Borbe za Istočnu Bosnu 1942.

**Borbe za Istočnu Bosnu 1942. godine** su bile složene političke i oružane borbe zainteresovanih strana za prevlast na području Istočne Bosne, vođene tokom prvih nekoliko mjeseci 1942. godine.

Zainteresovane strane su bili partizani, četnici, Nemci, Nezavisna Država Hrvatska i Nedićeva Srbija. Četnici nisu želeli borbu protiv Nemaca već samo protiv ustaša. Oni su pokušavali da ovo područje izdvoje iz NDH i priključe Nedićevoj Srbiji. U tom cilju su se nudili Nemcima kao saveznici za pacifikovanje ovog područja i borbu protiv partizana. Partizani, koji su sadejstvom okupatorskih i kvislinških snaga krajem 1941. godine bili proterani iz Srbije, želeli su nastavak borbe. Za njih je područje Istočne Bosne bilo od presudne važnosti, zbog planiranog povratka u Srbiju u očekivanju masovnog ustanka na proleće 1942. godine. Ustaše su po svaku cenu pokušavale da spreče izdvajanje Istočne Bosne iz nadležnosti NDH i njeno ustupanju Srbiji.

Tokom ustanka u NDH 1941. godine, znatan deo Istočne Bosne je dospeo pod četničku kontrolu. Nakon što su četnici početkom 1942. godine počeli sarađivati sa okupatorom, partizani su početkom marta poduzeli ofanzivu na području Istočne Bosne, tokom koje su zauzeli bitna četnička uporišta: Vlasenicu, Miliće, Srebrenicu, Bratunac, Fakoviće i Drinjaču. Tokom napada na četnike kod Vlasenice se čak desilo da partizani nastupaju uporedo sa ustašama, zbog čega su usledile glasine u narodu, i žestoka Titova kritika.

Neposredno po partizanskom potiskivanju četnika u istočnoj Bosni, aprila 1942. godine je usledila udružena osovinska operacija Trio, poznata kao treća neprijateljska ofanziva, koju je predvodio njemački general Paul Bader. Tokom osovinske operacije, ustaška Crna legija je potukla četnike, dok su njemačke snage potukle partizane.

Borbe za Istočnu Bosnu postale su izvor kontroverzi, zahvaljujući izveštajima generala Badera kome izgleda da je bilo suradnje ustaša i partizana.

## Pozadina

Sredinom 1941. godine izbio je ustanak u NDH. Ubrzo je među ustanicima došlo do razdvajanja na partizane, koji su vodili borbu sa okupatorom, i četnike, koji su nisu želeli sukob sa okupatorom, već samo sa ustašama.

Krajem decembra 1941. godine, Prva proleterska brigada je zajedno sa Vrhovnim štabom, prešla u istočnu Bosnu. U toku Druge ofanzive, od 17. do 23. januara 1942. partizani su vodili više borbi protiv okupatora: na Pjenovcu, kod Rogatice, Vareša, Han Pijeska i Bijelih Voda.

Istovremeno, u predelu Istočne Bosne četnici Jezdimira Dangića su težili približavanju Nemcima i kvislinškoj Nedićevoj vladi u okupiranoj Srbiji. Ovo je posebno intenzivirano nakon nemačko-kvislinške ofanzive protiv partizana u Srbiji. Od toga vremena četnici su vodili besomučnu propagandu za pridobijanje srpskog stanovništva. Dangić obilato koristi šovinističku retoriku, optužujući partizane da ih vode "čivut Moša Pijade, Turčin Safet Mujić, mađar Franjo Vajnert i takozvani Petar Ilić čije pravo ime niko ne zna", a cilj im je da unište srpstvo. Na ovaj način četnici su uspeli da čak i neke kompletne partizanske čete prevedu na svoju stranu.

8. januara partizanski vođa Tito govori o kritičnom stanju u Bosnu: 

Iako između četnika i partizana u istočnoj Bosni još nije bilo otvorenih sukoba, vladala je atmosfera opšteg nepoverenja. U uputstvu Vrhovnog štaba Romanijskom partizanskom odredu od 10. januara očekuje se napad ka Rogatici i Sjetlini, a kao mogući neprijatelji se imenuju "Nemci i nedićevci": 

### Dogovor četnika i okupatora u Višegradu

Početkom januara, četnici su sa Nemcima uveliko pripremali zajedničku borbu protiv partizana. U izveštaju komande Višegradskog četničkog odreda od 11. januara 1942. komandantu Operativnih jedinica Istočne Bosne i Hercegovine Bošku Todoroviću se kaže: 

Tih dana su u Višegradu, po Dangićevom naređenju, vođeni pregovori četnika Istočne Bosne sa nemačkom i italijanskom komandom. Četnički delegati su 15. januara javili da su rezultati pregovora sa okupatorima povoljni, da sukoba sa Nemcima ne sme biti, i da moraju progoniti i prokazivati partizane Nemcima:

Istovremeno, 15. 1. u istočnoj Bosni otpočela ofanziva 342. i 718. nemačke divizije i snaga NDH. Partizanski odredi i Prva proleterska brigada pretrpele su gubitke, dok su četnici propustili Nemce bez borbe. Krajem januara Dangićeve snage su pretrpele značajne gubitke u ljudstvu i teritoriji, ali nisu pružale otpor Nemcima jer su imali naređenje da se ne bore protiv njemačkih trupa. Više nemačke komande su bile iznenađene tom činjenicom: 

Za četničku saradnju sa okupatorima su ubrzo saznali i partizani. 30. januar Tito o tome obaveštava Glavni štab partizanskih odreda Crne Gore: 

### Dangićeva ponuda Nemcima u Beogradu

31. januara žandarmerijski major Jezdimir Dangić je stigao u Beograd na razgovore sa Nedićem, Nemcima i Pavelićevim predstavnicima o pacifikovanju Istočne Bosne i eventualnom ustupanju 17 srezova Srbiji. Dangić je bio spreman priznati njemačku vojnu upravu u istočnoj Bosni, i boriti se protiv partizana. Za uzvrat je tražio da ustaške i domobranske jedinice napuste taj prostor. Prilikom prvog razgovora Nedić i Dangić su zaključili da se mir u Istočnoj Bosni može uspostaviti samo suradnjom četnika sa Wehrmachtom:

Njemački general Bader, opunomoćeni zapovjednik Srbije, bio je spreman prepustiti Dangiću osiguranje graničnih kotareva NDH na prostoru koji omeđuju rijeke Sava, Drina i Bosna, ali je za bilo kakvu promenu statusa Istočne Bosne bila neophodna suglasnost NDH.

2. februara 1942. nemački general Bader je pozvao predstavnike NDH, ministra Vjekoslava Vrančića i domobranskog pukovnika Fedora Dragojlova u Beograd, na pregovore sa Dangićevim izaslanicima. Dangić je bio spreman priznati nemačku komandu, a uslovno i suverenost NDH:

Zbog pregovora sa Nemcima, Dangić je postao kompromitovan u narodu, pa kada su naišli partizani nije mogao "nije mogao naći ni 100 ljudi koji bi hteli da brane njega i štab":

## Partizanska ofanziva

Do tada je glavna partizanska akcija bila uperena na Sarajevo i dolinu rijeke Bosne, koje su držali okupatori i ustaše, dok su se četnicki odredi nalazili prema Drini. Izazvan prelaskom četnika istočne Bosne na stranu okupatora, načelnik Vrhovnog štaba partizanskih odreda drug Tito je 8. februara naredio da se pređe u borbu protiv njih: 

Izbijanjem sukoba partizana i četnika otpočela je grozničava borba svih zainteresovanih strana za prevlast u Istočnoj Bosni. 10. 2. u selu Kuli kod Sokolca delovi Romanijskog partizanskog odreda uništili vod domobranskog 1. konjičkog puka. Poginulo 12, ranjena 4 i zarobljena 34 domobrana. Brzo je usledio i kontraudar snaga NDH na partizane. 14. 2. je otpočeo prodor domobranskog 1. konjičkog puka, delova Crne legije i drugih jedinica NDH iz Sokolca u okruženu Rogaticu. Sedmodnevni otpor pružali su delovi Romanijskog partizanskog odreda i bataljon Bajo Pivljanin Durmitorskog partizanskog odreda.

Prvi oružani obračun među ustanicima u istočnoj Bosni dogodio se 20. 2. u Vukosavcima kod Lopara, kada su četnici Dragoslava Račića na prepad su napali i uništili štab Majevičkog partizanskog odreda. Istog dana, u Kifinom Selu (kod Nevesinja) četa Udarnog bataljona Operativnog štaba partizanskih odreda za Hercegovinu uništila Štab majora Boška Todorovića, proglašenog saradnikom Italijana. Partizani su razoružavali četnike i od stvarali dobrovoljačke jedinice sa nacionalnim obeležjima, pod svojom komandom.

Partizansko vodstvo je pridavalo mnogo značaja istočnoj Bosni, u vezi sa očekivanim prolećnim ustankom u Srbiji. Tito partizanskom vodstvu BiH 20. februara poručuje: 

27. 2. u selu Zakomu kod Rogatice 1. bataljon četničkog Rogatičkog odreda zarobio je Štab Romanijskog partizanskog odreda, sa namerom da ih sprovedu za Beograd. Sutradan, 28. 2. četnici su streljali članove okružnog komiteta SKOJ-a za Birač.

### Titova naredba za napad na Vlasenicu

Naređenje načelnika Vrhovnog štaba Drugoj proleterskoj brigadi od 3. marta 1942. godine glasi:

Načelnik partizanskog Vrhovnog štaba drug Tito operativnom štabu za Istočnu Bosnu 4. marta javlja: 

Vrhovni štab 5. marta daje štabu Druge proleterske brigade detaljne instrukcije o izvođenju operacija na području: Glasinac - Srebrenica - Vlasenica. Glavni udar trebalo je izvršiti na Vlasenicu, u kojoj su se nalazile četničke snage pod komandom Jezdimira Dangića i kapetana Dragoslava Račića, a ne Han-Pijesak, gde se nalazio garnizon NDH. Pre toga je trebalo napasti predeo Borika, gde se nalaze zarobljeni partizani: 

Nakon toga bi sledio napad na Vlasenicu, glavno četničko uporište:

Tito potom obrazlaže zašto odustaju od napada na Han Pijesak, jer bi time pomogli četnicima, a ustašama bi otvorili put ka Vlasenici:

Vrhovni štab na kraju ističe zašto je predviđeni pravac napada najbolji:

### Tempov izvještaj Titu

10. marta delegat vrhovnog štaba Svetozar Vukmanović Tempo izveštava Vrhovnog komandanta Tita da su četnici opkolili snage NDH u Han Pijesku:

Na osnovu čitave situacije on predlaže da proleterske brigade napadnu Vlasenicu, pohapse četničke oficire i obrazuju partizanski front prema Han-Pijesku: 

U istom izveštaju Tempo obaveštava Tita da su četnici promenili taktiku prema muslimanima i pokušavaju da ih privuku sebi:

### Titova naredba protiv nastupa sa ustašama

12. marta vrhovni komandant Tito naređuje delegatu Vrhovnog štaba Tempu:

13. marta Vrhovni komandant Tito izdaje uputstvo operativnom štabu proleterske udarne grupe o predstojećim operacijama, napominjući da paralelni marš sa ustašama ne bi bio cjelishodan: 

Prema naredbi Vrhovnog komandanta, trebalo je upasti u Han Pijesak, koji je bio pod četničkom opsadom, zatim napredovati ka Vlasenici jakim udarnim grupama. Svoje uputstvo zaključuje rečima: "Vrlo je važno da se početkom ovoga proljeća dočepamo važnih pozicija".

### Napad na četnike kod Vlasenice

Partizani su nastupali sa parolom »da raščiste Nedićevce kojih ima dosta u Bosni«. Ljudstvo u četničkim odredima ih je primilo sa simpatijama, i odbijali su da se bore protiv njih, jer su Srbi:

U Han Pijesku su bili utvrđeni domobrani (oko 700) i 2 čete ustaša, dok su u Vlasenici bili četnici (Dragoslav Račić). 16. marta u zoru su Prva i Druga proleterska brigada napale Račićeve četničke jedinice kod Vlasenice, dok su one vršile opsadu Han-Pijeska:

Istog dana, 16. marta, usledila je žestoka Titova kritika i naređenje za trenutačno obustavljanje pokreta prema Vlasenici:

### Partizansko zauzimanje Vlasenice i drugih gradova

Unatoč Titovom naređenju za obustavljanje pokreta prema Vlasenici, Tempo ga 18. marta izveštava o oslobođenju Vlasenice. Četnički major Radoslav Đurić u izveštaju Draži Mihailoviću ovako opisuje ulazak partizana:

Nakon zauzimanja Vlasenice, Tempo obaveštava Tita o uspešnom nastavku dejstava proleterske udarne grupe prema Han Pijesku i formiranju Vlaseničkog dobrovoljačkog odreda:

19. marta 1942. major Radoslav Đurić izveštava Dražu Mihailovića da je situacija u Bosni za četničke vođe teška, da seljaci neće da se bore protiv partizana, da su tražili pomoć Nedića i Ljotića:

20. marta četnički major Đurić javlja pukovniku Mihailoviću da su pred partizanima napušteni Bratunac, Srebrenica i Drinjača i traži hitno pojačanje iz Srbije od 1000 ljudi.

29. marta Vrhovni štab NOP i DV Jugoslavije izdaje uput Operativnom štabu proleterske udarne grupe o daljim dejstvima na području Istočne Bosne:

### Ishod partizanskih operacija

Prema izveštaj majora Radoslava Đurića Draži Mihailoviću od 26. marta, partizani su ovladali celom teritorijom istočne Bosne gotovo bez ikakvog otpora:

31. marta Tito obaveštava Operativni štab NOP i DO za Bosansku Krajinu o povoljnom razvoju situacije u Istočnoj Bosni:

Nakon ovoga, četnička propaganda je širila u narodu kako su partizani zauzeli Vlasenicu kako bi je predali ustašama. U aprilu 1942. položaj četnika u Istočnoj Bosni stalno se pogoršavao. Oni nisu mogli da se održe u Drinjači koju su ustaše od njih uzeli 8. aprila.

Partizani su, nakon razbijanja četnika, u drugoj polovini marta koncentrisali snege oko Rogatice, Sokolca i južno od Han-Pijeska, i pripremili napad na Rogaticu, u kojoj se nalazio opkoljeni ustaško-domobranski garnizon. U noći 7/8. IV napali su ustaše i domobrane u Rogatici, ali bez uspeha, jer je ubrzo započela sveobuhvatna osovinska protuofanziva.

## Osovinska protuofanziva
 

Početkom aprila 1942, usled jačanja partizanskih borbi u Bosni, Operativni štab Borbene grupe „Bader" je premestio svoje sedište iz Beograda u Sarajevo. Neposredno po partizanskom osvajanju istočne Bosne, od 8. travnja do 14. lipnja usledila je združena osovinska Operacija Trio, prva anti-ustanička operacija većeg obima u NDH, poznata kao Treća neprijateljska ofanziva. Njen prvi udar bio je usmeren ka rejonu Rogatice, koja je prema izveštajima bila uporište partizana:

Početak ofanzive bio je planiran za 15. april, ali je preuranjena akcijom ustaške „Crne legije“, koja je početkom aprila iz rejona Han-Pijeska prodrla u Gornji Birač i prostor luka Drine i do 9. aprila zauzela Vlasenicu, Srebrenicu, Bratunac i Drinjaču. Dangićeve četničke jedinice pretrpjele su težak poraz od ustaške Crne legije. Francetićeva Crna legija je izbila na reku Drinu i preuzele granicu NDH prema Srbiji, čineći teške zločine nad stanovništom: 

Četnički vođa Dangić je u Srbiji tada pozivao na borbu protiv NDH, zbog čega su ga Nemci uhapsili u noći 10./11. travnja 1942. u mestu Rogačica blizu Bajine Bašte.

10. aprila je Operativni štab Borbene grupe „Bader" izdao „Operacijsku zapovest za nastupanje ka rejonu Rogatice", upereno prvenstveno protiv partizana, a protiv četnika samo u slučaju da pružaju otpor. Naređenje glavnog komandanta je glasilo da se uhvaćeni partizani odmah streljaju, a da četnici koji se ne opiru ne budu tretirani kao ustanici:

U operativnom naređenju 718. nemačke pešadijske divizije za operaciju Trio se konstatuje da su se na području između Prače – Višegrada – Drine – Reke – Han-Pijeska – Gromila ponovo učvrstili ustanici (pre svega partizani). U istom naređenju se nalaže različito tretiranje ustanika:

Do 22. aprila, Nemci su u uvodnim borbama dostigli sa 718. divizijom liniju Bogovići-Han-Pijesak, sa 737. pukom liniju Gođenje-Slap-Višegrad, dok je ustaška „Crna legija“, između nemačkih snaga, dostigla liniju Han-Pijesak-Podžeplje. Sa tih položaja nemačke i ustaške snage prešle su u koncentrično nastupanje prema Rogatici, uz istovremeno nadiranje delova italijanske divizije „Pusterija“ od Pljevalja i Višegrada ka Čajniču i Goraždu.

U takvoj situaciji, Vrhovni štab odustao je od daljih napada na Rogaticu i naredio partizanskim snagama da se povuku na jug, prema Goraždu i Foči. Na taj način je nemačko-italijansko koncentrično dejstvo prema Rogatici prešlo u frontalno potiskivanje delova Prve i Druge proleterske brigade i nekih istočnobosanskih dobrovoljačkih jedinica sa severa na jug, a ostali delovi brigada usporavali su nadiranje divizije „Pusterija“ na pravcu Čajniče-Goražde, koje su Italijani zauzeli 24. aprila. Do kraja aprila neprijatelj je izbio u dolinu Prače. Jedinice nemačke 718. divizije, posle kraćeg prestrojavanja, prešle su 4. maja Praču i istog dana ušle u Goražde, dok su delovi divizije „Pusterija“ produžili nastupanje ka Foči. Time su, uglavnom, dejstva nemačkih snaga u istočnoj Bosni bila završena.

1. maja otpočela su dejstva divizije „Taurinenze“ i divizije „Alpski lovci“ od Sarajeva ka Kalinoviku, a 6. maja od Nevesinja, isto u pravcu Kalinovika. Savlađujući otpor Kalinovičkog partizanskog odreda, snage divizije „Taurinenze“ zauzele su 7. maja Trnovo dok su delovi divizije „Alpski lovci“ 8. maja prodrli u Ulog. 12. maja, delovi obe divizije susreli su se u Kalinoviku. Za to vreme, ojačani puk divizije „Alpski lovci“ i delovi divizije „Murđe“ vodili su bezuspešne borbe protiv jedinica Severnohercegovačkog odreda oko Gacka i Avtovca, dok su delovi divizije „Pusterija“ 10. maja prodrli u Foču, odakle se prethodno povukao Vrhovni štab sa Prvom i Drugom proleterskom brigadom.

Sredinom juna 1942. godine, završena je neprijateljska ofanziva. Osovinske snage su uspele da likvidiraju slobodne teritorije u istočnoj Bosni, Crnoj Gori i Hercegovini. Jedinice Dobrovoljačke vojske u istočnoj Bosni raspale su se.

Ubrzo po završetku združenih osovinskih operacija u Istočnoj Bosni, partizani su 15. juna napali ustaški garnizon u Vlasenici. Međutim, nakon pretrpljenih gubitaka od 17 mrtvih i 40 ranjenih, partizani su bili primorani da se povuku.

Vrhovni štab je krajem juna i početkom jula prešao u zapadnu Bosnu, gde će preneti težište borbe.

## Baderovi izvještaji

20. marta, komandant udruženih osovinskih snaga u Trećoj neprijateljskoj ofanzivi, nemački general Paul Bader, u svom desetodnevnom izveštaju komandi Jugoistoka javlja:

31. marta, u sledećem izveštaju, Bader je primetio da se *ustaše, domaći partizani i nastupajuće bande iz Crne Gore bore u Istočnoj Bosni rame uz rame protiv borbenih srpskih snaga pod [[Jezdimir Dangić|Dangićevom]] komandom.* On u izveštaju komandi navodi:

10. aprila, u svom sljedećem redovnom izvještaju, general Bader javlja:

20. aprila general Bader je izvestio nadređenog Komandanta u Solunu o uspešnom napredovanju *hrvatskog potpukovnika [[Jure Francetić|Francetića]]* protiv glavnine Dangićevih odreda i dodao: 

30. aprila Bader je javio da su neuspešni napadi na Bratunac i Srebrenicu pokazali da ostaci Dangićeve grupe više nisu u stanju da postignu ni lokalne uspehe.

## Tumačenja

Dragoljub Mihailović je na svom suđenju naveo borbe za istočnu Bosnu 1942. godine kao drugi slučaj kada su ga istovremeno napali okupatori i partizani (pored borbi za Višegrad 1943. godine).

:Optuženi Mihailović: Bio je još jedan slučaj o kome sam pričao u 1942. Francetićeva Crna legija išla je u pravcu Vlasenice i Han Pijeska. Ona je napala naše snage a s leđa su napali partizani. Odbrana je popustila i posle toga nastalo je strahovito gonjenje naših odreda od strane Crne legije, koja je potpuno uništila taj kraj. Mnogo žrtava je bilo i to se završilo prebacivanjem velikog broja izbeglica u Srbiju.
:Pretsednik: Je li živ Francetić? 
:Optuženi: Francetić je ubijen od partizana.

Prema memoarima četnika, nа slom jedinicа Jezdimirа Dаngićа je uticаlа "tаktičkа sаrаdnjа između ustаšа i pаrtizаnа početkom аprilа 1942, kojа je trаjаlа oko dve nedelje", i još navode da su u tom periodu "ustаše dvа putа isporučile municiju pаrtizаnimа".

## Izvori

## Povezano
* Ustanak u NDH
* Napadi na garnizone NDH
* Istočna Bosna u Narodnooslobodilačkoj borbi

## Vanjske veze
* Izveštaj majora Radoslava Đurića od 26. marta 1942. Draži Mihailoviću o vojno-politićkoj situaciji u istočnoj Bosni i stanju četničkih jedinica