Drugi svjetski rat u Srbiji

Tokom Drugog svetskog rata u Jugoslaviji (1941–1945), Srbija je u bila jedna od glavnih strateških pozicija u zemlji. 

Ustanak u Srbiji izbio je u julu 1941. godine. Podigla ga je Komunistička partija Jugoslavije protiv nacista. Tokom ustanka stvorena je prva slobodna teritorija u okupiranoj Evropi pod nazivom Užička Republika. U prvoj fazi ustanka četnici su učestvovali u borbama protiv Nemaca, ali su već u jesen 1941. napustili ustanak. Nacisti su okupili veće snage i ugušili ustanak, ali se glavnina partizanskih snaga prebacila u Bosnu. Na jugu Srbije opstalo je žarište partizanske borbe sve do oslobođenja.

Diverzije i napadi u ostalim oblastima nastavili su se tokom čitavog rata, a početkom 1944. jače partizanske snage ponovo prelaze u Srbiju. Srbija je oslobođena od nacističke okupacije 1944. tokom Bitke za Srbiju zajedničkim dejstvima Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, savezničkog vazduhoplovstva i oklopnih jedinica Crvene armije.

Tokom Bitke za Srbiju 1944. partizani su, uz podršku saveznika, vodili borbu za oslobođenje od okupatora i dolazak na vlast, dok su četničke jedinice, ostavši bez savezničke podrške, ušle u kolaboraciju sa Nemcima u pokušaju da spreče pobedu komunista.

## Aprilski rat, okupacija i pripreme za ustanak

Posle Aprilskog rata 1941. i okupacije Kraljevine Jugoslavije, veći deo Srbije okupirali su Nemci, a manji Bugari. Opljačkali su znatna materijalna dobra i odveli oko 350.000 vojnika, pretežno srpske nacionalnosti, u zarobljeništvo. Jevreje i sve one koji su predstvaljali opasnost po njihov režim su progonili, hapsili i odvodili u logore.

Prelazak Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije iz Zagreba u Beograd krajem maja bio je od velikog značaja za razvoj Narodnooslobodilačke borbe u Srbiji. Pripreme za ustanak počele su odmah posle Majskog savetovanja CK KPJ u Zagrebu, a Vojni komitet pri Pokrajinskom komitetu KPJ za Srbiju formiran je sredinom maja. Održavane su Okružne i Mesne konferencije KPJ, formiran je veliki broj mesnih desetina i nekoliko partizanskih odreda. Prikupljene su znatne količine oružja i municije. Vojni komitet je prerastao u Štab Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda, a posle savetovanja u Stolicama, u septembru, u Glavni štab Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Srbije.

## Ustanak u Srbiji i nemački zločini 1941.

Posle sednice Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije od 4. jula 1941, na kojoj je donesena odluka o otpočinjanu oružanog ustanka, i naređenja komandanta Glavnog štaba Josipa Broza Tita da ustanak treba započeti u zapadnoj Srbiji i tamo stvoriti oslobođenu teritoriju koja će poslužiti kao baza razvijanju ustanka u drugim krajevima, partizanskom akcijom u selu Bela Crkva kod Krupnja 7. jula otpočeo je organizovani ustanak u Srbiji. Iz Bele Crkve brzo se proširio prvo na zapadnu, a zatim i na druge krajeve Srbije. Do septembra 1941. formirana su 24 partizanska odreda sa oko 14.000 boraca. Stvorena je povezana velika slobodna teritorija u zapadnoj Srbiji, Šumadiji i Pomoravlju, kao i prvi organi "narodne vlasti".

U početku su partizani vršili diverzije i sabotaže po gradovima  (u Beogradu, Nišu i drugim mestima) i na komunikacijama. Pristupanjem četnika ustanku, krajem avgusta, dolazi do bitke za Loznicu i oslobođenja prvog grada. Savetovanje u Stolicama, septembra 1941. godine, bilo je značajan događaj za dalji razvoj Narodnooslobodilačkog pokreta, a posebno prisustvo Vrhovnog štaba NOPOJ i Centralnog komiteta KPJ na slobodnoj teritoriji Srbije. Tek septembra 1941, kada je ustalo selo, Srbija se našla u požaru ustanka. Partizani i četnici zaposedali su gradove koje su posadne nemačke jedinice napuštale. Oružani ustanak ubrzo zahvata veći deo okupirane Srbije. Oslobođene su velike terotorije u zapadnoj i istočnoj Srbiji. Na tlu zapadne Srbije stvorena je najveća slobodna teritorija u okupiranoj Evropi poznata kao „Užička republika“. Vlast u njoj bila je dualna; partizanski centar ove slobodne teritorije nalazio se u Užicu, a četnički na Ravnoj gori. Užice je skoro dva i po meseca bilo centar rukovodstva Narodnooslobodilačke borbe Srbije i Jugoslavije i najveće slobodne teritorije u Jugoslaviji. Stvoreni su mesni, sreski i Glavni Narodnooslobodilački odbor Srbije.

U stvaranju slobodne teritorije u zapadnoj Srbiji učestvovalo je 13 partizanskih odreda: Valjevski, Mačvanski, Posavski, Kosmajski, Prvi i Drugi Šumadijski, Pomoravski, Kragujevački, Vrnjačko-trstenički, Kopaonički, Kraljevački, Čačanski i Užički partizanski odred. Uz njih, u stvaranju slobodne teritorije učestvovalo je i nekoliko četničkih jedinica: Cerski četnički odred pod komandom kapetana Dragoslava Račića, Odred potpukovnika Veselina Misite, Odred poručnika Ratka Martinovića i Odred popa Vlada Zečevića (neki su kasnije pristupili NOP-u). Ovi četnici nisu stupili u borbu protiv Nemaca po naređenju četničkog vođe Draže Mihailovića već samoinicijativno.

Razvojem ustanka, među ustanicima postaje veći očitiji ideološki raskol između dvije frakcije. Na jednoj strani su četnici koji sebe smatraju lojalnim izbjegličkoj kraljevskoj vladi te se bore za obnovu predratnog poretka. Na drugoj strani su partizani koji se zalažu za uvođenje socijalizma i preuređenje poratne Jugoslavije na federativnim osnovama. Četnički vođa Mihailović krajem oktobra napušta ustanak, i stupa u pregovore sa kvislinškom vladom i sa Nemcima radi uništenja partizana. Uprkos tome, Mihailović je uspeo da se nametne kao jedini legalni pretstavnik izbegličke vlade, koja je naložila da se sve snage otpora stave pod njegovu komandu.

Nacisti su kasnije okupili veće snage i u operaciji Užice ugušili ustanak u Srbiji.

## Operacija Užice

Raniji pokušaji nacista da uguše ustanak u Srbiji ostali su bez uspeha, zbog čega su Nemci bili prisiljeni da sa drugih frontova prebace dve kompletne divizije, jedan puk i dva bataljona da bi ugušili ustaničke snage. Krajem septembra Nemci su sa oko 80.000 vojnika otpočeli prvu veću ofanzivu u zapadnoj Srbiji i Šumadiji (*povezano: [[Operacija Užice|Prva neprijateljska ofanziva]]*). Istovremeno su počinili masakr nad stanovništvom, naročito u Kragujevcu, Kraljevu i Šapcu. U ovim akcijama, Nemcima su sadejstvovale kvislinške formacije Srpske državne službe i Srpskog dobrovoljačkog korpusa. Uporedo s ovom akcijom došlo je i do otvorenog neprijateljstva između Narodnooslobodilačkog pokreta i Ravnogorskog pokreta, pod vođstvom pukovnika Dragoljuba Draže Mihailovića.

Pod udarom nadmoćnijih snaga Vrhovni štab NOPO Jugoslavije i Glavni štab NOPO Srbije bili su prinuđeni da napuste Srbiju i da se sa delom snaga povuku u Sandžak i istočnu Bosnu. Od ovih i crnogorskih bataljona formirana je u Rudom 21. decembra Prva proleterska udarna brigada. Znatan deo partizanskih snaga ostao je u Srbiji, a Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju u Beogradu, gde se vratio iz Sandžaka.

## Čišćenje partizanskih ostataka 1942.

Na Metinom brdu kod Kragujevca je krajem novembra 1941. godine formiran logor za zarobljene ustanike i civilne taoce, u kojem su postojale tri barake sa po dve osmatračnice, ambulanta i stražarnica. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.

Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu Nikole Kalabića. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. Prvo streljanje od strane nemačkih fašista obavljeno je 13. februara 1942. godine nad grupom partizana. Među njima su bili: Bogoljub Grgović, Dušan Luković, Živko Lazarević, Danilo Ristić mašinovođa iz Lapova i drugi. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije grada Kragujevca i više okolnih opština. Logor je rasformiran u junu 1942. godine. Preostali logoraši su transportovani u logor na Banjici, gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.

Narodnooslobodilački partizanski odredi i partijske organizacije u Srbiji su tokom 1942. zapale u teškoće pod udarima neprijatelja, a naročito četnika Draže Mihailovića. Jedan deo partizanskih snaga upućen je u Bosnu i od njih je formirana Druga proleterska udarna brigada. Novoformirani Glavni štab za Srbiju nije mogao da funkcioniše, a Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju je iz Beograda, preko Zagreba, uspostavio veze sa CK KPJ i Vrhovnim štabom. Zbog toga je težište borbe u 1942. preneto na južnu Srbiju, gde je stalno do kraja rata, i pored brojnih neprijateljskih poduhvata, Narodnooslobodilački pokret sve više jačao.

Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Britanci su u to vreme još uvek pokušavali da podstaknu Mihailovića na otpor Nemcima u Srbiji:

Neki od četnika u Srbiji su vršili diverzije nemačkih komunikacija, zbog čega su teško ispaštali. Prema britanskim izveštajima, sam Mihailović je kočio ove akcije. 15. novembra 1942. major Bil Hadson, britanski oficir za vezu kod Draže Mihailovića, izvestio je svoju komandu da Mihailovića krivi za slabe rezultate diverzantskih akcija:

## Četnički teror u Srbiji 1943.

General Dragoljub Mihailović je 2. marta 1943, u jeku četvrte neprijateljske ofanzive, naredio svim svojim komandantima u Srbiji uništenje komunista uz pomoć Nedićeve policije.

Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama NOP-a u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943):

Odnosi između Mihailovićevih četnika, Nedićeve straže i Ljotićevih dobrovoljaca tokom 1943. godine bili su komplikovani. Oni nisu imali jedinstven stav prema okupatoru, ali im je bila zajednička borba protiv komunističkog pokreta. Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere:

Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".

U toku 1943. došlo je do razvoja Narodnooslobodilačkog pokreta u skoro svim krajevima Srbije. Formirane su Prva šumadijska i Prva južnomoravska brigada. Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju je prešao iz Beograda na oslobođenu teritoriju, a Glavni štab NOV i PO Srbije je uspeo da organizovanije deluje. Južna Srbija je bila najjače uporište, naročito područja Jablanice, Toplice i Crne Trave. Zato su Glavni štab i Pokrajinski komitet prešli na taj prostor i tu ostali sve do oslobođenja Beograda u oktobru 1944. godine.

U toku 1942. i 1943, da bi oslobodili svoje snage, Nemci su u dva navrata širili okupacionu zonu u korist Bugarske. U to vreme četnički pokret je u Srbiji, predstavljao protivnika koji se nije smeo ni vojnički ni politički potceniti, prvenstveno zbog njegove klasne i kontrarevolucionarne uloge u odnosu na Narodnooslobodilački pokret. Kvisling Milan Nedić se sve čvršće poveza sa četničkim pokretom. Borba za pozicije u masama protiv uticaja snaga kontrarevolucije postale su najvažniji zadatak Komunističke partije Jugoslavije u Srbiji. I u strategijskim planovima Vrhovnog štaba NOV i POJ Srbija je postala sve značajniji činilac.

## Ugovori četnika sa Nemcima 1943.

Prvi ugovori o saradnji četnika i Vermahta sklopljeni su novembra 1943. godine. Njihova saradnja je bila uperena protiv partizana i antiokupatorski nastrojenog stanovništva u Srbiji. Sporazumi su usledili nakon dolaska specijalnog nemačkog izaslanika za Balkan Hermana Nojbahera, koji je imao zadatak da uspostavi saradnju sa četnicima Draže Mihailovića. Sam Draža Mihailović je insistirao da ostane u senci.

Četnici Draže Mihailovića preduzeli su, nakon potpisivanja ugovora sa Vermahtom, kampanju terora nad pripadnicima i simpatizerima partizanskog pokreta otpora u Srbiji. Hapšenja i ubistva partizanskih simpatizera vršena su širom Srbije. Masakr u Vraniću bio je najmasovniji slučaj terora u okolini Beograda.

Od kraja 1943. Saveznici su promenili stav prema Mihailovićevim snagama, a prioritet njihove politike u Jugoslaviji postala je pomoć jačanju snaga NOVJ u Srbiji 

Vrhovni komandant NOV i POJ Josip Broz Tito ukazivao je da od razvoja prilika u Srbiji zavisi dalji razvoj događaja, ne samo u Jugoslaviji, već i na Balkanu. Zato je Vrhovni štab NOV i POJ u novembru 1943. uputio Drugu proletersku i Petu krajišku diviziju da izvrše prodor u zapadnu Srbiju, a u 1944. godine pojačava snage NOVJ prema Srbiji. Istovremeno, Narodnooslobodilački pokret u Srbiji, je sve više jačao. Broj novoformiranih brigada u južnoj i istočnoj Srbiji stalno se povećavao. U leto 1944. godine formirane su 21, 22, 23, 24, 25, 45, 46. i 47. divizija, a zatim 13. i 14. korpus. Ove divizije su zajedno sa Operativnom grupom divizija koju je Vrhovni štab NOV i POJ iz Crne Gore, istočne Bosne i Sandžaka uputio prema Srbiji, angažovane u razbijanju nemačkih i kvislinških snaga u Srbiji i u njenom potpunom oslobođenju.

## Bitka za Srbiju 1944.

Bitka za Srbiju 1944. je zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu, odnosno Armijske grupe F.

Partizani su već januara 1944. godine otpočeli veće operacije za oslobođenje gradova u Srbiji. Bitka za Ivanjicu je vođena januara 1944. godine između partizana sa jedne, i udruženih osovinskih (Nemaca, Bugara, ljotićevaca, nedićevaca) i četničkih snaga sa druge strane. Partizani su isprva uspeli da zauzmu Ivanjicu, ali su intervencijom mnogostruko jačih osovinskih snaga odbijeni. Ivanjica je nakon toga ponovo okupirana, i ostala je pod kontrolom Nemaca do jeseni te godine.

Vrhovni štab NOVJ je pokušavao da partizanske snage u Srbiji potpomogne prodorom jačih snaga iz Bosne i Crne Gore. Nemačka komanda, kao i general Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Planovi NOVJ sastojali su se u koncentrisanju snaga na levoj strani Lima, radi proboja u Srbiju. Nemačka komanda s obzirom na to rešila je da brani Srbiju aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica NOVJ kroz Bosnu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u Sandžaku i istočnoj Bosni sračunatih na razbijanje koncentracija NOVJ i njihovo onesposobljavase za ofanzivna dejstva. Snage JVuO učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant Srbije protiv lokalnih partizana.

Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu 1944, što je bio prelomni period u kojem su se odvijala najmasovnija dejstva. Tokom prvih dana avgusta grupa divizija NOVJ (2, 5. i 17) uspela je da se probije iz Crne Gore preko Ibra. 21. avgusta u zapadnu Srbiju prodrla je Prva proleterska divizija, uskoro za njom Šesta lička, a početkom septembra i Dvanaesti korpus. Ove snage oslobodile su mnoge gradove (Gornji Milanovac 12. septembra, Valjevo 18. septembra, Aranđelovac 20. septembra) i uspostavile bazu za predstojeći napad na Beograd. U prvoj polovini septembra, nemačka odbrana Srbije sa zapada, već kompromitovan krupnim prodorima NOVJ, doživela je slom usled izbijanja opasnosti od Crvene armije sa istoka.

U tom trenutku Saveznici i NOVJ imali su odlučujuću prednost. Operacijom Ratweek Nemci su sprečeni u pokušaju da pojačaju odbranu Srbije, i bitka za Srbiju definitivno je rešena tokom oktobra, Beogradskom operacijom, uz pomoć oklopnih snaga Crvene armije. Dalje borbe u jugozapadnom delu nisu imale za cilj vraćanja kontrole nad Srbijom, nego proboj nemačke Armijske grupe E iz Grčke.

Poražene četničke i nemačke snage zajedno su se probijale iz Srbije preko Sandžaka ka Bosni.

U oslobođenom Beogradu je od 9. do 14. decembra 1944. održana Antifašistička skupština narodnog oslobođenja Srbije, na kojoj su prihvaćene odluke Oblasnog odbora Narodnooslobodilačkog odbora Kosova i Metohije i Glavnog Narodnooslobodilačkog odbora Vojvodine da Kosovo i Vojvodina budu u sastavu federalne Srbije i odluka Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Sandžaka da se veći deo Sandžaka pripoji Srbiji. U toku aprila obrazovana je prva Vlada federalne Srbije, a od 8. do 12. maja 1945. održan je Prvi osnivački kongres Komunističke partije Srbije.

## Srijemski front 1945.

Srijemski front je formirala njemačka komanda Jugoistoka (Armijska grupa F) nakon poraza u Srbiji krajem oktobra 1944. godine, kako bi zaustavila prodor NOVJ i Crvene Armije ka zapadnim oblastima Jugoslavije.

Srijemski front je bio dio šireg Istočnog fronta Trećeg Rajha u Europi. Svojim gornjim krakom nadovezivao se na dravski front od Virovitice do njenog ušća u Dunav, a donjim na drinski front od Zvornika do njenog ušća u Savu. Operacije na Sremskom frontu usko su povezane sa ofanzivom Crvene armije severno od Drave započetom forsiranjem Dunava kod Batine sa severne, i probojem Armijske grupe E iz Grčke sa južne strane.

Snage Vermahta u južnoj Panoniji bile su slabe, pa su Nemci nastojali da što pre dovedu delove Armijske grupe E sa juga. U prvoj fazi Nemci su raspolagali samo improvizovanim formacijama poput divizije Bether, pa su bili primorani na postepeno povlačenje. U januaru 1945. su dovedenim snagama Armijske grupe E uspeli da stabilizuju front na duže vreme.

Savezničke snage sastojale su se najvećim delom od delova NOVJ, odnosno Jugoslovenske armije. Ove snage bile su do kraja 1944. ojačane artiljerijskim i specijalističkim jedinicama Crvene armije, a tokom decembra 1944. i celovitim korpusnim sastavima Crvene armije i Bugarske armije. Od početka 1945. u borbama su učestvovale samo jedinice Jugoslovenske armije, uz sopstvenu vazdušnu podršku. Borbe su imale karakter dugotrajnih iscrpljujućih frontalnih rovovskih borbi sve do 12. aprila 1945. godine, kada je Sremski front probijen.

Nakon proboja sremskog fronta snage Jugoslovenske armije za nepun mesec dana oslobodile su čitavu teritoriju okupirane Jugoslavije, i Istru i Slovenačko primorje, a neke jedinice dospele su i do Trsta. Pred udarima Jugoslovenske armije kapitulirala je grupa armija "E" i zarobljen je general Aleksandar fon Ler, odgovoran za razaranje Beograd, aprila 1941. godine.

## Narodni heroji i istaknute ličnosti


* Vlada Aksentijević
* Cana Babović
* Vera Blagojević
* Milan Blagojević Španac
* Đurđelina Đuka Dinić
* Dragojlo Dudić
* Svetozar Dragović Toza
* Vlada Zečević
* Sreten Žujović
* Milan Ilić Čiča
* Dušan Jerković
* Žikica Jovanović Španac
* Zdravko Jovanović
* Radivoje Jovanović
* Sava Jovanović Sirogojno
* Filip Kljajić Fića
* Branko Krsmanović
* Petar Leković
* Nikola Ljubičić
* Moma Marković
* Miodrag Milovanović Lune

* Mika Mitrović Jarac
* Vukica Mitrović
* Ratko Mitrović
* Mitra Mitrović
* Blagoje Nešković
* Ratko Pavlović Ćićko
* Slobodan Penezić Krcun
* Dušan Petrović Šane
* Sima Pogačarević
* Koča Popović
* Milentije Popović
* Momčilo Popović Ozren
* Darinka Radović
* Dobrivoje Radosavljević
* Aleksandar Ranković
* Petar Stambolić
* Đuro Strugar
* Mirko Tomić
* Jelena Ćetković
* Stevo Filipović
* Radmila Šišković


## Savremena tumačenja

Istoričarka Dubravka Stojanović smatra da je u Srbiji vođen i građanski rat: 

Osvrćući se na tezu da je u okupiranoj Jugoslaviji vođen građanski rat, profesor Miodrag Zečević kaže:

## Galerija

Image:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|Beograd u ruševinama, aprila 1941. godine
Image:Stjepan Stevo Filipovic.jpg|Vešanje Stevana Filipovića u Valjevu, maja 1942. godine 
Image:Kosmaj spomenik1.jpg|Spomenik Kosmajskom NOP odredu na Kosmaju
Image:Kadinjača Memorial Complex, Užice, Serbia. Overview of the center.JPG|Spomen-kompleks „Kadinjača“, kod Užica
Image:Zikica Jovanovic Spanac Radanovci ADM 5986.jpg|Spomenik narodnom heroju Žikici Jovanoviću Špancu, na mestu pogibije u selu Radanovcima
Image:Spomenik prijepoljskoj bici.jpg|Spomen-kompleks „4. decembar 1943.“ u Prijepolju


## Povezano
* Dan ustanka naroda Srbije
* Nedićeva Srbija
* Ustanak u Srbiji 1941.
* Užička Republika
* Kragujevački masakr
* Logor Banjica
* Sabotaže u Srbiji u Drugom svetskom ratu
* Narodnooslobodilačka borba u Srbiji
* Bitka za Ivanjicu januara 1944. 
* Bitka za Srbiju
* Beogradska operacija
* Proboj četnika i Nemaca iz Srbije

## Izvori

## Literatura

* Moma Marković „Pregled Narodnooslobodilačke borbe u Srbiji“. Beograd 1947. godina.
* Enciklopedija Jugoslavije (knjiga osma). „Jugoslovenski leksikografski zavod“, Zagreb 1971. godina.
* Vojna enciklopedija (knjiga deveta). Beograd 1975. godina.
* Narodni heroji Jugoslavije. „Mladost“, Beograd 1975. godina.
* Dojčilo Mitrović: ZAPADNA SRBIJA 1941. (SRBIJA U NARODNOOSLOBODILAČKOJ BORBI), Nolit, Beograd 1975.
* Dr Milivoje Perović: JUŽNA SRBIJA (SRBIJA U NARODNOOSLOBODILAČKOJ BORBI), Nolit - Prosveta, Beograd 1961.
* Jovan Marjanović: BEOGRAD (SRBIJA U NARODNOOSLOBODILAČKOJ BORBI), Nolit - Prosveta, Beograd 1964.
* BEOGRAD U RATU I REVOLUCIJI - knjiga 1, Beograd 1984.
* BEOGRAD U RATU I REVOLUCIJI - knjiga 2, Beograd 1984.
* Mirko Ćuković: SANDžAK U NARODNOOSLOBODILAČKOJ BORBI, Nolit - Prosveta, Beograd 1964.
* ZBORNIK DOKUMENATA I PODATAKA NOR-a. tom I: BORBE U SRBIJI, Vojnoistorijski institut, Beograd
** knjiga 1 - godina 1941.
** knjiga 2 - godina 1941.
** knjiga 5 - borbe u Srbiji 1943.
** knjiga 6 - Borbe u Vojvodini 1941 - 1943.
** knjiga 7 - januar - maj 1944.
** knjiga 8 - Borbe u Vojvodini 1944.
** knjiga 9 - jun - 20. avgust 1944.
** knjiga 10 - Borbe u Vojvodini (novembar-decembar 1944.)
** knjiga 11 - 21. avgust - 10. septembar 1944.
** knjiga 12 - 11-30. septembar 1944.
** knjiga 13 - 1-15. oktobar 1944.
** knjiga 14 - 15-31. oktobar 1944.
** knjiga 16 - Borbe u Sandžaku 1942 - 1944.
** knjiga 17 - Borbe u Vojvodini 1941 - 1944. (neprijateljski dokumenti)
** knjiga 18 - Borbe u Sremu I - III 1945. GODINE
** knjiga 19 - Borbe na Kosovu 1941 - 1944.
** knjiga 20 - Dokumenti partijskih organizacija NOV I POJ
** knjiga 21 - Dokumenti kvislinških jedinica i ustanova