Sevasti Qiriazi

**Sevasti Qiriazi-Dako** ( – 30. augusta 1949.) bila je albanska pedagoginja, učiteljica, sufražetkinja, prosvjetiteljica, protestantska misionarka i istaknuta ličnost Albanskoga narodnog preporoda. Jedna je od pionirki ženskog obrazovanja među Albancima. Osnivačica je prve albanske škole za djevojke, koju je u Korçi godinama vodila i razvijala u teškim političkim i društvenim okolnostima.

Školovala se u Bitolju i na Američkom koledžu za djevojke u Carigradu, gdje je 1891. diplomirala i postala prvom Albankom za koju se pouzdano zna da je završila visoko obrazovanje. Po povratku se uključila u rad djevojačke škole u Korçi, a nakon smrti brata Gjerasima Qiriazija preuzela je njezino vođenje. Bila je povezana i s albanskom protestantskom zajednicom, a njezin prosvjetni rad bio je usko isprepleten s kulturnim i nacionalnim nastojanjima Albanaca s kraja 19. i početka 20. vijeka.

Poslije Prvog svjetskog rata djelovala je u Sjedinjenim Američkim Državama i Albaniji, a zajedno sa suprugom Kristom Dakom i sestrom Parashqevi Qiriazi osnovala je u Tirani Institut Kyrias, jednu od najpoznatijih ustanova za obrazovanje djevojaka u međuratnoj Albaniji. Tokom Drugog svjetskog rata Sevasti Qiriazi-Dako je sa svojom porodicom bila zatvorena u Koncentracijskom logoru Banjica. Nakon rata bila je, zajedno sa svojom porodicom, izložena progonu komunističkih vlasti. U kasnijoj historiografiji i javnom pamćenju ostala je upamćena kao jedna od ključnih figura albanskog obrazovanja i emancipacije žena.

## Biografija

### Rani život
Sevasti je rođena 1870. ili 1871. u porodici Qiriazi iz Trnova kraj Bitolja, tada u Bitoljskom vilajetu u Osmanskom Carstvu, a danas u Sjevernoj Makedoniji. Bila je šesto od desetero djece. Porodica joj je bila pravoslavne vjere, a u dobi od četiri godine počela je pohađati osnovnu školu na grčkom jeziku. U mladosti je naučila albanski, grčki, bugarski, vlaški, turski i engleski jezik. Ona i njezina porodica rano su došli u dodir s albanskim domoljubnim krugovima i američkim protestantskim misionarima, koji su u blizini njihova doma u Bitolju vodili školu i održavali bogoslužja. Qiriazi je pohađala i američku školu u Bitolju te ju je završila u julu 1888, stekavši obrazovanje usporedivo sa srednjoškolskim.

### Obrazovanje
Od 1888. do 1891. pohađala je Američki koledž za djevojke u Carigradu, kamo ju je upisao njezin brat vlč. Gjerasim Qiriazi. Primljena je izravno na drugu godinu studija, a 1891. diplomirala je u generaciji od osam studentica i stekla stupanj  (B.A.), čime je postala prvom Albankom koja je završila visoko obrazovanje. Njezina je namjera bila steći obrazovanje kako bi po povratku pomogla bratu u otvaranju škole za djevojke u Albaniji. U svojoj autobiografiji kao ključne utjecaje tokom studija navodi Claru Hamlin, Florence A. Fensham, Mary Mills Patrick, Idu Prime, Caroline Borden i bugarsku obitelj Grandinaroff. Prema autobiografiji, Gjerasim Qiriazi pozvao je braću Frashëri — Abdylja, Samija i Naima — na njezinu dodjelu diplome, a Naim Frashëri potom je, koristeći svoj položaj u osmanskoj upravi, pomogao pri zvaničnoj registraciji njezine diplome i sticanju *irade* (zvaničnog dekreta) za otvaranje prve albanske škole za djevojke u Korçi.

### Protestantski misionarski rad
Iako je po rođenju bila pravoslavna kršćanka, Sevasti se pridružila protestantskoj zajednici koju je osnovao njezin brat Gjerasim. U Korçi je vodila biblijske studije i molitvene sastanke za žene. Bila je *[[biblijska radnica]]* (), a finansirali su je Ženski odbor za misije pri ABCFM-u i Društvo za pomoć misijama u biblijskim zemljama (). Sebe je nazivala misionarkom kada je 1904. putovala u Sjedinjene Američke Države da posjeti Ellenu Stone i Johna Henryja Housea.

### Škola za djevojke u Korçi (1891–1914)

#### Osnivanje i rad
Nakon završetka studija, Sevasti se vratila u Bitolj, a zatim u Korçu, gdje se pridružila bratu Gjerasimu u otvaranju škole za djevojke na albanskom jeziku. Sevasti je bila njezina direktorica. Škola je radila u teškim uvjetima, uključujući siromaštvo, predrasude prema ženskom obrazovanju, teškoće u nabavci knjiga, političko protivljenje lokalnih osmanskih vlasti te političko i crkveno protivljenje Grčke pravoslavne crkve. Uprkos tim nepovoljnim okolnostima, škola je od 1891. do 1913. imala prosječno 47 učenica godišnje. Među istaknutim posjetiteljima škole bili su Edith Durham 1901. i H. N. Brailsford 1904.

#### Vjerska nastava
Škola je za vremena svoga rada bila poznata kao protestantska kršćanska škola. Njezini osnivači bili su evanđeoski protestanti, a podržavale su je protestantske organizacije, dok su u nastavnom programu bili zastupljeni i vjerski predmeti s biblijskim tekstovima. Prostorije škole korištene su i za evanđeosku nedjeljnu školu i bogoslužja. Škola je, međutim, primala učenice svih vjera, a od nastavnika se nije tražilo da prijeđu na protestantizam. Albanci različitih vjera i društvenih slojeva zvali su je  ("narodno gnijezdo").

#### Vodstvo

Kada je Gjerasim Qiriazi umro 1894, Sevasti Qiriazi je, sa otprilike 23 godine, preuzela punu odgovornost nad školom. U narednim godinama školu je vodila skupa s Lukom Tirom, Fankom Efthim, Athanasom Sinom, Grigorom Cilkom, Gjergj Qiriazijem i Gjonom Cikom, a zatim je zatražila pomoć američkih protestantskih misionara Phineasa i Violet Bond Kennedy, koji su u Korçu stigli 1908. godine. Violet je bila kći američkog protestantskog misionara u Bitolju, Lewisa Bonda, i Sevastina bliska prijateljica iz djetinjstva i studentskih dana.

#### Zatvaranje
Škola je radila do 1914, kada je zbog ratnih prilika i neprijateljskog držanja grčkih krugova u Korçi prisiljena na zatvaranje.

### Prvi odlazak u Sjedinjene Američke Države
U ljeto 1904, nakon 13 godina na čelu albanske djevojačke škole u Korçi, Sevasti Qiriazi otputovala je u Sjedinjene Američke Države. U njezinoj odsutnosti, njezina je sestra Parashqevi Qiriazi postala direktoricom škole. Sevasti je stigla u New York u augustu 1904. Posjetila je prijatelje u New Yorku, Bostonu i Chicagu, gdje je u raznim ženskim društvima govorila o Albaniji. Mjesec dana boravila je kod Ellen Stone, a posjetila je i Jane Addams i Hull House. Svoj boravak u Sjedinjenim Američkim Državama nazvala je "tračkom slobode". Na povratku u Albaniju u maju 1905. posjetila je London, Pariz i Beč, a zatim se zaustavila u Bukureštu, gdje je upoznala Pandelija Evangjelija i budućeg supruga Krista Daka (1880–1941), nedavnog diplomanta Univerziteta u Bukureštu i generalnog sekretara albanskog društva "Dituria". Sevasti je angažirala Daka da pripremi prve albanske udžbenike iz matematike.

### Rano djelovanje u nacionalnom pokretu
Godine 1908. Sevasti je pozvana da predstavlja svoju djevojačku školu na Bitoljskom kongresu, koji je imao za cilj da riješi pitanje albanskog alfabeta. Sevasti nije mogla prisustvovati, pa je umjesto nje prisustvovala njezina sestra Parashqevi. Nakon što je kongres završio, delegacija kongresa posjetila je djevojačku školu u Korçi; među njima su bili Luigj Gurakuqi, Fehim Zavalani i Nyzhet Vrioni. Godine 1909. Sevasti je, kao direktorica škole, pozvana da učestvuje na Kongresu u Elbasanu, koji je imao za cilj da se bavi pitanjem nacionalnog obrazovanja u Albaniji. Prisustvovala mu je zajedno s bratom Gjergjom Qiriazijem.

### Brak i djeca

Sevasti se udala za Krista Daka 4. augusta 1910. Obred je vodio protestantski misionar Charles Telford Erickson. Imali su dva sina, Aleksandëra "Skëndera" Daka (1910–1995) i Gjergja Daka (1913–1949). Engleski oblici njihovih imena bili su Alexander Gerasim Dako i George Charles Dako, po njezinoj preminuloj braći Gjerasimu i Gjergju. Obojica su osam godina pohađala Robert College.

### Prijateljstvo s Charlesom Craneom
Godine 1911. Sevasti i njezina supruga Krista Daka u Bitolju je posjetio američki poslovni čovjek Charles Richard Crane, član upravnog odbora Američkog koledža za djevojke u Carigradu, koji je želio saznati više o Albaniji i Bliskom istoku. Crane je za Sevasti i Krista saznao preko Edwarda I. Boswortha, dekana Oberlinskog sjemeništa i bivšeg profesora K. Daka na koledžu Oberlin. Održavali su prijateljske i radne veze dugi niz godina, a kasnije su nekoliko ljetnih odmora proveli u ljetnikovcu g. i gđe. Crane u Woods Holeu, Massachusetts.

### Izgnanstvo iz Albanije i drugi odlazak u Sjedinjene Države
Godine 1914, zbog neprijateljstava s grčkim snagama u Korçi, Sevasti, njezin suprug i njihovo dvoje djece bili su prisiljeni da napuste Albaniju, a djevojačka škola je zatvorena. Gotovo 12 mjeseci živjeli su u Bukureštu i Sofiji, prije nego što su 1915. emigrirali u Sjedinjene Američke Države i nastanili se u Naticku i Southbridgeu, Massachusetts, gdje je Sevasti pomagala suprugu u otvaranju prve albanske škole u Americi pri mjesnom YMCA-u. Potom su se preselili u Boston (Jamaica Plain), gdje je Sevasti pomagala sestri u izdavanju polumjesečnika  (; 1917–1920), a ona i njezin suprug postali su još više uključeni u američki panalbanski savez Vatra i albanski nacionalni pokret.

### Povratak u Albaniju i kasnije godine
Krajem 1921. Sevasti Qiriazi-Dako i njezina djeca vratili su se u Albaniju, gdje se njezin suprug već ranije vratio da radi s albanskom vladom. U svojim memoarima Sevasti je prilike u Albaniji opisala kao "primitivne" i tvrdila da ju je to nadahnulo da ostatak života posveti pomoći u obnovi svoje nacije.

#### Institut Kyrias (1922–1933)
Zajedno sa suprugom Kristom Dakom i sestrom Parashqevi Qiriazi, Sevasti je u Tirani osnovala novu ustanovu za žensko obrazovanje. Iako se finansirao privatno, Institut se smatrao nacionalnom školom koja je okupljala učenice iz svih krajeva, društvenih slojeva i vjerskih zajednica. Godine 1926. počela je izgradnja novog objekta u Kamëzu. Zgrada je bila u upotrebi od 1927, a dovršena 1929. Zog I, kralj Albanije, čije su sestre princeza Myzejen Zogu i princeza Maxhide Zogu pohađale školu u Tirani, posjetio je novi kampus. Škola je bila poznata po svojoj biblioteci, atletskom programu, događajima iz likovne umjetnosti, sistemu učeničke samouprave i uspjehu svojih maturantica. Godine 1931. škola je proslavila 40. godišnjicu osnivanja, smatrajući se nastavkom djevojačke škole osnovane u Korçi 1891. Svečanosti su prisustvovali brojni albanski i strani uglednici.

Godine 1933, nakon nacionalizacije privatnog obrazovanja, Institut Kyrias bio je prisiljen zatvoriti se i, uprkos ponovljenim molbama sestara Qiriazi upućenim vladi, više se nije otvorao. Sevasti nije dopustila da se školske prostorije iznajme Crvenom križu za humanitarni rad niti da služe bilo kojoj drugoj svrsi osim obrazovanju žena.

Nakon što je škola zatvorena Sevasti je počela pisati svoje memoare na engleskom jeziku.

#### Pod italijanskom invazijom i okupacijom
Italijanska invazija Albanije 1939. dovela je do uspostave italijanskog protektorata u Albaniji. U tom razdoblju umro je Sevastin suprug Kristo Dako, a italijanska vojska prenamijenila je školski posjed u skladište oružja.

#### Internacija nakon njemačke invazije
Njemačka invazija i okupacija Albanije dovele su Sevasti Qiriazi-Dako i njezinu sestru Parashqevi u dodatnu opasnost, jer su njihov dom i bivše školske zgrade služili kao skladište oružja u vrijeme žestokih sukoba između albanskih antifašističkih oslobodilačkih snaga te italijanskih i njemačkih okupatora. Godine 1943. Nijemci su pucali na školu i ubili Sevastinu prijateljicu i njezina sina. Sevasti i njezina porodica zatvoreni su i deportirani u Koncentracijski logor Banjica kraj Beograda od strane pronacističkih jedinica pod vodstvom Xhaferra Deve.

#### Poratne godine pod komunizmom
Krajem 1944, nakon bombardiranja koncentracijskog logora od strane savezničkih snaga, Sevasti i njezina porodica oslobođeni su i vratili su se u Albaniju. Zatekli su opljačkan dom, pa su započeli obnovu. Razni faktori, uključujući povezanost Krista Daka s kraljem Ahmetom Zogom kroz Dakovo služenje kao ministra u jednoj od Zogovih vlada, te veze porodica Qiriazi i Dako s američkim školama, političkim ličnostima i protestantskim misionarima koje je vlast smatrala špijunima doveli su ih u nemilost novog komunističkog režima u Albaniji. Godine 1946. izbačeni su iz svog doma, a školske zgrade pretvorene su u partijsku školu. Kosti Krista Daka bile su iskopane, oskrnavljene i izgubljene.

Godine 1946. Sevastini sinovi Aleksandër i Gjergj uhapšeni su i zatvoreni pod optužbama za pobunu, špijunažu i protudržavne aktivnosti. U februaru 1949. Gjergj je umro u zatvoru, nakon nekoliko dana teškog ispitivanja i mučenja. U augustu 1949, nakon neuspjelih pokušaja da pronađe Gjergjovo tijelo i dok je Aleksandër još bio u zatvoru, Sevasti je umrla u siromaštvu i „slomljena srca”.

Od 1959. nadalje, velikim dijelom zahvaljujući nastojanjima Skëndera Luarasija, Sevasti Qiriazi i njezina porodica počeli su ponovo dobijati priznanje u Albaniji za doprinos albanskom obrazovanju i emancipaciji žena. Posmrtno je odlikovana Ordenom slobode (1960), Medaljom za patriotsku djelatnost (1962) i zvanjem "Učitelj naroda" (1987).

## Djela
Za sljedeća djela i članke je poznato da je njihova autorica Sevasti Qiriazi-Dako:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
*  (prvobitno objavljivano kao serija od 18 članaka u časopisu *Yll'i Mëngjezit*, 1917–1918)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naslijeđe

### Film i književnost
* Korčanska djevojačka škola ovjekovječena je u albanskoj kinematografiji filmom  (*Škola*) iz 1979. godine. Ime glavne junakinje, Sevasti Qiriazi, promijenjeno je u Dafina, a glumi je Roza Anagnosti. U skladu sa službenom ateističkom i cenzorskom politikom Narodne Socijalističke Republike Albanije, svaka religija prikazana je kao antialbanska, a škola kao potpuno nereligijska (*laike*).
* Dramu  (*Narodno gnijezdo*) o djevojačkoj školi i Sevasti Qiriazi napisali su oko 1931. nastavnici i učenici Instituta Kyrias. Drama je 2008. objavljena kao knjiga, s uvodom Ismaila Kadarea, ali je autorstvo pogrešno pripisano Lumi Skëndi.

### Komemorativni predmeti
* Godine 2017. lik Sevasti Qiriazi bio je među onima prikazanima na poštanskoj marki Pošte Kosova povodom 500. godišnjice protestantske reformacije i njezina albanskog pandana.
* Godine 2023. Banka Albanije izdala je prigodni novčić od 100 leka s likom Sevasti Qiriazi-Dako.
* Godine 2023. Sevasti Qiriazi i njezina sestra Parashqevi prikazane su na poštanskoj marki od 36 denara koju je izdala Pošta Sjeverne Makedonije.

### U akademskoj zajednici
* Dana 26. oktobra 2016. Univerzitet u Korči bio je domaćin naučnog skupa posvećenog Sevasti Qiriazi i djevojačkoj školi, povodom 125. godišnjice njezina osnivanja.
* Od 7. do 11. novembra 2016. Nacionalna biblioteka Albanije i Institut za albanske i protestantske studije zajedno su organizirali simpozij i izložbu pod naslovom "Sevasti Qiriazi: 125. godišnjica obrazovanja albanske žene".
* Dana 21. maja 2021. Akademija nauka Albanije organizirala je komemorativni skup o Sevastinom životu i radu povodom 150. godišnjice njezina rođenja.
* Dana 25. novembra 2022. Koledž Qiriazi () bio je domaćin historijskog simpozija povodom 100. godišnjice osnivanja Instituta Kyrias u Kamëzu.

### U evanđeoskoj protestantskoj zajednici
* Zbog njezine uloge kršćanske misionarske radnice i *biblijske radnice* u Korçi, albanska protestantska zajednica odaje počast Sevasti Qiriazi kao jednoj od ranih pripadnica albanske evanđeoske zajednice koju je osnovao njezin brat Gjerasim Qiriazi.

### Škole, ustanove i druga mjesta koja nose njezito ime
*  u Korçi.
*  u Klini.
* Srednja škola "Sevasti Qiriazi" u Tirani.
* Godine 1990. u Prištini je osnovano Udruženje "Motrat Qiriazi".
* U Tirani postoji manja ulica pod nazivom "Rr. Sevasti Qirjazi".
* Godine 2023. vlada Sjeverne Makedonije odobrila je osnivanje regionalnog odjela Instituta za duhovnu i kulturnu baštinu Albanaca u Bitolju, koji će nositi ime porodice Qiriazi.

### Ostalo
* Sevasti Qiriazi i njezina sestra Parashqevi Qiriazi u Albaniji su kolokvijalno poznate kao "motrat Qiriazi" (). Smatraju se "majkama albanskog obrazovanja".

## Pogrešni navodi i nedosljednosti
* Precizna godina i datum Sevastina rođenja predmet su spora. Godina 1870. navedena je na njezinu nadgrobnom spomeniku u Sharrëu. Dhimitër Dishnica navodi februar 1870, ali taj datum ne potkrepljuje izvorom. Robert Elsie navodi 24. februar 1871, ali također bez navođenja izvora. Nasuprot tome, američki imigracijski manifest iz augusta 1904. sadrži Sevastinu izjavu da ima 32 godine, što bi upućivalo na 1872. kao godinu rođenja. Neki dokumenti iz vremena Narodne Republike Albanije čak bilježe 1876. kao godinu rođenja, što se uglavnom smatra očitom greškom.
* Često se, bez navođenja izvora, tvrdi da je Naim Frashëri dao Sevasti Qiriazi priliku da studira u Istanbulu, ali je njezino školovanje zapravo organizirao brat Gjerasim uz pomoć protestantskih misionara poput Alexandera Thomsona.
* Često se navodi da je Sevasti Qiriazi diplomirala na Robert Collegeu. Preciznije rečeno, diplomirala je na njegovoj sestrinskoj ustanovi, Američki koledž za djevojke u Carigradu (), koju je osnovao Ženski odbor za misije (). Taj koledž spojio se s Robert Collegeom 1971, punih 80 godina nakon njezine diplome.
* Tvrdilo se i da Sevasti nije bila Albanka nego Vlahinja, ali to njezina autobiografija izričito pobija riječima „”, kao i drugi izvori.
* U vrijeme komunističke cenzure tvrdilo se da je Sevastina djevojačka škola u Korçi bila potpuno nereligijska (*laike*), ali je arhivsko istraživanje pobilo taj mit.
* Često se navodi da je Sevasti organizirala i prisustvovala Prvom bitoljskom kongresu 1908. godine. U stvarnosti je njezin brat Gjergj bio jedan od glavnih organizatora kongresa, a ona nije mogla prisustvovati zbog obaveza u Korçi, pa je kao predstavnica korčanske djevojačke škole otišla njezina sestra Parashqevi.
* Na spomeniku pokraj njezina groba u Sharrëu, Tirana, stoji da je zajedno sa sestrom Parashqevi učestvovala na Pariškoj mirovnoj konferenciji (1919). Za Sevastino učešće ne postoji zabilježen dokaz.

## Reference

## Izvori

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*