Signalizam

**Signalizam** ( - *znak*) je neoavangardni književno-umetnički pokret, nastao u srpskoj kulturi sredinom šezdesetih, a pristalice na širem jugoslovenskom prostoru stekao je krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina. Počeci signalizma vezuju se za 1959, kada osnivač i teoretičar ovoga pokreta Miroljub Todorović počeo s eksperimentima u jeziku, uveren da nema revolucije u poeziji ukoliko se ona ne izvrši u njenom osnovnom medijumu – u jeziku.

## Nastanak i ciljevi signalizma
Rađanje signalizma u srpskoj literaturi i kulturi i njegove težnje da se revolucionišu i druge umetnosti (likovne, pozorišna, muzička i filmska), proisticalo je iz potrebe da se negiraju istrošeni modeli koje je sačuvala pesnička i uopšte kulturna tradicija i potrebe da se stvaralački odgovori zahtevima i „duhovnoj situaciji“ savremene tehnološke i elektronske civilizacije. U programskim tekstovima (manifesti i drugi tekstovi posebne namene) i konkretnim umetničkim delima signalizma jasno je izražen odlučan raskid s „principima neoromantizma i zakasnelog simbolizma“ koji još uvek vladaju u srpskoj poeziji i nastojanje da se radikalnim zahvatima i na planu predmetnosti (sadržaj) i na planu izraza (forma) izmeni kôd srpske poezije i usaglasi sa savremenim trenutkom.

Revolucionisanje jezika poezije započeto je njegovom scijentizacijom – unošenjem simbola, formula, leksema i većih jezičkih iskaza iz egzaktnih nauka (fizike, biologije, hemije, matematike, biohemije, astrofizike) i vizualizacijom teksta (grafičko razlaganje reči, sintagmi i iskaza na slogove i slova kao znakove i njihovo rasprostiranje na prostoru stranice; unošenje neverbalnih znakova u tekst, kao što su crteži, grafikoni, fotografije i drugi elementi koji se kolažiraju), tako da je prva faza signalizma označena terminom scijentizam, a nju najbolje ilustruju knjige Miroljuba Todorovića *Planeta* (1965) i *Putovanje u Zvezdaliju* (1971) i ciklusi pesama *Belančevina*, *Kiseonik*, *Ožilište* kao i drugi, u kojima predmetno polje omeđuju kategorije Prostor, Vreme, Materija.

U daljem istraživačkom i kreativnom radu, koji traje već četiri decenije, signalisti su značajno proširili saznajne granice i obogatili žanrovski profil savremenog srpskog pesništva. Signalistička poezija se može podeliti na dva osnovna oblika – verbalnu i neverbalnu poeziju. U verbalnu poeziju spadaju: scijentistička, aleatorna, stohastička, tehnološka, fenomenološka, šatrovačka i apejronistička poezija. U neverbalnu: vizuelna, objektna, zvučna i gestualna poezija.

Signalizam ostvaruje značajne rezultate i u prozi (eksperimentalni roman, kratka priča). Nisu zanemarljiva dostignuća nekih signalista i u književnosti za decu. U likovnoj umetnosti vredna dela se ostvaruju u bodi-artu, mejl-artu, performansu i konceptualnoj umetnosti.

Konstituisanju signalizma kao neoavangardnog pokreta, koji, negirajući književno, umetničko i kulturno nasleđe, poetičke i estetičke konvencije i kanonizovane oblikotvorne postupke, insistira na eksperimentu u realizaciji novog, znatno su doprinela tri manifesta: *Manifest pesničke nauke*, 1968, *Manifest signalizma* (Regulae poesis), 1969, i *Signalizam*, 1970, kao i pokretanje Internacionalne revije *Signal* (1970).

*Signal* je u periodu 1970-1973. izašao u pet svezaka (br. 1 - 9); u njemu su, osim književnih i likovnih priloga domaćih i stranih umetnika, objavljivani kraći prikazi i bibliografski podaci o avangardnim publikacijama u svetu. Časopis do 1995, ponajviše iz finansijskih razloga, nije izlazio. Od 1995. do 2004. štampano je novih deset svezaka *Signala* (21 broj). Ponovno izdavanje časopisa doprinelo je oživljavanju i podmlađivanju pokreta.

## Istaknuti inostrani saradnici časopisa "Signal"
 
* Raul Hausman (Raoul Hausmann, dadaista, osnivač Berlinske Dade 1918. godine), 
* Augusto de Kampos (Augusto de Campos, jedan od pokretača konkretne poezije), 
* Mikele Perfeti (Michele Perfetti, mejl-artista, kritičar i teoretičar neoavangarde, u više navrata pisao o našem signalizmu), 
* Adrijano Spatola (Adriano Spatola, italijanski pesnik, uređivao časopis za eksperimentalnu poeziju "Tam Tam"), 
* Klemente Padin (Clemente Padin, vizuelni pesnik i teoretičar, u više navrata pisao o signalizmu, urednik neoavangardnog časopisa "Ovum 10", iz Urugvaja), 
* Žilijen Blen (Julien Blaine, vizuelni pesnik, mejl-artist, konceptualni umetnik i performer, urednik jednog od najboljih časopisa neoavangarde Doc(k)s-a), 
* Sarenko (Sarenco, vizuelni pesnik, performer, antologičar, osnivač i urednik italijanskog neoavangardnog časopisa Lotta poetica), 
* Eugenio Mičini (Eugenio Miccini, jedan od najistaknutijih italijanskih vizuelnih pesnika i teoretičara neoavangarde), 
* Ričard Kostelanec (Richard Kostelanetz, vizuelni pesnik, teoretičar neoavangarde, antologičar, urednik godišnjaka "Assembling"), 
* Giljermo Dajzler (Guillermo Deisler, čileanski vizuelni pesnik, kritičar i antologičar), 
* Bob Kobing (Bob Cobbing, engleski konkretni pesnik i teoretičar zvučne poezije), 
* Ojgen Gomringer (Eugen Gomringer, konkretni pesnik i teoretičar, jedan od pokretača konkretne poezije), 
* Pjer Garnije (Pierre Garnier, konkretni pesnik i teoretičar, osnivač francuskog spacijalizma – Le spatialisme – Prostorna poezija), 
* Enco Minareli (Enzo Minarelli, glavni predstavnik italijanske poesia visiva - vidljiva poezija), 
* Keiči Nakamura (Keiichi Nakamura, japanski vizuelni pesnik i mejl-artist), 
* Dik Higins (Dick Higgins, vizuelni pesnik i teoretičar neoavangarde, urednik izdavačke kuće ), 
* Dmitrij Bulatov (Dmitry Bulatov, ruski vizuelni pesnik, teoretičar i antologičar), 
* Sol Levit (Sol LeWitt, jedan od najistaknutijih američkih konceptualista),
* Šozo Šimamoto (Shozo Shimamoto, član poznate japanske neoavangardne grupe Gutai), 
* Dr Klaus Peter Denker (Dr Klaus Peter Dencker, vizuelni pesnik i teoretičar, sastavljač jedne od kultnih antologija vizuelne poezije "Text-Bilder"),
* Ruđero Mađi (Ruggero Maggi, italijanski likovni umetnik, vizuelni pesnik i mejl-artista), 
* Danijel Daligan (Daniel Daligand, francuski vizuelni pesnik, mejl-artista i kritičar), 
* Vili R. Meljnikov (Willi R. Melnikov, ruski vizuelni pesnik, mejl-artista i performer), 
* Kum-Nam Baik (Kum-Nam Baik, južnokorejski mejl-artista),
* On Kavara (On Kawara, američki konceptualni umetnik), 
* Dr Klaus Groh (Dr Klaus Groh, neodadaista, osnivač velikog neodadaističkog centra u Nemačkoj i autor brojnih antologija i zbornika vizuelne poezije, mejl-arta i konceptualne umetnosti).

## Radovi naših signalista u stranim antologijama
 
* Mauricio Spatola (Maurizio Spatola), *Poesia sperimentale*, Torino, Italija, 1970,
* Giljermo Dajzler (Guillermo Deisler), *Poesia Visiva en el Mundo*, Antofagasta, Čile, 1972.
* Klaus Peter Denker (Klaus Peter Dencker), Text*-Bilder Visuele Poesie International Von der Antike bis zur Gegenwart*, Keln, Nemačka, 1972.
* Klaus Groh (Klaus Groh), *Visuel – Konkret – International*, Gersthofen, Nemačka 1973.
* Fernando Milan, (Fernando Millan), Jesus Garcia Sanches, *La escritura en libertad*, Madrid, Španija, 1975.
* Alan Ridel (Alan Riddel), *Typewriter Art*, London, Engleska, 1975.
* G. J. De Rook (G.J. De Rook), *Historische anthologie visuele poezie*, Brisel, Belgija, 1976.
* Hosep M. Figueres, Manuel de Seabra (Josep M. Figueres, Manuel de Seabra), *Antologia da poesia visual Europeia*, Lisabon, Portugal, 1977.
* Sarenko (Sarenco), *Poesia e prosa delle avangardie*, Breša, Italija, 1978.
* Žilijen Blen (Julien Blaine), *Mail Artists in the World*, Pariz, Francuska, 1978.
* Julijan Kornhauzer (Julian Kornhauser), *Tragarze zdan*, Krakov–Vroclav, Poljska, 1983.
* Enriko Maršeloni, Sarenko (Enrico Marscelloni, Sarenco), *Poesia totale 1897-1997: Dal colpo di dadi alla poesia visuale*, Mantova, Italija, 1998.
* Dmitrij Bulatov (Dmitriй Bulatov, Dmitry Bulatov), *Točka zreniя. Vizualьnaя poэziя: 90-e godы / Točka zrenija. Vizualnaja poezija. 90-e godi*, Kalinjingrad, Rusija, 1998.

Objavljene su i tri domaće antologije: *Signalistička poezija* (1971), *Konkretna, vizuelna i signalistička poezija* (1975), Mail-Art Mail-Poetry (1980), kao i nekoliko zbornika i almanaha.

## Autori i značajnija dela signalizma
Načela signalizma prihvataju brojni pesnici, prozni pisci i likovni umetnici, razvijajući dalje i šireći osnovne ideje ovog srpskog (jugoslovenskog) neoavangardnog pokreta.

Pored osnivača signalizma Miroljuba Todorovića (*Kyberno*, 1970, *Svinja je odličan plivač*, 1971, *Gejak glanca guljarke*, 1974, *Insekt na slepoočnici*, 1978, *Algol*, 1980, *Textum*, 1981, *Chinese erotism*, 1983, *Nokaut*, 1984, *Ponovo uzjahujem Rosinanta*, 1987, *Belouška popije košnicu*, 1988, *Dnevnik avangarde*, 1990, *Električna stolica*,1998, *Tek što sam otvorila poštu*, 2000, *Došetalo mi u uvo*, 2005, *Plavi vetar*, 2006, *Šatro priče*, 2007), značajne doprinose teoriji i praksi signalizma dali su: Marina Abramović, Vlada Stojiljković, Zvonimir Kostić Palanski, Slobodan Pavićević (*Silikati cveta*, 1973, *Radovi na putu*, 1984), Milivoje Pavlović (*Bela knjiga*, 1974, *Svet u signalima*, 1996), Zoran Popović, Ljubiša Jocić (*Mesečina u tetrapaku*, 1975, *Koliko je sati*, 1976, *Ogledi o signalizmu*, 1994), Jaroslav Supek, Zvonko Sarić (*Šinjel do svanuća*, 2001, *Hvatač duše*, 2003), Bogislav Marković (*Altajski sumrak*, 2006), Ilija Bakić (*Prenatalni život*, 1997, *Novi Vavilon*, 1998, *Protoplazma*, 2003, *Jesen skupljača*, 2007, *Filmovi*, 2008), Slobodan Škerović (*Indigo*, 2005, *Sve boje Arkturusa*, 2006, *Himera ili Borg*, 2008), Žarko Đurović (*Svijet signalizma*, 2002), Dušan Vidaković, Dobrivoje Jevtić, Dejan Bogojević, Andrej Tišma, Dobrica Kamperelić, Milivoj Anđelković i drugi.

## Iz kritičkih prikaza signalizma
Brojni domaći i inostrani kritičari i teoretičari visoko su ocenili signalizam.

* „S književnoistorijskog stanovišta posmatrano, signalizam je – posle zenitizma, nadrealizma i pokreta socijalne literature – sledeći nov i autohton literarno-umetnički avangardni pokret u srpskoj književnosti 20. veka. (…). Istovremeno, signalizam se u savremenoj srpskoj i jugoslovenskoj književnosti i kulturi potvrđuje kao jedna izrazita moderna dimenzija i kao apartna umetnička forma i proizvodnja. Bez njega, sve bi, verovatno, bilo drukčije i ko zna koliko oskudnije.“ – Miloš I. Bandić („Signalizam: stil i status“, *Književnost*, 1-2, 1989)
* „Prvi put od pojave nadrealizma, dvadesetih godina, možemo, sa traženjima Miroljuba Todorovića da s radošću utvrdimo ponovo hvatanje koraka srpske poezije sa istinski avangardnim traženjima u svetu. (...). Otud za mene predstavljaju eksperimenti kojima se sa toliko inventivnosti odaje Miroljub Todorović više no praznični svež i svečan trenutak, a signalizam kao i primena matematičko-kibernetičkih poetskih impulsa i podsticaja, prvu šansu da se skoro posle pedeset godina i ovoj našoj palanci duha počnu da događaju pesničke činjenice od podsticajnog značaja kako za nas, tako i za čitav svet.“ – Oskar Davičo („O poemi Naravno mleko plamen pčela“, *Gradina* br. 10, 1972)
* „Signalizam je naša, paralelna pojava u krilu najekstremnije avangarde i to, između ostalog objašnjava njegovo međunarodno širenje, priznanje i značaj u određenim umetničkim i intelektualnim sredinama. To nije nova estetika, škola ili disciplina u uobičajenom smislu, već još više od toga: globalni i totalni stvaralački koncept, koji, negirajući sve prokušano iskustvo kao tradicionalističko, hoće da uspostavi nov, univerzalan sistem vrednosti.“ – Zoran Markuš (iz prikaza izložbe „Signalizam“, *Borba*, 26. jul 1975)
* „Signalizam znači korak napred u odnosu na konkretnu poeziju, vizuelnu poeziju i umetnost znaka uopšte...“ – Gillo Dorfles (u knjizi *Textum*, 1981)
* „Prava suština signalizma je što on očekuje nastajanje planetarne svesti.“ – Dave Oz („Šta je signalizam?“, *International Mexican Art Magazine*, oktobar, 1982)
* „Ako je tačno da jedna umetnost treba da bude po svom programu izvan uobičajenih tokova, i u stalnom kontrastu sa formama i idejama svoga doba (Niče), a to je sigurno tačno, onda ova buntovna oznaka naročito važi za signalistički pokret i za njegovog osnivača Miroljuba Todorovića u onoj meri u kojoj je on znao ne samo kvalitativno da odredi ovo svoje otkriće kao operativni centar u jugoslovenskoj kulturnoj panorami, već isto tako i da nadvisi nacionalne granice stekavši izuzetno poštovanje u međunarodnom krugu vizuelne poezije.“ – Enzo Minarelli („Poetika komunikacije“, *Odjek*, Sarajevo 1–15. februar 1982)
* „Za signalizam i umetničko delovanje Miroljuba Todorovića počeo sam se interesovati krajem 70-ih godina, na vrhuncu svojih fascinacija jugoslovenskom, posebno srpskom avangardnom i neoavangardnom poezijom. Ne krijem da me je ponajviše intrigirao teorijski aspekt eksperimentalnog stvaralaštva, u čije se okvire signalizam izuzetno dobro smeštao, predstavljajući u svoj svojoj veličini najtipičnije neoavangardne uzuse posleratne evropske poezije, od konkretnih i vizuelnih do fenomenoloških i stohastičkih pesama.“ – Julijan Kornhauzer (u knjizi *Signalizam, srpska neoavangarda*, 1998)
* „Signalizam je proizišao iz duhovne atmosfere krajem pedesetih i šezdesetih godina – iz vremena opšteg poleta u različitim naučnim oblastima, u elektronskim i komunikacionim sistemima, a isto tako i iz očekivanja društvene i političke obnove s jedne i s druge strane tzv. gvozdene zavese. Ponovo je tada, posle depresivnih raspoloženja koja je donela filozofija egzistencijalizma, a koja su posledica tragičnih iskustava u dva svetska rata, počela da cirkuliše reč novo kao oznaka za eksperimente u književnosti i likovnim umetnostima: novo slikarstvo, novi roman, nova poezija, nova drama.“ – Radovan Vučković („Poetika signalizma“, *Književna istorija*, XXVI, broj 122-123, 2004)
* „Mada je, uglavnom, delovao u oblasti literature i vizivne umetnosti, signalistički pokret je istovremeno uticao, i to snažno, na jugoslovensku estetičku kulturu, na tradicionalnu definiciju umetničkih dela i na stvaranje jednog interlingvističkog ključa. Skoro uvek signalistička tekstualna produkcija ostvaruje procese utemeljivanja smisla koji se oslanjaju na razne lingvističke sisteme.“ – Matteo D’Ambrosio („Specificita e convergenze della poetica signalista“, *Citta & citta*, n. 15, Napoli, 20. gennaio, 1984, pp 1–4.)
* „Stvaralački prevrat koji su signalizam i njegov tvorac izvršili u pesničkom jeziku, u poeziji, i šire u književnosti i umetnosti, krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina, po svom kreativnom naboju dublji je i značajniji od onoga što se u našoj poeziji i kulturi dešavalo pedesetih godina. Izuzetno dejstvo tvoračke revolucije signalizma može se meriti jedino sa ulogom istorijske avangarde u našoj literaturi početkom dvadesetih.“ – Milivoje Pavlović (u knjizi *Ključevi signalističke poetike*, 1999)

### Literatura
* Miroljub Todorović, *Signalizam*, Gradina, Niš, 1979.
* Julian Kornhauser, *Signalizm – Propozycja serbskiej poeziji eksperymentalnej*, Uniwersytet Jagiellonski, Krakow, 1981.
* *Signalizam - avangardni stvaralački pokret*, zbornik, KCB, Beograd, 1984.
* *Signalizam u svetu* (stranci o signalizmu), Beogradska knjiga, Beograd, 1984.
* Živan Živković, *Orbite signalizma*, Novela, Beograd, 1985.
* Živan Živković. *Svedočenja o avangardi*, Draganić, Zemun, 1992.
* Miroljub Todorović, *Oslobođeni jezik*, Grafopublik, Zemun, 1992.
* Živan Živković, *Signalizam: geneza, poetika i umetnička praksa*, Vuk Karadžić, Paraćin, 1994.
* Živan Živković, *Od reči do znaka*, Signal, Beorama, Beograd, 1996.
* Miroljub Todorović, *Signalism - Yugoslav Creative Movement*, Signal, Belgrade, 1998.
* Julijan Kornhauzer, *Signalizam srpska neoavangarda*, Prosveta, Niš, 1998.
* Milivoje Pavlović, *Ključevi signalističke poetike*, Prosveta, Beograd, 1999.
* *Signalistička utopija*, almanah, bibliofilsko izdanje, Beograd, 2001.
* Milivoje Pavlović, *Avangarda, neoavangarda i signalizam*, Prosveta, Beograd, 2002.
* *Signalizam - umetnost trećeg milenijuma*, almanah, bibliofilsko izdanje, Beograd, 2003.
* Vladan Panković, *O signalizmu*, Feniks, Beograd, 2003.
* *Granice planetarnog – vizije signalizma*, almanah, bibliofilsko izdanje, Beograd, 2003.
* Miroljub Todorović, *Poetika signalizma*, Prosveta, Beograd, 2003.
* *Razmišljajte o signalizmu*, almanah, bibliofilsko izdanje, Beograd, 2004.
* Miroljub Todorović, *Tokovi neoavangarde*, Nolit, Beograd, 2004.
* Ilija Bakić & Zvonko Sarić, *Preko granice milenijuma*, Feniks, Beograd, 2005.
* *Vreme signalizma*, almanah, bibliofilsko izdanje, Beograd, 2006.
* *Demon signalizma*, almanah, bibliofilsko izdanje, Beograd 2007.
* Slobodan Škerović, *Himera ili Borg* (eseji), Zlatna edicija, Tardis, Beograd, 2008.
* Miroljub Todorović, *Jezik i neizrecivo*, „Altera“, Beograd, 2011.
* Miroljub Todorović, *Vreme neoavangarde*, „Altera“, Beograd, 2012.
* Miroljub Todorović, *Stvarnost i utopija*, „Altera“, Beograd, 2013.
* Miroljub Todorović, *Prostori signalizma*, „Agora“, Zrenjanin - Novi Sad, 2014.
* Miroljub Todorović, -{*Nemo propheta in patria*}-, -{„Everest Media“}-, Beograd, 2014.

### Signalizam u leksikonima
* *Mala enciklopedija PROSVETA* (opšta enciklopedija), treće izdanje, Prosveta, Beograd, 1978.
* *Jugoslovenski književni leksikon*, Matica srpska, Novi Sad, 1984.
* *Rečnik književnih termina*, prvo izdanje, Institut za književnost, Nolit, Beograd, 1985.
* *Mala enciklopedija PROSVETA* (opšta enciklopedija), četvrto izdanje, Prosveta, Beograd, 1986.
* *Opća enciklopedija JLZ*, (Dopunski svezak), Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb, 1988. 
* *Rečnik književnih termina*, drugo izdanje, Institut za književnost, Nolit, Beograd 1992.
* Tanja Popović *Signalizam* u: *Rečnik književnih termina*, Beograd, 2007, str. 663-664.
* *Enciklopedija srpskog naroda*, Zavod za udžbenike, Beograd, 2008, str. 1002.

## Vanjske veze
* Signalizam @ Projekat Rastko 
* Sajt Miroljuba Todorovića - signalizam - poezija, proza, esej, vizuelni radovi
* Blog Miroljuba Todorovića - signalizam - konkretna i vizuelna poezija, konceptualna umetnost, mail-art
* "Dnevnik 1982" Miroljuba Todorovića 
* Arhiv Beograda - Legati: Signalizam
* Signalizam u fondovima biblioteke SANU - Posebne biblioteke 
* "Šatro priče" Miroljuba Todorovića 
* Sajt Slobodana Škerovića - signalizam - poezija, proza, esej
* Slobodan Škerović: osnovna biobliografija i elektronska biblioteka (Projekat Rastko)
* Poema S. Škerovića "Kroma" 
* Priča Ilije Bakića "Meso" 
* Roman Ilije Bakića "Led" 
* Blog Dr Živan Živković
* Signalizam: manifesti, eseji, studije, prikazi
* Signalism: Essays
* Časopis Gradina, br. 10, 2005, Vreme signalizma