Brutalistička arhitektura u Srbiji

**Brutalna arhitektura u Srbiji** pojavila se kao posljedica ugledanja arhitekata na savremenu arhitekturu brutalizma u svijetu i kao nužnost nastalu zbog specifičnih društvenih okolnosti u kojima se Srbija (Jugoslavija) nalazila tokom šezdesetih i sedamdesetih godina XX vijeka.

Le Corbusier, arhitekta moderne arhitekture, projektovao je Stambenu jedinicu u Marselju (*Unité d’habitation*), izgrađenu 1952. godine i zgrade u Chandigarhu u Indiji 1953. godine. Umjesto čelika upotrebio je lijevani neobrađeni beton koji je u obrazloženju nazvao - prirodni beton (*béton brut*). Bio je to ključni element koji je pokrenuo brutalistički pokret, stil kojim je u svijetu izgrađen znatan broj objekata nakon Drugog svjetskog rata, od početka 1950-ih do kraja 1970-ih godina. Inspirisani Le Corbusierovom arhitekturom, engleski arhitekti Alison i Peter Smithson projektovali su zgradu škole u Hunstatonu, prvi objekat za koji je rečeno da je urađen u stilu brutalizma.

U srpskoj modernoj arhitekturi postoje dvije rupe građevina koje su podignute u stilu brutalizma i koje su koristile sirovi beton i ciglu. Prva grupa uključuje objekte nastale po projektima u kojima su upotrebljeni principi brutalizma, bilo svjesno ili nesvjesno, a koji su posljedica manjih ili većih imitacija moderne arhitekture šezdesetih i sedamdesetih godina XX vijeka, promovirane u arhitektonskim časopisima *L’Architecture d’Aujourd’hui i JA (Japan Architect*). Među autorima tih radova ističu su Mihajlo Mitrović, Petar Vulović i Ljupko Ćurčić, čija sva kreativna djela odražavaju principe brutalizma i koji svjesno istražuju estetske potencijale sirovog betona i cigle i ekspresivne mogućnosti korištenog materijala.

Druga, mnogo veća grupa obuhvata objekte izgrađene uz upotrebu sirovog betona kao direktniju posljedicu društvenih okolnosti koje su zahtijevale brzu izgradnju jeftinih i funkcionalnih struktura. Takve građevine vizualno odgovaraju brutalizmu, iako nisu rezultat teorijske upotrebe brutalističkih principa. Brojni autori, poput Branislava Jovina, Stojana Maksimovića, Ivana Antića itd., čija su djela uključena u ovu grupu, posvetili su više pažnje arhitektonskoj organizaciji prostora, dok su ekspresivne mogućnosti sirovog betona bile potisnute u drugi plan.
## Značajni objekti
* Zgrada opštine Novi Beograd, 1962-1964, projektanti Stojan Maksimović, Branislav Jovin
* Muzej Jugoslavije iz 1962. po projektu Mihajla Jankovića
* Telekomunikacioni toranj Avala, 1959-1965, Uglješa Bogunović, Slobodan Janjić
* Zgrada Braće Jugović br. 14, 1964-1967, Mihajlo Mitrović
* Zgrada Braće Jugović br. 10, 1964-1970, Mihajlo Mitrović, u kojem je autor kombinirao ekspresionističku strukturu objekta s brutalističkom materijalizacijom.
* Zgrada Urbanističkog zavoda u Beogradu, 1967-1970, projektant Branislav Jovin
* Sportsko-rekreativni centar 25. maj u Beogradu, izgrađen 1971-1973. godine, projektant Ivan Antić. Zgrada se odlikuje ekspresivnim efektom rogastog oblika i horizontalno razgranate strukture upotrebom crvene cigle i prirodnih betonskih površina, što naglašava njen ekspresivan izgled.
* Stambeni objekti, 1967-1974, kod kojih je karakteristična težnja ka iskrenoj primeni materijala, bez naknadnog dorađivanja. 
** Novi Beograd, Blok 21, 1960-1966, Mihailo Čanak, Leonida Lenarčič, Milosav Mitić i Ivan Petrovićem, 
** Novi Beograd, Blokovi 22 i 23, autori Božidar Janković, Branislav Karadžić i Aleksandar Stepanović. Oba bloka se mogu povezati s idejama brutalizma zbog upotrebe armiranog betona u artikulaciji fasadnih površina, ali i zbog jasnog naglaska na strukturi zgrada, kako na fasadi tako i u tlu. 
** Novi Beograd, Blokovi 28, 30, 62, 63,
** Novi Beograd, Blok 29, 1967-1968, Mihajlo Čanak, Milosav Mitić, 
** Novi Beograd, Blok 61, 1971-1973, Darko Marušić, Milenija Marušić, Milan Miodragović, 
** Novi Sad (Liman III), 1970-1971, Predrag Cagić, Milan Lojanica, Borivoje Jovanović,
** Ivanjica, stambena zgrada, 1972-1978, Petar Vulović, 
** Beograd ("Rudo"), 1973-1976 Vera Ćirković,
** Beograd (kompleks u Bulevaru Revolucije), 1966-1970, Zoran Žunković, Mihajlo Živadinović, 
** Beograd (Bulevar vojvode Stepe) Božidar Janković, Branislav Karadžić,  Aleksandar Stepanović
** Beograd, na uglu Južnog bulevara i Ulice Maksima Gorkog, izgrađena 1971-1974. godine, autor arhitekta Stojan Maksimović, naglasio je primarnu strukturu zgrade isticanjem betonskih stubova i međuspratnih ploča na fasadi, čime je formirao rasterski sloj unutar kojeg je postigao željeni umjetnički efekat kombinovanjem polja cigle i prirodnog betona.
* Zgrada SDK Kraljevo, 1969-1973, Petar Vulović
* Motel Mlinarev san kod Arilja, 1974-1975, Mihajlo Mitrović
* Autobuska stanica Kikinda, autor Ljupko Ćurčić
* Zgrada Toblerone u Beogradu, arhitekta Rista Šekerinski
* Okružni sud (Požarevac), autor Ljupko Ćurčić
* Okružni sud (Sremska Mitrovica), 1979, autor Ljupko Ćurčić
* Zgrada Saveznog izvršnog vijeća SIV III – Novi Beograd, 1975-1980, arhitekt Ljupko Ćurčić, predstavlja vrhunac brutalne arhitekture u Beogradu
* Zapadna kapija Beograda, arhitekt Mihajlo Mitrović
* Hotel Zlatibor u Užicu, 1979-1981, Svetlana Kana Radević 


File:Mihailo Canak - Blok 21 P+4.jpg|Novi Beograd - Block 21
File:Novi Beograd - Block 23, southwest side.jpg|Novi Beograd - Block 23
File:20241012 162432820 Toblerone Tower in Belgrade.jpg|Zgrada Toblerone u Beogradu
File:The Commercial and Higher Court Building in Požarevac (2).jpg|Okružni sud (Požarevac)
File:Ljupko Curcic - SIV III na Novom Beogradu, Beograd, Srbija 2.jpg|Zgrada Saveznog izvršnog vijeća SIV III
File:Belgrade genex tower.jpg|Zapadna kapija Beograda
File:Užice, June 2013 (1).JPG|Hotel Zlatibor (Užice)


## Literatura
* Enciklopedija Moderne Arhitekture (org.Knaurs Laxikon der modernen Architektur) Herausgegeben von Gerd Hatje, 1970.

## Vanjske veze
* 

## Izvori