Prva banjalučka operacija

31. decembra 1943. glavnina Petog korpusa NOVJ, ojačana sa tri brigade, izvela je napad na osovinsko uporište Banjaluku i posade na komunikaciji prema Prijedoru i Gradiški. Snage NOVJ uspele su da likvidiraju sva manja uporišta i da prodru u sam grad Banjaluku, gde su vođene ulične borbe do 2. januara 1944. U centru grada zauzet je zatvor "Crna kuća" i oslobođeno je 207 zatvorenika-talaca, osumnjičenih da su komunisti, koji su čekali streljanje. Pošto napad na Bosansku Gradišku nije uspeo, Nemci su na taj mostobran doveli oklopne i motorizovane jedinice, koje su 2. januara 1944. u toku dana uspele da se probiju u Banjaluku, probiju blokadu i ojačaju garnizon, nakon čega je napad snaga NOVJ obustavljen.

Ova operacija imala je za cilj da, u kontekstu zimskih operacija, privuče nemačke snage iz istočne Bosne, omete izvodjenje operacije Šnešturm (), i olakša položaj Trećeg korpusa NOVJ. U napadu je zarobljen veliki broj osovinskih vojnika, prvenstveno domobrana, i zaplenjena velika količina oružja i opreme. Stoga se u literaturi ova operacija, i pored poraza, ne smatra neuspešnom.

Nakon nje, usledio je nastavak nemačkih zimskih operacija, sa operacijama Napfkuhen () i Valdrauš () u okolini Banjaluke.

## Prethodne okolnosti
Tokom jeseni 1943. Peti korpus NOVJ preuzeo je inicijativu, zauzeo Sanski Most, okružio Prijedor i pojačao pritisak na Banjaluku. Pad Prijedora i Banjaluke sprečilo je pristizanje nemačke 264. divizije u to područje.

Početkom decembra 1943. Druga oklopna armija pokrenula je niz operacija sa ciljem osvajanja ključnih pozicija i razbijanja snaga NOVJ. Operacije u oblasti između Vrbasa i Une (Panter i Ristov) okončane su nepovoljno po nemačke snage. Ovo je omogućilo Petom korpusu NOVJ da ponovo preuzme inicijativu i organizuje operaciju većeg obima na Banjaluku, u kojoj je bio štab 15. nemačkog korpusa, i čitav niz okolnih uporišta.

Ova operacija bila je od velikog značaja u kontekstu zimskih operacija. S obzirom da su u drugim oblastima, naročito u istočnoj Bosni (Operacija Šnešturm), Nemci držali inicijativu u svojim rukama, dovodeći jedinice Trećeg korpusa NOVJ u težak položaj, napad na Banjaluku imao je značaj stvaranja novog kriznog žarišta, sa ciljem razbijanja koncentracije nemačkih snaga.

## Angažovane snage
### Snage NOVJ
* Četvrta krajiška divizija (delovi) - oko 2.700 boraca
* Deseta krajiška divizija
** Trinaesta krajiška brigada - 1.442
* Jedanaesta krajiška divizija - 2.908
* Udarni odred Petog korpusa - 425
* 1. i 2. artiljerijski divizion Petog korpusa - oko 200 boraca
* Treća krajiška brigada - 1. 626
* Treća lička brigada - oko 1.200
* Dvanaesta slavonska brigada - oko 1.000
Ukupno oko 11.700 boraca i starešina.

### Osovinske snage
A. **Nemačke snage**
* *Uporište Banjaluka*: pripadnika raznih jedinica i ustanova 4.131.
* *Uporište Prijedor*: pripadnika nemačke 373. divizije 1.800.
* *Uporište Bosanska Gradiška*: pripadnika nemačke policije 280.
* *Uporište Gornja, Srednja i Donja Topola*: pripadnika nemačke policije 640.
* *Uporište Bosanski Aleksandrovac*: pripadnika nemačke policije 100.
* *Uporište Junuzovci*: pripadnika nemačke policije 100.
* *Uporište Maglajani*: pripadnika nemačke policije 60.
* *Uporište Laktaši*: pripadnika nemačke policije 30.
* *Uporište na aerodromu Zalužani*: oko 600 Nemaca, ustaša i domobrana.
* 901. oklopni grenadirski puk, u proboju iz Bosanske Gradiške u Banjaluku.
Ukupno oko 8.000 boraca.

B. **Ustaško-domobranske snage**
* *Uporište Banjaluka*: 2. bojna 13. lovačke pukovnije, 3. bojna 7. lovačke pukovnije, 11. topnički sklop (artiljerijski divizion), 7. topnički sklop, 22. topnički sklop, Stožer (štab) 4. ustaško-domobranskog zdruga sa 6 prištabskih satnija (četa), Domdo bojna Banjaluka, 300 policajaca i agenata i 3. žandarmerijski puk.
* *Uporište Klašnice*: 2. bojna 7. lovačke pukovnije.
* *Uporište Ramići*: jedna četa četnika 1. četničke brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa, zajedno sa jednom satnijom ustaša i domobrana.
* *Uporište Ivanjska*: 1. bojna 7. lovačke pukovnije (jačine 700 vojnika).
* *Uporište Krnjin (Gugunova Glavica) ': 1 satnija ustaša.
* *Uporište Piskavica*: 1 sanija domobrana.
* *Uporište Omarska*: 1. bojna 13. lovačke pukovnije.
* *Uporište Kozarac*: 1 satnija domobrana.
* *Uporište Prijedor*: 3. gorski ustaško-domobranski zdrug sa rasporedom
jedinica u Prijedoru i bližoj okolini – ukupno 2.000 vojnika.
* *Uporište Bosanska Gradiška*:
** 3. bojna 13. lovačke pukovnije
** Željezničko-stražarska ustaška bojna raspoređena od Okučana do Bosanske Gradiške.
** Jedna bojna ustaša iz logora Stara Gradiška jačine 900 ustaša.
** Naučna satnija (120 vojnika).
** Jurišna ustaška satnija (jačine 80 ustaša).
** Žandarma 70
** Policajaca i agenata 50.
* *Uporište Laktaši*: žandarma 50.
* *Uporište Razboj*: žandarma 35 i domobrana 200.
* *Uporište Kukulje*: žandarma 35 a u selu Kosjerovu 25.
Ukupno oko 12.000 boraca.

C. *'Četničke snage'''
* 3. krajiška četnička brigada, jačine 700 četnika
* Župska četnička brigada srednjobosanskog četničkog korpusa, na odbrani pravca Prnjavor-Klašnice jačine 245 četnika
* Samostalni Crnovrški četnički bataljon srednjobosanskog četničkog korpusa, na odbrani pravca Prnjavor-Klašnice, jačine 135 četnika,
* Zaštitna jedinica Bosanskokrajiškog četničkog korpusa
Ukupno nešto preko 1.000 četnika na južnoj, jugozapadnoj i zapadnoj periferiji Banjaluke i oko 1.000 četnika na istočnoj i severoistočnoj strani grada, svega oko 2.000.

Svega osovinskih snaga: oko 22.000.

## Plan napada
Prema zapovesti štaba Petog korpusa, napadne snage NOVJ grupisane su u pet grupa:

Prvu grupu, pod komandom štaba Četvrte krajiške divizije, sačinjavale su Treća lička, Šesta, Trinaesta krajiška brigada, Sanski odred i 1. artiljerijski divizion. Ona je imala zadatak da napadne sistem odbrane Banjaluke sa pravca Sanskog Mosta.

Drugu grupu, pod komandom štaba Jedanaeste krajiške divizije, sačinjavale su Peta i Dvanaesta krajiška i Četrnaesta srednjobosanska brigada. Zadatak ove grupe bio je da napadne i likvidira sva uporišta u Banjaluci i bližoj okolini sa desne strane Vrbasa.

Treću grupu, pod komandom štaba Treće krajiške brigade, sačinjavali su Treća krajiška, Udarni odred i Drugi artiljerijski divizion korpusa. Treća krajiška sa udarnim odredom imala je zadatak da prodre u grad sa juga, a Udarni odred trebalo je da zauzme Han Kola i razbije četnike.

Četvrtu grupu, pod komandom štaba Jedanaeste krajiške brigade, sačinjavali su Jedanaesta krajiška brigada, 1. bataljon Osme krajiške brigade i Gradiško-pijevčanski NOP odred. Ova grupa imala je izuzetno važan zadatak da likvidira uporište u Bosanskoj Gradiški, a da delom snaga demonstrativno napadne posade u Topoli i Aleksandrovcu.

## Tok borbe

Prema njemačkom izvještaju, partizani su u napadu na Banju Luku zauzeli i zgradu u kojoj se nalazio zloglasni ustaški zatvor „Crna kuća“. Tom prilikom, oni su oslobodili oko 250 komunista i partizanskih simpatizera, među kojima je bila i jedna djevojka, prema kojoj je, kako se tvrdi u izvještaju, veoma okrutno postupano od strane ustaških čuvara: 

## Gubici
Osovinske snage pretrpele su velike gubitke, kako u ljudstvu, tako i u naoružanju i opremi.

Štab 15. brdskog korpusa 6. januara 1944. sastavio je za nadređeni štab Druge oklopne armije izveštaj o toku borbe. U njemu navodi gubitke partizana od "372 izbrojana mrtva neprijatelja, osim toga 600 mrtvih neprijatelja, na osnovu procene, 190 zarobljenih i 1.160 civilnih žrtava". Sopstveni gubici nisu navedeni, ali je data primedba da je "poslije završetka napada 700 domobrana »nestalo«, među kojima 11 oficira. U međuvremenu, njih oko 340 vratilo se nazad, od kojih 129 u civilnoj odjeći, 90 sa oružjem".

Prema nemačkom dokumentu od 4. januara, nemačka komanda utvrdila je sopstvene gubitke od 541 poginulog Nemca, uz 327 ranjeno i 37 nestalih; 156 poginulih ustaša i domobrana, uz 230 ranjenih i 945 zarobljenih. To daje ukupno 697 poginulih, 557 ranjenih i 1.275 zarobljenih. Za četnike se navodi da podaci nisu mogli biti utvrđeni.

Gubici u jedinicama NOVJ, prema sopstvenim izveštajima, iznosili su 192 poginula borca i starešine i 503 ranjenih.

U izvještaju XV brdskog korpusa Wehrmachta, apostrofira se neuspjeh operacije koju su poduzele snage NOVJ napadom na Banju Luku: 

Razmjere borbi tokom operacije pokušao je, na osnovu nedovoljno provjerenih podataka „iz druge ruke“, dočarati i vojvoda Momčilo Đujić, zapovjednik Dinarske divizije JVuO, u dvjema depešama poslatim Vrhovnoj komandi JVuO 17. januara 1944. godine. Tom prilikom, vojvoda Đujić (pseudonim »Dal-Dal«) prenio je generalu Mihailoviću sljedeće informacije:

## Reference

## Literatura
* Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, knjiga 2 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1963.
* Drago Karasijević: PETI UDARNI KORPUS NOVJ, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1985.
* Drago Karasijević: ČETVRTA KRAJIŠKA NOU DIVIZIJA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1988.
* Treća krajiška brigada - zbornik sjećanja (knjiga prva, knjiga druga), Beograd 1969. godina
* Savo Trikić: TREĆA KRAJIŠKA PROLETERSKA BRIGADA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1989.
* ŠESTA KRAJIŠKA NOU BRIGADA - RATNA SJEĆANjA, GRO „Proleter" – Bečej 1985.
* Izudin Čaušević: OSMA KRAJIŠKA NOU BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1981
* OSMA KRAJIŠKA NOU BRIGADA - RATNA SJEĆANjA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1982
* Đuro Milinović, Drago Karasijević: JEDANAESTA KRAJIŠKA NOU BRIGADA, Bosanska Gradiška 1982.
* Milan N. Zorić: TRINAESTA KRAJIŠKA NOU BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1968.
* Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962.
* Zbornik NOR-a, tom IV (borbe u Bosni i Hercegovini), knjige 19 i 20, Vojnoistorijski institut, Beograd
* Zbornik NOR-a, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd

## Povezano
* Druga banjalučka operacija