Bočac (tvrđava)

**Bočac** je bio srednjovjekovna utvrda na lijevoj obali Vrbasa, na pola puta između Banje Luke i Jajca, na teritoriji današnje opštine Mrkonjić Grad, Republika Srpska, Bosna i Hercegovina. Njegove zidine postoje i danas iznad akumulacije Hidroelektrane Bočac i ispod istoimenog naselja. Bio je jedan u nizu strateških  odbrambenih objekata u dolini Vrbasa: Banjaluka, tj. današnji Vrbaški Grad, Zvečaj, Greben, Bočac, stari grad Jajce.

Prvi put u izvorima se spominje 1434. u vezi sa prodorom vojske Kraljevine Ugarske, koja je došla u pomoć kralju Tvrtku II Kotromaniću (prva vladavina: 1404–1409, druga vladavina: 1421–1443) u borbi protiv Osmanskog Carstva i Radivoja Kotromanića. Nakon osmanskog osvajanja Kraljevine Bosne krajem juna 1463. kralj Ugarske Matija Korvin (1458–1490) upao je tokom jeseni u Bosnu i osvojio neke njene delove, uključujući Bočac. Na osvojenim teritorijama formirao je Srebreničku i Jajačku banovinu, u čijem se sastavu nalazio i Bočac, sve do konačnog pada pod osmansku vlast 1516. godine. Osmanska posada napustila je tvrđavu pre 1833. godine, kada se u izvorima navodi kao pusto utvrđenje.

Tokom osmanske okupacije dodatno je utvrđivan i dobro održavan, pa su do danas relativno dobro očuvani snažni bedemi i kule koji okružuju prostrano gradsko dvorište.

## Historija
Teritorija na kojoj se nalazi srednjovjekovno utvrđenje Bočac nalazila se u srednjovjekovnoj župi Zemljanik, zajedno sa dva susjedna grada prema sjeveru, Zvečajem (25&nbsp;km.) i tvrđavom Greben u Krupi na Vrbasu (15&nbsp;km). Grad Bočac se prvi put spominje 1434. god. u aktu ugarskog kralja Žigmunda banu Matku Talovcu. Bio je u sastavu Jajačke banovine od 1464. godine. Sve do 1507. godine, grad se spominje u više ugarskih vojnih dokumenata. Građani varoši pod gradom Bočcem su dobivali pomoć od kralja.

Zidine Bočca je prvi opisao dr. Ćiro Truhelka u svome djelu *"Kraljevski grad Jajce"* (str. 71-72). U pisanim tragovima, Grad se prvi put spominje 1494, a 1516. je pao pod osmanlijsku okupaciju. Turci su ga dodatno utvrdili postavili posadu. Iz anonimnog opisa Bosne Hamdija Kreševljaković je došao do informacije da je Bočac bio za ondašnje prilike tvrdi grad, ali ga je čuvalo malo topova.

Srednjovjekovni Bočac je  napušten nešto prije 1833, 45 godina prije austrougarske okupacije. Uopće nije pomenut u popisu iz 1838. Prema Kreševljakoviću, Jukić je došao do podatka ka da su oko 1850. u njemu bila dva topa, ali je bio napušten prije 1833, jer je u popisu zabilježeno da je prazan.

Prvi poznati dizdar, od sredine maja 1617. do iza marta 1626, bio je *Smailaga*, sin *Muhamedov*. Prije maja 1617, u selu Triskovini (pretpostavlja se svom rodnom selu), sagradio je džamiju, mekteb i tekiju i  uvakufio trideset hiljada akči gotovine, svoj posjed kao milić i dva čifluka: Ponir i Ponikve u istom selu. Od toga su se održavala pomenuta dobra, a na njihovom području je kasnije izgrađeno selo, koje je kasnije prozvano Agići, danas mjesna zajednica.  Tu su za Kreševljakovićeva vremena živili Vakifovi potomci prezimena Smailagić.

Oba pomenuta čifluka mulkizirana su beratom od redžeba  (drugu mjesec prije ramazana) 1035. hidžretske godine, odnosno 1626. Iz akta zaklade od džum I. 1026 (maj 1617.) zna se da je uz Bočac bio varoš. Pretpostvlja se da termin ovog čina nije slučajan jer, prema Islamskom vjerovanju mjesec redžeb ima posebno značenje.

Smailaga je imao sina Aliju. U 1704,  dizdar je bio *Mehmedaga*, sin *Alijagin*, od 1793. to je bio *Mustajaga*, a 1815., drugi *Mehmedaga*.

## Izgled utvrđenja

Bočac je podignut na stenovitom uzvišenju iznad Vrbasa i u srednjem veku je imao četiri kule. Nakon otomanskog osvajanja, tri kule su porušene, dok je četvrta, nekadašnji Donžon, vremenom prilagođena upotrebi vatrenog oružja, tako da je na njenom vrhu bilo smešteno tri ili četiri topa. Ona je sa spoljne strane zaobljena, njena unutrašnjost je kvadratna, dok debljina njenih zidova dostiže i do 3,5 metra.

Na istočnoj padini uzvišenja, koja se spušta ka Vrbasu, nalazilo se podgrađe ,koje je bilo zaštićeno bedemom koji se spuštao do same reke i isturenom kulom.

Oko tvrđave se razvilo naselje, koje se pružalo na obe strane Vrbasa i najverovatnije je bilo spojeno mostom preko reke, a na mestu Crkvina se, u srednjem veku, nalazila crkva. Temelji crkve bili su vidljivi, sve do podizanja brane za HE Bočac.

## Nacionalni spomenik
Površina grada iznosi oko 2500 m2. Pored kasnijih pregradnji, osnova grada je ostala ista. Imao je četiri kule. Primjetno je dugogodišnje neodržavanje ovog zaštićenog spomenika. Naročito je uništen prilikom gradnje puta uz Vrbas, krajem XIX vijeka. Arheološki je ispitivan 1977 (Ivo Bojanovski), nakon čega je i djelimično obnovljen u okviru izgradnje Hidroelektrane Bočac.

Tvrđava Bočac je 2005. godine od strane Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglašena Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine

## Povezano
* Bočac (jezero)
* Spomenik kulture
* Tvrđava Greben

## Napomene

## Izvori

## Literatura
* 

## Vanjske veze

* Čuvar klisure: Grad Bočac
* TORS:Srednjovjekovno utvrđenje Bočac