Hronologija Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca

**Hronologija/Kronologija Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca** je popis događaja, prvenstveno vojno-političkih, značajnih za *[[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca]]* **1918** - **1929**.

Za događaje vezane za Kraljevinu Jugoslaviju pogledati *[[Hronologija Kraljevine Jugoslavije]]*.

## Ujedinjenje i provizorno stanje 1918-21

Događaji koji su doveli do ujedinjenja, tada priznatih, Srba, Hrvata i Slovenaca, kao i period do donošenja Vidovdanskog ustava.

### [[1918]]
::**Mart/Ožujak**
* 3.3. - Zagrebačka deklaracija - traži se narodna država Slovenaca, Hrvata i Srba.

::**April/Travanj**
* 8-18.4. - Kongres potlačenih naroda Austrougarske (Italijani, Poljaci, Česi, Rumuni, Jugosloveni) u Rimu - za političku i ekonomsku nezavisnost.
* 22-24.4. - Demonstracije u Ljubljani.

::**Maj/Svibanj**
* 12.5. - U Austrougarskoj zabranjena agitacija u korist Svibanjske deklaracije (Jugoslovenski klub u Carevinskom veću u Beču 1917. zahtevao ujedinjenje zemalja u kojima žive Slovenci, Hrvati i Srbi pod dinastijom Habzburg-Lotringen). 
* pol. maja - Pobune slovenačkih vojnika u Štajerskoj i dolini Mure.
* 27.5. - Slovenačke stranke izjavljuju da ne odustaju od ujedinjenja Slovenaca, Hrvata i Srba u vlastitu državu. 
* 29.5. - Američki državni sekretar Robert Lansing zvanično izrazio simpatije za Čehoslovake i Jugoslovene u borbi za suverenitet.

::**Jun/Juni/Lipanj**
* 3.6. - Savezničke vlade izražavaju podršku za Čehoslovake, Poljake i Jugoslovene.
* 28.6. - Vlada SAD se izjašnjava za oslobođenje svih Slovena od austrijske i nemačke vlasti.

::**Avgust/August/Kolovoz**
* 17.8. - U Ljubljani osnovan *Narodni svet* za Sloveniju i Istru - za jugoslovensko ujedinjenje.

::**Septembar/Rujan**
* 14.9. - Početak artiljerijske pripreme za proboj Solunskog fronta. 
* 17.9. - Proboj Solunskog fronta.

::**Oktobar/Listopad**
* 1.10. - Program austrijske vlade o ograničenoj autonomiji odbijaju svi slovenski poslanici.
* 5.10. - 30.11. - Srpska i saveznička ofanziva u Srbiji i dalje.
* 6.10. - U Zagrebu osnovano Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba.
* 16.10. - Manifest cara Karla za federalizaciju austrijskog dela monarhije (bez efekta). 
* 19.10. - Objava Narodnog vijeća SHS - "preuzima u svoje ruke vođenje narodne politike", Deklaracija o ujedinjenju Južnih Slovena u jednu državu (Država Srba, Hrvata i Slovenaca).
* 23.10. - Vest o pobuni u hrvatskim jedinicama u Rijeci izaziva pad mađarske vlade.
:+ NV SHS poziva na formiranje mesnih Odbora Narodnog vijeća za očuvanje mira i reda.
* 24.10. - 4.11. - Italijanska ofanziva u severnoj Italiji, raspad AU armije, zauzeti Trst i Rijeka.
* 28.10. - Proglašeno Predsjedništvo NV SHS na čelu sa Antonom Korošcem. 
* 28-29.10. - Neredi i pljačka u Osijeku i okolini, domobranstvo zavodi red.
* 29.10. -  Hrvatski sabor proglašava raskid svih državno-pravnih veza s Austrijom i Mađarskom (Hrvatsko-ugarska nagodba), priključenje Hrvatske novostvorenoj **[[Država Srba, Hrvata i Slovenaca|Državi Srba, Hrvata i Slovenaca]]**, traži kvalificiranu većinu za donošenje ustava.
* 30.10. - Mađarski parlament je izglasao raskid svih državno-pravnih veza s Hrvatskom čime je priznao njenu samostalnost.
* 31.10. - Revolucija u Mađarskoj, kraj AU.
:+ Austrougarska flota u Puli se predala predstavnicima Narodnog vijeća i stavila pod hrvatsku zastavu.
:+ Glavni odbor NV SHS u BiH obrazovao vladu za Bosnu i Hercegovinu na čelu sa Atanasijem Šolom (preuzima vlast 3.11.).

::**Novembar/Studeni**
* 1.11. - Italijani potopili SMS Viribus Unitis u Puli.
:+ Srpska vojska (Dunavska divizija) ušla u Beograd.
:+ Rudolf Maister preuzeo kontrolu nad Mariborom u ime Narodnog vijeća.
* 3.11. - Austrougarsko primirje sa Saveznicima, u Vili Đusti, stupa na snagu sutradan.
* 4.11. - Italijani se iskrcali u Zadru, eskadra dolazi i u Rijeku.
:+ Srpske trupe (1. armija) počele prelazak graničnih reka.
* 5.11. - Narodno vijeće SHS uputilo delegaciju u Beograd, tražeći vojnu pomoć.
* 6 - 9.11. - Konferencija o jugoslovenskom ujedinjenju u Ženevi (srpska vlada, Jugoslovenski odbor, NV SHS, parlamentarne grupe srpske skupštine); Ženevski sporazum predviđa uniju Države SHS i Kraljevine Srbije sa zajedničkom vladom, do donošenja Ustava - odbačeno u Srbiji, podele i u Narodnom vijeću.
* 6.11. - Jedan srpski odred iz 2. armije (Stepe Stepanovića) stigao u Sarajevo, na poziv Narodnog vijeća Bosne i Hercegovine. 
* 7.11. - Osnovan iredentistički Kosovski komitet. 
* 8.11. - Srpska vlada priznaje Narodno vijeće u Zagrebu kao zakonitu vladu Srba, Hrvata i Slovenaca na teritoriji AU monarhije (ne i Državu SHS).
* 11.11. - Ostavka srpske vlade (potpredsednik Stojan Protić a zatim i Pašić), kao reakcija na Ženevski sporazum.
:+ Kraj Prvog svetskog rata.
* 13.11. - U Beogradu potpisano primirje sa Mađarima - poslednje primirje Prvog svetskog rata - koji su se obavezni povući na liniju severno od linije Lipovo-Arad-Segedin, Subotica-Baja-Pečuj-Barč i dalje Dravom.
* 14.11. - Ppuk. Stevan Švabić sa srpskim dobrovoljcima odvratio Italijane od zauzimanja Ljubljane. 
:+ Jedan srpski bataljon stigao u Zagreb, nastavlja za Rijeku.
* 15.11. - Srpska vojska stigla u Rijeku (ili još 13?).
* 16.11. - Predlog Pokrajinske vlade za Dalmaciju traži hitno ujedinjenje sa Srbijom i Crnom Gorom (zbog italijanskog nadiranja). 
* 17.11. - Srpska vojska se iz Rijeke povlači na Sušak, ulaze Italijani.
* 24.11. - Sjednica središnjeg odbora Narodnog vijeća SHS: usvojen predlog Odbora sedmorice za **ujedinjenje** DSHS sa Srbijom i Crnom Gorom i Naputak delegaciji za pregovore sa Srbijom (konačnu organizaciju nove države može odrediti "samo sveopća narodna skupština... sa većinom od dvije trećine glasova" itd.); Stjepan Radić: "Gospodo! Još nije prekasno! Ne srljajte kao guske u maglu."
* 24.11. - Skupština Srema u Rumi donela odluku o priključenju Srbiji.
* 25.11. - Velika narodna skupština Vojvodine (Banat, Bačka i Baranja) za priključenje Srbiji.
* 26.11. - Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori (Podgorička skupština) - zbačen Kralj Nikola, za ujedinjenje sa Srbijom.
* 27.11. - Odbori Narodnog vijeća u Banjaluci (i nekim drugim bosanskim gradovima ovih dana) i Kotoru za ujedinjenje sa Srbijom.
* 28.11. - Delegacija NV SHS iz Zagreba stiže u Beograd, uz svečani doček (nema Radića).
* 30.11. - Slovenački delegati stižu u Beograd.

::**Decembar/Prosinac**
* 1.12. -  U Beogradu proglašeno **[[Kraljevina SHS|Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca]]**. Izaslanstvo Narodnog Vijeća SHS je obavestilo prestolonaslednika Aleksandra o zaključku NV SHS od 24.11. da se Država SHS ujedini sa Srbijom i Crnom Gorom, na šta je prestolonaslednik proglasio ujedinjenje.
* 5.12. - Domobranske pukovnije demonstriraju u Zagrebu za hrvatsku republiku, dolazi do krvoprolića u sukobu sa trupama vernim Narodnom vijeću (mornari i sokoli).
* 10.12. - Srpska vojna misija u Zagrebu, s ciljem stvaranja nove narodne vojske. 
* 20.12. - Formirana prva vlada Kraljevstva SHS: mandat od regenta dobio radikal Stojan Protić (a ne Pašić - protivno stranačkom sporazumu), potpred. Anton Korošec, ministar vanjskih poslova Ante Trumbić, unutrašnjih poslova Svetozar Pribićević.
* 22.12. - Propisana zastava i grb Kraljevine SHS (grb će pretrpeti promene). 
* 25.12. - U KSHS se sprovodi žigosanje austrougarskih kruna (do 31.1. sledeće godine). 
* 28.12. - U Hrvatskoj ukinuti mjesni odbori Narodnog vijeća i Narodne straže (koji imaju vratiti oružje); na zahtev min. unutr. poslova, vlada Hrvatske-Slavonije podnela ostavku.
----

### [[1919]]

::**Januar/Siječanj**
* 6.1. - Božićna pobuna u Crnoj Gori (pristalice dinastije Petrović uz italijansku podršku).
:+ Manifest regenta Aleksandra (program vlade) - sazivanje narodnog predstavništva, ustavno-parlamentarna vladavina, proširenja prava i sloboda iz srpskog ustava na celu KSHS, agrarno pitanje, utvrđivanje granica. 
* 18.1. - Početak mirovne konferencije u Versaillesu.
* 27.1. - Mariborska krvava nedelja - Slovenci ubili desetak austrijskih demonstranata. 
* 28.1. - U predratnoj Srbiji i Crnoj Gori uveden gregorijanski kalendar, tako što je posle Savindana 14. januara (po julijanskom) došao 28. januar (po gregorijanskom) - time je izjednačen kalendar u Kraljevini SHS.
* 31.1. - Završeno žigosanje jugoslovenskih kruna (ima ih 5,323 milijarde).

::**Februar/Veljača**
* 3.2. - Vanredna skupština HPSS - osuđeno sprovođenje centralizacije u Hrvatskoj.
* 10.2. - SAD priznale Kraljevinu SHS (prvo međunarodno priznanje). 
* 15.2. - Nova vlada Hrvatske-Slavonije, s manjim brojem ministarstava i ovlašćenja.
* 25.2. - Prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme: dekretom ukinuti čivčijski (kmetski) i kolonatski odnosi, predviđena razdeoba velikih imanja.
* t.m. - U Sarajevu osnovana Demokratska stranka, od nekoliko liberalnih stranaka i grupa.
* t.m. - Osnovana Jugoslovenska muslimanska organizacija.

::**Mart/Ožujak**
* 1.3. - Okupilo se Privremeno narodno predstavništvo Kraljevine SHS (296 poslanika delegiranih iz skupština i sabora; HPSS, sa 2 poslanika, odbila učešće).
* 8.3. - Rezolucija HPSS - ne priznaju monarhiju ni legitimitet Privremenog predstavništva.
* 9.3. - Gomila studenata demolirala knjižaru Stjepana Radića u Zagrebu.
* 11.3. - Carinska tarifa Srbije proširena na celu KSHS (želi se zaštita industrije).
* 16.3. - Prestonom besedom regenta Aleksandra formalno počeo rad Privremenog narodnog predstavništva.
* 22.3. - Jugoslovenska demokratska liga u Parizu predlaže jedinstvenu (unitarnu) Jugoslaviju sa upravnom decentralizacijom.
* 25.3. - Stjepan Radić uhapšen (u zatvoru do 27.2. 1920). 
* proleće - Mestimični napadi na vlastelinska imanja i samovlasna podela zemlje u KSHS.

::**April/Travanj**
* 14.4. - Vudro Vilson odbacuje italijanske zahteve za Rijekom i obalom južno od grada - Italijani napuštaju konferenciju 23.4..
* 20.-23.4. - U Beogradu, na Kongresu ujedinjenja socijal-demokratskih stranaka jugoslovenskog prostora (osim slovenačke Jugoslovenske socijaldemokratske stranke), osnovana *[[Socijalistička radnička partija Jugoslavije (komunista)]]*, skraćeno SRPJ(k) - za socijalnu revoluciju, doneta odluka o pristupanju Komunističkoj internacionali (na Vukovarskom kongresu 1920. transformisana u Komunističku partiju Jugoslavije (KPJ). Istovremeno održan Kongres sindikalnog ujedinjenja. 
* 12.5. - Odlučeno da se održi plebiscit u Celovečkoj kotlini, podeljenoj na Zone A i B. 
* 29.5. - Proglašena kratkotrajna Republika Prekmurje. 
* 30.5. - Francuski predlog za slobodni grad Rijeku - delegacija SHS odbija.
* maj - Stjepan Radić sakupio 167.667 potpisa u pozivu Zapadnim silama da obnove nezavisnost Hrvatske

::**Jun/Juni/Lipanj**
* 6.6. - U jugoslovenskoj koruškoj ofanzivi zauzet Celovec (Klagenfurt), pod pritiskom Sila delimično povlači trupe, u zonu A. 
* 13.6. - Odluka o podeli Banata između Rumunije i Jugoslavije.
* 28.6. - Njemačka potpisuje **[[versajski sporazum|Versailleski ugovor]]**; faktičko kolektivno međunarodno priznanje Kraljevine SHS (V. Britanija i Francuska to učinile početkom meseca).

::**Jul/Juli/Srpanj**
* 17.7. - Osnovana Hrvatska zajednica (Starčevićevci i Napredna demokratska stranka).
* 20 - 21.7. - Generalni štrajk radnika na teritoriji Kraljevine SHS, u znak solidarnosti sa revolucijama u Sovjetskoj Rusiji i Mađarskoj. Vlada to koristi kao izgovor da ne ide u intervenciju protiv Mađarske .

::**Avgust/August/Kolovoz**
* 12.8. - Uredba o zabrani otuđivanja i opterećivanja velikih poseda u KSHS. 
* 16.8. - Ljuba Davidović na čelu vlade (prvi put), čiji će učinak biti 8-časovno radno vreme i osiguranje radnika.

::**Septembar/Rujan**
* 12.9. - Gabriele d'Annunzio sa svojim dobrovoljcima zauzeo Rijeku.
* 10.9. - Potpisan mirovni ugovor između sila Antante i Austrije u Saint-Germain-en-Laye, formalno raspuštanje Austrougarske i priznanje novonastalih država, među kojima i Kraljevine SHS ("Srpsko-hrvatsko-slovenačka država"); delegacija KSHS potpisuje tek 5.12. zbog pitanja manjina i reparacija.
* septembar - Uredba o uvođenju opšteg osmočasovnog radnog vremena u KSHS.

::**Oktobar/Listopad**
* 10.10. - U Zagrebu obrazovan SKOJ. 
* oktobar - Osnovana Zemljoradnička stranka (ili Zemljoradnički savez).

::**Novembar/Studeni**
* 26.11. - Počelo markiranje ranije žigosanih jugoslovenskih kruna, kako bi se sprečile zloupotrebe (do 11.1. sledeće godine). 
* 27. studenog - Potpisan mirovni ugovor s Bugarskom u Neuilly-ju; dobici Kraljevine SHS: Strumica, Bosilegrad, Caribrod (traženi i Vidin, Trn, Ćustendil...).
* 29.11. - Upad Mađara u Lendavu odmah odbijen.
* novembar - Vatikan priznao Kraljevinu SHS.

::**Decembar/Prosinac**
* 5.12. - Kraljevina SHS potpisala mirovne ugovore sa Austrijom i Bugarskom.
----
### [[1920]]
::**Januar/Siječanj**
* 13.1. - Vlada KSHS odlučila da valutno pitanje bude rešeno razmenom četiri krune za jedan dinar (u Hrvatskoj traženo 1:1).

::**Februar/Veljača**
* 1.2. - Privilegovana Narodna banka Kraljevine Srbije transformisana u Narodnu banku Kraljevstva SHS, krunsko-dinarske novčanice postaju jedino platežno sredstvo (zamena počinje narednih dana, 4 krune za dinar). 
* 14.2. - Ostavka vlade Ljube Davidovića.
* 19.2. - Novu vladu SHS formira Stojan Protić (radikal).

::**Mart/Ožujak**
* 21.3. - Lokalni izbori u Hrvatskoj. U Zagrebu: 20 mesta za komuniste, 15 za Hrvatsku zajednicu, frankovci 3, Hrvatska pučka seljačka stranka samo 1.

::**April/Travanj**
* 5.4. - Prvi dan opšte demobilizacije vojske u KSHS.
* 13.4. - Ljubljanska i mariborska organizacija Jugoslovenske socijaldemokratske stranke za pristupanje SRPJ(k). 
* 16 - 29.4. - Veliki štrajk železničara u celoj Kraljevini SHS.
* 24.4. - Žandarmi pucali na demonstrante na ljubljanskoj Zaloškoj cesti.

::**Maj/Svibanj**
* 15.5. - Regentov dekret o opštem pravu glasa, uključujući i žene, izaziva velike rasprave.
* 16.5. - Na čelu vlade SHS Milenko Vesnić, nakon Stojana Protića.

::**Jun/Juni/Lipanj**
* 4.6. - Trijanonski sporazum - Ugarskoj (Mađarskoj) oduzete prostrane teritorije u korist Čehoslovačke, Kraljevine SHS, Rumunije i Republike Austrije. Kraljevina SHS mora napustiti veći deo Baranje i Baju (naredne godine).
* 7.6. - Odbrambeni savez između Kraljevine SHS i Rumunije. 
* 20 - 25.6. - Vukovarski kongres, drugi kongres Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista) osnovane 1919, partija promenila ime u Komunistička partija Jugoslavije, doneseni Program i Statut partije, razlaz revolucionarne i reformističke struje (npr. Dragiša Lapčević), "centrumaša" koji ostaju još nekoliko meseci u partiji.

::**Jul/Juli/Srpanj**
* 11.7. - U Splitu krvavi sukob između žandarmerije Kraljevine SHS i posade italijanskog ratnog broda "Pulja".
* 11.7. - Okršaj na albanskoj granici (položaj Dva Brata kod Piškopeje).
* 30.7. - Tokom Drugog kongresa Kominterne predstavljen Lenjinov 21 uslov za prijem nacionalnih organizacija - "demokratski centralizam", udaljavanje reformista iz partija itd. (uticaće i na KPJ).

::**Avgust/August/Kolovoz**
* 14.8. - Odbrambeni savez Čehoslovačke i Kraljevine SHS (u slučaju mađarskog napada) - osnova Male Antante. 
* 22.8. - Lokalni izbori u (predratnoj) Srbiji - Komunisti pobedili u Beogradu, Nišu, Kragujevcu itd.
* 26.8. - Ministar unutr. poslova Drašković sprečio komuniste da preuzmu opštinsku upravu u Beogradu, pod izgovorom nepravilno položene zakletve (a protivno postojećim zakonima). 
* avgust - Sukobi na albanskoj granici.

::**Septembar/Rujan
* [[septembar]], prva dekada - Izbila pobuna u Hrvatskoj ([[Veliki Grđevac]], [[Grubišno Polje]], [[Bjelovar]], [[Garešnica]], [[Zagorje]]...), povodom žigosanja stoke i konja radi uzimanja u vojnu komoru.
* [[2.9.]] - Privremeno narodno predstavništvo donelo Zakon o izboru narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu (pravo glasa imaju svi muškarci stariji od 21 godine).
* [[4.9.]] - Seljaci zauzeli [[Čazma|Čazmu]]. 
* [[8.9.]] - D'Anuncio proglasio [[Italijanska uprava Kvarnera|Italijansku upravu Kvarnera]].
* [[12.9.]] - [[SPC|Srpska crkva]] uzdignuta u [[patrijarh|patrijaršiju]] na svečanosti u [[Sremski Karlovci|Karlovcima]] (prvi patrijarh, [[Patrijarh srpski Dimitrije|Dimitrije]], izabran [[12.11.]]). 
* [[24.9.]] - Uredba o naseljavanju južnih krajeva (Kosmet i Makedonija, v. [[Kolonizacija Kosova]]). 
* [[25.9.]] - Manifest opozicije [[KPJ]] ("centrumaša") - protiv "homogenosti" partije (tj. isključivanja neistomišljenika sa svih pozicija), kao i potčinjenosti Kominterni, s čijom se taktikom ne slažu. 
* septembar - Vlada KSHS predvidela četvorogodišnji zakup za zemlju u okviru velikih poseda.

::**Oktobar/Listopad**
* [[10.10.]] - [[Koruški plebiscit]]: u slovenskoj zoni A 59,1% glasova za ostanak u [[Austrija|Austriji]].

::**Novembar/Studeni**
* [[12.11.]] - [[Rapalski ugovor]] - razgraničenje između Italije i Kraljevine SHS, nepovoljno za ovu drugu; Rijeka je [[Slobodna Država Rijeka|Slobodna Država]].
* [[28.11.]] -  [[Izbori za Konstituantu Kraljevine SHS 1920.|Izbori za Konstituantu]]: [[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrate]] 92 mesta, [[narodna radikalna stranka|radikali]] 91, [[KPJ|komunisti]] 58, [[hrvatska pučka seljačka stranka|radićevci]] 50 itd.
* [[30.11.]] - Regentovim ukazom raspušteni Srpska narodna skupština i Sabori u Hrvatskoj, Dalmaciji, Sloveniji i BiH.

::**Decembar/Prosinac**
* [[8.12.]] - Zbor Hrvatske pučke seljačke stranke u [[Zagreb]]u - Radić proklamovao "neutralnu hrvatsku seljačku republiku" u "međunarodno priznatim granicama južnih Slavena". Promenjeno ime stranke u Hrvatska republikanska seljačka stranka ([[HRSS]]).
* [[9.12.]] - Rezolucija vođstva [[Slovenska ljudska stranka (1892)|SLS]] traži od svojih predstavnika na Konstituanti da istraju na programu autonomije.
* [[10.12.]] - "Centrumaši" isključeni iz KPJ.
* [[12.12.]] - Prvo zasedanje Konstituante - od Hrvata nema HRSS i pravaša.
* [[17.12.]] - Početak štrajka u slovenačkim ugljenokopima. 
* [[21.12.|21]] - [[28.12.]] - [[Husinska buna]]; vojska i žandarmerija guše štrajkove s komunističkim vođstvom u bosanskim rudnicima, mrtvi na obe strane.
* [[22.12.]] - Izborom predsedništva ([[Ivan Ribar]]), konstituisana Ustavotvorna skupština SHS.
* [[23.12.]] - Sastanak radikalskih poslanika Konstituante - pobeđuje Pašićeva opcija saveza sa demokratama i centralizovane države (Stojan Protić bio za decentralizovanu upravu). 
* [[29.12.]] - Nakon što su "[[Radničke novine]]" pozvale na generalni štrajk i miting, vlada donela [[Obznana|Obznanu]], kojom su zabranjene komunističke organizacije i propaganda.
* [[30.12.]] - [[Nikola Pašić]] formirao vladu (demokrate i radikali).
----
=== [[1921]] ===
::**Januar/Siječanj**
* [[28.1.]] - Ustavotvorna skupština KSHS usvojila revidiranu proceduru glasanja.

::**Februar/Veljača**
* [[11.2.]] - Sjednica zastupnika HRSS, upućena poruka "regentu Srbije" Aleksandru - traži se neutralna seljačka republika i poseban ustavotvorni Sabor, kao preduvjet za pravedan sporazum sa Srbijom (praktično se Ujedinjenje od 1. decembra 1918 smatra ništavnim).
* [[17.2.]] - Povučen prošlogodišnji dekret o opštem pravu glasa u KSHS (koji je uključivao i žene). 
* t.m. - Autonomistička izjava slovenačkih kulturnih radnika.

::**Mart/Ožujak**
* [[1.3.]] - U Francuskoj umro bivši crnogorski kralj [[Nikola I Petrović]].
* [[15.3.]] - Sporazum vlade i [[Jugoslovenska muslimanska organizacija|JMO]] - kompaktnost BiH, versko-prosvetna autonomija, [[šerijat]] itd. ([[Mehmed Spaho]] i H. Karamehmedović će ući u vladu).
* [[27.3.]] - Prvi pokušaj [[Karlo I. Austrijski|Karla I]] da se instalira u [[Mađarska|Mađarskoj]].

::**April/Travanj**
* [[6.4.]] - Jugoslavenski klub (klerikalci) izdvaja mišljenje povodom Nacrta ustava, predlaže šest pokrajina, po tri sa pravoslavnom i katoličkom većinom.

::**Maj/Svibanj**
* [[14.5.]] - Zastupnici HRSS prihvatili "Ustav ili državno uređenje neutralne seljačke republike Hrvatske" (proglašen [[26.6.]]).

::**Jun/Juni/Lipanj**
* [[10.6.]] - Italijani evakuisali [[Berković]] i [[Skradin]].
* [[11.6.]] - KPJ napušta Ustavotvornu skupštinu.
* [[12.6.]] - Italijani napustili [[Šibenik]], sutradan i [[Benkovac]] (kraj evakuacije druge zone).
* [[27.6.]] - Sporazum vlade i [[Džemijet]]a o zaštiti feudalaca u Južnoj Srbiji (Makedoniji) - omogućeno donošenje ustava.
* [[28.6.]] -  Prostom većinom usvojen [[Vidovdanski ustav]] (glasalo 223 za, 35 protiv i bilo 158 odsutnih, uključujući [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]]). Najuticajnija hrvatska stranka HRSS neće priznavati nastalo stanje do [[1925]].
* [[29.6.]] - Komunista [[Spasoje Stejić]] bacio bombu na [[Aleksandar I Karađorđević|prestolonaslednikovu]] povorku, koji nije ranjen. 
* jun - Srpski poreski zakon proširen na Crnu Goru.

== Parlamentarni režim 1921-29 ==
Period parlamentarnog režima u KSHS, po Vidovdanskom ustavu.

=== [[1921]] (nastavak) ===
::**Jul/Juli/Srpanj**
* [[17.7.]] - Na severu Albanije proglašena [[Republika Mirdita]] - potrajala do novembra, uz pomoć KSHS. 
* [[21.7.]] - U [[Delnice|Delnicama]] ubijen ministar unutrašnjih poslova [[Milorad Drašković]], počinitelj je komunista [[Alija Alijagić]], u [[Zagreb]]u je uhapšen i [[Rodoljub Čolaković]].

::**Avgust/August/Kolovoz**

* [[2.8.]] - Zakon o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi - protiv komunista, anarhista i sl. [[KPJ]] stavljena van zakona, poslanicima oduzeti mandati, zabranjena propaganda.
* [[16.8.]] - Umro [[Petar I Karađorđević]], kralj Srba, Hrvata i Slovenaca (pogreb [[22.8.]]).
* 16.8. - Proglašena Baranjska republika ("Baranjsko-bajska srpsko-mađarska republika" [http://antikviteti.net/cms/modules/articles/article.php?id=18]  - na prostoru današnje Mađarske).
* [[19.8.]] - Civilne vlasti SHS napustile [[Pečuj]], izbeglice kreću za njima.
* [[23.8.]] - Mađarska vojska zaposela svoj deo [[Baranja|Baranje]].
* [[kolovoz]], [[listopad]]? - Organiziran [[Hrvatski blok (1921.)|Hrvatski blok]] - [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]], [[Hrvatska zajednica]] i [[Stranka prava|Hrvatska stranka prava]].
* [[26.8.]] - "Politika" javlja o "muslimanskoj pobuni" u okolini Pljevalja i Bijelog Polja (čete Jusufa Mehonića i Huseina Boškovića pomognute stanovništvom).

::**Septembar/Rujan**

::**Oktobar/Listopad**
* [[6.10.]] - U Zagrebu počelo suđenje ubicama ministra Draškovića ([[Alija Alijagić]] i još petorica). 
* [[23.10.]] - Drugi Karlov pokušaj u Mađarskoj, Čehoslovačka i Jugoslavija prete ratom.

::**Novembar/Studeni**
* [[9.11.]] - Konferencija Ambasadora u Parizu donela zaključak o [[albanija|albanskim]] granicama - iste kao [[1913]], uz manje ispravke.
* [[21.11.]] - Kraljevina SHS i Grčka pozvane da do 10.12. povuku svoje trupe iz Albanije (Savet ambasadora na osnovu odluke od 9.11., v. [[Srpska okupacija Albanije]]).

::**Decembar/Prosinac**
* ca. 26.12. - Incident u [[Šibenik]]u sa italijanskom mornaricom. 
* [[31.12.]] - Zakon o inspekciji rada u KSHS.

::**Tokom/tijekom godine**
* Razni ugovori između zemalja [[Mala Antanta|Male Antante]] (KSHS, Rumunija i Čehoslovačka).
* U [[Split]]u osnovana Jugoslavenska Napredna Nacionalistička Omladina, kasnija [[ORJUNA]].
* Osnovano Udruženje Četnika za slobodu i čast Otadžbine.
----
=== [[1922]] ===
::**Januar/Siječanj **

::**Februar/Veljača **
* [[28.2.]] - Zakon o zaštiti radnika (radno vreme, rad žena i dece, radničke komore...).

::**Mart/Ožujak **
* [[3.3.]] - Fašistički puč u [[Slobodna Država Rijeka|Slobodnoj Državi Rijeci]]. 
* [[8.3.]] - U [[Zagreb]]u obešen [[Alija Alijagić]], atentator na min. [[Milorad Drašković|Milorada Draškovića]] [[1921]]; u gradu demonstracije komunista i sukobi sa policijom. 
* [[17.3.]] - Italijanske trupe dolaze u [[Rijeka|Rijeku]] da "zavedu red".
* [[25.3.]] - Memorandum [[Hrvatski blok|Hrvatskog bloka]] ([[Stjepan Radić]]) Međunarodnoj konferenciji u Đenovi - želja za internacionalizacijom hrvatskog pitanja.

::**April/Travanj **

* [[26.4.]] - Uredba o podeli zemlje na 33 oblasti, kojima je na čelu [[veliki župan]], predstavnik vlade.

::**Maj/Svibanj **
* [[14.5.]] - Donet Zakon o osiguranju radnika.

::**Jun/Juni/Lipanj **
* [[8.6.]] - Venčanje [[Aleksandar I Karađorđević|kralja Aleksandra]] i rumunske princeze [[Marija Karađorđević|Marije]].
* [[21.6.]] - Novi izborni zakon u KSHS favorizuje jače stranke.

::**Jul/Juli/Srpanj **
* [[3.7.|3]]-[[17.7.]] - U Beču Prva zemaljska konferencija [[KPJ]]. 
* [[30.7.]] - Dodatak Programu [[HRSS]]: suverena Hrvatska u konfederaciji sa Srbijom.

::**Avgust/August/Kolovoz **
* [[31.8.]] - [[Čehoslovačka]] i [[Kraljevina SHS]] obnovili savez iz 1920. - osnova [[Mala Antanta|Male Antante]].

::**Septembar/Rujan **
* [[10.9.]] - Kongres javnih radnika u Zagrebu - za Jugoslaviju, traži reviziju ustava, prisutan i [[Ljuba Davidović]], što izaziva sukob sa [[Svetozar Pribićević|Pribićevićevom]] strujom u Demokratskoj stranci.

::**Oktobar/Listopad **
* t.m. - [[Hrvatski blok]] (HRSS, HZ i HSP-F) pregovara sa Demokratskom strankom o rušenju vlade Pašić-Pribićević.
* [[30.10.]] - [[Benito Musolini]] postaje premijer [[Italija|Italije]], najmlađi ikad (uglavnom će voditi antijugoslovensku politiku).

::**Novembar/Studeni **
* [[18.11.]] - [[HSP]]-F (frankovci) prekidaju pregovore sa demokratama (tjedan dana kasnije izbačeni iz Hrvatskog bloka).
* [[29.11.]] - [[Ljuba Davidović]] prihvata uslove Hrvatskog bloka, ako ovi prekinu bojkot skupštine (ali oni to još ne žele).

::**Decembar/Prosinac **
* [[2.12.]] - Pad koalicione [[narodna radikalna stranka|radikalno]]-[[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokratske]] vlade, s obrazloženjem da su demokrate vodili pregovore sa [[Hrvatski blok|Hrvatskim blokom]].
* [[16.12.]] - [[Nikola Pašić]] formirao homogenu (i manjinsku) radikalnu vladu, bez demokrata ([[Svetozar Pribićević|Pribićević]]) - negativan odjek (prvi put ministar: [[Milan Stojadinović]], finansije); zatim raspisani izbori za 18. mart.

::**Tokom/tijekom godine**
* Osnovane ekstremističke organizacije SRNAO i HANAO (Srpska odn. Hrvatska nacionalna omladina), obe su protivteza [[ORJUNA|ORJUNI]] (i jedna drugoj).
----
=== [[1923]] ===
::**Januar/Siječanj **
* [[16.1.]] - Kasno uveče, [[VMRO]]-ove komite ubile 30 srpskih kolonista u Kadrifakovu (ili Kadrifalk, opština [[Sveti Nikole]]).

::**Februar/Veljača **
* [[18.3.]] -  [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1923.|Parlamentarni izbori]]: [[Nikola Pašić|Pašićeva]] [[Narodna radikalna stranka|NRS]] 108 mandata (+17), [[Stjepan Radić|Radićeva]] [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]] 70 (+20), [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 51 mandat (-41, usled velike podeljenosti) itd.

::**Mart/Ožujak **
* [[23.3.]] - [[Niški sporazum (1923)|Niški sporazum]] između [[Bugarska|Bugarske]] i [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] oko pitanja granica.
* t.m. - U Makedoniji, vlasti ubile muškarce u selu Garvan (opština [[Radoviš]]).

::**April/Travanj **
* [[13.4.]] - "Markov protokol" u Zagrebu - efemerni sporazum između radikala i [[Federalistički blok|Federalističkog bloka]] (Radić, Korošec, Spaho).
* [[15.4.]] - Masovni miting [[HRSS]]-a u zagrebačkom [[Borongaj]]u, Radićev oštar govor ("Pašić je sporazum stavio u džep", "Nas neće videti u beogradskoj Skupštini. Osim ako bi trebalo srušiti tiraniju".)

::**Maj/Svibanj **
* [[9.5.|9]]-[[12.5.]] - U Beču Druga zemaljska konferencija KPJ - zaključeno da rukovodstvo mora raditi u zemlji.

::**Jun/Juni/Lipanj **
* [[9.6.]] - U [[Bugarska|Bugarskoj]] desničarskim pučem oborena vlada projugoslovenskog premijera [[Aleksandar Stambolijski|Aleksandra Stambolijskog]], koji je zatim brutalno ubijen [[14.6.]]. 
* [[23.6.]] - Na Kosovu se predao harambaša [[Azem Bejta]].
* [[24.6.]] - Zabranjen miting HRSS u Zagrebu (Radić: "Evropa ne može biti složna s Azijom", "Evropa žali danas što je propalo jedno kulturno dobro i što su kulturna područja predata Ciganima").

::**Jul/Juli/Srpanj **
* [[14.7.]] - Hrvatski blok objavljuje tekst Markovog protokola, Stjepan Radić govori o Bastilji i optužuje Pašića, Pribićevića i dr. da su nameravali da bude ubijen. 
* ca. [[20.7.]] - Uhapšeni oficiri u Južnoj Srbiji (Makedoniji) i Hrvatskoj zbog navodne antidržavne zavere za otcepljenje Hrvatske i Makedonije; špijunska afera sa Danicom Androlić i izvesnim Abdagićem, impliciran i Stjepan Radić.
* [[23.7.]]? - [[Stjepan Radić]] prethodne noći pobegao u Mađarsku.

::**Avgust/August/Kolovoz **
* ca. [[15.8.]] - [[Stjepan Radić]] se kriomice vratio iz [[Beč]]a u zemlju?, pa otišao u [[London]]; vlada razmatra zakonske mere koje će preduzeti protiv njega.
* [[18.8.]] - Radić u [[London]]u.
* [[19.8.]] - Opštinski izbori.

::**Septembar/Rujan **
* [[6.9.]] - Rođenje prestolonaslednika [[Petar II Karađorđević|Petra]] (kršten [[21.10.]]). 
* [[15.9.]] - [[Benito Musolini|Musolini]] odredio Beogradu ovaj datum kao rok za ratifikaciju ugovora o [[Rijeka|Rijeci]]; jugoslovenska vlada umesto toga registrovala [[Rapalski ugovor]] kod [[Društvo naroda|Lige naroda]]. Vojni pokreti pre toga izazvali zebnju u Evropi.
* [[17.9.]] - Italijani postavili svog guvernera u Rijeci (neformalna aneksija).
:+ Beogradski ultimatum [[Bugarska|Bugarskoj]] da će preći granicu ako ne prestanu [[komite|komitski]] upadi iz te zemlje (kasnije posredovanje francuskog premijera [[Henri Poincaré|Poenkarea]]).

::**Decembar/Prosinac **
* [[2.12.]] - Stjepan Radić opet u [[Beč]]u, iz Londona.

::**Tokom/tijekom godine**
* Stabilizacija dinara i inflacije, uravnotežen budžet KSHS (oporavak). 
----

=== [[1924]] ===
::**Januar/Siječanj **
* [[1.1.|1]]-[[4.1.]] - Treća zemaljska konferencija ilegalne [[KPJ]] u Beogradu - predlaže se boljševizacija partije i federativno uređenje (ranije su uglavnom govorili o "plemenima" jednog naroda).
* [[25.1.]] - Vlada traži od Skupštine da se Radić i Maček izdaju sudu po optužbi za veleizdaju i špijunažu (afera špijunke Androlić).
* [[27.1.]] - Potpisan [[Rimski ugovor (1924)|Rimski ugovor]] - podeljena [[Slobodna Država Rijeka]], [[Rijeka|grad]] pripada Italiji a [[Sušak]] Kraljevini SHS, uz zajedničku upravu nad lukom. Potpisan takođe i ugovor o prijateljstvu.

::**Februar/Veljača **
* [[8.2.]] - [[Juraj Krnjević|Krnjević]] i [[Vladko Maček|Maček]] iz [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]], koja je odlučila da uzme svoja mesta u parlamentu, razgovaraju u Beogradu sa opozicijom, radi rušenja [[Nikola Pašić|Pašićeve]] vlade i Rimskog ugovora. Istovremeno, [[Stjepan Radić]] u Beču izjavljuje da Pašić ima tajni plan o "amputaciji" Hrvatske i njenoj podeli sa Italijom i Mađarskom (tvrdnju će ponoviti u govoru u Vrpolju, u oktobru). Oteže se sa verifikacijom mandata HRSS, bez koje ne mogu glasati.
* [[10.2.]] - Okršaj vojske i žandarmerije sa [[kačaci|kačakom]] Mehmetom Konjuhijem (Mehmedom Konjuhom), poginuli i civili, među kojima četiri žene i troje dece ili deset žena i osmoro dece. Osim Konjuhija u Polablju, aktivan je i izvesni Mehmed Mali u [[Drenica|Drenici]]
* [[19.2.]] - U skupštini ratifikovan Rimski ugovor sa 123 prema 24 (Radić zakasnio).

::**Mart/Ožujak **
* [[7.3.]] - Formiran opozicioni blok: [[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrate]] (Davidovićeva struja), [[HRSS]], [[JMO]] (Spaho) i SLS (Korošec).
* [[9.3.]] - Italija zvanično anektirala [[Rijeka|Rijeku]]. 
* [[24.3.]] - Nakon što je 15 HRSS-ovaca položilo zakletvu, [[Nikola Pašić]] dao ostavku (odmah dobio novi mandat).
* [[26.3.]] - [[Svetozar Pribićević]] sa 14 kolega istupio iz demokratskog kluba, zbog Davidovićevog saveza sa HRSS i drugim "federalistima" u opozicionom bloku.
* [[27.3.]] - Formirana vlada Pašić-Pribićević (ovaj drugi dobio četiri portfelja i dva podsekretara).
* [[29.3.]] - "Radićevci" ([[HRSS]]) posle više godina dolaze u beogradski parlament (nemaju svi verifikovane mandate) - time vlada "P-P" gubi skupštinsku većinu.

::**April/Travanj **
* [[12.4.]] - Ostavka Pašićeve vlade - kriza.

::**Maj/Svibanj **
* [[5.5.]] - Objavljen proglas HRSS (usvojen [[1.5.]]) kojim se reafirmira republikanstvo stranke (zabranjen broj "Slobodnog doma" koji ga je objavio). 
* [[19.5.]] - Nakon što je demokrata Ljuba Davidović vratio mandat, kriza završena time što mandat za radnu vladu, u istom sastavu kao do 12.4., ponovo dobija [[Nikola Pašić]], (zakletva položena [[21.5.]]). 
* [[27.5.]] - Nakon što su verifikovani mandati Hrvatske republikanske seljačke stranke, zasedanje skupštine zaključeno do [[20.10.]] - opozicija negoduje, nazivajući to državnim udarom.

::**Jun/Juni/Lipanj **
* [[1.6.]] - Sukob komunista i [[orjuna]]ša u [[Trbovlje|Trbovlju]], mrtvi na obe strane.
* [[7.6.]]? - [[Stjepan Radić]] u [[Moskva|Moskvi]].

::**Jul/Juli/Srpanj **
* [[1.7.]] - [[Stjepan Radić]] u [[Moskva|Moskvi]] pristupio Međunarodnom seljačkom savezu (Seljačkoj internacionali - Krestinterni).
* [[12.7.]] - Zabranjen rad [[Nezavisna radnička partija Jugoslavije|NRPJ]], paravana za [[KPJ]]. 
* [[15.7.]] - Veliki okršaj žandarmerije i vojske sa [[kačaci|kačakom]] Azemom Bejtom ([[Azem Galica]]) u Galici i okolnim selima južno od [[Kosovska Mitrovica|Kosovske Mitrovice]] - 12 poginulih na strani vlasti i nezvaničnih "600 Arnauta" na drugoj. 
* [[16.7.]] - [[Nikola Pašić]] dao ostavku, traži nove izbore. Novu vladu pokušava da sastavi predsednik skupštine [[Ljuba Jovanović]], takođe radikal.
* [[28.7.]] - Zakletvu položila vlada [[Ljubomir Davidović|Ljube Davidovića]] ([[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]], u koaliciji sa Korošecom i Spahom, ostavljena mesta za radićevce).
* t.m. - Peti svetski kongres [[Kominterna|Kominterne]] - u rezoluciji o nacionalnom pitanju u Jugoslaviji se zalaže za samoopredeljenje i samostalnu Sloveniju, Hrvatsku i Makedoniju.

::**Avgust/August/Kolovoz **
* [[12.8.]] - Radić se vratio u Zagreb.
* [[25.8.]] - Vlada uspostavila pokrajinsku upravu u Zagrebu.

::**Septembar/Rujan **
* [[14.9.]] - Velika skupština HRSS, pozdravljena Davidovićeva vlada.
* ca. [[20.9.]] - Kralj zahteva da radićevci uđu vladu pod uslovom da polože zakletvu pred njim i da se s njima sklopi prethodno sklopi definitivan sporazum, a vladini krugovi bi ostavili takav sporazum nakon ulaska u vladu.

::**Oktobar/Listopad **
* [[8.10.]] - Ministar vojni, đeneral [[Stevan Hadžić]], dao ostavku i izazvao krizu vlade (Stjepan Radić, čiji je HRSS trebao da uđe u vladu, tražio smanjivanje vojske na polovinu, i da Hrvati služe u blizini doma). 
* [[12.10.]] - Radićev govor u [[Vrpolje|Vrpolju]] - oštro, ali se ne isključuje sporazum sa monarhijom.
* [[15.10.]] - Vlada [[Ljubomir Davidović|Ljube Davidovića]] dala ostavku, na zahtev Kralja.

::**Novembar/Studeni **
* [[6.11.]] - Nova vlada Pašić-Pribićević.
* [[9.11.|9]]-[[10.11.]] - [[Zločin u Šahovićima]] - [[Kolašin]]ci, bratstvenici Boška Boškovića, bivšeg okružnog načelnika, ubijenog pre dva dana na putu Bijelo Polje - Šahovići, svete se za njegovo ubistvo muslimanima bez razlike u Šahovićima i okolini. 
* [[10.11.]] - Raspuštena Skupština, izbori zakazani za [[8.2.]] [[1925]], sastanak nove Skupštine za [[7.3.]]

::**Decembar/Prosinac **
* [[4.12.]] - Zbor beogradskih studenata u znak podrške zagrebačkim kolegama koji štrajkuju zbog penzionisanja nekoliko profesora - došlo do sukoba sa policijom. Štrajkuje se i na ljubljanskom univerzitetu, Pašićeva vlada "nacionalizuje" tri univerziteta.
* [[19.12.]] - "Reč", list samostalnih demokrata, objavljuje isfabrikovanu verziju dokumenta o pristupanju HRSS Krestinterni.
* [[23.12.]] - Vlada odlučila da rasturi HRSS i pohapsi njeno vođstvo, na osnovu Zakona o zaštiti države, jer je ocenjeno da od stranke preti "boljševička opasnost" (pristupanje Selj. internacionali). Obznana tek 2. januara/siječnja, u iščekivanju rascepa u HRSS. 
* [[24.12.]] - [[Zog od Albanije|Ahmed-beg Zogu]] ušao u [[Tirana|Tiranu]] (Jugoslavija ga podržava), pad [[Fan Noli]]ja.

::**Tokom/tijekom godine**
* Osnovani Udruženje srpskih četnika za Kralja i Otadžbinu, kao i Udruženje srpskih četnika Petar Mrkonjić.
----
=== [[1925]] ===
::**Januar/Siječanj **
* [[2.1.]] - Objavljena Obznana o rasturanju [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]] i hapšenju njenog vođstva, na osnovu Zakona o zaštiti države. Već uhapšeni [[Vladko Maček]], [[Josip Predavec]], [[Juraj Krnjević]], [[August Košutić]] i [[Stjepan Košutić]]. 
* [[5.1.]] - U [[Zagreb]]u uhapšen [[Stjepan Radić]], kao i još preko 2000 lica u narednih nekoliko dana.
* [[12.1.]] - Zagrebački Sudbeni stol pustio optužene HRSS-ovce, osim Radića, procenjujući da seljačka i komunistička internacionala nisu isto - ali odmah ponovo uhapšeni.

::**Februar/Veljača **
* [[8.2.]] -  [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1925.|Parlamentarni izbori]], tri najjače stranke: [[Narodna radikalna stranka]] 143 poslanika (+35), [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]] 67 (-3) i [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 37 poslanika (-14). Izbori održani u atmosferi prinude .

::**Mart/Ožujak **
* [[4.3.]] - Tzv. Hrvatsko narodno zastupstvo donosi zaključak o ulasku HRSS u Blok narodnog sporazuma i seljačke demokracije ([[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]], [[Slovenska ljudska stranka]] i [[Jugoslovenska muslimanska organizacija]]).
* [[27.3.]] - Govor [[Pavle Radić|Pavla Radića]] u skupštini, **HRSS priznaje Ustav i monarhiju Karađorđevića**. Zauzvrat, vlada poništila samo mandate uhapšenog vođstva HRSS (Radić, St. Košutić, A. Košutić, Krnjević, Maček, Predavec).

::**Jul/Juli/Srpanj **
* [[14.7.]] - Sporazum [[Narodna radikalna stranka|Narodne radikalne]] i Hrvatske seljačke stranke. Hrvatska zajednica napušta klub HSS.
* [[18.7.]] - Položila zakletvu koaliciona vlada radikala i [[Hrvatska seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]] (raniji HRSS). [[Pavle Radić]] je ministar agrarne reforme. Kralj je istog dana abolirao [[Stjepan Radić|Stjepana Radića]], koji je odmah pušten i primljen u audijenciju dva dana kasnije na [[Bled]]u.
* [[20.7.]] - Posle višemesečnih pregovora, potpisane [[Netunske konvencije]] sa Italijom (saobraćaj sa [[Rijeka|Rijekom]], [[optanti]], ribolov i dr. - u KSHS ratifikovan tek [[1928]]).
* [[28.7.]] - Albanske ([[Zog od Albanije|Ahmed Zogu]]) i jugoslovenske vlasti se dogovorile da [[Manastir Sveti Naum]] pređe iz albanske pod vlast KSHS, u zamenu za selo Peškopi (pominje se prelazak [[Vrmoš]]a pod Jugoslaviju, ali to se nije dogodilo).

::**Novembar/Studeni **
* [[18.11.]] - [[Stjepan Radić]], lider [[HSS]], postao ministar prosvete.

----
=== [[1926]] ===

::**April/Travanj **
* [[4.4.]] - [[Nikola Pašić]], predsednik ministarskog saveta, dao ostavku pod pritiskom korupcijskih skandala (u koje je umešan njegov sin Rade).
* [[8.4.]] - [[Nikola Uzunović]] novi predsednik vlade (takođe [[Narodna radikalna stranka|radikal]]), i dalje koalicija sa [[HSS]]-om.
* [[11.4.]] - [[Stjepan Radić]] drži govor u [[Pakrac]]u, između ostalog spočitava ministru saobraćaja [[Krsta Miletić|Krsti Miletiću]] "4000 tone ugljena" koji se "kradu svakog meseca" u Zagrebu.
* [[12.4.]] - Ministar Miletić daje ostavku uz obrazloženje: "''ne želim da budem više u prilici da sa ovakom jednom bitangom i vucibatinom sedim za jednim istim stolom''" (misleći na Radića) - kriza vlade.
* [[15.4.]] - Uzunović dao ostavku i odmah formirao novu vladu, bez Radića (dvojica radićevaca, Šuperina i Nikić, ostali u vladi). 
* [[29.4.]] - Obnovljena "R-R" koalicija, [[HSS|radićevci]] dobijaju još tri ministarstva ([[Pavle Radić]], Krajač i Pucelj).

::**Maj/Svibanj **
* [[14.5.|14]] - [[22.5.]] - Treći kongres [[KPJ]] u Beču - za balkansku federaciju radničko-seljačkih republika, sekretar CK KPJ [[Sima Marković]], rad partije blokiran frakcijama.

::**Avgust/August/Kolovoz **
* [[11.8.]] - Kolektivna nota Grčke, Rumunije i Kraljevine SHS Bugarskoj, u kojoj se zahteva kraj makedonskih upada.

::**Septembar/Rujan **
* [[17.9.]] - Pakt prijateljstva Jugoslavije i Poljske.

::**Novembar/Studeni **
* [[27.11.]] - Prvi Tiranski ugovor - italijanski protektorat nad Albanijom (objavljen [[1.12.]]).
* [[29.11.]] - [[Stjepan Radić]] u "Domu" optužuje za saučesništvo u korupciji Nikolu Pašića i ministre u njegovoj vladi, Velizara Jankovića i [[Milan Stojadinović|Milana Stojadinovića]] (afera oko popravke lokomotiva i vagona u Češkoj, u koju je umešan Rade Pašić, sin bivšeg premijera).

::**Decembar/Prosinac **

* [[6.12.]] - Ministar inostranih poslova Ninčić dao ostavku - posledice italijansko-albanskog ugovora.
* [[7.12.]] - Ostavka [[Nikola Uzunović|Uzunovićeve]] vlade.
* [[10.12.]] - Umro [[Nikola Pašić]], lider Narodne radikalne stranke, jedan od najznačajnijih srpskih i jugoslovenskih političara i državnika (sahrana [[12.12.]]).
* [[24.12.]] - Nova Uzunovićeva vlada, opet koalicija radikala i HSS ([[Anton Korošec|Korošcevi]] klerikalci odustali u zadnjem trenutku).

::**Tokom/tijekom godine**
* Osnovana Hrvatska pravaška revolucionarna omladina.

----
=== [[1927]] ===
::**Januar/Siječanj **
* [[23.1.]] - Oblasni izbori u Kraljevini SHS, radikali ometaju HSS, naročito u Vojvodini i Bosni.
* [[28.1.]] - [[HSS]]-ovci govore o izbornom teroru, na osnovu dobrih rezultata traže peto ministarstvo, glasaju sa opozicijom. Ostavka pete vlade Nikole Uzunovića.

::**Februar/Veljača **
* [[1.2.]] - Šesta vlada [[Nikola Uzunović|Nikole Uzunovića]] - koalicija dve struje [[narodna radikalna stranka|radikala]] i [[Slovenska ljudska stranka (1892)|klerikalaca]] (bez [[Hrvatska pučka seljačka stranka|radićevaca]]).
* [[24.2.]] - Tokom odgovora ministra unutrašnjih poslova [[Božidar Maksimović|Bože Maksimovića]] (zvani "Boža Kundak") na optužbe za policijsku brutalnost, opozicija uvela u skupštinu i ogolela pretučenog čoveka. 
* [[26.2.]] - [[Đuro Basariček]] tvrdi da Maksimović nije kriv za krizu već "tajne sile" protivne parlamentarizmu (pretpostavlja se Kralj i [[Bela ruka|belorukaški]] oficiri) - Radić se ograđuje.

::**Mart/Ožujak **
* [[19.3.]] - Italijanska vlada tvrdi da Jugoslavija namerava da upadne u Albaniju, što ona, zbog ugovora sa Tiranom, "ne može trpeti" - kriza sa Italijom.

::**April/Travanj **
* [[17.4.]] - Nakon Uzunovićeve ostavke, novi premijer je [[Velimir Vukićević|Velja Vukićević]], vlada je koalicija radikala i [[demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrata]] ([[Vojislav Marinković|Marinkovićeva]] struja) + [[Mehmed Spaho]].

::**Jun/Juni/Lipanj **
* [[4.6.]] - KSHS prekinula diplomatske odnose sa Albanijom (uhapšen jedan službenik našeg poslanstva u Tirani, a takođe i granični incidenti u maju); sledećeg meseca odnosi obnovljeni, uz posredovanje evropskih sila.. 
* [[15.6.]] - Raspuštena Skupština, izbori [[11.9.]]; rekonstrukcija vlade.
* [[19.6.]] - Makedonci iz Bugarske nastavili upade.

::**Jul/Juli/Srpanj **
* [[10.7.]] - Sporazum [[Anton Korošec|Korošca]] i premijera Vukićevića na Bledu - [[Slovenska ljudska vlada (1892)|SLS]] bi ušla u vladu, ali posle izbora.

::**Septembar/Rujan **
* [[3.9.]] - Tokom zbora na sarajevskom Vratniku pucano u pravcu [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spahe]] (musliman SRNAO-vac?). 
* [[11.9.]] -  [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1927.|Parlamentarni izbori]]: [[Narodna radikalna stranka]] 112 mesta (-30), [[Hrvatska pučka seljačka stranka|Narodna seljačka stranka]] (Radić) 61 (-6), [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 61 mesto (+25) itd.

::**Oktobar/Listopad **
* [[5.10.]] - U [[Štip]]u ubijen gen. [[Mihailo Kovačević]] - počinioci iz [[VMRO]]-a.
* [[6.10.]] - Kasno uveče komitski napad na selo Klisuru kod [[Bosilegrad]]a.
* [[22.10.]] - HSS, [[Samostalna demokratska stranka|samostalci]] i [[Zemljoradnička stranka (Jugoslavija)|zemljoradnici]] pozvali [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrate]] i [[JMO]] u blok (Seljačko-demokratski savez), ali oni zasad ostaju u vladi.
* [[26.10.]] - HSS pred Skupštinom optužuje vladu za izborni teror u septembru.

::**Novembar/Studeni **
* [[10.11.]] - Osnovana [[Seljačko-demokratska koalicija]] ([[Stjepan Radić]] iz HSS i [[Svetozar Pribićević]] iz [[Samostalna demokratska stranka|samostalaca]]).
* [[11.11.]] - U [[Parizu]] potpisan ugovor između Francuske i Kraljevine SHS ("Pariski pakt"), kao protivteža italijanskom napredovanju na Balkanu.
* [[22.11.]] - Drugi Tiranski ugovor - (ojačan) italijanski protektorat nad [[Albanija|Albanijom]].

----
=== [[1928]] ===
::**Februar/Veljača **
* [[1.2.]] - U Demokratskoj stranci izglasana [[Ljuba Davidović|Davidovićeva]] rezolucija koja poziva na koncentracionu vladu, demokratski ministri daju ostavku - kriza vlade (struja [[Vojislav Marinković|V. Marinkovića]], kao i muslimani protiv rezolucije).
* [[8.2.]] - [[Velimir Vukićević]] (radikal) dao ostavku.
* [[8.2.|8]] - [[23.2.]] - Pokušaji formiranja koncentracione ili koalicione vlade, mandate dobijali Vukićević, [[Stjepan Radić]] (HSS), Davidović odbija, [[Ninko Perić]] (radikal), opet Vukićević, zatim V. Marinković (demokrata), Radić predlagao vanparlamentarno lice, npr. nekog generala... na kraju opet Vukićević. 
* [[23.2.]] - Druga Vukićevićeva vlada - radikali, demokrate, [[Slovenska ljudska stranka (1892)|klerikalci]] ([[Anton Korošec]], ministar unutr. poslova) i [[Jugoslovenska muslimanska organizacija|muslimani]] ([[Mehmed Spaho]], trgovina). 
* kraj veljače - Osma konferencija zagrebačke organizacije ilegalne [[KPJ]] - pobjeda antifrakcijske struje ([[Josip Broz]], [[Andrija Hebrang]]...).

::**April/Travanj **
* april - Otvoreno pismo [[Kominterna|Kominterne]] članovima KPJ - traži se obračun sa frakcijama, beogradska organizacija u početku ne prihvata.

::**Maj/Svibanj **
* [[28.5.]] - Velike demonstracije beogradskih i zagrebačkih studenata protiv ratifikacije [[Netunske konvencije|Netunskih konvencija]] sa [[Italija|Italijom]].


::**Jun/Juni/Lipanj **
* [[19.6.]] - Govoreći o nedolaženju nekih ministara i poslanika na skupštinske sednice, Stjepan Radić za radikalski klub kaže da "...dolazi na glasanje kao stoka. Hoćete li stoka ostati, ne dolazite slobodno u Parlamenat!"; gušanje radikala i radićevaca, radikal [[Toma Popović]] viče: "Strpljenju mora biti kraj! Pašće mu glava jednoga dana tu! ...". Drugi radikal, [[Puniša Račić]] pismeno zahteva lekarski pregled Radića.
* [[20.6.]] - **Atentat u Skupštini** - posle novih verbalnih sukoba, poslanik [[Puniša Račić]] upucao nekoliko poslanika [[Hrvatska pučka seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]]; na mestu ubijeni [[Pavle Radić]] i dr [[Đuro Basariček]]; ranjeni [[Stjepan Radić]], dr [[Ivan Pernar]] i [[Ivan Granđa]]. 
* [[21.6.]] - Demonstracije u Zagrebu, trojica mrtvih (pogreb 24.6.).
* [[23.6.]] - Sahrana ubijenih poslanika, [[Seljačko-demokratska koalicija]] se neće vraćati u skupštinu, traži se i novi ustav.
* [[jun]]-[[jul]]? - Kralj predlaže mirno odvajanje Hrvatske ([[Svetozar Pribićević|Pribićević]] će [[1.8.]] govoriti o "pretnjama amputacijom" od strane stranaka).

::**Jul/Juli/Srpanj **
* [[3.7.]] - Ostavka [[Velimir Vukićević|Vukićevićeve]] vlade.
* [[5.7.]] - Radić odbija mandat za sastav vlade, predlaže obrazovanje neutralnog kabineta.
* [[13.7.]] - Pokušaj ubistva Žike Ilića, šefa javne bezbednosti, u njegovoj kancelariji u Ministarstvu unutrašnjih dela (VMRO).
* [[28.7.]] - [[Anton Korošec|Korošecova]] vlada (ista četvorna koalicija).


::**Avgust/August/Kolovoz **
* [[1.8.]] - Zasedanje skupštine u Beogradu, bez kluba SD koalicije koji drži zasedanje u zagrebačkoj Sabornici (predsedava Svetozar Pribićević): ne priznaju skupštinu sazvanu u Beogradu, boriće se za novo uređenje.
* [[4.8.]] - Josip Broz uhapšen u Zagrebu (kasnije "Bombaški proces" i osuda na pet godina zatvora). 
* [[8.8.]] - Umro [[Stjepan Radić]] (veliki pogreb [[12.8.]]).
* [[13.8.]] - Krnja Skupština ratifikovala Netunske konvencije sa Italijom. [[Vladko Maček]], novi lider HSS-a, izjavljuje da bi u KSHS trebale biti zajedničke samo granice, carina, diplomatija i možda vojska.

::**Septembar/Rujan **
* [[2.9.]] - Drugi sabor pravaške omladine u Zagrebu, traži se nezavisnost Hrvatske. Osniva se militantna organizacija Hrvatski domobran ([[Branimir Jelić]]).

::**Novembar/Studeni **
* [[5.11.|5]] - [[16.11.]] - Četvrti kongres KPJ u Drezdenu - protiv frakcija i za centralizam u partiji, pod uticajem Kominterne za nezavisne Sloveniju, Hrvatsku i Crnu Goru, nezavisne i ujedinjene Makedoniju i Albaniju, kao i za balkansku federaciju.

::**Decembar/Prosinac **
* [[1.12.]] - Deseta godišnjica ujedinjenja. Na zagrebačkoj katedrali istaknute crne zastave, demonstranti kliču "slobodnoj Hrvatskoj" i liderima SDK, ima mrtvih i ranjenih.
* [[4.12.]] - Pozivi na štrajk i neredi na Zagrebačkom univerzitetu.
* [[5.12.]] - Pukovnik Vojin Maksimović postavljen za v. d. zagrebačkog velikog župana - demokrate nisu obaveštene, otvara se kriza vlade.
* [[30.12.]]? - Premijer Korošec dao ostavku.

== Početak ličnog režima [[1929]] ==
::**Januar/Siječanj **
* [[1.1.]] - Stupa na snagu novo uređenje finansijske službe Kraljevine SHS (prema zakonu od 8.10.'28.), određeno 14 direkcija sa odgovarajućim oblastima.
* [[3.1.|3]]-[[5.1.]] - Kralj Aleksandar se (formalno) konsultuje sa liderima stranaka.
* [[6.1.]] - **Šestojanuarska diktatura**. Proglas "Mome dragom narodu...": zbog "nemogućnosti" parlamentarnog sporazuma, u ime narodnog jedinstva i državne celine, Kralj [[Aleksandar I Karađorđević]] ukida Ustav [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], raspušta Skupštinu i zavodi lični režim. Postavljena vlada generala [[Petar Živković|Petra Živkovića]]. Proglašen niz zakona - zabranjene stranke sa "verskim ili plemenskim" obeležjem, cenzura štampe, komesari umesto oblasnih skupština i odbora itd. (početak ličnog režima kralja Aleksandra, do [[1931]]). 
* 19/[[20.1.]] - [[Ante Pavelić]] pobegao u Austriju. 
* [[24.1.]] - Rezolucija Biroa CK [[SKOJ]]-a - "ostaje jedino" put nelegalnog oružanog ustanka radnika i seljaka protiv diktature. 
* kraj januara - Zabranjene političke stranke u KSHS.

::**Februar/Veljača **
* t.m. - Rukovodstvo [[KPJ]] poziva radnike i seljake na borbu za rušenje režima.

::**Mart/Ožujak **
* [[17.3.]] - U Ženevi potpisan grčko-jugoslovenski sporazum o Solunskoj zoni.
* [[22.3.]] - U Zagrebu ubijen Toni Schlegel, direktor Jugoštampe (naklonjen kralju).
* [[31.3.]] - Pakt prijateljstva, mirenja i sudskog raspravljanja između Kraljevine SHS i [[Grčka|Grčke]].
:+ Novi Zakon o vrhovnoj državnoj upravi u KSHS: ukinuta četiri ministarstva (vera, agrarne reforme, narodnog zdravlja, pošta i telegrafa).
* [[19.4.]] - [[Ante Pavelić]] i [[Gustav Perčec]] stigli u Sofiju, pozdravljeni od pristalica [[VMRO]], sutradan deklaracija o saradnji u borbi protiv Jugoslavije (pet dana kasnije protiv obojice dignute optužnice u KSHS i u odsustvu osuđeni na smrt 17.7.).
* [[25.4.]] - [[Đuro Đaković]] i [[Nikola Hećimović]] ubijeni na jugoslovensko-austrijskoj granici.
* t.m. - Uhapšen [[Dragoljub Jovanović]], levi [[zemljoradnička stranka (Jugoslavija)|Zemljoradnik]].

::**Maj/Svibanj **
* ? t.m. - Uhapšen [[Svetozar Pribićević]], interniran u [[Brus]].

::**Jun/Juni/Lipanj **
* [[7.6.]] - Presuda za atentat u Narodnoj skupštini [[1928]]: [[Puniša Račić]] osuđen na zbirnih 60 godina robije, tj. zakonski maksimum od 20 godina (sud nije našao predumišljaj); [[Dragutin Jovanović-Lune]] i [[Toma Popović]] oslobođeni krivice.

::**Avgust/August/Kolovoz **
* [[15.8.]] - U Beogradu prvim zborom akcionara osnovana Privilegovana Agrarna Banka.
* t.m. - Funkcioneri [[HSS]] [[Juraj Krnjević]] (gen. sekretar) i [[August Košutić]] (potpredsednik) otišli u emigraciju.

::**Oktobar/Listopad **

* [[3.10.]] - Kralj Aleksandar promenio ime ''Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca'' u **Kraljevina Jugoslavija**; zemlja podeljena u 9 banovina plus Uprava Grada Beograda, umesto 33 oblasti (granice banovina donekle menjane 1931).

::**Decembar/Prosinac **
* [[10.12.]] - Uhapšen [[Josip Predavec]], potpredsednik [[HSS]], zbog navodne prevare, u vezi stečaja Seljačke zadružne banke.
* [[17.12.]] - Kraljev rođendan zvanično proslavljen u celoj zemlji (konfiskovani izveštaji o podmetnutoj bombi na pruzi Beograd-Zagreb i napadu na projugoslovenskog sveštenika Ritiga).
* [[22.12.]] - Uhapšen [[Vlatko Maček]], predsednik HSS, pod optužbom da je finansirao neke članove navodne terorističke organizacije, koja je trebalo da deluje u vreme Kraljevog rođendana (16-17. decembar - bomba pod voz kojim su putovale deputacije u Beograd, bomba u katedrali i "moguće" u 'Esplanadi' tokom svečanog bala).

::**Tokom/tijekom godine'''
* U svim opštinama, pa tako i u gradu Beogradu izabrane opštinske organe smenjuju od strane kralja postavljeni predsednici opština.
* Osnovan Državni sud za zaštitu države. 
* Na inicijativu Kominterne, KPJ pozvala na oružani otpor diktaturi, što su vlasti iskoristile da nanesu teške gubitke partiji. (v. Sedam sekretara SKOJ-a).
* Do kraja godine CK KPJ prestao delovati kao jedinstveno rukovodstvo, članovi u emigraciji.

## Izvori

## Povezano
* Hronologija Kraljevine Jugoslavije