Napad četnika na Užičku Republiku

**Napad četnika na Užice novembra 1941.** je bio napad četnika pod komandom pukovnika Dragoljuba Mihailovića na partizansku slobodnu teritoriju u zapadnoj Srbiji i Šumadiji, poznatu kao Užička republika.

Opšti napad četnika na partizansku teritoriju sa središtem u Užicu usledio je nakon dogovora pukovnika Mihailovića sa generalom Nedićem početkom septembra i njegove ponude Nemcima za saradnju u borbi protiv partizana krajem oktobra. Neposredno uoči napada, 26. oktobra 1941. godine pukovnik Mihailović je sklopio sporazum u Brajićima sa partizanskim vođom Titom, o nenapadanju i zajedničkoj borbi protiv okupatora.

Četnički u noći 1/2. novembra napadaju Užice ali su partizani ih odbijaju. Četnici se povlače u Požegu, a partizani ih gone. Dok se vodile borbe oko Požege, Mihailović naređuje napad na partizane u Čačku i drugim mestima. Posebno dramatičan karakter su poprimile borbe oko Čačka i Ljubovije. 7-8. novembra 1941. usledio drugi pokušaj četničkog napada na Užice koji se takođe okončao neuspehom. Borbe oko Čačka okončane su 8. novembra 1941. četničkim porazom. Istovremeno, 7-8. novembra četnici su uspeli da preuzmu kontrolu nad Gornjim Milanovcem. Ovi događaji karakteristični su po prvim zabeleženim masovnim zločinima četnika nad zarobljenim partizanima i simpatizerima pokreta otpora.

Nakon što su glavne četničke kolone poražene, partizanske snage produžavaju gonjenje četnika ka Ravnoj gori, gde se nalazi Mihailovićev štab sa četničkim ostacima. 11. novembra 1941. godine pukovnik Mihailović se sastao sa predstavnicima Vermahta nudeći se kao saradnik u "zavođenju reda" i predajući veliki broj zarobljenih partizana Nemcima, ali je odbijen zbog učešća njegovih ljudi u ustanku. Usled velike nemačke ofanzive, partizanski Vrhovni štab je obustavio akcije protiv četnika, a 20. novembra u Čačku je potpisano primirje i dogogovoreno zajedničko suprotstavljanje Vermahtu.

Do zajedničkog suprotstavljanja okupatoru nije došlo. Prva i najvažnija posledica četničko-partizanskog sukoba bila je ubrzani slom ustanka. Nemci su neočekivano lako pregazili razjedinjene ustaničke snage, koje su do tada imale znatne uspehe. Nakon slamanja partizanskog ustanka u Srbiji krajem novembra, nemačke snage su početkom decembra 1941. preduzele akciju protiv Mihailovićevog štaba.

Četničko-partizanski sukob, koji je počeo u Srbiji, ubrzo se proširio na sve krajeve okupirane Jugoslavije, i besneo je sve do kraja drugog svetskog rata i četničkog poraza na Zelengori. Istoričar Branko Petranović ocenjuje da je napadom četnika na Užice, Ivanjicu, Čačak, Gornji Milanovac i druga mesta slobodne teritorije početkom novembra 1941. godine u Srbiji započeo "građanski rat u senci nemačke ofanzive".

## Pozadina
### Ustanak u Srbiji 1941.

Komunistička partija Jugoslavije je započela dizanje ustanka u okupiranoj Jugoslaviji jula 1941. godine. U roku od par meseci, veliki deo porobljene Jugoslavije je bio pod kontrolom ustanika.

Kada je partizanski ustanak uzeo maha, pukovnik Dragoljub Mihailović, koji se sa svojim štabom skrivao na Ravnoj gori, započeo je formiranje četničkih odreda. Mihailović je sebe proglasio komandantom ostataka Jugoslovenske vojske. On je smatrao da ima isključivo pravo da silom mobilišu ljude u svoje jedinice, dok su partizani bili za dobrovoljnu mobilizaciju. Njegovi odredi nisu vodili nikakve borbe, već su uspostavljali kontakte sa organima kvislinške uprave. Pukovnik Mihailović je cenio da je okupator jači u svakom pogledu, te bi borba protiv njega bila kontraproduktivna.

Nakon formiranja prvih partizanskih odreda u Srbiji, sve se više naroda pridruživalo partizanima. Neki od seljaka su uskratili izdržavanje oficirima koji "leže" na Ravnoj gori. Pukovnik Mihailović je preko Neška Nedića stavio komunistima do znanja da niko nema pravo da organizuje ma kakvu vojsku sem njegovih oficira, koji su jedini ovlašćeni za to. Zabranio je da se napadaju žandarmi i Nemci, ili da se izvode sabotaže. Krajem juna ili početkom jula, Draža Mihailović je stupio u pregovore sa kvislinzima Dimitrijem Ljotićem i Milanom Aćimovićem za suzbijanje ustanka.

U avgustu 1941. godine pukovnik Mihailović je naredio da se "formiraju čete od vojnih obaveznika" mlađih godišta od 20–30 godina. Zadatak ovih četa je "krstarenje po okolini u patrolama ili atarom sela u cilju sprečavanja pljačke i nasilja" i da jačim organizovanjem onemoguće "razornim elementima da uzimaju maha", odnosno da onemoguće KPJ da organizuje borbu protiv okupatora. U slučaju opšteg ustanka, zadatak ovih četa je preduzimanje vlasti u svoje ruke.

9. septembra 1941. Mihailović je izdao uput o formiranju četničkih odreda. Ove jedinice imale su zadatak da „krstare po okolini u cilju sprečavanja pljačke i nasilja". Naloženo je da se "sukobi sa Nemcima i Italijanima da se izbegavaju dok je god to moguće", a isto tako i sa "komunistima". Mihailović se proglasio legitimnim predstavnikom Jugoslovenske vojske i na osnovu ratnih zakona tražio odazivanje vojnih obveznika.

### Ponuda Mihailovića Nediću

Razvojem partizanskog ustanka, nekoliko četničkih vođa se samoinicijativno priključilo borbi protiv okupatora. Istovremeno sa prilaskom njegovih oficira ustanku, pukovnik Mihailović početkom septembra 1941. šalje delegaciju na sastanak sa generalom Nedićem u Beograd radi dogovora o zajedničkoj borbi protiv partizana. Delegaciju su činili potpukovnik Dragoslav Pavlović, potpukovnik Živojin Đurić i major Aleksandar Mišić. Po odobrenju nemačkog generala Turnera, general Milan Nedić je dogovorio saradnju sa pukovnikom Mihailovićem:

Nakon dogovora sa Nedićem, Mihailovićeva delegacija se vratila na Ravnu goru 6. septembra 1941. U međuvremenu na Ravnu goru je krenuo i major Marko Olujević, pomoćnik komandanta Nedićeve žandarmerije. Njega su na putu za Ravnu goru 8. septembra 1941. uhvatili partizani, pronašavši kod njega plan komande žandarmerije za napad sa četnicima na partizane sa linije Zvornik-Krupanj-Valjevo-Mionica. Posle saslušanja major Olujević je streljan 10. septembra.

### Sporazum Mihailovića sa partizanima

U toku ustanka u Srbiji, i pored međusobne saradnje na području zapadne Srbije i Šumadije, između partizanskih i četničkih odreda dolazilo je do neslaganja, sporova, pa i sukoba. Tokom oktobra 1941. na terenu je održano nekoliko sastanaka između predstavnika dva pokreta koji su rezultirali delimičnim uspehom. U međuvremenu nemački okupator je pojačao vlastite snage usmerene prema zapadnoj Srbiji (Užička republika) i otpočeo snažne napade na slobodnu teritoriju. Vrhovni štab NOPOJ nastojao je da se u borbi protiv okupatora ujedine sve antiokupatorske snage u Srbiji, zbog čega je ulagao napore da se izglade nesporazumi i otklone sukobi sa pokretom pukovnika Mihailovića, u cilju postizanja čvršćeg dogovora o budućoj saradnji dva pokreta.

Nakon dvadesetodnevnih pokušaja da ugovore sastanak sa najvišim četničkim vođstvom, predstavnici partizanskog Vrhovnog štaba, uspeli su da izdejstvuju sastanak na kome su prisustvovali Josip Broz Tito i Draža Mihailović. Sastanak je održan u Brajićima, u blizini Ravne gore 26. oktobra 1941. godine. Osnova za pregovore bilo je pismo sa 12 tačaka koje je Tito 20. oktobra 1941. uputio Mihailoviću, sa predlogom o sklapanju sporazuma i zajedničkoj saradnji. Na sastanku je postignut delimičan sporazum koji je načelno garantovao održavanje *statusa qou* u međusobnim odnosima i sugerisao izbegavanje sukoba, dok se partizanska strana obavezala da je ispuniti određene isporuke četničkoj strani (1.200 pušaka, municiju i izvesna novčana sredstva).

Partizanska strana se pridržavala odredbi sporazuma i isporučila je poslednjih dana oktobra 500 pušaka i 24.000 metaka četničkom štabu na Ravnoj Gori i oko 5 tona žita požeškim četnicima. Ovu isporuku potvrdio je i Draža Mihailović na suđenju 1946: "Što se tiče pušaka i municije, dobio sam sve kako je Tito obećao." Komandant opsade Kraljeva major Radoslav Đurić, na suđenju Draži Mihailoviću 1946. svedočio je da su četnici Vučka Ignjatovića u Požegi, tokom poslednjih dana opsade Kraljeva, krajem oktobra 1941, oduzimali naoružanje i municiju koja je iz Užica dopremana na front prema Kraljevu.

### Ponuda Mihailovića Nemcima

Mihailović je krajem oktobra 1941. obavešten da će Nemci krenuti u veliku ofanzivu i da je to najbolji način da "komunistički rival bude slomljen".

Prema svedočenju Branislava Pantića, Draža Mihailović je 27. oktobra 1941, dan nakon održanog sastanka sa partizanskim predstavnicima u Brajićima, održao sastanak sa najbližim saradnicima u kući majora Aleksandra Mišića u Struganiku. Sastanku su pored Mihailovića i Mišića prisustvovali i Dragiša Vasić, potpukovnik Dragoslav Pavlović, pukovnik Branislav Pantić i kapetan Nenad Mitrović. Govoreći o unutrašnjoj situaciji i stanju u četničkom pokretu, Mihailović je istakao da četničke jedinice nemaju dovoljno oružja, ni municije, za razliku od partizana, koji svakim danom postaju sve snažniji. Mihailović je stoga saopštio da je odlučio da se obrati za pomoć Nemcima i ponudi im svoje odrede na uslugu u borbi protiv partizana, s tim da ih Nemci naoružaju i snabdeju municijom. Na kraju je naglasio da je to jedini način da se suzbije narastanje i omasovljavanje partizanskih snaga ili, čak, da se one unište. Neki od učesnika sastanka smatrali su da se, bar za neko vreme, ne bi trebalo obraćati Nemcima, već da bi oružje i municiju trebalo tražiti od Milana Nedića. Tome su se suprotstavili Mihailović i Mišić. Branislav Pantić je upamtio sledeće Mihailovićeve reči:

Tehnički poslovi oko pregovora Draže Mihailovića sa Nemcima povereni su pukovniku Pantiću i kapetanu Mitroviću. Oni su sutradan, 28. oktobra 1941, krenuli za Beograd, gde su se susreli sa nemačkim kapetanom Jozefom Matlom. Na sastanku sa Matlom izneta je ponuda Draže Mihailovića za saradnju sa nemačkim okupatorom u cilju suzbijanja partizanskog pokreta. "*Opšti cilj je da se uspostavi stanje mira i reda kakvi su u okupiranoj Srbiji bilo pre 28.6.41.*" Predstavnici nemačkog okupatora 30. oktobra 1941. pozvali su Mihailovića na sastanak u Beograd radi pregovora, uz garancije lične bezbednosti.

Prema mišljenju istoričara Žarka Jovanovića, "kako bi dokazao Nemcima da je uistinu ogorčeni protivnik komunista, odnosno partizanskog pokreta, i stvorio povoljnije uslove za pregovore, Mihailović je naredio svojim odredima da izvrše napad na partizane." Zbog otpočinjanja otvorenih sukoba između četnika i partizana, početkom novembra, Mihailović je, kako navodi u odgovoru nemačkim vojnim predstavnicima u Srbiji, od 3. novembra 1941, bio sprečen da lično dođe u Beograd. Ovo je rezultiralo nešto kasnijim susretom Mihailovića sa predstavnicima nemačkog okupatora, 11. novembra 1941. u Divcima.

### Mihailovićev plan napada

Štab Draže Mihailovića je krajem oktobra 1941. izradio detaljan plan za napad na partizanske snage i preuzimanje Užica, verovatno oko 26. ili 27. oktobra. Kapetan Miloš Glišić, načelnik Štaba Požeškog četničkog odreda, na posleratnom saslušanju je izjavio da ga je sa planom napada upoznao kapetan Vučko Ignjatović. Nakon toga, Glišić je otišao u Štab Draže Mihailovića, koji mu je lično pojasnio:

Planirano je da četnici brzim udarima zauzmu ključne tačke u gradu i preuzmu Užice od partizana. U toku noći 1. novembra 1941. bi se četnici sa raznih strana privukli Užicu da bi izjutra 2. novembra opkolili grad, presekli komunikacije i blikirali Užice ("*Nikoga ne puštati ni u varoš ni iz varoši*"). Četnički napad na Užice planiran je iz četiri pravca: 
# **Čajetina-Užice**: jugozapadnim pravcem, sa Zlatibora, od Čajetine preko Mačkata ka Užicu 
# **Mokra Gora-Stapari-Užice**: zapadni pravac, od Kremana i Bioske preko Stapara ka gradu 
# **Kosjerić-Užice**: severoistočnim pravcem, od planine Crnokose preko Karana ka gradu 
# **Požega-Užice**: istočnim pravcem, od Požege preko brda Trešnjica ka Užicu. 

Iz samog Užica trebalo je da krene napad pete kolone, odnosno gradskog četničkog odreda pod komandom žandarmerijskog potpukovnika Stanjakovića, koji se dugotrajno i na miru pripremao za taj zadatak.

Glavni udari trebalo je da budu izvedeni, pre svega, sa požeškog i kosjerićkog pravca. Planirano je da pojedine čete zauzmu fabriku koža, slagalište municije, železničku stanicu i fabriku tkanina, dok je Požeškom četnikom odredu poveren glavni zadatak zauzimanja partizanske fabrike oružja u Krčagovu i strateški važnih zgrada Narodne banke, Učiteljske škole i gimnazije, u kojima su se nalazili partizani. Najjača je bila požeška grupacija pod komandom tri kapetana: Markovića, Ignjatovića i Glišića.

Mihailović je predvideo još dve grupe od po 2000 četnika kao rezervne za napad na Užice. Grupa kapetana Račića, koja se dotada nalazila na pravcu Šabac-Valjevo, i grupa Neška Nedića iz okoline Valjeva.

Četnički napad je bio predviđen za 1. novembar 1941. u 3,00 časa noću.

### Ubistvo Milana Blagojevića

Uoči planiranog napada na Užice, četnici kapetana Vučka Ignjatovića su mučki ubili Milana Blagojevića, španskog borca i komandanta Prvog šumadijskog partizanskog odreda. Noću između 28. i 29. oktobra 1941. godine, kad se vraćao iz Užica, na putu za Šumadiju, požeški četnici su ga silom izvukli iz voza na železničkoj stanici u Požegi, zarobili i posle tri dana mučenja ubili u selu Glumač.

### Mihailovićeva objava namera

Pukovnik Mihailović je najavio obračun sa partizanima svim uključenim akterima, jugoslovenskoj vladi, britanskoj misiji i nemačkoj komandi. U radio-depeši predsedniku izbegličke jugoslavenske vlade Dušanu Simoviću, od 28. oktobra 1941, Draža Mihailović je najavio skori napad na Užice, iznoseći svoje motive:

Mihailović je strahovao od dodatnog jačanja partizanskog pokreta, što bi za posledicu imalo marginalizaciju ravnogorskog četničkog pokreta u odnosu na partizanski, stoga je u depeši istakao nužnost zauzimanja dva najveća grada na slobodnoj teritoriji, osobito Užica zbog fabrike oružja koja se nalazila u ovom gradu. Prema posleratnom svedočenju kapetana Bila Hadsona (Duane Hudson), prvog šefa britanske vojne misije pri četničkoj Vrhovnoj komandi, neposredno pred otpočinjanje četničkog napada na partizansku teritoriju Mihailović ga je upozorio da je to isključivo njegova unutrašnja stvar:

Takođe, Draža Mihailović je 1. novembra 1941. uputio pismo generalu Hinhoferu, komandantu 342. nemačke divizije, u Valjevo, kojim ga obaveštava da je organizacija četnika u stanju da uništi partizane i "održava red" na području zapadne Srbije, samo ako dobije "dovoljno naoružanja":

U pismu nemačkom komandantu pukovnik Mihailović naglašava da "četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod". Istoričar Venceslav Glišić ocenjuje da je Draža Mihailović odlučio da napadne partizanske jedinice u centru slobodne teritorije ohrabren uspostavljanjem veza sa britanskom i jugoslovenskom vladom, koje su mu obećale pomoć, i pregovorima koji su bili u toku sa nemačkom komandom u Beogradu.

### Partizanska saznanja

Dan uoči napada, četnički kurir je obavestio partizane o predstojećem napadu na Užice. Tako je komanda Užičkog partizanskog odreda imala samo jedan dan da izvrši pripreme. Pored Užičkog odreda, u Užicu je bilo i delova drugih jedinica, od kojih je planirano stvaranje Prve proleterske brigade.

Partizanski štab je razradio plan koji je imao kontraofanzivan karakter, i to pre početka četničkog napada, sem na požeškom pravcu. Na požeškom pravcu je trebalo prvo biti u odbrani, a zatim bi se sve snage grupisale za protivudar protiv požeške grupacije.

## Prvi četnički napad na Užice

Sve do napada na Užice, Mihailovićevi četnici kretali su se po slobodnoj teritoriji bez ikakvih smetnji, sem ukoliko su pljačkali po selima. Zahvaljujući obaveznoj mobilizaciji koju su vršili na oslobođenoj teritoriji, četnički odredi su znatno narasli. Krajem oktobra, zapažena je koncentracija četničkih snaga oko Užica. Zlatiborsko-užički četnički odred prebacio se sa područja Višegrada u Užice, odakle je 31. oktobra 1941. prešao u Požegu gde se spojio sa glavninom četničkih snaga. Krajem oktobra na užičkom, požeškom i ivanjičkom području nalazio se veći broj četničkih grupacija, iako su na graničnim područjima vođene oštre borbe sa nemačkim snagama. Prema podacima četničkog hroničara Sergija Živanovića, četnička formacija u napadu na Užice brojala je oko 3.000 boraca.

Partizanski Vrhovni štab je imao pouzdanu dojavu da četnici planiraju napad na Užice. S obzirom da je najveći broj boraca Užičkog partizanskog odreda bio angažovan u intenzivnim borbama sa nemačkim snagama na frontu, Vrhovni štab je pojedine jedinice koje su poslednjih dana oktobra dolazile u Užice da prime oružje i municiju stavio na raspolaganje štabu Užičkog odreda: Dragačevski bataljon Čačanskog odreda, Rudarska četa Kopaoničkog odreda. Sem toga, naređeno je da 2. užička i 2. požeška četa Užičkog odreda, na čelu sa Dušanom Jerkovićem, komandantom odreda, napuste položaj prema Valjevu i krenu ka Karanu (selo između Užica i Kosjerića).

### Borbe na prilazima

Oružane borbe počele su 31. oktobra uveče kada su četnici iz Karana i Ribaševine su u Trnavi kod Užica naleteli na partizane Dragačevskog bataljona Čačanskog NOP odreda, koje su povučene sa fronta ka rejonu Užica. Prema partizanskoj verziji, tada su četnici napali četu Dragačevskog bataljona Čačanskog NOPO i primorali je na povlačenje. Prema četničkoj verziji, partizani su napali njih. Kakogod, karanski i ribaševski četnici su u početku uspeli da potisnu partizane iz Trnave, ali su 1. novembra ujutro razbijeni zahvaljujući pristiglim pojačanjima Užičkog NOP odreda.

1. novembra partizanski agitatori su uspeli na terenu Zlatibora, Kremana i Bioske da ubede mobilisane seljake da četničke vođe planiraju napad na Užice, nakon čega se većina mobilisanih seljaka razišla kućama. U selu Bioska partizani su razoružali lokalni četnički odred. Takođe, u Užicu je pohapšeno osoblje četničke komande mesta i razoružano 20 četnika koji su pripadali straži. Tako su neutralisane neke četničke grupe na području Užica pre glavnog napada.

Istovremeno, 1. novembra vođa napada kapetan Vučko Ignjatović, komandant Požeškog četničkog odreda, je naredio raznim četničkim odredima u okolini Užica napad na partizane. U naređenju Ribaševskom četničkom odredu za napad na Karan, on navodi da "partizani svuda napuštaju položaje" i zato ih četnici "moraju po svaku cenu sprečiti u ovome". Istovremeno naređuje i komandiru Dobrodolake čete razoružavanje i hapšenje partizana, a poručniku Tankosiću da ovlada Trešnjicom, a potom "ceo odred krenuće večeras u tri kolone na Užice".

U naređenju Požeškom odredu za napad na Užice, Vučko Ignjatović objašnjava da su partizani "pod vidom borbe protiv okupatora težili da prikriveno sprovedu u delo svoja politička načela", da su u Užicu "u masama hapsili naše ljude i noću ih izvodili iz zatvora da se više nikada i nigde ne pojave", i da su prvi stupili u otvorenu borbu protiv četnika ("sinoć su napali naše odrede u Karanu i Ribaševini"). Pošto "ne mogu dalje gledati kako nestaju jedan po jedan srpski život u borbi za političku vlast koju žele da uzmu nekoliko ljudi", četnici će radi zaštite ljudi ući u Užice. U zapovesti Vučka Ignjatovića od 1. novembra 1941. za napad na Užice se naređuje: "U radu biti odlučan, hrabar i energičan kao što to dolikuje srpskim četnicima", a potom:
:"**U noćnim borbama najbolje je sve iznenadno i bez larme likvidirati**."

### Bitka na Trešnjici

Grupacija Vučka Ignjatovića je bila najbrojnija i najbolje organizovana četnička grupacija koja je učestvovala u napadu na Užice, i njoj je namenjen glavni udar. Prikupljena je u Požegi i brojala je oko 1.000 ljudi. U ovoj grupaciji, pored mobilisanih seljaka koji nisu znali pravu nameru svojih oficira (s obzirom da je pojedinim mobilisanim seljacima kazivano da idu na vojnu paradu u Užice, drugima da ih vode na položaje kod Višegrada), bili su zastupljeniji žandarmi, podoficiri i oficiri u odnosu na druge četničke odrede. Ignjatović je svoje trupe podelio u tri kolone. Desna kolona nastupala je iz pravca sela Zdravčići preko brda Trešnjica (uzvišenje koje dominira gradom), srednja kolona (kojom je komandovao major Manojlo Korać i koja je činila glavninu požeških četnika) nastupala je pravcem iz sela Visibaba, južnim delom uzvišenja Trešnjica, prema Sevojnu i Užicu, a leva kolona je nastupala iz pravca Visibabe dolinom Đetinje ka Sevojnu i Užicu.

U noći između 1. i 2. novembra, četnici su krenuli ka Užicu. Nailaskom na partizanske položaje na brdu Trešnjevica i Čakarevom brdu, koje su držali borci 1. i 4. čete Užičkog odreda i manji broj boraca 6. ibarske čete Kopaoničkog odreda, došlo je do borbe. Na ovim položajima, istočno od Užica, nalazio se mali broj partizanskih boraca (oko 200). Međutim, jedan deo požeške četničke grupacije je bio prinuđen da nastupi ka Karanu, dolinom Lužnice, a deo četnika je pokušao da nastupi ka južnim prilazima gradu iz pravca sela Drežnik i Zbojištica, gde je takođe uspostavljena partizanska odbrana, pa napad četničke glavnine na brdo Trešnjicu nije rezultirao očekivanim uspehom. Takođe, partizani su imali prednost jer su bili na višem terenu od napadača, dobro obezbeđeni zaklonima, uključujući i rovove. Ubrzo je na položaje na Trešnjici pristiglo partizansko pojačanje iz Užica (delovi Dragačevskog bataljona Čačanskog odreda i Račanske čete Užičkog odreda), kojim je zapovedao poručnik Radivoje Jovanović Bradonja. Položaj između Užica i Sevojna, na Mendinom brdu, uspešno su branili borci Železničke čete Užičkog NOP odreda kao i naoružani radnici užičkih fabrika.

U borbi na Trešnjici, 2. novembra 1941, požeški četnici su pretrpeli poraz, dok na drugim prilazima Užicu, nisu stigli dalje od Sevojna i Zabučja, što ih je skupa primoralo da se istog dana, nakon desetočasovne borbe, uz gubitke povuku na položaje prema Požegi.

## Četnički napad na Ivanjicu

### Sporazum partizana i četnika

Na ivanjičkom području partizani su bili u odnosu koegzistencije sa četnicima Draže Mihailovića, dok su sa četnicima Bože Javorskog, predstavnika vojvode Koste Pećanca u ivanjičkom kraju, bili u otvorenom sukobu još od leta 1941. 1. novembra 1941. predstavnici Ariljskog bataljona Užičkog partizanskog odreda potpisali su sporazum sa ivanjičkim četnicima Draže Mihailovića (Moravički četnički odred), kojim bi rešili pitanje Bože Javorskog. Garantovano je da će Boža Javorski biti potčinjen četničkim odredima Jugoslovenske vojske koji stoje pod komandom Draže Mihailovića:

Sporazumu je prethodio i dolazak četničkog kapatana Milorada Mitića, izaslanika četničke Vrhovne komande, koji je lokalne partizane uverio u želju ravnogorskih četnika za saradnjom. Sporazumom je bilo predviđeno da u oslobođenoj Ivanjici ravnopravno egzistiraju partizanska i četnička komanda uz minimalan broj naoružanih boraca, kao i da se svakom pojedincu ostavlja mogućnost slobodnog odabira kojim jedinicama će pristupiti.

### Iznenadni četnički napad

Istog dana kada je sporazum potpisan, partizani u Ivanjici i okolini bili su zajednički napadnuti od četnika Moravičkog odreda i odreda Bože Javorskog. Smatra se da je sporazum bio samo paravan za lakši napad na partizane, s obzirom na ulogu moravičkih četnika u opštem četničkom napadu na Užice. Napadom na partizane u Ivanjici, moravički četnici su trebali da vežu deo partizanskih snaga, kako bi četnička glavnina u napadu na Užice naišla na što slabiji otpor.

Napad je usledio u ranim jutarnjim časovima 2. novembra 1941. godine. Iako iznenađeni, partizani su se u Ivanjici brzo organizovali i pružili otpor. Nakon poludnevnog pritiska partizani su uspeli da organizuju protivnapad i primoraju četnike na povlačenje. Prema partizanskim podacima u borbi je palo 14 partizanskih boraca uključujući i Stevana Čolovića, političkog komesara Ariljskog bataljona. Prema istim podacima u napadu na Ivanjicu palo je oko 30 četnika.

## Partizanski protivnapad

Posle poraza u napadu na Užice, četnici su zaposeli položaje na prilazima Požegi, odlučivši da po svaku cenu ne dozvole partizanima da zauzmu grad i četnička uporišta u okolnim selima. Četnicima je područje Požege bilo važno ne samo zbog njenog strateškog položaja koji preseca saobraćajnu komunikaciju između Užica i Čačka koji su bili pod partizanskom kontrolom, već i zbog aerodroma Tatojevica jer su očekivali vojnu pomoć od Britanaca.

Nakon borbe na Trešnjici, Radivoje Jovanović Bradonja i komandant Užičkog NOP odreda Dušan Jerković 2. novembra otišli su u Užice da referišu Titu o protekloj borbi. Na sastanku je odlučeno da je nužno zauzeti Požegu kako bi se sprečila dalja koncentracija četnika i novi napad na Užice. Detaljan plan za napad na Požegu načinjen je sutradan u Zdravčićima, selu udaljenom 5&nbsp;km od Požege, odakle je nastupala glavnina partizanskih snaga. Koliki značaj je Vrhovni štab pridavao zauzimanju Požege potvrđuje i činjenica da su na taj sektor upućena i dva člana Vrhovnog štaba, Sreten Žujović i Ivo Lola Ribar.

### Partizansko zauzimanje Požege

Partizanske snage su nastupale prema Požegi u tri napadne grupe: 1) desno krilo, iz pravca Arilja i Gorobilja, sa zadatkom da preseče put Požega-Čačak, u slučaju četničkog izvlačenja iz varoši; 2) srednje krilo, iz pravca Užica i Rasne, sa obe strane puta Užice-Požega do puta Požega-Arilje; 3) levo krilo, iz pravca Zdravčića prema Glumču, selu na putu Požega-Kosjerić, koje su kontrolisali četnici, težeći da Požegu obuhvati sa severa. Delovi partizanskih snaga koji su trebali da nastupe iz pravca Arilja bili su onemogućeni da učestvuju u napadu zbog prethodnog četničkog napada na Ivanjicu.

Nakon što su se levo i desno krilo približilo varoši, borci srednje kolone, prešli su nabujalu reku Skrapež, koja ih je delila od četničkih položaja u Požegi, i izvršili juriš na varoš. Jurišom partizana četnici su bili primorani da se povuku prema Glumču i Prijanovićima. Obostrani gubici bili su veliki. Prema partizanskim podacima, u borbi za zauzimanje Požege poginulo je oko 30 partizanskih boraca, među kojima i Bogdan Kapelan, komandant Dragačevskog bataljona Čačanskog NOP odreda (posthumno narodni heroj) i Miladin Popović, komandant Požeško-užičke čete Užičkog NOP odreda. Među brojnim ranjenicima bio je i Sreten Žujović.

### Primirje i četnički ultimatum

Nakon što su partizani ušli u Požegu, došao je četnički kapetan Milorad Mitić, oficir za vezu četničke Vrhovne komande pri partizanskom Vrhovnom štabu, koji je prethodno boravio u Užicu. Mitić je u ime Draže Mihailovića tražio pregovore. Tokom dana, 3. novembra 1941, upućen je u Užice zajedno sa majorom Zaharijem Ostojićem. Tito je prihvatio predlog o primirju. Dogovoreno je da primirje započne od 17 časova istog dana. Partizanski predlog podrazumevao je obrazovanje mešovite partizansko-četničke komisije koja bi ispitala događaje iz prethodnih dana i utvrdila krivce za otpočinjanje oružanih sukoba.

Vrhovni štab je partizanskim jedinicama naredio obustavu vatre, a dvojica četničkih oficira su oslobođeni. U Požegi im je određen vozač, Ljubivoje Kovačević, koji ih je odvezao do četničkih položaja u selu Dobrinja, gde je zarobljen i potom predan Nemcima koji su ga zatvorili na Banjici u Beogradu, odakle je prebačen u Mathausen, gde je i umro 1943 godine.

U večernjim časovima istog dana, četnička Vrhovna komanda uputila je ultimatum partizanima da moraju napustiti Požegu do ponoći, u protivnom će četnici obnoviti oružani sukob. Ultimatum je odbijen.

Istog dana 3. novembra Draža Mihailović je uputio pismo nemačkom komandantu Srbije, generalu Francu Bemeu, u kom ističe da je voljan da se odazove pozivu na pregovore i lično dođe u Beograd, ali je trenutno sprečen usled borbe sa partizanima:

## Četnički napad na Čačak

### Odbijanje naređenja za napad

Četnički napad na partizane u Čačku bio je predviđen da se izvrši u isto vreme kada četničke jedinice budu napadale Užice. Noću 1/2. novembra pukovnik Dragoljub Mihailović naredio je majoru Radoslavu Đuriću, komandantu četničkih snaga u opsadi Kraljeva, da "odmah u toku noći, pod okriljem mraka" napusti položaj prema Nemcima i napadne partizanske položaje u Čačku i okolini. Trebalo je:

U to vreme, četnici i partizani su zajedno vodili borbe protiv Nemaca na frontu kod Kraljeva. Većina boraca četničkih odreda, kao i Đurić lično, bili su protiv ovakve Mihailovićeve odluke. Major Radoslav Đurić ovo naređenje nije izvršio, već je obavestio saborce iz Štaba Čačanskog partizanskog odreda o tome. Na posleratnom suđenju Draži Mihailoviću, major Đurić je govorio o tome zašto nije mogao izvršiti Mihailovićevu naredbu:

Štab Čačanskog partizanskog odreda je o ovome odmah izvestio Vrhovni štab NOPOJ, nakon čega je dogovoreno da major Đurić lično ode kod pukovnika Mihailovića i interveniše da povuče izdato naređenje. Mihailović je ostao pri svojoj odluci o napadu na Čačak. On nije bio zadovoljan ponašanjem majora Đurića, pa je u ličnoj belešci zapisao:

3. novembra 1941. usledila je nova Mihailovićeva zapovest za napad na partizane u Čačku. Komandant četničkih odreda Čačak Bogdan Marjanović tražio je noću 3. novembra od poručnika Uroša Katanića da napadnu Čačak, ali on je izjavio da mu je ljudstvo umorno. Sutradan, 4. novembra poručnik Uroš Katanić je odbio još tri naređenja da zajedno sa kapetanom Bogdanom Marjanovićem povede svoje ljude u napad na Čačak.

Konačno, pukovnik Mihailović je poverio zadatak napada na Čačak kapetanu Jovanu Deroku, komandantu artiljerije i načelniku Štaba četničkih snaga na kraljevačkom frontu.

### Partizansko preuzimanje grada

Vrhovni štab NOPOJ je 4. novembra saopštio da su Draža Mihailović i njegov štab »povukli svoje trupe sa opsade Kraljeva i uputili na partizane«, i naredio svojim jedinicama da preduzmu čišćenje terena od četnika. Takođe, povučena su dva bataljona Čačanskog partizanskog odreda sa kraljevačkog fronta.

Četničke snage, povučene sa kraljevačkog fronta, su usput napadali partizanska uporišta u selima između Kraljeva i Čačka. 4. novembra kod sela Samaile četnici su napali partizanski tenkovski vod, zaplenili tenk i ubili komandira voda Srećka Nikolića. Istog dana napali su i posadu partizanskih topova kod Mrčajevaca, zaplenivši topove. Istovremeno, Trnavski bataljon Čačanskog partizanskog odreda, takođe povučen sa kraljevačkog fronta, sukobio se sa četničkim predstražama kod Čačka. Partizanske vođe su tom prilikom proglasili komandanta četničkih odreda Čačak Bogdana Marjanovića kao glavnog krivca i osudili ga na smrt (u odsustvu). U samom Čačku, partizani su razoružali četnike i preuzeli vlast (pre toga je postojala zajednička komanda mesta).

Četnička strana navodi da su 4. novembra partizani u Čačku razoružali odred od 100 četnika, neke ubivši, nakon čega su ovladali gradom. Istoga dana partizani su pohapsili porodice četnika u Čačku i 7 oficira koji su zaostali u gradu. Partizanska strana navodi da je hapšenje "desetak četničkih oficira i njihovih porodica" usledilo kao reakcija na hapšenje Momčila Radosavljevića, komandanta Čačanskog partizanskog odreda, koji je 5. novembra otišao u četnički štab na periferiji Čačka radi pregovora o smirivanju situacije. 6. novembra 1941. komandant čačanskih četnika Radoslav Đurić piše političkom komesaru čačanskih partizana Ratku Mitroviću:

U izveštaju Draži Mihailoviću od 6. novembra 1941. komandant četničkih odreda Čačak Bogdan Marjanović takođe govori o međusobnim hapšenjima u Čačku:

### Četnički ultimatum

Ujutru 6. novembra 1941. godine je stiglo novo naređenje Draže Mihailovića za napad na Čačak, koji bi vodio Jovan V. Deroko uz podršku artiljerije:

Partizani u Čačku su bili voljni da učine neke ustupke četnicima, sa željom da pregovaraju. Komandant četničkih odreda Čačak Bogdan Marjanović ovo je video kao znak slabosti, zaključivši da su "partizani obezglavljeni" i uplašeni pa je "*sve to odbio postavljajući im zahteve za koje sam bio siguran da neće prihvatiti, jer bi to značilo njihovu kapitulaciju i polaganje oružja*." 6. novembra, Radoslav Đurić je prosledio Ratku Mitroviću ultimatum kojim se, između ostalog, traži:

Major Đurić se svim silama trudio da ubedi partizane da prihvate postavljene uslove. Istog dana on šalje pismo partizanskom komandantu Momčilu Radosavljeviću u kojem mu objašnjava da će partizani snositi odgovornost za bratoubilački rat i ostavlja rok do 18.30 časova:

### Četnički napad na Čačak

6. novembra 1941. godine Jovan V. Deroko je poseo topovima položaj na Ljubiću u nameri da izvrši bombardovanje Čačka kojeg su držali partizani. Partizanska izvidnica otkrila je Derokov položaj, nakon čega je došlo do borbe na Ljubiću u popodnevnim časovima. U borbi je poginuo četnički komandant Jovan V. Deroko, nakon čega su partizani preoteli, odnosno povratili zaplenjene topove.

Četnički napad na Čačak je počeo 7. novembra oko 16.00 sati. Do 03.00 sata sledećeg dana vođene su presudne borbe za grad, tokom kojih su partizani odbili nekoliko četničkih juriša. Posle žestokih okršaja u zoru 8. novembra, partizani su prinudili četničke snage na povlačenje prema planini Jelici i Ravnoj gori. Obe strane imale su značajne gubitke.

U toku borbi partizani su zarobili veći broj četnika (obično se navodi 400 zarobljenika). Osim oficira i žandarma, svi su pušteni kućama, dok je manji broj pristupio partizanima. Ovakva odluka bila je u skladu sa naredbom Vrhovnog štaba NOPOJ od 8. novembra 1941. o zabrani odmazdi i mučenja:

## Četnički napad na Gornji Milanovac

### Davanje "časne reči"

4. novembra 1941. godine u 16 časova poručnik Zvonimir Vučković se nalazio na sastanku povodom odbrane Gornjeg Milanovca sa partizanskim komandantom Brankom Rakićem, kada ga je telefonom pozvao Načelnik Gorskog štaba potpukovnik Dragoslav Pavlović i naredio da odmah napadne partizane i da ih razoruža. Lokalni četnički komandanti su tada odlučili da Zvonko Vučković ode lično u Vrhovnu komandu u Brajićima i obavesti potpukovnika Pavlovića da je njegovo naređenje trenutno nemoguće izvršiti jer nije kod vojnika stvoreno potrebno raspoloženje, jer su baš tih dana u Milanovcu uspeli da uspostave relativno dobre odnose sa partizanima. Potpukovnik Pavlović je odbio ove razloge i naredio da u Milanovcu odmah postupe po izdatom naređenju.

U međuvremenu, partizani su posumnjali da se nešto sprema. Jedan deo četnika se izvukao iz grada, a drugi deo četnika su razoružali borci Takovskog bataljona Čačanskog NOP odreda u Gornjem Milanovcu. Po povratku u Milanovac, Vučković je našao četnike u Selu Brusnici, pored Milanovca, kako se pripremaju za napad. Poručnik Vučković se potom vratio u Milanovac 
kako bi uverio partizane da njihovo savezništvo neće biti prekršeno. Sa partizanskim komandantom Brankom Rakićem se, dajući časnu oficirsku reč, sporazumeo da oružje vrate razoružanim četnicima, i da se ostali četnici mogu odmah vratiti u Milanovac.

Neposredno uoči napada na partizane u G. Milanovcu, i četnički kapetan Radovan Stojanović je uveravao partizane da ne želi sukob, iako je upravo on predvodio napad koji je usledio. Takovski partizani su dozvolili da četničke snage budu prisutne u gradu zahvaljujući uveravanju i "časnoj oficirskoj reči" Stojanovića i Vučkovića. Sve ovo se dešavalo uporedo sa napadom četnika na partizane u čačanskom kraju.

### Napad na partizane u bolnici

Noću između 6. i 7. novembra četnici su iznenada napali na partizane u Gornjem Milanovcu. Glavnina partizanskih snaga bila je smeštena u dve zgrade. Takovski bataljon nalazio se u Zdravstvenom domu, a Šumadijski odred u bolnici. U toku noći, četnici Zvonka Vučkovića, koje je vodio narednik Kljajić, su iznenada opkolili bolnicu i napali partizane. Nakon kraće borbe, punih šest časova narednik Kljajić je pokušavao da ubedi opkoljene partizane da se predaju. Partizani koji su bili opkoljeni u zgradi bolnice (oko 125 boraca) predali su se nakon što im je garantovana bezbednost.

Istovremeno, četnički odred Radovana Stojanovića je napao Zdravstveni dom. Većina partizana smeštenih u zdravstvenom domu uspela je da se probije iz grada i izbegne zarobljavanje. Iz te grupe ih je zarobljeno deset. Prema četničkim podacima, četnici su u Gornjem Milanovcu 8. novembra 1941. zarobili oko 135 partizana. Partizani zarobljeni u gradu, zajedno sa borcima zarobljenim u okolnim selima, 8. novembra su sprovedeni u Mihailovićev štab na Ravnu goru, nakon čega su zarobljeni partizani predati Nemcima. Nemci su većinu zarobljenih streljali, dok je samo manji broj uspeo da se spase.

Uporedo sa četničkim napadom na partizane u G. Milanovcu, četnički štab je pripremao napad na Guču od koga je odustao zbog toga što je četnička Gučka četa odbila da učestvuje u napadu. Kasnije su četnici napali partizane u Guči 19. novembra.

## Drugi četnički napad na Užice

Četnička Vrhovna komanda na Ravnoj gori našla se u vrlo složenoj situaciji - svi pokušaji da se savlada glavnina partizanskih snaga i zauzmu Užice i Čačak, najveći gradovi na slobodnoj teritoriji i ključna partizanska uporišta, propali su. Mihailovićeva komanda naredila je novi napad na Užice sa severnog pravca, uvodeći u borbu protiv partizanske glavnine četničku grupaciju (oko 1.500 boraca) pod komandom kapetana Dragoslava Račića, koja je povučena sa položaja prema Nemcima kod Valjeva i Krupnja.

### Borba u Karanu

Račićevi četnici stigli su 4. novembra u Kosjerić, odakle su produžili ka Karanu, selu južno od Kosjerića. Oni su stigli u dolinu Lužnice 4. novembra, dok se glavnina partizanskih snaga još uvek nalazila u Požegi, koju su tek zauzeli. Dok se Račić pripremao za napad, deo partizanskih snaga je žurio iz Požege prema Karanu. Uoči napada četnika na Karan, prispelo je partizansko pojačanje. Četnici su napali Karan u noći 7-8. novembra. Oni su uspeli da zauzmu naselje i zarobe veći broj partizanskih boraca, koji su položili oružje verujući da će im životi biti pošteđeni.

Zarobljeni partizani su prvo sprovedeni u zatvor u Kosjeriću. Poznata su imena 115 zarobljenih partizana i simpatizera partizanskog pokreta koji su 9. novembra sprovedeni iz četničkog zatvora u Kosjeriću na Ravnu goru (neposredno pred partizansko zauzimanje Kosjerića), da bi 13. novembra bili predati Nemcima.

### Borba za Metaljku

Delovi Užičkog partizanskog odreda uspeli su da se konsoliduju na brdu Metaljka, između Karana i Užica. Takođe, iz Užica je uveče, 7. novembra, pristiglo partizansko pojačanje, zbog značaja ovog položaja za odbranu grada. U ovoj borbi učestvovali su i borci Slovenačke partizanske čete "Ivan Cankar", sastavljene mahom od slovenačkih izbeglica koje su bile koncentrisane u Užicu.

Teška borba za Metaljku vođena je 8. novembra, celi dan, a lokacija je prelazila nekoliko puta iz jednih ruku u druge. Na kraju, partizani su uspeli da odbace četnike ka Karanu. Sutradan su partizani uspeli da potisnu četnike prema Kosjeriću, i kasnije istog dana zauzmu varoš. Četnici su odstupili prema Ražani, severno od Kosjerića i prema Vardi zapadno od Kosjerića. Uskoro je zauzeta i Ražana, tako da se glavnina četnika pod komandom Dragoslava Račića povukla ka Ravnoj gori. U ovim borbama, od kojih je najveću korist imao okupator, poginulo je na desetine četnika i partizana.

## Ostali napadi

7. novembra 1941. Mihailovićevi i Pećančevi četnici zajedno napadaju Ljig i zarobljavaju 107 partizana.

13. novembra četnici i odredi kvislinške vlade pod komandom Milana Kalabića (oca Nikole Kalabića) napadaju 500 partizana između Lazarevca i Belanovice.

## Mihailovićevi pozivi u pomoć

Pošto su odbile napad, partizanske snage su produžile gonjenje četnika ka Ravnoj gori, stežući obruč oko štaba Draže Mihailovića. Teška pozicija u koju je dospeo, primorala je pukovnika Mihailovića da traži pomoć na svim mogućim stranama.

### Apel jugoslovenskoj vladi

5. novembra 1941. pukovnik Mihailović predsedniku jugoslovenske vlade Dušanu Simoviću iznosi svoju verziju događaja, insistirajući da Britanija ne šalje pomoć za partizane:

9. novembra 1941. pukovnik Mihailović javlja generalu Simoviću da samo hitna britanska pomoć njemu može popraviti situaciju:

10. novembra 1941. godine, dan uoči dogovorenog sastanka sa Nemcima, pukovnik Mihailović urgira generalu Simoviću da mu omogući borbu protiv okupatora:

### Poziv bosanskim četnicima

9. novembra 1941. Draža Mihailović se obratio četnicima iz istočne Bosne pod komandom majora Jezdimira Dangića. Mihailović je naredio Dangiću da sve četničke trupe iz Bosne odmah prebaci u Srbiju za napad na Užice i Kosjerić ("*najnužnije čete ostaviti samo u Bosni, ali samo najnužnije*"), da usput napada i razoružava partizane, i naoružava svoje ljude:

Još mu je naredio da pozove sve četničke komandante "na pravcu Višegrad—Sarajevo i na drugim pravcima" da mu se pridruže. U svom naređenju Mihailović navodi da su 31. oktobra noću "partizani napali mučki" njegove snage, "i sa koncentrisanim snagama gurnuli na Požegu". Na kraju naređenja on poručuje:

Međutim, Dangić nije postupio po naređenju, niti su bilo koje četničke jedinice iz Bosne došle u pomoć Mihailoviću. Četnici Draže Mihailovića su kasnije zbog toga krivicu za neuspeh borbi za Užice prebacili na majora Dangića.

### Sastanak sa Nemcima

Dva dana nakon što je poslao poziv četnicima istočne Bosne, Draža Mihailović se 11. novembra 1941. sastao sa Nemcima u selu Divci. Pukovnik Mihailović je na sastanku ubeđivao Nemce da im nije neprijatelj i tražio je naoružanje kako bi nastavio borbu protiv partizana. Pukovnik Mihailović se nadao da će od Nemaca dobiti oružje, ili bar municiju, i da će četničke akcije usaglasiti sa Nemcima u predstojećoj operaciji za uništenje partizanskog pokreta. U vreme sastanka, u obližnjem selu Slovac Nemcima je predato oko 350 partizana zarobljenih od strane četnika.

Nemci su njegove predloge kategorički odbili i zatražili bezuslovnu predaju četnika.

### Saveznička podrška

U danima kada se nudio Nemcima za borbu protiv partizana, pukovnik Mihailović je slao potpuno drugačije telegrame vladi i Saveznicima. 13. novembra Dušan Simović javlja Anthony Edenu da je primio sledeći telegram od pukovnika Mihailovića:

Istog dana, Dušan Simović je intervenisao preko Poslanstva Kraljevine Jugoslavije u SSSR-u, tražeći da Moskva hitno izda uputstvo partizanima da se potčine Mihailoviću u zajedničkoj borbi protiv okupatora. Sličnu intervenciju učinili su i Britanci, preko svog ambasadora u SSSR-u. Moskva nije zvanično naložila da se partizanski odredi stave pod komandu Mihailovića, ali je Radio-Moskva prenela propagandne poruke Radio-Londona u prilog Mihailovića.

General Dušan Simović je 15. novembra preko Radio-Londona promovisao pukovnika Dražu Mihailovića za komandanta „svih jugoslovenskih oružanih snaga u zemlji". Mihailović je 16. novembra 1941. Proglasom Srbima, Hrvatima i Slovencima objavio da je postao Komandant celokupne jugoslovenske vojne sile na okupiranoj teritoriji Jugoslavije, čime se svi naoružani pokreti stavljaju pod njegovu komandu.

Britanski oficir za vezu Bil Hadson je sredinom novembra 1941. prvi prozreo plan, da Mihailović nastoji da dobije britansko oružje da bi uništio komunističke suparnike, pod izgovorom da je potrebno da bi se borio protiv Nemaca. Hadsonovu preporuku Britancima da odlože avionske pošiljke dok se ne organizuje zajednička komanda pokreta otpora, Mihailović je proglasio sabotažom.

## Opkoljavanje četničkog štaba na Ravnoj gori

Partizanski odredi su sa manjim snagama relativno brzo potukli Dražine odrede. 13-14. novembra usledilo je opšte nastupanje partizanskih snaga prema Ravnoj gori, gde je primorana da se povuče glavnina četničkih snaga. Četnici su uskoro poraženi kod Dobrinja, Tometinog Polja, Leušića, Pranjana i partizanski odredi su opkolili Mihailovićev štab na Ravnoj gori:

U takvoj situaciji Radio-London je uputio javni poziv apelujući na sporazum dva pokreta za zajedničku borbu protiv okupatora. 15. novembra general Dušan Simović je preko radio Londona promovisao pukovnika Dragoljuba Mihailovića za komandanta „svih jugoslovenskih oružanih snaga u zemlji". Mihailović je 16. novembra izdao Proglas kojim obaveštava da ga je kralj, na predlog „slobodne jugoslovenske vlade u Londonu", imenovao za Komandanta celokupne jugoslovenske vojne sile na okupiranoj teritoriji Jugoslavije, čime se svi naoružani pokreti stavljaju pod njegovu komandu.

Nakon toga Mihailović je poslao delegaciju partizanima sa pismenim uslovima da se stave pod njegovu komandu. Partizansko vodstvo je odbilo te uslove i rekli su da može biti samo međusobnog sporazuma.

### Pregovori partizana i četnika

Pregovore oko sklapanja sporazuma vodile su delegacije Vrhovnog štaba NOPOJ (Aleksandar Ranković, Ivo Lola Ribar i Petar Stambolić) i Štaba Draže Mihailovića (majori Radoslav Đurić i Mirko Lalatović) 18. i 20. novembra 1941. u Čačku. Na prvom sastanku su četnički predstavnici zahtevali da se prihvate njihovi uslovi, tj. da se sve oružane snage stave pod komandu Draže Mhailovića, što je partizanska delegacija odbila.

Partizani su bili spremni da se stvori zajednički operativni štab, ali nikako nisu pristajali da prihvate komandu Mihailovića. Nakon toga, pukovnik Mihailović je naredio majoru Radoslavu Đuriću telefonom: „*Odmah se vratite natrag i napravite sporazum ma pod kojim uslovima*".

Vrhovni štab NOPOJ je ponudio Mihailoviću da stupi u borbu protiv Nemaca, da se odrekne zahteva za potčinjavanjem partizana i da se pitanje jedinstvenog operativnog vodstva reši sporazumno. Vrhovni štab je ponudio Draži Mihailoviću sporazum na sledećoj osnovi: 
# da čete Draže Mihailovića stvarno i odmah stupe u borbu protiv okupatora; 
# da se partizani i četnici bore svako na svom sektoru protiv okupatora; 
# da se Draža Mihailović odrekne nemogućeg zahteva o uključenju partizanskih odreda u četničke grupe i pod komandom oficira Draže Mihailovića, jer to ne bi značilo likvidaciju partizanskih odreda već i oslobodilačke borbe protiv okupatora u Srbiji uopšte; 
# da će se o pitanju jedinstvenog operativnog vojnog vodstva i drugim problemima rešavati sporazumno odmah posle uspostavljanja mira.

Britanski oficir za vezu Duane Hudson je prisustvovao pregovorima, pokušavajući da ujedini pokret otpora pre nego što Nemci otpočnu s ofanzivom. U vreme sastanaka 20. novembra u Čačku, Hadson je obavestio Kairo: 

### Primirje partizana i četnika

Partizanski delegati Aleksandar Ranković i Petar Stambolić postavili su sledeće uslove: da se obrazuje mešovita istražna komisija od ljudi iz redova četnika i partizana, koji će povesti istragu po pitanjima bratoubilačke borbe. Zatim da se obrazuje mešoviti sud, koji će suditi svim izazivačima bratoubilačke borbe; i da će se produžiti pregovori po svima ostalim pitanjima dok se to ne svrši, a sutra u 12 sati, 21 novembra, prestaju neprijateljstva, sve jedinice ostaju gde su se zatekle i da se zarobljenici jedne i druge strane puste bez obzira na broj. Primirje je zaključeno na sastanku predstavnika dva štaba 20. novembra 1941. u Čačku.

Kad se Đurić vratio u Mihailovićev štab, sačekao ga je na vratima Dragiša Vasić i kad mu je rekao da je sporazum potpisan, on je skočio i rekao: „*Vi ste nas spasli*". Mihailović je odmah izvestio jugoslovensku vladu da je „uspeo da prekine bratoubilačku borbu koju izazvala druga strana", da nastoji da udruži sve snage za borbu protiv Nemaca i da mu je hitno potrebno oružje, municija i sve ostalo:

Odmah nakon toga radio London je počeo slaviti Dražu Mihailovića kao vođu svih slobodoljubivih snaga u Jugoslaviji, što je prenosila i Moskva. Zbog toga, 25. novembra, generalni sekretar KPJ Josip Broz Tito, pod pseudonimom »Valter«, poslao je protesni radiogram za Moskvu, preko radio-stanice u Zagrebu:

29. novembra 1941. godine britanska vlada je čestitala Mihailoviću sporazum sa partizanima i najavila slanje pomoći u materijalu i novcu:

## Posledice

### Demoralizacija ustanika

Kod srpskih seljačkih masa međusobna borba partizana i četnika Draže Mihailovića unela je veliku zabunu i potištenost.

### Nemačka ofanziva i slom ustanka

Nakon što je četničko-partizanski sukob iznurio srpske ustanike, Nemci su krenuli u završnu ofanzivu. Četnički napad imao je za jednu od posledica da nije bilo izvršeno odgovarajuće grupisanje partizanskih snaga za odbranu i njihovo utvrđivanje. Nemačka ofanziva zatekla je partizanske jedinice zamorene borbom sa četnicima i daleko od najugroženijih tačaka fronta prema okupatoru. Prema Jovanoviću, najvažnija posledica je što je četnička operacija sprečila blagovremeno formiranje pokretnih jedinica tj. Prve proleterske, a možda još takvih brigada.

Za svega pet dana od početka ofanzive, nemačke divizije zauzele su većinu slobodne teritorije. Ljubovija je pala 25, a Čačak 28. novembra. Ujutro 29. novembra snage Vermahta su ušle u Užice. Partizani su na Kadinjači pružili očajnički otpor. Nemci su tenkovima izbili na Zlatibor 30. novembra, gde je streljano oko 100-120 partizanskih ranjenika. Glavnina preostalih partizanskih jedinica se povukla ka Sandžaku.

Uprkos izjavama jugoslovenskoj vladi da ujedinjuje snage za borbu protiv Nemaca, Draža Mihailović nije pružio otpor. Štaviše, on je 30. novembra 1941. održao sastanak sa svojim komandantima na Ravnoj gori, gde je odlučeno da legalizuju četničke jedinice u sporazumu sa Nedićem i u zajedničkoj akciji protiv partizana. 1. decembra partizani se povlače preko Uvca u Sandžak, a tamo ih gone Mihailovićevi komandanti Vučko Ignjatović i Miloš Glišić, ovaj put kao legalizovani Nedićevi odredi. Nemci su bili iznenađeni tako brzim uspehom antiustaničke ofanzive:

U Srbiji je ostalo nekoliko partizanskih oreda (među kojima najbrojniji Valjevski partizanski odred), koji su tokom zime 1941/1942. godine vodili teške borbe sa nedićevcima, četnicima, ljotićevcima, ruskim korpusom i Nemcima, i vremenom bili razbijeni. Poslednji je razbijen Suvoborski NOP odred tokom velike antipartizanske ofanzive u drugoj polovini marta 1942. godine.

### Četničko preuzimanje vlasti u varošima

Nakon obračuna sa partizanima u novembru, Nemci su 7. decembra preduzeli akciju protiv Mihailovićevog štaba, ali se Mihailović izvukao. 8. decembra 1941. Mihailovićev delegat Rudolf Perhinek piše komandantu Rasinsko-bistričkog bataljona o povoljnom razvoju situacije za četnike u Srbiji:

13. decembra 1941. godine, sukladno dogovorima viših instanci, komandant valjevskog četničkog odreda Neško Nedić naređuje svojim ljudima tajnu saradnju sa kvislinškim vlastima u borbi protiv komunista:

U naređenju se kaže da će četnički obveznici biti raspušteni kućama, "izuzev neke krajnje nužde kada će biti naređena njihova upotreba radi borbe sa komunistima". On naređuje da se dostavi izveštaj "koliko se seljaka vratilo kućama koji su se borili kao partizani" i njihova imena. Na kraju naređuje da se počne odmah sa propagandom protiv komunista "da je do ovoga žalosnog stanja došlo zato što su oni u želji da preotmu vlast počeli borbu prerano".

## Posleratno suđenje Mihailoviću

Na beogradskom procesu 1946. godine Mihailoviću je, između ostalog, suđeno što je pomogao Nemcima u slamanju ustanka u Srbiji 1941. godine. Optuženi Mihailović se branio kako napad na Užice nije njegovo delo već su to njegovi podređeni učinili na svoju ruku:

:Pretsednik: Je li vam poznato da su noću između 1 i 2 novembra četnici pod komandom Glišića i Ignjatovića napali na Užice?
:Optuženi Mihailović: Poznato mi je.
:Pretsednik: Kako je došlo do tog napada četnika pod komandom Glišića i Ignjatovića na Užice koje su tada držali partizani?
:Optuženi: Ja smatram da su Glišić i Ignjatović to izvršili na svoju ruku.
(...)
:Pretsednik: Da li vam je poznato da je u toku te iste noći između prvog i drugog novembra, kada su Ignjatović i Glišić napadali na Užice, vršen napad na Ivanjicu od strane Bože Javorca?
:Optuženi: Ja to iz optužnice znam, inače mogu da kažem da Boža Javorac nije bio moj. Čak kada je došao pod moju komandu, kada je naredbom nateran da dođe u Crnu Goru, ni onda nije izvršavao naređenja. On nije bio ni Pećančev. On je bio divlji.
(...)
:Pretsednik: Da li vam je bila poznata borba Neška Nedića i poručnika Voje Popovića protiv kolubarskog partizanskog odreda?
:Optuženi: Oni su učestvovali, ja te detalje ne znam.

Optuženi Mihailović je svoju odbranu zaključio rečima:

Uprkos ovakvoj Mihailovićevoj odbrani, sudsko veće je presudilo da je kriv:

## Savremena tumačenja

Radivoje Jovanović smatra da je ovaj četnički poraz u napadu na partizane imao veliku ulogu u daljem razvitku NOR-a. Četnički pokret je time onesposobljen da samostalno igra neku veću ulogu na dotadašnjem glavnom težištu. Pokret Draže Mihailovića se morao čvršće vezati za okupatora i u političkom i u vojnom pogledu, što je odlučilo njegovu dalju sudbinu. Jovanović ističe da "potpun krah četničke operacije na slobodnu teritoriju može izgledati u protivrečnosti sa kasnijim uništenjem NOP-a" na tom prostoru, ali tome je uzrok uspostavljanje Dražino-Nedićeve teritorijalne vlasti, koje su delovale kao pomoćni organ nemačkih vojnih snaga. Takođe, uništenje je značajno olakšala legalizacija vojno-političke baze NOP-a.

## Literatura
*  
* 

## Izvori

## Povezano
* Užička republika
* Ustanak u Srbiji 1941.
* Četničko-partizanski sukob
* Predaja zarobljenih partizana Nemcima 1941.
* Operacija Užice

## Vanjske veze
* Plan štaba Draže Mihailovića od kraja oktobra 1941. za napad na partizanske snage i Vrhovni štab u Užicu
* Zapovest Komandanta Požeškog četničkog odreda od 1. novembra 1941. za napad na Užice
* Izveštaj o napadu četnika na Gornji Milanovac 4.11.1941.
* Pismo majora Đurića komesaru Ratku Mitroviću od 6. novembra 1941.
* Nikola Milovanović: NAPAD NA UŽICE I BORBE OKO ČAČKA
* Venceslav Glišić: Odbrana Užica i razbijanje četnika 1941.
* Rade Poznanović, Milun Raonić, Milorad Radojčić: TRAGOM IZDAJE