Špijunski film

**Špijunski film** je izraz koji se koristi za filmski žanr čija su specifičnost zaplet i/li likovi vezani uz špijunažu, u pravilu vezanu uz odnose među različitim državama. Špijunski filmovi se najčešće smještaju u širi žanrovski okvir trilera, a ovisno o perspektivi, kontekstu i širem pristupu mogu također pripadati i širim žanrovskim okvirima, odnosno sadržavati elemente drame, komedije, kriminalističkog, pustolovnog ili ratnog filma.

Špijunski film je jedan od najstarijih filmskih žanrova, koji se još u nijemoj eri, odnosno još u prvim decenijama filmske djelatnosti počeo profilirati, najčešće kao posebna podvrsta kriminalističkog filma. Tome su u značajnoj mjeri poticaj dali razni špijunski skandali u doba Belle epocquea (kao Dreyfusova afera i slučaj pukovnika Redla), a još više Prvi svjetski rat tokom koga su maštu javnosti počele zaokupljati priče o egzotičnim špijunkama kao što su Mata Hari i Mademoiselle Docteur. Jedan od najvažnijih špijunskih filmova bio je *[[Spione]]*, nijemi njemački film Fritza Langa iz 1928. godine, čije će fiktivne motive kasnije kopirati brojni drugi autori.

Dodatni poticaj špijunskom žanru dao je i Drugi svjetski rat, tokom koga se počinje bilježiti i prvo nastojanje pojedinih vlada da kroz nacionalne kinematografije koriste špijunski žanr za vlastite političke ciljeve; to se prije svega odnosi na motiv špijunaže kao ugrožavanja nacionalne sigurnosti, odnosno špijunski filmovi služe kao sredstvo da se javnost upozori i potakne na prijavljivanje sumnjivih i potencijalno "subverzivnih" elemenata u društvu. Jedan od primjera je pružila američka kontraobavještajna služba FBI koja je pod vodstvom J. Edgara Hoovera blisko surađivala sa Hollywoodom u njegovom klasičnom periodu, te se kao primjer takve suradnje navodi *[[Kuća u 92. ulici]]* iz 1945. godine, film temeljen na stvarnim događajima vezanim za razbijanje njemačke obavještajne mreže.

Špijunski filmovi su vrhunac popularnosti dobili u doba Hladnog rata, koji je, sa jedne strane njihovu temu učinio aktualnom, ali i zbog svoje globalne prirode omogućio da im se radnja odvija na najrazličitijim lokacijama širom svijeta. U brojnim slučajevima su te lokacije bile atraktivne ili egzotične, odnosno dobra prilika da se špijunski žanr kombinira sa akcijom. Najuspješniji izdanak te formule bila je serija o britanskom tajnom agentu Jamesu Bondu započeta sa filmom *[[Dr. No (film)|Dr. No]]* 1962. godine. Nju su slijedile brojne imitacije, koje su sredinom 1960-e dobile i specifičan oblik u žanru *[[eurospy]]* filmova. U nekim slučajevima su se špijunski zapleti vrtjeli oko zavjera apokaliptičkih razmjera i planova, odnosno takvi filmovi su sadržavali futurističku tehnologiju čineći ih hibridom sa žanrom science fictiona, te je tako sredinom 1960-ih nastao hibridni žanr *[[spy-fi]]*.

Od sredine 1960-ih se, pak, počinju snimati špijunski filmovi koji obavještajnu djelatnost nastoje prikazati na realističan, odnosno ne-romantičan način. Tome je poseban doprinos dala proza bivšeg britanskog obavještajca Johna le Carea i njene ekranizacije u kojima su obavještajci prikazani kao skromni i nimalo glamurozni birokrati, a njihova djelatnost kao monotona, frustrirajuća i često nezahvalna. Kraj Hladnog rata je početkom 1990-ih doveo do prestanka snimanja špijunskih filmova, prije svega onih radnjom smještenom u današnjicu. Novi zamah takvim filmovima je od početka 2000-ih dao Rat protiv terorizma, koji je pažnju javnosti ponovno skrenuo na rad obavještajnih službi. Tome se, između ostalog, pripusuje i uspjeh filmske serije o Jasonu Bourneu koja se uz seriju o Bondu danas smatra najuspjelijim primjerom žanra.