Froissartove Hronike

**Froissartove ''Hronike*** (ili ***Chroniques***) prozni su [[ljetopis]] [[stogodišnji rat|Stogodišnjeg rata]] napisan u 14. vijeku od strane [[Jean Froissart|Jeana Froissarta]]. *Hronike* počinju događajima koji su doveli do svrgavanja [[Edward II od Engleske|Edwarda II]] 1326. i obuhvataju period do 1400. godine, prepričavajući događaje u zapadnoj Evropi, prevashodno u [[engleska|Engleskoj]], [[francuska|Francuskoj]], [[škotska|Škotskoj]], [[Niske Zemlje|Niskim Zemljama]] i na [[iberijski poluotok|Iberijskom poluotoku]], iako povremeno spominju ostale zemlje i regije poput [[italija|Italije]], [[njemačka|Njemačke]], [[irska|Irske]], [[Balkan]]a, [[kipar|Kipra]], [[turska|Turske]] i [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]].

*Hronike* se vijekovima priznaju kao glavni izražaj [[viteštvo|viteške]] kulture Engleske i Francuske u 14. vijeku. [[Froissart]]ovo djelo sagledava se kao jedno od životnog značaja za obaviješteno razumijevanje evropskog 14. vijeka, naročito Stogodišnjeg rata. Međutim, današnji historičari također prepoznaju da *Hronike* imaju i mnoge nedostatke kao historijski izvor: sadrže netačne datume, imaju pobrkanu geografiju, daju netačne procjene veličina vojski i gubitaka u ratu i potencijalno su pristrasne u korist autorovih pokrovitelja.

Froissart se ponekada ponavlja ili opisuje naizgled nevažne teme. Ipak, njegovi opisi bitaka su živahni i privlačni. Za ranije periode Froissart je zasnivao svoj rad na ostalim postojećim hronikama, ali njegova vlastita iskustva, kombinirana sa onima intervjuiranih svjedoka, snabdijevaju dosta detalja kasnijih knjiga. Iako Froissart možda nikada nije bio u bici, posjetio je [[Sluys]] 1386. kako bi vidio pripreme za invaziju Engleske. Bio je prisutan tokom drugih značajnih događaja kao što su krštenje [[Richard II od Engleske|Richarda II]] u [[Bordeaux]]u 1367. godine, krunisanje kralja [[Charles V od Francuske|Charlesa V od Francuske]] u [[Rheims]]u 1380. godine, vjenčanje [[Jean, vojvoda Berryja|vojvode Jeana od Berryja]] i [[Joan II, grofica Auvergnea|Jeanne od Boulogne]] u Riomu i veseli ulazak francuske kraljice [[Isabeau od Bavarske]] u Pariz, oboje 1389. godine.

Sir [[Walter Scott]] jednom je primijetio da je Froissart imao "veličanstveno malo suosjećanja" za "lopovske neotesance." Istinito je da Froissart često izostavlja priču o običnim ljudima tog vremena, ali to je većinom posljedica njegovog izloženog cilja da ne piše generalnu hroniku već historiju viteških podviga koji su se desili za vrijeme ratova između Francuske i Engleske. Ipak, Froissart nije bio ravnodušan prema utjecaju ratova na ostatak društva. Njegova Knjiga II mnogo se fokusira na narodne ustanke u različitim dijelovima zapadne Evrope (Francuska, Engleska i Flandrija) i u tom dijelu *Hronika* autor često pokazuje dobro razumijevanje faktora koji su utjecali na lokalne ekonomije i njihov efekat na društvo u cjelini; također se čini da je imao mnogo suosjećanja za stanje siromašnijih slojeva gradskih populacija Flandrije.

*Hronike* su vrlo opširno djelo: sa svojih gotovo 1,5 miliona riječi, spadaju u najduža djela napisana u francuskoj prozi u kasnom srednjem vijeku. Objavljena je nekolicina modernih potpunih izdanja, ali je tekst štampan od 15. vijeka pa nadalje. [[Enguerrand de Monstrelet]] nastavio je *Hronike* do 1440. godine, dok je [[Jean de Wavrin]] dodao velike dijelova istog u svoje vlastito djelo. U 15. i 16. vijeku Hronike su prevedene na danski, engleski, latinski, španski, talijanski i danski. Tekst Froissartovih Hronika očuvan je u više od 150 rukopisa, od kojih su mnogi ilustrirani, neki opsežno.

== Pozadina ==

[[Jean Froissart]] potiče iz [[Valenciennes]]a u [[grofovija Hainaut|Grofoviji Hainaut]], na zapadnom vrhu teritorija [[Sveto rimsko carstvo|Svetog Rimskog carstva]], na granici sa Francuskom (sada se nalazi u Francuskoj). Čini se da je potekao iz onoga što bi se danas nazivalo srednjom klasom, ali je proveo dosta svog odraslog doba na dvorovima i preuzeo je svjetonazor feudalne aristokratije kasnog srednjeg vijeka, koja je isprva činila njegovo čitateljstvo. Čini se da je zarađivao za život pisanjem i svojevremeno je bio značajan francuski pjesnik. Barem pri kraju života preuzeo je [[sveti zavjet]] i primao je unosan [[beneficijum]].

Prvo je napisao rimovanu hroniku za englesku kraljicu [[Philippa od Hainaulta|Philippu od Hainaulta]], koju joj je ponudio 1361. ili 1362. godine. Tekst njegovih najranijih historijskih djela, koje je Froissart sam spomenuo u prologu svojih *Hronika*, obično se smatraju izgubljenim, ali neki naučnici tvrde da bi se rukopis iz 14. vijeka koji sadrži rimovanu hroniku, čiji se fragmenti sada čuvaju u bibliotekama u Parizu i Berlinu, mogao identificirati kao takozvana 'izgubljena hronika'.

== Sinopsis ==


Neki od važnih događaja zabilježenih u *Froissartovim hronikama*:

*'Knjiga I** 1322–1377
* [[Edward II od Engleske|Edward II]] svrgnut i uspon [[Edward III od Engleske|Edwarda III]] (1327)
* Smaknuće [[Hugh Despenser Mlađi|Hugha Despensera Mlađeg]] (1326)
* Pohod [[Edward III od Engleske|Edwarda III]] u Škotskoj (1327)
* Vjenčanje [[Edward III od Engleske|Edwarda III]] sa [[Philippa od Hainaulta|Philippom od Hainaulta]] (1328)
* Potraga [[Edward III od Engleske|Edwarda III]] za saveznicima u Niskim Zemljama protiv [[Philippe VI od Francuske|Philippea VI od Valoisa]]
* Pohod Thiérache (1339)
* [[Bitka kod Sluysa]] (1340)
* [[Opsada Tournaija (1340)]]
* [[Rat za bretonsko naslijeđe]] (1340-1364)
* Pohod [[grof Derbyja|grofa Derbyja]] u [[gaskonja|Gaskonji]] (1344-1345)
* [[Bitka kod Crécyja]](1346)
* [[Opsada Calaisa(1346)|Opsada Calaisa]] (1346-1347)
* [[Bitka kod Neville's Crossa]] (1346)
* [[Bitka kod Winchelsea]] (1350)
* [[Bitka kod Poitiersa (1356)]]
* [[Étienne Marcel]] vodi pobunu trgovaca u [[Pariz]]u (1358)
* [[Žakerija]] (1358)
* [[slobodno društvo|Slobodna društva]]
* Pohodi [[Edward Crni Princ|Crnog Princa]] na jugu Francuske
* Pohod Edwarda III na Rheims (1359-1360)
* [[Ugovor iz Brétignyja]] (1360)
* Smrt kralja [[Jean II od Francuske|Jeana II od Francuske]] (1364)
* [[Bitka kod Cocherela]] (1364)
* [[Bitka kod Auraya]] (1364); kralj [[rat za bretonsko naslijeđe|Rata za bretonsko naslijeđe]]
* [[Kastiljski građanski rat]] (1366-1369): pohodi [[Edward Crni Princ|Crnog Princa]] na Iberijskom poluotoku; [[Bitka kod Nájere]] (1367); [[Bitka kod Montiela]] (1369)
* [[opsada Limogesa|Pljačka Limogesa]] (1370)
* Bitka kod Chizéa (1373)
* Smrti Crnog Princa i Edwarda III (1377); uspon [[Richard II od Engleske|Richarda II]]

**Knjiga II** 1376–1385
* [[zapadna šizma|Veliki raskol]]
* [[Bitka kod Roosebekea]]
* [[Seljački ustanak u Engleskoj|Seljački ustanak]] u Engleskoj
* Vjenčanje [[Charles VI od Francuske|Charlesa VI]] sa [[Isabeau de Bavière|Isabellom od Bavarske]]

**Knjiga III** 1386–1388
* Francuske pripreme za prekinutu invaziju Engleske
* Konačni [[sudski dvoboj]] naređen od strane francuskog suda između [[Jean de Carrouges|Jeana de Carrougesa]] i [[Jacques Le Gris|Jacquesa Le Grisa]]
* [[Richard II od Engleske|Richard II]] u sukobu sa svojim ujacima
* [[Bitka kod Otterburna]]

**Knjiga IV*' 1389–1400
* [[Bal des Ardents]] na festivalu u čast [[Isabeau de Bavière|Isabelle od Bavarske]]
* Turnir u [[Smithfield, London|Smithfieldu]] održan od strane [[Richard II od Engleske|Richarda II]]
* Smrt [[Gaston III od Foix-Béarna|Gastona III od Foix-Béarna]]
* Ludost [[Charles VI od Francuske|Charlesa VI]]
* Richard II svrgnut i uspon [[Henry IV od Engleske|Henrika IV]]
* [[Bitka kod Nikopolja]] i masakr zarobljenika

== Sastav i izvori ==
Froissart je počeo sa pisanjem Knjige I očuvane hronike u prozi nekada nakon 1370. godine, ali možda i tek 1379-1381, moguće na zahtjev [[Robert de Namur|Roberta de Namura]], kojem je posvećena najranija verzija. U prologu te verzije proznog teksta, Froissart je opravdavao svoje novo preduzeće svojom željom da se poboljša u odnosu na svoje prve pokušaje da napiše historijski prikaz ranih godina Stogodišnjeg rata. Naročito je nijekao svoju raniju rimovanu hroniku, čija tačnost, priznao je, nije uvijek bila tako dobra koliko važna pitanja poput rata i viteškog junaštva zahtijevaju. Kako bi poboljšao kvalitet i historijsku tačnost svog djela, Froissart je obznanio svoju namjeru da sada slijedi kao svoj glavni izvor *Vrayes Chroniques* [[Jean Le Bel|Jeana Le Bela]], koji je ispoljio jaku kritiku o stihu kao pogodnom načinu ozbiljnog pisanja o historiji. Froissart je također koristio druge tekstove, kao što je *Život Crnog princa* [[Chandos Herald|Chandosa Heralda]], naročito za pohod [[Edward Crni princ|Crnog princa]] u Španiji 1366-1367. Nadalje, unio je neke službene dokumente u svoj tekst, uključujući i čin [[omaž|*hommagea*]] od strane kralja [[Edward III od Engleske|Edwarda III]] francuskom kralju [[Philippe VI od Francuske|Philippeu VI]] (1331) i englesku verziju [[Ugovor iz Brétignya|Mirovnog ugovora iz Calaisa]] (1360).


Le Bel je napisao svoju hroniku za [[Jean od Beaumonta|Jeana, lorda Beaumonta]], ujaka [[Philippa od Hainaulta|Philippe od Hainaulta]], koji je podržavao [[Isabella od Francuske|kraljica Isabella]] i [[invazija Engleske (1326)|pobunu]] koja je dovela do uklanjanja Edwarda II 1326. godine. Jean od Hainaulta također je sudjelovao u nekoliko ranijih bitaka [[stogodišnji rat|Stogodišnjeg rata]], prvo na engleskoj strani, potom na Francuskoj. Njegov unuk, [[Guy II od Blois-Châtillona|Guy II, grof Bloisa]], kasnije je postao glavni pokrovitelj Froissartovih *Hronika*. Sam Jean Le Bel je u svom djelu izrazo veliko divljenje prema Edwardu III, u čijem se [[bitka za Stanhope Park|pohodu na Weardale]] protiv Škota iz 1327. također borio. Iz svih tih razloga Froissart je visoko cijenio Le Belovu hroniku kao pouzdan izvor informacija o događajima koji su doveli do izbijanja rata između Francuske i Engleske i o ranim fazama Stogodišnjeg rata. Usporedba Froissartove Knjige I sa Le Belovim djelom pokazuje da je u ranim dijelovima *Hronika* (do c.1360) Froissart često direktno kopirao i razvijao vrlo velike dijelove Le Belovog teksta.

Čini se da je Froissart napisao nove koncepte za Knjigu I, koja pokriva period do 1378/1379, u različito vrijeme. Naučnicima je danas nekoliko od tih različitih verzija poznato prema jedinstvenim rukopisima koji su prenijeli njihove tekstove, kao što su 'Amiens', 'Valenciennes' i 'Rim' verzije Knjige I, tako nazvane prema rukopisima koji su se čuvali u općinskim bibliotekama Amiensa i Valenciennesa i u [[vatikanska biblioteka|Vatikanskoj biblioteci]]. Takozvana 'Rim' verzija Knjige I, od koje je očuvano samo manje od pola (pokrivajući period do c.1350), nesumnjivo je najnovija verzija: napisana je pri kraju Froissartovog života, najranije u kasnoj 1404. godini. Prethodila ju je 'C' verzija Knjige I, napisana nekada između 1395. i 1399. godine, koja se dugo smatrala izgubljenom; 'C' verzija zapravo je očuvana u vidu jednog rukopisa koji se sada nalazi u [[biblioteka Newberry|Biblioteci Newberry]] u Chicagu.


Naučnici su mnogo raspravljali o redoslijedu ostalih verzija. Do sada nije postignut koncenzus koji obuhvata sve verzije i njihove odnose, iako većina specijalista sada smatra da su verzije 'Amiens' i 'Valenciennes' nastale prije takozvane 'B' redakcije. Verzija 'Amiens' i skraćena verzija Knjige I ([http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b9061593n/f3.item Pariz, BnF, fr. 10144]) vjerojatno su napisane u periodu 1384-1391, ali se čini da je verzija 'Amiens' nastala prije njih dvije. Redakcija 'B' je verzija Knjige I koju je uredio S. Luce za Société d'Histoire de France i koja predstavlja ono što se često smatra 'standardnom' verzijom Knjige I. Sam Luce bio je uvjeren da je verzija 'B' predstavljala najranije dovršeno stanje Knjige I i da je ona prema tome prethodila tekstu 'Amiens'. Dokazi iz teksta, međutim, ukazuju na datum stastavljanja u ili ubrzo nakon 1391. godine, dakle sigurno nakon verzije 'Amiens'.

Prva verzija druge knjige Froissartovih *Hronika*, koja, kako se čini, prema autorovom mišljenju nikada nije bila odvojena knjiga već nastavak koji je pokrivao period 1378-1385, vjerojatno za dovršena tokom kasnih 1380-ih. Ne čini se da se zasnivala na već postojećim hronikama i stoga je u potpunosti Froissartovo vlastito djelo. Knjiga II, međutim, uključuje proširen izvještaj o flamanskoj pobuni protiv grofa u godinama 1379-1385, koji je Froissart prethodno sastavio kao odvojen tekst i koji je poznat kao *Hronika Flandrije*. Froissart je uključio nekoliko službenih dokumenata u svoju *Hroniku Flandrije*, koji su se također držali u Knjizi II *Hronika*, uključujući tekst [[Mir u Tournaiju|Sporazuma u Tournaiju]] (1385) kojim je ponovo uspostavljen mir između flamanskih gradova i njihovog grofa.

Kao što je slučaj i sa Knjigom I, čini se da je Froissart također ponovo napisao kasnije knjige svojih *Hronika*. Pored *Hronike Flandrije*, opstale su barem tri autorske verzije Knjige II. Većina rukopisa Knjige II sadrže jednu od dvije ranije verzije, koje imaju gotovo identičan tekst, osim manjeg broja poglavlja u kojima postoje značajne razlike. Rukopisi te dvije ranije verzije pružili su osnovu za sva moderna izdanja.

Također postoji kasnija verzija Knjige II, koja datira iz poslije 1395. godine i očuvana je samo u rukopisu iz Newberryja koji također sadrži 'C' verziju Knjige I. Newberryjska verzija Knjige II je znatno drukčija od ostalih poznatih verzija i nesumnjivo je rezultat opširne autorske prerade teksta, što je uključivalo dodavanje važnog materijala koji se ne javlja u ostalim verzijama. Tekst iz Newberryja još uvijek nije potpuno uređen i djelimično je prepisan za [http://www.hrionline.ac.uk/onlinefroissart/browsey.jsp?GlobalMode=facsimile&img0=&pb0=Chi-2_1r&GlobalWord=0&div0=ms.f.transc.Chi-2&disp0=pb&GlobalShf=&panes=1&NavDiv0=ms.f.transc.Chi-2&NavBy0=shf&NavPb0=Chi-2_1r&NavMsch0=Chi-2_1&NavShf0=Chi-2_SHF_2C-4&NavGo=Go Froissart Online] .

Prva verzija Knjige III, koja obuhvata period od 1385. do 1390. godine, ali u koju također spada opširna retrospektiva na ranije periode, moguće da je završena 1390. ili 1391. i predstavlja onu koja je pronađena u gotovo svim očuvanim rukopisima. Druga verzija postoji u vidu jednog rukpisa (Pariz, Bibliothèque nationale de France, MS fr. 2650). Ta druga verzija vjerojatno je kasnije prerada od strane samog Froissarta: slijedi uzorak koji se može vidjeti u različitim autorskim verzijama Knjige II, sa mnogim poglavljima koja su ostala ista i nekim poglavljima koja su u velikoj mjeri ponovo pisana.

Knjiga IV, čiji tekst seže do 1400. godine, ostaje nepotpuna i vjerojatno je, poput verzije 'Rome' Knjige I, napisana nakon 1404. godine. Nagao prekid Knjige IV vjerojatno se može objasniti Froissartovom smrću, do koje je možda došlo dok je pisao taj dio *Hronika*. 


Knjiga IV prenesena je u 21 rukopisu, koji predstavljaju jednu jedinstvenu autorsku verziju. Tekst pokazuje tragove prerade od strane 'korektora', koji nije bio autor već neko ko je pripremao tekst, moguće autograf, za reprodukciju. Za razliku od ostale tri knjige *Hronika*, čini se da je Knjiga IV ostala nepoznata dugo vremena, dok nije otkrivena u drugoj polovini 15. vijeka, kada su stvorene prve rukopisne kopije tog teksta, a on počeo kružiti u dvorskim krugovima [[vojvoda Burgundije]].

== Iluminirani rukopisi ==
*Hronike* su gotovo odmah bile popularne među plemstvom, a mnogi rukopisi bili su skupocjeno iluminirani. U prvoj četvrtini 15. vijeka pariški trgovci knjigama stvorili su mnoge ilustrirane kopije Knjige I, kao i neke kopije Knjiga II i III. Gotovo polovina tih očuvanih kopija može se povezati sa specifičnom *libraire*, zvanom Pierre de Liffol. Na tim se kopijama može primijetiti rad nekoliko umjetničkih ruku, ali čini se da se dva anonimna slikara minijatura ističu kao redovni saradnici u Liffolovoj proizvodnji: [[Boethius majstor]] i [[Giac majstor]].

U burgundijskim Niskim Zemljama od oko 1470. došlo je do određenog oživljavanja interesovanja za *Hronike* i neki od najskupljih ciklusa flamanske iluminacije stvoreni su u svrhu ilustriranja Froissartovih *Hronika*. Nekoliko potpunih kopija četiri knjige, kao i svi ilustrirani rukopisi iz Knjige IV, potiču iz tog perioda. Dok su ranije ilustracije većinom prilično jednostavne i šablonske, sa ukrašenim pozadinama, veće slike tog kasnijeg perioda često su pune detalja i imaju opsežne prikaze krajolika, enterijera ili gradova u svojim pozadinama. Većina prikazanih slika potiče iz tog perioda. Jedna od najraskošnije iluminiranih kopija bila je ona [[Louis od Gruuthusea|Louisa od Gruuthusea]], [[flamanci|flamanskog]] plemića, iz 1470-ih. Četiri sveska [[Froissart Louisa od Gruuthusea (BnF Fr 2643-6)|te kopije]] (BnF, Fr 2643-6) sadrže 110 minijatura koje su naslikali neki od najboljih umjetnika iz [[Bruges]]a tog doba. Među njima je [[Loiset Lyédet]], koji je identificiran kao slikar koji je stvorio minijature u prva dva sveska. Oni u trećem i četvrtom svesku pripisani su saradnji između [[majstor Antonija od Burgundije|majstora Antonije od Burgundije]], [[majstor Dresdenskog molitvenika|majstora Dresdenskog molitvenika]] i [[majstor Margarete od Yorka|majstora Margarete od Yorka]]. Mnoge od prikazanih ilustracija potiču iz te kopije.

== Napomene ==


== Dodatna literatura ==
* Jolliffe, John. *Froissart's Chronicles* (London: Faber & Faber, 2012)

== Vanjske poveznice i literatura ==

*[http://www.hrionline.ac.uk/onlinefroissart/index.jsp Froissart online] 
*Jean Froissart, *Chronicles*, [[Penguin Classics]], 1978  (sa gotovo 500 stranica čak je i ovo samo izvod).
*[http://www.maisonstclaire.org/resources/chronicles/froissart/froissartschronicle.html Hronike Engleske, Francuske, Španije, itd.]  Nastavljeni projekat umrežavanja čitavog prevoda [[Thomas Johnes|Thomasa Jonesa]] iz 1805. 
*[http://www.nipissingu.ca/department/history/muhlberger/froissart/tales.htm *Froissartove priče*] - izvodi iz izdanja 1849. prevoda Thomasa Johnesa (1805).
*[http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/browse-mixed-new?id=FroChro&tag=public&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed *Froissartove hronike'']  - izvodi iz Harvard Classics prevoda Johna Bourchiera, lorda Bernersa iz 1910.
*Opsežna bibliografija koju je prikupio dr Godfried Croenen
*Puno izdanje Froissartovih hronika u 12 svezaka, preveo Thomas Johnes