Operacija Schwarz

::*Za završnu fazu operacije Švarc vidi [[Bitka na Sutjesci]]*

**Operacija Švarc** ili **"Crno"** ( - slučaj Crno), poznata kao ***peta neprijateljska ofenziva***, je bila velika nemačka operacija sa ciljem razoružanja četnika i uništenja partizana na teritoriji okupirane Jugoslavije, tokom Drugog svjetskog rata, od 15. svibnja do 16. lipnja 1943. godine.

Najpoznatija bitka pete neprijateljske ofanzive je **[[Bitka na Sutjesci]]**, kojom su partizani izvršili proboj iz njemačkog obruča juna 1943. godine, u blizini rijeke Sutjeske u jugoistočnoj Bosni.

Nijemci su imali za cilj razbiti grupe otpora i čvrsto posesti jadransko zaleđe, usled nastupanja Saveznika u Sredozemlju. Sile Osovine su pod njemačkim zapovjedništvom okupile oko 127.000 vojnika i oklopnih vozila, uključujući njemačke, talijanske, endehazijske, bugarske i neke četničke jedinice, te preko 300 zrakoplova. Nasuprot ovim snagama stajalo je 18.000 vojnika Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.

Na samom početku operacije, Nemci su razoružali do tada lojalne četnike. Prema nemačkom izveštaju, pri zarobljavanju 3200 četnika nije bilo mrtvih. Pošto je otpor četnika prilikom masovnog hapšenja izostao, borbe su počele 15. maja, koncentričnim nastupanjem nemačkih snaga protiv partizana na prostoru Sandžaka i severne Crne Gore. Snage osovine su uspele da opkole Glavnu operativnu grupu Vrhovnog štaba NOVJ na teško prohodnom planinskom području Durmitora. Time su snagama NOVJ nametnuli dugotrajne iscrpljujuće borbe, suprotne taktici partizanskog ratovanja i, s obzirom na odnos snaga u ljudstvu i tehnici, krajnje nepovoljne po NOVJ. Partizanske snage našle su se zatvorene na malom prostoru, neprekidno tučene artiljerijskim i vazduhoplovnim snagama, trpeći ogromne gubitke, a bez izvora hrane. 9. lipnja su Njemci umalo uspjeli likvidirati partizanskog komandanta Tita kad je od eksplozije avio-bombe ranjen u ruku.

10. juna, u ranim jutarnjim satima, Prva proleterska udarna brigada je razbila njemačku borbenu grupu Höhne i probila neprijateljski obruč na Sutjesci. Partizanske bolnice su ostale okružene - poubijani su bez milosti, ranjenici i liječničko osoblje. Ukupno je stradalo oko 7,500 partizana, više od trećine vojnika koji su ušli u borbe. I pored gladi, teških gubitaka, ekstremnih fizičkih napora i neprekidnih borbi snage NOVJ zadržale su visok moral, disciplinu i borbenost, što im je priznao i neprijatelj. Njemački glavnokomandujući general Rudolf Lüters je u svom izvješću opisao "komunističke pobunjenike" kao "dobro organizirane, vješto vođene i s borbenim moralom koji izaziva čuđenje".

Borbe su završene 15. juna 1943. godine probojem glavnine snaga NOVJ u Bosnu. Odmah po proboju iz obruča NOVJ je prešla u protuofenzivu u istočnoj Bosni, čisteći utvrde Sila osovine u Vlasenici, Srebrenici, Olovu, Kladanju i Zvorniku tokom slijedećih 20 dana.

Operacija Schwarz je bila nesumnjivo, i po obimu i po broju poginulih vojnika, najveća do tada preduzeta operacija na prostoru Jugoslavije. Uslijedila je odmah nakon Operacije Weiss, koja nije uspijela ostvariti isti cilj: uništi glavninu partizanskih snaga. Vezane operacije „Belo“ i „Crno“ predstavljaju prelaz između gonjenja gerilskih grupa, što je bio preovlađujući oblik dejstava 1941. i 1942, i otvorenog manevarskog rata, koji je nastupio dolaskom Druge oklopne armije na teritoriju Jugoslavije avgusta 1943. godine.

Neuspeh pete ofenzive bio je prekretnica za Jugoslaviju u Drugom svjetskom ratu. U SFRJ, Sutjeska je postala simbol izuzetnog požrtvovanja, hrabrosti i moralne čvrstine u najtežim iskušenjima.

## Pozadina

Tokom prethodne operacije Weiss, četnici su se borili protiv partizana pod italijanskom komandom. Međutim, još u toku operacije, vođeni su pregovori nemačkog i italijanskog vrha o razoružanju četnika. Načelnik italijanskog generalštaba kopnene vojske general Vitorio Ambrozio je početkom marta 1943. godine pozvao u Rim generala Robotija i Birolija na razgovore o razoružanju četnika i operacijama protiv partizana. General Roboti je bio žestoko protiv razoružavanja četnika, bar dok se ne unište partizani, o čemu je ostavio sledeću belešku:

Ovaj stav delio je i general Ambrozio, ali su se morali povinovati obećanju koje je Musolini dao Hitleru. Hitler je računao da bi se, u slučaju eventualnog engleskog upada na Balkan, "italijanski" četnici našli na strani neprijatelja.

## Nemački plan operacije

Operacija Švarc je imala dve etape - razoružanje i raspuštanje četnika (i likvidaciju Mihailovićevog štaba), i uništenje operativne grupe NOVJ. U prvoj fazi, Nemci su planirali da na prepad razoružaju i interniraju četnike oslonjene na italijanske snage. U drugoj fazi predviđeno je koncentrično nastupanje protiv snaga NOVJ. Delikatan problem predstavljale su čvrste veze četnika sa italijanskim snagama. I pored saglasnosti sa najvišeg mesta, italijanske snage na svim nivoima snažno su se suprotstavljale toj ideji. Njemački opunomoćeni general u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj Edmund Glaise von Horstenau piše u svom ratnom dnevniku o opsežnim višemjesečnim pripremama za operaciju u osovinskom taboru:

Nemačka komanda je operativni plan nastupanja protiv NOVJ prilagodila karakteristikama terena. Planirali su da koncentričnim nastupanjem Operativnu grupu NOVJ sabiju na prirodno izolovani i gotovo nenastanjeni prostor između kanjona Tare i Pive, i planine Durmitor, te da je tamo unište masovnom upotrebom avijacije, artiljerije i planinskih trupa. 1. brdska divizija svojim severnim krilom, italijanska divizija "Venecija", borbena grupa "Ludviger" (724. nemački, 61. i 63. bugarski puk), 369. divizija i 118. lovačka divizija sa 4. planinskim zdrugom NDH raspoređene su polukružno sa istočne i severne strane. Ove snage trebalo je da u prvoj fazi ovladaju Sandžakom i potisnu snage NOVJ na levu stranu Tare. Južno krilo 1. brdske, divizija Ferara i 7. SS divizija trebalo je da potisnu snage NOVJ sa juga i jugoistoka. Nakon toga, 118. divizija imala je zadatak da posedne levu obalu Pive i tako zatvori okruženje, da proboj ometaju ne samo jake snage nego i duboki rečni klanci. Time bi snage NOVJ bile dovedene u bezizlaznu situaciju i uništene.

6. maja 1943. godine general Rudolf Liters je naredio da ovu operaciju treba držati u strogoj tajnosti, te da osobe van nemačkog Vermahta, pa i pripadnici savezničkih vojski, ne smeju o tome biti informisani "niti u formi nagoveštaja".

## Pripreme za operaciju „Švarc“

Na osnovu posete ministra inostranih poslova Italije, grofa Galeaca Ćana, Hitlerovom glavnom stanu u Vinici na Istočnom frontu, kao i iz pisma koje je Hitler uputio Benitu Musoliniju, videlo se da nemački Vermaht duboko veruje da će saveznici izvršiti invaziju Balkana posle pobede kod El Alamejna i posedanje severne Afrike. Operacijama „Vajs I“, „Vajs II“ i „Vajs III“ ( I, II i III, „belo“), tj. bitke na Neretvi, nemački Vermaht nije postigao željene ciljeve i nije uništio pobunjenu gerilu na Balkanu, pa se pristupilo pripremama za novi poduhvat.

Operacijom „Švarc“, Vermaht je nameravao da raščisti pozadinu jadranske obale uništavajući i četnički i partizanski pokret, koji su se i dalje čvrsto držali u Hercegovini i Crnoj Gori. Pošto je plan „Vajs“ zahtevao angažovanje dodatnih snaga radi potpunog uništenja snaga NOV i POJ, Hitler je zamislio operacijski plan „Švarc“ potpuno suprotan od plana „Vajs“. Pošto su italijanski komandanti u Jugoslaviji bili veoma neskloni razoružanju četnika, Hitler je saglasnost izborio preko Musolinijeve vlade i Generalštaba. Ipak, u prvoj fazi po tom pitanju došlo je do napetosti i nesporazuma između nemačke i italijanske vojske.

Za ovu operaciju komandant Jugoistoka, general-pukovnik Aleksandr Ler (), dobio je kao pojačanje na raspolaganje 1. brdsku diviziju sa istočnog fronta. Ler je taktičku komandu poverio nemačkom komandantu trupa u Hrvatskoj Rudolfu Litersu. Borbena grupacija za ovu operaciju otuda je nosila naziv Korpus Hrvatska.

## Angažovane snage

### Osovinske snage

Nemci su znali za veliku važnost cele operacije pa su za nju angažovali čak 8 divizija, 3 puka i jednu celokupnu brigadu. Oko **120.000** vojnika. Osim Nemaca, angažovani su i delovi italijanske armije, hrvatskog domobranstva i bugarskih pukova. Za operaciju „Švarc“, Nemcima je bilo ustupljeno na raspolaganje:
* Nemačke snage
** 1. nemačka brdska divizija – general-lajtnant Valter Štetner ()
** 7. SS divizija „Princ Eugen“ – SS-obergrupenfirer Artur Fleps ()
** 118. lovačka divizija – general-lajtnant Jozef Kibler ()
** 104. nemačka lovačka divizija (delovi) – general pešadije Hartvig fon Ludviger ()
** 369. legionarska divizija – general-lajtnant Fric Najdhold ()
** 4. puk Brandenburg
** samostalni 659. inžinjerijski bataljon
** 202. tenkovski bataljon
* Snage NDH
** 4. Domobranski gorski zdrug
* Italijanske snage
** Divizija „Taurinenze“ – general-major Mikele Radelo
** Divizija „Ferara“ – pukovnik Karlo Magaljoti
** Divizija „Venecija“ – pukovnik Marko Lukio
* Bugarske snage
** 61. ojačani bugarski puk iz Trakije
** 63. kombinovani bugarski puk

Za operaciju je intenzivno angažovana i avijacija. Osovinske snage na terenu podržavalo je preko 300 aviona raznih tipova. 
Celokupnom operacijom na nemačkoj strani je rukovodio general-pukovnik Aleksandar Ler, komandant Armijske grupe E. Taktički komandant bio je general Rudolf Liters, komandant korpusa Hrvatska.

### NOVJ

Snage NOV i POJ su brojale oko 22.000 boraca (uključujući bolnicu):
* Prva proleterska divizija – general-major Koča Popović
* Druga proleterska divizija – general-major Peko Dapčević
* Treća udarna divizija – pukovnik Radovan Vukanović, zatim pukovnik Sava Kovačević,
* Sedma banijska divizija – pukovnik Pavle Jakšić
* Šesta istočnobosanska brigada
* Petnaesta majevička brigada

## Ofanziva NOVJ u Crnoj Gori

Dok su Nemci vršili pripreme za operaciju „Švarc“, na teritoriji Hercegovine i Crne Gore vođene su oštre borbe. Operativna grupa NOVJ-a je nakon pretrpljene ofanzive „Vajs“ krenula svim snagama preko Hercegovine da se probije u Crnu Goru, uništi četnike i Italijane, i zavlada terenom. Na tom prostoru bi se iscrpljeni borci odmorili, ranjenici lečili, a zatim bi se krenulo prema Kosovu u južnu Srbiju.

Žestoke borbe između partizana i italijansko-četničkih snaga vođene su na sektoru Foča-Kalinovik-Gacko-Šavnik. Nevesinje koje je prelazilo iz ruke u ruku čak osam puta. Snage NOVJ su 6. aprila forsirale Drinu, razbile delove divizije Taurinenze i četnike kod Ifsara, zauzele Čajniče i opkolile Foču, u kojoj je opkoljen jedan italijanski bataljon i oko 1000 četnika. Goneći četnike sve dublje u Crnu Goru, Vrhovni štab NOVJ se prebacio na planinu Durmitor.

Nakon teškog poraza nanesenog Italijanima u pivskom Javorku, 1. maja Prva i Druga proleterska divizija krenule su u obuhvatno nastupanje radi likvidiranja italijansko-četničkog garnizona u Kolašinu, sa namerom da nastave prodor prema Beranama.

U sklopu opkoljavanja Kolašina, udarna grupa bataljona (dva bataljona Četvrte i jedan bataljon Pete crnogorske brigade) razbili su 15. maja 383. italijanski puk kod Bioča.

## Nastupanje Nemaca ka Crnoj Gori

Snage Vermahta su ka Crnoj Gori nastupale sa severa i sa istoka. U utvrđenjima u Foči još od 15. aprila snage NOVJ držale su u blokadi delove italijanske alpske divizije "Taurinenze" i oko 1.100 četnika. Početkom maja, delovi nemačke 369. legionarske divizije su prodrli do Foče, potiskujući Šestu istočnobosansku i Petnaestu majevičku brigadu, oslobodivši bataljon Aosta italijanske divizije Taurinenze i oko 1.000 četnika, koje su snage NOVJ 23 dana držale pod opsadom. Četnici su razoružani, ali nisu internirani već su pušteni kućama.

Levo krilo 369. legionarske divizije nastupilo je iz pravca Priboja prema Pljevljima, i, ne naišavši na otpor, spojilo se sa glavninom divizije "Taurinenze".

Operacija je sa istoka počela nastupanjem 1. brdske divizije u Crnu Goru iz pravca Peć-Novi Pazar. Početkom maja Đurišić je uspostavio kantakte sa delovima (prethodnicom Remold) 1. brdske divizije i 4. pukom Brandenburg.

Sredinom maja 1943. glavnina snaga JVuO se nalazila oko grada Kolašina. U međuvremenu, Mihailović je napustio selo Lipovo u krenuo ka Srbiji. Istog dana uprkos uspostavljenim kontaktima i snažnom protivljenju komandanta italijanskog 14. korpusa generala Ronkalje, Nemci su nakon ulaska u Kolašin zarobili majora Pavla Đurišića sa celim štabom i oko 1.200 četnika. Nakon zarobljavanja glavnine crnogorskih četnička kod Kolašina, Nemci su nastavili operaciju „Švarc“.

## Razoružanje i hapšenje četnika

Četnici su Italijanima učinili ogromnu uslugu učešćem u borbi protiv ustanika, tj. partizana. Međutim, usled očekivanog iskrcavanja Saveznika, postignut je dogovor Rima i Berlina da se oni razoružaju. Đurišićevi četnici su početkom maja uspostavili kontakt sa nastupajućim delovima nemačke 1. brdske divizije. Prihvativši komunikaciju, Nemci su postigli da se veliki broj četnika na čelu sa Đurišićevim štabom koncentriše u Kolašinu. Iznenadnim prepadom 14. maja ujutro, Nemci su bez otpora pohvatali i razoružali glavninu Đurišićevih snaga u Crnoj Gori (četnička kolona je brojala oko 2.000 ljudi, računajući i neke meštane).

Oko hvatanja Pavla Đurišića je izbio ozbiljan sukob između Nemaca i Italijana. Italijani su opkolili grupu kuća gde se nalazio štab nemačke divizije sa Đurišićem, na položaje postavili mitraljeze i jaku pešadiju:

Valter fon Štetner, komandant nemačke 1. brdske divizije, je zahtevao od Ronkalje, komandanta XIV korpusa italijanske vojske, da četnici budu razoružani. Ronkalja je odgovorio da za područje Kolašina ne brinu i da bez naređenja italijanskog guvernera "ne sme ni jedan četnik da bude razoružan". Nakon što je Štetner insistirao da ima izričito naređenje pretpostavljenih da četnike smesta razoruža, Ronkalja je zapretio da to znači rat:

Neki četnici su uspeli da se izvuku uz pomoć Italijana, preobučeni u talijanske uniforme:

Nemačke snage na terenu su apelovale na višu komandu da preispita odluku o hapšenju četnika, jer su se pokazali kao pouzdani saborci protiv partizana:

Nemačka komanda nije odustala od prvobitne zamisli. Od 3.200 ukupno zarobljenih četnika, oko pola (34 oficira i 1588 vojnika) je internirano u zarobljeničke logore. Od preostalog broja, oko 800 četnika je upućeno u nosački bataljon, evakuisani su bolesni, iznemogli, ljudi preko 60 i deca ispod 16 godina. Tih 800 četnika Nijemci će koristiti za nosače municije, konjovodce i, uopće, fizičke radnike tokom bitke na Sutjesci.

Ipak, potpuno razoružavanje nije uspjelo: preostale četničke jedinice uspješno su se sklonile pod talijansku zaštitu. Sam Mihailović izbjegao je zarobljavanje i povukao se u Srbiju. Nakon Mihailovićevog bekstva iz Crne Gore, nemačka komanda naređuje da se štampa poternica za njim. Istovremeno, izašla je ucena i za Tita na istom plakatu sa Mihailovićem i sa istom cifrom od 200.000 zlatnih nemačkih maraka.

## Sudar Vermahta i NOVJ

U oblasti Kolašina i Bijelog Polja se ofanziva NOVJ sudarila sa ofanzivnim nastupanjem Nemaca. Prvi oštri sukobi izbili su u Mojkovcu i kod Brodareva 15. maja.

### Početne borbe u Crnoj Gori

15. maja 1943. otpočela je peta ofanziva protiv Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba NOVJ-a. Do prvih oštrih sukoba došlo je na severu, između Čajniča i Foče, sa delovima 369. legionarske divizije, i na istoku, kod Brodareva i Mojkovca, sa 1. brdskom divizijom.

Suočivši se sa nastupanjem krupnih nemačkih snaga sa istoka, Vrhovni štab NOVJ-a odlučio je da zauzimanjem Foče spreči zatvaranje obruča i obezbedi komunikaciju prema istočnoj Bosni. Napad je od 21. do 25. maja izvodila ojačana Prva proleterska divizija protiv glavnine nemačke 118. lovačke divizije i 4. gorskog zdruga NDH. I pored određenih taktičkih uspeha (razbijanja 7. gorske pukovnije 21. maja i 13. gorske pukovnije 24. maja), nakon bočnog udara delova 369. divizije kod Gradca 25. maja, ovaj napad pokazao se besperspektivnim. Otuda je Vrhovni štab 27. maja naredio prebacivanje svih snaga na levu obalu Tare.

118. lovačka divizija imala je zadatak da sa zapada izbije na Pivu i blokira je. Njen 738. puk 22. maja bez kontakta sa jedinicama NOVJ izbio je na Vučevo, visoravan zapadno od Pive. Međutim, na ovoj širokoj i neprohodnoj oblasti nisu mogli da organizuju veze i snabdevanje, pa je komandant puka, potpukovnik Anaker, jedan bataljon uputio na jug, radi uspostavljanja veze sa 7. SS divizijom, a jedan na zapad, radi veze sa štabom svoje divizije. Preostali, 2. bataljon u dramatičnoj borbi 29. maja dva bataljona Druge proleterske zbacili su sa dominantnih pozicija. Intervenciju delova divizije sa severa, preko Drine, suzbiole su snage Prve proleterske divizije koje su se prebacile preko Tare. Time su snage NOVJ čvrsto zaposele Vučevo i sprečile Nemce da zatvore obruč na Pivi. Sledeća prirodna prepreka na kojoj je 118. divizija to mogla učiniti, bila je dolina Sutjeske.

Od 18. maja počelo se ispoljavati nastupanje 7. SS divizije i italijanske divizije Ferara sa juga prema Šavniku, Žabljaku i Mratinju. Uspešna odbrana Prve dalmatinske i Pete crnogorske koje su suzbile nastupanje desnog krila 7. SS divizije i Italijana, omogućila je organizovanje napada na levo krilo 7. SS divizije.

### Proboj ka istočnoj Bosni

Počev od 31. maja, pa do 5. juna, 4. crnogorska, 7. krajiška i 10. hercegovačka vodile su oštre i iscrpljujuće borbe sa Nemcima na krševitim stranama planine Bioč i u gornjem toku Pive. Postignuti uspesi bili su nedovoljni, s obzirom na rezerve kojima su Nemci raspolagali.

Ustanovivši da je taj pravac, preko izvorišnog dela Sutjeske i Gatačkog polja, gusto posednut po dubini, Vrhovni štab je organizovao savetovanje 3. juna u Mratinju. Zaključeno je da je situacija kritična, i snage su podeljene na dva dela. Prvu grupu sačinjavale su Prva i Druga divizija sa vrhovniš štabom, a drugu Treća (u nešto izmenjenom sastavu) i Sedma divizija, sa Centralnom bolnicom i delom većnika AVNOJ-a. Drugom grupom rukovodili su Milovan Đilas, kao delegat Vrhovnog štaba, i Sava Kovačević, koji je imenovan za komandanta Treće divizije. Dve grupe trebalo je da se probijaju u divergentnim smerovima radi razvlačenja nemačkih snaga. Prva grupa trebalo je da se probija preko Sutjeske, dok je drugoj dat zadatak da se vrati na desnu obalu Tare, u Sandžak.

### Saveznička misija kod NOVJ

Obavešten o dolasku britanske vojne misije, Vrhovni štab je 20. maja 1943. napustio Đurđevića Taru i smestio se u šumu kod Crnog Jezera, u podnožju Durmitora.

U noći 27/28. maja je stiglo je britansko Odeljenje za vezu, sa šifrovanim nazivom misija „Tipikal“. Na čelu ove misije nalazili su se kapetan Bil Stjuart, koji je govorio srpsko-hrvatski jezik, jer je pre rata radio u britanskom konzulatu u Zagrebu, i Vilijam Dikin, profesor istorije na Oksfordu. Pored njih dvojice misija je imala još 4 člana.

Već sutradan Tito je primio Britance i zahtevao je vojnu pomoć i tražio da britansko vazduhoplovstvo bombarduje nemačke centre koncentracije. Pošto na ovom sektoru nije bilo nijednog četničkog vojnika, Dikin je javljao komandi da se jedino snage NOVJ bore protiv Nemaca. Nešto kasnije, nakon borbe na Sutjesci i upoznavanja sa situacijom u Bosni, te nakon zarobljavanja četničkog komandanta Zeničkog odreda Goluba Mitrovića kod kojeg su zaplenjeni dokumenti o saradnji s NDH i Nemcima, kapetan Dikin javio je da četnici sarađuju sa Nemcima i Italijanima protiv partizana.

U Mihailovićevom štabu se tada nalazio britanski pukovnik Vilijam Bejli. Nakon prolećne krize u odnosima, kad je izvestio o saradnji četnika sa Italijanima, Bejli je izvestio komandu u Kairu da je Draža Mihailović na vreme izbegao iz Crne Gore, i da Nemci razoružavaju četnike.

Saveznički komandant Sredozemlja general Vilson je 26. maja 1943. godine izdao zapoovest Mihailoviću da svoje trupe prebace istočno od Ibra, i da tamo vode borbu sa Nemcima, jer zapadno od Ibra "partizani predstavljaju dobru i efikasnu borbenu snagu u svima rejonima gde je general Mihailović pretstavljen jedino kvislinzima".

### Glavnina NOVJ i Vrhovni Štab u obruču

Vrhovni štab je video da se glavna operativna grupa može probiti jedino dolinom Sutjeske jer su tu bile slabije snage Nemaca. Međutim, Nemci su predvideli ovakav razvoj događaja, pa su požurili da utvrde čitavu dolinu Sutjeske.

Na mestima: Tjentište, Ljubin Grob, Vučevo, Bare, Ličke Kolibe, Košuta, Popov Most, Milinklade, Suha, Vrbnica, Maglić i Volujak, koja leže u dolini reke Sutjeske skoro mesec dana su se vodile teške i krvave borbe u drugoj fazi operacije „Švarc“, pa je bitka zbog ovih mesta koja leže u dolini reke Sutjeske i dobila naziv „Bitka na Sutjesci“.

Operativna glavnina NOVJ je imala i centralnu bolnicu sa oko 3000 ranjenika, od kojih su 1000 bili tifusari.

U napad preko Pive i Vučeva u dolinu Sutjeske upućena je Prva proleterska divizija. Kao dominirajuća tačka trebalo je posesti brdo Vučevo, napraviti koridor za slobodni prolaz preko Sutjeske, pravcem Zelengore i dalje u Bosnu.

I njemačka komanda je predvidela takvu mogućnost, pa je poslala prethodnicu da zauzme Vučevo. U borbi prsa u prsa, snage Prve proleterske divizije su uspele da zbace Nemce i zagospodare ovom dominirajućom tačkom. Nemci su zatim počeli zaposedati čitavu dolinu Sutjeske, od Tjentišta do njenog ušća u Drinu kod Čelebića. Tim pravcem je prodirala i 7. SS divizija „Princ Eugen“ koja je opkoljavala glavninu snaga i centralnu bolnicu. Početkom juna počela je prava drama na Sutjesci.

Pošto je pokušaj proboja fronta preko Foče propao, Vrhovni štab je morao da se vrati na početne položaje, što su Nemci iskoristili da naprave još čvršći obruč.

Tako se prvih dana juna čitav Vrhovni štab našao u obruču, zajedno sa centralnom bolnicom u dolini Sutjeske.

Tito je 3. juna sa Vrhovnim Štabom prešao Pivu kod Mratinca. Istog dana na sednici Vrhovnog štaba se diskutovalo o položaju grupacije NOVJ sa bolnicom.

Pored svakodnevnih borbi, kanjon Sutjeske su svakodnevno zasipali avioni bombama i to u vrlo niskom letu. Naročito su veliki gubici bili u redovima Druge dalmatinske brigade koja se sukobljavala sa jačim snagama 117. divizije. U operativnom dnevniku Nemačke komande stoji da je u borbi kod Gackog za jedan dan poginulo 200 partizana i 50 Nemaca.

U teškoj situaciji po Vrhovni štab i čitavu glavninu, odlučeno je da se čitava operativna grupa podeli na dva dela: Prvu grupu bi činilo deset brigada Prve i Druge proleterske divizije, koje su već forsirale Pivu, a drugu grupu šest brigada Treće udarne i Sedme banijske divizije sa centralnom bolnicom koje su se nalazile istočno od Pive.

Prva grupa je trebala da se probije preko Sutjeske na severozopad, a druga s centralnom bolnicom preko reke Tare natrag u Sandžak.

Na prostoru oko kanjona Sutjeske i Suhe počele su žestoke borbe za okolne visove, koji su naizmenično padali u ruke i jednih i drugih. Napravljen je prostor od 5–6&nbsp;km za prolaz glavnine snaga. Tu su trebali krenuti i ranjenici.

Prva proleterska divizija je krenula preko Milinklada i 8. juna 1943. izbila u rejon Lučkih i Vrbničkih koliba na Zelengori. Druga proleterska divizija je imala manje sreće. Na mestu Bare, nedaleko od Volujaka bilo je poprište krvavih borbi sa jedinicama 118. nemačke divizije.

Naročito je stradala Druga dalmatinska brigada. Samo u jednom danu poginulo je preko **600** boraca. Ostao je manji vod koji je poslao poruku Vrhovnom štabu da će se svi borci boriti do poslednjeg. Nemački udari na Barama i Košuti su bili još žešći.

Naročito teška situacija bila je na sektoru druge grupe, koja se sa centralnom bolnicom probijala neuspešno preko Tare u Sandžak.

Zato je Vrhovni štab naredio da druga grupa krene sa njom zajedno preko Vučeva i Sutjeske. To je iziskivalo nekoliko dana, pa je obruč bio još čvršće stegnut. I pored predloga komandanta Prve proleterske divizije Koče Popovića da se sve snage probiju u pravcu gde se probijala Prva proleterska divizija, Vrhovni štab je ostao da čeka drugu grupu koju je predvodio Sava Kovačević.

U velikom obruču u kome se tada nalazio Vrhovni štab, javljeno je da je 9. juna 1943. godine Tito ranjen na brdu Milinklade na planini Ozren. Pukovnik Savo Orović je svojim fotoaparatom ovekovečio ovaj događaj pored jedne pećine, gde se skrivao Vrhovni štab. U istom napadu, poginuo je kapetan Bil Stjuart, Đuro Vujović, titov lični patilac i još nekoliko partizana.

Da bi se spasla glavnina snaga i centralna bolnica naređeno je bilo da se posednu dominirajuće kote "Velika Košuta" i "Ljubin Grob", koje su se još nazivale "koridori spasa". Za Košutu je bila određana Sedma brigada Druge proleterske divizije]], dok je Četvrta proleterska crnogorska NOU brigada branila Ljubin Grob. Tu je poginuo i komandant Četvrte crnogorske brigade Vasilije Đurović Vako.

### Proboj obruča

Pre početka glavnog boja naređeno je da se zakopa sve teško oružje, spali arhiva i svi konji zakolju za ishranu boraca. Koča Popović je, nakon delimičnog uspeha velikog napada 5/6. VI na Košur, Borovno i Popov Most, već sedmog sa svoje dve brigade prodro u srce Zelengore. Tu je ostao narednih dana, prateći kako se prostor sužava i nemačke kolone napreduju iz svih pravaca. Njegovu ideju energičnog i brzog prodora sa Zelengore na sever Tito nije odobrio. Već 9. VI Koča se sa svoje dve brigade našao pod udarom glavnine 369. pešadijske divizije sa severa (kg Höhne), istoka (kg Wertmüller) i zapada (kg Fischer).

Devetog posle podne Koča je došao do zaključka da je dalje čekanje pogubno, poslao Titu kurira sa porukom da on odlazi na sever, i da preporučuje da krenu za njim. Prema njegovoj zamisli, nemački položaji trebalo je da budu bezobzirno pregaženi, i da se preko njih bez i najmanjeg zadržavanja, nastupanje nastavi u najvećem mogućem tempu. Koča se pobrinuo da obrazloženje o presudnom značaju ove borbe dopre do svakog borca i komandira.

Prvi tračak nade za izvlačenje iz obruča načinjen je 10. juna u ranim jutarnjim satima, kada je Prva proleterska brigada kod sela Balinovac u jurišu pregazila borbenu grupu Höhne. 

Istovremeno, Treća krajiška brigada razbila je bataljon borbene grupe Fischer. Borci su jurnuli uz brdo Pliješ (1642) sa željom da otmu pukovsku zastavu, ali je zam. kom. divizije Vaso Jovanović naredio da se bez zadržavanja grabi napred, na sever, prema cesti Foča-Kalinovik. Tokom sledećeg dana obe brigade pregazile su reorganizovane ostatke borbene grupe Höhne, razbile borbenu grupu Wertmüller koja je pokušala da se umetne sa istoka, i naterali u bekstvo iz poslednje rezerve izvučena pojačanja.

Za 48 sati dve brigade savladale su izrazito težak teren sa rastojanjem od 20&nbsp;km vazdušne linije, praktično neprekidno savlađujući otpor osam puta brojnijeg neprijatelja, koji je učestalo pokušavao protivnapade, stalno privlačeći i uvodeći nove snage. O ovom proboju je javio Berlinu i general Ler, ali ga je nazvao lokalnim probojem.

12. VI brigade su već ovladale putem Foča - Kalinovik, a sa pristizanjem ostalih brigada ostvarena je kohezija cele Operativne grupe Vrhovnog Štaba. 12. juna zauzeto je selo Rataj i tako još više proširena pukotina u nemačkom obruču. 13. VI, razbijajući sve delove 369. divizije koje je štab uspevao da sastavi, glavnina Operativne grupe prešla je put Foča - Kalinovik, razbivši tako i poslednju nadu Nemaca da će okružiti.

Takve sreće nije bila Treća udarna divizija Save Kovačevića s glavninom centralne bolnice koja je ostala u neprijateljskom obruču u dolini Sutjeske, gde su se nalazile 7. SS, 118, 1. brdska divizija i italijanska divizija "Ferara". Na Tjentištu je 12. juna izbrojano 214 mrtvih partizana, a 34 su zarobljeni. 13. juna počeo je odlučujući prodor ove grupe. Divizija je podeljena na nekoliko delova i probijala se duž reke Sutjeske samostalno. U jednom od takvih juriša, nadomak zidina spaljenog sela Krekova poginuo je Sava Kovačević. Uz velike gubitke, Treća divizija se probila u dolini Sutjeske i uskoro priključila ostalim jedinicama na Zelengori.

13. juna, Nemci su pronašli u dolini Sutjeske ranjenike koji su se odvojili od glavnine i sve ih pobili. U nemačkom izveštaju piše da su svi poubijani, jer je većina bila zaražena tifusom. 14. juna prodorom prema Zelengori, glavnina NOVJ s Vrhovnim štabom i delom ranjenika je uspela izaći iz obruča i poći za Bosnu.

15. juna okončana je operacija „Švarc“. 118. divizija je prestala sa napadima, a general Liters je javljao Hitlerovom glavnom štabu da je glavnina partizanskih snaga uspela da pobegne iz Crne Gore u Bosnu.

## Ratni zločini

Od preko 7.000 poginulih boraca NOVJ na Sutjesci, veliki deo predstavljaju iscrpljeni borci i ranjenici koje su Nemci bez veće procedure jednostavno likvidirali. Izveštaj 1. brdske divizije kaže: "**Zarobljeno: 498, od toga streljano 411**." Većinu nepokretnih ranjenika (njih oko 700) partizani su sakrili u Pivskoj Planini, sa bolničarkama. Međutim, Nemci su ih, pretraživši teren sa psima tragačima, likvidirali gotovo do poslednjeg, zajedno sa bolničarkama. Pored toga, ubijen je veliki broj civila. Na primer, u mestu Dola u Pivi samo 7. juna esesovci su pobili 520 meštana, među kojima i 106 djece.

Nacisti su meštane ubijali masovno i bezobzirno, kao na primer u selu Grab:

Prilikom napada na Košur ostao je da leži veliki broj ranjenika. Major Strecker, komandant 3. bataljona 738. puka je dao naređenje za likvidaciju svih nepokretnih ranjenika:

Četnici su takođe klali partizanske ranjenike sa Sutjeske, pa su juna 1943. godine zaklali u selu Jelaču i Vrbnici dr Simu Miloševića i hrvatskog pesnika Ivana Gorana Kovačića.

## Gubici

Operacija „Švarc“ je nanela velike gubitke jedinicama NOVJ:
* 1. divizija: 1514 poginulih od 5041 boraca ukupno, ili 30,03%
* 2. divizija: 2605 poginulih od 8106 boraca ukupno, ili 32,14% (računajući jedinice pod njenom komandom 10. juna)
* 3. divizija: 1554 poginulih od 4664 boraca ukupno, ili 33,32% (računajući i 3. bat. 10. herc. brigade)
* 7. divizija: 1349 poginulih od 2547 boraca ukupno, ili 52,96%

Poginuli su istaknuti revolucionari: Veselin Masleša, Sava Kovačević, Sima Milošević, Vasilije Đurović Vako, Ivan Goran Kovačić, Olga Popović-Dedijer, Pero Ćetković, Moma Stanojlović i mnogi drugi, ali je glavnina NOVJ-a bila sačuvana.

## Posljedice

Po završetku operacije, Siegfried Kasche, njemački veleposlanik pri NDH, obavijestio je ministarstvo u Berlinu o njezinom djelimičnom neuspjehu:

Sumirajući rezultate po završetku operacije Schwarz, u izvještaju 7. SS dobrovoljačke brdske divizije Prinz Eugen poslatom 25. jula 1943, o držanju četnika, kao i o italijanskoj naklonosti prema njima, navedeno je:

U drugom izvještaju poslatom istog dana iz 7. divizije, konstatuje se da je tokom operacije Schwarz situacija bila, kada je o „neprijateljima“ riječ, nešto složenija:

U dnevnom izvještaju za 14. jun 1943. (tj. pred sam svršetak operacije), obavještavajni oficiri iz njemačke 118. divizije opisuju tešku situaciju »kod neprijatelja«:

Na bojnom polju ostalo je skoro 10.000 mrtvih, od čega oko 7.500 partizana. Ne skrivajući zadovoljstvo zbog ogromnih gubitaka snaga NOVJ, 19. juna 1943. iz Crne Gore major Rudolf Perhinek (pseudonim »Rade Perišin«) prenosi vijesti generalu Mihailoviću: 

Komentirajući ishod Pete neprijateljske ofenzive, Josip Broz Tito je u ljeto 1943. zapisao sljedeće:

Nakon rata, general Alexander Löhr, koji je od 1945. do 1947. u zatvoru u Beogradu čekao na početak sudskog procesa, ostavio je rukopis na preko 180 stranica, u kome je po sjećanju dao rekonstruisati ratne događaje. General Löhr je preuzeo dužnost komandanta njemačke XII armije (od januara 1943. Armijska grupa »E«) u avgustu 1942. godine. O rezultatima operacije Schwarz, general Löhr piše:

Operacija „Švarc“ se smatra jednom od prekretnica u Narodnooslobodilačkom ratu u Jugoslaviji. Samo nekoliko meseca kasnije, sve zapadne sile su počele podržavati Narodnooslobodilački pokret, sve do Teheranske konferencije kada je isti pokret priznat kao jedini legitimni antifašistički pokret u Jugoslaviji.

Zbog neuspjeha operacije Švarc, njemački generali Löhr i Lüters su poslije bitke na Sutjesci smijenjeni.

Većina četnika je vraćena iz internacije do kraja 1943, a Wehrmacht je sa četničkim vođama potpisao ugovore o saradnji.

## Literatura
* Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 1 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1957
* Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, TOM II (dokumenti Vrhovnog štaba), knjiga 9:
** Uputstvo komandanta nemačke 118 lovačke divizije od 12. maja 1943 potčinjenim jedinicama o postupku trupa pri izvođenju pretstojećih operacija (Prilozi, dokument br. 1)
** Dnevni izveštaj komandanta Jugoistoka od 16. maja 1943 Vrhovnoj komandi oružanih snaga o početnim dejstvima nemačkih divizija angažovanih u operaciji »Švarc« (Prilozi, dokument br. 3)
** Izveštaj nemačkog poslanika u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 17. maja 1943 Ministarstvu inostranih poslova Trećeg Rajha o nastupanju nemačkih divizija angažovanih u operaciji »Švarc« (Prilozi, dokument br. 4)
** Dnevni izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka od 27. maja 1943 Vrhovnoj komandi oružanih snaga o žilavim borbama na svim pravcima nastupanja nemačkih jedinica angažovanih u operaciji »Švarc« (Prilozi, dokument br. 5)
** Dnevni izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka od 3. juna 1943 Vrhovnoj komandi nemačkih oružanih snaga o toku operacije »Švarc« i ostalim dejstvima na području Hrvatske, Bosne i Srbije (Prilozi, dokument br. 7)
** Dnevni izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka od 4. juna 1943. Vrhovnoj komandi kopnene vojske (Prilozi, dokument br. 8)
** 9. Dnevni izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka od 7. juna 1943 Vrhovnoj komandi oružanih snaga o daljim namerama pri izvođenju operacije »Švarc« (Prilozi, dokument br. 9)
** 10. Naređenje komandanta nemačkih trupa u Hrvatskoj od 10. juna 1943 da nijedan čovek zatečen u okruženju na Sutjesci ne sme ostati živ (Prilozi, dokument br. 10)
** 11. Dnevni izveštaj nemačkog. komandanta Jugoistoka od 12. juna 1943 Vrhovnoj komandi oružanih snaga o završnim borbama u operaciji »Švarc« (Prilozi, dokument br. 11)
** 12. Dnevni izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka od 14. juna 1943 Vrhovnoj komandi oružanih snaga o ishodu operacije »Švarc« (Prilozi, dokument br. 12)
** 13. Privremeni zaključni izveštaj Komande nemačke Prve brdske divizije od 15. juna 1943 komandantu nemačkih trupa u Hrvatskoj o obostranim gubicima na diviziskom operativnom području u toku izvođenja operacije »Švarc« (Prilozi, dokument br. 13)
** 14. Poverljivi izveštaj komandanta nemačkih trupa u Hrvatskoj od 20. juna 1943 Vrhovnoj komandi oružanih snaga o toku borbe i iskustvima u operaciji »Švarc« (Prilozi, dokument br. 14)
* Zbornik dokumenata Vojnoistorijskog instituta, TOM XII (nemački dokumenti), knjiga 3:
** 1. Zapovest komandanta nemačkih trupa u NDH od 6. maja 1943. potčinjenim jedinicama za operaciju "Švarc" na prostoru Crne Gore, Sandžaka i Hercegovine
** 3. Zapovest komandanta nemačke Prve brdske divizije od 14. maja 1943. potčinjenim jedinicama za izvođenje operacije »Švarc«
* Đuro Kladarin: Bitka na Sutjesci, Zagreb 1968.
* Viktor Kučan: '''PROZIVKA BORACA SA SUTJESKE''' (poimenični spisak po jedinicama sa osnovnim biografskim podacima) - Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1995.
* Prva proleterska - ilustrovana monografija, Globus, Zagreb 1980
* PRVA PROLETERSKA BRIGADA - SEĆANjA BORACA: KNjIGA 2
* TREĆA KRAJIŠKA BRIGADA - SJEĆANjA BORACA
* Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen", Munin-Verlag, Coburg 1978.
* Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß, Ares Verlag 2008.
* Cassagrande: Die volksdeutsche SS-Division "Prinz Eugen": die Banater Schwaben und die Nazionalsocialistiscchen Kriegsverbrechen, Campus Verlag, Frankfurt am Mein 2003.
* Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962.
* Rudolf Primorac: OPERATIVNO-TAKTIČKA ISKUSTVA IZ PRVE POLOVINE NARODNOOSLOBODILAČKOG RATA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1986.
* Gojko Nikoliš: KORIJEN, STABLO, PAVETINA, Sveučilišna naklada Liber - Zagreb 1981.

## Reference

## Povezano
* Bitka na Sutjesci
* Razoružavanje četnika

## Vanjske veze

* Prikaz bitke na vojska.net
* Prikaz bitke na slobodnajugoslavija.org 
* Operation SCHWARZ - Sutjeska offensive 
* A History of Yugoslavian Reistance in WWII
* Operation SCHWARZ - Sutjeska offensive 
* A History of Yugoslavian Reistance in WWII
* William Deakin: BOJOVNA PLANINA
* Nikola KARANOVIĆ: TREĆA KRAJIŠKA BRIGADA U BICI NA SUTJESCI
** Sumarni izveštaj 1. brdske divizije od 10. jula 1943. o borbama protiv jedinica NOVJ u toku operacije "Švarc"
** Izveštaj komandanta Borbene grupe "Gertler" od 18. juna 1943. komandantu 118. lovačke divizije o borbama protiv jed;nica NOVJ u toku operacije "Švarc" od 2. do 13. juna 1943. godine
** Izveštaj komandanta 118. lovačke divizije od 16. juna 1943. o toku borbi sa snagema NOVJ. obostranim gubicima i iskustvima za vreme operacije "Švarc"
** Naređenje komandanta nemačkih trupa u NDH od 10. juna 1943. potčinjenim jedinicama za dalje sužavanje obruča i uništenje snaga NOVJ u reionu Sutjeske
** Izveštaj Operptivnog odeljenja 369. pešadijske divizije od 15. juna 1943 komandantu nemačkih trupa u NDH o proboju snaga NOVJ iz okruženja na Zelengori
** Naređenje komandanta 118. lovačke divizije od 7. juna 1943. potčinjenim komandantima da u rejonu Tjentišta pohapse sve stanovnike sposobne za vojsku od 15 do 45 godina
** Beleška sa savetovanja pri 1. brdskoj diviziji od 21. maja 1943; o zajedničkim dejstvima nemačko-četničkih snaga protiv jedinica NOVJ u rejonu Kolašina
** Zapisnik sa sastanka komandanta 1. brdske divizije i komandanta italijanskog sektora Skadar — Kosovo od 16. maja 1943. o sadejstvu nemačkih i italijanskih trupa u borbi protiv jedinica NOVJ i razoružanju četnika u Crnoj Gori
** Izveštaj komandanta 1. brdske divizije od 16. maja 1943. komandantu nemačkih trupa u NDH o nemačko-italijanskim odnosima u vezi vođenja zajedničkih dejstava protiv jedinica NOVJ i razoružanja četnika u Crnoj Gori
** Predlog potpukovnika Hajnca od 11. maja 1943. komandantu Jugoistoka za angažovanje delova divizije "Brandenburg" u Crnoj Gori i za saradnju sa četničkim odredima Pavla Đurišića nakon obavljenih pregovora u Kolašinu
* Nemačka propaganda: "Kolo", 26. jun 1943, str. 10 i str. 11