Vukašin Marković

**Vukašin Marković** je bio crnogorski revolucionar, učesnik Oktobarske i Kineske revolucije. Bio je blizak Lenjinov saborac i prijatelj. Služio je i kao vojni doktor tokom Prvog svetskog rata u Šumadijskoj diviziji Vojske Kraljevine Srbije.

1930-ih godina u Sovjetskom Savezu se javno protivio Staljinu i zvaničnim istoričarima, pozivajući se na Lenjina, i dokazivao kako su doista tekle stvari tokom oktobarske revolucije 1917.

Tokom staljinističke čistke je deportovan u Gulag, te umro pod nepoznatim okolnostima početkom 1940-ih.

## Biografija

Vukašin Marković je rođen 12. kolovoza 1874. godine u Stijenama Piperskim, prema predanju »pored puta, na putu iz Budve«. Roditelji Vukašina Markovića su bili pastóri iz crnogorskog plemena Piperi, selo Stijene. Djetinjstvo je proveo pod slamnatim krovom, »između gusala i handžara«.

Kako u to vrijeme u Crnoj Gori nije bilo gimnazije, mali Vukašin napušta obitelj i pješice se upućuje u daleku Jagodinu u Srbiji i kod rođaka nastavlja školovanje u nižoj gimnaziji. Tu se prvi put susreo s idejama revolucionara Vase Pelagića, koje su prijanjale za njegovu živu i radoznalu narav. No, sredstva za školovanje, nakon dva završena razreda, više nije bilo, nakon čega se dječaku javila želja da ode u Rusiju.

### Odlazak u Rusiju

Jednom prilikom, kad je crnogorski knjaz Nikola putovao u Rusiju, Vukašin je uspio da se zaposli na brodu kao ložač i da se tako domogne te zemlje. Dvije godine uznemirena obitelj nije ništa znala o sinu. Onda je iz dalekog Harkova stiglo pismo od Vukašina, a odmah potom obitelji je počela pristizati novčana pomoć.

U Harkovu je završio Donsku bogosloviju, te upisao Veterinarski fakultet. Prema nekim dokumentima član Ruske socijaldemokratske radničke partije postao je 1901, ali je vjerojatnije da je to bilo 1903. godine.

Bio je sudionik prve ruske revolucije, i, zatim, zatvorenik u carskim zatvorima.

### Oktobarska revolucija

Kad je izbila Oktobarska revolucija, dr Vukašin Marković je njen aktivni učesnik. Sa idejom Oktobra nastupilo je za njega, kako je govorio, "*ugodno i srećno vrijeme, kao što je ugodno i srećno vrijeme ribi koja voli da pliva po uzburkanim talasima mora*". Bio je osnivač Jugoslavenske komunističke grupe pri Ruskoj komunističkoj partiji i bio je prvi glavni urednik »Revolucije«, lista jugoslavenskih komunista u Moskvi.

Kongres je donio rezoluciju o stvaranju Federacije inostranih grupa pri RKP(b), unutar koje je formirana i Jugoslavenska komunistička grupa. Na sjednici JKG od 3. srpnja 1918, izabran je Vukašin Marković za prvog predsjednika.

Po odluci Lenjina, dr Marković odlazi na južni front, gdje organizuje jedinice "crvenih", u kojima ima ulogu komesara bataljona, zatim komesara brigade, pa komesara divizije. U proleće 1919. godine prelazi na istočni front, a sledeće 1920. godine provodi nekoliko mjeseci na sjeveru Rusije, kao komesar divizije. Zbog sukoba sa Trockim Lenjin ga povlači u Moskvu, gdje se bori na strani revolucionara i ističe u borbama na Vrapčijem brdu i Sretenjskom bulevaru.

Pored vojnih, dr Marković obavlja i druge poslove. Radi u jugoslovenskoj komunističkoj grupi (boljševika), kao jedan od njenih rukovodilaca i redaktor njenog glasila "Svjetska revolucija". Bio je predsjednik odjeljenja južnih Slovena u Komesarijatu narodnosti od sredine 1918. godine, a od sledeće godine radi u Kominterni na balkanskim pitanjima.

### Povratak u Crnu Goru i odmetništvo

Po završetku »posla« u Rusiji (kako je govorio), Marković 1921. godine dolazi da diže ustanak i proglasi Sovjetsku Crnu Goru. "Politika" je početkom avgusta, pod naslovom "Jedan manijak", izvestila da "ni jedan od komunista koji je do sada saslušavan nije odgovarao tako drsko i sa većim cinizmom". U zemlji aktivno propagira ideje Oktobra. Njegov dolazak bio je ogromnog uticaja na crnogorski politički život i širenje komunističke ideje u Crnoj Gori, naročito među mlađim komunistima. Ubrzo je došao u sukob sa vlastima.

U rujnu 1921. godine, po naredbi Velikog župana Zetske oblasti o hapšenju Vukašina Markovića, odred žandara opkolio ga je u sumrak u jednoj seoskoj kući. Prema predanju, na poziv žandara da se preda, odgovorio je brzom paljbom, i nakon kratkog ali žestokog okršaja, sa dvojicom mladića je razbio žandarmerijski obruč. Policijski izvještaji govore o unakrsnoj vatri odmetnika koja ih je primorala da se povuku. A jedna povjerljiva partijska poruka samo ukratko izvještava rukovodstvo Pokrajinskog komiteta KPJ da je dr Vukašin Marković uspio probiti blokadu.

Marković nakon okršaja dobija nadimak ’orao s Janika’, i prelazi u ilegalu, u kojoj je proveo pune četiri godine (1921-1924). Prilazili su mu siromašni i nezadovljni, pa je ubrzo raspolagao odredom od preko trideset gerilaca. Zajedno sa njim se borio i crnogorski komunista Petko Miletić. U odmetništvu je Marković organizovao propagandu komunističkih ideja, pisma, proglase, letke i pozive vojsci da otkaže poslušnost. Protiv nacionalnog izrabljivanja i neravnopravnosti, Marković zalagao se za stvaranje slobodne federativne republike:

Napisao je i velik broj pesama, prilagođavajući ih za pevanje na narodnim poselima. Pisane razumljivo, narodnim jezikom, one su bile rado prihvaćene i govorene u narodu, dugo se održavajući u njemu kao neka vrsta specifičnog revolucionarnog folklora. U simboličnoj pesmi ,Vasioni’ on mašta o pobedi komunizma u celom svetu«.

Kada su komitske čete u Crnoj Gori pretrpjele konačni poraz, crveni odmetnik Vukašin Marković sklonio se, pokraj 1923, na crnogorsko-albanskoj granici, u kući Albanca Marka Ivanaja. U to doba sjeverna zona granice bila je praktički 'ničija zemlja', koju su izbjegavale žandarmerijske patrole s jedne i druge strane. Desetak albanskih obitelji, koje su tu živjele s puškom nadohvat ruke, poštujući drevne običaje, pružali su utočište svakome tko bi se našao u nevolji. "Orao s Janika" proveo je čitavu zimu kao gost u domovima tih staromodnih krajišnika. I tu, u kući Đona Perkaja, Marković se bratimio, po starom običaju, s Bajramom Curijem, najtraženijim albanskim odmetnikom s jedne i druge strane granice.

### Hapšenje, bekstvo i emigracija

U ožujku 1924. nakon amnestije i osobnog obećanja velikog župana Zetske oblasti, koji su uslijedili poslije organizirane akcije komunista da se Vukašin Marković vrati u legalan život, i koju su vlasti prihvatile kao jedino rješenje, Vukašin Marković predao se vlastima u Podgorici.

Slijedilo je hapšenje i mučenje. Uz pomoć drugova komunista Vukašin Marković uspio je pobjeći iz zatvora, te uz pomoć tehnike CK KPJ ilegalno prelazi jugoslovensko-austrijsku granicu, ali ga u Beču hapsi policija.

Književnici Henri Barbusse i Viktor Margerit, u ime Odbora za zaštitu žrtava bijelog terora na Balkanu, upućuju zahtjev austrijskom kancelaru da spriječi izručenje i sigurnu smrt dra Vukašina Markovića. »*Proletarijat svih zemalja, u prvom redu proletarijat Austrije*« – pisao je u moskovskoj Pravdi Vukašinov saborac Vladimir Ćopić, »*treba snažno da protestira protiv pokušaja da se Marković izruči jugoslavenskim dželatima*.« Nakon četvoromjesečnog zatvora u Beču, austrijske vlasti, pod pritiskom javnog mnijenja, oslobađaju Markovića, nakon čega on odlazi u Sovjetski Savez.

Povodom njegova dolaska u SSSR »Pravda« objavljuje njegovu fotografiju i izjavu kojom zahvaljuje Međunarodnoj organizaciji za pomoć revolucionarima, zbog široke političke akcije protiv bijeloga terora u Jugoslaviji.

U studenom 1926. godine nekoliko evropskih novinskih agencija donijelo je vijest: »*Dr Vukašin Marković u Kini*«. Istu vijest, pozivajući se na sovjetske izvore, objavila je i beogradska »Politika« od 27. studenoga. Nema mnogo podataka o Vukašinu Markoviću tih godina. Gotovo je sigurno da je, početkom 1930-ih godina, radio kao liječnik na Kavkazu.

### Protivljenje Staljinu i smrt

Prema sećanjima savremenika, Vukašin Marković se 1930-ih godina u Sovjetskom Savezu javno suprotstavljao Staljinovim shvatanjima:

Slično je svedočenje Rodoljuba Čolakovića, koji je sreo Markovića u Moskvi u ljeto 1933. godine. Čolaković piše da je Vukašin Marković uzalud pokušavao da u sovjetskoj štampi objavi članke kojima osporava Staljinovu ulogu u oktobarskoj revoluciji:

Vukašin Marković je krajem 1930-ih, u vreme staljinističkih čistki, uhapšen i deportovan u Gulag. Nakon nekoliko godina u sibirskim logorima, navodno je pušten početkom 1940-ih. Okolnosti njegove smrti nisu poznate. Neki navode da je umro od iscrpljenosti 1943. godine u Kujbiševu, a po drugima u sanatorijumu na Uralu.

Nepoznato je gdje se nalazi grob Vukašina Markovića.

## Supruga

Supruga Vukašina Markovića je bila francuska revolucionarka Žana Laburb, osnivačica francuske komunističke grupe pri RKP(b) u vreme oktobarske revolucije, koja je pala kao žrtva kontrarevolucionarnog terora u Odesi 1919. Žana Laburb je u sovjetskoj kulturi sećanja ostavila mnogo značajniji trag od njenog supruga. Npr. njen lik je prisutan u sovjetskoj filateliji.

## Povezano
* Jugosloveni u Oktobarskoj revoluciji

## Reference