Istopolna zajednica

**Istopolne zajednice** su zakonski priznata partnerstva između osoba u istopolnom paru u državama u kojima ne postoje istopolni brakovi. U različitim državama razlikuju se prava, obaveze i recipročne beneficije para, koje se dobijaju registrovanjem, odnosno ozvaničenjem zajednice. Premda su sištinski iste (doduše, kako je već napomenuto, sa različitim stepenom garantovanja zaštite), one u zakonima različitih država postoje pod različitim imenima, najčešće kao: **građanske zajednice** (*civil union*), **registrovana partnerstva** (*registered partnership*), **zajednička domaćinstva** ili **partnerska domaćinstva** (*domestic partnership*) i **registrovane** ili **neregistrovane kohabitacije**.

Premda su u većini država ovi oblici pravnog priznavanja partnerstava namenjeni samo istopolnim parovima i mogu se kritikovati s obe strane (i sa strane onih koji se zalažu za zaštitu jednakih prava LGBT osoba, i sa strane anti-gej pokreta), u nekim državama registracija partnerstava, koja se ne smatra brakom, dostupna je i heteroseksualnim parovima, kao što je slučaj u Holandiji, u kojoj se priznaju i istopolni brakovi.

Registrovana partnerstva kakva postoje u Skandinaviji priznaju gotovo sva prava istopolnim parovima koja imaju venčani heteroseksualni parovi, uključujući i usvajanje dece u nekim državama, ali se i dalje ne nazivaju brakom. Neki u tome zato vide diskriminaciju i nepriznavanje jednakog položaja istopolnih i heteroseksualnih parova. Drugi, pak, kritikuju istopolne zajednice kao način da se pod drugim imenom "provuku" istopolni brakovi.

## Pravni status nevenčanih istopolnih parova u svetu

### Andora

Andora je donela zakon o „stabilnim partnerskim zajednicama“ (Unió estable de parella), 2005. godine. Zakon reguliše izdržavanje partnera/ke, alimentaciju, socijalnu zaštitu, radna prava i usvajanje dece. Parovi mogu da usvajaju decu na isti način kao venčani parovi.

### Belgija
Kohabitacija istopolnih parova bila je priznata zakonom iz 1998. godine, koji se jednako odnosi i na heteroseksualne parove. Godine 2003. Belgija je usvojila zakon o istopolnim brakovima, a 2006. je dozvolila usvajanje dece od strane venčanih istopolnih parova, čime je u potpunosti izjednačila njihov pravni status sa venčanim heteroseksualnim parovima.

### Češka

Zakon je donet 2006. godine. Zakonom se daju prava koja se tiču nasledstva, rođačkog statusa (na primer, u slučaju hospotalizacije), alimentacije i sl. Zakon međutim ne dozvoljava usvajanje dece, pravo na penziju preminule partnerke, odnosno umrlog partnera niti zajedničku imovinu.

### Danska

Istopolna partnerstva, pod nazivom *registrovana partnerstva* (***registreret partnerskab***) uvedena su u danksi zakon 7. juna, 1989., čime Danska postaje prva država sa ovakvim zakonom u svetu. Registrovano partnerstvo u Danskoj garantuje gotovo sva prava kao i brak, sa izuzecima:
* registrovani/e partneri/ke ne mogu usvajati decu, osim u slučaju kada jedna strana usvaja biološko dete druge strane u paru.
* registrovani/e partneri/ke ne mogu imati zajedničko starateljstvo nad decom, osim u slučaju usvajanja.
* zakoni, koji eksplicitno pominju pol partnera/ki, ne odnose se na registrovane parove.
* propisi iz međunarodnih ugovora se ne primenjuju, osim ako se svi potpisnici ne slažu.

Sklapanje registrovanog partnerstva je civilna ceremonija. Danska crkva tek treba da odluči kako će odnositi prema istopolnim parovima, mada generalni stav crkve čini se da je pozitivan, ali uzdržan. Neki sveštenici već daju blagoslov istopolnim parovima, što crkva prihvata, napominjući da crkva ne blagoslovi instituciju, već ljude.

Razvod se obavlja na isti način kao i razvod braka.

Samo državljani i državljanke Danske, Holandije, Švedske, Norveške i Islanda mogu da sklope registrovano partnerstvo u Danskoj. Spisak država, čiji državljani i državljanke mogu da sklapaju registrovana partnerstva u Danskoj zavisi od toga da li te države priznaju registrovano partnerstvo u svojim zakonima.

### Finska

Zakon je uveden 2002. godine i daje gotovo identična prava kao i brak, uključujući i zajedničko starateljstvo nad decom. Imigraciona prava su takođe garantovana za istopolne partnere, odnosno partnerke. Razvod se odvija na sličan način kao posle braka.

### Francuska

Oblik registrovane zajednice kakav postoji u Francuskoj naziva se *Pacte civil de solidarité* (PACS). PACS se primenjuje i za istopolne i heteroseksualne parove. Lakše ga je raskinuti nego brak. Poreske i imigrantske beneficije važe tek posle tri godine, a partneri/ke moraju da imaju istu adresu, što otežava strancima i strankinjama dobijanje boravišne dozvole preko PACS-a. Takođe, otežava francuskim državljanima/kama da dobiju pravo da žive sa strancima/strankinjama.

### Holandija

Zakon o registrovanim partnerstvima je donet 1998. godine i odnosi se jednako na istopolne i heteroseksualne parove. Njime se priznaju jednaka prava kao i brakom, sa izuzetkom da partner ili partnerka žene koja rodi dete nema automatski status oca ili ko-majke.

Godine 2001. Holandija je donela zakon o istopolnim brakovima.

### Hrvatska

Hrvatski sabor je 14. jula, 2003. izglasao Zakon o istospolim zajednicama, kojim se reguliše neregistrovana kohabitacija između osoba istog pola. Zajednica mora da traje najmanje tri godine, a reguliše izdržavanje i imovinske odnose. Zakonom se, takođe, zabranjuje diskriminacija. Od lipnja/jula 2014. istospolni parovi mogu usvajati djecu.

### Island

Zakon koji omogućava gejevima i lezbejkama da ozvaniče svoja partnerstva donet je 1996. godine. Prilikom izglasavanja samo je jedan član Parlamenta glasao protiv. Zakon daje puna prava i obaveze registrovanim parovima, uključujući i zajedničko staranje nad decom, koja su već pod starateljstvom jednog od partnera, odnosno partnerki.

Godine 2006., 2. juna, parlament je bez ijednog glasa protiv doneo zakon o istim pravima istopolnih parova pri usvajanju dece, roditeljstva i veštačke oplodnje. Zakon je stupio na snagu 27.6., 2006.

Vlada trenutno radi na pripremi zakona o istopolnim brakovima.

### Južnoafrička republika
Pre donošenja zakona o istopolnom braku u novembru 2006. godine, Južna Afrika je priznavala neregistrovanu kohabitaciju istopolnih parova, koja je davala prava pri imigraciji, imovinskim i socijalnim odnosima, usvajanju dece i priznavanju zajedničkog roditeljstva nad decom rođenom u istopolnom paru.

### Luksemburg

Od 2004. istopolni registrovani parovi imaju neke porekse olakšice. Zajedničko usvajanje dece nije dozvoljeno.

### Nemačka

Zakon o registrovanom partnerstvu (*eingetragene Lebenspartnerschaft*) usvojen je 1. avgusta, 2001. godine, kao kompromis između zahteva za istopolnim brakovima i konzervativnih shvatanja braka. Zakon je dorađen 2004. godine, kada su proširena prava garantovana istopolnim parovima, kao na primer pravo na usvajanje dece partnera/ki, slične odredbe oko alimentacije i razvoda, ali su isključene poreske olakšice.

### Norveška

Norveška omogućava istopolna partnerstva od aprila 1993. godine. Zakon predviđa gotovo jednaka prava, obaveze i beneficije koje imaju venčani parovi.

Zakon iz 1993. nije dozvoljavao usvajanje dece ili veštačku oplodnju istopolnim parovima. Ipak, 2002. donet je zakon kojim se omogućava usvajanje biološkog deteta partnera/ke od strane drugog partnera/ke.

Reuters je 2002. godine preneo da oko 150 parova u Norveškoj godišnje registruje svoje partnerstvo. Jedna od istaknutijih osoba koje su sklopile registrovano partnerstvo je konzervativni političar, ministar finansija Per-Kristian Foss

Norveška je 11. juna, 2008. donela zakon o istopolnom braku, koji stupa na snagu s početkom 2009. godine.

### Novi Zeland

Zakon o građanskim zajednicama istopolnih i heteroseksualnih parova donet je 9. decembra, 2004. Zakon je opisan kao vrlo sličan zakonu o braku, gde se reč *marriage* (brak) zamenjuje rečju *civil union* (građanska zajednica).

Godine 2005. donet je novi zakon koji reguliše partnerske odnose. Kao rezultat donošenja ovog zakona, sada svi parovi, bez obzira na to da li su venčani, registrovani kao građanksa zajednica, ili samo de facto parovi imaju ista prava i obaveze. Ova prava se protežu na pitanja imigracije, rođačkog statusa, sicijalne zaštite, imovinskih odnosa i sl. Nevenčani parovi, međutim, ne mogu da usvajaju decu.

### Portugal

Zakon koji je donet 1999. godine, priznavao je nevenčane heteroseksualne parove koji žive zajedno kao *de facto parove*. Važenje ovog zakona je 15. marta, 2001. prošireno na istopolne parove.

Istopolni parovi koji žive u *de facto zajednicama* (*União de facto*) imaju ista prava kao i heteroseksualni parovi, sa tom razlikom da istopolni de facto parovi ne mogu da usvajaju decu.

### Slovenija

Zakon je usvojen 22. juna, 2005. Njime se uređuju samo imovinski odnosi, obaveza/pravo na izdržavanje ekonomski slabije(g) partnera/ke i samo donekle pitanja nasledstva. Zakon ne daje socijalne olakšice, niti rođački status.

### Velika Britanija

Zakon o građanskom partnerstvu je donet 2004. godine. Njime se regulišu prava i obaveze slične onima koje su definisane u građanskom braku. Zakon se odnosi na imovinske odnose, penziju, socijalnu zaštitu, roditeljstvo nad decom partnera/ke, i sl. Građansko partnersto se raskida na sličan način kao i brak.

### Španija

Pre donošenja nacionalnog zakona i istopolnom braku, 2005. godine, 12 od 17 španskih pokrajni su priznavale registrovanu kohabitaciju istopolnih parova. Zakoni o registrovanoj kohabitaciji i dalje važe pored zakona o braku.

### Švajcarska

Na referendumu, koji je održan 5. juna, 2005. Švajcarska je sa 58% podrške u građanstvu donela zakon o istopolnim registrovanim partnerstvima, koji štiti jednaka prava partnera kao i brak, sa izuzetkom po pitanju prava na usvajanje dece, veštačke oplodnje i preuzimanje prezimena.

Švajcarska takođe priznaje istopolna partnrstva sklopljena van Švajcarske u zemljama gde je to dozvoljeno.

### Švedska

Zakon o registrovanom partnerstvu u Švedskoj donet je 1995. godine. Zakon daje pun opseg zaštite prava, obaveze i beneficije koje daje brak, uključujući i zajedničko usvajanje dece, a od 2005. i veštačku oplodnju za lezbejske parove. Švedska crkva je odobrila davanje blagoslova istopolnim parovima. Aprila, 2009. Švedska je donela zakon o istopolnim brakovima.

### Ostale države
U nekim državama istopolne zajednice su priznate samo u pojedinim pokrajnama, republikama ili gradovima. U Argentini građanske zajednice postoje u 7 od 8 država, uključujući i Sidnej, u SAD postoji u Vermontu, Californiji i Connecticutu. U Brazilu istopolne zajednice postoje u provinciji Rio Grande do Sul. U Italiji 10 regija priznaje istopolne zajednice. U Meksiku, grad Meksiko od novembra 2006. godine priznaje građanske zajednice.

## Vidi dalje
* Prava LGBT osoba
* Usvajanje dece od strane istopolnih parova

## Reference