Grofovija

**Grofovija** (od njemačke *Grafschaft* - *grāveschaft* od *graf* = grof*) područje kojim su za [[Srednji vijek|Srednjeg vijeka]] kao [[kralj]]evi [[vazal]]i upravljali [[grof]]ovi.

Grofovija ili *'county** kako je je [[Englezi]] zovu je i danas [[Državna uprava|administrativna]] jedinica u u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] i drugim zemljama [[engleski jezik|engleskog]] govornog područja.

== Etimologija ==
''County'' je riječ nastala oko 1300. od [[Engleski jezik|anglo]]-[[Francuski jezik|francuske]] ''counte'', koja je pak nastala od [[Vulgarni latinski|kasno latinske]] ''comitatus'' (područje jurisdikcije [[grof]]a, odnosno counta, kako ga [[Englezi]] zovu). County je zamjenila [[Staroengleski jezik|staroenglesku]] riječ istog značenja - **shire**.

==Nastanak==
Korijeni grofovija niknuli su još krajem [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] kao **comitatus*'. Za ranog [[Srednji vijek|Srednjeg vijeka]] osobito su se prošilrili na prostoru bivše [[Rimsko Carstvo|rimske]] [[Galija (regija)|Galije]]. Njihov teritorij se često podudarao sa s rimskim administrativnim jedinicama [[Civitas]]. [[Franačka|Franci]] su razvojem [[feudalizam|feudalizma]] preuzeli taj oblik uprave i proširili ga po čitavoj kontinentalnoj Evropi. Franački [[Karolinzi]] su duž svojih [[granica]] radi obrane teritorija spajali po nekoliko grofovija u [[Marka (pogranična oblast)|Marke]].

U [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetom Rimskom Carstvu]], brojni [[car]]ski [[grof]]ovi (Reichsgrafen) vladali su svojim grofovijama gotovo potpuno [[Suverenitet|suvereno]] sve do [[Bečki kongres|Bečkog kongresa]] 1815. Nakon njega su nastojali sačuvati svoje priviligije, proguravajući članove svojih porodica u [[Dijeta (skupština)|Dijete]] i osiguravši si djelomični imunitet pred [[sud]]om.

U dijelovima Evrope gdje [[plemstvo]] nije imalo velike [[feud]]e grofovi su još dugo zadržali određene feudalne privilegije nad zemljom i selima u svojoj grofoviji, kao što je pravo na seljačke usluge, do povremenih naknada za korištenje [[šuma]], [[mlin]]ova, 
[[bunar]]a i [[pašnjak]]a.

Ta prava su se vremenom smanjivala, pa su u velikoj mjeri eliminirana prije ili tokom 19. vijeka.

== Karakteristike i historija==

=== Ujedinjeno Kraljevstvo ===

U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] county (grofovija), odnosno shire je tokom cijele [[historija|historije]] bio glavna jedinica zemlje u [[politika|političke]], [[Državna uprava|administrativne]], [[Sudska vlast|sudske]] i [[kultura|kulturne]] svrhe. Svaka od konstitutivnih država [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] - [[Engleska]], [[Škotska]], [[Sjeverna Irska]] i [[Wales]] podijeljena je u nekoliko [[historija|historijskih]] grofovija. Te [[historija|historijske]] grofovije u brojnim slučajevima, se više ne poklapaju sa današnjim [[Državna uprava|administrativnim]] jedinicama, ali su i nadalje važan fokus lokalnog identiteta. Pojedini [[sud]]ovi još uvijek provode svoju jurisdikciju u [[granica]]ma [[historija|historijskih]] grofovija, umjesto sadašnjih administrativnih jedinica. Pored tog kulturne manifestacije, i [[sport]]ska natjecanja ([[kriket]]) i dalje se organiziraju prema historijskim grofovijama.

Prije [[Normansko osvajanje Engleske|Normanskog osvajanja]] - 1066., glavna [[Administracija|administrativna]] jedinica u [[Engleska|Engleskoj]] bio je - Shire, koji je nastao za ranog [[Srednji vijek|Srednjeg vijeka]] i vladavine [[Popis engleskih kraljeva|anglosaksonskih kraljeva]]. Svakim shireom vladao je [[ealdorman]] (alderman), ali nakon 11. vijeka njihove pozicije preuzeli su [[šerif]]i (shire-reeve), koje je imenovao [[kralj]]. Do 14. vijeka razvili su se [[sud]]ovi po grofovijama, koji su se sastojali od nekoliko mirovnih [[sudija]] ili [[magistrat]]a, oni su trebali pomoći [[šerif]]ima u upravljanju grofovijama. Tokom nekoliko vjekova - ti od [[kralj]]a imenovani [[sudija|sudije]] vremenom su postali glavni administratori grofovija. Svaka grofovija je također postala izborna jedinica (istinabog na osnovu [[feudalizam|feudalnog]] prava) u kojoj su se birali [[vitez]]ovi i zastupnici za [[Engleski parlament|parlament]].

Taj sistem grofovijske vlasti, sa [[Centralizacija|centralističkim]] imenovanjem mirovnih [[sudija]], koji su u svojim rukama držali svu [[Zakonodavna vlast|zakonodavnu]], [[Sudska vlast|sudsku]] i [[izvršna vlast|izvršnu vlast]], postao je tokom 19. vijeka anakron, osobito kad je ukinut [[imovinski cenzus]] i prošireno [[biračko pravo]]. Kako su istovremeno zbog [[industrija|industrije]] narasli gradovi i državna [[administracija]], trebalo je popraviti taj [[demokracija|nedemokratski]] sistem. Zakonom o [[Lokalna samouprava|lokalnoj upravi]] (Local Government Act ) iz 1888. oformljena su grofovijska vijeća, sa zastupnicima koje su [[izbori|birali]] lokalni stanovnici. Ona su preuzela sve zakonodavne i izvršne dužnosti koje su dotad obavljali [[sudija|sudije]]. Zakonom su također oformljene nove grofovije, koje su ponekad imale različite granice od [[historija|historijskih]] grofovija, od kojih su obično preuzimali ime. Istovremeno je osnovano oko 60 grofovijskih [[kvart]]ova (borough), zapravo gradova koji su dobili grofovijske ovlasti kako bi bolje pružali usluge lokalne vlasti.

Velik broj administativnih reorganizacija proveden je tokom 1960-ih i 70-tih, počevši od stvaranja [[metropola|metropolitanske]] grofovije Veliki London (Greater London) - 1965. u koju je ušlo nekoliko starijih grofovija. Zakonom o [[Lokalna samouprava|lokalnoj upravi]] iz 1972. ponovno je reorganiziran administrativni sistem grofovija u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Wales]]u, stvaranjem 47 novih grofovija, u koju su ušla i [[grad|urbana]] i [[selo|ruralna]] područja, a svaka je grofovija podijeljena na nekoliko distrikta, kojih je na kraju bilo gotovo 300. Te promjene su stupile na snagu 1974.

Prije tog je 1973. provedena administrativna reorganizacija u [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]] u kojoj je umjesto dotadašnjih 6 grofovija i 2 grofovijska [[kvart]]a, ona podjeljena na 26 distrikta.
Nakon 1974. [[Državna uprava|administrativne]] grofovije u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Wales]]u preuzele su brigu o [[policija|policiji]], 
[[vatrogasci]]ma, [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[Socijalna zaštita|socijalnoj zaštiti]], [[Javni prevoz|javnom transportu]], regulaciji transporta, [[zaštita potrošača|zaštiti potrošača]], [[biblioteka]]ma, a neki i o [[autoput]]evima i [[park]]ovima. 
Vijeće grofovije je [[Izvršna vlast|vlast]] u grofoviji, to je veliko tijelo od po 50 do 100 [[izbori|izabranih]] zastupnika, tako da je velik dio svojih 
[[administracija|administrativnih]] poslova prenijelo na komitete. 
Dotadašnjih 34 [[Škotska|škotskih]] [[Državna uprava|administrativnih]] grofovija je 1975. zamijenjeno sa devet administrativnih regija, od 
kojih je svaka podijeljena na nekoliko distrikta.

Daljnji niz administrativnih reorganizacija proveden je u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] tokom 1980-ih i 90-ih. 
Veliki London  i još šest drugih gradskih grofovija izgubili su svoje administrativne funkcije, koje su 1986. prešle na njihove sastavne 
[[kvart]]ove (borough). Ti kvartovi postali su zapravo [[Unitarizam|unitarni]] distrikti nalik na one u [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]]. Nakon tog 
su 2000. [[metropola|metropolitanskoj]] grofoviji Veliki London, ponovno vraćene neke od njenih [[Državna uprava|administrativnih]] ovlasti.
U [[Wales]]u su 1996. njegovih osam administrativnih grofovija, zamijenjene sa 22 novih [[Unitarizam|unitarnih]] grofovija i grofovijskih 
[[kvart]]ova.

Isto tako 1996. je devet [[Škotska|škotskih]] administrativnih regija zamijenjeno sa 32 novih [[Unitarizam|unitarnih]] [[Administrativna podjela Škotske|područnih vijeća (council area)]].

U [[Engleska|Engleskoj]] je u razdoblju od 1995. do 1998. stvoreno 46 novih [[Unitarizam|unitarnih]] administrativnih jedinica unutar 
postojećih grofovija. Većina od njih obuhvaća urbane centre, dok i danas većina engleskih grofovija pokriva manje teritorije i 
ruralne krajeve. Istovremeno je ukinuto u potpunosti pet bivših administrativnih grofovija i zamijenjeno [[Unitarizam|unitarnim]] administrativnim 
jedinicama..

=== Sjedinjene Američke Države ===
U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] grofovija je glavna [[geografija|geografska]] i [[politika|politička]] jedinica na koju su podjeljene 
[[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|savezne države]]. Sve [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|države]] 
podjeljene su na - countye (grofovije) osim [[Louisiana|Louisiane]], u kojoj se ekvivalente jedinice zovu parish ([[parohija|parohije]]), i 
[[Aljaska|Aljaske]] gdje se zovu borough ([[kvart]]) . Pored toga i nekoliko gradova ponajviše u [[Virginia|Virginiji]], ali i [[St. Louis]] u 
[[Missouri]]ju i [[Baltimor]] u [[Maryland]]u, nisu u sistemu grofovija.

Krajem 20. vijeka [[SAD|Sjedinjene Američke Države]] imale su oko 3140 grofovija, od 3 u [[Delaware]]u do više od 250 u [[Teksas]]u.

Funkcije američkih grofovija variraju od države do države, no u većini država one provode [[zakon]], [[Sudska vlast|pravosuđe]], brinu se o izgradnji i održavanju prometnica, pomožu socijalno ugrožene i dokumentiraju pravne akte. U nekim državama (uglavnom na jugu), grofovije igraju važnu ulogu u vođenju [[škola]]. Neke grofovije se pored toga bave zdravstvenom zaštitom, [[bolnica]]ma, [[biblioteka]]ma, [[park]]ovima, uništavanjem [[korov]]a, zaštitom od [[požar]]a, te pomožu svoje [[farma|farmere]]. Po državama [[Nova Engleska|Nove Engleske]] grofovije se uglavnom bave [[Sudska vlast|pravosuđem]], a svi drugi javni poslovi pepušteni su [[grad]]ovima.

Glavni organ grofovijske vlasti je obično odbor [[komesar]]a (commissioners) ili supervizora, čiji članovi su izabrani ili iz grofovijskih distrikta ili na razini cijele grofovije. Odbor obično ima tri do pet članova, koji su izabrani na rok od četiri godine. Taj odbor može ubirati [[porez]]e i uzimati [[kredit]]e u ime grofovije, ali nesmije izdavati [[Obveznica|obveznice]] bez odobrenja biračke baze.
Osim članova odbora, stanovnici grofovije biraju i neke druge funkcionere, najčešće [[šerif]]a, blagajnika, računovođu, [[mrtvozornik]]a, revizora, školskog inspektora, [[inženjer]] i [[matičar]]a. Lokalni tužitelj, iako je u pravnom smislu državni službenik, često se bira iz grofovije. Neke druge službenike grofovijske uprave, kao što su [[komesar]]i za [[autoput]]eve, zdravlje i socijalu, češće imenuje 
grofovijski odbor, a puno rjeđe se biraju. Grofovijska uprava se uglavnom
financira iz lokalnih poreza na imovinu i od doprinosa vlastitih [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|država]], naknade i kazne predstavljaju tek manji dio njihovih prihoda. 
Povremeno grofovije da uvećaju svoj prihod, rasprodajom imovine svojih dužnika, ili uvode neke poreze koji se ne odnose na imovinu, ili 
osnivaju javna poduzeća za koje misle da bi im mogla donijeti prihod.

=== Ostale zemlje ===
Sistem podjela na grofovije, je uz izvjesne modifikacije primjenjen i u [[Irska|Irskoj]] i u većini zemalja koje su naselili [[Britanci]]. 
U [[Kanada|Kanadi]] međutim sistem podjela na grofovije, nikad nije postao univerzalan, a tamo gdje postoji grofovije su općenito 
mnogo manje nego one u Engleskoj.
[[Novi Zeland]] je od 1876. administrativno podjeljen na grofovije. U [[Australija|Australiji]] se administrativna jedinica u pravilu zove shire, 
ali ime county / grofovija se koristi za veće teritorijalne jedinice.

== Povezano ==
* [[County]]
* [[Grof]]
* [[Markgrof]]
* [[Marka (pogranična oblast)|Marka]]

== Reference ==


== Vanjske veze ==

* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/138338/coroner *Coroner'' na portalu Encyclopædia Britannica]