1933.

Godina **1933** (**[[Rimski brojevi|MCMXXXIII]]**) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru.
__NOTOC__



## Događaji
### Januar/Siječanj
* 1. 1. - Zvanični početak drugog Petogodišnjeg plana u SSSR (zadaci određeni na kongresu SKP(b) sledeće godine).
* 1. 1. - U Španskoj Republici izbija drugi anarhistički ustanak. (→ es Wiki).
* 1. 1. - Odbrana Velikog zida: Japanci i njihove marionete iz Mandžukua zauzimaju do maja kinesku provinciju Džehol (Žehe).
* 1. 1. - Liberal Juan Bautista Sacasa postaje predsednik Nikaragve, dan pre povlačenja američkih marinaca; Anastasio Somoza García postaje direktor nacionalne garde.
* 5. 1. - Počinje gradnja mosta Golden Gate u zalivu San Francisca (završen 1937).
* 11 - 12. 1. - Incident u Casas Viejasu u Andaluziji: Civilna i Napadačka garda brutalno guše anarhističku pobunu, 24 mrtvih.
* 15. 1. - Papa Pio XI. proglasio Svetu godinu povodom 1900 godina Isusovog raspeća i uskrsnuća. Istog dana se navodno pojavila Gospa od Banneuxa u Belgiji.
* januar - Harry Beck predstavio javnosti topološku mapu Londonskog metroa.
* 20. 1. - U Pragu prikazan film "Ekstaza", nailazi na cenzuru zbog scena sa golotinjom.
* 23. 1. - Ratifikovan Dvadeseti amandman na Ustav SAD: počevši od 1937, Dan inauguracije je 20. jan/sij. umesto 4. marta/ožujka.
* 28. 1. - Nemački kancelar Kurt von Schleicher daje ostavku nakon što nije mogao dobiti diktatorska ovlašćenja od predsednika; Franz von Papen odbija mandat, što ostavlja otvoren put njegovom savezniku Adolfu Hitleru.
* 28. 1. - Choudhry Rahmat Ali objavljuje Pakistansku deklaraciju, predlaže samostalnu državu *Pakstan* (kasnije Pakistan) za muslimane u Britanskoj Indiji.

* 30. 1. - *[[Machtergreifung]]*: Adolf Hitler postao njemačkim kancelarom u vladi sa konzervativnom većinom; nacisti su dobili unutrašnje poslove (Wilhelm Frick), Hermann Göring je ministar bez portfelja i v.d. pruski ministar policije - jurišnici mogu nekažnjeno napadati komuniste, socijaldemokrate ali i katoličku partiju Centrum tokom nove predizborne kampanje. Uveče parada pod bakljama Smeđih košulja, SS-ovaca i Čeličnih šlemova, slične se narednih večeri održavaju i u drugim gradovima.
* 30. 1. - Na radiju se prvi put javlja "Usamljeni rendžer".
* 31. 1. - Lider HSS Vladko Maček uhapšen zbog Zagrebačkih punktacija (takođe, u intervjuu pariskim novinama izjavio da bi se Srbi i Hrvati trebali razdvojiti što je više moguće).

### Februar/Veljača
* 1. 2. - Prošle godine izabrani gen. Tiburcio Carías Andino postaje predsednik Hondurasa (do 1949), nakon što je morao suzbiti pobunu dela liberala.
* 1. 2. - U Nemačkoj raspušten Rajhstag i pruski Landtag, izbori u martu.
* 2. 2. - Mirovni sporazum između nikaragvanskog predsednika Sacase i lidera pobunjenika Augusta Sandina - Sandino se protivi Nacionalnoj gardi i Somozi, što će ga dogodine koštati glave.
* 4. 2. - Rumunska vlada proglasila ratno stanje zbog železničarskih štrajkova.
* 5. 2. - Pobuna mornara na holandskom brodu *De Zeven Provinciën* pored Sumatre, okončana šest dana kasnije kada je od avionske bombe poginulo 23 mornara.
* 6. 2. - U sibirskom mestu Ojmjakon izmereno -67,7&nbsp;°C, rekord za severnu hemisferu.
* 7. 2. - Brod *USS Ramapo* zabeležio na severozapadu Pacifika najveći abnormalni talas - 34 metra.
* 9. 2. - Debata o kralju i otadžbini na Oxfordu: sa 275 prema 153 pobedio stav da se "ovaj dom neće ni pod kakvim okolnostima boriti za Kralja i Zemlju".
* 9. 2. - Britanci i Holanđani postižu sporazum (*Tea Agreement*) o ograničenju izvoza čaja.

* 12. 2. - 14. 3. - Francusko osvajanje Maroka odn. Pacifikacija &mdash; Bitka na Bougaferu: berberska plemenska konfederacija Aït Atta na jugoistoku zemlje kapitulirala pred Francuzima.
* 15. 2. - Pokušaj ubistva izabranog predsednika Ruzvelta u Majamiju, fatalno ranjen gradonačelnik Čikaga Anton Cermak.
* 16. 2. - U Ženevi potpisan Pakt o organizaciji Male Antante (institucionalizacija bloka).
* 16. 2. - Štrajk u Grivici (→ en Wiki): rumunska vojska ubila sedmoricu železničara koji su štrajkovali u Bukureštu (među uhapšenima je Gheorghe Gheorghiu-Dej).
* 17. 2. - U Senatu SAD usvojen Blejnov zakon: državama podnesen Dvadeset prvi amandman za ukidanje Prohibicije (ratifikovan sledećeg decembra).
* 17. 2. - Prvi broj časopisa *[[Newsweek]]*.
* 24. 2. – Japanska delegacija napustila zasedanje Društva naroda, nezadovoljna Litonovim izveštajem koji govori o japanskoj invaziji na Mandžuriju, Društvo ne donosi mere protiv Japana.
* 27. 2. - Paljenje Rajhstaga - povod za potpuno nacističko preuzimanje vlasti i masovno hapšenje komunista.
* 28. 2. - Dekret rajhspredsednika za zaštitu naroda i države ("Dekret paljevine Rajhstaga"): ukinute građanske slobode u Nemačkoj, vlada može preuzeti upravu nad državama u slučaju kršenja javnog reda, mnoga ovlašćenja rajhspredsednika preneta na Hitlerovu vladu - prvi čin nacističkog "glajhšaltovanja" Nemačke.

### Mart/Ožujak
* 2. 3. - U "Politici" se pojavila prva ukrštenica u nas (prva za odrasle, u "Politici za decu" je prva objavljena 10. marta 1932.).
* 2. 3. - Premijera originalnog filma "King Kong" u Njujorku.
* 2. 3. - Jak zemljotres i cunami pogodio obalu Sanriku u Japanu.

* 4. 3. - Franklin Delano Roosevelt novi predsednik SAD (do 1945): "Jedino čega treba da se plašimo je sam strah". Frances Perkins je kao sekretarica rada prva žena u kabinetu.
* 4. 3. - Austrijski parlament suspendovan, kancelar Engelbert Dollfuss započeo vladavinu dekretima (austrofašizam protiv nacizma).
* 5. 3. - Izbori u Nemačkoj, nacisti uzimaju 44 % glasova (sa saveznicima imaju 52 %); komunistički i neki socijaldemokratski poslanici su ranije pohapšeni (lider KPD Ernst Thälmann će ostatak života provesti u samici); poslednji višestranački, mada neslobodni, izbori do 1949. na zapadu Nemačke, odn. do 1990. u celoj Nemačkoj.
* 5 - 13. 3. - *Bank Holiday* u SAD: po objavi predsednika Ruzvelta na devet dana zatvorene sve banke i zamrznute finansijske transakcije kako bi se stabilizovao sistem.
* 9. 3. - Velika Depresija: Američki kongres započinje prvih 100 dana u kojem donosi zakone *[[New Deal]]*-a.
* 10. 3. - Zemljotres u Long Beachu, južna Kalifornija, 115 mrtvih.
* 12. 3. - Predsedničkim dekretom određeno da Nemačka ima dve zastave, staru carsku () i nacističku () (od 1935. samo nacistička).
* 13. 3. - Joseph Goebbels na čelu novoosnovanog ministarstva narodne prosvete i propagande.
* 14. 3. - Dr. Ivan Pernar osuđen na godinu dana robije.
* 15. 3. - Dow Jones Industrial Average skočio sa 53.84 na 62.10 (15.34%) - do danas najveći jednodnevni procentni skok.
* 19. 3. - Ustavnim referendumom odobren novi ustav Portugala, kojim je uveden Salazarov režim *[[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]]* (do 1974) - korporatistički, konzervativan, nacionalistički, često se naziva i fašistički.
* 21. 3. - "Dan Potsdama": novi nemački Rajhstag svečano otvoren u Garnizonskoj crkvi u Potsdamu (zasedaće u Krollovoj operi do 1942).
* 22. 3. - Otvoren Koncentracijski logor Dachau, prvi u Njemačkoj.
* 22/23. 3. - Velike snežne padavine u Beogradu i još nekim krajevima.

* 23. 3. - Zakon o vanrednom ovlašćenju (*Ermächtigungsgesetz* tj. *Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich*): daje nemačkoj vladi, tj. Adolfu Hitleru, pravo da donosi zakone bez Rajhstaga - de fakto legalna diktatura. Zakon donesen sa 444:92 glasa, samo su socijaldemokrati glasali protiv.
* 25. 3. - U Beogradu umrla rumunska kneginja Lidija Bogdan, teško povređena u avionskoj nesreći ("kod Izvora", "na Samarnjači").
* 27. 3. - Japan napušta Društvo naroda.
* 31. 3. - Urugvajski predsednik Gabriel Terra raspušta skupštinu i zavodi diktaturu.
* proleće - Holodomor u Ukrajinskoj SSR je na vrhuncu, ima i kanibalizma (→ Glad u SSSR 1932-33).

### April/Travanj
* 1. 4. - U Njemačkoj počeo progon Jevreja bojkotom njihovih poslova i blokiranjem bankovnih računa (Julius Streicher organizovao jednodnevni bojkot jevrejskih radnji).
* 3. 4. - Lord Clydesdale na čelu prvog leta preko Mount Everesta.
* 4. 4. - Vazdušni brod USS Akron stradao u oluji kod New Jerseya, poginulo 73 od 76 članova posade.
* 5. 4. - Međunarodni sud pravde presudio da Grenland pripada Danskoj i osuđuje norveška zauzeća na istočnoj obali.
* 7. 4. - U SAD stupio na snagu Cullen–Harrisonov zakon koji dozvoljava prodaju piva i vina s niskim sadržajem alkohola (nezvanični Nacionalni dan piva u SAD).
* 7. 4. - Zakon o obnovi državne službe u Nemačkoj uskraćuje državne pozicije (npr. učitelja, profesora, sudija) Jevrejima i političkim protivnicima nacista - prvi antisemitski zakon u Trećem rajhu; kasnije tokom meseca jevrejski lekari su isključeni iz zvaničnog osiguranja što će mnoge izbaciti iz posla. Legalizovana masovna nasilna čistka lokalnih vlasti koja je već počela.
* 8. 4. - Referendum u Zapadnoj Australiji u korist otcepljenja od Australije.

* 9. 4. - Otvoren Ruski dom u Beogradu.
* 15. 4. - Pitanje tuniske naturalizacije: prvi neredi pokreta protiv francuskog državljanstva za Tunišane, ispoljen putem protivljenja sahrane muslimana francuskih državljana u muslimanskim grobljima - oživljavanje tuniskog nacionalnog pokreta.
* april - Poslednja čarka Kastinskog rata na Jukatanu - smatra se da su ovim posle 422 godine okončani Meksički indijanski ratovi.
* 19. 4. - SAD zvanično napuštaju zlatni standard.
* 20. 4. - Premijera Johstove predstave *Schlageter*: replika "Kada čujem 'kultura', otkočim svoj brauning", u izmenjenom obliku postaje oličenje nacističkog stava prema kulturi.
* 26. 4. - Hermann Göring, ministar unutrašnjih poslova Pruske, osnovao Gestapo (*Geheime Staatspolizei*, Tajna državna policija).
* 29. 4. - Vladko Maček, glavni hrvatski političar, osuđen pred Sudom za zaštitu države na tri godine zatvora. Tri srpske partije (demokrati, radikali i zemljoradnici) osuđuju Mačekov progon.
* 29. 4. - Anglo-Persian Oil Company sklopila dogovor sa persijskom (iranskom) vladom o monopolu na 60 godina.
* travanj - U Nemačkoj zatvorena škola Bauhaus.

### Maj/Svibanj
* 1. 5. - Prvi maj je državni praznik u Nemačkoj, kao Dan nacionalnog rada, obeležava se masovnim marševima u nacističkoj organizaciji.
* 2. 5. - *[[Gleichschaltung]]*: Hitler zabranjuje sindikate, zamjenjuje ih Njemačka fronta rada.
* 2. 5. - Navodno prvi put u moderno doba viđena Nessie, čudovište iz Loch Nessa.
* 5. 5. - Karl Jansky otkrio radio valove iz središta Mliječnog puta - rođenje radio astronomije.
* 6. 5. - U manastiru Prohor Pčinjski održan četnički kongres povodom tridesetogodišnjice rada u Makedoniji.
* 8. 5. - Mahatma Gandi počinje 3-nedeljni post samopročišćenja, započinje kampanju za prava Nedodirljivih ("Haridžana" ili "božje dece" kako ih naziva).

* 10. 5. - Nemačko studentsko društvo organizuje spaljivanje 25.000 knjiga pred Rajhstagom, ministar propagande Goebbels drži govor - na univerzitetima istaknuto Dvanaest teza "protiv nenemačkog duha".
* 12. 5. - U SAD stupio na snagu Zakon o poljoprivrednom prilagođavanju: subvencije za smanjenje proizvodnje kako bi se povećala cena.
* maj - Suđenje pripadniku Zemljoradničke stranke Branku Čubriloviću u Banjoj Luci.
* 17. 5. - Španska republika nacionalizovala crkvene objekte - papa ovo osuđuje sledećeg meseca u encikliki *Dilectissima Nobis*.
* 18. 5. - U SAD osnovana Tennessee Valley Authority, federalna agencija za elektrifikaciju i razvoj doline Tennesseeja.
* 18. 5. - Nazinska tragedija: na ostrvo Nazino u Tomskoj oblasti, SSSR, stižu prvi od 6.000 deportovanih, dve trećine će umreti tokom leta.
* 20. 5. - U Austriji osnovan Otadžbinski front kao jedina partija - po ugledu na italijanske fašiste, za katoličanstvo i nezavisnu Austriju.
* 22. 5. - Prvi komercijalni let Boeing 247, prvog potpuno metalnog putničkog aviona: za 19,5 sati od San Francisca do New Yorka (samo 10 sedišta).
* 24. 5. - Posle skoro devet meseci okončan Kolumbijsko-peruanski rat oko teritorije u Amazoniji, tj. amazonske luke Leticia - Društvo naroda dodeljuje Kolumbiji sledeće godine.
* 25. 5. - U Dubrovniku započeo XI. kongres P.E.N.-klubova, pod predsjedanjem H. G. Wellsa - osuđen nacizam.
* 25. 5. - Takigawin incident: prof. Pravnog fakulteta Univerziteta u Kjotu Takigawa Yukitoki otpušten pod optužbom da zastupa marksističku filozofiju - kolege podnose ostavke a i studenti se bune.
* 26. 5. - Australijska antarktička teritorija: posed prenesen sa Britanije na Australiju (blizu 5,9 miliona kv.km).
* 27. 5. - Premijera Diznijevog crtanog filma "Tri praseta".
* 27. 5. - 1. 11. - Svetski sajam *[[A Century of Progress]]* u Čikagu.
* 28. 5. - Izbori u S.G. Danzigu: nacisti na čelu sa Albertom Forsterom dobijaju 38 od 72 mandata.
* 31. 5. - Primirje iz Tanggua između Kine i Japana, što se smatra krajem Japanske invazije Mandžurije: Kuomintangova vlada de fakto priznaje Mandžukuo, Japanci okreću svoje proksi-armije prema zapadu (→ Akcije u Unutrašnjoj Mongoliji (1933–36)), rat se nastavlja 1937.

### Jun/Juni/Lipanj
* 1. 6. - Načela Hrvatskog ustaškog pokreta: svim sredstvima za nezavisnu Hrvatsku, u kojoj "ne smije odlučivati nitko ko nije po koljenima i po krvi član Hrvatskog naroda". Ove godine "Ustaša - Hrvatska revolucionarna organizacija" menja ime u "Ustaša - Hrvatski oslobodilački pokret".
* 4. 6. - Radio Luksemburg počeo emitovanje, usmeren je ka Britanskim ostrvima.
* 6. 6. - U Nju Džersiju otvoren prvi autokino (*Drive-in theater*).
* 8. 6. - Max Baer, polujevrejin, nokautirao Nemca Maxa Schmelinga u Njujorku.
* 10. 6. - Osnovan *[[Reichskolonialbund]]*, krovna organizacija nemačkih kolonijalnih društava (centralizovana 1936).
* 12. 6. - Početak Londonske ekonomske konferencije: nije uspela jer je predsednik Ruzvelt odbacio valutnu stabilizaciju; nemački ministar Alfred Hugenberg izazvao buru predlogom da se Depresija okonča nemačkom ekspanzijom u Africi i istočnoj Evropi - nemačka vlada se ogradila od predloga.
* jun - Režimska stranka Jugoslovenska radikalno-seljačka demokratija promenila ime u Jugoslovenska nacionalna stranka.
* 16. 6. - U SAD formirana Administracija nacionalnog oporavka (NRA) za eliminaciju "destruktivne konkurencije" (1935. presuđeno da je neustavna).
* 16. 6. - U Tel Avivu ubijen Haim Arlosoroff, šef političkog odeljenja Jevrejske agencije - bio je kritikovan zbog pomirljivosti prema Arapima.
* 17. 6. - Masakr u Kanzas Sitiju: Pretty Boy Floyd pokušao da oslobodi Frenka Neša, ubio i njega i četvoricu agenata FBI.
* 20. 6. - Tajlandski general Phraya Phahonphonphayuhasena izveo vojni udar protiv sve autoritarnijeg premijera Nititade.
* 21. 6. - Zabranjena nemačka Socijaldemokratska partija, u berlinskom predgrađu Köpenick dolazi do "krvave nedelje", u kojem su nacistički jurišnici ubili najmanje 23 od oko 500 pritvorenih. Zabranjena i Nemačka nacionalna narodna partija (DNVP), raniji Hitlerovi saveznici.
* 23. 6. - Požar u Đakovačkoj katedrali, izgorjele orgulje.
* 25. 6. - U Bugarskoj uvedeno opsadno stanje, objašnjeno zaverom komunista i VMRO-ovaca.
* 29. 6. - Britanska južnoafrička kompanija prodala svoja prava na minerale u Južnoj Rodeziji tamošnjoj vladi (u Severnoj Rodeziji ih zadržava do 1964).

### Jul/Juli/Srpanj

* 4. 7. - Sovjetski Savez potpisao "Konvenciju o definiciji agresije" sa Čehoslovačkom, Rumunijom, Turskom i Kraljevinom Jugoslavijom , koja je trebalo da omogući efikasnije otkrivanje agresorskih postupaka radi preduzimanja mera posredstvom Društva naroda. Bio je to prvi diplomatski sporazum između Kraljevine Jugoslavije i Sovjetskog Saveza (KJ priznaje SSSR tek 1940).
* 4 - 9. 7. - Rat za Čako: Druga Bitka za Nanawu je jedna od najkrvavijih u Južnoj Americi 20. veka, Bolivijci ne uspevaju zauzeti paragvajsko utvrđenje Nanawa, gube strategijsku inicijativu.
* 9. 7. - Otvoren muzej Matice srpske u Novom Sadu.
* 13. 7. - Hitlerov pozdrav postaje obavezan za službenike u Nemačkoj.
* 14. 7. - Ubijen Josip Predavec, potpredsednik Hrvatske seljačke stranke.
* 14. 7. - U Nemačkoj donesen Zakon za sprečavanje nasledno obolelog potomstva koji legalizuje eugeničku sterilizaciju - stupa na snagu sledećeg januara.
* 14. 7. - NSDAP proglašena za jedinu partiju u Nemačkoj.
* 15. 7. - U Rimu potpisan Četvorni pakt Italije, Francuske, V. Britanije i Nemačke - želi se održanje mira kroz Društvo naroda.
* 16. 7. - Brod "Jadran" stigao iz Hamburga u Tivat, nakon "reparatura" odlazi u Split.
* 20. 7. - Potpisan *[[Reichskonkordat]]* između Vatikana i Nemačke - garantovana prava crkve u zamenu za nemešanje u politiku. Katolička partija Centrum, izložena velikom pritisku, raspustila se još ranije.
* 22. 7. - Wiley Post je prvi sam obleteo svet, za 7 dana, 18 sati i 49 minuta.
* 29. 7. - 14. 8. - Četvrti *[[Congrès Internationaux d'Architecture Moderne]]* (CIAM) održan na brodu između Marseja i Atene, razgovara se o principima "Funkcionalnog grada" (Le Corbusier objavio "Atensku povelju" 1943).

### Avgust/August/Kolovoz
* 1. 8. - Srpski aeroklub (1921) obnovljen pod imenom "Naša krila".
* 1. 8. - Sukarno, aktivista za nezavisnost Indonezije, uhapšen od holandskih vlasti - biće u unutrašnjem progonstvu sve do japanske invazije 1942.
* 2. 8. - U SSSR otvoren Belomorsko-baltički kanal, građen prinudnim radom.
* 7. 8. - Pokolj u Simelu - u severnom Iraku ovih dana ubijeno oko 3.000 asirskih hrišćana.
* 12. 8. - Predsednik Kube Gerardo Machado pobegao iz zemlje usled nereda i pobuna u vojsci.
* avgust - Italijanski manevri na granici sa Jugoslavijom, izgrađena nova vojna postrojenja, u toku kolonizacija iz Kalabrije.
* avgust - Osnovan Svetski komitet protiv rata i fašizma.
* 17. 8. - Prikazan *[[The Private Life of Henry VIII]]*, prvi britanski film nagrađen oskarom, za najboljeg glumca.
* 18. 8. - Na radio izložbi u Berlinu je predstavljen jeftini "narodni prijemnik", *[[Volksempfänger]] VE301*.
* 19. 8. - Školski brod "Jadran" upisan u flotnu listu KRM.
* 19. 8. - Austrijski kancelar Dollfuss posetio Mussolinija u Riccioneu, dobija garancije protiv nemačke pretnje.
* 23. 8. - Diplomirala Danica Tomić, prva Jugoslovenka vazduhoplovni pilot.
* 25. 8. - Zemljotres u Sečuanu, oko 9.000 mrtvih.
* 25. 8. - Sporazum Haavara između Hitlerove vlade i cionista za olakšanje iseljavanja Jevreja u Palestinu.
* 28. 8. - Na vašaru u Varvarinu razjarena masa linčovala troje Cigana, misleći da su ukrali i oslepeli jednu devojčicu (zapravo siroče jedne Rumunke koju je uzela ubijena Živana Marinković). Devet lica je osuđeno na po osam meseci zatvora krajem 1936.
* 28. 8. - Francuske trupe okupirale Andoru usled tamošnjih nereda.
* 30. 8. - Jevrejski filozof Theodor Lessing ubijen u Češkoj od strane pronacističkih sudetskih Nemaca.

### Septembar/Rujan
* 2. 9. - U Rimu potpisan italijansko-sovjetski pakt o nenapadanju.
* 5. 9. - Narednički puč na čelu sa Fulgenciom Batistom obara predsednika de Céspedesa. Na čelo Kube prvo dolazi Pentarhija, a od 10. 9. Ramón Grau; Batista je unapređen iz narednika u pukovnika i postavljen za načelnika generalštaba.
* 8. 9. - Ghazi I. je novi kralj Iraka (do 1939).
* 8. 9. - Španski premijer Manuel Azaña dao ostavku na traženje predsednika Alcalá-Zamore, sledi Alejandro Lerroux.
* 12. 9. - Civilni avion Farman F.300 pao kod Ljubljane usled loše vidljivosti, poginula dva člana posade (pilot Viktor Nikitin) i šest putnika - prve žrtve civilnog vazduhoplovstva u Jugoslaviji.
* 13. 9. - Skoro četvrt miliona ljudi na paradi zahvalnosti Administraciji nacionalnog oporavka u Njujorku, u organizaciji njenog lidera Hugh S. Johnsona (percipirane sličnosti sa fašizmom).
* 14. 9. - Turska i Grčka potpisuju ugovor o prijateljstvu.
* 17. 9. - Utemeljen "Vukov sabor", najstarija kulturna manifestacija u Srbiji.
* 21. 9. - 23. 12. - Lajpciški proces za paljenje Rajhstaga, na kome će se proslaviti Georgi Dimitrov.
* 22. 9. - U Nemačkoj je osnovana Rajhskomora kulture, *[[Reichskulturkammer]]*, povezana sa ministarstvom propagande, za kontrolu nad kulturnim životom.
* 23. 9. - Adolf Hitler svečano započinje gradnju mreže Autobahnova (u stvari prvi je izgrađen 1932.).
* 26. 9. - Eksplozija paklene mašine u Đevđeliji, poginula dva lica. Bugarska banda je tri dana kasnije pokušala postaviti eksploziv pod prugu Udovo-Đevđelija ali su osujećeni.
* 26. 9. - U Memphisu uhapšen Machine Gun Kelly, njegov uzvik *Don't shoot, G-Men!* navodno daje nadimak agentima FBI (zapravo je posvedočen ranije).
* 27. 9. - Rumunski i jugoslovenski kralj prisustvuju Stalnom savetu Male Antante u Sinaji, Rumunija.

### Oktobar/Listopad
* 1. 10. - U Čehoslovačkoj je Konrad Henlein objavio osnivanje "*Zavičajne fronte sudetskih Nijemaca*".
* 3. 10. - Jugoslovenski kraljevski par u poseti Bugarskoj (Evksinograd kod Varne), sutradan su u Carigradu, razgovor sa predsednikom Ataturkom.
* 3. 10. - Nacista pucao na austrijskog kancelara Dolfussa u zgradi Parlamenta.
* 4. 10. - *Schriftleitergesetz* ("Urednički zakon"): od Nove godine u Nemačkoj zabranjen rad nearijevcima u novinarstvu.
* 7. 10. - Kralj Aleksandar posetio Krf.
* 7. 10. - Osnovan Air France.
* 10. 10. - Putnički avion Boeing 247 oboren eksplozijom bombe u Indijani, sedam mrtvih - prvi dokazani slučaj sabotaže komercijalnog aviona.
* 11 - 25. 10. - Boworadetova pobuna: tajlandski princ pokreće pobunu, rojalističku kontrarevoluciju, protiv vlade (apsolutna monarhija je ukinuta tek prošle godine), ali rezultat je slabljenje autoriteta kralja Prajadhipoka.
* 14. 10. - Nemačka vlada odlučila da napusti Konferenciju za razoružanje i Društvo naroda.
* 17. 10. - Albert Einstein stiže u SAD, kao izbeglica iz Nemačke.
* 26. 10. - Objavljena *[[Gelöbnis treuester Gefolgschaft]]* ("Zakletva najvernijeg sledbeništva"), 88 nemačkih književnika izražava lojalnost Hitleru.
* 27. 10. - Vrhunac nereda u Palestini, sa 27 mrtvih u Jafi; pretučen je i stari Musa al-Husayni, šef Izvršnog komiteta Palestinskog arapskog kongresa. Arapi su se tokom meseca bunili protiv jevrejskog useljavanja i Britanskog mandata koji im navodno pomaže u kupovini zemlje.
* 29. 10. - José Antonio Primo de Rivera osnovao Falangu u Španiji.

### Novembar/Studeni
* 5. 11. - Španski Baski glasaju za autonomiju.
* 8. 11. - Ubijen kralj Afganistana Mohammed Nadir Shah, nasleđuje ga Mohamed Zahir (do 1973).
* 11. 11. - U Pirotu otkriven spomenik grčkim ratnicima.
* 11. 11. - Vanredno stanje u Austriji usled nacističkih terorističkih akcija.
* 11. 11. - Prva pojava Dust Bowla pogađa Južnu Dakotu - jaka oluja ("velika crna mećava") nosi površinski sloj zemlje sa sobom.
* 12. 11. - Izbori u Nemačkoj sa samo jednom listom - Nacional-socijalistička radnička partija Adolfa Hitlera - koja dobija 92,2% glasova. Istovremeno i referendum, na kome je sa 93,4% podržana odluka o napuštanju Društva naroda i Konferencije o razoružanju.
* 12. 11. -  Ujguri u Kašgaru proglasili Prvu Istočnoturkestansku Islamsku Republiku - ugušena do aprila.
* 16. 11. - SAD i Sovjetski savez uspostavile formalne diplomatske odnose.
* 16. 11. - Jimmie Angel preleteo preko visokog vodopada u Venecueli koji će biti nazvan po njemu - Angelov vodopad.
* 17. 11. - Prikazan film *[[Duck Soup]]* braće Marx.
* 19. 11. - Izbori u Španskoj Republici, prvi sa ženskim pravom glasa - najviše glasova dobile desničarske stranke.
* novembar - Suđenje nekim Demokratama i Zemljoradnicima u Srbiji.
* 24. 11. - Adolf Hitler potpisao zakon o zaštiti životinja - zabranjene nehumane prakse u industriji i medicini.
* 27. 11. - U okviru Nemačkog radnog fronta osnovana organizacija za razonodu *[[Kraft durch Freude]]* ("Snaga putem radosti").

### Decembar/Prosinac
* 5. 12. - XXI amandman na Ustav SAD ukida Prohibiciju (stupa na snagu 15. 12.).
* 8. 12. - U Španiji, u Saragosi, izbija treći i poslednji anarhistički ustanak. (es Wiki).
* 9. 12. - Ekspresni voz Barselona-Sevilja iskočio iz šina usled sabotaže, najmanje 24 mrtvih.
* 10. 12. - Bugarski kraljevski par u uzvratnoj poseti Jugoslaviji.
* 10. 12. - Rumunjska vlada zabranila Željeznu gardu prije izbora kasnije tijekom mjeseca.
* 11. 12. - Rat za Čako: dve bolivijske divizije u džepu Campo Vía se predaju Paragvajcima, stradalo oko 2.000 Bolivijaca, predalo se 7.000.
* 16. 12. - Kralj Aleksandar stigao sa kraljicom u Zagreb, na proslavu svog rođendana; ustaše planirale atentat, ali izvršilac odustao; uhapšena trojica "sumnjivih lica", pri čemu je poginuo jedan policajac.
* 17. 12. - Umro 13. Dalaj Lama, Thubten Gyatso - naslednik, Tenzin Gjatso, biće pronađen 1937.
* 18. 12. - Alejandro Lerroux ponovo španski premijer (do 1935), u koaliciji sa Španskom konfederacijom autonomnih desničara.
* 21. 12. - Odlučeno da se Dominion Newfoundland privremeno vrati u status britanske krunske kolonije, usled finansijskih problema.
* 24. 12. - Železnička nesreća kod mesta Lagny u Francuskoj, 217 mrtvih.
* 26. 12. - Osnovan Nissan Motors.
* 26. 12. - Na Sedmoj Panameričkoj konferenciji potpisana Montevideoska konvencija kojom se definiše državnost. Državni sekretar SAD Cordell Hull na konferenciji afirmisao Politiku dobrog suseda, protivljenje intervencijama u drugim zemljama.
* 26. 12. - Prikazan film *[[Queen Christina]]*, veliki kritički i komercijalni uspeh..
* 29. 12. - Rumunjski premijer Ion G. Duca postao je u Sinaji žrtvom atentata fašističke tajne organizacije "Željezna garda", kratica trojke ubojica bila je *Nicadori*.

### Kroz godinu
* Otto Röhm patentirao poli(metil metakrilat) pod markom Plexiglas.
* Norman Haworth i Edmund Hirst s jedne i Tadeusz Reichstein s druge strane sintetisali vitamin C.
* U Nemačkoj uspostavljena teleks mreža, prva poruka između Hamburga i Berlina 16. 10..
* André Parrot počinje istraživanje Marija na istoku Sirije.
* Edwin Armstrong razvio modulaciju frekvencije.

## Rođenja

### Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača
* 1. 1. - Joe Orton, engleski dramski pisac
* 1. 1. - Ranko Bugarski, lingvista, profesor BU († 2024)
* 4. 1. - Patrijarh gruzijski Ilija II († 2026)
* 5. 1. - Radmila Bakočević, srpska operska pevačica
* 6. 1. - Đorđe Kadijević, reditelj, istoričar umetnosti
* 9. 1. - Milica Manojlović, osnivač i dirigent Hora "Kolibri" († 2008)
* 9. 1. - Borislav Ćorković - Reba, košarkaški trener († 2006)
* 15. 1. - Josip Pankretić, hrvatski političar († 1998.)
* 16. 1. - Susan Sontag, američka književnica († 2004)
* 17. 1. - Dalida, pevačica († 1987)
* 18. 1. - John Boorman, filmski režiser
* 18. 1. - David Bellamy, botaničar, TV voditelj († 2019)
* 22. 1. - Siniša Pavić, književnik i scenarista († 2024)
* 24. 1. - Asim Ferhatović, bosanski nogometaš († 1987)
* 25. 1. - Corazon Aquino, predsednica Filipina († 2009)
* 27. 1. - Domagoj Ante, hrvatski političar i popularna muzika
* 1. 2. - Svetlana Velmar-Janković, srpska književnica († 2014)
* 5. 2. - Miloš Milutinović, srpski fudbaler († 2003)
* 8. 2. - Brana Crnčević, književnik i publicista († 2011)
* 10. 2. - Eugen Gvozdanović, dirigent i kompozitor († 2005)
* 12. 2. - Costa-Gavras, filmski režiser
* 13. 2. - Zdravko Šotra, TV i filmski reditelj i scenarista († 2025)
* 13. 2. - Kim Novak, glumica
* 18. 2. - Yoko Ono, umetnica, supruga Johna Lennona
* 18. 2. - Bobby Robson, fudbaler, trener († 2009)
* 21. 2. - Nina Simone, pevačica, kantautorka, pijanistkinja († 2003)

### Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj
* 1. 3. - Špiro Guberina, glumac († 2020)
* 5. 3. - Walter Kasper, kardinal, teolog
* 14. 3. - Michael Caine, britanski glumac
* 14. 3. - Quincy Jones, muzičar, producent († 2024)
* 15. 3. - Ruth Bader Ginsburg, sutkinja Vrhovnog suda SAD († 2020)
* 19. 3. - Philip Roth, književnik († 2018)
* 22. 3. - Abulhassan Banisadr, predsednik Irana († 2021)
* 29. 3. - Zoran M. Jovanović, književnik († 1976)
* 2. 4. - György Konrád, književnik († 2019)
* 7. 4. - Dragan Lubarda, slikar, profesor FLU u Bg. († 2017)
* 7. 4. - Voja Mirić, glumac († 2019)
* 9. 4. - Jean-Paul Belmondo, glumac († 2021)
* 12. 4. - Montserrat Caballé, operna pjevačica († 2018)
* 15. 4. - Živojin Pavlović, filmski režiser i književnik († 1998)
* 15. 4. - David Hamilton, fotograf († 2016)
* 19. 4. - Jayne Mansfield, američka glumica († 1967)
* 19. 4. - Anđela Potočnik, folklorna umjetnica († 2013)
* 23. 4. - Vartkes Baronijan, kompozitor († 1993)
* 26. 4. - Arno Allan Penzias, fizičar, radio astronom, nobelovac († 2024)
* 30. 4. - Willie Nelson, country pjevač, glumac

### Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj
* 3. 5. - James Brown, afričko-američki pevač i tekstopisac († 2006)
* 7. 5. - Damir Mejovšek, hrvatski dramski umjetnik († 2006.)
* 7. 5. - Nexhmije Pagarusha, pevačica († 2020)
* 9. 5. - Lukijan (Vladulov), episkop osječkopoljski i baranjski († 2017)
* 11. 5. - Zoran Radmilović, glumac († 1985)
* 11. 5. - Milan Kurepa, srpski fizičar, akademik († 2000)
* 11. 5. - Louis Farrakhan, lider Nacije islama
* 17. 5. - Veselin Đuretić, istoričar († 2020)
* 22. 5. - Tomislav Peternek, fotograf
* 23. 5. - Joan Collins, britanska glumica
* 5. 6. - Velimir Bata Živojinović, srpski glumac († 2016)
* 7. 6. - Slobodan Selenić, srpski književnik († 1995)
* 8. 6. - Joan Rivers, glumica, komičarka († 2014)
* 9. 6. - Vladislav Jovanović, srpski diplomata  († 2026)
* 11. 6. - Gene Wilder, glumac, komičar († 2016)
* 13. 6. - Jovan Kašić, lingvista († 1987)
* 13. 6. - Dragomir Bojanić Gidra, glumac († 1993)
* 19. 6. - Otto Barić, hrvatski nogometni trener († 2020)
* 20. 6. - Danny Aiello, glumac († 2019)
* 22. 6. - Dianne Feinstein, američka političarka († 2023)
* 26. 6. - Claudio Abbado, talijanski dirigent († 2014)
* 26. 6. - Raša Popov, novinar, književnik († 2017)
* 29. 6. - Mirko Šouc, dirigent, kompozitor († 2023)
* 29. 6. - Aleksandar Joksimović, modni kreator († 2021)
* 30. 6. - Tomislav Ivić, nogometaš, trener († 2011)

### Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz
* 12. 7. - Olga Poznatov, srpska glumica († 1996)
* 17. 7. - Kosta Dimitrijević, književnik, publicista, novinar († 2021)
* 20. 7. - Predrag Milinković - Preža, najpoznatiji epizodista ju-filma († 1998)
* 20. 7. - Cormac McCarthy, književnik († 2023)
* 23. 7. - Richard Rogers, britanski arhitekt († 2021)
* 11. 8. - Jerry Falwell, teleevangelista († 2007)
* 18. 8. - Roman Polanski, francusko-poljski režiser i glumac
* 18. 8. - Just Fontaine, fudbaler, trener († 2023)
* 22. 8. - Sylva Koscina, glumica († 1994)
* 30. 8. - Ivan Kušan, hrvatski književnik i akademik († 2012)

### Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad
* 7. 9. - Stevan K. Pavlović, istoričar († 2022)
* 10. 9. - Karl Lagerfeld, modni kreator († 2019)
* 13. 9. - Duško Trifunović, književnik, scenarist i tekstopisac († 2006)
* 19. 9. - Husein Džanić, bosanskohercegovački hemičar († 1994.)
* 19. 9. - David McCallum, škotski glumac († 2023)
* 30. 9. - Josip Turčinović, hrvatski katolički svećenik († 1990.)
* 4. 10. - Latinka Perović, politikolog, političar i publicista († 2022)
* 4. 10. - Miodrag Đurić - Dado, slikar († 2010)
* 15. 10. - Dušanka Sifnios, balerina († 2016)
* 20. 10. - Marija Ujević-Galetović, kiparica, članica HAZU († 2023)
* 24. 10. - Braća Kray, kriminalci († 1995 i 2000)
* 28. 10. - Garrincha, brazilski nogometaš († 1983.)

### Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac
* 3. 11. - Jeremy Brett, engleski glumac († 1995)
* 3. 11. - Jelena Žigon, srpska glumica († 2018)
* 3. 11. - Života Panić, general-pukovnik JNA i VJ, načelnik generalštaba († 2003)
* 3. 11. - Michael Dukakis, američki političar
* 3. 11. - Amartya Sen, ekonomista, nobelovac
* 9. 11. - Lucian Pintilie, filmski režiser († 2018)
* 12. 11. - Bora Ivkov, šahovski velemajstor († 2022)
* 12. 11. - Jalal Talabani, predsednik Iraka († 2017)
* 19. 11. - Larry King, TV novinar i voditelj († 2021)
* 21. 11. - Mihajlo Kostić Pljaka, glumac († 2001)
* 6. 12. - Donka Špiček, urednik Programa za decu i mlade TV Beograd († 2016)
* 7. 12. - Krsto Papić, filmski redatelj († 2013)
* 19. 12. - Ivo Serdar, hrvatski glumac († 1985.)
* 23. 12.- Akihito, japanski car
* 28. 12. - Bogdan Trifunović, srpski političar (SPS) († 2007)
* 29. 12. - Tomislav Raukar, hrvatski povjesničar († 2020)
* 29. 12. - Jevrem Brković, književnik († 2021)

### Kroz godinu
* Branislav Vukašinović, novinar, TV voditelj († 2011)
* Konrad Kolšek, general-pukovnik JNA († 2009)
* Predrag Koraksić Corax, karikaturista
* Obrad Piljak, predsjednik Predsjedništva SR BiH († 2013)

## Smrti

### Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak
* 5. 1. - Calvin Coolidge, bivši predsednik SAD (* 1872)
* 17. 1. - Louis Comfort Tiffany, umetnik, dizajner (* 1848)
* 31. 1. - John Galsworthy, književnik, nobelovac (* 1867)
* 31. 1. - Alfredo Salafia, balsamer (* 1869)
* 3. 2. - Vasa Eškićević, slikar (* 1867)
* 6. 3. - Anton Cermak, gradonačelnik Čikaga (* 1873)
* 18. 3. - Vendelin Vošnjak, slovenski franjevac hrvatskog porijekla (* 1861.)
* 23. 3. - Raja Pavlović, srpski glumac (* 1861)

### April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj
* 4. 4. - William A. Moffett, američki admiral (* 1869)
* 18. 4. - Srećko Albini, hrvatski skladatelj i dirigent (* 1862.)
* 22. 4. - Henry Royce, proizvođač automobila (* 1863)
* 25. 4. - Franz Nopcsa von Felső-Szilvás, pionir paleobiologije i albanologije (* 1877)
* 29. 4. - Konstantin Kavafi, pesnik (* 1863)
* 6. 5. - Li Ching-Yuen, kineski travar, navodno star preko 200 godina
* 13. 5. - Marija Margita Bogner, časna sestra (* 1905)
* 26. 5. - Jimmie Rodgers (country pjevač) (* 1897)
* 27. 5. - Vjekoslav Spinčić, hrvatski političar (* 1848.)
* 27. 5. - Ljubica Ivošević-Dimitrov, srpsko-bugarska proleterska pesnikinja (* 1884)
* 3. 6. - Jefrem Bojović, episkop žički (* 1851)
* 7. 6. - Dragutin Domjanić, hrvatski pjesnik (* 1875.)
* 20. 6. - Clara Zetkin, njemačka revolucionarka i članica međunarodnoga radničkog pokreta (* 1857.)
* 29. 6. - Roscoe Arbuckle, glumac, komičar, režiser (* 1887)

### Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan
* 3. 7. - Hipólito Yrigoyen, bivši predsednik Argentine (* 1852)
* 10. 7. - Vid Vuletić Vukasović, književnik, povjesničar (* 1853)
* 14. 7. - Josip Predavec, hrvatski političar, povjesničar, agronom (* 1884)
* 3. 8. - Dinko Šimunović, književnik (* 1873)
* 11. 8. - Miloš Marković, rukovodilac KPJ (* 1901)
* 13. 8. - Hasan Priština, albanski političar (* 1873)
* 22. 8. - Aleksandros Kondulis, grčki general (* 1859)
* 22. 8. - Mihailo Urošević, episkop šabački (* 1868)
* 23. 8. - Adolf Loos, austrijski arhitekta (* 1870.)
* 27. 8. - Emil Gavrila, srpski advokat i političar (* 1861)
* 3. 9. - Ivo Pilar, hrvatski političar, povjesničar (* 1874)
* 7. 9. - Edward Grey, britanski političar (* 1862)
* 8. 9. - Fejsal I, kralj Iraka (* 1883)
* 10. 9. - Giuseppe Campari, operski pevač i automobilista (* 1892)
* 12. 9. - Viktor Nikitin, jugoslovenski pilot (* 1893)
* 20. 9. - Annie Besant, britanska aktivistkinja, teozofkinja (* 1847)
* 21. 9. - Milorad Gođevac, lekar i srpski nacionalni radnik (* 1860)
* 28. 9. - Alexander von Krobatin, austrougarski feldmaršal (* 1849)

### Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac
* 3. 10. - Evgenije Letica, bivši mitropolit dabrobosanski (* 1858)
* 5. 10. - Nikolaj Judenič, ruski carski general (* 1862)
* 5. 10. - Renée Adorée, glumica (* 1898)
* 28. 10. - Rudolf Vimer, kanonik, bivši rektor ZS (* 1863)
* 29. 10. - George Luks, američki slikar (* 1867)
* 3. 11. - Pierre Paul Émile Roux, lekar, bakteriolog, imunolog (* 1853)
* 5. 11. - Texas Guinan, glumica, preduzetnica (* 1884)
* 8. 11. - Mohammed Nadir Shah, kralj Afganistana (* 1883)
* 4. 12. - Stefan George, njemački književnik, prevodilac (* 1868.)
* 8. 12. - John Joly, fizičar, pronalazač (* 1857)
* 17. 12. - Dalaj Lama XIII (* 1876)
* 17. 12. - Oskar Potiorek, austrougarski general (* 1853)
* 26. 12. - Anatolij Lunačarski, novinar, esejista, sovjetski političar (* 1875)

### Kroz godinu
* Ibrahim Njoya, vladar Bamuma u Kamerunu (* 1867?)

## Nobelove nagrade
* '''Fizika''': Paul Dirac i Erwin Schrödinger (otkriće novih produktivnih formi atomske teorije, → Šredingerova jednačina, Dirakova jednačina)
* '''Kemija''': nije dodijeljena
* '''Fiziologija i medicina''': Thomas Hunt Morgan (otkrića u vezi uloge koju hromozomi imaju u nasleđivanju)
* '''Književnost''': Ivan Bunjin (za strogo umetništvo kojim je nastavio klasičnu rusku tradiciju u pisanju proze)
* '''Mir''': Norman Angell (autor knjige *[[The Great Illusion]]*)

## Reference

## Vanjske veze
* Chronology 1933 , University of Indiana