Partizanske bolnice

**Bolnice u Narodnooslobodilačkom ratu**, poznatije kao **partizanske bolnice**, su bile zdravstvene ustanove formirane u toku oružane borbe u cilju lečenja ranjenika i bolesnika. Omogućile su vraćanje u borbu hiljada ranjenika i bolesnika.

U toku rata su uglavnom postojala dva osnovna tipa bolnica:
* nepokretne bolnice, vezane za određenu teritoriju,
* pokretne bolnice pojedinih jedinica.

## Sanitet u NOVJ

## Nepokretne bolnice

Nepokretne bolnice koje su se nalazile na slobodnoj teritoriji bile su u najvećem broju slučajeva javne tj. za njih je znalo i njima se služilo stanovništvo iz bliže i dalje okoline. Takve su bolnice u početku ustanka pa i kasnije u Srbiji, Bosni, Crnoj Gori i Hrvatskoj.

Bolnica u Užicu jedna je od prvih i veoma značajnih u 1941. godini. U nju su upućivani svi ranjenici i bolesnici sa slobodne teritorije, tako da ih je bilo 700–1.000 (ukljućujući i bolnice u Požegi i Čačku). Ova bolnica evakuisana je krajem novembra na Zlatibor.

Bolnica u Žabljaku organizovana je krajem novembra 1941. i postojala je oko šest meseci. Kroz nju je prošlo oko 500 ranjenika i bolesnika.
 
Bolnica u Foči od kraja januara do maja 1942., pored ostalog, zbrinula je borce promrzle u igmanskom maršu.

U Šekovićima bolnica radi od septembra 1941, a u Donjoj Trnovi u istočnoj Bosni od proleća 1943.

Bolnica u Petrovoj gori, je prva teritorijalna bolnica u Hrvatskoj, počela je da se gradi krajem septembra 1941. (održala se do kraja rata) sa odeljenjima: Kupinjak, Perna, Dunjak, Zbjeg, Skrad, Slunj, koja su ponekad delovala kao samostalne manje bolnice.

Bolnica na Bijelim potocima na planini Plješivici u Lici organizovana je 1942. kao i druge bolnice u Lici (Trnovac, Turjanski, Krbavica, Podlapac, Drežnica, Dobro Selo) i Baniji.

Bolnice u sastavu bosanskopetrovačkog bolničkog basena organizovane su u drugoj polovini 1942. u Bosanskoj krajini, većinom kao bolnice određenog profila (za teške, lake, zarazne ranjenike i bolesnike, rekonvalescente), ukupnog kapaciteta 1.000 do 1.500 ležaja. Na planini Klekovači bolnica Jasikovac za zarazne ranjenike, bila je aktivna od druge polovine 1942. do 13. februara 1943. Hospitalizovala je oko 700 bolesnika i ranjenika. Na Grmeču bolnice su igrađene kod Dobre Vode, kod sela Lastve hirurška bolnica, Suvaja, Skakavac sa centralnom apotekom, Smoljana. Bolnice su postojale i u selima Ataševac, Drinići, Slatina, Šobutovac, Bjelaj, Mišljenovac.

Poznata bolnica u Makedoniji bila je na planini Kožufu – Vlaški Kolibisa hirurškim (50–70 ležaja), internim (30 ležaja), zaraznim odeljenjem i odeljenjem za obolele od tuberkuloze. U toku završnih operacija u centralnoj Makedoniji 1944. formira se u selima Gornji Vranovci i Gornje Jabolčište bolnica Glavnog štaba NOV i PO Makedonije, u kojoj je pružena pomoć više od 800 ranjenih i bolesnih boraca.

Tajne bolnice građene su prvenstvo na prostorima na kojima, zbog većeg broja neprijateljskih uporišta odn. komunikativnosti terena, nisu mogli primeniti drugi načini zbrinjavanja povređenih i obolelih. Za njih je znao veoma mali broj ljudi, zapravo samo onoliko koliko je bilo neophodno za rad bolnice, a ranjenici i bolesnici su primani s posebnim merama predostrožnosti (noću preko javki kad ih je preuzimalo bolničko osoblje, danju sa zavezanim očima i sl.). Prilikom izgradnje vodilo se računa da budu što je više moguće prilagođene okolini, tako da se nisu primećivale ni sa udaljenosti od nekoliko koraka, obično u šumama ili na drugim pogodnim mestima.

Među najpoznatije bolnice u Sloveniji u prvom redu spada *Slovenačka centralna vojnopartizanska bolnica Kočevski rog* sa desetak odeljenja Jelen Breg, Jelen Žleb, Pugled, Spodnje Lšće, Zgornje Lašće, Stari Log, Vinice, Jelen Dol i Lesen Kamen, u krugu prečnika 10-15 -{km}- sa ukupnim kapacitetom od oko 300 ležaja. Slične su bile i bolnice na Pohorju, ali su ove bile delom ukopane u zemlju.

Karakter tajnosti bio je manje izražen u Slavoniji na Ravnoj Gori, Papuku i Krndiji uz koje su obavezno kopana i podzemna skloništa za smeštaj ranjenika i bolesnika u slučaju neposredne opasnosti. Krajem 1943. bilo je oko 25 takvih bolnica sa kapacitetom od ukupno 1.000 bolesnika.

Poseban tip tajnih bolnica jesu bolnice u Sremu („**F**“ – fruškogorska u selu Manđelos i u okolnim selima i „**P**“ – posavska u selu Karlovčić i okolnim selima), gde su ranjenici i bolesnici bili dodeljeni pojedinim domaćinstvima (po 2–3 ranjenika i bolesnika) koja su bila dužna da za njih izgrade tajna skloništa – baze.

Iako je bezbednost tajnih bolnica počivala uglavnom na tajnosti, bilo je i takvih kod kojoh se unapred mislilo, već prilikom biranja mesta za bolnicu i na mogućnost odbrane. Takva je bila bolnica Franja, jedna od bolnica 9. korpusa u blizini Cerknog, sagrađena u nepristupačnoj klisuri. Imala je ceo odbrambeni sistem (spoljna i unutrašnja linija sa minskim poljima, mitraljeskim gnezdima, te najzad odbranom samih ranjenika i bolesnika.)

## Pokretne bolnice

Pokretne bolnice, uglavnom su organizovane u jedinicama zbog stalnih pokreta i potrebe da se ranjenici i bolesnici što pre zbrinu. Statut sanitarne službe NOV i POJ usvojen na Petrovačkom kongresu u septembru 1942. godine, predviđao je se pri svakoj diviziji osnuje pokretna bolnica sa hirurškim, internim i zaraznim odeljenjem. Karakter pokretnih bolnica imale su katkad i brigadne ambulante, koje su povremeno sa sobom vodile desetine ranjenika i bolesnika. Za vreme pokreta i bolesnici su se kretali bilo pešice, na konjima, voženi na kolima (izuzetno automobilom ili železnicom) ili nošeni na nosilima.

Najveća i najvažnija pokretna bolnica u toku NOR-a je Centralna bolnica Vrhovnog štaba NOVOJ, formirana u toku Četvrte i Pete neprijateljske ofanzive, sa oko 3.500–4.000 ranjenika i bolesnika. Zbog nje je u blizini Prozora u februara 1943. vođena čuvena bitka za ranjenike.

Pored navedenih bolnica u zemlji izvestan broj partizanskih ranjenika, oko 12.500 bio je lečen i u savezničkim bolnicama u Italiji i na Malti.

## Zločini nad osobljem i ranjenicima

Prema prikupljenim podacima, u NOP-u je bio angažovan 3.081 lekar (od toga 319 lekarki). Poginulo je 213, od čega je velika većina ubijena izvan borbe. Ordenom narodnog heroja odlikovano je njih 9 (7 poginulih i 2 koja su preživela rat).

Nemci su posebno bezobzirno ubijali partizanske ranjenike, lekare i drugo sanitetsko osoblje. U toku pete neprijateljske ofanzive, prilikom napada na Košur ostao je da leži veliki broj ranjenika. Major Strecker, komandant 3. bataljona 738. puka je dao naređenje za likvidaciju svih nepokretnih ranjenika:

Juna 1943. godine u toku pete neprijateljske ofanzive četnici su klali partizanske ranjenike sa Sutjeske, pa su tada zaklali u selu Jelaču i Vrbnici dr Simu Miloševića i hrvatskog pesnika Ivana Gorana Kovačića.

Polovinom jula 1943. godine u celu Cikoti (istočna Bosna) četnici su otkrili 80 ranjenika prve proleterske divizije, oduzeli im oružje a sutradan doveli Nemce koji su ih poubijali, a zatim spalili.

Jula 1943. godine u Bišini (Birač) četnici su otkrili ranjenike prve i druge proleterske brigade i izdali ih Nemcima koji su ih poubijali.

Maja 1944. godine četnici Dragutina Keserovića pronašli su na Jastrepcu partizansku bolnicu pa su streljali 24 ranjenika i 4 bolničarke.

Maja 1944. godine četnici su otkrili u Semberiji partizanske bolnice i ubili oko 300 teških ranjenika.

## Literatura
* 
* 
* 
* 
* Gojko Nikoliš, Razvoj sanitetske službe u našoj armiji, Beograd 1947;
* K. Barila, Partizanske bolnice u Grmeču 1942. godine. Vojnoistorijski glasnik 1951.
* P. Lunaček, Udeo slovenačkog saniteta u NOB-u i njegov značaj za osnivanje medicinskog fakulteta, Vojno samitetski pregled 1951 3–4;
* A. Nik, Briga za ranjenike i bolesnike u uslovima partizanskog rata, Liječnički vijesnik 1951, 8–9;
* V. Volčjak, Bolnica Franja, Ljubljana 1960,
* M. Piletić, Partizanske bolnice na području Durmitora, Vojnoistorijski glasnik 1961;
* A. Šivic, Sanutetska služba Istre za vreme NOR-a, Beograd 1962;
* A. Štajner, Partizanske bolnice u zemunicamam Vojnosanitetski pregled 1964, 1;
* G. Žarković, Historija sanitetske službe NOV i POJ u Slaveniji, Slavonski Brod 1968,
* G. Kamčevski, Sanitetsk služba NOV Makedonije, Beograd 1971;
* Đorđe Dragić, Sanitetska služba u partizanskim uslovima delovanja, Beograd 1977.
*

## Izvori

## Povezano

* Centralna bolnica NOVJ
* Partizanska bolnica na Petrovoj gori
* Partizanska bolnica Franja
* Partizansko bure