Judeja

:*Za provinciju rimskog imperija, v. [[Judeja (rimska provincija)|Provincija Iudaea]].*

**Judeja**, **Judea** ili**Judaea** (יהודה "Zahvala", standardni hebrejski , tiberijski hebrejski ) (grčki: **Ιουδαία**), (latinski: *Iudaea*) je izraz koji se koristi za južni planinski dio historijske **[[Zemlja Izrael|Zemlje Izrael]]** (hebrejski: ארץ ישראל *[[Zemlja Izrael|Eretz Yisrael]]*), područje koje je danas podijeljeno između Izraela i Zapadne Obale, te, po nekim geografskim definicijama Judeje, Jordana.

U moderno doba neki koji se služe hebrejskim jezikom koriste izraz "Yehudah" za veliki južni dio Izraela i Zapadne Obale, odnosno zajednički izraz Judeja i Samarija koji se koristi za Zapadnu Obalu.

Na tom području je bilo drevno Kraljevstvo Juda te kasnije Judejsko kraljevstvo, vazal Rimskog imperij. Izraz *Judeja* je grčko-rimska adaptacija izraza *Judah* te se nekada koristila .

## Historijske granice
Originalne granice su bili "Bethsûr" (kraj Hebrona) na jugu; Bethoron (današnji Beit Ur al Fawka na Zapadnoj Obali) na sjeveru; Emaüs na zapadu (nekoliko milja zapadno od Jeruzalema); rijeka Jordan na istoku.

Historičar Flavije Josip je koristio malo širu definiciju, te u Judeju uvrstio donju polovicu današnje Zapadne Obale na sjeveru sve do današnje Beer Shebe na jugu, koju je omeđio na istoku s Jordanom, a na zapadu s Mediteranom.

## Geografija
Judeja je planinska i suha oblast, a veći dio nje čini pustinja. Varira po visini, tako da raste do 1,020 m na jugu na Planini Hebron, 30&nbsp;km jugozapadno od Jeruzalema te se spušta 400 m *ispod* razine mora na istoku oblasti. Veći gradovi u oblasti uključuju Jeruzalem, Beitar Illit, Bethlehem, Efrata, Gush Etzion, Jerihon i Hebron.

Geografi dijele Judeju u nekoliko zasebnih oblasti: Hebronska brda, Jeruzalemsko sedlo, Bethelska brda i Judejsku pistinju istočno od Jeruzalema, koja se polagano spušta u Mrtvo mora. U drevna vremena brda su bila pošumljena i Biblija govori o poljoprivredi i uzgoju ovaca u tom području. Životinje još uvijek pasu na tom području, a pastiri ih vode između nizina i vrhova brda (koja imaju više padalina) za vrijeme ljeta. Oblast se kroz vijekova isušila i većina nekadašnjeg šumskog pokrova je nestala.

## Historija
Ljudsko prisustvo u Judeji datira iz kameno doba i za oblast Judeje paleoantroolozi vjeruju da je poslužila *[[čovjek|homo sapiensima]]* na njihovom izlasku i Afrike i kolonizaciji ostatka svijeta prije 100.000 godina. Arheološki dokazi o ljudskim naseljima datiraju od prije 11.000 godina u slučaju Jerihona, za koga se vjeruje da je najstarije trajno naseljeno mjesto na svijetu. U historijskum periodima oblast su naseljavali mnogi narodi, od kojih su najpoznatiji Izraeliti. Judeja je mjesto gdje su se odigravali mnogi događaji zabilježeni u Tori, te vezani za Patrijarhe Abrahama, Izaka i Jakova za koje se tvrdi da su sahranjeni u Hebronu u Grobu Patrijarha.

U drevna vremena Judejom je vladalo Kraljevstvo Juda a kasnije Judejsko kraljevstvo, vazal Seleukidske dinastije Perzijskog carstva. To je kraljevstvo nakratko steklo nezavisnost sredinom 2. vijeka pne. i ponovno 140. pne.. Za vrijeme 1. vijek pne. Judeja je izgubila nezavisnost, postavši prvo rimskom klijentskom državom, a potom provincijom Carstva.

Za historiju Juedje pod rimljanjima v. Iudaea.

Oblast su osvojili muslimanski Arapi godine 640. a potom križari godine 1099. Arapska je vlast ponovno uspostavljena 1291. Godine 1516. je vlast nad Judejom preuzelo Otomansko Carstvo i držalo ga sve dok nije poraženo od Britanaca u bitci kod Megida na mjesto biblijske bitke Armagedona.

Nakon toga je Judeja postala dio britanske mandatne teritorije palestine, koja je podijeljena između Palestine pod britanskom upravom i autonomnog Emirata Transjordanije (koji će kasnije postati nezavisna država Jordan). Jordan je godine 1946. stekao nezavisnost a Ujedinjeni Narodi stvorili plan da se ostatak britanskog mandata [1947]. podijeli na židovsku i arapsku državu. Jordan je većinu arapske polovoce prigrabio u arapsko-izraelskom ratu godine 1948, ostavivši židovske dijelove noformiranom Izraelu. Arapski su dijelovi anektirani od strane Jordana 1950 (iako su aneksiju priznale samo Velika Britanija i Pakistan) te ostali pod jordanskom upravom sve do godine 1967. i šestodnevnog rata kada su ih osvojile izraelske snage.

Ovaj dio Judeje je danas van Izraela poznat kao Zapadna Obala - što je naziv kojeg je ustanovio Jordan 1948.

### Kronologija
* do 63. pne. - nezavisna židovska država
* 63. pne.-6. n.e. - vazalska država Rima
* 6-41 - Rimska provincija
* 26-36 - prokurator Poncije Pliat
* 41-44 - vladavina Heroda Agripe (vazalskog kralja)
* 44-48 - Rimska provincija Iudaea
* 48-100 - vladavina Heroda Agripe II (vazalskog kralja)
* 66-73 - Prvi rimsko-židovski rat
* 70 - Uništenje Drugog hrama i pad Jeruzalema
* 73 - Pad Masade
* 100 nadalje - Rimska provincija Iudea
* 115-117 - Kitoski rat
* 132-135 - Ustanak Bar Kohbe
* 135 - Judeja dobije ime Syria Palaestina od strane cara Hadrijana
* 400-638 - Bizantska kršćanska provincija
* 638 - Početak vladavine muslimanskih Arapa
* 1099 - Križari osvajaju oblast
* 1291 - Poraz križara i povratak muslimanske vlasti
* 1516 - Početak otomanske vlasti
* 1917 - Poraz Otomanskog imperija; početak britanske vlasti
* 1919 - Uvrštenje u Britanski mandat Palestine
* 1946 - Podjela Mandata i nezavisnost Transjordanije od Mandata 
* 1947 - Ujedinjeni Narodi donose plan podjele za ostatak teritorija Palestine
* 1948 - Historijsku Judeju osvaja Transjordanija; cijela zemlja mijenja ime u Jordan
* 1967 - Historijsku Judeju osvaja Israel

## Vanjske veze

* The Jewish History Resource Center Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* Judea and civil war
* The subjugation of Judea 
* Judaea 6-66 CE