Port Elizabeth

**Port Elizabeth** (xhosa: *Ebhayi*, afrikaans: *Die Baai*) je najveći grad južnoafričke provincije Istočni Kaap, velika morska luka, i 6. po veličini grad u Južnoafričkoj Republici od 237 500 stanovnika u užem centru grada (po popisu iz 2001.) Metropolitansko područje grada organizirano je kao jedna općina *Nelson Mandela Bay* (u kojem su osim Port Elizabetha i gradovi Uitenhage i Despatch sa svojim predgrađima) koja ima 1 005 776 stanovnika (po procjeni iz 2001.) 

Njegovi stanovnici zovu ga po nadimcima **The Bay** ili skraćeno po akronimu **PE**, ili mu tepaju *Prijateljski grad*, *Vjetroviti grad*. On je nakon Durbana, druga po veličini luka Južnoafričke Republike i snažan privredni i kulturni centar tog dijela zemlje.
## Historija
 
Prvi Evropljani koji su došli u kraj gdje se danas nalazi grad, bili su portugalski moreplovci, 1488. - Bartolomeu Dias, se iskrcao na otoku sv. Križ u Zaljevu Algoa, a 1497. 
Vasco da Gama se usidrio na susjednom otoku Ptičjem otoku. Odtada je vijekovima taj zaljev bio na tadašnjim nautičkim kartama označen kao *sidrište sa pitkom vodom*.
 
Britanci su još za vrijeme napoleonskih ratova 1799. izgradili *[[Fortifikacija|Utvrdu]] Frederick* (to je najstarija britanska građevina u Južnoj Africi).
Port Elizabeth je osnovan 1820. kao naselje britanskih kolonista iz Cape Towna koji su se počeli naseljavati oko Utvrde Frederick. Ime **Elizabeth** dobio je po rano umrloj ženi tadašnjeg britanskog guvernera kolonije Rt Dobre Nade *Rufanea Donkina*. *Port Elizabeth* je status grada (town) dobio 1861., a status cityja 1913. Veliki poticaj razvoju grada bila je izgradnja željezničke pruge od Port Elizabetha do Kimberleya koja je dovršena 1873., jer je preko nje luka postala povezana sa svim većim južnoafričkim gradovima.

Za vrijeme Drugog burskog rata *Port Elizabeth* je bio značajna luka za dostavu oružja i popunu jedinica britanskih snaga, ali i grad u kom su Britanci organizirali koncentracioni logor za burske žene i djecu.
### Grad za vrijeme [[apartheid]]a
Za vrijeme apartheida grad je bio podijeljen na dijelove, u kojima su stanovnici morali živjeti u skladu sa svojom rasom. Prisilno preseljenje obojenog i crnačkog stanovništva počelo je 1962. nakon donešenog zakona Group Areas Act, u skladu s tim zakonom za to stanovništvo određen je *South End* u koji su prisilno seljeni stanovnici sve do 1975. Zbog protesta i otpora tom zakonu je ispitivan i mučen Steve Biko - 1977. koji je na kraju i umro u zatvoru u Pretoriji.
Tokom 1960-ih i 1970-ih izmjenjen je karakter grada izvođenjem dva velika projekta. Univerzitet je premješten iz historijskog središta grada, na brežak na jugu sa kojeg puca pogled na centar grada i luku, ali je kampus u gradu postao potpuno neadekvatan. Nakon tog premještanja opustio je historijski centar grada. Drugi projekt, oko kojeg se još i danas vode polemike bila je izgradnja autoputeva sa nizom mostova i vijadukata neposredno uz obalu u starom središtu grada, tako da je jedna od prometnica prošla pored krova glavnog kolodvora i time prekinula vezu između kolodvora i historijskog centra grada i luke. Ekolozi se ljute zbog izgradnje cesta na području estuarija rijeke *Swartkops*, stare močvare, koja je stanište brojnih ptica.
 
## Geografija
Port Elizabeth leži na zapadu prostranog Zaljeva Algoa na Indijskom oceanu, grad ima odličnu duboku luku zaštićenu velikim lukobranom. Grad je udaljen oko 750&nbsp;km od Cape Towna i oko 1 046&nbsp;km od Johannesburga.

Port Elizabeth dijelom leži uz more, a dijelom na padinama i brežuljcima koji se uzdižu do visine od 60 m iznad zaljeva. Kroz grad protječe riječica *Baaken*, koja je obično mala, ali je u prošlosti (kao 1908.) znala katastrofalno plaviti.*Port Elizabeth* se sastoji od četiri dijela; *Luke i poslovnog centra* u podnožju klifa, *Gornjeg grada* na visoravni zvanoj - *Brdo (Hill)*, *Doline (Valley)* koju formira rijeka Baaken i *Južnog brda (South Hill)* istočno od rijeke.
Rezidencijalna zona grada nalazi se na jugu u kvartu *Brdo (Hill)*, a industrijska zona na sjeveru. 
 
## Klima
*Port Elizabeth* ima ocenasku klimu po Köppenovoj klasifikaciji klime, sa blagim primjesama subtropske klime i stalnim vjetrovima sa oceana, zbog tog ga i zovu *Vjetroviti grad*. Kiši tokom cijele godine, ali su to blagi pljuskovi, tako da na grad prosječno padne oko 624&nbsp;mm kiša. Prosječna godišnja temperatura je oko 18&nbsp;°C, a dnevni maksimum je 25&nbsp;°C ljeti, od januara do marta, prosječni dnevni minimum je 9&nbsp;°C, u junu i julu.

## Znamenitosti
Centar grada ima brojne dobro očuvane građevine s kraja 19. vijeka, od kojih vrijedi istaknuti; Gradsku vijećnicu, katoličku i anglikansku katedralu, Palaču suda, zgradu pošte i zgradu Javne biblioteke sa 45 000 knjiga.

Port Elizabeth ima brojne parkove, od kojih su najznačajniji *Park St. George*, u kom se nalazi stadion kriket kluba Port Elizabeth i rezervat prirode *Settlers’ Park*. Jedna od najvećih atrakcija grada je veliki oceanarij *Bayworld* u centru grada. Port Elizabeth je destinacija u koju dolaze brojni turisti, privučeni njegovim lijepim plažama, na kojima se zbog stalnog vjetra može jedriti na dasci, i zbog nedalekog (40&nbsp;km) nacionalnog parka Addo specijaliziranog za čuvanje slonova.

## Privreda i transport
Port Elizabeth je grad automobilske industrije, koja se tu smjestila zbog jeftine energije, dobre prometne povezanosti i odlične klime. Svoje pogone za montažu i izradu pojedinih dijelova imaju General Motors, Volkswagen, Ford i veliki 
proizvođač autoguma Continental. Velika većina ostalih industrijskih pogona u gradu, vezana su uz auto industriju (akomulatori, elektrika i ostali dijelovi).

Luka Port Elizabetha je tranzitna luka za Zambiju i Zimbabwe, preko koje oni izvoze manganovu rudaču, vunu i voće, a uvoze naftne derivate.

Grad je izvrsno povezan autoputevima i željeznicom preko Kimberleya sa Johannesburgom i ostalim gradovima Južne Afrike. Grad ima međunarodni aerodrom Port Elizabeth (IATA kod: **PLZ**, ICAO kod: **FAPE**), koji je četvrti po prometu u zemlji.
## Školstvo

Od 2005. u gradu djeluje *Metropolitanski [[univerzitet]] Nelson Mandela*, koji je nastao spajanjem *Univerziteta Port Elizabeth* s univerzitetima *Port Elizabeth Technikon* i departmanom *Univerziteta Vista*. Danas je to najveći univerzitet u provinciji sa 25 000 studenata u 8 kampova.
## Sport
Port Elizabeth je danas poznat po svom velebnom stadionu Nelson Mandela Bay, u centru grada, izgrađenom za potrebe Svjetskog prvenstva u nogometu 2010. u kojem se danas igraju ragbi i nogometne utakmice, i održavaju veliki muzički i kulturni spektakli. 
Najpoznatiji nogometni klub iz grada je Bay United F.C. koji se natječe u prvoj nogometnoj lizi Južnoafričke Republike.
## Gradovi prijatelji
Port Elizabeth ima ugovore o prijateljstvu sa slijedećim gradovima; 
* , Palm Desert 
* , Jacksonville 
## Reference

## Vanjske veze

* ''Port-Elizabeth'' na portalu Encyclopædia Britannica 
* Nelson Mandela Bay (službene stranice) 
* Turističke stranice metropolitanskog grada Nelson Mandela Bay