Orden narodnog heroja

**Orden narodnog heroja** (, ) je bio visoko jugoslovensko odlikovanje za hrabrost, drugo najviše vojno odlikovanje u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji.

### Historija
Pre ustanovljenja Ordena narodnog heroja postojalo je zvanje **Narodnog heroja**, koje je usposatavio Vrhovni štab NOP odreda Jugoslavije, krajem 1941. godine. U Biltenu Vrhovnog štaba NOPOJ-a broj 12-13 (za decembar 1941. i januar 1942) objavljeno je uspostavljanje zvanja Narodnog heroja za "*herojske i samopožrtvovane učesnike [[Narodnooslobodilačka borba|Narodnooslobodilačke borbe]]*". Prva osoba koja je proglašena za narodnog heroja, bio je Petar Leković, kamenorezački radnik iz Užičke Požege i borac Druge proleterske brigade, proglašen još za života, februara 1942. godine.

Ukazom Vrhovnog štaba NOV i POJ o odlikovanjima u NOVJ, od 15. avgusta 1943. godine, uspostavljena su prva odlikovanja. Zajedno sa Ordenom narodnog oslobođenja, Ordenom partizanske zvezde, Ordenom bratstva i jedinstva, Ordenom za hrabrost i Medaljom za hrabrost, uspostavljen je i Orden narodnog heroja. Istim ukazom rešeno je da svi dotadašnji nosioci zvanja narodnog heroja (ukupno 25 lica), dobiju Orden narodnog heroja.

Odluke o proglašenju narodnih heroja donosio je najpre Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije, na predlog Vrhovnog štaba NOV i POJ, a od Drugog zasedanja AVNOJ-a, 29. novembra 1943. godine, Predsedništvo AVNOJ-a. Obrazovanjem Narodne skupštine FNRJ, 1945. godine, odluke je donosio Prezidijum narodne skupštine, a od 1953. godine predsednik FNRJ. Od 1980. godine odluke je donosilo Predsedništvo SFRJ.

Orden se dodeljivalo pojedincima, vojnim jedinicama, političkim i drugim organizacijama za *izuzetna ili herojska dela u vreme rata i mira*. Najveći broj Ordena dodeljen je pripadnicima Narodnooslobodilačke vojske i Partizanskih odreda Jugoslavije za akcije tokom Narodnooslobodilačke borbe. Ukupno je odlikovano 1.322 jugoslovenskih državljana (1231 muškarac i 91 žena), od kojih je svega 420 lica bilo živo u vreme dodele Ordena, a 903 je odlikovano posmrtno. Ordenom je odlikovano i 22 stranih državljana - 16 državljana Sovjetskog Saveza, 3 albanca (kojima su odlikovanja kasnije oduzeta), 1 čehoslovak, 1 poljak i 1 italijan. Jedini višestruki nosilac Ordena bio je Josip Broz Tito, koji je odlikovan tri puta: 1944, 1972. i 1977. godine.

Za poslednjeg narodnog heroja proglašen je 1991. godine, ukazom Predsedništva SFRJ, major JNA Milan Tepić, koji je izvršio samoubistvo prilikom povlačenja jedinica JNA iz okoline Bjelovara.

U vreme raspada SFRJ, aprila 1992. Zakon o odlikovanjima SFRJ je stavljen van snage, a decembra 1998. godine donošenjem novog Zakona o odlikovanjima SRJ, Orden narodnog heroja je uvršten u odlikovanja Savezne Republike Jugoslavije. Poslednji put je korišćen posle bombardovanja Jugoslavije, jula 1999. godine, kada je tadašnji predsednik SRJ Slobodan Milošević odlikovao jedinice Vojske Jugoslavije i MUP-a Srbije (*124. policijska interventna brigada, 549. motorizovana brigada VJ, 125. motorizovana brigada VJ, 37. motorizovana brigada VJ, 250. raketna brigada PVO VJ, 126. brigada vazdušnog osmatranja, javljanja i navođenja VJ i 63.padobranska brigada VJ*).

### Izgled

**Orden narodnog heroja** čini ovalna zlatna značka koja prikazuje borca sa puškom i barjakom postavljen na zvezdu okruženu lovorovim vencem. Značka je okačena na crvenu traku sa uskim belim štraftama uz oba kraja. Skicu Ordena, kao i ostalih jugoslovenskih odlikovanja i grbova, izradio je 1943. godine Đorđe Andrejević Kun, akademski slikar iz Beograda. Model za prvi tip Orden (izrađivan u SSSR-u) izradio je Antun Augustinčić, vajar iz Zagreba, a model za drugi tip Ordena (izrađivao "Ikom" iz Zagreba) uradio je Frano Menegelo Dinčić, vajar iz Beograda.

Prva jugoslovenska odlikovanja, izrađivana su u Sovjetskom Savezu, u Moskovskoj kovnici novca (). Prva pošiljka odlikovanja napravljenih u SSSR-a, poslata je na ostrvo Vis, 1944. godine u dva navrata. Prva isporuka sadržala je 218, a druga 258 Ordena narodnog heroja.

Ordeni narodnog heroja izrađeni u Sovjetskom Savezu, razlikuju se od posleratnih modela, koje je izrađivala fabrika "Ikom" iz Zagreba. Primerci kovani u SSSR-u izrađeni su od 18-o karatnog zlata, težine 32 grama i na njima nema signature proizvođača i signature za plemenite metale. Primerci izrađivani u Jugoslaviji su bili od zlata, ali i od pozlaćene bronze i mesinga. Dimenzije Ordena su 43 h 54 -{mm}-, model izrađen u SSSR-u i 43,7 h 59,3 -{mm}-, model izrađen u Jugoslaviji.

Odlukom iz 1946. godine, Ordeni poginulih narodnih heroja čuvaju se u Vojnom muzeju u Beogradu.

Nosioci Ordena su uživali određene privilegije kao što su besplatna vožnja u javnom saobraćaju i penzije za članove porodica preminulih narodnih heroja. Iako su privilegije od tada umanjene, države nastale raspadom Jugoslavije još uvek pružaju izvesne beneficije narodnim herojima. Mnoge škole i ulice u posleratnoj Jugoslaviji dobile su imena po narodnim herojima, a mnoga imena su se zadržala i u novostvorenim državama.

## Statistike odlikovanih

Ordenom Narodnog heroja odlikovano je:
* 1322 borca i rukovodilaca NOVJ,
* 22 stranih državljana,
* 27 vojnih jedinica i ustanova NOVJ,
* 8 gradova u Jugoslaviji i
* 4 organizacije

Do 1957. godine dodeljeno 1307 ordena u Jugoslaviji, od čega 1220 muškarcima, a 87 ženama.

Prema republici rođenja (ne nacionalnosti):
* Bosna i Hercegovina - 284
* Hrvatska - 282
* Srbija - 256
* Crna Gora - 247
* Slovenija - 156
* Makedonija - 63
* inostranstvo - 17

Prema zanimanju:
* 506 radnika
* 207 seljaka
* 404 intelektualca
* 78 bivših pripadnika kraljevske jugoslovenske vojske
* 73 činovnika
* 39 drugih zanimanja
* 5 nepoznato

Skoro svi dobitnici su bili članovi Komunističke partije Jugoslavije (neki su primani i posthumno), a 658 odlikovanih bili su članovi KPJ i pre Drugog svetskog rata. Većina, njih 1261, se pridružila partizanima 1941; iz 1942. je bilo 41 heroj i pet iz 1943.

Od narodnih heroja koji su poginuli u ratu:
* 624 je poginulo u borbi
* 104 se samo ubilo
* 55 je izvršilo drugi vid samoubistva
* 30 je umrlo od smrtnih rana
* 20 je ubijeno u zarobljeništvu
* 13 je obešeno
* 12 je masakrirano
* 4 je umrlo od bolesti
* 3 je živo zakopano
* 3 je zadavljeno
* 1 je nabijen na kolac
* 1 je ispečen na ražnju
* 5 je poginulo u nesrećnim slučajevima

### Zanimljivosti
Među nosiocima Ordena narodnog heroja nalazi se čak osam bračnih parova:
# Rade i Dragica Končar,
# Aleksandar i Anđa Ranković,
# Anton i Vida Tomšič,
# Rade Bulat i Milka Kufrin,
# Vladimir Dolničar Rudi i Zorka Regacin,
# Filip Kljajić i Đuka Dinić,
# Jovan Milosavljević i Radmila Trifunović,
# Ljubiša Miodragović i Đina Vrbica,

Meću nosiocima Ordena narodnog heroja nalaze se i braća i sestre:
# Josip, Ivica i Drago Mažar
# Vasilije, Vojo i Mirko Kovačević
# Trajko i Dragi Stamenković
# Stevan i Stanko Opsenica
# Mirče i Vera Aceva
# Blagota i Vukosava Mićunović
# Isa Jovanović i Anđa Ranković
# Milovan i Aleksa Đilas

Kao i otac i sin, Dragojlo i Miloš Dudić.

### Strani državljani nosioci ordena
# Sergej Semjonovič Birjuzov, SSSR, odlikovan 1964. godine
# Ivan Antonovič Bulkin, SSSR, odlikovan 1945. godine
# Andrej Nikiforovič Vitruk, SSSR, odlikovan 1944. godine
# Pavel Ignatijevič Dmitrijenko, SSSR, odlikovan 1945. godine
# Vladimir Ivanovič Ždanov, SSSR, odlikovan 1944. godine
# Mihail Žimjerski, Poljska, odlikovan 1946. godine
# Pavel Nikitovič Jakimov, SSSR, odlikovan 1944. godine
# Boris Tihonovič Kalinkin, SSSR, odlikovan 1944. godine
# Semjon Antonovič Kozak, SSSR, odlikovan 1944. godine
# Ivan Nikiforovič Konstantinov, SSSR, odlikovan 1945. godine
# Vojo Kuši, NR Albanija, odlikovan 1945. godine
# Luiđi Longo, Italija, odlikovan 1980. godine
# Rodion Jakovljevič Malinovski, SSSR, odlikovan 1964. godine
# Aleksandar Teopanovič Managadze, SSSR, odlikovan 1944. godine
# Grigorij Nikolajevič Ohrimenko, SSSR, odlikovan 1945. godine
# Ludvig Svoboda, Čehoslovačka, odlikovan 1946. godine
# Vladimir Aleksandrovič Sudec, SSSR, odlikovan 1946. godine
# Fjodor Ivanovič Tolbuhin, SSSR, odlikovan 195. godine
# Vasilj Andrejevič Ulisko, SSSR, odlikovan 1945. godine
# Enver Hodža, NR Albanija, odlikovan 1946. godine
# Rašid Čolak, NR Albanija, odlikovan 1945. godine
# Aleksandar Sergejevič Šornikov, SSSR, odlikovan 1944. godine

### Vojne jedinice i ustanove NOVJ
**Vojne jedinice i ustanove NOVJ**, odlikovane Ordenom narodnog heroja Jugoslavije su:

# **[[Prva proleterska udarna brigada]]**, formirana 21. decembra 1941. godine u Rudom. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Druga proleterska udarna brigada]]**, formirana 1. marta 1942. godine u Čajniču. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Treća proleterska sandžačka udarna brigada]]**, formirana 5. juna 1942. godine. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Četvrta proleterska crnogorska udarna brigada]]**, formirana 10. juna 1942. godine na Zelengori. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Peta proleterska crnogorska udarna brigada]]**, formirana 12. juna 1942. godine u Smriječnu. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Šesta proleterska istočnobosanska udarna brigada]]**, formirana 2. avgusta 1942. godine u Šekovićima. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Prva dalmatinska proleterska udarna brigada]]**, formirana 16. septembra 1942. godine u selu Dobro, kod Livna. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Druga dalmatinska proleterska udarna brigada]]**, formirana 3. oktobra 1942. godine na Dinari. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Treća dalmatinska udarna brigada]]**, formirana 12. novembra 1942. godine u Vrbi, kod Muča. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Treća krajiška proleterska udarna brigada]]**, formirana 22. septembra 1942. godine. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Sedma krajiška udarna brigada]]**, formirana 27. decembra 1942. godine u selu Orahovljanima. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Sedma banijska udarna brigada]] "[[Vasilj Gaćeša]]"**, formirana 2. septembra 1942,. godine u Moslavini. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Osma banijska udarna brigada]]**, formirana 7. septembra 1942. godine u okolini Gline. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Šesnaesta banijska udarna brigada]]**, formirana 26. decembra 1942. godine u selu Klasniću. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
# **[[Deseta hercegovačka proleterska udarna brigada]]**, formirana 10. avgusta 1942. godine kod Šujice. Ordenom narodnog heroja odlikovana je juna 1958. godine.
# **[[Petnaesta majevička udarna brigada]]**, formirana 23. marta 1943. godine u Briču. Ordenom narodnog heroja odlikovana je juna 1958. godine.
# **[[Treća lička proleterska udarna brigada]]**, formirana septembra 1942. godine u Mogoriću. Ordenom narodnog heroja odlikovana 25. maja 1974. godine.
# **[[Prva slovenačka proleterska udarna brigada]] "[[Tone Tomšič]]"**, formirana 16. jula 1942. godine u Ambrusu. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. juna 1974. godine.
# **[[Prva krajiška proleterska udarna brigada]]**, formirana 21. maja 1942. godine u selu Lomovita, pod Kozarom. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. maja 1975. godine.
# **[[Prva lička proleterska udarna brigada]]**, formirana 8. jula 1942. godine u Toboliću, na Kordunu. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. jula 1977. godine.
# **[[Druga lička proleterska udarna brigada]]**, formirana avgusta 1942. godine u kod Bunića. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. jula 1977. godine.
# **[[Treća srpska brigada]]**, formirana 5. oktobra 1943. godine. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. jula 1977. godine.
# **[[Druga slovenačka udarna brigada]] "[[Ljubo Šercer]]"**, formirana 6. oktobra 1942. godine na Mokrecu. Ordenom narodnog heroja odlikovana 15. februara 1979. godine.
# **[[Prva vojvođanska udarna brigada]]**, formirana 11. aprila 1943. godine u selu Brđanima, na Majevici.
# **[[Prva makedonsko-kosovska proleterska brigada]]**, formirana 11. novembra 1943. godine u Selu Slivovu, kod Ohrida.
# **[[Trinaesta proleterska udarna brigada]] "[[Rade Končar]]"**, formirana 7. novembra 1942. godine u selu Gornjem Sjeničaku.
# **[[Drugi krajiški partizanski odred]] "[[Mladen Stojanović|Dr. Mladen Stojanović]]"**, formiran septembra 1941. godine na Kozari. Ordenom narodnog heroja odlikovan septembra 1972. godine.
# **[[Prateći bataljon Vrhovnog štaba NOVJ]]** - Ordenom narodnog heroja odlikovan juna 1958. godine.
# **[[Užički partizanski odred#Radnički bataljon Užičkog NOP odreda|Radnički bataljon Užičkog partizanskog odreda]]** - Ordenom narodnog heroja odlikovan 19. septembra 1979. godine.
# **[[Centralna bolnica NOVJ]]** - Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1968. godine.
# **[[Partizanska bolnica na Petrovoj gori]]**
# **[[Varnostno-obaveščevalna služba]]**

### Gradovi-heroji
**Gradovi u [[SFRJ]]** koji su odlikovani Ordenom narodnog heroja Jugoslavije su:
# Beograd, odlikovan 20. oktobra 1974. godine
# Zagreb, odlikovan 7. maja 1975. godine
# Ljubljana, odlikovana 7. maja 1970. godine
# Novi Sad, odlikovan 7. maja 1975. godine
# Prilep, odlikovan 7. maja 1975. godine
# Priština, odlikovana 7. maja 1975. godine
# Titov Drvar, odlikovan 17. maja 1974. godine
# Cetinje, odlikovano 7. maja 1975. godine

### Društveno-političke organizacije
**Društveno-političke organizacije** odlikovane Ordenom narodnog heroja Jugoslavije su:
# Savez komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ)
# Okružni komitet SKOJ-a za Drvar
# Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata (SUBNOR)
# Udruženje Španskih boraca Jugoslavije

## Povezano
* **[[Spisak narodnih heroja]]**
* Žene narodni heroji Jugoslavije
* Gradovi heroji u SFRJ
* Grobnica narodnih heroja na Kalemegdanu
* Grobnica narodnih heroja u Ljubljani
* Grobnica narodnih heroja u Zagrebu
* Grobnica narodnih heroja u Sarajevu

## Literatura

* **Narodni heroji Jugoslavije**, "Mladost", Beograd 1975. godina
* **[[Vojna enciklopedija]]**, Beograd 1975. godina