1891.

Godina **1891** (**[[Rimski brojevi|MDCCCXCI]]**) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u utorak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).
__NOTOC__

## Događaji
### Januar/Siječanj
* 1. 1. - U Nemačkoj stupio na snagu zakon o starosnim penzijama i invalidnini iz 1889.
*   1. 1. - Nemačka Istočna Afrika i zvanično postaje kolonija Rajha.
* 5. 1. - U Australiji počeo štrajk šišača ovaca - završen neuspehom posle nekoliko meseci, doprineće osnivanju laburističke partije.
* 16. 1. - 18. 9. - Čileanski građanski rat 1891., pobeda Kongresa nad predsednikom.
* 27. 1. - Patentiran Rodinal, razvijač za crno-beli film, prodaje ga Agfa.
* 29. 1. - Liliuokalani je poslednja kraljica Havaja (do 1893).
* 31. 1. - U Portu izbija prva republikanska pobuna u Portugalu, brzo suzbijena.
*   31. 1. - Bafutski ratovi &mdash; Bitka kod Mankona: nemačke snage napale i zapalile grad Mankon u Kamerunu, ali na povratku napadnute i pretrpele velike žrtve. 
* početkom g. - Sarajevski vodovod: voda sa vrela Mošćanica je dovedena u grad. Ove godine na Baščaršiji je izgrađen sebilj.

### Februar/Veljača
* 2. 2. - Gabriel Lippmann obavestio francusku Akademiju nauka da je uspeo snimiti boje Sunčevog spektra na fotografskoj ploči metodom interferencije, od sledeće godine pravi i fotografije (metod je nepraktičan, ali dobio je Nobelovu nagradu 1908).
* 5. 2. - Počinje s radom Liga za kulturno jedinstvo svih Rumuna.
* 6. 2. - Antonio Starabba prvi put italijanski premijer, umesto Crispija (1891-92 i 1896-98). 
* 7. 2. - Alfred von Schlieffen postaje načelnik nemačkog generalštaba (do 1906), poznat po planu za rat protiv Francuske.
* 10. 2. - Na Velikoj školi u Beogradu osnovano Srpsko geološko društvo.
* veljača - U Dubrovniku počinje izlaziti tjednik "Crvena Hrvatska" (do 1914). 
* februar - Osnovane Hamidije, osmanske lake konjičke jedinice na istoku Anadolije.
* februar - U Persiji izbija Duvanski protest protiv šahove koncesije V. Britaniji.
* 22. 2. - U Argentini otvorena prva deonica Transandinske železnice. 

* 23. 2. (11. 2. po j.k.) - Nikola Pašić prvi put predsednik srpske vlade (Srbija, pod Obrenovićima 1891-92; pod Karađorđevićima 1904-05, 1906-08, 1909-11, 1912-18; Kraljevina SHS 1921-24, 1924-26).
* 24. 2. - Novi ustav Brazila po uzoru na SAD: federalizacija, laicizam (suspendovan 1930). Maršal Deodoro da Fonseca sutradan izabran za predsednika.

### Mart/Ožujak
* 4. 3.? - Izbori u austrijskim zemljama, u Češkoj pobedili Mladočesi.
* 4. 3. - Izmenjen Zakon o seoskim dućanima u Srbiji, ograničena vrsta robe koja se može prodavati.
* 6. 3. - Bitka kod Pozo Almontea je ubedljiva pobeda čileanskog kongresa nad predsednikovim snagama, koja mu donosi kontrolu nad severom zemlje.
* 10. 3. - Francuzi započinju pohod protiv Samori Tureovog Carstva Wassoulou u zapadnoj Africi.
* 9 - 12. 3. - Velika mećava u Engleskoj, 220 mrtvih, 14 brodova potonulo. 
* 14. 3. - U New Orleansu, Louisiana linčevano 11 Italijana pod optužbom da su ubili šefa policije - američka štampa to pozdravlja, u upotrebu ulazi reč "mafija".
* 17. 3. - Britanski putnički brod *[[SS Utopia]]* potonuo nakon sudara u gibraltarskoj luci - poginule i nestale 562 osobe, uglavnom italijanski iseljenici u Ameriku.
* 19. 3. - Zakon o uzrastu saglasnosti u Britanskoj Indiji je podiže sa 10 na 12 godina - neki nacionalisti, npr. Bal Gangadhar Tilak, se protive zakonu kao britanskom mešanju u indijske tradicije.
* 19 - 20. 3. - Anglo-omanski ugovor o prijateljstvu i tajna deklaracija: Maskat i Oman je neformalni britanski protektorat do 1951-58.
* 24. 3. - Tajni anglo-italijanski protokoli: Etiopsko Carstvo prepušteno italijanskoj sferi uticaja. Istog dana sa lokalnim poglavicama sklopljen italijanski protektorat nad Mogadishuom u Somaliji.
* 27. 3. - Atentat bugarskih Makedonaca na premijera Stambolova u Sofiji, ubijen ministar Hristo Belčev - tamošnja štampa krivi Srbiju, koja prima bugarske emigrante. Bivši premijer Petko Karavelov će biti osuđen na pet godina zatvora.
* 29. 3. - Iz Moskve proterano preko 20.000 Jevreja.

### April/Travanj

* 1. 4. - Telefonska veza između Pariza i Londona otvorena za javnost, nakon što je prošlog meseca postavljen prvi telefonski kabl ispod La Manša. 
*   1. 4. - Osnovana *[[Wrigley Company]]*, žvake prodaje od sledeće godine.
* 7. 4. - Francuski pukovnik Louis Archinard osvaja Samori Tureov grad Kankan u današnjoj Gvineji.
* 7. 4. - Prvo "Beogradsko društvo za gimnastiku i borenje" preraslo u "Beogradsko gimnastičko društvo Soko".
* 9. 4. - Osnovan nacionalistički Svenemački savez (ili Pangermanski savez).
* 10. 4. - Etiopski car Menelik II šalje protestno pismo evropskim silama u kojem definiše ono što smatra granicama Etiopije; ove godine zauzima delove Ogadena.
* 11. 4. (30. 3. po j.k.) - Tajni sporazum vlade i namesništva sa ex-kraljem Milanom: u zamenu za tri miliona franaka i proterivanje Natalije iz Srbije, napustiće Srbiju do Aleksandrovog punoletstva i odreći će se srpskog državljanstva.
* 11. 4. - Zakon o šumama želi da spreči veliku seču šuma u Srbiji - bez uspeha.
* 12. 4. - U Srbiji novi Zakon o štampi, kao i Zakon o javnim zborovima i udruženjima.
* 14. 4. - Madridski sporazum o međunarodnoj registraciji trgovačkih maraka.
* april - Paul Gauguin se seli na Tahiti.
* 23. 4. - Kongresna oklopljena fregata *Blanco Encalada* potopljena torpedom predsedničkih snaga u zalivu Caldera, 182 mrtvih - ovo je prvi put u historiji da je oklopni brod potopljen samohodnim torpedom.

### Maj/Svibanj
* 1. 5. - *Fusillade de Fourmies*: u francuskom mestu Fourmies, Nord policija ubila devet osoba na prvom obeležavanju Dana rada.
* 1. 5. - "Krvavi Prvi maj" u mađarskom mestu Orosháza.
* 1. 5. - Na Siciliji osnovani prvi zvanični Fasci Siciliani, radničko udruženje (ugušeni 1894). 
* 4. 5. - U Beogradu osnovana Železnička zadruga, radi kreditiranja železničkog osoblja.
*   4. 5. - Fiktivni datum priče *[[The Final Problem]]* (objavljene 1893), pogibija profesora Moriartyja. 
* 5. 5. - Zvanično otvorenje *[[Carnegie Hall]]*-a u New York City-ju, Pjotr Iljič Čajkovski gostuje kao ravnatelj.
* 6. 5. - Nemačka, Austrougarska i Italija sklopili treći ugovor o Trojnom savezu; član 7 potvrđuje odredbu italijansko-austrijskog pakta da će u slučaju ekspanzije jedne strane na Balkanu, druga dobiti kompenzaciju (izvor komplikacije u vreme Bosanske krize 1908, i Julske krize 1914). 

* 11. 5. - Incident u Ōtsuu: pokušaj ubistva ruskog cesarevića Nikolaja u Japanu.
* 15. 5. - Enciklika *[[Rerum Novarum]]* pape Lava XIII. o stanju radničke klase - iz ovoga će proisteći Hrišćanska demokratija.
*  15. 5. - U Holandiji osnovana fabrika žarulja *[[Philips]]*.
*  15. 5. - U Pragu otvorena Jubilejna zemaljska izložba. 
* maj - Mirza Ghulam Ahmad, osnivač ahmedija, izjavio da je mesija. 
* 16. 5. - 19. 10. - Međunarodna elektrotehnička izložba 1891 u Frankfurtu na Majni - Oskar von Miller uspešno demonstrirao dalekometni prenos električne energije trofaznom naizmeničnom strujom.
* 18. 5. (6. 5. po j.k.) - Gomila sprečila proterivanje kraljice Natalije iz Srbije; pozvana vojska, koja je ispalila plotun u masu - ima mrtvih i ranjenih; Natalija ipak proterana sutradan u zoru.

* 20. 5. - Nikola Tesla drži pred insitutom američkih inženjera predavanje "Eksperimenti sa naizmeničnim strujama vrlo visoke frekvencije i njihova primena na metode veštačke rasvete".
*   20. 5. - Edison prikazao kinetoskop.
* 31. 5. - Svečani početak gradnje Transsibirske željeznice u Vladivostoku - 9.289&nbsp;km do 1916.

### Jun/Juni/Lipanj
* 1. 6. - Zakon o zaštiti radnika u Nemačkoj, nedelja je obavezan dan odmora itd.
* 11. 6. - Novi Anglo-portugalski ugovor vrši korekcije granica njihovih kolonija u Africi.
* 14. 6. - Železnička nesreća u Münchensteinu, Švajcarska - preko 70 mrtvih u padu železničkog mosta.
* 20. 6. - Anglo-holandska konvencija o razgraničenju na Borneu.
* 21. 6. - Blizu Telluride, Colorado obavljen prvi dalekometni prenos naizmenične struje, 4,2&nbsp;km između hidroelektrane, koju je napravio Westinghouse Electric, i rudnika. 
* 25. 6. - Sherlock Holmes prvi put u magazinu "Strand" (*[[A Scandal in Bohemia]]*).
* 27 - 30. 6. - Drugi svesokolski slet u Pragu.
* 29. 6. - Xantenska afera: u nemačkom mestu Xanten pronađeno telo petogodišnjeg dečaka, jevrejski kasapin će biti optužen za ritualno ubistvo - oslobođen jula 1892.

### Jul/Juli/Srpanj
* 2. 7. - Mehmed-beg Kapetanović pokrenuo novine "Bošnjak".
* 5. 7. - Odlučeno o uvođenju Narodne inicijative u Švicarskoj: glasači mogu predlagati zakone na federalnoj, kantonalnoj i lokalnoj razini. 
* 23. 7. - Francuski eskadron stiže u posetu ruskoj bazi Kronštat - početak Francusko-ruske alijanse (1892-1917).
* 30. 7. - Nikola Tesla dobio američko državljanstvo.
* jul-septembar - Srpski kralj Aleksandar Obrenović posetio Rusiju sa Ristićem i Pašićem - ruski car navodno kaže da neće dozvoliti austrougarsku aneksiju Bosne i Hercegovine i da će pomagati srpsku aktivnost u Makedoniji. Zatim je posetio i Austrougarsku i Francusku.

### Avgust/August/Kolovoz
* 1. 8. - Dovršetak bosanske Južne pruge, dionica Konjic - Sarajevo; prijevoj Ivan Sedlo savladan zupčanicom.
* 17. 8. - Bitka kod Lula-Rugara: ratnici Hehe razbili jedinicu nemačkih Zaštitnih trupa u Nemačkoj Istočnoj Africi, poglavica Mkwawa se održava još sedam godina.
* 21. 8. - Bitka kod Concóna je najveća bitka čileanskog rata i ubedljiv poraz predsednika Balmacede, koji odgovara masovnim hapšenjima.
* 28. 8. - Bitka kod Placille je odlučujuća pobeda čileanskog kongresa. 
* 31. 8. - Viceadmiral Jorge Montt postaje privremeni predsednik hunte u Santjagu, od decembra i predsednik Čilea (do 1896), dok se bivši predsednik Balmaceda krije u argentinskoj ambasadi.

### Septembar/Rujan

* 5. 9. - Početak Zagrebačkog tramvaja, u početku s konjskom vučom.
* 6 - 9. 9. - Prva biciklistička trka Paris–Brest–Paris.
* 11. 9. - Baron Maurice de Hirsch osnovao u Londonu *[[Jewish Colonization Association]]* za preseljavanje Jevreja sa istoka Evrope u Amerike i Tursku.
* 14. 9. - U Engleskoj izveden prvi jedanaesterac u istoriji.
* 18. 9. - Čileanski predsednik José Manuel Balmaceda izvršio samoubistvo na kraju izgubljenog građanskog rata.
* 30. 9. - Bivši francuski general i političar Georges Ernest Boulanger, ubio se na grobu svoje ljubavnice u Briselu.

### Oktobar/Listopad
* 1. 10. - Zvanično otvaranje Univerziteta Stanford u Kaliforniji.
* 6. 10. - Wilhelm II. je četvrti i poslednji kralj Württemberga (do 1918).
* 12. 10. (30. 9. po j.k.) - Ex-kralj Milan dao izjavu o izlasku iz srpskog državljanstva, obećava da se neće vraćati u Srbiju.

* oktobar - Eugène Dubois pronašao ostatke Homo erectusa na Javi, prozvanog Javanski čovjek - senzacija, izaziva decenije rasprava.
* 17. 10. - Otvoren *[[Kunsthistorisches Museum]]* u Beču. 
* 20. 10. - Erfurtski program nemačke SDP - legalnim sredstvima do socijalizma.
* 28. 10. - Zemljotres Mino-Owari u Japanu magnitude 8.0, preko 7.000 mrtvih.
* jesen - Otto Lilienthal započeo letačke eksperimente (do pogibije 1896).
* jesen - Glad u Rusiji: nakon sušnog vremena i podbačene letine, dolazi do gladi u delovima Rusije oko Volge, koja traje do sledećeg leta - politizacija društva.

### Novembar/Studeni
* 2. 11. - Tragična smrt 16 pralja iz mjesta Preko koje su stradale u prevrtanju broda na povratku s rubljem u Zadar.
* 3. 11. - Kriza u Brazilu, predsednik da Fonseca raspušta skupštinu i uzima diktatorska ovlašćenja.
* 11. 11. - Pobuna Jindandao - kinesko tajno društvo ubilo nekoliko desetina hiljada Mongola u Unutrašnjoj Mongoliji pre nego što je vojska ugušila pobunu krajem decembra.
* 23. 3. - Brazilski predsednik da Fonseca podnosi ostavku pod pritiskom pobune u mornarici, nasleđuje ga potpredsednik maršal Floriano Peixoto (do 1894).

### Decembar/Prosinac

* 1. 12. - U Bernu osnovan Međunarodni mirovni biro.
* 6. 12. - Nemačka sklopila trgovačke sporazume sa Austrougarskom, Italijom i Belgijom, četiri dana kasnije i sa Švajcarskom.
* decembar, početkom - James Naismith izmislio košarku.
* decembar - Duvanski protest u Persiji: najviši verski autoritet izdaje fetvu protiv upotrebe duvana - poslušano čak i u šahovom haremu. 
* 22. 12. - Asteroid 323 Brucia je prvi koji je otkriven fotografskim putem.

### Kroz godinu
* Pruge Sremska Mitrovica-Vinkovci i Radujevac-Zaječar.
* Grčki premijer Harilaos Trikupis poseđuje Srbiju, Bugarsku i Rumuniju, bezuspešno predlaže balkanski savez.
* Objavljeni "Listovi iz Afrike" Dragutina Lermana.
* Hrvatski klub biciklista "Sokol" izgradio prvo biciklističko trkalište u Zagrebu, današnje Srednjoškolsko igralište Elipsa.
* Bal Gangadhar Tilak, "otac indijskog nemira", započeo agitaciju za samoupravu.
* Japan anektirao Vulkansko otočje (Kazan Rettō). 
* Nauka i tehnika
** Sebastian Ziani de Ferranti izgradio elektro-centralu s naizmeničnom strujom visokog napona u Deptfordu, London.
** Édouard Michelin uveo zamenjivu gumu za bicikl.
** Izmišljen Teslin transformator ili Teslina zavojnica.
** Počela proizvodnja Švajcarskog vojnog noža

## Karte

Stielers Handatlas 1891 50.jpg|Balkansko poluostrvo (*Adolf Stielers Handatlas*)


## Rođenja

### Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak
* 8. 1. - Walther Bothe, fizičar nobelovac († 1957)
* 16. 1. - Rudolf Fizir, zrakoplovac († 1960)
* 22. 1. - Antonio Gramsci, komunistički pisac i političar († 1937)
* 24. 1. - Walter Model, nemački feldmaršal († 1945)
* 27. 1. - Ilja Erenburg, književnik († 1967)
* 17. 2. - Džafer Kulenović, političar († 1956)
*   17. 2. - Konstantin Fotić, pravnik, diplomata († 1959)
* 19. 2. - Božidar Purić, političar († 1977)
* 27. 2. - David Sarnoff, TV pionir († 1971)
* 1. 3. - Stanislav Vinaver, srpski književnik i prevodilac († 1955)
* 8. 3. - Vladimir Čopić, revolucionar, španski borac († 1938?)
* 19. 3. - Earl Warren, vrhovni sudija SAD († 1974)
* 27. 3. - Lajoš Zilahi, mađarski književnik († 1974)

### April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj
* 2. 4. - Max Ernst, umetnik († 1976)
* 7. 4. - Ole Kirk Christiansen, osnivač firme Lego († 1958)
* 14. 4. - B. R. Ambedkar, arhitekta indijskog ustava, borac za prava dalita († 1956)
* 23. 4. - Sergej Prokofjev, kompozitor († 1953)
* 9. 5. - Vladimir Čerina, hrvatski književnik († 1932.)
* 15. 5. - Mihail Bulgakov, ruski i sovjetski pisac († 1940.)
* 23. 5. - Pär Lagerkvist, švedski književnik († 1974.)
* 9. 6. - Cole Porter, američki kompozitor († 1964)
* 28. 6. - Carl Andrew Spaatz, američki general († 1974)
* 29. 6. - Aleksandar Mišić, oficir JV i JVuO († 1941)

### Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan
* 5. 7. - Tin Ujević, hrvatski pjesnik († 1955.)
* 7. 7. - Tadamichi Kuribayashi, japanski general († 1945)
* 8. 7. - Tihon Radovanović, episkop zahumsko-hercegovački († 1951)
* 10. 8. - August Cilić, glumac († 1963)
* 12. 8. - Dimitrije Ljotić, političar († 1945)
* 4. 9. - Fritz Todt, inženjer, nacistički ministar († 1942)
* 16. 9. - Karl Dönitz, admiral, kratko predsednik Nemačke († 1980)

### Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac
* 12. 10. - Fumimaro Konoe, japanski premijer († 1945)
* 20. 10. - James Chadwick, fizičar nobelovac († 1974)
* 24. 10. - Rafael Trujillo, diktator Dominikanske Republike († 1961)
* 2. 11. - Milan Budimir, srpski filolog i akademik († 1975)
* 7. 11. - Genrih Jagoda, direktor NKVD († 1938)
* 10. 11. - Carl Stalling, kompozitor, aranžer († 1972)
* 14. 11. Frederick Banting, nobelovac za medicinu († 1941)
* 15. 11. - Erwin Rommel, njemački feldmaršal († 1944.)
* 11. 11. - W. Averell Harriman, američki političar i diplomata († 1986)
* 27. 11. - MIlan Vujaklija, srpski leksikograf i prevodilac († 1955)
* 1. 12. - Slavko Kolar, hrvatski književnik i filmski scenarist († 1963.)
* 8. 12. - Milivoje Pavlović, srpski lingvista i književni istoričar († 1974)
* 10. 12. - Harold Alexander, britanski feldmaršal († 1969)
* 26. 12. - Henry Miller, književnik († 1980)

### Kroz godinu
* Kosta Vojinović, vođa Topličkog ustanka († 1917)

## Smrti

### Januar/Siječanj &ndash; Jun/Lipanj
* 10. 1. - Laza Lazarević, srpski književnik, lekar, akademik (* 1851)
* 11. 1. - Georges Eugène Haussmann, urbani planer Pariza (* 1809)
* 13. 1. - Antonio Bajamonti, bivši gradonačelnik Splita (* 1822)
* 16. 1. - Léo Delibes, kompozitor (* 1836)
* 18. 1. - Vasilijan Petrović, episkop bački (* 1820)
* 20. 1. - Kalākaua, poslednji vladajući kralj Havaja (* 1836)
* 25. 1. - Theo van Gogh, trgovac umjetninama (* 1857)
* 26. 1. - Nikolaus Otto, tvorac Otto-motora (* 1832)
* 10. 2. - Sofija Kovaljevskaja, ruska matematičarka (* 1850)
* 14. 2. - William Tecumseh Sherman, američki general (* 1820)
* 19. 2. - Josip Mihalović, zagrebački nadbiskup, kardinal (* 1814)
* 27. 2. - Teodosije, bivši beogradski mitropolit (* 1815)
* 7. 3. - Franc Miklošič, slovenački filolog (* 1813)
* 11. 3. - Stipan Zlatović, franjevac, historičar, arheolog (* 1831)
* 21. 3. - Joseph E. Johnston, konfederalni general (* 1807)
* 29. 3. - Georges Seurat, slikar (* 1859)
* 2. 4. - Ahmed Vefik-paša, otomanski državnik (* 1823)
* 7. 4. - P. T. Barnum, američki *showman* (* 1810)
* 24. 4. - Helmuth Karl Bernhard von Moltke, nemački feldmaršal (* 1800)
* 30. 4. - Đorđe Marković Koder, slikar (* 1806)
* 8. 5. - Helena Blavatsky, okultiskinja (* 1831)
* 11. 5. - Edmond Becquerel, fizičar (* 1820)
* 6. 6. - John A. Macdonald, prvi premijer Kanade (* 1815)
* 23. 6. - Wilhelm Eduard Weber, fizičar (* 1804)
* 25. 6. - Vasa Živković, srpski pesnik i sveštenik (* 1819)

### Jul/Srpanj &ndash; Decembar/Prosinac
* 1. 7. - Mihail Kogălniceanu, rumunski pisac i političar (* 1817)
* 4. 7. - Hannibal Hamlin, bivši potpredsednik SAD (* 1809)
* 11. 8. - Aleksandar Bugarski, srpski arhitekta (* 1835)
* 18. 8. - Mihailo Barlovac, srpski političar (* 1822)
* 22. 8. - Jan Neruda, češki književnik (* 1834)
* 27. 8. - John Owen Dominis, havajski princ hrvatskog porekla (* 1832)
* 9. 9. - Jules Grévy, bivši predsednik Francuske (* 1807)
* 27. 9. - Ivan Gončarov, ruski književnik (* 1812)
* 28. 9. - Herman Melville, američki književnik (* 1819.)
* 30. 9. - Georges Ernest Boulanger, francuski general, političar (* 1837)
* 6. 10. - Karl, kralj Württemberga (* 1823)
*   6. 10. - Charles Stewart Parnell, irski nacionalistički političar (* 1846)
* 23. 10. - Amvrosije Optinski, ruski pravoslavni svetac (* 1812)
* 10. 11. - Arthur Rimbaud, francuski pjesnik (* 1854.)
* 5. 12. - Pedro II, bivši car Brazila (* 1825)
* 20. 12. - William Robert Woodman, okultista (* 1828)
* 29. 12. - Leopold Kronecker, matematičar (* 1823)

## Reference