Završna četnička dejstva u Bosni (1944–1945)

**Četnička dejstva u Bosni (1944-1945)** predstavljaju završni period četničkih operacija u Jugoslaviji. Nakon oslobođenja Srbije, Jugoslovenska vojska u otadžbini, odnosno četnici koje predvodi ražalovani general Mihailović, postaju odmetnička organizacija, odbačena od jugoslovenske vlade, kralja i saveznika. Završne operacije četnika obeležava osipanje snaga, izdaja u sopstvenim redovima te konačno poraz i uništenje na Zelengori, čime je Drugi svetski rat u Jugoslaviji faktički završen.

Nakon što su partizani razbili četničku glavninu u Srbiji septembra 1944. godine, četnički vođa Draža Mihailović donosi odluku da preostale snage povuče u Bosnu. Oktobra 1944, nemačke snage su potisnute iz Srbije beogradskom ofanzivom Crvene Armije i NOVJ. Tokom novembra 1944, nemački i četnički ostaci iz Srbije se zajedno probijaju kroz Sandžak ka Bosni. U decembru 1944. godine, započeo je proboj Nemaca i četnika iz okruženja u Crnoj Gori.

Stigavši u Bosnu, četnici su držali položaje u sklopu nemačkog fronta, snabdevani municijom i opremom od Vermahta. Nemačko-četnički **Drinski front** u Bosni je bio donji krak Sremskog fronta, protiv Jugoslovenske armije. Početkom 1945. godine, dolazi do opšteg potiskivanja nemačkih i četničkih snaga iz istočne Bosne ka severozapadu. Četničke jedinice bile su u očajnom stanju, demoralisane, izgladnele i na udaru epidemije tifusa.

U martu 1945. srpski fašistički vođa Dimitrije Ljotić poziva sve "nacionalne snage" da se okupe u Sloveniji, gde su Nemci još uvek držali front, usled čega dolazi do raskola u četničkim redovima. Sredinom marta 1945. kolona Pavla Đurišića, u dogovoru sa vlastima NDH, kreće ka Sloveniji, a četnički vođa Draža Mihailović proglašava Đurišića izdajnikom, i sam ostaje u Bosni, "dokle god okupator drži veće gradove". Uprkos sporazumu, početkom aprila 1945. kolona Pavla Đurišića je uništena u bici na Lijevča polju od snaga NDH.

6. aprila 1945. godine Sarajevo je oslobođeno, a Nemci se pod pritiskom Jugoslovenske armije povlače iz Bosne. Slomom okupacionih trupa, četnici su ostali bez moćnih zaštitnika i snabdevanja municijom. Tokom aprila dolazi do poraza Vermahta i četnika u Sloveniji i Istri. Odmetnuti general Dragoljub Mihailović sa preostalom gladnom i demoralisanom vojskom ostao je odsečen u Bosni. Sredinom aprila, on pokušava proboj ka Srbiji. Par dana nakon kapitulacije Vermahta, četničke snage uništene su 13. maja 1945. godine u bici na Zelengori od Jugoslovenske armije, ubrzo nakon čega je drugi svetski rat u Jugoslaviji bio završen.

Od strane preživelih četnika posle rata, ovaj period četničkih dejstava u Bosni nazvan je ***Bosanska golgota***.

## Pozadina
### Poraz četnika u Srbiji

U presudnoj bici za Srbiju, Draža Mihailović se svrstao na stranu Vermahta. Par dana nakon Mihailovićeve i Nedićeve ponude Hitleru, jugoslovenski kralj Petar II Karađorđević ga je 29. avgusta 1944. godine smenio sa mesta Načelnika Štaba Jugoslovenske vojske u otadžbini. Mihailović ovu odluku kralja nije prihvatio, i vojsci je nastavio da izdaje naređenja u ime kralja. Odmetnuti general Dragoljub Mihailović je 1. septembra 1944. je u ime kralja Petra sproveo opštu mobilizaciju u Srbiji.

U međuvremenu, partizani su se probili u okupiranu Srbiju, razbivši nemačko-četničku odbranu. 9. septembra 1944. u iznenadnim i teškim noćnim borbama Prvi proleterski korpus korpus je potukao glavninu četničkih snaga u bici na Jelovoj gori. 10. septembra 1944. godine Mihailovićev štab je krenuo u povlačenje ka Bosni. 11. septembra Mihailovićeva kolona je naletela na partizane, i tada je Šesta lička divizija zarobila njegovu komoru i arhivu Centralnog nacionalnog komiteta. 12. septembra 1944. godine kralj Petar II Karađorđević je pozvao četnike da pristupe Narodnooslobodilačkoj vojsci, a one koji to odbiju osudio kao izdajnike koji “zloupotrebljavaju ime kralja i autoritet krune” radi pravdanja saradnje sa neprijateljem.

Nakon borbi od 14. do 18. septembra, partizani su oslobodili Valjevo, koje su četnici branili zajedno sa Nemcima. Istovremeno, na istočnoj granici Srbije, Crvena armija se grupisala za početak Beogradske operacije protiv Vermahta. Noću 22/23. septembra Crvena armija je započela forsiranje Dunava kod Kladova.

### Nemački plan za četnike

Dolina reke Drine od Zvornika do ušća u Savu zauzimala je posebno mesto u nemačkim planovima za odbranu NDH, izvlačenje dela Grupe armija „E” i obezbeđenje južnog boka sremskog fronta. Zbog toga su Nemci na sve moguće načine pokušavali da održe front na Drini i da njenu dolinu učine prolaznom za svoje trupe, oslanjajući se prvenstveno na držanje uporišta kao što su Zvornik, Janja i Bijeljina. Držanjem Drine i kontrolisanjem leve obale, Komanda Grupe armija „E” je nastojala da obezbedi dovođenje nemačke ojačane 22. pešadijske divizije i njeno angažovanje na Drinskom frontu, i kasnije, delom snaga, na sremskom frontu. Pored toga, držanjem Drine obezbeđivana je veća stabilnost nemačkom sremskom frontu, a time i držanje celokupnog jugoistočnog fronta, koji su činili dravski, sremski i drinski front, osloncem na jaka uporišta u Sarajevu i Mostaru. Zbog takvog značaja fronta na Drini, nemačka Komanda Grupe armija „E” odlučila je da istisne snage 2. armije NOVJ iz doline Drine i uspostavi čvršći front na tom području.

Nemci su rešili da u dolinu Drine ubace, iz pravca Sarajeva, ojačanu 22. pešadijsku diviziju. Takođe su imali u planu da na tom pravcu iskoriste i četnike Draže Mihailovića, koji su se s Nemcima povlačili iz Srbije i preko Sandžaka u jugoistočnu Bosnu pod komandom generala Trifunovića. S četnicima je tada bio postignut sporazum da se oni, nakon što Nemci ovladaju donjim tokom Drine, prebace u Srbiju, prema Valjevu, a delom snaga prodru prema Tuzli, gde je trebalo da se spoje s četnicima Majevičkog četničkog korpusa.

## Dolazak četnika i Nemaca na Drinu
### Proboj četnika i Nemaca iz Srbije

Kad su u oktobru 1944. Nijemci istjerani iz Srbije, sa njima su odstupali i četnici. Nemačka Armijska grupa E bila je prinuđena na proboj preko Sandžaka prema Bosni. Jedini raspoloživ put vodio je preko Sjenice i Prijepolja. Istim pravcem se probijala i glavnina četničkih snaga iz centralne Srbije, izbegavajući sukob sa Crvenom armijom. Komanda Armijske grupe E je postigla sporazum sa četničkom grupacijom o sadejstvu u borbi protiv NOVJ. 3. novembra delegat iz štaba Draže Mihailovića sa načelnikom Obaveštajnog odeljenja Grupe armija E je dogovorio:

11. novembra Komanda Grupe armija »E« izveštava da se general Miroslav Trifunović s 18.000 četnika kreće u pravcu Foče štiteći bokove njemačkim trupama. Tokom proboja, Nemci i njihovi saputnici bili su izloženi učestalim napadima, kao i intenzivnim dejstvima savezničkog vazduhoplovstva, od čega su pretrpeli ozbiljne gubitke u ljudstvu i tehnici. Ovim marševskim putem izvuklo se u istočnu Bosnu oko 85.000 Nemaca i oko 20.000 četnika.

Početkom decembra 1944. godine, odmetnuti general Mihailović je izradio "projekat akcija u Srbiji", u kojem zaključuje da je povratak četničkih odreda u Srbiju trenutno nemoguć, zbog prisustva Crvene armije i zbog loše reputacije u narodu:

Zato, general Mihailović odlučuje da u narednom periodu u Srbiju šalje "kraljeve komandose" koji bi vršili atentate na istaknute partizane i nosioce vlasti, vodili propagandni rat i vršili sabotaže, kako bi se onemogućilo sređivanje prilika u zemlji.

### Proboj četnika i Nemaca iz Crne Gore

Četnici Pavla Đurišića borili su se u Crnoj Gori na strani Nemaca. Kada su Nemci započeli evakuaciju, četnici su krenuli sa njima, strahujući od osvete partizana. U četničkoj koloni se nalazio i crnogorski mitropolit Joanikije Lipovac sa nekoliko desetina sveštenika. Mitropolit Joanikije je tokom rata sarađivao sa italijanskim i njemačkim okupatorom, aktivno podržavao četnički pokret i borio se protiv partizana u Crnoj Gori. Neki njegovi sveštenici, poput popa Mace, učestvovali su direktno u likvidacijama porodica partizanskih boraca pod okupacijom.

Komandant nemačke Armijske grupe E je u pregledu stanja od 16. novembra 1944. ubrojao crnogorske četnike u sastav svojih snaga, procenivši njihovu snagu na oko 10.000 ljudi. Pošto su se snage nemačkog 21. armijskog korpusa i četnika našle odsečene u partizanskom okruženju, pokret je počeo tek sredinom decembra, kad su im u pomoć došle snage 91. nemačkog korpusa, uz pomoć kojih su uspeli da probiju koridor preko Kolašina.

Nakon dugotrajnih teških borbi i obostranih ozbiljnih gubitaka, napadni klinovi 21. i 91. korpusa sastali su se 18. decembra 1944. između Kolašina i Mojkovca, čime su osovinske trupe probile partizansku blokadu. 19. decembra 1944. nemačke prethodnice sa četnicima su uspele da stignu u Sjerogošte kod Kolašina:

Drugi korpus NOVJ vršio je bočne napade na nemačke kolone u izvlačenju. Saveznička avijacija blisko je sadejstvovala u borbama, napadajući nemačke i četničke kolone u pokretu.

23. decembra četnici Pavla Đurišića su se odvojili od nemačke glavnine u oblasti Prijepolja, i nastavili preko Sandžaka za istočnu Bosnu:

Đurišićeve snage su stigle preko Prijepolja u Rudo 28. decembra 1944. Pavle Đurišić se u međuvremenu sastao u selu Zabok sa Račićem, Zaharijem Ostojićem i Petrom Baćevićem. Četničke snage su reorganizovane u tri divizije. Pre polaska za Višegrad, Đurišić je naredio da se unište sva vozila i sve što smeta brzom pokretu. Na sever su krenuli bez Mihailovićevog naređenja.

Đurišićeve snage u povlačenju tada su imale oko 8.700 ljudi.

## Gubitak istočne Bosne
### Slom četničke ofanzive u istočnoj Bosni

Nakon što su se četničke snage prikupile u istočnoj Bosni, odmetnuti general Mihailović je 8. decembra 1944. započeo veliku ofanzivu protiv partizana u istočnoj Bosni. Municiju je primao od nadležne nemačke komande. Mihailovićev izaslanik za pregovore sa nadležnom nemačkom komandom u Sarajevu oko isporuki oružja i municije bio je pukovnik Gojko Borota, komandant Romanijskog korpusa JVuO. Nemci su odobrili četnicima kretanje ka Zvorniku i "ograničenu materijalnu pomoć" ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv Narodnooslobodilačke vojske:

Po dogovoru sa Nemcima, četnici su decembra 1944. godine započeli veliku ofanzivu protiv partizana. Sa prostora između Rogatice i Sokolca snage JVuO su krenule 8. decembra u napad na delove 27. divizije NOVJ, sa namerom da se probiju ka Zvorniku.

I pored velike brojčane nadmoći, četnici nisu uspeli u svojoj nameri. 27. istočnobosanska divizija NOVJ je 19. decembra razbila nemačke zaštitnice južno od Zvornika, a zatim 22. decembra nanela ozbiljan udarac desnoj koloni JVuO, sprečivši njihovo povezivanje sa Nemcima i odbacivši ih od Drine.

Obzirom na nepovoljan razvoj operacije, Draža Mihailović je preusmerio svoj napad prema Tuzli, koja je predstavljala centar slobodne teritorije. Tokom četiri dana dramatičnih borbi u neposrednom okruženju Tuzle, 24-28. decembra, 27. i 38. divizija NOVJ uspele su da odbrane grad.

Mihailovićeva ofanziva izvedena je kao pomoćni udar u okviru napora Armijske grupe "E" da se probije na Sremski front i ratište severno od Drave. Takođe je pomogla da Armijska grupa E uspostavi poprečnu vezu između Sarajeva i fronta u donjem toku Drine. Mihailovićeva ofanziva je izvedena prema željama nemačke Komande Jugoistoka, uz njihovu saglasnost i pomoć u municiji i zbrinjavanju ranjenika. Pored četnika, nemački proboj osiguravale su i ustaše:

Slom Mihailovićeve ofanzive doveo je do demoralizacije i osipanja. Srpski udarni korpus odmarširao je Nemcima u Sarajevo, da bi bio transportovan vozovima u Sloveniju, a ostale četničke snage preko Ozrena ka Modriči, gde su se uključile u nemački sistem odbrane saobraćajnice Sarajevo – Bosanski Brod. 9. januara 1945. godine pukovnik Dušan Smiljanić, komandant Šumadijske grupe korpusa povučenih u Bosnu, javlja Draži Mihailoviću o gladi, bolesti, razdoru, iznurenosti i očajnom stanju četničkih jedinica:

Već se uveliko govorilo o krahu četnika.

### Povlačenje četnika i Nemaca iz istočne Bosne

Nakon izvlačenja nemačkih ostataka iz Srbije, komanda Vermahta je uspostavila front na Drini, koji je bio južni krak Sremskog fronta i najdonji deo istočnog fronta za odbranu nacističke Nemačke. Za odbranu Drine od Jugoslovenske armije pokušali su da pridobiju sve raspoložive četničke jedinice. 10. januara 1945. godine četnički komandant Dragoslav Račić izveštava Dražu Mihailovića da su Nemci ljubazni prema njima i da nameravaju držati Drinu cele zime:

Samo dva dana kasnije, 12. januara 1945. potpukovnik Pavle Đurišić, vođa crnogorske kolone, javlja Draži Mihailoviću da se Nemci evakuišu iz Sandžaka i istočne Bosne, a četnici se tamo ne mogu održati bez njih: 

Sutradan 13. januara 1945. godine i potpukovnik Zaharije Ostojić, komandant Istaknutog dela Vrhovne Komande JVuO, javlja Draži da četnici ne mogu "odbraniti Drinu" bez Nemaca, koji je upravo napuštaju: 

Četnicima u istočnoj Bosni i Hercegovni nije preostalo ništa drugo nego da izaberu jednu od tri mogućnosti: da se povuku u severnu Bosnu ka Mihailovićevoj glavnini, da ostanu u planinama dok se situacija eventualno ne promijeni ili da se predaju partizanskim jedinicama. 21. januara 1945. Zaharije Ostojić javlja generalu Mihailoviću da se četnici bez Nemaca ne mogu održati na terenu, stoga kreću za njima na sever: 

 
22. januara 1945. godine i Pavle Đurišić informiše Dražu Mihailovića da bez Nemaca nije mogao ostati na terenu, te je krenuo u povlačenje: 
 
 
Jedan po jedan, četnički komandanti su napuštali svoje položaje zajedno sa nemačkim trupama. 22. januara 1945. četnički vođa Draža Mihailović je iznenađeno pitao svog komandanta u Bosni: "*Interesuje me od kuda i Ostojić da se kreće sa Vama i Račić?*", a već sutradan je iznenađeno pitao Račića o novi povlačenjima: "*Od kuda sada ispade da i Pavle Đurišić ide na Majevicu. Ništa ja to ne razumem u pogledu Pavla... Čija je to ideja?*"

24. januara 1945. godine general Miroslav Trifunović, iz Mihailovićevog Štaba u Bosni, je tražio da im Nemci dostave bacače plamena protiv partizana:

26. januara 1945. general Mihailović, koji se prvi iz Srbije povukao u Bosnu, naređuje Zahariju Ostojiću da svi ostanu na svojim terenima: 

Istog dana, 26. januara 1945. Draža Mihailović naređuje i Petru Baćoviću da ostane na svom mestu: 

27. januara 1945. četnički “đeneral” ubeđuje svoje potčinjene kako oni nisu begunci: 

Oko 30. januara Draža Mihailović depešom ubeđuje Baćovića da četničke trupe nisu napustile Srbiju, već svakog dana jačaju: 

Uporedo sa pokušajima podizanja morala potčinjenima, 31. januara 1945. četnički vođa Draža Mihailović zahteva preko Gojka Borote od Nemaca hitnu isporuku municije i razmenu oficira za vezu: 

6. februara 1945. godine “đeneral” Mihailović javlja pukovniku Gojku Boroti da bez municije četnici više ne mogu učestvovati u nemačkim operacijama: 

14. februara 1945. godine Draža Mihailović konstatuje raspad svoje organizacije u istočnoj Bosni: 

Sutradan, 15. februara 1945. Draža Mihailović naređuje Nešku Nediću da izvuče municiju od Nemaca ili će se svi povući:

Tih dana Đurišićeva kolona u povlačenju stigla je u Mihailovićev štab kod Doboja. Bili su u očajnom stanju, pratilo ih je mnoštvo izbeglica, svakodnevno su trpeli gubitke od Jugoslovenske armije. Pavle Đurišić je hteo da produže za Sloveniju, ali je Draža Mihailović insistirao da ostanu u Bosni. U razgovoru sa njim, Đurišić je otkrio da “Mihailović nema nikakav plan”.

## Zbližavanje četnika i ustaša

18. januara na području donjeg toka reke Bosne (u oblasti Modriče) snage JVuO su sklopile sporazum sa snagama NDH, koji je predviđao sledeće:

# Da se prekine pokolj;
# Sigurnost lična i imovna svakome;
# Zajednička borba protivu crvenih;

7. februara 1945. godine general Mihailović naređuje svojim potčinjenima saradnju sa ustašama u Gračanici: 

Sutradan 8. februara “đeneral” Mihailović pojašnjava svojim potčinjenima: 

2. marta 1945. godine četnički vođa Draža Mihailović nalaže svom opunomoćeniku u Zagrebu hvatanje što čvršće veze sa zagrebačkim nadbiskupom Alojzijem Stepincem, koji je bio blizak vlastima NDH:

General Mihailović je slao izaslanike u Zagreb, glavni grad NDH, "prvenstveno radi dodira s Mačekom". Mihailovićevi emisari su u Zagrebu pregovarali i s vlastima NDH u cilju isporuke municije i lekova, puštanja zarobljenih četnika, slobodnog prelaska preko teritorije NDH i općenito »vođenja jedne zajedničke borbe protivu partizana«. U Zagreb je išao i nemački izaslanik za Balkan Herman Nojbaher nastojeći da ostvari saradnju između Nemcima lojalnih Srba i Hrvata.

## Slanje diverzantskih grupa u Srbiju

Proleća 1945. godine, nemačka komanda je rešila da preko Draže Mihailovića ubacuje diverzantske grupe u oslobođenu Srbiju. Te grupe su bile sastavljene uglavnom od srpskih SS dobrovoljaca, ubučenih od Gestapoa za dejstva iza linija fronta. U to vreme vođene su teške borbe na Sremskom frontu između Wehrmachta i Jugoslovenske armije. Na čelu jedne od ovih grupa bio je zloglasni Boško Bećarević, dok su vođe ostalih bili istaknuti ljotićevci i agenti Gestapoa Ratko Parežanin, Jovan Kraguljac, Rade Pavlović "Ognjen" i Branko Gašparević "Gara".

Po završetku obuke, nemačka komanda je poslala Draži Mihailoviću komandose opremljene "bezglasnim puškama", eksplozivom, radio stanicama i engleskim uniformama. 13. januara 1945. pukovnik Gojko Borota iz Sarajeva izveštava Mihailovića o njihovom dolasku: 

Nakon boravka kod Mihailovića i zajedničkih priprema, vođa jedne od diverzantskih grupa poslao je izveštaj svojoj komandi. On 5. marta 1945. javlja generalu Horstenau da je Draža prihvatio plan i obećao svaku moguću pomoć:

7. marta 1945. godine u oslobođenom Beogradu je obrazovana nova jugoslovenska vlada, u kojoj su zajedno sedeli vodeći komunisti i kraljevi namesnici. Uporedo sa slanjem komandosa u Srbiju, Mihailović je preko CNK apelovao na namesnike da se četničkim “narodnim vojnim snagama”, pruži mogućnost da se upute protiv okupatora, kao i da se četničkom političkom vođstvu dozvoli da “slobodno izađe na političku pozornicu i pred narod iznese svoj program.”

U međuvremenu, prebacivanje komandosa u Srbiju nije napredovalo po planu, a Gašparević se žalio da ih narod ne prihvata:

Gašparevićeva grupa je aprila 1945. zarobljena od jedinica Jugoslovenske armije. Sličnu sudbinu doživeo je i šef svih diverzantskih grupa Rade Pavlović "Ognjen", koji se početkom proleća 1945. godine, sa dobro naoružanom grupom obučenom u britanske uniforme spustio padobranom na Kopaonik. Tako je plan "Komande lovačkih grupa Jugoistok" o ubacivanju špijunsko-terorističkih grupa u Srbiju doživeo pun neuspeh.

## Operacija Majska oluja

Operacija Majska oluja (nem. *Maigewitter*, izgovor: Majgeviter) je bila zajednička vojna operacija Vermahta, snaga NDH i Jugoslovenske vojske u otadžbini protiv Jugoslovenske armije u severoistočnoj Bosni. Vođena je od 22. do 31. marta 1945. godine.

Operaciju Majska oluja su poduzeli s ciljem da snage 2. jugoslovenske armije u istočnoj Bosni odbaci istočno od Tuzle kako bi obezbedila neometano izvlačenje svojih jedinica iz doline Bosne ka Slavonskom Brodu i otklonila ugrožavanje južnog boka sremskog fronta.

## Povlačenje dela četnika ka Sloveniji

### Dolazak Ljotićeve delegacije

Vođa srpskih SS dobrovoljaca Dimitrije Ljotić nalazio se u pograničnoj zoni Trećeg Rajha (okupirana Slovenija i Istra), gde je okupljao sve "nacionalne snage" pod komandom Vermahta za finalni obračun sa Jugoslovenskom armijom. Sa njim su bili četnici Momčila Đujića i Dobroslava Jevđevića, kao i jedinice Srpske državne straže koje su u decembru napustile Dražu Mihailovića.

Ljotić je iz Slovenije 28. februara 1945. poslao delegaciju u Bosnu na čelu sa prvim srpskim kvislingom Aćimovićem. Delegacija je stigla u Mihailovićev štab 15. marta 1945. Njihova poruka je glasila:

Ljotić je tražio da general Mihailović sa “celokupnom vojskom” dođe u Sloveniju i lično preuzme komandu. Nameravali su da, po kapitulaciji Nemačke, Sloveniju proglase “slobodnom federativnom jedinicom Kraljevine Jugoslavije”, da spreče ulazak Jugoslovenske armije, i dočekaju dolazak Anglo-Amerikanaca. Ljotić je računao da u Sloveniji ima oko 35 hiljada “naoružanih Srba i Slovenaca”, čemu se može dodati još oko 30.000 ljudi opštom mobilizacijom. Ako bi Draža došao sa svojim ostacima (u to vreme oko 25.000), u Sloveniji bi se stvorila armija od blizu 100.000 ljudi.

General Mihailović je, sa radošću, prihvatio predlog i odgovorio Ljotiću 16. marta:

Draža Mihailović je iz Bosne poslao generala Miodraga Damjanovića, pukovnika Ljubu Jovanovića Patka i potpukovnika Sinišu Ocokoljića (tzv. istaknuti deo Vrhovnog štaba) u Sloveniju radi preuzimanja komande nad združenim kvislinškim snagama.

Mihailović im je najavio da će doći sa “svom svojom vojskom” u Sloveniju “kada dođe momenat”.

### Odlazak Đurišićeve kolone

Po prijemu Ljotićevog poziva, Pavle Đurišić je rešio da krene ka Sloveniji, jer je ostanak u Bosni smatrao ravnim samoubistvu. On je govorio da će Draža “svu vojsku izgubiti”, jer je u teškoj zabludi da će ga Anglo-Amerikanci pomoći.

Đurišić je već vodio pregovore sa Sekulom Drljevićem, Pavelićevim suradnikom, oko prijelaza svojih trupa preko NDH. Nakon ranijih pregovora u Doboju, 16. ožujka su Đurišićevi delegati u Zagrebu s Drljevićem potpisali sporazum prema kojem crnogorski četnici postaju Crnogorska narodna vojska, pod vrhovnom komandom Sekule Drljevića:

Ne čekajući dopuštenje Draže Mihailovića, Đurišić je krenuo prema zapadu. Pridružile su mu se mnoge glavešine, među kojima Dragiša Vasić, Luka Baletić, Mirko Lalatović, Zaharije Ostojić, Pavle Novaković i Petar Baćović s hercegovačkim četnicima i Romanijskim korpusom JVuO.

O svojom odlasku depešeom su obavestili Dražu Mihailovića, koji je 16. marta odgovorio da je iznenađen, ali da on i dalje ostaje. Par dana kasnije, 20. marta 1945. Draža Mihailović u depeši Pavlu Đurišiću precizira da će ostati u Bosni sve dok Nemci drže položaje:

Borbe Jugoslovenske armije sa Vermahtom već su besnele na prilazima Sarajevu, ali Draža Mihailović je verovao da će Nemci izdržati. On 22. marta 1945. javlja Gojku Boroti da je "bajka da komunisti vuku 80 topova od Loznice" i poručuje mu da ujedinjuje "sve naše snage u Sarajevu".

U međuvremenu, Sekula Drljević je poduzeo kod vlasti NDH mjere za prihvaćanje oko 800 (ili 2700) ranjenih i bolesnih iz Đurišićeve kolone, koji su prebačeni preko Save i smješteni u Staroj Gradiški. Saznavši za njihov sporazum, 23. marta Draža Mihailović obaveštava sve četničke komande o Đurišićevoj "izdaji prema narodu, kralju i ovoj vrhovnoj komandi":

26. marta 1945 godine Mihailović šalje još precizniju obavijest:

30. marta 1945. potpukovnik Đurišić prilično oštro odgovara generalu Mihailoviću:

### Uništenje Đurišićeve kolone

Nisu poznati detalji sporazuma koji je Đurišić sklopio s Drljevićem, ali čini se da je »Crnogorska narodna vojska« trebala preći preko Save u Hrvatsku, gde bi se svrstali uz Drljevića i prebacili na zapad željeznicom. Četnički izvori ukazuju da se Đurišić namjeravao držati sporazuma samo dok se ne riješi bolesnih i ranjenih, kako bi postao pokretniji. I Drljević i ustaše su od početka namjeravali sporazum iskoristiti kao zamku za Đurišića.

Đurišić je umesto ka Zagrebu, krenuo najkraćim putem u Sloveniju, preko Bosanske Krajine, što su Sekula Drljević i vlasti NDH okarakterisali kao kršenje sporazuma. Pošto su Đurišićeve trupe prešle Vrbas, one su 1. i 2. aprila stigle na Lijevče polje i dobile dvodnevni odmor. Tada uspostavlja kontakt sa četničkim komandantom zapadne Bosne, pukovnikom Slavoljubom Vranješevićem i komandantom korpusa u ovoj oblasti Lazarom Tešanovićem, sa ciljem da ih pridobije za pokret ka Sloveniji. Ali, Vranješević o tome obaveštava Dražu Mihailovića i od njega traži instrukcije. Da bi opravdao vreme potrebno za Mihailovićev odgovor, obavestio je Đurišića da ga na Lijevču polju sačeka nekoliko dana, koji su mu potrebni da bi sakupio jedinice.

U međuvremenu, saznavši za kršenje sporazuma, i neovlašteno kretanje četnika, vlasti NDH šalju motorizovane jedinice da zaustave Đurišića. 4. aprila ujutru, snage NDH su iznenada napale Đurišićeve snage na Lijevča polju i nanele im ozbiljne gubitke. Samo u prvom udarcu uništen je ceo štab Gatačke brigade, sa komandantom sveštenikom Radojicom Perišićem na čelu. Da bi sprečio uništenje svojih jedinica, Đurišić je uputio izaslanike na pregovore sa ustašama uz zahtev da mu omoguće slobodan prolaz u pravcu Kozare. Ali ustaše ne prihvataju bilo kakve pregovore.

Istovremeno, 4. aprila 1945 godine, general Mihailović javlja četnicima u Sloveniji da ne primaju Pavlove trupe: 

U noći između 4. i 5. aprila Đurišićeve snage su krenule u proboj prema Kozari, ali bez uspeha. Ovaj neuspeh izazvao je demoralizaciju i rasulo. Ne samo pojedinci već i cele jedinice napuštale su Đurišića i predavale se Drljevićevim emisarima. Snage NDH su u trodnevnim borbama potpuno razbile Đurišićevu glavninu. Tome je pridonijela i Drljevićeva propaganda, pa je jedan broj četnika prišao na njegovu stranu, a većinu je zahvatila demoralizacija i rasulo.

Istovremeno, 6. aprila 1945. godine Mihailović odgovara Vranješeviću da snage Pavla Đurišića, preopterećene izbeglicama, ne predstavljaju nikakvu borbenu vrednost, da su samovoljno otišli, da Zaharije Ostojić ne radi u saglasnosti sa Vrhovnom komandom, te "prekinite svaku vezu sa njime".

O situaciji koja je tih dana vladala na Lijevču polju komandant 2. sarajevske četničke brigade kapetan Vladimir Tešanović izvestio je 8. aprila 1945. godine, iz sela Veliko Blaško, štab Srednjobosanskog korpusa:

Crnogorski četnici koji su se predali ustašama smješteni su u Staroj Gradiški. Drljević je od njih formirao tri brigade Crnogorske narodne vojske, koje su potom prebačene na područje oko Karlovca, pod komandu 2. i 5. ustaškog zbora.

Uviđajući težinu situacije, Đurišić, u dogovoru sa Dragišom Vasićem, Zaharijem Ostojićem, Petrom Baćovićem, Lukom Baletićem, Mirkom Lalatovićem i drugim četničkim vođama, odlučuje da od preostalih trupa obrazuje jednu elitnu jedinicu jačine nekoliko stotina ljudi i sa njima pokuša proboj na desnu obalu Vrbasa, a zatim, preko Grmeča i Bihaća za Sloveniju. Sa novoformiranom jedinicom Đurišić je prešao reku Vrbanju i u selu Čelincu se 10. aprila sastao sa lokalnim četničkim vođama Vranješevićem i Tešanovićem. Obojica su odbili Đurišićev predlog da se zajedno probijaju do Slovenije.

Kod Gornjeg Šehera Đurišić je sa odredom ponovo prešao Vrbas, i 17. aprila na putu Banjaluka – Mrkonjić-Grad se našao sa ustaškim generalaom Vladimir Metikošem i Drljevićevim delegatom Dušanom Krivokapićem, koji mu prenose poruku Sekule Drljevića da se vrati svojim trupama, garantujući mu slobodan prolaz preko hrvatske teritorije. U toku pregovora između Đurišićevih delegata i ustaških vlasti u Banjaluci, jedinice NOVJ su, 21. aprila, napale Đurišićev odred na putu Mrkonjić-Grad – Banjaluka i presekle mu odstupnicu u pravcu reke Sane. Ovo je nateralo Đurišića da pristane na ustaške uslove. Preko Banjaluke, Đurišićevi oficiri su došli u Staru Gradišku i priključili se svojim trupama koje su se tu već nalazile. Postoji i verzija da su Đurišić i ostale četničke vođe zarobljeni u borbi.

Odmah po dolasku u Staru Gradišku, Đurišić i njegovi oficiri su razoružani. Ustaše su prvo saslušavale Đurišića i ostale četničke vođe koji su bili s njim. Posle kraćeg vremena, Pavle Đurišić, Dragiša Vasić, Luka Baletić, Mirko Lalatović, Zaharije Ostojić, Pavle Novaković, Petar Baćović i gotovo svi uhvaćeni oficiri i nekolicina članova četničkog nacionalnog komiteta za Crnu Goru, ukupno oko 150 ljudi, prebačeni su u logor Jasenovac i poubijani.

Pripadnike Crnogorske Narodne Vojske su nakon Poljanske bitke sredinom maja zarobile snage Jugoslovenske armije. Mnogi od njih su ubijeni, a neki su prešli u redove pobednika.

### Poraz četnika i Nemaca u Sloveniji i Istri

12. aprila 1945. je probijen Sremski front, a Jugoslovenska armija je silovito prodrla na zapad. U okupiranoj Sloveniji i Istri nalazili su se četnici Đujića i Jevđevića, dobrovoljci Dimitrija Ljotića, Nedićeva državna straža i slovenski domobrani okupljeni oko Leva Rupnika, Ivana Prezelja i biskupa Rožmana, ukupno oko 25.000 vojnika. Naoružani od Nemaca, vršili su poslednje pripreme da se suprotstave Jugoslovenskoj armiji. U pograničnoj zoni Rajha Mihailovićevi četnici su bili pod komandom Vermahta, a Momčilo Đujić je "javno pozdravljao nemačke oficire rimskim pozdravom".

15. aprila 1945. godine Mihailovićev izaslanik general Miodrag Damjanović preuzeo je sve ove "nacionalne snage" pod svoju komandu, pripremajući se za konačan obračun protiv "Titovih hordi":

Četnici su se nadali da će, oslonjeni na Nemce, izdržati do “dolaska saveznika iz Italije” nakon čega će omogućiti “svome Vrhovnom komandantu brzi povratak u prestoni Beograd”. Sa njima su bili i patrijarh Gavrilo Dožić i episkop Nikolaj Velimirović, koji su obilazili borce.

23. aprila 1945. poginuo je vođa srpskih SS dobrovoljaca Dimitrije Ljotić, sletevši kolima sa mosta koji su srušili partizani. Ljotićeva pogibija bila je težak udarac za "nacionalne snage", i doprinela je da u glavnoj bici sa Jugoslovenskom armijom ne bude snažnog vojničkog jedinstva.

29. aprila 1945. jedinice Četvrte jugoslovenske armije su ušle u Sloveniju. Istog dana, general Damjanović je svim snagama izdao naređenje za povlačenje ka Italiji. Početkom maja 1945. godine, Nemci su prekinuli otpor zapadnim silama u Nemačkoj, ali su nastavili borbu sa Jugoslovenima na Jadranskom primorju:

Bežeći ka Italiji, četnici su 5. maja 1945. godine susreli Novozelanđane blizu Trsta, kojima su objašnjavali da su “kraljevska vojska”, verna kralju Petru, tražeći da ih naoružaju za borbu protiv komunista. Međutim, ovi neshvaćeni borci, koji su kapitulaciju dočekali u službi Vermahta, razoružani su i smešteni u zarobljeničke logore. Ovo je ujedno jedina veća grupacija četnika koja je uspela da se izvuče, i nakon rata formira jak antikomunistički pokret u dijaspori.

## Uništenje Mihailovićeve kolone

Početkom aprila 1945. borbe su stigle nadomak Berlina. Gotovo svima je bilo jasno da je Nemačka poražena. General Mihailović je verovao da Nemačka neće tako brzo kapitulirati, i da će organizovati gerilu na Balkanu:

Nakon proboja sremskog fronta 12. aprila 1945. godine, glavnina Jugoslovenske armije je silovito prodirala ka zapadu zemlje. 13. aprila 1945. godine četnički vođa Draža Mihailović je sa preostalim snagama (oko 10.000 do 12.000 ljudi, uključujući mnoštvo prinudno mobilisanih regruta iz Srbije) krenuo ka zapadu, istim pravcem kao i Đurišić pre njega. Nakon par dana marša, kada su stigli u dolinu Vrbasa, naglo je okrenuo jugozapadno, ka Srbiji.

Četnička vojska se kretala u tri kolone. Desnom komandovao je Dragutin Keserović, levom Dragoslav Račić, a srednjom, u kojoj se nalazila Vrhovna komanda i preostali članovi Centralnog komiteta komandovao je Nikola Kalabić. Od planine Motajice skrenuli su na jug, pa pravcem: Motajica - istočno od Kotor-Varoša - između Travnika i Zenice, izbili su u oblast Fojnice. Četnici su tumarali kroz divlja planinska područja, ostavljajući bolesne i ranjene. Ovo zlopaćenje, među preživelima upamćeno kao *bosanska golgota*, dovelo je do strašne demoralizacije i osipanja.

Dva dana, 26. i 27. aprila 1945. pokušali su proboj preko Šipraga ali su tu ponovo poraženi i odbačeni prema Travniku.
Prema sjećanjima majora Aleksandra Miloševića, komandanta  2. šumadijskog korpusa, ta agonija se odvijala po sljedećem scenariju:

Dalje kretanje Mihailovićevih četnika je pomno praćeno od Jugoslovenske armije. Četničke jedinice su svakodnevno uznemiravane od avijacije, bacane su bombe i leci sa pozivom na predaju. Armija je znala tačnu brojnost četnika i njihovo naoružanje, zapovednici regularne vojske nisu sumnjali u svoju pobedu. Četnici su prešli preko Ivan-planine i zapadnih padina Bjelašnice, obišli Kalinovik sa zapada, i skrenuli na istok gde su se sukobili sa Jugoslovenskom armijom.

Četnici su se pod borbom probijali u pravcu Zelengore. Do odlučujućeg obračuna je došlo na reci Jezernici, desnoj pritoci Neretve, 10. maja 1945. godine. Krvava borba je trajala tri dana. Na bojištu je ostalo mnogo poginulih četnika, među njima i general Miroslav Trifunović.

Jugoslovenska armija je pobedila. Četničke jedinice nisu više postojale kao organizovana snaga. Par dana nakon kapitulacije Nemačke u Evropi (9. maja 1945), Drugi svetski rat u Jugoslaviji bio je završen.

## "Bosanska golgota" u literaturi

Naziv "bosanska golgota" skovan je po uzoru na "albansku golgotu", tragično povlačenje srpske vojske preko Albanije u Prvom svetskom ratu.

U delima nekih autora povlačenje četnika sa Nemcima se prikazuje kao veliko stradanje naroda. Saradnja sa Nemcima se, po pravilu ne pominje, a navode se znatno veće cifre izbeglih nego u izvornim dokumentima. Jedan od preživelih, Miro Miketić piše o preko "preko 30.000 ljudi, uključujući žene, decu i starce", koji su se sa kolonom Pavla Đurišića, šest meseci povlačili iz Crne Gore, preko Nezavisne države Hrvatske, do Slovenije. On navodi da je tokom Bosanske golgote, "stradala intelektualna, duhovna i svaka druga elita Crne Gore":

## Izvori

## Literatura
* 
* Ljubivoje Pajović, Dušan Uzelac, Milovan Dželebdžić: SREMSKI FRONT 1944-1945

## Povezano
* Sremski front
* Operacija Majska oluja
* Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944
* Bitka na Zelengori