Kosmaj

**Kosmaj** je planina visoka 626m koja se nalazi u Srbiji, u blizini Sopota i Mladenovca a na teritoriji koja pripada Gradu Beogradu. Posle Avale (506 m) je najniža planina u Šumadiji sa svojih 626 m nadmorske visine. Iako je Kosmaj niska planina, ipak svojim uzgledom u vidu ostrva dominira u ovom delu niske Šumadije, iznad valovitog neogenog pobrđa, raščlanjenog blagim rečnim dolinama. Zajedno sa Avalom, Kosmaj je proglašen za predeo izuzetnih odlika i stavljen pod odgovarajuću zaštitu. Površina Kosmaja je 3.514,50 ha, od toga 1.915,60ha pripada opštini Sopot (katastarske opštine Rogača i Nemenikuće) a 1.598.90 opštini Mladenovac (katastarske opštine Koraćica, Velika Ivanča i Amerić).

Na Kosmaju se nalaze tri manastira Srpske pravoslavne crkve: Manastir Tresije, Manastir Pavlovac i Manastir Kastaljan, kao i brojne crkve od kojih su najznačajnije Crkva Svetog Petra i Pavla u Nemenikućama i Crkva Svete Trojice u Koraćici.

## Etimologija
Postoje različiti stavovi kada je u pitanju poreklo imena Kosmaj. Po jednoj grupi izvora naziv kosmaj potiče od prideva kosmat jer je Kosmaj obrastao gustom šumom pa je metaforički smatrat kosmatim. Po drugim izvorima naziv Kosmaj nastao je od keltske reči *cos* (šuma) i predindoevropske reči *maj* (planina). Međutim, Rimljani su Kosmaj prilagodili mitologiji jer je dobio značenje *casa Maiac* - stanište boginje Maje.

## Vrhovi
Glavni greben Kosmaja polumesečastog je oblika i pruža se u pravcu jugozapad-severoistok. Na kosmajskom masivu se ističu tri vrha: 
* Veliki Kosmaj, poznat i kao Rutavi Kosmaj visine 626m. Do drugog svetskog rata se na ovom vrhu nalazio drveni krst postavljen na drvenu piramidu.
* Mali Kosmaj, poznat i kao Malovan ili Goli Kosmaj, sa vrhom Beli Kamen od 546m
* Košutica, koja je obli izbrežak Kosmaja visine 463m visoka 461 metar.

Na zapadnoj strani Kosmaja se nalaze i brda Lupoglava (462m) i Kovijana (368m).

## Vode

### Banje, izvori i česme
Podzemne vode postoje u obliku različitih tipova izdana u krečnjacima koji se prazne preko brojnih izvora kao što su: Zmajevac, Koraćica, Orovac, Vrelo, Đakonovac itd. Najveći broj izvora na Kosmaju je kaptiran, a deo vode koja izvire u vidu stalnih ili povremenih tokova otiče plitkim rečnim i potočnim dolinama. Na jugoistočnim padinama Kosmaja se pojavljuju ležišta mineralne vode, a na jednom od takvih je formirana i Koraćička banja. Voda sa izvora Orlovac  je dovedena do Kleopatrine česme. Izvor Zmajevac u Koraćici je kaptiran.
### Potoci

Površinske vode se na Kosmaju nalaze u obliku brojnih potoka i rečica koje imaju periodski karakter. Ove vode pripadaju slivovima dveju reka: Jesenice i Kolubare. Slivu reke Jesenice, preko njene pritoke Veliki Lug, pripadaju površinske vode koje se uglavnom nalaze sa jugoistočne strane Kosmaja, u koje spadaju: Sleničarski potok, Besna reka, Alinac, Turčić, Draganić, Grabovac, Vukovac, Trnava, Kasteljan i Selište. Slivu reke Kolubare pripadaju površinske vode koje se nalaze sa severozapadne strane Kosmaja u koje spadaju: Turija i njeni izvorišni kraci Velike i Male Tresije, a u koju se ulivaju Mešatin i Drlupska reka, kao i Stojnička reka sa svojim pritokama Melnicom i Guberevskom rekom, a koja se uliva u Beljanicu.

Reka Turija izvire kod Manastira Tresije. Potok Besna Reka (koja se naziva i Milatovica) izvire na Kosmaju i protiče kroz selo Velika Ivanča i Međulužje i uliva se u reku Veliki Lug. Sleničarski potok izvire u Velikoj Ivanči i takođe protiče kroz Međulužje i uliva se u Veliki Lug.

U blizini Manastira Tresije se nalazi i potok Mišljevac. Pored Manastira Pavlovac protiče potok koji se zove Pavlovački potok.

Na obroncima brda Lupoglava izviru potoci Samac i Radovac. Potok Alinac teče sa Kosmaja prema selu Međulužju. U literaturi se pominju i potoci Ajdučki potok i Ladna voda.

## Geološke karakteristike
Zajedno sa Avalom, Kosmaj čini šumadijsku mezozojsku gredu.

U rimskoj epohi, Kosmaj je bio značajno rudarsko središte. Smatra se da se ruda gvožđa iskopavala na Kosmaju i pre dolaska Rimljana. U doba vladavine Rimskog carstva Kosmaj je bio jedan od najznačajnijih izvora rude olova i srebra.

Na severnoj strani brda Košutica je jedno vreme funkcionisao majdan "Košutica" koji je služio za vađenje kamena i stena i koji je početkom 21 veka zatvoren.

## Flora i fauna
Čitav pejzaž je pod vegetacijom. Naime, strmije strane obrasle su šumom (pretežno bukovom i hrastovom, a mestimično i četinarskom). Blage padine su pod travnatom vegetacijom, a podnožje pod voćnjacima i njivama, dok su zaravni pretežno sa proplancima.

Na Kosmaju ima i razne divljači od značaja za lovni turizam (zečevi, srne, fazani, jarebice, lisice i prepelice, a nekada davno i vukovi).

## Predio izuzetnih odlika
Područje raspolaže i neočekivano visokim stepenom biološke raznovrsnosti, odnosno bogatim fondom živog sveta sa brojnim predstavnicima svrstanim u prirodne rijetkosti, ugrožene, reliktne i endemične vrste. Riješenjem o stavljanju pod zaštitu broj: 501-890/05-XIII-01, („Službeni list grada Beograda“, br. 29 – 36 iz 2005 god.), Kosmaj je proglašen za Predio izuzetnih odlika.
## Turizam

Na Kosmaju je tokom 20 veka izgrađeno nekoliko hotela:
* "Hajdučica" izgrađen 1948 a do temelja izgoreo 1975, po pričama naroda iz okoline razlog požara Božja kazna što je za izgradnju hotela korišćen kamen iz ruševina konaka Manastira Tresije
* "Kosmaj" od 562m2 je izgrađen 1953 i prvih 20 godina je nosio ime "Zlatar". Kada je krajem 20 veka prestao sa radom nalazio se u sastavu "PKB Beoturs". 
* "Javor" izgrađen na tromeđi Koraćice, Rogače i Nemenikuća 1962 izgrađen, koji je kasnije pretvoren u odmaralište za radnike PTT sa ukupno 110 ležaja.

Tokom 90ih godina 20 veka su i hotel i odmaralište prestali da funkcionišu. Hotel je krajem 90ih preuzelo Sportsko Društvo "Crvena Zvezda" i sprovelo opsežno ali nedovršeno renoviranje zbog čega je 2016 Republika Srbija ponovo preuzela vlasništvo nad hotelom koji je u međuvremenu devastiran.

Tokom 2020 je u selu Rogača počela izgradnja turističkog kompleksa "Renew" sastavljenog od hotela i 18 apartmana.

U blizini hotela "Kosmaj" se nalazi i Planinarski Dom koji je inicijalno funkcionisao u okviru PSD "Zlatar" a zatim PSD "Vinča". Na putu od Tresija ka Sopotu se nalazi restoran-pečenjara "Kod Tome i Nade" a na putu ka Rogači i restoran i pivara "Kabinet". Između Malog i Velikog Kosmaja se nalazi restoran "Piknik". U Ameriću se nalazi etno-selo "Amerić".

## Historija

Tokom Prvog srpskog ustanka su stanovnici Kosmaja imali zapaženu ulogu u ustaničkim redovima, a naročito Janko Katić iz Rogače. Prvi okršaj ustanika i Osmanskih trupa se odigrao u Drlupi, selu ispod Kosmaja. U Rogači se nalazi i nadgrobni spomenik vojvodi Pavlu Cukiću, ustaničkog vođe iz prvog i drugog srpskog ustanka.

Kosmaj je 1914 bio poprište jednog od prelomnih okršaja u Kolubarskoj bici kada je Vojska Kraljevine Srbije uspela da zaustavi invaziju Austro-Ugarske na položajima na liniji Varovnice-Kosmaj i odatle krene u pobedonosnu kontraofanzivu. U odbrani Kosmaja, koji je u jednom trenutku na kratko pao u ruke Austrougarskoj vojsci, presudnu ulogu su imali vojnici Timočke divizije kojima je u čast podignuta spomen kosturnica na obroncima Kosmaja.

## Povezano
* Kleopatrina česma
* Devojka sa Kosmaja

## Reference

## Izvori
* 
*