Renesansa

**Renesansa** (doslovno, preporod) je razdoblje u kulturi i historiji Europe koje ide od 1492. do 1563., iako nije lako odrediti njegove točne vremenske granice, jer se to razdoblje postupno najavljuje, postupno razvija i postupno nestaje. U uskom slislu riječi renesansa se veže za umetnost koja je označila prekid sa srednjim vekom i nastanak novog pojma čovječijeg bića te njegovog odnosa prema svemiru. Vremenski se određuje od 14. veka u Italiji do 16. veka u ostatku Evrope. Ona je jedan od najkrupnijih pokreta u kulturi zapadne Evrope, koji je doveo do preokreta u nauci, filozofiji, književnosti i likovnim umjetnostima. Italija je zemlja u kojoj je umjetnost renesanse našla svoj najviši izraz, jer je u njoj najprije došlo do razvoja gradova i gomilanja bogatstva u pojedinim gradanskim porodicama.

Usporedo sa materijalnom, razvijala se i duhovna kultura koja se izrazila u sve večem interesu za antičku umjetnost. Nosioci te nove kulture bili su humanisti koji su kulturu usmjerenu prema čovjeku suprotstavljali skolastičkoj nauci i teologiji. Za talijanske humaniste središte univerzuma više nije bio bog, vec čovjek, univerzalno obrazovani humanist, predstavnik novčane i intelektualne elite. Humanisti su sakupljali i proučavali antičke rukopise, učili grčki i latinski jezik, istrazivali ostatke antičke arhitekture i skulpture. Razvijena samosvijest i samopouzdanje omogučili su im da slobodno biraju uzore, koje nalaze u antici i prirodi, donose zaključke i da ih analitički obrađuju. Stvoreno je racionalno i naučno shvačanje svijeta i ojačala je individualnost talijanskog i europskog građanina. Zasnovana na empirijskom doživljaju svijeta i kritičkom odnosu prema autoritetima, renesansa je oslobodila bujicu stvaralačke energije prvo u Italiji i Nizozemskoj, a zatim u Njemačkoj i Francuskoj.

Svijet u kome je stvoren renesansni umjetnik bio je mnogo složeniji od svijeta njegovih prethodnika. Umjetnik ne samo da je bio prijatelj humanista, filozofa i književnika, vec je i sam bio univerzalno obrazovan i svestran stvaralac. Mnogi su bili istovremeno arhitekti, kipari, slikari, naučnici i pjesnici. Upučeni na prirodu, proučavali su optiku i ustanovili zakonitosti linearne i zračne perspektive. Značajan predmet proučavanja umjetnika bilo je i ljudsko tijelo, njegova anatomska struktura, zakoni pokreta i proporcije od kojih zavisi njegova ljepota.

Predstavnici renesanse u Italiji su Leonardo Da Vinci, Rafaello, Sandro Botticelli, Michelangelo....

## Pojam

Ovaj pojam je prvi put upotrebio italijanski istoričar umetnosti Đorđo Vazari 1550. godine za označavanje umetnosti koja je nastala u XIII veku. Pojam je iz prevoda francuskog jezika koji je upotrebio francuski istoričar Žil Mišle, a prešao je u široku upotrebu zahvaljujući švajcarskom istoričaru, Jakobu Burhardu u XIX veku.

U skorije vreme postoje određene sumnje u ispravnost termina „renesansa“ primenjenog na vizuelne umetnosti u momentu rađanja moderne Evrope. Bukvalna primena ove reči, koja je u svojim korenima trebalo da izrazi povratak antičke umetnosti nakon vekova u zaboravu i konstruisanje novih umetničkih formi na osnovu nje, postala je polemična nakon otkrića koja pokazuju linije kontinuiteta između umetnosti antičkih civilizacija i onih iz perioda srednjeg veka. Međutim, ne može se ignorisati gomila pisanih dokaza epohe o umetničkim delima, koji bez sumnje pokazuju brigu perioda renesanse oko postizanja koherentnosti u svojim realizacijama. Ti pisani dokazi nemaju presedan u ranijim vekovima. Pisci renesanse su bili ubeđeni da mogu identifikovati određeni progres u umetnosti koji je pravio značajnu razliku između njihove epohe i epoha koje su joj prethodile. Taj osećaj, ili bolje zadatak, odnosno postojanje određenih ciljeva za koje se trebalo boriti i izboriti, čine da se još jednom vratimo samim umetničkim delima u potrazi za određenom potvrdom tog samopouzdanja koje je vidljivo u komentarima prvih kritičara i poštovalaca renesansnih dela koji su o njima govorili.

Analizom stvari više je nego očigledno da su vizuelne umetnosti renesanse postale vodič jednog novog izraza određenih ideala koji se tiču čoveka i društva, a u isto vreme predstavljaju jednu novu viziju verovanja hrišćanske vere, preko jednog zajedničkog vokabulara ljudskog iskustva koji dele tadašnji posmatrači umetničkih dela. Umetnost renesanse je odličan primer kako traženje idealizovane forme ujedno može biti i jedan duhovni izazov koji posmatraču donosi jedno osećanje božije savršenosti preko savršenstva idealizovane ljudske figure ili proporcija jedne građevine. Preliminarni i najvažniji period ovog iskustva bio je period ponovnog ispitivanja prirode od strane umetnika, kojima su sada predočeni novi zahtevi koji se tiču tehničkog umeća i estetskog suda. Literatura koja je o umetnosti pisana u periodu između XIV i XVI veka, takođe pokazuje da je pogled na umetnike kao društvena i kretivna bića doživeo značajne promene kao posledica njihovog uspeha, tako da je pred sami kraj renesanse lični stil jednog umetnika bio isto toliko važan kao i njegovo tehničko umeće ili sposobnost da izvrši jednu narudžbu, kako bi postao priznat u javnosti kao majstor. Moguće je da više ne verujemo u anonimnost srednjovekovnog umetnika, ali fragmentirani dokazi koji o njemu postoje, nude jednu nekompletnu sliku kada ih se uporedi sa famom umetnika renesanse i mesta koje zauzima u literarnim tradicijama umetničke kritike perioda.

Uzrok konfuzije i diskreditovanja pojma renesanse, u mnogim situacijama, treba tražiti u njegovim zloupotrebama koje su se često radile u širem evropskom kontekstu. Izvan Italije, primenjivao se ne samo na period u kom se, na jedan selektivan način, usađuju površinski kvaliteti italijanske renesanse, naročito ornamenti u umetničkim stilovima drugih regiona, nego takođe na ranije periode u kojim se, kako u Italiji tako i u drugim regionima Evrope, rade drugačije stvari. Na primer. Nije moguće niti treba uvek tražiti paralelizme kroz Evropu XV veka u nečemu što možemo identifikovati kao jedan zajednički „stil“, nego treba tražiti jedan zajednički pristup usmeren ka širenju mogućnosti umetničkog izraza uopšte. U vreme XV veka, kako u Italiji tako i u Flandriji, umetnici su pažljivo posmatrali svet koji ih okružuje stvarajući nove tehnike kako bi prikazali svoja otkrića. Uspostavljanje forme medalje kao podloge za portrete i alegorije, zahvaljujući Italijanu Antoniju Pisanelu, pripada istoj epohi u kojoj Van Ajk, na severu Evrope, primenjuje svoju tehniku slikarstva u ulju, koja je najverovatnije bila najsavršenija tada poznata tehnika u Evropi, predstavljajući sa najvećom mogućom preciznošću svoje opservacije sveta koji ga je okruživao.

Za vreme dužeg perioda, koji se kreće od početka XIV pa do početka XVI veka, postoje dva stila međunarodnog karaktera: jedan koji zovemo internacionalna gotika, i drugi koji označava procvat jedne nove kulture u Italiji, koja će se proširiti na ostale delove Evrope nakon 1500. godine. Prvi je u vezi sa procvatom jednog zajedničkog stila koji se bazirao na ideji Evrope kao jedne jedinstvene hrišćanske imperije, čiji su se zajednički ciljevi izrazili kroz naizmenične pozive na krstaške ratove za oslobađanje zemalja istočnog Sredozemlja, kune hrišćanstva, od okupacije „nevernika“. Drugi je u vezi sa jednom Evropom koja se sastoji od agresivnih nacionalnih država, čiji je imaginarni horizont prevazilazio granice Evrope, obuhvatajući trgovinu i nove kolonije na tek otkrivenim prekookeanskim teritorijama. Oba stila su se razvila na bazi jedne zajedničke kulture, a širili su se putem metoda i protokola dvorova u razmeni umetničkih dela — i, zašto ne reći, samih umetnika — kao diplomatskih poklona među vladarima. Početkom XVI veka ta situacija se upravo menjala, kako bi se usvojio jedan novi oblik distribucije uslovljen dolaskom reformacije.

Ako se smatralo, u jednom opštem smislu, da je Italija glavni scenario renesanse, to je zato što se upravo tu nalazi najveća koncentracija umetničkih dela i rukopisa o njima; u celini, čine jedan kumulus vrlo koherentnih dostignuća. Nedostatak pisanih komentara sa severa Evrope XV veka i uništavanje jednog većeg dela umetničkog nasleđa rođenog na severu, kroz viševekovne verske sukobe, čine da linije njegove evolucije budu zamagljenije. Moćni gradovi-države poznog srednjeg veka bili su pokrovitelji umetnika kako bi se podsticala proizvodnja predmeta koji su, u širem smislu, bili važan vodič za propagandu u korist vladara, vlada i lokalnih korporacija. Crkva je takođe tražila umetničko ulepšavanje svojih građevina u svakoj lokalnoj zajednici, kako bi uvećala svoj prestiž pred svojim komšijama. Tako se rodio jedan umetnički duh koji se bazirao na suparništvu među gradovima-državama i među pokroviteljima i korporacijama koji su u njima postojali. To je ohrabrivalo razmenu znanja i umeća kada bi to prilike zahtevale.

## Nastanak i prilike
Nastanak renesanse se obično stavlja u prostor severne Italije za kraj XIII veka. Od XII veka je u mnogim gradovima severne Italije rastao prosperitet izazvan prekomorskom trgovinom. Najveći trgovački centri bili su Đenova, Venecija i Firenca. Pod uticajem ratova među nemačkim carevima i Papstvom u Italiji nije tokom srednjeg veka postojala centralna država koja bi oduzimala politički i privredni prioritet gradovima.

Ovi uslovi, privredni prosperitet i relativna politička sloboda, uticali su na postanak novog tipa renesansnog čoveka. Uporedo egzistencija kulturnih centara i centara moći se manifestuje i u podsticajima u umetnosti u kojoj su se vladari i moćni ljudi mogli prezentovati.

## Tipične odlike

Slikari preporoda rešavaju sve više probleme dubine prostora, i oseća se sistematski put koji sve više vodi ka traženju treće dimenzije u prostoru. Još uvek preovlađuje slika u temperi. To je slikarstvo još uvek religiozne sadržine. Kasnije 30—40-ih godina 15. veka pojavljuje se tehnika slikanja uljanim bojama koju je jedan mladi slikar iz Italije preneo iz Holandije gde je ona bila poznata. U prvom periodu teži se ka volumenu koji je bio postavljen modelovanjem i senčenjem da bi se dobio utisak prostora. Kasnije slikar ostavlja modelovanje da bi se prešlo na pikturalno rešavanje volumena. Slike imaju monumentalni karakter. Kasnije će se razvijati slikarstvo i u manjim dimenzijama ali sa razrađenim finim tonovima. Svetitelji i Božanstva se kreću u savremenim prostorima, a kasnije se gubi i oreol i stiče se utisak da su to živi ljudi. Vidimo da slikari slikaju i poznate ličnosti, a neretko među njih stavljaju i svoj portret, to je osvrtanje na sebe samoga i svest o sopstvenoj vrednosti. Neki slikari su se vremenom potpuno emancipovali od religiozne tematike.

Na slikama vlada mir i statika, prostor je slobodan. Nema jakog kontrasta boja, osvetljenje je jednako.
U pojedinim vrstama umetnosti nastajali su novi elementi, ali su neke odlike bile tipične za umetnost koju je stvarao renesansni čovek. To su:
* individualizam - čovek postaje svestrana i razvijena ličnost
* humanizam
* renesansa se okreće unatrag
* naučna osnova umetnosti - mnogi umetnici su se bavili anatomijom, optikom, tehnologijom, koje su upotrebljavali u svom stvaralaštvu (tipični primer je perspektiva u slikarstvu i odlivanje kipova u bronzi)
* realizam - iako su renesansni umetnici proklamovali vraćanje ka prirodi, njihov realizam se ticao upotrebljenih tema i javljuju se npr. novela ili komedija
* individualnost - nastaju autobiografije i autoportreti slikara i slikari potpisuju svoja dela
* nacionalizacija umetnosti
* sakupljaštvo
* mecenaštvo

## Rana renesansa u Italiji

Rana Renesansa () je prvo umetničko razdoblje renesanse koje traje kroz ceo 15. vek.

Italija je odigrala vodeću ulogu u razvijanju renesanse, i to prvenstveno grad Firenca, a zatim i Padova, Rim, Venecija … sve do početka 16. veka. kad se nastavlja razvoj u celoj Evropi. Društveno uređenje je sličilo onom u antičkoj Grčkoj, bilo je puno gradova-država koje su se utrkivale i ratovale jedna protiv druge. Ti gradovi-države razvijali su manufakturnu proizvodnju, trgovinu, geografska otkrića, štampu (Johan Gutenberg, 1440.) i nauku. Trgovina sa udaljenim krajevima ruši stare strahove od prostora i prirode kojim se sad pristupa na naučni način (manje kroz teološke dogme). Tako se razvijaju: matematika, medicina …; otvaraju se prvi univerziteti (Padova, i dr.).

Umetnici prvi put bivaju cenjeni i priznati kao stvaraoci. Renesansni čovek priznavao je da je razdoblje klasike nepovratno i mrtvo, a cilj mu je bio dostizati ga i preticati. U želji da se potpuno odbaci srednji vek i preporodi antika, u Evropi je počelo stvaranje modernog čoveka.
Predstavnici rane renesanse u Italiji su: Mazačo, Donatelo, Filipo Bruneleski itd.

## Visoka renesansa u Italiji

Visoka renesansa (ili *razvijena renesansa*, ) je kasna faza renesanse koja se odvija do prve polovine 16. veka.

Tokom 16. veka renesansa u Firenci nastavlja produkciju velikih umetnika; centar italijanske umetnosti je postao Rim, gde su ambiciozne pape Lav X i Papa Julije II slavili grad slaveći sebe.

U vreme kad se izrazito poštovao subjektivizam i individualizam svakoga umetnika, toliko da se stvarao kult genija, umetnici su želeli da se izražavaju posebno i da pritom ostavljaju poseban utisak na posmatrača dela. To je vreme kada je vladala ideja genijalnog umetnika, pojedinca nadahnutog od Boga, koji je bio uspešan u različitim vrstama umetnosti – univerzalni čovek (ital. *hommo universalis*). Visoku renesansu personifikuju, po mnogima, tri najveća umetnika svih vremena: Leonardo da Vinči, Mikelanđelo Buonaroti i Rafael.

## Rano holandsko slikarstvo

Kasna gotika ili Nordijska http://www.artcyclopedia.com/history/northern-renaissance.html renesansa, kako je nekad zovu, je umetnost koja se razvijala na severu Evrope u 15. veku.

Rano holandsko slikarstvo objedinjuje karakteristike kasne gotike sa novim renesansnim tendencijama. Ova slikarska škola se javlja u Flandriji. U to doba u Italiji renesansa uzima maha, a umetnost se budi i vraća čoveku. Rano holandsko slikarstvo ima svoje originalne karakteristike kao što su realizam, složeni simbolizam tema, pojava novih žanrova i upotreba uljanih boja. Nije slučajno da se ova umetnička revolucija odigrala baš u Holandiji, gde se razvila trgovina, nastalo blagostanje i bogatstvo, a građani nastojali da prodube i obogate svoje poglede na svet. Najznačajniji slikar ove epohe bio je Jan van Ajk. Holandski i italijanski slikari su kasnije uticali jedni na druge.

## Renesansa na severu

Renesansa na Severu označava umetnost visoke renesanse zapadne Evrope u 16. veku. Naziv „Severna“ je nastao da istakne razliku od izvorne, italijanske renesanse, koja se poistovjećuje s jugom Evrope.

Visoka renesansa se širi iz Rima u celu Evrope. Među apsolutističkim monarhijama glavnih evropskih država u svom bogatstvu, raskoši, feudalnih poseda, tuđih kmetova i opljačkanih vrednosti, prednjače kraljevi francuskih dinastija. Zahvaljujući brojnim kraljevskim brakovima, francuski kraljevi polažu pravo na druge zemlje, pa ratuju sa svima (Nizozemskom, Španijom, Engleskom, Napuljem …). Preko ratova u Italiji upoznaju se s renesansom i prihvataju je jer im omogućava gradnju palata, dvoraca, galerija, muzeja, trgova kakvih nije bilo u gotičkoj umetnosti severa. Uskoro ti uticaji dopiru do Nemačke, Engleske, a kasnije u doba baroka i do carske Rusije. Čak je Leonardo slikao na dvoru Luja XII.

## Venecijanska renesansa

Venecijanska umetnost ima specifičan vid umetnosti koja se ovde razvijala od doba romanike i gotika se ovde nikada nije razbuktala. Ovde je bilo i uticaja grčkog stvaranja i Vizantije, čiji se uticaj oseća u crkvi Sv. Marka, ali je svu svoju energiju ova škola usmerila na razvoj slikarstva.
Venecija nije pretpela one uticaje humanizma kojih je bilo u Firenci, Ticijan nije bio u onom složenom smislu humanista. Njegov je postupak intuitivne prirode. On slika bez želje da u slikarstvu napravi revoluciju. Spontanost jeste karakteristika venecijanskog slikarstva. Slikanje uljem je iz Nizozemske preneto po Vazariju, a u vreme kada je Jan van Ajk bio prognan i najpre prodire u Veneciju preko Anatola da Mesine, mladog slikara. U venecijanskoj umetnosti svetlost i boja ima veliki značaj i volumeni se definišu pomoću svetlosti. Ponajpre Đorđone, koji je bio Ticijanov učitelj, usvojio je definisanje volumena pomoću svetlosti i ono što je nazvao luminizam svojstveno je za njegov slikarski pristup. Na ovaj način inicira ono što će se u velikoj meri u impresionizmu pojaviti na jedan ipak sasvim drugačiji način. Ticijan je usvojio tehniku svoga učitelja pritom smanjujući tehniku poetičnog, koju je njegov učitelj unosio kao karakteristiku u svome delu.

U 15. veku jačaju gradovi kao Rim, a pogotovo Venecija koja je trgovinom, ratovima, ali i demokratskim izborima među vlastelom, te zahvaljujući prevlasti na Sredozemlju, postala najjača sila u Evropi. 1500. godine, na vrhuncu moći Venecije, niko nije slutio da je to i početak njenog kraja jer se trgovina već prebacivala na relaciju Evropa-Amerika (Kristifor Kolumbo je otkrio Ameriku 1492. godine).

Velika karakteristika venecijanske renesanse je boja, naime osvetljenje koje je presudno i prepoznatljivo u ovom stilu. Za razliku od „intelektualnog“ slikarstva Firence i Rima, u Veneciji je nastala umetnost u kojoj je boja važnija od linije. Venecijansko slikarstvo: Domeniko Venecijano, Đovani Belini, Ticijan itd.

## Širenje renesanse
U Francusku je renesansa dospela posredstvom francusko-italijanskih ratova na početku 16. veka. U pojedinim zemljama koje zahvata, renesansa se prilagođava mesnim prilikama, što se vidi na slikama srednjoevropskih renesansnih slikara Albrehta Direra i Hijeronimus Boša.

## Društveni status umetnika
U renesansi se menja društveni status umetnika. U srednjem veku ne poznajemo umetnika kao individualca. Oni su tada smatrani za zanatlije, a svoja dela nisu potpisivali. U renesansi umetnici nisu anonimni i neki imaju visoki društveni status. Đentile Belini dobio je kneževsku titulu od Fridriha III, a Ticijan je od Karla V dobio titulu viteza. Nekim od umetnika je pošlo za rukom da se obogate, ali ipak se držalo da su umetnici niskog porekla jer je njihova aktivnost zahtevala upotrebu manuelnog rada i nisu bili obrazovani. Neki od najznačajnijih umetnika tog doba su: Rafaelo Santi, Leonardo da Vinči, Mikelanđelo Buonaroti, Donatelo...

## Slikarstvo

Za razliku od arhitekture ili skulpture, nije se moglo inspirisati antičkim slikarstvom jer se iz antičkog slikarstva ništa nije sačuvalo i zbog toga se inspiriše antičkim reljefima. U 16. veku u Rimu su bile objavljene freske u Neronovoj zlatnoj palati ili Titovim termama.

Slikari renesanse reševaju sve više probleme dubine prostora i oseća se sistematski put koji sve više vodi ka traženju treće dimenzije u prostoru. Još uvek preovlađuje slika u temperi. To je slikarstvo još uvek religiozne sadržine. Kasnije 30—40-ih godina 15. veka pojavljuje se tehnika slikanja uljanim bojama koju je jedan mladi slikar iz Italije preneo iz Holandije gde je ona bila poznata. U prvom periodu teži se ka volumenu koji je bio postavljen modelovanjem i senčenjem da bi se dobio utisak prostora. Kasnije slikar ostavlja modelovanje da bi se prešlo na pikturalno rešavanje volumena. Slike imaju monumentalni karakter. Kasnije će se razvijati slikarstvo i u manjim dimenzijama ali sa razrađenim finim tonovima. Svetitelji i Božanstva se kreću u savremenim prostorima, a kasnije se gubi i oreol i stiče se utisak da su to živi ljudi. Vidimo da slikari slikaju i poznate ličnosti, a neretko među njih stavljaju i svoj portret, to je osvrtanje na sebe samoga i svest o sopstvenoj vrednosti. Neki slikari su se vremenom potpuno emancipovali od religiozne tematike.

### Tematika
U značajnoj meri je religioznog karaktera. Bila je prilika da se pokuša uvrštavanje nekih scena iz svakodnevnog života u religiozne teme i tako je „Madona sa Isusom“ bila predstavljana kao materinska ljubav, a predstavljana su i naga tela kada je trebalo slikati Adama i Evu. Novost je objavljivanje nekih novih žanrova kao što su portret, pejzaž i mrtva priroda.

### Tehnika
U slikarstvu se upotrebljavala perspektiva - slikari su naučili da predstavljaju prostor i njegovu dubinu. Neki umetnici su radili i sa bojom i predstavljali senke, kao npr. Leonardo da Vinči. Ovaj umetnik je i različito tretirao crtež koji u renesansnoj umetnosti služi za poboljšavanje slike i studirao je pokret, anatomiju i crte lica koje izražavaju emocije.

## Skulptura
Sa sačuvanom skulpturom iz antike je postala jedna od prvih umetnosti ovog doba, gde je došlo do promena u shvatanju u odnosu na srednjovekovnu skulpturu. Javlja se skulptura kao posebno delo - slobodnostojeća i umetnici uspešno savladavaju dramatizaciju scena, ekspresivnost u predstavljanju emocija ljudskog lica ili draperije. Veliki izazov su bile skulpture sa konjima i portreti i javljaju se biste poznatih ličnosti, a poznate su i sitne plastike i medalje.

## Arhitektura
U arhitekturi su nastale najveće promene i ona postaje jedna od umetnosti. Renesansni umetnici su se inspirisali delima iz antičke umetnosti, njihovom srazmernošću, jednostavnošću, pravilnom proporcijom i lepotom. Pored kamena, upotrebljavala se i opeka i mermer. Upotrebljavali su se stupovi, kolonade, svodovi i kupole, a stepenište je postalo poseban element u arhitekturi. Nastaju novi tipovi objekata kao gradske palate i gradske i prigradske vile.

Na početku 1401. godine Giberti i Bruneleski takmičili su se za radove na portalu Florentinske krstionice i tada je bitku dobio Bruneleski. Računa se da je na ovom konkursu učinjen ovaj prelaz prema renesansi. Sa Bruneleskijem zgrada nije savladala čoveka već je prvi put čovek proporcijom dolazio do zakona i prostora primenom matematike i, nadovezujući na metriku i modul romanike, dolazio do zakonitosti za razliku od slučajnosti u romanskom prostoru.

## Renesansa u književnosti

Književnost u renesansi odlikuje prihvatanje i oblikovanje antičkih oblika umetnosti (ep, lirika, satira, epigram, a u prozi: biografija, istorijska pripovetka, dijalog i literarno pismo). Sonet i novela, originalne tvorevine italijanske književnosti, osvajaju i druge književnosti. U renesansi se posebno neguje jezik, kao izraz nacionalne svesti koju je unapredio humanizam. Razvoj jezika u Italiji započinje Dante Aligijeri (De vulgari eloquentia).

## Renesansa u Italiji
Renesansa u Italiji se javlja u više gradova: u Firenci, Rimu, severnoj Italiji i Veneciji.
* **Firenca**
** *Arhitekte*
*** Filipo Bruneleski
*** L. B. Alberti
** *Slikari*
*** Mazačo
*** Fra Filipo Lipi
*** Botičeli
* **Rim**
** *Svestrani umetnici*
*** Mikelanđelo Buonaroti
*** Leonardo
*** Rafaelo 
* **Severna Italija**
** *Arhitekte*
*** Paladio
* **Venecija**
** *Sjajni koloristi*
*** Ticijan
*** Paolo Veroneze
*** Tintoreto

## Renesansa u Nemačkoj i Nizozemskim zemljama
Najveći predstavnik u Nemačkoj bio je Albreht Direr, a u Flandriji Jan van Ajk.

## Renesansa u Španiji
vidi El Greko

## Povezano
* Arhitektura renesanse

## Literatura

* H,W. Janson, Istorija umetnosti, Beograd 1962.
* Đina Piskel, Opšta istorija umetnosti, Beograd 1972.
* Dejiny umenia, Michael V, Altpatov, Martin 1976
* Enciklopedija likovnih umjetnosti, L.Z. FNRJ, Zagreb 1959.
* Mala prosvetina enciklopedija, Beograd, 1959.
* Svetové dejiny umenia, B.F. Groslier, Larusse, Praha 1996.
* Istorija drevne umetnosti, J.J. Vinkelman, Novi Sad 1996.
* Dejiny estetiky, Wladislaw Tatarkiewitz, Bratislava 1985.
* Dejiny umenia, Martyn Janek, Karel Thiry, Bratislava 1990.
* Kratak pregled istorije umetnosti, Milan Ružić, Sarajevo 1970.
* Slikarski pravci XX veka, Lazar Trifunović, Beograd, 1981.
* Jacob Burckhardt *The Civilization of the Renaissance in Italy* (1860), a famous classic; excerpt and text search 2007 edition; also complete text online
*Reynolds, L. D. and Wilson, Nigel *Scribes and Scholars: A guide to the transmission of Greek and Latin Literature* Clarendon Press, Oxford, 1974
* Bartlett, Kenneth, ed. *The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook* (2nd ed. 2011)
* Vincent Cronin (1969), *The Flowering of the Renaissance*, 
* Vincent Cronin (1992), *The Renaissance*, 
* Campbell, Gordon. *The Oxford Dictionary of the Renaissance.* (2003). 862 pp. online at OUP
* Davis, Robert C. *Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age.* (2011). 
* Ergang, Robert (1967), *The Renaissance*, 
* Ferguson, Wallace K. (1962), ''Europe in Transition, 1300–1500'' , 
* Fisher, Celia. *Flowers of the Renaissance.* (2011). 
* Fletcher, Stella. *The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530.* (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. *The Renaissance: An Encyclopedia for Students.* (2003). 970 pp.
* Hale, John. *The Civilization of Europe in the Renaissance.* (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated excerpt and text search
* Hall, Bert S. *Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics* (2001) excerpt and text search
* Hattaway, Michael, ed. *A Companion to English Renaissance Literature and Culture.* (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), *Renaissance Europe*, 
* Johnson, Paul. *The Renaissance: A Short History.* (2000). 197 pp. excerpt and text search
* Keene, Bryan C. *Gardens of the Renaissance.* (2013). 
* King, Margaret L. *Women of the Renaissance* (1991) excerpt and text search
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. * Renaissance Thought and its Sources* (1979) excerpt and text search
* Nauert, Charles G. *Historical Dictionary of the Renaissance.* (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. *Renaissance and Reformation* (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J. H. *The Italian Renaissance* (2001) excerpt and text search
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. *Art in Renaissance Italy (4th ed. 2011)
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. *Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England* (2007) 459p.
* A. L. Rowse|Rowse, A. L. *The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society* (2000) [http://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Rundle, David, ed. *The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance.* (1999). 434 pp.; numerous brief articles [http://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. *Renaissance Florence* (2005) [http://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html *The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902)] older essays by scholars; emphasis on politics
* Bouwsma, William J. "The Renaissance and the drama of Western history." *American Historical Review* (1979): 1-15. in JSTOR
*  Caferro, William. *Contesting the Renaissance* (2010)  excerpt and text search
* Ferguson, Wallace K. "The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis." *Journal of the History of Ideas* (1951): 483-495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. "Recent trends in the economic historiography of the Renaissance." *Studies in the Renaissance* (1960): 7-26.
* Ferguson, Wallace Klippert. *The Renaissance in historical thought* (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. "The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years," *Sixteenth Century Journal* Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp 182+
* Ruggiero, Guido, ed. *A Companion to the Worlds of the Renaissance.* (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. "A Postmodern Renaissance?" *Renaissance Quarterly* 2007 60(1): 1–24 in Project MUSE
* Summit, Jennifer. "Renaissance Humanism and the Future of the Humanities." *Literature Compass* (2012) 9#10 pp: 665-678.
* Trivellato, Francesca. "Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work," *Journal of Modern History* (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. *Palgrave advances in Renaissance historiography* (Palgrave Macmillan, 2005)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. *The Portable Renaissance Reader* (1977) excerpt and text search

## Vanjske veze

* Florence: 3D Panoramas of Florentine Renaissance Sites(English/Italian)
* Multimedia Exploration of the Renaissance 
* Virtual Journey to Renaissance Florence
* RSS News Feed: Get an entry from Leonardo's Journal delivered each day
* The Bagatti Valsecchi Museum 
* The Idea of the Renaissance 
* The Islamic Foundation of the Renaissance 
* Leonardo da Vinci, Gallery of Paintings and Drawings 
* Renaissance in the "History of Art" 
* The Society for Renaissance Studies