Užička Republika

**Užička republika** je ustaljeni naziv za veliki ustanički slobodni teritorij u zapadnoj Srbiji, i, djelomično, istočnoj Bosni, sa oko milion stanovnika, uspostavljen ustankom 1941. godine, nakon što su nacisti okupirali Jugoslaviju.

Vlast u njoj je bila dualna, predstavljajući neku vrstu faktičke podele uticaja. Partizanski centar ove slobodne teritorije nalazio se u Užicu, a četnički na Ravnoj gori.

Tokom postojanja Užičke republike punom parom je radila partizanska fabrika oružja i municije u Užicu. To je 1941. bila jedina fabrika u okupiranom delu Evrope gde se proizvodilo oružje za borbu protiv fašizma.

## Nastanak

### Stvaranje slobodne teritorije

U stvaranju slobodne teritorije u zapadnoj Srbiji učestvovalo je 13 partizanskih odreda: Valjevski, Mačvanski, Posavski, Kosmajski, Prvi i Drugi Šumadijski, Pomoravski, Kragujevački, Vrnjačko-trstenički, Kopaonički, Kraljevački, Čačanski i Užički partizanski odred. Uz njih, u stvaranju slobodne teritorije učestvovalo je i nekoliko četničkih jedinica: Cerski četnički odred pod komandom kapetana Dragoslava Račića, Odred potpukovnika Veselina Misite, Odred poručnika Ratka Martinovića i Odred popa Vlada Zečevića (neki su kasnije pristupili NOP-u). Ovi četnici nisu stupili u borbu protiv Nemaca po naređenju četničkog vođe Draže Mihailovića već samoinicijativno.

### Oslobođenje Užica

Jedna od najvećih pobeda Užičkog partizanskog odreda nad Nemcima izvojevana je 20. septembra u selu Gorobilju, kod Požege. Sa drugovima iz Požeške čete, Petar Leković je uspeo da ubije nemačkog komandanta. Nemci su se posle pogibije komandanta pokolebali, a partizani izvršili nekoliko juriša. To je Nemce potpuno slomilo, i počeli su da beže napuštajući položaje. Skakali su u korito reke Đetinje, krili se po kukuruzima i zavlačili u šiblje.

Borba kod gorobiljske škole trajala je od podne do uveče. Nemački poraz bio je potpun - imali su desetinu mrtvih i ranjenih. Borci Požeške i Ariljske čete uspeli su da neprijatelja unište u gorobiljskoj bici, uz veliku pomoć seljaka okolnih sela. Sukobi sa partizanima pokazali su Nemcima da oni na teritoriji užičkog okruga nisu u mogućnosti da održe pozicije. Štab Užičkog partizanskog odreda bio je već izradio plan o napadu na Užice i masovno okupljao ljudstvo za ovu operaciju. No, Nemci nisu čekali da budu opkoljeni i uništeni. Zbog toga je glavnokomandujući nemačkim snagama u Srbiji general Franc Beme doneo odluku o evakuaciji preostalih trupa:

Nemci su se evakuisali iz grada pod pritiskom ustanika, ostavljajući vlast u rukama lojalnih četnika. Na dan kada su Nemci napustili Užice, šest nemačkih Štuka bombardovalo je slagalište municije u Krčagovu s ciljem da ga unište, kako ne bi palo ustanicima u ruke. Po ulasku u Užice, partizani su zatekli nedirnutu najvažniju fabriku oružja u Srbiji – životno važan činilac u rukama partizanske komande.

## Podela vlasti

Užička republika, u jesen 1941, nije bila homogena teritorija sa jednom vlašću i jedinstvenim oružanim snagama. Za sve vreme postojanja za nju je karakteristično dvojstvo vlasti, vojski i komandi, ali su odlučujući pečat celoj organizaciji vlasti i odbrane davale snage narodnooslobodilačkog pokreta, sa komunistima kao jezgrom, naročito po svojoj vojnoj snazi (25.000 boraca naspram nekoliko hiljada četnika). Postojala su dva odvojena štaba - Vrhovni štab NOPOJ i Vrhovna komanda Mihailovića. Partizanska „prestonica" bila je u Užicu, a četnička u Požegi. Četnici su se domogli još varoši, sem Požege: Raške, Vrnjačke banje i drugih; zauzimanjem Požege, Arilja i Ivanjice pod svojom kontrolom držali su sve varošice u dolini Moravice. U Čačku i Gornjem Milanovcu partizani i četnici delili su vlast na paritetnom principu, a skoro u svakom mestu „Republike" postojale su obe komande mesta, pa i u Užicu, centru „Užičke republike". U svakom mestu slobodne teritorije postojala su dva mobilizaciona stola - jedan partizanski i drugi četnički.

Na tlu Užičke republike izgradiće se mreža narodnooslobodilačkih odbora: u Krupnju, Čajetini, Kosjeriću, Arilju, Bajinoj Bašti, Užicu, Čačku. Gradski narodnooslobodilački odbor u Užicu izabran je 7. oktobra 1941. godine. Njegov program bio je sadržan u tri reči: „*Sloboda, hleb, ogrev*".

16. novembra u slobodnom Užicu formiran je Glavni narodnooslobodilački odbor za Srbiju, tzv. „Užička vlada“. Predsednik Glavnog odbora Srbije bio je Dragojlo Dudić, koji je vodio i resor poljoprivrede, a sekretar Petar Stambolić. Mirko Tomić brinuo je o snabdevanju i zdravstvu, Mitar Bakić o finansijama, Milentije Popović o građevinarstvu, Jovan Popović i Mitra Mitrović o prosveti i školstvu, Nikola Grulović i Vlada Zečević o zanatstvu i trgovini, a Jusuf Tulić nije imao resora. Glavni narodnooslobodilački odbor Srbije radio je do 29. novembra — sve do povlačenja partizanskih snaga u Sandžak i Bosnu.

U biti, jedina veza Užičke republike s državnošću bila je organizirana vlast na privremeno oslobođenom području. Užička republika nije imala stalne granice, već su se one mijenjale gotovo svakodnevno sa svakim pokretom partizana na jednoj i okupatora na drugoj strani, a otprilike su zauzimale područje od rijeka Drine na zapadu Zapadne Morave na istoku i od rijeke Skrapeža na sjeveru do Uvca na jugu.

## Partizanska fabrika oružja

Po ulasku partizanskih snaga u Užice, 24. septembra 1941. godine organizovana je proizvodnja u predratnoj Fabrici oružja i municije u Krčagovu. Pošto su česta nemačka bombardovanja onemogućavala proizvodnju, po naređenju Vrhovnog štaba Fabrika je raseljena na više mesta u gradu. Mašine jednog dela municijskog odeljenja i alatnica smeštene su u podzemne prostorije izgrađene pred početak rata za potrebe trezora Narodne banke. Proizvodnja je bila organizovana u tri smene.

U periodu Užičke republike u partizanskoj fabrici oružja i municije je proizvedeno za front:

Od radnika Fabrike oružja formirana je partizanska četa koja je bila u sastavu Radničkog bataljona Užičkog odreda. Podzemni tuneli su po zamislima inž. Vladimira Smirnova adaptirani za potrebe Fabrike i kao civilno sklonište. Prostor poprečnog tunela korišćen je za smeštaj materijala i proizvoda Fabrike. Partizanska fabrika oružja i municije radila je do 22. novembra 1941. kada se dogodila tragična eksplozija u kojoj je izginula čitava smena radnika i civili zatečeni u skloništu.

## Propaganda protiv Užičke republike

Profašistički vođa Dimitrije Ljotić je putem propagande žestoko napadao partizane. Oslobođenu užičku teritoriju Ljotić predstavlja kao "Srpsku sovjetsku socijalističku republiku" kojom upravljaju nekakva četiri misteriozna stranca iz hotela Palas u Užicu, muška i ženska omladina stanuju zajedno u "narodnim domovima" gde se uče teoriji i praksi "slobodne ljubavi", sve javne verske manifestacije su zabranjene itd. On još piše da u Užicu masovno ubijaju Srbe-domaćine, a u partizanskim jedinicama nema srpskih seljaka - "od Srba intelektualci, inače Cigani, Jevreji, Madžari, Bugari, Arnauti, Hrvati".

Sličnu propagandu ponavlja i četnički vođa Dragoljub Mihailović, koji na sastanku sa Nemcima navodi da "partizane vode stranci, oni koji nisu Srbi: Bugarin Janković, Jevrejin Lindemajer, Mađar Borota, dva muslimana čija mi imena nisu poznata, pripadnik ustaša major Boganić" (imena i podaci su netačni sem Borote, ali on nije Mađar).

## Pad Užičke republike

Država je trajala samo 67 dana, od 24. rujna do 29. studenoga 1941., a potom je pala u ruke njemačkog Wehrmachta i četnika, dok su se partizani povukli prema Sandžaku.

Prilikom povlačenja preko Zlatibora, u studenom i prosincu 1941. godine, pratile su ih njemačke jedinice, koje su tada strijeljale osam boraca Druge čačanske partizanske čete, pet boraca Šeste ibarske partizanske čete, osamnaest boraca Tamnavskog partizanskog bataljuna, kao i 41 civilnu osobu sa Zlatibora. U partizanskoj bolnici koja se nalazila na Zlatiboru Nijemci su strijeljali sedamnaest ranjenika, boraca Užičkog odreda, šest civila iz užičkog kraja, četrnaest ranjenika iz Čačanskog odreda, jednog civila iz čačanskog kraja, jednog ranjenika iz Posavskog odreda, tri ranjenika iz Valjevskog odreda, po jednog ranjenika iz Kopaoničkog i Mačvanskog odreda, dva ranjenika iz Šumadijskog odreda, dva iz Kosmajskog odreda, jednog iz Kragujevačkog odreda i četvoricu drugih boraca ranjenika.

## U popularnoj kulturi

O Užičkoj republici je snimljen i istoimeni film.

## Savremena tumačenja

Srpski novinar Zoran Panović ocenjuje da „Užička republika“ jeste bila slobodna teritorija, ali i "sovjetizovana Vandeja". U njoj su metkom u potiljak ubijeni Živojin Pavlović, pisac „Bilansa sovjetskog termidora“ (stari komunista koji je još tada posvedočio o Staljinovim čistkama), i Mihailo Milovanović, slikar Vrhovne komande srpske vojske u ratovima 1912-1918.

## Literatura
* 

## Reference

## Povezano
* Operacija Užice
* Ustanak u Srbiji 1941.
* Napad četnika na Užičku republiku
* Srbija u Narodnooslobodilačkoj borbi
* Bihaćka Republika