Steinbeis–Šipadove pruge

**Štajnbasove pruge ili Šipadove pruge** bile su šumske pruge u privatnom vlasništvu na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine, i služile su za eksploataciju šumskog bogatstva, kao i za putnički saobraćaj. Izgrađene su u vrijeme austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. Glavna pruga bila je na relaciji Prijedor – Srnetica – Knin u dužini od 230&nbsp;km, sa krakom Srnetica – Jajce  u dužini 107&nbsp;km.

Štajnbasova željeznica proizvedena je u njemačkom preduzeću Krauss-Maffei 1904. god. Čitava željeznica imala je oko 400&nbsp;km šumskih pruga sa 33 lokomotive, oko 500 teretnih, te 60 putničkih vagona, 18 drvenih tendera za vodu i potrebne radionice za održavanje lokomotiva i pruge. Bila je to uskotračna pruga koja se razlikovala od pruge kojom je išao legendarni "Ćiro". Ova pruga imala je razmak između šina 760&nbsp;mm, dok je popularni "Ćira" imao razmak od 660&nbsp;mm.

## Historija
### Izgradnja pruge
Krajem 19. vijeka na planinama Bosne i Hercegovine počela je velika eksploatacija šumskog bogatstva. Benjamin Kalaj, austro-ugarski ministar finansija, zadužen za upravljanje Bosnom i Hercegovinom, je uspio da uz pomoć kreditnih sredstava i koncesija, u cilju što efikasnije eksploatacije, značajno privuče jedan broj investitora. Oko rijeke Sane,  eksploataciju je organizovao bavarski industrijalac Otto von Steinbeis (Štajnbas). On je sklopio ugovor sa Zemaljskom upravom u Sarajevu  1892. godine na rok od 20 godina, a ugovorom od 1899. godine produžena mu je koncesija na narednih 10 godina.

U početku se nije moglo pristupiti eksploataciji šuma u većim razmjerama zbog nedostatka potrebnih komunikacija. Da bi se to postiglo, Steinbeis i ostali investitori izgradili su mrežu šumskih željeznica koja je pred kraj austrougarske uprave, krajem 1916. godine na podrucju današnje Bosni i Hercegovini, bila dužine oko 1220&nbsp;km.

Izgradnja Štajnbasove željeznice počela je 20 marta 1902. god. na relaciji od Knina do Oštrelja u dužini 102&nbsp;km. U Kninu je već postojala pruga normalnog kolosjeka do Šibenika. Kroz Bosnu i Hercegovinu pruga je građena po standardu Bosanskohercegovačke Državne Željeznice (od 1895 *Bosnisch-Herzegowinischen Staatsbahn* - *BHStB*), a od 1908 Bosanskohercegovačke Zemaljske Željeznice (*Bosnisch-Herzegowinische Landesbahnen* - *BHLB*). Izgradnji su se protivili u Mađarskoj, smatrajući da se favorizuje Austrija. Slijedeće godine pruga je produžena do Srnetice. Tokom 1905. god, izgrađen je krak do Gornjeg Ribnika u dužini od 62&nbsp;km. i krak u dužini od 57&nbsp;km. prema Čardaku (početak pruge do Jajca). U 1910. god. na relaciji Knin - Oštrelj uveden je i poštanski vagon. Prugu do Prijedora Štajnbas je otvorio 21. maja 1913. god.

### Prvi svjetski rat
Zbog rastućeg straha od ulaska Italijana u rat i mogućnosti gubitka jadranske obale, glavnokomandujući austrougarskih snaga u Bosni naredio je spajanje Štajnbasove pruge sa željeznicama Bosne i Hercegovine. Zbog toga je pruga produžena od Čardaka (sada kao vojna pruga), pa kompletan dio Srnetica – Jajce pušten u saobraćaj 10. 1. 1916. godine. Željezničke stanice na relaciji Jajce – Srnetica bile su: Jajce – Plivska Jezera – Jezero – Volari – Šipovo – Sokolac – Pliva – Podovi – Čardak – Podgora – Mlinište – Ovčara – Lisina – Tisova Kosa – Kurijeva Kosa – Potoci – Srnetica. Za potrebe ove pruge u prigradskom dijelu Jajca sagrađena je još jedna zgrada željezničke stanice, kasnije poznata pod nazivom ŠIPAD-ova stanica. Izgradnjom ove zgrade Jajce je dobilo dvije zasebne željezničke stanice.

### Kraljevina Jugoslavija
Versajskim mirovnim ugovorom iz 1920. god. i raspadom Austro-Ugarske, Štajnbasov koncern prelazi u vlasništvo novostvorene  Kraljevine SHS. Ovo je preduzeće u avgustu 1919. preimenovano u ŠIPAD (Šumsko industrijsko privredno akcionarsko društvo). Krajem 1930-ih godina ŠIPAD je bio među nekoliko najvećih firmi u oblasti drvne industrije u Evropi. U Oštrelju je bila direkcija. Eksploatacija šume dovela je do nastanka i razvoja nekoliko naselja, sa po nekoliko stotina (hiljada) stanovnika: 
* Oštrelj, u kojem je bila Šipadova direkcija željeznice
* Potoci, 
* Srnetica, sa osnovnom školom, ambulantom sa tri ljekara i apotekom.
 
U njima ŠIPAD je imao nekoliko većih i manjih radionica i pogona: kovačnicu, ložionicu za održavanje lokomotiva, stolarsko-tesarsku, sedlarsku radionicu, električni mlin, dizalicu za pretovar balvana i električnu centralu. Naselja su raspolagala i voznim parkom za eksploataciju šume, veterinarskom ambulantom, raznim magacinima — skla­dištima sa ljudskom i stočnom hranom, raznim tehničkim materijalom, rezervnim dijelovima, alatom, mazivom i go­rivom i eksplozivom.
### Drugi svjetski rat

Nakon poraza Jugoslavije u Aprilskom ratu 1941. god. Šipadova željeznica je zajedno sa cijelom bosanskohercegovačkom željeznicom prešla u vlasništvo Hrvatske državne željeznice (HDŽ). Sekcija Knin - Drvar bila je pod upravom italijanskih okupacionih snaga.

Tokom Narodnooslobodilačke borbe partizani su u nekoloko navrata koristili željeznicu:
* u vrijeme ustanka 1941. god.
* u vrijeme Prvog zasjedanja AVNOJ-a, druga polovina 1942. god, do 8 februara 1943.
* u vrijeme Drugog zasjedanja AVNOJ-a krajem 1943.
* krajem 1944. god.

### Socijalistička Jugoslavija
U ovom periodu šumarstvo je sve više investiralo u putne komunikacije i auto prevoz, pa postepeno dolazi da prestanka rada pojedinih dionica ŠIPAD-ovih pruga. Na dan 1. 06. 1969. obustavljen je saobraćaj na dionici Srnetica - Šipovo, a 1.06. 1975 i na najvećem dijelu pruge, od Prijedora do Drvara. Posljednja dionica od Drvara do Ličke Kaldrme zatvorena je 28. maj 1978, kada se u Jugoslaviji željeznički saobraćaj skoro u cjelosti odvijao na prugama normalnog kolosjeka.
### Lokomotive
Tokom izgradnje i austrougarske eksploatacije na ovim prugama saobraćale su parne lokomotive germanskog porijekla. Među najbrojnijima su bile lokomotive: "Weitzer", "O&K - Orenstein & Koppel OHG", "Maffei", "Krauss", "Krauss-Maffei AG", "Jung-Jungenthal GmbH" i još nekih drugih proizvođača. Pored ovih lokomotiva u Šipadovom periodu saobraćale su i novije lokomotive češkog porijekla "Škode" i po koja domaća parnjača "Đuro Đaković".

## Danas
Šipadove željeznice radile su do 70 –tih godina 20 –og stoljeća, kada su, zbog nerentabilnosti, prestale sa radom: 
* Promet na uzanoj pruzi Knin – Lička Kaldrma je obustavljen 29.11.1948.
* Promet na uzanoj pruzi Prijedor - Drvar je obustavljen 1.6.1975.
* Promet na uzanoj pruzi Licka Kaldrma - Drvar je obustavljen 28.5.1978.

### Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine
Za nacionalni spomenik BiH proglašeno je nekoliko građevinskih objekata i lokomotiva:
* Zgrada željezničke sekcije u Prijedoru
* Zgrada željezničke stanice Šipad u Jajcu
* Zgrada stare željezničke stanice (Sanski Most)
* Zgrada željezničke stanice u Jezeru 
* Titov voz na Oštrelju, sa lokomotivom  oznake znov n. 12 Maffei 2438/1904. Proizvedena je u njemačkom preduzeću Krauss-Maffei 1904. godine. Lokomotiva je imala maksimalnu brzinu 25&nbsp;km/h. Oznaka osovina po njemačkoj notifikaciji bila je B´Bt-n4v(12). Vozila je isključivo na Steinbeisovim/Šipadovim prugama.
* Parna lokomotiva u Jajcu, poznata kao *Mala partizanka*, proizvedena početkom XX vijeka u fabrici lokomotiva Krauss&Co u Lincu u Austriji.

## Literatura
* Fevzija Ajdin, Historija željeznica Bosne i Hercegovine, Nacionalna univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovina,  Sarajevo, 2006. 
* Dževad Juzbašić, Izgradnja željeznica u BiH u svijetlu austrougarske politike od okupacije do kraja Kallayeve ere.  Akademija nauka i umjetnosti BiH Sarajevo, 1974.

## Vanjske veze
* Štajnbasove pruge 
* Pruga Oštrelj-Srnetica-Gradac 8-mm-film iz 1969. god, UNRRA-Lokomotiva.
* Ložionica u Ostrelj 8-mm-film iz 1969. god, Mallet-Lokomotiva.
* Pruga Drvar-Ostrelj 8-mm-film iz 1969. god, UNRRA-Lokomotiva..
* Ložionica u Drvaru 8-mm-film iz 1969. god,, UNRRA-Lokomotiva..
## Izvori