Vodonik sulfid

**Vodonik sulfid** je bezbojni otrovni gas, snažnog mirisa na pokvarena jaja. To je spoj vodonika i sumpora, sumarne formule H2S. Veoma je zapaljiv.

Često se javlja kao rezultat razlaganja sulfita iz neorganskih supstanci od strane bakterija, bez pristustva kiseonika na mjestima kao što su močvare i kanalizacija (anaerobna reakcija). Također se javlja i u sastavu vulkanskih gasova, prirodnog gasa kao i u nekim izvorima vode. Miris vodonik sulfida se često pogrešno zamjenjuje sa mirisom elementarnog sumpora, koji je u stvari bez mirisa. Vodonik sulfid ima dosta trivijalnih naziva, poput *sulfan*, hidrogen sulfid, hidrosumporna kiselina i mnoge druge.

## Proizvodnja
Vodonik sulfid se dobija putem izdvajanja iz prirodnog gasa sa visokom koncentracijom H2S. Može se proizvoditi i putem reakcije vodonika sa istopljenim elementarnim sumporom na oko 450&nbsp;°C. Vodonikovi ugljici mogu zamijeniti vodonik u ovom procesu. 
Bakterije koje redukuju sulfate proizvode vodonik sulfid u normalnim uslovima putem redukcije sulfata iz elementarnog sumpora.

Standardna laboratorijska priprema uključuje blago zagrijavanje željezo sulfida (FeS) sa jakim kiselinama u Kippovom generatoru. Manje poznata ali dosta laška metoda je reakcija aluminijum sulfida sa vodom:

:::\mathrm{3H_2O + Al_2S_3 \longrightarrow 3H_2S + Al_2O_3}

Vodonik sulfid je i nusproizvod u nekim reakcijama, te se pri tim reakcijama mora posebno paziti, jer udisanje vodonik sulfida može biti opasno po život. On se može razdvojiti djelovanjem svjetlosti u vodenom rastvoru kadmijum sulfida (CdS) sa rutenijum dioksidom kao katalizatorom. Smatra se da ova aplikacija može poslužiti kao jedna od metoda uklanjanja H2S iz nafte i u drugim industrijskim procesima.

## Fizičke osobine
Indeks prelamanja svjetlosti za H2S na -80&nbsp;°C iznosi 1,460, dok na 20&nbsp;°C iznosi 1,3682. Van der Waalsova konstanta vodonik sulfida iznosi 4,544 bar L2/mol2 Kritična temperatura iznosi 100,4&nbsp;°C, a kritički pritisak 90,1 bara. Standardna entalpija stvaranja iznosi -20,5 kJ/mol. U jednom litru vode na 20&nbsp;°C rastvara se oko 2,582l vodonik sulfida u vidu gasa. Pri normalnim uslovima, H2S je vrlo malo teži od zraka, razlika u gustoći iznosi samo oko 19%.

Vodonik sulfid je veoma otrovan i zapaljiv gas. Pošto je teži od zraka, uvijek se nakuplja pri dnu prostorija i slabije prozračenih prostora. Iako se miris isprva ne osjeti intenzivno, potencijalne žrtve mogu osjetiti karakteristični neugodni miris tek kada je već prekasno. Za bezbjedno rukovanje vodonik sulfidom, neophodno je pažljivo proučiti sigurnosne procedure i upozorenja.

## Nalazišta

Manje količine vodonik sulfida se mogu naći u sirovoj nafti, ali se u prirodnom gasu može naći i do 90%. Vulkani i neki izvori vrele vode (kao i izvori mineralne vode) mogu sadržavati određene količine H2S, gdje se vjerovatno javlja putem hidrolize sulfidnih minerala odnosno:

:::\mathrm{MS + H_2O \longrightarrow MO + H_2S}
:::gdje je MS - sulfidni mineral, a MO - oksid minerala

Oko 10% ukupne globalne emisije H2S dolazi od ljudske aktivnosti. Zasigurno najveći industrijski zagađivač koji emituje H2S su naftne rafinerije: u procesu hidrodesulfurizacije oslobađa se sumpor iz nafte djelovanje vodonika. Nastali H2S se prevodi u elementarni sumpor djelimičnim sagorijevanjem u Clausovom procesu. Taj proces je najveći izvor elementarnog sumpora za industriju. Drugi antropogenetski izvori vodonik sulfida uključuju koksne peći, tvornice papira (koje koriste sumpornu metodu) i industriju kože. H2S se javlja gotovo uvijek kada elementarni sumpor dođe u kontakt sa organskim materijalom, naročito pri višim temperaturama.

Vodonik sulfid se ponekad javlja u prirodi u izvorskim vodama, U tim slučajevima, za njegovo uklanjanje se koristi ozon. Druge metoda uključuju filtriranje sa mangan dioksidom. Obje metode oksidiraju sulfide u manje otrovne sulfate.

## Upotreba
Nekoliko organosufidnih supstanci se dobija koristeći vodonik sulfid. To su između ostalih metanetiol, etanetiol i tioglikolska kiselina. U spoju sa bazama alkalnih metala, vodonik sulfid prelazi u alkalne hidrosulfide kao što su natrijum hidrosulfid i natrijum sulfid, koji se koriste pri degradaciju biopolimera.

### Analitička hemija
Vodonik sulfid ima veliku važnost u analitičkoj hemiji više od stotinu godina, pri kvalitativnoj neorganskoj analizi iona metala. U manjim laboratorijama, H2S se pravi po potrebi u Kippovom generatoru putem reakcije sumporne kiseline (H2SO4) sa željezo sulfidom (FeS). Danas su Kippovi generatori zamijenjeni korištenjem tioacetamida, organske supstance koja u vodi prelazi u H2S. U ovim analizama, teški metali (i nemetalni ioni kao što su Pb(II), Cu(II), Hg(II), As(III)) se izdvajaju iz rastvora u prisustvu vodonik sulfida.

### Proizvodnja metalnih sulfida
Mnogi ioni metala reaguju sa vodonik sulfidom te daju pripadajuće metalne sulfide. Ova konverzija se široko primijenjuje. Pri obogaćivanju ruda metala putem flotacije, prah minerala se često miješa sa vodonik sulfidom da bi se poboljšalo odvajanje. Dijelići metala se često pasiviziraju sa vodonik sulfidom. Katalizatori koji se koriste pri hidrodesulfurizaciji se rutinski aktiviraju sa vodonik sulfidom, a ponašanje metalnih katalizatora koji se koriste u drugim procesima u rafineriji se često izmijenjuje djelovanjem vodonik sulfida.

### Ostala upotreba
Vodonik sulfid se koristi pri odvajanju deuterijum oksida tj. (teške vode, D2O) od obične vode putem Girdler sulfidnog procesa.

## Otrovnost
Vodonik sulfid se smatra otrovom širokog spektra, što znači da utiče na nekoliko različitih sistema u čovjekovom organizmu. Međutim, najviše utiče na nervni sistem. Otrovnost H2S se donekle može porediti sa otrovnošću vodonik cijanida. H2S formira kompleksne veze sa željezom u enzimima mitohondrijalnih citohroma te tako blokira vezanje kiseonika i ćelijsko disanje. Pošto se vodonik sulfid često nalazi u prirodnom okruženju, enzimi koji su prisutni u organizmu s vremenom su razvili sposobnost njegovog neutraliziranja putem oksidacije u manje otrovne sulfate. Pored toga, manje koncentracije sulfida se mogu tolerisati u dužem vremenskom periodu. Na određenim kritičnim nivoima, djelovanje oksidativnih enzima može biti nedovoljno. Smatra se da je prag djelovanja otprilike oko 300-350 ppm. Mnogi dojavljivači (detektori) gasa u postrojenjima, kanalizacijama i pogonima petrohemijske industrije su postavljeni da se aktiviraju na nivoe gasa od 5-10 ppm, a mogu se postaviti do najviše 15 ppm.

Izlaganje niskim koncentracijama H2S može izazvati iritaciju očiju, suho grlo i kašalj, kratak dah i fluid u plućima. Ovi simptomi obično nestaju za nekoliko sedmica. Dugoročno izlaganje niskim koncentracijama može prouzrokovati umor, gubitak apetita, glavobolje, slabljenje pamćenja i slične simptome. Hronična izloženost niskim koncentracijama H2S (oko 2 ppm) implicira povećanje rizika od gubitka trudnoće (kod žena) i gubitka potencije, međutim ti slučajevi nisu dokazani. Visoke koncentracije od oko 700-800 ppm mogu biti smrtonosne. Prag osjetljivost iznosi oko 0,0047 ppm. Tu koncentraciju može osjetiti oko 50% osoba po karakterističnom mirisu na pokvarena jaja.

Vodonik sulfid su koristili Britanci kao hemijsko oružje tokom Prvog svjetskog rata. Nije se smatrao kao idealan za korištenje u ratne svrhe, ali je zbog nedostatka drugih gasova korišten u dvije prilike tokom 1916 godine.

## Reference