Revolucije 1989.

**Revolucije 1989. godine** je izraz kojim se opisuje niz događaja tokom kojih je godine 1989. u šest država tadašnjeg Istočnog bloka - Poljskoj, Mađarskoj, Istočnoj Njemačkoj, Bugarskoj, Čehoslovačkoj i Rumunjskoj - došlo do nestanka pro-sovjetskih jednopartijskih komunističkih režima i njihove zamjene višestranačkim demokratskim sistemima.

Nakon što su sljedeće godine u tim državama održani prvi višestranački izbori, na njima su, u većoj ili manjoj mjeri, dominaciju odnijele antikomunističke i nacionalističke, pro-zapadno orijentirane stranke, čime je Istočni blok prestao postojati, a nedugo nakon njega je došlo do raspada Sovjetskog Saveza i Jugoslavije, odnosno pada komunističkog režima u Albaniji. Zbog toga se ti događaji, koji označavaju kraj hladnog rata, često nazivaju **Pad komunizma**. U posljednje vrijeme se, s obzirom na to da komunistički režimi još uvijek postoje u Kini, Sjevernoj Koreji, Kubi, Laosu i Vijetnamu, koristi nešto precizniji izraz **Pad komunizma u Istočnoj Evropi**. U stranoj literaturi se ponekad koristi i izraz ***Jesen naroda*** (u kontrastu sa *[[Proljeće naroda|Proljećem naroda]]).

Revolucije 1989. godine su označile najdramatičniju promjenu [[ravnoteža sila|ravnoteže sila]] u nedavnoj historiji, odnosno označile početak [[post-komunizam|post-komunističke]] ere, odnosno hegemonije [[neoliberalizam|neoliberalnog]] [[kapitalizam|kapitalizma]] na ekonomskom, [[liberalna demokracija|liberalne demokracije]] na ideološkom te [[SAD]] na političkom planu.

== Situacija pred početak revolucija ==



U [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]] su komunistički režimi uspostavljeni nakon [[drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], uglavnom na teritorijima koje je na kraju rata okupirala [[Crvena armija]]. Ti su režimi bili čvrsto vezani uz [[Sovjetski Savez]], ne samo formalnim ugovorima kao što je kasnije osnovani [[Varšavski pakt]], nego i činjenicom da su vladajuće [[komunističke partije]] po svojoj [[ideologija|ideologiji]] bile istovjetne [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza|KP Sovjetskog Saveza]] te su političke i ekonomske sisteme državama pod svojom vlašću nastojale učiniti što sličnijima sovjetskom. To je u praksi dovelo da se u sve zemlje Istočne Evrope uvede sistem [[državni socijalizam|državnog socijalizma]] koga su teoretičari Istočnog bloka naknadano nazvali [[realni socijalizam|realnim]]. Iako je taj sistem djelomično pospješio poratnu obnovu i razvoj nekih prije rata nerazvijenih područja, na duži rok se pokazao neefikasnim i doveo je do vidnog ekonomskog nazadovanja istočnoblokovskih zemalja u odnosu na njihove susjede koji su se nalazili izvan granica Istočnog bloka.

Takvo stanje stvari je izazvalo duboko nezadovoljstvo među stanovništvom tih državama, a u nekima od njih su od samog početka tinjalo i [[nacionalizam|nacionalizmom]] pospješeno antikomunističko raspoloženje. Razvoj [[masovni mediji|masovnih medija]], kao što su [[radio]] i [[televizija]], a koje dotadašnje metode [[cenzura|cenzure]] nisu mogle zaustaviti, učinio je stanovnike tih država prijemčivim kako za neposrednu hladnoratovsku [[propaganda|propagandu]] Zapadnog bloka, tako i za usporedbe vlastitog [[životni standard|životnog standarda]] s onim u ne-komunističkim državama.

Iako je takvo nezadovoljstvo postojalo decenijama, ono nije dovelo do smjene režima. Razlog za to je bio prije u svega zbog iskazanoj spremnosti Sovjeta - poučenih izlaskom [[Josip Broz Tito|Titove]] [[SFRJ|Jugoslavije]] iz Istočnog bloka - da na svaki pokušaj izlaska svojih [[satelitska država|satelita]] iz Istočnog bloka brutalno reagiraju oružanom silom, kao što je bio slučaj s gušenjem [[berlinski ustanak|berlinskog ustanka]] 1953. godine, odnosno [[mađarska revolucija 1956|mađarske revolucije]] 1956. godine. Nakon što je Albanija također izašla iz Istočnog bloka koristeći se geografskim položajem i [[sovjetsko-kineski sukob|sovjetsko-kineskim sukobom]], SSSR je svoju hegemoniju potvrdio i [[invazija Varšavskog pakta na Čehoslovačku|invazijom Varšavskog pakta na Čehoslovačku]] kojom je slomljen reformski pokret zvan [[Praško proljeće]]. Opravdanje za takve postupke je, pak, pronađeno u naknadno formuliranoj [[Brežnjevljeva doktrina|Brežnjevljevoj doktrini]] o ograničenom suverenitetu svojih satelita. Ona je, s druge strane, po prvi implicitno dozvolila određenu slobodu komunističkih partija da formuliraju vlastitu unutrašnju politiku, pogotovo u oblasti ekonomije, a što je najbolje iskoristila Mađarska sa svojim [[gulaš-socijalizam|gulaš-socijalizmom]].

Ne samo satelitske zemlje Istočnog bloka, nego i sam SSSR je početkom 1980-ih počeo osjećati efekte duboke ekonomske krize. Ona je prije svega bila posljedica zastarjele i neefikasne real-socijalističke ekonomije, kao i toga da je SSSR 1970-ih utrošio previše financijskih i drugih sredstava nastojeći stvoriti "imperij" od prosovjetskih zemalja [[Treći svijet|Trećeg svijeta]] te tako doveo do [[Brežnjevljeva stagnacija|Brežnjevljeve stagnacije]]. Kriza se, pak, snažno odrazila i na [[Poljska|Poljsku]] gdje je izbor domaćeg kardinala [[Karol Wojtyla|Karola Wojtyle]] za papu Ivana Pavla II dao poticaj za osnivanje masovnog antikomunističkog sindikalnog pokreta [[Solidarnošč]] koga komunističke vlasti, usprkos pojačane represije i uvođenja ratnog stanja, nisu mogle efikasno suzbiti.

Godine 1985. je pak u samom SSSR-u prvi put na vlast došla mlađa generacija partijskih čelnika na čelu s [[Mihail Gorbačov|Mihailom Gorbačovom]] te počela formulirati novi kurs sovjetske vanjske i unutrašnje politike, prije svega orijentiran na unutrašnje reforme, a manje na konfrontaciju sa Zapadu. Gorbačov je bio uvjeren kako ekonomske reforme u smjeru napuštanja državnog socijalizma i uvođenja elemenata tržišta - poznate kao [[perestrojka]] - moraju ići ruku pod ruku s liberalnim političkim reformama, odnosno uvođenju elemenata demokracije, poznatih kao [[glasnost]]. Novi kurs, proklamiran 1986. godine, učinio je Gorbačova popularnim na Zapadu i bitno doprinio smanjivanju hladnoratovskih napetosti, ali je u samom Istočnom bloku doveo do niza nesuglasica, s obzirom da je dio istočnoevropskih režima pokazao daleko manje spremnosti da prati Gorbačovljev reformski kurs.

To se prije svega odnosilo na Istočnu Njemačku pod [[Erich Honecker|Erichom Honeckerom]], Čehoslovačku pod [[Gustav Husak|Gustavom Husakom]], Bugarsku pod [[Todor Živkov|Todorom Živkovom]], a najviše Rumunjsku pod [[Nicolae Ceausescu|Nicolaeom Ceausescuom]]. U svim tim državama je postao po pitanju političkih i drugih sloboda postajao sve vidljiviji raskorak u odnosu ne samo na SSSR, nego i na Mađarsku te Poljsku, gdje su komunističke vlasti ekonomskim reformama nastojale stišati nezadovoljstvo i tako suzbiti *Solidarnost*.

== Sinatrina doktrina ==



Usprkos stečene popularnosti, Gorbačov i njegov program nisu uspjeli zaustaviti negativne ekonomske trendove, a prestiž, reputacija i snaga sovjetske države i sistema su bili dodatno načeti nizom katastrofa kao što su [[nuklearni incident u Černobilu]] i [[potres u Armeniji 1988|potres u Armeniji]], odnosno incidenata kao što je slijetanje [[Matthias Rust|Matthiasa Rusta]] na [[Crveni trg]], nakon čega se na SSSR sve više gledalo kao na "tigar od papira". Zbog toga je Gorbačov, smatrajući kako se SSSR može reformirati jedino uz zapadne financijske investicije i drugu pomoć, postajao sve spremniji na ustupke Zapadu, uključujući i ključni zahtjev - uklanjanje sovjetske hegemonije nad Istočnom Evropom.

Temelje te hegemonije je krajem 1980-ih bila sovjetska vojna moć, odnosno prijetnja oružanom intervencijom u slučaju da u nekim državama Istočnog bloka na vlast dođu anti-sovjetski režimi. Međutim, Gorbačov je već na samom jasno stavio do znanja kako takva opcija nije izgledna. Presedan je postojao u tome što sovjetske vlasti nisu intervenirale kada je u Poljskoj početkom godine Solidarnost, odnosno kada je Mađarska 2. maja srušila ogradu i uklonila oružane straže na granici s Austrijom, kako bi omogućila svojim i drugim građanima Istočnog bloka da odlaze na Zapad.

Gorbačovljevu nesklonost prema oružanoj intervenciji su pospješili i dramatični događaji u Kini, gdje je 15. maja došao u posjet nastojeći okončati višedecenijski ideološki sukob. Posjet je koincidirao s masovnim protestima na Trgu Tjen An Men, gdje su hiljade studenata tražile radikalne političke reforme u smjeru liberalizma i demokracije. Pokret je nekoliko tjedana nakon Gorbačovljeve posjete brutalno ugušen vojnom akcijom koja je zabilježena pred kamerama svjetskih televizija. To je za posljedicu imalo brojne osude svjetske javnosti, a na što je slijedila implicitne pohvale Gorbačovu koji se takvih metoda unaprijed odrekao.

Gorbačov je tu svoju politiku, odnosno napuštanje Brežnjevljeve doktrine, eksplicitno objavio preko [[Genadij Gerasimov|Genadija Gerasimova]], koji je sovjetski stav - prema kome države Istočnog bloka mogu birati "svoj put" bez obzira na to kosilo se to sa sovjetskim interesima ili ne - 25. oktobra formulirao kao [[Sinatrina doktrina|Sinatrinu doktrinu]]. U praksi je ta doktrina značila ne samo da komunistički vlastodršci koji nastoje voditi samostalnu politiku više ne moraju brinuti od sovjetske intervencije, nego i da se u slučaju antikomunističkog ustanka više ne mogu oslanjati na sovjetsku vojnu pomoć.

== Val revolucija ==

=== Poljska ===

[[PURP]], vladajuća stranka u Poljskoj je krajem [[1988]]. godine, suočena s neuspjehom ekonomskih reformi, štrajkovima i sve bolje organiziranim izrazima otpora režimu, došla do zaključka da se iz krize može izvući jedino ako s antikomunističkom opozicijom otpočne pregovore o eventualnoj podjeli vlasti. Kao znak dobre volje *Solidarnost* je legalizirana, a u proljeće su održani višemjesečni [[Poljski pregovori za okruglim stolom|pregovori za okruglim stolom]] s ciljem da se promijeni ustav, odnosno omoguće slobodni višestranački izbori. Oni su rezultirali novim ustavom, te [[Poljski paralmentarni izbori 1989|prvim izborima]] je koji su održani 4. juna 1989. godine. Iako oni nisu bili potpuno slobodni - s obzirom da je PURP unaprijed imao garantiranih 65 % mjesta u donjem domu Sejma - na njima se više nego uvjerljivo iskazalo opredijeljenje poljskih glasača za antikomunističku opoziciju. Nakon što su PURP napustili njegove satelitske stranke, 24. augusta je sastavljena nova vlada na čelu s [[Tadeusz Mazowiecki|Tadeuszom Mazowieckim]], koji je tako postao prvi ne-komunistički premijer u Istočnoj Evropi od kraja 1940-ih. U Poljskoj je krajem godine ponovno promijenjen ustav, godine 1990. održani prvi slobodni predsjednički, a 1991. godine i parlamentarni izbori.

=== Mađarska ===

Iako je pod njenom vlašću Mađarska stekla reputaciju ekonomski najliberalnije države Istočnog bloka, [[Mađarska socijalistička radnička partija]] se za političke reforme izjasnila tek nakon što je s njenog čela otišao [[Janos Kadar]] 1988. godine. Tako se još u februaru 1989. godine MSRP odlučila obnoviti višepartijski sistem, odnosno postati voditi Mađarsku u članstvo [[Evropska ekonomska zajednica|Evropske ekonomske zajednice]]. Tada je također odlučeno da se rehabilitira [[Imre Nagy]] i druge žrtve revolucije 1956. godine, a njegov svečani pogreb je iskorišten za demonstraciju [[nacionalno pomirenje|nacionalnog pomirenja]] s antikomunističkom opozicijom. Po uzoru na Poljsku su poslije toga održani [[Mađarski pregovori za okruglim stolom|pregovori s okruglim stolom]] kako bi se dogovorila što bezbolnija tranzicija na višepartijski sistem. U oktobru 1989. je MSRP održala svoj poskljednji kongres na kome se [[reformirana komunistička partija|reformirala]] u danas postojeću [[Mađarsku socijalističku partiju]] (MSP). U Mađarskoj je tada promijenjen ustav te su na osnovu njega u maju 1990. održani prvi slobodni izbori na kojima je pobijedila koalicija desnih antikomunističkih stranaka.

=== Istočna Njemačka ===



Odluka mađarskih vlasti da otvore granicu s Austrijom je imala dramatične posljedice po Istočnu Njemačku, s obzirom da su njeni građani prvi put nakon izgradnje [[Berlinski zid|Berlinskog zida]] dobili priliku da stupe na teritorij [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]], gdje bi automatski sticali državljanstvo. Vladajuća [[Jedinstvena socijalistička partija Njemačke]] (SED) na čelu s Erichom Honeckerom taj egzodus mogla zaustaviti jedino zatvaranjem granica sa svim državama Istočnog bloka, što je za posljedice imalo naglo gubljenje njenog prestiža i autoriteta. Na ulicama su počele demonstracije, kojima je implicitnu podršku početkom oktobra dao i sam Gorbačov, rekavši da SED mora zauzeti reformski kurs. SED je sredinom oktobra, nastojeći suzbiti nezadovoljstvo, svrgnula Honeckera i postavila novo reformsko rukovodstvo. Ono je, pak, pod pritiskom odlučilo 9. novembra otvoriti granice prema Zapadnoj Njemačkoj, što je dovelo do pada Berlinskog zida i euforije koja je u potpunosti srušila autoritet Partije koja je do kraja godine kolabirala. Parlament Istočne Njemačke je, po uzoru na Poljsku i Mađarsku, promijenio ustav i omogućio slobodne izbore koji su održani početkom sljedeće godine, a na kome je pobijedio desničarski [[Savez za Njemačku]]. Nova vlast je nastavila s procesom koji je 3. oktobra 1990. doveo do [[Ponovno ujedinjenje Njemačke|ponovnog ujedinjenja Njemačke]].

=== Bugarska ===

Do jeseni 1989. se u Bugarskoj vladajuća [[Bugarska komunistička partija]] pod vodstvom Todora Živkova opirala nastojanjima da se provedu političke reforme, iako su one i među samim članstvom Partije uživale sve veću podršku. Usprkos represivnog aparatu, vijesti o egzodusu iz Istočne Njemačke i protestima su doprle do Bugarske, gdje su lokalni antikomunistički i demokratski aktivisti u novembru 1989. organizirali prve demonstracije, iako su kao nominalni povod imali [[zaštita okolina|zaštitu okoline]]. Nakon što je pao Berlinski zid, vodstvo BKP se uplašilo da bi i njih mogao snaći kaos kao na berlinskim ulicama, te je unutrašnjim pučem svrgnulo Živkova i na čelo Partije postavilo [[Petar Mladenov|Petra Mladenova]], vođu reformske struje. To je bilo dovoljno da na neko vrijeme smiri ulične proteste. BKP se tako u februaru 1990. godine javno opredijelila za višepartijski sistem i slobodne izbore. Isto tako se reformirala u [[Bugarska socijalistička partija|Bugarsku socijalističku partiju]] te pobijedila na izborima u junu 1990. postavši tako jedinom komunističkom partijom koja je uspjela u kontinuitetu ostati vlasti nakon revolucija 1989.

=== Čehoslovačka ===



Tjedan dana nakon pada Berlinskog zida, svi čehoslovački susjedi (osim SSSR-a) su napustili komunistički sistem. [[KP Čehoslovačke]], čiji je autoritet ionako bio ozbiljno nagrižen zbog suradnje sa Sovjetima nakon sloma praškog proljeća, našla se pod strahovitim pritiskom da napusti vlast. Povod su bile komemoracije povodom [[Međunarodni dan studenata|Međunarodnog dana studenata]] [[17. novembra]]. Njih su studenti iskoristili za demonstracije, koje, iako ispočetka skršene policijskom akcijom, postale modelom za niz sličnih akcija širom zemlje, koje su kulminirale dvosatnim generalni štrajk|generalnim štrajkom [[27. novembra]]. Pod tim pritiskom je parlament dva dana kasnije otpočeo donositi zakone kojima se ukidao monopol komunističke vlasti i službena ideologija, te kooptirao članove antikomunističke opozicije u federalni parlament. 29.12. 1989. je za novog predsjednika izabran vođa antikomunista [[Vaclav Havel]]. Novi parlament je nastavio rad na ustavu i zakonima na temelju kojih su u junu 1990. održani prvi slobodni izbori na kojima su pobijedili antikomunisti.

=== Rumunjska ===



Iako je pod Ceasescuovim vodstvom Rumunjska vodila najslobodniju vanjsku politiku u odnosu na druge države Istočnog bloka, Rumunjska je na polju unutrašnje politike bila najrigidnija, a vladajuća [[Rumunjska komunistička partija]] (RCP) se najžešće opirala svim pokušajima da se emuliraju Gorbačovljeve reforme i njegov kurs. S druge strane, to je Ceusescua i njegov režim do kraja 1980-ih izoliralo u odnosu na druge komunističke vođe, a nedostatak ekonomskih veza sa Zapadom dovelo do naglog pada životnog standarda, a tinjajućeg nezadovoljstva, čemu je doprinosile i etničke tenzije s [[Mađari]]ma u [[Transilvanija|Transilvaniji]]. Usprkos toga, Ceausescu je bio uvjeren kako će se uspjeti oduprijeti trendu i ostati na vlasti.

U tim uvjetima je 16. decembra pokušaj hapšenja mađarskog pastora [[László Tőkés|Laszloa Tokesa]] u [[Temišvar]]u doveo do demonstracija, koje su nakon nekoliko dana eskalirale u sveopći ustanak. Njega su režimske snage pokušale ugušiti uz pomoć pripadnika vojske i tajne policije [[Securitate]]. Ceausescuov pokušaj da demonstracije zaustavi velikim govorom u Bukureštu 21. decembra se pretvorio u fijasko, kada je masa počela vikati protiv njega. Pokušaj bijega 22. decembra nije uspio, na stranu demonstranata je prešla vojska, a nadzor nad ključnim zgradama preuzela grupa koja se nazvala [[Front nacionalnog spasa (Rumunjska)|Front nacionalnog spasa]]. Ona je organizirala prijeki sud na kome su Ceausescu i njegova supruga Elena osuđeni na smrt te strijeljani 25. decembra. Borbe s pripadnicima Securitate su se nastavile do 27. decembra. Nova vlast je promijenila ustave i zakone i u maju održala predsjedničke i parlamentarne izbore u maju 1990. na kojima je odnijela pobjedu.

== Nastavak revolucija (1989 - 1992) ==

Iako su revolucije 1989. godine u užem smislu završile rušenjem Ceausescuovog režima u Rumunjskoj, one su svoj nastavak dobile u drugim državama širom svijeta, odmah pokazavši kako je riječ o epohalnim događajima koji su potpuno promijenili dotadašnju ravnotežu sila u svijetu. To se prije svega pokazalo u [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] koji je svoje satelite u Istočnoj Evropi nadživio tek za dvije godine.

=== Sovjetski Savez ===



Političke slobode koje je uveo Gorbačov su onemogućile sovjetske vlasti da održavaju dotadašnju medijsku blokadu te su tako sovjetski građani imali prilike vijesti o dramatičnim događajima u Istočnoj Evropi. Ti događaji su mnogim dotadašnjim disidentima dali poticaj da pokrenu slične pokrete u svojim sredinama, a katalizator je bio i debakl Gorbačovljevih ekonomskih reformi, koji je potpuno razorio autoritet Partije i centralne vlasti. Nove slobode su također omogućile da se javno iskazuje decenijama suzbijani nacionalizam, koji se počeo iskazivati i kroz [[separatizam|separatističke]] pokrete, pogotovo na [[Baltičke republike|Baltiku]] i [[Kavkaz]]u. Gorbačova su s vremenom počeli napuštati saveznici kao [[Georgij Ševarnadze]] i [[Boris Jeljcin]], a pokušaj da se SSSR spasi transformacijom u novu [[konfederacija|konfederaciju]] je propao zahvaljujući [[puč u augustu 1991|puču u augustu]] 1991. godine koji su organizirali konzervativni elementi sovjetskog establishmenta. Sam puč je zaustavljen zahvaljujući masovnim uličnim protestima u Moskvi i nevoljkosti vojnika da ponove krvoprolića nalik na Tjen An Men. Zbog toga se događaji u augustu zbog ikonografije i niza sličnih detalja smatraju najpoznatijim nastavkom revolucija 1989. godine. Nakon njih je sovjetska vlast izgubila svaki autoritet, republike počele proglašavati nezavisnost, da bi konačno krajem 1991. SSSR i službeno bio ukinut.

=== Ostali prosovjetski režimi ===

Demokratski procesi započeti 1989. godine nisu zaobišli ni prosovjetske komunističke režime u drugim dijelovima svijeta, uključujući i neke udaljene od Istočne Evrope. Tako je već u proljeće 1990. u [[Mongolija|Mongoliji]] došlo do [[Demokratska revolucija u Mongoliji 1990|uličnih protesta]], temeljem kojih je vladajuća [[Mongolska narodna radnička partija]] pristala uvesti višestranačje; vladajuća partija je, međutim, ostala na vlasti sve do 1996. godine.

U drugim dijelovima svijeta je nestanak prosovjetskih režima imao više veze s očiglednim nestankom sovjetske vojne i materijalne podrške, a manje s domaćim demokratskim pokretima. U [[Kambodža|Kambodži]] je [[Hun Sen]]ov prosovjetski režim već 1989. pod patronatom UN otpočeo pregovore temeljem kojih je završen građanski rat, a 1993. obnovljena monarhija i višestranačje; i u ovom slučaju je vladajuća stranka, iako reformirana, ostala na vlasti do današnjeg dana. U julu 1990. je, pak, vlada [[Južni Jemen|Južnog Jemena]] objavila kako napušta marksizam-lenjinizam te započela proces ujedinjenja sa [[Sjeverni Jemen|Sjevernim Jemenom]] u jedinstvenu, demokratsku državu. Godine 1991. je raznorodna koalicija separatista i antikomunista porazila marksistički [[Derg]] režim u [[Etiopija|Etiopiji]]. Godine 1992. je prelazak vodećih vojnih komandanata na stranu mudžahedina doveo do konačnog kolapsa komunističkog režima u [[Afganistan]]u.

=== Jugoslavija ===



Za bivšu Jugoslaviju je bilo karakteristično da se od Istočnog bloka razlikovala nešto većim stepenom ekonomskih sloboda, ali i time da je stepen političkih sloboda varirao od republike do republike. Za situaciju krajem 1980-ih je bila karakteristična i [[antibirokratska revolucija]] 1988/89. - kojom su svrgnuta rukovodstva [[SK Vojvodine]] i [[SK Crne Gore]]. S obzirom da je u pitanju bio presedan, odnosno prvi slučaj da [[SKJ|partijska]] rukovodstva budu svrgnuta u uličnim protestima, nešto kasnije su pristaše [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] te događaje nastojale prikazati kao svojevrsnu jugoslavensku verziju, odnosno preteču revolucija 1989. godine.

Mnogo je uvriježeniji stav da su događaji koji predstavljaju ekvivalent padu komunizma započeli u [[SR Slovenija|SR Sloveniji]], koja se kao najliberalnija od svih jugoslavenskih republika prva odlučila za višestranačke izbore. Krajem 1989. je sličnu odluku donijelo i rukovodstvo [[SK Hrvatske]], a u proljeće su u Sloveniji i [[SR Hrvatska|Hrvatskoj]] održani izbori na kojima je pobijedila nacionalistička desnica. Nešto kasnije su slične ustavne reforme provedene i u drugim republikama, te su u jesen održani izbori u [[SR BiH|SR Bosni i Hercegovini]] - gdje je pobijedila koalicija tri [[nacionalne stranke u BiH|nacionalne stranke]] - te u [[SR Srbija|SR Srbiji]], [[SR Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[SR Makedonija|SR Makedoniji]], gdje su pobijedile reformirane komunističke partije - [[Socijalistička partija Srbije]], [[Demokratska partija socijalista Crne Gore]] i [[Socijaldemokratski savez Makedonije]].To je uglavnom bio rezultat gubitka utjecaja Saveza Komunista Jugoslavije,zbog sve većeg rasta nacionalizma u pojedinim republikama.Najviše u Srbiji,Hrvatskoj i Sloveniji.

Ustavne promjene u smjeru višestranačja nikada nisu uvedene na saveznoj razini, s obzirom na spor oko budućeg ustavnog ustrojstva jugoslavenske federacije koji će na kraju eskalirati u [[jugoslavenski ratovi|oružane sukobe]] i [[raspad SFRJ|njen raspad]].

=== Albanija ===

Vodstvo [[Albanska partija rada|Albanske partije rada]] - koja je do tada sprovodila politiku međunarodne izolacije - na čelu s [[Ramiz Alia|Ramizom Alijom]] je već krajem 1980-ih postalo svjesno da će morati mijenjati dotadašnji rigidni [[staljinizam|staljinistički]] sistem, a za što je značajan poticaj dala rumunjska revolucija. Godine 1990. su uvedene reforme kao ukidanje ograničenja putovanja u inostranstvo, a potom je ustavom uveden višestranački sistem. Albanska partija rada je u martu 1991. godine dobila izbore, ali se tada morala suočiti s masovnim protestima. S vlasti je sišla u martu 1992. kada ju je zamijenila [[Demokratska stranka (Albanija)|Demokratska stranka]]. Taj datum se obično uzima kao završetak posljednjeg komunističkog režima u Evropi, odnosno posljednje od svih revolucija 1989.

== Posljedice ==

Revolucije 1989. su zbog brzine i lakoće kojom su se odigrale, ali i zbog toga što u njima (osim u slučaju Rumunjske) nije bilo krvoprolića, ostavile duboki dojam na suvremenike. Na samom početku su shvaćene ne samo kao trijumf Zapada, nego i kao više nego jasan dokaz njegove moralne i civilizacijske superiornosti oličenje u kapitalizmu i liberalnoj demokraciji. Taj se trijumfalizam možda najbolje ilustrirao u izrazu [[Kraj historije]], odnosno istoimenoj knjizi [[Francis Fukuyama|Francisa Fukuyame]] koja je tvrdila da ljudska civilizacija pronašla konačni i savršeni oblik političkog uređenja u [[sekularizam|sekularnoj]] demokraciji slobodnog tržišta, kakve su se tada uspostavljale po Istočnoj Evropi. Komunizam, [[marksizam]] i druge ideologije koje su dale temelj srušenim sistemima su, pak, bile potpuno diskreditirane - bivše komunističke partije su se reformirale u [[socijalizam|socijalističke]] i [[socijaldemokracija|socijaldemokratske]] - dok su se pak dotadašnje socijalističke i socijaldemokratske stranke u Zapadnoj Evropi s [[ljevica|ljevice]] počele okretati prema [[centar (politika)|centru]], pri čemu je najkarakterističniji primjer [[Treći put|Trećeg puta]] koga su usvojili [[Laburistička stranka (UK)|britanski laburisti]].

Trijumfalizam je nakon nekoliko godina zamijenjen nešto umjerenijim procjenama, prije svega zahvaljujući tome što su se kao posljedice revolucija 1989. vezivali krvavi etnički sukobi u bivšoj Jugoslaviji i [[Post-sovjetske države|bivšem SSSR-u]], ali i spoznajom kako su posljedice u različitim državama bile bitno drukčije. Tako su u godinama nakon revolucija uglavnom prosperirale one države koje su i prije dolaska komunista na vlast bile relativno ekonomski i kulturno razvijene, kao što su [[Češka]], baltičke republike, te u nešto manjoj mjeri Poljska, Slovačka i Mađarska - u njima je zabilježen rast blagostanja i općeg životnog standarda, koji je dodatno pojačan ulaskom u EU 2004. godine. Nasuprot tome su države na istoku - prije svega [[Rusija]], [[Ukrajina]], [[Centralna Azija|centralnoazijske]] i [[Kavkaz|kavkaske]] republike SSSR-a doživjele katastrofalan krah ekonomije koji se poslije odrazio kroz naglo siromašenje najširih slojeva stanovništva, pad nataliteta i porast mortaliteta, procvat kriminala, nasilja i korupcije; u nekim slučajevima su zabilježeni etnički sukobi i terorizam, a u nekim slučajevima su države, iako nominalno demokratske, postale *de facto'' jednopartijske ili, prema nekim mišljenjima, "regresirale" u orijentalne despocije (za što je karakterističan Turkmenistan).

Određeni ekonomski, politički i kulturni problemi su, u većoj ili manjoj mjeri, zabilježeni u gotovo svim post-komunističkim državama Istočne Evrope. Najčešće se vezuju uz tranziciju s državne na tržišnu ekonomiju, odnosno privatizaciju državnih poduzeća. U njoj su u pravilu najbolje prolazili članovi bivše komunističke nomenklature, koji su se za vrijeme ili neposredno nakon revolucije "reformirali" u poslovne ljude. Uz taj se proces vezuje i problem lustracije, odnosno uklanjanja kadrova koji se zbog umiješanosti u represivne i slične aktivnosti bivših režima smatraju neprikladnim za javno djelovanje u demokratskom poretku.

Od sredine 2000-ih se počelo govoriti o tome da obojane revolucije u zemljama Eurazije predstavljaju svojevrsni nastavak ili drugi val revolucija 1989. godine, iako taj stav, pogotovo u posljednje vrijeme, nije univerzalno prihvaćen.

## Vanjske veze

* The History of 1989: The Fall of Communism in Eastern Europe 
* Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order. 
* A look at the the collapse of Eastern European Communism two decades later  
* Annotated Bibliography