1870.

Godina **1870** bila je redovna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom odn. redovna godina koja počinje u četvrtak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru.
__NOTOC__

## Događaji
### Januar/Siječanj
* 2. 1. - Počinje gradnja Bruklinskog mosta.
* 2. 1. - Otvorena prva srpska glumačka škola u Beogradu.
* 2. 1. - Émile Ollivier je prvi predsednik vlade u Francuskoj od 1851 (u međuvremenu lična vladavina Napoleona III).
* 6. 1. - Otvorena zgrada *[[Musikverein]]*, dom Bečkih filharmoničara.
* 7. 1. - Umro patrijarh srpski Samuilo Maširević, budimski vladika Arsenije Stojković će biti imenovan za administratora mitropolije.
* 10. 1. - John D. Rockefeller sa partnerima osnovao Standard Oil Company u Ohaju, koji će postati jedan od prvih i najvećih trustova.
* 10. 1. - Carev rođak Pierre Napoléon Bonaparte ubio novinara Victora Noira, koji je trebao dogovoriti dvoboj između svog urednika i P. N. Bonaparte - njegovoj sahrani će prisustvovati veliki broj republikanaca.
* januar? - Ljuben Karavelov osnovao u Bukureštu Bugarski revolucionarni centralni komitet.
* 23. 1. - Masakr na Mariasu: vojska SAD ubila oko 200 mirnih Piegan Indijanaca u Montani, reakcije na ovo podstiču predsednika Granta na "mirovnu politiku".
* 26. 1. - Rekonstrukcija: Virginia primljena natrag u SAD.
* 30. 1. ? - Britanski brod *[[SS City of Boston]]* nestao na severnom Atlantiku sa 191 osobom.
* početkom godine - Podmaršal Gavrilo Rodić suzbio Krivošijsku bunu obećanjem amnestije i povlačenjem vojnog zakona koji je zahtevao regrutaciju. U vreme njegovog prethodnika Johanna von Wagnera, zapaljeno je 14 sela i tri manastira.

### Februar/Veljača
* 1. 2. - Ivan Zajc stigao u Zagreb.
* 1. 2. - Leopold Hasner von Artha novi premijer Cislajtanije (do aprila), ministar obrane je bivši dalmatinski namjesnik Johann von Wagner.
* 1. 2. - Gogoljev "Revizor" prvi put izveden u Narodnom pozorištu u Beogradu.
* 12. 2. - Žene dobile pravo glasa u američkoj Teritoriji Utah.
* 23. 2. - Mississippi primljen natrag u SAD, jedan od senatora koji predstavlja tu državu je Hiram Rhodes Revels, prvi crnac u Senatu i Kongresu.
* 26. 2. - U Hamburgu osnovana *[[Commerzbank]]*.
* 27. 2. - Usvojena zastava Japana: .
* februar, krajem - Svetozar Miletić lišen poslaničkog imuniteta u Ugarskoj, zatim osuđen na godinu dana zatvora (od oktobra), zbog uvredljivog članka protiv mađaronskog hrvatskog bana Rauha, koji je ukinuo ćirilicu.

### Mart/Ožujak

* 1. 3. - Paragvajski rat se okončava bitkom u Cerro Corá u kojoj gine paragvajski diktator Francisco Solano López. Paragvaj je u ratu izgubio većinu stanovništva, velike gubitke su imale i pobedničke armije Brazila, Argentine i Urugvaja.
* 2. 3. - Otvorena žičara do Budimskog zamka (*[[Budavári Sikló]]*).
* 4. 3. - Red Riverska pobuna: pobunjenici Louisa Riela pogubili Thomasa Scotta, koji tako postaje mučenik za anglosaksonske protestante u Kanadi.
* 5. 3. - U Londonu održana fudbalska utakmica Engleska-Škotska, koja se smatra prvim internacionalnim mečom.
* 7. 3. - U Indiji otvorena železnička linija Bombaj &ndash; Kalkuta preko Alahabada (uz Suecki kanal i Transkontinentalnu železnicu u SAD ključni element Vernovog romana "Put oko sveta za 80 dana").
* 10. 3. - U Berlinu osnovana *[[Deutsche Bank]]*.
* 12. 3. (28. 2. po j.k., 8. zulhidže 1286 AH) - Sultanov ferman o Bugarskoj egzarhiji - početak sporenja Bugara i Srba, jer su kao delovi egzarhije navedene i eparhije niška, pirotska i veleška (vidi sliku fermana).
* 12. 3. - Antoine d'Orléans, pretendent na španski presto, ubio u dvoboju bivšeg princa Enriquea koji ga je kritikovao u štampi.
* 30. 3. - Rekonstrukcija: ratifikovan Petnaesti amandman na Ustav SAD - zabranjeno ograničavanje prava glasa na osnovu rase, boje ili prethodnog stanja ropstva (zato će od 1890-tih do 1960-tih biti ograničavano na osnovu plaćanja poreza i pismenosti).
* 30. 3. - Teksas primljen natrag u SAD.
* 31. 3. - Poljaci istupaju iz austrijskog Carevinskog vijeća a za njima i Slovenci (Česi ne učestvuju od ranije).
* 31. 3. - Thomas Mundy Peterson je prvi crnac koji je glasao na izborima u SAD nakon donošenja Petnaestog amandmana.

### April/Travanj
* 9. 4. - Heinrich Schliemann započeo iskopavanja u Troji.
* 12. 4. - Alfred Józef Potocki novi premijer Austrije (do 1871) - zalaže se za federalizam, pomirljiv je sa Slovenima.
* 12. 4. - Razmenjene prve poruke između Londona i Kalkute preko Indo-Evropskog telegrafa ("Siemensova linija" preko Rusije i Irana).
* 27. 4. - Antonio Guzmán Blanco započinje prvi od tri perioda kao predsednik Venecuele.

### Maj/Svibanj
* 1. 5. - U New Yorku završena *[[Equitable Life Building]]* sa sedam spratova i 40 metara visine.
* 8. 5. - Plebiscit u Francuskoj u velikoj većini odobrava liberalne reforme ustava donesene 20. aprila, što je carev uspeh.
* 12. 5. - Kao odgovor na Red Riversku pobunu, stvorena je provincija Manitoba.
* svibanj - U Hrvatskoj otpušteni neki rodoljubni profesori, među kojima i Vatroslav Jagić - 125 đaka zbog toga istupilo iz zagrebačke gimnazije.

### Jun/Juni/Lipanj
* 1. 6. - Biskup Juraj Dobrila pokrenuo list "Naša sloga" u Trstu - buđenje nacionalne svijesti u Istri.
* 2. 6. - Nikola Primorac krenuo jedrilicom sa još jednim članom posade iz Liverpoola preko Atlantika - stigao za 92 dana.
* 5. 6. - Veliki požar u carigradskoj četvrti Pera (Galata, Beyoğlu).
* 25. 6. - Prognana španska kraljica Izabela II se odrekla prestola u korist sina Alfonsa (vladaće 1874-85).
* 26. 6. - Praizvedba Wagnerove opere *[[Die Walküre]]* u Minhenu.

### Jul/Juli/Srpanj

* 1. 7. - Formirano Ministarstvo pravde Sjedinjenih Država.
* 2. 7. - Španska vlada ponudila presto Leopoldu von Hohenzollernu, rođaku pruskog kralja - on je nakratko pristao, ali Francuska se tome oštro usprotivila.
* 4. 7. ? - Izbori za Dalmatinski sabor 1870., pobjeda Narodne stranke na prvim slobodnim izborima - 25 mandata protiv 16 talijanaških. Stjepan Mitrov Ljubiša izabran za predsjednika Sabora.
* 4. 7. - U Beču počinje veleizdajnički proces protiv radničkih funkcionera i vođa Socijaldemokratske radničke partije.
* 13. 7. - Emska depeša: pruski kancelar Bismarck je izvestio o susretu kralja Wilhelma I i francuskog diplomate tako da izazove gnev na obe strane; i francuski mediji su dodatno zaoštrili ton prevedenog dokumenta.
* 15. 7. - Manitoba, Rupertova zemlja i Severo-Zapadna teritorija postaju deo britanske Kanade.
* 15. 7. - Georgia je poslednja država bivše konfederacije koja je primljena natrag u SAD.
* 18. 7. - Prvi vatikanski sabor izdaje apostolsku konstituciju *[[Pastor aeternus]]*: definirana doktrina Papine nepogrešivosti (nezabludivosti). Biskup Josip Juraj Strossmayer se protivio ovoj doktrini, njemački protivnici će formirati Starokatoličku crkvu.
* 19. 7. - Francusko-pruski rat: Francuska objavila rat Pruskoj.
* 20. 7. - Hrvatski sabor prihvatio Riječki provizorij - traje do 1918; biće uspostavljen Kraljevski gubernij za Rijeku i Ugarsko-Hrvatsko primorje.
** Hrvatski sabor: Zakonski članak XIV:1870 u Hrvatskoj proglasio "zločinom smetanja javnoga mira" i "veleizdajom" svako pobijanje Nagodbe - progoni štampe i pojedinaca.
* 25. 7. - Odlukom Dalmatinskog sabora zapisnici saborskih sjednica moraju se pisati hrvatskim jezikom.

### Avgust/August/Kolovoz
* 4. 8. - Bitka kod Wissembourga je prva u Francusko-pruskom ratu i nemačka pobeda.
* 7. 8. - Francuske trupe napustile papin Rim.
* 8/9. 8. - "Republika Ploiești": pobuna protiv rumunskog kneza Karola, suzbijena istog dana (kneževe simpatije su sa nemačkim rođacima a zemaljske za Francusku).
* 11. 8. - Osnovana Palilulska polugimnazija, kasnija Druga beogradska gimnazija čija se zgrada nalazila na mestu današnje "Politike" (nastavljač tradicije je Filološka gimnazija).
* 19. 8. - Pruske snage započinju uspešnu Opsadu Metza (do oktobra).
* 22. 8. - Podmaršal baron Gavrilo Rodić postaje guverner austrijske Dalmacije (do 1881)
* 24. 8. - Dolaskom Wolseleyeve ekspedicije ugušena Red Riverska pobuna u Manitobi.
* 27. 8. - Peta skupština Ujedinjene omladine srpske, u Novom Sadu - govore i Svetozar Marković (izabran u godišnji odbor za Srbiju) i neki drugi socijalisti.
* U toku francusko-pruskog rata iz Bosne i Vojvodine se poručuje srpskoj vladi da krene u oslobađanje Bosne, ali ova to ne prihvata zbog nedovoljne spremnosti vojske.

### Septembar/Rujan

* 1. 9. - Bitka kod Sedana je odlučujuća nemačka pobeda, zarobljen je francuski car Napoleon III., što predstavlja kraj Drugog Francuskog Carstva pa i monarhije.

* 4. 9. -  Zastupnici Leon Gambetta i Jules Favre objavili su svrgnuće cara i proglasili Francusku Republiku. Uspostavljena je Vlada nacionalne obrane (gen. Louis Jules Trochu), organizirala je narodni rat protiv Nijemaca koji je neslavno završio.
* 6. 9. - Britanski ratni brod *[[HMS Captain (1869)|HMS Captain]]* potonuo u oluji kod Španije, oko 480 mrtvih.
* 9. 9. - Grof Gustavo Ponza di San Martino prenosi papi Piju IX. ponudu italijanskog kralja Viktora Emanuela II za sporazumno preuzimanje Rima, ali papa to odbija oštrim rečima.
* 11. 9. - Italijanska vojska na čelu sa generalom Raffaele Cadornom prelazi granicu Papinske Države.
* 26. 9. - 6. 11. (14. 9. - 25. 10. po j.k.) - Narodna skupština u Kragujevcu. U formi zakona donet prvi skupštinski poslovnik, prvi zakon o izboru narodnih poslanika, zakon o štampi...
* 18. 9. - Tokom Washburn–Langford–Doaneove ekspedicije otkriven gejzir Old Faithful u Yellowstonu.
* 19. 9. - Počinje uspešna nemačka Opsada Pariza (do januara).

* 20. 9. - Zauzimanje Rima: italijanski bersaljeri ušli u Rim nakon artiljerijskog okršaja, a sutradan, po sporazumu sa Papom, i u Leoninski grad i Vatikan. Ujedinjenje Italije je uglavnom okončano (sem Južnog Tirola i Trsta), papa više nema svetovnu vlast, ali Rimsko pitanje će biti rešeno tek 1929.

### Oktobar/Listopad
* 2. 10. - Izvedbom Zajčeve opere "Mislav" započinje s radom stalna opera u Zagrebu.
* 5. 10. - Usvojen Zakon o ustrojstvu prve učiteljske škole u Kragujevcu.

* 7. 10. - Léon Gambetta napušta balonom opkoljeni Pariz i odlazi u Tours gde organizuje armiju.
* 7. 10. - Barghash bin Said Al-Busaid je novi sultan Zanzibara.
* 9. 10. - Rim i region Lacio priključeni kraljevskim dekretom Italiji, sedmicu nakon plebiscita.
* 20. 10. - Prvi vatikanski sabor suspendiran do daljnjeg (zauvijek).
* 22. 10. (10. 10. po j.k.) - Novi izborni zakon u Srbiji: javno glasanje, u varošima neposredan izbor poslanika, u srezovima preko poverenika.
* 27. 10. (15. 10. po j.k.) - U Srbiji donet Zakon o seoskim dućanima, koji omogućuje njihovo umnožavanje.
* 27. 10. - Opsada Metza okončana predajom izgladnelog francuskog garnizona - ovim je rat praktično rešen.
* 31. 10. (19. 10. po j.k.) - Osnovana Učiteljska škola u Kragujevcu, takođe osnovana Zemljodelsko-šumarska škola.
* 31. 10. - Rusija odbacuje odredbe Pariskog mira iz 1856. o neutralizaciji Crnog mora.

### Novembar/Studeni
* 4. 11. (23. 10. po j.k.) - U Srbiji donet Zakon o slobodnoj štampi - zapravo zaobilazna cenzura.
* 6. 11. - Osnovana Bokokotorska episkopija, izdvojena iz Dalmatinske, obuhvata i Dubrovnik.
* 8. 11. - Konferencija hrvatskih i slovenačkih predstavnika u Sisku - zaključeno da se sa srpskim predstavnicima utanače smernice zajedničke politike (strah od Velike Nemačke).
* 15. 11. - U Atini na Stadionu Panathinaiko se održavaju Zappasove Olimpijske igre.
* 16. 11. - Španski Kortes izabrao za kralja Amadea Savojskog, mlađeg sina Viktora Emanuela II (položio zakletvu sledećeg januara, održao se do 1873).
* 23. 11. - Osnovana Valjevska gimnazija.
* 23. 11. - Bojstova nota Srbiji i Rumuniji: Austro-Ugarska neće dopustiti nikakvo dalje kršenje ugovora iz 1856. odn. 1858. U ovo vreme Benjamin Kalaj prenosi Andrašijev predlog da Srbija dobije Bosnu i Hercegovinu a Austro-Ugarska "trajno srpsko prijateljstvo" - Ristić i Blaznavac ovo smatraju "danajskim darom" i ignorišu.
* 23 - 25. 11. - Novembarski ugovori o priključenju južnih nemačkih država (kraljevine Bavarska i Württemberg, velika vojvodstva Baden i Hesen) Severnonemačkom savezu. Bavarska ima neka rezervisana prava (npr. armija, pošta, železnice).
* 27. 11. - Prusi zauzeli Amiens, severno od Pariza.
* 27. 11. - Pruski kancelar Bismarck formulisao Carsko pismo (*Kaiserbrief*), kojim bavarski kralj Ludwig II predlaže pruskog kralja za nemačkog cara (dostavljeno 3. decembra).

### Decembar/Prosinac

* 1. 12. - Ljubljanski jugoslovenski kongres, izjava o jedinstvu južnih Slovena.
* 4. 12. - Loarska kampanja: Prusi zauzeli Orléans, južno od Pariza.
* 20. 12. - Pruga Segedin-Sombor produžena do Bogojeva na Dunavu.
* 22. 12. - Totalno pomračenje Sunca, u sh. krajevima prekriveno 96% (jug Srbije) do 88% diska (severna Hrvatska).
* 25. 12. - Kroz Alpe probijen željeznički tunel Fréjus (Mont Cenis), početne dužine 12,8&nbsp;km (u saobraćaju od sledećeg septembra).
* 28. 12. - Šef španske vlade maršal Juan Prim smrtno ranjen u atentatu, umire dva dana kasnije.

### Kroz godinu

* Hrvatska:
** Braća Mardešić otvaraju u Komiži prvu tvornicu ribljih konzervi na Jadranu, *Fratelli Mardesich*.
** U Zagrebu otvorena radionica orgulja Heferer.
** Anton Mollinary von Monte Pastello komandant Vojne granice.
** U Hrvatskoj izglasan zakon koji omogućuje podelu zadruga.
* Srbija:
** Karantini se od ove godine u Srbiji pretvaraju u carinarnice.
** Beogradska ulica Knez Mihailova dobila to ime.
** U jami "Stari Kostolac" počelo vađenje uglja u Srbiji (vlasnik rudnika Đorđe Vajfert).
* Crna Gora
** Crnogorsko-turski sukob oko Veljeg i Malog brda, namesništvo u Srbiji poručuje da se zbog toga ne može započinjati veliki rat (loši odnosi crnogorskog knjaza i namesništva).
** Popis crnogorske vojske - 16.700 ljudi.
** U ovo vreme je nastao dinastički Orden Svetog Petra Cetinjskog.
* Drugo izdanje Srpskih narodnih pripovijedaka u Beču.
* U Novom Sadu izašla "Mlada Srbadija", list Ujedinjene omladine srpske (do 1872).

## Karte
*Die Generalkarte der europäischen Türkei und des Königreiches Griechenland* (1860-70)

1 - Laibach, Agram, Plattensee, Slavonien; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|Hrvatska, Slavonija
2 - östl Ungarn Belgrad Siebenbürgen; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|Istočna Ugarska, Beograd
4 - südl Dalmatien, Sarajevo, Skutari; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|Dalmacija, Sarajevo
5 - südl Serbien, westl Bulgarien; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|Južna Srbija


Turkey in Europe and Greece.jpg|"Turska u Evropi i Grčka"


## Rođenja

### Januar/Siječanj &ndash; Jun/Lipanj
* 2. 1. - Ernst Barlach, njemački kipar i književnik († 1938.)
* 8. 1. - Miguel Primo de Rivera, diktator Španije († 1930)
* 26. 1. - Kirilo Savić, građevinski inženjer, profesor, akademik († 1957)
* 7. 2. - Alfred Adler, austrijski psiholog († 1937.)
* 12. 2. - Hugo Stinnes, nemački industrijalac i političar († 1924)
* 17. 2. - Georgij Gapon, ruski pravoslavni svećenik i aktivist († 1906.)
* 5. 3. - Rosa Luxemburg, njemačka socijaldemokratska političarka († 1919.)
* 20. 3. - Paul von Lettow-Vorbeck, nemački general († 1964)
* 10. 4. - Ferdo Kovačević, hrvatski slikar († 1927.)
* 21. 4.. - Edwin S. Porter, američki pronalazač i filmski režiser († 1941.)
* 22. 4. - Vladimir Iljič Lenjin, ruski revolucionar, državnik, pisac; osnivač lenjinizma i Sovjetskoga Saveza († 1924.)
* 30. 4. - Franz Lehar, austrijski kompozitor († 1948.)
* 6. 5. - Safvet-beg Bašagić, bosanski književnik, pjesnik, prevodilac i političar († 1934)
* 24. 5. - Jan Smuts, premijer Južne Afrike, britanski feldmaršal († 1950)
* 13. 6. - Jules Bordet, belgijski znanstvenik († 1961.)
* 14. 6. - Sophie, grčka kraljica († 1930)

### Jul/Srpanj &ndash; Decembar/Prosinac
* 12. 7. - Louis II, knez Monaka († 1949)
* 27. 7. - Hilaire Belloc, književnik, istoričar († 1953)
* 7. 8. - Gustav Krupp von Bohlen und Halbach, industrijalac († 1950)
* 18. 8. - Tugomir Alaupović, književnik, političar († 1958)
* 29. 8. - Arnošt Bart, lužičkosrpski političar († 1956)
* 30. 8. - Lavr Kornilov, ruski general († 1918)
* 31. 8. - Maria Montessori, pedagoginja († 1952)
* 8. 9. - Mitar Martinović, divizijar, general († 1954)
* 24. 9. - Georges Claude, pronalazač neonskog svetla († 1960)
* 26. 9. - Christian X, kralj Danske († 1947)
* 2. 10. - Horace Hood, britanski admiral († 1916)
* 22. 10. - Lord Alfred Douglas, engleski pisac
* 22. 10. - Ivan Bunjin, ruski književnik, nobelovac († 1953.)
* 28. 10. - Jozo Garić, franjevac, banjolučki biskup († 1946)
* 1. 11. - Viktor Car Emin, hrvatski književnik († 1963.)
* 10. 11. - Mihail Rostovcev, istoričar († 1952)
* 21. 11. - Lenka Dunđerski, inspiracija Laze Kostića († 1895)
* 25. 11. - Đuro Prejac, skladatelj, glumac i redatelj († 1936)
* 30. 11. - Frano Supilo, hrvatski političar i publicist († 1917.)
* 10. 12. - Adolf Loos, češko-austrijski arhitekta († 1933)
* 10. 12. - Pierre Louÿs, književnik († 1925)
* 14. 12. - Karl Renner, predsednik Austrije († 1950)
* 15. 12. - Josef Hoffmann, arhitekta, dizajner († 1956)
* 19. 12. - Dragutin Boranić, jezikoslovac, slavist († 1955)
* 24. 12. - Emanuel Vidović, hrvatski slikar († 1953.)
* 28. 12. - Džemaludin Čaušević, reis-ul-ulema († 1938)

### Kroz godinu
* Omer-beg Sulejmanpašić, književnik († 1918)

## Smrti

### Januar/Siječanj &ndash; Jun/Lipanj
* 20. 1. - Patrijarh srpski Samuilo (* 1804)
* 21. 1. - Aleksandar Hercen, ruski književnik, filozof (* 1812.)
* 25. 1. - Victor de Broglie, bivši premijer Francuske (* 1785)
* 29. 1. - Leopold II, bivši veliki vojvoda Toskane (* 1797)
* 12. 2. - Nikola Čupić, prosvetni dobrotvor (* 1836)
* 19. 2. - Nathaniel de Rothschild, francuski bankar, vinar (* 1812)
* 25. 4. - Živojin Žujović, srpski socijalista i publicista (* 1838)
* 6. 5. - James Young Simpson, lekar, pionir anestezije (* 1811)
* 6. 6. - Ferdinand von Wrangel, ruski pomorac i istraživač (* 1797)
* 9. 6. - Charles Dickens, engleski književnik (* 1812.)

### Jul/Srpanj &ndash; Decembar/Prosinac
* 14. 8. - David Farragut, američki admiral (* 1801)
* 17. 8. - Jules Léotard, akrobata na trapezu (* 1838)
* 18. 8. - Charles Ardant du Picq, francuski vojni teoretičar (* 1821)
* 9. 9. - Joanikije Pamučina, arhimandrit, književnik, dobrotvor (* 1810)
* 23. 9. - Prosper Mérimée, francuski književnik (* 1803.)
* 12. 10. - Robert Edward Lee, američki vojskovođa (* 1807.)
* 23. 11. - Giuseppina Bozzacchi, balerina (* 1853)
* 24. 11. - Comte de Lautréamont, francuski pisac (* 1846)
* 28. 11. - Frédéric Bazille, slikar (* 1841)
* 5. 12. - Alexandre Dumas (otac), francuski književnik (* 1802.)
* 30. 12. - Juan Prim, španski general i diktator (* 1814)

### Kroz godinu
* Nikola Živković (Hadži-Neimar), arhitekta (* 1792)
* Jožef Šlezinger, kompozitor, kapelmajstor (* 1794)

## Reference

; Literatura
* Rudolf Horvat (hr Wikisource): *[http://hr.wikisource.org/wiki/Najnovije_doba_hrvatske_povjesti_%28R._Horvat%29/Ponovni_savez_s_Ugarskom Najnovije doba hrvatske povjesti/Ponovni savez s Ugarskom]*
* *Istorija srpskog naroda*, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
** Peta knjiga prvi tom (V-1)
** Peta knjiga drugi tom (V-2)
* Šišić, Ferdo. *Povijest Hrvata Pregled povijesti hrvatskoga naroda 1526.-1918.* drugi dio. Marjan tisak 2004.