Neolitska Evropa

**Neolitska Evropa** je izraz koji se koristi za vrijeme između perioda mezolita i brončanog doba u Evropi, otprilike između 7000. pne. (približno datiranje prvih zemljoradnjičkih zajednica u Grčkoj) do oko 1700. pne. (početak brončanog doba u sjeverozapadnoj Evropi). Trajanje neolita varira od mjesta do mjesta, kraj mu označava uvođenje brončanih predmeta: u jugoistočnoj Evropi je oko 4000 godina (od 7000. pne.&ndash;3000. pne.); u sjeverozapadnoj Evropi je ispod 3000 godina (cca. 4500. pne.&ndash;1700. pne.).
## Neolit u Evropi
Kada je analizom C14 bilo moguće odrediti starost nalaza  i uz poznatu udaljenost nalazišta od područja porijekla neolita (Jerihon), utvrđeno je da se neolit širio prosječnom brzinom od oko 1&nbsp;km/god. - *neolitska ekspanzija*.

O pojavi i širenju neolita u Evropi prisutne su dvije teorije. Prva je *teorija autohtonosti* (kontinuiteta), koju zastupa manji broj autora. Po njima, prelazak ljudskih zajednica iz mezolita u neolit je posljedica samostalnog (autohtonog) razvoja.

Druga je *teorija difuzije* koja se realizuje kroz niz mogućnosti: postupno demografsko širenje, preseljavanje čitavih zajednica, selektivna kolonizacija brzim skokovima, infiltracija manjih skupina ljudi, granični dodiri, trgovina.

Po evidenciji i vrsti vidljivo je da se neolitski materijal pronađen u Evropi raširio preko Anadolije, i da je sličan onom u sjevernoj Africi i Pontskim stepama, gdje se raširio putem difuzije. Sva neolitska nalazišta u Evropi sadrže keramiku i biljne i životinjske vrste pripitomljene u jugozapadnoj Aziji (pšenica, ječam, leća, svinja, goveče, ovca)) Najstariji podatak govori da se sir proizvodio oko 5.500 pne u Kujawy, Poljska.

### Stara Evropa
Prve neolitske grupe pojavljuju se u jugoistočnoj Evropi, a najstariji nalazi datiraju su u vrijeme 6500. p.n.e. na ostrvu Kritu i na kopnu u Vashtëmi (Albanija).

Najraniji kulturni neolitski kompleks ovih prostora je Sesklo kultura u Tesaliji. Odatle ide njeno širenje u dva pravca. Jedan je Jadranskim morem, a zatim obalama i ostrvima Mediterana u vidu Impresso kultura (drugi naziv je Cardium keramika, prema školjki koja je služila za ukrašavanje). Kultura u daljnjem razvoju prodire i u unutrašnjost, gdje se pojavljuju nove kulture: Danilo, Kakanjska, Butmirska, Hvarsko-lisičićka.

Drugi pravac širenja iz Tesalije ide prema Sjevernoj Makedonija sa Anzabegovo-Vršničkom kulturom, Čavdar-Kremilovci-Karanovo kulturom u Bugarskoj i u pravcu centralnog Balkana i Podunavlja. Tu će se pojaviti Starčevačka kultura sa komponenton Kereš u Mađarskoj i komponentom Kriš u Rumuniji. Navedene kulture pripadaju grupi kultura pod nazivom *FTN (First Temporate Neolithic)*, a odnosi se na najranije neolitske kulture u umjerenoj klimi Evrope.

Daljnji razvoj neolita na ovim prostorima dovodi do stvaranja Vinčanske kulture (5.300-4000), čije umjetničko stvaralaštvo predstavlja jedmu od najznačajnijih osobenosti u historiji neolitske Evrope u kojoj je,  pema mišljenju Marije Gumbitas, unutar kulture, možda nastao i prvi oblik pismenosti (Vinčansko pismo, Vinčanski znakovi, Vinčanski simboli). Mnogi lingvisti i arheolozi osporavaju njenu teoriju.

Sa prostora Starčevačko-kereške kulture u Mađarskoj neolit se širi uz Dunav, kroz Mađarsku, Slovačku i Češku, i prostor južne Poljske. Ovdje je nastala, na osnovama starčevačke keramike, keramika posebnih osobima, pa je taj period neolita u Evropi, između 5.500-4.500 pne  nazvan Kultura linearnotrakaste keramike, ili skraćeno LBK (od njem: *Linearbandkeramik*). Arheolog Gordon Childe koristi naziv  Dunavska kultura. Kultura se dijeli na dvije varijante, zapadnu i istočnu (na prostoru Mađarske). Daljnji razvoj dovodi do stvaranja Lenđel kulture u Austriji, Češkoj i Slovačkoj i Tisa kulture u Mađarskoj koja se smatra i početkom bakarnog doba.

Širenjem starčevačkog kompleksa (Starčevačko-Kris kultura) u šestom milenijumu iz Podunavlja i Karpatskog bazena, neolitska ekonomija se razvija i na prostoru Moldavije i zapadne Ukrajine pod nazivom Dnjestar-Bug kultura. U petom milenijumu, pod uticajem Kulture trakaste keramike sa zapada i Bojanske kulture iz Rumunije, ova kultura prelazi u  Cucuteni kulturu (na ruskom - *Tripolje*), koja se razvila u urbanu civilizaciju. Veliki grad južno od Kijeva imao je u periodu 4.000-3.500 pne oko 3.000 stambenih struktura u kojima je živjelo preko 20.000 stanovnika

Ovaj period istorije Marija Gimbutas je nazvala Stara Evrope, na teritoriji od Egeja i Jadrana sa ostrvima na jugu, do Češke, Slovačke i južne Poljske na sjeveru i Moldavije i Ukrajine na zapadu. Izraz je uveden da bi se prepoznao zajednički identitet brojnih i različitih neolitskih grupa jugoistočne Evrope. Tokom sedmog, šestog i petog milenijuma p.n.e poljoprivrednici jugoistočne Evrope stvorili su kulturni obrazac uporediv sa istim takvim u Mesopotamiji, Anadoliji i Egiptu  Istovremeno stanovništvo ovog područja razvilo je daleko kompleksniju socijalnu organizaciju od njihovih zapadnih i sjevernih susjeda, izgradilo naselja koja su često bila mali gradovi, stvaralo religiju i vladajuće institucije.

Kulturu Stare Evrope moguće je podijeliti u 5 civilizacijskih varijanti: Egej i centralni Balkan, Jadran, srednji Dunav, istočni Balkan i Moldavija i zapadna Ukrajina.

### Neolit u ostaloj Evropi
Širenje neolita kroz Evropu, od Egeja do Britanije trajao je oko 2.500 god. (6500. pne - 4000. pne). Šireći se dalje uz Dunav neolit se pojavljuje u Njemačkoj uz gornji i srednji tok Rajne, najdalje do Holandije i Pariza u Francuskoj. Baltički region je u neolitu od oko 3.500. pne.

Generalno, kolonizacija je išla po skokovitom obrascu od jednog do drugog aluvijalnog područja, zaobilazeći planinska područja. Arheolozi smatraju da su rane neolitske kulture relativno homogene, u poređenju sa kasnim mezolitom. DNA studije pokazuju da su mezolitske i neolitske populacije živjele jedna uz drugu nekoliko milenijuma u mnogim dijelovima Evrope, posebno na Iberijskom poluostrvu, duž Atlantske obale i na britanskim ostrvima. Oko 4.700 p.n.e Impresso kultura (Mediteranski neolit) stigla je na istočni dio Iberijskog poluostrva. Poseban presedan u istoriji neolita predstavlja La Amagra kultura na jugu Španije, sa crveno-žutom bojom keramike, čije veze sa ostalim neolitskim kulturama nisu još uvijek jasne.
 
Jedna druga teorija smatra da je neolit u Evropi posljedica autohtonog razvoja lokalnih mezolitskih kultura. Treća teorija smatra da je neolit u Evropu došao sa prostora istočne Evrope.

### Megaliti u Evropi

Konstrukcije od megalita zauzimaju značajno mjesto u periodu neolita. Megaliti se pojavljuju još u mezolitu, a trajaće do bronzanog doba prvenstveno na atlantskoj obali Evrope, ali i na zapadnosredozemnim ostrvima. Posebno je poznata Malta. Na UNESCO Listi svjetske baštine, Megalitski malteški hramovi, nalazi se sedam hramova. Izgrađeni su oko 3.500. p.n.e i stariji su od piramida u Egiptu.

## Lista kultura i nalazišta
*Mezolit
**Kultura Lepenskog Vira (od 10-og do 7-og milenija)
**Megalitske kulture (od 8-og do 2 milenija)
*Rani neolit
**Frankti pećina (oko 6500. p.n.e) Krit - Grčka. Prvo evropsko neolitsko nalazište
**Sesklo kultura (7. milenijum), Tesalija - Grčka.
**Anzabegovo-Vršnička kultura (7. milenijum), Severna Makedonija
**Karanovska kultura (od 7-og do 5-og milenija), Bugarska i južna Rumunija
**Starčevačka kultura (od 7-og do 5-og milenija), Centralni Balkan i Podunavlje
**Impresso kultura (od 7-og do 5-og milenija), Mediteran
**Dnjestar-Bug kultura (od 7-og do 6-og milenija), Moldavija i Ukrajina
**La Almagra kultura, sredina 6-og milenija, jug Španije
*Srednji neolit
**Vinčanska kultura (od 6-og do 3 milenija), Centralni Balkan
**Kultura trakaste keramike (od 6-og do 3 milenija), Srednja Evropa
**Danilska kultura, 5.400-3.900, Hrvatska
**Kakanjska kultura, 6.230-4.900, Bosna i Hercegovina
**Bojanska kultura, 5.000-3.500, istočna Evropa
**Lenđelska kultura, 5.000-3.400, srednja Evropa
**Resenska kultura, 4.600-4.300, zapadna Evropa
*Mlađi neolit
**Sopotska kultura, Hrvatska, (5.300-4.400 p.n.e.)
**Hvarsko-lisičićka kultura, 4.200-2.500, Hrvatska i Bosna i Hercegovina
**Butmirska kultura (od 5100–4500 p.n.e), Bosna i Hercegovina
**Horgenska kultura (od 3.400–2.800 p.n.e), Švajcarska, Njemačka
**Tisa kultura, Mađarska i Rumunija
**Kultura Cucuteni, 5.500-2.700, Moldavija i zapadna Ukrajina
**Kultura ljevkaste keramike, Njemačka, Poljska, Skandinavija, (4.300-2.800 p.n.e.)

## Literatura
* Bellwood, Peter. (2001). "Early Agriculturalist Population Diasporas? Farming, Languages, and Genes." *Annual Review of Anthropology.* 30:181-207. 
* Bellwood, Peter. (2004). *First Farmers: The Origins of Agricultural Societies.* Blackwell Publishers. 
* Cavalli-Sforza, Luigi Luca, Paolo Menozzi, and Alberto Piazza. (1994). *The History and Geography of Human Genes.* Princeton University Press. .
* Cavalli-Sforza, Luigi Luca. (2001). *Genes, Peoples, and Languages.* Berkeley: University of California Press. .
* Childe, V. Gordon. (1926). *The Aryans: A Study of Indo-European Origins.* London: Paul, Trench, Trubner.
* Gimbutas, Marija (1991). *The Civilization of the Goddess.* San Francisco: Harper. .
* Gimbutas, Marija (1989). *The Language of the Goddess.* Harper & Row, Publishers. .
* Renfrew, Colin. (1987). *Archaeology and Language.* London: Jonathan Cape. .

## Povezano
* Hipoteza o germanskom supstratu
* Proto-indoevropski jezik
* Proto-Indoevropljani
* Indo-iranska migracija
* Vinčansko pismo

## Vanjske veze
* General table of Neolithic sites in Europe 
* Mario Alinei, et al., Paleolithic Continuity Theory of Indo-European Origins
* Balkan pre-history summary 
* culture.gouv.fr: Life along the Danube 6500 years ago
* Map of the cultures of Balkans - 4000 BC 
* Kathleen Jenks, "Old europe": further links
## Reference