Saveznici i Jugoslavija

Jugoslavija je tokom drugog svetskog rata bila priznata od strane Saveznika, iako je bila okupirana i podeljena od sila Osovine.

U Londonu je sve vreme rata boravila jugoslovenska vlada u izbeglištvu. Jugoslovenska vlada je od početka pružala podršku Mihailoviću i pokazivala neprijateljstvo prema Titu, koga su smatrali opasnim revolucionarnim pobunjenikom.

Zapadni Saveznici su u početku podržali četnike kao glavnu silu otpora u okupiranoj Jugoslaviji, ali nakon što su uvideli da su ih Partizani izdali i naglo uzeli teritorije, i da, uvidom, imaju mnogo veću moć i snagu zbog toga, oni su svoju podršku krajem 1943. preusmerili partizanima.

Četničko-partizanski sukob na tlu Jugoslavije nije mogao ostati internog karaktera, jer su Britanci u početku podržavali Mihailovića, a Sovjetski Savez tajno KPJ. No, sovjetska vlada tokom rata nije želela da zbog partizana u Jugoslaviji zaoštrava odnose sa Velikom Britanijom, koja je bila patron suparničke strane, četnika. Sovjetska vojna misija je došla kod Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije tek nakon britanske misije i punog savezničkog priznanja u Teheranu.

Iako je Kominterna suspendovala socijalnu revoluciju do poraza fašizma, jugoslovenski komunisti su vodili borbu za smenu starog poretka u okviru strategije narodnooslobodilačke borbe protiv okupatora i njegovih saradnika.

Pred kraj rata, Saveznici su uspeli da pristaju da pomognu da Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije bude priznata od starog režima. Demokratska Federativna Jugoslavija je sačuvala međunarodni kontinuitet, putem formiranja privremene vlade i ulaska u Ujedinjene narode u svojstvu osnivača.

## Ustanak u Srbiji i savezničko priznanje četnika

Zapadni saveznici pridavali su veliki značaj protivosovinskim aktivnostima u okupiranoj Evropi. Kada je izbio partizanski ustanak u Srbiji 1941. godine, za borbe se ubrzo čulo u savezničkom svetu.

O datumu uspostavljanja radio-veze između Štaba D. Mihailovića i izbegličke kraljevske vlade ima više verzija. Prema Dražinoj izjavi na suđenju, radio-veza je ostvarena 26. septembra 1941. U elaboratu britanskih obaveštajnih organa stoji da je D. Mihailović avgusta 1941. »uspeo da uspostavi radiovezu sa Britancima«. Prema drugim izvorima, veza je uspostavljena polovinom septembra, a počela je da funkcioniše 25. septembra 1941.

Velika Britanija je ubrzo poslala misiju kapetana Bila Hadsona i, zbog ideološke bliskosti i lojalnosti jugoslovenskom kralju, obećala punu podršku Mihailoviću, pod uslovom da postigne sporazum sa "drugim elementima otpora". U Srbiju je stigla saveznička misija, a inostrana štampa je počela da gradi mit o herojskom borcu, pukovniku Mihailoviću.

Prvi tovar britanske pomoći četnicima spušten je krajem oktobra 1941. godine, u prostoru između Maljena i Suvobora. Isporuke su bacane u limenim kantama u kojima se nalazilo oružje, eksploziv, duvan, novac, rublje. Četnici su bili nezadovoljni malom britanskom pomoći i neupotrebljivošću bačenog materijala.

Saveznici su dogovorili da priznaju Mihailovića za vođu otpora u celoj zemlji, pod uslovom da održi jedinstvo sa partizanima. Ali, Mihailović je shvatio da je praktično već postao heroj i da bi bilo povoljnije po njega da umesto koalicije sa partizanima u kojoj su oni jači, njih jednostavno nestane. Nije prošlo ni nedelju dana od prvog susreta sa savezničkom misijom, a Mihailović je poveo koncentričan napad na Užičku republiku, i zatražio sastanak sa nemačkom komandom.

U danima kada je ušao u saradnju sa Nedićem, pregovore sa Nemcima i napao ustanike partizane, pukovnik Mihailović je slao lažne telegrame vladi i Saveznicima. 13. novembra Dušan Simović javlja Idnu da je primio sledeći telegram od pukovnika Mihailovića:

Istog dana, Dušan Simović je intervenisao preko Poslanstva Kraljevine Jugoslavije u SSSR-u, tražeći da Moskva hitno izda uputstvo partizanima da se potčine Mihailoviću u zajedničkoj borbi protiv okupatora. Sličnu intervenciju učinili su i Britanci, preko svog ambasadora u SSSR-u. Moskva nije zvanično naložila da se partizanski odredi stave pod komandu Mihailovića, ali je Radio-Moskva prenela propagandne poruke Radio-Londona u prilog Mihailovića.

U vreme istupanja Mihailovića iz ustanka, Simović ga je 15. novembra preko Radio-Londona promovisao za komandanta „svih jugoslovenskih oružanih snaga u zemlji". Mihailović je 16. novembra Proglasom Srbima, Hrvatima i Slovencima objavio da je postao Komandant celokupne jugoslovenske vojne sile na okupiranoj teritoriji Jugoslavije, čime se svi naoružani pokreti stavljaju pod njegovu komandu. Od tada pa nadalje, Mihailović je vodio bespoštedni rat protiv partizana.

Britanski oficir za vezu Bil Hadson je u novembru 1941. prvi prozreo plan, koji je Mihailović nastojao da prikrije od spoljnjeg sveta, da dobije britansko oružje da bi uništio komunističke suparnike, a pod izgovorom da je potrebno da bi se borio protiv Nemaca. Hadsonovu preporuku Britancima da odlože avionske pošiljke dok se ne organizuje zajednička komanda pokreta otpora, Mihailović je proglasio sabotažom. Hadson je učestvovao na zajedničkim konferencijama, u traženju načina da se sklopi primirje pre nego što Nemci otpočnu s ofanzivom. Nakon prvog sastanaka 20. novembra u Čačku, Hadson je obavestio Kairo:

Partizani su bili spremni da se stvori zajednički operativni štab, ali nikako nisu pristajali da prihvate komandu Mihailovića. U međuvremenu je u Londonu, 28. novembra, premijer Vinston Čerčil zabeležio: "*Sve što je u ljudskoj moći trebalo bi učiniti da se pomogne gerilskim borcima u Jugoslaviji. Molim, izvestite šta je mogućno*." Istog dana je Idn pisao generalu Simoviću o značaju stvaranja "ujedinjenog fronta svih rodoljuba u Jugoslaviji", predlažući da se Mihailoviću pošalje poruka kojom će mu se izraziti čestitanja i ujedno ga obavestiti da će se materijalna pomoć i novčana sredstva poslati njemu, "*ali da će davanje naše pomoći biti neposredno povezano s održavanjem ujedinjenog fronta pod njegovim rukovodstvom ... Mi sada tražimo od sovjetske vlade da ubedi partizane da podržavaju ujedinjeni front pod rukovodstvom pukovnika Mihailovića*."

Sledeća poruka bila je 29. novembra poslata Hadsonu, da se preda Mihailoviću kao lična poruka od britanske vlade:

Ujutro 29. novembra nemačke jedinice su ušle u partizansku "Užičku republiku", i glavnina preživelih partizanskih jedinica povukla se ka zapadu, u Sandžak. Mihailović je 30. novembra 1941. održao sastanak sa svojim komandantima na Ravnoj gori, gde je odlučeno da legalizuju četničke jedinice u sporazumu sa Nedićem i u zajedničkoj akciji protiv partizana.

Uprkos svemu, novi predsednik Jugoslovenske vlade u Londonu, Slobodan Jovanović, imenovao je Mihailovića za ministra vojske, vazduhoplovstva i mornarice, 11. januara 1942., zbog zasluga koje je postigao sa svojim gerilskim pokretom otpora i dizanjem ustanka protiv Nemaca. Jugoslovenska vlada u Londonu je naložila da sve grupe otpora, uključujući i komunističke, treba da se uključe u opštenarodni pokret otpora kojim bi rukovodio Mihailović prema uputstvima svoje vlade i direktivama savezničkih štabova. Ovim su Četnički odredi Jugoslovenske vojske postali legitimna i međunarodno priznata oružana snaga Kraljevine Jugoslavije od strane Saveznika, jer su sve članice antihitlerove koalicije imale uspostavljene diplomatske odnose i akreditovane ambasadore (V. Britanija, SSSR, Poljska, Francuska, Grčka, Čehoslovačka i SAD) kod Jugoslovenske vlade čiji je ministar vojni bio Draža Mihailović. Kralj Petar II ga je na osnovu Ukaza, 19. januara unapredio u čin divizijskog generala.

Putem svojih sredstava informisanja u cilju stimulisanja otpora stvorili su legendu o komandantu Mihailoviću i njegovim gerilcima.

## Odnos Moskve prema Jugoslaviji

Šef britanske misije Fitzroy MacLean ocenjuje da su Rusi tokom rata pokazivali malo interesovanje za Tita. Moskva je veoma držala do saveza sa Velikom Britanijom i SAD, da bi mogla rizikovati da zbog partizana u Jugoslaviji dovede u pitanje odnose u vrhu antifašističke koalicije koji su imali sudbonosan značaj za Sovjetski Savez. Staljin je veoma dugo odbijao da pruža partizanima vojnu pomoć i zahtevao je od Tita da se s respektom odnosi prema četnicima i Draži Mihailoviću, koji se svim silama borio protiv partizanskih jedinica.

Kominterna je marta 1942. godine uputila kritiku jugoslovenskim komunistima. Za Kominternu je narodnooslobodilački pokret isuviše skretao u „levo". Zahtevana je revizija dotadašnje politike i stvaranje širokog narodnooslobodilačkog fronta. Kominterna je zabranjivala stvaranje proleterskih brigada, tražeći da se izbaci ime „proleterska" ispred naziva brigade i da se prestane sa „sličnim lapsusima" koji liju vodu na mlin neprijateljima naroda u zemlji i u inostranstvu. Georgi Dimitrov, generalni sekretar Komunističke internacionale, je 10. 08. 1942. ponovo upozorio Tita i Kardelja po Staljinovom nalogu:

Sovjetska vlada, obaviještena o prilikama i odnosima na jugoslavenskom ratištu, 16. novembra 1942. godine je upozorila jugoslavensku vladu u izbjeglištvu da je njen vojni ministar Mihailović »obustavio borbe u zemlji, čime je tamo izgubio sav autoritet«. Također je rečeno da se Mihailovićevi »ljudi u zemlji bore samo protiv partizana, i to u sporazumu i zajednički s Talijanima«. Istog meseca, Rusi su predložili slanje svojih viših oficira u Mihailovićev štab. Vlada Slobodana Jovanovića je ovo odbila, tražeći da se prvo obustavi kampanja protiv JVuO, da se pozovu partizani da ne napadaju "odrede jugoslovenske vojske" (četničke odrede) i da se partizani stave pod Mihailovićevu komandu.

Istovremeno, novembra 1942. godine, Dimitrov je Titu objašnjavao da se "Jugoslovenski oslobodilački komitet" ne sme tretirati kao vlada, već kao politički organ narodnooslobodilačke borbe. Ne suprotstavljati se emigrantskoj vladi, ne pominjati raspuštanje kraljevine, ni rečju ne pominjati republiku. Ta pitanja će se postaviti tek posle poraza nemačko-italijanskih snaga i oslobađanja zemlje od okupatora. Uostalom, SSSR ima zasad ugovor s jugoslovenskim kraljem i vladom u Londonu, pa bi to moglo imati negativnog uticaja na odnose s Engleskom i Amerikom, upozoravao je Dimitrov Tita.

Izgleda da Staljin nije imao nikakvih naročitih interesovanja za partizanske pokrete u Jugoslaviji i Grčkoj. Ovo se tumači kao odraz savezničke politike prema Balkanu (podela na interesne zone). Grčki partizanski pokret je usled toga žrtvovan.

## Srpsko-hrvatski sukob u emigraciji

Srpsko-hrvatski sukob je bio glavna tema sastanaka Jugoslovenske vlade u emigraciji. S druge strane, o četničko-partizanskom sukobu se nije uopšte raspravljalo u vladi tokom 1941. i 1942. godine i članovi vlade su bili prilično neobavešteni o tome.

Dok je borba protiv okupatora besnela u okupiranoj domovini, nacionalistički krugovi Srba i Hrvata u inostranstvu su radili na produbljivanju srpsko-hrvatskog sukoba. Jovan Dučić je u Americi otvoreno vodio kampanju za stvaranje velike Srbije.

Američka vlada je ovo videla kao potkopavanje ratnog napora u borbi protiv sila Osovine. Ured za ratne informacije u Vašingtonu, povodom pisanja Amerikanskog Srbobrana uperenog protiv Hrvata, ali i Srba koji se izjašnjavaju za Jugoslaviju, 10. 6. 1943. poslao je pismo Simi Vrliniću, predsedniku Srpskog narodnog saveza u Pitsburgu, sa zahtevom da prestane pomagati nacističku kampanju nesnošljivosti i rasne mržnje:

## Pročetnička kampanja u emigraciji

Emigrantska vlada navodno nije imala nikakvih verodostojnih obaveštenja da Mihailovićeva organizacija u Jugoslaviji sarađuje sa okupatorom. 1942. godine Grolova vlada nije znala da Mihailović ne vodi nikakvu oružanu borbu protiv okupatora, zbog propagandnih izveštaja da je on aktivan i da vrši sabotaže. U Americi je tokom 1942. godine Draža Mihailović bio na "jednoj velikoj visini" (Miloš Trifunović). Tek u 1943. godini su došle prve sumnje. Prvo lice na koje je pala sumnja bilo je Dobrosav Jevđević, iako ne po proverenim izveštajima. Prva obaveštenja o saradnji četnika sa okupatorom i borbi protiv partizana počela su dolaziti iz savezničkih krugova.

Izvesni antikomunistički krugovi u vladi su čak putem direktiva Mihailoviću uticali da se primenjuje zakon o zaštiti države protiv komunista.

## Upoznavanje situacije na terenu

Iako su Britanci podržavali Mihailovića, stvarna situacija na terenu bila je dosta dobro poznata. Već u srpnju 1942. je Glenconner pisao Južnom odjelu Foreign Officea: 

U Mihailovićev štab uputili su misiju za vezu na čelu sa kapetanom Hadsonom. Misija je dignuta na viši nivo imenovanjem pukovnika Bejlija (u decembru 1942.) i kasnije generala Armstronga (u septembru 1943.) za šefa misije. Tokom proleća i leta 1943. saveznici su poslali u Srbiju devet svojih misija u štabove JVUO u cilju održavanja veze i organizovanja diverzija i otpora.

Saveznički eksperti uspeli su da dekodiraju nemačke šifre, tako da su svakog dana imali izveštaje o nemačkom radio-saobraćaju. Bejzil Dejvidson iz SOE izjavio je da su početkom 1943 ti izveštaji počeli stizati i do njega:

Tokom 1942. i prve polovine 1943. godine saveznici su preko izveštaja svojih misija, praćenjem osovinske, naročito italijanske, štampe, i putem dešifrovanja neprijateljskog radio-saobraćaja, došli do dva zaključka:

# Mihailovićeve trupe ne pokazuju značajnu protivosovinsku aktivnost
# Jedan broj Mihailovićevih komandanata sarađuje sa osovinskim snagama.

Usled znatno većeg broja izvora, komandant Sredozemlja, general Henry Maitland Wilson, koji se tada nalazio u Kairu, imao je jasniju ukupnu sliku o situaciju i činiocima u Jugoslaviji nego pukovnik Bejli koji se nalazio u Mihailovićevom štabu u Lipovu kod Kolašina.

Četnički vođa Dragoljub Mihailović je u govoru četnicima u Lipovu kod Kolašina, 28. februara 1943, u prisustvu šefa britanske vojne misije, pukovnika W. S. Baileya, napao Britance i govorio da su mu Italijani jedini izvor pomoći. Između ostalog je rekao: 

Zapanjen ovakvim Mihailovićevim izjavama, predsednik britanske vlade Vinston Čerčil uputio je 28. marta 1943. oštru notu jugoslovenskoj vladi, koja je uručena lično njenom predsedniku Slobodanu Jovanoviću. U njoj je, pored ostalog, stajalo:

U duhu Čerčilove note, predsednik vlade Slobodan Jovanović je 5. aprila 1943. upozorio Mihailovića:

Američki ured za strategijske službe je u vreme četvrte neprijateljske ofanzive od svojih obavještajaca informiran da su »jugoslovenski četnici« — »opremljeni od strane Italijana«, ali i s »nešto ratnog materijala koje su im dali Britanci« — »danas jači nego ikad ranije«, da su upravo u zapadnoj Bosni »dali još jedan doprinos neprijateljskom ratnom naporu«, a »da ironija bude veća, njih danas pomaže jugoslovenska vlada u izgnanstvu više nego ikad pre«.

## Uspostavljanje kontakta sa partizanima

Šef britanske vojne misije, Fitzroy MacLean, objašnjava kakav je u početku bio odnos prema partizanima:

Još početkom 1942. godine Saveznici uspostavljaju neformalne kontakte sa partizanima (vidi Misija Hidra). U aprilu 1943. saveznici su uspostavili zvaničan kontakt sa partizanima i postepeno počeli da im pružaju materijalnu i propagandnu podršku. Jedan od članova britanske misije, Basil Davidson, govori o nepoverenju sa kojim su ih partizani isprva gledali:

Vremenom je pokret otpora na Balkanu za Saveznike sve više dobijao na značenju. Predsjednik britanske vlade Čerčil je američkom generalu Eisenhoweru u periodu kapitulacije Italije izjavio kako zbog naraslih snaga Titovih partizana »Balkan predstavlja za Nijemce veću opasnost nego gubitak Italije«.

## Savezničko upozorenje četnicima
Mihailović je neke partizanske sabotaže u Srbiji pokušao da prikaže kao dela četnika. On nakon diverzije kod Vladičinog Hana kada su partizani srušili most u depeši Đuriću naređuje: "*Ubuduće misiju ne obaveštavati o akcijama partizana, već sve ono što partizani urade, izvestiti da su vaši odredi uradili*."

Saveznici su brzo prozreli Mihailovićevu šaradu, i upozorili ga da odmah počne sa izvođenjem akcija protiv Nemaca. Mihailoviću je postavljen ultimatum i zadat rok da otpočne sa protivosovinskim aktivnostima prema instrukcijama savezničke Komande Sredozemlja. Budući da do tih protivosovinskih aktivnosti JVUO nije došlo, u decembru 1943. saveznici su doneli odluku da uskrate svaku pomoć Mihailoviću i da svu pomoć i podršku prenesu na partizane.

### Ibarski telegram

Nakon bitke na Neretvi, u kojoj su Mihailovićeve snage sarađivale sa Italijanima dok se britanska armija borila protiv Italijana u Africi, sa aspekta Komande Sredozemlja, situacija u Jugoslaviji je izgledala ovako: partizanske snage vode borbe i pružaju efikasan otpor Osovini. Međutim, kako izgleda, partizani su nakon sloma ustanka izgubili oslonac u Srbiji. Tamo još uvek postoje izvesne Mihailovićeve snage koje bi se možda mogle navesti da preduzmu nešto korisno za savezničku stvar.

Na osnovu ovakvog uvida u situaciju, saveznički Komandant Sredozemlja je u maju 1943, pre nego što je misija SOE uopšte stigla do Titovog Vrhovnog štaba, naložio oficiru za vezu, pukovniku Bejliju, da Mihailoviću dostavi čuveni "ibarski telegram", što je ovaj učinio 29. maja 1943:

Ovaj zahtev Mihailoviću, potekao od nadležne vojne komande, inspirisan ratnim operativnim interesima, ubrzo je povučen na zahtev britanske vlade. Nastupio je period prilagođavanja, odmeravanja i pregovaranja.

### Decembarski telegram

Iako je u međuvremenu Mihailović poveo akciju protiv nemačkih snaga i snaga NDH koja je "potrajala šest nedelja" (vidi napad na Višegrad 1943.), saveznički Komandant Sredozemlja Henry Maitland Wilson ocenio je da se radi o sporednim i kratkotrajnim aktivnostima, uz izbegavanje da se preduzme nešto na komunikacijama značajnim za Saveznike i za Nemce. Stoga je 9. decembra 1943. poslao Mihailoviću telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikaciji, a koja počinje rečima:

Ovaj telegram smatra se nekom vrstom ultimatuma Mihailoviću. Navedeni napadi na komunikacije nikad nisu izvedeni, i general Vilson je sredinom decembra svim savezničkim oficirima pri Mihailovićevim snagama dao instrukciju da su slobodni da napuste četnike i da se povežu sa najbližim partizanskim snagama. Međutim, ova akcija evakuacije savezničkih oficira iz razloga bezbednosti odvijala se u etapama sve do kraja maja 1944.

## Savezničko priznanje partizana

Početkom septembra 1943. Italija je kapitulirala. Pad Italije imao je za posledicu naglo jačanje NOVJ, kako brojčano, tako i po naoružanju, koje je preuzeto od razoružanih Italijana. Ovo je omelo nemačke planove o posedanju italijanskih položaja. S obzirom da su u južnoj Italiji napredovale savezničke snage, izbivši na obalu Jadrana, velike neposednute oblasti na obali i u unutrašnjosti Jugoslavije predstavljale su kritičan problem za nemačku odbranu.

Partizanski pokret se konsolidirao kako u tehničkom, tako i u političkom smislu. U Jajcu održano drugo zasjedanje AVNOJ-a je koincidiralo s Teheranskom konferencijom kojom su Saveznici odlučili da partizanima, a ne četnicima pružaju pomoć. Saveznički vojni i politički lideri izneli su slične zaključke na međusavezničkim konferencijama u Kairu i Teheranu od 22. novembra do 7. decembra 1943:
* "**Premijer [[Vinston Čerčil|Čerčil]]**: Žalosna je činjenica da gotovo nikakve zalihe nisu dostavljene 222.000 ljudi brojnim pristalicama Tita morskim putem. Ti odlučni (borci) drže u Jugoslaviji onoliko Nemaca koliko mi držimo južno od Rima. Nemci su bačeni u zabunu nakon kolapsa Italije i patriote su osvojile kontrolu nad velikim delovima obale."
* "**General [[Dvajt Ajzenhauer|Ajzenhauer]]** naglasio je vitalni značaj nastavljanja maksimalnih mogućih operacija na uspostavljenom poprištu... On veruje da svu moguću opremu treba slati Titu, jer su Mihailovićeve snage od relativno male vrednosti."
* **General [[Alan Francis Brooke|Bruk]]** je, prelazeći na Jugoslaviju, rekao da su u toj zemlji Nemci imaju teškoća da održavaju svoje komunikacije. Otuda, sva dobit mora biti izvučena iz svih prilika da se uvećaju nemačke nevolje putem pomaganja partizana. Želimo da se organizuje sistem dopremanja oružja i vazdušne podrške. General Bruk rekao je da je sada 21 nemačka divizija raspoređena u Jugoslaviji do grčke granice."
* "**Premijer [[Vinston Čerčil|Čerčil]]**: Izvanredne stvari postižu se u Jugoslaviji od strane Tita, koji radi mnogo više nego što je Mihailović postigao. Nema planova da se u Jugoslaviju pošalje velika armija, ali se Nemcima može zadati udarac kroz pomaganje Titovih snaga putem povećanog snabdevanja."

Zahvaljujući probijanju nemačkog sistema šifrovanja radio-saobraćaja, saveznički rukovodioci raspolagali su veoma dobrim informacijama o zbivanjima u Jugoslaviji, i doneli su odluku o pružanju što veće moguće pomoći NOVJ u materijalu i putem taktičkog sadejstva.

Takođe je odlučeno da se Mihailoviću pruži poslednja šansa. Preko britanske misije pri njegovom štabu, od njega je zatraženo da digne u vazduh jedan železnički most koji je od znatnog strategijskog značaja na železničkoj pruzi Beograd — Solun. Ako to ne izvrši do određenog datuma, misija će biti povučena, a dostavljanje materijala četnicima obustavljeno.

## Okretanje četnika Nemcima

Potisnut u Srbiju od partizana, Dragoljub Mihailović se okrenuo sa pomoć Nemcima, o čemu izveštava nemački komandant Jugoistoka Maksimilijan fon Vajhs: 

Specijalni nemački izaslanik Herman Nojbaher, poslat da pregovara sa Dražom Mihailovićem, ponudio je četnicima ugovore o uzajamnom nenapadanju i savezništvu u borbi protiv partizana. 19. novembra 1943. četnički komandant Starog Rasa Vojislav Lukačević prvi je potpisao sporazum sa Vermahtom. Ugovor je predviđao zajedničku borbu protiv komunista, obavezu četnika da neće pomagati pripadnike savezničkih snaga, prepuštanje dogovorenih područja četnicima “radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht”, uključivanje četnika pod nemačko zapovedništvo prilikom većih operacija, redovnu isporuku municije i razmenu štabova za vezu. Uskoru su i drugi ovlašćeni Mihailovićevi komandanti potpisali sporazume sa Nemcima u Srbiji.

Dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 23. novembra 1943. godine beleži da četnici nisu samoinicijativno potpisali ugovore sa Nemcima, već po naređenju Mihailovića, koji se sam neće eksponirati zbog raspoloženja naroda:

O Mihailovićevom nastojanju da se približi Wehrmachtu izveštava i generalštabni major Warnstorff 9. decembra 1943. godine:

Velika većina četničkih snaga van Srbije već se čvrsto vezala za Nemce, a tokom novembra i decembra 1943. i veliki broj zapovjednika u Srbiji (Vojislav Lukačević, Nikola Kalabić, Jevrem Simić, Ljuba Jovanović) potpisali su sporazume sa Nemcima. Obaveštenje nemačkog komandanta Jugoistoka o sklopljenom sporazumu sa Lukačevićem, vrlo brzo je došlo do Čerčila, i imalo je presudan značaj u odluci o napuštanju Mihailovića.

Mihailović se ubrzo i sam upustio u pregovore sa Hermanom Nojbaherom, koji je u izveštaju svojoj komandi ocenio da je Draža Mihajlović "toliki antikomunista, da je usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora pred slogom s crvenom stranom." Nojbaher svedoči o neobičnoj praksi jugoslovenskog kralja koji nagrađuje četnike zbog borbi protiv okupatora dok oni piju sa okupatorom i bore se protiv partizana:

## Četničko proterivanje Britanaca

U skladu sa novim savezništvom sa Nemcima, general Mihailović je pristupio sistematskom proterivanju Britanaca. 22. novembra 1943. godine Draža javlja majoru Milošu Radojloviću, komandantu Mlavsko-smederevske grupe korpusa:

23. novembra 1943. godine general Mihailović daje instrukcije Predragu Rakoviću kako treba ponižavati "Perinog šefa", tj. britanskog generala Čarlsa Armstronga, šefa vojne misije u Mihailovićevom štabu:

24. novembra 1943. godine general Mihailović naređuje majoru Radoslavu Đuriću da batali sabotaže ukoliko Englezi ne plate, da sve snage usmeri protiv partizana i da likvidira kanadskog antifašistu Čarlsa Robertsona:

30. novembra 1943. godine general Mihailović naređuje Ljubi Patku, komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši sabotaže bez njegovog dopuštenja:

Krajem 1943. godine, Britanci u Srbiji su se našli u nezavidnoj situaciji, gonjeni od Nemaca a odbačeni od četnika. 9. decembra britanski kapetan Edgar Hargrivz iz Homolja izveštava da je njegova pozicija vrlo ozbiljna i da saveznička misija "ne dobija nikakvu pomoć od četnika ili seljaka, nego se potuca naokolo, kroz mećave i kišu, bez pratioca, nepoželjna gde god dođe". Sutradan, 10. decembra 1943. godine kapetan Hargrivz je zarobljen, dok je kapetan Naš poginuo prilikom napada nemačkih trupa na njihovu misiju na mestu Podvižak kod sela Luke.

10. decembra 1943. Draža Mihailović naređuje svojim ljudima da maksimalno otežaju položaj britanskih misija, pa čak i da sabotiraju njihove radio stanice:

## Raskid Saveznika sa četnicima
Premijer Velike Britanije Vinston Čerčil doneo je 17. februara 1944. formalnu odluku o povlačenju podrške Mihailoviću. U britanskom parlamentu Čerčil je 22. februara postupak vlade objasnio na sledeći način: 

On je u svom govoru još dodao i to:

Nakon toga saveznička pomoć usmerena je na jačanje snaga NOVJ u Srbiji. Jedan od učesnika u događajima, Ficroj Meklejn ovako je opisao taj preokret u savezničkoj politici:

Savezničke misije su do maja 1944. povučene iz štabova JVUO, što je izazvalo određene političke probleme:

Evakuacija Britanaca je potrajala punih pet meseci. Na kraju, u noći izmedu 29. i 30. maja 1944. godine, na aeredrom u južnoj Italiji sletela su četiri aviona DC3, koji su evakuisali poslednjih 45 savezničkih oficira i vojnika od četnika. Među njima nije bilo generala Armstronga i nekoliko drugih, kojeg su četnici zadržali kao taoce za prtljag oduzet Lukačeviću i Baćoviću. Međutim, već sutradan Mihailović je bio prinuđen da oslobodi Armstronga i ostale članove misije, iako Lukačevićev i Baćovićev prtljag nije vraćen. Tako je 31. maja 1944. godine i poslednji zvanični predstavnik Velike Britanije napustio Mihailovićev štab.

## Raskid kralja Petra II sa četnicima

13. aprila 1944. Čerčil je informisao kralja Petra da će, ukoliko ne ukloni Dražu Mihailovića iz emigrantske vlade, Velika Britanija početi da tretira jugoslovenskog kralja i njegovu vladu kao saradnike Osovine.

29. avgusta 1944. godine kralj Petar je doneo ukaz O. Br. 881 kojim se general Dragoljub Mihailović razrešava dužnusti načelnika Štaba Vrhovne komande u okupiranoj Jugoslaviji i stavlja na raspolaganje ministru vojske, mornarice i vazduhoplovstva.

12. septembra 1944. jugoslovenski kralj Petar II Karađorđević je javno pozvao sve borce da pristupe Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije, a one koji to odbiju osudio kao izdajnike koji "zloupotrebljavaju ime kralja i autoritet krune" radi pravdanja saradnje sa neprijateljem:

Sav prestiž koji su četnici do tada uživali zbog savezničke pomoći, prenet je na partizane. Efekat je povećan i vešću da je Tito postigao sporazum sa kraljem Petrom, i kraljevom proklamacijom kojom je pozvao svoje podanike da pruže partizanima podršku, što je razbilo tvrđenje generala Mihailovića da se on bori za kralja.

Uprkos pozivu jugoslovenskog kralja, Dragoljub Mihailović i "Jugoslovenska vojska u otadžbini" u bici za Srbiju su se borili na strani Nemaca.

## Saradnja NOVJ i Saveznika‎

Velika kombinovana operacija trupa na zemlji i vazduhoplovstva protiv vitalnih komunikacija, izvedena je u prvoj nedelji septembra 1944. u saradnji NOVJ i savezničkog vazduhoplovstva. Ona je poznata po svom kodnom nazivu "Operacija Ratweek", i imala je veliki značaj za dalje odvijanje rata u Evropi.

## Podela interesa u Jugoslaviji

Oktobra 1944, u isto vreme kad su antifašistički pokreti bili spremni da preuzmu vlast, Čerčil i Staljin dogovorili su se o posleratnoj podeli sfera uticaja u jugoistočnoj Evropi: Grčka će pasti pod britansku kontrolu; ostale zemlje će, sa izuzetkom Jugoslavije, za koju je nagodba bila 50:50, biti prepuštene Sovjetskom Savezu.

## Tumačenja
Mnogi autori genezu stavova Saveznika prema zbivanjima u Jugoslaviji objašnjavaju prevashodno političkim motivima. Oni su na kraju i igrali značajnu ulogu. Međutim, u ovom periodu, od leta 1943. do leta 1944, još je bila dominantna koncepcija da je osnovi cilj da se vojno porazi Nemačka, da treba raditi sve što je moguće da joj se nanese što veća štata, dok je sve drugo od sekundarnog značaja. Politička teorija geneze savezničkog stava prema Jugoslaviji zasniva se takođe na netačnoj pretpostavci o zanemarljivo malom značaju zbivanja u Jugoslaviji na rat kao celinu.

Nasuprot ovoj koncepciji, upravo je armija, a ne politika, vršila pritisak i preduzimala korake u ovoj evoluciji.

Nasuprot teoriji zavere Dejvida Martina, saveznički Komandant Sredozemlja je u vrlo maloj meri zavisio od informacija prikupljenih preko SOE. On je imao više izvora kvalitetnih i iscrpnih informacija:
* Saveznički eksperti uspeli su da dekodiraju nemačke šifre serije Ultra, tako da je general Vilson imao svakog dana na svom stolu izveštaj o nemačkom radio-saobraćaju. 
* Osovinska štampa, naročito u Italiji, dosta je pisala o operacijama u Jugoslaviji, pri čemu je otvoreno prikazivala široku saradnju sa četnicima.
* Saveznički oficiri u Jugoslaviji, naročito Bil Hadson, uspeli su u drugoj polovini 1942. da putem radio-poruka do neke mere opišu situaciju na terenu na kome su se kretali.

Istoričar Branko Petranović, uprkos vojnom faktoru, smatra da je britansko napuštanje Mihailovića bilo više određeno njihovim saznanjem da on nije više kohezivni činilac Jugoslavije (mada to nije bio ni od početka) nego borbenim defetizmom četničkog pokreta.

## Poznati saveznički oficiri i članovi misija u Jugoslaviji
* Albert B. Seitz (kod JVUO)
* Basil Davidson (kod NOVJ)
* Charles Douglas Armstrong (kod JVUO)
* Charles Robertson (kod NOVJ)
* Duane Hudson (kod JVUO)
* Fitzroy MacLean (kod NOVJ)
* Jack Churchill (komandos kod NOVJ)
* Neil Selby (kod JVUO)
* Randolph Churchill (kod NOVJ)
* Robert Harbold McDowell (kod JVUO)
* Terence Atherton (kod NOVJ)
* Walter R. Mansfield (kod JVUO)
* William Bailey (kod JVUO)
* William Deakin (kod NOVJ)

## Reference

## Povezano
* Savezničko bombardovanje Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu
* Chetniks! The Fighting Guerrillas
* Operacija Ratweek
* Operacija Vazdušni most

## Vanjske veze
* Izveštaj šefa britanske vojne misije o govoru Draže Mihailovića od 28. februara 1943.