Grmeč

**Grmeč** je planina u sjeverozapadnom djelu Bosne i Hercegovine i čini orografsko razvođe rijeka Une i Sane. To je planinski masiv |dinarske orijentacije u dužini 70 km i ima maksimalnu širinu 18 km. Visoke planine u okolini Grmeča su: Osječenica (1791m), Klekovača (1961m), Srnetica (1375m) i Plješevica (1649m). Na istoku Grmeč se dodiruje sa Šišom na prevoju Lanište koji je kroz historiju bio prelaz između dva dijela Bosne i Hercegovine (Panonija|panonskog i primorskog). Veća mjesta i gradovi koji ga okružuju su: Bihać, Bosanski Petrovac, Ključ, Sanski Most i Bosanska Krupa, a nalazi se još i na teritoriji općine Krupa na Uni. Sa juga se spušta u Bravsko i Petrovačko polje, a sa sjevera u Japransku i Saničku dolinu i u Lušci polje. 

## Reljef
Ovo područje je nisko planinsko sa blagim padinama, brdima i brežuljcima. Najviši vrh Grmeča je Crni vrh sa svojih 1604 m visine koji se nalazi na jugoistočnom dijelu. Najlakši uspon na vrh je iz Bravskog polja. Šira oblaste podgrmečja smještena je između 200 i 1200 metara nadmorske visine gdje se susreću raznoliki oblici reljefa u svom punom kontrastu, od stijenovitih vrhova i valovitih brežuljaka, preko visoravni i poljana, kroz riječne kanjone i klisure i na kraju do polja i ravnica

Današnji reljef karakteriziraju kraški fenomeni, s mnoštvom jama i pećina. Od velikog broja, do danas je ispitano njih 15, od kojih je 14 suhih i jedna s vodenim površinama i tokovima. O kakvom je bogatstvu riječ može se vidjeti iz popisa istraženih: 
* Jojnikovac s istraženih 460 m (svojevremeno najdublja jama u Jugoslaviji), 
* Jama Grmeč s 237 m, 
* Čatrnja 115 m, 
* Dvogrla 112 m, 
* Kaluđerica u Skakavcu 100 m, 
* Gorana 81 m, 
* Brezno iza Šiljatog Šljemena 80 m, 
* Brezno na Pločevcu 71 m, 
* Brezno u Dulidbahu 61 m,
* Pećina pod Vrščelikom, odnosno jama s 60 m, 
* Brezno na cesti 58 m, 
* Brezno na Torovima 43 m,
* Brezno na Udorubreznom 42 m, 
* Brezno na željezničkoj pruzi s 30 m, 
* Okruglo brezno s 30 m i 
* Tomaševo Brezno s 24 m.
* Kerkezova pećina 
* Pećina Suvaja, se nalazi na zapadnom obodu Lušci polja. Ulazni otvor pećine se nalazi na supodini ogranska Grmeča i ravni Lušci polja. Do pećine postoji put, koji vodi od Lušci palanke, najvećeg naselja u polju, zapadnim obodom polja, ispod Grmeča, za selo Bojište. U njoj su pronađeni fosili a i žive školjkice, zatim dosta primjeraka čovječije ribice.
* Grbića pećina, 
* Jama Oko smještena je na zapadnom obodu Lušci polja u Bobiji, pored puta Lušci Palanka – Jelašinovci. Jama predstavlja izvorišni lijevak. Nastala je djelovanjem podzemnog toka i procesom urušavanja krečnjačkih blokova. Stoji u direktnoj vezi sa podzemnim tokom estavele Oko. Kanalima jame voda se ascedentno izdiže u vrijeme povodnja kada su podzemni kanali potpuno ispunjeni vodom. Strane jame su vertikalne sa dubinom 35 m i širinom pri izlazu 25 m.
* Bobijaško oko.
* Riponjina jama. Članovi Speleološkog društva Ponir iz Banja Luke su  17.02.2019. prvi put istražili pećinu Ledenicu, koja se nalazi u selu Smoljani na Grmeču. Pećina je bogata nakitom od leda. Iste godine speleolozi su se prvi put spustili i u dosad neistraženu Riponjinu jamu u Smoljani. Konopcima su ušli u jamski ulaz, spuštali se oko 50 do 70 metara vertikalno i tu zatekli tri nivoa, a na svakom od njih, krije se mnoštvo ukrasa. Predpostavlja se da je jama jedna od najstarijih na ovim prostorima, a koliko je precizno staro ovo prirodno bogatstvo, biće utvrđeno daljim istraživanjem.

Od ostalih kraških fenomena u sjeverozapadnom dijelu se ističu brojne vrtače.

## Geološki sastav i tla
Grmeč predstavlja posebnu tektonsku jedinicu, a položaj sedimenata ukazuje na veoma jake tektonske pokrete. Na Grmeču su uglavnom konstatovane naslage mezozoika. Analizom strukturne građe Grmeč je izgrađen od srednjotrijaskih i gornjotrijaskih dolomita na kojima leže kredni krečnjaci.

Na području Grmeča su najza stupljeniji tla su kalkamenosoli luvisol, kalkokambisol-luvisol, kalkomelanosol, kalkokambisol -luvisol i kompleks rendzina  kalkokambisol luvisol na kabonatima. U manjim količinama, u centralnom dijelu, u više serija javlja se kalkokambisol i mozaik kalkamenosol- kalkokambisol na krečnjaku, a na ovaj dio se nadovezuje distrični kambisol koji je zastupljen na kiselim silikatnim 
stijenama. 

## Klima
Vremenske prilike Grmeča i njegovih obronaka dirigovane su sa strujanjem toplog zraka koji dolazi sa Jadranskog mora i rashlađenog visinskog sloja koji nastaje nad Grmečom i okolnim planinama što utiču na česte promjene vremena i temperatura. Na višim predjelima zime su duge, a ljeta svježa. 

Prosječna godišnja količina padavina iznosi 1250&nbsp;mm. Mrazevi su takođe česta pojava u ovim predjelima. Grmečom duva hladni vjetar sjeverac koji donosi snježne padavine u zimskim mjesecima, a u proljeće i jesen kišu. Snježne padavine u višim predjelima su dosta visoke.

## Hidrografija
Rijeka Sanica nastaje od dva vrela koja izviru ispod sjevernih obronaka Grmeča. Prvo vrelo je sa manjim jezerom, a drugo je pećinsko vrelo. Bosanski Petrovac pitkom vodom snabdjeva se sa ovih vrela. Gornja dolina Sanice je tektonski predisponirana rasjedom smjera WSW – ENE. Srednji i donji toka Sanica je ujezeren, a u koritu su stvorene manje sedrene forme. Kod Pištanice, regionalnom navlakom Sanica mijenja smjer i do Vrhpolja (ušća) teče približno meridijanskim smjerom (jug – sjever). Na potezu Donja Sanica – Saleševići, na dužini od 2,5 km, Sanica tvori kanjonsku dolinu sa dubinama većim od 100 metara. Posljednjih 2,5 km tok je približno paralelan toku Sane. 

Naselje Risovac, smješteno na zapadnim padinama Grmeča, bogato je vodom. U njemu ima oko stotinu vrela. Neka od tih vrela sastavljaju svoje vode te obrazuju potoke, koji su ponornice. Risovac je na krajnjem sjeverozapadu Petrovačkog polja i predstavlja treću ponorsku zonu polja. Voda se pojavljuje u slivu Une kod Bosanske Krupe, stvarajući poznati izvor rijeke Krušnice.

Krušnica ima tok samo 7 km, nakon čega se ulijeva u rijeku Unu u Bosanskoj Krupi. Prosječna dubina Krušnice je 7, a širina 25 metara. Zbog kratkog toka iz izvora koji se nalazi u kraškoj stijeni, voda je veoma hladna i njena temperatura je 10º C. Kapacitet izvorišta je vrlo karakterističan jer Krušnica ima veliku zapreminu kapaciteta izvoriša, minimalno isticanje je 1,5 m³/s, a maksimalno 80 m³/s.  Ispitivanjem izvorišta otkrivena je dvorana duga 120 m, široka 95 m. Najnovija speleoronilačka ekspedicija potvrdila je da se radi o vrlo rijetkom, potpuno ekološki očuvanom izvorištu sa bogatom speleo-faunom i nevjerovatnim količinama pitke vode.

Periodski tok Vođenica izbija ispod Željeznika (1274 m.) koji je i sabirna oblast vrela. Izvorišna čelenka potoka Vođenice ima preko 50 vrela i taj dio naselja nosi ime Vrela. Najjače vrelo je Stublići a tu su još: Dražići, Crno vrelo, Zanoglina i Pećina vrelo. Potok Vođenica je vodotok sa najviše vode u petrovačkom kraju i nekad na njemu je bilo preko 40 vodenica. U vrijeme najvećeg vodostaja gubi vodu u ravni Petrovačkog polja (Bjelajsko polje).

Potok Suvaja izvire na Grmeču iz dva izvorišna kraka koji su na 1100 m. nadmorske visine. U ovom izvorišnom dijelu, javljaju se skokoviti padovi u uzdužnom riječnom profilu. Takav pad riječnog korita je i u obliku vodopada Maglaj, koga stanovnici zovu Skakavac. Vodopad je visok 13-15m. i nastao je procesom erozije. Potok Suvaja ukopao se u kamenito korito pa mu na jednom mjestu tok prelazi u klisuru. Za vrijeme maksimalnog proticanja dolazi do Medenog polja (620 m.) koje mu je ponorska zona iz koje vode otiču podzemnim putem ka slivu rijeke Unca.

Od ostalih većih hodrografskih kapaciteta izdvajaju se rijeke: Vojskova, Japra, i Korčanica koje sve pripadaju Crnomorskom slivu. 

Od prirodnih jezera treba istaći Saničko i Jabukovačko jezero. U naselju Kljevci na području opštine Sanski Most nalazi se Kljevačko jezero u prilično bezvodnom području na velikoj nadmorskoj visini. Jezero je kraškog porijeka, a u zimskom periodu je prekriveno ledom. Za potrebe 
stanovnika ovog dijela Podgrmeča služilo je kao mjesto za napajanje stoke.

## Flora i fauna
Šumski ekosistemi su najzastupljeniji i čine ih zajednice mezofilnih šuma hrasta kitnjaka (*Quercus petraea*) i običnog graba koje su razvijene na visinama od 300 do 800 m. Mezofilne šume bukve prekrivaju donji dio gorskog pojasa, na hladnijim ekspozicijama, dok se šume bukve i jele javljaju na višim nadmorskim visinama, sa visokim stepenom diverziteta i predstavljaju najbogatije šumske zajednice Dinarida sa velikim brojem endemičnih i reliktnih vrsta. 

Raznovrsnost biljnjog svijeta praćena je bogatstvom ţivotinjskog svijeta. Zastupljene su sve vrste divljači, ptica, grabljivica, ali i otrovnih zmija (šarka i poskok).

U grmečkim naseljima, kao i u drugim planinskim naseljima u Bosni i Hercegovini, stanovništvo se pretežno bavi sitnim poljoprivrednim radovima, stočarstvom, eksploatacijom šume i uslužnim djelatnostima. Priroda je u tom kraju još dobro očuvana i čista. Zbog toga su ljudi najviše zainteresirani za proizvodnju organskog meda, voća i ostale zdrave hrane.

### Prašume
Na području Grmeča identificirani su, opisani i zaštićeni, na osnovu nalaza, slijedeći prašumski rezervati:  
* Bobija kod Sanskog Mosta, površine 70 ha, -  
* prašumski rezervat u Malovčića dolu, kod Sanskog Mosta, površine 10 ha, -  
* Crni vrh, površine 189 ha, najprivlačniji i estetski najvredniji prašumski rezervat na Grmeču se nalazi na najvišem vrhu (1606 m) Grmeča. Udaljen je od Bosanskog Petrovca u pravcu sjeveroistoka oko 22 km. Prašuma Crni Vrh obuhvata visoke šume bukve i jele sa smrčom. Sva površina je u kategoriji visoke šume. U ovom rezervatu je strogo zabranjena bilo kakva eksploatacija drvne mase.   

## Znamenitosti
Preko Grmeča je vodila trasa uskotračne pruge koja se od Bravskog polja spuštala prema Ključu, Sanskom Mostu i Prijedoru, a dolazila je iz pravca Srnetice i Oštrelj. O tome danas svjedoče brojni ostaci trase pruge koja je sedamdesetih godina napuštena, a s napuštanjem pruge napuštena su i brojna naselja koja su nikla uz prugu. Na Grmeču je napuštena Mijačica, mjesto sa oko 5.000 stanovnika, koje je svojevremeno imalo i kino dvoranu, ambulantu i sve sadržaje koje jedno malo mjesto trebalo imati. Danas je to hrpa ruševina koje vremenom zarastaju u šumu.

Na samom zapadu Grmeča je naselje Hašani, rodno mjesto književnika Branka Ćopića.

Borba bikova (Grmečka Korida) - Međeđe Brdo opština Sanski Most traje od davne 1772 godine. Sedamdesetih i osamdesetih godina imala je posjećenost između 200.000 i 300.000 posjetilaca. Bila je jedna od najvećih manifestacija u bivšoj Jugoslaviji pa i šire.

Memorijalna zona Korčanica na Grmeču je spomen područje sa spomenikom Revolucija vezano za Narodnooslobodilačku borbu ovog kraja. Područje se nalazi na 32&nbsp;km od Sanskog Mosta, na sjevernim padinama planine gdje se tokom 1942. i 1943., u vrijeme Bihaćke republike nalazila najveća partizanska bolnica. Brojala je 19 objekata. Od 1990-ih područje je zapušteno i stradalo u ratnim operacijama.

## Reference

## Vanjske veze
* Grmeč 
* Vanda Mušič (ur). Bassin, Aleksander. Kokot, Staša. Slobodan Pejić. Vlastito izdanje Vanda Mušič Chapman. 2007. . (Slovenski)