Ugrožavanje ptica u Srbiji

**Ugrožavanje ptica u Srbiji** je posljedica nekoliko faktora: uništavanje staništa, elektrokucija i kolizija, trovanje, lov i krivolov i hvatanje divljih vrsta. Srbija se nalazi u jednom od šest evropskih centara biološke razvnovrsnosti. Na prostoru države koji zahvata manje od 1% Evrope, gnijezdi se i sezonski susreće čak 2/3 vrsta ptica koje naseljavaju Evropu.

Godine 2018. izdata je Crvena knjiga faune Srbije III – ptice, u kojoj se nalaze podaci o 352 zabilježene vrste u Srbiji, a procijenjen je rizik od iščezavanja gnijezdeće populacije 255 vrsta i negnijezdeće populacije svih vrsta. Poslednjih decenija, nestalo je najmanje petnaest vrsta ptica gnijezdarica među kojima su tetreb ruševac, bjeloglava patka, mala droplja, kudravi i ružičasti nesit, crni strvinar, bijela kanja i istočni trstenjak.

## Uništavanje staništa
Uništavanje staništa usljed urbanizacije, proširenja poljoprivrednih površina, krčenja šuma, sječe starih stabala, eksploatacije prirodnih resursa, isušivanja plavnih zona i močvara loše utiče na biodiverzitet i dovodi do izumiranja i nestanka mnogih vrsta sa takvih područja.
## Elektrokucija i kolizija
Elektrokucija i kolizija godišnje odnesu desetine miliona života ptica širom svijeta. Elektrokucija je stradanje ptica usled strujnog udara, dok je kolizija stradanje ptica usled udara u stubove ili žice, češće na vodovima visokog napona.

Od strujnog udara ili sudara sa dalekovodima tokom 2024 godine u Srbiji je stradalo 436 ptica iz 28 vrsta. Najčešći slučajevi stradanja dešavaju se na dalekovodu koji je prepoznat kao najopasniji za ptice. To je betonski stub, pretežno sa betonskom (može biti i metalna) konzolom, gde su žice u dva nivoa i svi izolatori su okrenuti nagore. Utvrđeno je da je 81 odsto ptica stradalo od strujnog udara, sedam odsto od sudara sa dalekovodima, a za oko 12 odsto nije utvrđen pravi razlog stradanja. 

Dosadašnja praksa pokazala je da uglavnom stradaju brojnije i češće vrste poput vrana i čvoraka, ali sporadično i rijeđe vrste, poput orlova belorepana i crnih lunja. Veća je verovatnoća stradanja u otvorenom prostoru bez šuma, gdje ptice teško da imaju gde da slete osim na dalekovode. U nekim zemljama razvijena su mnoga rešenja za ovaj problem, koja se iz godine u godinu usavršavaju, pa čak postoje i posebni stručnjaci za ptice koji se bave samo ovim problemom. U saradnji sa Elektrodistribucijom, do sada je obezbeđeno 40 km. dalekovoda postavljanjem 3.340 preusmjerivača leta, a postavljanjem izolacionih kapa izolovano je 576 opasnih stubova.

## Trovanje
Trovanje ptica predstavlja namjerno ili nenamjerno ubijanje putem otrovanog plijena, sjemena ili mamaca. Do trovanja često dolazi usljed neodgovorne upotrebe pesticida, te i drugih dozvoljenih i zabranjenih supstanci koje mogu biti pogubne za život ptica. Od 2000. godine do danas širom Srbije pouzdano je registrovano više od 200 slučajeva trovanja, tokom kojih je stradalo više od 2.000 jedinki divljih ptica. Nastradale ptice uglavnom su kolateralna šteta otrova namenjenih drugim vrstama koje pojedini ljudi smatraju štetočinama. Trovanje može biti direktno, kada ptica pojede zatrovan mamac ili sjeme, ili indirektno, kada pojede životinju koja je uginula od trovanja. 

Velike (orlovi i lešinari) i ptice grabljivice srednje veličine (mišari, eje, lunje)…rado se hrane uginulim životinjama i klaničnim ostacima. Iako zatrovani mamci i leševi uglavnom nisu namenjeni njima, ove rijetke i ugrožene ptice često stradaju usljed trovanja, jer među prvima pronalaze i posjećuju zatrovano meso. Posebno je kritično razdoblje od novembra do marta kada su usjevi na poljima skinuti i vegetacija suva, te ptice grabljivice lakše uočavaju životinjske ostatke. Među ovim vrstama, u poslednjih 20 godina najčešće su pronalaženi otrovani mišari (*Buteo buteo*), bjelorepani (*Haliaeetus albicilla*), eje močvarice (*Circus aeruginosus*) i bjeloglavi supovi (*Gyps fulvus*).

Strah i ekonomske štete koje trpe domaćinstva, povod su sukoba čovjeka sa divljim grabljivcima poput vuka, lisice i šakala, ili nevlasničkim domaćim životinjama, kao što su psi. Ovakvi sukobi uglavnom za ishod imaju nezakonito korišćenje otrova, kada stradaju ciljani organizmi, ali i mnogo veći broj slučajnih žrtava. 

Dodatni problem predstavljaju stotine divljih deponija i mrciništa na kojima svake godine bude nezakonito izneto oko 250.000 tona klaničnog otpada i mrtvih životinja, koje postaju neiscrpan izvor hrane.

Gajeni golubovi imaju veliku emotivnu i ekonomsku vrednost za svoje vlasnike. Njihov neprirodan let (izvođenje akrobacija u vazduhu, uporno i dugo kruženje i letenje do iznemoglosti) privlači pažnju ptica grabljivica, čija uloga u prirodi jeste odstranjivanje jedinki čudnog ponašanja. Najpodmukliji i najopasniji čin jeste puštanje sopstvenog goluba (koga golubari zovu „kamikaza”), koji je prethodno premazan otrovima poput Furadana, u nadi da će ga uhvatiti ptica grabljivica i otrovati se. Ovaj vid trovanja proteklih decenija prepolovio je gnezdilišnu populaciju sivih sokolova u Srbiji, a doveo je i do iščezavanja stepskih sokolova iz pojedinih dijelova Vojvodine.

## Lov i krivolov
Divlje ptice se izlovljavaju uz pomoć klopki, mreža, lijepkova i drugih zakonom nedozvoljenih sredstava, a veliki broj tek uhvaćenih jedinki ugine usljed povreda i stresa. Hvatanjem živih ptica u prirodi posebno se ističu odgajivači divljih ptica pjevačica (tzv. „štigličari“), ilegalni sokolari i golubari. Mnogi odgajivači hvataju divlje jedinke i radi ukrštanja sa kanarincima i drugim srodnima vrstama, time praktikujući takođe zakonom zabranjeno "bastardiranje". U pojedinim okruzima Srbije, poput Rasinskog, Nišavskog, Topličkog i Jablaničkog držanje divljih ptica pjevačica u zatočeništvu učestalije je u odnosu na ostatak države. Zabrinjava činjenica da i pored brojnih apela, upozorenja i slučajeva kažnjavanja od strane institucija, mnogi prekršioci zakona nastavljaju da direktno ugrožavaju brojne strogo zaštićene divlje vrste ptica. Najčešće nezakonito uhvaćene ptice pjevačice u Srbiji su vrste iz porodice zeba, i to češljugar (*Carduelis carduelis*), čižak, konopljarka, zimovka, žutarica i zelentarka. Osim njih, iz prirode se kradu i drozdovi, strnadice, ševe, vrane i druge vrste.

Nezakonit lov vatrenim oružjem predstavlja jedan od najčešćih i najrasprostranjenijih zločina nad pticama u Srbiji i to kroz krivolov i lovokradju.

Među pticama malih dimenzija prepelica je najčešće lovljena divlja vrsta u Srbiji. Na ovu pticu decenijama negativno utiče gubitak staništa i intenzivna poljoprivreda, pa se i gnezdilišna populacija širom areala smanjuje. Prepelica nije bila toliko zanimljiva domaćim lovcima sve do sedamdesetih godina XX veka, kada se naglo razvija lovni turizam, a posebno povećava broj gostiju lovaca iz Italije. Međutim, kako se populacija smanjivala bilo je sve teže uloviti dovoljno prepelica, pa su se mnogi lovci okrenuli korišćenju nesportskih metoda poput dozivanja uz pomoć snimljenog zvuka (elektronske vabilice), pucanja iz poluautomatskog oružja, hvatanja živih ptica u mreže i slično.

Tokom avgusta i septembra širom Srbije krivolovci postavljaju i koriste između 600 i 1.000 elektronskih vabilica. Te naprave u sigurnu smrt dozovu barem 50.000 prepelica. Još jedna opasnost vreba od korišćenja vabilica: one skreću i remete puteve seobe, te dozivaju prepelice da se odmore i okrepe na uglavnom nepodobnim staništima – na oranicama koje su bezvodne i obilno tretirane pesticidima.  Desetkovaneu brojnosti, nedovoljno okrepljene, organizama oslabljenih zatrovanom hranom i vodom, mnoge prepelice neće stići do zimskih odredišta, a izuzetno mali postotak na proleće će se vratiti na gnezdilišta.
## Zaštita
Zaštita ptica u Srbiji moguća je proglašavanjem zakonske zaštite rijetkih i ugroženih vrsta, uređenjem zaštićenih područja prirode koja su njihova glavna utočišta i preduzimanjem direktnih mjera na suzbijanju protivzakonitog ubijanja. Društvo za zaštitu i proučavanje ptica Srbije poziva gradjane da, ukoliko uoče neku od pomenutih pojava, o tome odmah obavijeste policiju ili neku od inspekcijskih službi, jer je to jedini način da se ptice sačuvaju, a neodgovorni pojedinci ili grupe sankcionišu. 

## Vanjske veze
* 
## Izvori