Kolaboracija četnika s nacističkom Njemačkom

**Kolaboracija četnika s Nemcima** odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv partizanskih jedinica, hvatanje pripadnika pokreta otpora po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti.

Zbog njegovog inicijalnog učešća u ustanku u Srbiji 1941, Nemci su Dražu Mihailovića dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica. Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. legalizacija četnika u Srbiji 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u Berlinu konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza ugovora o saradnji sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica NOVJ u zapadnoj Srbiji i Sandžaku.

U NDH, četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer operacija Ziethen, operacija Bora), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta. Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.

Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo savezničke koalicije, ali zbog stavljanja četničkih odreda Jugoslovenske vojske pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.

Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u beogradskom i drugim procesima.

Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno sarađivali sa fašističkom Italijom.

## Nemačka politika prema četnicima

Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. pregovori u Divcima u novembru, pa napad na štab Draže Mihailovića u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ove politike prezentovao je Felix Benzler, opunomoćenik Ministarstva vanjskih poslova Njemačkog Reicha u Beogradu, u izvještaju koji je poslao u Berlin 11. marta 1942. godine njemačkom ministru vanjskih poslova Joachimu von Ribbentropu:

Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha Adolfa Hitlera s predsjednikom rumunjske vlade Ionom Antonescuom i poglavnikom NDH Antom Pavelićem. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u Zagrebu Siegfrieda Kaschea, sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH Edmund Glaise von Horstenau koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“:

Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima. U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa Londonom.

## Hronologija

### Mihailovićeva ponuda Nemcima (1941)

Nemci su za gušenje ustanka u Srbiji 1941. angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika Branislava Pantića, njegovog predstavnika i obaveštajca u Beogradu. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta  krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući vojvode Mišića u Struganiku. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i Dragiša Vasić, potpukovnik Dragoslav Pavlović, major Aleksandar Mišić i kapetan Nenad Mitrović. Pukovnik Pantić piše:

1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu Walteru Hinghoferu, komandantu 342. pješadijske divizije, ponudu sljedeće sadržine:

Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji Franza Böhmea da lokalni četnički komandanti u zapadnoj Srbiji nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz Valjeva, Slovca i Lajkovca daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“ Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće:

No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno:

Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta". U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku:

On se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli i tvrdio da nije na strani ustanika, "onih koji žele da isteraju Nemce". Draža Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju da nastavi borbu protiv partizana. Ali, želeo je da njegovo "delovanje na nacionalnoj osnovi" ostane potajno da ne bi prošao kao Kosta Pećanac, koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i stekao oznaku izdajnika. Uprkos svim njegovim predlozima, Nemci mu nisu ostavili drugu mogućnost do da položi oružje:

Za njim je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu.

### Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941)

Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode Jovana Škavovića, predali 13. novembra 1941. Njemcima oko 365 zarobljenih partizana. Predaja zarobljenih partizana Nemcima se desila tokom ustanka u Srbiji novembra 1941. godine.

Tokom sukoba između Mihailovićevih četnika i partizana u zapadnoj Srbiji početkom novembra 1941, četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u Gornjem Milanovcu, Kosjeriću, Karanu i Planinici, četnici su prikupili na Ravnoj Gori. Oko 13. novembra 1941. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u Mionicu, i zatim u Slovac. Tu su prihvaćeni od Nedićevih i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u Valjevo. Transport zarobljenika do Valjeva je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio Pećančev četovođa, dok je u tom periodu priznavao Mihailovićevu komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir Pavle Mešković. Predaji partizana prethodio je sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci.

Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana 27. novembra 1941. godine na Krušiku u Valjevu. Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u logore, a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.

### Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942)

Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici legalizovanih ravnogorskih odreda pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u zapadnoj i djelovima centralne Srbije, kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje Užičke republike.

Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran logor za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine. Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu Nikole Kalabića. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština. Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u logor na Banjici, gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj. Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove.

Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu Felix Benzler, 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu:

Nemački dokument od 15. maja 1942. godine navodi četničkog majora Ljubu Jovanovića kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za Zaječar.

U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici uz dopuštenje Italijana. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem.

U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od 15. maja 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: Predrag Raković, Miloje Mojsilović, Dušan Smiljanić, Vučko Ignjatović, Miloš Glišić, Ljuba Jovanović... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."

Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom 1942. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom... Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: 

Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Na sastanku je podijeljena informacija da se oko Banje Luke vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“): 

U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem partizanskih jedinicâ prema jugu do kraja mjeseca.

Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u NDH od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće:

### Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943)

Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, Hitler je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima. Za vrijeme izvođenja operacije Weiss, njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića:

Major Slavoljub Vranješević, komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« Urošu Drenoviću kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u Banjoj Luci zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici u Bosanskoj krajini:

Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali sporazume o saradnji sa vlastima NDH:

Tokom bitke na Neretvi, četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, 5. marta iz Konjica je javio majoru Zahariju Ostojiću da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda Dobroslav Jevđević, sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike:

O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u Berlinu:

9. ožujka 1943. godine, fašistički duce Benito Mussolini šalje pismo Adolfu Hitleru, vođi Njemačkog Reicha, u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima:

O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga:

Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, Baćovića i Baja Stanišića a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz Kalinovika, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.

General Rudolf Lüters, zapovjednik njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom slomljen“, te da je „operacija „Vajs II“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, general Lüters navodi:

U iscrpnom izvještaju koji je 5. maja 1943. godine podnio američki Ured za strateške usluge (preteča današnje Centralne obavještajne agencije), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«:

### Četnički teror u Srbiji (1943)

Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama. Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".

12. februara 1943. godine, kapetan Miloš B. Marković, komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika Zvonka Vučkovića da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«:

Poručnik Predrag Raković, u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom:

I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati:

Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama pokreta otpora u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova:

Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere:

Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".

### Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje veze s Nijemcima na području NDH (1943)

U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše:

U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine, konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog savezničkog iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji:

Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu:

18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela 114. lovačke divizije sastavlja izvještaj o posjetu poručnika Milana Cvjetićanina, komandanta Bosanskog korpusa „Gavrilo Princip” Dinarske četničke divizije JVuO, kojega je kapitulacija Italije zatekla na liječenju u Splitu. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira:

Nakon kapitulacije Italije 8. septembra 1943. sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon sporadičnih sukoba, uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima. Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".

Poručnik Jovan Pupavac pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru Slavoljubu Vranješeviću kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili:

U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda Momčilo Đujić optužuje za prepade na njemačke trupe i u kojem se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta Dinarske divizije JVuO se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“ U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“

U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih:

Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu:

U izvještaju 7. SS brdske divizije Prinz Eugen od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu XV brdskog armijskog korpusa, pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije hercegovačkih četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica:

U odlomku iz mjesečnog izvješća SS divizije »Prinz Eugen«, inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: 

U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik Slavko Bjelajac (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u bici na Sutjesci, Bjelajac zapisuje:

Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr: Mane Rokvić („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), Momčilo Đujić („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), Uroš Drenović („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi. U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od Bihaća, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“ U izvještaju 114. lovačke divizije od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.

19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta, koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih". 30. novembra 1943. godine general Mihailović naređuje Ljubi Patku, komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja:

Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za Saveznike i za Nemce. Stoga je 9. decembra 1943. poslao Mihailoviću telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima:

### Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943-1944)

Hermann Neubacher, specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem ugovora o zajedničkoj borbi. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda". Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između Vojislava Lukačevića, komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je:

27. novembra je potpisan ugovor sa Nikolom Kalabićem. U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji.

30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu:

Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića:

Komandant Jugoistoka i Armijske grupe F fon Vajhs izdao je 21. novembra 1943. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje Saveznika ("da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg. Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta Mihajla Čačića, komandanta četničke Ravaničke brigade, uključuje i hvatanje rudara koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u rudnike uglja. Sporazum Vermahta i Jevrema Simića, inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta. Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu Zaječar, četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".

I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan Dušan Radović, komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak Užica, kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: 

U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika Petra Baćovića, govori se o sastanku koji je Todor Perović, predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u Sarajevu sa njemačkim generalom Frommom:

Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«, u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru Zahariju Ostojiću (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ NOV i POJ da prodru u Sandžak, general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije:

Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: 

Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara 1944. godine Joachim von Ribbentrop, njemački ministar vanjskih poslova, uputio  specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu Hermannu Neubacheru, reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u Berlinu o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu:

Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju Čerčila za Tita, a protiv Mihailovića.

No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike Srpske Državne Straže od strane četnika, usled čega je general Hans Felber pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara 1944.

### Borbe pod nemačkom komandom (1943)

Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije NDH stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje 2. oklopne armije, u blizini Plitvičkih Jezera došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke:

U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz Bosanskog Grahova:

U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz 114. lovačke divizije Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće:

U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu XV brdskog armijskog korpusa iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 tona bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“). Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o Dinarskoj diviziji JVuO pod Đujićevom komandom):

U izvještaju 114. lovačke divizije od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica Wehrmachta sa snagama pod komandom vojvodâ Momčila Đujića, Maneta Rokvića i Radomira Ðekića Ðeda. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika:

Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda Uroš Drenović. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“:

Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju 264. pješadijske divizije Wehrmachta iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: 

Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu 114. lovačke divizije i četnika u borbi protiv snaga NOVJ:

### Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943-1944)

Od 17. do 24. oktobra 1943. godine, njemačke okupacione snage su organizovale operaciju Balkanski klanac (njem. *Balkanschlucht*). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ NOVJ i Italijana koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje jadranskim zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u Baru i Podgorici, kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića. Dakle, pored dvije divizije Wehrmachta, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 balista, talijanskih fašista i četnika. U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943, delegat VK JVuO u Crnoj Gori i Sandžaku major Rudolf Perhinek piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj osovinskoj operaciji: 

Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom *Narodnom upravom* koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora Petra Baćovića (pseudonim »Nav-Nav«):

Ljubomir Lazarević, inženjer iz Kolašina (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku:

21. nemački korpus u Crnoj Gori pokrenuo je 10. aprila 1944. operaciju "Frilingservahen", uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa Pavlom Đurišićem i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći:

### Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944)

Kolaboracija četnika u NDH sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala Glaisea von Horstenaua od 26. februara 1944. zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput Đujićeve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike. S iznimkom odreda vojvode Uroša Drenovića u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.

Iako se vojvoda Radivoje Kerović, komandant majevičkih četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje:

Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između Knina i Kistanja organizovana je operacija »Frühlingsgewitter«. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava 19. divizije NOVJ, operaciju su izveli dijelovi 264. pješadijske divizije Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka 1. brdske divizije. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz Dinarske divizije JVuO. U izvještaju 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi 15. brdskog armijskog korpusa, njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ:

Vojvoda Dobroslav Jevđević je, pored Momčila Đujića i Pavla Đurišića, vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom:

U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru Slavoljubu Vranješeviću, komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan Ilija Jevtić piše o totalnoj subordinaciji Dinarske divizije Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića:

Njemački poručnik Reinhard Kopps, poznatiji kao *Konrad*, bio je šef jedne obavještajne grupe XV brdskog armijskog korpusa. Kada je 3. marta 1944. došao iz Beograda u Dalmaciju, sobom je doveo nekoliko ljotićevaca, između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »Beli Orlovi«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu Zablaće, pokraj Šibenika. U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi Druge oklopne armije, o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće:

Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“

U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj *[[Gruppenführer]]a* Konstantina Kammerhofera za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ:

Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“, dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi:

U telegramu poslatom 5. maja 1944. V SS korpusu iz XV brdskog armijskog korpusa, o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena:

U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se 264. divizija, dok se o ostalih 1.897 brinula 373. divizija Wehrmachta.

Nemački izveštaj iz jula 1944. godine, ocenjuje da četnici popa Đujića imaju oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; dobro su organizovani, neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji:

Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića:

U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je:

Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava 392. (hrvatske) pješačke divizije, jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored 369. legionarske divizije i 373. pješadijske divizije). Kao veteran Prvog svjetskog rata sa iskustvom ratovanja na balkanskom bojištu, major von Ernsthausen biva upućen 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će 1959. godine objaviti ratne memoare pod naslovom *Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944* (“Vukovi Like. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).

O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u Sloveniji. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi Nedić.“ Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan Dušan Đaković, komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni:

Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod Drenovića i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“

I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se lički četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u Istri u službi okupatora, kao i da su pred nacistima (»broj 11«) dužni salutirati fašističkim pozdravom:

### Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944)

Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od Druge i Pete divizije NOVJ iz Sandžaka prodrla u zapadnu Srbiju,  nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica Vermahta i SS, korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, SDS, SDK i Ruskog zaštitnog korpusa pod objedinjenom nemačkom komandom generala Hansa Felbera funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u operaciji »Kammerjäger«. Kod nadležne je četničke komande majora Neška Nedića bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.

Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa njemačke strane) sporazuma potpisanih u zimu 1943/1944. godine te organiziranja operacije »Hajka« protiv Kalabićevih četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana Predraga Rakovića sa oficirom SS-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom Čačka. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“. U izvještaju Komandi Jugoistoka, obersturmführer Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju:

Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje veze s Milanom Nedićem i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila. Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.

Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora Radomira Cvetića) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944:

U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio drugi prodor NOVJ u Srbiju:

Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general Hans Felber, vojni zapovjednik Jugoistoka i Hermann Neubacher, specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim kolaboracionističkim snagama na Balkanu:

U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji:

12. aprila 1944. godine, pukovnik Jevrem Simić izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere NOP-a: 

1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general Kurt Geitner, navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ:

U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” Jozo Tomašević zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“ Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu 1945, održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.

U ratnom dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944, sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora Ericha Weyela:

U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u zapadnoj Srbiji:

Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim Wehrmachtom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije:

U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: 

Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu von Weichsu, general Felber zapaža kako formiranje *Borbene grupe Weyel* označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: 

Draža Mihailović je imenovao Milorada Mitića za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše:

18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan Zvonimir Vučković, komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira:

U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću:

U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan Neško Nedić piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u zapadnoj Srbiji, odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, srpski dobrovoljci i njemačke okupacione trupe:

11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major Mladen Mladenović, komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik Radoslav Đurić, komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik Dragutin Keserović, komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major Branivoj Petrović, komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u južnoj Srbiji, kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju:

12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika Zaharija Ostojića (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“ Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major Dragoslav Račić poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: 

U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije
''Brandenburg''.

General Hans Felber, vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „**Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.**” Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića:

U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora:

General Edmund Glaise von Horstenau, vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće:

U vrijeme izvođenja operacije »Trumpf«, u kojoj se Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u Kruševcu do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom Neškom Nedićem, načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića:

Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana. U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944. navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi:

U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme operacije »Kehraus« učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ:

Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis:

27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od Medveđe. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“ Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“ Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji:

Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i zvanično stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom Topličko-jablaničke operacije:

Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija "Trumpf" i "Hallali" u jablaničko-topličkoj oblasti protiv 21. 22. 24. i 25. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944.

### Desant na Drvar (1944)

Za Desant na Drvar (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda Druge oklopne armije je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade Đujićevih četnika. Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba:

U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz XV brdskog armijskog korpusa, poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji:

Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije Brandenburger, kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »Hrvatska borbena zajednica«:

Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".

### Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944)

Tokom jula i avgusta 1944. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka Nojbahera, predsednika vlade Nedića i predstavnika Mihailovića. Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika (Dragoslav Račić, Neško Nedić i Nikola Kalabić), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru. Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka:

Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način:

O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi:

U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«:

Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi:

Jedan iskaz sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između njemačkih obavještajnih struktura i četničke Vrhovne komande:

U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja Beograd Armijske grupe »F«, navodi se da je za prijem kod vođe Reicha Adolfa Hitlera pripremljen zajednički referat feldmaršala Maximiliana von Weichsa, komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku Hermanna Neubachera, na temu *saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji*, kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal Wilhelm Keitel. Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog:

Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha Joachimu von Ribbentropu, u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao *Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok*, Hermann Neubacher piše:

Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je **usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora** pred slogom s crvenom stranom". Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio Mihailović, a koju bi opremila nacistička Nemačka. Ali Hitler je odbacio inicijativu, uz naglasak da će dato oružje "jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca". Vođa Velikonjemačkog Reicha je formulisao svoju konačnu odluku na sljedeći način:

Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom Mihailovića koji bi se borio na strani Nemaca, 6. septembra 1944. Srpska državna straža i Srpska granična straža (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala Trifunovića. Potom su jedinice Srpske državne straže i Srpske granične straže 6. oktobra 1944. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran Srpski udarni korpus sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu Miodragu Damjanoviću, šefu Nedićevog kabineta. Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.

### Bitka za Srbiju (1944)

U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na Balkanu nakon objave rata Trećem Reichu od strane Bugarske te proglašenja neutralnosti Rumunjske (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama Trojnog pakta), neposredno po ulasku jedinica Crvene armije na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji:

Bitka za Srbiju 1944. je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je NOVJ, a Saveznici su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani Wehrmachta. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema Mihailovićevim snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga NOVJ u Srbiji. Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz Bosne i Crne Gore. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče.

Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja operacija »Rübezahl«. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage:

NOVJ je nastojala da koncentriše snage na levoj strani Lima za proboj u Srbiju. Nemačka Komanda Jugoistoka je rešila da brani Srbiju aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica NOVJ kroz Bosnu prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u Sandžaku i istočnoj Bosni sračunatih na razbijanje koncentracija NOVJ i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage JVuO sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant Srbije protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu 1944, kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju:

Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal Maximilian von Weichs:

Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije:

U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u okupiranoj Jugoslaviji:

Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista:

U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima:

Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: 

Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO pod komandom potpukovnika Dragoslava Račića i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ:

Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u Šapcu. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala Svetomira Đukića, komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. Vojvodine i Slavonije) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ NOV i POJ u Sremu avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu:

Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem operacije »Cirkus« (), čiji je cilj bio ovlađivanje kolubarskim pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće 7. SS-divizije »Prinz Eugen«, 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO. Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general Arthur Winter uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta:

U septembru su kvislinške formacije Srpska državna i granična straža preformirane u Srpski udarni korpus (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu. U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana Srbije sa zapada doživela je slom usled prodora NOVJ. Bitka za Srbiju definitivno je rešena tokom oktobra Beogradskom operacijom, uz sadejstvo Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije sa oklopnim snagama Crvene armije. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom:

Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba Armijske grupe »F«, poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu Felberu:

### Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944)

Tokom septembra 1944. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, Četvrta grupa jurišnih korpusa pod komandom Dragoslava Račića, skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga NOVJ i potisnuta prema Beogradu. Ove su jedinice Nemci tokom 3, 4. i 5. oktobra 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do Kraljeva.

O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred pad Beograda. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala linija bojišnice u zapadnoj Srbiji, gdje je bila raspoređena Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO pod komandom potpukovnika Račića:

U mjesečnom izvještaju Armijske grupe »F« () za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO:

Izbijanje Crvene armije na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam Mihailović sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status (Raković, Keserović, Račić), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do Novog Pazara. Četnici su se priključili prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak u istočnu Bosnu.

Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji:

Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak Beogradske operacije (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe Hermanna Behrendsa:

Nakon poraza u bici na Jelovoj gori, Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u istočnoj Bosni. Potpukovnik Zaharije Ostojić, komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu:

Jedinice Crvene armije i NOVJ u prvoj polovini oktobra 1944. zaposele su komunikaciju dolinom Morave između Vranja i Velike Plane, što je otežalo proboj Armijske grupe "E" iz Grčke. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju Skoplje - Kosovska Mitrovica - Raška, odnosno dolinom Ibra, i zatim na otvaranje puteva prema Sarajevu pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz Srbije i Crne Gore imala je više vidova.

U izvještaju 91. armijskog korpusa Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general Werner von Erdmannsdorf, odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području jugoistočne Evrope:

Prilikom proboja od Sjenice prema Prijepolju 24-31. oktobra 1944. Nemci su nastupali zajedno sa borcima Srpskog udarnog korpusa protiv snaga 37. sandžačke divizije. Od Prijepolja se glavnina Armijske grupe "E" kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje - Višegrad - Rogatica - Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz Srbije na pravac Sjenica - Prijepolje - Pljevlja - Goražde. Time su iskoristili snage JVUO iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle (Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944) sadejstvovale su snagama Armijske grupe E u njihovom proboju na sever.

U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu Sjenice sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o Miroslavu Trifunoviću).

Dok komandant Armijske grupe E general Ler u svom pregledu brojnog stanja od 16. novembra 1944. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe, dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u Berlinu kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj:

U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da NOVJ predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa Saveznicima:

### Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944)

Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("Crnogorski dobrovoljački korpus"), borile su se u sastavu njemačkog 21. brdskog korpusa između Danilovgrada i Cetinja rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ (Frilingservahen, Ribecal). Komandant Armijske grupe "E" je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica:

O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i Hermann Neubacher:

### Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945)

Armijska grupa "E" imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija (11. poljska vazduhoplovna divizija) započela napad pravcem od Rogatice prema Zvorniku, protiv snaga Trećeg udarnog korpusa NOVJ. Međutim, kako su tokom ofanzive NOVJ i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na Sremskom frontu ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom Sarajevo - Slavonski Brod na Sremski front. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz Srbije. U izvještaju Operativnog odjeljenja u Sarajevu Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je:

U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u NDH od 24. decembra 1944. godine, navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ:

Četnici su, pod ličnom komandom Mihailovića, nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili napad na snage NOVJ. 8. decembra 1944. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini Rogatice krenuli u silovit napad prema Zvorniku. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem Užice - Ljubovija - Zvornik. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u Sarajevu. Pošto je prodor četnika prema Zvorniku odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj Tuzli. U neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra Treći udarni korpus NOVJ krajnjim naporom odbio je ovaj napad.

Nakon ovog poraza, glavnina Mihailovićevih snaga razmestila se u Modriči i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv Druge jugoslovenske armije, koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u Sarajevu, od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika. Mihailovićeva grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom (), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.

3. aprila 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.

SS-Sturmbannführer (major) Ernst Lerch, u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je Aleksandar Nikolić, zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u Istru, tj. u Operativnu zonu Jadransko primorje, gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: 

Hermann Neubacher, specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za jugoistočnu Evropu, u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika pred jedinicama NOVJ i Crvene armije. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali Joachim von Ribbentrop nije dao dopuštenje za taj sastanak:

General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o sastanku u Divcima sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, Rudolfom Stärkerom, u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik Robert H. McDowell, šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini Vučjak, početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.

## Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO

Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i feldmaršal Maximilian von Weichs, koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće:

Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim:

Specijalni Hitlerov izaslanik Hermann Neubacher u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu:

Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima,  general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva:

General SS-a Otto Kumm, treći komandant 7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«, u knjizi ratnih memoara naslovljenoj *Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"* („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora:

Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i SS-potpukovnik Otto Skorzeny, vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred kapitulaciju nacističke Njemačke, *Obersturmbannführer* Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja 1945. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe *[[Abwehr]]*. Po osobnom *[[Adolf Hitler|Führer]]ovom* naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao operacijom uništenja Vrhovnog štaba NOVJ i zarobljavanja maršala Tita:

## Reference

## Povezano
* Kolaboracija četnika sa silama Osovine
* Saradnja četnika sa fašističkom Italijom

## Vanjske veze

* Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)