Ali Hamenei

**Ali Hamenei** (Mašhad, 19. aprila 1939. – Teheran, 28. februara 2026.) bio je iranski političar, veliki ajatolah i drugi nosilac dužnosti Vrhovnog vođe ("rahbar") Islamske Republike Irana, funkciju koju je obavljao od juna 1989. do svoje smrti 2026. godine. Njegovu vlast obeležila je versko-konzervativna i anti-zapadna politika, snažna unutrašnja kontrola i represija protesta, uz brojne kontroverze u vezi sa ljudskim pravima, slobodom štampe i verskim legitimitetom. Aktivno je sudelovao u iransko-iračkom ratu. 

## Biografija

Alī Hāmeneī rođen je 19. aprila 1939. u severoistočnom iranskom gradu Mašhadu, u skromnoj azerbejdžanskoj šiitskoj klerikalnoj porodici od oca Azera i majke Perzijanke iz Jazda. Njegov otac, Sejid Džavad Hāmeneī, bio je verski učenjak. Posle osnovnog obrazovanja započeo je versko školovanje u hawzi u Mašhadu, potom u šiitskim središtima Nadžafa, a naposletku u Komu, gde je pohađao predavanja Borudžerdija i Homeinija. Obrazovan pod vođstvom istaknutih učitelja, postao je propovednik, nastavnik i političko-verski aktivista neprijateljski nastrojen prema monarhijskom režimu. U mladosti je bio zapamćen kao nekonformista, zainteresovan i za književnost i poeziju. Učestvovao je u islamskim pobunama 1963. godine, više puta je bio hapšen, uključujući i od strane SAVAK-a, a potom se vratio verskoj nastavi u Mašhadu, gde je držao predavanja o Nahdž al-balagi. Kasnije je podsticao i uvođenje informatičkih sredstava u verske škole u Komu.

S Iranskom revolucijom 1979. godine i rušenjem starog režima, njegova karijera dobila je odlučujući zaokret. Bio je jedna od vodećih ličnosti i blizak saradnik Homeinija, ušao je u Savet revolucije, učestvovao u osnivanju Partije Islamske Republike i upravljao Čuvarima revolucije. Iste godine imenovan je za Imama molitve petka u Teheranu, što je bila centralna uloga u političko-verskoj mobilizaciji. U septembru 1980. izbio je Iransko-irački rat, kada je Irak pod vođstvom Sadama Huseina izvršio invaziju na iransku naftnu oblast Huzestan i zauzeo deltu Šat el-Araba, koristeći nestabilnost Irana posle Homeinske islamske revolucije. Sadam je invaziju opravdavao tvrdnjom da želi da zaustavi širenje iranske šiitske ideologije na Bliskom istoku, a naročito u Iraku, gde su šiiti činili većinu stanovništva. Posle početne faze povoljne za Irak, Iran je uspeo da odbije invaziju i da do 1982. godine povrati izgubljene teritorije. U tom kontekstu Ali Hamenei, predsednik Irana od 1981. godine, učestvovao je u ključnim odlukama revolucionarnog rukovodstva pod autoritetom Homeinija. Podržavao je političku i vojnu mobilizaciju zemlje i doprineo jačanju Čuvara revolucije kao jednog od stubova iranske odbrane. Jedna od važnih odluka koju su podržali Hamenei i revolucionarno rukovodstvo bila je nastavak rata i nakon oslobađanja iranske teritorije, uz prenošenje vojnih operacija na iračku teritoriju sa ciljem slabljenja režima Sadama Huseina. Sukob se tako pretvorio u dugotrajan rat iscrpljivanja, obeležen bombardovanjem gradova, napadima na tankere u Persijskom zalivu i upotrebom hemijskog oružja od strane Iraka, uključujući iperit i nervne agense. Tokom rata Irak je dobijao značajnu političku i vojnu podršku od više zapadnih zemalja, kao i od Sovjetskog Saveza, dok su u Persijskom zalivu intervenisale i američke i savezničke pomorske snage. Međunarodne tenzije kulminirale su 1988. godine tokom takozvanog "rata tankera", kao i obaranjem jednog iranskog civilnog aviona od strane američkog ratnog broda. Posle osam godina borbi obe strane su prihvatile prekid vatre pod okriljem Ujedinjenih nacija, koji je stupio na snagu 20. avgusta 1988. godine. Rat nije bitno promenio granice, ali je prouzrokovao stotine hiljada poginulih i veoma teške ekonomske gubitke, dok je iskustvo sukoba doprinelo učvršćivanju političke težine Hameneija unutar Islamske Republike. U julu 1981. Hamenei preživeo je atentat u džamiji Abuzar, zadobivši trajne telesne posledice. Posle atentata i smrti predsednika Radžaija izabran je za predsednika Irana 1981. godine i ponovo izabran 1985. Tokom svog predsedničkog mandata, od 1981. do 1989. godine, učvrstio je svoj položaj u hijerarhiji Islamske Republike, ostao lojalan Homeiniju i sarađivao sa premijerom Mir Hoseinom Musavijem.

Posle Homeinijeve smrti, dana 4. juna 1989., izabran je za novu Vrhovnu vođu u napetom i kontroverznom institucionalnom trenutku. Njegovo imenovanje odobreno je na vanrednoj sednici Saveta stručnjka, u početku kao privremeno rešenje, dok ustavna izmena nije obezbedila novu pravnu osnovu za njegovu vlast. Tom reformom učvršćen je položaj Vrhovne vođe u određivanju opštih državnih politika, u vrhovnoj komandi nad oružanim snagama, u nadzoru nad državnim aparatima i u ključnim imenovanjima, uključujući vojne vrhove, predsednika sudstva, državne medije i verske članove Saveta čuvara. U takvoj institucionalnoj arhitekturi mogućnost uticaja na Savet čuvara i bezbednosne strukture bila je strukturno ugrađena u samu funkciju. Njegov izbor ipak je izazvao snažne polemike, jer su ga mnogi verski autoriteti smatrali predstavnikom srednjeg ranga šiitskog klera i dovodili u pitanje njegov teološki autoritet. Zbog toga su ga njegovi protivnici prozvali "ajatolahom u jednoj noći". 

Kao vođa Irana postao je simbol konzervativne struje i podržavao dominantnu ulogu Saveta čuvara, blokirajući reforme u oblasti štampe i suzbijajući opoziciju i disidente. Vladavina Hāmeneija bila je obeležena ciklusima represije i sužavanjem građanskog prostora. Godine 2009. došlo je do snažne eskalacije hapšenja i nasilja nad demonstrantima u postizbornom kontekstu. Tokom gušenja protesta u novembru 2019. godine snage bezbednosti ubile su 321 osobu. Između 2025. i 2026. godine u Iranu su zabeležena teška kršenja ljudskih prava, nasilno suzbijanje protesta i porast broja pogubljenja tokom 2025. Tokom svoje dugotrajne vlasti optuživan je za ograničavanje slobode štampe, progon manjina poput baháʼija i za restrikcije usmerene protiv žena, muzike i političkih protivnika. U spoljnoj politici isticao se anti-zapadnim i antiameričkim stavovima, iako je osudio napade 11. septembra. Poznat je i po kontroverzama u vezi sa navodnom fatvom protiv nuklearnog oružja, koja nikada nije bila u potpunosti razjašnjena. Na ekonomskom i institucionalnom planu Hāmeneī je neposredno uticao na usmeravanje različitih ekonomskih politika, uključujući ubrzavanje primene linije povezane sa članom 44, koja se odnosila na privatizacije i redefinisanje uloge države. Paralelno s tim, Setad, konglomerat povezan sa institucijom Vrhovne vođe, postao je snažan centar ekonomske koncentracije i poluga finansijske autonomije, premda se nije formalno oblikovao kao sredstvo ličnog bogaćenja. Hāmeneī je zastupao strogo tumačenje islama, braneći hidžab, rodnu segregaciju i snažnu moralnu i političku cenzuru. 

Ubijen je 28. februara 2026. godine tokom zajedničkih napada Sjedinjenih Američkih Država i Izraela na Iran (v. rat u Iranu), u ciljanoj operaciji pripisanoj izraelskim i američkim obaveštajnim službama. Dva dana kasnije umrla je i njegova supruga, ranjena u istom napadu. Dana 8. marta 2026. nasledio ga je na mestu Vrhovnog vođe njegov sin Možtaba Hamenei.

### Privatni život
Školovan je za prevoditelja i služio se perzijskim, azerskim, arapskim i engleskim jezikom. Bio je oženjen Mansureh Hodžasteh Bagerzadeh, sa kojom je imao šestoro dece, među kojima i Možtabu, veoma uticajnu ličnost. Godine 2014. podvrgnut je operaciji prostate, a 2015. pojavile su se informacije o tumoru.

## Povezano
* Iranska revolucija
* Ruholah Homeini
* Rahbar
* Iransko-irački rat
* Možtaba Hamenei
* Atentat na Alija Hameneija

## Napomene

## Reference

## Vanjske veze
* Elektronički ured iranskog Vrhovnog vođe 
* Formalne stranice Alija Hameneija 
;Ostali projekti