1242.

Godina **1242** (**[[Rimske brojke|MCCXLII]]**) bila je redovna godina koja počinje u srijedu u julijanskom kalendaru (1. januar).

## Događaji
### Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak
* zima - Mongolska invazija Ugarske: Pošto su na Božić Mongoli prešli zaleđeni Dunav, pustoše zapadnu Ugarsku; zauzeli su estergomsku varoš i ubili mnogo ljudi, ali nisu mogli uzeti citadelu. Batu-kan šalje Kadana prema Hrvatskoj, u potjeru za kralje Belom.
** Béla IV, kralj Ugarske je napustio Zagreb i krenuo na jug (princeza Margareta je rođena u Klisu 27. 1.), kao i masa izbjeglica iz Podravine i Posavine. Mongoli su provalili u Slavoniju, varaždinski župan ih ne može suzbiti: 1) razoren je Banoštor, sjedište srijemske biskupije; opustošen je istočni kraj "Slovinske zemlje"; propao je grad Orljava u požeškoj županiji 2) provala preko Drave u križevačku županiju, koja se sastaje sa istočnom grupom. Svi kreću na Čazmu i razaraju je; na putu ka Zagrebu razaraju sve osim Kalnik-grada kojeg je obranio Filip Bebek. Razoren je i Zagreb sa stolnom crkvom.
** Mongoli prelazi preko Gvozda (Velike Kapele). Kod rijeke Srebrenice blizu Srba je ubijen veliki broj sužnjeva iz Ugarske i Slavonije; Mongoli prelaze preko Velebita u Primorje.

** Kralj Bela je stigao u Split (u gradu vlada latinska stranka, nisu mu dovoljno brzo opremili galiju), ubrzo prelazi u Trogir, čiji je knez Stjepko Šubić Bribirski; među najmoćnijim kraljevim pristalicama su krčki knezovi Frankapani.

* 10. 2. - Japan Kamakura perioda: car Shijō gine u nesreći s nepunih 11 godina. Nakon rasprave između dvorskog plemstva i šogunata, nasleđuje ga rođak Kunihito kao car Go-Saga (do 1246). 

* ožujak, početkom - Prve mongolske čete na mosorskim gorama iznad Splita, grad je pun bjegunaca, oni koji su ostali van su ubijeni.
** Ubrzo stiže glavna vojska i opsjeda Klis, misleći da je kralj tu, ali odbijeni su.
* 5. 3. - Aleksandar Nevski je uz pomoć brata Andreja povratio grad Pskov od krstaša.
* 18. 3. - Kralj je izdao povelju Trogiru, potvrđuje stare povlasti i kotar "od stupa, koji je smješten ispod Ostroga, pak sve do sela Smokvice". Pošto i Split misli da mu pripada Ostrog, dolazi do sukoba dva grada.

### April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj

* proljeće?
** Batu saznaje za smrt velikog kana Ogataja, gradovi su tvrdi, nestaje hrane za konje - odlučuje prije povratka pokušati zauzeti Trogir - ali grad je okružen vodom a kralj je prešao na otok Kraljevac.
** Mongoli se ne mogu vratiti istim putem na sjever, jer je narod zapriječio put na Velebitu. Kreću Podgorjem prema Senju, saznaju da je kralj Bela prešao na Rab - organiziraju brodove i splavove, ali su ih Hrvati otočani, na čelu sa Pažanima, kao i krčki knezovi Friderik i Bartolomej Frankapan, potukli u morskoj bici kod Raba. 
** Kralj prelazi na Pag pa na obalu Podgorja, gdje dolazi do nove bitke; kralja su iz opasnosti spasili braća Kres, Kupiša i Rak iz Srijema (krivotvorina?).
** Tatari/Mongoli (pod Kadanom) zatim odlaze na istok: napadaju Dubrovnik, pustoše okolinu Kotora i napadaju utvrđenje, pustoše gradove Svač i Drivast. Prolaze kroz Srbiju i Bugarsku. Batu se spustio Podunavljem i Pomoravljem i sastao sa Kadanom u Bugarskoj.

* 5. 4. - Bitka na Čudskom jezeru, dio Sjevernih križarskih ratova: Aleksandar Nevski je sa novgorodskim i vladimirskim snagama porazio krstaše iz Livonskog reda i Dorpatske biskupije. Bitka je proslavljena maštovitim prikazom u filmu iz 1938.
* april - Rat u Saintongeu: pobuna nekih plemića na zapadu Francuske, pre svega Huga X od Lusignana protiv Alphonsea, grofa od Poitiersa, mlađeg brata francuskog kralja Louisa IX. Pobunio se i tuluski grof Raymond VII. S pobunjenicima je i engleski kralj Henry III, koji se nada obnovi Anžujske imperije.
* proleće - Nikejska vojska cara Jovana III Vataca i velikog domestika Andronika Paleologa prešla Helespont i Trakiju, paralelno s flotom. Opsedaju Solun, kojeg drži samozvani car Jovan Komnen Duka, čiji je otac Teodor doveden s nikejskom vojskom. Jovan Vatac se vraća kući kada je čuo da se Bajčuovi Mongoli spremaju iz Jermenije u seldžučku Anadoliju.

* svibanj - Kralj Bela boravi u Klisu, tu su mu umrle kćeri Margareta i Katarina (sahranjene u splitskoj crkvi sv. Dujma). Poslanici Zadra, pošto su proterali mletačkog kneza Ivana Michaela, mole kralja da ih primi pod svoju vlast (pod Mlečanima su od 1217).
* 28. 5. - Avignonetski masakr: katari iz Montségura su ubili inkvizitora Guillaumea Arnauda i 11 njegovih kolega (inkvizitori su beatifikovani 1866). Dogodine će biti poslana kraljevska vojna ekspedicija, koja će nakon opsade 1242-43. uništiti zamak Montségur i katarsku organizaciju u oblasti.

* 17. 6. - Spaljivanje jevrejskih svetih tekstova u Parizu - posledica disputacije iz 1240, optužbe da Talmud iznosi bogohulne stvari o Isusu, Mariji i hrišćanstvu (→ Isus u Talmudu).

### Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan
* 14. 7. - Umro je Hōjō Yasutoki, japanski *shikken*, regent šoguna, stvarna vlast u zemlji. Nasleđuje ga unuk Hōjō Tsunetoki (do 1246).
* jul - Hafsid Abu Zakariya Yahya je zauzeo Tlemsen, tako da mu Sultanat Tlemsen postaje vazal - najmoćniji je vladar Magreba.
* 21-22. 7. - Bitka kod Taillebourga je odlučujući okršaj Rata u Saintongeu, na jugozapadu Francuske: kralj Louis IX od Francuske je sa bratom Alphonseom od Poitiersa porazio kralja Henryja III od Engleske, koji je bio sa svojim bratom Richardom od Cornwalla i poočimom Hugom od Lusignana.

* avgust - Pošto je Pula odbila dati galiju za rat protiv cara Fridriha, mletačka flota je napala grad i razorila zidine; napad je ponovljen u oktobru (mir i novi pakt sa gradom zaključeni sledećeg januara).
* avgust? - Spor dubrovačke i barske nadbiskupije: ulcinjski biskup priznao crkvenu vlast dubrovačkog nadbiskupa, uz podršku gradskih vlasti i dukljanskog kneza/"kralja" Đorđa Nemanjića.

### Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac
* jesen - Kraj Bela se vratio u Slavoniju, kod križevačkog vlastelina Hudine, provodi više mjeseci u zemlji.
* listopad - Samobor je slobodno kraljevsko trgovište.

* novembar - Solunski vladar Jovan, pošto ga je otac Teodor ubedio, pristaje abdicirati kao car i nastaviti kao despot, lojalan Nikejskom carstvu.

* 16. 11. - Bela IV je u Virovitici izdao Zlatnu bulu: zagrebački Gradec je slobodni kraljevski grad.
** Kralj Bela nastoji osnovati nove gradske općine, naseliti ih strancima (*hospites*) i opasati ih zidovima, kako bi se osigurali u slučaju nove najezde. Ove godine je potvrdio prava "gostima" Varaždina i u Samoboru kod grada Okića.
** Ban Dionizije je postavljen za hrvatskog hercega (do 1247), prvi nekraljevske krvi.
* 21. 11. - U Virovitici, ban i herceg Dionizije uređuje poslove između plemena Bratila i moravečkog župana Abrahama, zatim ide na jug kako bi se razgraničila imovina kraljevskih gradova, kneževskih porodica i hrvatskih plemena, kao i pomoglo Zadru (Mlečani ga napali i povratili sljedećeg ljeta).

* 2. 12. - Umro je bagdadski abasidski kalif Al-Mustansir I, nasleđuje ga sin al-Musta'sim, 37. i poslednji abasidski kalif u Bagdadu (do 1258).
* 4. 12. - Umro je almohadski kalif Abd al-Wahid II (utopljen u bazenu), nasleđuje ga brat Abu al-Hasan as-Said al-Mutadid (do 1248).
* zima 1242/43 - Seldžučki Rumski Sultanat u Anadoliji: tek što su poraženi poslednji pobunjenici inspirisani pokojnim propovednikom Baba Ishakom, Bajdžu Nojanovi Mongoli su zauzeli Erzurum, spremaju se za invaziju na proleće.

### Kroz godinu
* 1241/42-43 - Raški kralj Vladislav Nemanjić je oslabljen smrću tasta Ivana Asena II, srpska vlastela diže pobunu protiv njega, nakog građanskog rata (?) je zbačen, zamenjuje ga mlađi brat Stefan Uroš I 1243.
* Prvi put se spominje Sirač, kao *Zirch*.
* Trogirski knez Stjepko II. Šubić Bribirski je ove godine i šibenski načelnik.
* Car Fridrih je odredio da Landgrof Tiringije Heinrich Raspe IV. i češki kralj Vaclav I budu staratelji, rajhsgubernatori, maloletnom kralju Konradu, nakon što je nadbiskup Majnca Siegfried III. von Eppstein prešao na papinu stranu. Nadbiskup je ove godine zauzeo carski grad Wiesbaden i naredio njegovo uništenje.
* Traje sedisvakancija: Celestin IV je umro u novembru 1241, a Inocent IV izabran u junu 1243.
* Umro je Čagataj, mongolski držalac Centralne Azije, nasleđuje ga mladi unuk Qara Hülegü (do 1246. i 1252), regent mu je majka Ebuskun.
* Mongolski guverner (darugači ili baskak) Horasana, Ujgur Korguz je uhapšen i pogubljen. Regentkinja Töregene Khatun na njegovo mesto postavila bivšeg Korguzovog zamenika Arghun Aqu (Töregene je regentkinja nakon što je krajem prošle godine umro Ogataj-kan).

## Rođenja

* Margareta Ugarska, princeza, katolička svetica († 1270)
* 15. 12. - Munetaka, japanski princ i šogun († 1274)
* Stjepan I Kotromanić, bosanski ban († 1314)
* Georgije Pahimer, historičar († ca. 1310)

## Smrti

* 10. 2. - Shijō, japanski car (* 1231)
* 12. 2. - Henrik (VII), bivši kralj Rimljana/Nemačke (* 1211)
* 14. 7. - Hōjō Yasutoki, japanski državnik (* 1183)
* 7. 10. - Juntoku, bivši japanski car (* 1197)
* 2. 12. - Al-Mustansir I, bagdadski kalif (* 1192)
* 4. 12. - Abd al-Wahid II, marakeški almohadski kalif  
* Čagataj, sin Džingis-kana, držalac Centralne Azije (* ca. 1184)

## Reference

; Literatura
* Svezak prvi. Prvo doba: Vladanje knezova i kraljeva hrvatske krvi (641-1102) i Drugo doba: Vladanje kraljeva Arpadovića (1102-1301). Vjekoslav Klaić (archive.org)
* *Istorija srpskog naroda*, Prva knjiga, Od najstarijih vremena do Maričke bitke (1371), SKZ Beograd 1981 (I)