Ugrožena vrsta

**Ugrožena vrsta** je vrsta živih organizama čija populacija je tako malobrojna da joj preti potpuno izumiranje. Pojam ugrožena vrsta (, oznaka -{EN}-) su u početku koristili samo biolozi i ekolozi, a svoje pravno značenje je dobio kada su države širom sveta, pod pritiskom pokreta za zaštitu životne sredine, donele zakone kojima se određene vrste definišu kao ugrožene. Na osnovu tih zakona se donose razne mere sa ciljem sprečavanja njihovog izumiranja, najčešće u obliku zabrane lova ili privrednog iskorišćavanja pojedinih prirodnih staništa.

Međunarodna unija za zaštitu prirode (IUCN) održava takozvani Crveni spisak. Na tom spisku su ugrožene vrste u drugoj kategoriji po ozbiljnosti statusa ugroženosti divljih populacija, nakon kritično ugroženih vrsta (CR). Stavljanje određenih vrsta na listu ugroženih, odnosno skidanje sa te liste, često je predmet kontroverzi i političkih sukoba iza kojih stoje različiti ekonomski, politički i socijalni interesi.

Godine 2012. je -{IUCN}- Crveni spisak sadržao 3.079 životinjskih i 2.655 biljnih ugroženih vrsta širom sveta. Godine 1998. je respektivno bilo 1102 i 1197 ugroženih vrsta.

Mnoge nacije imaju zakone kojima se štite vrste koje zavise od konzervacije. Tim zakonima se na primer, zabranjuje se lov, ograničava razvoj zemljišta ili se kreiraju rezervati. Populacioni brojevi, trendovi i status konzervacije vrsta se mogu naći na spisku organizama po populaciji.

## Status ugroženosti

Status ugroženosti vrsta je indikator verovatnoće da će ona izumreti. Mnogi faktori se razmatraju pri proceni konzervacionog statusa vrste; npr, takvi parametri kao što su broj preostalih pripadnika, sveukupno povećanje ili smanjenje populacije tokom vremena, stope uspešnog razmnožavanja, ili poznate pretnje. -{IUCN}- Crveni spisak ugroženih vrsta je najpoznatiji sistem za vođenje evidencije i rangiranje ugroženih vrsta širom sveta.

Procenjuje se da se preko 40% svih vrsta na svetu suočava sa rizikom od izumiranjem. Do sada je 199 zemalja je potpisalo sporazum za stvaranje akcionog plana za biodiverzitet, kojim će se zaštiti ugrožene i druge vrste u opasnosti. U SAD, takvi planovi se obično nazivaju planovima oporavka ugroženih vrsta.

Više od 99 procenata svih vrsta, što je preko pet milijardi vrsta, koje su ikad živele na Zemlji se procenjuje da je izumrlo. Procene sadašnjeg broja vrsta na Zemlji su u opsegu od 10 miliona do 14 miliona, od čega je oko 1,2 miliona do sad bilo dokumentovano i preko 86 procenata još uvek nije opisano. Po nekim nedavnim izveštajima, iz maja 2016, naučnici procenjuju da trenutno na Zemlji postoji oko jedne milijarde vrsta od čega je trenutno samo jedan hiljaditi deo jednog procenta opisan.

## -{IUCN}- Crvena list
Mada je obeleženi spisak, Crveni spisak je sistem procenjivanja globalnog statusa konzervacije vrsta, čime su obuhvaćeni „Nedostatak podataka“&nbsp;(-{DD}-) species&nbsp;– vrste za koje su potrebni dodatni podaci i procene da bi se odredio njihov status&nbsp;– kao i vrste koje su sveobuhvatno ocenjene putem procesa IUCN procene vrsta. Za vrste sa "skoro ugrožen"&nbsp;(-{NT}-) i „najmanje ugrožen“&nbsp;(-{LC}-) statusom izvršena je procena i utvrđeno je da imaju relativno robusne i zdrave populacije, mada su one možda u opadanju. Za razliku od opštije upotrebe na drugim mestima, spisak koristi termine „ugrožena vrsta“ i „vrsta pod pretnjom“ sa specifičnim značenjima: „ugrožene“&nbsp;(-{EN}-) vrste se nalaze između „ranjivih“&nbsp;(-{VU}-) i „kritično ugroženih“&nbsp;(-{CR}-) vrsta, dok su vrste „pod pretnjom“ one vrste za koje je utvrđeno da su ranjive, ugrožene ili kritično ugrožene.

Kategorije crvenog spiska, sa primerima životinja koje su u njih klasifikovane, obuhvataju:

; Izumrle 
:Primeri:


Datoteka:Macropus greyi Gould.jpg|Kengur grej
ThylacineHobart1933.jpg|Torbarski vuk
Bufo periglenes1.jpg|Zlatna žaba
Dodo 1.JPG|Dodo
Riesenalk.JPG|Velika njorka
Mus Nat Hist Nat 25022013 Cervus schomburgki 2.jpg|Šomburgkov jelen


; Izumrle u divljini : Zatočene jedinke opstaju, ali nema slobodno živuće, prirodne populacije.

:Primeri:


Datoteka:Elaphurus davidianus 001.jpg|Per Davidov jelen
Datoteka:PikiWiki Israel 9611 Yotveta Hai-Bar (cropped).jpg|Saharski oriks
Datoteka:Northern White Rhinoceros Angalifu.jpg|Severni beli nosorog
GuamRail02.jpg|Guamski trkavac


; Kritično ugrožene : Suočava se sa izuzetno velikim rizikom od istrebljenja u neposrednoj budućnosti.

:Primeri:


Gfp-jamaican-iguana.jpg|Jamajkanska iguana
Sumatran rhinoceros four days old.jpg|Sumatranski nosorog
Amur Leopard Panthera pardus orientalis Facing Forward 1761px.jpg|Amurski leopard
Leadbeater's Possum called George - taxidermied 01.JPG|Beli kuskus


; Ugrožene : Suočava se sa velikim rizikom od izumiranja u bliskoj budućnosti.

:Primeri:


Datoteka:Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|Sibirski tigar je ugrožena&nbsp;(-{EN}-) podvrsta tigra. Tri podvrste tigra su već izumrle (vidi spisak mesoždera po populaciji).
Datoteka:AraGlaucogularisFull.jpg|Plavogrla ara, ugrožena vrsta
Datoteka:BrownSpiderMonkey (edit2).jpg|Smeđi majmun pauk, ugrožena vrsta
Datoteka:Siamese Crocodiles.JPG|Sijamski krokodil, ugrožena vrsta
Datoteka:Nicrophorus americanus - Sankt-Peterburg.jpg|Američka zakopavajuća buba, ugrožena vrsta
Datoteka:Lepidochelys kempii.jpg|Kempova ridli morska kornjača, ugrožena vrsta


; Ranjive : Suočava se sa visokim rizikom od ugrožavanja u srednjem roku.

:Primeri:


Datoteka:African Bush Elephants.jpg|Afrički slon
Fossa.jpg|Fosa
Dugong Marsa Alam.jpg|Dugong
Lippenbaer-24.jpg|Usnati medved


; Skoro ugrožene  : Može se smatrati pod pretnjom u bliskoj budućnosti.

:Primeri:


Datoteka:American bison k5680-1 edit.jpg|Američki bizon
Manoel.jpg|Palasova mačka
Striped Hyena 5.jpg|Prugasta hijena
Lobo Guará andando.jpg|Grivasti vuk


; Najmanje ugrožene : Nema neposredne pretnje preživljavanju vrste.

:Primeri:


Datoteka:Pfau imponierend.jpg|Indijski paun
Datoteka:An Adult Bald Eagle (5657711575).jpg|Beloglavi orao
Datoteka:Gulo gulo 2.jpg|Žderavac
Datoteka:European Common Frog Rana temporaria (cropped).jpg|Livadska žaba


## Invazivne vrste

Uvođenje neautohtonih vrsta na neko područje može da poremeti ekosistem do te mere da izvorne vrste postanu ugrožene. Takva uvođenja mogu da predstavljaju strane ili invazivne vrste. U nekim slučajevima invazivne vrste se nadmeću sa izvornim vrstama za hranu ili plan. U drugim slučajevima stabilan ekonomski balans može da bude poremećen predacijom ili drugim uzrocima koji dovode do neočekivanog opadanja zastupljenosti vrste. Nove vrste mogu da prenose bolesti na koje izvorne vrste nemaju otpornost.

## Konzervacija

### Zatočenički uzgoj

Zatočenički uzgoj je proces uzgoja retkih ili ugroženih vrsta u ljudski kontrolisanim okruženjima sa ograničenim postavkama, kao što su rezervati divljih životinja, zoološki vrtovi i drugi objekti za očuvanje životne sredine. Zatočenički uzgoj ima za cilj sprečavanje izumiranja vrste i stabilizaciju populacije vrste tako da ne nestane.

Ta tehnika se pokazala uspešnom za mnoge vrste, pri čemu su verovatno najstariji poznati primeri razmnožavanja u zatočeništvu menažerije Evropskih i Azijskih vladara, npr. Davidovog jelena. Međutim, tehnike razmnožavanja u zatočeništvu je obično teško primeniti na visoko mobilne vrste kao što su neke migratorne ptice (npr. ždralovi) ili ribe (npr. -{*[[Tenualosa ilisha]]*}-). Dodatno, ako su populacije nedovoljno velike, onda može da dođe do parenja srodnika usled redukovanog genskog fonda i umanjenja imuniteta.

Godine 1981. je Udruženje zooloških vrta i akvarijuma (-{AZA}-) kreiralo plan preživljavanja vrsta (-{SSP}-) radi pomoći u prezervaciji specifičnih ugroženih vrsta putem razmnožavanja u zatočeništvu. Sa preko 450 specifičnih SSP planova, postoji znatan broj ugroženih vrsta koje obuhvaćene planovima i preporukama za formiranje raznolikih i zdravih populacija. U izradi planova su ključnu ulogu imale taksonske savetodavne grupe. Ti programi se obično stvaraju krajnjom merom. -{SSP}- programi učestvuju u oporavku vrsta, veterinarskoj zaštiti pri epidemijama divljih životinja, i brojnim drugim naporima za očuvanje divljih životinja. Neke vrste koje su obuhvaćene -{SSP}- programima su džinovska panda, nizijske gorile, i Kalifornijski kondori.

### Privatni uzgoj

Dok lovokrađa značajno smanjuje ugrožene životinjske populacije, legalni, komercijalni, privatni uzgoj čini suprotno. Znatno su povećane populacije južnog crnog nosoroga i južnog belog nosoroga. Dr Ričard Emsli, naučni saradnik pri -{IUCN}-, je izjavio da je zbog takvih programa, „Efektivno sprovođenje zakona ... postalo znatno lakše sad kad su životinje uglavnom u privatnom posedu ... Uspeli smo da uključimo lokalne zajednice u programe očuvanja. Postoje sve snažniji ekonomski podsticaji povezani sa brigom za nosoroge umesto jednostavnog krivolova: od ekoturizma do njihove prodaje za profit. Znatan broj vlasnika se brine o njima. Privatni sektor je ključni faktor u podršci našeg rada.“

Konzervacioni eksperti smatraju da je učinak kineskog uzgoja kornjača u populacijama divljih kornjača Kine i jugoistočne Azije, mnoge od kojih su ugrožene, „loše shvaćen“. Iako oni pohvaljuju postepenu zamenu kornjača uhvaćeni u divljini sa kornjačama uzgajenim na farmama na tržištu, procenat uzgajenih primeraka na „vidljivom“ tržištu je porastao sa oko 30% 2000. godine do oko 70% 2007. Konzervacione eksperte zabrinjava činjenica da su mnoge divlje životinje uhvaćene da bi se farmerima obezbedio uzgojni fond. Konzervacioni ekspert Piter Pol van Dajk je uočio da farmeri kornjača obično smatraju da su životinje uhvaćene u divljini superiorni uzgojni stok. Farmeri kornjača mogu stoga tragati i uhvatiti i zadnje preostale primerke pojedinih ugroženih vrsta kornjača.

Godine 2009. su istraživači u Australiji uspeli da nađu način uzgoja južne tune s plavim perajem u rezervoarima na kopnu, otvarajući mogućnost da se putem ribogojstva može sačuvati vrsta od prekomernog ribolova.

## Galerija

Datoteka:Urocyon littoralis full figure.jpg|Ugrožena (skoro kritično ugrožena) siva lisica.
Datoteka:Sea otter cropped.jpg|Mada ugrožena, morska vidra ima relativno veliku populaciju.
Datoteka:Bison skull pile-restored.jpg|Gomila lobanja američkog bizona čija populacija je zbog preteranog lova 1890. svedena na svega 750 jedinki.
Datoteka:California-condor.jpg|Nedorasli Kalifornijski kondor.
Datoteka:Caretta caretta01.jpg|Dugoglava morska kornjača
Datoteka:Arowana.jpg|Azijska arovana
Datoteka:Hawksbill Sea Turtle (Critically Endangered Species).jpg | Hoksbil morska kornjača
Datoteka:Pelochelys_cantorii.jpg|Kantorova gigantska kornjača s mekim oklopom


## Povezano
* Status ugroženosti

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 
* -{Glenn, C. R. 2006. "Earth's Endangered Creatures".}-
* -{Ishwaran, N., & Erdelen, W. (2005, May). Biodiversity Futures, Frontiers in Ecology and the Environment, 3(4), 179.}-
* -{Kotiaho, J. S., Kaitala, V., Komonen, A., Päivinen, J. P., & Ehrlich, P. R. (2005, February 8).  Predicting the Risk of Extinction from Shared Ecological Characteristics, proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 102(6), 1963-1967.}-
* -{Minteer, B. A., & Collins, J. P. (2005, August).  Why we need an "Ecological Ethics", Frontiers in Ecology and the Environment, 3(6), 332-337.}-
* -{Raloff, J. (2006, August 5).  Preserving Paradise, Science News, 170(6), 92.}-
* -{Wilcove, D. S., & Master L. L. (2008, October).  How Many Endangered Species are there in the United States? Frontiers in Ecology and the Environment, 3(8), 414-420.}-
* -{Freedman, Bill. "endangered species." Gale Encyclopedia of Science. Ed. K. Lee Lerner and Brenda Wilmoth Lerner. 4th ed. Detroit: Gale Group. 2008. Discovering Collection. Gale.}-
* -{Chiras, Daniel D. "Invader Species." Grolier Multimedia Encyclopedia. Grolier Online, 2011.}-
* -{"Endangered Species." Current Issues: Macmillan social Science Library. Detroit: Gale, 2010.}-

## Vanjske veze

* -{Endangered species profiles from Earth's endangered Creatures}-
* -{Endangered Species from *UCB Libraries GovPubs*}-
* -{Endangered Species & Wetlands Report}-
* -{USFWS numerical summary of listed species in US and elsewhere}-
* -{Protecting wildlife for a healthy planet}-