Jezdimir Dangić

**Jezdimir Jezda Dangić** (1897. Bratunac, Austrougarska – 1947. Sarajevo, FNR Jugoslavija) je bio žandarmerijski major, tokom Drugog svetskog rata zapovjednik četničkih jedinica Draže Mihailovića u istočnoj Bosni.

Bio je jedan od vođa ustanka u NDH, u oblasti istočne Bosne. Sa partizanima se razišao jer je vodio borbu isključivo protiv ustaša i "Turaka", ali ne i Nemaca, sa kojima je stupio u pregovore. Bio je politički pristalica Nedića.

Nakon rata je osuđen za kolaboraciju i ratne zločine, te streljan 1947. godine.

## Biografija

Rođen je 5. svibnja 1897. u Bratuncu u obitelji pravoslavnog svećenika. Njegov otac je bio sveštenik, tri i po godine je bio u zatvoru, osuđen na smrt a zatim pušten. Njegova majka je bila takođe uhapšena i u zatvoru je izgubila razum. Dangić je imao devetoro braće i sestara.

I on sam je bio na robiji. Kao gimnazijalac u Tuzli i kao pripadnik organizacije Mlada Bosna bio je osuđen na tri i pol godine zatvora zbog veleizdaje Austro-Ugarske. Kaznu je odslužio u Tuzli i Zenici tijekom prvog svjetskog rata.

Nakon rata studirao je pravo i radio u Tuzli i okolici kao policijski činovnik i rezervni konjički potporučnik. 3. siječnja 1928. prešao je u aktivnu žandarmerijsku službu s činom potporučnika.

Postao je pravnik, žandarmerijski oficir, komandir u činu majora jedinice Dvorske žandarmerije, koja je bila zadužena za obezbeđenje kraljevske porodice, njihovih objekata kao i vladinih ministara i zdanja u Kraljevini Jugoslaviji. Drugi svjetski rat dočekuje u činu žandarmerijskog majora.

U travanjskom ratu 1941. Dangić zapovjeda žandarmerijskom jedinicom koja prati kralja Petra II od Beograda do Nikšića. Posle okupacije izbjegao je zarobljavanje od strane Nijemaca i sklonio se kod brata u Ljuboviji. Preko braće Todorovića, aktivnih majora Jugoslavenske kraljevske vojske, stupa u vezu s pukovnikom Dražom Mihailovićem na Ravnoj Gori u Srbiji.

### Ustanak u istočnoj Bosni

Mihailović ga šalje u istočnu Bosnu s ciljem stvaranja i širenja četničke organizacije u tim krajevima. Bio je učesnik ustanka protiv NDH u Istočnoj Bosni od avgusta 1941. Pošto su ustanici koje je vodio Pero Đukanović, bivši solunski narednik, oslobodili Drinjaču i Bratunac, Dangić se nametnuo za vođu ustanka u tom delu Bosne. Major Dangić postaje načelnik Komande Istočne Bosne i Hercegovine Jugoslovenske vojske u Otadžbini. Odmah je započeo mobilizaciju srpskih seljaka u svoje odrede. Imao je oko tisuću ljudi, smještenih na prostoru između Višegrada i Bijeljine.

Prema izvještaju beogradske jedinice Abwehra (obavještajne službe njemačkog Wehrmachta) od 29. septembra 1941, Dangić je praktički od svog dolaska u Bosnu održavao kontakte s Nedićevom administracijom koja ga je podupirala; u izvještaju se navodi da je imao »dobre odnose s Nijemcima i da je činio sve kako bi izbjegao sukob između svojih trupa i Nijemaca.«

U listopadu 1941. godine, potpisuje sporazum o suradnji s partizanima u ustanku. Za vreme privremene saradnje sa partizanskim snagama, Dangić sa svojim odredima zauzima desetak većih mesta: Bratunac, Srebrenicu, Vlasenicu, Olovo, Rogaticu, Foču, Goražde i Čajniče. Tom prilikom Dangićevi četnici su izvršili pokolj nad muslimanskim i katoličkim stanovništvom, uključujući i katoličke časne sestre poznate pod imenom Drinske mučenice, zaklane na obali Drine kod Goražda, 15. prosinca 1941.

Njemci vrlo brzo uočavaju Dangićev blagonaklon stav spram okupatorskih snaga. U izvještaju vojnog obavještajnog centra u Beogradu od 14. novembra 1941. jasno se kaže:

U istom izvještaju se tvrdi da je Dangić „češće demonstrativno pokazivao svoju želju da se s Nemcima složi. Tako se o njemu priča da je, između ostalog, dao da nastupaju jedinice u cilju iskazivanja počasti nemačkim oficirima“. U drugom njemačkom izvještaju opisan je i kao „dobar frontovski oficir“.

Prvi kontakt Nijemaca sa Dangićevim četnicima bio je početkom decembra 1941. u višegradskom srezu. Tada su četnici razoružali jednu grupu partizana i predali je okupacionim snagama.

### Gušenje ustanka u Bosni

Radi gušenja ustanka u NDH, nemačko-hrvatske snage su protiv ustanika Istočne Bosne preduzele drugu i treću ofanzivu. Tada Dangić objavljuje da četnički odredi se bore samo protiv ustaša, ali ne i Nemaca. Januara 1942. Dangićeve snage su pretrpele značajne gubitke u ljudstvu i teritoriji, ali nisu pružale otpor Nemcima jer su imali naređenje da se ne bore protiv njemačkih trupa.

Početkom 1942. godine Dangić uspostavlja vezu sa Drenovićem i četnicima zapadne Bosne, kojima nalaže da se bore protiv partizana, a ne okupatora. On napada partizane koristeći šovinističku retoriku, optužujući partizane da ih vode "čivut Moša Pijade, Turčin Safet Mujić, mađar Franjo Vajnert i takozvani Petar Ilić čije pravo ime niko ne zna", a cilj im je da unište srpstvo.

U to vreme započinje pregovore sa nemačkom vojnom komandom na čelu sa generalom Paulom Baderom. Dangić je bio spreman služiti njemačku vojnu upravu i boriti se protiv partizana. Za uzvrat je tražio da snage NDH napuste taj prostor. Izjavio je da bi se pri opštem ustanku na Balkanu i iskrcavanju Engleza njegovi četnici nepokolebljivo verno borili na nemačkoj strani. Dangić je izražavao uverenje da bi samo nemačka pobeda mogla Srbiji da obezbedi pripadajući položaj na Balkanu, dok bi pobeda boljševizma značila uništenje svakog naroda, pa, dakle, i srpskog. Njemački general Bader je 2. februara 1942. pozvao predstavnike vlasti NDH, ministra Vjekoslava Vrančića i domobranskog pukovnika Fedora Dragojlova u Beograd, na pregovore sa Dangićevim izaslanicima.

Zbog pregovora sa Nemcima, Dangić je postao kompromitovan u narodu, pa kada su naišli partizani nije mogao "nije mogao naći ni 100 ljudi koji bi hteli da brane njega i štab":

Prema izveštaju majora Radoslava Đurića Draži Mihailoviću, situacija u Dangićevom štabu je bila katastrofalna ("ne zna se ni ko pije ni ko plaća"). Krajem marta Dangić je pobegao u Srbiju pod pritiskom partizanskih jedinica. 21. marta 1942. Draža Mihalović preporučuje Dangiću da stupi u kontakt sa kvislinškim vlastima u Bajinoj Bašti, gdje se nalazio legalizovani potpukovnik Radojko Jovandarić, kako bi mu pružio "prvu pomoć".

### Pregovori u Beogradu

Početkom aprila 1942. odlazi na pregovore sa Milanom Nedićem i Nemcima u Beogradu gde se nudio za borbu protiv partizana. Zauzvrat je tražio da teren istočne Bosne očišćen od partizana ima u svojoj vlasti. Draža Mihailović je 9. aprila 1942. depešom obavešten da pregovori Dangića i Nemaca dobro napreduju:

Dangić je uhapšen 11/12. aprila 1942. godine, zbog održavanja veza sa Srbijom u cilju pobune protiv NDH. O njegovom hapšenju postoji detaljan nemački izveštaj:

14. aprila Draža Mihailović je dobio obaveštenje da su Nemci uhvatili i odveli Dangića, bez detalja. 18. aprila Draža dobija obaveštenje da je Dangić uhapšen jer ga je potkazao banjalučki advokat Kostić, da je Nedić naredio da se Kostić uhapsi, a da se očekuje Dangićevo puštanje na slobodu. 25. aprila 1942. godine četnički komandant Mladen Mladenović piše Draži Mihailoviću da je Dangić izdao njihovu organizaciju Ljotiću i Nemcima i da je zaslužio "najtežu kaznu":

Draža Mihailović je 6. juna 1942. izvestio Predsednika jugoslovenske Vlade u Londonu da je Dangić "prevarom Nedića i Ljotića dopao ropstva." Kasnije je Mihailović u svojoj depeši od 30. juna prokomentarisao "Dangića upropastili političari", potom 2. jula 1942. "politikanstvo je upropastilo ceo Dangićev pokret".

### Zarobljeništvo

Nakon što je uhapšen od Nemaca, poslan je u zarobljenički logor Strij u Poljskoj. Ondje je ostao sve do izbijanja Varšavskog ustanka 1944. Pridružio se ustanicima pod zapovjedništvom poljskog generala Bór-Komorovskog i sudjelovao u borbama sve do gušenja ustanka. Kao i mnoge poljske časnike zarobljava ga Crvena armija te završava u zarobljeničkom logoru u Moskvi.

### Suđenje i smrt

Nakon rata, Sovjeti ga izručuju vlastima SFRJ. 1946. godine je osuđen na smrt u Sarajevu pred vojnim sudom 3. jugoslavenske armije. Osuđen je za suradnju s Nijemcima, Talijanima, kvislinškom vladom Srbije, vršenje masovnih zločina i izdaju zemlje. Istog mjeseca je strijeljan.

## Izvori

## Povezano
* Drinske mučenice
* Borbe za Istočnu Bosnu 1942.
* Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu

## Vanjske veze
* Izveštaj Opunomoćenog komandanta u Srbiji od 11. februara 1942. komandantu Jugoistoka o toku pregovora s majorom Dangićem u Beogradu