Transilvanija

**Transilvanija**, **Erdelj** (; ; ; ; ; jid. *זיבנבערגן* ; ; ; ; ; rom. *Ardyalo, Transilvaniya*; ; ) je geografsko istorijski kraj koji se prostire u karpatskom basenu današnje Rumunije.

## Poreklo imena
* Opširnije u člancima: *'Transilvanija, poreklo imena*' *

Prvi dokumenat koji se može pronaći je iz 1075. i poziva se na Ultra Silvam () ili u prevodu preko šuma, kako nazivaju tu teritoriju. Takođe u istom stoleću za tu teritoriju su koristili i Partes Transilvana (), početkom 12. veka u Legenda Sankti Gerhardi (*Legenda Sancti Gerhardi*) se pozivaju na isti naziv koji znači krajevi preko šume, tako da se u tadašnjoj Kraljevini Mađarskoj to i odomaćilo kao službeni naziv. Međutim u svakodnevnom govoru se i dalje koristio Erdelj kao odrednica, prvi dokumenat koji je to zabeležio je hronika iz XII veka Gesta Hungarorum (*Gesta Hungarorum*) koja je spominje kao Erdeelv (*Erdőelv*).

Prevod mađarskog naziva su koristili i Nemci Ibervald (*Über Walt*) u XIII i XIV veku u dokumentima, a u kasnijem periodu su prešli na naziv Zibenbirgen („*Siebenbürgen*”), što znači sedam gradova. Današnja imena tih sedam gradova, tadašnjih utvrđenja, su: Brašov (*Braşov*), Sigišoara (*Sighişoara*), Medijaš (*Mediaş*), Sibinj (*Sibiu*), Sebeš (*Sebeş*), Bistrica (*Bistriţa*) i Kluž-Napoka (*Cluj-Napoca*).

Prvi rumunski dokument koji beleži ime Erdelja je iz 1432. godine i Ardeal („*Ardeal*”) se javlja kao Ardeliu („*Ardeliu*”).

## Geografija

Istorijski Erdelj zauzima površinu od 57.000 km² i prosečna nadmorska visina je između 300 do 500 metara. Nalazi se na istočnom delu karpatskog bacena i oivičen je na jugu sa Snežnikom (*Havasalföld*) i južnim Karpatima, na istoku sa Moldavijom i Bukovinom . Dok severne i zapadne granice su Maramaroš, Satmar, Silađšag i takozvani Alfeld (*Alföld*).

Od planinskih delova Karpata najpoznatija je Hargita, a od reka kroz Erdelj protiču Maroš, Samoš i Olt koji i izvire u Erdelju.

#### Veći gradovi

Najvažniji gradovi u istorijskom Erdelju su:

* Alba Julija (), ) nekadašnja prestonica;
* Kluž (, ), današnja prestonica; 
* Brašov (, );
* Bistrica (, ); 
* Sibiu (, ), prestonica nekadašnje Kraljevske zemlje (); 
* Tirgu Mureš (, ), prestonica nekadašnje Mađarske Autonomne Oblasti ();
* Odorei Sekues (, ), grad Sekelja;
* Mijerkurija Čuk (, ); 
* Santu Đorđ (, ).

#### Oblasti i istorijska podela

Transilvanija danas nema poseban politički status u okviru Rumunije nego je podeljena u 16 županija

## Historija

#### Od VI veka pne. do IX veka n.e.
* Prvi podaci potiču iz VI veka pne, kada se pominju Agatursi, da su živeli na tom području. Posle toga između III i II veka pne. se pominju Kelti, a Dačani se pominju između II i I veka, kada na scenu stupaju Rimljani (106. godina pne.) i veći deo Erdelja dopada rimskom carstvu i nastaje provincija pod nazivom Dakija.
* Zbog sve većeg upada Gota u ovu provinciju stanovništvo se većinom iseljava i Erdelj na neki način postaje prolazna stanica za različite nomadske narode i osvajače kao što su Vizigoti, Taifali, Huni, Avari, Sloveni, Bugari i tako dalje. Po podacima iz ranih srednjevekovnih hronika i nekim iskopinama u području Bodrog-Alšobu, prilikom prolaska Mađara i njihovog dolaska u današnje predele Mađarske 895. godine, oni nailaze na područje gde jedan narod govori mađarski. Po tim podacima to su bili preci Sekelja koji i danas žive na tim prostorima jugoistočnog Erdelja. U pričama naroda iz tog kraja i dalje živi uverenje da oni potiču od Huna koji su se povukli u te krajeve posle raspada Atilinog carstva i nestali sa istorijske scene.

#### Od IX veka do 1526. godine

* Od 1001. godine i Erdelj potpada pod mađarsku kraljevinu i njome upravlja kraljevski namesnik. U XIII veku se nailazi u spisima na prvo razdvajanje stanovništva na nacije i to su pominju Mađari, Sekelji, Sasi i Rumuni (ili Vlasi kako su ih tada nazivali) koji su se tada u većem broju, po nekim podacima, doselili u te krajeve.

* Posle Budai Nađ Antalove bune 1437. godine politički sistem se bazirao na vladavini privilegovanih iz zajednice triju naroda: Mađara, Sekelja i Saksonaca.
* Ključnu ulogu u uzdizanju Erdelja u prvoj polovini XV veka je imao Sibinjanin Janko (*Hunyady János*). NJegovi uspešni pohodi protiv Turaka doneli su mu 1446. godine status guvernera u Mađarskoj i 1448. godine papsko priznavanje za princa Transilvanije. Janoš Hunjadi je inače bio i otac poznatog Matije Korvina (Matthias Corvinus of Hungary)
* U XVI veku, tačnije 1526. godine, posle Mohačke bitke, Erdelj potpada pod vladavinu Osmanlijskog carstva, ali i dalje zadržava svoju teritorijalnu nepodeljenost.

#### Erdelj kao polunezavisna kneževina

* Prvi polunezavisni vladar i knez u Erdelju je bio Janoš Žigmond (János Zsigmond) i to od 1540. godine. On je 1568. godine na skupštini u Tordi izdao garanciju za slobodu vere. To je u ondašnje doba jedan od prvih zakonskih akata koji je davao tu slobodu. Četiri zvanične vere su dobile ovu privilegiju od Turaka: rimokatolička, evangelistička (luterani), reformati (kalvinisti) i unitaristi (Mađarska Unitaristička crkva). Rumunska Pravoslavna crkva nije zvanično priznata zbog svoje tadašnje neorganizovanosti, ali je bila tolerisana. Većina Sekelja je tada pripadala reformatskoj crkvi i reformisti su tada veoma mnogo uticali na razvoj književnosti i kulture kod Sekelja.
* U Erdelju, kao polunezavisnoj kneževini, i Turci i Austrijanci su se trudili da pojačaju svoj uticaj. Tako da je teritorija pod nazivom Partium pripojena Erdelju i to 1571. godine po sporazumu između Janoša Žigmonda i Habsburgovaca.
* Između 1. novembra 1599. godine i 5. avgusta 1601. godine, Erdelj biva osvojen od strane Mihaela Hrabrog, prvog rumunskog ujedinitelja, ali i dalje ima svoju samoupravu.
* U XVII veku Erdelj doživljava svoj procvat. Gabor Betlen (Bethlen Gábor), protestant, uzdiže kulturu i postaje mecena umetnosti i nauke tadašnjeg Erdelja. Takođe se uspešno ubacuje u takozvani tridesetogodišnji rat na stranu pobednika i pridobija veliki ugled za Erdelj. Dve najjače plemićke familije tog doba su bile Báthory (*Báthori-család*) i Rákóczi (*Rákóczi-család*) koje su dali po nekoliko erdeljskih vladara.
* 1699. godine sporazumom, Karlovačkim mirom, sklopljenim između Turske i Austrije, Erdelj potpada pod upravu Habzburga. 1704. godine Ferenc II Rákóczi diže bunu protiv Habsburške vlasti, ali ona biva ugušena i vlast Habsburgovaca učvršćena. Ipak Erdelj je opet zadržao teritorijalnu i kulturnu nezavisnost.

#### Između [[1711]]. i [[1918]]. godine

* Po popisu stanovništva iz 1712. - 1713. godine Erdelj je imao 47% Mađara-Sekelja, 34% Rumuna i 19% Nemaca (Švabe i Sasi).
* U XVIII veku je priliv Rumuna veoma osetan, po različitim izvorima, brojke se kreću od 300.000 do 500.000, tako da se demografija stanovništva osetno menja.
* Za vreme vladavine Habzburgovaca deo koji se zove Partium se vraća Mađarskoj, međutim 1733. godine Karolj III ponovo pripaja deo te teritorije Erdelju.

* Austrijski general Bukov (Buccow) je po naredbi Marije Terezije provodio nasilnu mobilizaciju, protiv koje su se pobunili Sekelji, i 7. januara 1764. godine u mestu Madefalva je na taj dan je ubijeno nekoliko stotina Sekelja od strane austrijske vojske. Taj događaj je poznat u istoriji Sekelja kao Madefalska tragedija (*Madéfalvi veszedelem*). Posle toga događaja na hiljade Sekelja se odselilo iz matice za Moldaviju, a u kasnijem periodu i u Bukovinu gde su osnovali nova naselja, tačnije pet sela, gde su živeli do 1940. godine kada su i poslednji Sekelji napustili ta sela.
* Za vreme revolucionarne 1848. godine glavno obeležje je bilo neslaganje Mađara, Rumuna i Habzburške Monarhije. Rat se razbuktao u novembru te godine između rumunskih i saksonskih trupa pod Austrijskom komandom i mađarskih trupa pod komandom poljskog generala Jožefa Bema. Posle početnih uspeha mađarskih trupa i poraza austrijskih, došlo je do intervencije armije ruskog Cara Nikole I, i mađarske snage su poražene u bici kod Temišvara 9. avgusta 1849. godine.
* Ugušivši pobunu uz pomoć Carske Rusije, Austrija je preduzela nekoliko mera da ponovo učvrsti svoju moć, između ostalog uspostavila je represivni režim u Mađarskoj i vladala Transilvanijom preko vojnog guvernera i dala državljanstvo Rumunima. Ali ipak ubrzo posle toga Kompromisom iz 1867. koji je ustoličio Austro-Ugarsku Monarhiju specijalni status Erdelja se ukinuo i Erdelj biva pripojen Mađarskoj Kraljevini.
* Po popisu stanovništva iz 1910. godine Erdelj je imao 34.2% Mađara-Sekelja, 55.1% Rumuna i 8.7% Nemaca (Dunavske Švabe i Sasi) i ostalih 2%.

#### Transilvanija kao deo Rumunije

* Raspadom Austro-Ugarske početkom 1918., narodi koji su živeli u okviru na tom tlu, počeli su da traže nezavisnost od bivše Monarhije. Prve su vođe Transilvanijske Rumunske Nacionalne Partije pozvale na ujedinjenje svih Rumuna u jednu državu, na mitingu u Alba Juliji od 1. decembra 1918. To je potvrđeno i od strane Nacionalnog saveta Transilvanijskih Nemaca i Saveta Dunavskih Nemaca Banata. Kao odgovor Mađari su u Klužu 22. decembra 1918. potvrdili lojalnost Transilvanijskih Mađara matici.
* Versajskim ugovorom Transilvanija je kompletno stavljena pod upravu Rumunije, teritorijalno i ekonomski. Posle pobune Mađara i poraza Kun Beline mađarske sovjetske republike od strane rumunske armije, Sent Žermenskim ugovorom iz 1919. i Trianonskim ugovorom (Potpisanim juna 1920.) gde su određene nove granice između Mađarske i Rumunije i status Transilvanije a samim tim i status starog Erdelja.
* Kralj Ferdinand I od Rumunije i kraljica Marija od Rumunije su krunisani u Alba Juliji 1922. kao kralj i kraljica cele Rumunije.
* U avgustu 1940. na drugom zasedanju u Beču je dodeljen severni deo Transilvanije Mađarskoj, ali posle ugovora u Parizu 1947. na kraju Drugog svetskog rata, teritorija je vraćena Rumuniji tako da su granice Mađarske vraćene na one iz Trianonskog ugovora iz 1920. godine.

## Demografija

U današnjoj Transilvaniji živi populacija od 7.5 miliona stanovnika. Najveći udeo čine Rumuni pa slede Mađari. Ove dve grupe se razlikuju, osim po poreklu, po tradiciji, kulturi i veri. Rumuni čine većinsko stanovništvo u 14 okruga, dok Mađari u dva okruga i to u Hargiti 84% i u Kovasni 73%.

Demografija se u zadnjih stotinu godina promenila. U nekada najvažnijem kulturnom centru Erdelja, Klužu, sada živi 20% Mađara. A od 500.000 erdeljskih Sasa i Švaba skoro da nije ostalo ništa. Jedino se, od većih gradova, u Temišvaru i Nađsebenu mogu naći ostaci ovih naroda. Pored nabrojanih u današnju strukturu stanovništva ulaze Romi, Rusini, Slovaci, Srbi, Bugari, Česi, Jevreji i tako dalje.

#### Emigracija
Od 1945. Erdelj je, otprilike, napustilo 300.000 Mađara, 400.00 Nemaca i 50.000 Jevreja a takođe i veliki broj Rumuna je emigrirao u zapadne zemlje. Sva ova emigracija je zauvek napustila Erdelj iz različitih razloga, od kojih su najvažniji ekonomski, politički i nacionalni razlozi.

## Grb Transilvanije

Grb Transilvanije iz 1659. godine predstavlja privilegovane narode tog doba:

* crna ptica predstavlja plemiće i povezanost sa kraljevskom lozom (većinu plemića su činili Mađari); 
* sunce i polumesec predstavlja Sekelje, i
* sedam crvenih kula predstavlja sedam saksonskih utvrđenja.


Datoteka:Coat of arms of Transylvania.svg|Grb iz 1659. godine.
Datoteka:Austria-Hungary coa 1915 edit.png|Grb Austro−Ugarske gde je uključen i grb Erdelja.
Datoteka:Coat of arms of Romania.svg|Sadašnji grb Rumunije gde je uključen i grb Transilvanije.


## Galerija




## Povezano
* Banat
* Dobrudža
* Moldavija
* Rumunija
* Vlaška