Kambodžanska memorijalna mjesta

**Kambodžanska memorijalna mjesta** su tri lokacije koje predstavljaju sjećanje na događaje u Kambodži od 1971. do 1979. godine: bivši zatvor M-13 (mjesto represije), Muzej genocida Tuol Sleng (bivši zatvor S-21) i Genocidni centar  Čoeung Ek (bivše mjesto pogubljenja S-21).

## Istorija
Između 1975. i 1979. godine, Kambodža je došla pod vlast Crvenih Kmera, radikalnog maoističkog režima koji je predvodio Pol Pot. Vođen vizijom stvaranja besklasnog, agrarnog društva, režim je pokrenuo nemilosrdnu kampanju društvenog preobražaja koja je rezultirala smrću procijenjenih 1,7 do 2 miliona ljudi - gotovo četvrtine stanovništva države. 

Crveni Kmeri su nastojali demontirati sve aspekte tradicionalnog društva, uključujući novac, privatnu imovinu, religiju i obrazovanje. Gradovi su ispražnjeni, a čitavo stanovništvo je prisilno preseljeno u ruralne radne logore. Intelektualci, profesionalci, vjerske ličnosti, pa čak i djeca osumnjičena za nelojalnost, bili su pritvarani, mučeni i pogubljeni. Ogromna mreža zatvora i polja smrti postala je oruđe sistematske represije i državnog terora.

## Mjesta
**Bivši zatvor i komuna M-13** se nalaze u okrugu Tpongu, provincija Kampong Čnang. Bili su jedno od najznačajnijih mjesta tokom ranog doba Crvenih Kmera, ali danas su samo zapuštena i zarasla parcela zemlje. Od 25. februara 2025. godine, ova lokacija je zvanično proglašena zaštićenim mjestom od strane Ministarstva kulture i likovnih umjetnosti Kambodže.

**Muzej genocida Tuol Sleng** (bivši zatvor S-21) je ustanova namijenjena čuvanju muzejske istorije sa opsežnom arhivom i zbirkama vezanim za ovaj period, uglavnom dokumentovane od strane Izvanrednih vijeća sudova Kambodže (ECCC). Smješten u Boeng Keng Kangu, Pnom Pen, lokacija je prvobitno bila srednja škola prije nego što ju je režim Crvenih Kmera prenamijenio u Sigurnosni zatvor 21 od 1975. do pada režima 1979. Između 1976. i 1979. godine, otprilike 20.000 osoba je bilo pritvoreno u Tuol Slengu, jednom od procijenjenih 150 do 196 centara za mučenje i pogubljenje koje je vodila tajna policija.

**Genocidni centar Čoeung Ek** nalazi se u Dangkau, 17 kilometara južno od centra Pnom Pena. Ovo mjesto je postalo jedno od ozloglašenih polja smrti Crvenih Kmera između 1975. i 1979. godine, korišćeno za sprovođenje kambodžanskog genocida. Bio je usko povezan sa pritvorskim centrom Tuol Sleng. Nakon pada režima, ostaci 8.895 žrtava su ekshumirani iz masovnih grobnica - od kojih su mnoge pogubljene upotrebom grubih alata poput pijuka kako bi se uštedeli meci.

## Svjetska baština
Kambodžanska memorijalna mjesta uvrštena su na listu UNESCO-ove svjetske baštine. Odluka je donešena na 47-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 6-16 jula 2025. god. u UNESCO-om sjedištu u Parizu. 

U svojoj procjeni, UNESCO je istakao snažnu transformaciju ovih bivših mjesta sistemskog nasilja u obrazovne i komemorativne znamenitosti. Njihovo uključivanje na Listu svjetske baštine naglašava njihov značaj ne samo u kambodžanskoj istoriji već i u širem kontekstu globalne baštine. Oni stoje kao trajni simboli otpora kambodžanskog naroda i kao podsjetnici na posljedice totalitarizma, genocida i nasilja pod okriljem države.

Upis također naglašava globalni značaj postkonfliktnog obilježavanja i pomirenja, usklađujući se sa širim međunarodnim naporima za zaštitu mjesta koja podstiču zacjeljenje, promovišu historijsko razumijevanje i osiguravaju da se takvi zločini nikada ne ponove.


File:A long view of the wooden cells (14250808344).jpg
File:2016 Phnom Penh, Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng (47).jpg|Tuol Sleng - S21 - Muzej genocida
File:Stupa Choeung Ek 2.jpg|Genocidni centar Choeung Ek


## Izvori