open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Perm (geologija)

**Perm** ili permij je geološko doba paleozoika, koji je trajao od oko prije 280 do prije 248 miliona godina. Ime je dobilo po Permskoj oblasti u Rusiji, gdje se nalazi najviše nalaza iz tog doba. Trajalo je 21 miliona godina, a u tom vremenu su se događali veliki tektonski pomaci. U Permu je nadvladalo kopno nad morem, što je prouzročilo velike klimatske promjene. Na južnoj hemisferi na je na području ekvatora nastalo ledeno doba, na severnoj hemisferi je prevladavala pustinjska klima, što je imalo značajnog efekta na organski svijet. Uvjeta života u suhoj i hladnoj klimi nisu bili pogodni za mnoge vrste, pa su cijeli rodovi živih bića izumrli. Na sjevernoj hemisferi su postojala dva velika kontinenta, na južnoj hemisferi kontinent Gondvana, a između njih Centralno sredozemno more- Tetis. Završilo je prije 250 milijuna godina kada se dogodilo Perm-Trijas izumiranje, najveće masovno izumiranje u povijesti Zemlje koje se pripisuje najjačoj vulkanskoj aktivnosti ikada zabilježenoj.

## Velik opseg mora Tetis
More Tetis se u to doba prostiralo od Malajskog otočja preko današnjega područja Himalaje, Kine, Rusije, te je tada nastao ugljen koji se danas eksploatira u Donjeckem bazenu, te temelji današnjih Alp, a tragovi tog mora su rasprostranjeni po današnjem Balkanu. Večina naslage rude u današnjoj Evropi je iz tog doba. U Njemačkoj su tada nastale naslage soli, bakra, a u Bosni naslage željezne rude u Ljubiji i mnogim drugim rudnicima.

## Biljke u permiju
Flora na južnoj hemisferi je bila bujnija nego na sjevernoj. Na Gondvani suu rasle paprati Glossopteris- (grčki ***glossa***- jezik), a u sjevernim predjelima golosjemenjače, Kordaiti i Walchia. Prvi oblici insekata su također iz tog perioda.

## Galerija


Datoteka:Eryops BW.jpg|*[[Eryops]]* (vodozemac)
Datoteka:Seymouria BW.jpg|*[[Seymouria]]* (Reptiliomorpha)
Datoteka:Dimetrodon grandis.jpg|*[[Dimetrodon]]* (Pelycosauria)
Datoteka:Anteosaurus magnificus BW lateral.png|*[[Anteosaurus]]* (Dinocephalia)
Datoteka:Inostrancevia BW.jpg|*[[Inostrancevia]]* (Gorgonopsia)*
Datoteka:Dicynodon BW.jpg|*Diictodon* ([[Dicynodontia]])
Datoteka:Procynosuchus BW.jpg|*Procynosuchus'' (Cynodontia)



## Vanjske veze

* Karta kopna i mora Tetis u permu na engl. http://www.scotese.com/newpage5.htm
Artinsk

U geološkoj kronologiji **artinskij** je doba cisuralijske epohe permskog perioda paleozojske ere fanerozojskog eona koji pokriva vrijeme od oko prije 284,4 miliona i do prije 275,6 miliona godina. Artinskijsko doba slijedi sakmarijsko doba i prethodi kungurijskom dobu iste epohe.
Gvadalupij

**Guadalupij** je druga od tri epohe permija, koja je trajala od oko prije 270 do prije 260 miliona godina. U ovoj epohi su bujali koraljni grebeni u plitkim morima, a na kopnu su pelikosaure zamijenili rani terapsidi.
Roadij

**Roadij** (isto tako poznat kao **ufimij**) je prva faza guadalupijske epohe permskog perioda. Pokriva vrijeme od oko prije 270,6 ± 0,8 Ma do oko prije 268 ± 0,7 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Roadian
Kapitan

**Capitanij** je faza geološke kronologije koja se dogodila između 265,8 ± 0,7 Ma i 260,4 ± 0,7 Ma (miliona godina).

To je posljednja faza guadalupijske epohe.

Na kraju ove faze se dogodilo masovno izumiranje koje je možda povezano s daleko većim permijsko-trijaskim masovnim izumiranjem koje je slijedilo 10 miliona godina kasnije.

## Literatura
* GeoWhen Database - Capitanian
Loping

**Lopingij** je treća od tri epohe permija. Predstavlja posljednju epohu paleozoik. Lopingu je prethodio guadalupij a slijedio ga je rani trijas. 

Ime je uveo Amadeus William Grabau godine 1931. po naselju Leping u kineskoj provinciji Jiangxi. Sastoji se od dva stratigrafija/doba. Ranije je Wuchiapingij  a kasniji cvhanghsingij. 

## Izvori
Vukjapingij

**Wuchiapingij** (isto tako poznat kao **wujiapingij**, **djulfij**, **longtanij**, **rustlerij**, **saladoan**, **kastil** ili**džulfij**) je prva od dvije faze lopingijske epohe permskog perioda. Pokriva vrijeme od oko prije 260,4 ± 0,7 Ma do oko prije 253,8 ± 0,7 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Wuchiapingian
Čangsingij

**Changhsingij** (isto tako poznat kao **dorashamij**, **Dewey Lake**, **changxingij** ili **changshingij**) je druga i posljednja faza lopingijske epohe te cijelog permskog perioda. Pokriva vrijeme od oko prije 253,8 ± 0,7 Ma do oko prije 251,0 ± 0,7 Ma (miliona godina). Predstavlja posljednji stadij paleozojske ere te ga je slijedila Induanska faza trijaskog perioda.

Najveće masovno izumiranje u fanerozojskom eonu se dogodilo za ovog doba. Stopa izumiranja je svoj vrhunac imala oko milion godina prije kraja ove faze.

## Literatura
* GeoWhen Database - Wuchiapingian
Citoplazma

**Citoplazma** je homogena, najčešće transparentna materija u obliku želatina, koja popunjava unutrašnjost ćelije. Citoplazma se sastoji od citozola i ćelijskih organela, osim nukleusa. Citozol se sastoji od vode, soli, organskih molekula i mnogih enzima koji su katalizatori u određenim reakcijama. Citoplazma ima veliku ulogu u ćelijama, i služi kao molekularna supa, u kojoj su sve ćelijske organele potpoljene i koje su ograničene ćelijskom membranom. Citoplazma se nalazi između plazma membrane i nuklearne koverte.

Vodeni sastav citoplazme (80 %) je izgrađen od jona i rastvorljivih makromolekula kao što su enzimi, karbohidrati, soli i proteini, kao i veliki broj RNK molekula. Vodeni sastav citoplazme može da bude ili u obliku želatina ili u obliku tečnosti, u zavisnosti u kojoj fazi aktivnosti se nalazu ćelija. U prvom slučaju, kada je u obliku želatina, naziva se **citogel**, a kada je u tečnom stanju onda se naziva **citozol**.

Nerastvorljivi delovi citoplazme su ćelijske organele, kao što su mitohondrije, hloroplast, lizozomi, ribozomi, endoplazmatični retikulum i dr.

Sve ćelije bez obzira kom organizmu pripadaju imaju citoplazmu i u tom smislu sve ćelije su iste. Međutim, ćelije iz različitih bioloških grupa i porodica se razlikuju po svojim karakteristikama. Na primer, kod životinja, citoplazma zauzima gotovo polovinu ćelijske zapremine, dok kod biljaka citoplazma zauzima mnogo manje prostora usled prisustva vakuole.

Citoplazma ima mehaničku ulogu, to jest, ima ulogu da održi oblik i formu ćelije, kao i da služi kao jastuk u slučaju da dođe do naglog udara ćelije i na taj način zaštiti ćelijske organele. Citoplazma je takođe i mesto vitalnih reakcija neophodne za život, kao što su metabolizam, glikoliza i sinteza proteina.
Timin

**Timin**, takođe poznat kao **5-metiluracil**, je pirimidinska nukleobaza. Nalazi se u nukleinskoj kiselini DNK. U RNK timin zamenjuje uracil u većini slučajeva. Timin gradi bazni par sa adeninom.

Timin povezan sa dezoksiribozom gradi nukleozid timidin. Timidin se može vezati sa jednom, dve ili tri grupe fosforne kiseline, gradeći redom TMP, TDP or TTP (timidin mono- di- ili trifosfat).

## Reference

## Vanjske veze

* Computational Chemistry Wiki
Nukleinska kiselina

**Nukleinske kiseline** su krupni i složeni organski molekuli značajni za biologiju. Postoje dva tipa nukleinskih kiselina: dezoksiribonukleinska kiselina (DNK) i ribonukleinska kiselina (RNK). DNK je nosilac naslednih informacija u ćeliji, dok RNK učestvuju u prenošenju tih informacija i njihovom prevođenju u proteine. 

Nukleinske kiseline su makromolekuli čiju jedinicu građe predstavljaju nukleotidi. Njih obrazuje:
* jedan pentozni šećer za koji je vezana 
* fosfatna grupa i 
* jedna azotna koja može biti:
** purinska : adenin ili guanin i
** primidinska baza : citozin, timin ili uracil.

Nukleotidi se međusobno povezuju u i na taj način, zahvaljujući fosfodiestarskoj vezi koja se uspostavlja između fosfata i šećera, formiraju lanac. 

Osim u virusima, koji sadrže jednu ili drugu nukleinsku kiselinu (nikada obe), DNK i RNK se nalaze u svim vrstama organizama.

Nukleinske kiseline se najviše nalaze u jedru (lat. nucleus) pa su po tome i dobile naziv. Prvi ih je izolovao Fridrih Mišer 1872. godine. Nešto kasnije ustanovljeno je da se, osim u jedru, nalaze i u citoplazmi. Prema današnjim podacima poznato je da zasebne nukleinske kiseline sadrže i neke od ćelijskih organela, kakve su npr. mitohondrije i hloroplasti.

Prema građi su polimeri izgrađeni od monomera - nukleotida.

U izgradnji nukleotida koji formiraju DNK učesvuje pentozni šećer dezoksiriboza, purinske (izgrađene od jednog petočlanog prstena i jednog sestoclanog prstena) baze adenin i guanin ili pririmidinske(izgrađene iz jednog šestočlanog prstena) baze citozin i timini kiselinski ostatak
fosforne kiseline.

U izgradnji nukleotida koji formiraju RNK učesvuje pentozni šećer riboza, purinske (izgrađene od jednog petočlanog prstena i jednog sestoclanog prstena) baze adenin i guanin ili pririmidinske(izgrađene jednog šestočlanog prstena) baze uracil i citozini kiselinski ostatak fosforne kiseline.
Guanin

**Guanin** je jedna od četiri glavne nukleobaze koje se nalaze u nukleinskim kiselinama (DNK i RNK). Guanin je derivat purina, a u baznom paru pravi tri vodonične veze sa citozinom. Guanin se "gomila" vertikalno sa ostalim nukleobazama pomoću aromatskih interakcija. Guanin je tautomer (vidi keto-enol tautomerizam). Nukleozid guanina je guanozin.

Guanin je takođe ime bele amorfne supstance koja se nalazi u krljuštima određenih riba, izmetu određenih ptica i jetri i pankreasu sisara. U stvari, ime nukleinske baze je izvedeno iz termina 'guano' (ptičiji izmet), jer je guanin prvi put izolovan iz ptičijeg izmeta.

## Reference

## Vanjske veze

* Computational Chemistry Wiki
Citozin

**Citozin** je jedna od 5 glavnih nukleobaza koje se koriste za skladištenje i transport genetskih informacija u ćeliji unutar nukleinskih kiselina DNK i RNK. Derivat je pirimidina, sa heterocikličnim aromatskim prstenom i prikačena dva supstituenta (amino grupa na poziciji 4 i keto grupa na poziciji 2). Nukleozid citozina je citidin.

Citozin je otkriven 1894. godine. Struktura je predložena 1903, a sintetizovan je (čime je potvrđena struktura) iste godine.

Citozin je nedavno dobio primenu kvantnom računanju. Prvi put je neko kvantno mehaničko svojstvo iskorišćeno za procesuiranje informacija 1. avgusta 1998, kada su istraživači na Oksfordu implementirali Dejvid dojčov algoritam na dva kvantna bita NMRKR ('''N'''uklearnog '''M'''agnetno '''R'''ezonantnog **K**vantnog **R**ačunara) baziranog na molekulu citozina.

Citozin se može naći kao deo DNK, RNK ili kao deo nukleotida. Kao citozin trifosfat (CTP), može da se ponaša kao ko-faktor enzima, i može da vrši transfer fosfata kako bi od adenozin difosfata (ADP) načinio adenozin trifosfat (ATP).

U DNK i RNK, citozin se uparuje sa guaninom. Međutim, nije stabilan, i može da se pretvori u uracil (spontanom deaminacijom). Ovo može dovesti do mutacije ako ne bude ispravljeno od strane enzima za popravku DNK.

Citozin može takođe biti pretvoren u 5-metilcitozin od strane enzima zvanog DNK metiltransferaza.

## Reference

## Literatura
* 

## Vanjske veze

* Computational Chemistry Wiki
Adenozin difosfat

**Adenozin difosfat**, skraćeno **ADP**, je kemijski spoj nukleotid, koji se sastoji od pirofosfatne skupine, riboze (šećer pentoza) i nukleobaze adenina.

ADP je važan spoj u sustavu pohranjivanja i oslobađanje kemijske energije u stanicama. ADP nastaje u stanicama defosforilacijom ATP-a djelovanjem enzima ATPaze, pri čemu se oslobađa energija koja se koristi za ostale procese u stanici. Obratno, djelovanjem enzima ATP sintaze iz ADP-a nastaje ATP, kao kemijski spoj u kojem je pohranjena energija i čijom se defosforilacijom može dobiti iskoristiva energija za procese u stanici.

## Povezano
* Nukleozid
* Nukleotid
* DNK
* RNK
* Oligonukleotid

## Reference

## Literatura
* 

## Vanjske veze

*
Adenozin trifosfat

**Adenozin trifosfat** (**ATP**) je nukleotid poznat u biohemiji kao „molekulska valuta“ za unutarćelijski transfer energije; to jest, ATP je u stanju da uskladišti i transportuje energiju unutar ćelija. ATP takođe igra važnu ulogu u sintezi nukleinskih kiselina. Molekuli ATP-a se takođe koriste za skladištenje korisne energije koju biljke konvertuju u ćelijskoj respiraciji.

## Hemijska svojstva
Hemijski, ATP se sastoji od adenozina i tri fosfatne grupe (trifosfat). Njegova empirijska formula je C10H16N5O13P3, a racionalna formula C10H8N4O2NH2(OH)2(PO3H)3H, sa molekulskom masom od 507.184 u. 
Fosforilne grupe počevši od one na AMP se nazivaju alfa (α), beta (ß), i gama (γ) fosfati. Biohemijska imena za ATP su 9-ß-D-ribofuranoziladenin-5'-trifosfat, i ekvivalentno, 9-ß-D-ribofuranozil-6-amino-purin-5'-trifosfat.

## Sinteza
ATP može biti proizveden u raznim ćelijskim procesima, ali najčešće u mitohondrijama oksidativnom fosforilacijom pod katalitičkim uticajem ATP sintaze ili u slučaju biljaka u hloroplastima, fotosintezom.
Glavno gorivo za sintezu ATP-a su glukoza i masne kiseline. Prvo se glukoza razdvoji u piruvat i citozol. Dva molekula ATP-a se generišu iz svakog molekula glukoze. Završne etape u sintezi ATP-a se izvode u mitohondriji, i mogu da generišu do 36 ATP.

## ATP u ljudskom telu
Ukupna količina ATP-a u ljudskom telu iznosi oko 0,1 mola. Energija koju koriste ljudske ćelije zahteva hidrolizu 200 do 300 molova ATP-a dnevno. Ovo znači da se svaki molekul ATP-a reciklira 2000 do 3000 puta svakog dana. ATP ne može biti uskladišten, pa stoga njegova potrošnja mora da sledi ubrzo nakon sinteze.

## Ostali trifosfati
Žive ćelije imaju i druge „visokoenergetske“ nukleozid trifosfate, poput guanozin trifosfata. Između njih i ATP-a, energija lako može da se prenosi reakcijama kao što su one koje katalizuje nukleozid difosfokinaza: energija se oslobađa kada se izvede hidroliza fosfat-fosfat veza. Ova energija mogu koristiti razni enzimi, motorni proteini, i transportni proteini za izvršavanje rada u ćeliji. Procesom hidrolize oslobađaju se neorganski fosfat i adenozin difosfat, koji može biti dalje razložen u još jedan fosfatni jon i adenozin monofosfat. ATP može biti razložen u adenozin monofosfat i direktno, uz stvaranje pirofosfata. Ova zadnja reakcija ima prednost u tome što je efektivno nepovratan proces u vodenom rastvoru.

### Reakcija ADP sa GTP
:ADP + GTP ↔ ATP + GDP

Postoji ideja da se koristi ATP kao energetski izvor u nanotehnologiji i implantima. Veštački pejsmejkeri bi mogli da postanu nezavisni od baterija.

## Reference

## Literatura
* 
* 

## Povezano
* Adenozin difosfat (ADP)
* Adenozin monofosfat (AMP)
* Ciklični adenozin monofosfat (cAMP)
* ATPaza
* ATP hidroliza
* Krebsov ciklus
* ATP termohemija

## Vanjske veze

* ATP i biološka energija 
*
Adenin

**Adenin** je jedna od dve purinske nukleobaze, koje se koriste u formiranju nukleotida nukleinskih kiselina DNK i RNK. U DNK, adenin (A) se vezuje za timin (T) pomoću dve vodonične veze, kako bi pomogao u stabilizaciji strukture nukleinske kiseline. U RNK se adenin vezuje za uracil (U).

Adenin formira adenozin, nukleozid, kada se pričvrsti za ribozu, i dezoksiadenozin kada se pričvrsti za dezoksiribozu, i gradi adenozin trifosfat (ATP), nukleotid, kada mu se dodaju tri fosfatne grupe. Adenozin trifosfat je izuzetno značajan jer se u ćelijskom metabolizmu koristi kao jedna od osnovnih metoda za transfer hemijske energije između reakcija.

U starijoj literaturi, adenin se nekad naziva imenom **Vitamin B<small>4</small>**. Međutim, više se ne smatra pravim vitaminom (vidi Vitamin B).

## Komplementarnost
U molekulima nukleinskih kiselina adenin se vezuje dvostrukom vodoničnom vezom za pirimidinske baze:
* timin u naspramnom polinukleotidnom lancu DNK
* uracil u polinukleotidnom lancu RNK.

Ta osobina naziva se komplementarnost i na njoj se zasniva sekundarna struktura nukleinskih mkiselina.

Par adenin-timin koga održavaju dve vodonične veze ima oblik koji je isti kao par guanin-citozin koga održavaju najmanje dve vodonične veze. Od svih azotnih baza se mogu napraviti parovi (dva adenina, adenin i guanin, guanin i citozin, dva citozina, timin i guanin) ali samo za parove A-T i G-C kažemo da su komplementarni zato što samo ta dva para baza imaju potpuno istovetan prostorni oblik, i samo oni mogu da se slože u dvostruku spiralu tako da daju savršeno stabilnu strukturu.

## Reference

## Vanjske veze

* Computational Chemistry Wiki
Ciklični adenozin monofosfat

**Ciklični adenozin monofosfat** (**cAMP**, **cAMP**, **ciklični AMP** ili 3'-5'-ciklični adenozin monofosfat) je molekul važan u mnogim biološkim procesima; izveden je iz adenozin trifosfata (ARP). cAMP je drugi prenosilac, i koristi se u unutarćelijskoj signalnoj transdukciji, kao što je prenošenje efekata hormona kao što su glukagon i adrenalin, koji ne mogu da prođu kroz ćelijsku membranu. Njegova glavna uloga je aktivacija proteinska kinaza; takođe se koristi da reguliše protok Ca<sup>2+</sup> kroz jonski kanale.

### Sinteza i raspad cAMP
cAMP se sintetiše od ATP-a preko adenilat ciklaze. Adenilat ciklaza se nalazi u ćelijskoj membrani. Aktiviraju je hormoni glukagon i adrenalin, kao i G protein. Adenilat ciklaza u jetri odgovara jače na glukagon, a mišićna adenilat ciklaza odgovara jače na adrenalin.

Raspad cAMP-a u AMP katalizuje enzim fosfodiesteraza. Dejstvo ovog enzima koče velike koncentracije kafeina, tako da je moguće da je stimulatorni efekat ove droge rezultat povećanih cAMP nivoa koje on uzrokuje. (Međutim, čini se da je potrebna koncentracija kafeina da on bude efektivan veoma velika i više verovatno objašnjenje za efekte kafe uključuje molekul adenozina.)

### Aktivacija proteinskih kinaza

Ciklična AMP je uključena u neke proteinske kinaze. Na primer, PKA (proteinska kinaza A, takođe poznata kao cAMP-zavisna proteinska kinaza) je u normalnom slučaju neaktivna kao tetramerni holoenzim koji se sastoji od 2 katalitičke i 2 regulatorne jedinice (C2R2), gde regulatorne jedinice blokiraju katalitičke centre katalitičkih jedinica.

Ciklična AMP se vezuje za specifično mesto na regulatornim jedinicama proteinskih kinaza i izaziva disocijaciju između regulatornih i katalitičkih podjedinica, aktivirajući tako katalitičke jedinice i omogućavajući im da izvrše fosforilaciju proteina.

### Regulacija raspada glikogena
cAMP kontroliše mnoge biološke procese, uključujući raspad glikogena na glukozu (glikogenoliza), i lipolizu.

### Uloga cAMP u bakterijama
Kod bakterija, cAMP se produkuje kada je nivo glukoze u ćeliji nizak; on aktivira stvaranje enzima koji omogućavaju energiju nezavisnu od glukoze.

### Uloga cAMP kod ''Dictyostelium discoideum''
Hemotaksički pokreti ćelija su organizovani po periodičnim talasima cAMP-a koji se šire po ćeliji. Talasi su rezultat regulisanog stvaranja i sekrecije vanćelijskog cAMP-a i spontanog biološkog oscilatora koji započinje talase u centrima teritorija.

## Povezano
* Ciklični guanozin monofosfat (cGMP)

## Reference

## Vanjske veze
*
Donji trijas

**Rani trijas** (isto tako poznat kao **donji trijas**, **buntsandstein** ili **skitij**) je prva od tri epohe trijaskog perioda. Pokriva vrijeme između 251 ± 0,4 Ma i 245 ± 1,5 Ma (miliona godina). Permijsko-trijasko izumiranje označava početak trijaskiog perioda. Ono je isto tako označilo početak mezozosjke ere te je podijeljeno u faunalne faze induan i olenekij. Masovna izumiranja kojima su završeni permijski period i paleozojska era su izazvale velike teškoće preživjelim bićima. Mnogi tipovi koralja, brahiopoda, mekušaca, bodljokožaca i drugih beskralježnjaka su potpuno nestale. Najčešći tvrdoljušturni beskralježnjaci ranog trijasa bili su školjkaši, puževi, amoniti, morski ježevi, i nekoliko vrsta brahiopoda.

## Povezano
* Geološka kronologija

## Literatura
* GeoWhen Database - Early Triassic
* The Early Triassic Period of the Mesozoic Era
Induan

**Induan** (isto tako poznat kao **Feixianguanij**) je prva faunalna faza epohe ranog trijasa. Ona pokriva vrijeme između 251 ± 0,4 Ma i 249,7 ± 0,7 Ma (miliona godina). Ova faza je slijedila masovno izumiranje kasnog permijskog perioda.

## Fauna
* listrosauridi

## Literatura
* GeoWhen Database - Induan
* The Induan
Olenekij

**Olenekij** (isto tako poznat kao **Yongningzhenij**) je faza epohe ranog trijasa . On pokriva vrijeme između 249,7 ± 0,7 Ma i 245 ± 0,7 Ma (miliona godina). Definiraju ga najdonji nalazi amonita *[[Hedenstroemia]]* ili *[[Meekoceras|Meekoceras gracilitatis]]* te konodonata *[[Neospathodus|Neospathodus waageni]]*. Kraj mu definiraju najdonje pojave rodova *[[Japonites]]*, *[[Paradanubites]]* i *[[Paracrochordiceras]]*; kao i konodonta *[[Chiosella|Chiosella timorensis]]*. Arhosauri su grupa dijapsidski reptila koje su evoluirale iz arhosauriformskih predaka tokom olenekija.

## Olenekijska fauna
* Ihtiosauri
* Arhosauri
* *[[Kannemeyeria]]*

## Povezano
* Geološka kronologija

## Literatura
* GeoWhen Database - Olenekian
Srednji trijas

**Srednji trijas** (isto tako poznat kao **Muschelkalk**) je druga od tri epohe trijaskog perioda. Pokriva vrijeme između 245 ± 1,5 Ma i 228 ± 2 Ma (miliona godina). Srednji trijas se dijeli u faunalne faze anisija i ladinija.

## Literatura
* GeoWhen Database - Middle Triassic
Anizik

U geološkoj kronologiji, **anisij** predstavlja doba epohe srednjeg trijasa u periodu trijasa u mezozojskog eri fanerozojskog eona koji se okvirno smješta između 245 miliona i 237 miliona godina. Anisijsko doba slijedi olenekijsko doba epohe ranog trijasa i prethodi ladinijskom dobu epohe srednjeg trijasa.
Ladinik

**Ladinij** (isto tako poznat kao **falangij**) je faza epohe srednjeg trijasa . Pokriva vrijeme između 237 ± 2 Ma i 228 ± 2 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Ladinian
Gornji trijas

**Kasni trijas** (isto tako poznat kao **gornji trijas** ili **Keuper**) je treća i posljednja epoha trijaskog perioda. Pokriva vrijeme između 228 ± 2 Ma i 199,6 ± 0,6 Ma (miliona godina). Kasnij trijas se dijeli na faunalne faze karnij, norij i rhaecij.

## Literatura
* GeoWhen Database - Late Triassic
Uracil

**Uracil** je jedna od četiri nukleobaza RNK, koja zamenjuje timin koji se nalazi u DNK. Kao i timin, uracil može da formira bazni par sa adeninom pomoću dve vodonične veze, ali mu nedostaje metil grupa koja postoji u timinu. Uracil će, za razliku od timina, lakše da se degeneriše u citozin. Uracil se vrlo retko može naći u DNK.

## Reference

## Vanjske veze

* Computational Chemistry Wiki
Karnik

**Karnij** je faza geološke kronologije koja pokriva vrijeme od 228 ± 2 do 216.5 ± 2 miliona godina. Nazvana je prema Karnijskim Alpama (naziv je prvi iskoristio Mojsisovics godine 1869), te je u njoj započela dominacija arhosaura i smanjivanje terapsida ili reptila nalik na sisavce. 

To je prva faza epohe kasnog trijasa u trijaskom periodu.

## Literatura
* Palaeos Mesozoic: Carnian Age
Norik (geologija)

**Norijski stadij** predstavlja dio trijaskog geološkog perioda. On pokriva vrijeme između 216,5 ± 2.0 i 203,6 ± 1,5 miliona godina.
Ret

**Rhaecijski stadij** je posljednji stadij kasnog trijasa. Pokriva vrijeme između 203,6 ± 1,5 i 199,6 ± 0,6 miliona godina.
Port Royal

**Port Royal**, smješten na ušću luke Kingston, je bio glavni grad otoka Jamajke od 1660. do 1692 i glavna engleska luka u 17. stoljeću. Služio je kao baza mnogim piratima i gusarima. Potonuo je u more nakon potresa 1692. Danas je poznat kao turistička atrakcija.

### Svjetska baština
Koneni i podvodni ostaci pružaju uvide u urbani kolonijalni život. Nekada ključno čvorište za transatlantsku trgovinu, uključujući trgovinu porobljenim Afrikancima, Port Royal je imao dubokomorsku luku i šest obrambenih tvrđava, od kojih su neke sada potopljene. Arheološki dokazi otkrivaju dobro očuvan raspored stambenih, vjerskih i upravnih zgrada, što služi kao prepoznatljiv znak britanske kolonijalne prisutnosti na Karibima.

Arheološki kompleks Port Royal iz 17. stoljeća uvršten je na listu UNESCO-ove svjetske baštine. Odluka je donešena na 47-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 6-16 jula 2025. god. u UNESCO-om sjedištu u Parizu.

## Vanjske veze
* The Port Royal Project  (historical and archaeological research)
* Map: Old Port Royal  (artistic interpretation of the city before the 1692 earthquake - by cartographer Shawn Brown)

## Izvori
Salzburg (razvrstavanje)

**Salzburg** se može odnositi na:

* Salzburg, grad u Austriji
* Salzburg (Westerwald), naselje u Njemačkoj
Jura

**Jura** je naziv koji se koristi za:
* Jurske planine na granici Švicarske i Francuske koje predstavlja dio Alpa.
* Jura, departman u Francuskoj.
* Jura, kanton u Švicarskoj.
* Jura, geološki period u mezozojskoj eri.
* popularno muško ime u Hrvatskoj, skraćenica od Juraj.
Pierre le Grand

**Pierre le Grand** (francuski *Veliki Pierre*) je bio francuski pustolov, moreplovac, bukanir i pirat koji je živio tokom 17. stoljeća. Neki povjesničari smatraju da je on bio prvi pirat na otoku Tortugi.

Oko 1650. sa jednim malenim brodom i 29 ljudi, Pierre le Grand je islovio kod rta Tiburon na zapadnoj obali Hispaniole. Tokom noći primaknuo se posljednjem galijunu u konvoju španjolskih brodova koji su prevozili blago. Tada su se svi njegovi ljudi zakleli da će pobijediti ili umrijeti. Da bi ih još više podstakao Le Grand je probušio dno njihova brodića koji je poćeo tonuti. Nisu više imali izbora osim da se prekrcaju na španjolski galijun. U potpunoj tišini savladali su španjolske stražare i zarobili kapetana u njegovoj kabini. On je odmah predao brod napadačima. Le Grand je tada zadržao na brodu samo onoliko španjolskih mornara koliko mu je bilo potrebno za upravljanje, ostale je zajedno sa kapetanom iskrcao na jednom otoku i otplovio u Francusku.
Glavonošci

**Glavonošci** () su mekušci koje karakteriše bilateralna simetrija i kod kojih se od stopala obrazuju ručice i mišićni levak. Većina glavonožaca ima redukovanu ili sasvim zakržljalu ljušturu, koja kao rudiment postoji u unutrašnjosti tela (npr. sipina kost). Jedini oblik sa spoljašnjom, spiralnom ljušturom je nautilus za koga se smatra da je star oko 350 miliona godina . Pripadaju im mekušci koji žive isključivo u morima. Predstavljaju jednu od najnaprednijih grupa među beskičmenjacima. 

Njihovo telo je građeno od:
* glave, na kojoj se nalaze ručice i mišićni levak koje opkoljavaju usni otvor; 
* trupa, u kome je utrobna kesa u kojo su unutrašnji organi.

Broj ručica oko usnog otvora je 8, 10 ili više. Ručice su mišićni i jako pokretljivi organi, koji po unutrašnjoj površini imaju pijavke.

Prema broju ručica glavonošci se označavaju kao:
* oktopodi (Octopoda), među kojima je najpoznatiji rod hobotnica (Octopus) čiji predstavnici su među najvećim beskičmenjacima
* dekapodi (Decapoda), čiji poznatiji rodovi su sipa (Sepia) i lignja (Loligo).
Henry Morgan

**Sir Henry Morgan** ( 1635. - 25.8. 1688.) je bio engleski moreplovac porijeklom iz Walesa, gusar koji se na Karibima proslavio kao vođa bukanira.
Hetangij

**Hettangij** je prvi stadij epohe rane jure. Pokrive vrijeme između 199,6 ± 0,6 Ma i 196,5 ± 1 Ma (miliona godina). Ta faza slijedi rhaecijski stadij trijaskog perioda.

Stadij je ime dobio po Hettangeu, gradu u sjevernoj Francuskoj, južno od granice s Luksemburgom na cesti koja povezuje Luksemburg s Metzom.

## Fauna
* *[[Abriktosaur]]*

## Literatura
* GeoWhen Database - Hettangian
Sinemurij

**Sinemurij** je stadij epohe rane jure. Ona pokriva vrijeme između 196,5 ± 2 Ma i 189,6 ± 1,5 Ma (miliona godina).

Stadij je ime dobio po gradu Semur-en-Brionnais, blizu Sancerrea u gornjoj dolini Loire. Tlo bogato kalcijem koje se formiralo u jurskom vapnencu te regije je smatra zaslužnim za osobine čuvenih Sancerre vina.

## Literatura
* GeoWhen Database - Sinemurian
Plinsbah

**Pliensbachij** (isto tako poznat kao **Charmouthij**) je stadij epohe rane jure. Pokriva vrijeme između 189,6 ± 1,5 Ma i 183 ± 1,5 Ma (miliona godina).

Stadij je ime dobio po Pliensbachu, gradu 30 km istočno od Stuttgarta u Njemačkoj. Minerali i fosili iz regije su izloženi u muzeju u Göppingenu.

## Literatura
* GeoWhen Database - Pliensbachian
Nezaposlenost

**Nezaposlenost**, u ekonomskim terminima, se pojavljuje ako postoje kvalificirani radnici koji su voljni raditi po nadnicama koje prevladavaju, ali ne mogu naći uposlenje.
Dakle, nezaposlene osobe su starije od 16 godina, sposobne i voljne raditi i aktivno traže posao, ali su bez posla.
**Stopa nezaposlenosti** je broj nezaposlenih radnika podijeljen s ukupnim brojem radno sposobnog stanovništva (radno sposobnim stanovništvom se smatraju osobe između 16 i 65 godina).

## Vrste nezaposlenosti
Razlučujući strukturu današnjih tržišta rada, ekonomisti identificiraju tri različite vrste nezaposlenosti:
* Frikcijska nezaposlenost
* Strukturna nezaposlenost
* Ciklička nezaposlenost

### Frikcijska nezaposlenost
Frikcijska nezaposlenost nastaje zbog neprekidnog kretanja ljudi između regija i radnih mjesta ili kroz različite faze životnog ciklusa.

### Strukturna nezaposlenost
Strukturna nezaposlenost označava raskorak između ponude i potražnje za radnicima. Raskoraci mogu nastati zato što potražnja za jednom vrstom rada raste, dok se potražnja za nekom drugom vrstom smanjuje, a ponuda se ne prilagođava brzo.

### Ciklička nezaposlenost
Ciklička nezaposlenost postoji kad je ukupna potražnja za radom niska. Kako ukupna potrošnja i output padaju, nezaposlenost raste praktički svuda.

Promatrajući voljnost radnika da rade pri određenoj visini nadnica razlikujemo:
* Dobrovoljnu nezaposlenost
* Prisilnu nezaposlenost

### Dobrovoljna nezaposlenost
Dobrovoljna nezaposlenost nastaje onda kada radnici ne žele raditi po aktualnim tržišnim nadnicama.

### Prisilna nezaposlenost
Za radnike kažemo da su prisilno nezaposleni kada žele raditi za nadnice kakve prevladavaju na tržištu, ali ne mogu naći uposlenje.

## Utjecaj nezaposlenosti
I danas nezaposlenost ostaje središnji problem suvremenih tržišnih gospodarstava. Kad je nezaposlenost visoka, resursi se rasipaju, a dohotci ljudi se osipaju. Naravno, tijekom takvih razdoblja, ekonomske nevolje pogađaju i osjećaje ljudi i njihove obiteljske živote 

### Ekonomski utjecaj
Visoka nezaposlenost utječe na smanjenje BPD-a (Bruto domaći proizvod). Znači, tom prilikom ne koristimo resurse koliko je to moguće, tako da nismo u prilici proizvesti dobra i usluge, koji će omogućiti ljudima da prežive i uživaju. Gubitci u razdobljima visoke nezaposlenosti najveći su dokumentirani gubitci u suvremenoj ekonomiji. 

### Društveni utjecaj
Iako je ekonomski trošak nezaposlenosti visok, niti kakav novac ne može adekvatno prikazati humani, socijalni i psihološki danak u razdobljima trajne prisilne nezaposlenosti. Psihološke studije ukazuju da je otpuštanje s posla jednako traumatski događaj kao i smrt bliskog prijatelja ili neuspjeh u školi. Nezaposlenost nerijetko dovodi do gubitka samopoštovanja, određenih mentalnih bolesti, problema unutar obitelji i raspada brakova. Utvrđena je povezanost između rasta stope nezaposlenosti i rasta stope kriminaliteta i stope samoubojstava.
Toarcij

**Toarcijski stadij** je bio posljednji stadij perioda rane jure. Obično se koristi za pokrivanje perioda od 183 Ma do 175 Ma (miliona godina).

Stadij je ime dobio po Thouarsu, južno od Saumura u dolini Loire u Francuskoj.
Srednja jura

**Srednja jura**, isto tako poznata kao **Dogger** u evropskom sistemu klasifikacije, je druga po redu epoha jurskog perioda. Trajala je između 180 i 154 miliona godina. Tokom tog vremena, morski život (uključujući amonite i školjkaše) je cvjetao, a na kopnu su evoluirali novi tipovi dinosaura (uključujući ketiosaure, brahiosaure, megalosaure i hipsilofodonte). U morima su se ihtiosauri, iako brojni, prestali granati, dok su najveći grabežljivci, pliosauri, rasli do veličine današnjih kitova-ubica i više (*[[Pliosaurus]]*, *[[Liopleurodon]]*). U tom periodu se Pangea počela dijeliti.
Alen (period)

**Aalenij** je dio perioda srednje jure u geološkoj kronologiji koji pokriva vrijeme od oko prije 175,6 Ma do oko prije 171,6 Ma (miliona godina). Prethodila mu je toarcijska era a slijedio ga je Bajocij.

Stadij je ime dobio po gradu Aalen, nekih 100 km istočno od Stuttgarta u Njemačkoj. Grad stoji na jugozapadnom kraju Franačke Jure.
Bajocij

U geološkoj kronologiji, **Bajocij** je doba u epohi srednje jure u jurskom periodu mezozojske ere fanerozojskog eona koji pokriva vrijeme od oko prije 171,6 miliona i oko prije 167,7 miliona godina. Bajocijsko doba slijedi aalenijsko doba i prethodi bathonijskom dobu iste epohe.

Stadij je ime dobio po gradu Bayeux, u regiji Normandija u Francuskoj.
Bat (geologija)

U geološkoj kronologiji **bathonij** je doba u epohi srednje jure u jurskom periodu mezozojske ere u fanerozojskom eonu koji pokriva vrijeme od oko prije 167,7 i oko prije 164,700 miliona godina. Bathonijsko doba slijedi bajocijsko doba i prethodi callovijskom dobu iste epohe.

Stadij je ime dobio po Bathu, gradu toplicama izgrađenim na jurskom vapnencu koji ima ljekovita svojstva. Sam grad je sagrađen na bathskom kamenu, svijetlom, bijelom oölitiskom vapnencu koji se kopa u obližnjim kamenolomima.
Gornja jura

**Kasna jura** (isto tako poznata kao **Malm**) bila je epoha jurskog geološkog perioda. Trajala je od prije 161,2 Ma do prije 145,5 Ma (miliona godina).

Podijeljena je u tri doba:

## Život
Ovaj period je dobro poznat po mnogim slavnim tipovima dinosaura:
* Sauropodi
* Kamarasauri
* Brahiosauri
* Diplodocidi

Mnoge manje životinjske vrste su također bujale:
* Reptili
* Gušteri
* Rani sisavci
* Najranije ptice

## Vanjske veze
* The Late Jurassic
Kalovij

**Callovij** je stadij geološke kronologije koji pokriva vrijeme od oko prije 164,7 +/- 4 do oko prije 161,2 +/- 4 miliona godina.

To je posljednji stadij srednje jure.

Ime mu dolazi od starog izgovora za Kellaways Bridge, 3 km sjeveroistočno od Chippenhama u Wiltshireu u Engleskoj.


Peltoceras_solidum_Israel.JPG|*Peltoceras solidum* *Peltoceras solidum* Israel.
Rhomboteuthis lehmani.jpg|*Rhomboteuthis lehmani* La Voulte-sur-Rhône, France.
Ekonomski rast

**Ekonomski rast** je povećanje vrijednosti roba i usluga u ekonomiji. 

Općenito se pod njim podrazumijeva povećanje bogatstva, odnosno prihoda nečije nacije ili entitea. Uobičajeno se mjeri kroz postotak stvarnog bruto društvenog proizvoda ili *BDP-a*. 

Rast se obično računa u *stvarnoj* vrijednosti, odnosno prilagođeno inflaciji, kako bi se u obzir uzeo efekt inflacije na cijenu proizvedenih roba i usluga. U ekonomiji, "ekonomski rast" ili "teorija ekonomskog rasta" se tipično odnosi na potencijalni proizvod, odnosno proizvodnju pri "punoj zaposlenosti," umjesto na rast agregatne potražnje ili stvarni proizvod. 

S obzirom da se ekonomski rast mjeri godišnjom promjenom postotka društvenog prihoda, ima sve prednosti i nedostatke koje se vezuju uz tu varijablu. Međutim, ljudi obično daju posebnu vrijednost godišnjoj promjeni postotka, vjerojatno zato što pokazuje što se događa s njihovim plaćama. 

## Vanjske veze
* Green Accounting Bibliography  contains a discussion and related material on green or environmental accounting, an effort to create more comprehensive measures of conventional national income statistics.
* Historicalstatistics.org - Links to historical economic statistics for different countries and regions
* Beyond Classical and Keynesian Macroeconomic Policy  is Paul Romer's plain-English explanation of Endogenous Growth Theory. 
* United States Employment and Wage Reports
Oksford

**Oxfordij** je prvi stadij epohe kasne jure. Pokriva vrijeme između 161,2 ± 4 Ma i 155,7 ± 4 Ma (miliona godina).

Ime je dobio po gradu Oxfordu u Engleskoj.

## Literatura
* GeoWhen Database - Oxfordian
Kimeridž

**Kimmeridgij** je stadij epohe kasne jure. Pokriva vrijeme između 155,7 ± 4 Ma i 150,8 ± 4 Ma (miliona godina).

Stadij je ime dobio prema Kimmeridgeu, gradu na obali Dorseta u Engleskoj. Plaža Kimmeridge Baya je dobro mjesto za traženje fosila — postoje primjerci koje izbacuje plima.

## Fauna
* *[[Amphicoelias fragillimus]]?*
* *[[Aviatyrannis|Aviatyrannis jurassica]]*
* *[[Hesperosaurus]]*
* *[[Seismosaurus]]*
* *[[Stokesosaurus|Stokesosaurus clevelandi]]*

## Lokaliteti
* Guimarota

## Literatura
* GeoWhen Database - Kimmeridgian
Titon

**Tithonij** je završni stadij epohe kasne jure. Pokriva vrijeme između 150,8 ± 4 Ma i 145,5 ± 4 Ma (miliona godina). Slijedi ga berriasijsko doba epohe rane krede.

Ime je za geologiju pomalo neobično jer dolazi iz grčke mitologije. Titon je bio sin Laomedona iz Troje. Zaljubio se u Eos, grčku boginju zore te našao svoje mjesto u stratigrafiji jer ovaj stadij, tithonij, ide ruku pod ruku sa svitanjem krede.

## Literatura
* GeoWhen Database - Tithonian
Spužve

**Sunđeri** ili **spužve** su životinje iz odeljka Spongia. Uglavnom su morske, sesilne vrste sa izuzetkom jedne slatkovodne familije. Najčešće su kolonijalni i asimetrični organizmi.

Telo sunđera se sastoji od telesnog zida koji sadrži mnogobrojne otvore - pore (otuda naziv Porifera) i zatvara unutrašnju duplju nazvanu spongocel. Voda ulazi kroz mnogobrojne pore u spongocel, a izlazi kroz otvor oskulum. Telesni zid je izgrađen od dva sloja - spoljašnjeg ektoderma i unutrašnjeg endoderma, između kojih se nalazi sloj nećelijske mezogleje. Endoderm oblaže spongocel i sadrži ćelije hoanocite (ćelije sa bičevima), koje se još nazivaju i ćelije sa ogrlicom. Hoanocite zahvataju čestice hrane, dospele vodom, a zatim one prelaze u ameboidne ćelije gde se vare. Ameboidne ćelije se nalaze u mezogleji i, osim što vare hranu, one mogu da obrazuju skelet, da daju boju sunđeru tako što se ispunjavaju pigmentom ili da obrazuju polne ćelije.

Razlikuju se tri osnovna tipa sunđera askon, sikon i leukon. Askon je najprostiji tip kod koga hoanocite oblažu ceo spongocel. Razrastanjem mezogleje dolazi do obrazovanja kanala (kod sikon tipa) odnosno komora (leukon tip) u kojima su sada smeštene hoanocite.

Razmnožavanje sunđeta vrši se na dva načina - bespolno i polno. Bespolno se razmnožavaju pupljenjem i fragmentacijom (otkidanjem delova tela). Pri pupljenju se obrazuju unutrašnji pupoljci - gemule, koje se obrazuju kada nastupe nepovoljni uslovi (zima), padaju na dno gde miruju do proleća kada se iz njih razvija nova jedinka. Polno razmnožavanje se vrši obrazovanjem spermatozoida i jajnih ćelija u istoj jedinki (hermafroditi). Oplođenje se vrši između dve jedinke.

Krvni, respiratorni i ekskretorni sistem ne postoje. Respiracija i ekskrecija se obavljaju preko cele površine tela. Skelet sunđera sastoji se ili od mineralnih materija u vidu iglica (spikula) ili je izgrađen od organske materije spongina.

## Klasifikacija sunđera

Klasifikacija sunđera izvršena je prema građi skeleta na tri klase:
* Calcarea, sitni morski sunđeri, čiji je skelet od Ca-karbonata;
* Hexactinellida - skelet od Si-dioksida;
* Demospongia - skelet od spongina

## Vanjske veze

* Bioscolos 
* BioNet Skola
Jajna ćelija

**Jajna ćelija** je zenska polna ćelija koja se obrazuje u procesu oogeneze kod životinja i megagametogeneze kod viših biljaka. Sadrži haploidan broj hromozoma kao i spermatozoid, ali zato kod većine vrsta ima mnogo veću količinu citoplazme od njega. Zrela jajna ćelija je relativno velika, odnosno, veća je od prosečme telesne ćelije životinja. Veoma velika jaja imaju ptice, gmizavci, a i neke ajkule. Zbog toga je faza rasta u oogenezi mnogo izraženija nego u spermatogenezi.

## Vrste jajnih ćelija
Prema količini i rasporedu žumanceta, koje predstavlja rezervnu hranu za embrion, razlikuju se tri osnovna tipa jajnih ćelija: 
* **oligolecitne**, 
* **telolecitne** i 
* **centrolecitne**.
* Oligolecitne (oligos= malo; lekhitos = žumance) jajne ćelije imaju malu količinu žumanceta koje je ravnomerno raspoređeno po citoplazmi. 
* Telolecitne (telos = kraj) imaju neravnomerno raspoređeno žumance, tako da se na njima razlikuju dva pola: 
* animalni, na kome je više citoplazme i gde se nalazi jedro, i 
* vegetativni na kome je više žumanceta.

Razlikuju se dva tipa ovih ćelija: 
* **umereno telolecitne** i 
* **izrazito telolecitne.**

Umereno telolecitne imaju manje žumanceta od izrazito telolecitnih jaja(prisutne su kod vodozemaca). Žumance je u vidu mnogobrojnih žumancetnih pločica koje su u donjem delu (vegetativni pol), dok se na animalnom polu nalazi više citoplazme.

Izrazito telolecitne sadrže veliku količinu, gusto napakovanog žumanceta, dok je citoplazma sa jedrom svedena na mali disk koji leži na tom žumancetu (jajne ćelije gmizavaca i ptica).
* Centrolecitne jajne ćelije imaju veliku količinu žumanceta smeštenog u centru, a citoplazma je oko njega u vidu površinskog, tankog sloja. U samom centru žumanceta nalazi se ostrvce citoplazme sa jedrom koje je okruženo citoplazmom.
* Jajne ćelije čoveka i ostalih placentalnih sisara su **alecitne** (bez žumanceta), pošto embrion u ishrani zavisi od majke, a ne od žumanceta.

## Vanjske veze
* BioNet Škola
Donja kreda

**Rana kreda** (kronostratigrafsko ime) ili **donja kreda** (logstratigrafsko ime), je ranije do dvije velike podjele perioda krede.

U to vrijeme su se dinosauri pojavili u raznim oblicima, uključujući psitakosaure, Spinosaure i kelurosaure, dok su nastavili živjeti i mnogi stanovnici kasne jure.

U morima su ihtiosauri počeli nazadovati i konačno izumrli na početku kasne krede. Neognathous ptice i kritosjemenjače su se pojavile prvi put.
Berijas

U geološkoj kronologiji **berriasij** predstavlja stadij epohe rane krede. Pokriva vrijeme između 145,5 Ma i 140,2 Ma (miliona godina). Berriasijski stadij slijedi tithonijski stadij epohe gornje jure i prethodi valanginijskom stadiju epohe donje krede.
Valendis

U geološkoj kronologiji **valanginij** je stadij epohe donje krede. Pokriva vrijeme između 140,2 Ma i 136,4 Ma (miliona godina). Valanginijski stadij slijedi berriasijski stadij donje krede i prethodi hauterivijskom stadiju donje krede.
Otriv

**Hauterivij** je stadij epohe rane krede. Pokriva vrijeme između 136,4 ± 2 Ma i 130 ± 1,5 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Hauterivian
Barem

***Barremijski*** stadij je bio period geološkog vremena između 130 Ma i 125 Ma (miliona godina). Smatra se dijelom donjeg perioda krede.

## Literatura
* The International Commission on Stratigraphy
Apt (geologija)

**Aptijski stadij** je stadij epohe donje krede u geološkoj kronologiji, koja okvirno pokriva vrijeme između 125 Ma i 112 Ma (miliona godina). Aptijski stadij slijedi barremijski stadij i prethodi albijskom stadiju iste epohe.

## Literatura
* The International Commission on Stratigraphy
Alb (geologija)

**Albij** (francuski *Albion*, od Alba = Aube u Francuskoj)
je stadij perioda krede.

Albij je kao naziv godine 1842. predložio A. d'Orbigny za stadij sistema krede koji dolazi iznad (kasnije od) aptij skog i ispod (prije) cenomaniaj (Pal. France. Cret. ii.). Približni vremenski okvir za albij je od oko prije 112,0 ± 1,0 Ma i 99,6 ± 0,9 Ma (miliona godina).

Slijedeći primjerci albijskog doba su vrijedni pažnje: the gaize i fosfatske naslage u Argonnei i Brayu u Francuskoj; Flammenmergel na sjeveru Njemačke; ligniti u Iltrillasu u Španiji; gornji pješčenjak u Nubiji, te naslage Fredericksburga u Sjevernoj Americi.

## Vanjske veze
* GeoWhen Database - Aptian
* Albian Stage, Cretaceous Period in Hampshire 
* Aptian article  from the Palaeos website
Gornja kreda

**Kasna kreda** (isto tako poznata kao **Gornja kreda**) je naziv za drugu polovicu perioda krede, nazvanog po slavnim bijelim stijenama od krede, koje potječu od tog vremena.

To je bio period velikog uspjeha za dinosaure, s pojavom i grananjem mnogih novih tipova kao što su tiranosauri, hadrosauri, Ankylosauridae i rogati dinosauri u Azijamerici (Zapadna Sjeverna Amerika i istoćna Azija), te titanosaura andi abelisaura u Gondwani.

Ptice su postale prilično česte i razgranite, smijenivši pterosaure koji su se povukli u specifične ekološke niše.

U morima su se iznenada pojavili mosasauri i započeli spektakularnu evolutivnu radijaciju. Pojavili su se i moderni morski psi, te divovski pingvinoliki pliosauri plolicotilidi (dugi 3 metra) kao i veliki dugovrati elasmosauri (13 metara dugi) te razgranali. Ovi grabežljivci su se hranili brojnim teleostei ribama, koje su u to doba evoluirale u brojne i moderne oblike (Neoteleostei).

Pred kraj perioda su se razgranale kritosjemenejčae, a didelfidski tobolčari i prmitivnii placentalni sisavci su također bili česti.
Cenoman

**Cenomanij** (isto tako poznat kao **Woodbiniaj**) je prvi stadij epohe kasne jure. Pokriva vrijeme između 99,6 ± 0,9 Ma i 93,5 ± 0,8 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Cenomanian
Turon

**Turonij** je stadij epohe kasne krede. Pokriva vrijeme između 93,5 ± 0,8 Ma i 89,3 ± 1 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Turonian
Santon

**Santonij** je stadij epohe kasne krede. Pokriva vrijeme od oko prije 85,8 ± 0,7 Ma i prije 83,5 ± 0,7 Ma (miliona godina).

## Literatura
* GeoWhen Database - Santonian
Kenozoik

**Kenozojska era** ili **kenozoik** (od grčkih riječi *kainos* = nov + *zoe* = život) je najmlađa od tri klasične geološke ere. Ona je zapoočela prije 65,5 miliona godina s kredsko-tercijarnim masovnim izumiranjem na kraju krede koje je označilo smrt posljednjih dinosaura na kraju mezozojskeere te traje i danas. 

Kenozoik se dijeli u dva perioda - paleogen i neogen, a oni su podijeljeni u epohe. Paleogen se sastoji od epoha paleocena, eocena i oligocena, a neogen se sastoji od epoha miocena, pliocena, pleistocena te holocena, od kojih posljednja traje i danas. Kroz historiju je kenozoik bio odijeljen u periode (ili pod-ere) zvane tercijar (od paleocena do pliocena) i kvarternar (pleistocen i holocen), iako ih mnogi geolozi više ne priznaju. 

## Život u kenozojskoj eri
Kenozoik je **doba [[sisavci|sisavaca]]**. Za vrijeme kenozoika su se sisavci razvili od malih, jednostavnih, općih oblika u razgranatu skupinu kopnenih, morskih i letećih žiivotinja. Kenozoik se isto tako može nazvati i dobom savana, te međusobno ovisnih kritosjemenjača i insekata. Ptice su također prilično evoluirale u kenozoiku. 

Geološki gledano, kenozoik je dobi kada su se kontinenti pomakli do svojih današnjih pozicija. Australija-Nova Gvineja se razdvojila od Gondwane koja je krenula na sjever i konačno postala Jugoistočnom Azijom; Antarktika se pomakla na svoju današnju poziciju oko Južnog pola; Atlantski ocean se proširio, a pred kraj ere se Južna Amerika spojila sa Sjevernom Amerikom KOrce.

## Povezano
* Geološka kronologija

## Literatura
* *British Caenozoic Fossils*, 1975, The Natural History Museum, London.
Paleogen

**Paleogenski** period je jedinica geološkog vremena koje je počelo prije 65 i završilo prije 23 miliona godina. Period je trajao 42 miliona godina, i postao poznat kao vrijeme u kome su sisavci evoluirali od malih, jednostavnih oblika u različite životinje nakon masovnog izumiranja koje je bilo završilo prethodni period krede. Neki od tih životinja će evoluirati u krupne oblike koji će dominirati kopnom, dok će drugi postati sposobni živjeti u oceanima, specifičnim kopnenim staništima te čak i letjeti. Ptice su prilično evoluirale tokom perioda mijenjajući se u oblik nalik na sadašnje. Većina ostalih grana života na Zemlji su ostali relativno neizmijenjeni u odnosu na ptice i sisavce tokom ovog perioda. Manji broj pomaka kontinenata se također dogodio u ovom periodu. Klima se ponešto ohladila za vrijeme paleogena a unutrašnja mora povukla iz Sjeverne Amerike tokom perioda.

Ovaj period se sastoji od epoha paleocena, eocena i oligocena. Paleogenu prethodi period krede te ga slijedi epoha miocena u periodu neogena. Izrazi 'paleogenski sistem' i 'sistem donjeg tercijara' su također bili korišteni kako bi opisali 'Paleogenski period'. Ponešto zbunjujuća terminologija je izgleda nastala zbog suočavanja s finim granularitetom perioda i sve više informacija. Dijeleći tercijarsku eru u dva 'perioda' umjesto 7 'epoha', periodi su trajanjem bliži 'periodima' mezozojske i paleozojske ere.
Kampan

**Campanij** je stadij geološke kronologije koji pokriva vrijeme od prije 83,5 ± 0,7 Ma do prije 70,6 ± 0,6 Ma (miliona godina).

Predstavlja srednji stadij epohe kasne krede .
Mastriht

**Maastrichtij** je posljednji stadij perioda krede, a samim time i mezozojske ere. Pokrivao je period od prije 70,6 Ma do prije 64,9 Ma (miliona godina).

Na kraju ovog perioda se dogodilo masovno izumiranje poznato kao K/T (ili Kredsko/tercijarsko) izumiranje. Tokom tog događaja mnoge poznate grupe kao dinosauri, pleziosauri i mozasauri, kao i mnoge manje poznate grupe, su nestale.