Srednjebosanska kulturna grupa

**Srednjobosanska kulturna grupa** je grupa bronzanog i željeznog doba na današnjoj teritoriji Bosne i Hercegovine, oko  gornjih i srednjih tokova rijeka Bosne sa dolinom Lašve i Vrbasa, i planinskih predjela između i oko ovih riječnih dolina.

Srednjebosanska kulturna grupa zauzima prostor srednjebosanskog gorja, najstarije rudarske oblasti u Bosni i Hercegovini gdje se odvijala gotovo neprekinuta rudarska aktivnost. Ovaj kraj u kojem se eksploatirao bakar, zlato, olovo, srebro, željezo, a vjerojatno i živa u literaturi je poznat još i pod nazivom srednjobosansko rudogorje.

Interpretacija arheološkog materija otkrila je intenzivan život i dinamičan razvoj na navedenom dijelu Bosne, na kojem je uočena značajna srodnost u trajanju oko jednog milenijuma (počevši od oko 1200. g. p.n.e. pa sve do kraja stare ere). Srodnost se vidi u: obliku naselja, načinu sahranjivanja, izrađevinama od metala i keramike. Uočena srodnost materijalne i duhovne kulture omogućila je da se utvrdi postojanje jedne dosta homogene ljudske zajednice koja je dobila naziv Srednjebosanska kulturna grupa.
 
Ovaj prostor bio je u neolitu domovina pripadnika poznate Butmirske kulture. U eneolitu i na početku bronzanog doba predjele naseljavaju pripadnici Vučedolske kulture, donoseći obradu metala kao novu fazu u razvoju. I upravo je prostor srednje Bosne bogat brojnim rudama, što je bilo primaljivo za doseljenike i važan uslov daljnjeg razvoja. Nalazi srednjebosanske kulturne skupine pokazuju veliku ekspanzivnost krajem drugog milenijuma stare ere. Najveća nalazišta su: Debelo Brdo (Sarajevo), Velika gradina Varvara na izvoru rijeke Rame i gradina Pod kod Bugojna.

Kulturni ekonomski razvoj doveo je u VII stoljeću i do političke organizovanosti nosioca te skupine, u istoriji poznate pod imenom Desitijati.
## Periodizacija
Dobro stratificirani materijal sa Poda, uz materijal sa mnogobrojnih drugih gradinskih naselja, omogućio je definiranje srednjobosanske kulturne grupe.. Njene faze u razvoju su:
* Faza 1 – od sredine 11. do sredine 8. stoljeća p.n.e.
* Faza 2 – od 750/725. – 625/650 p.n.e. Ovu fazu karakterišu veliki radovi na fortifikaciji utvrđenja (Gradine u dolini Lašve, Gradine kod Kiseljaka, Gradine u Sarajevskom polju. Dolazi do definisanja završne faze zapadnobalkanskog geometrijskog stila u ornametici keramike (tanki urez, izduženi šrafirani trouglovi, rombovi, motivi mreže).
* Faze 3 i 4 – od 625/650 – 450. P.n.e. U ovom periodu dolazi do znatne proizvodnje predmeta od željeza. U vezi sa tim dolazi do razvoja trgovine i znatnog priliva stanovništva u gradini Pod. Tada je prvi put izgrađeno podgradinsko naselje. Kasnije su preko tog naselja Rimljani izgradili svoje veliko naselje, a naselje je napravljeno i u srednjem vijeku, tako da su ostali neznatni tragovi praistorijskog naselja i nejasan njegov izgled. Staro naselje u gradini je preuređeno, sa trgom, podgrađem, pravilnim rasporedom kuća, uskim uličicama koje su strogo uređivane, sa razvijenim zanatstvom i trgovinama čiji je obim prevazilazio potrebe naselje. Ovo naselje bio je grad, makar i u embrionalnom smislu. Sva ostala naselja bila su jednostavna ratarska ili stočarska sela, u kojima se sreće i željezarstvo,  ali ne i bogatstvo kakvo je dokumentovano u naselju Pod. Takvo je možda bilo i Debelo Brdo i još neko u dolini Lašve, koja su vukla ekonomski razvoj cijele zajednice.
* Faze 5 i 6 – od 450. – 300. P.n.e. Nastavlja se kontinuitet u materijalu, narošito keramičkom, uz pojavu novih fibula glasinačkog i ranolatenskog tipa, narukvica, pravougaonih pojasnih kopči, prstenje sa ugraviranim figuralnim oredstavama helenističkog tipa te razne varijante dvojnih igala. Sve je ovo posljedica jakih trgovačkih veza dolinama Bosne i Vrbasa prema Panoniji i Neretve prema Jadranu.
* Završna faza – od 3 –do 1. soljeća. p.n.e. Ovaj period oslikavaju nalazi iz nekropole Kamenjača u kojoj su nađene urne kao znak naglog prelaska na incineraciju (spaljivanje) ili je Kamenjača u to doba bila samo kultno mjesto. Nalazište, uz autohtoni, obiluje i keltsko-latenskim i helenističkim materijalom.
## Keramika i geometrijski stil
U predrimsko doba zemlja Desitijata bila je vodeći centar jednog pravca u umjetnosti poznatog kao *geometrijski stil* koji čini osnovu njihove prehistorijske umjetnosti. Taj stil je začet u kasnomikenskoj umjetnosti. Srodni pravci tog stila sreću se na Apeninima, Balkanu i Podunavlju i svi stoje u nekoj idejnoj vezi, utičući jedan na drugi. Pronađeno je na hiljade primjeraka keramičkog posuđa ukrašenog u ovom stilu; Pod kod Bugojna, Gradina Varvara (Bugojno), Debelo Brdo (Sarajevo), Kopilo kod Zenice, Veliki Mošunj kod Viteza, gradine kod Travnika kao potvrda autohtonosti na ovom području. Geometrijski motivi su pronađeni i na metalnim proizvodima i nakitu.

Zdjela je bila najbrojniji keramički tip. Rađeni su i: zaobljene loptaste i poluloptaste šolje, lončići sa jedva naglašenim obodom, pehari sa dvije ili tri drške. Ukrasi su rađeni urezivanjem na uglančanoj, nešto prosušenoj površini, prije pečenja.
### Motivi
Od krivolinijskih motiva to su jednostruki ili dvostruki polukružni urezi, po pravilu u nizovima, rijetko nezavisni ili dopunjeni radijalno postavljenim linijama. Uobičajen motiv je koncentrični krug, obično spojen dvostrukom cik-cak linijom ili uklopljen u vertikalnu traku. Jedan od retkih krivolinijskih motiva su parovi lučnih linija okrenutih jedna prema drugoj (pojavljuje se na koricama mača iz Velikog Mošunja što potvrđuje jedinstvo stila na keramici i metalu u srednjoj Bosni.

Pravolinijski motivi su češći i nešto brojniji. Najjednostavniji su nizovi kosih ili okomitih linija, koje se pojavljuju samostalno, na ivici zdjela ili kao dodatni, prateći elementi sa nekim drugim motivom, zatim cik-cak linije, jednostruke ili dvostruke. Šrafirani trokut pripada nešto složenijim motivima, zato što se, po pravilu, pojavljuje u nizu, a nerijetko i u dva paralelna reda između kojih se nalazi negativma cik-cak traka. Kao posebno čest treba izdvojiti visoki trougao podijeljen u sredini okomitom cik-cak linijom ili neki drugi jednostavni motiv.

Rijedak je motiv grančice, tzv jelica u terminologiji narodnog veza. Kvadrat se uopšte ne pojavljuje, a rijedak je i romb i to isključivo kao negativni motiv nastao između dva niza šrafiranih trouglova čiji se vrhovi dodiruju.

Jedna od karakteristika ovog stila je potpuno odsustvo bilo kakvih predstava iz realnog svijeta.
## Literatura
* Borivoj Čović, Srednjobosanska kulturna grupa - Praistorija južnoslavenskih zemalja V, Sarajevo, 1987, 481-528. 
* Andrijana PRAVIDUR - PRILOG POZNAVANJU METALURŠKIH  SREDIŠTA ŽELJEZNODOBNIH NASELJA SREDNJE BOSNE U SVJETLU NOVIH ISTRAŽIVANJA  -Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2011
* Dimitrije Sergejevski, Iskopavanje bazilike u Brezi, AP 1, Beograd, 1959. 
* Dimitrije Sergejevski, Arheološki nalazi u Sarajevu i okolici, GZM n.s. II, Sarajevo
## Reference

## Vanjske veze
* Na gradini Pod jedno od najznačajnih pronalazaka je Bugojanska vaza. To je keramička posuda na kojoj je urezan natpis od tridesetak znakova. Natpis je na etrursko-umbrijskom jeziku posvećen bogovima Janu i Juturni. U potpisu je neki tergito, trgovac ili čovjek za koga je kao zavjetni dar bila izrađena. Originalna posuda je u Zemaljskom muzeju Sarajevo