Vojislav Lukačević

**Vojislav Lukačević** (Beograd, 1908 — avgust, Beograd, 1945.) je bio četnički potpukovnik i saradnik okupatora (Italijana i Njemaca) u Drugom svetskom ratu.

U leto 1941. prišao četničkom pokretu Draže Mihailovića. Naredne tri godine, kao komandant četničkih snaga rukovodio borbama protiv snaga partizana u Crnoj Gori i Sandžaku. Sarađivao je sa okupatorom u operacijama na Neretvi, Drini i zimskoj ofanzivi 1943/1944. Februara 1944. otišao u Kairo, a zatim u London. U dogovoru sa izbegličkom jugoslovenskom vladom i predstavnicima Britanije, krajem maja se vratio u zemlju i organizovao Nezavisnu grupu nacionalnog otpora JVUO, koja je trebalo da se distancira od Mihailovića, povede borbu protiv Nemaca i obezbedi obnovu monarhije u posleratnoj Jugoslaviji.

U jesen 1944. je poveo borbu protiv Nemaca, ali je ubrzo uhapšen od partizana. Nakon rata je, zbog niza zločina nad civilnim stanovništvom (od kojih je najzloglasniji pokolj muslimana Pljevalja, Čajniča i Foče, gde je ubijeno više hiljada žena, staraca i male dece) i pripadnicima pokreta otpora, osuđen na smrt i streljan 1945. u Beogradu.

## Biografija

Rođen u imućnoj bankarskoj porodici. Gimnaziju i vojnu akademiju je završio u Beogradu. Imao je čin kapetana vojske Kraljevine Jugoslavije u rezervi. Radio je pred rat kao privatni činovnik građevinskog društva »Batinjol«.

Po kapitulaciji jugoslovenske vojske, pristupio pokretu Draže Mihailovića u leto 1941. godine. Nakon gušenja ustanka u Srbiji, pukovnik Mihailović je slao svoje emisare u srednju i zapadnu Bosnu, gde četnici još uvek nisu imali svoju organizaciju. U novembru 1941. u Banju Luku stiže jedan od prvih Dražinih emisara kapetan Vojislav Lukačević, koji uspostavlja kontakte u Bosanskoj Krajini. Kao četnički komandant u Bosni i Hercegovini, rukovodio je operacijama protiv partizana.

### Saradnja sa fašističkom italijom (1942)

Lukačević je jedno vreme komandovao četničkim snagama u Crnoj Gori i Sandžaku, koje su se protiv jedinica NOVJ borile na strani italijanskog okupatora. U izvještaju s kraja jula 1942. poslatom majoru Zahariju Ostojiću, kapetan Lukačević piše o osjetnim gubicima nanesenim 5. proleterskoj brigadi od strane četnika i konstatuje:

Kapetan Vojislav Lukačević (pseudonim »Rampini«) obavještava 28. jula 1942. generala Dražu Mihailovića da hercegovački četnici djeluju u “tesnoj saradnji” sa Italijanima i predaju im zarobljene partizane i pripadnike pokreta otpora:

Sjutradan, kapetan Lukačević javlja Vrhovnoj komandi JVuO da organi NDH nijesu u stanju uspostaviti efektivnu vlast na teritoriji Hercegovine, te da četnici skupa sa italijanskim okupacionim trupama u potpunosti kontrolišu situaciju u ovoj oblasti:

### Pokolj muslimana (1943)

U napadu na muslimanska naselja februara 1943. koji je završen pokoljem neboračkog stanovništva (uglavnom djece), Lukačević je bio komandant Prvog napadnog odreda.

### Bitka na Neretvi

Bio je najeksponiraniji oficir JVuO u bici na Neretvi, zadužen za koordinaciju dejstava sa osovinskim snagama. U žestokim frontalnim borbama protiv jedinica NOVJ, Lukačević je rukovodio četničkim trupama na položajima oko Konjica, Glavatičeva i Kalinovika i bio je na čelu Konjičke grupe JVuO. Zbog jednovremene saradnje sa Nemcima i Italijanima, Lukačević je imao pseudonime »Đurić« i »pukovnik Jovanović«.

#### Bitka za Konjic

Major Zaharije Ostojić javlja 21. februara 1943. generalu Dragoljubu Mihailoviću o rasporedu snaga pod Lukačevićevom komandom:

U naredna dva dana, major Ostojić podvlači da će se presudna bitka za »uništenje crvenih« voditi na sektoru fronta pod komandom Vojislava Lukačevića:

U depešama od 17. i 18. februara 1943. godine, i vojvoda Dobroslav Jevđević piše majoru Ostojiću, ukazujući na kardinalnu ulogu kapetana Lukačevića:

24. februara 1943. godine, tokom bitke za Konjic, kapetan Lukačević javlja generalu Draži Mihailoviću:

Već sljedećeg dana, major Zaharije Ostojić potvrđuje Lukačevićeve navode o bliskosti sa okupatorskim oficirima i povjerenju koje ovi imaju u njega:

27. februara, major Ostojić šalje depešu Vrhovnoj komandi JVuO u kojoj istovremeno i pohvaljuje i kritikuje Lukačevićevo rukovođenje operacijom:

28. februara 1943, Ostojić piše Mihailoviću da će pokušati da iskoristi Lukačevićevu saradnju sa okupatorom za »gonjenje komunista kroz Bosnu«: 

U drugoj depeši poslatoj tog dana, opisujući težinu borbi koje se vode,  major Ostojić odaje priznanje kapetanu Lukačeviću za požrtvovanost u bici:

Posljednjih dana februara vodile su se ogorčene borbe. Lukačevićeve trupe, prema Ostojićevim tvrdnjama, uz artiljerijsko i vazdušno sadejstvo okupatorâ, nanose velike gubitke partizanima:

Major Zaharije Ostojić nije štedio riječi hvale na račun kapetana Vojislava Lukačevića. 28. februara 1943. javlja on pukovniku Baju Stanišiću, četničkom komandantu u Crnoj Gori:

#### Napad na opkoljene partizane

Major Ostojić piše 1. marta da je Lukačević krenuo u napad na snage NOVJ  i da ofanziva daje željeni rezultat, budući da partizani imaju velike gubitke:

2. marta 1943. godine, u jednoj depeši poslatoj iz štaba Draže Mihailovića, Lukačević se pohvaljuje za postignute rezultate u teškim borbama koje se vode protiv snaga NOVJ u dolini Neretve:

U telegramu od 2. marta 1943. godine, četnički vojvoda Dobroslav Jevđević javlja Zahariju Ostojiću da "Talijani i Nemci Voji daju sve", da je kod okupatora stekao popularnost i da Nemci raspoređuju trupe na njegov zahtev:

Na osnovu ovog obaveštenja, Ostojić 3. marta javlja generalu Mihailoviću da Nemci pomažu Lukačevića, te da se raspituju da li pojedini visoki četnički komandanti stoje u vezi sa njim (tj. Mihailovićem):

U prvim danima marta bio je major Ostojić prilično optimističan glede četničkog trijumfa na Neretvi: 

U pismu od 4. marta 1943. upućenom majoru Zahariju Ostojiću (»Čika Branko«), komandantu Istaknutog dela Vrhovne Komande JVuO, kapetan Lukačević tvrdi da, unatoč brojnim trzavicama, borbeno jedinstvo Njemaca, Italijana, ustaško-domobranskih jedinica i četničkih snaga u antipartizanskoj operaciji nije dovedeno u pitanje:

Narednog dana, Lukačević piše Ostojiću da je »preko 11« (šifra za Njemce koju su četnici koristili u međusobnoj komunikaciji) nabavio 30 hiljada metaka i da očekuje još isporuka. Lukačević Ostojića iznova uvjerava da njemačke jedinice neće napasti četnike prije kraja operacije, te da je uništenje partizana najvažniji zajednički cilj i da se sve čini u tom pravcu:

Natezanje izmedu vojvode Jevđevića i Italijana oko pregrupisavanja četnika u vezi sa dejstvom ka Prozoru i još dublje u Bosnu, očigledno je umnogome zavisilo od ocjene Njemaca i njihovog gledanja na angažovanje četničkih formacija. Stoga, Jevđević 5. marta izvještava Ostojića da je postigao »sporazum sa nemačkim generalom« o nastavku operacija, misleći na generala Rudolfa Lütersa:     

U depeši Vrhovnoj komandi od 6. marta, Lukačević od Ostojića ponovo dobija najvišu ocjenu za napore koje ulaže u borbama protiv partizana:

Ipak, partizani su prešli Neretvu i razbili njegove snage. U izvještaju od 7. marta, Lukačević navodi da će protiv njih biti upućena oklopna pojačanja Njemaca iz borbene grupe »Anaker«, kao i da mu vojvoda Jevđević javlja da će četnici (kojima su sadjejstvovali djelovi italijanske divizije Murđe), na drugoj strani pokušati da zatvore obruč:

Kasno u noć 7. marta, u dogovoru sa Njemcima, Lukačević je izdao naređenje  za izvršenje protivnapada koji je trebalo da uslijedi narednog dana. Pošto italijansko vazduhoplovstvo zbog nepoznavanja trenutne situacije i zauzetosti bombardovanjem, nije uspjelo četnike snabdijeti municijom, to su učinili Njemci. U izvještaju Lukačevića od 8. marta о tome, između ostalog, 
piše: 

#### Partizanski proboj

Kapetan Lukačević piše 9. marta majoru Ostojiću o žestokim borbama sa partizanima na prilazima Konjicu, ali i o panici koja je, nakon probijanja četničkih linija, zahvatila ljudstvo 1. durmitorske brigade JVuO pod komandom Nikole Bojovića:

Koliko je major Ostojić bio nezadovoljan radom drugih komandanata, ali i miješanjem italijanskih oficira u vođenje operacije, toliko je polagao nade u kapetana Lukačevića da će preokrenuti situaciju na terenu u korist četnika te uništiti partizane. U depeši od 8. marta 1943. Ostojić piše generalu Mihailoviću:

Iako je Zaharije Ostojić nastavio da bodri svoje saborce (»Pobeda je naša«), 13. marta šalje on izvještaj u kome konstatuje da je ipak došlo do preokreta na bojnom polju, budući da se četnici u rasulu povlače pred nadirućim jedinicama NOVJ:

Kapetan Vojislav Lukačević, u svojstvu komandanta Mileševskog korpusa JVuO, naređuje 27. marta 1943. jedinicama i komandantima Romanijskog i Drinskog korpusa da zaposjednu položaje na desnoj obali Drine, kako bi spriječili partizanski prodor u pravcu Sandžaka i Crne Gore: 

Kada je već postalo očevidno da su četnici pretrpjeli poraz na Neretvi, Vrhovna komanda JVuO i Draža Mihailović u depešama od 29. i 30. marta 1943. godine naročito pohvaljuju rad dvojice kapetana — komandanta crnogorskih četnika Pavla Đurišića, zatim Milorada Momčilovića, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, kao i majora Lukačevića:

### Kapitulacija Italije

#### Napad na Nemce

Uoči kapitulacije Italije Lukačević je bio četnički komandant Sandžaka, neposredno pod Vrhovnom komandom, čiji se štab nalazio na Čemernici, na granici sreza požeškog i novovaroškog. Tadašnji šef britanske misije, pukovnik Bejli, izdao je naređenje da se prenesu uslovi kapitulacije Italijanima. Italijansku vojsku koja ne bi htela da prihvati te uslove, trebalo je razoružati. Međutim, Nemci su iz istoga razloga pošli u Sandžak i njihova 118. divizija stigla je pre četnika do Prijepolja. Lukačević je, prema sopstvenim rečima, ne čekajući naređenje napao Nemce u Prijepolju.

Lukačević je izvestio Dražu Mihailovića 11. septembra:

O napadu na Prijepolje Vrhovna komanda JVuO je 15. septembra poslala raspis svim jedinicama u kojem hvali vođu ove slavne akcije, Voju Lukačevića. Lukačevićeve borbe potvrđuju nemački dokumenti iz tog perioda. Jutarnji izveštaj Obaveštajnog odeljenja komande 21. brdskog armijskog korpusa od 12. septembra 1943. beleži:

Nemački izveštaj od 12. septembra 1943. govori o četničkom napadu na Priboj: 

Dnevni izveštaj komande Jugoistoka od 16. septembra 1943. detaljnije govori o borbama za Prijepolje: 

Izveštaj 2. oklopne armije od 19. septembra 1943. govori o nastavku četničkih borbi: 

Dnevni izveštaj Obaveštajnog odeljenja 21. brdskog armijskog korpusa od 20. septembra 1943. opisuje borbe za Prijepolje:

24. septembra Vojislav Lukačević je javljao Zahariju Ostojiću da iz Priboja izvlači hranu i municiju i deli je jedinicama.

#### Sukob sa partizanima

Lukačević svedoči da su tih dana došli u sukob sa partizanima, po naređenju Vrhovne komande:

Partizani su od njega zauzeli Pljevlja 22. septembra, Prijepolje 26. septembra, Bijelo Polje 27. septembra i Kolašin početkom oktobra 1943.

#### Obustava napada na Nemce

Prema rečima Vojislava Lukačevića, borbe protiv Nemaca su prestale zato što je Draža Mihailović odbijao da pozove ostale četnike na opšti ustanak:

### Sporazum sa Njemcima (1943)

U novembru 1943. u ime svojih četnika sklopio je primirje sa Vermahtom i uključio se u nemačke operacije protiv partizana u Sandžaku. Ugovor o saradnji potpisan 19. novembra 1943. godine između Lukačevića, komandanta Mileševskog korpusa i nemačkog komandanta Jugoistoka, koga je predstavljao fon Vrede (), je glasio:

Sadržaj ugovora o saradnji četnika i Wehrmachta koji je parafirao major Vojislav Lukačević, u cjelosti je bio dostavljen britanskom premijeru Winstonu Churchillu, što je imalo za posljedicu odluku o otkazivanju savezničke podrške generalu Draži Mihailoviću:

Početkom novembra, major Lukačević šalje dopis komandantu bugarskih okupacionih trupa u okolini Užica, očekujući od njega da sa svoje strane neće prekršiti dogovor o nenapadanju, te da će se boriti isključivo protiv snaga NOVJ. U protivnom, ukoliko s bugarske strane dođe do nepredviđenih napada na civilno stanovništvo, major Lukačević tvrdi da će biti prinuđen da reaguje:

Tjedan dana nakon upućivanja ponude bugarskoj posadi u Užicu o prestanku sukoba, Lukačević je otišao korak dalje i u pratnji načelnika svojega stožera, majora Rudolfa Perhineka, održao sastanak s njemačkim vlastima o suradnji protiv NOVJ-a. Budući da ne postoje izvori JVuO-a o tome sastanku, jedini zapis koji upućuje na to da je sastanak održan jest njemačko izvješće iz 8. studenoga 1943. godine. U njemačkome dokumentu navodi se kako je Lukačević o snazi svojih postrojbi pokušao dati netočan podatak navodeći kako raspolaže s 2000 ljudi pod oružjem, premda je njihova stvarna snaga bila 800 do 1000 iscrpljenih i loše naoružanih boraca. Iako je njemačka strana smatrala da Lukačevićeve postrojbe nisu sposobne za izvođenje ofenzivnih akcija protiv NOVJ-a, nego je njihov doseg isključivo držanje vlastite linije obrane, a u uvjetima kada su postrojbe NOVJ-a došle pred Sjenicu, svaki Titov protivnik smatran je saveznikom te je dogovor po svemu sudeći postignut.

Depeša poslata 7. novembra 1943. iz Vrhovne komande JVuO svjedoči koliko je povjerenje uživao major Lukačević kod generala Draže Mihailovića: 

General Mihailović je tog dana naložio majoru Lukačeviću (pseudonim »Piniram«) da se poveže sa odredima Muslimanske milicije, preporučivši mu oprez u ophođenju sa okupacionim vlastima:

Poslije kapitulacije Italije, njemačke okupacione vlasti su insistirale na popravljanju odnosa između muslimanskih i pravoslavnih prvaka u Sandžaku, ne bi li ih što efikasnije upotrijebili u borbi sa jedinicama NOVJ. Pukovnik Krempler je naredio da „svaki musliman i svaki četnik pod zajedničkom (tj. njemačkom - prim.) komandom“ mora biti poslušan i korektan. Saopštio je i da su njegovim naređenjem „međusobna neprijateljstva prestala“ i da će se kršenje ovih instrukcija „kazniti najstrožije“. Polovinom novembra 1943. godine, Krempler upozorava lokalnog komandanta Muslimanske milicije iz Bijelog Polja da „prestane sa pljačkom i napadima na srpska sela“, te da između njega i četnika „mora biti zajednička i sporazumna akcija protiv komunista“. Nekoliko dana kasnije, Ćazim Sijarić navodi u pismu pukovniku fon Krempleru da je primio njegova uputstva o „dogovoru sa četnicima i saradnji sa pravoslavnima“ i obećao da će „podržati njemačke trupe u borbi protiv komunista“.

Suradnja koja je uslijedila kao posljedica formaliziranoga sporazuma omogućila je organizacijsko jačanje snaga JVuO-a pod Lukačevićevim vođstvom, što će doprinijeti i širenju njihova utjecaja. Jasan pokazatelj koristi koju je Lukačević imao od suradnje s njemačkim snagama bio je podatak prema kojemu su krajem studenoga 1943. postrojbe pod Lukačevićevim vodstvom procijenjene na 2800 boraca.

U izvještaju štaba Druge oklopne armije upućenom 7. decembra 1943. komandantu Jugoistoka navodi se da je Vojislav Lukačević zamolio njemačke vojne vlasti da mu omoguće sastanak sa majorom Pavlom Đurišićem, nakon čega bi i drugi četnički komandanti uspostavili saradnju sa okupacionim trupama, kao i da bi na ovu molbu trebalo dati pozitivan odgovor:

Početkom decembra 1943. Lukačevićevi četnici su učestvovali u operaciji Kugelblic, prvoj u nizu nemačkih operacija, uz 1. brdsku diviziju, 7. SS diviziju Prinz Eugen i delove 187. rezervne divizije, 369. legionarske divizije i 24. bugarske divizije. SS-pukovnik Karl fon Krempler, komandant Muslimanske legije i komandant u Sandžaku, štampao je plakate sa pozivom Srbima da se priključe Lukačevićevim jedinicama. U pozivu stoji:

U decembru je naređeno izdvajanje Lukačevićevih četnika iz sastava borbene grupe pod komandom pukovnika Remolda:

Nakon što je 16. decembra 1943. bez uspjeha okončana operacija „Kugelblic“, Operativno odjeljenje Druge oklopne armije naređuje 18. decembra 1943. Komandi 5. SS brdskog armijskog korpusa da će operacija biti produžena, ali pod novim nazivom — „Šnešturm“. Formacija majora Lukačevića je trebalo da nastupi kao dio njemačke grupe »Siegfried«:

22. decembra, poslat je iz štaba Druge oklopne armije dopis 2. puku Brandenburg iz borbene grupe »Siegfried« u kom se obavještava da će oficir za vezu pri Lukačevićevom štabu biti prebačen kod Đurišića:

Za dobro držanje u borbi protiv NOVJ, pukovnik Jozef Remold, komandant borbene grupe 1. brdske divizije u operaciji Kugelblic, 22. decembra 1943. pohvalio ga je specijalnom naredbom. Pukovnik Remold je svojim trupama saopštio sljedeće:

Ova dnevna zapovijest razljutila je komandu Druge oklopne armije, pa je 5. SS brdski armijski korpus u čijem sastavu je djelovala Remoldova grupa dobio naređenje da obavijesti svoje niže komande kako su takve akcije — misleći na službene pohvale četnicima — nepoželjne i ne smiju se više ponoviti bez prethodne dozvole štabova divizija.

### Formiranje Nezavisne grupe nacionalnog otpora (1944)

Povodom pokušaja snaga NOVJ da se preko Drine i Lima probiju u Srbiju, general Mihailović 8. januara 1944. naređuje svojim komandantima (između ostalih: Račiću, Rakoviću, Vučkoviću, Keseroviću, Ostojiću, Vladimiru Komarčeviću, Milošu Markoviću i dr.) opsežnu operaciju u cilju sprječavanja partizana, u kojoj će trupe pod komandom majora Lukačevića (pseudonim »Ram-Ram«) ponovo imati važnu ulogu:

7. januara 1944, major Lukačević je poslao depešu Vrhovnoj komandi JVuO, urgirajući da se što brojnije četničke snage angažuju u borbi protiv partizana:

Nakon nedjelju dana, iz štaba Draže Mihailovića stiže depeša sljedeće sadržine:

Prethodno, major Ostojić izvještava o borbama koje su četnici Požeškog i Zlatiborskog korpusa vodili protiv jedinica 2. proleterske divizije početkom januara 1944. i tvrdi da Lukačević napada partizane skupa »sa 11«, tj. zajedno sa njemačkim jedinicama:

Početkom februara 1944. samovoljno je otišao u Italiju zajedno sa savezničkim misijama povučenim iz štabova JVuO, a potom u Kairo. Desetak dana pre odlaska, 3. februara 1944, Lukačević i Baćović su uputili Mihailoviću telegram u kome ga obaveštavaju da žele da odu sa britanskom misijom:

Uznemiren samovoljom ove dvojice istaknutijih četničkih komandanata, Mihailović 15. februara naređuje četničkoj komandi Hercegovine:

U izvještaju komande Jugoistoka od 16. februara 1944. pominje se da bi trebalo produžiti saradnju sa Lukačevićevim četnicima, zbog njihovog značaja u borbi protiv snaga NOVJ:

Na sastanku Glavnog komandanta jugoistočne Evrope Maximiliana von Weichsa i poslanika Hermanna Neubachera, održanom 1. februara 1944, ustanovljeno je da većina četničkih vođa ne sprovodi u život uvjete sporazuma potpisanih novembra i decembra 1943, te da zbog toga ne samo da sporazume ne treba obnavljati, već da na četnike treba opet izvršiti vojni pritisak. General Hans Felber je u svojoj okružnici od 2. februara, kao i u pismu Višem SS i policijskom vođi u okupiranoj Srbiji generalu Augustu von Meyszneru, od 11. februara 1944, iskreno priznao kako sporazumi o primirju nisu ispunili svoju svrhu da osiguraju kolaboraciju četnika protiv partizana. On je zapovijedio njemačkim jedinicama i srpskim kvislinškim trupama da odlučno postupe protiv četnika kad god ovi budu djelovali protiv Nijemaca ili kvislinških snaga i vlasti. Konačno, u naredbi od 23. februara 1944. Glavnog komandanta jugoistočne Evrope izrijekom se navodi da je jedino ugovor sa majorom Lukačevićem još punovažan:

U međuvremenu su Lukačevićevi četnici bili mirni, uprkos hapšenju majora Rudolfa Perhineka, načelnika Lukačevićevog štaba:

Lukačević je putovao i u London, gde je razgovarao sa predstavnicima raznih političkih grupa zastupljenih u emigrantskoj vladi. 1. aprila se vratio u Kairo i otpočeo diskusije o Bejlijevom predlogu da po povratku u zemlju formira leteći odred koji bi bio pod neposrednom britanskom komandom. Britanci su ga savetovali da prekine vezu sa Mihailovićem, da svim snagama povede borbu protiv okupatora i da s NOP postigne sporazum o nenapadanju i koordinaciji snaga u ovim borbama. Po povratku u zemlju, 18. jula 1944. Mihailović ga je, u sklopu reorganizacije snaga i formiranja krupnih mobilnih formacija imenovao za komandanta Prve grupe jurišnih korpusa JVuO. Pri formiranju, Mihailović je ovoj formaciji stavio u zadatak da zauzme dubrovačku obalu u vjeme očekivanog povlačenje okupatora.

Krajem avgusta Lukačević je, u konsultaciji sa grupom oficira (Petar Baćović i drugi) organizovao Nezavisnu grupu nacionalnog otpora.

Ova grupacija četnika je donela odluku da nezavisno od Mihailovića napadne Nemce u istočnoj Hercegovini i južnoj Dalmaciji i tako formira mostobran na kojem bi uspostavili kontakt sa Saveznicima. Uoči polaska iz Sandžaka, Lukačević je u ime komande "Nezavisnog nacionalnog otpora Jugoslovenske vojske u otadžbini" 3. septembra 1944. godine uputio pismo "svim starešinama i organizacijama partizanskih odreda i Narodnooslobodilačke vojske", u kome piše:

Prikupivši snage Bosanskog, Nevesinjskog, Trebinjskog i Pljevaljsku brigadu Mileševskog korpusa JVuO, Lukačević je najpre pokušao da zada odlučujući udarac 29. hercegovačkoj diviziji NOVJ. Koncentričan napad počeo je 9. septembra prema oslobođenom Gacku. Partizani su uspeli da u dramatičnoj borbi 11. septembra spreče ulazak Bosanskog korpusa u Gacko, i da zatim opštim protivnapadom potisnu sve četničke napadne kolone na polazne položaje. Nakon ovog neuspeha, Lukačević se sa delom snaga preko Nevesinjskog Polja, Stoca i Ljubinja, uputio prema Trebinju. U tom trenutku pod Lukačevićevom komandom bilo je oko 4.500 vojnika. Odmah po dolasku u oblast Trebinja, Lukačević je uputio 11. septembra 1944. pismo komandantu 29. divizije NOVJ u kome traži prekid međusobne borbe i koordinaciju operacija protiv Nemaca, ustaša i njihovih slugu:

Na Lukačevićevo pismo partizanskom komandantu nije stigao nikakav odgovor. Istovremeno, 13. septembra Draža Mihailović im je naredio da ne napadaju nikog osim partizana. Lukačević je 16. septembra odgovorio nadležnom štabu četničke Vrhovne komande:

Sa svojim snagama Lukačević je izvršio napade na delove 369. legionarske divizije u okolini Trebinja. 22. i 23. septembra 1944. jedinice Nezavisne grupe nacionalnog otpora izvršile su napad na železničke stanice Poljice, Diklići, Jasenica, Hum, Uskoplje (na komunikaciji Trebinje — Dubrovnik). U tim borbama su zarobili oko 350 legionara i zaplenili veću količinu opreme i naoružanja, i izveli napad na Trebinje, koje je branio ojačani 1. bataljon 369. legionarskog puka. Nemačke jedinice su odbile napad, pa su četnici uspostavili blokadu Trebinja.

25. septembra intervenisao je od Dubrovnika prema Trebinju ojačani 3. bataljon 750. puka 118. lovačke divizije koji je razbio četnička osiguranja na Radovan-ždrijelu i probio se u pomoć garnizonu u Trebinju, nakon čega su četnici napustili opsadu Trebinja.

Štab 29. hercegovačke udarne divizije NOVJ nije prihvatio Lukačevićevu ponudu o primirju i saradnji, već je naredio svojim jedinicama: "*Napadnite ih svim snagama i gonite u stopu. Sa izdajnicima pregovarati nećemo*." Napadom na jako četničko uporište Bileću 25/26. septembra, 29. udarna divizija je nastavila energičan napad na četnike. Posle upornih borbi, Bileća je 2. oktobra zauzeta. Posle gubitka Bileće, Lukačević je bio prinuđen da se sa svojim ostacima povuče na sever prema Foči. NOVJ je zauzela Trebinje 7, a Dubrovnik 18. oktobra.

Krajem oktobra u Dubrovniku se u sklopu podrške NOVJ iskrcao jedan britanski artiljerijski divizion, o čemu je Lukačević obavešten tek krajem novembra. 17. novembra 1944, Lukačević šalje štabu Draže Mihailovića depešu (»Od Ram-Heroja«) u kojoj razmatra koje su opcije četnicima još preostale:

Sa svojom pratnjom Lukačević je oko 1. decembra krenuo u pravcu Bileće, gde su se nalazili Britanci, u nameri da se poveže sa njima. Stigavši u Bileću, Lukačević je pokušao da se priključi britanskoj artiljerijskoj bateriji pri Drugom korpusu NOVJ u Bileći. On je pokušao da pregovara u nameri da se preda i pođe s njima, međutim, Englezi su ga razoružali, uhapsili i sproveli ka Nikšiću, gde je predat jedinicama NOVJ.

### Suđenje i pogubljenje (1945)

Početkom avgusta 1945. u amfiteatru Pravnog fakultetu u Beogradu pred Vojnim sudom 1. Armije organizovano je prvo javno posleratno suđenje protiv Lukačevića i drugih ratnih zločinaca (Dragutina Keserovića i Đure Đurovića). Javni tužilac, Miloš Minić, je optužio Lukačevića da je kao komandant četničkih snaga u Bosni organizovao pokolj u Foči, da je učestvovao u istrebljenju muslimanskog stanovništva, da je sarađivao sa okupatorom u četvrtoj i petoj neprijateljskoj ofanzivi, da je vršio zločine nad pripadnicima NOP-a i da je sarađivao sa kvinsliškom vladom generala Milana Nedića.

Povodom četničkih zločina, između predsednika suda i Lukačevića je vođen sledeći dijalog:
:Predsedavajući: Kako su vas zvali, 'rogljaš'? Kakav je to izraz?
:Optuženi Lukačević: Izraz 'rogljaš' potiče od batinanja koja su vršili mesni komandanti po presudama mesnih odbora. Ja sam došao na taj teren sa 14 ljudi, sa štabom i telegrafistom.
:Predsedavajući: A ovaj izraz 'rogljaš'?
:Optuženi Lukačević: Izraz 'rogljaš', to su mi, verovatno, dali...
:Predsedavajući: Ali sam izraz 'rogljaš', odakle potiče? Odakle je taj pojam?
:Optuženi Lukačević: Taj pojam je vezan za roglju.
:Predsedavajući: Kakvu roglju?
:Optuženi Lukačević: Za roglju za lov.
:Predsedavajući: Šta ste radili s tom rogljom?
:Optuženi Lukačević: Sa tom rogljom, kad je vršeno batinanje, neko bi sprečavao onoga koji je bio batinan da se otima.
:Predsedavajući: Kako to?
:Optuženi Lukačević: Sprečavao ga, jer ga je roglja pritiskivala.
:Predsedavajući: Kako?
:Optuženi Lukačević: Za vrat.
:Predsedavajući: Znači, pritiskivali ga za vrat na taj način što se vrhovi roglje zariju u zemlju i tako stežu vrat čoveka.
:Optuženi Lukačević: Da!

Lukačević je u svoju odbranu naveo da je bio iskorištavan od Draže Mihailovića za bratoubilački rat, ali kada je to shvatio, otkazao je mu poslušnost, odbacio saradnju sa okupatorom i krenuo u borbu protiv Nemaca.

Osuđen je na smrt streljanjem. Kazna je izvršena u Beogradu krajem avgusta 1945. Mesto streljanja nije objavljeno.

## Mihailović o Lukačeviću

General Dragoljub Mihailović je na beogradskom procesu pred sudom govorio o Lukačeviću:

:Pretsednik: Je li Lukačević silazio u Konjic?
:Optuženi Mihailović: On je dolazio u Konjic.
:Pretsednik: Ko je bio u Konjicu?
:Optuženi: U Konjicu su bili Italijani.
:Pretsednik: Samo oni?
:Optuženi: Prvo Italijani, a posle su Nemci stigli do pravca Sarajeva.
:Pretsednik: Je li se razvila borba između Lukačevića i Nemaca?
:Optuženi: Nije.
:Pretsednik: A je li bilo sadejstva između Lukačevića i Nemaca?
:Optuženi: Bilo je.

## Izvori

## Literatura
* 
* 

## Vanjske veze
* Odlomci sa suđenja Lukačeviću
* IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE ČETNIČKIH ODREDA OD 24. FEBRUARA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIČA O BORBENOM RASPOREDU I NAMERAMA GRUPE
* Немачка документа о борбама у јесен 1943. године 
* PROGLAS NEZAVISNE GRUPE NACIONALNOG OTPORA JUGOSLOVENSKE VOJSKE U OTADŽBIN1 OD 19. AVGUSTA 1944.