Borbe za Travnik 1944/1945.

**Borbe za Travnik** vođene su tokom decembra 1944. i januara 1945. godine, između jugoslovenskih partizana koji su branili prethodno oslobođen grad Travnik, i nemačkog Vermahta.

**Operacija Lavina** (njem. *Lawine*, Lavine) je bila velika ofanziva Vermahta, uz pomoć snaga NDH, protiv partizana u središnoj Bosni, sa ciljem ponovnog zauzimanja Travnika. Vođena je od 29. decembra 1944. do 22. januara 1945. godine, na prostoru Kreševo – Fojnica – Travnik – Zenica.

Nakon višesedmičnih žestokih borbi, snage Vermahta su 22. januara ponovo ovladale Travnikom. U završnom izveštaju nemačke 104. lovačke divizije, koja je vodila operaciju, stoji: »V korpus sa 4. divizijom pokazao se kao jedinica koja se u mnogome bliži regularnim ruskim trupama«.

## Pozadina

Posle Banje Luke, Travnik je bio najveće neprijateljsko uporište na operativnom području 5. korpusa NOVJ. Travnik je spadao u red malobrojnih gradova Bosne koje jedinice NOVJ nisu uspele da zauzmu ni u više ponovljenih napada tokom rata. Da bi obezbedio pozadinu jedinicama koje će dejstvovati u dolini reke Bosne, Štab 5. korpusa je doneo odluku da prethodno oslobodi Travnik. Napad je počeo 20. oktobar u 20 časova. Nakon višednevne bitke, 24. oktobra, u zoru, delovi 6, 7, 8. i 11. brigade su primorali neprijatelja da se oko 14 časova, uz osetne gubitke, povuče preko Brajkovića i Konjevića u Zenicu. Oslobođenjem Travnika i doline Lašve okupator je izgubio jedno veoma značajno uporište u Bosni.

Komandant grupe armije »E« general Alexander Löhr sredinom decembra je naredio da se zauzme Travnik. Za ovo je odobrio učešće 104. divizije, koja se u to vrijeme prikupljala u Sarajevu. Za izvršenje ove operacije u Zenici je skoncentrisana borbena grupa »Eberlajn«, kojom je komandovao komandant 639. puka za osiguranje pukovnik Rihter fon Eberlajn.

## Angažovane snage

Komandant 21. brdskog korpusa general Lejzer, naredio je 28. decembra komandantu njemačkog 639. puka za osiguranje, pukovniku Riteru fon Eberlajnu, da 29. decembra počne s operacijom prodora u Travnik slijedećim snagama koje se stavljaju pod njegovu komandu: 
273. bataljon za osiguranje (sicherungs batalion), arapsko-njemački 845. bataljon za osiguranje, 516. bataljon za osiguranje, 843. bataljon za osiguranje, turkestanski 322. bataljon za osiguranje, 920. landesšicen bataljon, 969. tvrđavska brigada, dvije baterije italijanskih topova 75&nbsp;mm, 4. puk Ruskog zaštitnog korpusa, 5. puk Ruskog zaštitnog korpusa, 505. izviđački bataljon 5. SS korpusa, dopunski bataljon 7. SS divizije, 819. artiljerijski divizion (4 baterije od 105&nbsp;mm), 1. bojna 11. ustaškog zdruga 8. divizije, 4. bojna 18. posadnog zdruga 8. divizije i 5. vazduhoplovni bataljon za osiguranje.

Ukupno u borbenoj grupi Eberlajn bilo je oko 14.000 vojnika podržanih sa 50 topova, 8 tenkova, 4 borna kola.

Snage 4. divizije NOVJ uoči početka neprijateljske operacije »Lavina«
bile su u slijedećem rasporedu:
* 6. brigada: 2. bataljon Šafradini, 3. bataljon Donja Rovna prema Rogu, 4. bataljon u zasjedi na cesti Busovača – Kiseljak. Sva tri bataljona na desnoj obali Lašve.
* 8. brigada: 1. bataljon drum Brdo Kratine – Gola Kosa – Ovčine – kota 218, 4. bataljon Kuber – selo Štrpci, 2. bataljon selo Gornji Čajdraš – Paljika. Sva tri bataljona na lijevoj obali Lašve.
* 11. brigada: 1. bataljon selo Lokvine – selo Obrenovci, 4. bataljon selo Jagodići – Negraj. Jedna četa 4. i jedna četa 2. bataljona bile su u zasjedi na cesti između Vranduka i Nemile. Dvije čete 2. bataljona 11. brigade bile su u selu Osojnici kao brigadna rezerva;
* 1. artiljerijski divizion 4. divizije sa 2. baterijom topova '75&nbsp;mm na položaju: selo Kruščica – Han Kompanija, a Štab diviziona s ostalim snagama diviziona Han Bila – željeznička stanica Bila.
* Štab 4. divizije bio je u selu Donja Večerska.

Snage 4. divizije bile su znatno oslabljene odlaskom tri bataljona, na područje Vareša i Visokog.
Ukupno na frontu prema Zenici i Busovači bilo je oko 6.000 boraca. Odnos snaga bio je 2,5:1 u korist neprijatelja, a u tehnici čak i 4:1.

## Tok operacije

Njemačka operacija počela je 29. decembra u 7 sati otvaranjem jake artiljerijske vatre po položajima 4. divizije. Nakon pola časa neprijatelj je krenuo u napad na cijelom frontu. Napad je izvršen u tri kolone: desna kolona (jačine oko četiri bataljona) nastupala je pravcem Gradište – Stranjani – Brajkovići – Gučja Gora – Travnik; srednja kolona je napala u dve grupe: jednom (jačine dva bataljona) pravcem Zenica – Han-Kumpanija, a drugom (bataljon ojačan sa pet tenkova i dvojim bornim kolima) duž druma koji od železničke stanice Busovače vodi ka Han-Kumpaniji; leva kolona (jačine oko četiri bataljona sa dva tenka) nadirala je opštim pravcem južno od druma Busovača – Han-Kumpanija – Travnik, a delom snaga preko severoistočnih padina Kruščičke planine.

U ogorčenim borbama 29. i 30. decembra, srednja i leva kolona su potisnule delove 4. divizije NOVJ ka Han-Kumpaniji, a desna je prodrla u Grahovčiće. Sutradan je na odsek Busovača – Han-Kumpanija prebačena 7. brigada 10. divizije (bez dva bataljona), dok su delovi 4. divizije upućeni ka levom boku desne neprijateljske kolone koja je prodrla u Brajkoviće. Prvog januara 1945, pred veče, okupator je, po cenu velikih gubitaka, i uvodeći pojačanja, zauzeo Gučju Goru i neposredno ugrozio Travnik. Međutim, istog dana u 22 časa, i pored teških vremenskih nepogoda, 4. divizija je prešla u protivnapad. Ona je razbila čelo desne neprijateljske kolone i dejstvom po bokovima presekla je na više mesta. Pod pritiskom delova 4. i 10. divizije neprijatelj se povukao na liniju kota 1037 (oko 11&nbsp;km severo istočno od Travnika) – Grahovčići – Osojnica – Štrpci – Šafradini – Rovna, težeći da se po svaku cenu na njoj zadrži do prikupljanja novih jedinica.

Napadi Vermahta prema Fojnici, Kreševu i Tarčinu bili su takođe veoma jaki. Posle neprekidnih borbi, neprijatelj je 1. januara prodro u Kreševo, ali je zaustavljen na pravcu Fojnice, na liniji Bakovići – Ostružnica, odakle su ga 3. januara delovi 10. divizije odbacili ka Kiseljaku. Orijentišući potom svoje ljudstvo ka Kreševu, 10. divizija je prinudila neprijatelja da 5. januara napusti i ovo mesto. Ostale jedinice 5. korpusa su tokom decembra bile prilično aktivne: 53. divizija je ometala neprijateljski saobraćaj u donjem toku reke Bosne i čistila srednju Bosnu od četnika; 39. divizija je vršila pritisak na Banju Luku i istovremeno, delom snaga, napadala preostale četnike na Manjači.

U januaru su 4. i 10. divizija težile da odbace neprijatelja s linije na kojoj se stabilizovao posle neuspešnih borbi početkom meseca. Ali njihovi napadi u prvoj polovini januara nisu uspeli zbog jakog nemačkog otpora, snežnih smetova i velike hladnoće. Međutim, neprijatelj je u širem rejonu Zenice prikupio nove snage s namerom da po svaku cenu zauzme Travnik. Tako je angažovana i 104. lovačka divizija, kao i delovi borbene grupe »Eberlajn«. Postupno je u borbu uvedeno oko 19 bataljona pešadije, 40 topova i 5 tenkova.

Napad je otpočeo 19. januara ujutru na širokom frontu između jugoistočnih padina Vlašića i doline Lašve. Na pravcu glavnog udara, 104. lovačka divizija je napadala opštim pravcem Zenica – Brajkovići – Gučja Gora – Travnik, a delovi borbene grupe »Eberlajn« su napadali s obe strane reke Lašve. Prve nalete neprijatelja odbile su 4. divizija i 7. brigada 10. divizije. U nastavku borbe, posle nekoliko juriša, Nemci su, uz snažnu podršku artiljerije, zauzeli dominantnu tačku Pecarnice i sa nje potisnuli delove 4. divizije, prešli rečicu Bilu zapadno od Brajkovića i pred veče, uvodeći u borbu jedan skijaški bataljon, prodrli u Gučju Goru. U ogorčenim borbama, položaji kod Gučje Gore su više puta prelazili iz ruke u ruku, dok najzad neprijatelj nije odbačen ka selu Bili. Za to vreme su Nemci na svom levom krilu zauzeli selo Ahmiće. Neprijatelj je nastavio napade i prema Fojnici i Kreševu, da bi paralisao snage 10. divizije, ali je odbijen na celom frontu.

Uvodeći pojačanja na svom desnom krilu, okupator je, posle oštrih borbi, uz velike gubitke i krajnje napore, 21. januara pre podne zauzeo Maline i Gučju Goru. Tada su se desno krilo 4. divizije i 7. brigada 10. divizije povukli na liniju Slimena – Putičevo.

Ogorčene borbe na neposrednim prilazima Travniku su nastavljene i 22. januara, kada je neprijatelj dolinom Lašve, od Nević-Polja, dvaput prodirao u Travnik, ali je protivnapadima bio odbijen. Angažujući jednovremeno i jake skijaške jedinice radi obilaska Travnika sa severa, neprijatelj je najzad, pred sam mrak, preko Jankovića prodro u grad. Posle oštrih uličnih borbi on je ovladao gradom, dok se glavnina 4. divizije povukla severozapadno i jugozapadno od Travnika, zatvarajući pravce ka Donjem Vakufu i Jajcu.

## Gubici

Od 19. do 22. januara okupator je imao 682 mrtva i više stotina ranjenih (samo gubici 104. nemačke divizije, po vlastitom priznanju, iznose 258 ljudi), dok su 4. i 10. divizija NOVJ imale oko 280 boraca izbačenih iz stroja.

## Izvori

## Literatura
* Milan Inđić: BORBE ZA TRAVNIK - RO "27. juli“, Sarajevo - Beograd 1979
* Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 1 - Vojni istorijski institut, Beograd 1959.
* ŠESTA KRAJIŠKA NOU BRIGADA - RATNA SJEĆANjA, GRO „Proleter" - Bečej1985.
* Sedma krajiška brigada : zbornik sjećanja, Knj. 2, Beograd 1987.
* Izudin Čaušević: OSMA KRAJIŠKA NOU BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1981.
* OSMA KRAJIŠKA BRIGADA - SJEĆANjA BORACA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1982.
* Đuro Milinović, Drago Karasijević: JEDANAESTA KRAJIŠKA NOU BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1981.
* Drago Karasijević: ČETVRTA KRAJIŠKA NOU DIVIZIJA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1988.
* Drago Karasijević: PETI UDARNI KORPUS NOVJ, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1981.

## Povezano
* Spisak osovinskih operacija u Jugoslaviji
* Spisak antipartizanskih operacija u NDH

## Vanjske veze
* Operation "Lawine"
* NJEMAČKA OFANZIVA »LAVINA« - KONAČNO OSLOBOĐENJE TRAVNIKA