Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom

**Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom** odvijala se tokom okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu, od partizanskog ustanka 1941. do kapitulacije Italije 1943. godine. Četničko-talijanska saradnja predstavlja bitan segment kolaboracije četnika sa silama Osovine tokom Drugog svjetskog rata.

Iako su četnici Draže Mihailovića formalno bili deo savezničke koalicije, četnički odredi na teritoriji italijanske okupacione zone (Hercegovina, Crna Gora, Lika, Dalmacija...) bili su legalizovani kod Talijana, dobijajući hranu, oružje i municiju, a ponekad i novčana primanja. Legalizovane četničke jedinice Italijani su službeno nazvali Dobrovoljačkom antikomunističkom milicijom (, skraćeno MVAC), čija je osnovna svrha bila borba protiv partizanskog otpora. General Edmund Glaise-Horstenau, njemački opunomoćeni komandant u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, ističe blisku četničku kolaboraciju sa Italijanima. Kako bi ilustrovao do kog je stupnja ova saradnja uzela maha, on u više navrata za četničke formacije u službi Kraljevine Italije koristi sintagmu »italijanski četnici«.

Na teritoriji Jugoslavije koju su okupirali Italijani, bilo je oko 35.000 Mihailovićevih četnika koje su Italijani snabdevali i koji su delovali po italijanskim naređenjima. Oni su učestvovali u mnogim osovinskim operacijama u Jugoslaviji, od kojih je najveća Bitka na Neretvi u februaru 1943, gde su četnici iz Crne Gore dopremljeni željeznicom do Mostara, na hercegovački front.

Stavljanje četničkih odreda Jugoslovenske vojske pod komandu fašističke Italije jedan je od glavnih razloga savezničkog napuštanja Draže Mihailovića i njihovog okretanja partizanima. Zbog kolaboracije sa italijanskim okupatorom, mnogim četničkim vođama, uključujući samog Mihailovića, komandantu JVuO i drugim četničkim prvacima je suđeno u beogradskom i drugim procesima.

## Italijanska politika prema Jugoslaviji

Italijanska politika prema Jugoslaviji se svodila na staru devizu: »zavadi pa vladaj« (lat. *[[divide et impera]]*). Pre rata su podržavali i obučavali hrvatske ustaše radi rušenja Kraljevine Jugoslavije, a tokom rata su podržavali srpske četnike radi destabilisanja Nezavisne Države Hrvatske. Razlog tome je bio Jadranska obala. Talijanska obavještajna služba iz Zadra ovako definiše njihove interese: 

O italijanskoj strategiji podupiranja neprijateljstava između Hrvata i Srba, kao i paralelnog pružanja podrške vlastima NDH i Mihailovićevim četnicima, svjedoči i general Edmund Glaise von Horstenau u svom referisanju generalu Alexandru Löhru, komandantu Jugoistoka, od 31. oktobra 1942:

Dvolična politika okupacijskih vlasti Kraljevine Italije najprije je bila uočena od strane njezine saveznice NDH, čiji su se dužnosnici smatrali ugroženim ovakvim povlađivanjem četnicima, a nauštrb ustaških interesa. Pretposljednjeg dana decembra 1941. godine, u Splitu je održan sastanak između vojvode Dobroslava Jevđevića i logornika Sinja Ivanka Poljaka, atašea pri Glavnom ustaškom stanu u Zagrebu te izaslanika Ante Pavelića, i to u Jevđevićevu stanu. Tim povodom, pripadnici italijanske vojno-obavještajne službe su postavili prislušne uređaje, kako bi u potpunosti bili upoznati sa sadržajem razgovora; oni bivaju zabilježeni na deset traka. General Vittorio Ambrosio, stavljajući svojim nadređenim na uvid kompletan transkript razgovora, notira o četničkom vojvodi Jevđeviću sljedeće: »Dr Jevđević, naš konfident nastanjen u Splitu«. Logornik Poljak dao je tada, između ostalog, svoje viđenje italijanske okupacione strategije:

Iako su upravo italijanski fašisti doveli na vlast Pavelića, nakon srpskog ustanka će se predstavljati kao zaštitnici Srba od ustaškog genocida. U skladu sa ovom politikom, oni će 1942. započeti regrutovanje srpskih četnika u jedinice Antikomunističke dobrovoljačke milicije.

## Hronologija

### Saradnja četnika sa Italijanima 1941.

Za razliku od odnosa sa Njemačkim Reichom i NDH, saradnja četnika sa italijanskom okupacionom upravom odvijala se prilično glatko, bila je vrlo razvijena i neskrivena, svuda gdje su bili Italijani, u polovici NDH, Crnoj Gori, Sandžaku i Sloveniji.

U komandi divizije »Sassari« u Kninu 29. oktobra 1941. godine Momčilo Đujić je s Talijanima potpisao sporazum o organizovanju četničkih jedinica:

Sličnu izjavu odanosti Italiji dao je i komandant Višegradskog četničkog odreda 1. novembra 1941. godine:

Još tijekom prve godine okupacije, Talijani su zastupali taktiku pregovaranja s pojedinim četničkim grupama radi njihova izvlačenja iz ustaničkog tabora a zatim i angažiranja protiv NOP-a. Budući da su u četnicima našli važan oslonac u politici pacifikacije teritorije koju su okupirali, težili su oni ustrajati na provođenju toga kursa. Kako je tekao taj proces, može se doznati i iz elaborata obavještajnog oficira kod komande talijanskog Šestog korpusa kapetana Angela de Mateisa, koji je sudjelovao u pregovorima s četnicima. Osvrćući se na situaciju na prijelazu 1941/1942. godine, kapetan de Mateis piše sljedeće: 

Kao »najistaknutije ličnosti« iz četničkog tabora a koje su prihvatile suradnju s Talijanima, kapetan Angelo de Mateis ističe vojvode Dobroslava Jevđevića i Iliju Trifunovića-Birčanina, za koje navodi 
da »ne samo što istupaju na nacionalnoj osnovi protiv internacionalnog boljševizma, već su odlučno ustali protiv bilo kakve saradnje sa partizanima sa vrlo jakom propagandnom aktivnošću u kojoj iznose svoje protuteze«.

### Saradnja četnika sa Italijanima 1942.

Kada se u narodu počelo pričati o kolaboraciji i petokolonaštvu, bosanski četnici su februara 1942. morali izdati saopštenje u kojem izjavljuju da je cilj pregovora "da se očuva srpsko stanovništvo", da "u zamjenu Italijani traže samo red i mir", da "nema opasnosti da će Italijani zvati naše mladiće u svoju vojsku" niti "da će se četnici pod njihovom komandom boriti protiv svoje braće Srba iz partizanskih jedinica." Ubrzo se pokazalo da to neće biti slučaj, budući da su legalizovane četničke jedinice Italijani službeno nazvali *Dobrovoljačkom antikomunističkom milicijom* (), čija je osnovna svrha bila borba protiv partizanskog pokreta otpora.

Dok je politika Italije prema NDH i partizanima bila vrlo dobro definirana, general Mario Roatta, glavnokomandujući italijanskih okupacionih trupa u Jugoslaviji, imao je od svojih nadređenih u Rimu odriješene ruke da sam odredi svoju politiku prema četnicima. Kako je upotrijebio tu slobodu pokazuje njegov izvještaj o četnicima, koji je 6. marta 1942. podnio Generalštabu kopnene vojske. Njegova politika zasnivala se na četiri točke:

Na konferenciji održanoj 29. marta 1942. u Ljubljani, radi dogovora o izvođenju operacije Trio, general Mario Roatta je izložio plan o instrumentalizaciji četnika u cilju eliminacije partizanskih snaga. Konferenciji su, između ostalih, prisustvovali i komandujući general i zapovjednik u Srbiji Paul Bader, kao i general Vladimir Laxa, načelnik štaba Hrvatskog domobranstva. General Roatta je smatrao da su četnici „neprijatelji Hrvata, ali ne neprijatelji Osovine“, te da bi privlačenje četnika na stranu Italijana i Njemaca bila najbolja prevencija stvaranja mogućeg zajedničkog antiokupatorskog fronta:

Nakon neuspeha da postigne dogovor sa Nemcima u Srbiji, Mihailović je na proleće 1942. godine prešao u Crnu Goru, gde su četnici uspostavili saradnju sa Italijanima. U sklopu italijanske antipartizanske ofanzive u Crnoj Gori, pokrenute aprila 1942. godine, učestvovale su četničke jedinice Radeta Korde, Petra Baćevića i Pavla Đurišića. U izvještaju koji je krajem maja 1942. major Petar Baćović poslao generalu Mihailoviću o saradnji četnika u Crnoj Gori i Sandžaku sa Italijanima, kao i sa četničkim odredima legalizovanim kod kvislinških vlasti  u borbi protiv Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, navedeno je, između ostalog, sljedeće:

O borbenom savezništvu četničkih odreda u Crnoj Gori i italijanskih okupacionih vlasti, može se doznati i na osnovu izvještaja koji su 5. maja 1943. godine sačinili oficiri iz Ureda za strateške usluge SAD:

Mihailovićev opunomoćenik vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin stanovao je u okupiranom Splitu, i javno se sastajao sa italijanskim visokim oficirima. U okupiranim gradovima — u Opatiji, Rijeci, Kninu, Splitu, Cetinju, Podgorici, Nikšiću, Pljevljima — stanovali su oficiri JVuO, a povremeno su bile smeštene i cele jedinice. Četničke jedinice opremane su i snabdevane od italijanskih štabova. Veći broj oficira Italijani su pustili iz zarobljeništva da bi bili angažovani u četničkim jedinicama pod njihovom komandom. Oni su dugovali lojalnost Italijanima, pa se Jakov Jovović morao pravdati guverneru Crne Gore zbog uzvika "živio Kralj Petar".

U desetodnevnom izvještaju koji je 20. juna 1942. godine sačinio komandujući general i komandant u Srbiji Paul Bader, konstatovano je sa stanovitom zebnjom da je u Crnoj Gori na snazi koalicija tamošnjih četnika i talijanske okupacione sile. General Bader zapaža da su četnici u potpunosti opremljeni od strane Italijana za borbu protiv NOVJ:

16. jula 1942. godine, major Petar Baćović informiše generala Dražu Mihailovića o razmjerama četničke kolaboracije sa italijanskim okupacionim snagama:

U svojstvu predsjednika Crnogorskog nacionalnog pokreta, general Blažo Đukanović je 24. jula 1942. godine na Cetinju zaključio pisani sporazum sa armijskim generalom Alesandrom Pirciom Birolijem, italijanskim guvernerom Crne Gore. Sporazumom su se dvije strane obavezale da će „sarađivati na povraćaju reda, mira i javne sigurnosti u zemlji”:

Kapetan Vojislav Lukačević (pseudonim »Rampini«) informiše 28. jula 1942. Dražu Mihailovića kako je saradnja četnika s Talijanima u Hercegovini potpuna:

4. septembra 1942. godine, vojvoda Dobroslav Jevđević je održao sastanak sa predstavnicima 718. divizije Wehrmachta. U divizijskom izvještaju je tada navedeno da je razgovor održan na Jevđevićev zahtjev, koji je smatrao da je potrebno razjasniti „neka pitanja u vezi sa stavom nemačkog Vermahta prema delatnosti njegove grupe”, ali i da bi se „izbegao ma kakav konflikt s nemačkim oružanim snagama”. S obzirom da nije imao nikakav vojni čin u hijerarhiji JVuO, Jevđević je nazvan „političkim komesarom četnikâ iz italijanske interesne oblasti” od strane njemačkih obavještajnih oficira koji su sačinili zabilješku s ovog sastanka:

Vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin je otišao u Opatiju, gdje će 10, 11. i 12. septembra 1942. razgovarati sa komandantom 2. italijanske armije generalom Mariom Roattom. Petar Baćović je 17. septembra izvijestio Dražu Mihailovića da je preko vojvode Dobroslava Jevđevića vojvoda Trifunović-Birčanin »putem Šeste armije« uputio sljedeće upozorenje:

U depešama koje je Vrhovnoj komandi JVuO 18. i 19. septembra 1942. poslao major Baćović, eksplicitno se traži dozvola za kolaboraciju s Italijanima:

25. septembra 1942, uslijedio je nedvosmislen odgovor generala Mihailovića iz koga postaje očevidno da je komandant JVuO bio ne samo upoznat sa saradnjom svojih podređenih s italijanskim snagama na terenu, već ju je i naređivao:

26. septembra 1942. komandant italijanske 2. armije general Mario Roatta poslao je izvještaj Vrhovnoj komandi u Rimu o rezultatima razgovora sa vojvodama Trifunovićem-Birčaninom i Jevđevićem:

Glas o četničko-italijanskoj saradnji širio se i van italijanske okupacione zone. Tako je major Žarko Todorović, komandant Beograda JVuO, 29. oktobra 1942. javio Mihailoviću da je »potrebno korigovati rad Jevđevića i Birčanina«. Major Todorović još navodi:

Na sastanku koji je 12. i 13. oktobra 1942. godine održan u Splitu, razmatrana je situacija u vezi sa izvođenjem operacije »Dinara«. General Mario Roatta je tada iznio podatak da jedinice MVAC na teritoriji dva talijanska okupaciona korpusa broje oko 15.000 četnikâ, kao i da su organizirane kao pomoćne trupe: 

U telegramu koji je 9. novembra 1942. uputio Menegelo Dinčić, otpravnik poslova ambasade Kraljevine Jugoslavije u Bernu, jasno je istaknuto da su jugoslovenski partizani jedini borci protiv okupatora, dok četnički pokret pod Mihailovićevom komandom, makar u oblastima posjednutim od strane Talijana, nedvojbeno ima kvislinški karakter:

Vojvoda Dobroslav Jevđević posećivao je komandu talijanske Druge armije u Sušaku i ugovarao zajedničke operacije. Tokom oktobra 1942. izvedene su zajedničke operacije Alfa i Beta, u kojoj su učestvovale i snage NDH. Za jednu od takvih operacija Italijani su decembra 1942. brodovima prevezli 3000 četnika Petra Baćovića iz Metkovića u Split, a zatim kamionima u Knin.

U izvještaju koji je 18. novembra 1942. godine sastavio i potpisao general Rudolf Lüters, komandant njemačkih trupa u NDH, povoljnim se ocjenjuje potpisivanje četničko-ustaških ugovora (najprije zbog pacifikacije velikih dijelova NDH), ali i osjeća njemački zazor od snage i uticaja koje su jedinice MVAC stekle kao integralni dio četničkog pokreta:

General Alexander Löhr je sačinio zapis na 180 stranica (čekajući u istražnom zatvoru u Beogradu na početak sudskog procesa), u kome se prisjeća događaja iz vremena okupacije. O snazi i brojnosti četničkih jedinica na teritoriji italijanske okupacione zone, Alexander Löhr je ostavio sljedeće podatke:

Tokom 1942. godine, vlada Ujedinjenog Kraljevstva, a preko nje u velikoj mjeri i jugoslavenska emigrantska vlada, stekle su prilično jasnu sliku o tome što se zbiva na teritoriju okupirane Jugoslavije, uključujući tu i činjenicu da četnici Draže Mihailovića na područjima pod talijanskom kontrolom kolaboriraju s Talijanima protiv partizana. Britanski major Piter Boj (), oficir Uprave za specijalne operacije (, SOE), prezentirao je 29. decembra 1942. na brutalan način majoru Radoju Kneževiću, šefu vojnog kabineta predsjednika vlade Kraljevine Jugoslavije Slobodana Jovanovića, svoja saznanja o razmjerama kolaboracije Mihailovićevih četnika sa italijanskim okupatorom, kao i o nemogućnosti da se ona sakrije:

Kada je riječ o odnosu spram četnika tokom 1942. godine, okupirana Jugoslavija predstavlja ratnu pozornicu na kojoj dolazi do razmimoilaženja dvaju saveznika — Kraljevine Italije i Njemačkog Reicha. Naime, Vrhovna komanda Wehrmachta je italijansko protežiranje četnika smatrala pripremom terena za promjenu strane, tj. okretanje Italije Saveznicima:

Tokom 1942. i 1943. godine, Draža Mihailović je boravio u Crnoj Gori, gdje je pod zaštitom Italijana i Pavla Đurišića organizovao svoj štab u blizini Kolašina. Italijani su četnike snabdijevali oružjem, municijom, ostalom vojnom opremom, davali im plate po osnovu prijavljenog broja ljudstva i formirali zajedničke taktičke sklopove za borbu protiv partizana, uglavnom od četničke pješadije i italijanske artiljerije. Krajem 1942. i početkom 1943. godine, četnici su predstavljali najsnažniju kolaboracionističku grupaciju u Crnoj Gori, i prema pouzdanim podacima, imali su oko 20.300 ljudi pod oružjem. Od tog broja, nešto više od 15.000 bilo je pod komandom Pavla Đurišića, dok je pod komandom Baja Stanišića bilo oko 5.000 boraca.

Također, tijekom druge i treće godine okupacije Jugoslavije najveći je dio četničkih snaga u onim dijelovima hrvatske marionetske države koje su okupirali Talijani služio kao talijanske pomoćne trupe, u formi Dobrovoljačke antikomunističke milicije (Milizia Volontaria Anti-Comunista ili MVAC). Prema generalu Giacomu Zanussiju, koji je još kao pukovnik bio pomoćnik načelnika štaba Roattine Druge armije, u talijanskim dijelovima marionetske Hrvatske bilo je 19.000 — 20.000 četnika organiziranih u MVAC, a Talijani su ih opskrbili znatnom količinom opreme: 30.000 pušaka, 500 mitraljeza, 100 bacača, 15 artiljerijskih oruđa, 250.000 ručnih bombi, 7,000.000 metaka, 7.000-8.000 pari obuće. U ovaj spisak vjerojatno nije uračunato oružje, municija i oprema koja je četnicima isporučena za vrijeme sve tri faze operacije Weiss (tzv. četvrte neprijateljske ofenzive), zimi 1942/1943, čije su količine morale biti velike.

### Saradnja četnika sa Italijanima 1943.

S ovlašćenjem maršala Uga Kavalera, general Mario Roatta je na sastanku održanom u Rimu 3. januara 1943. godine iznio pred generala Löhra prijedlog o razoružavanju četnika po okončanju operacije Weiss:

Stoga, general Roatta predlaže da četnici budu prvo maksimalno iskorišteni od strane sila Osovine u borbi protiv partizana, prije nego ih se stavi pred svršen čin (»nameru o razoružanju četnika treba kriti do kraja«):

Njemački opunomoćeni general u NDH Edmund Glaise von Horstenau podnio je 13. januara 1943. Glavnom komandantu jugoistočne Evrope izvještaj, a koji se tiče posjeta generala Roatte Zagrebu, kratko prije njegovog premještaja sa položaja komandanta Superslode. Izvještaj sadrži veoma zanimljive informacije o intenzitetu saradnje Italijana i četnika:

U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta, u vrijeme priprema za izvođenje operacije »Weiss«, pominje se identična cifra u procjeni brojnosti četničkih jedinicâ u službi italijanskog okupatora:

Njemački oficiri zaduženi za vođenje dnevnika konstatiraju koliko je bilo teško prekinuti saradnju četnika i Talijana, nominujući generala Maria Roattu kao najodgovornijeg za održavanje ove konekcije:

Karta koju je pripremio Glavni stožer Hrvatskog domobranstva i koja je datirana 17. januara 1943. godine, dijeli četnike na teritoriju Nezavisne Države Hrvatske u tri grupe: talijanske četnike, koncentrirane na području Otočca u Lici, na području Knina u sjevernoj Dalmaciji i u istočnoj Hercegovini; četnike usredotočene u centralnom dijelu Bosne i dijelovima istočne Bosne u blizini istoimene rijeke, a koji kolaboriraju s NDH; te pobunjene četnike koji drže omanje predjele u sjeveroistočnoj Bosni i na području istočno od Sarajeva.

Prvog dana februara 1943. godine, četnički komandant je uputio svojim pretpostavljenim sljedeći telegram: „Verujem da ćemo Tetkiće [četnički naziv za Italijane — prim.] moći koristiti protivu ustaša i Nemaca na slučaj njihove želje da uđu u italijansku zonu. Interesantan je izveštaj o govoru talijanskog pukovnika u Nevesinju. Ponovite vašu depešu br. 171.“ Naime, 31. januara u štab su Draže Mihailovića pristigle dvije depeše koje se odnose se na govor koji je održao neimenovani italijanski pukovnik, nakon što je izvršio smotru i inspekciju četničkih jedinica. Tom prilikom, ovaj visoki oficir je navodno izjavio: „Braćo Srbi četnici, i mi ćemo svi biti četnici. Mi ćemo se boriti zajednički za Veliku Srbiju i Veliku Italiju.“

Posljednjeg dana februara 1943, u cilju koordinacije četničko-okupatorskih djejstava tokom operacije Weiss, major Zaharije Ostojić naređuje vojvodi Dobroslavu Jevđeviću da učini sve kako bi od Italijana (»broj 22«) i Nijemaca (»broj 11«) obezbijedio snabdijevanje snaga JVuO hranom, oružjem i streljivom, kao i da ugovori sektore na kojima bi četnici, neuznemiravani od strane njemačkih trupâ, mogli preduzeti učinkovito »čišćenje od boljševika«:

U vrijeme bitke na Neretvi, iz komande Jugoistoka poslato je uputstvo generalu Rudolfu Lütersu, komandantu njemačkih trupa u NDH, kojim se podsjeća da četnici predstavljaju pomoćne trupe koje se bore pod komandom italijanskih oficira, i preporučuje da bi ih zato na frontu trebalo držati odvojeno od njemačkih jedinicâ i snagâ NDH:

Italijani su veoma cijenili doprinos četnika zajedničkim ratnim naporima u antipartizanskim operacijama na teritoriji okupirane Jugoslavije. U dopisu načelnika štaba komande zapadnobosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih vojnočetničkih odreda kapetana Radovana Ivaniševića od 28. februara 1943. vojvodi Momčilu Đujiću, navode se djelovi govora italijanskog generala Umberta Spiga:

26. februara 1943. godine, na sastanku održanom u Rimu između Benita Mussolinija i Joachima von Ribbentropa, upravo u trenutku dok se vode najteže borbe na Neretvi između JVuO i NOVJ, bilo je riječi o balkanskom ratištu. Prethodno, Hitler je Mussoliniju uputio pismo u kome je poručio da „nema nikakve razlike između partizana i četnika, jer su i jedni i drugi jednaki u mržnji protiv Nemačke i Italije“, založivši se za prekid naoružavanja četnika od strane okupatora i njihovo razoružavanje. General Vittorio Ambrosio, načelnik Glavnog generalštaba italijanske vojske, koji je prisustvovao sastanku, složio se da četnike treba razoružati u budućnosti, ali je istakao da treba priznati da su se „četničke formacije dobro borile, da su pretrpele velike gubitke i da su partizanima zadale velike gubitke“, kao i da je u tom trenutku „celishodno da se bore za nas s obzirom da nemamo dovoljno jedinica i da neke čak moramo izvući.“ Na sastanku, fašistički duče je iznova naglasio strateški značaj upotrebe četničkih jedinica u italijansku korist:

Na kraju, Mussolini je ipak popustio pod Hitlerovim pritiskom, što je konstatovano i u ratnom dnevniku Vrhovne komande njemačkih oružanih snaga:

U to vreme, glavni štab četničkog vođe generala Mihailovića se nalazio u okupiranoj Crnoj Gori, uz dozvolu Italijana. Draža Mihailović je u govoru četnicima u Lipovu kod Kolašina, 28. februara 1943, u prisustvu šefa britanske vojne misije, pukovnika S. W. Baileya, napao Britance i govorio da su mu Italijani jedini izvor pomoći. Između ostalog je rekao:

Zbog stavljanja Jugoslovenske vojske u otadžbini u službu fašističke Italije, 28. marta 1943. Vinston Čerčil protestuje kod predsjednika jugoslovenske emigrantske vlade Slobodana Jovanovića:

Originalno tumačenje italijansko-četničkih odnosa koje vjerno odslikava stav najviših italijanskih instanci prema pokretu Draže Mihailovića, formulisao je zapovjednik italijanske II armate general Mario Robotti na savjetovanju kod Benita Mussolinija, održanom 3. marta 1943. u Rimu povodom početka operacije Weiss i njemačkog zahtjeva za razoružanjem četničkih odreda u službi Italijana (MVAC). Pored Mussolinija i Robottija, sastanku su prisustvovali i načelnik italijanskog Generalštaba general Vittorio Ambrosio i general Alessandro Pirzio Biroli. General Robotti je na sastanku izjavio sljedeće:

General Mario Robotti je sačinio službenu zabilješku nakon sastanka kod Mussolinija. General Robotti prenosi Dučeove poglede na odnose sa Nijemcima u vezi sa pitanjem Mihailovićevih četnika. Šef italijanske fašističke vlade bio je sasvim saglasan sa svojim zapovjednicima u okupiranoj Jugoslaviji da treba vješto izigrati njemačkog saveznika, tj. očuvati četničke jedinice u ulozi pomoćnih snagâ italijanske vojske, sve do »bar približnog okončanja borbe protiv partizana«. U zabilješci Robotti citira i riječi generala Ambrosija: „Ni u kom slučaju ne bi smelo doći do razoružavanja četnika, a ukoliko se već ide na to onda je potrebna krajnja obazrivost, jer četnici su se hrabro borili i još uvek se bore s nama protiv partizana i stoga zaslužuju priznanje za svoje odvažno držanje i naše poverenje... Po mojoj oceni, to znači 50.000 neprijatelja više; naime, 25.000 saveznika koje ćemo izgubiti i 25.000 saveznika koje će dobiti partizani.“ General Mario Robotti navodi kako su se i on i general Pirzio Biroli, pored generala Ambrosija, dosljedno zauzimali za nastavak vojne saradnje sa četničkim odredima Draže Mihailovića:
 

Javna i sveobuhvatna saradnja četnika sa italijanskom vojskom, kao i njihova potčinjenost okupatoru, nije predstavljala nepoznanicu ni za savezničke vojne i obavještajne organe. U izvještaju koji je 5. maja 1943. godine sastavio Ured za strateške usluge SAD, četnička je kolaboracija s neprijateljem podrobno istražena:

Pošto je, prema proceni komandanta Jugoistoka Aleksandera fon Lera, operacijama „Vajs“ i „Mostar“ definitivno trebalo da budu uništene glavnina NOVJ i „Titova država“, on je nakon toga predviđao preduzimanje operacije za razoružanje četnika Draže Mihailovića. U tom smislu, Ler 14. marta 1943. predlaže Vrhovnoj komandi Vermahta da naredi izvođenje operacije „Švarc“, čiji je cilj razoružanje četnika Draže Mihailovića na prostoru istočne Hercegovine, Sandžaka i Crne Gore. U naređenju Hitlerovog glavnog štaba za izvođenje operacije piše:

Čak i nakon Mussolinijeva popuštanja pod Hitlerovim pritiskom, vođa Trećeg Reicha je gajio apsolutno nepovjerenje spram svog glavnog saveznika u Evropi u vezi razoružavanja četnikâ, što postaje vidljivo i iz ratnog dnevnika Vrhovne komande njemačkih oružanih snaga:

Njemački opunomoćeni general u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj Edmund Glaise von Horstenau piše u svom ratnom dnevniku o brojnom stanju četničkih snagâ u Crnoj Gori i NDH pred početak operacije »Schwarz«:

Četnici su Italijanima igrali ogromnu ulogu u borbi protiv ustanka. Međutim, usled očekivane opasnosti od iskrcavanja Saveznika, u Crnu Goru je 14. maja 1943. umarširala nemačka 1. brdska divizija i razoružala i pohapsila Đurišićeve četnike u Kolašinu. Četnici nisu pružali otpor. Zarobljeni su i Đurišićev načelnik štaba Rajo Popović i ađutant kapetan Mitar Bukumir. Oko hvatanja Pavla Đurišića je izbio ozbiljan sukob između Nemaca i Italijana, koji to nisu dopustili. Italijani su opkolili zgradu gde se nalazio štab nemačke divizije sa Đurišićem, te na položaje postavili mitraljeze i jaku pešadiju. Njemački izvještaj svjedoči o brizi koje su za četnike ispoljavali italijanski fašisti:

Nakon toga je general Valter Štetner, komandant Prve brdske divizije Vermahta, lično zahtijevao od generala Erkolea Ronkalje, komandanta XIV korpusa italijanske vojske, da četnici budu razoružani. Ronkalja je odgovorio da za područje Kolašina ne treba da brinu i da bez naređenja italijanskog guvernera Crne Gore "ne sme ni jedan četnik da bude razoružan". Nakon što je Štetner nastavio da insistira: "Ja imam izričito naređenje mojih pretpostavljenih službenih instanci da četnike smesta razoružam", Ronkalja je odgovorio da guverner Pircio Biroli neće to bez ni pod kojim uslovima odobriti. Ako uprkos tome Nemci budu i dalje razoružavali četnike, akcija će predstavljati povredu italijanskih suverenih prava. Ronkalja je žučno naredio:

Pukovnik Tomazo Grinjoli radio je u Štabu italijanske 2. armije, gde je bio zadužen za rad sa četnicima u Lici, Dalmaciji i Gorskom kotaru. Posle kapitulacije Italije priključio se nemačkim trupama u Rijeci i dalje je ostao da radi na četničkom pitanju, pokušavajući da obnovi i ojača četničke organizacije, naročito u Lici. Bio je lični prijatelj vojvode Momčila Đujića i mnogih drugih četničkih komandanata u jugozapadnoj Hrvatskoj. Ostao je uz četnike do kraja i sa vojvodom Đujićem se 1945. povukao u Italiju.

Navodi iz pisma koje je Momčilo Đujić uputio 22. juna 1943. potpukovniku Mladenu Žujoviću (nakon što su ga Italijani uhapsili i internirali), jasno upućuju na zaključak da je komandant Dinarske divizije JVuO italijanskog pukovnika smatrao bliskim prijateljem, a odnose s okupacionim vlastima najboljim mogućim:

Vrhovna komanda JVuO na čelu sa generalom Dražom Mihailovićem je bila upoznata sa široko rasprostranjenom praksom kolaboracije četnikâ s okupatorom počev od jeseni 1941. godine, sve do povlačenja italijanskih trupa u oktobru 1943. Potpukovnik Mladen Žujović, komandant svih četničkih jedinica u Zapadnoj Bosni, Lici, Dalmaciji i Hercegovini (Žujović je na toj poziciji naslijedio vojvodu Iliju Trifunovića-Birčanina), u pismu poslatom 6. avgusta 1943. na negativan način karakteriše ulogu vojvode Momčila Đujića i Dinarske divizije, čiji je Đujić zapovjednik bio, kao i majora Slavka Bjelajca. Mladen Žujović zapaža da je „u prečanskim krajevima četništvo sinonim skoro razbojničke bande“, kao i da je u potpunosti bilo stavljeno u službu okupatora:

U pismu poslatom početkom septembra 1943, vojvoda Momčilo Đujić, komandant Dinarske divizije JVuO, upućuje zapovjedniku sektora Knin generalu Francescu Giangrecu izraze »iskrenog prijateljstva«:

U dvonedjeljnom izvještaju o situaciji u italijanskoj okupacionoj zoni iz sredine avgusta 1943. godine, sastavljenom od strane njemačkog štaba za vezu pri II italijanskoj armati, uobličen je jezgrovit sud o četnicima i njihovoj ideologiji, kao i o povodu za upuštanje u kolaboraciju s vojskom Kraljevine Italije:

Kapitulacija Italije 8. septembra 1943. godine i odlazak talijanskih jedinica iz njihove okupacione zone u Jugoslaviji, nije za četnike značio samo gubitak dragocjenog izvora snabdijevanja; to je također značilo gubitak vlasti nad velikim dijelom seoskih područja u Crnoj Gori, Hercegovini, sjevernoj Dalmaciji, zapadnoj Bosni i Lici, gdje su oko godinu i pol četnici vršili tu vlast uz talijanski pristanak.

## Tumačenja

Nakon kapitulacije Italije, oficiri iz Vrhovne komande njemačkog Wehrmachta zaduženi za vođenje ratnog dnevnika analiziraju „veoma komplikovanu situaciju“ u kojoj su se nalazile zaraćene strane u okupiranoj Jugoslaviji, koja je dodatno usložnjena saradnjom Mihailovićevih četnika sa italijanskim okupatorom:

Walter Roberts, koji je početkom 1960-ih radio kao službenik američkog State Departmenta u Jugoslaviji, u svojoj knjizi *Tito, Mihailovic and the Allies, 1941–1945* (“Tito, Mihailović i saveznici 1941–1945“) potvrđuje da je italijansko-četnička saradnja obuhvaćala krupne dijelove teritorije okupirane Jugoslavije te da je uspostavljena još 1941. godine:

U poslijeratim memoarima naslovljenim *Otto milioni di baionette* („Osam miliona bajoneta“), general Mario Roatta, zapovjednik svih italijanskih okupacionih trupa u Jugoslaviji, opisuje proces približavanja Italijana četnicima, ali i podozrenja koje je ovaj savez izazivao kod Nijemaca i hrvatskih kvislinških vlasti:

Sâm četnički vođa Dragoljub Mihailović je 31. I 1943. svojim potčinjenim komandantima ovako objasnio rezon kolaboracije sa »Tetkićima«, tj. Italijanima:

## Reference

## Povezano
* Suradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svjetskom ratu
* Milizia Volontaria Anti Comunista
* Dinarska četnička divizija
* Momčilo Đujić
* Bajo Stanišić

## Vanjske veze

* Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)