Žilina

**Žilina** (svk.**', , , ) je grad na [[severozapad]]u [[Slovačka|Slovačke]], u blizini njene tromeđe sa [[Češka|Češkom]] i [[Poljska|Poljskom]]. Smeštena je na ušću [[Kisuca|Kisuće]] i [[Rajčanka|Rajčanke]] u [[Vah]], u kotlini okruženoj planinama, koje pripadaju masivu Zapadnih [[Karpati|Karpata]]. Nalazi se na raskrsnici prirodnih puteva koji, još od [[srednji vijek|srednjeg veka]], povezuju [[Rusija|Rusiju]], [[Baltičko more|Baltik]] i [[Severna Evropa|severnu Evropu]] sa [[Dunav]]om i [[Južna Evropa|južnom Evropom]], a danas je jedno od najvažnijih drumsko-železničkih čvorišta u državi i nalazi se na [[Panevropski koridori|panevropskim koridorima]] [[Panevropski koridor Va|Va]] i [[Panevropski koridor VI|VI]].

Pod današnjim imenom se prvi put pominje [[1208]]. godine, a [[1379]]. godine je prvi put zabeležen grb grada, koji je i danas u upotrebi. Kralj [[Karlo Robert]] je [[1321]]. godine Žilinu proglasio [[srednjovekovni gradovi|slobodnim kraljevskim gradom]], dok je njegov naslednik [[Lajoš I Anžujski|Lajoš I]] posebnom poveljom ''[[Privilegium pro Slavis]]'' (izdatom [[7. maj]]a [[1381]]. godine) izjednačio prava [[Slovaci|slovenskih]] i [[Nemci|nemačkih]] građana. Vrhunac u svom razvoju grad je doživeo u [[17. vek]]u, nakon čega počinje njegova stagnacija, sve do dolaska [[Železnička pruga|železničke pruge]] [[1872]]. godine, čime je otpočeo novi razvoj grada i njegova [[industrijalizacija]].

Danas u Žilini živi 85 399 stanovnika, što je čini petim [[spisak gradova u Slovačkoj|gradom u Slovačkoj]] po broju stanovnika. Sedište je jedne od [[administrativna podela Slovačke|osam oblasti Slovačke]] (''[[Žilinski kraj|Žilinskog kraja]]'') i jednog od [[Okruzi Slovačke|njenih okruga]] (''[[okrug Žilina]]''), univerzitetsko središte, a od [[2008]]. godine i novoformirane Žilinske [[biskup]]ije. Jedan je od najvećih privrednih centara u državi, naročito posle dolaska [[automobil]]skog giganta [[Kija motors|KIA]], koji je u gradu podigao fabriku vrednu milijardu [[Evro|evra]], čime je Žilina postala jedno od tri sedišta [[Automobilska industrija u Slovačkoj|automobilske industrije u Slovačkoj]].

== Simboli grada ==
Simboli Žiline su [[grb]], [[zastava]] i [[pečat]] grada.
:''Grb Žiline'' čini [[Zlatna boja|zlatni]] dvostruki krst sa korenom na [[Maslinastozelena boja|maslinastozelenom]] ranogotičkom [[Štit u heraldici|štitu]], pored koga se nalaze dve zlatne [[Šestokraka zvezda|šestokrake zvezde]]. Prvi put se pojavljuje na jednom računu izdatom [[8. mart]]a [[1379]]. godine, što ga čini najstarijim grbom u Slovačkoj i jednim od najstarijih grbova u [[Evropa|Evropi]], koji se i danas koriste. [[Dvostruki krst]] je [[Vizantijsko carstvo|vizantijskog porekla]] i odraz je tradicije [[Moravskopanonska misija|Moravsko-panonske misije]] [[Ćirilo Solunski|Ćirila]] i [[Metodije Solunski|Metodija]] koji su [[Pokrštavanje Slovena|doneli hrišćanstvo]] [[Slovaci]]ma.
:''Zastavu Žiline'' čine dve široke vodoravne pruge zlatne (gornja) i maslinasto-zelene (donja) boje. Na zlatnom polju, uz [[jarbol]], smešten je grb grada, koji zauzima tri četvrtine visine zlatnog polja. Sama zastava je razmere 3:2.
:''Pečat Žiline'' je okruglog oblika sa grbom grada u njegovom središtu, oko koga se u kružnom prstenu nalazi natpis na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]] ''„SIGILLUM, CIVIUM. DE. ZILINA“''.

== Geografija ==


Žilina se nalazi u [[severozapad]]nom delu Slovačke, udaljena je oko 200 kilometara od prestonice [[Bratislava|Bratislave]]. Njene [[geografske koordinate]] su 49°13’22’’ severne [[Geografska širina|geografske širine]] i 18°44’24’’ istočne [[Geografska dužina|geografske dužine]], sam grad obuhvata površinu od 80.028[[kvadratni kilometar|km²]] i smešten je na 378 metara [[apsolutna visina|nadmorske visine]].

Najveći je grad u dolini [[Vah]]a, smešten na ušću [[Kisuca|Kisuće]] i [[Rajčanka|Rajčanke]] (''Žilinke'') u njega, u [[Žilinska kotlina|Žilinskoj kotlini]]. Samu kotlinu okružuju, delovi masiva [[Zapadni Karpati|Zapadnih Karpata]], planinski venci [[Mala Fatra|Male Fatre]] (na [[jugoistok]]u), [[Stražovski vrhi]] (na [[jugozapad]]u), [[Sulovski vrhi]] (na jugozapadu), [[Javorniki]] (na [[sever]]u i severozapadu) i [[Kisućka vrhovina]] (na [[severoistok]]u). Njen [[geološki sastav]] čine [[tercijar]]ni [[Sedimentne stene|sedimenti]] ([[Konglomerat (geologija)|konglomerati]] u kojima ima trošnog [[peščar]]a iz donjeg tercijara), dok se uz obale Vaha i Rajčanke nalaze [[Šljunak|šljunkovite]] [[Diluvijalna ravan|diluvijalne ravni]]. U Žilinskoj kotlini postoji pet takvih ravni, a visinska razlika među njima iznosi od 80 do 90 metara.

Na Vahu su napravljene dve [[Hidroelektrana|hidroelektrane]], ''Žilinska'' (istočno od grada) i ''Hričovska'' (zapadno od grada), koje su stvorile [[Veštačko jezero|veštačka jezera]] (''Žilinsko'' površine 2,55 km² sa zapreminom od 18.151.000 [[km³]] i ''Hričovsko'' površine 2,53km² sa zapreminom od 8.467.000 km³) pogodna za razvoj [[Turizam|turizma]], ali i značajna u odbrani od [[poplava]] naselja u dolini reke. Pored tri reke, na tlu grada postoji i nekoliko manjih vodotokova.

== Klima ==

Žilina se nalazi u [[Umereni klimatski pojas|umerenom klimatskom pojasu]] i ima [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]], sa jasno izraženim [[godišnje doba|godišnjim dobima]]. Prosečna letnja [[temperatura]], u julu, iznosi 17,3 °C, dok je prosečna zimska, u januaru, −3,1 °C. Padavina, prosečno, ima između 760 i 780 mm, a najviše ih je u julu (u proseku 104 mm), dok se [[snijeg|snežni pokrivač]] u gradu zadržava između 66 i 75 dana godišnje.



== Historija ==
=== Praistorija i antika ===
Najstariji tragovi naselja na području današnje Žiline, potiču iz perioda nakon poslednjeg [[Ledeno doba|ledenog doba]], pre 22 000 godina. U pitanju su ostaci naselja iz [[Kameno doba|kamenog doba]], otkriveni, u gradskoj četvrti, Zavodju. Prostor grada bio je naseljen i tokom [[Bronzano doba|bronzanog]], [[Gvozdeno doba|gvozdenog]] i [[Antika|antičkog]] ([[Antički Rim|rimskog]]) doba.

=== Srednji vek ===
Prvi tragovi [[Sloveni|Slovena]] datiraju iz [[5. vek]]a. Tada je podignuto slovensko naselje, čiji su ostaci pronađeni u gradskoj četvrti Frambor. U Boriku je pronađeno slovensko naselje iz kasnijeg perioda ([[9. vek]]), a iz tog doba potiče i [[nekropola]] iz Banove. Tada je oblast Žiline bila u sastavu [[Nitranska kneževina|Nitranske kneževine]] pod [[Pribina (knez)|Pribinom]] (knez Nitre [[825]]—[[833]], Panonije [[840]]—[[861]]), a kasnije [[Velikomoravska kneževina|Velikomoravske kneževine]] kneza [[Rastislav (knez)|Rastislava]] ([[846]]—[[870]]), u koju su, [[863]]. godine, došli [[Ćirilo Solunski|Ćirilo]] i [[Metodije Solunski|Metodije]] da [[Moravskopanonska misija|šire hrišćanstvo na slovenskom jeziku]]. Nije isključeno da je stalno naselje postojalo i pre 5. veka, zbog povoljnog strateškog položaja Žiline, na raskrsnici prirodnih puteva koji prate doline Vaha, Kisuće i Rajčanke.

Najstariji pisani trag o gradu potiče iz [[1208]]. godine, kada se u dokumentu [[njitra|nitranskog]] [[župan]]a Tomaša pominje ''terra de Selinan'' (''Žilinska zemlja''), dok se oblik ''Žilina'' u izvorima prvi put javlja [[1297]]. godine. Međutim, danas se smatra da je grad počeo da se razvija još pre početka [[13. vek]]a.

Tokom 13. veka, grad se razvijao kao središte pogranične oblasti [[Kraljevina Ugarska (1000—1918)|kraljevine Ugarske]] prema [[Šleska|Šleskoj]] i lokalni trgovački centar. Iz tog vremena potiče i danas najstarija očuvana građevina u Žilini, [[crkva svetog Štefana Kralja]], sagrađena u prvoj polovini 13. veka. U njegovoj drugoj polovini je podignuto, danas iščezlo, [[Žilinski Grad|utvrđenje pored Vaha]], a krajem veka su u Žilinu došli [[Nemci|nemački]] kolonisti iz [[Tešin]]a, koji su iznova podigli grad. Tada je nedaleko od grada podignuto nekoliko [[tvrđava|utvrđenja]], poput [[Zamak Budatin|Budatina]], u kome je bila carina, [[Stari zamak na Vahu|Varinskog Grada]] i [[Strečnijanski zamak|Strečna]], a u okolini grada je u [[srednji vijek|srednjem veku]] postojao čitav niz utvrđenja: ([[Hričov (tvrđava)|Hričov]], [[Bytča (tvrđava)|Bytča]], [[Sulov (tvrđava)|Sulov]], [[Zamak Lietava|Lietava]] i [[Rajec (tvrđava)|Rajec]].

Početkom [[14. vek]]a, [[1312]]. godine Žilina se prvi put pominje kao grad, a devet godina kasnije kralj [[Karlo Robert]] ([[1310]]—[[1342]]) je, tokom posete gradu, [[12. jul]]a izdao [[Povelja|povelju]] kojom je Žilinu proglasio [[srednjovekovni gradovi|slobodnim kraljevskim gradom]], koju su kasnije, [[1397]]. odnosno [[1497]]. godine potvrdili i kraljevi [[Žigmund Luksemburški]] (kralj Ugarske [[1387]]—[[1437]], [[car Svetog rimskog carstva|sveti rimski car]] 1433—1437) i [[Vladislav II Jagelo]] ([[kralj Češke]] [[1471]]—[[1516]], kralj Ugarske 1490—1516).

Mikulaš od Lukova je [[1378]]. godine napravio kopiju [[Magdeburški zakonik|Magdeburškog zakonika]], koga su se pridržavali nemački kolonisti, dok su živeli u Tešinu. To je bio početak [[Žilinska knjiga|Žilinske knjige]] (''Žilinská kniha'') koja predstavlja ''najvrednije pismeno nasleđe srednjeg veka u Slovačkoj'', a ujedno i najstariji sačuvani zapis na [[Slovački jezik|slovačkom jeziku]] koji se nalazi u današnjoj Slovačkoj. Naredne godine je na jednom računu od [[8. mart]]a, prvi put zabeležen grb grada, koji se i danas koristi. Tokom svoje posete gradu, kralj [[Lajoš I Anžujski|Lajoš I Veliki]] (1342—1382) je [[7. maj]]a [[1381]]. godine izdao povelju ''[[Privilegium pro Slavis]]'', kojom je izjednačio prava nemačkih i slovenskih tj. slovačkih građana. Njom je bilo potvrđeno da polovinu članova gradskog veća čine Nemci, a drugu polovinu Slovaci, dok se [[gradonačelnik]] bira na godinu dana i to naizmenično iz redova jednih i drugih. On je prethodno već doprineo razvoju Žiline, prvo [[1357]]. godine kada je odobrio održavanje tržnice, a zatim [[1364]]. godine, kada je po njegovoj naredbi izgrađen drum od [[Košice|Košica]] do doline Vaha, duž koga je nekoliko mesta, među kojima i Žilina, naplaćivalo drumarinu.

[[Husiti]] su dva puta ([[1431]]. i [[1434]]) spalili grad, nakon čega je započelo njegovo nazadovanje. Kralj Žigmund je utvrdio Žilinu [[1405]]. godine, nakon čega je grad oslobodio plaćanja poreza i carina ([[1414]]), a jedan od njegovih naslednika [[Matija Korvin]] (1458—1490) je 1458. godine odobrio da se u gradu, svake godine, održava sajam na dan [[arhangel Mihail|svetog Mihajla]]. Usled feudalne anarhije koja je usledila nakon Korvinove smrti, grad je došao u posed gospodara obližnjeg Strečna, a sredinom [[15. vek]]a ([[1451]]) zabeležen je prvi podatak na slovačkom jeziku, u Žilinskoj knjizi, koja je 1471. godine prevedena na slovenski jezik.

=== Novi vek ===

U gradu počinje da se intenzivnije razvija [[zanatstvo]], a [[1488]]. godine se pominje [[Esnaf|gilda]] [[krznar]]a u njemu. Borba građanstva i gradskog plemstva oko naslednih položaja u gradu, okončana je njihovim ukidanjem [[1508]]. godine, a samo 15 godina kasnije, neposredno pre [[Mohačka bitka|Mohačke bitke]] [[1526]]. godine i propasti kraljevine Mađarske, Žilina je izgubila status slobodnog grada. U gradu se [[1542]]. godine prvi put pominje Žilinska gimnazija ''Akademija'', a [[1561]]. godine je unet poslednji zapis u Žilinsku knjigu, koja se danas čuva u Državnom arhivu u [[Bytča|Bytči]]. Car [[Maksimilijan II Habzburg|Maksimilijan]] ([[1564]]—[[1576]]) [[1568]]. godine odobrava održavanje sajma u gradu, svake godine na dan [[sveti Vlasije|svetog Blaža]]. On je naredne godine odobrio proizvođačima [[tekstil]]a da prodaju svoju robu, što će biti uvod u ubrzani ekonomski razvoj, koji će proizvodnja tekstila u Žilini doživeti tokom [[17. vek]]a. Grad je [[1587]]. godine zahvatila prva [[epidemija]] [[Kuga|kuge]] u njegovoj istoriji.

[[Matija, car Svetog rimskog carstva|Mateus Habzburški]] ([[1608]]—[[1619]]), sveti rimski car 1612—1619) je tokom svoje vladavine doneo niz mera koje su direktno dovele do razvoja grada, koji se učvršćuje kao centar [[Zanatstvo|zanatstva]], [[Trgovina|trgovine]] i [[Obrazovanje|obrazovanja]]. Prvo je [[1609]]. godine dozvolio godišnji sajam na dan [[Sveta Lucija|svete Lucije]] i oslobodio građane Žiline plaćanja drumarina na tlu nekadašnje kraljevine Mađarske, da bi naredne godine Žilinčanima odobrio slobodnu trgovinu [[tekstil|tkaninama]] svih [[spisak boja|boja]], kako u gradu, tako i van njega. U gradu je [[1610]]. godine održan Žilinski sinod koji je obuhvatio predstavnike protestantske crkve središnje i zapadne Slovačke. Sistem gradskog [[vodovod]]a sa [[Drvo (materijal)|drvenim]] [[cev]]ima je izgrađen [[1613]]. godine, a njegovi ostaci otkriveni su tokom [[terensko istraživanje u arheologiji|arheoloških istraživanja]] [[1995]]. godine. [[Leopold I Habzburški|Leopold I]] ([[1655]]—[[1705]], sveti rimski car 1658—1705) je [[1657]]. godine odobrio održavanje [[Stoka|stočnih]] sajmova u gradu, a dve godine kasnije je dozvolio naplatu ''mokre drumarine'', čime su građani Žiline stekli pravo da drumarine naplaćuju ne samo na [[most]]ovima preko Vaha i Kisuće, kao do tada, već i na [[Rečna skela|skelama]], koje su bile napravljene za slučaj da bujice unište mostove. U gradu se [[1665]]. godine otvara prva [[štamparstvo|štamparija]], a [[1667]]. godine postaje jedna od stanica [[Poštanska kočija|poštanske kočije]] na relaciji [[Nalčovo]] — Tešin. Deceniju kasnije, [[1678]]. godine, ceo grad je praktično uništen u velikom požaru, nakon čega je otpočela njegova obnova. [[Isusovci|Jezuiti]] su [[1686]]. godine došli u Žilinu, a pet godina kasnije osnivaju nižu gimnaziju na mestu današnjeg ''Sirotišta''. Krajem veka, u gradu je postojalo 16 gildi sa oko 200 manufaktura, od čega su tri četvrtine bile tekstilne, a tokom [[barok]]nog doba sagrađeni su brojni manastiri i crkve kao i zamak [[Budatin]].

Prema podacima iz [[1700]]. godine, Žilina je imala 2 682 žitelja, a [[1704]]. godine su u grad došli [[Franjevci]] i započeli radove na osnivanju manastira [[sveta Varvara|svete Barbare]]. Početkom veka, u okolini grada se pojavio drumski razbojnik [[Juraj Janošik]] ([[1688]]—[[1713]]), rođen u obližnjem selu [[Terhova|Terhovi]], koji će kasnije postati slovački nacionalni junak i [[Robin Hud]]. [[Karlo IV Habzburški|Karlo IV (''III'')]] ([[1711]]—[[1740]]) je [[1712]]. godine odobrio održavanje godišnjeg sajma u gradu i na dan [[stefan I Mađarski|svetog Stefana ''Kralja'']], a na glavnom gradskom trgu (''Marijanski trg''), je [[1738]]. godine podignuta barokna skulptura [[Bogorodica|Device Marije]] (''Immaculata''), da bi označila okončanje uspešne re-[[Katolička crkva|katolizacije]] grada koju su sproveli jezuiti i franjevci, uz podršku gradskog plemstva. O tome svedoče podaci da je [[1730]]. godine bilo svega nekoliko desetina ljudi koji su se izjasnili kao protestanti, a sredinom [[19. vek]]a skoro da ih nije ni bilo. Prvi plan grada, koji se danas čuva u Povaškom muzeju, napravio je [[1747]]. godine [[geometar]] Mihal Rutkaj-Nedecki, a [[1763]]. godine se otvara prva poštanska stanica. Sam grad je tokom [[18. vek|18.]] i 19. veka počeo da nazaduje i gubi svoju značajnu ulogu trgovačkog centra na raskršću puteva.

Sredinom 19. veka došlo je do [[revolucije 1848—1849.|čitavog niza revolucija]] koje su zahvatile [[Evropa|Evropu]] [[1848]]. godine. Na tlu današnje Slovačke, Slovaci su se pobunili tražeći veća prava u odnosu na dominantne Mađare i stali su na stranu Austrijanaca u njihovoj borbi protiv Mađara. Krajem 1848. i početkom [[1849]]. godine slovački dobrovoljci su u bitkama kod Budatina pobedili mađarske gardiste. Nakon pobeda, na glavnom gradskom trgu su [[4. januar|04. 01.]] vođe slovačkog pokreta, [[Ljudovit Štur]] i [[Jozef Miloslav Hurban]], održali govore. Gradsko utvrđenje je tokom vekova izgubilo na strateškom značaju, usled čega je njegov veći deo bio sasvim porušen, a ostaci dve glavne gradske [[Kapija|kapije]] su porušeni, nakon velikog [[požar]]a koji je zahvatio grad 1848. godine. Deset godina kasnije, veliki [[zemljotres]] je potresao grad [[15. januar|15. 01.]][[1858]]. godine, a još jedan požar ga je zahvatio [[11. avgust|11. 08.]][[1886]]. godine.

Grad se naglo razvio, u drugoj polovini 19. veka, nakon dolaska [[Železnička pruga|železnice]]. Prvo je [[1872]]. godine završena pruga [[Košice]] — [[Bohumin]] (danas u [[Češka|Češkoj]]) zatim je produžena do [[Bratislava|Bratislave]] [[1883]]. godine, da bi [[1899]]. godine bio izgrađen krak do [[Rajec (Slovačka)|Rajeca]], čime je Žilina postala važno železničko raskršće. Ovo je dovelo do otvaranja novih fabrika u gradu, poput tekstilne fabrike ''„Slovena“'' ([[1891]]) i fabrika [[Hemija|hemijskih]] proizvoda ''„Považje“'' ([[1892]]). Grad je [[1903]]. godine bio domaćin velikog [[Industrija|industrijskog]] sajma ''Gornje Mađarske'' (tj. Slovačke), što je podstaklo razvoj kako Žiline, tako i celog [[Gornje Považje|Gornjeg Považja]]. Žilina je [[1900]]. godine imala 5 633 stanovnika i 411 kuća, dok je dvadeset godina ranije imala 3 244 stanovnika i 375 kuća, da bi gradska populacija premašila brojku od 10.000 stanovnika [[1911]]. godine.

=== Moderno doba ===
Nakon kraja [[Prvi svetski rat|Prvog svetskog rata]] i [[Raspad Austrougarske|raspada Austrougarske]], u [[Prag]]u je [[28. oktobar|28. oktobra]] [[1918]]. godine proglašeno stvaranje nove države, ''[[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]''. Dva dana kasnije, predstavnici slovačkog naroda su u [[Martin (grad)|Martinu]] potpisali ''[[Martinska deklaracija|Martinsku deklaraciju]]'' o pristupanju Čehoslovačkoj, a predstavnici Žiline su bili među prvima koji su je prihvatili. Grad je tada postao prva prestonica Slovačke i sedište njene vlade, do [[mart]]a [[1919]]. godine. Unutrašnja organizacija Čehoslovačke se menjala tokom godine, a nakon njene centralizacije [[1928]]. godine, kojom je država podeljena na četiri dela, Žilina je ušla u sastav Slovačke krajine. Posle zaključivanja [[Minhenski sporazum|Minhenskog sporazuma]] [[29. septembar|29. septembra]] [[1938]]. godine, kojim je počeo raspad Čehoslovačke, predstavnici sedam političkih stranaka su, nakon razgovora u Žilini, [[6. oktobar|6. oktobra]] iste godine proglasili autonomiju Slovačke unutar Čehoslovačke, a odluku je saopštio [[Katolička crkva|katolički]] sveštenik dr. [[Jozef Tiso]]. On će kasnije, uoči [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]], postati vođa marionetske [[Slovačka republika (1939—1945)|Nezavisne države Slovačke]], koja će biti formirana pola godine kasnije, [[14. mart]]a [[1939]]. godine.

Posle uspostavljanja marionetske države, Žilina je postala središte okruga u [[Trenčín]]skoj župi i grad koji se nalazio na granici ''zaštitne zone'' koju je [[Treći rajh|nacistička Nemačka]] uspostavila na [[severozapad]]nom delu zemlje, pred početak Drugog svetskog rata. Tokom [[Slovački narodni ustanak|Slovačkog narodnog ustanka]], koji je trajao od kraja [[avgust]]a do kraja [[Oktobar|oktobra]] [[1944]]. godine, Žilina se našla na oslobođenoj teritoriji, a nedaleko od nje je vođena bitka u Strečnianskom tesnacu u kojoj su nemačke trupe suzbile ustanike i povratile kontrolu nad važnim [[Železnica|železničkim]] pravcem uz reku Vah. Snage [[Crvena armija|Crvene armije]] su tokom [[1945]]. godine oslobodile prostor današnje Slovačke, koja ušla u sastav obnovljene Čehoslovačka.

Sam grad je 1945. godine imao 18 000 stanovnika, a [[1949]]. godine je postao sedište novoformiranog Žilinskog kraja. Preteča današnjeg [[Žilinski univerzitet|Žilinskog univerziteta]] je osnovana u Pragu [[1953]]. godine, a [[1960]]. godine se seli u Žilinu. Intenzivno širenje grada započinje [[1959]]. godine gradnjom novih stambenih četvrti Glini, Solinka i Vlčince, ali nakon ukidanja Žilinskog kraja naredne godine, dalji razvoj grada biva zaustavljen.

Posle [[1968]]. godine počinje nova era razvoja grada na svim poljima, od industrijskog i saobraćajnog, preko stambenog do kulturnog i obrazovnog. Početkom [[1970e|1970ih]] je u Donjem Hričovu podignut [[aerodrom Žilina|novi aerodrom]], dok je stari aerodrom srušen da bi se omogućilo dalje širenje grada na njegovom mestu.

[[Plišana revolucija|Političke reforme u Čehoslovačkoj]] i uvođenje višestranačkog sistema u državu, doveli su i do uvođenja direktnog izbora za gradonačelnika. Na prvim izborima, održanim [[1990]]. godine, pobedio [[Kontroverza|kontroverzni]] [[Nacionalizam|nacionalistički]] političar [[Jan Slota]]. On je pobeđivao i u naredna 4 izborna ciklusa, tako da se na čelu grada nalazio sve do [[2006]]. godine, kada je poražen na izborima, od Ivana Harmana. Tokom ovog perioda, grad je započeo svoj intenzivan razvoj. Već 1990. godine je otpočela obnova istorijskog jezgra grada, a u [[Novembar|novembru]] [[1994]]. godine je počeo da funkcioniše [[trolejbus]]ki sistem u gradu, koji je finansiran isključivo iz gradskog budžeta. Nedaleko od grada je, iste godine, započela izgradnja Žilinske brane na reci Vah, čija je prva [[turbina]] puštena u rad krajem [[1997]]. godine. Posle mirnog raspada Čehoslovačke [[1. januar]]a [[1993]]. godine, novostvorena [[Slovačka|Slovačka Republika]] je reformom [[1996]]. godine ponovo formirala [[Žilinski kraj]], kao jednu od 8 [[administrativna podela Slovačke|upravnih oblasti države]]. Gradsko veće je [[9. novembar|09. 11.]][[2003]]. godine usvojilo plan ekonomskog i socijalnog razvoja grada. Naredne godine, [[7. april|07. 04.]], postavljen je kamen temeljac fabrike [[automobil]]a [[Kija motors|KIA]], iz koje je prvi automobil izašao [[7. decembar|07. 12.]]2006. godine, čime je Žilina postala jedno od tri središta automobilske industrije u Slovačkoj.

== Stanovništvo ==



U Žilini živi 85 399 stanovnika, a na poslednjem popisu, obavljenom [[2001]]. godine, imala je 85 400 stanovnika (40 968 muškaraca i 44 432 žena). U gradu ima 8 398 kuća, od čega je njih 7 341 stalno naseljeno.

Stanovništvo je, u verskom pogledu, uglavnom [[katolička crkva|rimokatoličke veroispovesti]] (74,91 %), dok u nacionalnom smislu dominiraju [[Slovaci]] (96,90 %).











== Politika ==
=== Gradska uprava ===


Gradom upravljaju [[gradonačelnik]] (''primátor'') i gradsko veće (''mestské zastupiteľstvo''), koji se biraju istovremeno neposrednim tajnim glasanjem i njihov mandat traje četiri godine. Gradonačelnik se nalazi na čelu grada, zastupa ga i obavlja izvršnu funkciju u njemu, a poseduje i svog zamenika. Sam grad je podeljen u osam [[Izbori|izbornih]] oblasti iz kojih se bira 31 odbornik gradskog veća:
# Stare mesto, Glini I-IV, Glini VIII (5 odbornika)
# Glini V-VII, Borik (4 odbornika)
# Solinki (5 odbornika)
# Vlčince (7 odbornika)
# Gajik (3 odbornika)
# Bitčica, Rosinki, Trnove, Mojšova Lučka (2 odbornika)
# Zavodje, Banova, Stražov, Žilinska Legota (2 odbornika)
# Budatin, Povaški Hlmec, Vranje, Brodno, Zadubnje, Zastranje (3 odbornika)

Poslednji izbori u Žilini održani su [[27. novembar|27. 11.]][[2010]]. godine i na njima je za gradonačelnika izabran Igor Homa, koga je predložila koalicija stranaka predvođena [[Smer-SD|Smer - socijalnom demokratijom]] (''Smer – sociálna demokracia, SMER-SD''). On je tek treći gradonačelnik Žiline (posle [[Jan Slota|Slote]] i Harmana) koji je na tu funkciju došao posle pobede na izborima, ali su u istorijskim izvorima zabeleženi podaci o dvestotinak ljudi koji su se u raznim periodima nalazili na čelu grada. Najstariji podatak je iz [[1325]]. godine, kada se na čelu grada nalazio Jan Pezold.

=== Regionalne uprave ===
Žilina je sedište jednog od 8 [[administrativna podela Slovačke|krajeva]], kao i [[Okruzi Slovačke|okruga]] Žilina koji se nalazi u njemu. U gradu je smeštena i regionalna kancelarija [[Narodna banka Slovačke|Narodne banke Slovačke]].

==== Okrug Žilina ====

Okrug Žilina (''Okres Žilina'') obuhvata površinu od 815&nbsp;km², na kojoj živi 157 787 stanovnika (51,4% žena i 48,6% muškaraca) i ima [[gustina stanovništva|gustinu naseljenosti]] od 194 stanovnika po km². Sačinjavaju ga 53 mesne zajednice od kojih 3 sa [[spisak gradova u Slovačkoj|statusom grada]] (Žilina, [[Rajec (Slovačka)|Rajec]] i [[Rajecké Teplice]]).

==== Žilinski kraj ====

Žilinski kraj (''Žilinský kraj'') se prostire na površini od 6.808,7&nbsp;km², na kojoj živi 695 698 stanovnika (51% žena i 49% muškaraca) i ima gustinu naseljenosti od 102 stanovnika po km². Čini ga 11 okruga, unutar kojih postoji 315 mesnih zajednica od kojih 18 imaju status grada ([[Bytča]], [[Vrútky]], [[Dolný Kubín]] Žilina, [[Kysucké Nové Mesto]], [[Krásno nad Kysucou]], [[Liptovski Hradok|Liptovski Grad]], [[Liptovski Mikulaš]], [[Martin (grad)|Martin]], [[Námestovo]], [[Rajec (Slovačka)|Rajec]], [[Rajecké Teplice]], [[Ružomberok]], [[Tvrdošín]], [[Turzovka]], [[Trstená (grad)|Trstená]], [[Turčianske Teplice|Turčianske Teplice]], [[Čadca]]).

== Gradska infrastruktura ==




== Privreda ==

Žilina je danas jedan od najznačajnijih [[Privreda|privrednih]] centara u Slovačkoj i njeno odeljenje [[Slovačka trgovačka i industrijska komora|Slovačke trgovačke i industrijske komore]] je drugo po veličini u državi. Sam grad se, prema broju [[Trgovina|trgovaca]] na sto stanovnika, nalazi na drugom, a prema broju [[Akcionarsko društvo|akcionarskih društava]] i [[Društvo sa ograničenom sposobnošću|društava sa ograničenom sposobnošću]] na trećem mestu u Slovačkoj. Kupovna moć stanovnika u [[Považje|Považju]], čiji je centar Žilina, je druga po redu u Slovačkoj, dok se grad, sa okrugom, nalazi na drugom ili trećem mestu prema [[bruto domaći proizvod|bruto domaćem proizvodu]]. Najveća investicija u gradu je svakako dolazak [[Južna Koreja|južnokorejskog]] [[automobil]]skog giganta [[Kija motors|KIA]] [[2004]]. godine, koji je u Žilini podigao fabriku vrednu 1 [[Milijarda|milijardu]] [[evro|evra]]. Pored automobilske industrije, u gradu je još razvijena i [[Hrana|prehrabrena]], [[inženjer]]ska i [[drvna industrija]], kao i [[građevinarstvo]], koje čini 13% proizvodnje u Žilinskom kraju. Pored regionalne kancelarije Narodne banke Slovačke, dvadesetak banaka imaju svoja predstavništva u gradu.

Kompleks fabrike automobila KIA se prostire na površini od 166 [[hektar]]a, od čega zgrade, u kojima radi oko 2 700 radnika, zauzimaju 16,3 hektara. U njemu se proizvode tri različita modela vozila u koja se ugrađuju četiri vrste [[motor]]a, a kapacitet fabrike je 300.000 vozila godišnje. Pored fabrike automobila KIA, čitav niz njenih [[saradnja|kooperanata]] ima svoje fabrike u gradu: ''„[[Dong Hi]]“'', koji pravi automobilske [[Šasija|šasije]] za potrebe, kako fabrike u Žilini, tako i [[Hjundai]]jeve fabrike u [[Ostrava|Ostravi]], zatim fabrika automobilskog [[čelik]]a ''„[[Hjundai hisko]]“'' i ''„MOBIS“'', koji pravi 40% auto-opreme za KIA automobile. Krajem [[2008]]. godine, KIA je najavila podizanje nove fabrike automobilskih motora u Žilini, vredne između 100 i 200 miliona evra, što je sredinom [[2009]]. godine podržala i [[Vlada Slovačke Republike]], koja je izdvojila 15 miliona evra za podršku ovom projektu.

Od [[Prehrambrena industrija|prehrambrene industrije]], u gradu se nalazi [[Mleko|mlekara]] ''„Laktis“'', [[pekar]]ska industrija ''„Peza“'', koja funkcioniše u sastavu grupe „Junajted bejkeris“ i fabrika za preradu [[Živina|živinskog]] mesa ''„HIZA“'', koja postoji od [[1974]]. godine i danas spada među najveće fabrike tog tipa u Slovačkoj. U domenu mašinske i drvne industrije, u Žilini se nalaze preduzeća: ''„Elektrovod“'', koji se bavi proizvodnjom i izgradnjom raznih [[Čelik|čeličnih]] struktura (npr. [[dalekovod]]a i zaštitnih ograda pored [[put]]eva) osnovan [[1. januar]]a [[1950]], fabrika [[Kuglični ležaj|kugličnih ležajeva]] ''„ZVL“'', koja postoji od [[1966]]. godine i sarađuje sa mnogim svetski poznatim firmama (poput [[Boš]]a, [[Simens (preduzeće)|Simensa]], [[Volvo]]a, [[Virlpul]]a, [[Merloni]]ja i drugih), zatim ''„Drevoindustrija mehanik“'', koja proizvodi mašine za drvnu industriju i reciklažu, zapošljava 165 radnika i ima mesečni promet od preko 250.000 evra tj. 8 miliona nekadašnjih [[Slovačka kruna|slovačkih kruna]].

Među građevinskim preduzećima, izdvaja se ''„Vahostav“'', koji je osnovan [[01. jul]]a [[1954]]. godine da bi gradio [[Brana (građevina)|brane]], akumulaciona [[Jezero|jezera]] i [[Hidroelektrana|hidroelektrane]] na gornjem i srednjem toku Vaha. Danas je jedna od vodećih slovačkih firmi u oblasti građevinarstva i bavi se izgradnjom puteva, [[Železnička pruga|pruga]], akumulacionih jezera, [[Ekologija|ekoloških]], industrijskih i komunalnih građevina, ali i [[Inustrijski park|industrijskih parkova]] sa pratećom infrastrukturom. Pored građenja u samoj zemlji i učešća u izgradnji [[HE Gabčikovo|hidrocentrale Gobčikovo]] na [[Dunav]]u (koju zajednički grade Slovačka i [[Mađarska]]), Vahostav je gradio i u [[Nemačka|Nemačkoj]], [[Rusija|Rusiji]], [[Ukrajina|Ukrajini]] i na [[Kipar|Kipru]].

Od ostalih većih preduzeća, u Žilini radi ''„Povaški hemijski zavod“'' (osnovan [[1892]]. godine kao fabrika hemijskih proizvoda ''„Považje“''), zatim fabrika papira ''„Tento“'', koja zapošljava oko 600 ljudi i ima godišnji promet od 90 miliona evra i nekadašnji [[tekstil]]ni gigant (pred [[Prvi svetski rat]] bila je jedna od najvećih tog tipa na tlu današnje Slovačke), fabrika ''„Slovena“'', osnovana [[1891]]. godine. Pored njih, u gradu postoji velika [[toplana]], a na Vahu su kod grada izgrađene dve hidroelektrane sa veštačkim jezerima:
* ''Hričovska hidroelektrana'', izgrađena od [[1958]]. do [[1962]]. godine nizvodno od grada, sa [[kaplanova turbina|kaplanovom turbinom]] snage 31.5 MW i godišnjom proizvodnjom od 59.1 [[GWh]]
* ''Žilinska hidroelektrana'', izgrađena od [[1994]]. do [[1998]]. godine uzvodno od grada, sa dve kaplanove turbine snage po 36 MW i godišnjom proizvodnjom od 173 GWh

Prosečna plata u Žilinskom kraju 2008. godine iznosila je 19 460 slovačkih kruna odnosno 645.95 evra, što je manje u odnosu na prosečnu platu u državi (21 782 Sk tj. 723.03 €). [[Stopa nezaposlenosti]] je iznosila 7,7% (sam okrug Žilina je sredinom godine imao stopu od 6,44 %), što je niže od državnog nivoa od na kome je bila 9,6%, ali treba imati u vidu da je stopa danas najverovatnije dosta viša, usled [[Svetska ekonomska kriza|svetske ekonomske krize]] i krize u automobilskoj industriji, što je dovelo do povećanja stope nezaposlenosti u Slovačkoj na 12,07%, sredinom avgusta 2009. godine.



== Saobraćaj ==

Žilina se nalazi na raskrsnici značajnih prirodnih puteva, koji se koriste još od srednjeg veka, povezujući prvenstveno dolinu [[Dunav]]a sa [[Baltičko more|Baltičkim morem]] i istokom današnje Slovačke ka [[Rusija|Rusiji]], kroz dolinu Vaha. Sama reka danas nije plovna, ali postoje planovi da se to omogući, čime bi se grad preko Dunava povezao sa [[Okean|svetskim morima]]. Danas spada među najvažnije [[put|drumske]] i [[Železnica|železničke]] raskrsnice u zemlji, a nalazi se na [[Panevropski koridori|panevropskim koridorima]]:
* [[Panevropski koridor Va|Va]] ([[Trst]]—[[Beč]]—[[Bratislava]]—Žilina—[[Ukrajina]])
* [[Panevropski koridor VI|VI]] ([[Gdanjsk]]—[[Bjelsko-Bjala]]—[[Zvardon]]—[[Skalište]]—Žilina)

=== Gradski prevoz ===

Gradski prevoz u Žilini je započet [[1949]]. godine, osnivanjem Saobraćajnog preduzeća grada Žiline (''Dopravný podnik mesta Žiliny s.r.o.'') [[1. maj|01. 05.]] i puštanjem u rad prvih autobuskih linija [[28. oktobar|28. 10.]] iste godine. Ideja o razvoju [[trolejbus]]kog sistema u gradu javila se [[1978]]. godine, a idejni projekat je urađen [[1985]]. godine. On je [[1988]]. godine pokrenut pomoću [[autobus]]a, da bi gradska uprava u [[maj]]u [[1992]]. godine odobrila početak radova na izgradnji trolejbuske mreže, čija je prva linija je puštena u rad [[17. novembar|17. 11.]] [[1994]]. godine.

Prema podacima iz [[2007]]. godine, u Saobraćajnom preduzeću je bila zaposlena 301 osoba, a tokom godine je prevezeno 14.348.825 putnika, što je manje nego prethodnih godina ([[2006]]. je prevezeno 14.666.257, a [[2005]]. 15.616.869 putnika). Vozni park čini ukupno 54 autobusa (9 različitih modela) i 42 trolejbusa (3 različita modela).



=== Drumski saobraćaj ===
Grad se nalazi na predviđenim trasama [[evropska mreža međunarodnih puteva|međunarodnih evropskih auto-puteva]]:
* [[Evropski put E50|E 50]] ([[Atlantski okean|Atlantik]]—[[Pariz]]—[[Prag]]—Žilina—[[Ukrajina]]—[[Azovsko more]]—[[Kaspijsko jezero]])
* [[Evropski put E75|E 75]] (([[Norveška]])—Baltik—Žilina—[[Beograd]]—[[Atina]])
* [[Evropski put E442|E 442]] ([[Karlove Vari]]—Žilina)
odnosno na trasama slovačkih auto-puteva koji ih prate:
* D 1 (Bratislava—Žilina—[[Košice]]), sa vezama ka [[Trst]]u u [[Italija|Italiji]] odnosno [[Lavov]]u u Ukrajini, dužine 513[[kilometar|km]]
* D 3 (Žilina—[[Kysucké Nové Mesto]]—[[Čadca]]) sa vezom ka auto-putu D 1 odnosno granici sa [[Poljska|Poljskom]], dužine 59&nbsp;km,
a u blizini grada je u planu izgradnja tunela ''Ovčiarsko'' i ''Višnova''—''Dubna Skala''.

Od ovih trasa, izgrađen je gotovo celokupan potez od Bratislave do Žiline, osim segmenta oko [[Povaška Bistrica|Povaške Bistrice]] na auto-putu ''D 1'', dok radovi na trasi ''D 3'', praktično nisu ni započeti.

U gradu se nalazi autobuska stanica preko koje se obavlja saobraćaj sa svim većim gradovima u Slovačkoj i inostranstvu ([[Berlin]], [[Bern]], [[Beč]], [[Birmingem]], [[Bolonja]], [[Brisel]], [[Brno]], [[Đenova]], [[Ženeva]], [[Kardif]], [[Karlsrue]], [[Liberec]], [[London]], [[Makarska]], [[Milano]], [[Minhen]], [[Padova]], Prag, [[Rim]], [[Roterdam]], [[Split]], [[Firenca]], [[Frankfurt na Majni|Frankfurt]], [[Hamburg]], [[Cirih]], [[Štutgart]]).

=== Železnički saobraćaj ===
Razvoj [[Železnica|železnice]] u gradu je otpočeo [[1872]]. godine i izgradnjom pruge [[Košice]]—[[Bohumin]], čija trasa je i danas operativna. Grad se danas nalazi na raskrsnici značajnih [[Evropske železničke rute|međunarodnih železničkih ruta]] E 42 i E 52, kao i na veoma prometnoj ruti Bratislava—Košice, koja preko severa povezuje zapad i istok Slovačke. Pored direktnih veza ka domaćim gradovima, Žilina je direktnim linijama povezana i sa gradovima u neposrednom okruženju ([[Beč]], Bohumin, [[Kijev]], [[Olomouc|Olomuc]], [[Plzenj|Plzen]], [[Usti nad Labom|Ušti nad Labem]]).

Glavna železnička stanica je stradala krajem [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]], tako da je nakon njega izgrađena nova. Njenu unutrašnjost je [[vitraž]]ima ukrasio slovački akademski slikar [[Fero Kralj]], koji je od [[1945]]. godine živeo i stvarao u gradu. Pored nje u gradu postoje još dve stanica:
* Žilina—''Solinki''
* Žilina—''Zarječje''
Zgrada stanice Zarječje je podignuta 1945. godine, a početkom [[21. vek]]a je pretvorena i u svojevrstan [[Kultura|kulturno]]–[[Umetnost|umetnički]] prostor, koji je zvanično otvoren [[18. septembar|18. 09.]] [[2003]]. godine. Danas se ona pored regularnog lokalnog železničkog saobraćaja koristi i za razne umetničke programe i [[performans]]e sa [[Galerija|galerijom]] i radionicom. Smeštena je unutar velikog drumskog kružnog toka zvanog ''Rondel'', a u planu je da se ceo prostor unutar njega pretvori u umetnički prostor, koji bi, između ostalog, bio ukrašen i [[grafiti]]ma.

=== Vazdušni saobraćaj ===


Aerodrom Žilina (''Letisko Žilina'') se nalazi kod [[Donji Hričov|Donjeg Hričova]], desetak kilometara zapadno od grada i opslužuje oblast severozapadne Slovačke u kojoj živi oko 1.2 miliona stanovnika.

Napravljen je početkom [[1970e|1970ih]], da bi zamenio stari aerodrom ''Brezovski Majer'' (''Letisko Brezovský Majer'') koji je srušen da bi se omogućilo dalje širenje grada. Prvi let je obavljen [[4. maj|04. 05.]][[1972]]. godine, a zvanično je otvoren [[2. avgust|02. 08.]][[1974]]. godine. Iste godine je uvedena i redovna linija Žilina—[[Prag]]—Žilina, koja je ukinuta [[1981]]. godine, da bi ponovo bila uspostavljena u periodu od [[1986]]. do [[1990]]. godine. Aerodrom je u [[april]]u [[1991]]. godine otvoren za [[čarter saobraćaj]], a redovan saobraćaj ka Pragu je opet obavljan u periodu od [[1997]]. do [[1998]]. godine, kada je ponovo obustavljen zbog [[bankrot]]a kompanije koja ga je obavljala (''[[Er Ostrava]]''). Izgradnja novog modernog terminala je započeta [[2004]]. godine da bi se omogućilo obnavljanje redovnog saobraćaja, koji je na liniji ka Pragu uspostavljen [[15. jul|15. 07.]][[2005]]. godine. Povodom pedesetpetogodišnjice Žilinskog univerziteta i devedesetogodišnjice vazduhoplovstva u Čehoslovačkoj, na aerodromu je [[28. jun|28. 06.]][[2008]]. godine održan aero-miting.

Aerodrom se koristi za redovan i čarter saobraćaj, [[pilot]]sku obuku u sklopu [[Žilinski univerzitet|Žilinskog univerziteta]], potrebe Žilinskog aero-kluba i udruženja amaterskih sportskih pilota, ali i za održavanje [[aeromiting]]a i trka [[motocikl|motorcikala]].

Danas postoji redovna linija ka Pragu, koju dva puta dnevno obavlja [[Češke avio-linije|ČehoslovačkaA]] pomoću dva aviona [[ATR 42]], sa 46 sedišta.



== Kultura i znamenitosti ==
=== Pozorišta ===
U Žilini postoje dva pozorišta:

* ''Gradsko pozorište'' (''Mestské divadlo Žilina''), osnovano [[1. januar|01. 01.]][[1992]]. godine uz podršku grada koji je bio jedini finansijer. U periodu od [[1999]]. do [[2003]]. godine je izvedena potpuna [[rekonstrukcija]] pozorišne zgrade, koja je svečano otvorena [[19. decembar|19. 12.]][[2003]]. godine i poseduje dve sale kapaciteta 310 odnosno 100 mesta. Samo pozorište kao svoje ciljeve ističe ''podizanje pozorišne, kulturne i umetničke produkcije do najviših umetničkih nivoa i da kroz pozorišnu umetnost razviju i obogate život Žilinčana''. Pozorište je, do danas, izvelo 86 premijera i odigralo preko 2 500 predstava.
* ''Lutkarsko pozorište'' (''Bábkové divadlo Žilina''), osnovano [[1950]]. godine je najstarije profesionalno pozorište tog tipa u Slovačkoj. Gostovalo je u 33 države na 4 svetska [[kontinent]]a ([[Azija]], [[Amerike|Amerika]], [[Afrika]] i [[Evropa]]) i u svojoj istoriji je izvelo 213 premijera. Njegovi članovi su odigrali više od 12 000 predstava, koje je videlo preko 2 500.000 gledalaca iz zemlje i inostranstva.

=== Muzeji ===
U Žilini postoje tri muzeja:


:''Povaški muzej'' (''Považské múzeum'') spada među najveće [[Muzeji u Slovačkoj|muzeje u Slovačkoj]], a njegova kolekcija predmeta vezanih za [[Kazandžija|kazandžijski zanat]] ga čini jedinstvenim u svetu. Osnovan je [[1942]]. godine kao opštinski muzej, a od [[1948]]. godine se njegovo sedište nalazi u [[Budatinski zamak|Budatinskom zamku]], na [[sever]]u grada. Muzejska postavka je otvorena za javnost [[1956]]. godine i danas je čini više od 130.000 eksponata iz oblasti [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] ([[zoologija]], [[botanika]], [[geologija]]), [[Arheologija|arheologije]], [[Istorija|istorije]] i [[Etnografija|etnografije]]. Pored samog Budatinskog zamka, čiji se delovi trenutno renoviranju, muzejske postavke obuhvataju i obližnju [[strečnijanski zamak|tvrđavu Strečno]], kao i dve seoske kuće u obližnjem selu [[Čičmanji]], u kojima su prikazani [[narodni život]] i običaji.
:''Povaška umetnička galerija'' (''Považská galéria umenia''), kao samostalna institucija postoji od [[1976]]. godine kada je umetnička kolekcija izdvojena iz Povašskog muzeja, a danas je smeštena u velikoj zgradi, podignutoj početkom [[20. vek]]a. Tokom [[1970e|1970ih]] i [[1980e|1980ih]] godina, u okviru galerije su mahom prikazivane slike tadašnjih slovačkih autora, da bi se od početka [[1990e|1990ih]] Povaška umetnička galerija orijentisala na prikazivanje svih vidova aktuelnog [[Umetnost|umetničkog]] stvaralaštva, uz prikaze dela nastalih tokom [[19760e|1960ih]], [[1970e|1970ih]] i [[1980e|1980ih]] godina. Danas se u njoj nalaze smešteni kako moderni (razne [[Instalacija (umetnost)|instalacije]], [[video-umjetnost|video umetnost]] i drugi), tako i klasični vidovi umetničkog izražavanja ([[Slika|slike]], [[Skulptura|skulpture]] i drugi) slovačkih umetnika [[20. vek]]a. Sama zgrada, u kojoj se muzej-galerija nalazi, je krajem prve decenije [[21. vek]]a renovirana i poprimila moderniji izgled u odnosu na klasičan stil u kome je izvorno podignuta.
:''Muzej jevrejske kulture'' (''Múzeum židovskej kultúry'') je smešten u sklopu [[Sinagoga|sinagoge]] ortodoksne [[Jevreji|jevrejske]] zajednice, koja je podignuta [[1927]]. godine, a zvanično je otvoren [[29. jun|29. 06.]][[1996]]. godine, u delu koji su nekada žene koristile za molitvu. Unutrašnjost sinagoge je očuvala svoj izvorni drveni nameštaj, urađen u stilu `20 godina [[20. vek]]a i ukrašen [[Geometrija|geometrijskim]] dekorom. Muzejsku postavku čine predmeti koji se koriste u vršenju službe u [[Judaizam|judaizmu]], a deo sinagoge u kome je postavka smeštena odvojen je drvenom pregradom od dela koji se koristi za [[Molitva|molitvu]].

=== Ostale kulturne institucije ===

U Žilini se nalazi ''Dom [[Matica slovačka|Matice slovačke]]'', zatim ''Krajski kulturni centar'' i ''Povašski [[planetarijum]]'', smešteni u Babuškovoj kući, kao i dva [[bioskop]]a, Centar i SineMaks. Pored njih, u gradu deluju i:
:''Državni kamerni orkestar'' (''Štátny komorný orchester'') ili ''Slovačka Sinfonijeta'' je osnovan [[1974]]. godine i danas je smešten nekadašnjem ''Domu Fatranske umetnosti''. Orkestar je odsvirao preko 2 300 koncerata, nastupajući u gotovo svim [[Evropa|evropskim]] zemljama, [[Tunis]]u, [[Japan]]u, [[Brazil]]u, [[Kanada|Kanadi]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Njegov trenutni dirigent je japanac Cugio Maeda, koji je i dugogodišnji koorganizator ''„Srednjoevropskog festivala koncertnih umetnosti“''.

:''Krajska biblioteka'' (''Krajská knižnica'') je centralna biblioteka za okruge Žilina i Bytča, kao i za ceo [[Žilinski kraj]]. Osnovana [[15. oktobar|15. 10.]][[1924]]. godine, da bi nakon [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]] kratko prestala sa radom. Ponovo je otvorena [[1954]]. godine, a [[1995]]. godine se preselila u sopstvenu zgradu u kojoj se danas nalazi. Spada među prve biblioteke u Slovačkoj koje su počele da stvaraju fondove [[audio knjiga]] za potrebe [[Slepi i slabovidi|slepih i slabovidih]], a [[2006]]. godine je proglašena za biblioteku sa najviše izdatih knjiga u Slovačkoj. U okviru nje, funkcionišu odeljenja [[Britanski savet|Britanskog saveta]], [[Francuska alijansa|Francuske alijanse]] i [[Gete institut]]a.
=== Znamenitosti ===
Stari grad je rekonstruisan početkom [[1990e|1990ih]] godina i od tada je zaštićen kao spomenik kulture (''Mestská pamiatková rezervácia''). Centar grada čine dva trga - Marijanski (''Mariánske námestie'') i trg Andreja Glinke (''Námestie A. Hlinku''). Marijanskim trgom dominira crkva [[apostol Pavle|svetog apostola Pavla]], stara zgrada gradskog veća i barokna statua [[Bogorodica|Device Marije]]. U blizini se nalazi crkva [[sveta Trojica|svetog Trojstva]], izgrađena oko [[1400]]. godine, koja je od [[2008]]. i saborna crkva Žilinske [[biskup]]ije.

Među gradskim znamenitostima treba istaći i sledeće:

* Crkva [[sveta Varvara|svete Barbare]] i [[Franjevci|franjevački]] samostan, podignuti u periodu od [[1723]]. do [[1731]]. godine
* Babuškova kuća odnosno kuća Makovickog
* Drvena katolička crkva [[sveti Georgije|svetog Đorđa]] u četvrti Trnove, podignuta je gotičkom stilu, a prvi put se pominje [[1582]]. godine
* Dom fatranske umetnosti, u kome se danas nalazi sedište Državnog kamernog orkestra
* Finansijska palata
* Baherova vila
* Palata Rozenfeld, podignuta u [[secesija|art nuvo]] stilu
* Zgrada Žilinskog univerziteta, podignuta u art nuvo stilu
* Katolička kuća, podignuta u stilu [[Neoklasicizam|neoklasicizma]]
* [[Evangelizam|Evangelistička]] crkva

==== Sedam čuda Žiline ====

U sklopu proslave 800. godišnjice od prvog pominjanja Žiline u pisanim izvorima ([[1208]]), [[2008]]. godine je napravljen spisak sedam najznačajnijih spomenika kulturne baštine Žiline, koji sačinjava pet arhitektonskih celina i dva pisana spomenika.

===== Prvo čudo Žiline (''Istorijsko jezgro grada'') =====

**Istorijsko jezgro grada** (''Historické jadro Žiliny'') je formirano u [[srednji vijek|srednjem veku]] i njegova osnovna struktura je ostala nepromenjena do današnjih dana. Centralno mesto zauzima ''Marijanski trg'', približno [[kvadrat]]nog oblika (okvirnih dimenzija 100 x 100 metara), sa čijih temena polaze po dve široke ulice ka ostalim delovima grada, dok dve uže polaze sa sredine njegove zapadne i istočne strane. Ovakav sistem gradnje potiče od [[Nemci|nemačkih]] kolonista koji su došli u grad krajem [[13. vek]]a i karakterističan je za [[Nemački slobodni gradovi|nemačke gradove]], zbog čega su Žilinu nazivali i ''mađarski [[Nirnberg]]''. Veliki požari, koji su zahvatili Žilinu u prošlosti, uticali su na izgled istorijskog jezgra grada. Prvobitne [[Drvo (materijal)|drvene]] kuće, zamenjene su onima od [[kamen]]a i [[opeka|cigle]], kuće podignute u [[Gotika|gotičkom stilu]], zamenjene su, nakon [[1521]]. godine, novim u [[Renesansa|renensansnom stilu]], ispod kojih su očuvani gotički podrumi. Od prvobitnih 40 kuća na trgu, danas je sačuvano njih 32. Na trgu je smeštena [[barok]]na skulptura Device Marije, postavljena [[1738]]. godine, a njime dominira stara gradska većnica (danas gradska kuća u kojoj je sedište gradonačelnika) i crkva [[apostol Pavle|svetog apostola Pavla]] (završena [[1754]]. godine) sa [[isusovci|jezuitskim]] samostanom. Tokom rekonstrukcije grada krajem [[20. vek]]a, sa trga je uklonjena bazen sa fontanom, koji je na njega postavljen [[1966]]. godine. U blizini trga se nalazi i crkva [[sveta Trojica|svetog Trojstva]] podignuta početkom [[15. vek]]a u gotičkom stilu, koja je od [[2008]]. godine postala saborna crkva novoformirane Žilinske biskupije. Pored nje se nalazi Burijanova kula, [[zvonik]] visok 46 metara, podignut u prvoj polovini [[16. vek]]a u [[Renesansa|renesansnom]] stilu, po uzoru na [[italija]]nske zvonike iz tog perioda.

Celokupno gradsko jezgro je [[1987]]. godine proglašeno zaštićenom urbanom celinom, a u narednoj deceniji je doživelo potpunu rekonstrukciju.

===== Drugo čudo Žiline (''Crkva svetog Štefana Kralja'') =====


**Crkva svetog Štefana Kralja** (''Kostol svätého Štefana kráľa'') se nalazi u kvartu Rudini, nedaleko od železničke stanice Zarječje i predstavlja najstariji sačuvanu građevinu na prostoru grada. Posvećena je [[stefan I Mađarski|svetom Stefanu (''Štefanu''/''Ištvanu'') Arpadu]] ([[997]]—[[1038]]), koji je primio [[hrišćanstvo]], [[Pokrštavanje Mađara|pokrstio Mađare]] i postao prvi kralj [[Kraljevina Ugarska (1000—1918)|Ugarske]]. [[Narodno predanje]] podizanje same crkve vezuje za njega i njegovo doba, navodeći da ju je podigao u znak zahvalnosti za pobedu nad [[Poljski kralj|poljskim kraljem]] [[Boleslav Hrabri|Boleslavom Hrabrim]] ([[992]]—[[1025]]). Međutim, na osnovu naučnih istraživanja smatra se da je crkva podignuta početkom [[13. vek]]a (najverovatnije između [[1200]]. i [[1230]]. godine) u stilu kasne [[Romanika|romanike]] i to u središtu naselja, koje je tokom [[13. vek]]a postojalo na tom prostoru. Već početkom narednog veka, novo naselje je podignuto na prostoru današnjeg istorijskog jezgra Žiline, tako da naselje oko crkve svetog Štefana gubi na značaju i vremenom nestaje, a od njega je ostala samo crkva.

Oko crkve svetog Štefana Kralja postoji visoki [[bedem]], a unutar zatvorenog kompleksa postoje još:
* kapela Božijeg tela tj. ''Corpus Christi'' (''Kaplnka Božieho Tela'') iz [[15. vek]]a (smeštena je uz samu crkvu i danas su od nje očuvani samo temelji otkriveni [[1995]]. godine)
* Otvorena kapela u [[Renesansa|renesansnom]] stilu (''Renesančná otvorená kaplnka''), iz druge polovine [[16. vek]]a (danas je u potpunosti očuvana i nalazi se nedaleko od kapele Božijeg tela)
Sama crkva svetog Štefana Kralja je većim delom očuvala svoj prvobitni izgled, a najveće promene izvršene su [[1762]]. godine, tokom velike obnove celog kompleksa u [[barok]]nom stilu. Prozori su joj urađeni u romaničkom stilu, ima kamenu [[baptisterijum|krstionicu]], a njena unutrašnjost bila je ukrašena [[freska]]ma, čiji delovi su otkriveni [[1950]]. godine, ispod slojeva mlađih fresaka, nakon čega su [[Restauracija|restaurirani]]. Najstarije među njima su nastale oko [[1260]]. godine i nalaze se u [[Apsida|apsidi]], stvarajući [[Iluzija|iluziju]] o postojanju rebarnih lukova tj. izbočina na zidu, dok su na vrhu apside predstavljeni simboli [[Mesec]]a, [[Sunce|Sunca]] i [[Krst]]a. Početkom [[14. vek]]a naslikana je kompozicija koju sačinjava [[apostoli|dvanaest apostola]] i [[Isus|Isus Hrist]]. U kasnijem periodu, od [[15. vek|15.]] do [[17. vek]]a, prvobitni [[freskopis]] je zamenjen novim na kome su, između ostalog, bili prikazani i [[mađarski sveci]].

===== Treće čudo Žiline (''Žilinski Grad'') =====


**Žilinski Grad** (''Žilinský hrad'') je bilo gradsko [[tvrđava|utvrđenje]] u Žilini, koje se do [[2008]]. godine smatralo iščezlim. Tokom radova na izgradnji tržnog centra u starom gradskom jezgru, otkriveni su ostaci nekadašnje tvrđave, o čemu je javnost obaveštena [[30. maj]]a [[2008]]. godine. Neposredno pored crkve [[sveta Trojica|svete Trojice]] na trgu Andreja Glinke, podignute oko [[1400]]. godine, otkriveni su ostaci [[kule]] ovalnog oblika. Njen spoljni [[prečnik]] je 14 metara, a unutrašnji 8 metara, zbog čega se procenjuje da bi mogla biti visoka i do 20 metara. Smatra se da je podignuta u [[13. vek]]u, a mogla bi biti [[Donžon kula]] nekadašnje tvrđave, koja je imala i stambenu ulogu. U izvorima se utvrđenje prvi put pominje [[1318]]. godine, u doba vladavine [[Matija Čak|Matije Čaka]] ovim podnebljem, ali ima onih koji ga smatraju starijim i smeštaju njegovo podizanje u drugu polovinu [[13. vek]]a, nakon [[mongolsko-ugarski sukobi|mongolske najezde]] ([[1241]]—[[1242]]), kada je širom tadašnje [[Kraljevina Ugarska (1000—1918)|kraljevine Ugarske]] podignut veći broj utvrđenja. Poslednji pisani podatak o tvrđavi zabeležen je [[1457]]. godine. Danas ostaci Žilinskog Grada predstavljaju najveći arheološki lokalitet u gradu i stavljeni su pod zaštitu države.

===== Četvrto čudo Žiline (''Budatinski Grad'') =====


**Budatinski Grad** (''Budatínsky hrad'') je utvrđenje napravljeno na [[ušće|ušću]] [[Kisuca|Kisuće]] u [[Vah]], da bi kontrolisalo putni pravac koji je povezivao Ponitrje i [[Šleska|Šleziju]]. Podignut je najverovatnije u drugoj polovini [[13. vek]]a, verovatno posle [[mongolsko-ugarski sukobi|mongolske najezde]] ([[1241]]—[[1242]]), kao tipičan vodeni grad. Najstariji danas očuvani deo predstavlja [[Romanika|romanička]] okrugla [[Kule|kula]] sa elementima rane [[Gotika|gotike]], koja je kasnije dorađena u [[Renesansa|renesansnom stilu]]. Tvrđava je tokom vekova menjala vlasnike, da bi sa gubitkom strateškog značaja bila u prvoj polovini [[19. vek]]a pretvorena u [[barok]]ni letnjikovac. Kasnije je uz njega napravljena kapela i veliki [[park]] u [[Engleski park|engleskom stilu]] koji se prostirao do samih reka. Poslednja velika rekonstrukcija Budatinskog Grada je urađena nakon [[Prvi svetski rat|Prvog svetskog rata]]. Danas je u njemu smešten Povaški muzej, a sama građevina je u procesu obnove.

===== Peto čudo Žiline (''Neologička sinagoga'') =====

**Neologička sinagoga** (''Neologická synagóga'') je delo čuvenog nemačkog arhitekte [[Peter Berens|Petera Berensa]] i predstavlja značajno delo [[Moderna evropska arhitektura|moderne evropske arhitekture]] na tlu današnje Slovačke. Podignuta je na mestu stare sinagoge iz [[1860]]. godine, u periodu od [[1928]]. do [[1931]]. godine. Zgrada je napravljena u modernom stilu sa elementima [[Mavarska arhitektura|mavarske arhitekture]], prizemnim delom od grubo tesanog tamnog kamena na koji se nadovezuje svetliji deo sa nizom prozora, a nad celom građevinom se uzdiže široka crvena [[kupola]] [[prečnik]]a 16 metara. U njenoj unutrašnjosti se nalazi velika dvorana za molitvu, sa galerijama namenjenim ženama, smeštenim sa strane. Danas se u zgradi nalazi [[bioskop]] ''„Centar“'', a na njoj se nalazi spomen ploča u znak sećanja na [[Jevreji|Jevreje]] stradale u [[treći rajh|nacističkim]] [[Koncentracioni logor|koncentracionim logorima]].

===== Šesto čudo Žiline (''Privilegium pro Slavis'') =====


**Privilegium pro Slavis** je povelja koju je [[7. maj]]a [[1381]]. godine, tokom posete gradu, izdao kralj [[Lajoš I Anžujski|Lajoš I Veliki]]. Njom je uvažio pritužbe slovenskih građana Žiline i izjednačio njihova prava sa pravima nemačkih kolonista. U povelji je bilo potvrđeno da polovinu članova gradskog veća čine [[Nemci]], a drugu polovinu [[Slovaci]], dok se gradonačelnik bira na godinu dana i to naizmenično iz redova jednih i drugih. Očuvana je u prepisu iz [[1431]]. godine, a danas se čuva u Državnom arhivu u obližnjoj [[Bytča|Bytči]]. U znak sećanja na izdavanje ove povelje, na gradskoj kući je [[3. decembar|3. decembra]] [[1993]]. godine otkrivena spomen ploča.

===== Sedmo čudo Žiline (''Žilinska knjiga'') =====


**Žilinska knjiga*' (*Žilinská kniha*) predstavlja *najvrednije pismeno nasleđe srednjeg veka u Slovačkoj*, a ujedno i najstariji sačuvani zapis na slovačkom jeziku koji se nalazi u današnjoj Slovačkoj. Pisana je na tri jezika ([[Latinski jezik|latinskom]], [[Nemački jezik|nemačkom]] i [[Slovački jezik|slovačkom]]) u periodu od [[1378]]. do [[1561]]. godine i sastoji se od tri dela. Prvi deo čini prepis [[Magdeburg|Magdeburškog]] zakonika na nemačkom jeziku, koji je [[1378]]. godine napravio Mikulaš od Lukova. Drugi deo je njegov prepis na slovačkom jeziku nastao [[1473]]. godine, dok treći i najobimniji deo čine imovinski i privatni zapisi vođeni u kontinuitetu od [[1380]]. do [[1524]], nakon čega su sporadično unošeni do [[1561]]. godine. Žilinsku knjigu sačinjava 149 listova papira dimenzija 29 x 22 [[centimetar|cm]], ukoričenih u [[15. vek]]u. Danas je smeštena u Državnom arhivu u Žilini, a [[1988]]. godine je proglašena za narodni kulturni spomenik.

== Manifestacije ==
Tokom godine, u Žilini se održava veći broj tradicionalnih manifestacija iza kojih stoji lokalna samouprava, bilo kao direktan organizator, bilo kao partner u organizaciji. Među njima treba izdvojiti:

:*Žilinski bal* je dobrotvornog karaktera i prvi put je organizovan u [[januar]]u [[2008]]. godine, u cilju proslave 800. godišnjice prvog pominjanja grada.
:*Žilinski karneval* se održava u [[februar]]u i predstavlja najveći [[karneval]] u Slovačkoj. Na njemu učestvuje više stotina [[kostim]]iranih ljudi, kako iz Žiline i ostalih delova Slovačke, tako i iz okolnih zemalja, [[Poljska|Poljske]] i [[Češka|Češke]]. Tokom njegovog trajanja, na ulicama se pored maskiranih igrača i plesača [[folklor]]a, mogu naći i tezge na kojima se nude lokalni specijaliteti.
:*Festival Stari grad* se održava od [[1995]]. godine na dva glavna gradska trga i predstavlja najpoznatiju kulturnu manifestaciju u Žilini. Traje tri dana, tokom kojih se predstavlja [[domaća radinost]] i muzika svih žanrova, a prateće aktivnosti obuhvataju manifestacije u sklopu [[Svetski dan deteta|Međunarodnog dana deteta]], izložbe, radionice vezane za istoriju grada i druge aktivnosti.

:*Noć svetog Jovana* je međunarodni ulični [[Pozorište|pozorišni]] festival koji se od [[2005]]. godine održava u [[jun]]u svake godine, a za cilj ima povratak pozorišta na ulicu, među običan narod. U sklopu njega se održavaju noćni performansi sa [[baklja]]ma, predstave na [[štule|štulama]], predstave za decu i razne pozorišne radionice.
:*Žilinsko kulturno leto* traje od [[jun]]a do [[avgust]]a i obuhvata čitav niz kulturnih događanja (koncerte, pozorišne predstave, [[film]]ske projekcije, radionice, simpozijum [[Drvodeljstvo|drvodeljstva]], izložbe i druge). U sklopu njega se u obližnjoj [[Terhova|Terhovi]] odvijaju *„Dani Ćirila i Metodija“*, kao i *„Janošikovi dani“*, kojima prisustvuje oko 70.000 posetilaca.
:*Srednjovekovni dan* se održava u [[avgust]]u svake godine, na Marijanskom trgu, koji se za tu potrebu pretvara u središte jednog tipičnog [[srednji vijek|srednjovekovnog]] sela. Tokom celog dana posetioci mogu da vide prizore iz srednjovekovnog života, uključujući i grupe ljudi koje se bave starim [[zanat]]ima ([[kovač]]i, [[pekar]]i i drugi) ili borbama [[spisak oružja u srednjem veku|srednjovekovnim oružjem]].
:*Dani zdravlja* imaju za cilj promovisanje zdravog načina života među stanovništvom, pogotovo u okviru porodica. Pored niza pratećih programa, posetiocima se na licu mesta obavlja čitav niz osnovnih [[medicina|lekarskih]] pregleda, poput merenja [[Krvni pritisak|krvog pritiska]], [[holesterol]]a, nivoa [[šećer]]a u [[krv]]i ili telesne [[lipid|masnoće]].

:*Sever protiv Juga* je [[sport]]ska manifestacija tokom koje se na trgu Andreja Glinke igra [[fudbal]], na improvizovanom terenu dimenzija 40x20 metara. Svaka od utakmica traje 30 [[minut]]a, a na turniru može da učestvuje bilo ko od posetilaca, tako da se procenjuje da preko 500 ljudi uzme učešće u ovoj manifestaciji svake godine. Ona se organizuje u saradnji sa [[FK Žilina]], a u njoj grupno učestvuju škole, firme i druge institucije.
:*Božić Bata stiže u grad* se odigrava neposredno pre [[Božić]]a, krajem [[Decembar|decembra]] svake godine. U njenom sklopu se organizuju Božićni vašari na oba glavna gradska trga, prateći kulturni program i dobrotvorna dešavanja.
:*Doček Nove godine* se svake godine održava na trgu Andreja Glinke, na kome se organizuje bogat umetnički program u kome učestvuju najznačajniji slovački umetnici. Organizovano je i posluženje, a jedan od ciljeva manifestacije je i da spreči eventualne [[Vandalizam|vandalizme]], preterivanja u konzumiranju [[alkohol]]a i upotrebu [[Pirotehnika|pirotehničkih]] sredstava.
a pored njih, u gradu se održavaju *„Srednjoevropski festival koncertnih umetnosti“* ([[april]]), festival lutkarskih pozorišta ([[jun]]), međunarodni festivala [[Animacija|animacije]] *„Anča fest“* ([[jul]]), međunarodni festival kreativnosti i [[Fantazija|fantazije]] *„Vesela radionica“* ([[septembar]]).

== Okolina grada ==

Turističku ponudu grada, upotpunjuju interesantne destinacije u njegovoj neposrednoj blizini. Gradići, [[Banja|banje]] i sela, zatim ostaci nekoliko [[tvrđava|utvrđenja]] koja su štitila putne pravce koji se ukrštaju u Žilini, kao i okolni planinski venci i [[Zaštićene oblasti u Slovačkoj|zaštićene prirodne celine na njima]].

=== Naseljena mesta ===

U dolini Rajčanke, 15 kilometara južno od grada, nalazi se banjsko lečilište i gradić sa 2 936 stanovnika [[Rajecké Teplice]]. Njegovi izvori termalne vode temperature 38°[[Stepen celzijusa|C]] se koriste u medicinske svrhe od [[1378]]. godine. U gradiću se nalazi park sa veštačkim jezerom i [[fontana]]ma, kao i bazen sa termalnom vodom. Neposredno pored Rajeckih Teplica, kod sela Kunerad 17.5 kilometara od Žiline, nalazi se istoimeni [[dvorac]] sa [[Kule|kulama]], lukovima, terasama i stepeništima. Podigao ga je u periodu od [[1914]]. do [[1916]]. godine [[grof]] Balestrem u [[secesija|stilu secesije]]. Tokom [[Slovački narodni ustanak|Slovačkog narodnog ustanka]] [[1944]]. godine, [[treći rajh|nemački nacisti]] su ga spalili, ali je nakon rata obnovljen. Uzvodno od Rajeckih Teplica smešten je [[Rajec (Slovačka)|Rajec]], gradić sa 6 076 stanovnika, koji se u izvorima javlja još [[1193]]. godine u povelji [[spisak vladara Mađarske|mađarskog kralja]] [[Bela III|Bele III]] ([[1173]]—[[1196]]) kao *Raich*. U njemu je nekada postojalo utvrđenje, koje je uništeno u [[17. vek]]u. Danas u njemu pažnju privlači glavni gradski trg sa starom većnicom i crkvom [[Sveti Vladislav|svetog Vladislava]]. Pored toga, od [[1993]]. godine se u gradskoj većnici, koja je nekada bila pivara, nalazi mesni muzej u kome su smeštene dve zbirke, [[Etnografija|etnografska]] i [[Biologija|biološka]].

Rajecká Lesná, koja se nalazi 27 kilometara južno od Žiline, prvi put se u izvorima pominje [[1474]]. godine, a danas u njoj živi 1 272 stanovnika. U njoj se nalazi *Slovački Vitlejem*, velika [[Drvo (materijal)|drvena]] kompozicija dugačka 2.5, široka 8.5 i visoka 3 metra, koju je 17 godina radio drvodelja Jozef Pekara. Na njoj su prikazani [[Biblija|biblijski]] motivi, kao i znamenitosti Slovačke, pored kojih su prikazani [[zanat]]i, običaji i poslovi karakteristični za pojedine delove države. Dodatnu atrakciju ove kompozicije predstavlja i činjenica da se na njoj pojavljuje oko 300 figurica ([[čovek|ljudi]], [[životinja]]...), od čega se polovina pomera. Južnije od nje je selo Čičmani, smešteno na obroncima Sulovskih vrha kraj [[Rajčanka|Rajčanke]] i udaljeno je 41 kilometar od Žiline. U izvorima se prvi put pominje [[1272]]. godine, a danas u njemu živi 194 stanovnika. Poznato je po sačuvanim primerima seoske narodne arhitekture koji se od [[1977]]. godine nalaze pod zaštitom države i danas funkcionišu u sklopu Povaškog muzeja. Centralna muzejska postavka, koja obuhvata narodne običaje, [[folklor]] i čičmanski [[vez]], smeštena je u *Radenovom domu*, dok se kući sa brojem 42. nalazi postavka [[enterijer]]a narodnih kuća, na prelazu iz [[19. vek|19.]] u [[20. vek]].

U dolini Varinke, u podnožju Male Fatre, nalazi se selo [[Terhova]], udaljeno 25.1 kilometar istočno od Žiline. Prvi put se u izvorima pominje [[1598]]. godine, a danas, sa svojih 4 073 stanovnika, spada među veća sela u Slovačkoj. Poznata je kao rodno mesto [[Juraj Janošik|Juraja Janošika]], slovačkog [[Robin Hud|Robina Huda]] iz [[18. vek]]a, a u kući u kojoj se on, najverovatnije, rodio, danas je smeštena izložba *„Janošik i Terhova“*, koja je sastavni deo Povaškog muzeja iz Žiline. Na uzvišenju iznad sela se, od [[1988]]. godine, uzdiže njegov spomenik visok 7.5 metara, a među znamenitosti sela treba ubrojati i crkvu [[Ćirilo i Metodije|svetih Ćirila i Metodija]] iz prve polovine [[20. vek]]a. U blizini Terhove se nalazi ski centar Vratna dolina, a tokom godine se u selu odvija nekoliko manifestacija, među kojima su i [[folklor]]ni festival *„Janošikovi dani“* (koji se održava početkom [[avgust]]a svake godine, od [[1963]]) i *„Dani Ćirila i Metodija“* (koji se održava u [[jul]]u svake godine, od [[1990]]).

Na udaljenosti od 19.4 kilometara od Žiline, nizvodno na reci Vahu, nalazi se gradić [[Bytča]] sa 11 600 stanovnika. Prvi put se u izvorima pominje [[1234]]. godine, a u drugoj polovini [[14. vek]]a je dobio svoj [[Gradski statut|statut]]. Na mestu na kome se ranije najverovatnije nalazilo starije utvrđenje, sa [[temelj]]ima u [[Voda|vodi]], František Turzo je od [[1571]]. do [[1574]]. godine podigao [[Bytčanski zamak]] u [[Renesansa|renesansnom]] stilu. Njegov sin, [[Palatin (titula)|palatin]] Juraj, je [[1601]]. godine u njegovom sklopu podigao *Svadbenu palatu*. Danas se u njemu nalazi Državni arhiv koji čuva preko 600 raznih fondova i zbirki dokumenata, od [[1263]]. godine, do današnjih dana, uključujući i povelju *Privilegium pro Slavis*.

=== Utvrđenja ===

Uzvodno od grada nad Vahom se uzdižu tvrđave [[Stari zamak na Vahu|Varin]] i [[Strečnijanski zamak|Strečno]], koje su kontrolisale prolaz kroz Strečnianski tesnac. Prvo je, u prvoj polovini [[13. vek]]a, podignut Varin (prvi put se pominje u izvorima [[1235]]. godine kao *castrum Warna*), da bi krajem [[13. vek|13.]] ili početkom [[14. vek]]a u njegovoj blizini bio u [[Gotika|gotičkom stilu]] podignut Strečno, koji se prvi put javlja u izvorima [[1316]]. godine kao *castrum de Strechun*. Varin je tokom godina postao poznat kao *Stari Grad*, a napušten je u [[16. vek]]u i danas je većim delom u ruševinama. Strečno su [[1698]]. godine spalile snage cara [[Leopold I Habzburški|Leopolda I]], nakon čega je napušten, ali je danas delimično konzerviran i restauriran, tako da funkcioniše u sklopu Povaškog muzeja iz Žiline.

Nedaleko od Hričovske brane, 14 kilometara zapadno od grada, se nalaze ruševine [[Hričovski Grad|Hričovskog Grada]], koji se u izvorima prvi put pominje [[1208]]. godine, kao vlasništvo [[njitra|nitranskog]] [[biskup]]a. Podignut je u gotičkom stilu, a tokom vekova je menjao gospodare (među kojima je bio [[Matija Čak]]), sve do [[17. vek]]a, kada je napušten. Između Vaha i Rajčanke se uzdiže planina Sulovski vrhi, na kojoj se nalaze ruševine tvrđava [[Sulov (tvrđava)|Sulov]] i [[Lietava (tvrđava)|Lietava]]. Među Sulovskim stenama nalazi Sulov, podignut u prvoj polovini [[15. vek]]a, koji je napušten nakon razaranja [[1763]]. godine. Zapadno od njega, na udaljenosti od 11 kilometara od Žiline, nalaze se ostaci tvrđave Lietava, podignute u [[13. vek]]u. Značajna proširenja i obnovu je doživela u [[15. vek|15.]] i [[16. vek]]u, a trajno je napuštena u [[18. vek]]u.


=== Planine ===

Jugoistočni obod Žilinske kotline čini jugozapadni deo [[Mala Fatra|Male Fatre]] *Lučanska Mala Fatra* koju od severoistočnog dela *Krivanske Male Fatre* odvaja Strečnianski tesnac na Vahu. Najviši vrh planine je Veljki Krivan sa 1 709 metara [[apsolutna visina|nmv]], koji se nalazi u severnom delu, dok je najviši vrh Lučanskog dela Veljka Luka sa visinom od 1 475 metara. Na planini se nalazi veliki broj obeleženih pešačkih staza, čija ukupna dužina prelazi 400 kilometara. U okviru severnog dela planine, formiran je [[1988]]. godine [[Nacionalni park Mala Fatra]], a veliki ski centar na planini je [[Vratna dolina]] kod sela Terhova. Mala Fatra je bogata [[Voda|vodom]], tako da na njoj ima dosta izvora i vodopada, od kojih je najveći Šutovski, sa visinom pada od 38 metara.

Na prostoru jugozapadno od Žiline, između Rajčanke i Vaha, uzdižu se planine [[Stražovski vrhi|Stražovski]] i [[Sulovski vrhi]]. Njihove najviše tačke su Stražov (1 213 [[metar|m]] [[apsolutna visina|nmv]]) i Veljki Manin (891 m [[apsolutna visina|nmv]]). Pojedini delovi obe planine su [[1989]]. godine [[zaštićeno područje Stražovski vrhi|proglašene zaštićenom oblašću]], u okviru koje posebno mesto zauzima oblast Sulovskih stena sa svojim kamenim formacijama, među kojima se ističe *Gotička kapija*. Sulovski vrhi su poznati i po najvećem staništu [[orhideja]] u Slovačkoj, kao i po Sulovskom ili Hlbockom vodopadu, koji ima dve kaskade, ukupne visine 15 metara.

U oblastima severno od grada, uzdižu se planine [[Javorniki]] (prema severu i severozapadu) i [[Kisućka vrhovina]] (prema severoistoku), čiji su najviši vrhovi Veljki Javornik (1 071 m [[apsolutna visina|nmv]]) odnosno Veljka Rača (1 236 m [[apsolutna visina|nmv]]). Venac Javorniki se pruža do [[Češka|Češke republike]], a na njemu, između ostalih, žive i velike [[grabljivice]], poput [[vuk]]a i [[ris]]a, ali i najveći grabljivac koji živi u Slovačkoj, [[smeđi medved]]. Na obema planinama postoje skijaški centri, a na delu njihovih masiva je [[1984]]. godine formirana [[zaštićeno područje Kisuća|zaštićena oblast]].

=== Zaštićene prirodne celine ===

*Nacionalni park Mala Fatra* (*Národný park Malá Fatra*) se nalazi severozapadno od grada i obuhvata 40 posebno zaštićenih rezervata. Proglašen je [[1988]]. godine (prve zaštićene oblasti na tlu današnjeg parka su proglašene [[1967]]. godine) i obuhvata zaštićenu oblast površine 226,3 [[kvadratni kilometar|km²]] (površina šire zaštitne zone iznosi 232,62&nbsp;km²). U okviru parka živi 1 141 vrsta [[zeljasta biljka|zeljastih]] (od toga su 92 vrste [[Prave mahovine|pravih mahovina]], 111 vrsta [[lišaj]]eva i 7 vrsta [[gljive|gljiva]], na razne načine ugrožene) i 973 vrste [[drvo|drvenastih biljaka]] (od čega 22 [[Zapadni Karpati|zapadnokarpatska]] i 14 [[Karpati|karpatskih]] [[endemizam|endemita]], 15 karpatskih [[subendemit]]a i 1 lokalni endemit), dok od životinjskog sveta ima oko 3 000 vrsta [[Beskičmenjaci|beskičmenjaka]] (od toga 28 retkih, 12 ugroženih i 2 kritično ugrožene vrste) i 210 vrsta [[kičmenjaci|kičmenjaka]] (od toga 15 retkih, 56 ugroženih i 15 kritično ugroženih vrsta). Veći deo teritorije nacionalnog parka se nalazi pod [[Šuma|šumom]] (oko 70%), u kojima su najzastupljenije [[Bukva|bukve]], [[Smreka|smreke]] i [[Jela|jele]], a na pojedinim mestima i [[planinski javor]]. Među zaštićenim zonama se nalaze i razni [[Geomorfologija|geomorfološki]] oblici, poput Šutovske [[Epigenija|epigenije]] (dvostruka epigenija Vaha i Šutovskog potoka), stena u obliku igle (Poluvsijanska i Hričovska), Slnečnih stena (masiv [[Dolomit|dolomitskih stena]] raznih oblika) i brda Šip (dominantni vrh sa stenjacima).

*Zaštićena oblast Stražovski vrhi* (*Chránená krajinná oblasť Strážovské vrchy*) je formirana [[1989]]. godine na prostoru planina Stražovski i Sulovski vrhi. Obuhvata površinu od 30.979 [[hektar|ha]] na kojoj se nalazi 12 posebno zaštićenih rezervata. Pre njenog formiranja, četiri rezervata su se već nalazili pod zaštitom države:Maninski tesnac ([[1967]]), Kostolecki tesnac ([[1970]]), Sulovske stene ([[1973]]) i Stražov ([[1981]]). Raznolika flora ove oblasti obuhvata i nekoliko zapadnokarpatskih i karpatskih endemita, kao i jednu endemsku vrstu [[Čičak|čička]]. Šume na ovom prostoru su bukove, koje na višim predelima smenjuju zajednice bukve i jele, iznad kojih preovlađuju [[četinari]]. Životinjski svet je uobičajen za pojas [[listopadna biljka|listopadnih]] šuma, sa predstavnicima [[Red (biologija)|reda]] [[zveri]] (medved i ris), lovne divljači ([[muflon]], [[jelen]], [[srna|srndać]] i [[divlja svinja]]), kao i nekoliko retkih vrsta [[leptiri|leptira]].

*Zaštićena oblast Kisuća* (*Chránená krajinná oblasť Kysuce*) je formirana [[1984]]. godine na prostoru planina Javorniki i Kisućka vrhovina. Obuhvata površinu od 65.462 [[hektar|ha]] na kojoj se nalazi 22 posebno zaštićenih rezervata. Pre njenog formiranja, trinaest rezervata su se već nalazili pod zaštitom države:Veljki Javornik ([[1967]]), Bukovski pramenj ([[1973]]), Čierna Lutiša ([[1972]]), Veljke Ostre ([[1973]]), Vojtovski pramenj ([[1973]]), Vihilovske prahi ([[1973]]), Klokočovske stene ([[1973]]), Kornjanski ropni pramenj ([[1973]]), Ohodnicki pramenj ([[1973]]), Veljka Rača ([[1976]]), Zajačkova luka ([[1979]]), Mali Polom ([[1981]]), Vihilovske stene ([[1983]]). Jedna od specifičnosti ove oblasti su kamene lopte nepoznatog porekla. U pitanju su loptaste formacije, od [[peščar]]a i [[Konglomerat (geologija)|konglomerata]], čiji [[prečnik]] dostiže i do 260[[centimetar|cm]], a javljaju se na dve odvojene lokacije, koje su zaštićene kao rezervati Megonki i Klokočovske stene. Rezervat Kornjanski ropni pramenj obuhvata prirodni izvor [[nafta|sirove nafte]], iz koga povremeno izbija i [[prirodni gas]] (sa visokom koncentracijom [[metan]]a), dok je selo Vihilovka poznato po [[Turizam|turističkoj]] [[pruga uzanog koloseka|pruzi uskog koloseka]] i muzeju tradicionalne seoske arhitekture.

== Obrazovanje ==
Početak [[Obrazovanje|obrazovnih]] institucija u Žilini, datira u [[1542]]. godinu, kada se u izvorima prvi put pominje [[Protestantizam|protestantska]] [[gimnazija]] *Akademija*. Vek i po` kasnije, [[Isusovci|Jezuiti]] su [[1691]]. godine otvorili nižu gimnaziju. Danas u gradu postoje većinom državne obrazovne ustanove, ali se, nakon promena u tadašnjoj Čehoslovačkoj, od [[1989]]. godine javljaju privatne i verske.

=== Osnovno obrazovanje ===

U gradu postoji 18 državnih, jedna privatna, tri verske i tri umetničke [[Osnovna škola|osnovne škole]], sa oko 7 500 učenika (u školskoj 2006/2007 bilo je upisano 7 484 učenika). Među umetničkim školama se ističe škola *„Ladislav Arvaja“*, osnovana [[1927]]. godine, koja spada među najveće škole tog tipa u Slovačkoj. Na njoj se, između ostalog, izučava sviranje raznih [[Muzički instrumenti|instrumenata]], [[balet]] i [[ples]].

=== Srednje obrazovanje ===
Žilina, kao oblasno središte, ima razvijen sistem [[Srednja škola|srednjih škola]] koji sačinjava: 8 [[gimnazija]] sa oko 3 500 učenika (u školskoj 2006/2007 bilo je upisano 3 514 učenika), 10 specijalizovanih srednjih škola sa oko 3 700 učenika (u školskoj 2006/2007 bilo je upisano 3 696 učenika) i 9 stručnih srednjih škola sa 4 900 učenika (u školskoj godini 2006/2007 bilo je upisano 4 870 učenika).

Među srednjim školama treba istaći [[Konzervatorijum]], koji spada među najveće u Slovačkoj, a u sklopu njega deluju [[hor]], [[big bend]] i druge muzičke sekcije. Pored njega, izdvajaju se: dvojezična privatna gimnazija, u kojoj se nastava, pored slovačkog, odvija na [[Francuski jezik|francuskom]] i [[Španski jezik|španskom]], kao i verska gimnazija *„sveti Franja Asiški“*.

=== Žilinski univerzitet ===

U Žilini danas postoji državni [[univerzitet]] koji sačinjava sedam [[fakultet]]a:
# Fakultet za [[saobraćaj]] i [[Ekonomija|ekonomiju]] [[transport]]a i [[Komunikacije|komunikacija]] (*Prevádzky a ekonomiky dopravy a spojov*)
# [[Mašinstvo|Mašinski]] fakultet (*Strojnícka*)
# [[Elektrotehnika|Elektrotehnički]] fakultet (*Elektrotechnická*)
# [[Građevina|Građevinski]] fakultet (*Stavebná*)
# Fakultet za [[rukovođenje|menadžment]] i [[Informatika|informatiku]] (*Riadenia a informatiky*)
# Fakultet [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]] (*Prírodných vied*)
# Fakultet specijalnog inženjerstva (*Špeciálneho inžinierstva*)
i tri instituta:
# Institut fizičkog obrazovanja (*Ústav telesnej výchovy*)
# Institut sudske medicine (*Ústav celoživotného vzdelávania*)
# Institut za [[računar]]sku tehnologiju (*Ústav informačných a komunikačných technológií*)
na kojima je zaposleno oko 1450 ljudi, od čega nastavno osoblje čini:
# 69 redovnih profesora
# 154 vanrednih profesora
# 398 asistenata.

Osnovan je [[1. oktobar|01. 10.]][[1953]]. godine u [[Prag]]u (danas [[Češka|Češka republika]]), kao *Visoka železnička škola* (*Vysoká škola železničná*), da bi [[1959]]. godine promenio ime *Univerzitet transporta* (*Vysoká škola dopravná*). Njegovo sedište se [[6. septembar|06. 09.]][[1960]]. godine premešta u Žilinu, a [[1980]], usled širenja delatnosti, biva preimenovan u *Univerzitet transporta i komunikacija* (*Vysoká škola dopravy a spojov*). Nove promene i restrukturiranje samog univerziteta otpočele su [[1989]]. i on je [[1996]]. godine dobio svoje današnje ime *Žilinski univerzitet* (*Žilinská univerzita*).

Tokom pola veka postojanja univerziteta, na njemu je diplomiralo preko 33 000 studenata (uključujući i 1 130 stranih studenata iz 15 zemalja), od kojih je skoro 750 steklo viša naučna zvanja. Danas (školska [[2008]]/[[2009|09]]) na Žilinskom univerzitetu studira:
* osnovne studije 12.070 (redovno) i 4.669 (vanredno) studenata,
* doktorske studije 349 (redovno) i 501 (vanredno) studenata.

== Sport ==
U gradu postoji veći broj sportskih klubova i društava, kao i niz pratećih sportskih objekata, kako rekreativnog, tako i profesionalnog karaktera.


*FK Žilina* (*MŠK Žilina*) je osnovana [[1908]]. godine od strane radnika fabrike tekstila *„Slovena“* i hemijskih proizvoda *„Považje“*, a zvanično je formirana na sastanku održanom [[20. jun|20. 06.]][[1909]]. godine. Tokom svoje istorije, deset puta je menjao ime, a najznačajniji uspesi na međunarodnoj sceni su četvrtfinale [[Kup pobednika kupova u fudbalu|Kupa pobednika kupova]] u [[Kup pobednika kupova u fudbalu 1961/62.|sezoni 1961/1962]]. kada su ispali od [[FK Fiorentina|Fiorentine]], finale [[Mitropa kup]]a u [[Mitropa kup 1974.|sezoni 1973/1974]], kada su izgubili od [[FK Tatabanja|FK Tatabanje]] i učešće u grupnoj fazi [[UEFA Liga šampiona|Lige šampiona]] u [[Liga šampiona 2010/11.|sezoni 2009/2010]]. Na domaćem planu, klub je bio dva puta — [[1928]]. i [[1929]]. prvak Slovačke između dva svetska rata. Nakon raspada Čehoslovačke [[1993]]. godine, FK Žilina je pet puta bila [[Prva liga Slovačke u fudbalu|prvak države]] ([[2002]], [[2003]], [[2004]], [[2007]]. i [[2010]]), tri puta drugoplasirana ([[2005]], [[2008]]. i [[2009]]) i tri puta je osvajala [[Super Kup Slovačke]] ([[2003]], [[2004]]. i [[2007]]), što je čini najuspešnijom ekipom u Slovačkoj po broju osvojenih titula ([[FK Slovan Bratislava|FK Slovan]] iz [[Bratislava|Bratislave]] je takođe osvojio pet titula) i najuspešnijom ekipom po broju osvojenih bodova.

Klub svoje utakmice igra na *stadionu pod Dubnom*, koji se trenutno renovira i proširuje (radovi su otpočeli [[2006]]. godine i planira se njihovo okončanje [[2011]]. godine). Sam stadion je napravljen [[1941]]. godine oko terena koji je klub koristio od svog osnivanja, a tokom prve decenije [[21. vek]]a je postao peti [[stadion u Slovačkoj]] koji je dobio [[Rasveta|rasvetu]]. Rekordan broj gledalaca na stadionu je 25 000, zabeležen [[1953]]. godine na utakmici protiv [[Moskva|moskovskog]] [[FK Dinamo (Moskva)|Dinama]], dok je današnji kapacitet stadiona 7 781 mesta za sedenje.

Uz zapadnu tribinu fudbalskog stadiona, nalazi se [[led]]ena dvorana, podignuta [[1945]]. godine. Ona je tokom [[2006]]. i [[2007]]. godine renovirana i sada ima kapacitet od 6 328 (5 000 mesta za sedenje + 1 328 mesta za stajanje). U njoj svoje utakmice igra [[HK Žilina]] (*MsHK Žilina*) koja je osnovana [[1925]]. godine. Ona nastupa u slovačkoj [[hokej na ledu|hokejaškoj]] [[Slovačka ekstraliga u hokeju na ledu|Super ligi]], koju je osvojila u sezoni [[2005]]/[[2006]], a naredne godine je u evropskom [[Super Siks]] turniru zauzela četvrto mesto.

Južno od središta grada, smešteno je gradsko plivalište. Napravljeno je u periodu od [[1959]]. do [[1963]]. godine i u to doba je to bio prvi zatvoreni pedesetometarski ([[Olimpijske igre|olimpijski]]) [[bazen]] u tadašnjoj Čehoslovačkoj. Ceo kompleks je obnovljen u periodu od [[1991]]. do [[1996]]. godine, a radovi na rekonstrukciji su obavljani i [[2008]]. godine. Danas se kompleks sastoji od jednog zatvorenog pedesetometarskog bazena, dva na otvorenom, [[tobogan]]a i niza drugih pratećih sadržaja, a kapacitet mu je 3 000 posetilaca.

Neposredno pored bazena, nalazi se [[sportska hala]] [[Krug|kružnog]] oblika. Podignuta je [[1986]]. godine, a njenim projektantima ([[inženjer|ing.]] [[Arhitekta|arh.]] Ljudovit Kupkovič i ing. Andrej Bašist) je iste godine za nju dodeljena prestižna nagrada *„Dušan Jurkovič“*, koju dodeljuje [[Savez arhitekata Slovačke]] (*Spolok architektov Slovenska''). Danas se koristi za sportske, ali i muzičke i druge vrste aktivnosti. Njena aktivna površina iznosi 4 500 m², dok joj je kapacitet 2 000 sedišta i dodatnih 1 200 mesta na tribini, a može se proširiti na 6 000 mesta, korišćenjem površine predviđene za igru.

Pored navedenih sportskih društava i objekata, u Žilini postoje klubovi koji se bave veslanjem, kajakom, tenisom, golfom, košarkom, odbojkom, slobodnim penjanjem na veštačkoj steni površine 300 m², visine 3.4 m, na kojoj ima 3 000 hvatišta, paraglajdingom (na obližnjem brdu Stranik (769 m nmv)) i drugim sportovima, dok se u bližoj okolini grada nalazi nekoliko zimskih centara.

## Gradovi pobratimi
Žilina ima 17 gradova pobratima:

## Reference

## Literatura
* 

## Vanjske veze

* Zvanična prezentacija Žiline  
: Prošlost grada na slovačkom  i engleskom .
: Saobraćaj grada na slovačkom  i engleskom .
* Zvanična prezentacija
* Fotografije Žiline