Ideologija četnika

**Ideologija četnika** je ideologija koju su tokom Drugog svjetskog rata zastupali pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini, predvođeni Dražom Mihailovićem.

Proklamovani vojni i politički cilj Jugoslovenske vojske u otadžbini bio je obnova demokratske Jugoslavije i restauracija monarhije, tj. povratak dinastije Karađorđević na vlast. Međutim, u naređenjima, govorima i programskim spisima tog gerilskog pokreta, istoričari prepoznaju elemente srpskog nacionalizma, šovinizma, antikomunizma i antisemitizma.

Oko Mihailovića su se nalazili ideolozi Srpskog kulturnog kluba, koji su razradili osnovne postavke ideologije četničkog pokreta. U značajne ideologe ubrajaju se: Stevan Moljević, Dragiša Vasić i Dragoslav Stranjaković.

Ideologija četnika razvila je se pod uticajem unutrašnjih i međunarodnih okolnosti, suprostavljenjem politici Narodnooslobodilačkog pokreta i prilagođavanja politici izbjegličke vlade. Do 1944. programi nisu bili usvojeni na nekom opštečetničkom skupu, nego su postojali u obliku programskih dokumenata značajnih ideologa, kao što su spisi Stevana Moljevića "Homogena Srbija", program beogradskog nacionalnog komiteta Draže Mihailovića i Mihailovićeve instrukcije.

## Komponente

Četničku ideologiju i ratne ciljeve Dragoljub Mihailović je izložio u govoru, kojem je prisustvovao i britanski pukovnik Vilijam Bejli, u Lipovu kod Kolašina, 28. februara 1943. godine. U svom govoru Mihajlović je izjavio: 

### Etničko čišćenje

Pukovnik Draža Mihailović je u depeši izbegličkoj vladi u Londonu u septembru 1941. izložio svoj program koji uključuje etničko čišćenje: 

Prijedlozi koje je Beogradski četnički komitet formulisao u ljeto 1941, a koje je u septembru te godine iznio iz zemlje i kasnije predao emigrantskoj vladi Miloš Sekulić, uveliko su se podudarali s teritorijalnim pretenzijama Stevana Moljevića. Karta koja je izrađena navodno na toj osnovi nadilazi Moljevićevu jer izlaže detalje velikih preseljavanja stanovništva, koji su bila neophodnа kako bi u srpskoj jedinici ostalo isključivo srpsko stanovništvo. Prema tom planu, iz koncipirane Velike Srbije trebalo bi silom protjerati oko 2.675.000 ljudi, uključujući 1.000.000 Hrvata i 500.000 Nijemaca, dok bi u novouspostavljenu Srbiju ušlo 1.310.000 ljudi, od toga 300.000 Srba iz Hrvatske. Dopustilo bi se da u novoj Velikoj Srbiji ostane oko 200.000 Hrvata.

Nakon sastanka pukovnika Jovana Trišića, prvog vršioca dužnosti komandanta kvislinške Srpske žandarmerije (od marta 1942. preimenovana u Srpsku državnu stražu), sa jednim od čelnih ljudi Mihailovićeve organizacije u valjevskom kraju, poručnikom Neškom Nedićem, specijalni izaslanik Komesarijata unutrašnjih dela iz Valjeva 17. jula 1941. podnosi izvještaj Milanu Aćimoviću. Između ostalog, u izvještaju se prenose sljedeće informacije:

U drugoj polovini decembra 1941. Stevan Moljević šalje pismo Dragiši Vasiću sa priloženom kartom o razgraničenju i uputstvima za etničko čišćenje:

U izvještaju poslatom generalu Mihailoviću 26. januara 1942. godine, major Boško Todorović navodi korake koje bi trebalo poduzeti radi obezbjeđivanja slobode kretanja u italijanskoj okupacionoj zoni, nakon čega bi četnici, uz dozvolu okupatora, mogli preuzeti vlast i pristupiti provođenju etničkog čišćenja Bošnjaka („Turaka”) i Hrvata:

U Elaboratu Dinarske četničke divizije, dokumentu napisanom u Mostaru od 8. do 12. marta 1942. godine (autori: major Borivoje S. Radulović, kapetan I klase Radovan S. Ivanišević i kapetan II klase Milo Rakočević), precizirani su zadaci Dinarske divizije, kao i njena uloga u daljnjem jačanju četničkog pokreta. Dokumentom se, između ostalog, definiše stav prema „raznim neprijateljima”. U odjeljku naslovljenom „Prema muslimanima uopšte” stoji:

U pismu Draži Mihailoviću iz aprila/maja 1942. Dragiša Vasić je opisao značaj uspostavljanja vojne dominacije u cilju etničkog čišćenja tokom ratnih dejstava:

Neposredno prije početka bitke na Kozari održana je konferencija četničkih odreda s područja doline Vrbasa. Na konferenciji je raspravljano o saradnji četnika s vlastima NDH nakon sporazuma potpisanih između dvije strane u proljeće i ljeto 1942, kao i o učešću četnika u predstojećoj operaciji protiv partizana na strani sila Osovine i kvislinga. Tada je Vukašin Marčetić, četnički komandant s Manjače, između ostalog, izjavio:

U pismu iz sredine juna 1942. koje su major Petar Baćović i kapetan Rudolf Perhinek uputili Zahariju Ostojiću pominje se da je u Pljevljima održana konferencija na kojoj se raspravljalo o uređenju Jugoslavije po završetku rata:

Lazar Trklja, predratni sekretar Zemljoradničke stranke i član četničkog Centralnog nacionalnog komiteta, piše 30. juna 1942. godine generalu Mihailoviću i Vrhovnoj komandi JVuO sljedeće:

U zajedničkom izveštaju majora Petra Baćovića i Dobrosava Jevđevića s kraja avgusta 1942. Draži Mihailoviću o političkoj situaciji u istočnoj Bosni i Hercegovini se navodi:

Kapetan Radovan Ivanišević piše 29. septembra 1942. majoru Zahariju Ostojiću da je vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin sklopio sporazum sa italijanskim okupatorom o snabdijevanju oružjem, ali da Italijani uslovljavaju ispunjenje dogovorenog prestankom četničke »akcije protiv Hrvata i Muslimana«. Stoga, Ivanišević smatra da provođenje planirane odmazde nad njima treba odložiti za povoljniji trenutak:

U zaključcima konferencije četničke omladine Crne Gore, Boke Kotorske i Sandžaka, održanoj u Šahovićima 2. decembra 1942. godine, o poslijeratnom državnom i društvenom uređenju Jugoslavije se navodi:

Draža Mihailović je u ličnoj beležnici po pitanju muslimana zapisao: 

Major Đorđije Lašić je 7. januara 1942. uputio proglas stanovništvu u Crnoj Gori (naslovljen »Braćo Crnogorci«) u kome ih je pozvao na borbu protiv okupatora, kao i na osvetu nad muslimanskim stanovništvom, pozivajući se na „istragu poturica“. Каpetan Pavle Đurišić je u svojstvu zapovjednika Limskog četničkog odreda u naredbi od 18. januara iste godine pisao komandantu Ljevorečkog bataljona da će „veliki deo Mađarske i rumunski Banat, Metohija i Sandžak, Bosna i Hercegovina biti očišćene“ od svih nenacionalnih elemenata.

U jednoj naredbi načelnog karaktera od 3. rujna 1942. godine, Pavle Đurišić imenuje neprijatelje četničkog pokreta, kao i političke ciljeve za koje bi četnici trebalo da se bore: 

6. decembra 1942, pred početak akcije istrebljenja muslimanskog stanovništva u Sandžaku i istočnoj Bosni i Hercegovini, kao i operacije Weiss, u referatu sa uputstvima o djelovanju četničkih jedinica u slučaju eventualne italijanske kapitulacije, major Zaharije Ostojić iznosi plan u kom predlaže ekstremne mjere za obračun sa Muslimanima:

Nakon početka same akcije, poručnik Jovan Jelovac, komandant Pljevaljske brigade Mileševskog korpusa JVuO, uputio je 10. februara 1943. naređenje Baju Pivljaninu, komandantu 4. bataljona Pljevaljske brigade, zahtijevajući nastavak ubijanja muslimanskih civila, uključiv i neboračko stanovništvo (žene i djecu):

Milovan Pisarri, istoričar i naučni saradnik Instituta za filozofiju i društvenu teoriju, u monografiji “Stradanje Roma u Srbiji za vreme Holokausta“, zaključuje da su četnici Draže Mihailovića, u cilju stvaranja Velike Srbije, počinili genocid nad stanovništvom islamske konfesije, te da su žrtve ovog genocida istovremeno bili i Romi muslimani:

Delegat Draže Mihailovića za Crnu Goru major Rudolf Perhinek je 5. maja 1943. propisao smjernice za dalji rad na pridobijanju stanovištva za četnički pokret u Crnoj Gori i Sandžaku. U tački 5. uputstva stoji: 

U pismu od 16. jula 1943. godine, vojvoda Momčilo Đujić obavještava komandanta Bosanskokrajiškog četničkog korpusa (»brata Uroša Drenovića«), o operacijama protiv NOVJ i poziva na borbeno jedinstvo dalmatinskih i zapadnobosanskih četnika. Takođe, vojvoda Đujić podsjeća Drenovića i na najvažniji politički cilj četničkog pokreta:

U uputstvu od 10. aprila 1944. godine, izdatom pripadnicima Krajinske brigade Jugoslovenske vojske u otadžbini, pobrojani su ciljevi ravnogorske borbe:

Stav četničkog pokreta prema Muslimanima bio je da ih treba sistematski uništavati u toku rata a one koji ne budu ubijeni, iseliti u Tursku i na njihovu teritoriju naseliti srpsko stanovništvo. U ostvarivanju plana o uništenju Muslimana, četnici su izvršili decembra 1941. i avgusta 1942. izvršili pokolje na području Foče, a početkom 1943. pokolj muslimana Pljevalja, Čajniča i Foče.

Pred kraj rata, od 1944. godine, Draža Mihailović je svoj stav prema muslimanima promenio, i počeo je zastupati demokratsko stanovnište.

### Šovinizam
 

Muslimane u internoj komunikaciji četnici nazivaju "Turcima". Iako četnici zvanično predstavljaju svoj pokret jugoslovenskim, četnički kapetan Milorad Momčilović veoma zamera partizanima je to što primaju "Turke i Hrvate" u svoje redove:

Četnici ne priznaju posebne narode kao što su Crnogorci i Makedonci, nego samo srpski narod. Oni novembra 1941. zameraju partizanima što na rukovodećim položajima ima dosta ljudi koji nisu "naše krvi, imena i vere", navodeći da je pošteno da oslobodilački pokret vode samo Srbi, "jer svoju novu slobodu ne želimo više ni sa kim da delimo".
 U jednom proglasu Gorskog štaba Bosanskih četničkih odreda s jeseni ili kraja 1941, kaže se:

Partizani su nekad odgovarali proglasima, kao ovim od 8. decembra: 

U izvještaju koji je početkom 1942. godine majoru Bošku Todoroviću poslao poručnik Kamenko Jevtić, komandant Višegradskog četničkog odreda, piše i o odnosu okupacionih snaga prema lokalnom bošnjačkom stanovništvu: 

Kapetan Bogdan Marjanović 24. februara 1942. povodom preuzimanja dužnosti komandanta Rogatičkog odreda, zasniva svoj govor protiv partizana na međuetničkoj isključivosti: 

U izvještaju Kotarske ispostave u Goraždu od 16. maja 1942. godine, citiraju se odlomci iz govora koji je, po zauzeću grada od strane četničkih snaga 30. novembra 1941, okupljenim Bošnjacima i Hrvatima navodno održao major Jezdimir Dangić. Tom prilikom, četnici su počinili masovne zločine nad civilnim stanovništvom u gradu i okolnim selima:

U jednom izvještaju iz jula 1942. godine, Dobroslav Jevđević piše majoru Petru Baćoviću (tada u svojstvu izaslanika Draže Mihailovića u Hercegovini) o raspoloženju među srpskim stanovništvom u Hercegovini prema Muslimanima:

Ravnogorska propaganda, da bi odvraćala ljude da ne stupaju u partizanske formacije obavezno je isticala da na čelu NOP-a stoje Jevreji i drugi tuđinci. Četnički izvještaji, zapovijesti, depeše, partizane najčešće imenuju kao "mošinovce" (sinonim za Jevreje) ili "komuniste".

Mihailović je tvrdnje da se na čelu partizana nalaze ustaše širio sa ciljem da srpsko stanovništvo u NDH, ogorčeno na ustaške zločine, odvrati od pristupanja NOP-u. S druge strane, pokušavao je privuče Srbe obećavanjem "odmazde Hrvatima", identifikujući ceo hrvatski narod sa ustaškim jedinicama.

Četnički proglas iz septembra 1942. definiše razliku između četnika i partizana na sledeći način: dok "samo pravi Srbin može postati četnik", na drugoj strani "ustaša, Nemac, Jevrejin ili Ciganin može postati partizan".

### Antikomunizam
 
 

Jedan od ključnih elemenata četničke ideologije bio je antikomunizam. Četnički kapetan Sergije Mihailović 5. decembra 1941. poručuje Srbima da je komunizam narodna bolest koja ne zna za vjeru, slavu, Boga, za crkvu, sveštenstvo, porodicu i opšte za hrišćanstvo i tvrdi da "za njih je sestra što i svaka druga žena".

Pukovnik Branislav Pantić, jedan je od najbližih Mihailovićevih saradnika u prvim mjesecima rata i okupacije; Pantić je učestvovao u pregovorima sa generalom Milanom Nedićem u oktobru, kao i sa predstavnicima njemačke okupacione sile u Divcima u novembru 1941. U izjavi datoj u emigraciji, Pantić piše o ideološkoj profilaciji ravnogorskog pokreta i antikomunizmu kao njegovoj najbitnijoj odrednici:

Međutim, vođstvo Jugoslovenske vojske u otadžbini nije moglo lako privoljeti ljudstvo u sopstvenim redovima na borbu protiv partizana, s obzirom da su u pitanju bili njihovi sunarodnici. U tom smislu, komandant Užičke četničke brigade kapetan Milorad Mitić, 8. decembra 1941. godine (nakon pada Užičke republike i otpočinjanja procesa legalizacije četničkih odreda), svojim demotivisanim borcima naglašava značaj i smisao borbe protiv pripadnika NOVJ:

Štab legalizovanih Požeško-užičkih odreda kojima je komandovao major Manojlo Korać (ujedno i načelnik okruga Užičkog), objavio je sredinom decembra 1941. godine letak upućen »Srbima« u kome se apeluje na stanovništvo da ne izaziva okupatorski teror, ali i da se priključi borbi protiv partizana:

U jednoj objavi o radu prijekog suda u okrugu Užičkom, vjerovatno s kraja 1941. ili početkom 1942. godine, okružni načelnik major (28. januara 1942. unaprijeđen u čin potpukovnika od strane generala Milana Nedića) Manojlo S. Korać prijeti hapšenjem građanima koji uspiju da oslobode lice osumnjičeno da je komunista, kao i licima koja su tom prilikom puštena na slobodu od strane kvislinških vlasti:

Već od januara 1942. godine, Draža Mihailović je izdavao naredbe da komuniste treba napadati i eliminisati, smatrajući ih najvećom preprekom za preuzimanje vlasti nakon okončanja okupacije i obnovu monarhije, ali i za obračun s pripadnicima nesrpskih narodâ te svim neprijateljima četnikâ:

Načelnik Komande Istočne Bosne i Hercegovine JVuO major Jezdimir Dangić je na pregovorima sa predstavnicima njemačke okupacione sile i srpske kvislinške vlade, krajem januara i početkom februara 1942. godine, nedvosmisleno izrazio do koje je mjere bio pripravan da se, skupa sa svojim četničkim odredima, svrsta u borbeni antikomunistički front:

Pukovnik Bajo Stanišić bio je prvi četnički komandant u Crnoj Gori koji je postigao sporazum s predstavnicima italijanske okupacione vojske. Naime, 6. marta 1942. u Podgorici, Stanišić i pukovnik Gabrielo Boglione potpisali su sporazum kojim se četnici („crnogorski nacionalisti”) obavezuju da „neće upotrebiti nikad oružje protiv italijanskih trupa”. Međutim, najvažnije tačke sporazuma se odnose na »borbu protiv komunizma«:

Draža Mihailović će aprila 1942. naložiti Pavlu Đurišiću da se bori protiv partizana, a ne okupatora: 

Mihailović javlja Zvonku Vučkoviću i drugim komandantima u Srbiji da je borba sa komunistima „odlučna”, da su komunisti „krvoloci”, te da ih uništavaju nemilosrdno, jer bi komunisti, kao „izdajnici”, pokušali da „nas ometu u oslobođenju otadžbine koju oni ne priznaju”:

Četnički komandanti su naglašavali kako je jaz između dva vojna i politička pokreta nepremostiv. U zapisniku sa konferencije četničkih odreda s područja doline Vrbasa, održane 7. juna 1942. godine, zabilježene su riječi vojvode Radeta Radića, komandanta bosanskih četnika, koji je na lapidaran način iskazao neumitnost sukoba sa partizanima:

O komunizmu kao ideološkom antipodu četničkog pokreta pod komandom generala Mihailovića, te o jugoslovenskim komunistima kao najradikalnijim protivnicima stanja u prvoj Jugoslaviji, vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin je pisao komandantu JVuO u drugoj polovini aprila 1942. godine:

General Draža Mihailović poslao je 26. maja 1942. depešu predsedniku Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije Slobodanu Jovanoviću sljedeće sadržine:

Nakon što su četnici sredinom 1942. godine u sadjejstvu sa italijanskim trupama protjerali partizane iz Hercegovine, u bilećkom, gatačkom i nevesinjskom srezu su održane smotre jedinica kojima je prisustvovao i vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin, komandant zapadnobosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih četničkih odreda. U obilasku četničkih jedinica, Trifunovića su pratili italijanski general Alessandro Lusana, vojvoda Dobroslav Jevđević i lokalni četnički komandanti. U svom govoru u Bileći, vojvoda Trifunović-Birčanin naglašava koliko je značajna "*borba protiv komunizma*" u tom trenutku:

General Draža Mihailović je zahtijevao od svojih oficira da ga redovno izvještavaju o tome šta su poduzeli po pitanju izvršenja likvidacije komunista. 16. jula 1942. godine, u dvjema depešama poslatim komandantu Severnih pokrajina JVuO (Vojvodina i Slavonija) majoru Žarku Todoroviću (pseudonim »Valter«; major Todorović je ujedno bio i ravnogorski komandant Beograda), Mihailović se raspituje:

U raspisu svim komandantima poslatom iz štaba Draže Mihailovića 30. jula 1942. koji potpisuje major Zaharije Ostojić, između ostalog se sugeriše da bi komuniste i partizane trebalo izravno uništiti, paralelno koristeći usluge kvislinških struktura u Srbiji (poput Srpske državne straže ili Specijalne policije Uprave grada Beograda):

U depeši koju je 23. avgusta 1942. godine Draža Mihailović uputio Siniši Ocokoljiću (pseudonim »Ilijev«), komandantu Mlavskog korpusa JVuO, stoji:

Njemački vojni istoričar kapetan Ernst Vishaupt, na zahtjev načelnika štaba Komande Jugoistoka, sastavio je u drugoj polovini 1942. godine opširan izvještaj u kojem je obradio najvažnije događaje u okupiranoj Jugoslaviji u periodu od juna 1941. do avgusta 1942. Analizirajući situaciju u zemlji tokom prvih nedjelja ustanka u Srbiji, kapetan Vishaupt piše:

Teror koji su četnici provodili u cilju očuvanja svojih pozicija vodio se 
pod parolom borbe protiv komunizma. Pored ubijanja zarobljenih partizana, 
zastrašivanja i teroriziranja stanovništva, taj je teror pratila sve izraženija propaganda. U letku pod naslovom »Braćo Srbi i sestre Srpkinje!«, koji su četnici krajem kolovoza 1942. raspačavali u okolici Knina, ističe se da četnici vode borbu »protiv partizana-komunista na život i smrt« i da će je voditi »do njihovog konačnog istrebljenja«. Također, 10. rujna iste godine, vojvoda  Momčilo Đujić je u obliku letka uputio poruku »Srbima partizanima i partizanskim simpatizerima na srpskoj tromeđi«, u kojoj ih poziva da se vrate kućama i »jave kod nadležnih komandira četničkih odreda i ostalih predstavnika četničke vlasti, te neka im se stave na raspoloženje sa svojim oružjem«. Đujić prijeti da je to njegova »poslednja opomena i poslednja poruka koju čini u ime Srpskih četničkih odreda«, jer će nakon toga poduzeti »represalije koje će konačno pogoditi smrtonosnim udarcem sve one koji se udružiše sa našim neprijateljem i služe razornoj ideji komunizma uništavajući sve ono što je *NAŠE, RASNO I NACIONALNO*«.

U cilju vođenja bespoštedne borbe protiv partizana, kao i njihovog uništenja, kapetan Pavle Đurišić je svojim jedinicama izdavao konkretna naređenja, u kojima je stajalo: 
 
Prilikom izvođenja jedne akcije potkraj studenog 1942. Đurišić naređuje: »Svakoga komunistu — partizana 
na koga se naiđe ili se u borbi uhvati likvidirati po kratkom postupku. Na celoj teritoriji kroz koju se prolazi pretresati teren i kuće i svako lice koje je sumnjivo hapsiti. Isto tako pohapsiti sva ona lica za koja se utvrdi da nisu seljaci-meštani već došljaci...«

General Blažo Đukanović, koji se nalazio na čelu kvislinške Glavne nacionalne komande Crne Gore sa sjedištem na Cetinju, u naređenju od 30. novembra 1942. piše pukovniku Baju Stanišiću:

Mnogi četnici su svoju borbu prvenstveno vidjeli kao borbu protiv partizanskog ustanka, a ne protiv okupatora:

Četničke snage su u operaciji Weiss, pokrenutoj sa ciljem uništenja Bihaćke republike, uzeli učešća zajedno sa njemačkim, italijanskim i ustaško-domobranskim jedinicama. U direktivi od 2. januara 1943. komandantima korpusa JVuO u predstojećoj operaciji, Draža Mihailović naređuje početak opšte ofanzive na snage NOVJ:

U raspisu svim svojim komandantima od 13. januara 1943, general Mihailović javlja:

Istog dana, Mihailović piše »Feliksu« (poručnik Zvonimir Vučković, komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO), »Leonardu« (kapetan I klase Dragiša Ninković, komandant Rudničkog korpusa), i »Fricu« (major Dušan Smiljanić, komandant 1. šumadijskog korpusa) da je neprijateljstvo između četnika i partizana duboko ukorijenjeno, i zato ga je nemoguće prevazići. Komandant JVuO naređuje:

16. januara iste godine, Dragoljub Mihailović u cirkularnoj depeši svim četničkim komandantima u okupiranoj Srbiji naređuje „uništenje komunista”: 

Potom je 21. januara 1943. uputio depešu majoru Siniši Ocokoljiću u kojoj naređuje: 

I sjutradan, Mihailović u depeši Ocokoljiću urgira za uništenje komunista, napominjući da je komandantima JVuO zabranjeno baviti se politikom:

Kako bi opravdao obračun s glavnim neprijateljem (NOVJ), Dragoljub Mihailović je znao u naređenjima svojim komandantima nerijetko posegnuti i za konfabulacijama o saradnji partizana s okupatorom. 22. januara 1943, general Mihailović šalje depešu majoru Dragutinu Keseroviću (pseudonim »Orel«): „Primio vaš izveštaj o borbi Dukađinske brigade sa komunistima... Nastanite da vaš kraj potpuno očistite od komunista naročito Jastrebac — uništavajte ih bez milosti jer nas ometaju u radu i sarađuju sa Nemcima.” U *Raspisu svima* od 24. januara, on traži:

General Draža Mihailović nagovještava 28. januara 1943. odvijanje predstojeće operacije u više faza:

Mihailović je odbacivao bilo kakvu ideju o eventualnom prekidu neprijateljstava sa vođstvom jugoslovenskih partizana, čak i nakon intervencija sa strane najviših političkih adresa u savezničkim zemljama. 31. januara 1943. godine, on piše komandantu Srbije JVuO generalu Miroslavu Trifunoviću (pseudonim »Ditrih«) da je Anthony Eden, ministar vanjskih poslova Ujedinjenog Kraljevstva, uputio apel za izmirenjem dvije zaraćene strane: 

Tokom operacije Weiss, major Zaharije Ostojić (»Branko«) šalje 29. januara 1943. depešu Vrhovnoj komandi JVuO u kojoj o odnosu prema partizanima, kao i o eventualnom dogovoru s njima, kaže sljedeće:

U propagandnom letku od 10. februara 1943, upućenom stanovništvu Bosne, Like i Dalmacije, u povodu početka operacije Weiss, a koji potpisuju četvorica četničkih komandanata sa teritorije NDH (potpukovnik Ilija Mihić, major Petar Baćović, vojvoda u rangu majora Momčilo Đujić i kapetan Radovan Ivanišević), poziva se na istrebljivanje partizana:

21. februara 1943. godine, u trenutku kada počinju najžešće borbe u dolini Neretve, Draža Mihailović naređuje kapetanu Aleksandru Mihajloviću (pseudonim »Saša«), komandantu Beograda JVuO:

Italijansko poslanstvo u Beogradu redovno je izvještavalo ministarstvo vanjskih poslova u Rimu o svim važnijim događajima u okupiranoj Jugoslaviji. Tokom 1943. godine, ukazivalo se na razlike u ratnoj taktici Mihailovića i Tita, tj. tvrdilo se da dok je prvi iščekivao „pravi momenat”, drugi je, sa svojim partizanima, bio mnogo aktivniji što mu je donosilo sve više pristalica „među seljačkim masama”. U jednom izvještaju iz marta te godine, navodi se da ideološki sukob čini saradnju između dva pokreta nemogućom, prvenstveno usljed jasnog antikomunističkog stava „generala nacionaliste”.

U prijedlogu koji je 11. maja 1943. komandantu Jugoistoka uputio potpukovnik Heinz iz divizije Brandenburg, a u vezi sa izvođenjem predstojeće operacije Schwarz te odnosom prema formaciji pod komandom Pavla Đurišića, kao karakteristično za dosadašnje držanje četnikâ, pominje se sljedeće:

I nakon teškog poraza koji su doživjeli u bici na Neretvi, četnici nijesu odustajali od ispunjenja svog najvažnijeg zadatka — uništenja partizanskih snagâ. U trenutku kada nije u potpunosti siguran da li će predstojeća operacija Schwarz biti uperena i protiv njegovih jedinica (kao što će se ubrzo ispostaviti), general Mihailović šalje 9. maja 1943. depešu majoru Petru Baćoviću (pseudonim »Ištvan«), u kojoj pohvaljuje njegov rad: „Vaši uspesi su veličanstveni. Organizujte svakoga, naročito omladinu i pojašite komunistima na leđa za njihovo definitivno uništenje.” U depeši koju je istog dana poslao majoru Pavlu Đurišiću (pseudonim »Đuzepe«), on navodi sljedeće:

U svrhu mobilizacije pripadnika JVuO za borbu protiv partizana, Dragoljub Mihailović i četnički komandanti su često, u propagandne svrhe, isticali navodno prisustvo velikog broja ustaša u redovima NOVJ:

U depeši Dragutinu Keseroviću (pseudonim »Orel«) od 12. novembra 1943. godine, Draža Mihailović piše:

Dva dana nakon ove naredbe, Mihailović je uputio naredbu potpukovniku Radoslavu Đuriću u kojoj se ističe da se sem „uništenja komunista” u isto vreme „unište njihovi simpatizeri, koji su najopasniji”. Mihailović je 26. novembra uputio naređenje Nikoli Kalabiću, komandantu Korpusa gorske garde: „Produžite čišćenje komunista, gde god ih čujete... Čistite bez milosti.”

U trenutku kada snage NOVJ pokušavaju prodrijeti iz istočne Bosne i Sandžaka u Srbiju, u cirkularnoj depeši svim četničkim zapovjednicima u okupiranoj Jugoslaviji (»*Raspis svima*«) od 21. novembra 1943. godine, Draža Mihailović izdaje naređenje o borbi protiv partizana do njihovog potpunog istrebljenja:

Nakon tri dana, Dragoljub Mihailović izričito ponavlja zahtjev za uništenjem komunista:

Kada je kapetan Aleksandar Mihajlović generalu Mihailoviću dostavio veoma važan i povjerljiv izvještaj četničkog saradnika Borislava Mesarovića (»August«) o organizaciji i personalnom sastavu Gestapoa (BdS) u Beogradu, četnički je komandant 30. novembra 1943. našao za shodno da ponovi da se glavna borba vodi protiv ideološkog protivnika:

Poput svog vrhovnog komandanta, i Mihailovićevi su oficiri na terenu svojim podređenima izdavali naredbe o uništenju partizana, te njihovih simpatizera i jataka:

Posljednjeg dana marta 1943. godine, major Petar Baćović izdaje naređenje o postupku prema pripadnicima i simpatizerima Narodnooslobodilačkog pokreta, kao i članovima njihovih obitelji:

U pismu poslatom 8. avgusta 
1943. kapetanu Predragu Rakoviću, komandantu 2. ravnogorskog korpusa, šef 2. odseka Operativnog odeljenja Vrhovne komande JVUO major Mirko Lalatović  pominje prispjeće depeše koju je sačinio pukovnik William Bailey, u kojoj je navedeno da će britanska Vlada nastaviti sa „davanjem potpore Đeneralu Mihailoviću gdegod on bude u stanju da preduzme operacije protiv Osovine”. Major Lalatović sugeriše kapetanu Rakoviću da bi savezničku podršku trebalo iskoristiti kao *carte blanche* za eliminaciju partizana:

Neprijateljski stav četnika prema komunistima uslovio je formiranje svijesti o okupatoru kao manjem zlu, što je dalje vodilo normalizaciji kolaboracije. Tako se, kao karakteristično za odnos s Nijemcima, može uzeti tumačenje koje je, vjerojatno u rujnu 1943. godine, javno iskazao vojvoda Momčilo Đujić, komandant Dinarske divizije JVuO:

Septembra 1943, vojvoda Đujić je dao i upute za vojnu organizaciju oblasti koja bi bila podijeljena na korpuse. Pri štabu svakog četničkog korpusa, komandant je trebalo da imenuje savjetodavno tijelo pod nazivom »nacionalni komitet«, koji bi činili predstavnici vojske i stanovništva. Prema Đujićevim uputama, »jedan od najvažnijih zadataka nacionalnog komiteta jeste nacionalno-ideološko izgrađivanje narodnih masa i njihovo upućivanje u krstašku i odlučnu borbu protiv komunizma kao najvećeg neprijatelja čovječanstva i naše Nacije«.

Početkom oktobra 1943, general Blažo Đukanović naređuje pukovniku Baju Stanišiću sljedeće: „Borbu voditi samo protiv partizana, do njihovog konačnog uništenja i to ne samo pismenu, već i aktivnim pokretima.” Svoj stav je Đukanović još potpunije formulisao u pismu jednom saradniku od 5. X 1943:

Poručnik Miloš Radosavljević, komandant Valjevskog korpusa JVuO, u naređenju komandi Kolubarske brigade od 19. oktobra 1943, pozivajući se na „naređenja Gospodina Ministra vojske, mornarice i vazduhoplovstva”, piše „da se u najkraćem roku ima likvidirati sa komunističkim ilegalnim grupicama i njihovim legalnim jatacima (centrima veze, kuririma i simpatizerima: davaocima hrane i prenoćišta)”. Svojim saborcima poručnik Radosavljević naglašava: 

I u naređenju jedinicama Valjevskog korpusa od 9. novembra 1943, Radosavljević iznova podcrtava:

Potporučnik Milutin Janković, komandant 1. dragačevske brigade JVuO, piše komandantu 2. ravnogorskog korpusa kapetanu Predragu Rakoviću o borbama protiv snagâ NOVJ u Šumadiji tokom novembra 1943. i, između ostalog, navodi sljedeće:

Major Radomir Cvetić, komandant Javorskog korpusa JVuO, u depeši Mihailoviću od 20. novembra 1943. ističe svoj rezolutni antikomunistički stav:

12. decembra 1943. godine, u biltenu Zlatiborskog korpusa JVuO, komandant korpusa kapetan Dušan Radović Kondor pohvaljuje saborce za učinkovit rad:

Komandant Smederevskog korpusa JVuO major Živan Lazović (pseudonim »Dob«), u depeši koja je u Vrhovnu komandu JVuO stigla 22. decembra 1943. godine, obećava da će učiniti sve da njegova zona odgovornosti bude »očišćena od komunista«, da bi samo nekoliko dana docnije uslijedio pokolj u Boleču:

28. decembra 1943. potpukovnik Milutin Radojević (pseudonim »Georgi«), Mihailovićev delegat za Južnu Srbiju (područje Jablanice i Toplice), javlja Vrhovnoj komandi da četnici ubijaju partizanske porodice te pale sva naselja u kojima bi partizani našli utočište:

I u depeši koja je u štab Draže Mihailovića stigla 4. januara 1944, potpukovnik Radojević se očituje kao zastupnik radikalnog rješenja u obračunu s NOVJ:

Krajem 1943, komandant Mlavskog korpusa major Simeon Ocokoljić javlja Vrhovnoj komandi JVuO:

S koliko su fanatizma četnički komandanti pristupali provedbi naređenjâ Vrhovne komande JVuO i generala Mihailovića o »uništenju komunista«, veoma dobro ilustruju i navodi iz izvještaja koji je, 18. aprila 1944. godine, kapetanu Živanu Lazoviću poslao komandant Velikooraške brigade Smederevskog korpusa JVuO kapetan Ranko Dimitrijević:

Major Svetislav Trifković, komandant Avalskog korpusa JVuO, piše 22. aprila 1944. Draži Mihailoviću da je do tog trenutka učinio sve da se „komunisti potpuno unište, ali nisam naišao na razumevanje”. Major Trifković istovremeno predlaže izvođenje široke „akcije čišćenja” terena u okolini Beograda:  

Mihailović je insistirao na uništenju komunista, ceneći da će one snage koje prve dođu u kontakt sa saveznicima biti najpre prihvaćene. U antikomunističkoj propagandi se sve više približavao okupatoru. Vremenom je došlo do potpunog stapanja četničke i nacističke antikomunističke propagande. Usled pokušaja proboja NOVJ u Srbiju, 12. marta 1944. godine sa Nemcima je dogovoreno:

Ni u kontaktima sa predstavnicima kvislinške uprave ili njemačkih okupacionih vlasti, četnički zapovjednici nijesu propuštali priliku da iskažu sopstveni animozitet prema komunizmu. Potpukovnik Velimir Piletić, komandant Krajinskog korpusa JVuO, u razgovoru vođenom 21. januara 1944. sa okružnim načelnikom iz Kladova, nedvosmisleno je zaključio:

Autori ratnog dnevnika Vrhovne komande Wehrmachta takođe konstatuju da četnički vođa Mihailović smatra komuniste glavnim neprijateljem:

Na drugom mjestu, oficiri Wehrmachta koji su bili zaduženi za vođenje dnevnika zapisuju dodatna zapažanja o Mihailovićevoj ideološkoj platformi: 

Hermann Neubacher je bio specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova, kojeg je vođa Trećeg Reicha Adolf Hitler poslao u jesen 1943. u Beograd sa ciljem približavanja njemačkom okupatoru svih nacionalističkih oružanih formacija u borbi protiv komunističkih pokretâ otpora u jugoistočnoj Evropi. U knjizi ratnih memoarâ „Specijalni zadatak Balkan“, Hermann Neubacher kvalifikuje antikomunističko usmjerenje četnikâ na način identičan vojnom rukovodstvu u Berlinu:

U govoru održanom proljeća 1944, povodom slave Gorske garde JVuO, komandant ove elitne formacije kapetan Nikola Kalabić, između ostalog, istakao je:

Na sastanku sa pripadnicima srpske kvislinške uprave održanom 5. maja 1944. u manastiru Radovašnici, major Dragoslav Račić, komandant Cersko-majevičke grupe korpusa JVuO, uz žaljenje što se „ideologija organizacije D. M. nije svuda pravilno shvatila, naročito kod dobrovoljačkih odreda”, stavlja akcenat na antikomunizam kao *raison d’être* četničkog pokreta Draže Mihailovića:

Partizani su za ravnogorski pokret predstavljali najopasnijeg »unutrašnjeg neprijatelja«. U naređenju od 15. maja 1944. koje potpisuje major Zdravko Milošević, komandant Varvarinskog korpusa, stoji da je borba protiv komunista od prvorazrednog značaja:

U naredbi od 9. jula 1944. godine, koja je upućena stanovnicima pet seoskih opština između Priboja i Nove Varoši, izdatoj s namjerom „što uspešnijeg uništavanja najvećeg dušmanina Srpstva krvoločnih boljševika—komunista Josipa Broza Tita”, komandant Zlatiborskog korpusa JVuO kapetan Dušan Radović Kondor prijeti drakonskim mjerama u slučaju pojave partizana na području korpusa:

U jednom nacrtu pripremljenom od strane osoblja glavnog komandanta jugoistočne Evrope feldmaršala Maximiliana von Weichsa, povodom njegovog sastanka s vođom Velikonjemačkog Rajha 22. augusta 1944, govori se o vojnoj i političkoj situaciji koja vlada u Srbiji i drugdje u Jugoslaviji. Maximilian von Weichs primjećuje da ponašanje četnika Draže Mihailovića u prvom redu obilježava „aktivna borba protiv komunističkog neprijatelja u Srbiji, NDH i Crnoj Gori”. U dokumentu se dalje navodi da iako je general Milan Nedić imao izvjesnih rezervi prema generalu Mihailoviću, sada je on pred Nijemcima postao jedan od Mihailovićevih zagovornika. Stoga, feldmaršal von Weichs tvrdi da se može reći da postoji ujedinjeni srpski antikomunistički front u kojem Mihailović ima podršku „više od 90% svih Srba”.

U želji da istakne značaj Mihailovićevog pokreta u »borbi protiv komunizma«, von Weichs zaključuje:

Vojvoda Dobroslav Jevđević, u svojstvu Mihailovićevog delegata za Istru i Sloveniju, šalje 8. novembra 1944. apel komandi Slovenskog domobranstva (tog dana je istim povodom poslao dopis i generalu Kosti Mušickom, komandantu SDK), kako bi se pomoglo četnicima Momčila Đujića u evakuaciji nakon Kninske operacije, izražavajući želju za stvaranjem zajedničkog antikomunističkog bloka:

U izvještaju obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa Wehrmachta „o situaciji kod neprijatelja” iz 24. novembra 1944. godine, za četnike se navodi:

Nakon povlačenja iz Srbije u zimu 1944, major Nikola Kalabić, komandant Korpusa gorske garde JVUO, moleći u dopisu njemačkog oficira za isporuku municije (neophodne za uništenje »najvećih zlotvora celog sveta — komunista«), ističe nacionalizam kao ideološku kopču između četnika i nacista:

General Mihailović nastavio je s izdavanjem naređenja usmjerenih ka uništenju komunista i nakon zvaničnog svršetka ratnih dejstava u maju 1945, tj. pošto je glavnina snaga pod njegovom komandom bila poražena i gotovo u potpunosti uništena u bici na Zelengori. U opštoj direktivi poslatoj 15. juna 1945. Draža Mihailović je od preostalih četničkih snaga, između ostalog, zatražio: 

Profesor Branko Petranović, šef Katedre za istoriju Jugoslavije na Filozofskom fakultetu u Beogradu, uočava da je Mihailovićeva ideološka isključivost u odnosu na komunizam uslovila da se borba protiv okupatora i kvislinških snagâ potisne u drugi plan:

Miloš Timotijević, muzejski saradnik Narodnog muzeja Čačak, u ratnoj biografiji Zvonimira Vučkovića piše o »klasnom radikalizmu« KPJ kao katalizatoru antikomunizma četničkog pokreta Draže Mihailovića:

### Antisemitizam
 
Četnička propaganda je obilato koristila prisustvo Jevreja u narodnooslobodilačkom pokretu, radi isticanja navodno "nesrpskog" karaktera partizana. Još u pregovorima sa Nemcima u novembru 1941, Mihailović uverava Nemce da "partizane vode stranci, oni koji nisu Srbi: Bugarin Janković, Jevrejin Lindemajer, Mađar Borota, dva muslimana čija mi imena nisu poznata, pripadnik ustaša major Boganić" (imena i podaci su netačni sem Borote, ali on nije Mađar). Retorika ove vrste je brzo usvojena.

Kapetan Bogdan Marjanović 24. februara 1942, povodom preuzimanja dužnosti komandanta Rogatičkog odreda, zasniva svoj govor protiv partizana na međuetničkoj isključivosti protiv "čivuta" (pogrdan naziv za Jevrejina), "Turaka" i Hrvata: 

Osam dana ranije, kapetan Marjanović obavještava jednog komandira čete iz Rogatičkog odreda da je postigao dogovor sa komandantom italijanskih trupa u Višegradu o borbi protiv partizana i dodaje sljedeće:

Ravnogorska propaganda, da bi odvraćala ljude da ne stupaju u partizanske formacije, obavezno je isticala da na čelu NOP-a stoje Jevreji i drugi tuđinci. Četnički izvještaji, zapovijesti, depeše partizane često imenuju kao "mošinovce" (sinonim za Jevreje i komuniste), sledbenike Moše Pijade. Sličnu rasističku retoriku koristi i Jezdimir Dangić, četnički komandant iz istočne Bosne, koji optužuje partizanske odrede da ih vode "čivut Moša Pijade, Turčin Safet Mujić, mađar Franjo Vajnert i takozvani 
Petar Ilić čije pravo ime niko ne zna", a cilj im je da unište srpstvo. Četnički komandant u oblasti Nevesinja Boško Todorović u svom proglasu iz 1941. piše da će Srbi, kada postignu zlatnu slobodu, slobodno izjasniti da li su za Veliku Srbiju, očišćenu od Turaka i drugih ne-Srba, ili neku drugu državu u kojoj će "Turci i Jevreji" ponovo biti ministri, komesari, oficiri i "drugovi".

Januara 1942. grupa partizana je prebegla u četnike iz jer su im u vođstvu bili Jevreji i Hrvati. Dobroslav Jevđević, Mihailovićev delegat u istočnoj Bosni i Hercegovini, u svom izveštaju iz juna 1942. godine napominje da proleterske brigade imaju mnogo "Jevreja, Cigana i muslimana." Jevđević u proglasu protiv partizana jula 1942. godine iznosi prilično bizarne optužbe: "Oni uništavaju srpske crkve i dižu džamije, sinagoge i katoličke hramove". Na skupu četnika u Trebinju jula 1942, partizani su proglašeni najvećom pretnjom za srpski narod, jer ih vode "muslimani, katolici i Jevreji". Na istom zboru je odlučeno da u srpskim zemljama moraju živeti samo Srbi.

U izvještaju iz prve polovine avgusta 1942, major Petar Baćović obavještava generala Dražu Mihailovića o pripremama za napad na Foču, kao i o pregovorima koje je vodio sa italijanskim okupacionim vlastima u prisustvu vojvode Dobroslava Jevđevića. Baćović piše da je odbio „sporazum koji su mi ponudili da potpišem”, budući da su „Talijani [su] u tom sporazumu smatrali nas kao neku njihovu miliciju”. O vojvodi Iliji Trifunoviću Birčaninu, čiji se štab nalazio u Splitu,  Baćović piše:

Petar Baćović, nasljednik majora Boška Todorovića u istočnoj BiH, u svom proglasu Srbima u partizanskim redovima oktobra 1942, objašnjava kako su "Jevreji, udruženi sa najvećim šljamom zemlje", pobjegli u šume i tamo propagiraju bolji život u komunističkoj državi. On svom proglas završava riječima:

Na suđenju Draži Mihailoviću i pripadnicima njegove organizacije, tužilac je pročitao pozdravno slovo koje je kapetan Pavle Đurišić održao u čast generala Alesandra Pircija Birolija, okupacionog guvernera Crne Gore, početkom novembra 1942. u Kolašinu. Na jednom mjestu u govoru, Pavle Đurišić veli:

Prethodno, general Biroli je posjetio i manastir Ostrog. I ovom prilikom je italijanskom guverneru priređen svečani doček. U broju od 20. oktobra 1942, kvislinški list “Glas Crnogorca” prenio je govor pukovnika Baja Stanišića, koji je tada kazao:

Četnički pamflet u okolini Sarajeva u jesen 1942. govori o „komunistima čije vođe su Jevreji i koji hoće da nametnu jevrejsku vladavinu svijetu”. Četnici su decembra 1942. rasturali rasistički pamflet u istočnoj Hercegovini koji glasi:

Četnički komandant Mihailović na jednom mjestu za partizane kaže:

On u obraćanju potčinjenima u decembru 1942. godine takođe koristi prisustvo Jevreja i pripadnika drugih naroda u redovima NOVJ kao argument protiv partizana: 

Dana 10. februara 1943. godine, početkom Četvrte neprijateljske ofanzive, četnički komandanti Istočne Bosne, Hercegovine, Dalmacije i Like objavili su zajedničko saopštenje "narodu Bosne, Like i Dalmacije" u kojem kažu:

Oni ih pozivaju da "poubijaju političke komesare i stupe odmah u četničke redove, kao i stotine i stotine drugih koji shvataju da su "izdati i prevareni od komunista jevreja". Proglas su potpisali Ilija Mihić, Momčilo Đujić, Petar Baćović i Radovan Ivanišević.

U jednom njemačkom izvještaju s kraja oktobra 1943. govori se afirmativno o saradnji sa četnicima u Slavoniji pod komandom majora Dušana Janjića:

Na tragu nacionalsocijalističke propagandne mantre o »jevrejsko-boljševičkoj opasnosti«, često su i vođe četnika identifikovale Jevreje sa komunistima, dok je sama KPJ, budući organizator NOP-a, proglašena za glavnog neprijatelja srpskog naroda. U jednom članku iz oktobra 1943. godine, vojvoda Momčilo Đujić piše:

U toku 1942. pa sve do septembra 1944, u koncentracioni logor na Banjici dovođeni su Jevreji, koji su se po kapitulaciji Jugoslavije sklonili van gradskih sredinâ, pretežno po ruralnim predjelima okupirane Srbije. Oni su bili hvatani od strane ljotićevaca, nedićevaca i četnika te isporučivani Njemcima. Za svakog uhvaćenog Jevreja koji je predat okupatoru, predviđena je bila novčana naknada. Prema nepotpunim podacima, u tom periodu dovedeno je u Banjički logor 455 Jevreja, koji su odmah po dolasku likvidirani.

Šovinizam četnika, a naročito njihov antisemitizam, veoma je blizak propagandi Nedićeve vlade, koja je, opet, deo opšte nacističke ideologije. Često apostrofiranje "Jevreja" u partizanskim redovima, u jeku holokausta u Jugoslaviji, delom je dodvoravanje nacistima. U knjizi *Encyclopedia of the Holocaust* (“Encikolpedija Holokausta”), izdatoj 1990. godine, odnos Mihailovićevih četnika prema Jevrejima tokom okupacije Jugoslavije tumači se na sljedeći način:

### Stav prema okupatoru

U Srbiji će između antiokupatorskih pokreta doći do suprotstavljanja dvije strategije: ofanzivne, komunističke, i strategije atantizma, četničke. Četnički odnos prema ustanku u Srbiji 1941. i borbi protiv okupatora je bio da je borba počela prerano, tj. da vrijeme za borbu protiv okupatora još nije došlo, budući da je Njemačka još uvijek jaka. Naime, borbe treba otpočeti kada Saveznici stignu do Balkana. Do tada, treba čuvati snage i boriti se protiv unutrašnjih neprijatelja:

Četnici su često isticali da bi za ostvarenje svojih političkih i vojnih ciljeva bilo poželjno „koristiti“ okupatora, dok su zapravo okupatori instrumentalizovali četnike, u prvom redu za borbu protiv pripadnika NOP-a, tj. za održavanje reda i mira na okupiranim teritorijama. »Iskorištavanje neprijatelja« u potrebnoj mjeri — kako su četnici voljeli nazivati svoj način kolaboracije — činilo im se kao jedino rješenje i to je bio pravac kojim su oni odlučili krenuti. Tako je kroz stanovito vrijeme i u raznim dijelovima Jugoslavije došlo do kolaboracije četnika, najprije s Nedićevim snagama u Srbiji, zatim s Talijanima u Crnoj Gori i u talijanskim dijelovima NDH, zatim s nekim Pavelićevim snagama u dijelovima Bosne koje su kontrolirali Nijemci, a nakon talijanskog sloma i s Nijemcima neposredno.

Antikomunizam je bio glavni ideološki faktor koji je prouzrokovao nalaženje zajedničkih interesa između JVuO i okupatorâ, ali i između JVuO i kvislinških, odnosno domaćih profašističkih pokreta. Takođe, prema mišljenju profesora Branka Petranovića, saradnja četnika sa okupatorima i kvislinzima bila je antikomunistička po svojoj suštini.

Britanski kapetan Bil Hadson 1942. konstatuje da Mihailović "još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", a u Dalmaciji Trifunovićevi legalizovani četnici, podsticani od Italijana, "sanjaju o nekoj Srbo-Sloveniji i Dalmaciji".

Direktiva komandanta operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine od 9. januara 1942. potčinjenim oficirima za slučaj napada italijanskih i nemačkih jedinica kaže:

U izvještaju o pokušaju organizovanja odreda JVuO u Slavoniji, koji je 13. februara 1942. kapetan Žarko Milurović poslao majoru Bošku Todoroviću, predlaže se kakav bi stav trebalo zauzeti prema okupacionim vlastima, kao i prema ustašama. Kada je o ustašama riječ, Milurović piše da će
»osveta i pokolj biće izvršen nad ustašama — krivcima i oficirima — izdajnicima«, dok za Nijemce daje sljedeću preporuku:

Dobroslav Jevđević, uoči predstojeće operacije protiv partizana u Hercegovini, Crnoj Gori i Sandžaku, obavještava Dražu Mihailovića aprila 1942. o tome kakvi su odnosi između četnika i Italijana:

 
U sličnom tonu Jevđević jula 1942. piše i Petru Baćoviću. Kao presudan faktor za približavanje četnika Italijanima, pored antagonizma prema partizanima, Jevđević ukazuje i na politiku ustaških vlasti prema Srbima u NDH:

Potpisivanjem ugovora sa ustaškim vlastima u aprilu, maju i junu 1942, četnički odredi na teritoriji NDH obavezali su se na priznanje suvereniteta (»vrhovničtvo«) kvislinške države i njezinog poglavnika, kao i na prekid svih neprijateljstava sa civilnim i vojnim vlastima NDH. Zaključivanjem ovih sporazuma, većina bosanskih četnika bila je *de facto* inkorporirana u njemački okupacioni sistem. U Doboju je 9. jula 1942. sačinjen aneks ugovora potpisanog 28. maja od strane predstavnika NDH i pripadnika Ozrenskog i Trebavskog četničkog odreda. U biti, aneks se sastoji od jedne tačke:

U svijetlu saradnje četnika i Italijana u zajedničkom frontu protiv partizana, paradigmatičan je i izvještaj koji je 28. jula 1942. Vrhovnoj komandi JVuO uputio kapetan Vojislav Lukačević (pseudonim »Rampini«):

U Zimonjića Kuli kod Avtovca 22. jula 1942. godine, održan je sastanak Ilije Trifunovića-Birčanina sa Dražom Mihailovićem. Sastanku su prisustvovali i major Zaharije Ostojić, kapetan Pavle Đurišić i veći broj četničkih komandanata i vođa iz Hercegovine. U izveštaju italijanske Više komande oružanih snaga »Slovenija—Dalmacija« od 7. avgusta 1942. o tom sastanku, između ostalog, piše:

Drugog dana konferencije, Trifunović-Birčanin je sa Dobroslavom Jevđevićem otputovao nedaleko od Trebinja, gdje se sastaju sa Radmilom Grđićem i Milanom Šantićem, političkim predstavnicima četnika u Hercegovini. Njemački konzulat u Sarajevu je izvijestio 20. avgusta 1942. poslanstvo u Zagrebu da je na sastanku postignut dogovor o neposrednoj strategiji, te da su ustanovljeni krajnji ciljevi borbe:

* Stvaranje Velike Srbije,
* Uništavanje partizana,
* Uklanjanje katolika i muslimana,
* Nepriznavanje NDH,
* Ne surađivati sa Nijemcima i
* Privremena saradnja sa Italijanima radi dobijanja oružja, municije i hrane.

Radivoje Kerović, komandant majevičkih četnika, u pismu njemačkoj komandi u Tuzli od 10. avgusta 1942. navodi da ima puno povjerenje u okupacionu silu i obećava da četnici neće izazivati incidente i napadati Wehrmacht i snage NDH:

Kapetan Pavle Đurišić u uputstvu koje je krajem avgusta 1942. poslao komandantu novovaroškog sreza, poručniku Vuku Kalaitoviću, preporučuje da, paralelno sa beskompromisnim stavom prema partizanima, treba imati i lojalno držanje u odnosu na okupatorske snage:

Radmilo Grđić, politički predstavnik Komande bosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih vojnočetničkih odreda pri italijanskoj Višoj komandi oružanih snaga »Slovenija — Dalmacija« (*Supersloda*), u izvještaju poslatom Draži Mihailoviću krajem septembra 1942, piše o držanju četnika prema Italijanima, o uslovljenosti pozitivnog stava prema okupatoru ustaškim genocidom nad Srbima te o saradnji sa italijanskom vojskom u borbi protiv NOVJ:

12. oktobra 1942. general Mihailović (koji u tom trenutku boravi u štabu Pavla Đurišića u selu Gornje Lipovo, pokraj Kolašina) šalje kapetanu Đuru Ivetiću, komandantu sektora Kotorski zaliv — Grbalj — Luštica, odobrenje za legalizaciju odreda kod italijanskih trupa:

Italijani su znali da se u njihovoj okupacionoj zoni nalazi general Mihailović, koga Nemci traže, ali su ga tolerisali, dok god su četnici bili u njihovoj službi ili zadržavali pasivan stav prema okupatoru. 2. novembra 1942. Pavle Đurišić izveštava Dražu Mihailovića da je razgovarao sa okupacionim guvernerom Crne Gore o njemu, i da Italijani nemaju ništa protiv njegovog boravka u Đurišićevom štabu:

U Kulašima, blizu Prnjavora, 1. decembra 1942. godine, održana je međuodredska konferencija bosanskih četničkih odreda. Konferenciji su prisustvovali gotovo svi komandanti odredâ i većina članova Štaba bosanskih četničkih odreda, kao npr. Rade Radić, koji se nalazio na čelu Komande bosanskih četničkih odreda, zatim pop Savo Božić, komandant odreda »Trebava«, Lazar Tešanović, komandant odreda »Obilić«, major Slavoljub Vranješević, kao i delegati odreda čiji komandanti nijesu uzeli učešća. Govoreći o rezultatima i posljedicama postignutih sporazuma sa vlastima NDH, Stevan Botić, delegat sa Trebave i lokalni prvak Zemljoradničke stranke prije rata, istakao je: 

Major Slavoljub Vranješević, komandant zapadne Bosne JVuO, u izvještaju s početka februara 1943. piše da se četnici bore protiv partizana u sadejstvu sa Njemcima, kao i da se ovi raspituju da li bosanski četnici stoje pod vođstvom Draže Mihailovića:

28. februara 1943. oficiri 15. brdskog armijskog korpusa Wehrmachta daju o četnicima sljedeće karakteristike:

Zamisao Vrhovne komande JVuO i generala Draže Mihailovića o »iskorištavanju neprijatelja« s prevashodnim ciljem »uništenja komunista«, svom ostvarenju je najbliže došla tokom operacije Weiss, tj. bitke na Neretvi. Osnovna ideja četničkog operacijskog plana je bila da se sa na brzinu prikupljenim snagama iz Hercegovine i istočne Bosne spriječi prodor Glavne operativne grupe Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Hercegovinu, a zatim da se s jakim četničkim snagama iz Crne Gore i Hercegovine, u sadejstvu s italijanskim, njemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama izvrši koncentrični napad na partizane. Time bi se postiglo opkoljavanje snaga NOVJ, nakon čega bi se pristupilo njihovom potpunom uništenju u džepu Neretve. Za provedbu ovog cilja, četnička Vrhovna komanda se rukovodila sljedećim načelima:

U depeši koju je 30. maja 1943. poslao majoru Karlu Novaku (pseudonim »Ludvig«), komandantu Plave garde, general Draža Mihailović o potencijalnim kontaktima sa Italijanima piše:

U pismu od 22. juna 1943. upućenom Mladenu Žujoviću, vojvoda Momčilo Đujić naglašava da su italijansko-četnički odnosi besprijekorni, izražavajući nadu da ni u budućnosti neće doći ni do kakve promjene u tom pogledu: 

Kakav je stav Vrhovna komanda JVuO smatrala da bi trebalo zauzeti spram Njemaca i oružanih snaga NDH s jedne, odnosno NOVJ s druge strane, može se zaključiti i iz depeša majora Zaharija Ostojića upućenih 20. jula 1943. kapetanu Borivoju Mitranoviću, delegatu Vrhovne komande za Zapadnu Bosnu. Major Ostojić, između ostalog, poručuje:

Naredba komandanta 1. takovske brigade potporučnika Čedomira Unkovića od 22. jula 1943. godine, najbolje ilustruje koliko je strategija atantizma (oklijevanja i neizazivanja okupatora do povoljnog trenutka), koju je četničko vođstvo zagovaralo bila neučinkovita, budući da Njemci nijesu obustavili represalije nad civilnim stanovništvom i rekviziciju životnih namirnica:

Britanski major Neil Selby je krajem avgusta 1943. javio Kairu da su Mihailovićeve snage u području Kopaonika (posed Keserovića) više "profašističke nego prosavezničke" i da ne odobravaju sabotaže protiv Nemaca.

Odnose između četnika i okupatorâ (prvenstveno njemačkog) karakterisalo je međusobno nepovjerenje, ali je zajednička opasnost, koja je prijetila od Titovih partizana, najviše doprinijela približavanju dviju strana. Za Mihailovića su komunisti bili glavni neprijatelj, dok su okupatori predstavljali »manje zlo« koje bi trebalo koristiti zarad uništenja većeg. U jednoj depeši iz prve polovine novembra 1943, general Mihailović svojim komandantima poručuje sljedeće:

Nakon kapitulacije Italije septembra 1943, u oblastima Jugoslavije koje su do tada spadale u italijansku okupacionu zonu, četnici su prihvatili saradnju s njemačkim trupama. Za vrijeme trajanja operacije Balkanski klanac, tokom koje je Njemcima pošlo za rukom da ovladaju zaleđem obale Jadrana, u depeši Vrhovnoj komandi od 20. oktobra 1943. major Rudolf Perhinek piše: 

30. decembra 1943. Tomo Guzina, načelnik Štaba Nevesinjskog korpusa JVuO, upućuje komandanta Konjičke brigade na saradnju sa Njemcima »do maksimuma«, u svrhu uništenja komunista:

Takođe, u depeši koju je 3. februara 1944. majoru Pavlu Đurišiću (pseudonim »Berta«) poslao potpukovnik Mirko Lalatović, šef 2. odseka Operativnog odeljenja VK JVUO, kaže se sljedeće:

I poručnik Jovan Pupavac u pismu od 10. februara 1944. upućenom komandantu Zapadne Bosne majoru Slavoljubu Vranješeviću, kao glavni razlog za napuštanje Dinarske četničke oblasti, navodi to što su snage pod komandom vojvode Momčila Đujića ušle u otvorenu kolaboraciju sa okupatorom, dok ljudstvo divizije kao »milicija« služi Njemcima:

Mornarički kapetan Jakov Jovović, komandant Bjelopavlićke brigade JVuO, u nedatiranom pismu svom saradniku (najvjerovatnije s kraja 1943. ili iz 1944. godine), jezgrovito formuliše stav prema njemačkom okupatoru, koji se može smatrati karakterističnim za četničko vođstvo u Crnoj Gori: 

Nakon potpisivanja ugovora o saradnji četnika i Wehrmachta, komandant 4. brigade iz sastava Korpusa Gorske garde JVuO Nikole Kalabića, izdaje 16. januara 1944. naređenje o nenapadanju na okupatorske snage i napominje svojim potčinjenima da je primarni zadatak jedinice likvidacija komunista:

Pukovnik Jevrem Simić 12. aprila 1944. izdaje jednom četničkom oficiru objavu o nesmetanom kretanju na terenu brigade kojom komanduje, a u svrhu istrebljivanja partizanskih simpatizera i jataka: 

20. aprila 1944. u mjestu Vrlika održan je sastanak Momčila Đujića sa rittmeisterom Pörtnerom, šefom specijalnog »odreda IC« 15. brdskog armijskog korpusa. Već sljedećeg dana, rittmeister Pörtner je o razgovorima s Đujićem poslao povjerljiv (»geheim«) izvještaj. Pörtner piše da mu je Đujić »tumačio političke stavove i ciljeve svoje borbe«, a bilo je riječi i o odnosu četnika prema okupatorima, kao i prema Ujedinjenom kraljevstvu i SSSR. Đujić je izrazio uvjerenje da nacistički »novi evropski poredak« — osiguravajući mjesto Srbima, kojima je cilj samo »nacionalna obnova, a ne i neko veliko srpsko carstvo« — neće »previdjeti činjenicu da je od njegovih 9000 boraca do sada u borbi protiv komunizma poginulo 3200«. Također, Đujić iznosi mišljenje o tome kakvu bi poziciju srpski narod trebalo da zauzme u sukobu između sila Osovine, s jedne i antihitlerovske koalicije, s druge strane:

11. maja 1944. godine, za vrijeme prodora operativne grupe divizija NOVJ u Srbiju, general Dragoljub Mihailović piše pukovniku Milutinu Radojeviću da četnička kolaboracija sa okupatorom i kvislinzima ima za cilj samo jedno — uništenje partizana:

Koliko je za borbu protiv pripadnika NOP-a važna bila pravovremena isporuka municije četnicima od strane okupatora, vidi se i iz Mihailovićeve depeše poslate 6. februara 1945. pukovniku Gojku Boroti (pseudonim »Maus«), komandantu Romanijskog korpusa JVuO:

Dan početka ustanka u četničkim dokumentima ima više naziva: »otsudni momenat«, »presudni momenat«, »otsudni trenutak«, »momenat povoljnih uslova«, »dani moment« i dr. Četnički pokret DM je »povoljnim uslovima« smatrao invaziju saveznika na Balkan, odnosno njihov prodor u Jugoslaviju. Kako se to nije ostvarilo, do oružanog ustanka Mihailovićevog pokreta nije došlo. Pravdajući četničku neaktivnost, kao i taktičku saradnju sa okupatorom u borbi protiv partizana, Draža Mihailović je u telegramu komandantu Rasinskog četničkog korpusa 13. decembra 1943, između ostalog, napisao: 

O četničkom stavu prema okupatoru svjedočili su i zapovjednici njemačkih i italijanskih snaga na teritoriji okupirane Jugoslavije tokom Drugog svjetskog rata. Tako je general Alexander Löhr, iščekujući u zatvoru početak procesa pred Vojnim sudom u Beogradu, ostavio rukopis na preko 180 stranica, u kom se osvrće na brojne izazove s kojima je bio suočen, nakon što je u avgustu 1942. preuzeo dužnost komandanta njemačke XII armije (od januara 1943. Armijska grupa E). O četnicima Löhr piše:

Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i feldmaršal Maximilian von Weichs, koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće:

Otto Kumm, jedan od četvorice ratnih komandanata 7. SS dobrovoljačke brdske divizije Prinz Eugen, u poslijeratnim zapisima objavljenim pod nazivom *Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"* („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”) daje generalnu ocjenu četničko-njemačkih odnosa. General Kumm ističe da te odnose odlikuju ambivalentnost i varljivost, kao i da se četničko postupanje prema pripadnicima ostalih južnoslovenskih naroda nije moglo predvidjeti. Na koncu, SS-general Kumm u jugoslovenskim partizanima identifikuje zajedničkog neprijatelja:

I Hermann Neubacher, austrijski nacista i specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Balkan, u memoarskoj knjizi *Sonderauftrag Südost 1940–1945.* (prevedena na srpski jezik i objavljena 2005. pod naslovom „Specijalni zadatak Balkan“), analizira odnose četnika i okupatorâ, navodeći Hitlerov antisrpski sentiment kao najveću prepreku za uspostavljanje pune saradnje Njemaca i četnika:

Konačno, i general Mario Roatta će u ratnim memoarima naslovljenim *Otto milioni di baionette* („Osam miliona bajoneta“) ukazati do koje mjere je italijansko protežiranje četnika izazivalo otpor od strane vlasti Njemačkog Rajha i NDH:

### Stav prema saveznicima

U poznim godinama rata kod mnogih četnika je bio prisutan antisaveznički stav. Četnički komandant Neško Nedić je Nemcima 1944. govorio o velikoj mržnji svih četnika prema Engleskoj. On je napomenuo da su "četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali i sada Titovim bandama liferuju naoružanje i municiju, usled čega četnici moraju da krvare i da umiru. Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačkom Vermahtu kome će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja." Nakon što su Saveznici i jugoslovenski kralj Petar podržali partizane, među četnicima je zavladalo veliko ogorčenje i na samog kralja Petra. Major Miodrag Kapetanović je izjavljivao Nemcima: "Ako kralj Petar pređe bandama, on je za nas kralj Petar pokojni".

Draža Mihailović je svojim potčinjenim
komandantima često ponavljao naređenje da ne dozvole britanskim misijama da se uvjere u pravo stanje stvari na terenu. O tome 28. avgusta 1943. javlja komandantu Rasinskog korpusa:

Draža Mihailović je na Engleze gledao kao na krvopije, koji dolaze da prave nevolje Srbima. U depeši od 22. novembra 1943. upućenoj majoru Milošu Radojloviću (pseudonim »Do-Do«), komandantu Mlavsko-smederevske grupe korpusa, general Mihailović piše:

Nakon pokušaja jednog oficira britanske misije da potakne komandanta Timočkog četničkog korpusa na akciju protiv Nijemaca, Mihailović krajem 1943. naređuje da ga najure: 

2. februara 1944. godine, svom delegatu u istočnoj Srbiji pukovniku Dragoslavu Pavloviću, Draža Mihailović je poručio sljedeće: 

U izrazito oštrom tonu o Englezima je pisao i vojvoda Momčilo Đujić. U depeši poslatoj 28. februara 1944. godine Vrhovnoj komandi JVuO, vojvoda Đujić tvrdi:

Slično je Đujić govorio i sredinom marta 1944. godine komandantima u Dalmatinskom Kosovu kraj Knina: 

Načelnik štaba nemačkog komandanta Srbije, Kurt von Geitner sredinom 1944. javlja da su "do sada Britanci ozbiljno razočarali Dražu", te se na njega može računati za priključenje "antikomunističkom" frontu u predstojećoj bici za Srbiju.

Đujić je i u prisustvu Njemaca naglašavao svoj resentiman spram saveznika. Prema njegovim riječima, saveznička bombardovanja Jugoslavije, zatim „primjer borbe njemačke vojske protiv komunizma, te nedostatak razmijevanja za stvarnu borbu srpskog naroda su učinili da simpatije za Englesku nestanu [...]. Nikada se ne bi desilo da njegovi ljudi udare u leđa Nijemcima. Njihovo bi držanje u tom slučaju bilo neutralno. Ako bi, naprotiv, Englezi poduzeli invaziju u saradnji s bandama, onda bi njegovi ljudi bili spremni da se bore protiv Engleza.”

### Posleratno uređenje Jugoslavije

U Šahovićima kod Bijelog Polja (20-ak kilometara od Mihailovićevog štaba u Lipovu) je 1. decembra 1942. održana "Konferencija četničke intelektualne omladine Crne Gore, Boke i Sandžaka", na kojoj se posebno raspravljalo o poslijeratnom uređenju Jugoslavije. Na konferenciji su donijeti sljedeći zaključci:

* Na teritoriji buduće države živeti će samo Srbi, Hrvati i Slovenci. Nacionalnih manjina ne može biti.
* Privatna svojina je zajemčena, ali njen obim mora se ograničiti u opštem interesu. Zemlja pripada onome koji je obrađuje. Veliki privatni posedi moraju se ukinuti i staviti državi na raspoloženje. Celokupna industrija mora biti u državnim rukama. Privreda treba da bude izgrađena na principu državnog zadrugarstva. 
* Crkva je državna, a verska nastava je obavezna u svim osnovnim i srednjim školama.
* Sudije da budu birani iz redova četničke organizacije, kao i svi ostali činovnici.
* Štampa da bude u službi nacionalne obnove. Štamparska preduzeća moraju biti u državnim rukama.
* U novoj državi treba posvetiti naročitu pažnju propagandi u duhu programa četničke organizacije i ideologije.
* Žandarmerija treba da bude formirana iz četničkih redova i da stoji pod direktnom kontrolom četničke organizacije.
* Državni činovnici imaju biti nacionalno i moralno ispravni, iz četničkih redova.
* Četnička organizacija će biti jedini nosilac celokupne državne vlasti do ostvarenja četničkog programa i stvaranja uslova za prelaz na šire ustavne slobode.
* Žene mogu biti državne činovnice samo u oskudici muškaraca i to samo u specijalnim njima podobnim strukama.

### Ostali stavovi

Mihailović je nameravao da stvori veliku Srbiju u velikoj Jugoslaviji. On je hteo da ujedini Bugarsku i Jugoslaviju pod dinastijom Karađorđevića.

Živko Topalović, Mihalovićev saradnik, je o četničkoj ideologiji zapisao: "Nisam mu međutim, krio da su na mene učinile loš utisak protivdemokratske izjave izvesnih predstavnika toga pokreta koje sam ranije čitao. Čuo sam da i general Mihailović preti uništenjem političara, zabranom političkih partija i zavođenjem vojne diktature." Topalović se plašio da će Mihailović uspostaviti vojnu diktaturu i da će posleratni život početi "novim klanjem Hrvata i Slovenaca i sa koncentracionim logorima za sve demokratske elemente". Topalović je smatrao da je "vojna diktatura u potpunosti organizovana i da ona nad sobom nema političku kontrolu." Dotadašnji rad Ravnogorskog pokreta Topalović je označio kao "autoritarni režim u kome se vide tragovi fašističke ideologije".

## Promena četničke politike

Nakon ravnogorskog kongresa 1944. godine, koji predstavlja odgovor na Drugo zasedanje AVNOJ-a, četnička iredentistička politika je znatno ublažena u korist službeno jugoslovenske politike. Posebno nakon dolaska američkog izaslanika Mekdauela avgusta 1944. godine, i povlačenja četnika u Bosnu, sve je više primetna izrazito jugoslovenska i pomirljiva retorika četničkog vođe Mihailovića.

Ipak, u duhu odluka donesenih na kongresu u selu Ba, Mihailović u jednoj naredbi od 23. novembra 1944. naglašava opredjeljenje za federativnu Jugoslaviju (koju bi sačinjavale tri »jedinice« — srpska, hrvatska i slovenačka), pozivajući svoje saborce i sljedbenike na okup pod parolom za »snažno i ujedinjeno srpstvo«:

25. decembra 1944. godine u Bosni, Draža Mihailović je svojim ljudima naređivao da pridobiju nesrpsko stanovništvom:

Jedna od karakterističnih naredbi iz tog perioda, Draža je poslao svim komandatima 11. februara 1945. godine:

Na osnovu gornje iznesenog, Draža Mihailović je naredio posebno pažljivo odnošenje prema muslimanima:

## Tumačenja
Historičar Branko Petranović ocenjuje da "četnička politika i strategija pokazale su se kao potpuno inferiorne u odnosu na komunističku. Proklamovanjem kolektivne nacionalne odmazde nad celim narodima, uskraćivala je sebi jugoslovensku oznaku, prisvojenu od komunista."

## Povezano
* Homogena Srbija
* Velika Srbija
* Rojalizam
* Antikomunizam
* Propaganda Nedićeve vlade

## Napomene

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*