Veleizdaja

Po zakonu je izdaja kriminalna nelojalnost, tipično prema državi. To je zločin koji pokriva neka ekstremnija dela protiv nečije nacije ili suverena. To obično obuhvata dela poput učešća u ratu protiv nečije rodne zemlje, pokušaje svrgavanja njene vlade, špijunaže njene vojske, diplomatije ili njenih tajnih službi za neprijateljsku i stranu silu, ili pokušaja ubistva šefa države. Osoba koja je počinila veleizdaju poznata je u zakonu kao *veleizdajnik*.

Istorijski gledano, u zemljama s opštim pravom, izdaja je takođe obuhvatila i ubistva specifičnih društeveno nadređenih osoba, poput ubistva muža od strane supruge, ili gazde od strane njegovog sluge. Izdajstvo protiv kralja bilo je poznato kao *veleizdaja*, a izdaja protiv nadređene osobe nižeg ranga bila je *sitna izdaja*. Kako su nadležnosti širom sveta ukinule sitnu izdaju, „izdaja” se odnosi na ono što je u istoriji bilo poznato kao veleizdaja.

Ponekad se izraz izdajnik koristio kao politički epitet, bez obzira na prirodu proverljive izdajničke akcije. U građanskom ratu ili pobuni, pobednici mogu smatrati da su gubitnici izdajnici. Slično tome, termin *izdajnik* se koristi u žestokoj političkoj raspravi - obično kao kleveta protiv političkih disidenata, ili protiv zvaničnika na vlasti za koje se smatra da ne deluju u najboljem interesu svojih birača. U određenim slučajevima, kao što je slučaj sa mitom o ubodu u leđa, optužba za izdaju prema velikoj grupi ljudi može biti objedinjujuća politička poruka. Izdajstvo se smatra različitim i u mnogim prilikama je odvojenim od „izdajničkog krivičnog dela” u mnogim delovima sveta.

## Historija

Po Engleskom zakonu, izdaja je kažnjiva vešanjem i čerečenjem (muškarci) ili spaljivanjem na lomači (žene), mada je obezglavljivanje moglo da bude korišteno po kraljevskoj zapovesti (obično za kraljevsku porodicu i plemstvo). Te kazne su ukinute 1814, 1790 i 1973, respektivno. Kasniji monarsi su koristili zatvorske i materijalne kazne protiv osoba koje bi se razumno mogle nazvati izdajnicima. Mnogi od njih bi se sada samo smatrali disidentima.

Hrišćanska teologija i političko razmišljanje sve do nakon perioda prosvetiteljstva su izdaju i bogohuljenje smatrali sinonimom, jer su osporavali državu i volju Božju. Smatralo se da su kraljevi bogom dati, a izdaja svoje zemlje bilo je delo Sotone.

Engleske reči „-{treason}-” i „-{traitor}-” izvedene su iz latinske reči *tradere*, za isporuku ili predaju. Specifično, one potiču od izraza -{*traditores*}-, što se odnosi na biskupe i druge hrišćane koji su predali svete spise ili izdali svoje kolege hrišćane rimskim vlastima pod pretnjom progona, tokom Dioklecijanovog progona između 303. i 305. godine.

Prvobitno je zločin izdaje smatran kao počinjen protiv monarha; podanik koji nije ispoljavao svoju odanost prema suverenu i ponašao se protiv suverena, smatrao se izdajnikom. Kako je potvrđeno na suđenju Johanu Fridrihu Struenseu iz 18. veka u Danskoj, muškarac koji je imao seksualne odnose sa kraljicom mogao se smatrati krivim ne samo za običnu preljubu, već i za izdaju protiv njenog muža, kralja.

Engleska revolucija u 17. veku i Francuska revolucija u 18. veku uvele su radikalno drugačiji koncept lojalnosti i izdaje, pod kojim suverenitet prebiva sa „nacijom” ili „narodom” - prema kome monarh takođe ima obavezu vernosti, i ukoliko je ne ispunjava, monarh je takođe mogao biti optužen za izdaju. Čarls -{I}- Stjuart u Engleskoj i Luj -{XVI}- u Francuskoj proglašeni su krivima za takvu izdaju i zakonski pogubljeni. Međutim, kada je Čarls -{II}- vraćen na presto, on je smatrao revolucionare koji su njegovog oca osudili na smrt izdajnicima u tradicionalnijem smislu.

U današnje vreme „izdajnik” i „izdaja” uglavnom se koriste za osobu koja pomaže neprijatelju u vremenu rata ili sukoba.

U zakonima mnogih naroda se pominju razne vrste izdaja. „Zločini povezani sa ustankom” su unutrašnja izdaja i mogu uključivati državni udar. „Zločini povezani sa stranom agresijom” su izdaja kooperacije sa stranom agresijom, bez obzira na nacionalnu unutrašnjost i spoljašnjost. „Zločini povezani sa izazivanjem strane agresije” su zločini tajnog komuniciranja sa strancima da bi se izazvala strana agresija ili pretnja. Zavisno od zemlje, optužba za zaveru se dodaje veleizdaji.

## Reference

## Literatura

* 
* Ben-Yehuda, Nachman, "Betrayals and Treason. Violations of trust and Loyalty." Westview Press. 
* Ó Longaigh, Seosamh, "Emergency Law in Independent Ireland, 1922–1948", Four Courts Press, Dublin. 
* The Law Commission (1977) *Treason, Sedition and Allied Offences* (Working Paper No.72), Part II, pp.&nbsp;7 – 40. BAILII
* *Halsbury's Laws of England*, 4th Edition, 2006 reissue, Volume 11(1), paragraphs 363, 364 and 366
* Hale's ''History of Pleas of the Crown'' (1800 ed.) vol. 1, chapter XXIX (from Google Books).
* Hawkin's ''Treatise of Pleas of the Crown'' (1824 ed.) vol.1, chapter XIV (from Google Books).
* East's ''Treatise of Pleas of the Crown'' (1806 Ed) vol.1, Chapter V, Part VII (sections 98 to 104) (pp 336–339) (from Google Books).
* ''Coke's Institutes'' (1797 Ed.), Part 3, Chapter 2 (pp 19 to 36) (from Google Books).
* Chitty's Practical Treatise on Criminal Law (1819 Ed.), vol.3, paragraphs 742 to 745 (pp 176 to 179) (preliminary notes) https://books.google.com/books?id=Q6A0AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_book_other_versions_r&cad=3_0#PPA176,M1 and paragraphs 779 to 781 (pp 211–214) (specimen indictments) https://books.google.com/books?id=Q6A0AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_book_other_versions_r&cad=3_0#PPA211,M1 (from Google Books).
* ''Blackstone's Commentaries'' (1867 ed.), Book 4, Chapter 14, paragraphs 203 and 204 (See also 1791 ed. pages 202 to 204 https://books.google.com/books?id=Q1ozAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=editions:LCCN06027017#PPA202,M1 and the 1825 ed. https://books.google.com/books?id=HnoDAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=editions:LCCN06027017&lr=#PPA202,M1 – the commentary in footnotes differs) (from Google Books).
* J.G. Bellamy, The Law of Treason in England in the Later Middle Ages, Cambridge University Press, (2004 ed.), Appendix II https://books.google.com/books?id=hhsY0Yq8sWEC&pg=PA225&source=gbs_toc_r&cad=0_0 (from Google Books).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ;
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjske veze

* -{British Treason Law}-
* -{Permanent Subcommittee on Investigations, Official site}-
* "Treason" at the *[[Enciklopedija Britanika|Encyclopedia Britannica]]* (1911)
* "On Treason" by Sir William Blackstone