Iseljavanje muslimana iz Srbije

**Iseljenje [[muhadžir]]a iz Srbije** podrazumeva kontinuirano iseljavanje muslimana iz Srbije tokom više uzastopnih etapa. Najmasovnija iseljenja su se odigrala u periodu Prvog srpskog ustanka, sticanja nezavisnosti Kneževine Srbije na Berlinskom kongresu 1878. godine i tokom Prvog balkanskog rata 1912.

U više navrata, veliki broj muslimana, uglavnom Slovena (većinom Bošnjaka), Turaka i Albanaca , iseljen je iz zemlje. Nakon povlačenja Osmanlija sa teritorija pod srpskom kontrolom dolazi do uništavanja islamskih verskih zdanja, a iseljenja muslimanskog stanovništva neretko poprimaju razmere verskih progona.

## Istorijat
### Prvi srpski ustanak (1804)
Pre Prvog srpskog ustanka, je živelo muslimansko stanovništvo, čija se brojnost procenjuje i do nekoliko stotina hiljada muslimana. Većinu "turskog", odnosno muslimanskog stanovništva po varošima u ustaničkoj Srbiji činili su muslimani Slaveni i Albanci. Tokom više sukcesivnih etapa oslobađanja Srbije, broj muslimana u Srbiji se neprestano smanjivao, praćeno njihovim pojačanim iseljavanjem iz Srbije.

Tokom Prvog srpskog ustanka, muslimansko stanovništvo, koje je predstavljalo većinu u mnogim gradovima, je proterano iz zemlje. Takođe, u prvom ustanku Srbija je započela isterivanje najsevernijih albanskih naselja "još od Jagodine".

U Prvom srpskom ustanku, mnoge beogradske džamije su stradale, a one preostale bile su pretvorene u bakalnice, svinjce, privremene sveštaje, a jedna je bila pretvorena u pravoslavnu crkvu. Džamije su rušene i u drugim gradovima koji su se našli u sastavu kneževine Srbije. Tako su u Užicu porušene 34 džamije, u Smederevu 24, itd.

### Konferencija u Kanlidži (1862)

22. novembra 1862. godine na međunarodnoj konferenciji velikih sila u Kanlidži na Bosforu je naređeno iseljenje muslimana iz Srbije. Iseljavane su čitave porodice iz sela i gradova koji su pripali novoformiranoj Kneževini Srbiji.

Tih godina mnogi muslimani kao izbeglice prelaze u Bosnu ili Novopazarski sandžak, koji još uvek nije bio u sastavu Srbije. U Bosansku Kostajnicu krajem 1862. i početkom 1863. godine migriraju muslimani iz Valjeva, Šapca, Užica, pa se deo u kome su izbegli muslimani najviše koncentrisani naziva Užice (Bosanska Kostajnica). Mnogi muslimani izbegli iz Srbije 1862. i 1863. godine su naseljeni u Zvorniku, koji je tada bio u sastavu Bosanskog pašaluka.

1867. godine, iseljenjem iz Beograda muslimanskog življa (među kojima je veliki broj bio slovenskog porekla) započeo je kraj beogradskih džamija, kojih je u to vreme preostalo oko petnaestak. Kako navodi Feliks Kanic ”gde kad bi noću slučajno eksplodirale mine rušeći džamije koje su ometale regulaciju”. Vremenom su porušene sve preostale beogradske džamije, osim jedne, Bajrakli džamije na Dorćolu.

### Berlinski kongres (1878)

Albanci muslimani su sve do 1878. godine živeli na području Leskovca, Vranja, u Pešteru blizu Sjenice i u dolini južne Morave kao plaćenici Otomanske imperije nizam. To je bila turska pešadija plaćenika i bašibozuka. Vasa Čubrilović piše da su oblasti Prokuplja, Kuršumlije i Leskovca, sve do Niša, nazivane "Toplički Arnavutluk". Srpsko-turski rat 1876-1878. godine je vođen u oblasti Niškog sandžaka, uključujući njegove jugozapadnom delove naseljene Albancima.
Albanci, kao deo nizama su se selili za vojskom i nisu imali stalno mesto boravka. Srpska vojska je potisnula i naterala ih da napuste svoje domove i odu. Poverenik na srpskoj granici, Englez Džon Ros zabeležio je sledeće: “Gotovo svo stanovnišvo zapadnog dela Niškog sandžaka, koji je predat Srbiji, bili su Albanci muslimanske veroispovesti ... Svi oni su izbegli u Kosovski vilajet, napuštajući čitavu zemlju.

Nakon završetka rata i priznavanja nezavisnosti Kneževine Srbije 1878. godine, članovima 35 i 39 Berlinskog ugovora je jasno istaknuto da u novopripojenim krajevima muslimani i hrišćani treba da uživaju jednaka građanska i politička prava i slobodno raspolažu svojom imovinom. Međutim, u Srbiji dolazi do masovnih prisilnih iseljenja muslimanskog stanovništva iz novopripojenih krajeva (prvenstveno iz Topličkog okruga, nekada naseljenog Albancima) i spaljivanja albanskih sela i gradskih četvrti. Albanci su se kao pripadnici Otomanskog nizama povukli sa ostatcima porazene Otomanske vojske. Svi Albanci koji se nisu bili povukli, kao i svi njihovi povratnici sa turske teritorije, iseljeni su nastojanjem srpskih vlasti odmah po zaključenju Berlinskog ugovora 1878. Srpski autori navode da oko 30.000 do 40.000 izbeglih i prognanih Albanaca iz Kneževine Srbije prelazi u Otomansko carstvo, gde se naseljavaju uglavnom na području Kosovskog vilajeta. Albanski autori procenjuju broj Albanaca izbeglih u Kosovskih vilajet 1878. godine na oko 60.000. Engleski konzul Geuld je razgovarao sa gradonačelnikom Prištine, koji se žalio na nevolje sa izbeglicama iz Niša, Leskovca i drugih gradova, navodeći da ih je oko 90,000-100,000 izbeglo u Prištinu. Zbog nepoštovanja Berlinskog ugovora Albanci su uputuli diplomatskim predstavnicima velikih sila peticiju u kojoj se kaže:

Ova politika "čišćenja" novooslobođenih krajeva naišla je na opoziciju u Srbiji, čak i u vojnim krugovima. Mnogi srpski autori (Hadži-Vasiljević, Milićević, Spasić, Bogdanović, itd.) su pisali protiv progona Albanaca i mera koje su protiv njih preduzete. Protiv iseljavanja Albanaca se usprotivio i komandant Šumadijskog kora, general Jovan Belimarković, koji je izjavio da su Albanci "dobri i radni ljudi", te da ih on ni po koju cenu ostavke neće iseljavati. On se takođe pozivao na proklamacije u kojima je Albancima bila data reč da ih srpske vlasti neće dirati. Belimarkovića su podržali i neki drugi komandanti. Predsednik srpske vlade Milan Piroćanac je povodom izgona Albanaca izjavio: “ako bismo ih ostavili ovde, zadali bi nam nevolje”.

Jovan Hadži-Vasiljević kao glavne motive srpske države za ekspatrijaciju Albanaca navodi: 1) stvaranje nacionalno čiste države, 2) sprečavanje Porte da povrati zemlje naseljene Albancima, 3) stvaranje povoljnijih okolnosti za prodor na Kosovo i 4) stvaranje mira i bezbednosti u regionu.

Po proterivanju Albanaca iz Topličkog okruga, na njihovu zemlju su doseljeni kolonisti iz Crne Gore, Sjenice, Vranja, Kosova, Peći, itd.

### Balkanski ratovi (1912-1913)

Nakon Balkanskih ratova 1912. i 1913. godine, Kraljevina Srbija je pripojila novoosvojene oblasti Kosova, novopazarskog Sandžaka i vardarske Makedonije, u kojima je živeo veliki broj muslimana. Još u toku rata, mnogi muhadžiri su izbegli u Tursku. Na njihovu zemlju su nakon rata kolonizacijom naseljene uglavnom srpske porodice.

Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je došla do zemljišta za naseljavanje kolonista vršeći otkup zemlje od bivsih aga i begova dok je jedan deo zelmlje bio i ostao državni. Turci (misli se na nacionalnost) su želeli da se isele u Tursku i svoja imanja nisu imali kome da prodaju osim državi. |Bili su to veliki zemljišni posedi koje niko nije hteo niti je imao novaca da kupi.

Sledi tabela sa ukupnim brojem iseljenih Turaka, Muslimana i Albanaca iz Kraljevine Jugoslavije u Tursku, prema službenim podacima:

Napomena: *Jugoslovenska državna statistika je registrovala samo slučajeve u kojima je poštovana procedura i samim tim gubila iz vida talase neregularnih iseljavanja, potcenjujući njihov stvarni broj*.

Najveći broj iseljenika su bili kosovski Albanci, ali je takođe bilo i Turaka i Bošnjaka. Radi pospešivanja iseljavanja, "leteći odredi" vojske, policije i četnika mučili su i ubijali albansko stanovništvo. Od 1918. do 1938. vojska je zapalila i uništila 320 albanskih sela. Albanske porodice su iz novoosvojenih oblasti deportovane preko Grčke u Tursku. Paralelno sa prinudnim iseljavanjem Albanaca, tekao je proces srpske kolonizacije Kosova, koji su neretko naseljavani na imanja raseljenih Albanaca.

## Posledice
Kao posledica prisilnog iseljavanja muslimanskog stanovništva, oblast uže Srbije, nekada naseljena znatnim procentom muslimanskog življa, je danas naseljena gotovo isključivo srpskim pravoslavnim stanovništvom. U Srbiji, veća muslimanska naselja su opstala samo na teritorijama pripojenim nakon 1912, odnosno u delovima Sandžaka i na Kosovu.

## Izvori

## Literatura
* Naseljavanje muslimanskih prognanika (muhadžira) iz Kneževine Srbije u zvornički kajmakamluk 1863.godine; Prilozi, Galib Šljivo, 30, Sarajevo, 2001., str. 89-116;

## Povezano
* Muhadžir
* Islam u Srbiji
* Iseljavanje Albanaca sa Kosova

## Vanjske veze
* Izgon muslimana iz Srbije  
* Expulsions of Albanians in Nineteenth Century  
* Naseljavanje muslimanskih prognanika iz Kneževine Srbije u Zvornički kajmakamluk 1863. 
* [Albanska naselja u Kneževini Srbiji (1817-1865)](http://sq.wikipedia.org/wiki/Lokalitete_Shqiptare_n%C3%AB_Principat%C3%ABn_serbe_(1817-1865))