Ustanak u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj

**Ustanak u NDH**, odnosno **Ustanak u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini**, izbio je leta **1941**, ubrzo po osnivanju Nezavisne Države Hrvatske. Započeo je kao odbrambeni ustanak Srba koji su pred ustaškim progonom otišli u zbegove. Ustanak su u početku vodili četnici i partizani, da bi četnici kasnije uspostavili suradnju sa NDH i okrenuli se borbi protiv partizana.

Ustanci su gotovo istovremeno izbili u Bosanskoj krajini, Lici, na Kordunu, Baniji, Romaniji, Majevici i Ozrenu, u Hercegovini. Ustanak je uglavnom organizovala Komunistička partija Jugoslavije, sem u Hercegovini, gde su borbe počele spontano još juna 1941. kao vid životne samoodbrane Srba od ustaških pokolja. Spontani faktor je imao odlučujući uticaj.

Kao zvaničan početak ustanka u Hrvatskoj i Bosna i Hercegovina slavio se 27. jul 1941. godine, iako su prve borbe počele još u maju. Kraj Siska je osnovan Sisački partizanski odred 22. lipnja 1941. godine, što se u Hrvatskoj danas obilježava kao Dan antifašističke borbe. U prvih nekoliko dana općeg ustanka oslobođen je povezani veliki teritorij od Knina na sjever do Kulen Vakufa i od Gospića na istok do Mrkonjić Grada. Od 27. jula do prvih dana augusta ustaška vlast je u Bosanskoj krajini, Lici, dijelovima Korduna i Banije i u sjevernoj Dalmaciji potpuno slomljena. Ustaše su se zadržale u nekoliko gradova. Među ustanicima potom dolazi do deobe na partizane i četnike, koje je Italija privukla sebi.

Komunisti su presudno uticali da ustanak ne postane međuetnički sukob, već organizovana borba protiv ustaša i okupatora. Naspram nacional-šovinističke politike svih zaraćenih strana, partizani su zastupali bratstvo i jedinstvo naroda Jugoslavije. Oni su aktivno sprečavali bratoubilački rat u nacionalno mješovitim krajevima Hrvatske, Bosne i Hercegovine. Na jednoj strani trebalo je sprečiti pokolje srpskog življa, a na drugoj, onemogućiti srpske ustaničke mase da ne skrenu na stranputicu odmazde protiv Hrvata i Muslimana u celosti. Posledice ove politike su bile od odlučnog značaja za pobedu narodnooslobodilačke borbe.

Ustankom u NDH je počela dugogodišnja narodnooslobodilačka borba, koja je 1945. godine završena pobedom partizana i oslobođenjem okupirane Jugoslavije.

## Uspostava NDH

Petog dana aprilskog rata, 10.4. 1941. godine, je voljom Hitlera i Mussolinija proglašena Nezavisna država Hrvatska. Nakon nekoliko dana je rukovodstvo Komunističke partije Jugoslavije, pozvalo narode Jugoslavije (»vi, koji se borite i ginete u borbi za svoju nezavisnost«) da ne klonu duhom i da se priključe onima (»komunisti i čitava radnička klasa Jugoslavije «) koji će »ustrajati do konačne pobjede u prvim redovima narodne borbe protiv osvajača«.

## Genocid u NDH

Teror nad Srbima, koji su činili oko trećine stanovništva NDH, je vrlo brzo uspostavljen kao sistem. Zakoni protiv Srba počinju da se ređaju poslije 25. aprila, kad je Ante Pavelić potpisao »Zakonsku odredbu o zabrani ćirilice«. Uslijedila je »Zakonska odredba o prelazu s jedne vjere na drugu«, pa o ukidanju svih »srpsko-konfesionalnih pučkih škola i zabavišta«. Zabranjena je srpska pravoslavna vjera, jer »nije u skladu s novim državnim uređenjem«. Kretanja Srba su ograničena. Na rukavu moraju nositi plavu traku sa slovom P.

Politbiro CK KPJ je krajem aprila 1941. u Zagrebu ustao protiv bratoubilaštva: „*Protiv srpskog i slovenačkog naroda razuzdala se jedna nezapamćena šovinistička i bratoubistvena kampanja sa strane marionetske vlade u Zagrebu koja nema masovne potpore u narodu*..." Čak i u redovima onih koji su uspostavljali »novu Hrvatsku« dolazi do zaprepaštenja. Tako se dogodilo s komandantom 1. oružničke, to jest žandarmerijske pukovnije. On će »Ravnateljstvu za javni red i sigurnost« poslati protestno pismo u vezi s pokoljima, koje on po ustaškom rječniku zove »čišćenje«:

Sistematski ustaški pokolji bili su glavni razlog za odlazak srpskog stanovništva u zbegove, i bunu protiv vlasti NDH. Žarišta pobune su – kako je to Talijanima 1. juna tvrdio Momčilo Đujić – u zbjegovima srpskog, »obespravljenog, progonjenog i klanog naroda«. U komunističkom časopisu »Gerilac« je pojašnjeno:

Ustaške pokolje podržavao je i sam Adolf Hitler, koji je već 6. juna primio Pavelića i posavetovao ga da "ako želi istinski stabilnu hrvatsku državu, onda mora da pedeset godina vodi nacionalno netolerantnu politiku". U Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini - u okviru NDH - srpski narod našao se egzistencijalno ugrožen od klerofašističkog režima koji je koristeći okupaciju Jugoslavije i Hitlerovu podršku išao na stvaranje etnički čiste katoličke države na Balkanu.

## Prve pobune
### Đurđevdanska pobuna

Svega 18 dana od kapitulacije Jugolavije došlo je do sukoba srpskih seljaka iz okoline Sanskog Mosta, sela Kijevo i Tramošnja 6, 7. i 8. maja 1941. godine, poznatog kao Đurđevdanski ustanak sanskih seljaka. Na ustaška zlostavljanja seljaci su odgovorili vatrom i odbili ustaše od svojih sela. Kada su seljaci Kozice, Hazića, Stratinske, Obrovca i drugih susednih srpskih sela saznali za borbu s ustašama na Kijevskoj gori, krenuli su u pomoć Tramošnjacima. Zapovjednik dijelova hrvatske vojske u Bosanskoj krajini javio je Zapovjedniku cjelokupne hrvatske kopnene vojske o borbi sa „četnicima kod Sanskog Mosta". Ustašama je u tim borbama pristigla pomoć iz Prijedora, a 7. maja na pobunjene seljake krenulo je i jedno nemačko odeljenje iz 1. diviziona 132. puka stacioniranog u Prijedoru. U svitanje 8. maja ojačanom nemačkom bataljonu pošlo je za rukom da razbije položaje pobunjenih seljaka, bez čvrste i jedinstvene komande. Nemci su za svoje ubijene (odnos 10 Srba za jednog Nemca) streljali 27 Srba u Sanskom Mostu i zatim njihova tela obesili u Gradskom parku, kao zastrašujući primer i opomenu.

Majsku („đurđevdansku") pobunu ustaše su iskoristile da pooštre teror nad Srbima.

## Dizanje ustanka
 

### Ustanak u Hercegovini

Masovni spontani otpor ustaškim zločinima javio se prvo u istočnoj Hercegovini, u nevesinjskom kraju, početkom juna 1941. godine. Posle ustaških pokolja u okolnim selima (u selu Koritima i u selu Drežnje), seljaci iz Donjeg Drežnja sprečili su 3. juna 1941. ustaše da uđu u selo. Ustaški natporučnik Franjo Sudar je 3. juna krenuo sa trupama u selo Donji Drežanj. Na mostu, poznatijem kao Gvozdeni most, na rijeci Zalomci, ustaše su dočekali ustanici pod vodstvom Obrena Ivkovića. Ubrzo su se digli srpski seljaci šire okoline.

Kazančani su u noći između 5. i 6. juna napali ustašku kasarnu u svom selu. Ustanike je predvodio budući četnički komandant, sveštenik Radojica Perišić. Posle bombaškog napada i juriša, iz kasarne je s prvim mrakom 50-ak vojnika pobeglo prema Avtovcu. U očekivanju dolaska jačih snaga NDH, razaslati su kuriri sa vešću o početku ustanka. Već tokom 6. juna napadnuta je posada u stanici Jasenak i zauzeti su položaji prema Mulju i Avtovcu. Ustanički prvaci sastali su se istog dana na Gatu, donevši tom prilikom, prema učesniku događaja Aleksi Tepavčeviću, sledeće odluke:

Ustaše su na otpor u istočnoj Hercegovini odgovorili masovnim zločinima nad srpskim stanovništvom Mostara, Čapljine, Ljubinja. Oko 15. juna stigla su ustaška pojačanja za gušenje ustanka. Napred je išao odred „crne legije“, jačine oko 500 ljudi, iza njega lokalne ustaše. Glavna borba odigrala se kod Stepena i Pržina, oko 15. juna. Pobeda je pripala ustanicima, a na bojnom polju je ostalo pedesetak poginulih ustaša. Narednih dana borba se se prenosi i na ostale srezove. Ustaše su u defanzivi, s tim što iz Fazlagića Kule svakodnevno pokušavaju da osvoje srpske položaje kod Bijele Gomile.

Posle napada Nemačke na SSSR pobuna u Hercegovini prerasta u masovni narodni ustanak. Oko tri sata popodne 26. juna ustaničke položaje počela su da nadleću tri aviona NDH. U niskom letu, bacali su ručne bombe i mitraljirali ustanike. Posle početne panike, sva tri aviona, školskog tipa, su oborena. Sledećeg dana 27. juna, u pomoć vojsi NDH došla su dva kamiona italijanskih vojnika. U zasedi kod Kobilje Glave 15-tak Italijana je ubijeno, a ostali su se predali. Novi uspeh osokolio je ustanike da u noći između 27. i 28. juna napadnu Avtovac. 28-og ujutru ustanici osvajaju ovu varošicu: „*Avtovac je ležao u izgorinama i malo je zgrada ostalo neoštećeno... Stvari su i dalje otimane iz vatre. Predviđalo se da neće biti soli i brašna i zato su najradije nošena ta dva artikla.*“  U Avtovcu su se prvi put srele ustaničke vođe, sveštenik Radojica Perišić i poručnik Milorad M. Popović.

Jake italijanske kolone, praćene avijacijom, krenule su 29. juna iz Bileće prema Avtovcu. U prazno varošicu Italijani su ušli uveče istog dana, a ustanici su se povukli na ranije položaje. Italijanske i ustaško-domobranske trupe su početkom jula potisle ustaničke snage sa oslobođene teritorije u planine, gde se u zbegove sklonilo neboračko stanovništvo. Na planini Sitnici kod Trebinja nalazilo se 20.000 izbeglica iz stolačkog, ljubinjskog i bilećkog sreza. Drugi zbeg nalazio se na planini Viduši. Zbegovi su organizovani u vojnom pogledu formiranjem četa narodne vojske, zaduženih da brane prilaze zbegovima u planini.

### Ustanak u Lici i Bosanskoj krajini
 

Pravoslavni sveštenik Momčilo Đujić se povezuje s zbjegovima u Kninskoj krajini, gdje od početka juna formira naoružane četničke grupe. Komunisti također organizuju narod u zbegovima i formiraju gerilske odrede. Đujić je u govorima insistirao na borbi protiv "naših neprijatelja Hrvata", dok su ga komunisti ispravljali "ne Hrvata, nego ustaša".

Organizovani ustanak na području NDH je započeo u Lici i Bosanskoj krajini, ujutru 27. jula 1941. godine, napadom gerilskih odreda na Srb, Drvar i Bosansko Grahovo. Za borcima su se kretali seljaci, naoružani vilama, kosama, sekirama. Uprkos brižljivoj pripremi ustanka, došlo je do probijanja stihije i krvavih odmazdi nad Hrvatima i "Turcima" (vidi Pokolj kod Drvara i pokolj u Bosanskom Grahovu).

Ustanički talas od Drvara i Bosanskog Grahova širio se prema Livnu i Glamoču, a 29. jula prekrio je sav Podgrmeč. Do prvih borbi na Kozari došlo je 30. jula. Iz Like se ustanak širio ka Dalmaciji. Od 28. do 30. jula 1941. ustanak je zahvatio čitavu Kninsku krajinu i delove Bukovice, kao i Vrliku iz Cetinske krajine. Početkom avgusta izbio je ustanak u kotarima Udbina i Korenica, a polovinom meseca u Brinju i Otočcu.

Stvorena je sve veća slobodna teritorija, čiji je centar postao Drvar. Ova teritorija, koja je obuhvatala je područje Kulen Vakufa, Donjeg Lapca, reke Zrmanje, Kninske krajine, Dinare, Bosanskog Grahova i Glamoča tj. preko 5.000 kvadratnih kilometara, nazivana je i Drvarska republika. Na velikom slobodnom teritoriju od Knina do Bihaća, ustaničke snage su polagale zakletvu objavljenu u drvarskom »Gerilcu«: »*Zaklinjem se da ću se neprijatelju, koji je pomoću domaćih izdajica i plaćenika, porobio i opljačkao moju zemlju ... osvetiti, da ću mu nanositi udarac, krv za krv, smrt za smrt!*« U Drvaru je osnovan štab na čelu s komunistom Ljubom Babićem. 30. jula u Drvaru je formirano Vojno revolucionarno veće, sastvaljeno od svih političkih komesara odreda, koje je imalo karakter organa narodne vlasti.

Polovinom avgusta izvršena je reorganizacija narasle ustaničke vojske. 16. avgusta je, posredstvom Marka Oreškovića, delegata CK KPJ, formirana Drvarska brigada, s komandantom Milutinom Moračom, koja je krajem avgusta imala oko 700 boraca. U oslobođenom Drvaru, organizovana je radionica za popravku lakog nemačkog naoružanja i izradu ručnih bombi, nagaznih mina i lakih minobacača. U dvomesečnom periodu izrađeno je oko 5.500 betonskih i železnih bombi, popularnih „drvarčanki“, stotine nagaznih mina i neutvrđen broj minobacača nazvanih drvarskim topovima. Gerilski informativni biro izdavao je bilten „Gerilac“.

U Drvaru je 31. augusta održano zasjedanje delegata »narodnooslobodilačkih gerilskih odreda za Bosnu i Liku«. Savjetovanje je održano u prisustvu predstavnika sa svih frontova "od Velebita, Dinare i Plitvičkih jezera pa sve do Livna". Osim što je trebalo čvršće povezati odrede, otvoreno je pitanje "protunarodnih elemenata", koji »više vole talijanski fašizam nego slobodu srpskog naroda«. Svi delegati (među kojima i četnici Momčilo Đujić, Branko Bogunović i Živko Brković) su prihvatili odluku da će »nastaviti svetu borbu nacionalnog oslobođenja ispod talijanskih i njemačkih okupatora i njihovih plaćenika ustaških bandita i domaćih izdajnika«, na liniji bratstva i jedinstva sa Hrvatima, Slovencima i Muslimanima.

Neuspesi snaga NDH u borbama protiv ustanika doveli su u pitanje ustašku državu, pa je traženo Italijanima da okupiraju slobodnu teritoriju. Italijani su u septembru sa dve divizije krenuli prema Drvaru, prikazujući se zaštitnicima srpskog naroda od ustaša. Talijani su se nesmetano kretali kroz područje Kninske Krajine pod kontrolom četnika. Tamošnje vođe, s Đujićem na čelu, sačinili su sporazum s Italijanima da ih bez borbe puste u Bosansko Grahovo. Dinarski odredi, vojska od oko hiljadu pušaka, bez ispaljenog metka su pustili talijansku kolonu od oko 330 vojnika sa 7 lakih tenkova i 4 topa, da uđu u Bosansko Grahovo. Đujić potom formira Dinarsku četničku diviziju, u službi Italijana.

Prilikom napada Italijana na Drvar, došlo je do konačno raskola četnika i partizana. Tokom borbi, Brkovićeve, Bogunovićeve i Đujićeve jedinice se odvajaju od Drvarske brigade. Četnička formacija se prvi put spominje kada Živko Brković piše uputstvo o »organizaciji Srpskog narodnog oslobodilačkog pokreta (SNOP)«, ne više kao komandant 5. bataljona Drvarske brigade, već »za štab Puka P. Mrkonjića«. Od 9.09. u Drvarskoj brigadi pojam gerilac je zamijenjen pojmom partizan.

### Ustanak u Slavoniji
 
 
Na pripremi narodnog ustanka u Slavoniji rade najistaknutiji komunisti i to: sekretar CK KPH Rade Končar, Pavle Gregorić, Karlo Mrazović, Drago Marušić, Josip Kavaj, Marko Simenić, Dušan Čalić i dr. Oni su najodlučniji u sprovođenju poziva CK KPJ na oružani ustanak. Okružnoj partijskoj konferenciji u Banovoj Jaruzi 18. juna 1941. prije poziva na ustanak, prisustvuju Rade Končar sekretar CK KPH i Pavle Gregorič član CK KPH. Na konferenciji je raspravljano o pripremama za oružani ustanak i zaključeno da se ide na diverzantske akcije. U selu Tomici kod Slavonskog Broda održana je 22. juna 1941. Okružna partijska konferencija o pripremi za oružani ustanak. Od svih partijskih organizacija u Slavoniji, brodska partijska organizacija bila je najaktivnija. Ona je već 8. jula 1941. formirala Brodski partizanski odred.

### Ustanak na Kordunu

Ustanak na Kordunu, izazvan ustaškim pokoljima, brzo je zaustavljen snažnim represalijama protiv ustanika. Jenjavanje ustanka zaustavio je Okružni komitet KP Hrvatske za Karlovac, pomognut od rukovodećih komunista iz CK KP Hrvatske. Partizanski odredi stavljeni su pod strogu kontrolu komunista, a srpske nacionalističke snage, koje je predvodio Miša Napijalo, krajem 1941. su poražene. Početkom 1941. i 1942. došlo je do pojedinačnih streljanja nacionalista, koji su se suprotstavljali kursu narodnooslobodilačke borbe. Kordun je nakon toga doživeo više ustaških ofanziva.

### Ustanak na Baniji

Ubrzo po dolasku ustaša na vlast počinju progoni lokalnog srpskog stanovništva u Baniji. 19. jula 1941. godine održano je partijsko savjetovanje u šumi Abez, gdje je donijeta odluka o dizanju ustanka. 22.6. je u šumi Brezovica kraj Siska formiran Sisački partizanski odred. Odluku o formiranju Odreda je donio Okružni komitet Komunističke partije Hrvatske za Sisak, i to nakon vijesti o početku njemačkog napada na SSSR. Većinu ljudstva su činili članovi KP iz okolice Siska. Komandant Odreda je bio Vlado Janić Capo.

Pokolj u glinskoj crkvi se desio 29. jula 1941. godine, u mjestu Glina, gdje su ustaše ubile nekoliko stitina Srba zatvorenih u crkvi. Zbog toga i sličnih slučajeva, narod masovno bježi u šume, što je stvorilo preduslove za ustanak. Na aktiviranje boračkih snaga u zbegovima uticali su komunisti, i one su izvođene pod rukovodstvom Vasilija Gaćeše. Krajem jula i u toku avgusta obrazovane su partizanske grupe i u Gorskom kotaru, naročito u kotaru Ogulin, Delnice, Čabar i Vrbovsko. Nekoliko hiljada Srba izbeglih na Šamaricu, avgusta i septembra 1941. preduzimali su akcije protiv ustaša u kotarima Dvor, Kostajnica, Petrinja i Glina. Oktobra 1941. izbio je masovni ustanak u Drežnici kod Ogulina.

### Ustanak u istočnoj i centralnoj Bosni

Krajem jula i početkom avgusta došlo je do prvih akcija ustanika u Podlugovima (kod Sarajeva), na Romaniji, Trebeviću, u predelu Birča (u tuzlanskoj oblasti). Ustanak je naglo izbio i brzo se proširio u srpskim naseljima oko Han-Pijeska, Vlasenice, Srebrnice, Bratunca, Drinjače. U tuzlanskoj oblasti izdvajali su se ustanički rejoni Birča, Majevica sa Semberijom i Ozrenom, a u sarajevskoj oblasti Semizovac, Romanija i Kalinovik.

U Drinjači je 1.10. 1941. potpisan sporazum o saradnji partizana i četnika u istočnoj Bosni. Tada je formiran zajednički Operativni štab za rukovođenje operacijama. U Vlasenici je 16. 10. 1941. održana konferencija predstavnika partizanskih i četničkih jedinica istočne Bosne radi raščišćavanja međusobnih nesuglasica. Konferencija nije uspela i četnici su 17. 10. 1941. u Vlasenici, na svojoj skupštini, izabrali Privremenu upravu istočne Bosne i raskinuli sporazum o saradnji s partizanima. Od toga vremena Jezdimir Dangić i njegovi četnici rade na razbijanje NOP-a u istočnoj Bosni. Parizani i četnici su na tom području vodili pravi mali propagandni rat za pridobijanje lokalnog stanovništva iako formalno nisu bili u stanju otvorenog neprijateljstva. Četnici su u tome imali određenog uspeha, te su čak i neke kompletne partizanske čete promenile stranu.

Proleća 1942. između četnika i partizana dolazi do otvorenih borbi za Istočnu Bosnu.

## Politika strana u ustanku
### Četnici u ustanku

Četnici su u ustanku delovali u dva pravca: izazivanjem nacionalne netrpeljivosti prema Hrvatima, uvući Srbe u nacionalni (četnički) pokret, a naglašavanjem tragične sudbine i izbacivanjem u prvi plan parole o odbrani srpstva razviti osećanje mržnje i izdaje prema svima i svakome ko nije na liniji srpstva i tradicije (partizani).

Neki četnički predstavnici su tražili da Italija »anektira cijelu Dalmaciju«. Niko Novaković Longo i Boško Desnica su u maju 1941. objavljili javni apel u listu »San Marco« kojim u ime »100.000 pravoslavnih Srba sjeverne Dalmacije« traže da Talijani pripoje čitavu Dalmaciju a ne samo njen sjeverni dio, što je dr Novakoviću donelo naklonost Rima.

Četničke jedinice u Hrvatskoj nastaju izdvajanjem iz ustaničkih snaga, od Talijana naoružavani, opremljeni, hranjeni, plaćani i korišteni. Četnici su vodili politiku taktiziranja, koja ne smije biti »pogubna borba« protiv okupatora, već zavaravanje suradnjom u iščekivanju pobjede antihitlerovskog saveza, kada će »*spašeni narod, bez velikih žrtava na koje je bio osuđen od Berlina, moći zatražiti i pouzdano dobiti ugodno i ugledno mjesto pod kapom nebeskom, odnosno u budućem slobodnom svijetu*«. Od augusta je vršen silovit pritisak na ustanike da prihvate talijansku okupaciju: »*Srbi, koji sprečavaju okupaciju, otvoreno služe Paveliću, štite Nezavisnu Državu*.«  U proglasima pop Đujić kaže: 

Četnički pokret se od početka ispoljio kao opasnost za opći ustanak, jer je ustaničke mase pozivao na kolaboraciju i na izoliranje ustanika Hrvata.

### Komunisti u ustanku

U skladu sa novonastalom situacijom fašističke okupacije, usvojena je Rezolucija Majskog savjetovanja KPJ:

U julu CK KPJ upućuje poziv narodima Jugoslavije na opšti ustanak protiv ukupatora:

Partizani su sa ustašama vodili nemilosrdne borbe, ali nisu dozvoljavali da to postane borba protiv hrvatskog naroda u celini. Oni su pozivali regularnu vojsku, domobrane, na prelazak mobilisanih u partizane. Ustaše nikada nisu pozivani na predaju, smatrani su partijskom vojskom, fašistima i likvidirani bez milosti.

12. septembra 1941. godine Tito je naložio Radi Končaru »da se ukida naziv gerilac« i umesto njega koristi "popularni naziv partizani", koji važi za čitavu zemlju.

Član britanske misije Basil Davidson je za jugoslovenske komuniste rekao:

### Talijanska politika

Suočeni sa zločinima ustaša, neki srpski prvaci su tražili saradnju s Italijanima kao zaštitnicima, koji su bili zainteresovani za takvu saradnju, koristeći staru devizu: „*[[divide et impera|zavadi, pa vladaj]]*". Tek što je ustanak planuo, 29. jula, komandant 6. armijskog korpusa general Renzo Dalmazzo je objašnjavao potčinjenima da Đujić i ostali »nacionalisti-pobunjenici« uopće »nisu protivnici Italije«, nego da »zaista pokazuju poštovanje prema našim oficirima«. On je upozorio višu komandu na neophodnost hitnog donošenja odluke »za naše ponašanje i vladavinu«, jer su »pobunjenici prilično dobro svrstani u formacije«, a uočena je mogućnost da – zbog malog ugleda »nacionalista-pobunjenika« – »komunistički elementi preuzmu uzde pokreta i izazovu akcije usmjerene i protiv Talijana«.

Talijani izvode dvije instrukcije za odnos prema srpskim pobunama u NDH:
* prvo, treba Srbe, prihvaćajući njihove antiustaške akcije, vezati uza se, što će, u poljuljanoj konstelaciji i onako nezaživjele ustaške državne konstrukcije, u pravom trenu otvoriti put daljeg širenja rimskog imperija i preko Velebita i preko grebena Dinare, 
* drugo, kontrolom, pa čak i pomaganjem antiustaškog usmjeravanja srpskih ustaničkih masa, paziti da ustanak ne prihvati komunističke parole i – što se već moglo nazrijeti – da iz antiustaštva ne preraste u oslobodilački antifašistički pokret.

Iako su upravo italijanski fašisti doveli na vlast Pavelića, nakon srpskog ustanka će se predstavljati kao zaštitnici Srba od ustaškog genocida. U Pađenima je 26. augusta potpisana »proširena izjava« u kojoj »Italijani garantiraju sigurnost i slobodu naroda srpskog u okupiranoj oblasti, ispovjedanja religije, slobodu škole i nastave« s tim da »vojnu i civilnu upravu preuzimaju Italijani, a kod civilne uprave biće imenovan komesar Hrvat u sporazumu sa Zagrebom i Rimom«.

Talijani su koristili ustanak Srba, da bi širili svoju zonu uticaja, odnosno da bi zaposeli garnizone u nekim gradovima NDH. U zapovesti Glavnog stožera domobranstva od 28. avgusta 1941. se kaže:
„Posade u Kninu, Sinju, Mostaru i Nevesinju ostavljaju u posadnim mjestima onoliko snaga koliko je potrebno za osiguranje objekata u kojima se čuva vojni materijal... Privremene posade u Lovincu, Gračacu, Livnu, Ljubinju, Stolcu i Berkoviću biti će povučene. Kada čete u označenim posadama budu izmjenjene sa četama Talijanske vojske imaju javiti svoju spremnost za odlazak... Oružništvo i finansi ostaju na svojim mjestima." 

Ustaške vlasti su bile krajnje zabrinute što se talijanski oficiri neprestano sastaju s »glavnim vođama pobunjenika «, to jest s Đujićevim četnicima, pri čemu ih priznaju »kao poglavare sela Kninske krajine«. Od augusta ustaše uočavaju da se Talijani prema popu Đujiću ili Paji Popoviću »odnose kao prema službenim licima«.

U skladu sa svojom politikom, Talijani će već sledeće 1942. regrutovati deo srpskih ustanika, četnika, u okupatorske jedinice Antikomunističke dobrovoljačke milicije.

## Posledice ustanka
### Politika smirivanja

Pavelića je silina ustanka primorala da 21. augusta prepusti župu Bribir-Sidraga nadležnosti Općeg upravnog povjereništva pri štabu 2. talijanske armije, a pet dana kasnije u Zagrebu je potpisan sporazum o ponovnoj okupaciji »druge zone«. Ta zona je proglašena demilitariziranom, a talijanski generali i Pavelić su se sporazumjeli da Đujićeve snage, nazvane »nacionalisti-pobunjenici« (pojam četnici zbog ustaša nije upotrebljavan) mogu uz obostrano, italijansko i ustaško odobrenje koristiti protiv narodnooslobodilačkih ustanika, koji su označeni kao »komunističke bande«. Dušan Plenča ocjenjuje: »Tako je rođen kninski fenomen drugog svjetskog rata: italijanske vlasti štite, ispomažu i podjednako angažirano brane pozicije i ustaša i četnika. Antikomunizam, odnosno narastajuća opasnost od narodnooslobodilačkog pokreta za talijansko-ustaško-četničke interese, djelovala je kao koheziona sila u zajedništvu akcije kontrarevolucionarnih snaga.«

Usled siline ustanka, poslanik Njemačke u NDH Siegfrid Kasche je zaključio da »nova hrvatska država«, ako uistinu »hoće da iziđe na kraj sa Srbima, onda mora svakom pojedinom Srbinu priznati pravo na rad, porodicu, egzistenciju i osnovna građanska prava«. Ustaške vlasti prelaze na »politiku smirivanja«. Na sastanku predstavnika rimske i zagrebačke vlade 15. i 16. novembra 1941. u Opatiji dogovoreno je »da se garancija hrvatske vlade najšire primeni na sve stanovništvo koje se vratilo u svoja prebivališta i koje ispoljava miroljubivost«, te »da se s pravednošću ispita mogućnost ponovnog vraćanja u službu činovnika lokalne uprave i isplatu penzija koje im pripadaju« i »da otvori škole koje će moći da koristi i pravoslavno stanovništvo«. Izraz nove politike vidi se i u Pavelićevoj odluci od 27. novembra da u Kninu smijeni pristašu politike klanja, a za velikog župana imenuje Davida Sinčića, koji tvrdi kako »viši državni interesi« nalažu politiku »smirivanja ustanka«, odnosno politiku »ispravljanja nekih nepravdi prema življu grko-istočne vjere«. On uporno uvjerava Pavelića da moraju ustanku »svojim postupkom oduzeti karakter borbe za ljudska prava«: »*Moramo grkoistočnjacima oduzeti iz ruke adut i razlog kojeg osobito pred Talijanima imaju i imali su, tj. da su oni prisiljeni boriti se jer smo im tobože oduzeli sredstva i prava na život*.« 

Sukladno politici pacifikacije, Monticelli je uvjerio Sinčića da kod »obćinskog poglavarstva« ponovo zaposli 33 Srbina i da provede reviziju školskog programa »tako da se u njemu odrazi poštovanje povijesti, običaja i narodne samobitnosti Srba«. Nakon toga Talijani su organizovali sastanak četničkih vođa sa ustašama. Momčilo Đujić, Pajo Popović i Brane Bogunović su prvi od četničkih vođa decembra 1941. godine došli u salon velikog župana Davida Sinčića u Kninu. Sinčić je Đujiću i dvojici njegovih pratilaca obećao materijalnu i novčanu pomoć za četničke trupe, zapošljavanje Srba, ravnopravnu diobu 9,5 vagona kukuruza među srpskim i hrvatskim stanovništvom... Nakon sastanka, izmijenjene su općinske uprave i u Kninu, Drnišu, i Bosanskom Grahovu. U Grahovu je doveden na čelo općine prijeratni općinski predsjednik Srbin Marko Kesić, »koji je položio zakletvu Poglavniku i Državi Hrvatskoj«. U Kninu je za donačelnika postavljen Josip Laća, prijatelj Đujića i Bogunovića.

Procesom legalizacije četnici su uključeni u sistem okupacije, dok su partizani proglašeni zajedničkim neprijateljima.

### Četničko napuštanje ustanka

U augustu počinje podvajanje u ustaničkim jedinicama. Mada se jedinice još ne dijele, ljudi se dijele na "gerilce" (partizane) i "četnike". Ustanički front razaran je propagandom da su Italijani prijatelji a samo ustaše krvnici, te da se Italijani kao srpski zaštitnici propuštaju, jer oni obezbeđuju povratak srpskih izbjeglica na ognjišta i sprečavaju ustaško samovlašće.

Osnovno pitanje raskola je bilo: borba protiv Italijana ili njihovo mirno prihvatanje kao „zaštitnika" progonjenih Srba od ustaša. Komunističko ustaničko vodstvo tražilo je da se okupatorima pruži otpor, suprotno četnicima koji su smatrali da postoji samo jedan neprijatelj - ustaše. Od prvobitne ustaničke mase, na jednoj strani učvršćivale su se partizanske jedinice, a na drugoj četnički odredi, između kojih su marta 1942. započele nemilosrdne borbe koje se nisu prekidale do kraja rata.

Polovinom 1942. četnici su ovladali u krajevima severne Dalmacije, za razliku od Banije, Korduna i Like gde su nadvlađivali partizani. Italijanska struja se naročito iskazivala u zaleđu dalmatinske obale i na tromeđi Dalmacije, Like i Bosanske krajine.

### Razvoj narodnooslobodilačke borbe

Član britanske vojne misije u Jugoslaviji Basil Davidson ovako opisuje kvalitativnu promjenu nastalu nakon razvoja partizanskih borbi:

## Izvori

## Povezano
* Nezavisna Država Hrvatska
* Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji
* Dan ustanka naroda Hrvatske
* Dan ustanka naroda Bosne i Hercegovine
* Drugi svjetski rat u Hrvatskoj
* Drugi svjetski rat u Bosni i Hercegovini

## Vanjske veze
* Dr Drago Njegovan: USTANAK U DRVARU I SRBU 27. JULA 1941. GODINE PROTIV TERORA I GENOCIDA NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE