open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Television Quarterback

***Television Quarterback*** je američka TV-emisija koja se od 1945. do 1946. godine redovno emitirala na programu njujorške TV-stanice WNBT (današnji WNBC). O njoj, kao i o mnogim drugim emisijama iz tog perioda, postoje prilično oskudni podaci. Zna se da ju je vodio Lou Little, a često se navodi kao prva redovna emisija sportske tematike na američkoj televiziji. S obzirom da se emitirala uživo, a da nisu postojale metode neposrednog snimanja TV-signala, danas se smatra izgubljenom.
Plebejske igre

**Plebejske igre** () naziv je rimskog religijskog festivala koji se održavao svake godine od 4. do 17. novembra. Ove su igre *([[ludi]])* uključivale i teatarske predstave *([[ludi scaenici]])* i sportska nadmetanja.

Plebejske igre organizovali su plebejski edili. Prema jednoj antičkoj vesti, ovaj je festival priređivan u Flaminijevom cirku, koji se povezivao s plebejcima, pripadnicima nižeg društvenog sloja u Rimu. Svi drugi festivali održavali su se u Velikom cirku. Flaminijev cirk dao je izgraditi plebejski cenzor Gaj Flaminije 220. pne., pa je možda i prvi festival održan iste te godine pod njegovim pokroviteljstvom. Naime, poznato je da su Plebejske igre priređivane svake godine počev od 220. pne., ali su poreklom možda bile mnogo starije.
 
Na plebejskim igrama proslavljala se političko oslobođenje plebejaca, ali predanje se ne slaže u tome da li se radilo o oslobođenju od tiranije Tarkvinijevaca u doba kraljevstva ili od dominacije patricija, svojevrsnog naslednog plemstva iz doba rane republike. Jedna sholija uz Cicerona navodi obe mogućnosti. Plebejci su možda proslavljali ovaj festival i u vreme kad on nije bio zvanično uvršten u rreligijski kalendar, sve dok se plebejci nisu u svojim pravima potpuno izjednačili s patricijima; Ciceron je, kako se čini, smatrao da su to bile najstarije rimske igre *(ludi)*. Možda bi bilo najtačnije reći da su Plebejske igre kao *javni* festival ustanovljene 220. pne. Kako rituali Plebejskih igara značajno nalikuju ritualima Rimskih igara ''(Ludi Romani)'', T. P. Wiseman izneo je tezu da je Plebejske igre ustanovio upravo *[[plebs]]* kao simbol potvrde vlastitog identiteta, i to možda još u 5. ili 4. veku pne.

Tokom ovog festivala 13. novembra organizovana je Jupiterova gozba *(Epulum Iovis)*, 14. novembra konjička povorka, a od 15. do 17. novembra igre u cirku *([[ludi circenses]]*, uglavnom utrke dvokolica). Stoga Valerije Maksim, jedini izvor koji navodi lokaciju na kojoj su priređivane Plebejske igre, možda greši kad kaže da su se one održavale u Flaminijevom cirku, s obzirom na to da u Flaminijevom cirku nije bilo trkačke staze za dvokolice. Sastavni deo festivala verovatno je činila i cirkuska povorka, slična procesiji koja se održavala tokom Rimskih igara. Plautova komedija *[[Stiho (Plaut)|Stiho]]* premijerno je prikazana na Plebejskim igrama 200. pne.

Tit Livije navodi da su se 216. pne. igre morale ponoviti tri puta zbog ritualne pogreške *(vitium)* koja je omela pravilno odvijanje festivalskih događaja.

## Povezano
* Borba patricija i plebejaca

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 
* 
* 
*
Veliki građanin

***Veliki građanin*** () je sovjetski film sniman u režiji Fridriha Ermlera i prikazan u dva dijela 1938. i 1939. godine. Radnja mu je inspirirana životom sovjetskog komunističkog vođe Sergeja Kirova, čije je ubistvo nekoliko godina ranije postalo jednim od povoda za pokretanje Velike čistke. U filmu se naslovni lik, koga tumači Nikolaj Bogoljubov zove Boris Šahov, a radnja pokazuje kako se nakon vremena kao "pravovjerni" sljedbenik partijskog kursa sukobljava s partijskim čelnicima koji pripadaju frakciji Lava Trockog, a što će na kraju kulminirati njegovom mučeničkom smrću. Ermler je scenario napisao 1935. godine, ali je snimanje, u koje se u nekoliko navrata tražeći izmjene scenarija umiješao lično Staljin, započelo u januaru 1937. godine, u jeku same Velike čistke. Obilježili su ga problemi, prije svega vezani uz nevoljkost glumaca da tumače likova tada proskribiranih "trockista", ali i sabotaže nakon kojih su neki članovi filmske ekipe uhapšeni i strijeljani. Veliki građanin, koji je svojim sadržao nastojao opravdati čistke, je na kraju dobio Staljinovu nagradu. Nakon Staljinove smrti i procesa destaljinizacije 1950-ih je završio u bunkeru, te se prikazao tek 1980-ih za vrijeme procesa glasnosti. Današnji kritičari i historičari filma ga smatraju propagadnim ostvarenjem, ali drže da je u njemu Ermler koristio inovativne tehnike filmske naracije i montaže što ga čini ostavrenjem prije svog vremena.

*Veliki građanin* je zanimljiv i za historiju televizije, s obzirom da je njegov prvi dio bio prikazan 25. marta 1938. na eksperimentalnom programu nedavno pokrenute Moskovske TV-stanice, a što ga čini prvim filmom prikazanom na sovjetskoj televiziji, i jednom od prvih na televiziji u svijetu.

## Vanjske veze
*
Agram, die Hauptstadt Kroatiens

***Agram, die Hauptstadt Kroatiens*** (njem.: Zagreb, glavni grad Hrvatske), kratki crno-bijeli njemačko-hrvatski dokumentarni film sniman 1943. u režiji Oktavijana Miletića. Nastao je za vrijeme drugog svjetskog rata u produkciji njemačkog kino-poduzeća Tobis Filmkunst GmbH.

Sniman u razdoblju između 1942. i 1943. godine i u njemu su se prikazivala društvena i ostala zbivanja u Zagrebu kao glavnom gradu Nezavisne Države Hrvatske: Zagrebačka katedrala, crkva sv. Marka u Zagrebu, Gornji grad, Trg bana Jelačića, svakodnevnica ljudi na glavnom gradskom trgu, izgradnja bolnice Rebro, izgradnja zagrebačke džamije, Tomislavov trg, hrvatski slikari i kipari koji slikaju i klešu kipove, Hrvatsko narodno kazalište te fragmenti baleta Licitarsko srce.

Film nije bio ozvučen te je ostao nedovršen, poslan je u državni arhiv Trećeg Reicha (Reichsfilmarchiv) gdje je ostao sve do 1945. godine. nakon pada Berlina odnesen u Sovjetski Savez gdje se čuvao sve do 1990. godine kada je vraćen njemačkom filmskom arhivu (Bundesfilmarchiv). Godine 2008., film je u arhivu otkrio Daniel Rafaelić. Zagrebački filmski festival ga iste godine predstavlja hrvatskoj publici, uz pomoć Bundesfilmarchiva, koji je film restaurirao, a original darovao Hrvatskoj kinoteci.
Of Human Bondage

***Of Human Bondage*** (u prijevodu ***Ljudski okovi***) je roman engleskog pisca Williama Somerseta Maughama objavljen 1915. godine. Djelomično je autobiografskog karaktera, a protagonist, odnosno autorov alter ego je Philip Carey, osjećajni mladić koji se odbija pokoriti porodičnoj tradiciji, te umjesto ljekarske karijere nastoji ostvariti umjetničku karijeru. Radnja pokazuje kako njegov boemski život obilježavaju veze sa ženama koje uglavnom loše završavaju, te zbog kojih na kraju ipak odlučuje da za život zarađuje kao ljekar.

*Of Human Bondage* se smatra jednim od najpoznatijih i najpopularnijih Maughovih djela. Tri puta je bilo ekranizirano - 1934. godine sa Leslijem Howardom, 1946. godine sa Paulom Henreidom te 1964. godine sa Laurenceom Harveyem u glavnim ulogama.
Teorija književnosti

**Teorija književnosti** je deo nauke o književnosti koji se bavi pitanjima prirode književnosti, oblika i načina književnog izražavanja i opštih i posebnih osobina književnih dela kao umetničkih ostvarenja. Njena problemska područja su **[[stilistika]]** i **[[versifikacija]]**.

## Stilistika
Stilistika je nauka koja se bavi stilom u književnim delima. Polazi od shvatanja stila kao izraza pojedinca ili kolektiva i zanimaju je sredstva i postupci kojima se postiže osobit kvalitet stila koju gramatička analiza ne može da zahvati. Moderna stilistika ima korene u starogrčkom učenju o govorništvu (retorika) i sa njom je povezuje analiza književnih dela u skladu sa opštim načelima analize jezika. Suštinska razlika između moderne stilistike i stare retorike je u tome što je retorika utvrđivala obavezna sredstva i postupke jezičkog izražavanja, dok moderna stilistika nastoji da ta sredstva i postupke *opiše*, u okviru pojedinih dela, autorskih opusa ili književnih razdoblja.
Star Life

**Star Life** (prije **Fox Life**) jest televizijski kanal, dio The Walt Disney Companyja, koji se emitira u Južnoj Americi, Europi i Japanu (gdje se emitira i HD verzija). Cjelokupni program uključuje brojne televizijske serije, telenovele i filmove te različite lokalne programe. 13. svibnja 2004. je pokrenut u Italiji, 19. svibnja 2005. u Portugalu te u Bugarskoj 8. rujna 2005. Za Južnu Ameriku, on je započeo u siječnju 2006., kada je pokrenut u Brazilu. U Hrvatskoj se emitira od 9. studenog 2007. i to regionalna verzija za zemlje bivše Jugoslavije i Albaniju.

Podnaslovljen je na srpskohrvatski i emitira se putem svih većih televizijskih platformi u državama bivše Jugoslavije.

## Serije
Popis nekih serija koje se emitiraju ili su se emitirale na kanalu:

* *[[8 Jednostavnih pravila]]*
* *[[Svijet prema Jimu]]*
* *[[Ally McBeal]]*
* *[[Bostonsko pravo]]*
* *[[Karolina u gradu]]*
* *[[Kupid]]*
* *[[Kućanice]]*
* *[[Dharma & Greg]]*
* *[[Dirt]]*
* *[[Šaptačica duhovima]]*
* *[[Uvod u anatomiju]]*
* *[[Dr. House]]*
* *[[Slobodni Strijelci]]*
* *[[Kevin Hill]]*
* *[[Povjerljiva kuhinja]]*
* *[[Las Vegas]]* 
* *[[Skoro savršen]]*
* *[[Ljutit čovjek]]* 
* *[[Hawaiiski hotel]]*
* *[[Reba]]*
* *[[Rokerica Rita]]*
* *[[Stažisti]]*
* *[[Ženske priče]]*
* *[[Ružna Betty]]*
* *[[Što o Brian-u?]]*
* *[[Čudne igre]]*
* *[[Will i Grace]]*
* *[[Valentinovo]]*
* *[[Slatke male lažljivice (televizijska serija)|Slatke male lažljivice]]*
* *[[Tko živ, tko mrtav]]*

## Vanjske veze
* Star Channel Hrvatska
* Star Channel Srbija
* Star Channel Slovenija
Sivaš

**Sivaš** (ukrajinski: *Сиваш, Гниле Море*, ruski: 
*Сиваш, Гнилое Море*, krimskotatarski: *Sıvaş, Çürük Deñiz*) je ime za niz limanskih jezera koja se prostiru uz istočnu obalu Krima, od prevlake Perekop sve do 113 km dugog spruda - Arabatska prevlaka koji ga razdvaja od Azovsko more.
## Geografija
Kako su Jezera Sivaša su izuzetno plitka, njihova prosječna dubina ne prelazi 70 cm, a najveća dubina iznosi 3 metra - ona su i ekstremno slana (od 22 do 87%). Zbog tog postoje brojni mali otoci od nakupina soli. Kako ljeti često dobar dio njihove površine - potpuno presuši, - zemlja na tom dijelu je potpuno neplodna pa je zovu i mrtvom zemljom.

Geografski se Sivaš može podjeliti na dva dijela; manji Zapadni Sivaš (*Западный Сиваш*) velik oko 800 km², koji se prostire kod Perekopa i veći Istočni Sivaš (*Восточным Сиваш*) velik oko 1 700 km².

Slane vode Sivaša prerađuju se u kemijskim postrojenjima Krasnoperekopska na zapadu Perekopa.
## Reference

## Vanjske veze

* Сиваш - Гнилое море
Herland (roman)

***Herland*** () je science fiction roman američke književnice Charlotte Perkins Gilman originalno objavljen u nastavcima u njenom časopisu *[[The Forerunner]]* 1915. godine. Protagonistici su trojica muškaraca koji u zabitim dijelovima Južne Amerike pronalaze izoliranu, ali visoko razvijenu i civiliziranu zajednicu u kojoj žive jedino žene. Herland je za Perkins predstavljao prikaz utopijskog svijeta u kojoj su žene, razvivši partenogenezu kao alternativni oblik reprodukcije, izgubili potrebu za muškarcima te mogu razviti društvo u kojeme će preuzeti sve muške uloge. Perkins je nedugo potom napisala nastavak pod naslovom *[[With Her in Ourland]]*. Iako je kao knjiga objavljen tek 1979. godine, Herland je imao značajan uticaj na autorice feminističkog science fictiona kao i na ideologe radikalnog feminizma i lezbijskog separatizma 1960-ih i 1970-ih.

## Vanjske veze
* Herland Electronic Text
* 
*
Richard Hannay

**General-major Sir Richard Hannay**, KCB, OBE, DSO, Legion of Honour, je fiktivni lik britanskog obavještajca i pustolova koga je osmislio škotski pisac John Buchan. U svojoj autobiografiji *Memory Hold-the-Door*, Buchan je sugerirao da je kao inspiracija za lik poslužio njegov zemljak i poznanik Edmund Ironside, koji je služio kao britanski špijun za vrijeme drugog burskog rata.

## Romani
Hannay se pojavljuje kao glavni lik u nekoliko romana kao što su:
* *[[The Thirty-Nine Steps]]* (1915)
* *[[Greenmantle]]* (1916)
* *[[Mr Standfast]]* (1919)
* *[[The Three Hostages]]* (1924)
* *[[The Island of Sheep]]* (1936)

Također se pojavljuje kao sporedni lik u romanima:
* *[[The Courts of the Morning]]* (1929)
* *[[Sick Heart River]]* (1940)

## Glumci koji su ga portretirali
* Robert Donat (film *[[The 39 steps (film, 1935)|The 39 Steps]]* iz 1935. godine)
* Kenneth More (film *[[The 39 steps (film, 1959)|The 39 Steps]]* iz 1959. godine)
* Barry Foster (TV-film *[[Three Hostages (film)|Three Hostages]]* iz 1977. godine)
* Robert Powell (film *[[The 39 steps (film, 1978)|The 39 Steps]]* iz 1978. godine i TV-serija (*[[Hannay (TV-serija)|Hannay]]* 1988-89. godine)
* Rupert Penry-Jones (TV-film *[[The 39 steps (film, 2008)|The 39 Steps]]* iz 2008. godine)

## Izvori


## Vanjske veze
* Richard Hannay: The Thirty-Nine Steps' Secret Scot
Krasnoperekopsk

**Krasnoperekopsk** (ukrajinski: *Краснопереко́пськ*, ruski: *Краснопереко́пск*) je grad u ukrajinskoj - Autonomnoj republici Krim od 29 815 stanovnika.
## Geografske i klimatske karakteristike
*Krasnoperekopsk* leži na sjeveru krimskog poluotoka, na zapadu prevlake Perekop udaljen od Simferopolja 124 km. Pored grada prolazi željezničke pruge Džankoj - Herson
## Historija
*Krasnoperekopsk* je novi grad, osnovan 1932. kao naselje uz tvornicu broma podignutu uz slano jezero Stare (dio Sivaša). Od 1936. se zove Krasno-Prekopsk, a od 1964. - Krasnoperekopsk, koji je status grada dobio tek 1966.
## Privreda
Danas je *Krasnoperekopsk* grad kemijske industrije u kom se prerađuju slane vode Sivaša.
## Gradovi prijatelji
* , Dzeržinski

## Reference

## Vanjske veze

* Službene stranice grada
Acil

**Acil**, acilna grupa (IUPAC ime: **alkanoil**), je funkcionalna grupa koja nastaje uklanjanjem jedne ili više hidroksilnih grupa sa oksokiselina.

U organskoj hemiji, acilna grupa je obično izvedena iz karboksilne kiseline. Njena formula je RCO-, gde R označava alkil grupu koja je vezana za CO grupu jednostrukom vezom. Mada se ovaj termin skoro uvek primenjuje na organska jedinjenja, acilne grupe mogu u principu biti derivati drugih tipova kiselina kao što su sulfonske kiseline i fosfonati.

## Acil jedinjenja

Široko-poznata acil jedinjenja su acil hloridi, kao što je acetil hlorid (CH3COCl) i benzoil hlorid (C6H5COCl). Ova jedinjenja, koja se tretiraju kao izvori acilijum katjona, su dobri reagensi za dodavanje acil grupa na različite supstrate. Amidi (*RC(O)*NR2) i estri (*RC(O)*OR’) su klase acil jedinjenja, kao što su i ketoni (*RC(O)*R) i aldehidi (*RC(O)*H).

## Nomenklatura

Imena acil grupa se tipično izvode iz odgovarajućih kiselina zamenjujući kiselinski završetak **-ska** sa **-il** kao što je prikazano u sledećoj tabeli. Obratite pažnju da metil, etil, propil, butil, etc. koji se završavaju na -il nisu acil nego su alkil grupe izvedene iz alkana. IUPAC nomenklatura se proporučuje, ali je retko korišćena.

## Povezano
* Acilacija
* Funkcionalna grupa

## Reference
Ketokiselina

**Ketokiseline** (*oksokiseline*) su organska jedinjenja koje sadrže karboksilnu i keto grupu. Alfa-ketokiseline su važne u biologiji jer učestvuju u Krebsovom ciklusu i u glikolizi. U više slučajeva, keto grupa je hidratisana.

Uobičajene vrste ketokiselina obuhvataju:
* Alfa-ketokiseline, ili 2-oksokiseline, kao što je piruvinska kiselina, imaju keto grupu pored karboksilne grupe. Drugi značajni član je oksalosirćetna kiselina.
* Beta-ketokiseline, ili 3-oksokiseline, kao što je acetosirćetna kiselina, imaju keto grupu na drugom ugljeniku od karboksilne grupe.
* Gama-ketokiseline, ili 4-oksokiseline, kao što je levulinska kiselina, imaju keto grupu na trećem ugljeniku od karboksilne grupe.

Kad su nivoi šećera niski u hrani, uskladištene masti i proteini su primarni izvor za proizvodnju energije. Glukogene aminokiseline iz proteina se konvertuju u glukozu i masti koji se mogu koristiti za formiranje tekonskih tela. Ketogene aminokiseline se mogu deaminisati čime se formiraju alfa ketokiseline i ketonska tela.

Alfa ketokiseline se prvenstveno koriste kao izvor energije za ćelije jetre i u sintezi masnih kiselina, takođe u jetri.

## Povezano
* Ulozonska kiselina

## Reference

## Vanjske veze
*
Arabatska prevlaka

**Arabatska prevlaka** (ukrajinski: *Арабатська стрілка*, ruski: *Арабатская стрелка*, krimskotatarski: *Arabat beli*) je ime za uski i dugi sprud koji se prostire uz istočnu obalu Krima.
## Geografija
*Arabat* je uska (od 270 m do 8 km) i 113 km duga pješčana sprud koja razdvaja slana jezera Sivaša od Azovskog mora.
## Reference

## Vanjske veze

* Arabat Spit
Amid

**Amid** je organsko jedinjenje koje sadrži funkcionalnu grupu koja se sastoji od acil grupe (R-C=O) vezane za atom azota. Termin se odnosi na klasu jedinjenja, kao i na funkcionalnu grupu unutar tih jedinjenja. Termin *amid* takođe može da označava deprotonisanu formu amonijaka (NH3) ili amina, često predstavljenih kao anjoni R2N-. Ostatak ovog članka razmatra *amid* u karbonilno-azotnom smislu.

## Struktura i vezivanje

Najjednostavniji amidi su derivati amonijaka u kojima je atom vodonika zamenjen acil grupom (RC(O)NH2). Blisko srodni, i znatno brojniji, su amidi izvedeni iz primarnih amina (R'NH2) sa formulom RC(O)NHR'. Amidi su takođe često izvedeni iz sekundarnih amina (R'R*NH) te je njihova formula RC(O)NR'R*. Amidi se obično smatraju derivatima karboksilnih kiselina u kojima je hidroksilna grupa zamenjena aminom ili amonijakom.
:

Slobodni elektronski par azota je delokalizovan na karbonilnu grupu, čime se formira parcijalna dvostruka veza između N i karbonilnog ugljenika. Konsekventno azot u amidima nije piramidan. Procenjuje se da je acetamid opisan rezonantnom strukturom A sa 62% i B sa 28%,

## Nomenklatura

U uobičajenoj nomenklaturi, termin "amid" se dodaje na koren imena kiseline. Tako se, najjednostavniji amid sirćetne kiseline naziva acetamid (CH3CONH2). IUPAC preporuka je etanamid, mada se ovo i srodna formalna imena retko koriste. Kad je amid izveden iz primarnog ili sekundarnog amina, supstituenti na azotu se stavljaju na početak imena. Amid formiran od dimetilamina i sirćetne kiseline je *N,N*-dimetilacetamid (CH3CONMe2, gde je Me = CH3). Uobičajeno je da se ovo ime dalje pojednostavi kao dimetilacetamid. Ciklični amidi se nazivaju laktamima; oni su sekundarni ili tercijarni amidi. Funkcionalne grupe koje sadrže -P(O)NR2 i -SO2NR2 su fosfonamidi i sulfonamidi, respektivno.

## Reference

## Vanjske veze
* Sinteza amida  
* IUPAC Hemijska terminologija
Konjugovani sistem

U hemiji, **konjugovani sistem** je grupa vezanih p-orbitala sa delokalizovanim elektronima u jedinjenjima sa naizmeničnim jednostrukim i višestrukim vezama. Prisustvo konjugovanog sistema generalno snižava sveukupnu energiju molekula i povećava njegovu stabilnost. Slobodni parovi, radikali i karbenijum joni mogu da budu deo sistema. Jedinjenje može da bude ciklično, aciklično, linearno ili mešovito.

**Konjugacija** je preklapanje jedne p-orbitale sa drugom u pravcu sigma veze (kod većih atoma d-orbitale mogu da učestvuju). Konjugovani sistemi sadrže regione preklapajućih p-orbitala, koji premoštavaju jednostruke veze. Oni omogućavaju delokalizaciju pi elektrona duž svih susednih poravnatih p-orbitala. Pi elektroni ne pripadaju pojedinačnoj vezi ili atomu, već grupi atoma.

Primeri velikih konjugovanih sistema su grafen, grafit, provodni polimeri, i ugljenične nanocevi.

## Mehanizam

Konjugacija je moguća kod naizmeničnih jednostrukih i dvostrukih veza. Dokle god svaki atom u lancu ima raspoloživu p-orbitalu, sistem se može smatrati konjugovanim. Na example, furan (na slici) je petočlani prsten sa dve naizmenične dvostruke veze i jednim kiseonikom u poziciji 1. Kiseonik ima dva slobodna para elektrona, jedan od kojih zauzima p-orbitalu u podesnoj poziciji, čime se održava konjugacija tog petočlanog prstena. Prisustvo azota u prstenu ili grupama u α poziciji u odnosu na karbonilnu grupu (C=O), iminsku grupu (C=N), vinil grupu (C=C), ili anjon takođe može da bude izvor pi orbitala kojim se održava konjugacija.

Postoje i drugi tipovi konjugacije. *Homokonjugacija* je preklapanje dva π-sistema razdvojena nekonjugovanom grupom, kao što je CH2. Na primer, molekul CH2=CH–CH2–CH=CH2 (1,4-pentadien) je homokonjugovan, jer su dve C=C dvostruke veze (svaka dvostruka veza sadrži jednu π vezu) razdvojene jednom CH2 grupom.

## Reference

## Povezano
* Rezonancija
* Hiperkonjugacija
* Polien
Ian Thorpe

**Ian James Thorpe** (Sydney, 13. listopada 1982.) je australski plivač, specijalist u slobodnom stilu, uz kojeg se natječe i u leđnom i kombiniranom plivanju. Thorpe je jedan od najuspješnijih i najboljih plivača u historiji. S ukupno pet zlatnih medalja, Thorpe je najuspješniji australski olimpijac svih vremena, a s ukupno pet medalja (tri zlata i dva serbra) bio je najuspješniji sportaš na Olimpijadi 2000. godine u svom rodnom Sydneyju. Na Svjetskom prvenstvu u vodenim sportovima 2001. godine, Thorpe je postao prvi sportaš koji je osvojio čak šest medalja na jednom prvenstvu. Thorpe ih je ukupno osvojio 11, čime je ukupno treći na vječnoj ljestvici najuspješnijih plivača na svjetskim prvenstvima. Thorpe je prvi plivač koji je četiri puta proglašen za plivača godine *Swimming Worlda*, a od 1999. do 2003. godine je biran za australskog plivača godine. Njegovi sportski uspjesi donijeli su mu enormnu popularnost u rodnoj zemlji i svijetu, ali i brojna priznanja na račun njegovog sportskog talenta.
Hiperkonjugacija

U organskoj hemiji, **hiperkonjugacija** je interakcija elektrona u sigma vezi (obično C–H ili C–C) sa susednom praznom (ili parcijalno popunjenom) nevezujućom p-orbitalom, antivezujućom π orbitalom, ili popunjenom π orbitalom, čime se formira produžena molekulska orbitala. Time se povećava stabilnost sistema. Jedino elektroni u vezama koje su β u odnosu na pozitivno naelektrisani ugljenik mogu da stabilizuju karbokatjon putem hiperkonjugacije.

## Historija
Ovaj termin je uveo Robert S. Muliken 1939. dok je radio na UV spektroskopiji konjugovanih molekula. Muliken je primetio da se dodatkom alkil grupa u alkene spektri pomeraju ka dužim talasnim dužinama. Ovo batohromno pomeranje je dobro poznato kod regularnih konjugovanih jedinjenja, kao što je butadien.

## Primene
Hiperkonjugacija se može koristiti za racionalizaciju niza drugih hemijskih fenomena, uklučujući anomerni efekat, gočev efekat, rotacionu barijeru etana, beta-silicijumski efekat, vibracionu frekvenciju eksocikličnih karbonilnih grupa, i relativnu stabilnost supstituisanih karbokatjona i supstituisanih ugljeničnih radikala. Hiperkonjugacija proizilazi iz kvantno mehaničkog modelovanja kao korektno objašnjenje za preferentni status stepeničaste konformacije, što je u suprotnosti sa starijim stanovištem o sternim preprekama.

### Uticaj na hemijska svojstva

Hiperkonjugacija utiče na više svojstava molekula.
# Dužina veze: Smatra se da je hiperkonjugacija ključni faktor skraćivanja sigma veza. Na primer, jednostruke C–C veze u 1,3-butadienu i metilacetilenu su aproksimatno 1,46 angstroma duge, što je znatno manje od vrednosti 1,54&nbsp;Å za zasićene ugljovodonike. Za butadien, se ovo može objasniti kao normalna konjugacija dva alkenilna dela. Međutim kod metilacetilena, dolazi do hiperkonjugacije između alkil i alkinil delova.
# Dipolni momenti: Veliko povećanje dipolnog momenta 1,1,1-Trihloroetana u odnosu na hloroform se može objasniti hiperkonjugacijom strukture.
# Toplota formiranja molekula sa hiperkonjugacijom je veća od zbira njegovih energija veza, i toplote hidrogenacije po dvostrukoj vezi su manje od toplote hidrogenacije etilena.
# Stabilnost karbokatjona:
::(CH3)3C+ > (CH3)2CH+ > (CH3)CH2+ > CH3+
:C–C σ veza susedna katjonu može slobodno da rotira, i pri tome tri C–H σ veze metil grupa podležu stabilizacionim interakcijama. Što su C-H veze bliže, to je veća hiperkonjugaciona stabilizacija.

## Reference

## Povezano
* Konjugovani sistem
* Negativna hiperkonjugacija

## Vanjske veze
* Further reading 
* Advanced hyperconjugation*
Sigma veza

U hemiji, **sigma veze** (**σ veze**) su najjači tip kovalentne hemijske veze. Molekuli nastaju stvaranjem zajedničkih parova između atoma pri čemu se orbitale u kojima su bili elektroni preklapaju i tako nastaju molekulske orbitale. Ukoliko je veza jednostruka, orbitale su se preklopile čeono (direktno) i tako nastaje jaka σ (sigma) veza. Sigma veze mogu nastati preklapanjem: dve s orbitale, jedne s sa jednom p orbitalom, ili dve p orbitale koje su postavljene po istoj osi. Sigma veze mogu 
nastati i preklapanjem hibridizovanih orbitala. Hibridizovane orbitale uvek grade sigma veze.

Sigma vezivanje je najjasnije definisano kod diatomskih molekula koristeći jezik i oruđa grupa simetrije. U tom formalnom pristupu, σ-veza je simetrična u pogledu rotacije oko ose veze. Uobičajene forme sigma veza su s+s, pz+pz, s+pz i dz2+dz2 (gde je z definisano kao osa veze). Kvantna teorija takođe nalaže da su molekulske orbitale (MO) identične simetrije zapravo mešovite. Praktična konsekvenca tog mešanja diatomiskih molekula je da talasne funkcije s+s i pz+pz molekulskih orbitala postaju mešovite. Stepen tog mešanja zavisi od relativnih energija molekulskih orbitala slične simetrije.

## Reference

## Literatura
* 

## Vanjske veze
* IUPAC definition
Gemcitabin

**Gemcitabin** je nukleozidni analog koji se koristi kao sredstvo za hemoterapiju. U prodaji je pod imenom **Gemzar**. Gemcitabin je organsko jedinjenje, koje sadrži 9 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 263,198 Da.

## Farmakologija
Gemcitabin je nukleozidni analog u kome su atomi vodonika na 2' ugljeniku deoksicitidina zamenjeni atomima fluora.

Poput fluorouracila i drugih analoga pirimidina, trifosfatni analog gemcitabina zamenjuje jedan od gradivnih blokova nukleinskih kiselina, u ovom slučaju citidin, tokom replikacije DNK. Proces se bazira na rastu tumora, pošto se samo jedan dodatni nukleozid može vezati za "neispravni" nukleozid, što dovodi do apoptoze.

Dodatna meta gemcitabina je enzim ribonukleotidna reduktaza (RNR). Difosfatni analog se vezuje za RNR aktivno mesto i ireverzibilno deaktivira enzim. Nakon inhibicije RNR, ćelija ne može da proizvede deoksiribonukleotidee koji su neophodni za replikaciju i popravku DNK, i time se indukuje apoptoza.

## Osobine

## Reference

## Literatura

* 
* 

## Vanjske veze

* Gemcitabine
Antimetabolit

**Antimetabolit** je hemijsko jedinjenje koje inhibira korišćenje metabolita, hemijskih materija koje su deo normalnog metabolizma. Takve supstance obično imaju sličnu strukturu sa metabolitom, na primer antifolati koji ometaju upotrebu folne kiseline. Prisustvo antimetabolita može da bude toksično za ćelije, jer zaustavlja ćelijski rast i ćelijsku deobu, tako da se ova jedinjenja koriste za hemoterapiju kancera.

## Funkcija
### Tretman kancera
Antimetaboliti se mogu koristiti za tretiranje kancera, jer oni mogu da ometaju produkciju DNK i stoga ćelijsku deobu i rast tumora. Ćelije kancera provode više vremena u deobi od drugih ćelija, iz kog razloga inhibiranje ćelijske deobe oštećuje ćelije tumora u većoj meri od drugih ćelija.

Antimetaboliti mogu da oponašaju purin (azatioprin, merkaptopurin) ili pirimidin, koji su gradivni blokovi DNK. Oni sprečavaju inkorporaciju gradivnih blokova u DNK molekul tokom S faze ćelijskog ciklusa, čime se zaustavlja normalno razviće i podela. Oni mogu da uriču na RNK sintezu. Timidin se koristi u samo DNK (RNK sadrži uracil umesto njega), te inhibicija sinteze timidina putem timidilatne sintaze selektivno inhibira DNK sintezu.

Ovi lekovi su veoma efektivni, i nalaze široku primenu kao citostatici.

### Antibiotici
Antimetaboliti takođe mogu da budu antibiotici, npr. sulfanilamidni lekovi inhibiraju dihidrofolatnu sintezu kod bakterija tako što se nadmeću sa para-aminobenzojevom kiselinom.

## Tipovi
Glavni predstavnici ovih lekova su:
* Purinski analozi
* Pirimidinski analozi
* Antifolati

## Reference

## Povezano
* Bazni analog
* Nukleozidni analog
* Antinutrijent

## Vanjske veze
* Overview  at University of Nebraska
Paklitaksel

**Paklitaksel** je mitotički inhibitor koji se koristi u hemoterapiji kancera. Otkriven je u američkom programu Nacionalnog instituta za rak u Institutu istraživački trougao 1967. godine, kad je izolovan iz kore Taxus brevifolia drveta, i nazvan je **taksol**. Kasnije je otkriveno da endofitne gljive u kori sintetišu paklitaksel.

Kad ga je kompanija Bristol-Myers Squibb (BMS) komercijalno razvila, njegovo generičko ime je promenjeno u **paklitaksel** i BMS jedinjenje je u prodaji pod imenom **Taksol**. U toj formulaciji, paklitaksel je rastvoren u Kolliphor EL i etanolu, kao agensima za isporuku. Novija formulacija, u kojoj je paklitaksel vazan za albumin, je u prodaji pod imenom *[[Abraksan]]*.

Paklitaksel je organsko jedinjenje, koje sadrži 47 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 853,906 Da.

## Osobine

## Reference

## Literatura

* 
* 

## Vanjske veze

* Paclitaxel
Ljudski serumski albumin

**Ljudski serumski albumin** je najzastupljeniji protein u ljudskoj krvnoj plazmi. On se formira u jetri. Albumin sačinjava oko polovine krvnog serumskog proteina. On je rastvoran i monomeran. Albuminom se transportuju hormoni, masne kiseline, i druga jedinjenja, puferuje pH, i održava osmotski pritisak, i vrši niz drugih funkcija.

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjske veze

* Human serum albumin
* Human Albumin structure in the Protein data bank
* Human Albumin information in the Swis-Prot/TrEMBL database
* Human Serum Albumin  on the Human Protein Reference Database
Krimskotatarski jezik

**Krimskotatarski jezik** (*qırımtatar tili, къырымтатар тили*), ili **krimski jezik** (*qırım tili, къырым тили*), narodni je jezik Krimskih Tatara kojim govori oko 475 540  govornika uz obale Crnog mora od Ukrajine do Turske.

Najviše govornika živi u Ukrajini na Krimu (260.000) i Uzbekistanu (150.000), a puno manje u Turskoj, Rumunjskoj i Bugarskoj.

## Karakteristike
Jezik pripada turkijskoj jezičnoj skupini, ima tri dijalekta; sjeverni, južni i centralnokrimski.

## Reference

## Vanjske veze
* Crimean Tatar
Vinorelbin

**Vinorelbin** (prodajno ime *Navelbin*) je antimitotički hemoterapijski lek, koji se koristi kao tretman za pojedine tipove kancera, uključujući rak dojke i makrocelularni karcinom pluća.

U kliničkoj praksi se ponekad koristi skraćenica "NVB" za vinorelbin, mada ona nije jedinstveni identifikator.

Vinorelbin je organsko jedinjenje, koje sadrži 45 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 778,932 Da.

## Farmakologija
Antitumorno dejstvo se ostvaruje inhibicijom mitoze putem interakcije sa tubulinom. Vinorelbin je bio prvi 5´NOR polusintetički vinka alkaloid. On se dobija polusintetičkim putem iz alkaloida ekstrahovanih iz biljke *[[Catharanthus roseus]]*. U prodaji pod nazivom Navelbin.

## Osobine

## Reference

## Literatura

* 
* 

## Vanjske veze

* Vinorelbine
Topotekan

**Topotekan hidrohlorid** (trgovački naziv **Hycamtin**) je hemoterapeutsko sredstvo koje je inhibitor enzima topoizomeraze I. To je derivat kamptotecina rastvoran u vodi. On se koristi u tretmanima raka jajnika i raka pluća, kao i drugih tipova karcinoma.

Nakon što je GlaxoSmithKline dobio finalno odobrenje FDA za Hycamtin kapsule 15. oktobra 2007, Topotekan je postao prvi inhibitor topoizomeraze za oralnu upotrebu.

## Indikacije (Odobrena upotreba)
* Rak jajnika (maj 1996).
* Rak materice (jun 2006).
* Rak malih ćelija pluća (SCLC) (oktobar 2007).

## Eksperimentalna upotreba
* Neuroblastoma
* Glioma moždanog stabla

## Doziranje
IV, oralno.

## Mehanizam dejstva
Topotekan dejstvuje putem formiranja stabilnog kovalentnog kompleksa sa agregatom DNK/topoizomeraze I, to je takozvani *cepajući kompleks*. Ovaj proces dovodi do kidanja DNK niti što dovodi do apoptoze.

## Nepoželjni efekti
* Dijareja
* Nizak broj krvnih zrnaca
* Podložnost infekciji

## Povezano
* Hemoterapija
* Rak jajnika

## Reference

## Vanjske veze

* [[NCI] definicija leka Topotekana]
* [[NCI] informacija o leku za pacijente]
* Upotreba u tretmanu raka jajnika
Irinotekan

**Irinotekan** (Camptosar, Pfizer; Campto, Yakult Honsha) je lek koji se koristi u tretmanu raka. Irinotekan je inhibitor topoizomeraze 1, koji sprečava DNK odvijanje. Hemijski, to je polu-sintetički analog prirodnog alkaloida kamptotecina.

Njegova glavna primena je u suzbijanju raka debelog creva, posebno u kombinaciji sa drugim hemoterapijskim agentima. To uključuje FOLFIRI način lečenja koji se sastoji od infuzijskog 5-fluorouracila, leukovorina, i irinotekana.

Irinotekan je odobren za upotrebu u SAD-u od 1994. godine. U toku razvoja, ovaj lek je bio poznat pod imenom CPT-11.

## Mehanizam
Irinotekan je aktiviran hidrolizom, pri čemu nastaje SN-38, koji je inhibitor topoizomeraze I. Ovaj molekul je inaktiviran glukuronidacijom sa uridin difosfat glukoronozil-transferazom 1A1 (UGT1A1). Inhibicija topoizomeraze I sa aktivnim metabolitom SN-38 konačno dovodi do inhibicije DNK replikacije i transkripcije.

## Sporedni efekti
Najznačajniji nepoželjni efekat irinotekana je jaka dijareja i ekstremno suzbijanje imunskog sistema.

### Dijareja
Dijareja vezana za irinotekan je jaka i klinički značajna. U nekim slučajevima dovodi do izuzetne dehidracije zahtevajući hospitalizaciju ili prijem na odeljenje intenzivne nege. Ovim sporednim efektom se može rukovoditi putem agresivne upotrebe antidijaretika kao što su loperamid ili lomotil sa privim znacima tečne stolice.

### Imunosupresija
Irinotekan ima negativan uticaj na imunski sistem. To se manifestuje dramatičnim sniženju broja belih krvnih zrnaca u krvi, posebno neutrofila. Dok koštana srž, gde su neutrofili stvaraju, poveća proizvodnju da kompenzuje nedostatak, pacijent može iskusiti period neuropenije, kliničkog nedostataka neutrofila u krvi.

## Farmakogenomika
Irinotekan se konvertuje u aktivni metabolit SN-38, koji se naknadno inaktivira enzimom UGT1A1 reakcijom glukuronidacije.

Ljudi sa UGT1A1 varijantama zvanim TA7, koje su isto poznate kao **28 varijante*, izražavaju manje UGT1A1 enzima u njihovoj jetri i često boluju od Gilbertovog sindroma. U toku hemoterapije, ti pacijenti efektivno primaju veće doze od očekivanih doza zato što njihova tela nisu sposobna da odstrane irinotekan istom brzinom. U studijama to korespondira sa većom učestalošću jake dijareje i neuropenije.

2004. godine, klinička studija je izvedena da bi se potvrdila asocijacija **28 varijante* sa povećanom toksičnošću, kao i sposobnost genetičkog testiranja da predvidi to toksičnost pre primene hemoterapije..

2005. godine, FDA je napravila promene u kategorizaciji irinotekana i dodala farmakogenomsku preporuku da pacijenti sa polimorfizmima u UGT1A1 genu, posebno **28 varijante*, trebaju da prime umanjene doze leka. Irinotekan je jedan od privih hemoterapijskih agenata u širokoj upotrebi što je doziran za svakog pacijenata u zavisnosti of njegovog genotipa..

## Povezano
* Kamptotecin
* Topotecan (Hycamtin)

## Reference

## Vanjske veze

* Pfizer vebsajt 
* Irinotecan Pathway on PharmGKB
Prolek

**Prolek** je farmakološka supstanca (lek) koja se upotrebljava u neaktivnoj ili znatno smanjenoj aktivnoj formi. Nakon administracije, prolek se procesom pod nazivom *bioaktivacija* metaboliše in vivo u aktivni metabolit. Ovaj pristup se načelno koristi radi poboljšanja apsorpcije, distribucije, metabolizma i ekskrecije (ADME). Prolekovi se obično dezajniraju s ciljem poboljšanja oralne biodostupnosti.

Primenom strategije proleka povećava se selektivnost leka za željenu biološku metu. Primer toga se može videti u mnogim hemoterapijskim tretmanima, u kojima je umanjenje nepoželjnih efekata veoma važna. lekovi čiji su cilj hipoksične ćelije kancera, putem upotrebe redoks-aktivacije, koriste velike količine enzima reduktaze prisutnog u hipoksičnim ćelijama da bioaktiviraju lek do njegove citotoksične forme. Pošto prolek ima nisku citotoksičnost pre njegove aktivacije, znatno su umanjene šanse da će „napasti“ zdrave, nekarcinogene ćelije, čime se redukuju nuspojave vezane za ove hemoterapijske agense.

U racionalnom dizajnu lekova, poznavanje hemijskih svojstava kojima se poboljšava apsorpcija i glavnih metaboličkih puteva kojima telo modifikuje strukturu novog hemijskog entiteta je veoma korisno u poboljšanju biodostupnosti. Ponekad je kreiranje prolekova je nenamerno. Primeri toga su neočekivana i slučajna otkrića lekova za koje je kasnije nakon ekstenzivnih metaboličkih ispitivanja ustanovljeno da su prolekovi.

## Reference

## Vanjske veze
* Prolekovi
Hipoksemija

**Hipoksemija** (, , ) je stanje smanjene oksigenacija arterijske krvi (smanjen RaO2), nastalo kao posledica respiracijskih, bolesti pluća i srčanih šantova.

Postoji 5 osnovnih razloga za nastanak hipoksemije:
# Nedovoljna količina kiseonika u udahnutom vazduhu zbog
#* nedovoljne količine kiseonika u atmosveri
#* hipoventilacija 
# Bolesti pluća
#* suženje promera disajnih puteva (izazvan spazmom, otokom sluzokože, sekretom, stranim telima ili tumoroznim izraslinima),
#* smanjena razmena kiseonika kroz alveolarnu membranu (zbog njenog zadebljanja, prisustva sekreta i krvi u alveolama i smanjenja površine alveolarne membrane izvano : odstranjenjem dela pluća iz funcije nakon operativnih zahvata na plućima tuberkuloze, tumora i emfizema). 
# Desno-levi srčani šantovi (vensko-aerterijsi šant, koji karakteriše mešanje venske (slabo zasićeene kiseonikom) krvi sa arterijskom krvi (bogatom kiseonikom) što ima za posledicu pad koncentracije ksieonika u arterijama.
# Poremećaj transporta kiseonika do tkiva i ćelija zbog
#* anemija i poremećaja u strukturi hemoglobina,
#* opšta insuficijencija cirkulacije (srčani zastoj, poremećaj ritma srca),
#* poremećaja periferne cirkulacije (izazvan spazamom, trombozom, arteriosklerozom, upalnim procesima perifernih krvnih sudova),
#* otok tkiva 
# Nesposobnost tkiva da koriste kiseonik zbog
#* trovanjem izazvanih oštećenja metaboličkih procesa u ćeliji,
#* nedostatak ćelijskih enzima izazvan smanjenom količinom vitamina B. 	
 
## Dejstvo hipoksemije na organizam
Dejstvo hipoksije na organizam zavisi od brzine nastanka, težine i dužine trajanja, a karakterišu je:

* Smanjenje mentalne aktivnosti (što se ogleda kroz slabo pamćenje, zaboravnost, usporen misaoni tok, pospanost, euforiju, glavobolju, mučninu,) sve do pojave trzaja, konvulzija i nastanka kome
* Smanjenje radne sposobnosti muskulature (što se manifestuje usporenim hodom, osećajem nemoći, oslabljenim i usporenim refleksima, lošom koordinacijom motoričkih pokreta akomodacijom oka ,
* Depresija respiratornog centra koju prati gubitak svesti, koma i smrt

## Literatura
* Handbook on Hyperbaric Medicine Autor: Daniel Mathieu Saradnik: Daniel Mathieu Izdavač: Springer, 2006 , 9781402043765 812 stranica
* William P., PhD. Fife; Jolie, PhD. Bookspan (2004). Textbook of hyperbaric medicine. Seattle: Hogrefe & Huber Publishers. 
* Arthur C. Guyton Medicinska fiziologija, Medicinska knjiga-Beograd-Zagreb 1990

## Vanjske veze
* Effect of acute progressive hypoxemia on cardiac output and plasma excess lactate
Aktivni metabolit

**Aktivni metabolit** je aktivni oblik leka u koji se početno jedinjenje metabolizuje u telu, i u kome lek deluje na svoje biološke ciljeve.

## Prolekovi
Ponekad su lekovi formulisani namerno na takav način da se oni razlažu unutar tela i formiraju aktivni lek. Takvi lekovi se zovu prolekovi. Razlog za to može biti da je lek stabilniji u toku proizvodnje i skladištenja u predlek formi, ili zato što se predlek bolje apsorbuje u telu ili ima superiornu farmakokinetiku (npr. lizdeksamfetamin).

## Metaboliti lekova

Druga vrsta aktivnog metabolita je kad je lek razložen u telu u modifikovani oblik koji nastavlja da proizvodi efekte u telu. Obično ti efekti su slični onima kod roditelja leka ali su slabiji, mada oni još uvek mogu da budu značajni (vidi npr. 11-hidroksi-THC, morfin-6-glukuronid). Određeni lekovi, kao što su kodein i tramadol imaju metabolite koji su jači nego lek roditelj (morfin i O-dezmetiltramadol respektno) I u tim slučajevima metabolit može biti odgovoran za značajan deo terapeutske akcije leka roditelja. Nekad, međutim, metaboliti mogu da proizvedu toksične efekte, i pacijenti se moraju pažljivo monitorovati da bi se osiguralo da se oni sakupljaju u telu. To može biti problem sa nekim dobro poznatim lekovima kao što su petidin (meperidin) i dekstropropoksifen.

## Reference
Docetaksel

**Docetaksel** (prodajni naziv *Taksoter*) je klinički afirmisani antimitotički hemoterapijski lek (koji ometa ćelijsku deobu). On se uglavnom koristi za tretman raka dojki, jajnika, prostate, i makrocelularnog karcinoma pluća. FDA je odobrila upotrebu docetaksela za tretman pacijenata koji imaju lokalno razvijene, ili metastatičkie kancere dojki ili makrocelularne karcinome pluća koji su prošli kroz neuspešnu hemoterapiju baziranu na antraciklinima ili su u rilapsu. U Evropi je odobren za tretman hormon-refraktornog raka prostate.

Docetaksel je organsko jedinjenje, koje sadrži 43 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 807,879 Da.
## Osobine

## Reference

## Literatura

* 
* 

## Vanjske veze

* Docetaxel
Pemetreksed

**Pemetreksed** (prodajni naziv *Alimta*) je hemoterapijski lek koji proizvodi i prodaje preduzeće Eli Lilly and Company. Njegove indikacije su tretman raka pleuralnog mezotelioma i makrocelularnog karcinoma pluća.

Pemetreksed je organsko jedinjenje, koje sadrži 20 atoma ugljenika i ima molekulsku masu od 427,411 Da.

## Mehanizam dejstva
Pemetreksed je hemijski sličan folnoj kiselina i pripada klasi hemoterapijskih lekova zvanih folatni antimetaboliti. On deluje putem inhibiranja tri enzima koji se koriste u sintezi purina i pirimidina &mdash;timidilatna sintaza (TS), dihidrofolatna reduktaza (DHFR), i glicinamid ribonukleotidna formiltransferaza (GARFT). Putem inhibiranja formiranja prekursora purinskih i pirimidinskih nukleotida, pemetreksed sprečava formiranje DNK i RNK, koje su neophodne za rast i opstanak normalnih i kanceroznih ćelija.

## Osobine

## Reference

## Literatura

* 
* 

## Vanjske veze

* Pemetrexed
Antifolat

**Antifolati** su lekovi koji ometaju funkciju folna kiselina. Jedinjenja ove klase se koriste u hemoterapiji kancera, kao antibiotici i antiprotozoalni agensi.

Dobro poznat primer je metotreksat. On je analog folne kiseline, i zahvaljujući strukturnoj sličnosti on se vezuje i inhibira enzim dihidrofolatna reduktaza (DHFR), i time sprečava formiranje tetrahidrofolata. Pošto je tetrahidrofolat esencijalan za sintezu purina i pirimidina, njegova nestašica može da dovede do inhibirane produkcije DNK, RNK, i proteina (tetrahidrofolati takođe učestvuju u sintezi aminokiselina serina i metionina). Antifolati ometaju metabolizam nukleotida i stoga se kategorizuju kao antimetaboliti.

Mnogi od njih su prvenstveno DHFR inhibitori. Raltitreksed je inhibitor timidilatne sintaze, a pemetreksed inhibira oba enzima.

## Indikacije
Niske doze metotreksata se koriste za tretiranje mnoštva bolesti, kao što su reumatoidni artritis, lupus, skleroderma, psorijaza, astma, sarkoidoza, primarna bilijarna ciroza, polimiositis, horiokarcinoma, leukemija kičmenog fluida, rak dojke, rak glave i vrata, osteogenska sarkoma i upalna bolest crijeva.

## Strukture

 Image:Folic acid structure.svg|Folna kiselina
 Image:Methotrexate skeletal.svg |Metotreksat
 Image:Pemetrexed.svg|Pemetreksed
 Image:Raltitrexed.svg|Raltitreksed
 Image:Pralatrexate.png|Pralatreksat


## Reference

## Literatura
* 

## Vanjske veze
*
Eli Lilly and Company

**Ilaj Lili end kompani** () () je globalni proizvođač lekova. Sedište kompanije se nalazi u Indijanapolisu u Sjedinjenim Državama. Kompanija ima filijale u Portoriku i u 17 zemalja. Njeni proizvodi su u prodaji u oko 125 zemalja. Kompanija je osnovana 1876. Osnivač je farmaceutski hemičar Ilaj Lili, po kome je kompanija kasnije dobila ime.

Pred drugih specijalnosti, *Ilaj Lili end kompani* je prvi počeo da masovno proizvodi penicilin. Takođe to je jedna of prvih farmaceutskih kompanija koje je proizvodila ljudski insulin koristeći rekombinantnu DNK. Danas je ova kompanija najveći svetski proizvođač i distributer psihijatrijskih lekova.

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 

## Vanjske veze
* Zvanični vebsajt.
* Profil kompanije.
Rekombinantna DNK

**Rekombinantne DNK** (**rDNK**) su nukleotidne sekvence koje proizilaze iz primene laboratorijskih metoda (molekulskog kloniranja) da bi se povezao genetički materijal iz više izvora. Time se kreiraju sekvence koje inače ne bi postojale u biološkim organizmima. Rekombinantna DNK je moguća zato što DNK molekuli iz svih organizama imaju istu hemijsku strukturu. Oni se razlikuju samo u sekvenci nukleotida unutar identične sveukupne strukture. Konsekventno, kad se DNK iz stranog izvora poveže sa sekvencom domaćina koja može da se replicira, strana DNK se umnožava zajedno sa DNK domaćina.

## Reference

## Literatura

* Judson, Horace F. 1979. *The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology*. Touchstone Books, . 2nd edition: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1996 paperback: .
* Micklas, David. 2003. *DNA Science: A First Course*. Cold Spring Harbor Press:. .
* Rosenfeld, Israel. 2010. *DNA: A Graphic Guide to the Molecule that Shook the World*. Columbia University Press:. .
* Schultz, Mark and Zander Cannon. 2009. *The Stuff of Life: A Graphic Guide to Genetics and DNA*. Hill and Wang: .
* Watson, James. 2004. *DNA: The Secret of Life*. Random House:. .

## Vanjske veze
* Rekombinantna DNK
* Plazmidi kvasca
Gram-negativna bakterija

**Gram negativne bakterije** su bakterije koje ne zadržavaju kristal violet boju pri primeni protokola bojenja po Gramu. U Gramovom testu bojenja, kontra-boja (obično safranin) se dodaje nakon kristal violeta, koja boji sve Gram-negativne bakterije crveno ili ljubičasto. Do toga dolazi zbog postojanja spoljašnje membrane koja sprečava penetraciju boje. Ovaj test je koristan u klasifikovanju distinktnih tipova bakterija na osnovu strukturnih razlika njihovog ćelijskog zida. Gram-pozitivne bakterije zadržavaju kristal violet boju nakon ispiranja obezbojavajućim rastvorom. U poređenju sa Gram-pozitivnim bakterijama, Gram-negativne bakterije su otpornije na antibiotike, zahvajući njihovom nepropustnom ćelijskom zidu.

Patogena sposobnost Gram negativnih bakterija je često vezana za pojedine komponente Gram-negativnog ćelijskog omotača, a posebno, lipopolisaharidni sloj (takođe poznatog kao LPS ili endotoksinski sloj). Kod ljudi, LPS podstiče urođeni imunski respons koji je karakterizovan citokinskom produkcijom i aktivacijom imunskog sistema. Inflamacija je čest rezultat produkcije citokina. Urođeni imunski respons na LPS, međutim, nije sinoniman sa patogenošću, ili sposobnošću uzrokovanja bolesti kod ljudi.

## Reference

## Literatura

* 
* 

## Vanjske veze
* 3D structures of proteins from inner membranes of Ellie Wyithe's Gram-negative bacteria
* Gram Staining Procedure and Images
Endotoksin

**Endotoksin** ili **lipopolisaharid (LPS)**, je deo spoljašnje membrane gram negativnih bakterija. Sastoji se od 3 podjedinice: lipida A, proteina jezgra (srži) i O-specifičnog polisaharidnog lanca. Za toksično dejstvo odgovoran je lipid A, koji izaziva naglu i preteranu aktivaciju odbrambenog sistema uz oslobađanje velike količine citokina (jednih od medijatora zapaljenja) što može dovesti do nastanka šoka.

## Struktura

Endotoksin se sastoji iz 3 komponente: lipida A, proteina jezgra i O-specifičnog polisaharidnog lanca.
* Lipid A je odgovoan za toksično dejstvo endotoksina. On deluje kao slobodna supstanca i u okviru lipopolisaharida (endotoksina). Izazviva naglu aktivaciju imuniteta uz lučenjea velike količine medijatora zapaljenja (npr, citokini, interleukin 1, faktor nekroze tumora-α (TNF-α) itd.). Pomenute supstance interleukin 1 i TNF-α deluju na termoregulacioni centar u hipotalamusu, gde indukuju sintezu prostaglandina E2, koji izaziva povišenje telesne temperature (zapravo centar za regulaciju telesne temperature u hipotalamusu se povećava na veću temperaturu). U okviru imunološkog odgovora na endotoksin dolazi i do aktivacije makrofaga, povećanje sinteze granulocita (vrsta belih krvnih zrnaca), degeneracije trombocita, može doći i do diseminovane intravaskularne koagulacije (DIK), pada krvnog pritiska itd. Ukoliko je koncentracija endotoksina velika može doći i do septičnog šoka (videti i šok). Endotoksin je najviše zastupljen u bakterijama creva (većina njih je gram negativna).
* protein srži
* O-specifični polisaharidni lanac ili samo O-antigen. Ovaj deo toksina je specifičan za svaku vrstu gram negativnih bakterija i na osnovi njega se endotoksini mogu identifikovati.

## Povezano
* Gram negativne bakterije
* Egzotoksin
* Septični šok
* Šok

## Literatura
* Fritz H. Keyser, Kurt A. Bienz *Medizinische Mikrobiologie* Thieme