Martius

***Mensis Martius*** () treći je mesec u drevnom rimskom kalendaru, od čijeg imena potiče i srpskohrvatski naziv mart. Prethodio mu je *[[Februarius]]* (februar), a sledio *[[Aprilis]]* ("april"). U najstarijem rimskom kalendaru, za koji su Rimljani smatrali da ga je ustanovio Romul, legendarni osnivač Rima, *Martius* je bio prvi mesec, a cela se godina sastojala od samo deset meseci. Januar i februar navodno je dodao Numa Pompilije, drugi rimski kralj, i stavio ih na kraj godine. Nejasno je kad su Rimljani promenili kalendar tako da su na početak godine stavili januar i februar, no moguće je da se to dogodilo tek 153. pne. *Martius* je jedan od tek nekoliko meseci koji su nazvani po nekom božanstvu, u ovom slučaju po Marsu, bogu rata koji je, preko svojih sinova omula i Rema, smatran i pretkom rimskog naroda.

Mart je označavao povratak aktivnoj poljoprivrednoj delatnosti, vojnim pohodima i plovidbi. Tokom marta bile su predviđene mnogobrojne religijske svetkovine, koje su datirale iz najstarijeg perioda rimske historije. Budući da se ovaj mesec prvobitno nalazio na početku godine, nekoliko martovskih festivala bilo je povezano s obeležavanjem nove godine. U doba carstva u martu su se održavale i javne svečanosti u čast sinkretičkih ili inostranih božanstava, čiji su kultovi bili rašireni širom Carstva, kao što su, na primer, Izida i Kibela.

## Poljoprivredeni poslovi
Mnogi rimski festivali i religijski rituali odslikavaju poljoprivredni karakter najstarije rimske države. Poljoprivredni almanasi *([[menologia rustica]])* govorili su seljacima da u martu treba da očekuju 12 sati dnevne svetlosti i 12 sati mraka. Prolećna ravnodnevnica padala je 25. marta. Ceo je mesec bio posvećen Minervi. Seljacima se savetovalo da se u martu bave ograđivanjem vinove loze, orezivanjem i sejanjem prolećne pšenice.

## Religijski praznici
Svetkovine u čast boga Marsa datiraju još iz doba kraljevstva i rane republike. Kao bog rata, Mars je bio i zaštitnik poljoprivrednih delatnosti i cele države, i bio je povezan s ciklusom života i smrti. Verovalo se da se Marsova "sezona" završava u oktobru, kad je većina poljoprivrednih i vojničkih aktivnosti prestajala, pa je u tom mesecu Marsu ponovo bio posvećen veći broj praznika.

Za vreme principata u drugoj polovini marta ustanovljena je sveta nedelja za Kibelu i Atisa, koja je počinjala jednim festivalom na Ide i zatim se nastavljala celim nizom svetkovina of 22. do 27. ili 28. marta. Svetkovine u čast Izide priređivane su 7. i 20. marta.

## Datumi

Rimljani dane u mesecu nisu brojali od prvog do poslednjeg, nego su ih označavali brojeći unatrag od tri stalna datuma, a to su bile: None (*Nonae*, 5. ili 7. dan, zavisno od meseca), Ide (*Idus*, 13. ili 15. dan) i Kalende (*Kalendae*, 1. dan u mesecu). Martovske None bile su 7. dana, a Ide 15. dana u mesecu. Poslednji dan u martu nazivao se "dan pre aprilskih kalendi" *(pridie Kalendas Apriles)*. Rimljani su prilikom brojanja uključivali i dan od koga su počinjali, pa je, na primer, 9. mart bio "7. dan pre martovskih Ida", tj. pre 15. dana u mesecu, odnosno, na latinskom: *ante diem septimam (VII) Idūs Martias*, što se u pisanju obično beležilo skraćeno kao *a.d. VII Id. Mart.* (ili se *a.d.* sasvim izostavljalo); 23. mart bio je "10. dan pre aprilskih Kalendi" *(X Kal. Apr.)*.

U kalendaru u razdoblju republike i ranog principata svaki je dan bio obeležen slovom koje je označavalo religijski status tog dana. U martu te su oznake bile:

* **F** za *dies fasti*, tj. za dane kad se na sudu mogla zakonito pokrenuti parnica;
* **C**, za *dies comitalis*, tj. za dan kad su se mogle održavati skupštine *(comitia)*, izbori i neki sudski postupci;
* **N** za *dies nefasti*, tj. za dane kad su političke i sudske aktivnosti bile zabranjene;
* **NP**, čije značenje ostaje nejasno, a koristilo se kao oznaka onih dana kad su održavane javne svetkovine *(feriae)*;
* **EN** za *endotercissus*, arhajski termin za reč *intercissus* (= "podeljen napola"), tj. za dane koji su bili *nefasti* ujutro, kad su se pripremale žrtve, i uveče, kad su se žrtve prinosile, a bili su *fasti* u ostatku dana.
* **QRCF** (možda skraćeno od *quando rex comitiavit fas*), tj. za dan kad je, prema religijskim običajiima, bilo dopušteno da *rex* (verovatno sveštenik s titulom *[[rex sacrorum]]*) sazove skupštinu.

Krajem 2. veka nove ere na sačuvanim kalendarima više nema oznaka religijskog statusa dana (*F, N, C* itd.), što je verovatno delimično bio i rezultat reforme kalendara koje je sproveo Marko Aurelije. Festivali koji su na sačuvanim fastima označeni velikim slovom ― a čiji su nazivi u donjoj tabeli u celini predstavljeni velikim slovima ― smatraju se najstarijim praznicima koji su u kalendar ušli pre 509. pne. Dani su u rimskom kalendaru bili označeni i nundinalnim slovima, kao *A B C D E F G H*, čime su dani bili predstavljeni kao činioci "tržne nedelje". (Ove su oznake izostavljene u donjoj tabeli.)

*Dies natalis* označavao je godišnjicu utemeljenja ili obnove nekog hrama, koja se ponekada držala "rođendanom" božanstva. U doba carstva neki tradicionalni festivali u gradu Rimu izgubili su na značaju, a kao javni praznici na važnosti su dobili rođendani i druge godišnjice povezane s carom i njegovom porodicom. U vojnom kalendaru s religijskim praznicima, poznatom kao *[[Feriale Duranum]]*, žrtve u vezi s carskim kultom brojem su nadmašivale starije festivale, no u vojsci je važnost boga Marsa bila očuvana, a možda i dodatno pojačana. *[[Dies imperii]]* bio je dan na koji se obeležavala godišnjica carevog stupanja na presto. Od polovine 1. veka nove ere dodati su novi dani za održavanje raznih igara* ([[Ludi circenses|cirkurskih]])* koje su priređivane u cirku u čast različitih božanstava. Krajem 2. veka nove ere na sačuvanim kalendarima više nema oznaka religijskog statusa dana (*F, N, C* itd.), što je verovatno delimično bio i rezultat reforme kalendara koje je sproveo Marko Aurelije. Festivali koji su na sačuvanim fastima označeni velikim slovom ― a čiji su nazivi u donjoj tabeli u celini predstavljeni velikim slovima ― smatraju se najstarijim praznicima koji su u kalendar ušli pre 509. pne. Festivali koji su na sačuvanim fastima označeni velikim slovom ― a čiji su nazivi u donjoj tabeli u celini predstavljeni velikim slovima ― smatraju se najstarijim praznicima koji su u kalendar ušli pre 509. pne.

Osim ako nije drukčije navedeno, informacije su preuzete iz .

## Reference

## Literatura

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*