Dinamika fluida

U fizici, **dinamika fluida** je oblast mehanike fluida koja se bavi **protokom fluida**. Ona je prirodna nauka fluida (tečnosti i gasova) u kretanju. Ona ima više podoblasti, kao što su aerodinamika (studija vazduha i drugih gasova u kretanju) i hidrodinamika (studija tečnosti u kretanju). Dinamika fluida ima širok opseg primena, uključujući proračun sila i momenata na avionu, utvrđivanje brzine protoka mase nafte kroz cevovod, predviđanje vremenskih prilika, razumevanje nebula u međuzvezdanom prostoru, kao i modelovanje detonacija fisionog oružja. Neki od njenih principa se čak koriste i u saobraćajnom inženjerstvu, pri čemu se saobraćaj tretira kao kontinualno polje.

U mehanici čvrstih tela izučava se kretanje celog tela u odnosu na referentni sistem. Kod pomeranja fluida delovi fluida se kreću jedni u odnosu na druge.

## Kretanje fluida
### Strujne linije
Strujne linije (strujnice) su zamišljene linije duž kojih se kreću čestice fluida. Strujnice možemo tačnije definisati kao krive linije kod kojih je tangenta u svakoj tački fluida kolinearna sa vektorom brzine. Strujnice u stvari služe za opisivanje trenutnog rasporeda brzina delića fluida.

### Stacionarno strujanje

 
Stacionarno strujanje je strujanje kada se svaka čestica fluida koja se nađe u nekoj strujnoj liniji nastavlja da se kreće u pravcu strujnice kao i prethodna čestica, tj. ako se slika strujnica u toku vremena ne menja. Kod stacionarnog strujanja, strujnice se ne menjaju u toku vremena i poklapaju se sa putanjom čestica fluida. Ako postoji stacionarni tok, to ne znači da se brzina jedne čestice fluida neće promeniti u različitim tačkama strujnice. Upravo zakrivljene linije opisuju te promene.

Bilo koji fluid može proticati (strujati) stacionarno ako su ispunjeni opšti uslovi:
# brzina je dovoljno mala i
# prepreke su takve da ne uzrokuju previše nagle promene brzine

Ukoliko ovi uslovi nisu ispunjeni, proticanje fluida znatno je složenije i to strujanje nazivamo turbulentno.

Oblik strujnih linija zavisi od toga kog je telo oblika, tako da to dovodi do toga da će strujne linije imati najpravilniji oblik kod tela u obliku **ribe/avionskog krila**, dok kod tela u obliku **lopte** strujnice imaju potpuno drgačiji oblik. Naime, iza tela nastaju turbulencije (vrtlozi,) tako da to čini da strujnice više nisu paralelne. Najveći vrtlozi nastaju kod kretanja **ravne ploče**.

### Strujna cev
**Strujna cev** je deo fluida koji je ograničen strujnicama. Iz toga sledi da čestice fluida nisu u mogućnosti da prolaze kroz omotač strujne cevi tako da se broj delića u cevi ne menja (ostaje stalan).

## Idealni fluid

Idealni fluid je najjednostavniji model idealizacije u mnogim problemima dinamike fluida. Idealni fluid se definiše kao neprekidna, neuništiva sredina koja se kreće bez unutrašnjeg trenja. Kod idealnog fluida, zapreminska masa se takođe ne menja, tj. ostaje stalna. U najužem smislu reči, to je neprekidna sredina koja poseduje sledeća svojstva: ne postoji unutrašnje trenje među slojevima (viskoznost) i nestišljiva je.

Pojam idealnog fluida se razlikuje od pojma idealnog gasa. Model idealnog gasa izražava diskontinualnost, čestičnu strukturu gasa. Njime se gas predstavlja kao skup ogromnog broja molekula, koji se zamišljaju kao idealno elastične čestice koje uzajamno deluju samo u direktnim međusobnim sudarima i udarima o zidove suda.

### Kretanje idealnog fluida
Kretanje idealnog fluida karakterišu četiri osnovna makroskopska parametra: gustina, pritisak, temperatura i brzina delića fluida. U ovom slučaju pod pojmom „delić“ podrazumeva se deo supstancije obuhvaćene elementarnom zapreminom, čije se dimenzije u određenim odnosima mogu zanemariti.

Stacionarno proticanje je najjednostavniji oblik kretanja fluida. Kod stacionarnog proticanja nema nagomilavanja delića fluida, niti njihovog vrtložnog kretanja.

Stanje stacionarnog strujanja je stanje u kojem se idelan fluid nalazi ako se u nekoj tački prostora (unutar cevi kroz koju protiče idealan fluid) brzine čestice ne menjaju u toku vremena. Kad je strujanje idealnog fluida u pitanju, ono je uvek stacionarno jer je unutrašnje trenje tog strujanja važan preduslov za stvaranje vrtloga. Pri tome, brzina kretanja čestice može biti različita od tačke do tačke duž njene putanje. Međutim, u bilo kojoj tački prostora brzine svih čestica koje prođu kroz tu tačku su jednake. Ako se, pak, ovi parametri menjaju u toku vremena u datoj tački, onda je kretanje fluida nestacionarno.

## Realni fluid

U **realnim fluidima** uvek postoji unutrašnje trenje koje je posledica međumolekularnih privlačnih sila. Delovanje ovog trenja na zakonitost kretanja zavisi od vrste fluida kao i od ostalih uslova kretanja. Po pravilu: sa povećanjem brzine kretanja, povećaće se i efekat trenja neuništivog fluida.

## Jednačina kontinuiteta

Fluid koji se ispituje mora biti nestišljiv, odnosno gustina mora biti nezavisna od vrednosti pritiska u fluidu, a brzina fluida u datoj tački prostora mora biti ista za sve čestice fluida koje kroz nju prolaze. Na taj način, fluid je idealan, a stanje u kom se on nalazi je stacionarno strujanje. Linije duž kojih se čestice fluida kreću nazivaju se strujne linije. Deo fluida ograničen dvema strujnim linijama naziva se strujna cev.
Kao što je prikazano na slici 1, postoji strujna cev i u dvema tačkama (1 i 2) po jedan poprečni presek površine S1 i S2. ν1 i ν2 su brzine na osama ovih poprečnih preseka. Ako je gustina fluida u svakoj tački ista, onda će kroz oba preseka strujne cevi za isto vreme proteći ista količina fluida. Na taj način se obezbeđuje da je masa fluida koji protekne kroz S1 jednaka masi fluida koji protekne kroz S2. Za vreme ∆τ kroz presek S1 prostruji fluid mase ∆m, a za isto vreme kroz presek S2 prostruji fluid iste mase ∆m. Pošto je ∆m=ρSνΔτ (gde je ρ – gustina fluida), kada se mase u ova dva preseka uporede, dobija se: ρS1ν1Δτ=ρS2ν2Δτ, a posle skraćivanja: S1ν1=S2ν2. Iz ove jednačine se izvodi njen drugačiji oblik: ν1/ν2=S2/S1. Odatle je jasno da je odnos brzina proticanja fluida kroz dva različita preseka obrnuto srazmeran odnosu površina tih preseka.

## Bernulijeva jednačina

Na slici broj 2 prikazana je strujna cev koja je pod uticajem Zemljine teže, a krajevi cevi su na različitim visinama i imaju različite vrednosti površina poprečnih preseka. Na fluid mase Δm utiče pritisak p1 i pritisak p2. Pošto je p1>p2, fluid će se kretati u pravcu delovanja pritiska p1 i to u tački 1 sa poprečnim presekom S1, brzinom ν1, a u tački 2 sa poprečnim presekom S2, brzinom ν2. Po ovim vrednostima, rad sile pritiska u tački 1 je A1=p1S1Δl1 i u tački 2 A2=p2S2Δl2, odnosno A1=p1ΔV1 i A2=p2ΔV2. Prema jednačini kontinuiteta ΔV1=ΔV2=ΔV=Δm/ρ, pa je onda A1=p1ΔV, a A2=p2ΔV. Pošto je p1>p2 onda sledi da je A1>A2.

A_1-A_2 = (p_1-p_2) \Delta V

Razlika rada sile pritisaka u tačkama 1 i 2 je jednaka promeni ukupne energije tj. razlici kinetičke i gravitacione potencijalne energije u tački 1 i 2. Pošto je izvršen neki rad da bi se fluid doveo iz tačke 1 u tačku 2, onda je jasno da je u tački 2 veća vrednost energije fluida. Zbog toga jednačina glasi ovako:
(p1-p2)ΔV=1/2∆mν2^2+∆mgh2-(1/2∆mν1^2+∆mgh1)
Posle sređivanja, preuređivanja članova i deljenja jednačine sa ∆V, uzimajući u obzir da je ∆m/∆V=ρ, jednačina dobija oblik:
p1+1/2ρν1^2+ρgh1=p2+1/2ρν2^2+ρgh2
Iz ove jednačine se konačno dobija Bernulijeva jednačina u obliku:

p+\rho g h +\frac{1}{2} \rho v^2= const.

U Bernulijevoj jednačini postoje 3 člana:
p – statički pritisak (potencijalna energija sile pritiska u jedinici zapremine)
ρgh – visinski pritisak (gravitaciona potencijalna energija jedinice zapremine tečnosti)
1/2ρν^2 – dinamički pritisak (kinetička energija jedinice zapremine tečnosti)

Rečima iskazana, Bernulijeva jednačina glasi:

Pri stacionarnom proticanju idealne nestišljive tečnosti kroz strujne cevi, ukupni pritisak koji je jednak sumi statičkog, visinskog i dinamičkog pritiska, ostaje konstantan u svakom poprečnom preseku strujne cevi.

Specifičan slučaj se javlja kod ravnih, horizontalnih cevi gde je visina ∆h=0. Onda je:
p+1/2ρν^2=const.

Postoji puno jednostavnih, očiglednih i zanimljivih dokaza za ovaj princip:
U narodu postoji jedna poslovica: „Tiha voda breg roni.“ Tako sažeto sročena, ova rečenica zvuči besmisleno, ali posmatrano sa gledišta dinamike fluida ova tvrdnja je potpuno opravdana. Opšte je poznato da brze planinske reke imaju uska korita, dok ravničarske, koje su spore, imaju širi tok. Ta pojava je upravo i dokaz za Bernulijev princip. Reka se ponaša kao fluid i kada se za nju napiše ova jednačina, ona ima članove:

p – pritisak fluida (reke) na obale;
1/2ρν^2 – brzinu toka, pomnoženu sa polovinom gustine vode;

dok je treći član jednak nuli jer se ravničarska reka ponaša kao horizontalna cev i onda nema visinske razlike. U ovom slučaju jednačina ima oblik:
p+1/2ρν^2=const.
Pošto je gustina ρ konstantna vrednost, moguće je menjati samo pritisak p i brzinu ν i to na taj način da, ako je brzina povećana, pritisak je umanjen, a ako je visoka vrednost pritiska, onda je brzina mala. Tako, ravničarska reka teče sporo, ali snažno pritiska obale koje vremenom popuštaju pod statičkim pritiskom.

## Povezano
* Aerodinamika
* Mehanika fluida
* Bernulijeva jednačina
* Jednačina kontinuiteta

## Literatura

* Jevrem Janjić, Ištvan Bikit, Nikola Cindro: Opšti kurs fizike - I deo (4 izdanje); Beograd - Naučna knjiga; 1989.
* Momčilo M. Pejović: Opšti kurs fizike - Mehanika, molekulara fizika, termodinamika; II izdanje; Niš, Univerzitet u Nišu; 2001.
* 
* 
* 
* 
* 
*  Originally published in 1879, the 6th extended edition appeared first in 1932.
* 
*  Originally published in 1938.
* 
* 
* Raspopović Milan, Šetrajčić Jovan, Raspopović Zoran, Fizika za drugi razred gimnazije prirodno-matematičkog smera, Drugo izdanje, Zavod za udžbenike, Beograd, 2008.
* http://www.rgf.bg.ac.rs (http://www.rgf.bg.ac.rs/predmet/GO/I%20semestar/Fizika%201/Predavanja/2.DINAMIKA_FLUIDA.pdf)
* http://tesla.pmf.ni.ac.rs (http://tesla.pmf.ni.ac.rs/people/nesiclj/predavanja/biologija/2010/glava6.pdf)
* http://airserbia.com (http://airserbia.com/forum/viewtopic.php?f=25&t=1710)

## Vanjske veze

* eFluids
* National Committee for Fluid Mechanics Films (NCFMF)
* List of Fluid Dynamics books