Dispneja

**Dispneja,** (), **glad za vazduhom, zaptiv, teškoća u disanju**, je nedostatak vazduha praćen subjektivnim osećajem otežanog disanja, kao posledica nesklada između ventilacije i potreba za vazduhom. To je generički termin kojim se označavaju mnogi patofiziološki poremećaji koji mogu da rezultiraju različitim kvalitetima respiratornih tegoba, i služe da bliže opišu određenu dijagnozu.

Veliki broj ljudi tokom svog života često nije svestan da pati od poremećaja disanja (ili dispneje). Različita fiziološka stanja mogu dovesti do neprijatnog osećaja nedostatka vazduha. Tako na primer svaki čovek ako počne da razmišlja o svom disanju odmah započinje sa malo dubljim disanjem, jer se kod njega javlja subjektivni osećaj dispneje. Osoba koja reaguju izraženim strahom, „neurozom srca“ i sličnim poremećajima, u određenim situacijama mogu da reaguju „emocionalnom dispnejom“, koja može biti toliko izražena, da imaju hiperventilaciju praćenu tetaničnim grčevima zbog alkaloze. Kod neadekvatno fizički pripremljenog organizma, dispneja može da bude i fiziološka pojava koja se javlja za vreme ili posle napora. Dispneja se doživljava na različite načini može biti zajednički simptom za veliki broj fizioloških stanja, ali i različitih bolesti, i zato često ima i mnogobrojnu etiologiju.,

## Etiologija
Sprovedena istraživanja iznose podatke da je dispneja prisutna u 21 do 78,6% bolesnika sa uznapredovalim tumorom pluća i kod preko 50% bolesnika u krajnjoj fazi AIDS, HOBP, bolesti srca i bubrega. Važno je istaći da dispneja nije ograničena samo na one koji imaju; rak, srčane ili respiratore bolesti. Veliki broj bolesnika sa neuro-mišićnim bolestima ima sniženu ventilaciju zbog poremećaja u funkciji mišića ili neuro-mišićnom prenosu: osećaj paralize koji sprečava ventilaciju i deluje zastrašujuće. Uznemirenost, anksioznost i nesanica, dodatno može da proizvede začarani krug poremećaja ponašanja i stres kako za bolesnika tako i za njihovu porodicu i staratelje.

Etiološki faktori koji dovode do dispneje mogu se podeliti u 4 velike kategorije, (među kojima su pulmološki i kardiološki faktori najzastupljeniji);,
  

## Mehanizam nastanka

Iako mehanizami dispneje nisu u potpunosti proučeni, neki opšti principi su istraženi i trenutno se smatra da postoje tri glavna uzroka koja doprinose razvoju dispneje;
 
* Aferentna signalizacija, (prenošenje signala sa senzora-receptora (hemoreceptora i mehanoreceptora) preko aferentnih vlakana neurona u centralni nervni sistem, na primer iz mišića u zidu grudnog koša, karotida i međukapilarnog prostora pluća).
* Eferentna signalizacija, (prenonašanja signala iz centralnog nervnog sistema duž vlakana motornih neurona do mišića, pluća i žlezda).
* Centralna obrada podataka u mozgu. Iako promena arterijske koncentracije kiseonika nemaju direktan uticaj na sam centar za disanje, centralna regulacija dobija podatke od hemoreceptora, koji reaguju na promenu acido-bazne ravnoteže zbog preomene koncentracije ugljen dioksida ili jona vodonika i nadražaja mehanoreceptore koji reaguju na razne „mehaničke“ nadražaje. Veruje se da centralna obrade podataka u mozgu, upoređuje, aferentne (prijemne) i eferentne (poslete) signale), i konstatuje njihovo "neslaganje", koje potom rezultira osećajem dispneje. Drugim rečima, dispneje nastaje kada ventilacija ne zadovoljava fizičke potrebe disanja (o čemu mozak obaveštava aferentna signalizacija), zbog neodgovarajućih signala koje je on preko eferentne signalizacije poslao organizmu.
 **: ''Normalno i disanja u toku dispneje [http://summit.stanford.edu/pcn/M07_Dyspnea/norma_breat_anim.html] ***</div></div>

==== Aferentna [[signal]]izacija ====

Aferentni signali senzornog [[neuron]]a su [[signal]]i koji se kreću prema [[mozak|mozgu]]. Aferentni neuroni su značajni u dispneji jer prenose signale koji potiču iz velikog broja izvora, uključujući [[organ]]e u [[Zajednička karotidna arterija|karotidama]], [[koštana srž|koštanoj srži]], [[pluća|plućima]], grudnom košu, mišićima. [[Hemoreceptori]] u karotidama i koštanoj srži daju [[Informacija|informacije]] o koncentraciji [[gas]]ova u [[krv]]i ; [[kiseonik|O]]<sub>2</sub>, [[ugljen-dioksid|CO]]<sub>2</sub> i [[Vodik|H]]<sup>+</sup>. U plućima, [[jukstakapilarni receptori (J)]] su osetljivi na intersticijalni [[ostrvo|otok]] i embolizaciju u plućnima, dok ostali mehanoreceptori (streč ili receptori na istezanje) signaliziraju suženje bornhija (bronhokonstrikctiju), a receptori u [[mišići|mišićnim]] vlaknima u zidu grudnog koša prenose [[signal]]e o stanju napetosti respiratorne muskulature. Aferentni signali prenose mozgu informacije; da oslabljena ventilacija dovodi do [[hiperkapnija|hiperkapnije]], da insuficijencija levog srca dovodi do [[ćelija|međućelijski]] otoka (i ometa [[razmena|razmenu]] [[gas]]ova), da [[astma]] izaziva sužavenje lumena [[pluća|bronha]] (bronhokonstrikciju koja ograničava protok vazduha) i da [[zamor]] [[mišići|mišića]] dovodi do neefikasnog rada [[fiziologija disanja čoveka|disajnih mišića]] što rezultrira pojavom subjektivnog [[emocije|osećaja]] dispneje.

==== Eferentna signalizacija ====
Eferentni signali motornog [[neuron]]a prenose [[signali|signale]] naniže na disajne mišiće, što povećava ili smanjujnje dubinu i učetsalost udaha (inspirijuma), i popravljaju ili pogoršavaju osećaj dispneje. Najvažniji respiratorni [[mišići|mišić]] koji prima signale je [[dijafragma]], a ostali respiratorni mišići su spoljni i unutrašnji međurebarni mišići, mišići [[trbuh]]a i ostali disajni mišići.

==== Centralna obrada [[podatak]]a u mozgu ====
Kad [[mozak]] primi, od aferentnog [[put]]a, informacije vezane za ventilaciju, on je u stanju da je uporedi sa trenutnim stepenom disanja koje je odredio pomoću prethodno poslatog eferentnog signala. Ako je nivo disanja neodgovarajući potrebama tela onda može doći do pojave dispneje. Veliki broj ljudi tokom svog [[život]]a često nije [[svest]]an da pati od poremećaja [[disanje|disanja]] (ili dispneje), ali je važno i napomenuti da postoji i psihološka komponenta dispneje, kada neki ljudi mogu da postanu svesni svog disanja u takvim okolnostima, tj. svesni su pojavi tipičnih oblika dispneje, i tada najčešće reaguju, [[anksioznost|anksioznošću]], [[strah]]om i [[panika|panikom]].

=== Izvor signala i funkcija receptora ===
U nastanku dispneja učestvuje veliki broj [[faktor]]a, (koji su izvor draži za mnogobrojne receptore - vidi tabelu);
* Poremećaj koncentracije [[gas]]ova u [[tkivo|tkivima]] i tečnostima ([[krv]], [[likvor]]).
* Povećana koncentracija [[ugljen-dioksid]]a u [[krv]]i i
* Smanjena koncentracija [[kiseonik]]a u [[krv]]i, [[ćelija]]ma i [[tkivo|tkivu]].
* Pojačan rad disajnih [[mišići|mišića]] da bi se obezbedila dovoljna količina [[kiseonik]]a, usled raznih [[strah]]ova, psihički poremećaja.



== Znaci-uzroci-prateći simptomi-dijagnostika ==
		


== Lečenje ==
=== Opšte mere ===
* *Smirivanje osobe sa dispnejom* - je prva mera, i njen cilj je oslobađanje od [[anksioznost]]i, [[strah]]a od gušenja, gušenja, umiranja u [[san|snu]] itd., od strane članova porodice, trenutno prisutnih osoba ili medicinskog osoblja. Osobe koje povremeno imaju snažne napade dispneje, bilo zbog bolesti ili anksioznog reagovanja moraju imati razrađen [[sistem]] pozivanja osoba koje će im pružiti psihičku ali i zdravstvenu [[pomoć]].
* *Pozicioniranje u najudobniji položaj* - obično je to sedenje u uspravnom položaju sa osloncem o naslon. To je dobro prihvaćen klinička metoda kod bolesnika sa ([[hronična opstruktivna bolest pluća|HOBP]]) koja sa promenom položaj tela umanjuje dispneju. Položaja tela koji povećava pritisak u stomaku može da značajno poboljša funkcije disajnih mišića. Naslonjen i nagnut unapred bolesnik poboljšava snagu inspiratornih [[mišići|mišića]], što smanjuje i dispneju u ([[hronična opstruktivna bolest pluća|HOBP]]).
* *Provetravanje prostorije* – uz primenu [[vazduh]]a iz [[ventilator]]a (sobnog ili iz [[klima uređaj]]a) i otvoranje [[prozor]]a pomaže bolesniku, jer mu pruža psihološko olakšanje.
* *Vežbe disanja* – bolesnike sa dispnejom se obučavaju u korišćenju vežbi disanja i drugih metoda opuštanja. Pravilnom obavljenom [[obuka|obukom]] bolesnici mogu da kontrolišu svoje [[simptom]]e, u toku rada i svakodnevnog [[život]]a što može da promeni [[percepcija|percepciju]], a time i [[tolerancija|toleranciju]] za dispneju.
* *Pravilan način života* – uz smanjenje nepotrebnih [[aktivnost]]i, ali uz što bolje organizovane i ravnomerne psihofizičke aktivnosti.
* *Pravilna ishrana* - sa malim čestim unosom pića i jela koji su podešeni prirodi bolesti i najbolje se podnose. Bolesnici sa [[rak]]om ili u krajnjoj fazi respiratornih bolesti moraju u [[prehrana|ishrani]] koristit i [[savet]]e [[dijetetičar]]a.
* *Alternativne metode* - [[akupunktura]] i [[hipnoza]] može pomoći nekim pacijentima, ali osnovani problem je što za njenu primenu ne dostaju uvek i dokazi.
* *Desenzitizacija* - ili izlaganje veće nego obično doživljavanju dispneje u bezbednom okruženju, ima za cilj da kod bolesnika povećava efikasnost za prevazilaženje [[simptom]]a i potencijalno povećavnje praga [[doživljaj]]a. Precizan mehanizam ovih promena u dispneji je nepoznat.





=== Farmakološka terapija ===
[[Lijek|Lekovi]] koji se primenjuju kao sredstvo za ublažavanje dispneje, svoje dejstvo ostvaruju promenom perceptivne osetljivosti (kod [[strah]]a i [[anksioznost]]i) ili zbog svojih respiratornih depresivnih efekata na disajni centar. Dve vrste lekova koji se najviše primenjuju u ovu svrhu su: [[opioidi#Opijati vs. opioidi|opijati]] i benzodiazepini ([[anksiolitici]]).

*'Opijati**

[[Opioidi#Opijati vs. opioidi|Opijati]] su poznati depresori respiratornog centra i koriste se za suzbijanje dispneje i kašlja. Uprkos korisnog dejstva opijata, njihova primena kod akutne dispneje nema dovoljno dokaza pa se oni ne preporučuju za redovnu upotrebu i u dužu primenu kod bolesnika sa dispnejom. Imajući u vidu dobro dokumentovana neželjena dejstva opijata, uključujući [[hiperkapnija|hiperkapniju]], respiratornu insuficijenciju, promenu psihičkog stanje, [[zatvor]], [[mučnina|mučninu]], [[povraćanje]], [[pospanost]], uz stalno povećanu toleranciju, oni zahtevaju oprez kada se oni primenjuju. Zato se ovi [[lijek|lekovi]] koriste izuzetno retko u lečenju dispneje.

**Benzodiazepini'''
Imajući u vidu zastupljenost anksioznosti u teškim oblicima dispneje benzodiazepini su veoma korisni jer ublažavaju paniku i anksioznost ako su one pristutne u dispneji, ali nisu od pomoći ako su panika i anksioznost odsutne. U ovu svrhu najčešće se koristi lorazepam u malim dozama. Duža upotreba benzodiazepinima može se primeniti i kod hronične dispneje. Terapija benzodiazepinima mora biti strogo individualna, posebno kod morbundnih sa anksioznim disajnim napadima panike, uz pažljivo praćenje pratećih reakcije i praćenje negativne efekata.

### Terapija kiseonikom
Pri proceni indikacija za primenu kiseonika, kod bolesnika sa dispnejom, pored parcijalnog pritiska kiseonika (PaO2) u arterijskoj krvi treba imati u vidu i sledeće činjenice;
* Da li je dispneja izazvana hipoksemijom akutna ili hronična?
* Da li je hipoksemija praćena hiperkapnijom?
* Da li je dispneja izazvana hipoksemijom udružena sa hipoksijom?
* Koja je osnovna bolest koja je dovela do hipoksemije praćene dispnejom?
Apsolutna indikacija za primenu kiseonika u bolesnika sa dispnejom je;
* parcijalni pritisak kiseonika (PaO2 manji od 60 mmHg (55-60 mmHg)
* saturacija (zasićenje) hemoglobina manja od 90%.
Primena kiseonika kod hroničnih poremećaja oksigenacije, sa dispnejom kao jednim od vodećih simptoma, preporučuje se u stanjima kod kojih je;
* PaO2 manji od 50-55 mmHg u budnom stanju
* PaO2 od 50-55 mmHg u budnom stanju, udružen sa hroničnim plućnim srcem ili sekundarnom eritrocitozom.
* PaO2 manji od 50 mmHg u toku spavanja, duži period (3-4 nedelje).
Primenom navedenih kriterijuma za izbor bolesnika za dugotrajnu terapiju kiseonikom, u stabilnom stanju, izdvajaju se dve grupe bolesnika;
* Prvu grupu čine bolesnici koji pored hiposemije imaju i hronično plućno srce ili sekundarnu eritrocitozu, odnosno kod kojih je hipoksemija jasno hroničnog tipa. Ova grupa ispunjava kriterijume za dugotrajnu terapiju kiseonikom.
* Drugu grupu čine bolesnici sa hipoksemijom bez drugih znakova hipoksije. Bolesnici iz ove grupe se prate 3-4 nedelje i ako se u razmaku od 7-10 dana najmanje dva puta registruje da vrednosti PaO2 nisu veće od 5 mmHg, od početne vrednosti, može se primeniti dugotrajna oksigenoterapija.
Jedan od primera primene kiseonika dat je u tabeli 2;

Izuzev u onim slučajevima kod kojih je dugotrajna primene kiseonika neophodna, terapiju kiseonikom treba shvatiti samo kao suptitucionu terapiju u kriznom stanju, dok se drugim terapijskim postupcima ne postigne poboljšanje osnovne bolesti i zadovoljavajuća oksigenacija tkiva.

## Povezano
* Apneja
* Hronična opstruktivna bolest pluća
* Hiperkapnija
* Hipokapnija
* J-receptori
* Trovanje kiseonikom
* Hipoksija
* Fiziologija disanja čoveka

## Galerija

## Literatura