open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laburistička stranka

**Laburistička stranka** je izraz koji se koristi za radničke stranke u zemljama engleskog govornog područja. 

Naziv dolazi od engleske riječi *labour* (rad, radnička klasa). 

Razlog zbog čega se ne koristi ispravniji izraz radnička stranka je nastojanje komunističkih vlasti bivše Jugoslavije da otklone svaku povezanost britanske Laburističke stranke - koja se smatrala dijelom imperijalističkog establishmenta - s radničkom klasom. 

Uz britansku, važnije laburističke stranke u svijetu su:
* Australska laburistička partija (ALP) (Australija);
* Novozelandska laburistička partija (Novi Zeland).

Godine 2010. u Hrvatskoj je osnovana politička stranka pod nazivom Hrvatski laburisti - Stranka rada.
Laburistička stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)

**Laburistička stranka** (eng. *Labour Party*; hrv. *Radnička stranka* ili *Stranka rada*), jedna je od vodećih političkih stranaka u Ujedinjenom Kraljevstvu.

Osnovana je 1900. godine od strane sindikata i lijevog, socijalistički orijentiranog krila Liberalne stranke.

Nakon Prvog svjetskog rata, laburisti su se, uz konzervativce, nametnuli kao jedna od dvije vodeće političke stranke, te bili u mnogim vladama, povremeno i kao koalicija.

Laburistički politički programi su odgovarali europskoj socijaldemokraciji, a nakon Drugog svjetskog rata su mnoge od tih ideja, uključujući nacionalizaciju ključnih državnih industrijskih grana i kejnzijansku gospodarsku politiku, sprovodili u praksi.

Godine 1979. su poraženi od strane konzervativaca Margaret Thatcher i ostali u oporbi gotovo dva desetljeća.

Krajem 20. stoljeća su odbacili socijaldemokratske principe svog programa i preuzeli tačerističku gospodarsku politiku i politiku Trećeg puta, promovirajući "Nove laburiste". Tada su došli na vlast i nakon toga još dva puta dobili parlamentarne izbore. S vlasti su otišli nakon poraza na parlamentarnim izborima 2010. godine. Od tada je vođa stranke bio Ed Miliband sve do objave rezultata općih izbora Ujedinjenog Kraljevstva 2015. godine, nakon čega je dao ostavku, zbog poraza.

Trenutačni predsjednik Laburističke stranke je Keir Starmer, koji se zauzima za centralnu političku platformu laburista.

## Izvori

## Literatura
* 
* 
* 

## Vanjske veze

* Službena stranica 
* Labour in Northern Ireland Campaign 
* Unofficial website, with an archive of Labour electoral manifestos from 1900-present and a directory of Labour Party websites, including constituency associations
* Unofficial history website 
* SpinWatch profile - Labour Friends of Israel 
* Guardian Unlimited Politics - Special Report: Labour Party
* LookSmart - ''Labour Party''  directory category
* Open Directory Project - ''Labour Party'' directory category
Giorgio Napolitano

**Giorgio Napolitano** (Napulj, 29. juni 1925. – Rim, 22. septembar 2023.) je talijanski političar i doživotni senator koji je 10. svibnja 2006. izabran za 11. po redu predsjednika Talijanske Republike. Ponovo je izabran 20. travnja 2013., a ostavku je podnio i odstupio 14. siječnja 2015.

Tokom studija od 1942 do 1943 godine član je Fašističke sveučilišne grupe (GUF - Gruppo universitario fascista, obvezatni oblik organiziranja studenata u fašističkoj eri) na Sveučilištu u Napulju, gdje su se kamuflirali još neki antifašisti, koji nisu ušli u članstvo PNF. Od 1944. bio je član Talijanske komunističke partije i njenih slijednica, do izbora za predsjednika Republike. 

Na talijanski "Dan sjećanja" 10. 2. 2006. istaknuo se izjavama u kojima je za stradanja Talijana u istarskim jamama (fojbama) prozvao "slavensku krvoločnu mržnju".

## Reference
Cahuri

**Cahuri** su kavkaski narod, koji pretežno živi u Azerbejdžanu i Rusiji (autonomna republika Dagestan). Većinom su islamske veroispovesti, a govore cahurskim jezikom, koji spada u dagestansku grupu severnokavkaske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 16.000, od toga u Azerbejdžanu oko 10.000, a u Rusiji oko 5.000.
Rutulci

**Rutulci** su kavkaski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Dagestan, u kojoj čini 1% stanovništva, i u kojoj predstavlja jedanaesti narod po brojnosti, posle Avara (28%), Darginaca (16%), Kumika (13%), Lezgina (12%), Rusa (9%), Lakaca (5%), Tabasarana (4%), Azerbejdžanaca (4%), Čečena (3%) i Nogajaca (2%). Rutulci su većinom islamske veroispovesti, a govore rutulskim jezikom, koji spada u dagestansku grupu severnokavkaske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 16.000.

## Vanjske veze
* '''rutulia.com''' — Rutulskim сајт.
Lezgini

**Lezgini** su kavkaski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Dagestan, u kojoj čini 12% stanovništva, i u kojoj predstavlja četvrti narod po brojnosti, posle Avara (28%), Darginaca (16%) i Kumika (13%). Veliki broj Lezgina takođe živi i u Azerbejdžanu. Lezgini su većinom islamske veroispovesti, a govore lezginskim jezikom, koji spada u dagestansku grupu severnokavkaske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 600.000, od toga u Rusiji 417.000, a u Azerbejdžanu 178.000.
Pilipenda

**Pilipenda** je kratka pripovijetka Sime Matavulja. Prvi put je (sa podnaslovom: "Iz gornje Dalmacije") objavljena u mostarskoj "Zori", 1901. godine, a potom je uvrštena u zbirku "S mora i s planine". "Pilipenda" govori o teškom životu siromašnog srpskog pravoslavnog seljaka, koji ne želi preći u drugu vjeru, iako bi mu to pomoglo da lakše prebrodi tešku ekonomsku situaciju u kojoj se nalazi. Pripovijetka je bazirana na istorijskim činjenicama, odnosno na unijaćenju Srba u Petrovom polju (Dalmacija), koje se odigralo u 19. vijeku, počevši od 1832. godine, u selu Kričke.

## Radnja

Radnja je smještena u selu K. u Petrovom polju, 1843. godine. Selo K. je naseljeno samo pravoslavcima, od kojih su se neki već upisali u „carsku vjeru“, odnosno postali unijati (grkokatolici). U centru sela se nalazi mala pravoslavna crkva, dok se ogromna unijatska gradi na kraju sela. Zima je i vlada glad među stanovništvom, zbog izuzetno slabe ljetine. Sreska vlast dijeli žito narodu. Katolici dobijaju na poček (otplaćuju nakon nove ljetine), dok pravoslavci dobijaju na poklon, pod uslovom da postanu unijati.

Pilip Baklina (Pilipenda) je siromašan seljak, koji živi sa ženom Jelom, a dva sina su mu otišla na rad u Primorju. Ima starog magarca Kurijela, dvije kokoši i pijevca. Zbog teške situacije, odlučuje da proda u gradu (Drniš) jednu kokoš (Pirga) i kreće na put jašući magarca. Usput se pojavljuje lokalni mještanin, unijat Jovan Kljako. On nagovara Pilipendu da slijedi njegov primjer i da će mu tako biti lakše. Na to Pilipenda odgovara: *Ja se uzdam u moga srpskoga Rista! Ako će mi pomoći, hvala mu, ako neće i onda mu hvala, jer mi je sve dao, pa mi sve može i uzeti, i dušu*! Svađa imeđu njih se umalo pretvara u tuču. Jovan Kljako bježi, a Pilipenda iz bijesa udari štapom magarca Kurijela, nakon čega se posrami i zaplače.
Avari (Kavkaz)

**Avari** (***kavkaski Avari***), ili **Avarci** (), najbrojniji narod u ruskoj republici Dagestan, gde čine oko 28% stanovništva (avarskim jezikom, kao jezikom šire komunikacije, služi se većina stanovnika Dagestana). Avarski jezik pripada dagestanskoj grupi severnokavkaske porodice jezika. Avari su islamske veroispovesti, a ima ih ukupno oko 536.000, od toga u Rusiji oko 490.000, a u Azerbejdžanu oko 46.000.

## Historija
Prvobitni Avari bili su narod turkijskog porekla iz centralne Azije. U šestom veku se jedan deo Avara naseljava u istočnoj Evropi, gde osniva Avarski kaganat na prostoru Panonske nizije. Potomci ovih Avara su Sekelji (etnička grupa Mađara u Rumuniji). Panonski Avari (*karpatski Avari*) bili su samo deo avarskog naroda, čija je glavnina živela u Hazariji na Kavkazu, gde su se pomešali sa kavkaskim starosedeocima. Posle propasti Hazarije, kavkaski Avari su formirali moćan kanat u 12. veku. Pored današnjih Avara, potomci kavkaskih Avara su i Kabardinci (još jedan kavkaski narod), budući da su *Avar* i *Kabar* bile dve verzije imena ovog naroda.

## Povezano

*  (*kavkaskoavarski jezik*)
*
Avari (razvrstavanje)

**Avari** mogu biti:

* Avari (*Panonski Avari*, *Karpatski Avari*)
* Avari (Kavkaz) (*Kavkaski Avari*)
* Avari (Tolkin)

## Povezano
* Evroazijski Avari, razvrstavanje
Etnička grupa

**Etnička grupa** ili **etnija/narod** (od  [*éthnos*] – etnos – "narod"), je kultura ili potkultura čiji pripadnici se jasno razlikuju od ostalih ljudi prema određenim karakteristikama baziranim na rasnim, nacionalnim, jezičkim ili vjerskim izvorima. Za pripadnike etničke grupe se smatra da su kulturno i biološki slični mada to u principu nije sasvim neophodno.

Etničke grupe dijele zajedničko porijeklo u kontinuitetu vremena tj dijele historiju i budućnost jednog naroda. Ovo se postiže kroz generacijsko predavanje i prenošenje zajedničkog jezika, institucija, vrijednosti i tradicija te osjećaja pripadnosti. Ove osobine su važne za napomenuti kako bi se etnička grupa mogla razlikovati (po definiciji) od obične grupe pojedinaca koji dijele zajedničke karakteristike kao što je porijeklo. 

Iz političkog aspekta etničke grupe se mogu razlikovati od nacija po tome što etničke grupe nemaju suverenitet.
Talište

**Talište** je temperatura pri kojoj neka tvar prelazi iz čvrstoga u tekuće agregatno stanje. Ovisi o tlaku, ali se u tablicama za pojedine tvari obično navode vrijednosti tališta kod normiranog atmosferskoga tlaka (101 325 Pa). Pod većim tlakom talište se snizuje, a pod manjim povisuje. Talište slitina i čvrstih otopina redovito je niže od tališta pojedinih komponenata. Temperatura skrućivanja, što je obrnuta pojava prelaska iz kapljevitog u kruto stanje, zove se **krutište** (za vodu se tradicionalno koristi pojam ledište). Za većinu tvari talište je jednako krutištu, na primjer kod žive su na 234,32 kelvina (−38,83 °C). Za neke se tvari razlikuju, na primjer organski se polimer agar tali iznad 85&nbsp;°C, a skrućivati se počinje tek kada se temperatura spusti između 32&nbsp;°C i 40&nbsp;°C. Taj fenomen zovemo histereza. Kod nekih tvari, kao što je staklo, dolazi do postupnog skrućivanja bez kristalizacije pa se krutište i talište ne mogu točno odrediti. To su takozvane amorfne krutine.

Talište vode (leda) je na 0&nbsp;°C (273 K). Ako u vodi ima sitnih čestica koje djeluju kao jezgre kristalizacije ledište je jednako talištu, međutim potpuno čista voda se može pothladiti do −42&nbsp;°C (231 K) prije nego što se počne smrzavati. Za razliku od vrelišta, talište je relativno neosjetljivo na promjenu tlaka. Kemijski element s najvišom temperaturom tališta koja iznosi 3 695 K (3 422&nbsp;°C) je volfram. S druge strane ljestvice je helij koji se pri normalnom tlaku ne skrućuje čak ni na apsolutnoj nuli.

## Topljenje

**Topljenje** je fazni prijelaz tvari iz čvrstog u tekuće agregatno stanje na temperaturi tališta. Kristalna se tijela tale na određenoj temperaturi na kojoj, zbog dovođenja topline prema kinetičkoj teoriji, energija vibracije elemenata kristalne rešetke postaje veća od energije vezâ koje sastojke rešetke drže na okupu, pa se rešetka naglo raspada i njezini sastojci postaju jedan prema drugomu slobodno pokretljivi. Amorfne krute tvari (kao staklo, bitumen, smole) nemaju talište, nego postaju postupno sve mekše i kontinuirano prelaze u tekuće stanje. One se zato smatraju tekućinama vrlo velike viskoznosti.

## Ledište

**Ledište** je temperatura pri kojoj neka tvar prelazi iz tekućega u čvrsto agregatno stanje. Ovisi o tlaku, ali se u tablicama za pojedine tvari obično navode vrijednosti ledišta kod normiranog atmosferskoga tlaka (101 325 Pa). Pod većim tlakom ledište se snizuje, a pod manjim povisuje. Ledište slitina i čvrstih otopina redovito je niže od ledišta pojedinih komponenata. Kako bi se pokusima utvrdila temperatura na kojoj postoji ravnoteža između čvrstog i tekućeg agregatnog stanja neke tvari, pogodnije je izmjeriti njezino talište, jer je pri određivanju ledišta često potrebno pothlađivanje tvari da bi započela kristalizacija.

**Smrzavanje** ili **zaleđivanje** je hlađenje tvari na temperature niže od ledišta. Tako se na primjer živežne namirnice izlažu smrzavanju kako bi se postiglo bakteriostatsko djelovanje (konzerviranje).

## Talište nekih materijala

## Reference
Vrelište

**Tačka ključanja** ili **vrelište** je temperatura na kojoj, pod datim uslovima, tečnost isparava po celoj zapremini. Malo stručnije rečeno, tačka ključanja je temperatura na kojoj se napon pare tečnosti izjednačava sa spoljašnjim pritiskom. Naime, tečnost je uvek u ravnoteži sa svojom gasnom fazom (parom), dakle, tečnost uvek isparava, ali na tački ključanja do isparavanja dolazi iѕ cele zapremine. Tačka ključanja direktno zavisi od spoljašnjeg pritiska. Na datom pritisku, karakteristična je za svaku supstancu.

Kod idealnih smeša (koje se retko sreću) tačka ključanja je propocionalna sastavu i u pari koncentracija isparljivije komponente je veća nego u tečnoj fazi. To je princip na kojem se zasniva frakciona destilacija gde se tečnosti razdvajaju na osnovu razlike u tački ključanja. Tako se peče i rakija - etanol je isparljiviji od vode i u destilatu je koncentracija alkohola veća nego u provbitnoj smeši. Pa još kada se prepeče (dvostruka destilacija)...

Često smeše tečnosti određenog sastava, imaju nižu tačku ključanja nego čiste komponente. To su azeotropne smeše koje destiluju bez promene sastava, t.j., sastav pare je isti kao i sastav tečnosti. Poznati primer je smeša etanola (95%) i vode (5%). Ma koliko puta bila destilisana smeža vode i alkohola, koncentracija alkohola u destilatu ne može da pređe 95% jer ta smeša ključa na nižoj temperaturi od čistog alkohola. Apsolutni alkohol t.j., 100% etanol dobija se destilacijom iz ternarnih smeša ili nekim drugim fizičkohemijskim metodama.

Zavisnost tačke ključanja od pritiska vrlo se često koristi u industriji u raznim procesima a u domaćinstvu za brže kuvanje hrane u 'pretis' loncu. U tom loncu teg na poklopcu održava pritisak nešto iznad atmosferskog čime se povećava tačka ključanja vode, dakle, podigne se temperatura u loncu. Na povišenoj temperaturi hemijske reakcije se brže odvijaju te otuda i jelo u tom loncu brže skuva.

Neke supstance prelaze direktno iz čvrstog stanja u gasovito i to je sublimacija.

## Tačke ključanja nekih supstanci
* helijum -268,93&nbsp;°C
* kiseonik -182,97&nbsp;°C
* butan -0.5&nbsp;°C
* etil alkohol 78,37&nbsp;°C
* voda 100&nbsp;°C
* gvožđe 2750&nbsp;°C
* volfram 5555&nbsp;°C

## Povezano
* Toplota isparavanja
* Tačka topljenja
* Toplota topljenja
* Apsolutna nula
Toplota isparavanja

**Toplota isparavanja** ili **standardna entalpija isparavanja** (Δ*H*v) količina je toplinske energije koja je potrebna jednom molu tekućine za prelazak u plin, odnosno količina toplinske energije koju ista količina plina oslobodi prilikom prelaska u tekuće agregatno stanje.

Temperatura pri kojoj tvar mijenja agregatno stanje zove se vrelište ili kapljište, ovisno o tome promatra li se tvar koja vrije ili se ukapljuje.

Toplota isparavanja se može promatrati kao energija potrebna da se svladaju kemijske veze u tekućini. Helij ima vrlo nisku toplinu isparivanja 0,0845 kJ/mol, a Van der Waalsove sile izmedu atoma helija su izuzetno slabe. S druge strane, molekule u tekućoj vodi se drže zajedno sa relativno jakim vodikovim vezama, pa je toplina isparavanja za vodu 40,65 kJ/mol i iznosi 5 puta više od energije potrebne da se voda zagrije od 0&nbsp;°C to 100&nbsp;°C (cp = 75,3 J K−1&nbsp;mol−1).

## Toplota isparavanja [[kemijski element|hemijskih elemenata]]



**Element****Toplota isparavanja ([[kilodžul po molu|kJ/mol]])**
Aktinijumn/a
Aluminijum293.4
Antimon77.14
Argon6.447
Arsen34.76
Astat114
Barijum142
Berilijum292.40
Bizmut104.8
Bor489.7
Borijum15.438
Kadmijum100
Cezijum67.74
Kalcijum153.6
Ugljenik355.8
Cerijum414
Hlor10.2
Hrom344.3
Kobalt376.5
Bakar300.3
Fluor3.2698
Galijum258.7
Germanijum330.9
Zlato334.4
Hafnijum575
Helijum0.0845


**Element****Toplota isparavanja ([[kilodžul po molu|kJ/mol]])**
Vodonik0.44936
Indijum231.5
Jod20.752
Iridijum604
Gvožđe349.6
kripton9.029
Lantan414
Olovo177.7
Litijum145.92
Magnezijum127.4
Mangan226
Živa59.229
Molibden598
Neon1.7326
Neptunijumn/a
Nikl370.4
Niobijum696.6
Azot2.7928
Osmijum627.6
Kiseonik3.4099
Paladijum357
Fosfor12.129
Platina510
Polonijum60.1
Kalijum79.87
Radijum37


**Element****Toplota isparavanja ([[kilodžul po molu|kJ/mol]])**
Radon16.4
Renijum715
Rodijum493
Rubidijum72.216
Rutenijum595
Skandijum314.2
Selen26.3
Silicijum384.22
Srebro250.58
Natrijum96.96
Stroncijum144
Sumpor1.7175
Tantalijum743
Tehnicijum660
Telur52.55
Talijum164.1
Torijum514.4
Kalaj295.8
Titanijum421
Volfram824
Vanadijum452
Ksenon12.636
Itrijum363
Cink115.3
Cirkonijum58.2
Metanol137.4



1 nije hemijski element
## Povezano

* toplota topljenja
* specifična toplota,
Toplota topljenja

**Toplota topljenja** predstavlja kolčinu energije potrebnu da se istopi jedinica mase date supstancije. U SI sistemu jedinica **Toplote topljenja** je J/kg.

Za određivanje karakteristične toploteza datu supstancu, uslov *sine qua non* je to, da se proces odigrava pri stalnom pritisku, a da se količina sustance ne menja.Npr stt. za led je 340 kJ/kg.

Q=m*q

* Q- količina toplote 
* m-masa tela
* q-toplota topljenja

## Povezano

* toplota isparavanja 
* specifična toplota
Napon pare

**Napon pare** - je pritisak pare iznad tečnosti. Molekul na površini tečnosti može u sudaru sam molekulom iz unutrašnjosti (usled toplotnog kretanja) da dobije komponentu brzine normalnu na površinu tečnosti i da se tako 'otkine' sa površine. To je dobro poznati proces isparavanja. Dakle, iznad svake tečnosti postoji izvestan broj molekula (ili atoma za atomske tečnosti) u gasnoj fazi koji obrazuju paru. Kao i svaki drugi gas, para na datim uslovima vrši određeni pritisak što zovemo napon pare. 

Na isti način na koji molekuli napuštaju površinu tečnosti, mogu u nju da se vrate. Dakle, molekul usled toplotnog kretanja udara površinu tečnosti i postoji konačna verovatnoća da ga na površini zadrže privlačne međumolekulske sile. To je proces koji zovemo kondenzacija. Jasno da se isparavanje i kondenzacija istovremeno odigravaju i ako je sistem zatvoren i prepušten samome sebi nakon dovoljno dugog vremena uspostaviće se ravnoteža - broj molekula koji ispare u jedinici vremena po jedinici površine jednak je broju molekula koji se kondenzuju. Dakle, kada se uspostavi ravnoteža brzina isparavanja i brzina kondenzacije se izjednačavaju i na datoj temperaturi napon pare dostiže konstantnu vrednost, dakle, dostignut je **ravnotežni napon pare** ili **pritisak zasićene pare**.

Ravnotežni napon pare zavisi od vrste tečnosti, a za za svaku tečnost zavisi od temperature. Ukoliko temperatura raste, raste i pritisak, dobijajući maksimalnu vrednost pri kritičnoj temperaturi i tada se on naziva i kritični pritisak. Iznad svoje kritične temperature gasna faza se ne može pritiskom prevesti u tečnost. Dakle, iznad kritične temperature govorimo o gasu, a ispod o pari. Na primer kritična temperatura vode je 374&nbsp;°C pa u svakodnevnom životu govorimo o vodenoj pari.

Tečnost ključa kada se njen napon pare izjednači sa spoljašnjim pritiskom.

Pritisak zasićene pare daje se kao jedan od parametara kojima se karakterišu tečnost.
Paulingova skala

**Paulingova skala** - je ranije bilo dosta zastupljena. Sada se manje koristi a nasledila ju je alredova skala. Paulingova skala je napravljena od Linusa Karla Paulinga 1932 godine.

Po ovoj skali najveću elektronegativnost ima fluor (E = 4), a najmanju cezijum i francijum (E = 0,7), ostali hemijski elementi su smešteni između (npr.: Li : 1.0, Be : 1.5, B : 2.0, C : 2.5, N : 3.0, O : 3.5, F : 4.0). Elektronegativnost raste sa sa porastom atomskog broja.


**Paulingova skala**

2,1 H
  
  
  
  
  
  
  
  
-He

1,0 Li
1,5 Be
 
   
   
   
   
  2,0B
2,5C
3,0N
3,5O
4,0F
-Ne

0,9 Na
1,2 Mg
   
   
   
   
 
  1,5 Al
1,8 Si
2,1 P
2,5 S
3,0 Cl
- Ar

0,8 K
1,0 Ca
1,3Sc
1,5Ti
1,6V
1,6Cr
1,5Mn
1,8Fe
1,8Co
1,8Ni
1,9Cu
1,6Zn
1,6Ga
1,8Ge
2,0 As
2,4 Se
2,8 Br
- Kr

0,8 Rb
1,0 Sr
1,3 Y
1,4 Zr
1,6 Nb
1,8 Mo
1,9 Tc
2,2 Ru
2,2 Rh
2,2 Pd
1,9 Ag
1,7 Cd
1,7 In
1,8 Sn
1,8 Sb
1,9 Te
2,5 I
- Xe

0,7 Cs
0,9 Ba
 
1,3 Hf
1,5 Ta
1,7 W
1,9 Re
2,2 Os
2,2 Ir
2,2 Pt
2,4 Au
1,9 Hg
1,8 Tl
1,8 Pb
1,9 Bi
2,0 Po
2,2 At
- Rn

0,7 Fr
0,9 Ra
 
?Rf
? Db
? Sg
? Bh
? Hs
? Mt
? Ds
? Rg
? Uub




 
1,1La
1,1Ce
1,1Pr
1,2Nd
?Pm
1,2Sm
?Eu
1,1Gd
1,2Tb
?Dy
1,2Ho
1,2Er
1,2Tm
1,1Yb
?Lu
 


 
1,1Ac
1,3Th
1,5Pa
1,7U
1,3Np
1,3Pu
1,3Am
?Cm
?Bk
?Cf
?Es
?Fm
?Md
?No
?Lr
 



Boje:


0,0
0,2
0,4
0,6
0,8
1,0
1,2
1,4
1,6
1,8
2,0
2,2
2,4
2,6
2,8
3,0
3,2
3,4
3,6
3,8
4,0


## Povezano
* Alredova skala.
Naftovod

**Naftovod** je naziv za sistem izoliranih čeličnih cijevi koji služi za transport nafte sa naftonosnih polja do mjesta potrošnje (rafinerija), odnosno ukrcavališta (petrolejske luke), odakle se dalje transportira (najčešće tankerima).

Cijevi s promjerom od 20-75 cm obično su ukopane u zemlju, a na određenim mjestima nalaze se stanice sa sisaljkama (tlak do 100 kg/cm^3).

Prvi naftovod, dug 6 km, sagrađen je 1865. godine u SAD.

## Povezano
* Plinovod
* Cjevovod
Specifična toplota

**Specifična toplota** predstavlja energiju potrebnu za podizanje temperature jedne jedinice mase tela za jednu jedinicu temperature.

U SI sistemu specifična toplota se izražava jedinicama Džul kroz kilogram- kelvin (J/(kg*K)).

Specifična toplota (**c**) uvodi se kao pomoćno sredstvo u fizičkom zakonu proporcijalnosti koji glasi:

Promena unutrašnje energije (&Delta;E) tela je proporcijalna masi tela (m) i promeni temperature (&Delta;t).

\Delta{E}={c}\cdot{m}\cdot\Delta{t}

Ovaj zakon je priznat i približno je tačan, ali pod uslovima da telo ne menja agregatno stanje ni faazu. 

Specifična toplota čvrstih tela i tečnosti je nepromenljiva veličina zavisna samo od hemijske strukture tela i ne nezavisna od njihovog oblika i veličine.

U slučaju gasova specifična toplota zavisi od vrste gasova, zato kad se govori o specifičnoj toploti kod gasova podrazumeva i stalan pritisak (cp) i stalna zapremina (cv). 

## Specifične toplote nekih materija
Specifična električna vodljivost i otpor

**Specifična električna provodljivost** (oznaka &sigma; - sigma) je mera za sposobnost materijala da provodi električnu struju. Jedinica specifične električne provodljivosti je simens po metru (1 S/m).

**Specifični električni otpor** (oznaka *ρ*, čita se ro) je uvek zavisan o vrsti materijala, i predstavlja električni otpor kojega pruža žica presjeka 1 mm^2 i dužine 1 m.

## Formula

Specifična električna provodljivost materijala može se odrediti ukoliko se znaju geometrijske osobine i konduktancija jednog dela datog materijala:
:\sigma=\frac{lG}S,
gde je: 
:G - vodljivost, 
:S - veličina poprečnog preseka elementa, 
:l - dužina elementa.

Specifična električna provodljivost metala se smanjuje sa porastom temperature, a poluprovodnika se povećava zajedno sa temperaturom.

## Specifični otpor i temperaturni koeficijenat

Tablica specifičnih otpora i temperaturnih koeficijenata pri 20˚C:

## Povezano
* Električni otpor i vodljivost
Pikometar

**Pikometar** (simbol: **pm** ) je jedinica za dužinu. Ona je podjedinica metra u SI sistemu.
:**1 pm = 0,000 000 000 001 [[metar|m]] = 10<sup>-12</sup> m**
Pikometar se uglavnom upotrebljava za premjeravanje atoma i atomskog jezgra i nekih veoma sitnih ćelija.
Energija jonizacije

**Energija jonizacije** ili *jonizacioni potencijal* (*Ei*) je energija potrebna da se ukloni jedan elektron iz izolovanog gasovitog atoma u njegovom osnovnom stanju. Izražava se u kJ/mol, pa se ovako izražena odnosi na energiju potrebnu da se ukloni jedan elektron iz svakog atoma u jednom molu atoma nekog elementa.

Generalno se energija jonizacije povećava s lijeva na desno i odozdo prema gore u periodnom sistemu elemenata.

Više ionizacijske energije se odnose na sukcesivno uklanjanje elektrona. Npr. kod litijuma je za uklanjanje jednog elektrona potrebno 520 kJ/mol:

:Li (g) → Li+ (g) + e-

Za uklanjanje sljedećeg elektrona je potrebno mnogo više energije (7297 kJ/mol) jer je teže ukloniti elektron iz stabilne popunjene 1s ljuske iz nastalog pozitivnog jona.

## Povezano
* Elektronegativnost

## Reference
Vrijeme poluraspada

**Vreme polu-raspada** (eng. *half-life*) supstance je vreme za koje raspadne polovina početnog broja jezgara.

Tabela desno pokazuje smanjenje količine u vezi sa brojem pređenih polu-raspada.

Radioaktivni raspad je slučajan proces u kojem verovatnoća da će se jedno jezgro raspasti ne zavisi od toga koliko se jezgara već raspalo i koliko će ih se tek raspasti. To znači da je verovatnoća raspada \lambda, konstanta koja ne zavisi ni od vremena, *t*, ni od broja neraspadnutih jezgara, *N*. To je odlika procesa prvog reda i tada je broj jezgara koja se raspadnu u jedinici vremena \frac{dN}{dt} jednak proizvodu verovatnoće da do raspada dođe i broja prisutnih jezgara, *N*:

:\frac{dN}{dt} = -\lambda N

Minus u gornjoj jednačini označava da broj jezgara tokom vremena opada, tj., brzina je negativna. 

Preuređenjem dobija se diferencijalna jednačina prvog reda:

:\frac{dN}{N} = -\lambda dt.

čijim rešavanjem (integraljenjem)

:\ln N = -\lambda t + D \,

nalazimo

:N = Ce^{-\lambda t} \,

gde se numerička konstanta C = e^D. određuje iz početnog uslova da je pri *t* = 0 broj jezgara N_0:

:N(t) = N_0 e^{-\lambda t} \,.

OVde je:

* **<math>N_0</math>** početna vrednost *N*-a (na *t=0*)
* **λ** pozitivna konstanta (*konstanta raspada*) koja označava kolika je verovatnoća da se izvesno jezgro raspadne u jedinici vremena. 

 

Kada *t* teži beskonačnosti, broj jezgara koja se još nisu raspala približava se nuli. To je, recimo objašnjenje zašto na Zemlji nema prirodnih radioaktivnih izotopa sa vremenom poluraspada kraćim od 4,5 milijardi godina. Naime, procenjuje se da je to starost Zemlje i sva jezgra koja su imala kraće vreme poluraspada već su se odavno raspala t.j. za njih je *N* = 0. 

Konkretno, postoji vreme t_{1/2} \, takvo da:

:N(t_{1/2}) = N_0\cdot\frac{1}{2} 

Smenjujući u formulu iznad, dobijamo:

:N_0\cdot\frac{1}{2} = N_0 e^{-\lambda t_{1/2}} \,

:e^{-\lambda t_{1/2}} = \frac{1}{2} \,

:- \lambda t_{1/2} = \ln \frac{1}{2} = - \ln{2} \,

:t_{1/2} = \frac{\ln 2}{\lambda} \,

Tako da je vreme polu-raspada jednako 69.3% prosečnog životnog veka.

Starost Zemlje se procenjuje na 4,5 milijardi godina upravo na osnovu vremena poluraspada uranijuma-238, prirodnog radioaktivnog izotopa, koje iznosi 4,468 milijardi godina. 

## Raspad od dva ili više NEZAVISNIH procesa

Raspad može da se odvija preko dva ili više procesa. Ako su procesi NEZAVISNI onda postoji različito vreme polu-raspada povezano sa svakim procesom.

Kao primer, za dva NEZAVISNA raspada, količina supstance ostale posle vremena *t* se daje kao

:N(t) = N_0 e^{-\lambda _1 t} e^{-\lambda _2 t} = N_0 e^{-(\lambda _1 + \lambda _2) t}

Na način sličan prethodnom odeljku, možemo da računamo novo totalno vreme polu-raspada T _{1/2} \, pa nalazimo da je

:T_{1/2} = \frac{\ln 2}{\lambda _1 + \lambda _2} \,

ili, u vezi sa dva polu-raspada

:T_{1/2} = \frac{t _1 t _2}{t _1 + t_2} \,

gde je t _1 \, vreme polu-raspada prvog procesa, a t _2 \, drugog.

## Povezano
* Radioaktivni raspad
Lagos

** Lagos** je najveći grad u Nigeriji. S obzirom da su nakon dobijanja nezavisnosti provedena samo dva popisa stanovništva (1972. i 1991. godine), procjene o broju stanovnika donesene 2012 iznosi 21 milion ljudi, što Lagos čini najvećim gradom u Africi (nakon Kaira). Lagos se nalazi na .

Lagos je nastao od malog naselja Yoruba, da bi mu pečat dale dvije evropske kolonijalne sile i učinile ga komercijalnim središtem buduće Nigerije.

U prošlosti je Lagos bio glavni grad Nigerije, ali je 12.12. 1991. službeno taj status predao Abuji. No, i dan danas se smtara komercijalnim središtem Nigerije.

## Vanjske veze

**Vladine službe**
* Lagos State Government Official Site 
* Lagos Chamber of Commerce
* Lagos State House of Assembly 
* Lagos State Judiciary Board

**Mediji**
* Nigerian Tribune  daily newspaper
* The Guardian daily newspaper
* This Day  daily newspaper 
* Vanguard daily newspaper
* Daily Sun Entertainment-oriented Newspaper
* Punch daily Newspaper

**Obrazovanje**
* University of Lagos 
* Lagos Business School  - Pan-African University

**Ostalo**
* Lagos Hash House Harriers 
* Yaba College's student magazine Squash 
* Pictures of the street and Wax market in lagos
* Satellite picture by Google Maps
* Lagos Live: the definitive online guide to Lagos, Nigeria
* The Guardian Christmas appeal 2005: Aids in Africa Flash movie on AIDS in the city, consisting of a photo story of 66 pictures alongside an 11-minute audio report by Jonathan Steele of *[[The Guardian]]*
* "Lagos", serijal *72+*, Al Jazeera Balkans, 23. 2. 2024. (YouTube)
Jedinica atomske mase

**Unificirana jedinica atomske mase** (**u**), ili **dalton** (**Da**), je jedinica za masu koja se koristi da izrazi atomske i molekulske mase. Definiše se kao 1/12 mase atoma ugljenika-12. Shodno tome,

:1 u = 1/NA grama = 1/(1000 NA) kg &nbsp;&nbsp;(gde je NA Avogadrov broj)
:1 u ≈ 1.66053886 x 10-27 kg

Simbol **amu** za **jedinicu atomske mase** (*atomic mass unit*) može još uvek negde da se pronađe, naročito u starim delima. Atomske mase se često pišu bez ikakve jedinice, pa se tada jedinica atomske mase podrazumeva. U literaturi iz biohemije i molekulske biologije (naročito u vezi sa proteinima), koristi se termin dalton, sa simbolom „Da“. S obzirom da su proteini veliki molekuli, o njima se obično govori u kilodaltonima, ili „kDa“, gde je jedan kilodalton jednak 1000 daltona.

Unificirana jedinica atomske mase nije SI jedinica za masu, iako je (samo pod tim nazivom i simbolom u) prihvaćena za korišćenje u okviru SI. Pogledajte poveznicu za SI sajt dole.

Jedinica je zgodna jer jedan atom vodonika ima masu od otprilike 1 u, i generalnije, atom ili molekul koji sadrži *n* protona i neutrona ima masu otprilike jednaku *n* u. Masa je 'otprilike' jer je zbog defekta mase masa složenih čestica različita od zbira masa njihovih sastojaka.

Drugi razlog zašto se ova jedinica koristi je taj da je eksperimentalno mnogo lakše i preciznije *upoređivati* mase atoma i molekula (utvrditi *relativne* mase) nego meriti njihove *apsolutne* mase. Mase se porede uz pomoć masenog spektrometra (vidite ispod).

Avogadrov broj (NA) i mol se definišu tako da jedan mol supstance sa atomskom ili molekulskom masom od 1 u ima masu od tačno 1 grama.
Na primer, molekulska masa vode je 18,01508 u i ovo znači da jedan mol vode ima masu od 18,01508 grama i da 1 gram vode sadrži NA/18.01508 ≈ 3.3428 × 1022 molekula.

## Merenje relativnih atomskih masa
Relativna atomska masa se meri masenim spektrometrom. U masenom spektrometru uzorak se jonizuje (bombardovanjem elektronima, jonima ili ozračivanjem laserom) i propušta kroz kombinaciju eletričnog i magnetnog polja gde joni poprimaju različite putanje zavisno od specifičnog naelektrisanja. Tako se dobija **[[maseni spektar]]** koji predstavlja jonsku struju u funkciji specifične mase.

Ovaj spektar pruža:

# Relativne mase izotopa
# Zastupljenost izotopa

## Historija
Hemičar Džon Dalton je prvi predložio da masa jednog atoma vodonika bude jedinica atomske mase. Fransis Aston, pronalazač masenog spektrometra je kasnije koristio 1/16 mase atoma kiseonika-16 kao svoju jedinicu.

Pre 1961, *fizička jedinica atomske mase* je definisana kao 1/16 mase jednog atoma kiseonika-16, dok je *hemijska jedinica atomske mase* definisana kao 1/16 prosečne mase kiseonikovog atoma (računajući prirodno izobilje različitih kiseonikovih izotopa). Obe jedinice su neznatno manje od unificirane jedinice, koja je usvojena od strane Međunarodne unije za čistu i primenjenu fiziku (IUPAP) 1960. godine i od strane Međunarodne unije za čistu i primenjenu hemiju (IUPAC) 1961. godine.

## Povezano
* Dalton

## Vanjske veze
* SI sajt o prihvatljivim ne-SI jedinicama
* Prihvaćena vrednosto od 1 u od 2002.
Brzina zvuka

**[[Brzina]] zvuka** u vazduhu iznosi oko 340 metara u sekundi. Brzina se menja u zavisnosti od materijala kroz koji prolazi (vazduh, voda...). 

Zbog relativno sporog kretanja zvuka moguće je na primer odrediti na kolikom rastojanju je udario grom. Izmeri se vreme od pojave svetlosti do momenta pojave zvuka i broj sekundi se pomnoži sa 340 metara u sekundi i tako se dobije rastojanje. 

Na učestanostima iznad 5500 Herca zvuk se toliko sporo kreće da je čoveku uz pomoć dva uha moguće odrediti smer odakle zvuk dolazi. Ako je čovek okrenut npr. ukoso prema izvoru zvuka, zvuk stiže pre do bižeg uha nego do drugog i čovek to instiktivno konstatuje i mahinalno se okreće ka zvuku.
Vat kroz metar-kelvin

**Vat kroz metar-kelvin** je jedinica za specifičnu toplotnu provodljivost u SI sistemu jedinica.

Izražava se pomoću SI jedinica:
* Vata
* metra i
* Kelvina


\frac{W}{m\cdot K}=\frac{kg \cdot m}{s^{3}\cdot K}
Kilodžul po molu

Kilodžul po molu - jedinica energije fazne promene. Na primer toplota topljenja i toplota isparavanja.

Pošto je u hemiji česta upotreba jedinice mol i Kilodžul po molu se koristi.
Kilodžul po molu se sastoji od dve SI jedinice: Džula i mola
Džul kroz kilogram-kelvin

**Džul kroz kilogram-kelvin** je jedinica kojom se izražava specifična toplota u SI sistemu. 

Dobija se pomoću osnovnih jedinica iz SI sistema:

\frac{J}{kg \cdot K}=\frac{m^{2}}{s^{2} \cdot K}


## Specifične toplote nekih tela
Mol (muzika)

**Mol** (od lat. *mollis*, mekan) je naziv za dijatonski tonski rod koji se koristi u muzici.

Temelji se na ljestvici s polustupnjevima između II-III i V-VI stupnja, te na kvintakordu s malom tercom između prvoga i drugoga tona akorda.

Često se koristi za kompozicije tužnog i melankoličnog sadržaja, pa se izraz "biti u molu" kolokvijalno često koristi kao sinonim za depresiju.

## Povezano
* Dur
Mohsova skala

**Mosova skala** ili **Mohsova ljestvica** je niz od deset minerala poredanih po tvrdoći koji se koristi za procjenu relativne tvrdoće drugih minerala ili tvari. Ovu ljestvicu je prvi predložio njemački mineralog Frederich Mohs (1773.&ndash;1839.) izabravši deset dostupnih minerala. Ljestvica nije pravocrtna: tvrdoća dijamanta nije deset puta veća tvrdoće od talka (dijamant je mnogo tvrđi). Mineral koji je "viši" u Mohsovoj ljestvici ima i veću tvrdoću. Ako ispitivana tvar može zarezati površinu minerala iz Mohsove ljestvice, ona je tvrđa od tog minerala.

## Minerali

Tako bi na Mohsovoj ljestvici grafit (jezgra olovke za pisanje) imao tvrdoću 1,5; nokat na našim prstima od 2,2 – 2,5; bakrena kovanica (novčić) 3,2 – 3,5, džepni nožić 5,1; oštrica kuhinjskog noža 5,5; staklo na prozorima 5,5; čelična turpija 6,5; porculan bez glazure 7,0. Mohsova ljestvica nije proporcionalna ljestvica. Tako na primjer, korund s Mohsovom tvrdoćom 9 je duplo tvrđi od topaza (Mohsova tvrdoća 8), ali dijamant (Mohsova tvrdoća 10) je 4 puta tvrđi od korunda. U tablici su apsolutne vrijednosti tvrdoće izmjerene sklerometrom.

### Vrijednosti Mohsove tvrdoće za neke materijale
Prikaz nekih kemijskih tvari ili minerala s Mohsovom tvrdoćom:

## Usporedba s tvrdoćom po Vickersu
Usporedba Mohsove ljestvice s tvrdoćom po Vickersu:

## Poveznice
* Tvrdoća kemijskih elemenata

## Reference
Celzijus

**Stepen celzijusa** (simbol: **°C**) je jedinica za temperaturu nazvana po švedskom astronomu Andersu Celzijusu (1701&ndash;1744), koji je prvi predložio sličan sistem 1742. godine. **Celzijusova temperaturna skala** je dizajnirana tako da tačka mržnjenja vode bude 0 stepeni, a tačka ključanja 100 stepeni na standardnom atmosferskom pritisku. Nezavisno su istu skalu predložili Elvije iz Švedske (1710), Kristijan od Liona (1743) i botaničar Karol Linej (1740).

Pošto postoji sto graduacija između ove dve tačke, prvobitni termin za ovaj sistem je bio ***centigrad*** (100 delova). Godine 1948. ime sistema je zvanično promenjeno u ***celzijus*** na devetoj Generalnoj konferenciji težina i mera i u priznanje samom Celzijusu, a i kako bi se uklonila konfuzija izazvana konfliktom zbog korišćenja SI prefiksa *centi-*. Dok su vrednosti za tačke mržnjenja i ključanja vode ostale približno tačne, prvobitna definicija je neprikladna kao zvanični standard: zavisi od definicije za standardni atmosferski pritisak, koji za uzvrat zavisi od definicije temperature. Sadašnja zvanična definicija za celzijus postavlja 0.01 &deg;C kao trojnu tačku vode i stepen kao 1/273.16 razlike u temperaturi između trojne tačke vode i apsolutne nule. Ova definicija osigurava da jedan stepen celzijusa predstavlja istu temperaturnu razliku kao jedan kelvin.

Anders Celzijus je prvobitno predložio da tačka mržnjenja bude 0 stepeni, a da tačka ključanja bude 100 stepeni. 

**Celzijusova skala** se koristi širom sveta za svakodnevne svrhe. U elektronskim medijima, do kasnih 1980-ih ili ranih 1990-ih, još uvek se često za celzijus govorilo *centigrad*, pogotovo u vremenskim prognozama na evropskim mrežama kao što su BBC, ITV, i RTÉ. U Sjedinjenim Državama i Jamajci, farenhajt je uobičajena mera.

## Konverzija temperatura

Tri zajedničke temperaturne vage su Celzijus, Fahrenheit i Kelvin. Svaka skala ima svoje upotrebe, pa nije retkost doći u situaciju kada se treba pretvarati iz jedne u drugu. Formule konverzije su jednostavne:

## Povezano
* Kelvin 
* Fahrenheit
Simens

Pojam **Simens** (*Siemens*) može da ima više značenja:

* **Simens ** je nemačko prezime koga su nosile generacije industrijalista telekomunikacija, uključujući Vernera fon Simensa, Vilijama Simensa, Vilhelma fon Simensa i Petera fon Simensa.
* **[[Simens (kompanija)]]** je nemačka električna i telekomunikaciona kompanija, osnovana kao proizvođač telegrafske opreme od strane Vernera fon Simensa i Johana Georga Halskea pod nazivom "*Telegraphen-Bauanstalt von Siemens & Halske*" u Berlinu, 12. oktobra. 1847, koja se sada nalazi u Minhenu, takođe poznata kao i *Siemens-Halske*.
* **[[simens (jedinica)]]** je SI izvedena jedinica za merenje specifične električne provodljivosti; inverzni om, nazvana po Verneru fon Simensu.
* **[[Simensova zvezda]]**: sprava za testiranje rezolucije optičkih instrumenata, štampača i ekrana.
Epoha (geologija)

**Epoha** je izraz koji u geologiji, odnosno geološkoj kronologiji označava vremenski period koji je kraći od perioda, a duži od geološkog doba.
Epoha

**Epoha** je izraz koji označava:
* različite vremenske periode:
** specifičan historijski period ili eru;
** jedinicu geološke kronologije koja je kraća od perioda;
** faza u historiji svemira;
* poseban trenutak u vremenu:
** početak historijske epohe
** početna točka astronomske putanje

Također se koristio kao naziv za izdavačku kuću *[[Epoha (izdavačka kuća)|Epoha]]* u Zagrebu sredinom 20. vijeka.
Mol

**Mol** ima više značenja:

* mol (muzika), tonski rod u muzici
* mol (jedinica), jedna od sedam jedinica SI

; Naselja
* Mol (Belgija), općina u Belgiji
* Mol (Ada), gradsko naselje u Srbiji

; Računarstvo
* Mac-on-Linux emulator, akr. MOL
* .mol, esktenzija datoteka napisanih u formatu MDL Molfile

; Ostalo
* MOL, mađarska kompanija za proizvodnju i distribuciju nafte
* Manned Orbiting Laboratory, projekt američkog ratnog zrakoplovstva; akr. MOL
Jovan Apostolović

**Jovan Apostolović** (Budim, 1731 - Novi Sad, 1770) je bio prvi srpski diplomirani doktor medicinskih nauka. On je bio prvi srpski lekar sa diplomom Univerziteta u Berlinu 1759. godine.

Rođen je oko 1731. u Budimu (tadašnja Austrijska carevina). Njegov deda Dima, doselio se iz Soluna (Grk ili Cincarin), bavio se sapundzijskim zanatom, postao imućan i ugledan građanin, biran za predsednika budimske opštine. Istim zanatom nastavio je da se bavi i njegov otac, kao imućan i ugledan čovek.

Jovan je, posle osnovnog obrazovanja u rodnom mestu, završio protestantsko-evangelijsku gimnaziju, zvanu "Licej", u Požunu; upisao se na Medicinski fakultet u nemačkom gradu Haleu, koji je u to vreme bio cenjen univerzitetski centar u Evropi, na kome je predavao filozof i osnivač pokreta prosvećenosti Kristijan Volf, kao i dvojica najistaknutijih tadašnjih nemačkih lekara, profesori Fridrih Hofman i Ernest Štal. Posle odlično završenih studija, odbranio je 1757. na latinskom jeziku napisanu disertaciju Modum ljuo affectus animi in corpus humanum aljunt generatim (Kako osećanja deluju na ljudsko telo), koja po nekim stručnim mišljenjima predstavlja prvu raspravu o stresu u istoriji medicine. U predgovoru disertacije, koja je objavljena iste godine u Jeni, naveo je da je on "možda prvi i jedini iz slavnog srpskog naroda koji je svoj duh poklonio medicinskoj nauci", rekavši: "Možda će moj rod slavan zbog svoje sudbine i oružja postati slavan takođe i zbog svoje književnosti i naukom koja doprinosi telesnom i duševnom zdravlju. A možda će početi da se prosvećuje i tako bori, ne mačem, nego kako se kaže umetnošću za dobro svoje slatke domovine. "
Po povratku sa studija, prvih godinu-dve je obavljao privatnu praksu u Budimu. Potom se 1759. preselio u Novi Sad, gde je takođe imao privatnu praksu. Kada se posle nekoliko godina pojavila opasnost od proširenja epidemije kuge, opštinsko veće ga je postavilo za gradskog lekara, ali su mu posle dve i po godine otkazali službu. Nastavio je sa privatnom praksom. Poživevši samo 35-40 godina, umro je oko 1770. pretpostavlja se od tuberkuloze, u Novom Sadu.
Vid

**Vid** je jedan od pet osjeta kojemu je organ oko, a pomoću kojega primjećujemo, razaznajemo svjetlo, boje, oblike i udaljenosti.

Oko se sastoji od očne jabučice i očnog živca. U očnoj jabučici se nalazi i mrežnica koju čine fotoreceptori, sinoptički povezani u niti očnog živca. Kada svjetlost prolazi kroz leću i zjenicu, dolazi do mrežnice koja reflektira obrnutu sliku onog čega gledamo. Mrežnicu čine štapići koji su osjetljivi na intezitet svjetlosti, i čunjići koji su osjetljivi na tri ósnovne boje: crvenu, zelenu i modru. Ti čunjići mogu da budu podraženi u različitom broju odnosa, pa tako možemo vidjeti i ostale boje. Kada svjetlosne zrake pokrenu biokemijske reakcije u štapićima i čunjićima, stvaraju se receptorski potencijali koji živčanim vlaknima i vidnim živcima se prenose u vidno područje mozga koje interpretira primljene živčane impulse.

Mozak iz oba oka dobiva obrnutu sliku nego što ona zapravo jest, pa je on usklađuje u sliku kakva je u stvarnosti. Vid može da bude oštećen nekim poremećajem, kao što su:

* kratkovidnost (miopija) 
* dalekovidnost (hiperopija) 
* astigmatizam je refrakcijska vidna amomalija, ametropija uvjetovana razlikama u zaobljenosti refraktornih površina, a njezina je posljedica loše fokusiranje slike na mrežnici. 
* sljepilo za boje (daltonizam)

## Povezano

* sluh 
* njuh
* opip
* okus
Aesir

**Esir** (*Æsir*) je kolektivno ime za glavnu rasu nordijskih bogova. Uz bogove Esira potoje i bogovi Vanira. 

Esirski bogovi pod vodstvom Odina su: Balder (bog ljepote), Bragi (bog riječitosti), Forseti (bog meditacije), Freyr (bog plodnosti, prvotno je bio iz Vanira), Heimdall (čuvar mosta), Holdr (slijepi bog), Loki (bog vatre i saveznik mraznih divova), Njord (bog mora, prvotno iz Vanira), Thor (bog gromova), Tyr (bog rata), Vili (Odinov brat), Ve (Odinov brat), Vidar (Odinov sin).

Boginje Esira su: Freya (boginja plodnosti), Frigg (Odinova žena), Sif (Thorova žena) i Idun (čuvarica jabuka mladosti). Živjeli su u Asgardu.
Alfheim

**Alfheim** u nordijskoj mitologiji predstavlja zemlju vilenjaka, gdje žive svijetli vilenjaci (tamni žive u podzemlju).
Alfhild

**Alfhild** je skandinavska boginja, oblačila se kao ratnik kako bi izbjegla udaju za kralja Alfa. Pristala je na udaju tek kad su započeli borbu do smrti i kralj Alf je dokazao da je jak kao i ona.
Alvis (mitologija)

**Alvis** (*Alvíss*) je ličnost iz nordijske mitologije.

Njegovo ime znaci sveznajući, mudar, razobrit. Bio je pripadnik rase pautljaka. U zamjenu za oružje koje je iskovao za bogove, bila mu je obećana Thrud, Thorova kćer. Thoru se to nije svidjelo pa je izazvao Alvisa na test znanja kako bi zaustavio vjenčanje. Rekao je Alvisu da mora dokazati da njegova velika modrost nadmašuje njegov nizak rast. Thor je je produžio test do izlaska sunca. Sunčeve zrake su pale na patuljka, a svi patuljci se pretvaraju u kamen dodirnuti sunčevim zrakama. 

## Vanjske veze
* http://www.sacred-texts.com/neu/poe/poe12.htm - *[[Alvíssmál|Alvissmol]]*, the poem containing most of the information on Alvis, at Sacred-Texts.com
Alvis

Alvis je naziv koji se koristi za:
* ličnost iz nordijske mitologije
* Alvis Cars i Alvis Vickers, britanske proizvodače luksuznih i vojnih vozila.
Aegir

**Aegir** je germanski bog oceana, njegova supruga je Ran. Aegir ima devet kćeri koje upravljaju virovima pod njegovom vlašću. Prikazivan je kao starac sa bijelom kosom i prstima nalik na rakova kliješta. Napušta svoj podvodni dvorac samo iz jednog razlogaotapanje i uništavanje brodova i njihove posade. Vikinzi su mu često kao žrtvu prinosili zarobljenike kako bi ga udobrovoljili.
Andhrimnir

**Andrihmnir** (*Andhrímnir*) je ličnost iz nordijske mitologije, odnosno kuhar u Valhalli koji svaki dan koristi kotao zvan Eldhrimnir.
Eldhrimnir

**Eldhrimnir** (*Eldhrímnir*) u nordijskoj mitologiji označava magični kotao kojeg koristi kuhar Andhrimnir.
Andlang

**Andlang** u nordijskoj mitologiji označava nebesko kraljevstvo južno od Asgarda koje služi kao sklonište dušama za vrijeme Ragnaroka, slično kao i Vidblain.
Vidblain

**Vidblain** (*Vídbláin*) se u nordijskoj mitologiji spominje kao nebesko kraljevstvo, odnosno sklonište za duše mrtvih u doba Ragnaroka, slično kao i Andlang.
Angrboda

**Angerboda** ili **Angrboda** je u nordijskoj mitologiji ženski mrazni div, odnosno supruga boga Lokia. Rodila je troje djece: Jormungand (midgardska zmija koja ne narasla tako velika da je okružila cijelu zemlju), Fenrir ili Fenris (vuk Ragnarok) i Hel ili Hella (kraljica smrti).
Asgard

**Asgard** je naziv koji se u nordijskoj mitologiji koristi za dom bogova, zemlju Aesira. Onaj koji želi stići do Asgarda mora prijeći most Bifrost (duga). 

Asgard je bio podijeljen u veliki broj odvojenih kraljevstava. Svakim je vladao drugi bog. Valhallom je vladao Odin, Thrudheimom Thor itd. Zidove oko Asgarda je izgradio Hrimthurs, koji je kao plaću zatražio ruku Freye, sunce i mjesec. Odin je pristao na to ako se zidine izgrade u roku od šest mjeseci. Hrimthurs je imao magičnog konja Svadifaria koji mu je pomagao u poslu. Na užas Odina i svih bogova, a posebno Freye, Hrimthurs je skoro već sve završio, ostala su mu još dva dana. Loki zavara Svadifaria i odmami ga podalje od njegovog posla. Hrimthurs nije stigao završiti posao bez Svadifaria u zadanom roku stoga mu ništa nije plaćeno.
Askr i Embla

**Askr i Embla** (staronordijski *Askr ok Embla*) su u nordijskoj mitologiji bili prvi čovjek i žena. Od njih je nastala cijela ljudska vrsta. Stvorili su ih Odin i njegova dva brata iz tri debla.

## Vanjske veze
* Tjatsi.fo - Retelling and Interpretation of Völuspá  (Public Domain, by Anker Eli Petersen)
Nordri, Sudri, Austri i Vestri

**Nordri** (*Norðri*), **Sudri** (*Suðri*), **Austri** i **Vestri** u nordijskoj mitologiji predstavljaju patuljke postavljene na sve četiri strane svijeta.
Balder

**Balder**, **Baldr** ili **Baldur** je u nordijskoj mitologiji bio drugi sin Odina i Frigge. Njegova majka je zatražila zakletvu od svih biljaka, stvorenja, elemenata i metala da mu neće nauditi. Svi su zakletvu položili osim biljke imele koja je smatrala da je premlada i premala da bi mu mogla nauditi. Tako se smatralo da je Balder imun na sve pa bi drugi bogovi iz zabave bacali stvari na njega. 

Loki, bog prijevare, je nagovorio Hoda (Hod,Hoder), slijepog boga i Balderovog brata, da baci koplje izrađeno od imele na Baldera. Balder je odveden u Hel i Frigga moli Hellu da joj kaže što se može učiniti kako bi se Baldera vratilo iz mrtvih. Hella odgovara da će ga vratiti među žive ako će svako živo biće plakati za Balderom. Sva živa bića su žalila, osim starice Thokk, koja je ustvari prerušeni Loki. Baldur tako i dalje čeka u Helu sa svojom suprugom i vratiti će se ponovo tek nakon Ragnaroka kako bi pomogao u vladanju novim svijetom.