Neolitska arhitektura

**Neolitska arhitektura** je arhitektura neolitskog perioda. U jugozapadnoj Aziji, neolitske kulture se pojavljuju već nakon 10000. pne. prije svega u Levantu odakle se šire istočno i zapadno. Već oko 8000 g.pne. rane neolitske kulture se pojavljuju u jugoistočnoj Anadoliji,Siriji i današnjem Iraku a zajednice koje proizvode prehranu se pojavljuju u jugoistočnoj Evropi oko 7000 g.pne. te u centralnoj Evropi 5500 g.pne.

Ljudi iz neolita iz Levanta, Anatolije i Sirije, sjeverne Mezoponamije i Centralne Azije su bili veliki graditelju koji su koristili glinene cigle u izgradnji kuća i naseobina. Neke kuće su bile žbukane i sa crtežima ljudi i životinja. U Evropi naročito se isticala izgradnja nadgrobnih spomenika od kojih se veliki broj može naći u Irskoj. 

## Kuće i naselja
### Jugozapadna Azija
U izgradnji kuća i naseobina na području jugozapadne Azije koristile su se cigle od polutečne mješavine zemlje, stjenovitog granulata, organskih materijala i vode sušene prirodnim putem. Neke kuće su bile malterisane i sa crtežima ljudi i životinja. 
#### Çatalhöyük
Çatalhöyük je bio veliko neolitsko naselje u Anadoliji, koje je postojalo približno oko 7500. do 5700. pne., i 2012. upisano je na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.

Otkriven je 1958, a istraživan između 1961 i 1965. pod vodstvom James Mellaart. Istraživanja su utvrdila 18 neprekidnih nivoa (stratuma) građenja. 
Utvrđeno je da je bio centar napredne civilizacije u neolitdskom periodu. U njemu je živjelo 5000-7000 stanovnika.  

Çatalhöyük je bio isključivo stambeno naselje, bez javnih zgrada, mada je svrha nekih prostorija ostala nejasna. Kuće su bile grupisane u vidu saća (lavirint) i nije bilo staza ili ulica. Pristup je bio preko otvora na plafonu i vrata sa strane opremljenih merdevinama i stepenicama. Krovovi su bile ulice, a na njima su se odvijale razne aktivnosti. Tavanice su bile i ventilacioni prostor za izlaz dima iz prizemlja. U kasnijem periodu na njima su se gradile zajedničke pećnice. Vremenom su se kuće obnavljale ili rušile, a na istim temeljima su građene nove. Tipična kuća je imala dvije sobe za svakodnevne aktivnosti. Bile su ukrašene skulpturama, najčešće ženske glave i crtežima. 
### Evropa
U Evropi je postojalo nekoliko tipova kuća: 
* zemunice, 
* poluzemunice 
* nadzemne četvrtaste kuće od prepleta 
* nadzemne kuće od dasaka (područje Cucuteni kulture, Skandinavija, Baltik)
* sojenice
* kuće od kamena (Škotska)

**Poluzemunice** su bile obično ovalnog ili eliptičnog oblika, ukopane u zemlju oko  1.5 m, sa ili bez drvenog poda i krovom iznad nivoa zemlje.

Preplet je u mnogim dijelovima svijeta bio osnovni materijal u izgradnji kuća u trajanju oko 6.000 god. Sastojao se od međusobno isprepletenih tanjih i elestičnih pritki, premazanih vezivnim materijalom (lijep, premaz). Kombinacija vlažne zemlje, gline, pijeska, slame i životinjskog đubra bila je sastav vezivnog materijala. Od njega su pravljeni vanjski i unutrašnji zidovi povezivanjem sa nosivim drvenim stubovima. Obično je bio bijele boje, i u konačnici je obezbjeđivao zaštitu od vjetra i kiše. I danas se počeo koristi kod ekološke gradnje. 
  
**Nadzemne kuće od prepleta** i poluzemunice gradile su se na Balkanu, na prostoru Starčevačke, Butmirske i Vičanske kulture. Kuće Vinčanske kulture građena su sa 2 ili 3 sobe, a naselja organizovana u ulice. Bila su to više gradovi nego seoska naselja (Pločnik, Potpornjak, Crnokalačka Bara,...). U Bosni najveća neolitska nalazišta su pronađena u Gornjoj Tuzli, Butmiru, Okolištu, Nebu i Lisičićima gdje su pronađeni temelji kuća (poluzemunice i ). Građene su planski, u redovima ili u polukrugu. U visočkom su bazenu početkom 5. milenijuma pr. n. e. postojala fortificirana, organizovana sela u kojima je živjelo do hiljadu stanovnika. U vremenu oko 4800. godine pr. n. e na čitavom području visočkog bazena moglo je biti oko 3500 stanovnika, što u prosjeku čini gustinu naseljenosti od 31 stanovnika po km2.

**Kuće od dasaka - daščare**, dosta često i u obliku slova **L**, sa nekoliko prostorija, gradile su se na području Cucuteni kulture u Moldaviji, Rumuniji i Ukrajini. Pronađeni su i ostaci kuća na sprat. Ovo je područje posebno znamenito po velikim naseljima. U periodu 4000-3500. pne, u blizini Kijeva, na površini 335 hektara, izgrađeno je naselje od 3000 stambenih jedinica i preko 20.000 stanovnika. 
Naselje je bilo veće od gradova-država u Plodnom polumjesecu i izgrađeno prije njih za 500 godina.

**Neolitske duge kuće** su karakteristika područja Kulture trakaste keramike. Širina im je izmosila 5,5 - 7,0 m, dok je dužina bila i do 40 m. U njima je živio veći broj porodica. Bile su solidne građe, za period preko 30 god.

**Sojenice** su drvene kuće na stubovima, građene iznad vodenih površina, na prostorima Skandinavije i Alpa. Njihova uloga, između ostalog bila je i zaštita od poplava. U Sloveniji, sojenice su se našle kao prve na listi svjetske baštine.

**Kameno naselje** Skara Brae otkriveno je u Škotskoj. Sastoji se od 8 grupisanih kuća, izgrađenih od 3180. do oko 2500. pne. i predstavlja jedno od najopremljenijih neolitskih sela. Kuće su dimenzija oko 40 m2, sa jednom kvadratnom sobom u kojoj je kamena peć za grijanje i kuvanje. Ukupno je naselju živjelo oko 50 ljudi. Kuće su iznutra bile premazane organskom teksturom nepoznatog sastava, radi čuvanja toplote. Naselje je imalo kameni namještaj, ukljućujući ormare, krevete, toaletni sto, stolice i ostave. Postojao je promitivni oblik toaleta i sofisticirani sistem drenaže. Jedna od 8 kuća imala je sobu sa alatom. Nalazi se na listi UNESCO Svjetske baštine, zajedno sa još tri nalazišta u oblasti Orkney u Škotskoj. Stariji je od Stonehenge-a i Velike piramide i nazvano je Škotski Pompeji, zbog izvanredne očuvanost. 

## Megalitska arhitektura
### Göbekli Tepe
Göbekli Tepe je arheološko nalazište, oblika malog uzvišenja, u turskoj pokrajini Anadolija. Visina mu je 15 m i prečnik oko 300 m.
 

Datira se u vrijeme 10000 - 8000. pne. Više od 200 stubova podignuto je u oko 20 krugova. Svaki stub je visok oko 6 m. i težak do 10 tona. Zabodeni su u stjenovito tlo, bez mogućnosti rušenja ili vađenja. U kasnijim fazama izrade, bili su manjih dimenzija. Lokalitet je napušten poslije Predkeramičkog neolita B. Detalji megalitskih struktura su još upotpunost nejasni. Od 2018. god nalazi se na UNESCO-ovoj Listi svjetske baštine.

Prema arheologu Klausu Šmitu Göbekli Tepe je najstarije svetilište , otkriveno bilo gdje u svijetu. Bio je hodočašće, katedrala na brdu, za stanovništvo u krugu od 150 km. Ostaci životinjskih dijelova, pronađeni u bliskoj okolini, potvrda su žrtvovanja životinja u obredne svrhe. Hram je bio kultni centar smrti, a isklesane životinje na stubovima su bile zaštita. Moguće je da je podizan, između ostalog, u čast prvih domesticiranih vrsta pšenice.
### Megalitski malteški hramovi
Megalitski hramovi na Malti su izgrađeni u periodu 3600. do 2500. god. pne, nakon čega se više ne pojavljuju. Do otkrića Göbekli Tepe-a u Anadoliji, smatrani su najstarijim slobodnostojećim građevinama na Zemlji. Arheolozi smatraju da su rezultat lokalnih inovacija i kulturne evolucije. Ggantija hramovi, 2 kom, zajedno sa još 5 hramova nalazi se na UNESCO-voj Listi svjetske baštine. To su:Ħaġar Qim, Mnajdra, Ta' Ħaġrat Temples, Skorba Temples i Tarxien Temples. Postoje i drugi hramovi na Malti, koji nisu na listi.

Izgrađeni su na raznim lokacijama i u rezličito vrijeme, sa individualnim osobinama, ali i dosta zajedničkih. Ispred glavne fasade je široki slobodan prostor, sa nivelisanim terasama ako je teren kos. Na tom prostoru održavali su se vjerski rituali vezani za sahrane i komemoracije. Odatle se ulazilo kamenim putem u kamenu grobnicu, često blokiranu kamenim blokovima. Uz put su se nalazili životinjski organi (najčežće kosti) ili keramički proizvodi koji sugerišu da se radi o smrti.

Ulaz u hram bio je u formi trilitona - dva vertikalna i jedan horizontalni megalitski kamen. Iza je popločani prolaz i prostor do dijela za bogosluženje u kojem je oltar. Hramovi se međusobno razlikuju po broju ovih prostora.

## Reference