Nos

**Nos** sa nosnom dupljom predstavlja početni deo sistema organa za disanje. Nos je spolja obložen kožom. Sa unutrašnje strane koštano-hrskavičasta pregrada deli na levu i desnu nozdrvu. Nozdrve su obložene sluzokožom, čija je površina uvećana sa tri stepenasto postavljena nabora. Sluzokoža je pokrivena dlačicama i trepljama koje zadržavaju prašinu i mikroorganizme iz vazduha. U govoru, nos omogućuje rezonancu.

U gornjem delu nosne duplje smešteni su receptori čula mirisa. U nosnu duplju uliva se suzno-nosni kanal. Čestice mirisa lepe se i otapaju u sluzi koju proizvodi nos te tako šalju impulse u mozak a čovek oseća miris.

Kao dеo respiratornog sistema nos je primarni organ kroz koji ulazi zrak. U govoru, nos omogućuje rezonancu. Nos je takođe organ za miris, te se u nosnoj šupljini nalaze mirisne ćelije. Čestice mirisa lepe se i otapaju u sluzi koju proizvodi nos te tako šalju impulse u mozak i tako se oseća miris.

Kod kitova i delfina, nosni otvor je migrirao na vrh glave, omogućavajući lakše kretanje kroz vodu, dok je suprotno nos slona se izdužio u veliki mišićni i manipulativni organ zvani surla.

Izraz nos takođe se koristi za označavanje početka ili kraja nečega, kao na primer: „nos aviona“.

## Tretman vazduha
Delujući kao prvi interfejs između spoljašnjeg okruženja i delikatnih životinjskih pluća, nos kondicionira ulazni vazduh, u pogledu termalne regulacije i filtracije tokom respiracije, a isto tako omogućava senzornu percepciju mirisa.

Dlake unutar nozdrva filtriraju ulazeći vazduh, kao prva linija odbrane od čestica prašine, dima i drugih potencijalnih opstrukcija koje bi inače inhibirale respiraciju, i kao neka vrsta filtra protiv bolesti prenosivih vazduhom. Osim što deluje kao filter, sluz koja se proizvodi u nosu nadopunjava napor tela da održi temperaturu, a unosi i vlagu u integralne komponente respiratornog sistema. Kapilarne strukture nosa zagrevaju i vlaže vazduh koji ulazi u telo; kasnija, ova uloga održavanja vlažnosti stvara uslove u kojima alveole mogu adekvatno da razmenjuju O2 za -{CO}-2 (npr., respiracija) unutar pluća. Tokom izdisanja, kapilare zatim pomažu u povraćaju dela vlage.

## Osećaj za pravac
Vlažni nos pasa je koristan za percepciju pravca. Osetljivi hladni receptori u koži detektuju mesto gde je nos najhladniji i to je pravac iz koga dati miris koji životinja upravo nanjušila dolazi.

## Struktura formi disanja vazduha

Kod vodozemaca i riba dvodihalica, nozdrve se otvaraju u male vrećice, koje se imaju otvore u pravcu usta kroz hoanu (-{*Apertura nasalis posterior*}-). Te vrećice sadrže male količine olfaktornog epitelijuma, koji, u slučaju beznogih vodozemaca, takođe imaju nekoliko susjednih pipaka. Uprkos opšte strukturne sličnosti sa vodozemačkim, nozdrve riba dvodihalica se ne koriste u respiraciji, pošto te životinje dišu kroz usta. Vodozemci isto tako imaju vomeronazalni organ, obrubljen olfaktornim epitelom, međutim, za razliku od onih kod amniota, to je generalno jednostavna vreća koja, izuzev kod salamandera, ima malo veze sa ostatkom nazalnog sistema.

Kod gmizavaca, nazalna komora je generalno veća, sa hoanom lociranom znatno dalje nazad u gornjem delu usta. Kod krokodila, komora je izuzetno duga, što pomaže životinji da diše dok je delimično zaronjena. Nazalna komora gmizavaca je podeljena u tiri dela: anteriorni *vestibul*, glavnu mirisnu komoru, i posteriorno nazofarinks. Mirisna komora je obložena olfaktornim epitelom na njenoj gornjoj površini i poseduje brojne turbinate (-{*conchae nasales*}-) kojima se povećava senzorna površina. Vomeronazalni organ je dobro razvijen kod guštera i zmija, kod kojih nije više povezan sa nazalnom šupljinom, već se direktno otvara na gornju stranu usta. On je manji kod kornjača, kod kojih zadržava svoju originalnu nazalnu vezu, a odsutan je kod odraslih krokodila.

Ptice imaju sličan nos sa gmizavcima, s nozdrvama lociranim na gornjem zadnjem delu kljuna. Pošto one generalno imaju slabo čulo mirisa, olfaktorna komora je mala, mada su turbinate prisutne, što ponekad daje kompleksnu strukturnu sličnost sa sisarima. Kod mnogih ptica, uključujući golubove i živinu, nozdrve su pokrivene rožnatim zaštitnim štitom. Vomeronazalni organ ptica je bilo nedovoljno razvijen ili potpuno odsutan, u zavisnosti od vrste.

### Ljudski spoljašnji nos

Spoljašnji nos ima: koren (), hrbat () i vrh (). Vazduh ulazi u spoljašnji nos kroz parne otvore nosnice (-{*nares*}-) koje omeđuju nosna krila (). Podlogu (infrastrukturu) spoljašnjeg nosa čine kosti ličnog skeleta i hrskavice. Koštanu podlogu daje nosni deo čeone kosti, čeoni nastavak gornje vilice i nosne kosti.

Nosne hrskavice sastoje se od:
* parne hrskavične ploče trouglastog oblika (triangularne hrskavice, , a nalazi se s obe strane septalne hrskavice
* zavijene parne hrskavice () u nosnom vršku
* hrskavičnih pločica () smeštene uz -{*cartilage alaris major*}-
* malih hrskavičnih prutića ()

Koža nosa može biti različite debljine sa dosta žlezda lojnica i dlaka. Na nosnom hrptu i na lateralnim stranama nosa ona je pomična dok je na nosnim krilima čvrsto vezana za podlogu. Prema licu nos je omeđen u području krila nazolabijalnom brazdom, a između nosa i gornje usne nalazi se nazolabijalni ugao. Ako je ugao blizu pravog kuta, nosnice su horizontale, a ako je ugao tup nosnice su odignute, a ako je ugao oštar one su nagnute prema dole i nazad. Zadnja dva položaja nosnica prave poteškoće u disanju jer otklanjaju vazdušnu struju pri respiraciji. Postoje tri antropološka tipa nosa, to su leptorini, mezorin i platirini nos, takozvani uski, srednje široki i široki nos. Na ulazu u nos nalaze se dlake (-{*vibrissae*}-) koje su jako dobro razvijene kod starijih ljudi.

-{*[[Apertura piriformis]]*}- čini spoljni rub koštanog dela nosne piramide, njen oblik i širina mogu varirati, a najčešće je kruškolika. Postoje raznoliki tipovi i oblici spoljašnjeg nosa od kojih se neki s obzirom na izraženost mogu smatrati deformitetima. Deformiteti nosa mogu biti urođeni i stečeni. Oni mogu biti samo u koštanom ili samo u hrskavičnom delu nosa, ili na granici kosti i hrskavice.

Infrastruktura spoljašnjeg nosa se deli na fiksni deo, relativno fiksni i mobilni (pokretni) deo. Fiksni deo infrastrukture spoljnog nosa čine nosne kosti i čeoni nastavci maksile, tj. svi koštani delovi koji omeđuju -{*aperaturu piriformis*}-. Vrh nosa čine leva i desna alarna hrskavica koja je upravo na tom mestu previjena. Ako se gleda nosna piramida s unutrašnje strane koju prekriva sluzokoža mogu se videti morfološki detalji. Granicu vestibuluma nosa i nosne šupljine, tj. granicu sluznice i kože čini -{*limen nasi*}-, donji rub lateralne hrskavice. Hrskavični deo septum i hrskavice ostatci su primitivne hrskavične nosne čaure. U području spoljašnjeg nosa nalazi se tanki sloj poprečnoprugastih mišićnih niti koje obavljaju razne funkcije pri disanju. Arterije koje opskrbljuju spoljašnji nos dolaze od lične i očne arterije. Vensku krv spoljnog nosa skuplja facijalna vena angularna vena.

## Klinički značaj

Jedno od najčešćih zdravstvenih stanja koja obuhvataju nos su krvarenja nosa (u medicini: epistaksa). Većina njih se javlja u Kiselbahovom pleksusu. Nazalno začepljenje je čest simptom infekcija ili drugih zapaljenja nazalne obloge (rinitis), kao što je pri alergijskom rinitisu ili vazomotornom rinitisu (usled zloupotrebe nazalnog spreja). Većina tih stanja takođe uzrokuje anosmiju, što je medicinski termin za gubitak mirisa. Ovo se može desiti i pri drugim uslovima, na primer nakon traume, usled Kalmanovog sindroma ili Parkinsonove bolesti.

Kod dece, nos je često destinacija za strana tela. Nos je podložan pojavi promrzlina. *Nazalno crvenilo* je znak respiratornih poteškoća koje uzrokuju širenje nozdrva pri udisanju.

Zbog posebne prirode snabdevanja krvlju ljudskog nosa i okolnih oblasti, moguće je za retrogradne infekcije da se iz nazalne oblasti prošire na mozak. Iz tog razloga, područje od uglova usta do mosta nosa, uključujući nos i gornju vilicu, je poznata kao trougao opasnosti lica.

Specifične sistemske bolesti, infekcije ili drugi uslovi koji mogu dovesti do uništenja dela nosa (na primer, nosnog mosta ili perforacija nosne septule) su rinofima, rak kože (na primer, bazocelularni karcinom), granulomatoza sa poliangitisom, sistemski eritemski lupus, reumatoidni artritis, tuberkuloza, sifilis, lepra ili izlaganje kokainu, hromijumu ili toksinima. Nos može da bude stimulisan da raste pri akromegaliji.

Hirurški postupak za korigovanje problema disanja usled poremećaja u nosnim strukturama naziva se Rinoplastika, i to je isto tako procedura koja se koristi za kozmetičku hirurgiju, koja se obično naziva „nosni posao”. Za hirurške procedure rinoplastike nos je mapira u brojne podjedinice i segmente. Time je obuhvaćeno devet *estetskih nosnih podjedinica* i šest *estetskih nosnih segmenata*.

Neki lekovi se mogu nazalno davati. Nazalna administracija može da obuhvata sprejeve za nos i topikalne tretmane.

## Društvo i kultura

Neki ljudi biraju da imaju kozmetičku operaciju zvanu rinoplastika, da bi promenili izgled svog nosa. Nosni pirsing je isto tako česta pojava, i ono može da bude urađeno na nosnici, septumu ili mostu.

U Novom Zelandu, pritiskanje nosa („hongi”) je tradicionalni početak pozdrava među Maorima. Međutim, u današnje vreme je to uglavnom ograničeno na određene tradicionalne proslave.

Hanazuka monument čuva kao svetkovinu osakaćene noseve najmanje 38.000 Koreanaca ubijenih tokom japanskih invazija u Koreji od 1592. do 1598.

Septilna hrskavica se može uništiti putem dugotrajnog nazalnog udisanja droga, kao što je kokain. Ovo zatim može da dovede do šireg kolapsa nosnog skeletona.

Čačkanje nosa je česta i u znatnoj meri tabuisana navika. Medicinski rizici uključuju širenje infekcija, uzrokovanje krvarenja, i u retkim slučajevima perforacija nosne pregrade. Kad postane kompulsivno, naziva se rinotileksomanijom. Brisanje nosa rukom, obično se naziva „alergijskim pozdravom”, i isto tako se smatra vidom tabu ponašanja. Ova navika takođe može da dovede do širenja infekcija. Habitualno, kao i brzo ili grubo brisanje nosa, može da dovede do naboravanja (poznatog kao poprečni nosni nabor ili žleb) koje ide preko nosa, i može da dovede do trajnog fizičkog deformiteta uočljivog u detinjstvu i odraslom dobu.

Fetišizam nosa (ili nazofilija) je seksualni partijalizam za nos.

U pojedinim azijskim zemljama, kao što su Kina, Japan, Južna Koreja, Malezija, Tajland i Bangladeš, rinoplastika je uobičajena radi stvaranja razvijenijeg nosnog mosta ili „visokog nosa”. Slično tome, „samostalna podizanja nosa” pospešena kozmetičkim pomagalima sa višekratnom primenom su stekla popularnost i u prodaji su u mnogim azijskim zemljama. Visoko-premošćeni nos je uobičajeni ideal lepote u mnogim azijskim kulturama koji proističe iz ideala lepote drevne Kine i Indije.

## Evolucijske hipoteze

### Neandertalci

Klajv Finlejson iz Gibraltarskog muzeja navodi da su neandertalni nosevi predstavljali adaptaciju na hladnoću. Tod Rae iz Američkog muzeja istorije prirode napominje da su studije na primatima i arktičkim životinjama pokazale da dolazi do smanjenja veličine sinusa u ekstremno hladnim oblastima, pre nego do uvećanja koje bi bilo u skladu sa Alenovim pravilom. Stoga Tod zaključuje da je dizajn velikog i prognatskog neandertalnog nosa evoluirao za potrebe toplije klime Srednjeg istoka i da se zadržao kad su neandertalci dospeli u Evropu.

Mikel Ernandez iz Departmana biologije životinja na Univerzitetu u Barseloni smatra da je „visok i uzak nos Eskima” i neandertalaca jedna „adaptacija na hladno i suvo okruženje”, jer doprinosi zagrevanju i hidrataciji vazduha i „vraćanju toplote i vlage iz iskorišćenog vazduha”.

### Ljudi

Jedan članak objavljen u spekulativnom časopisu *[[Medical Hypotheses|Medicinske hipoteze]]* sugeriše da je oblik nosa posledica promene ugla lobanje nakon ljudskih skeletalnih izmena uzrokovanih bipedalizmom. Ovo je promenilo oblik lobanje uzrokujući, zajedno sa promenom ishrane, morfološko smanjenje relativne veličine viličnog sinusa i donje vilice i putem toga „istiskivanje” izbočina većine prednjih delova lica u većoj meri unapred, i stoga povećanje istaknutosti nosa i modifikovanje njegovog oblika.

Hipoteza o vodenim majmama povezuje nos sa hipotetičkim periodom vodene adaptacije u kome su nadole usmerene nozdrve i fleksibilni usni žleb sprečavali ulaz vode u nazalne otvore. Teorija nije generalno prihvaćena od strane vodećih naučnika iz oblasti evolucije čoveka.

## Neotenija

Stiven Džej Guld je primetio da su veći nosevi manje neotenični, posebno veliki „grčki” nos. Žene imaju manje noseve nego muškarci zbog toga što nisu imale povećanu sekreciju testosterona u mladosti. Manji nosevi, zajedno sa drugim neoteničnim osobinama kao što su velike oči i pune usne, se generalno smatraju privlačnijim na ženama. Vernerov sindrom je stanje koje uzrokuje pojavu prevremenog starenja. Ono uzrokuje izgled koji „nalikuje na pticu” zbog sužavanja nosa. Za razliku od toga, Daunov sindrom, neotenirajuće stanje, uzrokuje sravnjivanje nosa.

## Povezano
* Njuška
* Respiratorni sistem

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjske veze

* From the Nose to the Eustachian Tube: Information, videos, tips for diving
* Your Nose: The Guardian Of Your Lungs