Jugoslavenske željeznice

**Jugoslavenske željeznice** ili **Jugoslovenske železnice** (, *Jugoslovenski železnici*; , akronim: JŽ-JЖ) bila je državna željeznica Jugoslavije od 1918 do 1990 godine. Ona je bila jedna od osnivačkih članica međunarodne unije željeznica UIC i imala je UIC-Code 72.

## Historija
Završetkom Prvog svjetskog rata novoosnovana država, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, preuzela je dijelove teretorije Austro-Ugarske i njezinu željezničku mrežu. Kroz ovo ujedinjenje nastale su prve jugoslavenske željeznice, pod nazivom **Železnice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca**, SHS-CXC ). Na temelju ustavnog amandmana od 1929 godine naziv se promjenio u **Jugoslovenske Državne Železnice** (JDŽ) . Jugoslavenske željeznice su tako nastale iz spajanja željeznice Dunavske monarhije i Srpske Državne Željeznice (SDŽ). Pored glavne uprave u Beogradu postojalo je još 5 uprava  u Ljubljani, Zagrebu, Subotici, Beogradu i Sarajevu.

Sa invazijom njemačke, talijanske, mađarske i bugarske vojske Drugi svjetski rat je 06.04.1941 počeo u Jugoslaviji. Nakon njene kapitulacije su stvorene neovisne satelitske države, Nezavisna Država Hrvatska (koja je obuhvaćala i Bosnu & Hercegovinu) i Srbija. Željeznice su podijeljene između sila osovine i kolaborirajući država. Vozni park JDŽ je podijeljen između DRB, MÁV, BDŽ, FS i novoosnovane HDŽ i SDŽ.

Do kraja Drugog svijetskog rata željeznica je pretrpila znatna razaranja i samo sa velikim naporom je nakon rata opet uspostavljena.
Mnoge lokomotive su od strane prijašnjih sila osovine vraćene, razmijenite ili predanane kao reparacija. Predajom istočne teritorije Trsta Jugoslaviji su ušle oko 100&nbsp;km željezničke mreže sa jednosmjernom strujom (3000V) u sastav JDŽ.

Veliki građevinskih projekti su do kraja 70-tih godina prošlog vijeka sprovedeni, kako bi se djelomično nerazvijena i neskladna željeznička mreža dovela na evropski standard. Reformiranjem željezničke uprave 1952 godine, mjenja se naziv u "Jugoslavenske željeznice". Uvođenjem samoupravljanja, došlo je do decentralizacije željeznice. "Zajednica jugoslavenskih željeznica" (ZJŽ) sastojala se od glavne uprave sa sjedištem u Beogradu, organizacija KSR (Kola za spavanje i ručavanje), zavod za projektovanje ZJŽ - današnji CIP i 5 željeznička transportna poduzeća (ŽTP): Beograd sa upravom u Titograd-u (današnja Podgorica), Zagreb, Sarajevo, Skopje i Ljubljana. Sama Ljubljana je bila združeno železniško podjetje (ZŽTP) koje je bilo pojeljeno u tri autonomna poduzeća, ŽTP Maribor, Ljubljana i Postojna.

Kraj željeznice je došao kada se jugoslavenska država raspala početkom 1990-ih, a tek nezavisne države su osnovale vlastite državne željeznice. Preostali dio JŽ je ostao kod Srbije i tek prije nekoliko godina je preimenovan u Željeznice Srbije - ŽS.

#### 15.04. - Dan željezničara Jugoslavije
"Dan željezničara Jugoslavije" ustanovljen je 1950. godine, a povod je bio generalni štrajk željezničara tadašnje Kraljevine Jugoslavije. Noći između 15 i 16. aprila 1920. godine zastao je željeznički saobraćaj u cijeloj zemlji i trajao do kraja ovog mjeseca. Željezničari Užica, Sarajeva, Skoplja, Niša, Subotice, svih željezničkih stanica, ložionica i radionica ustali su protiv nasilja. Na Zaloškoj cesti u Ljubljani bilo je najkrvavije, palo je u krvi 14 manifestanata od kojih devet željezničara štrajkača. Neprekidno od 1950. godine pa sve do 1991/92. godine, radni ljudi na jugoslovenskim željeznicama proslavljali su ovaj dan svečano i radno, podsjećajući se na mnoge događaje narastanja i sazrijevanja radničkog pokreta i svega što je vodilo ka održanom istorijskom generalnom štrajku.

## Željeznička mreža

U sastavu nove jugoslavenske željezničke mreže našle su se 1918 godine sljedeće:

## Vozni park
Sve Lokomotive građene od 1930 godine su, nakon definitivne raspodjele lokomotiva
kao odšteta Prvog svjetskog rata (1933), ubačene u novi sistem numeracije. Sistem je bio pokušaj
kodifiziranja po određenim tehničkim karakteristikama.

**Numeracija parnih lokomotiva, tendera i motornih kola**
***Oznaka serije kod normalnog kolosijeka serije:***
01-14-stalna i 101-114-privremena;  Brzovozne lokomotive sa zasebnim tenderom
15-19-st. i 115-119-priv.  Lokomotive sa tenderom za putnički i teretni saobraćaj
20-49-st. i 120-149-priv. Teretne lokomotive sa zasebnim tenderom
50-59-st. i 150-159-priv. Lokomotive sa tenderom za teretne i lokalne vozove
60-69-st. i 160-169-priv. Lokomotive za manevru

***Uski kolosijek 0,76 m serije:***                                                               
70-94-stalna i 170-194-privremena;  Lokomotive širine kolosijeka 760mm
95-98-st. i 195-198-priv.  Lokomotive sa zupčanikom širine kolosijeka 760mm
99.2, 99.3 i 99.4;  Lokomotive širne kolosijeka 600mm, broj iza tačke označava broj 
vezanih osovina.
*Objašnjenje:*
*Pri tome dvocifrene oznake su važile za lokomotive koje su mlađe od 25 godina (u 
odnosu na 1933. godinu) i ako ih ima više od 5 komada u voznom parku, a 
trocifrene brojeve (sa 100) su dobijale lokomotive koje su bile starije od 25 
godina ili ih je bilo manje od 5 komada u voznom parku.*

**Numeracija dizel i električnih lokomotiva**
Početkom 1960.-ih počinje da se primjenjuje sistem numeracije za dizel i električne lokomotive 
na JŽ koji se zasniva na kodnom obilježavanju, na principu trobrojne oznake serije.

### Parne lokomotive
#### Serija 01 - 69 i 101 - 163 Normalnotračne lokomotive 1.435mm
#### Serija 70 - 98 Uskotračne lokomotive 760mm
#### Serija 99 Uskotračne lokomotive 600mm

### Dizel lokomotive
#### Lokomotive sa električnim prenosom snage
##### Serija 641 - 645

##### [[JŽ serija 661|Serija 661]] - 666

#### Lokomotive sa mehaničnim prenosom snage

#### Lokomotive sa hidrauličnim prenosom snage
##### Serija 721

##### Serija 731 - 734

##### Serija 740 - 742

##### Serija 761

### Električne lokomotive
#### 3 kV lokomotive na jednosmjernu struju
##### Serija 341 - 342

##### Serija 361 - 362

#### 25 kV lokomotive na naizmjeničnu struju
##### [[JŽ serija 441|Serija 441]]

##### [[JŽ serija 461|Serija 461]]

## Nasljednice

Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine su osnovane 2001. godine odlukom Vlade Federacije BiH
da se spoje Željeznice Herceg-Bosne i Željeznice BiH.

## Izvori

## Literatura
* C.J. Halliwell: The Locomotives of Jugoslavia, Frank Stenvalls Förlag, Malmö 1973, 
* Allessandro Albé: Amerikanische Diesellokomotiven in Europa, Verlag Pospischil, Wien 1998, ASIN: B0092DE1GU
* Werner Schiendl: Die Eisenbahnen in Bosnien und der Herzegowina 1867-1918, Wien 2015, 

## Vanjske veze

*  Fotogalerija Srećka Ignjatović-a 
* Nova numeracija 
* Nova numeracija II