Milan Durman

**Milan Durman** (ćirilica: Милан Дурман; Gornji Javoranj kraj Dvora na Uni, 18. oktobra 1902. – Sarajevo, 13. aprila 1941.) bio je istaknuti jugoslovenski revolucionar, književnik, istoričar, a kasnije građanski političar, iz redova hrvatskih Srba. Dvadesetih je bio jedan od vodećih članova SKOJ-a, a sa Komunističkom partijom raskinuo je u vreme Narodnog fronta, te je od 1937. godine bio jedna od vodećih ličnosti Samostalne demokratske stranke (SDS).

Bio je jedan od prvih jugoslovenskih marksističkih teoretičara fašizma, aktivni učesnik Sukoba na književnoj levici i autor prve studije o Buni Matije Gupca iz socijalističke perspektive. Poginuo je tokom nacističkog bombardovanja Sarajeva 1941. godine.

## Biografija

Rođen je u Gornjem Javornju, opština Dvor na Uni, 18. oktobra 1902. godine, u etnički srpskoj i relativno imućnoj porodici. Otac Vaso bio je šumar, a majka Milka, rođ. Gagić, bila je domaćica. Pučku školu završio je u rodnom mestu 1913. godine, a malu realnu gimnaziju u Bosanskom Petrovcu 1919. godine.

### Skojevac

Nakon završene realne gimnazije, sedamnaestogodišnji Durman seli se u Zagreb, gde završava višu gimnaziju, i potom upisuje Pravni fakultet. Tokom studija, upoznaje mladog komunistu i studenta filozofije Akifa Šeremeta, koji postaje njegov blizak prijatelj i politički mentor. Zahvaljujući uticaju Šeremeta, Durman postaje član SKOJ-a, najverovatnije 1920. godine. U proleće 1922. godine, bio je jedan od osnivača prve ilegalne štamparije SKOJ-a u Zagrebu, a u junu je prvi put uhapšen, zajedno sa Stjepanom Cvijićem i Jankom Mišićem.

U novembru 1922. godine, Durman piše svoje prvo istaknutije teorijsko delo. U časopisu *[[Milan Ćurčin|Nova Evropa]]* objavljuje članak "Radnička klasa i fašizam", u kojem direktno vezuje fašizam za opasnost od socijalističke revolucije, te tvrdi da se fašistički pokreti pojavljuju tamo gde je država preslaba da se sama od sebe odupre organizovanom radničkom pokretu. Stoga jasno identifikuje fašizam kao klasni pokret buržoazije. Međutim, situacija u Kraljevini SHS je, po njegovom mišljenju, malo drugačija: u njoj fašističke organizacije, pored klasne, imaju i etničku dimenziju, odnosno "treba da suzbijaju i zahtjeve i onih nacija ili plemena čiji se interesi kose sa interesima one nacijonalističke buržoazije u čijim je rukama državna vlast." Tipično za tadašnje komuniste, Durman prihvata ideologiju "narodnog jedinstva", prema kojoj su Srbi, Hrvati i Slovenci tri "plemena" jednog istog naroda, te narastajući sukob između njih identifikuje kao sukob hrvatske i slovenačke buržoazije sa srpskom radi ostvarivanja "ravnopravnije" ekonomske eksploatacije u državi. "Jugoslovenski fašizam" identifikuje sa "srpskim fašizmom", jer tvrdi da fašizam, kao paradržavni instrument sile, uvek odražava interese klase koja drži političku vlast, a politička klasa koja upravlja Kraljevinom SHS sastoji se od srpske buržoazije.

Krajem 1922. godine, Durman postaje direktno uključen u sukob unutar rukovodstva SKOJ-a. Sukob se ticao organizacionog pitanja partije: deo skojevaca smatrao je da SKOJ, kao i KPJ, treba da bude organizovan po centralističkom principu, dok je deo mladih komunista, uključujući i Durmana, smatrao da organizaciju treba organizovati po federalističkom principu, gde će zagrebačka partijska organizacija biti nezavisna od centrale u Beogradu. Predstavnici KPJ, Đuro Cvijić, Simo Miljuš i August Cesarec, došli su na sastanak sa omladincima i pokušali da ih ubede u neophodnost stvaranja centralizovane organizacije. Dok se deo Skojevaca složio, grupa koju su predvodili Durman, Stanko Dragić i Antun Mavrak, suprotstavila se partijskoj centrali.

Zlatko Šnajder rešio je početkom 1923. godine da sazove oblasnu konferenciju SKOJ-a za Hrvatsku, na kojoj bi se spor rešio. Međutim, situacija je eskalirala i dogovor nije postignut. Umesto toga, SKOJ je raspustio zagrebačku organizaciju i isključio Durmana i Mavraka. Dragić se stavio na stranu centrale SKOJ-a, ali se Durmanu i Mavraku pridružio Stjepan Zinić. Njih trojica su onda počeli da prave novu organizaciju, koju su nazivali "Komunistička omladina" i počeli da pripremaju njen statut. 1. maja 1923. godine, otcepljena organizacija pokrenula je i novine *Omladinska borba*, pod Durmanovim uredništvom.

Istog meseca, Durman odlazi u Beč da prisustvuje Drugoj zemaljskoj konferenciji KPJ, u nadi da će ubediti partiju u ispravnost svojeg gledišta i da će stariji komunisti prihvatiti Komunističku omladinu kao legitiman deo KPJ. Međutim, desilo se suprotno, i partijska centrala ubedila je Durmana u ispravnost političke linije njegovih suparnika iz SKOJ-a. Već 15. juna, *Omladinska borba* piše o okončanju svog sukoba sa partijom i završenju unutarpartijskog spora. Durmanova organizacija utapa se u Savez radničke omladine Jugoslavije, legalno krilo zabranjenog SKOJ-a, a *Omladinska borba* postaje njegovo legalno glasilo. List će izlaziti do 15. januara 1924. godine, kada je zabranjen na osnovu Zakona o zaštiti države. Durman je bio urednik poslednjeg broja.

### Komunistički organizator

Durman nakon toga više nije bio na vodećim pozicijama u SKOJ-u, ali je postao bitan deo komunističke organizacije u Zagrebu i okolini. U aprilu 1924. godine, Durman je isključen iz legalne komunističke organizacije, Nezavisne radničke partije Jugoslavije, zbog "nepravilnosti u vezi sa materijalnim poslovanjem lista", verovatno *Omladinske borbe*. Zbog ovoga je podneo žalbu Trećem kongresu KPJ u Beču 1926. godine, koji ga je vratio u partiju.

Uprkos ovom isključenju iz NRPJ, Durman je i dalje aktivno radio u organizacijama bliskim KPJ. U jesen 1924. godine, u Zagrebu je formiran Gradski komitet Međunarodne crvene pomoći, udruženja koje pomaže uhapšenim revolucionarima i njihovim porodicama. Durman je postao jedan od članova Komiteta. Postaje i deo Kostufre - Komunističke studentske frakcije na Zagrebačkom sveučilištu, koja se bavila marksističkim obrazovanjem studentkinja i studenata, radničkim organizovanjem, pa čak i ilegalnim tehničkim radom partije, kao što je štampanje literature i lažnih dokumenata. 1925. godine, služio je vojsku u Sarajevu i stekao čin rezervnog pešadijskog potporučnika. Doktorirao je pravo 1926. godine. Iste godine boravi u Lušci Palanci, rodnom mestu sekretara KPJ Sime Miljuša, koji je tu bio prognan, dok se u Banjoj Luci redovno druži sa Veselinom Maslešom. Na desetogodišnjicu Oktobarske revolucije, organizuje izlet u Markuševec, gde pred stotinjak studenata i radnika drži govor o značaju Ruske revolucije.

1927. godine istupa kao kandidat Hrvatskog studentskog ekonomskog bloka (HSEB) na izborima za upravu Jugoslavenskog akademskog potpornog društva (JAPD), organizacije koja je materijalno pomagala siromašne studente i funkcionisala kao svojevrsni studentski parlament. HSEB je zajedno okupljao komuniste i pristalice Seljačko-demokratske koalicije, odnosno Hrvatske seljačke stranke (HSS) Stjepana Radića i Samostalne demokratske stranke Svetozara Pribićevića. Nakon što je ova opoziciona lista dobila izbore za JAPD, uprava Sveučilišta i policija raspisali su nove izbore, na kojima je delu studenata oduzeto pravo glasa da bi pobedila pro-vladina lista. 

U periodu od 1923. do 1929. godine, Durman će biti hapšen čak šest puta zbog komunističke aktivnosti.

### Marksistički intelektualac

Nakon što je krajem 1927. godine zabranjena Krležina *[[Književna republika]]*, pojavila se potreba za pokretanjem novog prokomunističkog kulturnog časopisa. Komunisti se tada fokusiraju na *Kritiku*, od ranije prokomunistički orijentisan časopis koji je svakako već uređivao komunista Stevan Galogaža. Durman postaje jedan od istaknutijih autora *Kritike* sve do njene zabrane kada je uvedena Šestojanuarska diktatura.

Od 1931. godine, Milan Durman postaje urednik časopisa *Književnost*, takođe bliskog povezanog s Krležom. Na tom položaju ostaće sve do 1939. godine. 1933. godine, Durman i Božidar Adžija (koji je te godine napustio socijaldemokrate i učlanio se u KPJ) preveli su knjigu Maxa Beera *Opća historija socijalizma i socijalnih borbi*. Prevodio je još i dela Davida Rjazanova, Georgija Plehanova, Petra Kropotkina i Jevgenija Preobraženskog.

Durman je bio jedan od aktivnih učesnika polemika na književnoj levici. 1931. godine je učestvovao u polemici o socijalnoj književnosti. U članku u časopisu *Stožer*, Durman tvrdi da je sam pojam "socijalna književnost" pleonazam jer se književnost ne može razdvojiti od društvenog konteksta u kom se pojavljuje. Stoga pokušava da ponudi jasniju definiciju "socijalne književnosti", i iznosi tvrdnju da je socijalna književnost ona književnost koja se svesno stavlja u službu savremenih naprednih društvenih pokreta. Međutim, nastavlja Durman, usled nedovoljno razvijene ekonomske baze jugoslovenskog društva, ni njegova nadgradnja, poput književnosti, nije dovoljno razvijena, i u najboljem slučaju može biti malograđanska, ali ne i proleterska. Galogaža će se u osnovi složiti sa ovim gledištem, ali će se Durmanu suprotstaviti Bogomir Herman, koji će u istom broju napisati da je Durmanovo gledište zapravo suviše determinističko i mehanicističko, te da zapravo ne predstavlja materijalizam kao što Durman to misli. Istovremeno, Durman kontinuirano piše afirmativno o Galogaži, koji je, po njegovom mišljenju, prešao put od "dešperatera i razočaranog romantika" do umetnika čija dela pokazuju "optimističko povjerenje u budućnost i boljitak čovječanstva, koje je uvijek rezultat solidno izgrađenog i naučno fundiranog nazora na svijet." Durman piše i o potrebi za novom "seljačkom literaturom", koja ne idealizuje život na selu, ni iz nacionalističko-folklorističke perspektive, ni iz građanske-romantičarske perspektive, nego prikazuje realne probleme seoskog stanovništva te epohe.  Svoj kredo je najbolje sumirao u članku "Književnost koja nije umjetnost već potreba":

Sa takvom teorijskom osnovom, Durman je prirodno bio i bitan učesnik dve najveće književne kontroverze početkom tridesetih, kada su marksistički teoretičari napali prvo Miloša Crnjanskog, a potom čak i Miroslava Krležu. U skladu sa svojim već ranije istaknutim uverenjem da pri oceni pisca treba uzeti u obzir i njegove lične osobine, zaključuje da Crnjanski nije samo reakcionar čije umetničko stvaralaštvo je vredno uprkos njegovim političkim stavovima, nego čovek čije lično ponašanje i privatan život ga diskvalifikuju i kao pisca. Kao i Bogomir Herman, Durman je napao alarmizam Crnjanskog o "kolonizaciji" domaće književnosti koju vrše "strane knjige", odbacivši primedbe Crnjanskog kao nacionalizam i pokušaj ličnog obračuna sa suparnicima na književnoj sceni.

Mnogo kontroverzniju poziciju Durman zauzima 1933. godine, kada podržava Hermana u njegovom napadu na Krležu. Herman je, naime, optužio Krležu da je napustio pozicije socijalne književnosti zarad larpurlartizma, i izjavio da kritikuje Krležu sa "krležijanskih" pozicija, odnosno da uzima inspiraciju iz Krležinog izričitije marksističkog perioda da osudi njegovo stvaralaštvo sa početka tridesetih. Durman, koji je godinu dana ranije izričito hvalio Krležu kao deo trojca socijalne literature zajedno sa Galogažom i Cesarcem, složio se da je Krleža napustio estetske i filozofske stavove kojih se držao neposredno nakon Oktobarske revolucije. Njegova podrška Hermanu pokazuje i da njihova prethodna debata nije bila lične, nego intelektualne prirode, te da je doživljena kao drugarska kritika, a ne zluradi napad. Međutim, sa Krležine strane, kritika je itekako shvaćena lično, te je 1934. godine partija aktivno intervenisala da se sukob sa Krležom zaustavi. U leto te godine, sa Durmanom i Krležom se u nekoliko navrata, kao posrednik, sastao Josip Broz i na kraju ih ubedio da prestanu sa međusobnim napadima i optužbama. Kada je krajem tridesetih došlo do druge polemike sa Krležom, koja se zapravo vrtela oko političkog problema Staljinovih čistki, Durman se držao po strani. Već oko 1937. godine je, po tvrdnjama Stanka Lasića, zauzeo pomirljiviji stav prema pitanju socijalne literature, "zastupajući neku srednju liniju".

U drugoj polovini tridesetih, Durman se profilisao kao jedan od prvih istoričara - istraživača nacionalno-revolucionarnog pokreta mladih Jugoslovena, Srba i Hrvata, koji su se na početku druge decenije 20. veka suprotstavili habzburškoj vlasti, i mnogi od kojih će postati poznati komunisti. Durman tako piše prve studije o Đačkom štrajku 1912. godine i neuspešnom pokušaju atentata na bana Slavka Cuvaja u junu 1912. godine, koji je izvršio Luka Jukić. Planirana je da napiše i knjigu *Jukićev atentat*, koja nikada nije bila objavljena. Durman je opširno pisao o Cesarcu, kojeg je dobro lično poznavao, i koji je bio jedan od organizatora atentata. O Cesarcu je Durman govorio:

### Prelazak u Samostalnu demokratsku stranku

U periodu Narodnog fronta dolazi do raskida Durmana sa Komunističkom partijom Jugoslavije. Prelazi u tabor građanske opozicije i pridružuje se Samostalnoj demokratskoj stranci, glavnoj partiji hrvatskih Srba. Njegov prelazak na pozicije svojevrsnog agrarizma, ili čak agrarnog socijalizma, predstavlja objavljivanje njegove studije *Hrvatska seljačka buna 1573.* 1936. godine. U knjizi, Durman izričito postavlja sebi zadatak da seljački pokret Matije Gupca pokaže sa klasne tačke gledišta i kao prvenstveno revolucionarni seljački pokret. Identifikovao je povećanu militantnost seljaštva i pojavu seljačkih buna sa prodiranjem ranih kapitalističkih novčanih odnosa u centralnoevropske krajeve u 16. i 17. veku. Kao i lenjinisti tog doba, Durman je video u nacionalnim borbama u nerazvijenim zemljama izraz klasnog nezadovoljstva seljaštva, te je hrvatski nacionalni pokret identifikovao sa klasnom borbom seljaštva na teritoriji Hrvatske.

Durmanovi zaključci, međutim, nisu bili marksistički. Dok su komunisti pretpostavljali da će, uprkos seljačkoj većini, glavni motor te klasne borbe biti proletarijat i Komunistička partija, Durman dolazi do zaključka da su stvarni nastavljači borbe Matije Gupca zapravo HSS-ovci, i da "pokret hrvatskog seljaštva (...) danas pod vodstvom Dr. Mačeka postizava svoju kulminaciju." Dok je ovo bilo u skladu sa njegovim ranijim viđenjem Jugoslavije kao nerazvijene zemlje sa malom radničkom klasom, izraženom tokom diskusija na književnoj levici, sad je Durman sasvim napustio uverenje da takva radnička klasa u stanju da bude ikakav motor društvenog progresa, te je zaključio da će taj zadatak pasti na seljaštvo. Komunisti će ovo gledište Durmana žestoko kritikovati. Masleša će knjigu pohvaliti kao "istoričarski rad", ali će izraziti neslaganje sa njenim analitičkim delom i zaključcima o HSS-u kao nastavljaču tradicija seljačkih buna u Hrvatskoj. Po Masleši, Durman je zanemarivao razliku "između revolucionarnih pokreta u feudalizmu i seljačkih pokreta u doba kapitalizma".

U martu 1937. godine Durman se prvi put pominje kao član SDS-a. Osim toga, blisko je sarađivao sa srpskom zemljoradničkom levicom i sa Hrvatskom seljačkom strankom. Bio je aktivan u akcijama solidarnosti sa Španskom Republikom za vreme Španskog građanskog rata. Vođa zemljoradničke levice, Dragoljub Jovanović, o Durmanovom trošku je putovao u Španiju i u njegovom časopisu *Književnik* potom objavio tekst o svojim utiscima. Durman je bio i potpisnik "Pozdrava intelektualaca Jugoslavije španskom narodu". Kroz akcije solidarnosti Španiji, bio je u kontinuiranoj vezi s komunistima: 1938. godine, *Književnik* je objavio odlomak iz buduće knjige *Španjolski susreti* njegovog dugogodišnjeg prijatelja Augusta Cesarca. Moguće je da je upravo zahvaljujući Durmanu Cesarec održavao dobre odnose sa SDS-om i objavljivao svoje tekstove u novinama samostalaca. Uprkos ovom prijateljskom odnosu, Durman je insistirao da SDS mora voditi politiku nezavisnu od KPJ. U jesen 1939. godine, u kotaru Udbina, pokušava da suzbije uticaj komunista koji su se infiltrirali u lokalnu organizaciju SDS-a. 

Od februara 1939. godine, Durman je bio sekretar SDS-ove kulturno-prosvetne organizacije "Seljačko kolo". U skladu sa prelaskom na pozicije agrarizma, Durman je izrazito uvažavao Francusku revoluciju kao proces koji je ukinuo feudalizam i doneo konačno oslobođenje francuskog seljaštva. Još 1936. godine, pisao je da je Gupčeva buna bila "osuđena na neuspjeh" jer je bila ispred svog vremena, ali je njene ideale ostvarilo francusko seljaštvo počevši od 1789. godine. Stoga je u julu 1939. godine bio organizator SDS-ovog obeležavanja 150. godišnjice Pada Bastilje, i napisao je feljton o Francuskoj revoluciji. U svom referatu na kongresu "Seljačkog kola" u decembru 1939. godine, Durman ovako predstavlja svoju viziju seljačke politike, gde seljaštvo predvodi inteligencija:

Komunisti Durmanu tada zameraju elitizam, a rad "Seljačkog kola", nezavisnog od HSS-ove "Seljačke sloge", kritikuju kao tragično deljenje srpskog i hrvatskog seljaštva po etničkoj osnovi. Durman je u neku ruku odgovorio na ove optužbe kroz svoju odbranu Sporazuma Cvetković-Maček, čiji je bio vatreni pristalica. Na partijskom zboru u Slavonskoj Požegi u martu 1940, kao izaslanik Glavnog odbora SDS, Durman je, osvrćući se na kritike srpskih nacionalista zbog saradnje SDS-a sa HSS-om, izjavio da je srpsko-hrvatsko jedinstvo, ostvareno kroz osnivanje Banovine Hrvatske, jedini garant stabilnosti i opstanka Kraljevine Jugoslavije.

U svom poslednjem članku, napisanom u februaru 1941. godine, Durman je izričito rezimirao svoju ideologiju srpsko-hrvatskog jedinstva: 

### Pogibija i nasleđe

Bio je veren sa doktorkom Anu Pšorn. Kada je izbio Aprilski rat, zajedno sa ostatkom rukovodstva SDS-a, odlučio je da se povuče u Crnu Goru. Poginuo je na Ilidži kraj Sarajeva, 13. aprila 1941. godine, tokom nacističkog bombardovanja, i tamo je i sahranjen.

Njegova dela su posthumno bila zabranjena u Nezavisnoj državi Hrvatskoj. Vrlo često je, još za života, napadan kao dogmatičar, naročito zbog svog kritičkog odnosa prema Krleži tridesetih. Vaso Bogdanov pisao je da je Durman "najodgovorniji za malograđansku dezorijentiranost časopisa" *Književnik*. Nakon raskida sa KPJ i prelaska u SDS, Otokar Keršovani će izrazito kritički pisati da su "pokušaji" Durmana da se bavi istoriografijom sa klasne tačke gledišta bili "čisto revizionistički i diletantski".

Uprkos ovim negativnim ocenama savremenika, u socijalističkoj Jugoslaviji, Durman je bio često citiran izvor za naučne radove o Seljačkoj buni 1573. i nacionalno-revolucionarnom pokretu omladine do 1914. Ipak, bio je upamćen i cenjen prvenstveno kao prevodilac i polemičar. Kada je bio predmetom kritike, to je bilo pre svega zbog toga što je kao jedan od učesnika sukoba na književnoj levici napadao Krležu. Istoričar književnosti Stanko Lasić ocenjivao je Durmanovo nasleđe uglavom negativno, videći ga kao dogmatu i opisujući ga kao "vrludajućeg socijalnog literata". Sa druge strane, pored prilično mehaničkih stavova po nekim pitanjima, Durman je u drugim pokazao izrazitu fleksibilnost: Jelena Lalatović istakla je da je, upravo u trenutku "staljinizacije" radničkog pokreta, kada su komunisti odbacivali ranije marksističke tradicije, Durman odlučio da prevede Plehanovljev klasik *Umetnost i socijalni život* na srpskohrvatski.

## Najvažnija dela

* *Protiv destruktivnih elemenata u zemlji* (1919, Rukopisna ostavština Miroslava Krleže, Nacionalna i sveučilišna knjižnica u Zagrebu)
* "Radnička klasa i fašizam". ''Nova Evropa'', Knjiga VI, broj 9 (21. novembar 1922), 270-272.
* "N. Ognjov: Dnevnik Kostje Rjabceva (Narodna knjižnica, Beograd)", *Književnik* 6 (1930), 279-281.
* "Umjetnost i društvo", *Književnik* 8 (1930), 354-360.
* "Stevan Galogaža: Novele", *Književnik* 4 (1931), 175-177.
* "Pseudosocijalne tendencije u našoj književnosti", *Stožer* 5 (1931), 138–143.
* "Slučaj Miloša Crnjanskog", *Književnik* 4 (1932), 158-160.
* "Književnost koja nije umjetnost već potreba", *Književnik* 9 (1932), 321-328.
* [''Hrvatska seljačka buna 1573.'' (Zagreb: Zadružna štamparija, 1936).](https://rizospastis.memoryoftheworld.org/Milan%20Durman/Hrvatska%20seljacka%20buna%201573%20(61)/Hrvatska%20seljacka%20buna%201573%20-%20Milan%20Durman.pdf)
* "Jukićev atentat na Cuvaja", *Književnik* 5 (1937), 177-185.
* "Historijski značaj Jukićevog atentata", *Književnik* 6 (1937), 225-235.
* "Hrvatska pod komesarijatom", *Književnik* 11-12 (1938), 540-552.
* *Čehoslovački zbornik: Č. S. R. 1918-1938: književnost, umjetnost, muzika, film, politički, privredni, socijalni i kulturni život* (Zagreb: Književnik, 1938).
* "Đački štrajk 1912.", *Književnik* 2 (1939), 69-81.
* *Pjesmarica za narod* (Zagreb: Zadružna štamparija, 1939).

## Reference

### Literatura
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*