Katastrofa space shuttlea Challenger

**Katastrofa Spejs-šatla „Challenger”** (engl. ’Space Shuttle *Challenger* disaster’) bila je fatalna nesreća u SAD-u. Svemirski program je bio nazvan Challenger (izgovor: čelendžer; doslovni prijevod: izazivač). Nesreća se desila 28. januara 1986. godine, kada je spejs-šatl poznat kao ’OV-099’ eksplodirao u letu, pri čemu je stradalo svih sedam članova posade. Ovo je bila prva fatalna nesreća američke misije sa već lansiranim šatlom. Oznaka misije je bila ’STS-51-L’ i predstavljala je deseti let orbitera 'Challenger' i dvadeset peti let sa posadom spejs-šatla. Posada se bavila komunikacijskim satelitom i proučavala je Helijev komet (bili su u orbiti). Letjelica se raspala (dezintegrisala) nad Atlantikom, kod obale Kanjaveral (Florida), u 11 sati i 39 minuta EST odnosno 16 sati i 39 minuta UTC.

Nesreću je izazvala greška na dva O-prstena (spojeni zaptivači) viška, na desnoj strani šatlovog ’solidnog raketnog bustera’ (akronim: SRB). Najniže temperature pri lansiranju smanjile su elastičnost gumenih O-prstena, smanjujući mogućnost zaptivanja spojeva. Prsteni s greškom izazvali su otptivanje kratko nakon odvajanja/polijetanja, što je omogućilo curenje gasu pod pritiskom iz unutrašnjosti SRB-a i gorenje zida susjednog ’eksternalnog gorivnog tanka’ (vanjski spremnik ili posuda za gorivo). Ovo je dovelo do separacije ili odvajanja desnostranog SRB-ovog ’aft-atačmenta’ i strukturalni neuspjeh eksternalnog tanka. Poslijedi eksplozije, orbiter, koji je uključivao kompartman s posadom, raspao se djelovanjem (dejstvom) aerodinamičkih sila otpora; kompartman s posadom i mnogi drugi fragmenti letjelice spašeni su s okeanskog dna nakon tromjesečne potrage (search-and-recovery operation, operacija traženja i obnavljanja). Tačan tajming smrti posade je nepoznat; nekoliko članova posade, poznato je, preživjelo je inicijalni raspad svemirske letjelice. Po dizajnu, orbiter nije imao sistem za bjekstvo, a udar kompartmana s posadom pri terminalnoj brzini na površinu okeanskog dna bio je prejak za preživjeti.

Nesreća je rezultovala tridesetdvomjesečnim prekidom u programu. Tadašnji predsjednik SAD-a Ronald Regan učestvovao je u osnivanju Komisije Rodžers za istraživanje nesreće. Komisija je kritikovala NASA-inu organizacionu kulturu i procese donošenja odluka koji su doveli do nesreće. Testni podaci od najranije 1977. godine otkrili su potencijalno katastrofalnu grešku kod O-prstenova SRB-a. Pravi problem u NASA-i nisu mogli da otkriju. Menadžeri NASA-e takođe su odbacili upozorenja od inžinjera o opasnostima lansiranja na niskim temperaturama i nisu izvijestili o ovim tehničkim propustima svojim nadređenima. Kao rezultat nesreće, NASA je osnovala Ured za bezbjednost, pouzdanost i osiguravanje kvaliteta (engl. Office of Safety, Reliability and Quality Assurance); cilj je bio ukazivanje na potrebu za boljom bezbjednosnom organizacijom. Komercijalni sateliti bili bi lansirani na ELV-ovima, umjesto sa orbiterom s posadom. Radi zamjenjivanja 'Challenger'-a, pravljenje novog, ’OV-105’, odobreno je 1987. godine i novi orbiter prvi put je poletio 1992. godine. Kasnije, misije šatla lansirane su s redizajniranim SRB-ovima i posada je nosila odjela pod pritiskom tokom boravka van atmosfere.

## Reference

## Galerija slika

RogersCommission-v1p57_cropped.jpg|Dijagram poprečnog presjeka
Challenger_flight_51-l_crew.jpg|Posada ’STS-51-L’-a: (gornji red) Onizuka, Mekolif, Džarvis, Resnik; (donji red) Smit, Skobi, Mekner
Icicles_on_the_Launch_Tower_-_GPN-2000-001348.jpg|Led na lansirnom tornju pred lansiranje
Launch of Challenger.jpg|Istorijska slika lansiranja
STS-51-L_grey_smoke_on_SRB.jpg|Sivi dim izlazi s desne strane SRB-a
Booster_Rocket_Breach_-_GPN-2000-001425.jpg|Desni SRB 58,788 sekundi po polijetanju
STS-51L_riadiace_stredisko.jpg|Džej Grin za konzolom nakon raspada „Čelendžera”
Challenger_breakup_cabin.jpg|Prednja sekcija trupa nakon raspada (v. strelicu)
STS-51-L_Recovered_Debris_(Burn_Marks_on_the_SRM)_-_GPN-2004-00004.jpg|Tragovi gorenja na SRM-u, pronađeni debris
STS-51-L Recovered Debris (Left Solid Rocket Booster) - GPN-2004-00009.jpg|Lijevi SRB, pronađeni debris
STS-51-L Recovered Debris (Orbiter) - GPN-2004-00002.jpg|Orbiter, pronađeni debris
President_Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan_and_families_of_the_"Challenger"_victims_at_the_memorial_service_for_the_space_shuttle_crew_in_Houston_Texas.jpg|Predsjednik SAD-a Regan i prva dama Nensi Regan (lijevo) na zadušnici 31. januara 1986. godine
Rogers_Commission_members_arrive_at_Kennedy_Space_Center.jpg|Članovi Komisije Rodžers stižu u Svemirski centar „Kenedi”
ChallengerFuselageDisplay.jpg|Fragment trupa „Čelendžera” izložen u Svemirskom centru „Kenedi”
President Reagan's Remarks at the Memorial of the Space Shuttle Challenger Crew on January 31, 1986.webm|Opaske Regana kao omaž posadi spejs-šatla „Čelendžer”, 31. januara 1986. godine