1880.

Godina **1880** (**[[Rimski brojevi|MDCCCLXXX]]**) bila je prijestupna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom, odn. prijestupna godina koja počinje u utorak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).
__NOTOC__

## Događaji
### Januar/Siječanj
* 1. 1. - Bosna i Hercegovina priključena carinskom području Austrougarske.
* 8. 1. - Bitka na Murinu, Ali-paša Gusinjski opet pobedio Crnogorce i sprečio ih da zauzmu Plav i Gusinje, koji su im dodeljeni na Berlinskom kongresu.
* 14. 1.? - U Srbiji stupio na snagu metrički sistem.
* januar - U Novom Sadu izašao prvi broj dečjih novina "Neven" (1880–91, 1898–1908).
* januar - Nikola Tesla odlazi iz Like u Prag, ali ne može se upisati na Karlov univerzitet.

### Februar/Veljača
* 2. 2. - Brodom *SS Strathleven* prvi put iz Australije u Englesku stiže smrznuta ovčetina i drugi proizvodi.
* 4. 2. - *Black Donnellys*: u Ontariju, Kanada, ubijeno pet članova irske porodice koja je bila u dugom sporu sa susedima. 
* 7. 2. (26. 1. po j.k.) - Srbija sklopila stalni trgovinski ugovor sa Engleskom (koja se odrekla kapitulacija koje su ranije važile i za Srbiju).
* 8. 2. (27. 1. po j.k.) - Prirez (povećanje poreza) u Srbiji, radi otplate ratnog duga.
* 12. 2. (31. 1. po j.k.) - Zakon o naseljavanju žitelja, ima u vidu novoosvojene okruge Srbije.
* 13. 2. - Španski Kortes ukida ropstvo na Kubi uz osmogodišnji period sistema *patronato* (ropstvo zaista ukinuto 1886.). 
* 15. 2. (3. 2. po j.k.) - Zakon o agrarnim odnošajima u novooslobođenim predelima - u novim krajevima Srbije omogućen otkup seljaka koji su u feudalnim odnosima (Srbija sa strane bila kritikovana zbog "nepravde" prema turskim zemljoposednicima).
* februar - U SAD izašao časopis *[[Science (časopis)|Science]]*. 
* februar - Izbori u Bugarskoj, liberali ponovo dobijaju većinu, mada knez Aleksandar favorizuje konzervativce. 
* 17. 2. (5. 2. po j.k.) - Peti atentat na ruskog cara Aleksandra II: dinamitom dignuta u vazduh trpezarija Zimskog dvorca, 11 mrtvih, ali car izbegao.
* 19. 2. - Alexander Graham Bell i Charles Sumner Tainter napravili fotofon, spravu za prenošenje zvuka na snopu svetlosti. 

* 21. 2. - Hrvatski ban Ivan Mažuranić razriješen dužnosti na sopstvenu molbu, postavljen Ladislav Pejačević (do 1883). Mažuranić je zahtjevao da se Vojna krajina odmah sjedini sa Hrvatskom i Slavonijom i financijsku nagodbu Ugarske i Hrvatske u korist hrvatskog prijedloga.
* 22. 2. - Parlamenti Austrije i Ugarske izglasali Zakon o upravljanju Bosnom i Hercegovinom ("Bosanski zakon"), uprava u BiH pokriva sopstvene troškove.
* 24. 2. (12. 12. po j.k.) - U Rusiji formirana Vrhovna administrativna komisija na čelu sa Mihailom Loris-Melikovim - legalni metodi protiv terorizma, preporučuju se administrativne i ekonomske reforme. 
* 26. 2. - Car Franjo Josip I. odlučio da vrhovnu civilnu upravu u BiH sprovodi zajedničko AU ministarstvo finansija (do aprila ministar je Leopold Friedrich von Hofmann, a zatim do 1882. József Szlávy).

### Mart/Ožujak
* 14. 3. - Spajanjem lokalnih udruga nastaje Austrijsko društvo Crvenog križa. 
* 28. 3. - Austrougarska zaključila konvenciju sa Carigradskom patrijaršijom - AU car dobio pravo da imenuje mitropolita i episkopa u BiH.
* 31. 3. (19. 3. po j.k.) - Adam Bogosavljević, narodni tribun u Srbiji, umro u zatvoru od zapaljenja pluća - opozicija sumnjiči vladu da ga je otrovala.
*  31. 3. - Wabash, Indiana, 3.800 stanovnika, postaje prvi grad na svetu osvetljen elektrikom.

### April/Travanj

* 7. 4. - Liberal Dragan Cankov postaje premijer Bugarske - održava se samo do decembra, zbog loših odnosa sa knezom i grešaka. 
* 9. 4. - Sklopljena železnička konvencija između Srbije i Austrougarske - Srbija mora da u roku od tri godine napravi prugu Beograd - Vranje (ne i Niš - Pirot, što je ustupak Srbiji).
* april - George Eastman dobio patent na "metod i aparaturu za oblaganje ploča", istog meseca je u Rochesteru započeo proizvodnju suvih ploča za fotografije (marka Kodak od 1888.). 
* 18. 4. - Potpisan protokol o razgraničenju između Crne Gore i Turske; umesto Plava i Gusinja, Crnoj Gori bi pripali Hoti i Gruda, ali otpor na čelu sa Hodo-pašom Dervišijem to osujećuje.
* 22. 4. - Turske vlasti predaju teritoriju Gruda i Hota vojsci Prizrenske lige.
* 23. 4. - Liberal William Ewart Gladstone po drugi put postaje premijer Ujedinjenog Kraljevstva (do 1885), pošto su konzervativci Benjamina Disraelija izgubili na izborima.
* 24. 4. - Adolf Erik Nordenskiöld svečano dočekan u Stokholmu na povratku iz plovidbe Sjevernim morskim putem. 
* 25. 4. - Misija francuskog kapetana Gallienija u Africi: sklopio je ugovor sa Tokontan Keitom, kojim je Kita u Maliju došla pod francuski protektorat.

### Maj/Svibanj
* 2. 5. - *[[SS Columbia (1880)|SS Columbia]]* je prvi brod osvetljen Edisonovim sijalicama. 
* 24. 5. (12. 5. po j.k.) - Otvorena vanredna Narodna skupština u Kragujevcu, radi ratifikovanja železničke konvencije sa Austrougarskom.
* 26. 5. - Pacifički rat &mdash; Bitka kod Tacne - ubjedljiva pobjeda čileanske vojske nad peruansko-bolivijskom, Bolivija izlazi iz rata.

### Jun/Juni/Lipanj
* 1. 6. - U SAD instalirana prva javna telefonska govornica u svetu.
* 1. 6. - Madžarska vlada otvorila "Davidovu školu" kod direkcije financija za Hrvatsku i Slavoniju, kako bi činovnici mogli učiti madžarski jezik (shvaćeno kao uvreda).
* 3. 6. - Umrla ruska carica-supružnica Marija Aleksandrovna, car Aleksandar II ulazi sledećeg meseca u morganatski brak sa Jekaterinom Dolgorukovom, s kojom već ima troje dece. 
* 7. 6. - Bitka za Aricu: Čileanci odnose ubedljivu pobedu i uzimaju grad Peruancima (ostaje u čileanskim rukama). 
* 10. 6. - Žičana željeznica na Vezuvu je otvorena za javnost (stradala u erupciji 1944). Za ovu priliku je skladana popularna pjesma *[[Funiculì, Funiculà]]*.
* jun - Poslednji Argentinski građanski rat: nakon što je izgubio na predsedničkim izborima, guverner Buenos Airesa Carlos Tejedor diže pobunu - general Julio Argentino Roca ga je porazio, što vodi federalizaciji grada Buenos Airesa.
* 20. 6. - Otvoren prvi stalni postav Muzeja za umjetnost i obrt u Zagrebu (u vlastitoj zgradi od 1909.). 
* 27. 6. - Knez Milan u poseti Beču i caru Franji Josipu.
* 29. 6. - Kraljevina Tahiti postaje francuska kolonija (danas Francuska Polinezija, od 1946. prekomorska teritorija, od 2004. prekomorska zemlja), poslednji kralj Pōmare V dobija penziju.
* maj-jun - Arnold Böcklin naslikao prve dve verzije "Ostrva mrtvih".

### Jul/Juli/Srpanj
* 7. 7. - Konrad Duden prvi put izdao rečnik njemačkog jezika *[[Duden]]*. 
* 14. 7. - Povlačenje iz *[[Kulturkampf]]*-a u Nemačkoj: povučen "Zakon hlebne košare" iz 1875, biskupi se više ne moraju zaklinjati na vernost Pruskoj. 
* 22. 7. - Abdur Rahman Khan zvanično priznat za emira Afganistana (do 1901).
* 23. 7. (ili 23. 6.) - Kongres južnoalbanskih komiteta Prizrenske lige u Gjirokastru: pobuniće se ako se krajevi naseljeni Albancima budu predavali drugim državama. 
* 27. 7. - Memorandum mostarskih Srba caru Franji Josipu: žalba na potiskivanje ćirilice i srpske narodnosti i na nadzor od strane tajne i javne policije.
*   27. 7. - Drugi anglo-afganski rat: Afganci odnose pobedu u Bici kod Maiwanda uz velike sopstvene žrtve.

### Avgust/August/Kolovoz

* 14. 8. - Posle 632 godine gradnje završena Kelnska katedrala, sa 157 m najviša građevina na svetu do 1884.
* 18. 8. - Vlasti zabranile zbor srpske omladine u Dubrovniku.
* 26. 8. - Održana prva Palićka olimpijada, 16 godina pre prvih Olimpijskih igara.

### Septembar/Rujan
* 1. 9. - Bitka kod Kandahara je odlučujuća britanska pobeda nad Mohammad Ayub Khanom, okončanje Drugog anglo-afganskog rata.
* 3. 9. - Matija Mrazović sa 22 poslanika osniva Neodvisnu narodnu stranku - reakcija na osnivanje "Davidove škole".
* 10. 9. - Osnovan današnji Brazzaville: Pierre Savorgnan de Brazza je sklopio ugovor sa Makokoom, kraljem Batekea, o francuskom protektoratu (od 1882. Francuski Kongo). 
*   10. 9. - Lynchova ekspedicija: čileanski kapetan Patricio Lynch se iskrcava u Chimboteu na severu Perua - sakuplja "ratni porez" u tom i drugim gradovima. 
* septembar - Eskadra velikih sila pred Ulcinjem, lord Seymour namerava preduzeti kombinovanu akciju zajedno sa Crnogorcima.
* septembar - *[[Basuto Gun War]]*: izbija sukob između Kolonije Rta dobre nade i Basothoa koji nisu želeli predati oružje. 
* septembar - Sinovi kurdskog Šejh Ubeydullaha dižu pobunu u graničnom delu Persije, nakon čega i sam prelazi granicu, tvrdeći da želi nezavisni Kurdistan.
* 19. 9. - Na mitingu Zemljišne lige u Irskoj predloženo da se izbegavaju ljudi koji prihvate zemlju sa koje je agent Charles Boycott proterao zakupce; i on sam je ostrakizovan, tako nastaje termin "bojkot". 
* 30. 9. - Austrougarska ultimativno traži od Srbije jednostrani status najpovlašćenije nacije (na osnovu ugovora sa Turskom iz 1862.) - u protivnom carinski rat.
*   30. 9. - Henry Draper fotografisao Orionovu maglinu.

### Oktobar/Listopad

* 1. 10. - Otvorena Međunarodna izložba u Melbourneu, prva zvanična na južnoj hemisferi, daje veliki podsticaj razvoju grada.
* 14. 10. - U Meksiku ubijen apački ratnik Victorio.
*   14. 10. - De Raysova ekspedicija: na Novoj Irskoj se iskrcalo 300 italijanskih kolonista u organizaciji francuskog plemića de Raysa - umreće ih 123, na kraju će se naseliti u Australiji.  
* oktobar - U Severnoj Americi počinje niz mećava koji će trajati do sledećeg marta, najoštriju poznatu zimu u SAD je opisala Laura Ingalls Wilder u romanu "Duga zima". 
* 16. 10. - U oluji na jezeru Michigan potonuo parobrod *[[SS Alpena]]*, najmanje 80 mrtvih.
* 20. 10. - Sastanak Prizrenske lige u Debru povodom ulcinjske situacije: tražena mobilizacija, odbrana grada i proglašenje autonomije, ali prevladala provladina struja.
* 22. 10. - Održana prva razrednja sjednica u novoj zgradi JAZU (HAZU).
* 26. 10. (14. 10. po j.k.) - Ostavka liberalne vlade Jovana Ristića u Srbiji (knez Milan, seoske gazde i trgovci ne žele carinski rat sa AU).
* 29. 10. - Osnovana činovnička Zemaljska vlada u Sarajevu (sprovodi odluke Zajedničkog ministarstva finansija).
* 30. 10. - Tegucigalpa konačno postaje glavni grad Hondurasa (ranije se smenjivala sa Comayaguom). 
* 31. 10. (19. 10. po j.k.) - Milan Piroćanac je novi predsednik srpske vlade, čine je mladi konzervativci.

### Novembar/Studeni

* 2. 11. - Republikanac James Garfield izabran za predsednika SAD: demokrata Winfield Scott Hancock pobeđen sa 214 prema 155 elektora, ali razlika u narodnim glasovima manja od 2.000.
* 3. 11. - Joseph Gallieni skicirao ugovor sa tukulerskim vladarom Ahmadu Tallom: Francuska dobija status najpovlašćenije nacije u zamenu za oružje, novac i garancije integriteta (potpisano sledećeg marta, ali Ahmadu nije ratifikovao). 
* 9. 11. - Jak Potres u Zagrebu, stotine oštećenih zgrada, uključujući katedralu.
* 10. 11. - Srpska vlada prihvatila klauzulu najvećeg povlašćenja sa Austrougarskom, bez uzajamnosti.
* 11. 11. - U Australiji obešen odmetnik Ned Kelly, koji će postati legenda.
* novembar - Alphonse Laveran ustanovio da malariju izaziva protozoa plasmodium.
* novembar - Američka firma *[[Steinway & Sons]]* otvorila fabriku klavira u Hamburgu. 
* 20. 11. - Na početku kampanje prema Limi, čileanske snage zauzimaju južniji grad Pisco. 
* 26. 11. (14. 11. po j.k.) - Crnogorska vojska preuzela **[[Ulcinj]]**.

### Decembar/Prosinac
* 2. 12. (20. 11. po j.k.) - Srpski ministar unutrašnjih dela Milutin Garašanin zabranio policiji mešanje u predstojeće izbore (policija je ranije koristila liberalnoj vladi).
* 10. 12. - Liberal Petko Karavelov je novi premijer Bugarske (do maja). 
* 12. 12. (30. 11. po j.k.) - Skupštinski izbori u Srbiji, koalicija konzervativaca i radikala odnela veliku pobedu.
* decembar - Derviš-paša uhapsio Hodo-pašu Dervišija, vođu albanskog pokreta oko Tuza.
* 20. 12. - Sava Kosanović potvrđen od cara za mitropolita dabrobosanskog.
* 20. 12. -  Nakon što je Transvaal proglasio nezavisnost, počinje Prvi burski rat (burska pobeda u martu).
* 23. 12. - Pat Garrett sa posadom uhvatio Billy Kida i još trojicu (nakratko će pobeći u aprilu).

### Kroz godinu

* Izašla prva sveska *Rječnika hrvatskoga ili srpskoga jezika* (dovršen 1976).
* Monopol na duhan u Bosni i Hercegovini, osnivanje tvornica u Sarajevu i u Mostaru.
* Neznatno promijenjen financijski dio Hrvatsko-ugarske nagodbe. Josip Frank ove godine izdao brošuru *Die Quote Kroatiens* u kojoj tvrdi da je Hrvatska previše opterećena. 
* Sava Bjelanović osnovao "Srpski list" u Zadru.
* Na Cetinju otvorena Niža gimnazija.
* Iseljava se dosta muslimana iz Spuža, Žabljaka i Zete i dijelom Podgorice; neki se naseljavaju u okolini Skadra, dolazi do krvne zavade sa Vračanima.
* Novopazarski sandžak podeljen na Pljevaljski sandžak (kaze Pljevlja i Prijepolje i pribojski mudirat) i Novopazarski mutesarifluk odn. Sjenički sandžak (kaze Sjenica, Nova Varoš, Bijelo Polje i Donji Kolašin).
* Okvirni početak neoimperijalističke Utrke za Afriku. 
* Auguste Rodin počinje rad na "Vratima pakla". 
* Ilja Rjepin počinje rad na slikama "Kozaci pišu pismo sultanu" i "Litija u Kurskoj guberniji". 
* Zvanično zatvorene *[[Catacombe dei Cappuccini]]* u Palermu. 
* Izbija drugi rat između naroda Nama i Herero u današnjoj Namibiji - sukobi će omogućiti nemačku kolonizaciju.
* Nauka i tehnika
** Braća Pierre i Jacques Curie otkrili piezoelektricitet.
** Jean Charles Galissard de Marignac otkrio gadolinijum.


La petite danseuse de quatorze ans - Degas - RF 2137 - 02.jpg|Degas: "Mala plesačica od 14 godina" (kopija u bronzi)


## Rođenja

### Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak
* 2. 1. - Louis Charles Breguet, pionir avijacije († 1955)
* 6. 1. - Tom Mix, glumac († 1940)
* 10. 1. - Pavle Radić, hrvatski političar († 1928)
*   10. 1. - Manuel Azaña, predsednik Španske republike († 1940)
* 17. 1. - Mack Sennett, filmski režiser, glumac i producent († 1960)
* 24. 1. - Juta od Meklenburga - Milica, supruga crnogorskog prestolonaslednika Danila († 1946)
* 26. 1. - Douglas MacArthur, američki general sa pet zvezdica († 1964)
* 5. 2. - Gabriel Voisin, pionir avijacije († 1973)
* 8. 2. - Franz Marc, slikar († 1916)
* 15. 2. - Grigorije Božović, književnik i publicista († 1945)
* 19. 2. - Álvaro Obregón, predsednik Meksika († 1928)
* 3. 3. - Milan Srškić, premijer KJ († 1937)
* 10. 3. - Vladislav Petković Dis, srpski pesnik. († 1917)
* 21. 3. - Broncho Billy Anderson, glumac († 1971)

### April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj
* 4. 4. - Georg von Trapp, časnik, inovator i glazbenik, rođen u Zadru († 1947.)
* 7. 4. - Leonard Woolley, arheolog († 1960)
* 10. 4. - Ivan Matetić Ronjgov, hrvatski skladatelj, melograf i glazbeni pedagog, fiksirao Istarsku ljestvicu († 1960.)
* 23. 4. - Michel Fokine, ruski koreograf i plesač († 1942)
* 26. 4. - Radenko Stanković, kraljevski namesnik († 1956)
* 6. 5. - Ernst Ludwig Kirchner, njemački slikar i grafičar († 1938)
* 14. 5. - Wilhelm List, nemački feldmaršal († 1971)
* 20. 5. - Aleksandar Lifka, osnivač prvog bioskopa u Jugoslaviji († 1952)
* 29. 5. - Oswald Spengler, filozof istorije († 1936)
* 6. 6. - W. T. Cosgrave, irski političar († 1965)
* 17. 6. - Carl Van Vechten, američki fotograf († 1964)
* 27. 6. - Helen Keller, američka književnica i aktivistica († 1968.)
* 29. 6. - Ivan Kuhar, svećenik († 1945)
*   29. 6. - Ludwig Beck, nemački general († 1944)

### Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan
* 21. 7. - Milan Rastislav Štefánik, čehoslovački astronom, vojnik, političar († 1919)
* 10. 8. - Leon Rupnik, oficir AU i KJ, slovenski kvisling († 1946)
* 12. 8. - Radclyffe Hall, engleska spisateljica († 1943)
* 15. 8. - Jevto Dedijer, geograf († 1918)
* 19. 8. - Adelbert Ames, Jr., oftalmolog, psiholog († 1955)
* 26. 8. - Guillaume Apollinaire, književnik († 1918)
* 31. 8. - Wilhelmina, kraljica Nizozemske († 1962)
* 11. 9. - Patrijarh srpski Varnava (Rosić) († 1937)
* 11. 9. - Dobrica Milutinović, srpski glumac († 1956)
* 12. 9. - H. L. Mencken, američki novinar, satiričar († 1956)
* 18. 9. - Vaclav Huml, češko-hrvatski violinist († 1953)
* 23. 9. - John Boyd Orr, nobelovac za mir, prvi direktor FAO († 1971)
*  28. 9. - Vojislav Tankosić, četnički vojvoda, suosnivač Crne ruke († 1915)

### Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac
* 31. 10. - Mihail Tomski, sovjetski političar († 1936)
* 1. 11. - Alfred Wegener, njemački geofizičar i meteorolog († 1930)
* 6. 11. - Robert Musil, austrijski književnik († 1942.)
* 24. 11. - Abd al-Aziz ibn Saud, osnivač modernog Kraljevstva Saudijske Arabije († 1953)
* 25. 11. - Milutin Cihlar Nehajev, književnik i novinar († 1931.)
* 28. 11. - Aleksandar Blok, ruski pesnik († 1921)
* 3. 12. - Fedor von Bock, nemački feldmaršal († 1945)
* 14. 12. - Bruno Barilli, glumac, kompozitor, otac Milene P.-B. († 1952)
* 24. 12. - Adam Pribićević, srpski političar i publicista († 1957)
* 31. 12. - George Marshall, američki general, državni sekretar, nobelovac za mir († 1959.)

### Kroz godinu
* Emanuel Maša Muanović, srpski slikar († 1944)
* Mitar Trifunović - Učo, učesnik Oktobarske revolucije († 1941)
* Husejn Đogo Dubravić, književnik, urednik († 1961)
* Ferhat Bey Draga, kosovskoalbanski političar († 1944)

## Smrti

### Januar/Siječanj &ndash; Jun/Lipanj
* 8. 1. - Joshua Norton, samozvani car SAD (* ca. 1818)
* 16. 1. - Gruja Mišković, srpski pukovnik (* 1826)
* 8. 2. - Stevan Branovački, bivši gradonačelnik Novog Sada, predsednik Matice srpske (* 1804)
* 31. 3. - Adam Bogosavljević, srpski političar (* 1843)
* 6. 5. - Friedrich Bayer, osnivač firme Bayer (* 1825)
* 8. 5. - Gustave Flaubert, književnik (* 1821)
* 3. 6. - Marija Aleksandrovna, carica Aleksandra II (* 1824)
* 18. 6. - John Sutter, pionir u Kaliforniji (* 1803)

### Jul/Srpanj &ndash; Decembar/Prosinac
* 26. 7. - Johann Baptist Coronini-Cronberg, bivši čelnik Vojvodstva srpskog i hrvatski ban (* 1794)
* 2. 8. - Stevan Avramović, prota, vođa Trebavske bune 
* 5. 10. - Jacques Offenbach, kompozitor opereta (* 1819)
* 5. 10. - William Lassell, astronom (* 1799)
* 14. 10. - Victorio, vođa Čirikava Apača (* ca. 1825)
* 22. 10. - Alphonse Pénaud, pionir avio-modelarstva (* 1850)
* 24. 10. - Rikard Jorgovanić, književnik (* 1853)
* 9. 11. - Edwin Drake, prvi bušač za naftom (* 1819)
* 11. 11. - Ned Kelly, australski odmetnik (* 1854)
* 23. 11. - James Craig Watson, astronom (* 1838)
* 5. 12. - Sava Rajković, glumac, reditelj (* 1848)
* 22. 12. - George Eliot, pseudonim književnice (* 1819)

### Kroz godinu
* Omer Humo, muderis, mualim, pisac (* 1808)

## Reference

;Literatura
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
** Peta knjiga prvi tom (V-1)
* Šišić, Ferdo. Povijest Hrvata - Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918., drugi dio. 

## Vidi takođe:

* Bejzbol 1880
* Godišnji kalendar