Grčki mitovi (Robert Graves)

***Grčki mitovi*** () naslov je zbornika grčkih mitova koji je napisao britanski pesnik Robert Graves 1955. godine. U ovom delu prvo je ispričan određeni mit, a zatim autor daje svoje tumačenje porekla i značenja tog mita, u skladu sa svojim teorijama o preistorijskoj matrijarhalnoj religiji, koje je izneo prvenstveno u knjizi *[[The White Goddess (Robert Graves)|Bela boginja]]*. Klasični filolozi odbacili su te Gravesove teorije i njegova etimološka tumačenja. Graves je, pak, na to odgovorio da klasični filolozi po definiciji nemaju "poetsku sposobnost da na forenzički način istražuju mitologiju".

## Sadržaj
Graves je smatrao da je tokom bronzanog doba u Grčkoj došlo do prelaza s matrijarhatskog društvenog poretka, koji je postojao pod Pelazgima, na patrijarhatsko društvo, i to zbog stalnog pritiska koji je dolazio od plemena koja su govorila grčkim i koja su naposletku nadvladala. U drugoj fazi lokalni kraljevi došli su u razna naselja kao strani prinčevi, preuzeli vlast putem ženidbe za naslednu kraljicu, koja je predstavljala Trostruku boginju, i zatim, nakon kraćeg perioda, isprva ne dužeg od šest meseci, bili ritualno pogubljeni od ruke sledećeg kralja. Kraljevi su tu žrtvu uspevali odgoditi na sve duži period, često tako što su na žrtvu prinosili druge umesto sebe, a naposletku su kraljicu, boginjinu sveštenicu, sasvim podložili sebi i najzad dobili vlastite sinove koji će ih naslediti na vlasti.

U ovoj knjizi mitovi su predstavljeni kao priče, od kojih se u svakoj razlikuju te tri faze, a često i kao istorijski prikazi inače neposvedočenih borbi između grčkih kraljeva i sveštenica Meseca. U nekim slučajevima Graves postavlja hipotezu o procesu "ikonotropije", tj. okretanja slike, prema kome su kasniji Grci pogrešno protumačili hipotetičku kultnu sliku iz ranijeg matrijarhalnog ili matronimijskog perioda. Na primer, on iznosi tezu o slici božanskih blizanaca koji se bore u materici konjske boginje, iz čega je kasnije proizašla legenda o trojanskom ratu.

### Pelaški mit o postanju sveta

U Gravesovoj maštovitoj konstrukciji "pelaškog mita o postanju sveta" glavno mesto zauzima vrhovna stvoriteljica, Eurinoma, "boginja svega", koja je naga izašla iz Haosa te razdvojila more od neba kako bi mogla plesati na morskim talasima. Uhvatila je severac, protrljala ga rukama i tako zagrejala *[[pneuma|pneumu]]* te spontano stvorila zmiju Ofiona, koji je potom vodio ljubav s njom. U obliku golubice iznad talasa izlegla je kosmičko jaje i zatim ga dala Ofionu da ga drži toplim tako što će se sedam puta omotati oko njega sve dok se jaje nije raspolovilo, nakon čega su iz njega izašle "sve stvari koje postoje ... sunce, mesec, planete, zvezde, zemlja s planinama i rekama, drvećem, biljkama i živim bićima".

Na tlu Arkadije od Ofionovih zuba nastali su Pelazgi, nakon što ga je Eurinoma prignječila petom, izbila mu zube i bacila ga s planine Olimpa jer se hvalio da je on zaslužan za postanak svih stvari. Nakon toga Eurinoma, čije ime Graves tumači kao "velika lutalica", stvara Titane i Titanke za svako nebesko telo: Teju i Hiperiona za Sunce; Febu i Atlanta za Mesec; Metidu i Koeja za Merkur; Tetidu i Okeana za Veneru; Dionu i Krija za Mars; Temidu i Eurimedonta za Jupitera; te Reju i Krona za Saturna.

## Kritika

Način na koji Graves prepričava mitove ocenjen je kao maštovit i poetski, ali njegove hipoteze, tumačenja i zaključci ponekad se smatraju idiosinkratičkim i neodrživim.

*Grčki mitovi* naišli su na ozbiljne kritike i za vreme autorova života i nakon njegove smrti. Kritičari su osudili Gravesova lična tumačenja mitova, koja predstavljaju, kako je jedan kritičar rekao, "ili najznačajniji doprinos tumačenju grčkog mita koji je ikada načinjen ili, pak, mešavinu iritantnih besmislica, a bojim se da bi bilo teško naći i jednog klasičnog filologa koji bi se složio s prvom mogućnošću". Kritikovane su i Gravesove etimologije, kao i njegova uglavnom intuitivna distinkcija između "istinskog mita" i drugih delova priče, kao i izvlačenje mitova iz konteksta. Osporeno je i temeljno načelo da razumevanje mitologije zahteva ikakvu "opštu hipotezu", bilo Gravesovu bilo neku drugu.

Ovo Gravesovo delo nazvano je i "zbirkom pogrešnih tumačenja". Prema Robinu Hardu, knjiga je "opsežna i napisana na privlačan način", ali Gravesova "tumačenja imaju vrednost samo kao izraz autorove lične mitologije". Michael W. Pharand, pak, odgovorio je na kritike ovim rečima: "Gravesove teorije i zaključci, ma kako čudnovati izgledali njegovim savremenicima (pa i nama), bili su rezultat pažljivog ispitivanja".

H. J. Rose se slaže s nekoliko navedenih kritičara te dovodi u pitanje i vrednost prikaza mitova kako su dati u ovoj knjizi. Graves *Grčke mitove* predstavlja kao ažuriranje *[[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|Leksikona grčke i rimske biografije i mitologije]]* Williama Smitha, koji je objavljen 1844. i koji Graves naziva "standardnim delom [iz ove oblasti] na engleskom jeziku", koje nikad nije ažurirano: Rosea čudi što ne pronalazi nikakvog znaka da je Graves ikada čuo za *[[Oxford Classical Dictionary|Oxfordski klasični leksikon]]* ili za bilo koji drugi od "raznih zbornika mitologije napisanih ili prevedenih na naš jezik od 1844". U Gravesovom delu nalazi mnoge propuste i neke jasne greške, od kojih najozbiljnijom smatra to što Graves Sofoklu pripisuje autorstvo argumenta uz njegovu tragediju *[[Ajant (Sofokle)|Ajant]]* (Graves §168.4); ovu su ocenu kasnije ponovili i drugi kritičari.

## Reference