open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
432. pr. n. e.

__NOTOC__

Godina **432. pne.** bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U rimskoj državi bila je poznata kao **Godina konzulstva Mamerka, Albina i Medulina** (ili, rjeđe, **godina 322. ''[[Ab urbe condita]]**''). Oznaka 432. pne. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina.

## Događaji
* Sparta saziva konferenciju Peloponeskog saveza na kojoj većina članica, uvaživši argumente Korinta, ustanovljava kako je Atena prekršila raniji mirovni ugovor te objavljuje rat kasnije poznat kao peloponeski. 
* Peloponeski rat: Atenski admiral Formion nastavlja blokadu Korinta. U međuvremenu atenska flota pod Arhestrata plovi za Potideju, ali umjesto tog grada napada makedonskog kralja Perdiku II, koji je sklopio savez sa Potidejcima. Atenjani osvajaju Thermu (suvremeni Solun) i opsjedaju Pidnu. Korint u pomoć Potideji šalje vlastitu vojsku pod Aristejem, na što Atena šalje kopnena i pomorska pojačanja pod Hiponikom na Potideju. Dolazi do bitke kod Potideje u kojoj su Atenjani izvojevali pobjedu.
* Grčki kolonisti iz Tarasa i Turija u južnoj Italiji osnivaju koloniju pod imenom Herakleja.
* U drevnoj Kini sahranjen markiz Yi od Zenga (približan datum) zajedno s raskošnim setom od 65 brončanih zvona (bianzhong) s muzičkom skalom od pet oktava.
* Grčki matermatičar i astronom Meton iz Atene izračunava relativno preciznu kronologiju lunarnih i solarnih ciklusa, na temelju čega uvodi 19-godišnji metonski ciklus u atenski kalendar kao metodu izračunavanja datuma. Zajedno s Euktemonom prati zimski solsticij 27. juna.
* Fidija dovršava skulpture koje ukrašavaju Partenon u Ateni.

## Rođenja
* Dionizije, tiranin Sirakuze (u. 367. pne.) (približan datum)

## Smrti
*
Egipat (razvrstavanje)

**Egipat** može biti:
*Egipat zemlja/država smještena u dolini Nila, i to:
**Stari Egipat (oko 3300. pne.–332. pne.)
**Ptolemejski Egipat (332. pne.–30. pne.)
**Rimski Egipat (30. pne.–641. nove ere)
**Arapski Egipat (641–969)
**Fatimidski Egipat (969–1171)
**Ajubidski Egipat (1171–1250)
**Mamlučki Egipat (1250–1517)
**Osmanlijski Egipat (1517–1867)
**Egipat pod dinastijom Muhameda Alija (1867–1914)
**Britanski Egipat (1882–1922)
**Egipatsko Kraljevstvo (1922–1953)
**Republika Egipat (od 1953)
*Egipt (mitologija), ličnost u grčkoj mitologiji
* *[[Egypt (TV serija)|Egipat (TV serija)]]*, BBC-jeva dramska serija iz 2006. godine.

## Povezano

* Egypt
Egypt (TV serija)

***Egypt*** (*Egipat*) je naziv za britansku dramsku seriju u produkciji BBC-ja, oeiginalno emitiranu 2005. godine, čija radnja rekonstruira najvažnija otkrića na polju egiptologije. Serija je bila podijeljena u 6 epizoda odnosno u tri dijela (po dvije epizode), koja je bila posvećena jednom od velikih arheologa koji su uspjeli postići veliko otkriće vezano uz Drevni Egipat. Prvi dio se bavio Howardom Carterom i njegovim istraživanjima početkom 20. vijeka. Drugi dio je bio posvećen ekscentričnom italijanskom cirkuskom zabavljaču Velikom Belzoniju koji je otkrio grobnice u Dolini kraljeva. Završni dio je bio posvećen Champollionu i njegovom dešifriranju hijeroglifa uz pomoć Kamena iz Rosette.

## Vanjske veze
*
Howard Carter

**Hauard Karter** (; 9. maj 1873 – 2. mart 1939) bio je čuveni engleski arheolog i egiptolog.

Sa 17 godina počeo je da studira natpise i crteže Egipta. Radio je na iskopavanjima u Ben Hasanu, kraljevskim grobnicama Srednjeg Egipta, a kasnije je sarađivao sa Flindersom Pitrijem.
Tokom iskopavanja u Dolini kraljeva u Egiptu otkrio je grobnice Amenofisa I, Tutmesa IV i kraljice Hatšepsut. NJegovo najveće otkriće je grobnica faraona Tutankamona.

## Otkriće Tutankamonove grobnice
Karter i lord Karnavon bili su prvi ljudi koji su ušli u Tutankamonovu grobnicu posle više od 3.000 godina, kada je u nju položen faraon.

Manji nalazi uputili su Kartera gde bi grobnica mogla da se nalazi. 4. novembra 1922. godine grobnica je otvorena, tada je Karter otkrio prvi ulaz. 5. novembra otrkiveno je stepenište, a 24. novembra zid sa Tutankamonovim pečatima.
U grobnicu je moralo da se dovede električno osvetljenje i da se obezbedi od krađe jer su nalazi bili od zlata.

Tutankamonovo blago se nalazi u Egipatskom muzeju u Kairu i smešteno je u 12 prostorija. Karter je našao u grobnici 4 škrinje koje su bile ugrađene jedna u drugu sve sa bogatim pozlatama. Sarkofag koji je pronađen je od jednog komada žutog kremena i u njemu su se nalazila tri kovčega od kojih je pored pozlaćenih bio i jedan od zlata sa težinom od 110,4 -{kg}-.

## Povezano
* Tutankamon
* Flinders Pitri

## Vanjske veze

* Istraživanje Tutankamona 
* Transkripti Karterovih beležaka sa iskopavanja 
* Izložba u Norfolk muzeju
Flinders Petrie

**Flinders Pitri**,  (3. jun 1853 - 28. jul 1942.), bio je engleski egiptolog i pionir sistematskog metološkog pristupa u arheologiji. Istraživao je najznačajnije lokalitete u Egiptu, poput Amarne i Abidosa.
Mnogi ga nazivaju i ocem egipatske prahistorije.

Pitri je proučavao grobne priloge na prostoru Donjeg i Gornjeg Egipta i odredio hronološki okvir Predinastičkog Egipta, koje se još naziva Kulturom Nakada. Smatrao je da se egipatska civilizacija prve dinastije pojavila iznenada i da ju je donela „rasa“ stranih osvajača, što su osporila arheološka iskopavanja, koja su dokaza autohtonost ranih civilizacija Gornjeg Egipta.

Pitri je predvodio ekspediciju koja je 1911. prilikom iskopavanja na prostoru Havara, otkrila grobnicu Amenemheta III, gde je podignut veliki kompleks koji se sastojao iz hrama i grobnice u vidu piramide, dimenzija 120-{x}-300 metara. Na osnovu Pitrijevih zabeleški savremeni istraživači su napravili trodimenzionalnu rekonstrukciju tog kompleksa.
## Povezano
* Predinastički Egipat
* Kultura Nakada
* Amratska kultura

## Vanjske veze

* William Matthew Flinders Petrie: The Father of Egyptian Archaeology, 1853-1942
Howard Carter (razvrstavanje)

**Howard Carter** može biti:
* Howard Carter (arheolog) (1874-1939), engleski arheolog koji je otkrio Tutankamonovui grobnicu
* Howard Carter (košarka) (r. 1961), američki košarkaš
* Alfred Howard Carter (1891-1971), poznatiji kao Howard Carter, pionir američkih pentakostalaca
Formion

**Formion** (Φορμίων (gen. Φορμίωνος)), sin Asopijev, bio je atenski vojskovođa i admiral prije i za vrijeme peloponeskog rata. Iskazao se kao nadareni flotovođa te je, komandirajući atenskom flotom, za Atenu izborio nekoliko značajnih pomorskih pobjeda na početku sukoba. Zbog toga mu je nakon smrti priređen pogreb s najvišim državnim počastima te postavljen kip na Akropolu. Neki historičari ga smatraju jednim od prvih velikih admirala u historiji pomorskog ratovanja.

Formion se prvi put spominje kao jedan od komandanata atenske ekspedicije (uz Perikla i Hagnona) koja je 439. pne. zauzela pobunjeni Samos za vrijeme samijskog rata. Potom se spominje kao komandant ekspedicije koja je opsjela pobunjenu Potideju 432. pne., a potom uz pomoć makedonskog kralja Perdike II vodila uspješan pohod protiv atenskih neprijatelja na Halkidici.

Godine 429. pne. Formion je poslan u Korintski zaljev kako bi pomogao atenskim saveznicima. Tamo je u bitkama kod Riosa i kod Naupakta usprkos brojčane inferiornosti, koristeći inovativnu taktiku i bolju izvježbanost posada, porazio brojčano nadmoćne snage Peloponeskog saveza.

## Izvori
* Kagan, Donald. *The Peloponnesian War* (Penguin Books, 2003). 

## Vanjske veze
* Livius, Phormio  by Jona Lendering

## Napomene
Therma

**Therma** (*Therme*) (, ) je bio starogrčki grad koga su u 7. vijeku pne. osnovali eretrijski ili korintski kolonisti u drevnoj Migdoniji (a koja je kasnije priključena Makedoniji). Grad je bio smješten na krajnjem sjeveroistoku zaljeva u Egejskom moru, kasnije poznatom kao Termejski zaljev. Thermu je Kasandar preimanovao u Tesaloniku ili današnji Solun.

## Reference
* Herodotus, the Seventh, Eighth, & Ninth Books, with Introduction http://books.google.com/books?um=1&q=Therme%2C+originally+perhaps+a+Greek+colony%2C+but+a+Macedonian+town+at+the+date+when&btnG=Search+Books Reginald Walter Macan 
* The Letters to the Thessalonians http://books.google.com/books?id=gzwjtKwinR4C&pg=PA10&dq=Therme++colony&sig=eBVS1dxxHci4sGN3DEmx2tmVc_k by Gene L. Green
* From Mycenae to Constantinople: The Evolution of the Ancient City http://books.google.com/books?id=1BcLLMg6wNUC&pg=PA123&dq=Therme++colony&sig=8TuCJthvr6pj2_VuWHN9a-rpIGM#PPA123,M1 By Richard Allan Tomlinson
* Hidryma Meletōn Chersonēsou tou Haimou (Thessalonikē, Greece)http://books.google.com/books?um=1&q=Therme+corinthian+eretrian&btnG=Search+Books

## Vanjske veze
* Ancient coinage from Therma
Solunski zaliv

**Solunski zaliv** ili **Termajski zaliv** (grč. Θερμαϊκός Κόλπος, Thermaikos kólpos) je zaliv u severnoj Grčkoj, u istorijskoj pokrajini Egejska Makedonija. Deo je Egejskog mora, tačnije njegovog severnog dela. Zaliv se pruža između zapadne obale poluostva Halkidikija i istočne obale kopna Grčke (oblast Pijerija). Na jugu se zaliv otvara ka otvorenom moru, dok se u severnom delu završava ušćem Vardara i Solunskim poljem. Na vrhu zaliva nalazi se grad Solun.

## Poreklo naziva
Solunski zaliv je naziv koji upotrebljavaju Južni Sloveni (posebno Srbi, Makedonci i Bugari) i koji je dobio ime po gradu Solunu, važnoj luci na Balkanu. Grčki i međunarodno priznat naziv je "Termajski zaliv", a koji se zove po starom imenu Soluna "Terma".

## Prirodni uslovi
Solunski zaliv nalazi na mestu gde Egejsko more nadublje prodire u unutršnjost Balkana. Zaliv je dug oko 100 -{km}-, na severu širok svega 5 km da bi ka jugu, na mestu uključenja u otvoreno more, bio širok i 50 -{km}-. U zalivu nema značajnih poluostva i ostrva.

Najvažnija pritoka Solunskog zaliva je Vardar, a manje su Alkamon i Pinios.

## Stvoreni uslovi
Solunski zaliv je svojih stateškim i saobraćajnim značajem oduvek bio gusto naseljen i sa važnim lukama, naročito vezano za grad Solun, koji se nalazi na samom vrhu zaliva. Solun je i veoma važna luka. Manja naselja, važna u oblasti turizma, su Nea Kalikratija, Nea Moudanija na Halkidikiju i Olimpik Bič, Litohoro i Platamon na Pijerijskoj rivijeri.
Herakleja (Lukanija)

**Herakleja** (također **Heraclea**, **Heracleia** or **Herakleia**; grčki: ) je bio drevni grad u nekadašnjoj Velikoj Grčkoj, smješten u Lukaniji nedaleko od obale Tarantskog zaljeva između rijeka Aciris (suvremena Agri) i Siris (suvremena Sinni), na mjestu gdje se nalazi suvremena *[[comune]]* Policoro u provinciji Matera, regije Basilicata u Italiji.

Herakleja je jedna od najmlađih starogrčkih kolonija koju su osnovali Atena te nedavno osnovani susjedni Turij godine 432. pne. Dugo vremena je bila u suparništvu sa susjednim Tarasom, ali je brzo postao bogat i uticajan grad u kome se održavala skupština svih italiotskih Grka. Početkom 3. vijeka pne. ju je Pir Epirski nasilno priključio Tarasu što je dovelo do sukoba s Rimskom Republikom i velike bitke kod Herakleje godine 280. pne. Dvije godine kasnije je postala rimski saveznik, te status očuvala sve do vremena Cicerona. U njegovoj blizini su kasnije pronađene *Tabule Heraclenses*, natpisi koji su važan izvor za *[[Lex Iulia Municipalis]]*, zakon kojim je Julije Cezar 45. pne. regulirao uređenje gradova u tadašnjoj Italiji. Do srednjeg vijeka grad je napušten u nikada razjašnjem okolnostima, a njegova lokacija nije sa potpunom sigurnošću utvrđena.

## Vanjske veze

* Coins of Lucanian Heraclea
Bianzhong

**Bianzhong** () je drevni kineski muzički instrument koji se sastoji od brončanih zvona čije je udaranje čekićem davalo melodije. Zajedno s kamenim zvončićima zvanim *[[bianqing]]*, bio je jedan od najvažnijih instrumenata ritualne i dvorske muzike u drevnoj Kini.

Nekoliko setova *bianzhonga* su u doba dinastije Song uvezene u Koreju. U Koreji su ti instrumenti postali poznati kao *[[pyeonjong]]*, te se još uvijek koriste u ritualne svrhe. Sličan instrument u Japanu se zove *hensho*.

## Povezano
* Bianqing
* Pyeonjong
* Tradicionalni kineski muzički instrumenti

## Literatura
* Lee, Yuan-Yuan and Shen, Sinyan. (1999). *Chinese Musical Instruments (Chinese Music Monograph Series)*. Chinese Music Society of North America Press. 
* Shen, Sinyan (1987), Acoustics of Ancient Chinese Bells, *Scientific American*, 256, 94.

## Vanjske veze

* Ancient Chinese Bells
* Six-tone scale in a 12-tone system 
* Bianzhong video from The Musical Instruments E-book
Oktava

**Oktava** (tal. *ottava*) glazbeni je interval (razmak između dva tona) od osam tonova, od kojih ona viša ima dvostruko veću frekvenciju od niže. Ukoliko zvuči ton a1 sa frekvencijom od 440 Hz njegova oktava će zvučati 880 Hz. Takve note imaju isti naziv, ali pripadaju različitim oktavama na klavijaturi, a1 prvoj, a njegova oktava a2 drugoj klavijaturnoj oktavi (ovdje se misli na niz od sedam bijelih tipki na klavijaturi (osma već pripada sljedećoj oktavi, te postaje prva nota sljedeće oktave)) 

Oktava pripada čistim intervalima, te je savršeni konsonanti interval. Oktava još može biti smanjena (tonovi c i ces1) i povećana (c3 i cis4). 

U dijatonskoj ljestvici niz od osam nota pokriva raspon od jedne oktave, a u kromatskoj dvanaest.

Da bismo razlikovali oktave po visini, svaka ima svoje ime. Na klavijaturi su to note od c do sedam tonova višeg h. Najdublja oktava je **subkontra** (praduboka), slijede **kontra** (duboka), **velika**, **mala**, **prva**, **druga**, **treća**, **četvrta** i **peta** oktava. Klavirska klavijatura obuhvaća skoro sve tonove ovih oktava.

Svaki ton se može obilježiti tako da točno znamo njegovu visinu, odnosno oktavu u kojoj se nalazi. Tako se tonovi subkontra oktave označavaju sa arapskim brojem dva i velikim slovom (2A), kontra oktave sa arapskim brojem jedan i velikim slovom (1A), velike sa velikim slovom (A), male sa malim (a), prve sa malim slovom i brojem jedan (a1), druge isto tako samo sa brojem dva (a2), treće sa brojem tri (a3), četvrte sa brojem četiri (a4) i pete sa brojem pet (c5).

## Izvori i linkovi
* Muzička enciklopedija (1974), Leksikografski zavod Miroslav Krleža
Dionizije I od Sirakuze

**Dionizije I** ili **Dionizije Stariji** (cca. 432–367. pne., ) bio je tiranin Sirakuze, poznat po tome što je osvojio niz gradova na Siciliji i u južnoj Italiji, smanjio uticaj Kartage na sicilijanska zbivanja, učinio Sirakuzu najmoćnijim od svih zapadnih grčkih kolonija i osnovao grad Issa, najstariji grad na području Hrvatske. Usprkos tih dostignuća, antički izvori ga opisuju kao sumnjičavog, osvetoljubivog, beskrupuloznog i okrutnog vladara, pa je najvjerojatnije upravo on najzaslužniji zbog toga što riječ *tiranin* danas ima pejorativno značenje.

## Anegdote

Tiranin Dionizije opisuje kako je, da bi proverio navodnu hladnokrvnost pitagorejaca, pozvao dvojicu od njih, Fintiju i Damona, te je prvom saopštio da ga zbog zavere osuđuje na smrt. Fintija je samo zamolio da mu se pokloni ostatak dana da uredi
svoje poslove, a kao jamca bi ostavio Damona. Dionizije da se začu­dio da postoji čovjek koji će dragovoljno prihvatiti da svojom glavom jamči za nekoga tko je osuđen na smrt, jer taj može pobeći. Međutim, Fintija se navečer vratio spreman da umre. Na to se Dionizije i svi dvorjani zaprepastiše. Tiranin im tada reče da je to bila samo proba i stade ih moliti da ga prime u društvo, ali oni ga odlučno odbiše.

## Reference

|width=25% align=center|**Prethodnik:*****[[demokracija]]*** položaj prethodno držao by Trazibul 465. pne.
|width=25% align=center|**[[Popis tirana Sirakuze|Tiranin Sirakuze]]**405. pne.– 367. pne.
|width=25% align=center|**Nasljednik:****[[Dionizije II od Sirakuze|Dionizije Mlađi]]**
|-
431. pr. n. e.

__NOTOC__

Godina **431. pne.** bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U rimskoj državi bila je poznata kao **Godina konzulstva Cincinata i Mentona** (ili, rjeđe, **godina 323. ''[[Ab urbe condita]]***). Oznaka 431. pne. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina.





== Događaji ==
* [[Peloponeski rat]]: Nakon što se uticajni [[Atena|Atenjanin]] Nimfodor oženio za sestru Trakija|tračkog kralja Sitalka, Tračani i Atena ulaze u savez, a Nimfodor sklapa sporazum sa [[Perdika II|Perdikom II]], kraljem [[Makedonija (antička)|Makedonije]]. Temeljem sporazuma Atenjani vraćaju [[Therma|Thermu]] Makedoncima, prestaju podržavati Perdikinog brata i suparnika Filipa, dok Perdika započinje pohod na atenske neprijatelje na [[Halkidika|Halkidici]]. 
* [[Peloponeski rat]]: [[Teba (Grčka)|Tebanski]] pohod na [[Plateja|Plateju]], jedini pro-atenski grad u [[Beotija|Beotiji]], završava neuspjehom nakon koga je 180 Tebanaca zarobljeno i potom pogubljeno. 
* [[Peloponeski rat]]: Sparta, nastojeći suzbiti Atenu, sklapa saveze s grčkim polisima u [[Italija|Italiji]] i na [[Sicilija|Siciliji]]. I Atena i Sparta pokušavaju dobiti pomoć od [[Perzijsko Carstvo|Perzijanaca]], ali bez uspjeha.
* [[Peloponeski rat]]: Spartanske snage pod kraljem [[Arhidam II|Arhidamom II]] napadaju [[Atika|Atiku]] i počinju je pustošiti. Atenski vođa [[Periklo]] ih ne pokušava zaustaviti, te umjesto toga evakuira ruralno stanovništvo iza atenskih zidina. U međuvremenu, atenska flota napada i osvaja [[Egina|Eginu]] čije je stanovništvo poslije toga zamijenjeno Atenjanima.
* [[Rimska Republika|Rimske]] snage u bitki kod rijeke Algidus nanose poraz [[Ekvi]]ma i [[Volsci|Volščanima]].
* [[Antička Grčka|Grčki]] [[ljekar]] i [[filozof]] [[Empedoklo]] iznosi zamisao da se ljudsko tijelo sastoji od [[četiri tjelesna soka]]: [[krv]]i, [[sluz]]i, [[crna žuč|crne]] i [[žuta žuč|žute zuči]], a koja če dominirati [[medicina|medicinskim]] teorijama sljedećih nekoliko vijekova.
* [[Euripid]]ova drama *Medeja'' osvaja treću nagraddu na Dionizijskom festivalu u Ateni.

## Rođenja
* Ksenofont, grčki vojnik i putopisac (u. cca. 355. pne.)

## Smrti
*
Miš

**Miševi** (lat. *Mus*) su rod glodavaca iz potporodice pravih miševa. Najpoznatija vrsta iz ovog roda su domaći miševi. Osim njih, ovaj rod obuhvaća još 37 vrsta od kojih su neki, kao domaći miševi, hemerofili, dok su drugi životinje koje žive daleko od ljudi, povučeno, u šumama.

Kao i većina glodavaca miševi su noćne životinje ili su aktivniji u sumrak, ali ih se, naravno, može sresti i po danu, osobito ako ih brojčano ima više na nekom području. Miševi žive svugdje - nema ih jedino na Antarktici i nekim manjim otocima, kao niti u moru. Miševi u danu pojedu oko 10% svoje ukupne težine, tako da npr. miš od 20 do 25 grama u danu pojede 2-2,5 grama hrane.

## Osobine
Tijelo im je dužine između 4,5 i 12,5&nbsp;cm, a rep je obično jednako dug kao i tijelo. Prosječno su teški oko 30 grama. Neki miševi su u ljudskom uzgoju dosegli i 60 grama. Divlji miševi imaju siva ili smeđa leđa, a na trbušnoj strani svjetlije sivo ili smeđe, nerijetko i bijelo krzno. U uzgoju su u međuvremenu postignute nebrojene varijacije boja. Rep je pokriven vrlo finom dlakom, tako da se na prvi pogled čini gol.

## Anatomija i građa
Zahvaljujući činjenici da čovjek i miš dijele čak 99% gena, kao i onima o sličnosti razvoja embrija, simptomima mnogih bolesti i zajedničkih oblika poremećaja i ponašanja, nije čudno da miš kao jedan od glavnih modelnih organizama dobiva još važniju ulogu. Miševi postaju bitni sudionici u otkrivanju tajni ljudskog genoma.
Miševi su mali glodavci koji imaju potrebu stalno uzimati hranu.

## Historija
Miševi su ljudima poznati iz davnina. Odavno su prepoznati kao velike štetočine i prava napast gdje god se nasele.

## Miševi kao hrana
Miševi kao hrana u prirodi služe mnogim životinjskim vrstama. Tako se danas kod uzgoja upotrebljavaju kao hrana za kućne zmije i ostale životinje.

## Miševi kao kućni ljubimci
Prednosti miševa kao kućnih ljubimaca su:
* Nisu skupi u nabavi i održavanju
* Ne zahtijevaju skupu opremu
* Zabavni su i društveni kao pripitomljene životinje
Mane miševa kao kućnih ljubimaca su: 
* Mogućnost prijenosa zaraze
* Noćna životinja
* Kratak životni vijek

## Vrste
Tablica s 38 vrsta miševa (rod *Mus*); 

Alžirski domaći miš, makedonski domaći miš i *[[Mus spicilegus]]* su ranije smatrani podvrstama domaćeg miša. Tek novija morfološka i biokemijska istraživanja dokazala su da je riječ o zasebnim vrstama.

## Poveznice
* Glodavci
* Štakor

## Vanjske veze

* Sve o miševima
* 2005-11-04, Sciencedaily: Mice Sing In The Presence Of Mates, Researchers Discover
* Mice as pets
Hiponik III

**Hiponik** (? - 424. pne.) je bio atenski vojskovođa iz perioda peloponeskog rata. Bio je sin Kalije II i otac Kalije III, te Hiparte, supruge Alkibijadove. Zajedno s Eurimedonom je komandirao atenskim snagama prilikom upada na beotskun teritoriju 426. pne. Poginuo je u bitci kod Deliona 424. pne.
Humoralna teorija

**Humoralna teorija** ili **humoralna patologija** je naziv za teoriju koja se razvila u antičko doba i držala da se ljudsko tijelo sastoji od četiri osnovna tjelesna soka (*humora*). Ti su sokovi tradicionalno bili: krv, sluz, crna žuč i žuta žuč. Prema toj teoriji bolesti su bile posljedica neravnoteže među sokovima, a liječenje je moralo uspostaviti tu ravnotežu. Teoriju je prvi iznio grčki ljekar i filozof Empedoklo u drugoj polovici 5. vijeka pne. na temelju učenja o četiri osnovna elementa od kojih se sastoje sve stvari. Teoriju je preuzeo Hipokrat, a kasnije sistematizirao Galen, da bi je preko srednjovjekovnih arapskih ljekara preuzeli evropski ljekari. Ta je teorija dominirala evropksom medicinskom misli sve do 19. vijeka i nastanka suvremene medicine.

## Vanjske veze
* In Our Time (BBC Radio 4) episode on the four humours in MP3 format, 45 minutes
Žuč

**Žuč** je tekućina koju proizvodi jetra, a sastoji se od soli žučnih kiselina, elektrolita, bilirubina (produkt razgradnje hemoglobina), kolesterola, i drugih lipida. Može sadržavati metabolite i razgradne produkte ksenobiotika (lijekova i otrova). Uloga žuči u organizmu je emulgacija masti i vitamina topivih u uljima u probavni sustavu, time omogućava bolju apsorpciju masnih tvari iz crijeva. Jednom proizvedena u jetri, žuč se pohranjuje u žučnjaku ili žučnom mjehuru. Tijekom probave žučni mjehur biva stimuliran na kontrakciju, te na taj način istiskuje žuč u žučovod koji tako dospijeva do dvanaesnika. Prije spoja s dvanaesnikom, žučovod se spaja sa sabirnim kanalom iz gušterače. Žuč se izlučuje na signal da su masnoće ušle u probavni sustav, žučni se mjehur stisne i ubrizgava žuč u lumen dvanaesnika.

## Fiziološke funkcije

Žuč djeluje u određenoj mjeri kao surfaktant, pomažući emulgaciju masti iz hrane. Anion žučne soli ima hidrofilni i hidrofobni dio te ima mogućnost okruživanja kapljica masti (triglicerida i fosfolipida) pri čemu se formiraju micele, u kojima je hidrofobni dio okrenut prema unutra, a hidrofilni prema vani. Hidrofilni kraj je pozitivno naelektriziran zbog lecitina i drugih fosfolipida koji sačinjavaju žuč i ovaj naboj sprječava kapljice masti okružene žuči da se ponovo grupiraju u veće čestice. Obično micele u duodenumu imaju promjer oko 14-33&nbsp;μm.

Disperzija masti iz hrane u obliku micela omogućava veću kontaktnu površinu na koju djeluju enzimi gušterače lipaze, koja razgrađuje trigliceride i može dospijeti u masno središte micele kroz oslobođeni prostor između molekula žučnih soli. Trigliceridi se razgrađuju u dvije masne kiseline i monoglicerid, koji se apsorbiraju u stijenci crijeva. Nakon prolaska kroz membranu, masne kiseline ponovo formiraju trigliceride i apsorbiraju se u limfni sustav kroz limfne kapilare. Bez žučnih soli, većina lipida iz hrane bi nerazgrađena izašla iz organizma kroz izmet.

Pošto žuč povećava apsorpciju masti, to predstavlja važan dio apsorpcije tvari topivih u mastima, kao što su vitamini (D, E, K i A).
Pored uloge u probavi, žuč služi kao put izlučivanja bilirubina, nusprodukta razgradnje eritrocita koje reciklira jetra.
Alkalna žuč ima funkciju neutralizacije viška kiseline, prije dolaska u ileum, zadnji dio tankog crijeva. Žučne soli također djeluju kao baktericidi, uništavajući mnoge mikroorganizme prisutne u hrani.

## Reference
Žuč (razvrstavanje)

**Žuč** se može odnositi na:

* žuč, tekućina koju stvara jetra;
* Žuč (Kuršumlija), naselje u Srbiji;
* koncepti humoralne patologije:
** crna žuč
** žuta žuč
Žuč (Kuršumlija)

**Žuč** je naselje u Srbiji koje administrativno pripada opštini Kuršumlija u Topličkom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 172 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 205 stanovnika).

## Demografija
U naselju Žuč živi 146 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 44,9 godina (42,2 kod muškaraca i 47,4 kod žena). U naselju ima 69 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,49.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika.

## Reference

## Vanjske veze

* Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain) 
* Satelitska mapa (Wikimapia)
* Gugl satelitska mapa (Maplandia)
* Plan naselja na mapi (Mapquest)
Sluznica

**Sluzokoža** ili **sluznica** () je naziv za tkivo koje oblaže unutrašnjost pojedinih organa i telesnih šupljina (usna i nosna duplja, ždrelo, jednjak, želudac, tanko i debelo crevo, mokraćovod, mokraćna bešika, mokraćna cev, dušnik, bronhije itd). Uglavnom je endodermalnog porekla i uključena je u procese sekrecije i apsorpcije.

Sluzokoža predstavlja morfofunkcionalno jedinstvo epitela i rastresitog vezivnog tkiva, odnosno izgrađena je najčešće od epitelnog lista () i krzna (), mada mogu biti prisutni i mišićni () i elastični list ().

Postoji gruba podela na: žlezdanu i dermopapilarnu (kutanu) sluznicu. Prva sadrži jednoslojni prizmatični, a druga pločastoslojeviti epitel.

## Reference
Sluz

**Sluz** je ljepljiva tekućina koju luči sluznica kod ljudi i drugih životinja. Njen sastav se razlikuje, s obzirom na klimu, genetiku i stanje imunog sistema, ali u osnovi je vodeni gel koji sadrži glikoproteine, imunoglobuline, lipide i dr. Sluz može biti različite boje.
Plateja

**Plateja** (, ponekad i Plataeae) bio je drevni grad u Grčkoj smješten u jugoistočnoj Beotiji, južno od Tebe. Poznat je kao vjeran saveznik Atene, odnosno jedini saveznik Atene među svim beotijskim gradovima u 5. vijeku pne. Platejski kontigent je kao jedini saveznički kontingent Atene sudjelovao u bitci kod Maratona 490. pne. Godine 480. pne. platejski se kontingent zajedno sa Spartancima borio protiv Perzijsko Carstvo|Perzijanaca u termopilskoj bitci. Okolica grada je godine 479. pne. bila poprište velike bitke kod Plateje u kojoj je konačno slomljena perzijska invazija Grčke. Za vrijeme peloponeskog rata su Plateju 432. pne. bez uspjeha napali Tebanci, da bi je 427. pne. opsjeli i osvojili Spartanci. Grad je tada razoren, ali je bio obnovljen 386. pne.

## Reference
* Herodot, Historije, Knjiga VI, poglavlje 108-111.
* Tukidid, Historija Peloponeskog rata, on line verzija na engleskom

### Napomene


## Vanjske veze
* The battle of Plataea 
* Plataea and the Fifth-Century Boeotian Confederacy by I. A. F. Bruce
Medeja (Euripid)

***Medeja*** ( / *Mēdeia*) je starogrčka tragedija koju je napisao Euripid, temeljena na mitu o Jasonu i Medeji i prvi put postavljena 431. pne..

*Medeja* spada među najjače Euripidove drame. Medeja je mitološka figura iz ciklusa mitova o Argonautima: ona je kćerka kralja Ajeta, unuka Helija (Sunca), čarobnica, sposobna za najstrašnije zločine. Medeja je sve žrtvovala radi svoga muža Jasona: izdavši svoje roditelje, spasla mu je ona život i pomogla da dođe do zlatnog runa; radi njega ubila je rođenog brata, a zatim i Jasonovog dedu, kralja Pelija. Posle tog ubistva Jason, Medeja i njihovo dvoje dece žive kao izgnanici u Korintu. Jason, da bi popravio svoj položaj, sprema se da napusti svoju porodicu i oženi se kćerkom korintskog kralja Kreonta. Prolog, u kome se pojavljuje stara dadilja i pedagog Medejine dece, upoznaje gledaoce sa početnom situacijom i uvodi ga u duševno stanje glavne junakinje još pre njene pojave na sceni. Bes i očajanje Medejino ulivaju bojazan, koja nagoveštava strašan rasplet. Iza scene čuju se vapaji, proklinjanja, pretnje: "Umrite, prokleta deco nesrećne majke, zajedno s vašim ocem, i neka propadne naš ceo dom!" Medeja se ne bori za svog muža sa suparnicom; ona je slobodno pošla za Jasonom, povinovavši se svom osećanju, i kada ju je to osećanje prevarilo, njena se ljubav pretvara u strašnu mržnju.

Kao nosilac novog odnosa prema braku, Medeja kritikuje položaj žene u porodici, nejednaki moral, koji zahteva vernost žene, ali taj zahtev ne proširuje na muža. Posle Medejinih pretnji o osveti, iznetih u prologu, Kreont njoj i njenoj deci zabranjuje dalji boravak u Korintu. Poniznim molbama postiže Medeja odlaganje odlaska za jedan dan, i za to vreme ona treba da ostvari svoj osvetnički plan. Ona s prezirom odbacuje novčano obezbeđenje koje joj nudi Jason. Posle susreta s atinskim kraljem Egejem, koji njoj i njenoj deci nudi utočište u Atini, ona konačno odlučuje: ona će Jasonu uništiti njegov "dom", ubiće i novu Jasonovu ženu i vlastitu decu. Deca odlaze Kreontovoj kćerki da mole da ostanu u Korintu i predaju joj Medejin dar – raskošnu maramu, natopljenu otrovom. Istovremeno u Medeji se odigrava složena unutrašnja borba između želje za osvetom i ljubavi prema deci. U trenutku kada materinska osećanja počinju da pobeđuju, nova Jasonova žena i njen otac umiru od poslatog otrova. Medeja odlučuje da plan izvede do kraja, što i čini. Na kraju Mediji njen deda, bog Helije, šalje kola, u koja su upregnuti krilati drakoni, na kojima ona uzleće sa leševima dece, dok Jason uzalud moli za odobrenje da makar jednom dotakne leševe.

Ovom dramom Euripid u antičku tragediju uvodi prikazivanje borbe osećanja i unutrašnjeg nesklada. Karakterističan je i pesnikov slobodni stav prema ovom mitu, čije je tradicionalno predanje glasilo sasvim drugačije.

## Napomene

----
430. pr. n. e.

__NOTOC__

Godina **430. pne.** bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U rimskoj državi bila je poznata kao **Godina konzulstva Krasa i Jula** (ili, rjeđe, **godina 324. ''[[Ab urbe condita]]***). Oznaka 430. pne. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina.





== Događaji ==
* [[Peloponeski rat]]: [[Sparta]]nska vojska po drugi put upada u [[Atika|Atiku]] kako bi je opustošila, ali [[Atena|atenski]] državnik [[Periklo]] ne odustaje od strategije izbjegavanja kopnenih sukoba, pa umjesto suprotstavljanja Spartancima odlazi sa 100 brodova pustošiti obale [[Peloponez]]a.
* [[Peloponeski rat]]: U zimu [[Potideja]] nakon dugotrajne opsade kapitulira pred atenskim snagama.
* [[Peloponeski rat]]: Atenu, koja se našla pod spartanskom opsadom pogađa [[pandemija]] kasnije poznata kao [[Atenska kuga]] (za koju moderne [[DNK]] analize sugeriraju da je trebao biti [[tifus]]). Bolest se lako širi u gusto naseljenom gradu i odnosi živote preko 30.000 građana, mornara i vojnika, uključujući dva Periklova sina. Nakon što je bolest ubila preko četvrtine svih stanovnika Atene, spartanska vojska je toliko uplašena od zaraze da odlučuje odustati od opsade.
* Periklo je obolio od kuge, ali se privremeno oporavlja. Ispočetka je svrgnut s mjesta generala ([[strategos]]), ali je ponovno postavljen.
* [[Poliklet]] dovršava jedan od svojih najvećih kipova *Diadumenos* (*Nosač dijadema'').

## Rođenja
*

## Smrti
* Empedoklo, grčki filozof (približni datum) (r. cca. 490. pne.)
* Fidija, grčki vajar (približni datum) (r. cca. 480. pne.)
* Zenon iz Eleje, grčki filozof (približni datum) (r. cca. 490. pne.)
Iblis

**Iblīs** (arapski إبليس), je ime za prvog među vragovima (Šejtan ili Satana) u islamu.

## Vanjske veze
* Prophets and Spirits of Islam: Iblis
Supletivizam

**Supletivizam** (lat. *supplere* - dopuniti, zamijeniti) je gramatička pojava vezana za promjene riječi. Većina promjenljivih vrsta riječi dobijaju različite gramatičke oblike dodavanjem gramatičkih nastavaka. Tako imenice imaju padežne nastavke, a svaki glagolski oblik ima sebi svojstvene nastavke. Međutim, neke promjenljive riječi imaju oblike sasvim drugačije od osnovnih - supletivizam.

**Primjeri:** 
čovjek - ljudi, ja - mene, meni, dobar-bolji, biti-jesam, zao-gori,dijete-djeca, pile-pilad, tele-telad, brat-braća, jedan-prvi. Ova morfološka promjena se još naziva heteroklizijom, heteronimijom i suplecijom.

## Reference
Alnus

**Alnus** (sh. jova, joha) je rod listopadnih drvenastih skrivenosemenica iz porodice breza (Betulaceae). Obuhvata 20–30 vrsta.

## Klasifikacija
Rod je podeljen u tri podroda.

Najpoznatije vrste su:
* *A. acuminata* – andska jova, raste na Andima.
* *A. cordata* – srcasta (italijanska) jova , raste u Italiji.
* *Alnus formosana* – tajvanska jova, raste na Tajvanu
* *A. glutinosa* – crna jova, raste širom Evrope.
* *A. incana* – siva jova , evroazijskog rasprostranjenja.
** *A. oblongifolia* (*A. incana* subsp. *oblongifolia*) – arizonska jova, raste u Severnoj Americi.
** *A. rugosa* (*A. incana* subsp. *rugosa*) – istačkana jova, raste u Severnoj Americi.
** *A. tenuifolia* (*A. incana* subsp. *tenuifolia*) – tankolista jova, raste u Severnoj Americi.
* *A. japonica* – japanska jova, raste u Japanu.
* *A. jorullensis* – meksička jova, raste u Meksiku.
* *A. orientalis* – istočna jova, raste na Kipru, u Maloj Aziji i Siriji.
* *A. rhombifolia* – bela jova, raste u Severnoj Americi.
* *A. rubra* – crvena jova, raste u Severnoj Americi.
* *A. serrulata* – brezasta jova, raste u Severnoj Americi.
* *A. subcordata* – kavkaska jova, raste u Iranu.
* *A. maritima* – primorska jova, raste u Severnoj Americi.
* *A. nepalensis* – nepalska jova, raste u Kini.
* *A. nitida* – himalajska jova, raste na Himalajima.
* *A. viridis* – zelena jova
** *A. viridis* subsp. *viridis* – tipski oblik zelene jove, Evroazija.
** *A. viridis* subsp. *maximowiczii* (*A. maximowiczii*)– Japan.
** *A. viridis* subsp. *crispa* (*A. crispa*) – Severna Amerika.
** *A. viridis* subsp. *sinuata* (*A. sinuata*) – Severna Amerika i Sibir.

## Galerija slika

Datoteka:Alnus serrulata leaves.jpg
Datoteka:Illustration Alnus glutinosa0.jpg
Datoteka:Coppice stool.jpg


## Vanjske veze
* Alder: The nitrogen fix  from The Monday Garden
* *Section* Eclectic herbal information 
** Alnus serrulata (Tag Alder) King's American Dispensatory @ Henriette's Herbal
** Alder Tree, Common (Alnus glutinosa)  Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com
** Alder, Tag (Alnus serrulata) Mrs. Grieve's "A Modern Herbal" @ Botanical.com
Amir Vuk

**Amir Vuk** je bosanskohercegovački arhitekta i predsjednik Društva arhitekata Sarajeva od 1997. godine.

Diplomirao je na Arhitektonskom fakultetu Sarajevskog Univerziteta 1980. godine. Svoju prvu značajniju nagradu za arhitekturu dobio je 1986. zajedno sa kolegom i suradnikom Mirkom Marićem. Među njegovim značajnijim projektima ubrajaju se mnogobrojni trgovački centri, stambeni i poslovni objekti u Sarajevu te Obiteljska kuća Dino i renovacija i adaptacija Inat kuće nedaleko od Baščaršije. Pored radova u Bosni i Hercegovini Vuk je također radio u Sloveniji i Kanadi a od 1997. godine vodi arhitektonski atelje New Way.
Amir Vuk se smatra jednim od najprominentnijih arhitekata i konceptualista u Bosni i Hercegovini

## Vanjske veze
Optički miš

Optički miševi koriste specijalnu radnu površinu koja se koristi u sprezi sa optičkim sistemom i fotodetektorima za generisanje signala koji ukazuju na kretanje. Specijalna radna površina, ili podloga miša, se obično štampa kao mreža linija, tačaka, ili drugih geometrijskih oblika koji se mogu osvetliti i fokusirati na detektor. Detektor generiše signale koji su proporcionalni pomeranju miša. Najčešće korišćena optička podloga za miš sastoji se od reflektujuće površine na kojoj je štampana rešetka ortogonalnih linija.
Vertikalne linije su štampane u jednoj boji, a horizontalne u drugoj. Boje su odabrane da apsorbuju svetlost na različitim frekvencijama. Optički detektori miša mogu praviti razliku između horizontalnog i vertikalnog pomeranja. Svaka boja ima izraziti maksimum apsorpcije na svojoj talasnoj dužini, a vrlo mali nivo apsorpcije na drugoj talasnoj dužini. Talasne dužine svetlosti koje se korite su 670nm - crvena i 940nm infracrvena. 

Kada se površina po kojoj se miš pomera osvetli, svetlo LED elemenata se direktno i totalno reflektuje od površine podloge koja nije premazana bojom (boja se nanosi na površinu ogledala), a reflektuje, ali atenuirano od površine koja je premazana bojom. Svetli i tamni objekti (u ovom slučaju su linije) se mogu fokusirati pomoću sočiva i ogledala sa ciljem da se formira slika na fotodetektoru. 

Optički sistem je tako podešen da jedan potpuni prelaz linija/praznina odgovara dužini četiri fotodetektorska elementa. Kako se miš pomera po površini, tamne i svetle slike se pomeraju preko elemenata detektora, a svaki detektor će generisati struju koja je proporcionalna svetlu koje osvetljava taj elemenat. Ove struje su obično veoma male (reda 50 do 100nA) i moraju se pojačati i konvertovati u napon pre nego što se vrši njihova interpretacija. Da bi se ostvarila ova funkcija koriste se operacioni pojačavači koji vrše konverziju struje fotodioda u odgovarajući naponski nivo.
Epidemija

**Epidemija** (grčki: επιδημία — "među narodom rasprostranjeno") je neobično često pojavljivanje jedne bolesti u jednoj populaciji. Epidemične bolesti su između ostalog kolera, grip, tifus i kuga. Po pravilu radi se uvjek o infekcioznim bolestima. Ponekad se taj pojam koristi i za neinfekciozne bolesti kao naprimjer za gojaznost (da bi se opisale opasnosti kao njene posljedice).

Riječ *epidemija* je nastala od grčkih riječi *epi* ("preko") i *demos* ("narod"). 

*[[Endemija]]*, za razliku od epidemije, opisuje normalo i uobičajeno pojavljivanje (širenje) bolesti među jednom populacijom. Tako je na primjer jedan određeni procenat od gripa obolelih sasvim normalan. Čim broj obolelih pređe jednu određenu granicu (kod gripe su to 0.4%) može se govoriti o epidemiji. Epidemije koje prelaze državne ili čak kontinentalne granice nazivaju se *[[Pandemija|pandemije]]*.

Kod životinja se epidemije označavaju kao *[[Epizootija|epizootije]]*.

## Vanjske veze

* Eurosurveillance
Oficir

**Oficir** ili **časnik** je naziv za pripadnika oružanih snaga neke države, odnosno paravojne formacije koji ima poseban autoritet, odnosno vlast nad ostalim pripadnicima oružanih snaga temeljem svoje titule odnosno čina. Oficiri imaju cijeli niz prava i dužnosti, od kojih je najčešće komandiranje vojnim jedinicama.

Kao hibrid između oficira i običnih pripadnika oružanih snaga postoje podoficiri (*dočasnici*) čiji je autoritet i status daleko manji, odnosno od njih se ne očekuje da komandiraju vojnim jedinicama.

## Vanjske veze

* U.S. DoD Officer Rank Insignia
Altruizam

**Altruizam** ( - drugi) nesebična je briga za dobrobit drugih ljudi. Termin označava životni stav koji uključuje nesebičnost, naklonost, ljubav prema drugome i spremnost da mu se pomogne, po cijenu lične štete i žrtve, bez ikakve naknade ili spoljašnje nagrade.

Altruizam je ono ponašanje koje se obično opisuje kao "nesebično" jer su interesi drugih stavljeni iznad vlastitih interesa. Altruistični postupci su svjesni postupci i sadrže namjeru da se nekome pomogne i zahtijevaju određeno žrtvovanje i odricanje. Stoga bi, prema takvom određenju, alutrističko ponašanje bilo jedna vrsta prosocijalnog ponašanja. 

## Terminologija
Termin altruizam sačinio je Ogist Kont oko 1830. godine. Protivan pojam je egoizam. Osoba koja se ponaša u duhu altruizma naziva se **altruist(a)**, a žena altruistica odn. altruistkinja.

## Naučni pogled na altruizam

### Biološki altruizam
U evolucijskoj biologiji se smatra da se organizam ponaša altruistički ako njegovo ponašanje ide u korist drugim organizmima. Altruizam predstavlja svaku radnju koja povećava pogodnost drugih na ukor sopstvene pogonosti.

Pojam altruizma u biologiji se razlikuje od svakidašnjeg koncepta, koji podrazumeva da se radnja može nazvati altruističnom samo ako je izvršena sa svesnom namerom da se pomogne drugom biću. Štaviše, neki od najzanimljivijih primera biološkog altruizma se mogu naći među bićima koja (verovatno) uopšte nemaju sposobnost svesnog razmišljanja, npr. kod insekata. Biolozi smatraju da samo posledice radnje u smislu reprodukcije mogu da odlučuju u tome da li je određena radnja altruistička, a ne namere, ako ih ima, iz kojih je radnja izvršena.

### Psihologija
Socijalne nauke definišu altruizam kao motivaciju za doprinos blagostanju druge osobe, za razliku od egoizma, pod kojim se podrazumeva motivacija za povećanje sopstvenog blagostanja.

Rani filozofski pogled na altruizam je bio zasnovan na osnovnom principu psihološkog hedonizma. On glasi, da, čak i kada bi postojala mogućnost da čovek bude motivisan da poveća blagostanje druge osobe, on bi bio zadovoljan dostizanjem cilja koji je želeo, tako da bi naizgled altruizam u stvari bio pre svega ishod egoizma. Ova pretpostavka se krši sa novijim istraživanjima psihologa Danijela Betsona. On je predložio novu teoriju, na osnovu koje emocija empatije budi pravu altruističku motivaciju kod ljudi, tj. onu, čiji je krajnji cilj da doprinese blagostanju ne sebi, nego drugoj osobi prema kome oseća empatiju. Ovo novije, pluralističko objašnjenje prosocijalne motivacije obuhvata u istoj meri koncepte i egoizma i altruizma. Dok neki psiholozi smatraju da altruizam mora da obuhvata žrtvovanje činitelja, Betson tvrdi da krajni cilj povećavanja blagostanja druge osobe može biti na ukor sebe, ali i ne mora.

## Reference
Tunel

**Tunel** (noviji) ili **prokop** (stariji oblik) je podzemni (a retko i podvodni) prolazni put. Tačnija određenja bilo bi:
* Tunel svaki podzemni prolaz, čija je dužina bar dva puta veća od širine i koji je otvoren sa obe strane (ulazne i izlazne). 
* U građevinarstvu postoji jedno mnogo strože određenje po kom tunel mora biti najmanje dug 0,16&nbsp;km ili 0,1 milju, dok je sve kraće od toga samo podzemni prolaz ispod nečega (npr. prolaz ispod mosta). Ovim bi mnoge strukture koje smatramo tunelima izgubile svoj status.

Tunel može biti namenjen:
* za vozila (automobili, kamioni, vozovi,...). Naročito važni metro-tuneli;
* za pešake i bicikliste;
* za dopremanje vode;
* posebne i retke namene (tunel-kanal, npr. za prolaz životinja na drugu stranu autoputa)

## Gradnja tunela

Gradnja tunela se vrši iz nekoliko koraka:
* '''geotehničko ispitivanje''' - obično se sastoji od niza studija o kvalitetu zemljišta (analize stena, debljina slojeva), na osnovu kojih se određuju osobine budućeg tunela, kao i način gradnje. U nekim slučajevima, potrebno je izgraditi i "pilot-tunele", kao prethodnicu glavnih.
* **Izgradnja tunela** može se vršiti putem nekoliko načina:
** metoda isecanja i natkrivanja - raskopavase teren do donje kote tunela, izgrađuje se konstrukcija tunela (beton, čelik), a zatim se tunel natkriva novim zemljištem;
** metoda odozgo-nagore - izgradnja putem kopanja prokopa, dodatno ojačanog potpornim gredama i stupcima.

## Veze

* Mostovi
* Najduži tuneli na svetu
Mahala

**Mahala** (kratko **mala**; albanski: *mahallë* ili *mahalla*, ili *mëhallë* ili *mëhalla*, bugarski: *махала* [*makhala*], grčki: *μαχαλάς* [*mahalás*], makedonski: *маало* [*maalo*] ili *маалa* [*maala*], aromunski: *mãhãlã*, rumunjski: *mahala*, romski: *mahalla*, turski: *mahalle*) je riječ koja znači gradski kvart ili zaselak, i u upotrebi je bila (i još je uvijek) po čitavom Balkanu, Turskoj, Bliskom Istoku i južnim državama nekadašnjeg Sovjetskog Saveza.

## Etimologija
**Mahala** je izvorno arapska riječ محلة‎‎ [*mähallä*], koja je značila "naseliti", "zauzeti".

## Historija
Mahale su nastale nakon osmanskog osvajanja Balkana, i transformacije gradova i sela u skladu sa osmanskim zakonima i običajima, od 17. do kraja 19. vijeka. Po gradovima su mahale bile stambeni kvartovi koji su okruživali uži centar, - trgovački dio grada - čaršiju. Mahale su uobičajeno bile skup od četrdesetak, pedesetak porodičnih kuća, iako je bilo i iznimaka, kao što je to bio Fanar grčka mahala u Istanbulu, koja je bila pravi mali grad. Mahale su često imale vlastite male centre, obično je to bio vjerski objekt; – džamija u muslimanskim mahalama, crkva po kršćanskim ili sinagoga po židovskim mahalama, uz koji je bila po koja trgovina i ugostiteljski objekt – kafana. Po selima su mahale bile – zaseoci u kojima su živile porodice istog porijekla.

### Mahale od [[19. vijek]]a
Mahale  su pred kraj Osmanskog Carstva od 19. vijeka, bile najmanja administrativna jedinica (nešto kao današnja mjesna zajednica), kojom je upravljao muktar. On je odgovarao vlastima za mir i red u svojoj mahali,ali i vlastitim sugrađanima za probleme koji bi ih tištili. Mahale su bile prije svega vjerski strogo odvojene (muslimani, kršćani, židovi), ali i etnički tako su po većim turskim gradovima Istanbul, Solun, Bursa, Skoplje, Sarajevo, Bitolj postojale turske, grčke, slavenske, židovske, vlaške, armenske, ciganske mahale.

## Povezano
* Turcizmi
* Lista turcizama u srpskohrvatskom jeziku

## Reference
Bratoljub Klaić

**Bratoljub Klaić** (pravo ime **Adolf Klotz**) (Bizovac, 27. srpnja 1909. – Zagreb, 2. ožujka 1983.), jugoslavenski jezikoslovac i prevoditelj.

## Biografija
Rođen je u Bizovcu kod Valpova. U Zagrebu je završio klasičnu gimnaziju te na Filozofskom fakultetu diplomirao povijest južnoslavenskih jezika i književnosti, češki i njemački jezik. Stručno se usavršavao u Poljskoj i Češkoj. Doktorirao je 1941. godine disertacijom *Bizovačko narječje*. Bio je profesor u gimnaziji u Vukovaru, Prijedoru, Osijeku i Zagrebu te na Visokoj pedagoškoj školi u Zagrebu. Od 1950. godine profesor je hrvatskoga jezika na Akademiji kazališne i filmske umjetnosti.

Kao član Državnoga ureda za jezik NDH Klaić je, uz suradnju ostalih članova, priredio pravopisni priručnik *Koriensko pisanje* (1942.), a s Franjom Ciprom i opsežni *Hrvatski pravopis* (1944., pretisak 1992.), oba izrađena na tvorbeno-morfološkim načelima prema tadašnjoj službenoj jezičnoj politici. Postao je poznat po *Rječniku stranih riječi*, koji je od 1951. do 2001. izišao u više izdanja. Prevodio je s klasičnih jezika (Eshil, Sofoklo, Euripid, Vergilije i dr.). Kao vrstan akcentolog objavljivao je radove iz hrvatske prozodije. U rukopisu mu je ostao ortoepski rječnik. Redigirao je i komentirao izdanja brojnih hrvatskih pisaca (npr. u ediciji *Pet stoljeća hrvatske književnosti*) te jezično priredio mnoge kazališne i filmske izvedbe. Uvježbavao je dikciju s glumcima za predstave i bio glavnim tumačem nepoznatih riječi. Proučavao je poljsko-hrvatske kulturne veze i pisao o njima. Osim jezikoslovljem bavio se i teorijom književnosti (*Između jezikoslovlja i nauke o književnosti*, 1972). Bratoljub Klaić je u kroatistici i općenito u hrvatskoj kulturi ostavio trajan pisani i usmeni trag kao vrstan leksikograf i kao pravopisni i jezični normativist.

## Djela

* *Koriensko pisanje*. Zagreb 1942. (dva izd.)
* *Hrvatski pravopis* (suautor F. Cipra). Zagreb 1944., pretisak Zagreb 1992.
* *Rječnik stranih riječi (izraza i kratica)*. Zagreb 1951. (više od 20 izd. do 2007.)
* *Između jezikoslovlja i nauke o književnosti*. Zagreb 1972.
Franjo Iveković

**Franjo Iveković** (Klanjec, 10. rujna 1834. – Zagreb, 2. ožujka 1914.), hrvatski jezikoslovac i vjerski pisac.

Studirao je bogosloviju u Zagrebu i Pešti, a doktorirao je teologiju u Beču. Službovao je kao kapelan u Kloštru i Zagrebu, a kasnije je profesor nadbiskupskog liceja u Zagrebu. Jedan je od osnivača Društva sv. Jeronima. Po osnutku Sveučilišta u Zagrebu postaje profesor biblijskih znanosti i hebrejskog te docent sirskog i kaldejskog jezika na Bogoslovnom fakultetu. U dva navrata bio je dekan Bogoslovnog fakulteta, a 1879–80. i rektor Sveučilišta. Surađivao je u *Književniku*. Popularni su bili njegovi *Životi svetaca i svetica božjih* u 12 svezaka. Dovršio je *[[Rječnik hrvatskoga jezika]]* u dva opsežna sveska na jezičnim načelima vukovaca, koji je započeo njegov nećak jezikoslovac Ivan Broz.

## Djela
* *Životi svetaca i svetica božjih* (1873.-1888., 21892.-1908.)
* *Biblijska povjest starozavjetne objave Božje za srednja učilišta* (1879., 21895., 31900., 41907., 51913., 61918., 71921.)
* *Biblijska povijest novozavjetne objave Božje za srednja učilišta* (1879., 21898., 31911.)
* *Rječnik hrvatskoga jezika*. Svezak I. A – O. (1901.)
* *Rječnik hrvatskoga jezika*. Svezak II. P – Ž. (1901.)