Babol

**Babol** (perz. بابل) je grad u sjevernom Iranu odnosno pokrajini Mazandaran. Prema popisu stanovništva iz 2006. godine u Babolu je živjelo 201.335 ljudi.

## Geografija

Babol je geografski smješten uz obalu rijeke Babol-Rud (kod ušća pritoke Rud-e Hardun) na nadmorskoj visini od -1 m. Od pokrajinskog sjedišta Sarija udaljen je 35 km zapadno, od Amola 30&nbsp;km istočno, od Kaemšahera 15 km sjeverozapadno, te 15&nbsp;km južno od Babolsara odnosno Kaspijskog jezera. Klima na širem području klasificira se kao kaspijski podtip sredozemne klime koju karakterizira visoka relativna vlažnost zraka i količina padalina iznad 1000 mm godišnje. Babol se zajedno s pripadajućim Babolskim okrugom nalazi u centralnom dijelu Mazandarana, a veći gradovi okruga su Amirkola, Galugah, Gatab, Huš-Rudpej, Marzikola i Zargarmahale.

## Historija

Babol je u početku bio malo trgovačko mjesto o čemu svjedoči i njegovo staro ime Barforuš (dosl. *[mjesto] prodaje tereta*) koje je nosio do 1927. godine. Još ranije, naselje je nosilo ime Mamtir i počelo se razvijati tijekom safavidskog perioda (16. − 18. v.) s obzirom da je bilo jedno od omiljenih prebivališta šaha Abasa Velikog koji je dao sagraditi Bag-e šah (dosl. *Kraljevski vrt*) ili Bag-e Eram (dosl. *[[Raj]]ski vrt*). Ipak, mjesto je ostalo tek malenim selom sve do kadžarskog perioda (18. − 20. v.). Talijanski putopisac P. Della Valle opisao ga je 1627. običnim selom. Ubrzani razvoj Barforuša počeo je krajem 18. odnosno ranog 19. vijeka zbog rasta populacije na širem kaspijskom području i dobrih komercijalnih veza s Ruskim Carstvom (krajem 19. vijeka Rusija je ovdje imala komercijalni konzulat). Godine 1822. škotski putopisac J. B. Fraser opisao je Barforuš vrlo atraktivnim mjestom čija je veličina usporediva s Isfahanom, a stanovništvo mu je procjenio na 70.000.

Fizičko-geografske pogodnosti grada bile su pozicija na centralnom dijelu plodnih ravnica i blizina kaspijske obale (rijekom Babol-Rud prometovala su i manja plovila). Glavni privredni proizvodi bili su riža, pamuk, svila, drvo i proizvodnja raznih strojeva. Tokom nekoliko kratkih perioda bio je i pokrajinskim sjedištem, a 1830-ih pogođen je kugom i populacija mu je reducirana. Već krajem istog vijeka ponovo se popela na 30−40.000 i bio je najveći grad u Mazandaranu. U ovo doba u gradu je živjela relativno velika zajednica Bahaja i 750 Židova. Tokom vladavine pahlavijske dinastije Barforuš je preimenovan u Babol, a njegov se razvoj odvijao bitno sporije u odnosu na obližnje gradove s obzirom da nije bio priključen na transiransku željeznicu pa se od internacionalnog degradiran u regionalni trgovački centar. Ipak, ostao je najvećim gradom u kaspijskom priobalju sve do sredine 20. vijeka − prema popisu stanovništva iz 1956. imao je 36.194 stanovnika, ali već prema popisu iz 1976. bilo je vidljivo da su ga populacijski premašili Gorgan, Sari i Amol (deset godina kasnije i Kaemšaher). Tokom 2000-ih godina Babol je povratio status drugog najvećeg grada Mazandarana.

## Arhitektura

S obzirom da je dugo vremena bio najvećim gradom u Mazandaranu, Babol obiluje historijskim građevinama i spomenicima. U 13. vijeku geograf Jakut al-Hamavi opisao je gradsku sabornu džamiju, a historičar Ibn Isfandijar pisao je o posjetu grobnici Hasana (r. Mahdija Mamtirija). Početkom 20. vijeka H. L. Rabino nabrojao je 63 gradskih kvartova, 26 džamija, osam medresa, 31 takiju, tri grobnice, 44 karavan-saraja, 36 hamama, 1471 trgovinu i niz osnovnih škola. Također, opisao je i kraljevski vrt na jugozapadu grada. Danas se najvažnijim spomenicima smatraju imamzada iz 15. vijeka na istoku (4 km od Kaemšahera), te jedna u centru grada (iranski nacionalni spomenici br. 67. i 342.). Oba objekta izgrađena su od cigle, oktogonalnog su oblika odnosno piramidalnog krova i povezane su s pravokutnim molitvenim dvoranama. Prva imamzada sadrži natpise iz 1470. koji opisuju grob sultana Muhamed-Tahira (r. Musa Kazem), amira Mortazu Huseinija kao voditelja izgradnje, te Šams al-Dina (r. Nasralah Motaharija) kao arhitekta. Druga imamazada izgrađena je 20 godina kasnije i njen natpis spominje Ahmada Sarijskog kao graditelja. Najstariji islamski objekti datiraju se u 11. vijek odnosno period vladavine dinastije Bavandida, a karakteristični su po kružnim oblicima s mukarnasima podno stožastih krovova. Natpisi na pahlaviju i dekoracije mukarnasa ukazuju na neke drevne tradicije iz iranske umjetnosti. Nakon 15. vijeka objekti su uglavnom poligonalni s kompozitnim vijencima, slijepim arkadama i velikim pravokutnim molitvenim dvoranama (kao što je slučaj s dvije spomenute babolske imamzade), a tradicija gradnje takvih objekata nastavila se kroz sljedećih 200 godina. Jedna od karakteristika babolskih građevina su i bogato ukrašena drvena vrata i kenotafi čiji se ostaci danas mogu naći u muzejima diljem Irana, Evrope i SAD-a. Relativna geografska izoliranost Mazandarana doprinjela je očuvanju nekih lokalnih graditeljskih tradicija pa se tako ovi mali jednostavni tornjevi u potpunosti razlikuju od istovremenog azari stila iranske arhitekture prisutnog u Horasanu i Transoksaniji tokom timuridskog perioda kojeg karakteriziraju sofisticirana nasvođenja, gomoljaste kupole, te svjetlucave pločice i štukature. U Babolu također postoji i stari bazar, a grad je generalno specifičan po brojnim tradicionalnim skladištima (*hanovi*) iz kadžarskog perioda kakvih danas nema u ostatku regije.

## Demografija

## Ekonomija

Gradska privreda Babola tradicionalno se temelji na trgovini odnosno uslužnom sektoru. Babolu gravitiraju deseci poljoprivrednih naselja koji su poznati po proizvodnji voća, prvenstveno naranči, limuna i mandarina. Također se proizvode i riža, čaj, duhan i pamuk. Prehrambena i tekstilna industrija uglavnom je locirana na sjevernim i južnim gradskim periferijama.

## Promet

Najvažnije međugradske prometnice u Babolu su brza cesta 22 koja ga spaja s obližnjim Amolom, Kaemšaherom i Sarijem odnosno čitavim kaspijskim priobaljem i Horasanom, te lokalna brza cesta koja ga prema sjeveru povezuje s Amirkolom, obalnim Babolsarom i lukom u Ferejdunkenaru. Iz grada se račva još pet lokalnih cesta od čega tri prema jugu i jugozapadu odnosno dvije prema sjeveroistoku. Oko 10 km sjeverno od grada nalazio se Aerodrom Babolsar koji se nekad rabio za nacionalne letove, a 50-ak km istočno Aerodrom Dašt-e Naz u kojem se odvija regionalni promet. Najbliža željeznička stanica nalazi se u Kaemšaheru oko 15 km jugoistočno i povezuje Mazandaran s Gorganom na istoku odnosno Garmsarom na jugu. Rijeka Babol-Rud plovna je isključivo za manje brodove, a promet preko nje odvija se preko četiri gradska mosta. Glavne gradske prometnice su avenije Talekani, Habibi, Vali-je Asr, Imam Reza, Tabarsi, Modares, Džanbazan, Navab Safavi i Ali Šarijati.

## Obrazovanje
U Babolu postoji šest univerziteta:
* Tehnološki univerzitet Novširvani
* Univerzitet medicinskih nauka
* Mazandaranski univerzitet nauke i tehnologije
* Univerzitet Pajam Nur
* Islamski slobodni univerzitet
* Univerzitet Sama

## Sport
U Babolu je aktivno Sportsko društvo BEEM Mazandaran koje obuhvaća košarkaški i odbojkaški tim. Oba igraju u gradskoj areni Šahid Sodžudi. Košarkaški tim aktivno sudjeluje u iranskoj superlizi i u njemu je igralo sedam američkih košarkaša među kojima je najpoznatiji Josh Moore. Gradski nogometni stadion nalazi se kod trga Mejdan-e Velajat, a na jugu grada nalaze se još četiri dodatna igrališta koja služe lokalnim klubovima iz regionalnih liga.

## Povezano
* Mazandaran

## Reference

## Vanjske veze
*  Službene stranice grada Babola 
;Ostali projekti