Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.

**Predaja zarobljenih partizana Nemcima** se desila tokom ustanka u Srbiji novembra 1941. godine, kada je Štab Dragoljuba Mihailovića izručio oko 365 zarobljenih partizana Nemcima, koji su većinu potom streljali.

Tokom sukoba između Mihailovićevih četnika i partizana u zapadnoj Srbiji početkom novembra 1941, četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u Gornjem Milanovcu, Kosjeriću, Karanu i Planinici, četnici su prikupili na Ravnoj Gori. Oko 13. novembra 1941. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u Mionicu, i zatim u Slovac. Tu su prihvaćeni od Nedićevih i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u Valjevo. Transport zarobljenika do Valjeva je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio Pećančev četovođa, dok je u tom periodu priznavao Mihailovićevu komandu. Predaji partizana prethodio je sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci.

263 zarobljenika Nemci su streljali 27. novembra 1941. godine na Krušiku u Valjevu. Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u logore, a nekolicina puštena na slobodu. Od 365 zarobljenika koje su četnici predali Nemcima, preživelo je samo 18; ostali su streljani ili pomrli od gladi i batina. 

Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.

## Pozadina

Pukovnik Mihailović je igrao dvostruku igru. 27. oktobra 1941. se sastao u Brajićima sa Titom i partizanskim predstavnicima, radi dogovora zajedničkoj borbi protiv Wehrmachta. Istovremeno, poslao je delegate u Beograd da Nemcima ponudi zajedničku borbu protiv partizana.

Preko pukovnika Branislava Pantića je uspostavio vezu sa predsednikom kvislinške vlade Milanom Nedićem, koji je trebalo da ih poveže sa Nemcima. Nedić je Mihailovićevog predstavnika prosledio gestapovcu Josefu Matlu, koji je izjavio da nema nikakvog punomoćja da vodi pregovore, ali će informacije preneti nadležnim komandama. 28. oktobra u Matlovom stanu na Dedinju pojavili su se kapetan Nenad Mitrović i pukovnik Branislav Pantić. Pantić je izjavio da je od strane Mihailovića ovlašćen da stupi u vezu sa nadležnim nemačkim vojnim instancama kako bi četničke odrede stavili na raspolaganje za suzbijanje komunizma u Srbiji.

Mihailović je Nemcima jamčio da će prostor istočno i zapadno od Morave "očistiti od komunističkih bandi", priznao im je sva prava okupatora i očekivao je obustavljanje kaznenih akcija protiv srpskog stanovništva na područjima koje on drži. On je sa Nemcima želeo da uspostavi stanje mira i reda kakvo je u okupiranoj Srbiji bilo pre ustanka.

## Zarobljavanje partizana

Četnici su tih dana na prepad zarobili veći broj partizana, sa kojima do tad nisu bili u sukobu, već su se zajedno borili u ustanku protiv Nemaca. 

Ninko Sakić, komandant Drugog bataljona Prvog šumadijskog partizanskog odreda, jedan je od partizana zarobljenih u Gornjem Milanovcu. On svedoči o svom dolasku u Gornji Milanovac novembra 1941. u kojem su tada zajedno boravili partizani i četnici: 

## Sabiranje zarobljenika na Ravnoj Gori

Zarobljene partizane sa svih strana četnici su dovlači na Ravnu Goru:

Neki od zarobljenika su 6. novembra na Ravnoj Gori mučeni i streljani. Zarobljeni partizanski ustanici su zatim sa Ravne Gore prebačeni u Mionicu, gde su prenoćili, a pratnja koja ih je sprovodila do Mionice predala ih je drugoj straži i vratila se na Ravnu Goru.

## Sastanak sa Nemcima

Ubrzo nakon što je Mihailovićeva ponuda prosleđena višim instancama, organizovan je sastanak sa Nemcima u selu Divci kod Valjeva 11. novembra 1941. godine. Mihailović je uoči sastanka napao partizane sa kojima se do tada zajedno borio protiv Nemaca. Na sastanku je ubeđivao Nemce da im nije neprijatelj i tražio oružje i municiju kako bi nastavio borbu protiv partizana.

Nemci su njegove predloge kategorički odbili i zatražili bezuslovnu predaju četnika. Oni su ocenili da u Mihailovića ne mogu imati poverenja, jer se borio u ustanku protiv Nemaca, a sada kada stižu njihove oklopne trupe, on naslućuje slom ustanka i želi da im se "privremeno priključi iz razloga oportuniteta". Pukovniku Mihailoviću nije ostavljena druga mogućnost do da položi oružje. Mihailović je odgovorio da ne može ovu odluku da donese a da ne čuje mišljenje svojih potčinjenih i na tome je ostalo.

Pri povratku sa sastanka u Beograd, potpukovnik Rudolf Kogard je Mihailovićevim oficirima postavio pitanje šta rade sa zarobljenim partizanima:

## Predaja partizana Nemcima

Tokom četničkih pregovora sa Nemcima u selu Divci, zarobljeni partizani su iz Mionice sprovedeni u obližnje selo Slovac, gde su predati Nemcima: 

Pre polaska, Jova Škavović je održao govor čija je suština bila da mu je žao što kao Srbin sprovodi Srbe, ali ih sprovodi srpskim vlastima koje će krivcima suditi, a nevine pustiti. 

Škavini četnici su zarobljenike zajedno sa Nemcima kamionima dopratila u Valjevo:

Darinka Marić-Popović, vlasnica kafane u Divcima, je svedočila da je iste noći za vreme sastanka četnika sa Nemcima videla kamione kojima prebacuju zarobljene partizane.

## Prinudni rad i streljanje u Valjevu

Četnici su partizane zatvorili u magacin trgovca Tadića u Valjevu: 

Nemci su ih u Valjevu neko vreme koristili za prinudne radove:

Pošto su sve zarobljenike saslušali i izmrcvarili tako da su se jedva kretali, odvojili su grupu od oko tri stotine ljudi rekavši im da idu na rad i da moraju raditi iako su bolesni. Oni se nisu više vratili. 27. novembra 1941. godine Nemci su ih izveli na Krušik i streljali.

Svedok Branislav Pavlović je dodao da je još u Valjevu čuo da su Nemci Draži dostavili oružje i municiju istim kamionima kojim su njega ostale doterali u Valjevo. Svedok Mića Radojević se seća da se tada pričalo da je naređenje za predaju Nemcima izdao lično Draža Mihailović, koji se obavezao da će "lično sa svojom vojskom raščistiti sa partizanima". Radojević je preživeo jer mu je stric radio u opštini, te se založio za njega.

## Posleratna suđenja

### Suđenje Mihailoviću
 
Na posleratnom suđenju Mihailoviću u Beogradu 1946. optužba mu je stavila na teret postupanje sa ovim zarobljenicima u tački 5. optužnice: 

Mihailović je tvrdio da se predaja zarobljenika Nemcima desila "mnogo ranije od sastanka u Divcima" i negirao da je izvršena po njegovom naređenju. Govorio je da ih zbog ishrane nije mogao držati u Ravnoj Gori, nego ih je poslao u Požegu "da ih tamo hrane". Takođe je poricao da zarobljene partizane ikada video.

:Sudija Laković: Da se vratimo na 360 partizana koji su došli na Ravnu Goru. Jeste li vi njih videli?
:Optuženi Mihailović: Mislim da nisam.
:Laković: Jeste ili niste?
:Optuženi: Nisam.
:Laković: Zašto ste naredili da oni sa Ravne Gore idu?
:Optuženi: Nisam imao dosta hrane.

Mihailović je izjavio da ih je Aleksandar Mišić obišao i da su potom upućeni prema Struganiku, "gde su imali više magacina, gde su se mogli hraniti". A posle ih je u Mionicu poslao Brajević, koji ih je ustvari prodao Nemcima. On je svoju odbranu zaključio rečima: "*To je delo Brajevića i Jovana Škave*."

Kao svedok na suđenju se pojavio i Vojislav Mišić, sin vojvode Mišića i brat Aleksandra Mišića. On se početkom novembra nalazio u Kolubarskom partizanskom odredu kao komandant čete, kada su ga Draža Mihailović i njegov brat Aleksandar Mišić pozvali u selo Struganik i bezuspešno pokušavali da nagovore da pređe na stranu četnika. On je tada video da su preko 200 partizana i članova partizanskih porodica sprovedeni kroz Struganik sa Ravne Gore i upućeni za Mionicu odakle su dalje predati Nemcima.

Jovan Škavović je kao svedok tvrdio da je zarobljenike dopratio Mihailovićev komandir Tešmanović sa 120 do 150 vojnika, te da mu je rečeno da se imaju predati Srpskoj državnoj straži. Na suočenju, Mihailović je porekao da je izdao takvo naređenje i optužio Škavovića da je prodao zarobljenike Nemcima, zbog čega je od strane Mihailovića kasnije stavljen pod slovo "Z" (na suđenju je utvrđeno da je Škavovića stavio pod slovo "Z" zbog druge stvari). Mihailović je pritom poricao da je Škava bio njegov čovek. Škavović je tvrdio da on nije raspolagao snagama neophodnim za prebacivanje i predaju zarobljenika, budući da je njegov odred brojao svega 30-40 vojnika.

:Svedok Jovan Škavović: Bilo je oko pola šest sati, jesenska novembarska noć. (...) Na mostu su bile postavljene dve nemačke baterije. Nemačka vojska bila je. Kad sam to video pitao sam se šta Draža Mihailović misli sa tim ljudima, zašto se prebacuju preko mojih leđa? Zato se ne osetim ni najmanje kriv.

Profesorka Ruža Glavinić, jedna od preživelih zarobljenika, je svedočila da su ih četnici psovali i tukli, a da je Mihailović sve to "mirno posmatrao". Mihailović je osporio neke detalje njenog svedočenja (da tada nije imao bradu i da mu pelerina nije bila crna nego sura), ali je priznao da nju zna, i da je bio tamo. Na pitanje zašto su hapsili partizane dok su se zajedno borili protiv Nemaca, Mihailović je odgovorio da su ih "pohapsili kao bandu koja vrši pljačke", što je profesorka Glavinić žestoko negirala:

:Svedokinja Glavinić: Mi nismo pljačkali. Da smo mi pljačkali ne bi seljaci sklonili naše ranjenike. Seljaci su bili uzbuđeni zbog toga što se je to dešavalo s nama.

Presudom Vrhovnog vojnog suda 15. jula 1946. u Beogradu, Mihailović je proglašen krivim i po ovoj tački optužnice:

### Suđenje Škavoviću

Iste 1946. godine, pred Okružnim sudom u Valjevu je suđeno i Jovanu Škavoviću. Škavoviću je, između ostalog, na teret stavljeno i to što je u jesen 1941 godine, u kući Dragutina Mijailovića iz Markove crkve, izrekao smrtnu presudu zarobljenim partizanima koji su potom i ubijeni, kao i što je iz Markove crkve sproveo u Slovac i predao Nemcima 360 partizana, od kojih je 269 streljano u "Krušiku" kod Valjeva. Jovan Škavović se pred sudijama 1946. godine branio sledećim rečima: 

Zahvaljujući svedočenjima nekolicine preživelih, koji su iz te grupe izbegli streljanje, osuđen je na kaznu streljanjem.

## U fikciji
Događaj je 1976. godine rekonstruisan u TV-drami *[[Metak u leđa]]*.

## Reference

## Literatura
* Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001
* Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981
* Dr Rade Poznanović, Milun Raonić, Milorad Radojčić: TRAGOM IZDAJE - svedočenja o izdaji četnika i streljanju na Krušiku, u Valjevu 1941, Valjevo 1987 .

## Povezano
* Ustanak u Srbiji 1941.
* Sastanak u Divcima 1941.
* Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu