Ofanziva JVuO 1943.

**Ofanziva JVuO** usledila je nakon kapitulacije Italije septembra 1943. godine, radi ovladavanja teritorijom bivše italijanske okupacione zone.

Nakon sloma fašističke Italije sa kojom je do tada tesno sarađivala, a očekujući skoro iskrcavanje Saveznika na Jadranu, Jugoslovenska vojska u otadžbini je pokrenula antiosovinsku ofanzivu u bivšoj italijanskoj zoni. Sa četničkim snagama u kretali su se i članovi savezničkih misija. Ova dejstva Mihailovićevih snaga protiv Nemaca potrajala su prema rečima pukovnika Bejlija, oko 6 nedelja.

Tokom ofanzive septembra i oktobra 1943. godine, četnici su nakratko zauzeli nekoliko gradova u Sandžaku i istočnoj Bosni (uključujući Prijepolje, Višegrad i Rogaticu), ali ništa od toga nisu uspeli da zadrže usled napada znatno jačih partizana.

Uvidevši da od savezničkog iskrcavanja neće biti ništa, četnici već novembra iste godine potpisuju primirje i sporazume o saradnji sa Nemcima.

## Pozadina

Od početka ustanka u okupiranoj Jugoslaviji, četnici su bili u službi fašističke Italije (MVAC). Početkom septembra 1943. Italija je kapitulirala, čime su četnici ostali bez glavnog oslonca, i bez redovnog snabdevanja hranom, oružjem i municijom. Na talasu opštenarodnog ustanka, očekujući savezničko iskrcavanje i skori kraj rata, Jugoslovenska vojska u otadžbini je pokrenula antiosovinsku ofanzivu u bivšoj italijanskoj okupacionoj zoni.

Istovremeno, partizani su podigli ustanak širom okupirane Jugoslavije. Obe zaraćene strane su se nadmetale za posedanje bivših italijanskih položaja i zaplenu njihovog naoružanja.

## Septembarska ofanziva u Sandžaku

Uoči kapitulacije Italije Vojislav Lukačević je bio četnički komandant Sandžaka, neposredno pod Vrhovnom komandom JVuO, čiji se štab nalazio na Čemernici, na granici sreza požeškog i novovaroškog. Tadašnji šef britanske misije, pukovnik William Bailey, izdao je naređenje da se prenesu uslovi kapitulacije Italijanima, to jest da Italijani kao deo savezničkih snaga prime borbu sa Nemcima. Italijansku vojsku koja ne bi htela da prihvati te uslove, trebalo je razoružati. Međutim, Nemci su iz istoga razloga pošli u Sandžak i njihova 118. divizija stigla je pre četnika do Prijepolja. Lukačević je, prema sopstvenim rečima, ne čekajući naređenje napao Nemce.

### Napad na Prijepolje

Lukačević je izvestio Dražu Mihailovića 11. septembra:

Lukačevićevi četnici su nameravali da prime predaju grada Italijana, ali pre njih su stigli Nemci, koji su grad zauzeli od Italijana 9. septembra 1943. Ubrzo potom, do Prijepolja su stigle snage Vojislava Lukačevića od oko 1.500 četnika Prvog i Drugog Mileševskog korpusa. Prijepolje je branila jedna nemačka četa, pomognuta lokalnom muslimanskom milicijom.

Napad četnika počeo je tokom noći između 11 i 12 septembra 1943. Pojedini izvori navode da je noćni napad četnika odbijen, ali da su četnici nastavili sa drugim napadom 12 septembra oko podneva a zatim i u 16 časova kada su uspeli da potisnu nemačke i muslimanske snage. Posle celodnevne borbe borci četničkih odreda JVuO pod komandom Lukačevića su porazili nemačke snage i zauzeli grad.

Izveštaj nemačke komande Jugoistoka od 16. septembra 1943. navodi da je "Prijepolje napušteno 11. septembra, posle borbe muslimana i jedne nemačke čete protiv nadmoćnijeg neprijatelja. Izveštaj Obaveštajnog odeljenja 21. brdskog armijskog korpusa od 20. septembra 1943. opisuje borbe za Prijepolje:

Prema izveštaju obaveštajnih organa NOVJ na terenu, do sukoba je došlo greškom jer četnici nisu očekivali Nemce, te su pretrpeli značajne gubitke, ali su nakon povlačenja Nemaca ušli u grad.

O ovom napadu na Prijepolje Vrhovna komanda JVuO je 15. septembra poslala raspis svim jedinicama:

### Napad na Priboj

Nemački izveštaj od 12. septembra 1943. govori o četničkom napadu na Priboj: 

### Napad na Novu Varoš

Izveštaj 2. oklopne armije od 18. septembra 1943. beleži da je Nova Varoš zauzeta od četnika: 

Večernji izveštaj Obaveštajnog odeljenja komande 2. oklopne armije od 18. septembra 1943. precizira da su "DM-bande Kalaitovića zauzele Novu Varoš".

### Ostala dejstva

Večernji izveštaj Obaveštajnog odeljenja komande 21. brdskog armijskog korpusa od 13. septembra 1943. govori o sadejstvu Italijana i četnika u ovim borbama: 

Ako je verovati obaveštenju Draže Mihalovića trupama od 17. septembra, borbe su se vodili i u primorju:

Izveštaj 2. oklopne armije od 19. septembra 1943. govori o nastavku četničkih borbi: 

Lukačević navodi da tokom ofanzive zarobio sedam topova, od kojih su dva bila u ispravnom stanju, da su četnici imali veliki broj zarobljenika, i zaplenjeno mnogo municije i hrane.

### Napad NOVJ na JVuO

Lukačević kao jedan od uzroka sloma ofanzive navodi to što Draža Mihailović nije pozvao na opšti ustanak u Srbiji i drugde:

Kao drugi razlog sloma ofanzive, Lukačević navodi sukob sa partizanima:

20. septembra pukovnik Bejli javlja Kairu da partizani napadaju teritoriju oslobođenu od četnika:

Partizani su od četnika zauzeli Pljevlja 22. septembra, Prijepolje 26. septembra, Bijelo Polje 27. septembra a potom i Kolašin. 28. rujna, Četvrta crnogorska brigada sa svega nekoliko stotina boraca napada Kolašin u kojem su znatne četničke snage i talijanska vojska. Te noći, Kolašin je oslobođen, četnici i talijanska divizija »Venezia« su se povukli, ratni plijen je obilan. Ujutro partizanska muzika ulazi u grad svirajući.

Draža Mihailović 7. oktobra 1943. naređuje četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu", čime se antiosovinska ofanziva u Sandžaku završava:

24. oktobra Vojislav Lukačević je javljao Zahariju Ostojiću da iz Priboja izvlači hranu i municiju i deli je jedinicama.

## Oktobarska ofanziva u istočnoj Bosni

Pod utiskom slabljenja osovinske koalicije, Mihailović je prikupio znatne snage iz Srbije (oko 15.000 ljudi) i sa njima krenuo u pohod u istočnu Bosnu. Istovremeno, komandant Romanijskog korpusa naređuje opštu mobilizaciju u istočnoj Bosni:

### Napad na Višegrad

Prema izveštaju američkog kapetana Mensfilda, Višegrad je napadalo 2.500 četnika, a u gradu se nalazilo 800 neprijateljskih vojnika. Napad je počeo 5. oktobra u 4 časa ujutru. Leva kolona, iako je energično napala, bila je u prvo vreme odbijena žestokom neprijateljskom vatrom iz bunkera. Za to vreme je desna kolona, upadom bombaških odeljenja u samu varoš i gađanjem bacača na Rodića Brdo, nanela paniku kod neprijateljske posade. Leva kolona, posle odbijenog prvog napada, narednim napadom prisiljava neprijateljsku posadu na Borovcu da napusti utvrđenje i pobegne u Višegrad. Desna kolona počela je svoje dejstvo iznenadnom vatrom, što je kod neprijatelja izazvalo paniku i komešanje. Grad Višegrad zauzet je u 9,30 časova.

Mensfild piše da su u četvoroiposatnoj borbi četnici ubili “oko 200 Nemaca“, dok su ostali “nagnuti na bekstvo ka severu“. Prema četničkim izvorima, gubici su bili 350 mrtvih, 400 ranjenih i 22 zarobljena nemačka i hrvatska vojnika; dok su četnici imali 23 mrtva i 5 ranjenih.

Četnički plen se sastojao od dva poljska topa, velike količine automatskog oružja, pet stotina pušaka, dva železnička voza, dva automobila, četiri motorna čamca, tri gumena čamca, sedam velikih i 12 malih minobacača, jedne radio stanice i "neverovatne količine municije".

Nakon zauzimanja grada, četnici su počinili niz zločina nad civilima, što pominje i Zaharije Ostojić u svom izveštaju od 8. oktobra 1943. godine:

Tokom bitke za Višegrad, leteće brigade Cerskog, Mačvanskog i Avalskog korpusa nalazile su se u Višegradskoj banji. Potom one provode nedelju dana u obezbeđenju Višegrada, pa dobijaju naređenje da zauzmu Rogaticu.

### Napad na Rogaticu

Nakon pada Višegrada, nastavio je nastupanje prema Rogatici, koja je pala 13. oktobra. O borbama za Rogaticu 13. oktobra Operativno odeljenje obaveštava Komandu 15. brdskog korpusa:

S obzirom da je do ovog napada došlo neposredno nakon poraza u Tuzli od partizana, to je dodatno zabrinulo nemačku komandu, ali ona nije imala resursa da se aktivno suprotstavi. S obzirom na nastupanje NOVJ od Tuzle prema Doboju, napad na Travnik i nastupanje kod Prozora, Nemci su stekli utisak o ugroženosti Sarajeva, i ograničili su se na jačanje odbrane.

U mjesečnom pregledu događajâ od sredine septembra do sredine oktobra 1943, iz obavještajnog odjeljenja XV armijskog korpusa se konstatuje da su Mihailovićevi četnici u istočnoj Bosni prvi put otvoreno istupili protiv njemačke okupacione sile:

### Napad NOVJ na JVuO

Partizani, koji su nakon bitke na Neretvi potisli Mihailovića u Srbiju, nisu mu dozvolili širenje u Bosnu. Četnička grupacija se pojavila na važnoj strateškoj poziciji i uklinila između 2. i 3. korpusa NOVJ. Stoga su dve divizije NOVJ angažovane da je uklone. Novoformirana 27. divizija NOVJ, orijentišući se na prostor istočno od Sarajeva, 22. oktobra zauzela je Rogaticu razbivši četnike. Peta divizija zauzela je 26. oktobra Višegrad od četnika, čime je grupacija JVuO bila potpuno razbijena.

General Mihailović je pokušavao da dovuče još vojnika iz Srbije, ali oni su odbijali da se bore protiv partizana u Bosni. 27. oktobra 1943. godine Radomir Cvetić, komandant Javorskog korpusa JVUO, izveštava Dražu Mihailovića da je streljao neke od mobilisanih boraca iz Srbije, ali oni i dalje neće u Bosnu:

Vrhovna komande Vermahta je ovu operaciju doživela kao lokalni obračun "između četnika i komunista":

27. divizija NOVJ je nakon razbijanja četnika u borbama 27-31. oktobra oslobodila Sokolac od ustaša.

Snage NOVJ u Crnoj Gori su istovremeno uspele da preotmu sve gradove koje su četnici oslobodili od okupatora i istisnu četnike sa svih bitnih pozicija, uspostavljajući pri tom kontrolu nad znatnim italijanskim snagama i resursima.

## Saradnja sa Nemcima u drugim oblastima

Istovremeno sa borbom protiv Nemaca na pojedinim područjima, u drugim oblastima su četnici Draže Mihailovića bili u službi Nemaca. 18. rujna 1943. njemački poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela 114. lovačke divizije sastavlja izvještaj o posjetu poručnika Milana Cvjetićanina, komandanta Bosanskog korpusa „Gavrilo Princip” Dinarske četničke divizije, kojega je kapitulacija Italije zatekla na liječenju u Splitu. Tom prilikom, poručnik Cvjetićanin je nedvosmisleno zaključio:

U izvještaju 7. SS brdske divizije Prinz Eugen od 10. oktobra 1943. godine, pohvaljuje se lojalan stav koji su formacije hercegovačkih četnika pokazale spram njemačkih jedinica:

Ambivalentno držanje četnikâ u odnosu na njemačku okupacionu silu je precizno uočeno u izvještaju koji je istog dana (10. X 1943) poslat iz štaba 369. hrvatske (pješadijske) divizije XV brdskom armijskom korpusu:

Na području limsko-sandžačkih odreda Crne Gore, saradnja sa Nemcima se neometano nastavljala:

Ista situacija je bila sa jedinicama četničkih vojvodâ Ðujića i Drenovića u Dalmaciji i Bosni:

## Posledice

### Gubitak savezničke podrške

Članovi britanske misije koji su pratili Mihailovićevu akciju uvideli su slabu vojnu vrednost četnika, naspram partizana:

U to vreme, britanska propaganda je već definitivno prešla na stranu partizana. BBC je ignorisao četničku ofanzivu, a potom je izveštavao da su partizani oslobodili te gradove:

### Okretanje četnika Nemcima

Mihailovićeva antiosovinska ofanziva nije ostavila bitan utisak ni na Saveznike ni na Nemce, koji su Tita i dalje smatrali najvećim protivnikom na Balkanu. Nemački komandant Jugoistoka Maksimilijan fon Vajhs je krajem oktobra 1943. ovako ocenio situaciju:

Uviđajući da partizani ne prihvataju njegovo prestrojavanje, ni zamišljenu podelu uticaja, Mihailović je obustavio antiosovinske aktivnosti i vratio se staroj politici:

7. novembra general Mihailović je izdao direktivu o opštem napadu na komuniste, nakon čega stupa u pregovore sa novim nemačkim izaslanikom za Balkan Hermanom Nojbaherom. Velika većina njegovih snaga van Srbije već se čvrsto vezala za Nemce, a tokom novembra i decembra 1943. i veliki deo snaga u Srbiji (Vojislav Lukačević, Nikola Kalabić, Jevrem Simić, Ljuba Jovanović) potpisao je sporazume sa Nemcima. Obaveštenje nemačkog komandanta jugoistoka o sklopljenom sporazumu sa Lukačevićem vrlo brzo je došlo do Čerčila, i imalo je presudan značaj u odluci o napuštanju Mihailovića.

## Izvori

## Povezano
* Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni 1943.
* Kapitulacija Italije u Jugoslaviji
* Operacija Osovina