Kronologija starog Rima

Historija starorimske države od 753. pne. do 476. godine pripada razdoblju antike. Dijeli se na ova razdoblja:

## Rimsko Kraljevstvo
Rim je nastao u željeznom dobu kao skupina koliba smještenih na Palatinu i ostalim brežuljcima (9. stoljeće pne.), a veliko Rimsko Carstvo vuče korijene iz ratničko-ratarskog društva. Rim je velikom rijekom Tiber, i lukom u centru grada, bio povezan s morem preko kojeg je bio u doticaju s raznim kulturama. Za osnivanje Rimskog kraljevstva uzima se često godina 753. pne. i legenda o prvom kralju Romulu koji Rim naziva po svom bratu blizancu Remu kojeg je ubio u borbi za vlast.
* Rimsko Kraljevstvo (753. pne. - 510. pne.), kada u gradu Rimu vladaju rimski kraljevi.
** 753. pne., 21. travnja - Romul prema legendi osnovao Rim
** 753. pne. - 715. pne. - vladavina kralja Romula (prvi rimski kralj)
** 715. pne. - 673. pne. - vladavina Nume Pompilija; osnutak Senata i svećeničkog kolegija
** 673. pne. - 642. pne. - vladavina Tula Hostilija i izgradnja *[[Curia Hostilia]]* (zgrada Senata)
** 642. pne. - 617. pne. - vladavina Anka Marcija
** Oko 640. pne. je sagrađen Rimski forum, tada nastaje i posebna rimska abeceda koja korijene vuče iz grčkog alfabeta.
** 617. pne. - 578. pne. - vladavina etruščanina Tarkvinija I.; izgradnja *[[Circus Maximus]]*
** 578. pne. - 534. pne. - vladavina Servija Tulija; određene svete granice grada Rima - *[[Pomerium]]*
** 534. pne. - 509. pne. - vladavina posljednjeg rimskog kralja Tarkvinija II. Oholog; izgradnja hrama *[[Jupiter Optimus Maximus]]*

## Rimska Republika

* Rimska Republika (509. pne.- 30. pne.), kada Rim pod vodstvom senata kao grad i država uspijeva zavladati cijelim Apeninskim poluotokom, Sredozemljem, sjevernom Afrikom i dijelovima Azije. Rimska republika je stvorena nakon izgona Tarkvinijevaca (Lucije Tarkvinije Oholi, posljednji rimski kralj, 509. pne..). Vlast u državi preuzima Senat, patricijsko vijeće staraca koje godišnje prima dva nova konzula. U opasnim vremenima može se imenovati diktator na šest mjeseci, koji za vrijeme svoje vladavine može donositi odluke za dobro naroda. Plebejci su bespravni stanovnici, niži stalež, Rima.
### '''Doba rane Rimske Republike''' ([[509. pne.]] - [[351. pne.]])
*** 509. pne. - prvi konzuli su bili Lucije Junije Brut i Lucije Tarkvinije Kolatin.
*** 508. pne. - uprava pod Pontifex Maximusom (visokim svećenikom).
*** 496. pne. - bitka kod Regilskog jezera (Lago Reggilo) protiv latinskih legija. Pobjeda Rimljana.
*** 494. pne. - prvi secessio plebis.
*** 493. pne. - Savez s federacijom latinskih gradova.
*** 450. pne. - drugi secessio plebis.
*** 450. pne. - Decemvir objavljuje Zakon dvanaest tablica rimskog prava. rimska vlada desetorice nalaže da se važeći zakoni napišu na 12 ploča i javno izlože da bi se spriječila samovolja pri donošenju presuda. Postepeno i plebejci dobivaju pristup u više državne službe (← 445. u Rimu je zakonski dopušteno sklapanje brakova između patricija i plebejca). Odstranjivanjem unutarnjih napetosti raste vojna snaga Rima, tako da on utvrđuje svoju prevlast u savezu latinskih država.
*** 447. pne. - Tribunska skupština.
*** 443. pne. - Centurijska skupština.
*** 406. pne. - 396. pne. - rat s etrurskim gradom *Vejom* (Vei). Posljednji ostaci etrurskog naroda potpadaju 250. pne. pod rimsku vlast; s ostalim pobijeđenim latinskim plemenima Rim sklapa saveze u kojima je on dominantan.

*** 390. pne. - bitka na rijeci Aliji protiv Gala. Gali razaraju i pljačkaju Rim.
*** 367. pne. - obnova vlasti konzula - Licinijev i Sekstijev zakon.
*** 366. pne. - ured gradskog pretora (Preator Urbanus).
*** 365. pne. - umire slavni rimski vojskovođa Kamilo, Marko Furije (lat. Marcus Furius Camillus)

### '''Uspon i razvitak Rimske Republike''' ([[351. pne.]] - [[130. pne.]])
*** 351. pne. - izabran prvi cenzor u u centurijsku skupštinu iz redova plebejaca.
*** 343. pne. - 341. pne. - Prvi samnitski rat.
*** 340. pne. - 338. pne. - Latinski rat.
*** 327. pne. - 304. pne. - Drugi samnitski rat.
*** 300. pne. - plebejci mogu postati svećenicima (*Lex Ogulnia*).
*** 298. pne. - 290. pne. - Treći samnitski rat.
**** 296. pne. - Bitka kod Sentinuma (*Sentino*).
*** 290. pne. - Rim završava osvajanje središnje Italije.
*** 286. pne. - Prestaju svi staleški sukobi, plebejska skupština postaje legitimna i sva Italija, od sjevernog kraja Apenina do Messine, prikupljena je u rimsko-italski vojni savez. Čitavo područje zaštićeno je vojnim naseljima na strateškim mjestima popločanim cestama povezanim s Rimom.

*** 280. pne. - 275. pne. - Pirov pohod na Italiju
**** 280. pne. - Bitka kod Herakleje
**** 279. pne. - Bitka kod Askuluma
**** 275. pne. - Bitka kod Beneventuma.
*** 265. pne. - pad Etrurije i Kampanije (Campania), a Rimljani metodom podijeli pa vladaj (*[[divide et impera]]*) vladaju cijelom Italijom
*** 264. pne. - 241. pne. - Prvi punski rat Rima s Kartagom; Rim ovladava Sicilijom, sardinijom i Korzikom.
**** 261. pne. - bitka kod Agrigenta.
**** 260. pne. - bitka kod Mila.
**** 256. pne. - bitka kod rta Eknoma; brodolom kod Kamerine.
**** 255. pne. - bitka na rijeci Bagradi.
**** 250. pne. - opsada Lilibeja; U Rimu jača obožavanje Mitre, drevnog perzijskog ratnog heroja.
**** 249. pne. - bitka kod Drepana.
**** 242. pne. - bitka kod Egadskih otoka; ured pretora peregrina (Preator Peregrinus)
**** 241. pne. - kapitulacija Kartage i mirovni ugovor; Sardinija i Korzika postaju prve rimske provincije.
*** 229. pne. - 228. pne. - Prvi ilirski rat
*** 219. pne. - Drugi ilirski rat.
*** 218. pne. - 202. pne. - Drugi punski rat. 
**** 218. pne. - bitka kod Ticina; bitka kod Trebije.
**** 217. pne. - bitka kod Trazimenskog jezera.
**** 216. pne. - bitka kod Kane.
**** 211. pne. - Hanibal iz Kartage prodire u Italiju, prijeti samom Rimu.
**** 207. pne. - bitka kod Metaura.
**** 206. pne. - Rim osvaja Pirinejski poluotok i osniva provinciju Hispaniju.
**** 202. pne. - bitka kod Zame.
*** 214. pne. - 205. pne. - Prvi rimsko-makedonski rat.
*** 200. pne. - 197. pne. - Drugi rimsko-makedonski rat; Rimljani uspostavljaju stalnu vojsku i obučavaju vojnike, a u gradnji uvelike koriste cement (beton).
**** 197. pne. - bitka kod Cinoscefale.
*** 197. pne. - ustanak hispanskih plemena, od kojih je najznačajniji bio *luzitanski ustanak* pod vođstvom *Varijata*; širenje sirijskog kraljevstva u Maloj Aziji
*** 190. pne. - bitka kod Magnezije protiv sirijskog kralja Antioha III.
*** 180. pne. - donošenje zakona *Lex Villia Annali*, čime je ustanovljen ured cursus honorum.
*** 171. pne. - 168. pne. - Treći rimsko-makedonski rat.
**** 168. pne. - bitka kod Pidne; Rim pobjeđuje i dijeli Makedoniju.
*** 154. pne. - 133. pne. - borbe protiv Luzitanaca u Hispaniji

*** 149. pne. - 146. pne. - Treći punski rat; zakonom *Lex Carpurnia* ozakonjena uspostava stalnog izvršnog suda.
**** 148. pne. - bitka kod *Leukopetre* protiv Ahejskog saveza.
*** 146. pne. - Scipion Emilijan je razorio gradove Kartagu i Korint i osnovao provinciju Afriku; Cijela Grčka i Mala Azija pod rimskom kontrolom.
*** 138. pne. - pobuna robova na Siciliji.
*** 135. pne. - Prvi robovski rat.
*** 133. pne. - ubojstvo poslanika (tribuna) Tiberija Grakha poslije izglasavanja agrarne reforme.
*** 133. pne. - Pergamski kralj *Atal III.* dobrovoljno predaje Pergamsku kraljevinu u ruke Rimljana.
*** 130. pne. - osnutak provincije Azije od pergamske kraljevine; sada je u sastavu rimske države devet provincija: *Azija, Afrika, Cisalpinska Galija, Ilirija, Korzika, Makedonija, Sicilija, Sardinija i Hispanija*.

### '''Doba klasnih i građanskih ratova u Rimskoj Republici''' ([[130. pne.]] - [[30. pne.]])
*** 125. pne. - 121. pne. - borba protiv Kelta, utvrđivanje Rimljana u Massiliji (južna Francuska) i stvaranje desete rimske provincije Galije *(Narbonska Galija)*.
*** 123. pne. - Izbor Gaja Grakha za tribuna.
*** 121. pne. - sprovedba zakona o zaštiti osobe rimskih građana *(Senatus consultum de re publica defenda)* na insistiranje Gaja Grakha.
*** 111. pne. - 105. pne. - Jugurtin rat u Numidiji.
*** 105. pne. - borba Rimljana protiv Kelta i germanskih plemena *Cimbri* i *Teutonci*, te bitka kod Arauzija.
*** 104. pne. - Drugi robovski rat.
*** 103. pne. - izbor Lucija Apuleja Saturnina za narodnog tribuna, izbor Gaja Servilija Glaukije za pretora i Gaja Marija za konzula.
*** 102. pne. - bitka kod Akve Sekstije protiv *Teutonaca*.
*** 101. pne. - bitka kod Vercele protiv *Cimbra*.

*** Iz oko 100. pne. potječu najstarije vodenice. Vitruvije piše svoje djelo "O arhitekturi", upute o gradnji klasičnim metodama i stilovima.
*** 99. pne. - izbor Marka Livija Druza za narodnog tribuna i pokušaj reorganiziranja senata i sudstva.
*** 91. pne. - ubojstvo narodnog tribuna Marka Livija Druza; 91. pne. - 89. pne. traje rat za rimsko građansko pravo.
*** 91. pne. - 88. pne. - rat italskih saveza protiv Rima.
**** 89. pne. - bitka kod Askuluma; Rimsko građansko pravo u cijeloj Italiji.
**** 88. pne. - zapovjednik Kornelije Sula pokorava pleme Marse.
*** 90. pne. - izglasan zakon o dodjeli građanskih prava onima koji su vjerni Rimu *(Lex Iulia)*.
*** 89. pne. - zakonom obećana građanska prava onima koji se u slijedećih 60 dana pokore *(Lex Plautia Papiria)*, što je izazvalo raspad među saveznicima.
*** 89. pne. - Mitridat VI. Eupator iskorištava zauzetost Rimljana i zauzima provinciju Aziju.
*** 89. pne. - Rim imenuje Kornelija Sulu za upravitelja provincije Azije i zapovjednika u pontonskim ratovima (89. pne. - 85. pne.) protiv Mitridata VI. Eupatora što ujedno i zaoštrava političku borbu u Rimu.
**** 87. pne. - bitka protiv Arhelaja.
**** 86. pne. - iskrcavanje u Tesaliji i zauzimanje Atene poslije tri mjeseca opsade; bitka kod Heroneje; bitka kod Orhomena.
**** 85. pne. - potpisan Dardanski mir između pontonskog kralja Mitridata i Rimljana.
*** 88. pne. - cijelo slobodno stanovništvo Italije dobija prava rimskog građanstva; na prijedlog tribuna Publija Suflicija Rufa, oslabljen je položaj senata i slobodni italski građani ulaze u sve tribuse, Gaj Marije postaje prokonzul i zapovjednik vojske u ratu protiv Mitridata VI.

*** 88. pne. - 82. pne. - Prvi građanski rat u Rimu.
**** 88. pne. - Sula zauzima Rim i protjeruje pristalice Gaja Marija iz Rima.
**** 82. pne. - Sula ponovno ulazi u Rim poslije krvave bitke kod Porta Kolina i zavodi diktaturu.
*** 83. pne. - 82. pne. - drugi pontski rat.
*** 82. pne. - 79. pne. - diktatura Kornelija Sule. Prvi rimski diktator uspostavlja bitne pravne i upravne reforme. Ciceron (106.-43. pne.), rimski državnik i govornik djeluje u Rimu.
*** 78. pne. - konzul Marko Emilije Lepid organizira ustanak seljaka protiv Sulinih veterana i biva poražen na *Marsovom polju* ispred Rima, pri svom pokušaju ulaska u Rim; pobuna pristalica Marija Gaja, predvođenih sa Sertorijem Kvintom, protiv Sulinih pristalica u Hispaniji.
*** 77. pne. - Pompej Veliki pobjeđuje Marijevce u Hispaniji; robovi postaju važan čimbenik u životu Rima, osnivaju se gladijatorske škole.
*** 74. pne. - 64. pne. - treći pontski rat.
**** 69. pne. - bitka kod Tigranokerta.
**** 65. pne. - pobjeda Pompeja Velikog nad Mitridatom VI. i osnutak provincije Armenije i širenje rimske dominacije do Partia.
*** 73. pne. - 71. pne. pobuna robova na čelu sa gladijatorom Spartakom.
*** 67. pne. - Pompej Veliki čisti Sredozemno more od gusara.
*** 64. pne. - Pompej Veliki pokorava Siriju; kraj Seleukidskog kraljevstva.
*** 63. pne. - Tulije Ciceron biva izabran za konzula; Ciceronov sukob sa Lucijem Sergijem Katilinom se zaoštrava; pokušaj Katilinog nasilnog osvajanja vlasti i poraz kod *Pistoje*; Cezar i Marko Licinije Kras zbog svoje upetljanosti u Katilininu urotu izbjegavaju smrtnu kaznu.
*** 60. pne. - Uspostava prvog trijumvirata između Krasa, Pompeja velikog i Cezara.
*** 58. pne. - Pobjeda Cezara protiv u galskim ratovima protiv Helveta i Germana i njegovo postavljanje za prokonzula u Cisalpijskom Galijom, Ilirijom i Narborskom Galijom.
*** 56. pne. - Cezar zauzima prostore današnje Francuske i Belgije; pomirenje između Krasa i Pompeja Velikog na sastanku trijumvirata u Lucci.
*** 55. pne. - Pompej Veliki i Marko Kras izabrani za konzule; Pompej dobio upravu nad provincijom Hispanijom a Kras nad provincijom Sirijom.
*** 54. pne. - Cezar vojnoj pohodu na Britaniju; Kras je krenuo na Mezopotamiju (rimsko partski ratovi).
*** 53. pne. - u bitci kod Carrhae; Parti pobjeđuju rimske osvajače, a Marko Kras je poražen i ubijen.
*** 52. pne. - Cezar je porazio Gale u bitci kod Alezije i ugušio ustanak u Galiji; raspad prvog trijumvirata, izbor Pompeja Velikog za konzula i prelazak na stranu optimata, konzervativne frakcije senata.
*** Oko 50. pne. Julije Cezar opisuje svoje napredovanje u osvajanju Galije u svojim "Komentarima".
*** 49. pne. - Cezar prelazi Rubikon (alia iacta est) i krenuo na Rim što je uzrokovalo drugi rimski građanski rat.
*** 48. pne. - Cezar pobjeđuje Pompejeve pristalice u bitci kod Ilerde u Španjolskoj, proglašen je za diktatora poslije njegova povratka u Rim, a u bitci kod Farsale, pobjeđuje Pompeja i protjeruje ga u Egipat.
*** 47. pne. - 45. pne. traje Građanski rat u Rimu; započinje i Aleksandrijski rat.
*** 46. pne. - Bitka kod Thapsusa; Cezar proglašen diktatorom; Julije Cezar ustanovljuje Julijanski kalendar koji će se koristiti do 16. st.
*** 45. pne. - Bitka kod Munde, gdje je Cezar potukao Pompejeve pristaše i Pompejeve sinove.
*** 44. pne. - Senat je proglasio Cezara za doživotnog diktatora, s pravom odlučivanja o ratu i miru, upravljanjem državnim novcem. Njegovim se odlukama nitko nije smio usprotiviti. Atentat na Cezara (ubija grupa senatora koji se boje njegove uzurpacije vlasti); građanski rat između Cezarovih ubojica (republikanaca) predvođenih Gajem Kasijem Longinom i Markom Junijem Brutom i Cezarovih štovatelja Marka Antonija, Marka Emilija Lepida i Gaja Julija Oktavijana.

*** 43. pne. - Oktavijan, Lepid i Marko Antonije osnivaju drugi trijumvirat.
*** 42. pne. - bitka kod Filipa, u Makedoniji, protiv republikanaca te pobjeda Oktavijana i Antonija, poslije čega Antonije dobija upravu nad istočnim provincijama a Oktavijan se vraća u Rim
*** 40. pne. - Senat imenuje Heroda Velikog kraljem Judeje.
*** 39. pne. - Antonije vraća teritorije koje su zauzeli Parti na početku drugog partskog rata.
*** 36. pne. - Marko Vipsanije Agripa u bitkama kod Mile i Nauloha pobjeđuje Seksta Pompeja, sljedbenika Cezarovih protivnika koji se bio učvrstio na Siciliji i ugrožavao trijumvirsku vladavinu.

*** 31. pne. - bitka kod Akcija, između Oktavijana na jednoj i Kleopatre i Antonija na drugoj strani; smrt Marka Antonija i Kleopatre.
*** 30. pne. - Egipat postaje rimska provincija; Oktavijan (poslije prozvan August) postaje neograničeni vladar Rimskog carstva, čime je i završeno doba velikih osvajanja i Rimske Republike.
*** 27. pne. je službeni pad Rimske Republike i početak Carstva.

## Rimsko Carstvo
* Rimsko Carstvo (27. pne.- 476.) započinje s prvim , Augustom. 117. godine, za cara Trajana, Rimsko carstvo dostiže najveće teritorijalno proširenje. 395. carstvo se dijeli na Zapadno Rimsko Carstvo i *Istočno Rimsko Carstvo*, kasnije nazvano Bizant. *Zapadno Rimsko Carstvo* je propalo 476, a *Bizantsko Carstvo* 1453.

** 23. pne. - Oktavijan, sada August, dobija zvanje *Imperium maius*
** 19. pne. - August je sastavio novi popis senatora, kojih sad ima 600, a sebe je stavio na prvo mjesto (otkuda potječe i naziv **princeps senatus** - prvak Senata) i uspostavio novi oblik vladavine - **principat**; organizirao je osobnu gardu - pretorijance; proglasio se Augustusom (uzvišeni); uspostavio je snage javnog reda u Rimu i osnovao vatrogasnu službu
** 19. pne. - August je potpuno pokorio Hispaniju.
** 16. pne. - 15. pne. - Pobjeda nad germanskim plemenima i proširenje carstva do rijeke Labe
** 12. pne. - 7. pne. - Tiberije osvaja Panoniju i odlazi u provinciju Germaniju, radi sprječavanja pobune germanskih plemena
** 5. godine - Tiberije potpuno pokorava Germaniju
** 6. godine - Judeja postaje rimska provincija
** 6. - 9. godine - Batonski rat
** 9. godine - Bitka u Teutoburškoj šumi, teški rimski poraz, germanska plemena, pod vodstvom Arminija (prije služio Rimu), iz zasjede napala i uništila tri rimske legije
** 11. godine - Tiberije i Germanik su ugušili ustanak u provinciji Germaniji
** 13. godine - Senat proglašava Tiberija za Augustovog suvladara
** 14. godine - smrt cara Augusta i imenovanje Tiberija za njegovog nasljednika s imenom Tiberije Julije Cezar August
** 15. godine - nemiri u provinciji Germaniji
** 17. godine - vojničke pobune u Galiji i Numidiji
** 21. godine - vojnička pobuna u Trakiji
** 26. godine - Tiberije se povlači u mirovinu na otok Capri, a ovlaštenja preuzima zapovjednik njegove garde Sejan, koji provodi teror po Rimu
** 31. godine - Sejanov pad
** 37. godine - smrt Tiberija; Gaj Julije Cezar Kaligula postaje car
** 41. godine - Tiberije Klaudije Neron postaje car
** 41. - 42. godine - ustanak u Mauritaniji
** 43. godine - pohod na Britaniju
** 54. godine - Klaudije Cezar Neron postaje car
** 61. godine - ustanak u Britaniji, predvođen Boudicom, poglavicom plemena Icena
** 64. godine - Rim je uništen u velikom požaru.
** 66. godine - Tit Flavije guši židovski ustanak u Judeji
** 68. godine - samoubojstvo Nerona i kraj vladavine Julijevsko-klaudijevske dinastije
** 69. godine - Godina četiri cara: vladavina četiri cara: Senat je priznao za Neronovog nasljednika Galbu; rimske legije u Germaniji su izabrale Vitelija Aula; pretorijska garda u Rimu je izglasala Ota Marka Salvija, a krajem godine je na vlast došao Vespazijan
** 69. - 70. godine - Batavski ustanak u provinciji Germaniji, predvođen Civilijem
** 70. - Tit, Vespazijanov sin, budući car, razorio Jeruzalem
** 71. - 84. godine - pacifikacija Britanije i osvajanje teritorija današnjeg Velsa i Škotske
** 79. godine - poslije smrti Vespazijana, Tit Flavije postaje carem; 24. kolovoza, erupcija vulkana na Vezuvu i uništenje gradova Pompeja i Herculaneuma
** 80. godine - djelomično uništenje Rima u požaru
** 80. godine - otvoren Kolosej
** 81. godine - Domicijan postaje car
** 85. godine - pobuna u Daciji
** 96. godine - Ubojstvo Domicijana i kraj vladavine dinastije Flavijevaca; Nerva, prvi od pet dobrih careva postaje car
** 98. godine - Trajan postaje car
** 101. - 102. godine - Prvi dački rat
** 106. - 109. godine - Drugi dački rat, somoubojstvo dačkog kralja Decebala i Dacija postaje provincija
** 106. godine - izgradnja Trajanovog foruma
** 113. - 117. godine - rat s Partima i gušenje ustanaka u sjevernoj i srednjoj Mezopotamiji
** 117. godine - Publije Elije Hadrijan postaje car
** 122. godine - izgradnja Hadrijanova bedema (Vallum Hadriani)
** 132. - 135. godine - Posljednji židovski ustanak koji predvodi Simon bar Kohba
** 138. godine - Antonin Pio postaje car
** 140. - 143. godine - poslije pobune, Antonin zauzuma Škotsku; početak izgradnje Antonina bedema
** 152. - 153. godine - pohodi protiv ustanika u Ahaji i Egiptu
** 161. godine - Marko Aurelije postaje car
** 162. - 166. godine - neuspješni pohodi Lucija Verija protiv partskog kralja Olagaza III. u petom partskom ratu
** 166. - 175. godine - Markomanski rat protiv germanskih plemena Markomana i Kvada
** 172. godine - ustanak Bukola (pastira) u Egiptu
** 180. godine - smrt Marka Aurelija, posljednjeg od pet dobrih careva; sin mu Komod postaje car (180. - 192)
** 192. godine - ubijen Komod, na prijestolje dolazi Pertinaks, vlada tri mjeseca (192 - 193)
** 193. godine - ubijen Pertinaks, panonske legije proglašavaju carem Lucija Septimija Severa
** 195. - 197. godine - Septimije Sever vodi šesti partski rat; raspuštanje stare pretorijanske garde, koju su samo sačinjavali Italici i stanovnici Galije i Španjolske i formiranje nove od stanovnika podunavskih i istočnih provincija; ozakonjenje vojničkog prava stupanja u brak
** 208. - 211. godine - Septimije Sever zauzima Kaledoniju
** 211. godine - Marko Aurelije Karakala postaje carem
** 212. godine - Karakala odobrava zakon *[[Constitutio Antoniniana]]*, kojim skoro cjelokupno slobodno stanovništvo rimskog carstva dobija pravo rimskog građanstva
** 217. godine - ubojstvo Karakale; Marko Opelije Makrin postaje car kao prvi car iz redova vitezova
** 218. godine - ubojstvo Makrina; za nasljednika proglašen Varije Avit Basijan ili Marko Aurelije Antonin, poznat kao Elagabal ili Heliogabal, bez konkurencije najrazvratniji rimski car, koji je na vlast došao kao 14-godišnjak, ali su ga zbog silnog razvrata ubili pretorijanci kad je imao 18 godina !!!
** 222. godine - ubojstvo Elagabala i Aleksandar Sever postaje carem
** 235. godine - ubojstvo Aleksandra Severa i početak vladavine vojničkih careva, gdje je do 284. godine vladalo negdje oko pedeset careva
** 249. na prijestolje dolazi Trajan Decije, prvi rimski car ilirskog porijekla
** 284. godine - Dioklecijan postaje car
** 285. godine - Bagaudski rat - ustanak bagauda robova, seljaka i bezemljaša
** negdje oko 290. godine - Dioklecijan dijeli vladavinu sa Markom Aurelijem Maksimilijanom koji vlada zapadnim dijelom carstva a Dioklecijan istočnim; Rim nije više sjedište carstva; Dioklecijan stvara apsolutnu monarhiju (dominat), zadržava graničnu vojsku ali i stvara i operativnu, čiju srž čine palatini i carstvo dijeli na dvanaest dijeceza; Senat gubi politički značaj
** 301. godine - utvrđene su maksimalne cijene robe i radne snage
** 303. i 304. godine - uvedene su mjere protiv kršćana
** 305. godine - Maksimilijan abdicira i naslijeđuje ga njegov suvladar Konstancije Klor
** 306. godine - Konstantin Veliki ili Konstantin I (Flavije Valerije Konstantin) postaje car
** 306. - 324. godine - međusobni okršaji rimskih suvladara, Licinijevim porazom Konstantin Veliki postaje jedini vladar Rima
** 312. godine - bitka kod Mulvijeva mosta, Konstantin pobjeđuje uzrupatora Maksencija, a prije bitke mu se, po legendi ukazao križ s natpisom: 'U ovom ćeš znaku pobijediti', pa je stoga:
** 313. godine - donesen zakon o slobodnom ispovjedanju kršćanske vjere u Milanu, znan kao Milanski edikt
** 325. godine - car Konstantin Veliki stavlja van zakona gladijatorske borbe, koje se, međutim, i dalje sporadično održavaju do oko 450. godine
** 330. godine - Konstantinopol postaje glavi grad carstva
** 337. godine - smrt cara Konstantina (I. ili Velikog, jer kad se govori o caru ovoga imena, misli se uvijek na njega), nasljeđuje ga Konstancije II
** 357. godine - Julijan Apostata kao namjesnik u Galiji pobjeđuje Alemane kod Argentoratuma
** 361. godine - smrt Konstancija II i Julijan Apostata biva proglašen carem
** 363. godine - pogibija Julijana Apostata u ratu s Persijcima pri opsadi Ktezifonta; braća Valentinijan Flavije i Valens dolaze na vlast i prvi vlada zapadnim carstvom iz Milana a drugi istočnim iz Kostantinopola
** 378. godine - bitka kod Adrijanova polja protiv Vizigotaa i i Valensova pogibija; Teodozije dolazi na vlast
** 379. godine - Teodozije objedinjuje oba dijela carstva
** 379. - 382. godine - pobjeda nad Gotima i sklapanje saveza s Gotima protiv Huna
** 391. godine - Teodozije proglašava kršćanstvo jedinom i službenom religijom Rimskog carstva
** 393. godine - Teodozije ukida Olimpijske igre (koje dotad traju neprekidno od 776. prije Krista.
** 395. godine - Teodozijeva smrt i konačna podjela rimskog carstva na Istočno i Zapadno Rimsko Carstvo
** 402. godine - Stilihonova pobjeda nad Gotima
** 402. godine - Ravenna postaje (i ostaje zadnji) glavni grad Zapadnog Rimskog carstva 
** 404. godine - 1. siječnja, posljednja gladijatorska borba u gradu Rimu
** 408. godine - Goti zauzimaju Panoniju i Norik
** 410. godine - Goti prodiru u Italiju, zauzimaju Rim i pljačkaju ga
** 430 - tih godina - Huni i pod zapovjedništvom Atile prodiru u Galiju
** 451. godine - posljednji Rimski trijumf: bitka na Katalaunskim poljima. Rimski vojskovođa Flavije Aecije, znan i kao 'posljednji pravi Rimljanin', potpomognut Vizigotima kralja Teodorika, pobjeđuje Atilu, ali ga, iz taktičkih razloga, ne uništava.
** 475. godine - Romul Augustul postaje car
** 476. godine (3. ili 4. rujna) - germanski zapovjednik Odoakar skida s vlasti Romula Augustula, kao posljednjeg vladara Zapadnog Rimskog carstva (ali mu, kao dječaku, pošteđuje život, pa ovaj umire oko 511. godine) i proglašava se kraljem Italije, što se smatra i posljednjom godinom Zapadnog Rimskog Carstva, dok Istočno Rimsko Carstvo ili Bizant nastavlja trajati do 1453. godine.
** 480. godine - u Splitu (u Dioklecijanovoj palači) ubijen posljednji **legitimni** car Zapadnorimskog carstva (jer je Romul Augustul 'vladao' samo Italijom), Julije Nepot. Danas jedna ulica u Splitu nosi njegovo ime.
** Bilo kako bilo, povjesničari se slažu da je 476. godina - godina propasti (Zapadnog) Rimskog carstva. Završava Stari vijek. Započinje Srednji vijek.

Rimljani su imali razrađeno nazivlje za svoj novac kao i za osobna imena.