Razoružanje četnika

**Razoružanje i hapšenje četnika** od strane Vermahta početkom maja 1943. godine, predstavlja inicijalnu fazu operacije Schwarz, preduzete protiv naoružane gerile u jadranskom zaleđu. 

Nemci su uspeli da na prepad, na bivaku u garnizonima, razoružaju velike grupe četnika u Hercegovini i Crnoj Gori. Četnici u službi Italije, iznenađeni nemačkom akcijom, masovno su predavali oružje. Hapšenja su dovela do velike napetosti između Nemaca i Italijana. Za desetak dana akcije uhapšeno je između 3200-4000 četnika, od čega je između 1200-1600 internirano u zarobljeničke logore (znatan deo je kasnije oslobođen). Vojno sposobni koji nisu poslati u logore korišteni su kao radna snaga (tzv. noseći bataljoni) tokom predstojeće njemačke operacije protiv partizana.

Uporedo sa hapšenjem četnika u Kolašinu, nemačke jedinice su streljale 150 pristalica NOP-a iz kolašinskog zatvora. Operacija Schwarz je potom nastavljena velikom bitkom na Sutjesci protiv jugoslovenskih partizana, koji su pružili ogorčen otpor.

## Pozadina

Tokom bitke na Neretvi februara i marta 1943. godine, došlo je do najveće dotadašnje regrutacije i koncentracije četnika pod italijanskom komandom. Na desetine hiljada četnika koje je snabdevala i naoružavala Italija, držalo je pod svojom kontrolom delove Jadranskog zaleđa, što su Nemci videli kao potencijalno veliki problem u slučaju očekivanog iskrcavanja Saveznika. Italijani su, međutim, odbijali sve nemačke zahteve za razoružanjem svojih četnika.

### Sastanak nemačkog i italijanskog vrha u Rimu

Dok su na Neretvi četnici vodili teške borbe protiv partizana u sklopu osovinske operacije Vajs, u Rimu je 26, 27. i 28. februara održan trodnevni sastanak visokih nemačkih i italijanskih predstavnika (uključujući Benita Mussolinija i Joachima von Ribbentropa) povodom nastavka operacija Vajs, na kome je načelno dogovoreno razoružanje četnika. Uoči sastanka, Hitler je Mussoliniju uputio pismo u kome je poručio da „nema nikakve razlike između partizana i četnika, jer su i jedni i drugi jednaki u mržnji protiv Nemačke i Italije“, založivši se za prekid saradnje sa četnicima i njihovo razoružavanje. General Vittorio Ambrosio, načelnik generalštaba italijanske vojske koji je prisustvovao sastanku, složio se da četnike treba razoružati u budućnosti, ali je istakao da su se „četničke formacije dobro borile, da su pretrpele velike gubitke i da su partizanima zadale velike gubitke“, kao i da je trenutno „celishodno da se bore za nas s obzirom da nemamo dovoljno jedinica i da neke čak moramo izvući.“ 

Na sastanku, sam fašistički duče Musolini je naglasio značaj četničkih jedinica za italijanskog okupatora:

Duče se složio četnike treba razoružati tek pošto se iskoriste u borbi za uništavanje partizana, “jer je to za nas celishodnije”. Već prvog dana sastanka, razoružanje četnika je načelno dogovoreno:

Uprkos tome što je Musolini prihvatio razoružanje četnika po okončanju tekuće operacije, narednog dana sastanka italijanski generali su pokušali to da odlože:

Nemačka Vrhovna komanda već nakon drugog dana sastanka konstatuje da Italijani nemaju volje da ispune obećano:

Nemcima je uništenje četnika bilo "jednako važno kao i uništenje komunista", tim pre što su oni u okviru same osovinske operacije vodili "snažnu propagandu protiv Nemaca i Hrvata".

### Savjetovanje italijanskog vojnog vrha

3. marta 1943. u Rimu je održano savjetovanje italijanskog vojnog vrha povodom njemačkog izričitog zahtjeva za razoružanjem četničkih odreda u službi Italijana (MVAC). Savjetovanju su prisustvovali načelnik Generalštaba general Vittorio Ambrosio, guverner Crne Gore general Alessandro Pirzio Biroli i zapovjednik italijanske II armije general Mario Robotti, koji je formulisao sledeću doktrinu:

Okupacioni guverner Crne Gore general Alessandro Pirzio Biroli takođe je bio žestoko protiv razoružanja četnika, jemčeći njihovu lojalnost "do smrti":
			

Pircio Biroli je pokušao da objasni nadležnima da je četnički vođa Draža Mihailović, koji se tada nalazio pod njegovom nadležnošću u Crnoj Gori, lojalan silama Osovine:

Na kraju, njemu je ipak naloženo da se povinuje naredbama italijanske Vrhovne komande i dostavi operativne podatke o lokaciji Draže Mihailovića nemačkom generalu Leru.

## Tok operacije

U zapovesti od 6. maja, komandant nemačkih trupa podseća da "naročito treba Mihailovićev štab uhvatiti i uništiti ga sa svim njegovim pomagačima i oficirima za vezu."

### Razoružanje četnika u Hercegovini

Nakon višemesečnih bezuspešnih pregovora sa Italijanima, Nemci su početkom maja rešili da iznenada upadnu u italijansku okupacionu zonu i započnu akciju protiv četnika:

Mestimično je dolazilo i do otpora četnika, koji nisu hteli da polože oružje:

U izveštaju Vrhovne komande Vermahta od 15. maja, navodi se da je 118. divizija Kod Kalinovika, posle slabog otpora, razoružala veći broj četnika. U izveštaju Vrhovne komande od narednog dana, precizira se da je na prostoru Kalinovika zarobljeno 530 četnika. Četnici sa područja Bileće su uspeli da se izvuku uz pomoć Italijana, preobučeni u talijanske uniforme:

U istom izveštaju se pominje da su pripadnici 369. divizije nedaleko Čajniča "vodili lakše borbe sa četnicima", iako su oni u to vreme ratovali sa partizanima.

### Razoružanje četnika u Crnoj Gori

Početkom maja Pavle Đurišić je uspostavio kantakte sa delovima (prethodnicom Remold) 1. brdske divizije i 4. pukom Brandenburg, nudeći saradnju. 

Đurišić je nazvao Dražu Mihailovića "nestalnim, po zemlji lutajućim fantastom", koga je propaganda uzdigla u nebesa, i koji gubi pristalice zbog svoje politike. Prihvativši komunikaciju, Nemci su postigli da se veliki broj četnika na čelu sa Đurišićevim štabom koncentriše u Kolašinu. Iznenadnim prepadom 14. maja ujutro, Nemci su bez otpora pohvatali i razoružali glavninu Đurišićevih snaga u Crnoj Gori (četnička kolona je brojala oko 2.000 ljudi, računajući i neke meštane). Prepad na četnički štab jedan od očevidaca opisuje ovako:

U akciji 1. brdske divizije Vermahta zarobljeno je 2000 četnika. Nemci su imali dojavu da se štab Draže Mihailovića nalazi u Crnoj Gori, jugoistočno od Bijelog Polja, ali on je uspeo da izbegne hapšenje. U vreme akcije, neki četnici su delili letke protiv Nemaca:

### Italijanski otpor nemačkoj akciji

Oko hvatanja Pavla Đurišića je izbio ozbiljan sukob između Nemaca i Italijana. Italijani su opkolili grupu kuća gde se nalazio štab nemačke divizije sa Đurišićem, na položaje postavili mitraljeze i jaku pešadiju:

Valter fon Štetner, komandant nemačke 1. brdske divizije, je zahtevao od Ronkalje, komandanta XIV korpusa italijanske vojske, da četnici budu razoružani. Ronkalja je odgovorio da za područje Kolašina ne brinu i da bez naređenja italijanskog guvernera "ne sme ni jedan četnik da bude razoružan". Nakon što je Štetner insistirao da ima izričito naređenje pretpostavljenih da četnike smesta razoruža, Ronkalja je zapretio da to znači rat:

Posle burnih pregovora viših instanci, Nemci su uspeli da izvuku Đurišića sanitetskim autom iz okruženja i potom avionom tipa Fieseler Fi 156 sa Gradinskog polja kod Berana prebace van područja italijanskih trupa.

### Apel nemačkih jedinica za puštanjem četnika

Nasuprot naredbi viši instanci, nemačke snage na terenu su bile protiv hapšenja saboraca četnika, koji su se pokazali korisnim u borbi protiv partizana. Jedinice 1. brdske divizije apelovale su na višu komandu da preispita odluku o hapšenju četnika, jer su se pokazali kao pouzdani saborci:

Ne obazirući se na protivljenje Italijana ni apele svojih trupa, nemačka komanda nije odustala od prvobitne zamisli.

## Posledice

Za desetak dana akcije uhapšeno je između 3.200 i 4000 četnika. Oko pola zarobljenih četnika, između 1200 i 1600 (34 oficira i 1588 vojnika) je internirano u zarobljeničke logore, odakle je znatan deo kasnije oslobođen. Do kraja 1943 godine Wehrmacht menja politiku i sa četničkim vođama potpisuje ugovore o saradnji.

### Nemačke ocene akcije

General Edmund Glaise von Horstenau procenjuje da je broj četnika koje italijani snabdevaju i naoružavaju u svojoj "zoni odgovornosti", protiv kojih je uperena nemačka akcija, oko 40.000. Po završetku operacije, Siegfried Kasche, njemački veleposlanik u NDH, obavijestio je ministarstvo u Berlinu o djelimičnom neuspjehu:

Vrhovna komanda Vermahta je 17. juna 1943. zaključila da su se četnici "već pre operacije zahvaljujući italijanskoj pomoći spasli nemačkog obruča." U izvještaju 7. SS dobrovoljačke brdske divizije Prinz Eugen od 25. jula 1943, tvrdi se da je u njihovoj zoni odgovornosti italijansko spasavanje četnika sprečeno:

Nemački general Alexander Löhr, pišući od 1945. do 1947. u beogradskom zatvoru, o rezultatima operacije protiv četnika zaključuje:

### Bekstvo Draže Mihailovića

Draža Mihailović je bežeći od partizana u Srbiji nakon sloma na Neretvi, izbegao nemačko hapšenje. On je krajem aprila iz Crne Gore uputio naređenje Dragutinu Keseroviću, komandantu Rasinskog korpusa, da hitno izvrši mobilizaciju i krene njemu u susret, a 1. maja i komandantu Drugog ravnogorskog korpusa Predragu Rakoviću. 7. maja uveče Mihailović je sa svojim štabom pošao ka Srbiji, a ujutru 8. maja se susreo sa Keserovićem u selu Zaton. Sutra je naredio da četnici posednu desnu obalu Lima, da partizani ne bi prešli u Srbiju. On 9. maja javlja Zahariju Ostojiću: "*Ne brinite za mene*" a Petru Baćoviću: "*Kriza prošla*".

Nemci su nakon desetak dana saznali da Mihalović više nije u Crnoj Gori, "nego je pobegao u Srbiju":

Nemačka komanda štampa poternicu za njim, na istom plakatu i na istu ucenu kao i za Tita od 200.000 nemačkih maraka.

### Upotreba četnika za nošenje

Od preostalih četnika koji nisu internirani u logore, oko 800 fizički sposobnih je upućeno u nosački bataljon, dok su bolesni, iznemogli, stariji od 60 i mlađi od 16 godina evakuisani. Zarobljeni četnici su korišteni uglavnom za nošenje tereta tokom bitke na Sutjesci. Njemci su četnicima na leđa stavili specijalne samare za nošenje municijskih kutija na borbene položaje po crnogorskim planinama, "tamo kuda ni brdsko kljuse nije moglo da se kreće". To su morali raditi svi četnici, bez obzira na čin i komandni položaj koje su dotad zauzimali. Mnogi od njih tada su i obrijali duge brade. Na osnovu ovih događaja, u Crnoj Gori je nastala narodna pesma rugalica:


Svi četnički kapetani
Odoše im osedlani,
Samar žulja, Švabo goni,
Prisjedoše makaroni.
Sad i njima došla vuna,
Briju brade bez sapuna.
Kad njemačka vojska ode,
Brijaće ih i bez vode. 


### Učešće četnika u borbama

Samo nekoliko dana posle masovnog hapšenja četnika, došlo je do zajedničkih borbi Nemaca i četnika protiv partizana. Prema izveštaju 1. brdske divizije od 21. maja 1943. godine, Nemci su partizane iz šireg rejona Kolašina uspeli da potisnu isključivo uz pomoć četnika:

Tokom ovih sadejstava, 98. puk ove nemačke divizije je imao u svakoj četničkoj jedinici po jednog nemačkog narednika kao taktičkog starešinu, a podnarednike kao komandire odeljenja i četničke saborce.

### Rezultati operacije Švarc

Za razliku od četnika, partizani su Nemcima pružali žestok otpor, i nanosili značajne gubitke. Prema nemačkom izveštaju od 30. maja, rezultati inicijalne faze operacije Švarc su bili:

## Reference

## Povezano
* Operacija Crno
* Bitka na Sutjesci