Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi

**Oružani otpor [[šestojanuarska diktatura|diktaturi]]**, proglašenoj 6. januara 1929. godine, pružila je Komunistička partija Jugoslavije.

U prvih nekoliko meseci su ubijeni mnogi komunistički rukovodioci, uključujući sekretara KPJ Đuru Đakovića, sekretara Crvene pomoći Nikolu Hećimovića i nekoliko sekretara SKOJ-a (Mijo Oreški, Janko Mišić, Paja Marganović i drugi).

Nakon nesrazmerno velikog broja žrtava u redovima KPJ, i držanje većine naroda po strani, "oružani ustanak" je krajem 1929. godine obustavljen, ali su sukobi komunista i policije nastavljeni. Pored hapšenja i ubojstava, do 1931. godine je održano preko 150 suđenja na kojima je stotine komunista osuđeno na višegodišnje robije.

Mnogi ocjenjuju da je ovo bilo najteže razdoblje u povijesti Komunističke partije Jugoslavije. Oružani otpor diktaturi je ocenjen kao "kobna avanturistička politika", a kasnije je romantično nazivan "*juriš na nebo*".

## Proglašenje diktature

Višegodišnji period diktature u Kraljevini Jugoslaviji je započeo 6. 1. 1929. godine, kada je kralj Aleksandar I Karađorđević raspustio Narodnu skupštinu, zabranio rad svih političkih stranaka i sindikata, političke skupove, uveo cenzuru, proglasio ideologiju „integralnog jugoslavenstva“ i državi promenio ime u Kraljevina Jugoslavija.

Diktatura kralja Aleksandra Karađorđevića značila je završetak kvaziustavnog stanja u Jugoslaviji. Vojno-monarhijsku diktaturu je, po nalogu kralja Aleksandra, vodio general Petar Živković.

Jedini otpor diktaturi došao je od Komunističke partije Jugoslavije, koja je pozvala narod na oružani ustanak.

## Poziv KPJ na oružani otpor

Neposredno po zavođenu diktature, Centralni komitet KPJ je izdao direktivu komunistima da se oružano suprostave diktaturi u Jugoslaviji:

Ocenjuje se da ova direktiva nije uzimala dovoljno u obzir "realne odnose u zemlji i procenu moći i uticaja partije u masama". No, sukladno direktivi svog rukovodstva, članovi Partije i SKOJ-a su započeli oružanu borbu.

## Sukobi komunista i policije

Od početka otpora diktaturi, središte delovanja KPJ bilo je u Zagrebu. Po Zagrebu su redovno distribuirani leci koji su pozivali radništvo na ustanak, na demonstracije protiv vlade i slično. U Zagrebu je pokret otpora diktaturi vodio Đuro Đaković, popularni radnički vođa i jedan od najaktivnijih vođa Komunističke partije.

Prva polovina 1929. godine je obeležena serijom oružanih okršaja između komunista i policije. Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi. Ova taktika KPJ je izazvala neizbežne odmazde jugoslovenske policije, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge vođe komunista. Svelo se na to da su naoružani komunisti i policajci sačekivali jedni druge u mračnim uličicama. Štaviše, u tom periodu frakcijski sukobi dodatno su destabilizovali KPJ, radikalizujući revolucionarno levo krilo ka "čišćenju partije od svih oportunističkih otpadnika".

Diktatorska vlada generala Petra Živkovića je posle poziva na oružani otpor krenula svim sredstvima da uništi KPJ. Tokom marta i aprila policija je započela sa sistematskim radom na pronalaženju vođa KPJ u Zagrebu. 25. aprila su ubijeni Đuro Đaković, organizacioni sekretar KPJ, i Nikola Hečimović, sekretar Centralnog odbora Crvene pomoći. U lipnju 1929. godine, generalni sekretar Jovan Mališić, pod ilegalnim imenom — Mrkonjić, obaviještava Kominternu:

U to vreme, mnogi od "instruktora" KPJ poslatih iz Moskve su glavom bez obzira napustili Jugoslaviju, uključujući i glavnog među njima, Gorkića.

## Obustava oružanog otpora

Shvativši što se događa u zemlji Politbiro je na proširenoj sjednici u svibnju 1929. godine napustio parolu oružanog ustanka, ali je usvojio zaključak »da se revolucionarna situacija sve više zaoštrava« i »da se može pretvoriti u neposredno revolucionarnu«, pa zbog toga »kurs Partije mora biti priprema za oružani ustanak«.
 
Krajem 1929. godine rukovodstvo KPJ je bilo meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka pučizmu, a na štetu radničkog organizovanja. Kominterna je tražila novo rukovodstvo da zaustavi frakcijske sukobe i obnovi organizaciju. Avgusta 1930. godine Antun Mavrak je pozvan u Moskvu i imenovan za organizacionog sekretara KPJ. Kominterna je smenila Mališića sa dužnosti političkog sekretara KPJ, postavivši Filipovića za predsednika Centralne rukovodeće instance.

Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji. Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.

Uprkos svemu, sukobi komunista i policije nastavljeni su i tokom sledeće godine.

## Poznati pali komunisti

* Đuro Đaković (1886-1929), organizacioni sekretar CK KPJ, ubijen 25. aprila 1929. godine na jugoslovensko-austrijskoj granici
* Nikola Hećimović (1900-1929), sekretar Crvene pomoći, ubijen 25. aprila 1929. godine na jugoslovensko-austrijskoj granici
* Mijo Oreški (1905-1929), politički sekretar CK SKOJ-a, poginuo u borbi s policijom, u Samoboru, 27. jula 1929. godine
* Janko Mišić (1900-1929), organizacioni sekretar CK SKOJ-a, poginuo u borbi s policijom, u Samoboru, 27. jula 1929. godine
* Slavko Oreški (1901-1929), vođa tehnike CK SKOJ-a, poginuo u borbi s policijom, u Samoboru, 27. jula 1929. godine
* Paja Marganović (1904-1929), sekretar CK SKOJ-a, ubijen 30. jula 1929. godine u Zagrebu
* Bracan Bracanović, član CK KPJ i sekretar PK KPJ za Srbiju, ubijen avgusta 1929. godine u Beogradu
* Marko Mašanović (1894-1930), član CK KPJ, ubijen aprila 1930. godine u Crnoj Gori
* Marijan Braun, član PK KPJ za BiH i sekretar MK KPJ za Sarajevo, ubijen jula 1930. godine u Sarajevu
* Pero Popović Aga (1905-1930), organizacioni sekretar CK SKOJ-a, ubijen 14. avgusta 1930. godine u Zagrebu 
* Josip Kolumbo (1905-1930), politički sekretar CK SKOJ-a, ubijen 14. avgusta 1930. godine u Zagrebu 
* Rista Samardžić (1895-1930), član Politbiroa CK KPJ, ubijen oktobra 1930. godine u Zagrebu
* Zlatko Šnajder (1903-1931), sekreat CK SKOJ-a, ubijen 1931. godine u Zenici
* Josip Debeljak (1902-1931), sekretar CK SKOJ-a, ubijen 15. oktobra 1931. godine u Zagrebu
* Josip Adamič, član MK KPJ za Zagreb i sekretar PK SKOJ-a za Hrvatsku, ubijen 15. oktobra 1931. godine u Zagrebu
* Božo Vidas Vuk (1893-1931), član CK KPJ, ubijen novembra 1931. godine u Zagrebu

## Kasnija tumačenja

Đuro Cvijić je optuživao Gorkića kao suodgovornog za "za sve što je počinio s Martinovićem zajedno":

Rodoljub Čolaković u svojim sećanjima govori o Jovanu Mališiću kao glavnom krivcu za "kobnu avanturističku politiku koju je on sa svojim politički nedoraslim drugovima vodio":

Josip Broz Tito je, u predavanjima u Političkoj školi u Kumrovcu 1977. godine, dao sledeću ocenu ovih dešavanja:

## Izvori

## Povezano
* Petar Živković
* Šestojanuarska diktatura
* Sedam sekretara SKOJ-a