Žitorađa

**Žitorađa** je naselje u Srbiji u opštini Žitorađa u Topličkom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 3543 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 3503 stanovnika).

### Geografski položaj i opšti podaci
Opština Žitorađa nalazi se na jugoistoku Srbije, u Topličkom okrugu, na udaljenosti 10&nbsp;km od koridora 10 koji povezuje Srbiju sa Makedonijom, Grčkom i dalje sa Dalekim istokom. Opština se nalazi na udaljenosti 35&nbsp;km jugozapadno od Niša, i gravitira Nišu kao ekonomskom, političkom i kulturnom centru.

### Historija
Prvi podaci o Žitorađi kao naseljenom mestu datiraju iz 4. veka, otkad se pominje stari vizantijski grad *Žitorađsko kale* (). Iz ovog doba potiče i sačuvan je verski objekat *Latinska crkva* nadomak Žitorađe.

Žitorađa je 1877. oslobođena od Turaka. Ova godina se smatra godinom osnivanja opštine.

Posebno poznati i atraktivni lokaliteti nalaze se na planini Pasjači—mesto zvano *Kale* gde su locirani ostaci starog rimskog grada *Ad Herkulem*, zatim u blizini sela Glašinca - mesto zvano Glašinska čuka, čuvena *Latinska crkva* koja datira još iz 4. veka.

### Obrazovanje
Osnovna škola u Žitorađi počela je sa radom daleke 1873. godine, a ova škole ima i osmorazredna odeljenja u Pejkovcu, Crnatovu i Dubovu, a u ostalim naseljima četvororazredne škole. Škola broji 1652 učenika.
Srednja škola Žitorađa radi od 1978. godine. Školu čine 3 obrazovna profila mašinske, poljoprivredne i ekonomske škole.
Predškolska ustanova za decu je dečji vrtić *Prva radost*, osnovan 1981. godine.
U Žitorađi postoji Narodna biblioteka sa fondom od oko 35.000 knjiga.

### Zdravstvo
Dom zdravlja Žitorađa postoji od 1956. godine, a u svim većim selima postoje ambulante.

### Infrastruktura
Okosnicu drumskog saobraćaja čini deonica regionalnog puta R-245 Niš – Žitorađa – Prokuplje - Priština koja prolazi kroz Žitorađu, regionalni putni pravac R–221, Niš - Pejkovac – Prokuplje – Priština koji prolazi kroz Dobrič, središte povrtarske i poljoprivredne proizvodnje opštine, i regionalni put R - 223 A koji povezuje opštinu Žitorađa sa opštinom Bojnik i prolazi kroz Dubovo. Ukupna dužina regionalnih puteva iznosi 38&nbsp;km. Udaljenost opštine od međunarodnog putnog koridora E-75 iznosi svega 12&nbsp;km. 
Poslednjih godina urađeno je mnogo na modernizaciji svih putnih pravaca, a posebna pažnja je posvećena uređenju lokalnih i atarskih puteva. Samo u 2005. godini u potpunosti je renovirano 24&nbsp;km putne mreže u opštini, a u 2006. godini nastavljeno sa još 5&nbsp;km novih puteva, tako da se do 2008. g. očekuje kompletna modernizacija svih putnih pravaca u opštini i svih lokalnih ulica.

Elektroenergetska mreža je na zadovoljavajućem nivou. U Žitorađi je u pripremi i rekonstrukcija dalekovoda 10 kV prema Drenovcu i potencijalno novoj industrijskoj zoni Badnjevac.

Većina stanovništva opštine Žitorađa snabdeva se vodom putem bunara, izuzev opštinskog centra Žitorađa koje ima uređen sistem za vodosnabdevanje. Izgradnja vodovodne i kanalizacione mreže u svim selima je u planu. U toku je izgradnja vodovodne mreže u 5 mesnih zajednica po zajedničkom projektu Evropske unije i opštine, a u pripremi su projekti za vodosnabdevanje i ostalih mesnih zajednica.

Na teritoriji opštine postoje bogata izvorišta vode. Projektom je planirano povezivanje u jedinstven sistem koji će biti povezan sa sistemom vodosnabdevanja *Selova*.
Telekomunikacionu infrastrukturu opštine Žitorađa čine: mreža fiksne telefonije Telekoma Srbije i mreža mobilne telefonije Telenora i Telekoma Srbije.
Čvorna centrala u Žitorađi vezana je za optički kabl Niš – Prokuplje.

### Privreda
U strukturi privrede opštine Žitorađa dominantno mesto zauzima poljoprivreda. U strukturi poljoprivrede poslednjih godina primat zauzima proizvodnja ranog povrća iz plastenika i proizvodnja bostana. Razvijeno je voćarstvo, a takođe su zastupljene i sve ostale kulture.
Žitorađa raspolaže sa ukupno 23.303,89 hektara obradive površine.
Prema poslednjim podacima struktura poljoprivredne proizvodnje izgleda ovako:

Ratarske kulture 13.874 ha
Povrtarstvo 1.200 ha
Voćnjaci 700 ha
Vinova loza 654 ha
Livade i pašnjaci 864 ha
Šume 		 489 ha

Osnovna karakteristika proizvodnje je u tome što se marljivim i stručnim radom na malim površinama postižu izvanredni rezultati u proizvodnji, uz zanemarljivo korišćenje herbicida. Proizvodnja zdrave hrane u narednom periodu odvijaće se uz saradnju i pod nadzorom stručnjaka iz Laboratorije za ispitivanja sastava zemljišta i životnih namirnica pri Srednjoj školi Žitorađa. U oblasti stočarstva u opštini Žitorađa postoji S. Z. S. Z *1 Decembar* sa kapacitetom od 30.000.000 tovljenih svinja godišnje. Farma spada u red najuspešnijih u Srbiji i ima zaokruženi ciklus proizvodnje. Velike su razvojne mogućnosti ove farme u proširenju delatnosti na proizvodnju finalnih proizvoda, klaničnu industriju i proizvodnju stočne hrane za tržište. Proces privatizacije očekuje se u 2008. godini.

Postojala je Zemljoradnička zadruga *Pobeda* Donje Crnatovo sa kapacitetom za uzgoj koka nosilja od 12000 komada, mešaonom stočne hrane i raspoloživim obradivim zemljištem od 17 ha i šumom od 120 ha, kao i ZZ *Budućnost* Žitorađa sa kapacitetom do 10.000 komada tovnih piladi, opremom i obradivim zemljištem od 65 ha. Od industrijskih kapaciteta ovde je smešten i nekadašnji pogon EI Niš – AD *AD HERKULEM* Žitorađa.

U privatnom sektoru na teritoriji opštine Žitorađa posluje oko 180 samostalnih radnji i svega nekoliko preduzeća. U strukturi samostalnih radnji najbrojnije su radnje iz oblasti trgovine. Težnja je opštine i samostalnih zanatskih radnji da se u budućnosti stimulišu zanatske delatnosti sa posebnim akcentom na očuvanje starih zanata. Od privatnih preduzeća treba istaći PP *Serđo* Žitorađa (fabrika obuće), PP *Amer- prom* Vlahovo (lekoviti čajevi), PP *Nile* Žitorađa (trgovina na veliko i malo), *Koni-trejd* Žitorađa (kondiktorski proizvodi), *Kristal* Žitorađa (obrada stakla)i druga.

Poljoprivredni proizvođači su organizovani kroz sledeća Udruženja : 
* Udruženje poljoprivrednih proizvođača opštine Žitorađa
* Udruženje voćara i povrtara *Farmer* Vlahovo
* Udruženje poljoprivrednih proizvođača *Fortesa* Voljčinac
* Udruženje poljoprivrednih proizvođača *Agrotim* Vlahovo
* Pčelarsko društvo *Cvet* Žitorađa
* Broj registrovanih poljoprivrednih gazdinstava je 2.200.
Opština ima formiranu službu za ruralni razvoj.

## Turizam
Opština je krenula sa izradom projektne dokumentacije za izgradnju „*Etno sela sa lovačkim domom*“. Predlozi su: izletište *Glavičica* na brdu iznad Žitorađe, udaljeno 3&nbsp;km od Žitorađe, lovni rezervat u s. Zladovac na udaljenosti 11&nbsp;km od Žitorađe i vikend naselje Debeli Lug na 5,5&nbsp;km od Žitorađe.
Poslednjih godina područje opštine je veoma posećeno lovcima i ljubiteljima prirode iz Italije i Grčke koji u sve većem broju i sve dužem vremenskom periodu borave u Žitorađi. Glavni aduti su poljska jarebica i prepelica koje žive i opstaju samo u sredinama gde nema pesticida i herbicida u zemljištu.

## Demografija
U naselju Žitorađa živi 2771 punoletni stanovnik, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,7 godina (37,8 kod muškaraca i 39,6 kod žena). U naselju ima 1.008 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,51.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

## Zanimljivosti
Žitorađa je rodno mesto čuvene pevačice narodne muzike Svetlane Cece Ražnatović.

U Žitorađi je odrastao i završio osnovnu školu srpski političar Ivica Dačić. Dačićeva porodica se ubrzo po njegovom rođenju preselila iz Prizrena u Žitorađu.

## Reference

## Vanjske veze

* Žitorađa, zvanična prezentacija opštine
* Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)
* Satelitska mapa (Wikimapia)
* Gugl satelitska mapa (Maplandia)
* Plan naselja na mapi (Mapquest)