Frane Petrić

**Frane Petrić** (ili **Franjo Petrić** ili **Petris** ili **Petriš** ili **Petrišević**, lat. *Franciscus Patricius*, ital. * Francesco Patrizzi* ili *Patrizi*, njem. * Francesco Petritz*, rođen 1529. u Cresu, umro 1597. u Rimu) bio je latinista, humanista i filozof iz Mletačke Republikе.

## Biografija
Rođen u plemićkoj (patricijskoj) porodici bosanskog porekla, prvo je studirao ekonomiju u Veneciji, zatim se školovao u Ingolstadtu pod pokroviteljstvom svog rođaka Matije Vlačića Ilirika, te je konačno otišao na studije medicine i filozofije u Padovi. Tu je dva puta bio izabran za predstavnika studenata iz Dalmacije.

Po završetku studija živeo je u različitim italijanskim gradovima, a zatim krenuo na putovanje po raznim evropskim zemljama, od Španije do Kipra. Najzad se nastanio u Ferrari, središtu platonizma u Italiji, gde ga je Alfonso II, Vojvoda od Ferrare postavio za načelnika katedre za filozofiju na Univerzitetu u Ferrari. Godine 1592. papa Klement VIII pozvao ga je u Rim, gde je proveo pet godina na mestu profesora platonovske filozofije.

Petrić je umro u Rimu, a sahranjen je u crkvi sv. Onofrija *(Sant' Onofrio)*, u istoj grobnici u kojoj počiva i Torquato Tasso.

## Dela

Premda je studije završio u Padovi, najvećem centru aristotelstva, ipak se priklonio "božanskom" Platonu i postao fanatični protivnik "životinje" Aristotela. Smatrajući Platonovo učenje bliskim hrišćanstvu, Petrić je u osnovi bio pristalica panteizma i neoplatonizma, po svojim pogledima blizak Telesiju i Giordanu Brunu. U latinskom delu *Peripatetičke rasprave* (*Discussiones peripateticae*, 1581) ističe predsokratovsku filozofiju prirode i nastoji obezvrediti Aristotelov značaj.

U svom glavnom delu *Nova filozofija o opštem* (*Nova de universis philosophia*, 1591) izgradio je vlastiti emanacionistički sistem ontologije plotinovskog tipa, u kojem bit sveta tvori – za razliku od aristotelovskog "kretanja" – svetlost shvaćena kao kosmičko-metafizički proces rasvetljavanja. Postanak i struktura sveta tumače se kao rezultat četiri oblika emanacije: svetlosti, sile, psihe i reda. Tome odgovara i Petrićeva podela filozofije na četiri discipline: *panaugia*, *panarchia*, *panpsychia* i *pancosmia*.

Prema Petrićevoj teoriji kosmosa, iz Boga je emanirala Svetlost, koja se prostire kroz čitav prostor i objašnjava sav razvoj. Ta Svetlost nije telesna ali je istovremeno temeljna stvarnost svih stvari. Svetlost je proizvela Toplotu i Fluidnost: ova tri elementa zajedno sa Prostorom predstavljaju elemente od kojih se sastoje sve stvari. Ova teorija kosmosa predstavlja zanimljivu kombinaciju materijalističkih i idealističkih ideja. Uticaj njegovog učitelja Berneradina Telasija *(Bernardino Telasio)* ipak nije bio dovoljno snažan da bi pokolebao Petrića u čvrstom uverenju da je čisto naučno objašnjenje sasvim dovoljno.

Budući da u ovom delu postanak i slika sveta bitno odudaraju od učenja sholastičkog aristotelizma, to je delo, uprkos Petrićevim nastojanjima da ga odbrani ili da barem rasvetli *quaedam loca obscuriora* ("neka nejasna mesta"), 1594. godine bilo zabranjeno.

U svim Petrićevim delima izbija živ, premda spekulativno nastrojen, interes za prirodne nauke, koje upravo u njegovo vreme, nakon viševekovnog zastoja, doživljavaju preporod. Petrić je pisao na italijanskom i latinskom jeziku o geometriji (*O novoj geometriji* = *Della nuova geometria*), istoriji (*Della storia dieci dialoghi* = *Deset dijaloga o istoriji*), poetici (*O retorici* = *Della rettorica*), vojnim pitanjima (*Paralleli militari* = *Vojne usporedbe*), geofizici itd. S grčkoga jezika preveo je na latinski Zaratustrino proročanstvo i Hermesa Trismegista.

### Dela na latinskom jeziku
* *Artis historiae penus. Octodecim scriptorum tam veterum quam recentiorum monumentis*. Basileae, Ex officinia Petri Paterna, 1579. (= "Hrana za istoriju umetnosti: osamnast opisa kako starih tako i novijih spomenika")
* *De historia dialogi X. Con Artis historicae penus*. Basel. 1579. (= "Deset dijaloga o istoriji")
* *De rerum natura libri ii. priores. Aliter de spacio physico; aliter de spacio mathematico*. Ferrara: Victorius Baldinus 1587. (= "Prve dve knjige o prirodi: jedna o fizičkom prostoru, druga o matematičkom prostoru")
* *Discussionum Peripateticarum tomi iv, quibus Aristotelicae philosophiae universa historia atque dogmata cum veterum placitis collata, eleganter et erudite declarantur*. Basileae. 1581 (= "Četiri toma peripatetičkih rasprava, koje elegantno i učeno obrazlažu celu istoriju i teoriju aristotelovske filozofije upoređene sa mišljenjima starih", tj. antičkih pisaca)
* *Nova de universis philosophia. (Ad calcem adiecta sunt Zoroastri oracula cccxx. ex Platonicis collecta, etc)*. Ferrara. 1591, Venice 1593. (= "Nova filozofija o opštem. Na kraju je dodato 320 Zaratustrinih proročanstava prikupljenih iz platonističkih spisa")
* *Apologia ad censuram*. (= "Odbrana upućena cenzuri", tj. odbrana dela *Nova filozofija o opštem* pred Katoličkom crkvom)

### Dela na italijanskom jeziku

* *Della Historia dieci dialoghi*. Venetia: Appresso Andrea Arrivabene. 1560. [Preštampano u: Theoretiker humanistischer Geschichtsschreibung. Nachdr. exemplar. Texte aus d. 16 Jh. Kessler, Eckhard, comp. München, Fink, 1971.] (= "Deset dijaloga o istoriji")
* *Della nuova geometria di Franc. Patrici libri XV. Ne' quali con mirabile ordine, e con dimostrazioni à marauiglia più facili, e più forti delle usate si vede che le Matematiche per via regia, e più piana che da gli antichi fatto non si è, si possono trattare*. Ferrara, Vittorio Baldini 1587 [ponovo štampano u istom izdanju sa: Quattro Libri Geometrici di Silvio Belli Vecentino. Venecija, 1595.] (= "Petnaest knjiga o novoj geomrtriji, u kojima se vidi da se matematika može obrađivati u savršenom redu i s čudesno lakšim primerima i s boljom upotrebom i na kraljevski način, što stari nisu činili")
* *Della poetica*. ed. critica a cura di D. A. Barbali. Bologna, Istituto Nazionale di Studi sul Rinascimento, vol. 1-3 1969-1971. (= "O poetici")
* *Della poetica la deca disputata*. Ferrara. 1586. (= "Deset rasprava o poetici")
* *Della retorica dieci dialoghi: nelli quali si favella dell'arte oratoria con ragioni repugnanti all'openione, che intorno a quella hebbero gli antichi scrittori*. Venetia: Appresso Francesco Senese, 1562. (= "Deset dijaloga o retorici: u kojima se priča o govorničkoj veštini s teorijama koje se razlikuju od mišljenja koja su o njoj imali antički pisci")
* *Difesa di Francesco Patrizi dalle cento accuse dategli dal signor Jacopo Mazzoni*. [u: Discorso intorno all Risposta dal. sig. F. Patricio] Ferrara. 1587 (= "Odbrana Franje Petrića od stotinu optužbi gospodina Jacopa Mazzonija")
* *La Città felice*. Venice: Griffio, 1553. U: Utopisti e Riformatori sociali del cinquecento. Bologna. N. Zanichelli. 1941. (= "Srećni grad")
* *L'Eridano. In nuovo verso heroico. Con i sostentamenti del detto verso*. Ferrara. Appresso Francesco de Rossi da Valenza 1557. (= "Eridan. U novoj herojskom stihu, sa objašnjenjem toga stiha")
* *Parere del s. Francesco Patrici, in difesa di Lodovico Ariosto. All'Illustr. Sig. Giovanni Bardi di Vernio*. Ferrara 1583. (= "Mišljenje g. Franje Petrića u odbranu Ludovika Ariosta")
* *Risposta di Francesco Patrizi; a due opposizioni fattegli dal sign. Giacopo Mazzoni* [u: Della difesa della Comedia di Dante] Ferrara. Vitt. Baldini 1587 (= "Odgovor Franje Petrića, na dva protivljenja gosp. Giacopa Mazzonija")

## Vanjske veze
* Francesco Patrizi
* Francesco Patrizi da Cherso  (at East Carolina University)
* Francesco Patrizi da Cherso (at Stanford Encyclodia of Philosphy]
* Brickman, B. *An Introduction to Francesco Patrizi's Nova de Universis Philosophia*. New York, 1941.
* Robb, N. *Neoplatonism of the Italian Renaissance*. London, 1935.
* Biography from Arcipelago Adriatico  in Italian.