Tasa Stojanović

**Atanasije Tasa Stojanović** (Negotin, 24. maja 1850. – Sarapul, januara 1923.) je bio srpski anarhista i socijalista, pristalica ideja Mihaila Bakunjina. Kao revolucionar bio je učesnik Pariske komune 1871. godine i ranjen je na barikadama. Posle propasti Komune, vratio se u Srbiju, gde je dvaput zatvaran, potom se sklonio u Austriju, i zatim emigrirao u Rusiju. U Rusiji je živeo pod imenom Afanasij Dmitrijevič Stojanovič (Афанасий Дмитриевич Стоянович) i bio je pristalica Oktobarske revolucije.

Tasa Stojanović je jedini poznati učesnik Pariske komune srpske nacionalnosti, i jedini poznati učesnik Pariske komune među Južnim Slovenima (ne računajući Bugare).

## Biografija

Rođen je 24. maja 1850. godine u Negotinu i tu je završio osnovnu školu. Nakon završene gimnazije u Beogradu odlazi na studije u Švicarsku. U Cirihu studira na ekonomskom fakultetu. Tu se upoznaje s grupom srpskih studenata zagrijanih socijalističkim i anarhističkim idejama. Stojanović je bio pristalica ideja ruskog anarhiste Bakunjina. U Cirih dolazi 3. marta 1868. godine i tamo postaje deo grupe srpskih radikalnih studenata, koji se zanimaju za ideje anarhizma, socijalizma i ruskog narodnjaštva. Tamo se upoznaje sa Svetozarom Markovićem i Nikolom Pašićem.  Za vreme Pariske komune 1871. godine odlazi u Pariz sa grupom ciriških studenata. Učestvuje u borbama na barikadama na strani komunara, biva ranjen, pa se vraća u Cirih.

1872. godine Stojanović se pominje kao član Bakunjinove "Slovenske sekcije" Internacionale. U Cirihu ostaje do 5. maja iste godine, i tada se vraća u Srbiju. Bakunjin je tada navodno pripremao anarhistički ustanak u Srbiji, a u tome je trebao da mu pomogne i Tasa Stojanović, zajedno sa Mašom Kojićem, Ristom Danićem i Vladom Milojevićem. Po povratku u Srbiju, naselio se u Valjevu. Kao pristaša socijalističkih ideja Svetozara Markovića sarađivao je u njegovom kragujevačkom listu *Javnost*. 

U Valjevu se Stojanović zaposlio kao profesor crtanja u lokalnoj gimnaziji. Međutim, ubrzo je zbog radikalnih političkih gledišta otpušten, te je potom počeo da radi kao knjižar, otvorivši prvu knjižaru u Valjevu. Kada je grupa socijalista, predvođena Pašićem, 1881. godine osnovala Narodnu radikalnu stranku, Stojanović joj se pridružio. 1889. godine pokrenuo je treće po redu valjevske novine, "Valjevski glas", kao glasilo radikala. List je izlazio od jula do septembra, sredom i nedeljom, a nakon 25 brojeva je zabranjen. Stojanović je u političkom procesu osuđen što kao urednik "nije prijavio policiji izlazak lista". Još ranije bio je proganjan zbog objavljivanja brošure (iz 1881. godine) pod nazivom: *Naš ekonomski položaj*. 

U poslednjoj deceniji 19. veka došlo je do njegovog raskida sa radikalima. Bio je politički proganjan od strane bivših saboraca iz Radikalne stranke zato što je u svojoj štampariji štampao novine *Budućnost*, koje su pripadale novoosnovanoj Liberalnoj stranci. Međutim, njegove političko opredeljenje u tom trenutku nije bio liberalizam, nego marksizam. 1895. godine je postao član uredništva prvih srpskih marksističkih novina, *Socijal-demokrat*.

Zbog politički naprednih ideja osuđen je najpre na godinu zatvora, a nešto kasnije na 5 godina, u beogradskoj kalemegdanskoj tvrđavi. Kaže da je po savetu ondašnjeg ministra dvora Jovana Ristića, "koji (je) i sam bio protivnik režima Milana Obrenovića", 1896. godine napustio Srbiju, te sa ženom otišao u Crnu Goru, odatle u Austriju i Francusku da bi se na kraju od 1903. godine trajno nastanio u Rusiji, u Petrogradu. U Petrogradu je bio zaposlen u Državnoj kontroli "i pod carstvom i pod Sovjetskom Republikom" do augusta 1920. godine, kada se razboleo.

## Pismo Lenjinu

Bolestan, Stojanović je poslao pismu Lenjinu, u kojem govori o svom revolucionarnom radu i moli ga za besplatnu kartu za Srbiju:
 

Iz dokumenata se vidi da je pismo prosleđeno u Narodni komesarijat inostranih poslova koji je 24. septembra 1920. obavestio Centar za evakuaciju stranih državljana da »sa njegove strane ne postoji smetnja za povratak srpskog građanina Stojanovića u njegovu zemlju s jednim od transporta koji budu polazili«.

## Smrt

Bolestan, Tasa Stojanović nije stigao da se vrati u Srbiju. Umro je januara 1923. u Sovjetskom Savezu. Prema kazivanju njegovog sina, sahranjen je u januaru 1923. godine u Sarapulju uz vojne i druge počasti koje su tada ukazivane samo revolucionarima, a kovčeg je bio prekriven sovjetskom zastavom.

Stojanović je u Rusiju prebegao sa suprugom Marijom Stojanović (rođenom Tadić) iz Valjeva, i sinom Dragomirom. Dragomir Stojanović oženio se Ruskinjom Jelenom, i njih dvoje su se sa decom preselili u Jugoslaviju posle smrti Tase Stojanovića. Unuk Tase Stojanovića, koji se po njemu zvao Atanasije, bio je učesnik Narodnooslobodilačke borbe i oficir JNA. Živeo je u Karlovcu.

## Dela

* *Naš ekonomski položaj* (Beograd, 1881)
* *Svet i čovek s gledišta suvremene nauke* (Beograd, 1881)
* *Odgovor G. [[Vladan Đorđević|Vladanu Đorđeviću]] referentu dela Svet i čovek s gledišta suvremene nauke* (Beograd, 1881)
* *Ručni rečnik rusko-srpskog jezika* (Beograd, Valjevo, 1891)

## Reference

## Povezano
* Svetozar Marković