Gajde

**Gajde** su nekada bile uobičajen instrument širom Evrope. Danas se, nažalost, sreću sve ređe. U Srba i ostalih južnih Slovena gajde se sviraju i danas mahom u selima. Što se Evrope tiče svaka zemlja ima svoj tip gajdi (*bag pipes*), međutim u mnogim zemljama to više nije taj izvorni tip gajdi, već su usavršene do te mere da su na sviralu dodati čak i mehanizmi sa klapnama, primitivni piskovi od trske su zameljeni industrijskim te se i zvuk uslovno rečeno profinio i prilagodio više klasičnom izvođenju. Nažalost, ovim tehničkim poboljšanjima zapadnoevropski tipovi gajdi mnogo su izgubili od svoje ruralnosti i rustike zvuka.

Južnoslovenski tip gajdi, u veoma srodnim oblicima, javlja se u Srbiji, Makedoniji, Bugarskoj, Albaniji, Hrvatskoj...

## Delovi
**Gajdenica** (*gajdurka* po makedonski, *svirala*, *gajdarka*) je deo koji daje zvuk, ima rupe gde svirač prebira prstima i kroji melodiju sa ukrasima. Broj rupa se kreće između 6 i 8. Gajdenica se pravi od tvrdog drveta. Najčešće su to šimšir ili zelenika, dren, jorgovan i šljiva.

Na vrhu gajdenice nalazi se krivi završetak koji se nekada pravio isključivo od kravljeg ili drugog roga, a danas majstori ovaj egzotični materijal zamenjuju drvetom. Sa vrha ovog dela na uzici od kože visi zub od vuka, divlje svinje ili medveda...ili kandža orla ili sokola. Ovaj oštri predmet služi kao amajlija, ujedno i kao alat kojim su se doterivale rupe kada su štimovane pomoću pčelinjeg voska (veličina rupe se sužavala kapanjem pčelinjeg voska).

**Pisak** se nalazi u spoju između mešine i gajdenice. Vibracijom njegovog jezička dobija se zvuk. Pisak (*piska* makedonski) pravi se od sirove barske trske ili od mladica zove. Pisak se nakratko uroni u vrelo ulje kako bi se zaštitio od vlage. Štim gajde u mnogome zavisi od piska i od klimatskih prilika te se gajdašima savetuje, ukoliko sviraju zajedno sa drugim instrumentima uvek imaju sa sobom nekoliko pisaka, koji se u štimu razlikuju za nekoliko centi ili pola stepena.

Svi prstenovi u koje se uglavljuju drveni delovi, kada se spajaju sa mešinom, zovu se **glavčine** i prave se od bivoljeg roga (danas usled nedostatka materijala, od drveta).

Drveni deo u koji se duva ima povratni ventil, sa klapmom od parčeta kože, a u novije vreme od gume.

Velika dugačka cev koja daje dubok (bas) ton takođe ima svoj veliki pisak i zove se **prdalo** (*brčalo* na makedonskom), *bas*, *bordun*, ili *drndalo*. Sklapa se iz tri dela i pravi se od drena, šimšira ili zelenike.

**Mešina** se pravi od kože jareta ili jagnjeta koja se suši, potapa u krečnu vodu i tako impregnira. Deo sa krznom okreće se unutra *da drži vlagu i toplotu*.

Ceo instrument maže se lojem ili voskom na svim spojevima *da ne pušta*, a mešina se maže svinjskom mašću da bi se očuvala.

Ovakav oblik gajdi nije se promenio vekovima. Velike vojne i ropstva narod je prošao lečeći tugu zvukom gajdi.

Danas se gajde sviraju uz goč tj. tapan pa i uz tamburu.

Postale su sastavni deo neofolk i neovizantijskih muzičkih sastava, kao i svih grupa koje se bave arhaičnom muzikom.

Sam zvuk gajdi vodi duboko u prošlost u zadnje repove korena naroda. Veoma dragoceno je to što na Balkanu postoje i danas se prave primitivni tipovi gajdi koje su svirali i naši preci.
U prošlosti su se na gajdama svirala kola i ora i bile su verni prijatelji pastira, pored frula i kavala. Pastiri su bili oni koji su ih najčešće i pravili idući za ovcama.

Na saborima gajdaš bi obično stao u sredinu kola i svirao dok se kolo vilo oko njega, on bi se pak okretao licem čas jednima čas drugima, pokazujući svoje uživanje (merak).

U narodu se kaže *duva u gajde*.
## Srbija
U Srbiji je najrasprostranjeniji južnomoravsko-makedonski tip. Svira se od okoline Niš do juga Makedonije. U okolini Niša sreću se *svrljiške gajde* koje imaju *gajdenicu* (sviralu, gajdarku) sa duplom cevi, Postoje još i *erske gajde*, zatim *vojvođanske gajde* koje imaju meh i takođe dvocevnu sviralu.

Svaki tip odlikovao se različitim štimom (uglavnom netemperovanim), kasnije su majstori koristili kalupe po kojima su pravili gajde preciznijeg štima.
## Severna Makedonija i Turska
U Severnoj Makedoniji se sastoji od četiri dela: melodijske cevi, lule za drone, cevi za puhanje i rezervoara za vazduh. U Turskoj se sastoji od melodije, lule za puhanje i tela. U obe zemlje, šimšir se koristi za izradu melodije. Telo se pravi od kozje ili ovčje kože koja se nekoliko dana namače mešavinom vode, kukuruznog brašna, jogurta i soli. Zatim se naduva i okači da se osuši i poveže sa ostalim delovima. Gajde su povezane sa narodnom muzikom i sviraju se na događajima kao što su svadbe i festivali. Srodna znanja i vještine se prenose neformalno, unutar porodica i muzičkih grupa i kroz šegrtovanje. Umeće sviranja se prenosi i kroz kulturna udruženja, seminare i radionice, te u muzičkim konzervatorijumima i obrazovnim institucijama.
### Nematerijalna svetska baština
Tradicionalne gajde Sjeverne Makedonije i Turske, kao element nematerijalnog kulturnog nasleđa, upisane su na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog naslijeđa čovječanstva. Odluku o upisu doneo je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa na 19. zasjedanju koje je održano od 28. novembra do 3. decembra 2024. god. u Asunciónu, u Paragvaju.
## Irska
U Irskoj se koristi posebna vrsta gajdi (poznate kao 'uilleann', 'irske' ili 'sindikalne' lule) za sviranje irske muzike. To je visoko razvijen instrument sa jakim korijenima u tradiciji koja seže unatrag mnogo generacija. Najistaknutija muzička grupa je *Na Píobairí Uilleann (NPU)*, koju su 1968. godine osnovali svirači sa ciljem da zaustave opadanje korištenja instrumenta. Kroz program istraživanja, publikacija, podučavanja i obuke, NPU je doprinio velikom povećanju upotrebe i uvažavanja instrumenta i njegove muzike, što je rezultiralo procvatom umjetnosti u moderno doba, s više svirača nego u bilo kojem prethodnom. period.
### Nematerijalna svetska baština
Tradicionalne gajde Irske, kao element nematerijalnog kulturnog nasleđa, upisane su na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog naslijeđa čovječanstva. Odluku o upisu doneo je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa na 12. zasjedanju koje je održano od 4. do 9. decembra 2017. god. na ostrvu Jeju u Južnoj Koreji.

## Bugarska
### Nematerijalna svjetska baština
Gajde i sviranje gajdi u Bugarskoj: prijenos znanja i vještina se nalaze na UNESCO-voj Reprezentativnoj listi nematerijalnog svjetskog naslijeđa čovječanstva kao element nematerijalnog kulturnog naslijeđa u Bugarskoj. Odluku o upisu donio je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog naslijeđa na zasjedanju koje je održano od 8. do 12. decembra 2025. u Nju Delhiju u Indiji
## Izvori