1. milenijum pr. n. e.

**1. milenijum [[Nova era|pne.]]** je period koji pokriva Željezno doba i uspon prvih velikih carstava.

Prvi takav primjer je Neo-asirsko carstvo, koje su slijedili Perzijanci, odnosno dinastija Ahemenidi. U Grčkoj je u u to doba počela Klasična antika preko kolonizacije Velike Grčke te dostigla svoj vrhunac u helenizmu. Završetak milenijuma je obilježio uspon Rima kao prvog svjetskog carstva na Zapadu.

U Južnoj Aziji se Vedska civilizacija preobrazila u Maurijsko Carstvo. Rani Kelti su dominirali Centralnom Evropom dok aw Sjeverna Evropa nalazila u Predrimskom Željeznom dobu. Skiti su dominirali Centralnom Aziji.

U Kini, je Period Proljeća i Jeseni obilježio uspon konfucijanizma. Pred kraj milenijuma, kineska dinastija Han počinje širiti kinesku vlast i utjecaj prema Centralnoj Aziji, gdje se počinje dodirivati s indo-grčkim i iranskim državam.

U Centralnoj Americi se uspinje Civilizacija Maja, dok Africi Drevni Egipat počinje slabiti, a etiopska civilizacija svoj uspon.

Milenijum je zabilježio nastanak religija kao što su judaizam, zoroastrizam, hinduizam (vedska religija andi Vedanta), džainizam i budizam.

U grčko-rimskoj Evropi, Indiji i Kini se razvija književnost.

Stanovništvo svijeta tokom milenijuma naglo raste i dostiže brojku od 170 do 400 miliona ovisno o procjenama.

## Događaji
* c. 1000. pne. — Heladski period završava u Drevnoj Grčkoj.
* Željezno doba se širi na Zapadnu Evropu.
* Sumrak Egipta kao velike sile.
** Dinastije Trećeg prijelaznog perioda (11 - 7. st.): XXI, Tanitska; XXII, Bubastitska; XXIII, libijska; XXIV, u Saisu; XXV, Nubijska; Kasni period (7 - 4. st.): Asirsko osvajanje; XXVI, Saitska; XXVII, persijska satrapija; XXVIII; XXIX; XXX, posljednja domaća; XXXI, druga satrapija; Ptolemejsko Kraljevstvo (4 - 1. st.); Rimski Egipat.
* Uspon i pad Asirskog Carstva. Asurbanipal, prosvijećeni car, širi kraljevstvo.
* Napisan Tanakh.
* Skiti dolaze iz Centralne Azije na Pontsku stepu 9/8. st., istiskuju Agatirse i Kimerijce, vladaju do 3/2. st., kada ih potčinjavaju Sarmati.
* Ustanovljena Rimska Republika (6. vijek pne.).
* Siddharta Gautama, poznatiji kao Buddha osniva budizam (6. vijek pne.).
* Džainizam propovijeda Mahavira (6. vijek pne.), posljednji Tirthankar (Propovjednik) džainuzam.
* Kir Veliki osvaja Babilon i stvara Perzijsko Carstvo (6. vijek pne.)
* Sparta i Atena vode Peloponeski rat.
* Darije Veliki šoiri Perzijsko Carstvo na njegov teritorijalni maksimum, od Grčke na zapdu, Egipta na jugu do današnjeg Pakistana na istoku (5. vijek pne.).
* Aleksandar Veliki osvaja Perzijsko Carstvo (4. vijek pne.).
* Helenska kultura se širi po Mediteranu.
* Chandragupta Maurya osnovao Maurijsko Carstvo (4. vijek pne.).
* Ašoka Veliki širi Maurijsko Carstvo na njegov maksimum, nakon što je osvojio veći dio Indijskog podkontinenta zajedno s Afganistanom (3. vijek pne.).
* Gojoseon upravlja Korejskim poluotokom i južnom Mandžurijom te se prvi put pojavljuje u spisima kineske države Qi ka trgovinski suparnik. (7. vijek pne.).
* Kina je ujedinjena pod dinastijom Qin (3. vijek pne.).
* Kelti napadaju Zapadnu Evropu.
* Rim i Kartaga vode Punske ratove.
* Počinje civilizacija Maja.
* Rim napada drevnu Grčku

## Značajne osobe
* David, kralj Izraelita
* Zoroaster, osnivač zoroastrizma (cca. 1200. pne.)
* Mahavira, propovjednik džainizma (6. vijek pne.)
* Gautama Buddha, hinduistički princ, osnivač budizma (6. vijek pne.)
* Lao Zi, kineski filozof i osnivač taoizma (6. vijek pne.)
* Konfucije, kineski filozof (6. vijek pne.)
* Kir Veliki, osnivač Perzijskog Carstva (6. vijek pne.)
* Darije Veliki, vladar Perzijskog Carstva (5. vijek pne.)
* Pānini, indijski Sanskrit gramatičar, prvi lingvist u historiji, smatra se praocem mašina za računanje (7.–4. vijek pne.)
* Homer, grčki pjesnik (6.–3. vijek pne.)
* Izaija, hebrejski prorok
* Jeremija, hebrejski prorok
* Ezekijel, hebrejski prorok
* Periklo, atenski državnik
* Sokrat, grčki filozof
* Platon, grčki filozof
* Aristotel, grčki filozof
* Aleksandar Veliki, makedonski osvajač (4. vijek pne.)
* Chandragupta Maurya, osnivač Maurijskog Carstva (4. vijek pne.) 
* Ašoka Veliki, vladar Maurijskog Carstva (3. vijek pne.)
* Pingala, indijski matematičar, pronalazač binarnog brojevnog sistema i koncepta nule
* Qin Shihuang, prvi car Kine (3. vijek pne.)
* Euklid, aleksandrijski matematičar
* Arhimed, grčki naučnik
* Ciceron, latinski govornik i filozof
* Julije Cezar, rimski osvajač i diktator (cca. 100. pne.–44. pne.)
* Virgilije, latinski pjesnik

## Pronalasci, otkrića i pojave
* Široko rasprostranjeno korištenje željeza
* Otkriven Arhimedov zakon
* Razvitak geometrije
* Dokazan Pitagorin teorem
* Eratosten dokazuje da je zemlja okrugla i određuje njen volumen.
* Feničani šire fonetski alfabet u Mediteranu
* Vodeće religije i filozofije su stvorene, proširene i kodificirane

## Kulturne znamenitosti
* Doba osovine (8. vijek pne. — 2. vijek pne.), prema teoriji Karla Jaspersa.

## Vijekovi i decenije