Srpska pravoslavna crkva u jugoslavenskim ratovima

**Srpska pravoslavna crkva u jugoslavenskim ratovima** je imala, u najmanju ruku, vrlo kontroverznu ulogu. Iako je u početku rata bilo apela na pomirenje i prestanak sukoba, kako je rat odmicao, SPC izdaje niz saopštenja kojima ohrabruje da se rat nastavi, a da se ono što je u ratu osvojeno održi.

U periodu 1990-ih SPC stiče zapaženu ulogu u javnom životu. Tokom jugoslovenskih ratova 1990-ih godina mnogi akteri su se pozivali na Srpsku pravoslavnu crkvu, tražili njenu podršku i često je dobijali. Mnogi predstavnici SPC su javno podržavali srpske vojne i paravojne formacije. Čak je i patrijarh Pavle blagosiljao Radovana Karadžića, Ratka Mladića i Željka Ražnatovića Arkana.

Tokom 1990-ih SPC je kao institucija bila preokupirana »nacionalnim pitanjem«, a nacionalizam (nazvan i "svetosavski nacionalizam") je postao dominantna struja unutar crkve. Kao glasnogovornike nacionalizma unutar Crkve, kritičari navode četiri Justinova učenika: Amfilohija Radovića, Artemija Radosavljevića, Atanasija Jevtića i Irineja Bulovića. Do 1991. godine, sva četvorica justinovaca su se našli u vrhu SPC, kao episkopi. Njih četvorica, uz patrijarha Pavla, predstavljali su "idejni sinod" SPC. Jedan od protivnika nacionalizma u crkvi u ovom periodu bio je zagrebački mitropolit Jovan. Na teološkom polju, ovo razdoblje karakteriše jačanje anti-ekumenskih tendencija.

Srpska pravoslavna crkva je tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji odbacila gotovo sve ponuđene mirovne planove, uključujući Vensov plan, Vens-Ovenov plan, Plan Kontakt grupe i Dejtonski mirovni sporazum. Čak i kad su poslanici Republike Srpske bili spremni da se povuku, SPC je zastupala "jedan puno militantniji stav".

## Pozadina

1989. godine se komunizam urušio u globalnim razmerama, a Crkva se vratila na društvenu scenu u vidu ideološke snage koja u nekim slučajevima postaje deo vlasti. Crkve su – posebno na pravoslavnom Istoku – svoju versku delatnost zamenile nastojanjima ka klerikalizaciji.

Nakon sekularnog razdoblja SFRJ, početkom jugoslovenske krize Srpska pravoslavna crkva dobija sve veći prostor na političkoj sceni Srbije. Srpska pravoslavna crkva je pružila bitnu podršku Miloševićevom usponu na vlast. Unutar crkve se sve otvorenije govori o podeli Jugoslavije, sa posebno surovim osvrtom na predstojeće milionsko raseljavanje stanovništva:

1990. uoči prvih višestranačkih izbora u Bosni, crkvena glasila intenziviraju retoriku o srpskim žrtvama genocida, iskopavanju kostiju žrtava i ponovnom sahranjivanju. Vađenje iz jama kostiju žrtava Drugog svetskog rata je bilo okruženo kamerama, reflektorima, novinarima. Ljudi su na televizijskim ekranima mogli da vide slike sa stotinama lobanja i kostiju poredanih po šatorskim krilima. Prilikom vađenja kostiju iz jame Golubinka, u nju su se spustili čak i predsednik SDS-a Radovan Karadžić i član Predsedništva BiH Nikola Koljević. Karadžić i Koljević silazak u jame koriste kao svojevrstan politički marketing, a na izbore izlaze uz blagoslov SPC. Srpska crkva je u politiku Bosne i Hercegovine ušla na velika vrata, vezujući crkvene i narodne interese za određenu političku opciju. Na političkim skupovima Srpske demokratske stranke su sveštenici sedeli u prvim redovima pored političara. U Sarajevu, crkvene manifestacije su služile za promociju stranačkih lidera SDS-a. Do toga je dolazilo na inicijativu same Crkve, o čemu najbolje svedoči izjava Radovana Karadžića:

Govoreći protiv rata u Hrvatskoj na skupu Srba iz Hrvatske u beogradskom Centru “Sava”, 29. juna 1990. godine, narodni heroj Jugoslavije dr Gojko Nikoliš je rekao:

01. 12. 1990. Pavle je izabran za patrijarha Srpske pravoslavne crkve. Izbor je obavljen za života prethodnog patrijarha, Germana. Mošti vladike Nikolaja prenete su iz Amerike u Srbiju u maju 1991. godine, u danima kada je otpočinjao rat na teritoriji bivše Jugoslavije. Nacionalistička struja u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, koja je u ovom periodu postala dominanta, je smatrala Velimirovićevu rehabilitaciju načinom da se srpsko nacionalno biće „*pročisti od sablasti komunizma*“.

## 1991: početak rata u Hrvatskoj

Uoči rata u Hrvatskoj, zvaničnici SPC su zastupali iredentističku platformu insistirajući da teritorije na kojima žive Srbi ne mogu ostati u sastavu Hrvatske, već se moraju naći u istoj državi sa Srbijom i "svim srpskim krajinama". U jeku jugoslovenske krize, Atanasije Jevtić i Amfilohije Radović javno traže spajanje "svih srpskih krajeva" u Ujedinjene srpske zemlje. Predstavnici srpske crkve su novu hrvatsku državu odmah poredili sa ustaškom Nezavisnom Državom Hrvatskom. Od početka rata u Hrvatskoj, svi episkopi čije su se eparhije nalazile u Hrvatskoj prelaze u Beograd, ili na teritorije pod srpskom kontrolom. U ''Pravoslavlju'' je 15. marta 1991. objavljen tekst vladike Lukijana slavonskog pod naslovom "Antisrpsko nastupanje ustaške države". Crkvena štampa je mnogo uradila na ubeđivanju srpskog naroda u ustaštvo novih hrvatskih vlasti. Tih godina mnogi iz SPC pominju kolektivnu odgovornost Hrvata za genocid u NDH. Početkom aprila, episkop Nikanor javno istupa navodno promovišući srpski iredentizam:

U maju 1991. godine, prilikom svog ustoličenja za episkopa, koje je bilo glavni medijski događaj tih meseci, Atanasije Jevtić govori o "zlobnim i agresivnim muslimanima" koji su se, prema njegovim rečima, vekovima suprotstavljali srpskom pravoslavlju:

Mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije je jula 1991. pustio Željka Ražnatovića Arkana i njegovu paravojnu formaciju „Tigrovi“ da naoružani borave u Cetinjskom manastiru, zbog čega se pričalo da je od manastira "napravio kasarnu". Arkanovci su blagoslovima i zdravicama ispraćeni na ratište, a Amfilohije Radović je potom i sam krenuo na dubrovačko ratište, gde je tokom jeseni 1991. hrabrio crnogorske rezerviste i srpske paramilitarce koji su vršili opsadu Dubrovnika. Vođa paramilitaraca koji su opsedali Dubrovnik je u to vreme izjavljivao da mu je "vrhovni komandant" patrijarh Pavle:

Dalmatinski episkop Longin je također blagosiljao srpske vojne i paravojne jedinice koje su ratovale po Hrvatskoj. Septembra 1991. godine tadašnji protosinđel Filaret je uslikan kod manastira Komogovina, između Kostajnice i Gline, s grupom srpskih "boraca" na oklopnom vozilu. Njegova fotografija u mantiji sa puškomitraljezom isred tenka, koja je obišla svet, do danas izaziva kritike. Povodom te fotografije vladika bački Irinej Bulović je reagovao:

Bilo je i pokušaja zaustavljanja sukoba. Godine 1991, kada se rat u Hrvatskoj već rasplamsao, patrijarh Pavle se u dva navrata susreo s kardinalom Kuharićem. S druge strane, Pavle je tražio odvajanje "srpskih oblasti" iz Hrvatske. 1. novembra 1991. srpski patrijarh je poslao otvoreno pismo britanskom lordu Karingtonu, predsedniku Međunarodne mirovne konferencije o Jugoslaviji, kojim ga ubeđuje da Srbi ne mogu živeti sa Hrvatima i da imaju pravo da se ujedine sa Srbijom.

Pavle je objašnjavao britanskom lordu da su u Jugoslaviji "Srbi bili prisiljeni da žive zajedno sa Hrvatima", ali da više ne mogu da žive zajedno i da "delovi Hrvatske moraju biti pripojeni matici srpskog naroda, Republici Srbiji". U pismu patrijarh Pavle otvoreno govori da se velik deo teritorija Hrvatske mora "naći pod zajedničkim državnim krovom sa današnjom Srbijom i svim srpskim krajinama", budući da Srbi "ne mogu ostati u sastavu bilo kakve nezavisne Hrvatske". Takođe, Pavle piše da svoju braću "iste vere i krvi" koja žive u Hrvatskoj "srpska država i srpski narod moraju zaštititi svim legitimnim sredstvima, uključujući i oružanu samoodbranu".

Nakon pada Vukovara 18. novembra 1991. 'Pravoslavlje' je objavilo da deca Vukovara dišu radošću i srećom jer su oslobođena. Krajem novembra 1991. godine srpsko rukovodstvo se založilo za prihvatanje Vensovog plana, po kojem bi u Hrvatsku bile poslate snage UN, što je bio uzrok konačnog razlaza Babića i Miloševića. Gornjokarlovački Episkop SPC Nikanor je osuđivao one mirotvorce koji bi da mire Srbe i Hrvate, "te vjekovne neprijatelje". Kada je prvi put potpisano primirje u Hrvatskoj, episkopi SPC su objavili da nijedna vlada u ime srpskog naroda nema pravo da potpisuje nikakva primirja bez blagoslova svoje crkve.

## 1992: početak rata u Bosni i Hercegovini

Januara 1992. godine sazvan je vanredan Arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve zbog prihvatanja Vensovog mirovnog plana od strane Miloševića. Glavna tema crkvenog sabora održanog 16. i 17. januara su bile državne granice na jugoslovenskim prostorima. Sa Sabora je izdato zvanično saopštenje u kome se kaže da SPC ne priznaje granice jugoslovenskih republika:

Krivica za političku razdeljenost srpskog naroda pripisana je komunistima i AVNOJ-u. Episkopi su sa istog zasedanja poručili da se mimo njih ne mogu donositi nikakve obavezujuće političke odluke koje se tiču Srba:

Vensov plan je i pored svega ipak prihvaćen, što je značilo praktično priznanje postojećih granica Hrvatske. Episkop Atanasije Jevtić na televiziji Studio B, 12. marta 1992. godine predsednika Srbije Slobodana Miloševića proglašava izdajnikom. 27. aprila 1992. godine proglašena je Savezna Republika Jugoslavija, čime su definitivno prihvaćene "avnojevske" granice. U aprilu 1992. mitropolit Amfilohije Radović izjavljuje da se zalaže za ujedinjenje svih srpskih zemalja, ali se plaši da će ta šansa ponovo biti propuštena, “kao što je bila propuštena i 1918.”

Nakon referenduma za nezavisnost BiH, glavni urednik "Pravoslavlja" Dragan Terzić je marta 1992. pisao da bi Srbi u BiH imali isti status koji imaju hrišćani u islamskim zemljama, tj. “bili bi robovi", što su već iskusili tokom islamske okupacije. Uoči prvih sukoba u Bosni, "Pravoslavlje" 15. marta 1992. piše da rat ne mora nužno biti loš, i da mir ne mora nužno biti dobar:

Godine 1992. sve tri glavne verske zajednice u Bosni i Hercegovini (SPC, Rimokatolička crkva i Islamska zajednica) su izdale zajednički apel na pomirenje. Neki strani analitičari su ocenjivali da je to pozitivan primer bez presedana, odnosno da nema puno primera da su tokom ratnih sukoba lideri verskih zajednica uopšte stupali u kontakt, a kamoli zvanično pozivali vernike na pomirenje i praštanje. S druge strane, početkom rata u Bosni i Hercegovini zvorničko-tuzlanski episkop Vasilije Kačavenda je u Bijeljini držao ratnohuškačke govore i javno podržavao politiku Radovana Karadžića. U to vreme se već počelo izveštavati o srpskim ratnim zločinima, o čemu Atanasije na parastosu u manastiru Vavedenje 5. maja 1992 kaže:

Na arhijerejskom Saboru, održanom od 14. do 28. maja 1992. godine, donet je dokument nazvan "Memorandum SPC", koji govori protiv “avnojevskih” granica, te uskraćuje podršku vlastima novoosnovane SRJ koje su prihvatile te granice i zvanično se "povukle" iz rata:

Ogradivši se od rukovodstva u Srbiji, vrh SPC postaje izuzetno blizak sa rukovodstvom bosanskih Srba na Palama. Po uspostavljanju Republike Srpske, Crkva je postala deo državne strukture, veronauka je uvedena u škole, episkopi su prisustvovali zasedanjima Parlamenta, savetovani su prilikom važnijih odluka, a sam Radovan Karadžić je izjavljivao da za svaku svoju odluku mora da se konsultuje sa episkopima ili patrijarhom. Decembra 1992. godine, u saopštenju sa vanrednog zasedanja Svetog arhijerejskog sabora, odbačene su optužbe da Srbi u BiH drže logore u kojima se siluju muslimanke:

Kasnije tokom rata, patrijarh Pavle je nastupao pomirljivo, i govorio da u ratu u Bosni i Hercegovini stradaju i Srbi, Hrvati i Muslimani, te da je mir svima potreban, "jer smo svi mi deca Božija". Ovome se usprotivio episkop Artemije Radosavljević tvrdeći da je izjednačavanje ljudi za pravoslavno hrišćanstvo neprihvatljivo, posebno izjednačavanje pred Bogom.

## 1993: razlaz sa Miloševićem

Nakon što je Milošević ukinuo podršku ratnom rukovodstvu bosanskih Srba, SPC se okreće od njega ističući da Radovan Karadžić i Biljana Plavšić „idu svetolazarskim putem“. Crkva se sve više okreće Republici Srpskoj, koja se veliča kao nekakav "novi srpski pijemont".

U to vreme, ratni zločini u BiH, rušenje džamija, pljačke, izgoni i pokolj Muslimana, počeli su sve više da skreću pažnju svetske javnosti. Početkom 1993. godine tadašnji predsednik SR Jugoslavije Dobrica Ćosić zatražio je od hercegovačkog episkopa Atanasija da mu razjasni šta to Srbi rade u tamo Hercegovini (konkretno Trebinju), i da ga obavesti ima li na terenu njegove eparhije zločina koje čine srpske trupe. Atanasije je odgovorio da on brine o srpskom narodu „koji je žrtva i paćenik“, a ne o muslimanima ili nekim tamo drugima.

U poodmaklim godinama rata u BiH, kada su neki poslanici Republike Srpske bili spremni na primirje, srpska crkva je zastupala militantniji stav, suprotstavljajući se raznim mirovnim predlozima, insistirajući da nema uzmaka sa zaposednutih teritorija. Početkom 1993. predložen je Vens-Ovenov plan za okončanje rata u BiH, ali se Crkva protivila. Nakon što je u maju 1993. rukovodstvo RS odbacilo Vens-Ovenov plan, mitropolit Amfilohije je rekao:

Hercegovački episkop Atanasije Jevtić 6. avgusta 1993. izjavljuje da Republika Srpska mora "sići na Neretvu" i "na srpsko more":

Velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve su bili prisutni na skoro svim ratnim zasjedanjima Skupštine Republike Srpske. Mitropolit dabrobosanski Nikolaj Mrda je govorio da Srbi pod vodstvom Karadžića i Mladića "*slijede trnovit put Isusa Hrista*". Krajem aprila 1993.godine, mitropolit Nikolaj je izjavio da general Ratko Mladić prihvata sve njegove predloge. Predsednik Republike Srpske dr Radovan Karadžić, početkom 1994. ocenio je odnose između Crkve i države kao izvanredne.

Episkop Atanasije je aprila 1994. protestvovao što ratni gradonačelnik Trebinja, Božidar Vučurević, prihvata pakete humanitarne pomoći od Hrišćanske adventističke crkve, rekavši: "*Ako izigravate 'demokratu' onda vas pitam zašto ste uopšte progonili muslimane i rimokatolike iz Trebinja i ostale Hercegovine?*".

1994. godine je predložen mirovni plan Kontakt grupe, koji je Srpska pravoslavna crkva također odbacila. Na zasedanju Skupštine Republike Srpske u julu 1994. godine na kome se odlučivalo o prihvatanju mirovnog plana, episkop Atanasije Jevtić rekao je poslanicima da SPC ne može ponovo pristati na "desetkovanje srpskog naroda" i da ne treba prihvatiti ponuđeni plan. Mitropolit Amfilohije je tom prilikom uputio telegram podrške sa Cetinja kojim odbacuje mirovni plan. 5. jula 1994. godine Episkopska konferencija SPC je uputila "Apel srpskom narodu i svetskoj javnosti", u kojem su izložene teritorijalne pretenzije u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, i kojim pozivaju sav srpski narod da stane u odbranu RS:

Amfilohije je sa Cetinja 8. avgusta 1994. godine izdao žestoko saopštenje kojim je kritikovao Srbe što su "već brigu na veselje udarili", i što kao turisti idu "po primorju i banjama" koje odjekuju od "lakoumlja i bezumnih zabava". Za razliku od ovih i ovakvih Srba, kaže Amfilohije, "narod i Skupština Republike Srpske danas čuvaju i obraz i dušu srpskoga naroda pravoslavnog". On je rat u BiH nazvao svetim, pravoslavnim, pravednim i bogolikim:

Vladika Atanasije je u avgustu 1994. još jednom podržao odbacivanje plana Kontakt grupe, čak i po cenu NATO bombarovanja:

Federacija protestantskih crkava Švajcarske je u vreme rata u Bosni uputila apel SPC sa predlogom da se ona »odrekne svoje u svakom pogledu nacionalističke pozicije i da se distancira od Karadžića«. Ni ovaj apel, kao ni brojne slične inicijative domaće javnosti, nije naišao na zapaženiji odjek u SPC.

## 1995: Dejtonski sporazum

Krajem 1995. godine je došlo do velikih sukoba oko potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini. Naime, nakon što je Radovan Karadžić ovlastio Miloševića da u Dejtonu zastupa interese bosanskih Srba, Milošević je tražio da to patrijarh aminuje. Patrijarh Pavle je isprva potpisao dokument, ali je decembra 1995. godine najmanje deset episkopa SPC zbog toga zatražilo njegovu ostavku. Sazvan je čak i vanredni crkveni sabor 21. i 22. decembra na kojem je Pavlov potpis proglašen nevažećim.

1996. godine Amfilohije Radović je uredio zbornik *[[Jagnje Božije i zvijer iz bezdana]]*, u kome se izlaže srpska pravoslavna filozofija rata. Knjiga sadrži doprinose mnogih srpskih sveštenika i učenjaka, među kojima je i Radovan Karadžić, a služi pravdanju rata u Bosni i suprotstavljanju srpskoj anti-ratnoj literaturi.

Na zasedanju arhijerejskog sabora u maju 1996, odlučeno je sledeće:

1997. godine srpski patrijarh Pavle je potpisao deklaraciju za obustavljanje postupka Haškog tribunala protiv Radovana Karadžića.

## 1998: Kosovski rat

1998. godine, kada se rat na Kosovu razbuktavao, Sveti arhijerejski sabor je poručio kosovski Srbima sa svog vanrednog zasedanja:

Početkom rata na Kosovu 1998. godine, jedan od monaha iz raško-prizrenske eparhije, Sava Janjić, je javno progovorio o stradanjima Albanaca na Kosovu, što je bio prvi put da neki pripadnik Srpske pravoslavne crkve pokaže brigu za položaj Albanaca.

24. marta 1999. godine, nakon što je Milošević odbio mirovni plan ponuđen u Rambujeu, po kojem bi Kosovo dobilo natrag svoju autonomiju, a NATO ušao na to područje, počelo je zračno bombardiranje SRJ. Prvog dana bombardovanja, patrijarh Pavle je rekao Srbima da je ovaj rat za njih "*odbrambeni, pa je zato i od Boga blagosloven*":

Nakon 78 dana zračnih udara, Milošević je 11. juna 1999. prihvatio da se Vojska Jugoslavije povuče sa Kosova. Nasuprot svojoj ranijoj izjavi, patrijarh Pavle nakon bombardovanja u jednom intervjuu daje izjavu koja bi se mogla protumačiti kao da Milošević nije ni trebalo da pruža otpor:

15. juna 1999. godine Sveti arhijerejski sinod je izdao saopštenje u kome je zatražio da "*aktuelni predsednik države i njegova vlada, u interesu naroda i za njegovo spasenje, podnesu ostavku*".

## Epilog

Kritičari, poput Đorđevića, često naglašavaju da je SPC u procesu raspada jugoslovenske države i tokom burnih ratnih zbivanja "odigrala neslavnu ulogu". Na teritoriji Republike Srpske porušene su gotovo sve džamije (ukupno 1.186) i veliki broj katoličkih crkvi (preko 500), što srpska crkva nije osudila. Neki sveštenici, poput episkopa Vasilija Kačavende, su čak optuženi za ratna silovanja bosanskih žena i devojčica.

Po završteku ratova u bivšoj Jugoslaviji, pred svoju smrt, patrijarh srpski Pavle je 2007. godine rekao:

## Izvori

## Povezano
* Raspad SFRJ
* Jugoslovenski ratovi
* Istorija Srpske pravoslavne crkve
* Političko delovanje Srpske pravoslavne crkve

## Vanjske veze
* Mirko Đorđević, Ratni krst srpske Crkve
* Srpska pravoslavna crkva i novi srpski identitet 
* MILORAD TOMANIĆ, SRPSKA CRKVA U RATU I RATOVI U NJOJ
* Filozofsko-teološki izvori antievropskog i antizapadnog diskursa u SPC
* Mirko Đorđević, O sprezi pravoslavne crkve sa strukturama političke moći
* Slobodan Marković, Crkva i politika 
* Kritika klerikalizacije Srbije  (zbornik radova)