Riječka operacija

**Riječka operacija** ili **Riječka bitka** naziv je za operacije Jugoslovenske armije vođene od 16. aprila do 6. maja 1945. godine za oslobođenje grada Rijeke i šire okoline u sastavu operacija za oslobođenje Jugoslavije.

## Tok operacije
U završnim operacijama za oslobođenje Jugoslavije, Četvrta jugoslovenska armija je, prodirući iz Dalmacije i južne Like, u martu i aprilu 1945. razbila nemački 15. brdski korpus, oslobodila čitavu Liku s primorjem, deo Gorskog kotara i ostrva Pag i Rab. Sredinom aprila njena 13, 19. i 43. divizija izbile su na prugu Rijeka—Zagreb, između Brod-Moravica i Jadranskog mora, nasuprot prednjim položajima nemačke 237. divizije iz 97. armijskog korpusa, koja je ovde nameravala da zadrži prodiranje Četvrte armije u Rijeku i Istru. Pomenute divizije Četvrte armije povele su 16. aprila borbu na frontu Lokve—Kraljevica, 17. aprila iskrcala se 26. divizija na ostrvo Krk i oslobodila ga. Posle žilavih borbi na glavnom pravcu 13, 19. i 43. divizija savladale su odbranu neprijatelja i 18. aprila završile širi obuhvat Rijeke, od Bakarskog zaliva do Platka. Da bi zaustavili brzo nadiranje tih snaga, Nemci su na frontu 237. divizije 19. aprila angažovali borbenu grupu *Rendl*, jačine jednog puka, formiranu od ostataka 392. divizije, koja je u martu bila razbijena u Lici.

U nameri da ubrza savladavanje nemačkih snaga pred ulazom u Istru i što pre, u duhu direktive Generalštaba jugoslovenske armije, uputi ka Trstu i u unutrašnjost Istre jake snage, štab Četvrte armije odlučio je da proširi front. U tom cilju su se 20. aprila s ostrva Raba iskrcali na ostrva Cres i Lošinj 9. divizija i Kvarnerski odred i idućeg dana oslobodili ova ostrva; na desnom krilu Armije privučena je 20. divizija, dok je 45. divizija upućena da se kroz neprijateljski raspored po brigadama infiltriše u Istru. Nanevši visoke gubitke 237. diviziji na frontu prema Rijeci, 19. divizija je prinudila Nemce da odstupe na zapadnu obalu Rječine, dok je 13. divizija izbila na njen izvorišni deo, u rejon Klane. Nemci su ovde obrazovali čvrst front i dovlačili nove snage, oslanjajući se na vrlo jaku utvrđenu liniju (*Ingridštelung*) i onemogućili pokušaj brigada 43. divizije da se infiltrišu. Ujutru 21. aprila, posle teške borbe, 19. divizija je oslobodila Sušak, dokle kod Klane došlo do prvog boja između 13. divizije i pristiglih delova nemačke 188. divizije, koji su se nastavili i sutradan. S obzirom na žestinu kojom su se Nemci branili, 22. aprila štab Četvrte armije odlučio je da ojača krila Armije i desno krilo (20. diviziju) usmeri pravcem preko Mašuna na Pivku i Ilirsku Bistricu, a levo (9. diviziju) sa Cresa iskrca na istočnu obalu Istre, da bi se okružile neprijateljske snage u prostoru Rijeka, Klana, Gomanjce. Uto je 24. aprila kod Klane došlo do drugog boja između privučene 26. divizije Četvrte armije i sada već kompletne nemačke 188. divizije. Obe ove divizije istovremeno su krenule u napad: 26. divizija s namerom da zauzme Klanu, a 188. da se preko nje probije na istok i zatim udari k jugu, u bok glavne grupacije Četvrte armije. U ogorčenim borbama celoga dana trajali su juriši i protivjuriši obeju divizija uz živo angažovanje susedne 13. i 19. divizije, a s nemačke strane 273. divizije, borbene grupe *Rijeka* i brojnih drugih manjih nemačkih i kvislinških formacija. U Riječkoj bici bile su tada angažovane gotovo sve raspoložive snage nemačkog 97. armijskog korpusa, što je stvorilo povoljne uslove za ostvarenje nameravanog manevra Četvrte armije za prodor njenih krila u Istru i Trst.

Sledeća tri dana, do 28. aprila, Riječka bitka je dostigla vrhunac. Dok se na glavnom frontu odvijala bitka, 20. divizija ojačana artiljerijom i tenkovima s Mašuna i Dedne gore sručila se 28. aprila, zajedno s glavninom 43. divizije, na Ilirsku Bistricu, Pivku i Postojnu i odatle usmerila deo snaga u levi bok i pozadinu 97. armijskog korpusa, dok je s juga, iskrcana na istočnu obalu Istre, 9. divizija krenula duž obale u njegov desni bok i pozadinu. Nesmanjeni pritisak divizija Četvrte armije na Riječkom frontu sprečio je Nemce da odvoje potrebne snage za otklanjanje ove veoma opasne situacije na njihovim bokovima i u pozadini. Kad su, po naređenju Generalštaba, krilne divizije Četvrte armije 28. aprila okrenule ka Trstu, 13, 19. i 26. divizija ostale su na Riječkom frontu, a jedna brigada 9. divizije kod Voloskog, sa zadatkom da opkole i unište 97. armijski korpus. Tog dana Nemci su odustali od daljih pokušaja da se probiju na istok i obuhvate divizije Četvrte armije pred Rijekom. Ali, bez obzira na situaciju u Istri i na pravcu Trsta, dovlačili su nove snage u rejon Rijeke. Sledeća dva dana, 29. i 30. aprila, 13. divizija je sa severa, preko Ilirske Bistrice i Šapjana, obuhvatala 97. armijski korpus, 2. brigada 9. divizije s juga, od Opatije i Voloskog, dok su 19. i 26. divizija pritiskivale na frontu Rijeka—Raka (kota 920), gde se neprijatelj beskorisno trošio u upornoj odbrani, naročito na zapadnoj obali Rječine.

Kad se 2. maja težište pritiska na 97. armijski korpus prenelo na sever, opštim pravcem Ilirska Bistrica—Lipa, gde je pristigla još i 8. divizija Četvrte armije, štab 97. armijskog korpusa je istog dana otpočeo pripreme za proboj upravo u suprotnom pravcu, po redosledu: 118. divizija, borbena grupa Rijeka, 237. divizija i nešto zapadnije borbena grupa „Reindl“. Još u toku noći 2/3. maja nemačke jedinice su napustile Rijeku i obalu. Ujutru 3. maja 97. armijski korpus je prešao u napad na sever istovremeno kad i jedinice Četvrte armije koje su bile u borbenom dodiru s njim. Njegova udarna masa toga dana postigla je mestimične uspehe, ali je štab Četvrte armije privlačenjem novih snaga u toku noći 3/4. maja potpuno okružio 97. armijski korpus. I pored mestimičnih prodora 4. i 5. maja koje je 97. armijski korpus izveo kod Ilirske Bistrice, u opštem napadu svih snaga koje su ga okruživale, 6. maja on je pretrpeo vanredno visoke gubitke u ljudstvu i materijalu, izgubivši svaki izgled da se probije dalje. U toku sledeće noći štab 97. armijskog korpusa je kapitulirao. Jedinice Četvrte armije zarobile su 16.000 vojnika sa svom ratnom spremom.

## Povezano
* Ličko-primorska operacija
* Tršćanska operacija
* Završne operacije za oslobođenje Jugoslavije 1945.

## Reference

## Literatura
* *[[Vojna enciklopedija]]* (knjiga osma). Beograd 1974. godina.
* Radule Butorović: Sušak i Rijeka u NOB
* Dr Uroš Kostić: Oslobođenje Istre, Slovenačkog primorja i Trsta 1945.
* Vojno istorijski institut: Završne operacije za oslobođenje Jugoslavije 1944—1945.
* Hronologija Narodnooslobodilačkog rata 1944—1945. (april i maj 1945)
* Nikola Anić, Sekula Joksimović, Mirko Gutić: Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije

## Vanjske veze
* Croinfo: Bitka za Rijeku (1945), pristupljeno 6. 4. 2014.
* Klub Sušačana: Riječka bitka, pristupljeno 6. 4. 2014.
* Paluba.info: Riječka bitka, pristupljeno 6. 4. 2014.