Kninska operacija

**Kninska operacija** krajem 1944. godine je ofanziva kojom su jugoslavenski partizanski oslobodili Knin, porazivši osovinske snage te dovršivši preuzimanje kontrole nad Dalmacijom. Kninska operacija u užem smislu podrazumijeva borbe za sam grad Knin i njegovu neposrednu okolicu (25. novembra - 5. decembra), a u širem smislu operacije oslobađanja šireg područja Dalmacije koje su započele 13. septembra. S obzirom na velike gubitke s obje strane, smatra se najvećom bitkom u historiji Dalmacije.

**Bitka za Knin** predstavlja završnu i najuspešniju fazu ofanzive Osmog dalmatinskog korpusa za oslobođenje Dalmacije od Nemačke okupacije tokom Drugog svetskog rata u Jugoslaviji. Ofanziva je trajala od 13. septembra 1944. godine, a završni napad usmeren na opkoljavanje i uništenje nemačkih utvrđenih položaja u oblasti Knina trajao je od 25. novembra do 5. decembra. U ovim borbama Osmi korpus je teško porazio i gotovo prepolovio snage nemačkog 15. brdskog armijskog korpusa i dovršio oslobođenje Dalmacije.

## Opšta operativna situacija
Kad je 10. oktobra 1944. inženjerijski odred 93. divizije Crvene armije iznenadnim prepadom zauzeo 30-tonski most na Velikoj Moravi, a u naredna dva dana čitav 4. gardijski mehanizovani korpus maršem prešao preko mosta i spojio se sa Prvim proleterskim korpusom NOVJ, nemačkoj Vrhovnoj komandi postalo je jasno da je dalje držanje položaja u Srbiji iluzorno. Stoga je naredila utvrđivanje nove glavne linije fronta na Balkanu, koja se protezala Dunavom, preko Srema do Save, zatim rekom Drinom, pa linijom Gacko - Livno - Knin - ušće Zrmanje (takozvana zelena linija). Naređeno je da se jedinice povlače postepeno i organizovano, pod borbom i pod sopstvenim obezbeđenjem na zacrtanu liniju fronta.

Zamisao nemačke komande bila je da sa dalmatinskog fronta izvuče 118. lovačku i 264. pešadijsku diviziju, 92. motorizovanu brigadu i 1. puk "Brandenburg" i stavi ih na raspolaganje 2. oklopnoj armiji za borbu protiv Trećeg ukrajinskog fronta. Liniju fronta od Gacka do ušća Zrmanje trebalo je da preuzmu tri legionarske divizije: 369. (Vražja), 373. (Tigar) i 392. (Plava).

Međutim, ofanziva Osmog korpusa omela je i preduhitrila ove planove: tokom septembra delovi 118. divizije uništeni su na Braču, a delovi 369. divizije na Pelješcu. Najteži poraz 369. Vražja divizija pretrpela je od 26. dalmatinske divizije 22. oktobra u Vukovom klancu kod Metkovića. Prilikom izvlačenja iz Šibenika 3. novembra na putu prema Drnišu razbijen je 893. puk 264. divizije.

U takvoj situaciji, suočena sa energičnim pritiskom, Komanda Jugoistoka morala je da odustane od izvlačenja 264. divizije i dodeli joj zadatak odbrane Knina. Štab 8, korpusa pokušao je sa širokim obuhvatom Knina, računajući na eventualni pokušaj izvlačenja Nemaca i iz Knina. Međutim, naišao je na snažan otpor. Nemci su se odlučili za upornu odbranu, rešeni da po svaku cenu zadrže Knin kao najzapadnije utvrđenje na svojoj projektovanoj liniji fronta.

Budući priklješten između partizanske ofanzive i nastavka kolaboracije sa okupatorom, vojvoda Momčilo Đujić razmišljao je o alternativama. Naime, komanda Dinarske četničke oblasti je u septembru uputila 1. brigadu 1. bosanskog četničkog korpusa iz rejona Knina na sektor Šibenika radi uspostavljanja veze sa anglo-američkim trupama prilikom njihovog očekivanog iskrcavanja. U naređenju koje je ta komanda 1. oktobra 1944. uputila komandantu 1. bosanskog korpusa stoji sljedeće: 

Međutim, ubrzo će se i ovo ispostaviti kao iluzija, s obzirom da do savezničkog iskrcavanja na Jadranu nije došlo.

## Suprotstavljene snage
U vreme početka prve faze kninske operacije u Kninu i najbližoj okolini su se nalazile, pored Štaba 15. brdskog armijskog korpusa, sledeće jedinice:
* 264. pešadijska divizije;
* 383. ojačani puk 373. legionarske divizije;
* delovi 944. artiljerijskog puka;
* delovi 29. puka tvrđavskih pionira;
* 581. i 583. mornarički streljački bataljon;8"
* ostaci 6. i 7. ustaške brigade;
* 2. bataljon 3. posadne brigade (domobrani);
* Dinarska četnička divizija.

Pored njih bilo je i nekih manjih jedinica (za vezu, snabdevanje, protivavionsku odbranu i sl.). Ukupno, u Kninu je bilo oko 20.000 vojnika (14.000 nemačkih, 1.500 ustaških sa domobranima i 4.500 četničkih), što znači da je neprijatelj u toku prve i druge etape pretrpeo gubitke od 7.500 vojnika.

Na komunikacije prema Lici raspoređen je kao pojačanje 847. puk 392. divizije.

Sve ove jedinice bile su pod komandom komandanta 15. brdskog armijskog korpusa generala Gustava Fena ().

Nasuprot ovim snagama stajao je 8. dalmatinski korpus NOVJ, koji je pod svojom komandom imao 9., 19., 20., i 26. diviziju, te jedan i po bataljon Prve tenkovske brigade, ukupne jačine oko 32.000 vojnika NOVJ. Komandant partizanskih snaga je bio general Petar Drapšin.

## Pripreme

General Fen dobio je naređenje da se Knin brani do poslednjeg čoveka i odbrani po svaku cenu. To naređenje preneo je podređenima:

General Fen ponudio je vojvodi Đujiću da podele sudbinu u duhu stvorenog bratstva po oružju. Vojvoda Đujić odgovorio je preko svog izaslanika majora Novaka Mijovića pismom u kojem kaže:

Ipak, vojvoda Đujić je odlučio da izvuče svoje snage iz Knina na sever, na komunikacije prema Lici.

Od 7. do 15. novembra trajala je prva faza napada na Knin, u kojoj je 19. divizija dejstvovala u pravcu Gračaca, 9 divizija iz pravca Bosanskog Grahova, 26. divizija južno od Knina, a na sama kninska utvrđenja napadala je 20 divizija sa zapada. Nemci su upornom odbranom uspešno odbili napad na grad, a kontranapadima povratili izgubljene komunikacije prema severu i severozapadu.

Kad su četnici pod komandom Đujića u poslednjoj fazi Kninske operacije napustili nemački front kod Knina, u hronici 373. divizije je zapisano:

General Fen premestio je 17. novembra svoj štab u Bihać. Iz područja Knina evakuisao je demoralisane ustaško-domobranske snage i predao neposrednu komandu nad odbranom generalu Vindišu (Windisch), komandantu 264. pešadijske divizije. Celo područje Knina i ključne tačke na komunikacijama pomno su utvrđeni povezanim sistemom rovova, bunkera, pešadijskih prepreka i minskih polja.

## Završni udarac

Uočivši da neprijatelj ima nameru da uporno brani Knin, štab Osmog korpusa sačinio je novi plan napada. Prema tom planu, 20. divizija će napadati sa istoka na grad i na severnu komunikaciju, 19. divizija sa zapada na grad i na severozapadnu komunikaciju, 26. divizija ojačana tenkovskim četama napadaće grad i isturena utvrđenja sa juga, dok bi 9. divizija trebalo da presretne i uništi nemačke delove koji bi se eventualno izvlačili iz Knina.

Napad je na sektoru 20. divizije počeo 25. novembra, a na sektoru 19. i 26. divizije 26. novembra u zoru. Na svim sektorima jedinice 8. korpusa napredovale su veoma sporo, lomeći izuzetno snažan i uporan otpor neprijatelja.

Franc Šraml je u svojoj knjizi opisao atmosferu:

Danonoćni napadi i protivnapadi odvijali su se sa promenljivom srećom i sa znatnim gubicima na svim delovima fronta. Nezadovoljan tempom napredovanja, komandant Drapšin je 1. decembra pre podne uveo u napad poslednje rezerve.

Nemačka odbrana počela je da se lomi 2. decembra uveče. Sutradan u oko 8 ujutro jedinice 20. divizije koje su nadirale sa istoka i 19. divizije koje su nadirale sa zapada spojile se neposredno severno od grada i zatvaraju obruč oko Knina. Istovremeno, 26. divizija upada u južni deo grada i preostalim nemačkim snagama je preostalo da pokušaju da obrazuju udarne grupe i da pokušaju da se spasu probojem. Najveći deo uništen je u samom gradu. Sudbinu onih koji su se probili opisuje Danilo Damjanović u knjizi "Šesta dalmatinska brigada":

Isti događaj opisuje i Franc Šraml u navedenoj knjizi:

3. decembra u 11 pre podne Knin je bio oslobođen. Nemačka odbrana je gotovo u potpunosti uništena, a komandant divizije Vindiš uspeo se probiti na sever, gde se povezao sa četničkim delovima i sa njima se tokom narednih dana probio u južnu Liku.

## Gubici

U kninskoj operaciji 15. brdski armijski korpus je prema podacima NOVJ imao 6555 poginulih i 4285 zarobljenih. Osmi korpus NOVJ je imao 677 poginulih, 2439 ranjenih i 126 nestalih.

Prema izveštaju Komande 15. brdskog armijskog korpusa Komandi Armijske grupe "E" od 8. decembra 1944, ukupna jačina 264. pešadijske divizije na dan 5. decembra iznosila je 1526 ljudi. Ista divizija je u novembru 1943. imala pun formacijski sastav od 17.200 ljudi. Nakon Kninske operacije 264. divizija brisana je iz registra jedinica Vermahta, a preostalo ljudstvo raspoređeno je u druge jedinice. Prema istom dokumentu, borbe su bile pune požrtvovanja, a "sopstveni gubici bili su vrlo visoki i doveli do razbijanja 264. divizije i raspada jednog većeg dela 373 divizije".

## Reference

## Literatura
* Franz Schraml: '''KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN''', Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962. 
* Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45, Musterschmidt-Verlag Göttingen (Gebundene Ausgabe - 1970). 
* Erich Schmidt-Richberg: DER ENDKAMPF AUF DEM BALKAN, Vowinckel (Gebundene Ausgabe - 1955). 
* Vojni istorijski institut: ZAVRŠNE OPERACIJE ZA OSLOBOĐENjE JUGOSLAVIJE 1944-45
* OSLOBODILAČKI RAT NARODA JUGOSLAVIJE - knjiga 2
* HRONOLOGIJA NARODNOOSLOBODILAČKOG RATA 1941-1945
* Mirko Novović, Stevan Petković: PRVA DALMATINSKA PROLETERSKA BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1986
* NAŠA PRVA DALMATINSKA - SJEĆANjA BORACA
* Mate Šalov: ČETVRTA DALMATINSKA (SPLITSKA) BRIGADA
* Danilo Damjanović: ŠESTA DALMATINSKA UDARNA BRIGADA
* Nikola Anić: DVANAESTA DALMATINSKA UDARNA BRIGADA (PRVA OTOČKA), Domicil 12. dalmatinske NOU brigade, Supetar 1984.
* Ivo Ferenca: PARTIZANI JUŽNE DALMACIJE (TRINAESTA JUŽNODALMATINSKA NARODNOOSLOBODILAČKA UDARNA BRIGADA)

## Vanjske veze

* Kninska operacija 
* 264. pešadijska divizija Vermahta 
* 373. legionarska divizija Vermahta