Nacionalizacija historije

**Nacionalizacija istorije**  ili **Etnicizacija istorije**  je izraz koji se u savremenoj istoriografiji koristi kao naziv za proces odvajanja "svoje sopstvene" istorije od zajedničke univerzalne istorije takvim načinom poimanja, razumevanja i tretiranja prošlosti koji rezultira stvaranjem istorije kao nacionalne istorije. Ovaj proces može biti praćen nacionalističkom interpretacijom prošlosti i pripisivanjem nepostojećih ili preuveličavanjem postojećih nacionalnih atributa istorijskih događaja i ličnosti. Nacionalizacija istorije, koja je usledila posle započete globalizacije istorije, je bila ne samo jedan od uzroka, već i sastavni deo, kao i posledica procesa formiranja pojedinih nacija (nacionalni preporod) .

## Univerzalna istorija

Nacionalizaciji istorije je prethodila univerzalna istorija, odnosno univerzalna, kosmopolitska interpretacija istorijskih događaja i ličnosti lišena nacionalističkih i religijskih okvira kojom se stvari istorija čovečanstva kao celine, kao koherentnog jedinstva. Ovakva interpretacija je bila prisutna i u Starom veku (u doba Antičke Grčke, Starog Rima, Kine...) a kada je u pitanju Novi vek i Zapadni svet, impuls da se proizvodi univerzalna istorija se izdvojio i postao uticajan u 18. veku u kojem su broji filozofi promovisali nove kosmopolitske ideologije. Kolonijalno iskustvo (veliki broj država u Evropi su u 18. veku imale kolonije) je izložilo evropsko društvo uticaju izuzetno heterogenih kultura i civilizacija. Takođe treba imati u vidu da je 18. vek u eri prosvetiteljstva u kojoj je na ljudske aktivnosti presudno uticala želja da se rukovode racionalnim naučnim prosuđivanjem prilikom promene i oslobađanja okova običaja i spornih autoriteta zasnovanih na religiji, sujeverju, otkrovenjima i tradiciji, kako na individualnom tako i na društvenom nivou. Sve ove okolnosti su pružile adekvatno okruženje za razvoj univerzalističkih, globalnih, liberalnih i racionalnih perspektiva prilikom istraživanja društva i pisanja istorijskih radova.

Volter je u svom delu *Essay on customs (1756)* posmatrao razvoj svetske civilizacije u univerzalnom kontekstu, odbacujući i tradicionalne hrišćanske i nacionalne okvire i pod uticajem Žaka Beninj Bosijea i njegovog dela *Discourse on the Universal history (1682)* prvi napravio ozbiljan pokušaj da napiše istoriju sveta, eliminišući nacionalne i religijske okvire, naglašavao ekonomsku, kulturnu i političku istoriju. Kant je razvio ideju o univerzalno primenljivim moralnim imperativima i u svom delu *Perpetual Peace (1795)* izneo plan za ustanovljavanje kosmopolitskog liberalnog poretka koji bi rezultirao trajnim mirom. Unverzalizam 18. veka je iznedrio ideale koje je u modernoj formi moguće identifikovati kao *moderno civilno društvo*. Nastanak moderne istoriografije se vezuje za nemačke univerzitete u 19. veku i presudan uticaj Lepolda fon Rankea koji je insistirao na isključivom korišćenju čvrstih dokaza u vidu primarnih izvora dokazane autentičnosti a njegov kredo je bio da istoriju treba opisivati „onakvom kakva ona jeste“.

## Uzroci nacionalizacije istorije
Pojavom nacionalnih država u 19. veku globalni pristup u istraživanju istorije i pisanju istorijskih dela je postao neutemeljen u društvu i uglavnom bio zarobljen u okvire nacionalnih država tokom većeg dela 20. veka. Uzroci nacionalizacije istorije su različiti, u zavisnosti od okolnosti u kojima se vrši nacionalizacija konkretne istorije.

### Formiranje modernih nacija
Formiranje modernih nacija, najčešće tokom 19. veka je doveo do nacionalizacije istorije kao jednog od elemenata procesa koji se naziva nacionalni preporod.

### Višedecenijske komunističke istorijske interpretacije
Uzroci nacionalizacije istorije u istočnoj Evropi krajem 20. veka se mogu naći i u reakciji na višedecenijsku potčinjenost istorije komunističkim istorijskim interpretacijama koje su prisilno nipodaštavale kapitalističku nacionalističku prošlost. U slučajevima pojedinih država u kojima su izvedene „obojene revolucije“ (Gruzija, Ukrajina....) jedan od značajnih uzroka nacionalizacije istorije je bila želja da se izvrši distanciranje od sovjetske prošlosti i pokušaj da se podstakne proces evropskih integracija i nacionalizacijom istorije izvrši ponovno „pronalaženje“ evropskog nacionalnog identiteta ukrajinske i gruzijske nacije.

### Stvaranje novog nacionalnog identiteta stanovnicima novonastalih država
Posle dva svetska rata i posle procesa dekolonizacije je došlo do stvaranja velikog broja novih država koje su dale dodatni podstrek nacionalizaciji istorije jer su jednostavno „nove zastave zahtevale nove istorije“.

Čak i kada su stanovnici novonastalih država već imali izgrađen nacionalni identitet, dolazilo je do nacionalizacije istorije usmerenog ka stvaranju novog identiteta vezanog za novu državu. Na primer, nacionalizacija istorije u Kanadi je pokušaj da se stanovnicima Kanade francuskog i engleskog porekla stvori zajednički, istorijski utemeljen identitet.

### Utvrđivanje granice

Po završetku Prvog svetskog rata je prilikom utvrđivanja granica deklarisan princip nacionalnog samoopredeljenja i u određenim slučejevima su prilikom razgraničenja uzimani u obzir istorijski radovi u kojima je utvrđivan nacionalni istorijski karakter pojedinih teritorija i naseljenih mesta. Na primer, u svrhu utvrđivanja granice između Nemačke i Poljske prilikom pregovora u Versaju posle Prvog svetskog rata veliki broj profesionalnih istoričara je sastavljao kratke studije kojima su pokušavali da potkrepe teritorijalne zahteve Poljske ili Nemačke isticanjem nacionalnog istorijskog karaktera pojedinih teritorija i naselja.

### Školski programi
Tradicija pisanja istorije iz nacionalističke perspektive je podstaknuta školskim programima zasnovanim na „monumentalnim“ delima nespornog autoriteta koji su opisivali „nacionalnu priču“ iz perspektive getoiziranog nacionalističkog opravdavanja.

## Vremenski okvir nacionalizacije istorije
Nacionalizacija istorije, iako je u određenoj meri bila prisutna i u najranijim fazama razvoja istorije, počela da ima značajnu ulogu u stvaranju radova sa istorijskom tematikom u periodu posle Francuske buržoaske revolucije i od tada je u značajnoj meri prisutna u istoriji u celom svetu. Najčešće je svoju kulminaciju u pojedinim društvenim grupama doživljavala tokom 19. i početkom 20. veka. Ispravnost nacionalizma je u toj meri (bila) podrazumevana da je nacionalizacija istorije sve do nedavno (1980te - 1990te) bila nedovoljno primećena i opisana u istoriografiji. Ukoliko je početna faza nacionalizacije istorije nasilno prekinuta zbog anacionalne ideologije države (komunistička ideologija koja je bila ili još uvek jeste vodeća ideologija u pojedinim državama) ili zbog traumatičnih ratnih gubitaka (Japan, Nemačka....) u drugoj fazi, kada ne postoje uzroci nasilnog prekida nacionalizacije, može doći do procesa *renacionalizacije istorije* kojim se vrši ponovna, ponekad na izmenjenim osnovama, nacionalizacija istorije.

### Renacionalizacija istorije na primeru Ukrajine
Nacionalizacija istorije Ukrajine se odvijala u dve faze:
* *Prva faza* je počela polovinom 19. veka i svoj vrhunac dostigla objavljivanjem knjige Istorija Ukrajine-Rusi koju je napisao Mihajlo Gruševski, a trajala je sve do završetka drugog svetskog rata. Tada je došlo do prekida u nacionalizaciji istorije koji je bio rezultat političkih promena u Sovjetskom Savezu, dok je u dijaspori knjiga Gruševskog i imala kanonizovan status. 
* *Druga faza* je počela početkom osamdesetih godina 20. veka i traje i danas, a rezultat je direktnog državnog sponzorisanja i integralni je deo nacionalizacije države. U početku nije bila naročito intenzivna do prekretnice koju je predstavljalo sticanje nezavisnosti 24. avgusta 1991. godine. Nacionalizovana istorija Ukrajine tada dobija zadatak: legitimizacija novostvorene države i njene upravljačke elite, ustanovljavanje teritorijalnog i vremenskog koncepta Ukrajinske nacije i potvrda adekvatnosti njenog postojanja kao legitimnog naslednika u svesti građana Ukrajine i susednih država.

Prva faza je vremenski koincidirala sa procesom "pronalaženja tradicije" i razvoja nacija koji je tada zahvatio čitavu Evropu, dok se druga faza odvija u periodu globalizacije, nestajanja kulturnih granica i agresivnih internacionalnih oblika masovne kulture.

## Posledice nacionalizacije istorije
### Podsticanje formiranja nacija tokom nacionalnih preporoda

Jedna od najvažnijih posledica nacionalizacije istorije je njena uloga u podsticanju procesa formiranja pojedinih nacija, procesa na koji su štampani tekstovi imali izuzetno značajan uticaj. Poduhvati formiranja nacija su preuzeli tekstove sa istorijskom tematikom i pretvorili ih u sredstvo popularizacije nacionalnih mitologija u vreme kada je istorija kao nauka tek počela da se ustanovljava. Prečica ka proizvodnji nacionalnih mitologija koje „dokazuju“ drevno poreklo modernih nacija i snabdeva ih prošlošću dostojnom poštovanja je bilo falsifikovanje istorijskih dokumenata, književnih dela i istorijskih radova koji su određeno vreme navodno bili izgubljeni, a zatim „ponovo otkriveni“ ushićenoj i zahvalnoj publici. Najčešće su autori ovakvih „ponovno otkrivenih“ blaga bili u potrazi za uspehom i slavom, i nisu mogli ni da pretpostave da su svojim postupcima u suštini zadovoljavali tražnju društva gradeći, još uvek nepostojeće, moderne nacije. Čak i u slučajevima kada je bilo očigledno da su određeni tekstovi u suštini naknadno sastavljeni nacionalni mitovi, pojedine društvene grupe čak i intelektualci, su želeli da veruju da su u pitanju verodostojni nacionalni epovi, kao u slučaju Kalevale u Finskoj.

### Uticaj na društvene odnose i prirodu

Nacionalizacija istorije utiče na sve aspekte društvenog života društvene grupe u kojoj je takva nacionalizacija prisutna, od odnosa prema osobama drugih nacionalnosti do pejzažne arhitekture. Ovo je posledica činjenice da nacionalizacija istorije korespondira sa nacionalizacijom prirode, kao i činjenicom da je rezervisanost ili čak i neprijateljski odnos prema drugim nacijama pratio nacionalizam od njegovog nastanka. Krajem XX veka je na Balkanu i na Kavkazu došlo do ekstremne nacionalističke interpretacije istorije koja je postala moćno oružje u etničko-teritorijalnim konfliktima i ubrzala dezintegraciju multinacionalnih država Sovjetskog Saveza i Jugoslavije. U centralnoj i istočnoj Evropi je došlo do tenzija između nacionalizacije istorije i procesa evropskih integracija.

### Denacionalizacija istorije
Jedna od posledica nacionalizacije istorije je i pojava procesa *denacionalizacije istorije*, koji je rezultat namere da se promoviše pluralizam i internacionalni standardi u društvenim naukama država u tranziciji.

## Povezano
* Nacionalni misticizam

## Reference