open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nubijske planine

**Nubijske planine** (arapski: جبال النوبة/*Jabal an-Nūbā*) ili **Nubijska brda** je planinski masiv na granici Sudana i Južnog Sudana.

## Geografija

Nubijske planine se prostire u dužinu od nekih 145 km a u širinu do 65 km. Prostiru se južno od grada El Obeida, po Vilajetu Južni Kordofan sve do granice Južnog Sudana.
Planine tog masiva prosječno su visoke 450 - 900 metara.

Nubijske planine imaju dugu kišnu sezonu, koja počinje od kraja maja i traje do kraja oktobra. U tom periodu ozeleni savana, a uspjeva i ratarstvo. To je jedan od najboljih sudanskih krajeva za stočarstvo zbog prostranih pašnjaka, ali kako u njemu ima i sjedilačkih ratara, to je i mjesto trajnih sukoba između ratara i nomadskih stočara.

Nubijske planine pokrivaju teren od oko 50 000 km², a procjenjuje se da u njima živi oko 1,5 milijuna stanovnika - uglavnom Nuba, sa značajnom manjinom Baggara (Arapa stočara). 
Kako se prostiru u geografskom centru zemlje - Nubijske planine, nisu u potpunosti niti u Sudanu a niti u Južnom Sudanu. Zbog tog su postale prva linija fronta u Drugom sudanskom građanskom ratu, pa su dvije dekade bile nepristupačne.

Sudanska vlada i južnosudanski borci potpisali su 2002. sporazum o Prekidu vatre u Nubijskim planinama, to je bio ključni korak koji je doveo do Mirovnog sporazuma u januaru 2005. I pored toga po Nubijskim planinama i dalje ima puno vojnika, i brojnih izbjeglica pa se ne preporuča putovanje u pojas 50 km od granice.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Nuba Mountains Homepage''  
* ''Nuba Mountains''  
* ''Karta masiva''
Bahr el Arab

**Bahr el Arab** (arapski: بحر العرب) je rijeka duga nekih 800 km na jugozapadu Sudana, pritoka rijeke Bar el Gazal.

## Hidrologija

Bahr el Arab se formira od nekoliko vadija koji izviru na južnim obroncima masiva Marra, nedaleko od granice sa Centralnoafričkom Republikom.
Od tamo teče prema jugoistoku preko Južnog Darfura do ušća u rijeku Bar el Gazal pritoku Nila.

Rijeka nije plovna a tokom ljeta za kišne sezone često plavi..

## Reference

## Vanjske veze

* ''Baḥr al-ʿArab, river Sudan''
Zapadni Kordofan

**Zapadni Kordofan** ( / *Gharb Kurdufān*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Zapadni Kordofan se prostire na jugu Sudana, na granici sa Južnim Sudanom.
Vilajet ima površinu od 111 373 km², na kojoj živi 1 764 800 stanovnika.

### Administrativna podjela

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je El Fula.
## Izvori

## Vanjske veze

* ''Sudan: West Kordofan State Administrative Map (January 2015)''
El Fula

**El Fula** (arapski:الفولة‎/*Al-Fūlah*) je grad od 26,020 stanovnika na jugu Sudana u Vilajetu Zapadni Kordofan. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Fula se prostire po visoravni na nadmorskoj visini od 519 metara, udaljena 291 km jugozapadno od El Obeida.

Sudansko Ministarstvo nafte i rudarstva najavilo je izgradnju plinske termoelektrane u Fuli koja treba proraditi 2016.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Karta Fule''
Magnetski monopol

U teorijskoj fizici, **magnetski monopol** je hipotetska čestica koja bi se laički dala opisati kao "magnet sa jednim polom", od kuda potječe i ime. Formalnije govoreći, magnetski monopol bi imao hipotetsko svojstvo slično električnom naboju, koje se naziva **magnetski [[naboj]]**, zbog kojeg bi magnetski tok kroz zatvorenu površinu oko čestice koja ga nosi bio različit od nule. 

## Maxwellove jednadžbe
Ako magnetski monopoli postoje tada bi se Maxwellove jednadžbe trebale poopćiti da ih uzimaju u obzir. Usporedba Maxwellovih jednadžbi bez magnetskih monopola i sa magnetskim monopolima je dana u sljedećoj tablici: 
:
Gdje je:
*\ \rho_e gustoća električnog naboja
*\ \rho_m gustoća magnetskog naboja
*\ \mathbf{J}_e gustoća električne struje
*\ \mathbf{J}_m gustoća magnetske struje

## Izvori
Linije polja

**Linije polja** ili **silnice** su zamišljene crte, sa strelicama ili bez njih, kojima se predočuju različita svojstva fizikalnih polja. Silnice se pružaju u smjeru djelovanja sila, a njihova gustoća opisuje jakost polja. Okomite su na ekvipotencijalne plohe. Silnice konkretnih električnih i magnetskih polja mogu se iscrtati s pomoću staklenoga praha ili željezne piljevine.

## Silnice električnoga polja

Silnice električnoga polja zamišljene su usmjerene crte koje izlaze iz pozitivnih električnih naboja, a završavaju u negativnim električnim nabojima te svojom gustoćom i oblikom prikazuju smjer i jakost električnoga polja u nekome dijelu prostora.

## Silnice magnetskoga polja

Silnice magnetskoga polja zamišljene su zatvorene krivulje (nemaju početak ili kraj) koje svojim oblikom i gustoćom prikazuju jakost magnetskoga polja u nekome dijelu prostora.

## Silnice gravitacijskoga polja

Silnice gravitacijskoga polja zamišljene su usmjerene crte koje dolaze iz beskonačnosti i uviru u masu te svojom gustoćom i oblikom prikazuju smjer i jakost gravitacijskoga polja u nekome dijelu prostora.

## Reference
Zakon očuvanja

U fizici, **zakon očuvanja** ili **zakon održanja** tvrdi da se određeno merljivo svojstvo izolovanog fizičkog sistema ne menja kako sistem vremenom evoluira. Tačni zakoni očuvanja uključuju očuvanje energije, očuvanje impulsa, očuvanje ugaonog momenta i očuvanje naelektrisanja. Postoje i mnogi približni zakoni očuvanja, koji se primenjuju na veličine, kao što je masa. Te količine su sačuvane u određenim klasama fizičkih procesa, ali ne u svim.

Zakon očuvanja obično se matematički izražava kao jednačina kontinuiteta, delimična diferencijalna jednačina koja daje vezu između količine veličine i „prenosa“ te veličine. U njemu se navodi da se količina sačuvane veličine u tački ili u zapremini može promeniti samo za količinu veličine koja ulazi ili izlazi iz zapremine.

Iz Noetherine teoreme, svaki zakon očuvanja povezan je sa simetrijom u fizici.
Centralni Darfur

**Centralni Darfur** ( / *Wasaṭ Dārfūr*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Centralni Darfur se prostire po Darfuru na jugozapadu Sudana, karakterizira ga vulkanski planinski masiv Marra.
Sa zapada graniči sa Čadom.

Vilajet Centralni Darfur je osnovan 2012. nakon otcepljenja Južnog Sudana.

Vilajet ima površinu od 34 000 km², na kojoj živi 751 400 stanovnika.

### Administrativna podjela

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je Zalingej.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Sudan: Central Darfur State''
Zalingej

**Zalingej** (arapski:زالنجي/*Zālingay*) je grad od 35,061 stanovnika na jugozapadu Sudana u Vilajetu Centralni Darfur. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Zalingej se prostire po obroncima Masiva Mara, duž obala Vadi Aribe, udaljen 291 km sjeverozapadno od Njale.

Zalingej je postao administrativni centar 2012. nakon otcepljenja Južnog Sudana, kad je osnovan Vilajet Centralni Darfur
.
   
Nakon Rata u Darfuru, na hiljade izbjeglica iz razorenih sela pohrlilo je u Zalingej. Zbog tog je Međunarodni odbor Crvenog križa, podigao nekoliko izbjegličkih logora, i smjestio svoj ured u tom gradu. Iz njega se dostavlja pomoć u hrani za oko 50 000 porodica.

Zalingej je vrlo siromašno naselje, do kog vodi jako loša cesta, zbog tog ima aerodrom (ICAO: HSZA).
## Reference

## Vanjske veze

* ''Sudan: Western Darfur - Zalingei town and surrounding camps''
Nubijska pustinja

**Nubijska pustinja** (arapski: صحراء النوبة / *As-ṣaḥrāʾ An-nūbīya*) prostire se na sjeveroistoku Sudana.

## Geografija
Od Libijske pustinje na zapadu razdvaja je dolina Nila. Na sjeveru joj je granica Egipat, sa istoka Crveno more, a sa juga ponovno rijeka Nil.

Za razliku od Libijske pustinje - Nubijska pustinja je stjenovita i krševita, iako i ona ima nekoliko dina. Prema Crvenom moru se blago uzdiže, sve do visokih planina Crvenomorskog gorja duž obale Crvenog mora (*Jabal Erba* 2217 m).

Geološki gledano Nubijska pustinja je zapravo vapnenačka visoravan, izbrazdana koritima brojnih vadija, koji presuše prije nego dođu do Nila.

U pustinji padne prosječno godišnje manje od 125 mm kiše.
   
Većina (rijetkih) stanovnika su Nubijci, a najveći urbani centar je Port Sudan na Crvenom moru.
## Reference

## Vanjske veze
* ''Nubian Desert, Sudan''
Vlak smrti

**Vlak smrti** ili **rolerkoster** () je popularan naziv za vlak koji ide po tračnicama koje su u zraku i tehnički je siguran. Nalazi se u zabavnim parkovima.

Prilikom sjedanja u vlak smrti stavi se zaštita, da posjetitelji ne bi ispali tijekom vožnje. Poznat je po tome što ima dionice kada se uspinje u vis i naglo spušta, pri čemu podiže adrenalin što mu osigurava popularnost. Od svih zabavnih sprava u zabavnom parku, vlak smrti jedna je od onih koje privlače najviše pozornosti.

## Povezano
* Zabavni park

## Vanjske veze
Noetherin teorem

U fizici, **Noetherin teorem** (ili **prva Neterina teorema**) objašnjava fundamentalnu vezu simetrije i zakonâ očuvanja. Teorema je nazvana po nemačkoj matematičarki Emi Neter.

Teorema glasi da svaka diferencijabilna simetrija delovanja fizičkog sistema ima odgovarajući zakon očuvanja. Teoremu je dokazala matematičarka Emmy Noether 1915. godine i objavila 1918., nakon što su posebni slučaj dokazali E. Cosserat i F. Cosserat 1909. godine.

Noetherin teorem koristi se u teorijskoj fizici i varijacijskom računu. Disipativni sistemi sa kontinuiranom simetrijom ne moraju imati odgovarajući zakon očuvanja.

## Izvori
Izolovani sistem

**Izolovani sistem** je termodinamički sistem čija granica ne dozvoljava razmenu ni energije, ni zapremine, ni količine supstance.

## Povezano

* Termodinamički sistemi
Nepovratni proces

**Nepovratni proces**, **neobrativi proces** ili **ireverzibilni proces** je proces u kojem se prilikom prelaska energije iz jednog oblika u drugi dio energije gubi u okolinu i entropija fizičkog sistema raste. Primjerice, takvi su svi procesi povezani s trenjem, neelastičnim promjenama oblika tijela (plastičnost), električnim otporom i drugo. Svi realni, prirodni procesi su nepovratni.

Termodinamički ireverzibilni proces (nepovratni proces) zbiva se kada termodinamički sistem od početnoga do konačnoga stanja brzo prolazi kroz više neravnotežnih stanja i ne može se odvijati u suprotnom smjeru.

## Reference
Povratni proces

**Povratni proces**, **obrativi proces** ili **reverzibilni proces** je proces u kojem se energija pretvara iz jednog oblika u drugi bez gubitaka i entropija fizikalnoga sustava ostaje nepromijenjena. Primjerice, takvi su svi procesi pretvaranja električne energije u magnetsku i obrnuto u strujnom krugu sa zavojnicom i kondenzatorom bez omskog električnog otpora, elastične promjene oblika fizikalnog tijela, infinitezimalno spore promjene tlaka i obujma (volumena) idealnog plina i drugo. 

Termodinamički se reverzibilni proces (povratni proces) zbiva kada termodinamički sustav od početnoga do konačnoga stanja sporo prolazi kroz više ravnotežnih stanja, a može se odvijati i u suprotnom smjeru. 

## Izvori
Hawkingovo zračenje

**Hawkingovo zračenje** je oblik zračenja crnog tijela koje pretpostavljeno dolazi iz crne rupe, zbog kvantnih fenomena u blizini horizonta događaja crne rupe. Zračenje je nazvano prema britanskom fizičaru Stephenu Hawkingu koji je još 1974. godine teoretski pretpostavljao postojanje ovakve vrste zračenja. Jacob Bekenstein je, uz Hawkinga, također pretpostavljao kako crne rupe imaju konačnu entropiju.

Hawking je započeo rad na teoriji nakon posjeta Moskvi 1973. gdje su mu sovjetski znanstvenici Jakov Zeldovič i Aleksej Starobinsky dokazali da bi, prema kvantnomehaničkom načelu neodređenosti, crne rupe sa kutnim zamahom trebale stvarati i emitirati čestice. Hawkingovo zračenje umanjuje masu i energiju crne rupe pa se pretpostavlja da je odgovorno i za isparavanje crnih rupa. Manje crne rupe emitiraju više Hawkingova zračenja od većih, pa bi trebale brže ispariti.

## Objašnjenje

### Kvantne fluktuacije
Heisenbergovo načelo neodređenosti predstavlja set nejednakosti među kojima nikad ne možemo s jednakom preciznošću izračunati vrijednost dvaju komplementarnih varijabli. Jedna takva nejednakost postoji između parova energija - vrijeme, gdje preciznije određenje jedne varijable vodi ka manje preciznom određenju druge varijable, prema jednadžbi \Delta E\cdot \Delta t\geq\frac{\hbar}{2}. To praktično znači da vakuum nije apsolutno prazan prostor bez čestica, jer uvijek mora postojati količina energije od barem  3.31\cdot10^{-34} J\cdot s Kako bi se to ostvarilo u apsolutnom vakuumu, događaju se kvantne fluktuacije.

Kako bi se održala nejednakost Heisenbergove neodređenosti, nasumično se iz energije vakuuma stvaraju virtualni, kvantno spregnuti parovi čestica - antičestica gdje antičestica ima obrnute karakteristike od čestice. Na primjer, elektron ima masu 9.109×10−31 kg, naboj od -1 e, spin 1/2 i paritet od +1. Njegova antičestica, pozitron ima masu -9.109×10−31 kg (i time negativnu ukupnu energiju, jer vrijedi E=mc2, naboj od +1 e, spin 1/2 i paritet od -1. Nakn stvaranja, parovi postoje jako kratko vrijeme, prije no što se njihovi naboji i mase privuku, i čestice se anihiliraju. Anihilacija uvijek završava izbojem velikih količina energije u svemir, čime je održan zakon očuvanja energije

### Crna rupa
Kad se kvantne fluktuacije dogode u blizini crne rupe (ali izvan horizonta događaja), crna rupa privlači česticu negativne energije, te čestica svojom negativnom masom i energijom "poništi" dio mase i energije crne rupe. Kad se to dogodi, vanjskom promatraču izgleda kao da je crna rupa izbacila česticu čiji je parnjak privukla. Zakon očuvanja energije ovdje i dalje vrijedi, jer je crna rupa usisavši antičesticu izgubila istu količinu energije koju je čestica preuzela iz svemira, i ne može ju vratiti jer više ne može doći do anihilacije.

## Izvori
Zapadni Darfur

**Zapadni Darfur** ( / *Gharb al-Dārfūr*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Zapadni Darfur se prostire po Darfuru na jugozapadu Sudana, na zapadu graniči sa Čadom.

Vilajet ima površinu od 23 000 km², na kojoj živi 1 024 500 stanovnika.

Nedavno nasilje u Zapadnom Darfuru natjeralo je sudanske izbjeglice da potraže sigurnost u susjednom Čadu. Od kraja jula 2020. najmanje 2.500 ljudi prešlo je međunarodnu granicu, dok su etnički nemiri pogodili oko 20.000 ljudi - od kojih su većina žene i djeca.
U napadima 25. jula za koje su okrivljeni nomadski stočari, ubijeno je 61, a najmanje 88 ranjeno.

### Administrativna podjela

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je Genejna

## Izvori

## Vanjske veze
* ''West Darfur Field Atlas''
Genejna

**Genejna** (arapski:الجنينة/*Al-Junaynah*) je grad od 134,264 stanovnika na jugozapadu Sudana u Vilajetu Zapadni Darfur. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Genejna leži udaljena 24 km istočno od granice sa Čadom i oko 350 km zapadno od Fašera sa kojim je povezana cestom. Grad se prostire na nadmorskoj visini od 853 metra u dolini jednog vadija.

Genejna je grad sa bolnicom, školama, aerodromom i univerzitetom.

Nakon Rata u Darfuru, na hiljade izbjeglica pohrlilo je u Genejnu.

Agencija Ujedinjenih nacija -OCHA (*United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs*) organizirala je smještaj za 16 000 izbjeglica u šest školskih zgrada u samom gradu. Na periferiji grada podigla je izbjeglički logor *Krinding*, za smještaj 17.220 ljudi.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Al-Junaynah, Sudan''
Nuba

**Nuba** je ime za brojne etničke grupe koje žive u Nubijskim planinama u Južnom Kordofanu u Sudanu.

Sudanska vlada je 2003. procjenila da Nuba ima oko 1.07 milijun. Sami Nube govore o brojci od 2,5 milijuna ljudi.

Nube ne treba brkati sa Nubijcima koji žive uz Nil na granici između Egipta i Sudana.

## Karakteristike

Porijeklo većine Nuba je nejasno, ali nema sumnje da su negroidni Afrikanci. U taj kraj stizali su milenijima iz različitih smjerova.
Danas postoji preko pedeset Nuba plemena, koja govore isto toliko različitih jezika. Nube su tradicionalno bili poljoprivrednici, ali danas rade u svim segmentima društva. Od početka 20. vijeka brojni radnici migranti formirali su velike zajednice Nuba u gradovima sjevernog Sudana, poput El Obeida, Kartuma i 
Port Sudana.

Nube žive po brdima (ili blizu njih) - ravnice uglavnom zauzimaju Baggare (Arapi). Nube govore nubijske jezike.
Među Nubama se može vidjeti različit stupanj islamizacije, ali većina njih koristi arapski kao Lingvu francu.

## Historija

Sve dok Egipatski kedivi uz britansku pomoć nisu okupirali Sudan tokom 19. vijeka, većina plemena Nuba živjela su relativno izolirano. Neposredni događaji koji su formirali njihovu historiju su kratka, ali izuzetno nasilna vladavina Mahdīja i njegovog nasljednika, i britanska kolonijalna vladavina.

Sudan je postao nezavisan 1956., a već od 1960-ih počinju trzavice između Nuba i niza sudanskih vlada
Od 1987. do 2001. Nubijske planine postale su front u Građanskom ratu između
vlade u Kartumu i Sudanske narodnooslobodilačke vojske.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Nuba Mountains Homepage''
Istočni Darfur

**Istočni Darfur** ( / *Sharq Dārfūr *) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Istočni Darfur se prostire po Darfuru na jugozapadu Sudana, sa juga graniči sa Južnim Sudanom.

Vilajet ima površinu od 55 000 km², na kojoj živi 1 587 200 stanovnika.

## Historija

Istočni Darfur je osnovan 2012. odvajanjem od dotadašnjeg Vilajeta Južni Darfur.

## Administracija

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je Ed Duajn

## Izvori

## Vanjske veze
* ''West Darfur Field Atlas''
Ed Duajn

**Ed Duajn** (arapski:الضعين/*Aḍ-Ḍu'ayn*) je grad od 137,103 stanovnika na jugozapadu Sudana u Vilajetu Istočni Darfur. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Ed Duajn leži udaljen oko 161 km jugoistočno od Njalea sa kojom je povezan cestom i željezničkom prugom. Grad se prostire na polupustinjskoj visoravni na nadmorskoj visini od 1,476 metra.

Ed Duajn je grad sa bolnicom, školama, aerodromom (IATA: ADV) i univerzitetom koji je osnovan 2016]] i danas ima sa 6 fakultet]]a.
 
## Historija
Nakon Rata u Darfuru, na hiljade izbjeglica smestilo se u grad.
Ed Duajn je postao administrativni centar vlastitog vilajeta 2012. nakon odcjepljenja Južnog Sudana.

## Reference

## Vanjske veze
* ''Ed Daein Town, Southern Darfur'' (Karta grada)
Senar (vilajet)

**Senar** ( / *Sannār*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Senar se prostire na jugoistoku Sudana, jednim malim dijelom na istoku graniči sa Etiopijom a sa još manjim na zapadu sa Južnim Sudanom.

Vilajet ima površinu od 37 844 km², na kojoj živi 1 918 700 stanovnika.

Za Senar je najvažniji Plavi Nil, duž kog živi većina stanovnika i koji je najvažniji za privredu tog agrarnog vilajeta.

## Administracija

Administrativni centar vilajeta je Sindža, iako nije i najveći grad već je to Sennar.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Sennar / sub-divisions''
Sindža

**Sindža** (arapski: سنجة‎/*Sinjah*) je grad od 56,058 stanovnika na jugoistoku Sudana u Vilajetu Senar. Ona je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija
Sindža se prostire na lijevoj obali Plavog Nila udaljena sedamdesetak km jugoistočno od Sennara (370 od Kartuma) sa kojoma je povezana cestom.

## Historija
Sindža je postala administrativni centar tek 1994., datad je to bio puno veći Sennar.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Sudan, Sinja''
Senarski sultanat

**Senarski sultanat** zvan i **Fundžiski sultanat** ili **Fundžistan** (arapski:السلطنة الزرقاء/*al-Sulṭanah al-Zarqā*) bio je monarhija koja se prostirala na dijelovima današnjeg Sudana, Etiopije i Eritreje.

Sultanat je egzistirao od 1504. do 1821. kao vazal Osmanskog Carstva.

## Historija

Sultanat je osnovao Amara Dunka iz plemena Fundži, koji je 1504.-05. osnovao Sennar kao prijestolnicu.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Sennar Sultanate''
Prav ugao

U geometriji i trigonometriji, **prav ugao** je ugao od tačno 90 stepeni (ili π/2 radijana), što odgovara četvrtini kruga. Može se definisati tako da takva dva ugla čine polovinu kruga, odnosno 180 stepeni. Dva prava kuta čine ispruženi kut. Četiri prava kuta čine puni kut.

Blisko povezani geometrijski koncepti su perpendikularne linije (koje obrazuju prav ugao u njihovoj tački preseka) i ortogonalnost (koja je svojstvo formiranja pravih uglova).

Prisustvo pravog ugla u trouglu je faktor koji definiše pravougli trougao čineći prav ugao osnovom trigonometrije.

## U elementarnoj geometriji
Pravougaonik ima četiri prava ugla, kao i kvadrat koji pored toga ima četiri stranice jednake dužine.

Pitagorina teorema iskazuje kako odrediti dužinu hipotenuze kada je trougao pravougli trougao.

## Euklid
Pravi uglovi su fundamentalni u Euklidovim elementima. Oni su definisani u Knjizi 1, definicija 10, koja takođe definiše perpendikularne linije. Definicija 10 ne koristi numerička merenja stepena, već se dotiče onoga što prav ugao jeste, dve prave linije koje se seku da bi formirale dva jednaka i dva susedna ugla. Prave linije koje formiraju prave uglove zovu se perpendikularne linije. Euklid koristi prave uglove u definicijama 11 i 12 kako bi definisao oštre uglove (manji od pravih) i tupe uglove (veći od pravih). Dva ugla su komplementarna ako njihov zbir čini prav ugao.

## Pravilo 3-4-5
Kroz istoriju, stolari i zidari znali su brz način kako odrediti da li je ugao prav. Metod se zasnivao na najpopularnijoj Pitagorinoj trojci (3, 4, 5) i „Pravilu 3-4-5”. Kada se iz pravog ugla povuče duž duga tri jedinice dužine, a duž druge strane duž duga četiri jedinice dužine, stvoriće se hipotenuza (duga linija nasuprot pravog ugla koja povezuje kraj mernih dužina). Ovo merenje se može izvršiti brzo i bez tehničkih instrumenata. Geometrijski zakon iza merenja je Pitagorina teorema („Kvadrat nad hipotenuzom pravouglog trougla jednak je zbiru kvadrata nad katetama”).

## Talesova teorema

Talesova teorema kaže da ako su *B*, *P* i *P' * točke na kružnici, a dužina između točaka *B* i *P*' promjer kruga, onda je kut ∠*BPP' * pravi (od 90°).

## Reference

## Literatura
* 
* 
* 

## Vanjske veze
Sjeverni Vilajet

**Sjeverni Vilajet** ( / *Ash-Shamālīyah*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Vilajet Sjeverni Vilajet se prostire na sjeveroistoku Sudana, po Nubiji i planinskom masivu Uvajnat.

Vilajet ima površinu od 348 765 km², na kojoj živi 936 300 stanovnika.

### Administrativno uređenje

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je Dongola.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Sudan: Khartoum State - Administrative Map September 2012'' 
* ''Službene stranice''
Dongola

**Dongola** (arapski: دنقلا‎/*Dunqulā*) je grad od 56,167 stanovnika na sjeveru Sudana u Sjevernom vilajetu. Ona je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Dongola se prostire na zapadnoj obali Plavog Nila udaljena 448 km sjeverozapadno od Kartuma.
Stara Dongola  koja je od 4. vijeka bila prijestolnica kršćanske Makurije, leži 127 km uzvodno.

## Historija

Današnja Dongola osnovana je početkom 19. vijeka od nubijskih Mameluka koji su bježali od progana osmanskog valije Egipta Muhamed Alija.

Njegov sin Ibrahim paša zauzeo je Nubiju i prisilio stanovnike Stare Dongole da se presele u novu Dongolu koju je pretvorio u vojni logor.

Današnja Dongola je centar agrarne okolice koja proizvodi pamuk, pšenicu, ječam, šećernu trsku i povrće.
Grad je magistralnom cestom povezan sa Vadi Halfom i Naserovim jezerom a ima mali aerodrom.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Dongola, Sudan''
Sjeverni Kartum

**Sjeverni Kartum** (arapski: الخرطوم بحري/ *Al-Kharṭūm Baḥrī*) kog njegovi stanovnici zovu **Bari** je grad od 1,012,211 stanovnika u centru Sudana u Vilajetu Kartum.

Sjeverni Kartum je zapravo samo predgrađe glavnog grada Kartuma, pa ako se pribroje Kartum i Omdurman onda je to jedna konurbacija od 7,993,900 stanovnika.

## Geografija

Sjeverni Kartum leži na sjevernoj obali Plavog Nila i duž istočne obale Nila nedaleko od ušća Bijelog u Plavi Nil. Mostovima je povezan sa Kartumom na jugu i Omdurmanom na zapadu.

## Historija

Sjeverni Kartum je nastao kao kao industrijsko predgrađe Kartuma, i to vrlo stihihijski još 1973. imao je samo 150,989 stanovnika, da bi se u samo jednu dekadu njihov broj povećao više od dvaput na 340,857.

Danas je najveći industrijski centar u zemlji i velika luka.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Khartoum North''
Homefront (Star Trek: Deep Space Nine)

***Homefront*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Deep Space Nine]]*, premijerno prikazana 1. januara 1996. godine. Radnja prikazuje kako Zvjezdana flota nakon atentata koji su izveli Metamorfi poziva Siska na Zemlju da pomogne u borbi protiv tog opasnog neprijatelja te kako Sisko po dolasku promatra kako se na Zemlji širi paranoja, a njegovi kolege inzistiraju da se uvede izvanredno stanje. *Homefront* je imao svoj neposredni nastavak u epizodi *[[Paradise Lost (Star Trek: Voyager)|Paradise Lost]]*.

## Vanjske veze
*
Brock Peters

**Brock Peters** (rođen kao **George Fisher**; 2. jul 1927 – 23. august 2005) bio je američki glumac i pjevač, poznat po ulozi Toma Robinsona u filmu *[[To Kill a Mockingbird (film)|To Kill a Mockingbird]]* te po nastupima u filmovima i TV-serijama iz franšize *[[Star Trek]]*.

## Izvori

## Vanjske veze

* 
* 
* 

*
Robert Foxworth

**Robert Heath Foxworth** (1. novembar 1941 -) je američki glumac, najpoznatiji po televizijskim ulogama.

## Reference

## Vanjske veze
* 
* 
*
Paradise Lost (Star Trek: Deep Space Nine)

***Paradise Lost*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Deep Space Nine]]*, premijerno prikazana 8. januara 1996. godine. Radnja predstavlja neposredni nastavak prethodne epizode *[[Homefront (Star Trek: Deep Space Nine)|Homefront]]* i prikazuje kako Benjamin Sisko, imenovan za šefa sigurnosti na Zemlji, počinje sumnjati u službenu verziju da iza zastrašujućih incidenata zbog kojih je proglašeno izvanredno stanje stoje Metamorfi i Dominion.

## Reference

## Vanjske veze
*
Gezira (vilajet)

**Gezira** ( / *Al-Jazīrah*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Gezira se prostire na istoku Sudana, uz obale Plavog Nila žile kucavice toga kraja.

Vilajet ima površinu od 23 373 km², na kojoj živi 5 096 900 stanovnika.

Vilajet Gezira se smatra najbogatijim u zemlji, jer ima najveće površine navodnjavanih oranica u Africi i na Bliskom Istoku (preko milion hektara), zahvaljujući *Projektu Gezira* (izgradnja brane i akomulacije Sennar). U vilajetu se nalazi i najveća industrijska zona - Giad.

## Administracija

Administrativni centar vilajeta je Vad Madani.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Gazira State''
Vad Madani

**Vad Madani** (arapski:ود مدني/*Wad Madanī*) je grad od 289,482 stanovnika na istoku Sudana u Vilajetu Gezira. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija
Vad Madani leži na lijevoj (zapadnoj) obali Plavog Nila udaljen 136 km jugoistočno od Kartuma sa kojim je povezan cestom i željezničkom prugom. 
Vad Madani je centar sudanskog pamuka, u okolici leže velike plantaže.

## Historija

Vad Madani je osnovan 1489. kad je Muhamed Amin Medani, potomak imama Alija, na tom mjestu podigao medresu. Uz nju je izraslo selo zanatlija, koji su pravili čamce, obuću, štavili kožu i radili slične stvari.

Pravi razvoj započeo je nakon što je Ibrahim-paša sin egipatskog valije Muhameda Alije - 1821. zauzeo Sudan i pretvorio Vad Madani u vojni logor za napad na Sennar. Madani je 1900. postao administrativni centar tadašnje mudirije (provincije) Plavi Nil, tad su podignute škole, bolnice i duge javne ustanove, a do grada je stigla i željeznica.

Velik impuls razvoju grada bio je Projekt Gezira 1825. (izgradnja brane i akomulacije Sennar). koji je omogućio navodnjavanje velikih plantaža pamuka.

Današnji Vad Medani je grad u kom djeluju i neka ministarstva i agencije centralne vlade (Ministarstvo navodnjavanja, Agronomski Institut). On je od 1975. i univerzitetski grad.

Pored tog Vad Medani je industrijski grad - Industrijska zona Maringan.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Vad Madani (službene stranice'' 
* ''Wad Madani (Encyclopaedia Britannica)''
Plavi Nil (vilajet)

**Plavi Nil** ( / *An-Nīl al-Azraq *) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Vilajet Plavi Nil se prostire na jugoistoku Sudana, u slivu Plavog Nila i njegovih pritoka. Sa sjevera graniči sa Vilajetom Senar sa zapad i juga sa Južnim Sudanom i sa istoka i juga sa Etiopijom.

Vilajet ima površinu od 45844 km², na kojoj živi 1 108 400 stanovnika.

### Administrativno uređenje

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je Ed Damazin.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Sudan: Blue Nile State - Administrative Map September 2012''
Ed Damazin

**Ed Damazin** (arapski:الدمازين/*Ad-Damazīn*) je grad od 136,788 stanovnika na jugoistoku Sudana u Vilajetu Plavi Nil. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Ed Damazin leži na lijevoj (zapadnoj) obali Plavog Nila i duž akumulacionog jezera Roseires.
Brana sa hidroelektranom podignuta je 1966. prvenstveno zbog velikog akumulacionog jezera, koje je trebalo omogućiti navodnjavanje velikih površina nizvodno od grada.

Damazin je od Sennara udaljen 236 km jugoistočno, a od Kartuma petstotinjak km. Sa tim gradovima je danas povezan cestom, a nekada je bio iželjeznicom.
## Historija

Ed Damazin je izrastao za britanske kolonijalne uprave, kao posljednja željeznička stanica na pruzi do Kartuma, kojom se transportirala roba za izvoz iz Etiopije. Ona je, od kad su zategnuti odnosi sa Etiopijom, već dekadama izvan funkcije.

Danas je Damazin  grad prehrambene industrije (mlinovi, šećerana i uljare). 
Grad je od 1995. sjedište *[[Univeritet]]a Plavi Nil* 
## Reference

## Vanjske veze
* ''Al-Damazin''
Prototype (Star Trek: Voyager)

***Prototype*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Voyager]]*, premijerno prikazana 15. januara 1996. godine. Radnja prikazuje kako *[[USS Voyager (Star Trek)|Voyager]]* pronalazi artefakt za koga se ispostavi da je oštećeni robot tajanstvene rase, a koga B'Elanna Torres uspije popraviti i nakon toga stupiti u kontakt sa ostalim robotima, ne znajući da će *Voyager* upetljati u ozbiljne etičke dileme i ugroziti mu sigurnost.

## Reference

## Vanjske veze
*
Vadi Halfa

**Vadi Halfa** (arapski: وادي حلفا) je grad od 15,725 stanovnika na krajnjem sjeveru Sudana u Vilajetu Sjever.
Ona je jedno od najvrućijih mjesta na svijetu u kom je izmjereno - 53 °C.

## Geografija

*Vadi Halfa* se prostire duž lijeve zapadne obale Nila, udaljena desetak km južnije od nekadašnjeg Drugog katarakta, nedaleko od egipatske granice.

Vadi Halfa je bila u fokusu arheologa Sedamdesetih godina prošlog vijeka, koji su se trudili da spase egipatske spomenike od potapanja u Naserovom jezeru, nakon izgradnje Asuanske brane.
Tu sudbinu doživio je grad, jer su i njegovi stanovnici morali preseliti na novu lokaciju u Novu Halfu, nešto jugoistočnije od stare.

Nova Halfa je pogranični grad, posljednja željeznička stanica i posljednja luka, dokle mogu ploviti sudanski brodovi, trgovački centar poljoprivredne okolice.

## Historija
Stara Vadi Halfa bio je važan grad u antičkoj Nubije, o tome svjedoče brojni  spomenici u njegovoj okolici. Među najvažnijim bila je utvrda Buhen - egipatska kolonija iz perioda Srednjeg kraljevstva koja se uspjela održati sve do rimskih vremena.

## Reference
 
## Vanjske veze

* ''Wadi-Halfa''
Slaganje brzina

**Slaganje brzina** se u relativističkoj fizici vrši na drugačiji način nego u klasičnoj. Formula za slaganje brzina u klasičnoj mehanici je v_r = v+u .

## Relativistička teorija

Na primer, kada dva voza se kreću jednakim brzinama od 100 km/h jedan prema drugome relativna brzina je 200 km/h. Ako bi se ta dva voza kretala brzinom približno jednakom *c*, njihova relativna brzina nije 2c, kako govori klasična mehanika, već približno *c*, jer je brzina svetlosti ista za posmatrače iz svih inercijalnih referentnih sistema, prema Ajnštajnovom postulatu. Naravno, brzina pomenuta u formulaciji postulata ne mora biti brzina same svetlosti, već brzina tela koje se kreće brzinom približnoj brzini svetlosti. Nesuglasica sa praktičnim primerom objašnjava se zakonom slaganja brzina izmenjenim u odnosu na klasični, koji je samo granični slučaj relativističkog, i važi za brzine mnogo manje od brzine svetlosti, poput onih iz prvog primera. Naime, relativna brzina u prvom slučaju nije egzaktno 200 km/h, već odstupa za jako malu vrednost, koja se praktično ne može izmeriti. 

## Formula

Za razliku od jednostavne aditivne metode v_r = v+u , koja sledi iz Galilejevih transformacija, iz Lorencovih transformacija se dobija nešto složeniji zakon sabiranja brzina:

: v_r = {v+u \over 1+(vu/c^2)} . 

Može se primetiti da kada je v ili u jedanako c onda je i v_r=c,što je u skladu sa Ajnštajnovim postulatom. S druge strane za v,u  ovaj zakon postaje aposkrimativno ekvivalentan onom dobijenom iz Galilejevih transformacija.

U vektorskom obliku se relativistički zakon slaganja brzina se zapisuje na sledeći način:

:\,
\vec v_r = { \vec v + {\vec u}_ + \sqrt{1- v^2}\, {\vec u}_{\perp} \over 1 + \vec v  \cdot \vec u }
Alliances (Star Trek: Voyager)

***Alliances*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Voyager]]*, premijerno prikazana 22. januara 1996. godine. Radnja prikazuje kako kapetanica Janeway, uvjerena kako je *[[USS Voyager (Star Trek)|Voyager]]* iscrpljen stalnim kazonskim napadima, odlučuje započeti pregovore o mogućem savezništvu sa jednom ili više kazonskih frakcija.

## Reference

## Vanjske veze
*
Crossfire (Star Trek: Deep Space Nine)

***Crossfire*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Deep Space Nine]]*, premijerno prikazana 29. januara 1996. godine. Radnja prikazuje kako Odo ima mora štititi bajoranskog premijera Shakaara prilikom njegove posjete DS9, ali i kako taj zadatak kompliciraju njegovi osjećaji prema majoru Kiri, koja, pak, ne krije da prema svom starom ratnom drugu Shakaaru osjeća više od prijateljstva.

## Reference

## Vanjske veze
*
Meld (Star Trek: Voyager)

***Meld*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Voyager]]*, premijerno prikazana 5. februara 1996. godine. Radnja prikazuje kako član posade *[[USS Voyager (Star Trek)|Voyagera]]* bude ubijen od strane svoga betazoidskog Lona Sudera, za koga se ispostavi da je homicidalni psihopat, te kako Tuvok, u nastojanju da shvati taj čin sa ubicom inicira vulkansko spajanje umova, ne znajući da će i sam preuzeti homicidalne porive.

## Reference

## Vanjske veze
*
Prostor Minkowskog

**Prostor Minkowskog** (ili **prostorvreme Minkovskog**) je kombinacija trodimenzionalnog euklidskog prostora i vremena u četverodimenzionalnu mnogostrukost, gde je prostorvremenski interval između dva događaja neovisan o inercijskom referentnom okviru u kojem su zabilježeni.

Herman Minkovski je objavio svoj matematički model četvorodimenzionalnog prostorno-vremenskog kontinuuma 1908. godine. Iako ga je Minkowski u početku razvio za Maxwellove jednadžbe elektromagnetizma, pokazalo se da matematička struktura prostor-vremena podrazumijeva postulate posebne relativnosti. Prostor Minkovskog je usko povezan sa Ajnštajnovom teorijom posebne relativnosti i najčešća je matematička struktura na kojoj se ona formulira.

Prostorno-vremenski kontinuum Minkovskog spaja prostor i vreme u neraskidivu celinu i služi boljem geometrijskom opisivanju četvorodimenzionalnog sveta.

## Formule

Tri koordinate geometrije Minkovskog su prostorne, a četvrta predstavlja vreme koje uključuje brzinu svetlosti kao svoj množilac, kako bi sve četiri koordinatne ose ovog kontiuuma primile istu dimenziju. Matematički se mogu uspostaviti sledeće relacije:

:  s^2 = c^2 \Delta t^2_{} - \Delta x^2 - \Delta y^2 - \Delta z^2 = \eta_{ab} \Delta x^a \Delta x^b,
:  \left\{x^0,x^1,x^2,x^3\right\}=\left\{ct,x,y,z\right\}, 

:  
\eta_{ab}=\mathrm{diag}\left\{1,-1,-1,-1\right\}.

## Linija sveta

Grafik kretanja čestice u prostorno-vremenskom kontinuumu naziva se svetska linija. Svetske linije, koje odgovaraju brzini svetlosti, određuju konačni konačni konusni oblik. Događaji koji odgovaraju tačkama smeštenim u unutrašnjosti konusa iznad x-ose formiraju apsolutnu budućnost, oni ispod x-ose, a u unutrašnjosti konusa apsolutnu prošlost, dok oni van konusa apsolutnu sadašnjost.

## Literatura
*
*

## Izvori

## Povezano
* Prostorvreme
Gedaref (vilajet)

**Gedaref** ( / *Al-Qaḍārif*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Gedaref se prostire na istoku Sudana, uz Etiopsku granicu.

Vilajet ima površinu od 75 263 km², na kojoj živi 2 208 400 stanovnika.

## Administracija

Administrativni centar vilajeta je Gedaref.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Gedaref State - Administrative Map 27 September 2011''
Gedaref

**Gedaref** (arapski:القضارف/*Al-Qaḍārif*) je grad od 269,395 stanovnika na jugoistoku Sudana u Vilajetu Gedaref. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

Stanovnici su većinom Arapi, ali ima i Nubijaca i autohtonih Bedža. 
## Geografija

Gedaref leži na putu iz Kartuma za Etiopiju, udaljen od glavnog grada 400 km jugoistočno, od Kasale je udaljen 200&nbsp;km jugozapadno.

Planine okružuju Gedaref sa tri strane, a grad se prostire u širokoj ravnici na nadmorskoj visini od nekih 600 metara. Taj dio Sudana oplakuju sezonske kiše. Kišni period traje 3 do 4 mjeseca, tako da prosječno padne od 700-900 mmi.
Gedaref je poznat po proizvodnji sezama, ali najviše se proizvodi sirak.

Velike površine navodnjavanih oranica realizirane Projektom Gaš, nalaze se sjeveroistočno od grada.
## Historija

Gedaref je izrastao početkom 19. vijeka od izbjeglica koji su bježali iz Kartuma od egipatsko.osmanskog režima.
## Privreda i obrazovanje
Gedaref je prije svega trgovački centar poljoprivrednog kraja, ali i grad tekstilne industrije i jedne tvornice sapuna.

Grad od 1994. ima i univerzitet, koji danas ima 6 fakulteta.

## Pobratimski gradovi
*  Eindhoven, Nizozemska
*  Konya, Turska
## Reference

## Vanjske veze
* ''Gedaref''
Fondation Louis-Vuitton

**Fondation Louis-Vuitton**, započet 2006. godine, muzej je umetnosti i kulturni centar koji sponzorira grupa LVMH i njene podružnice. Vodi se kao pravno odvojena, neprofitna organizacija kao dio LVMH-ove promocije umjetnosti i kulture.

Muzej umjetnosti otvoren je u oktobru 2014. Zgradu je dizajnirao arhitekta Frank Gehry, a smještena je u blizini *Jardin d'Acclimatation* u Bolog de Boulogne u 16. arondijskom okrugu Pariza.
Više od 1 400 000 ljudi posjetilo je *Fondation Louis-Vuitton* u 2017. godini.

## Galerija eksponata
 
Slika:Fondation Louis Vuitton 001.jpg|
Slika:La Defense from Foundation Louis Vuitton, Paris 21 October 2015.jpg|
Slika:Fondation Louis Vuitton 5.jpg|


## Reference

## Vanjske veze

* Službena internet prezentacija muzeja
Threshold (Star Trek: Voyager)

***Threshold*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Voyager]]*, premijerno prikazana 1996. godine. Radnja prikazuje kako Tom Paris pilotira šatlom kojem je ugrađen eksperimentalni warp pogon koji bi trebao razbiti Warp 10 barijeru i omogućiti *[[USS Voyager (Star Trek)|Voyageru]]* brzi povratak u Alfra kvadrant te kako taj eksperiment, iako naoko uspješan, kod njega izaziva potencijalno smrtonosne genetske mutacije.

Epizoda je 1996. godine osvojila Emmy za najbolju šminku u TV-seriji. Sa druge strane, fanovi su bili izuzetno nezadovoljni kvalitetom epizode, te se općenito smatra jednom od najgorih u seriji kao i cijeloj *[[Star Trek]]* franšizi. To je kasnije priznao i njen scenarist Brannon Braga.

## Izvori

## Vanjske veze
* 

* "Threshold" reviewed in The Agony Booth
Return to Grace

***Return to Grace*** () je epizoda američke science fiction TV-serije *[[Star Trek: Deep Space Nine]]*, premijerno prikazana 5. februara 1996. godine. Radnja prikazuje kako major Kira odlazi na obavještajnu konferenciju sa Cardassijancima u teretnom brodu kojim zapovijeda sada osramoćeni i degradirani Gul Dukat, te kako tom prilikom postanu svjedoci klingonskog prepada koji Dukat odluči zaustaviti u nastojanju da herojskim činom vrati svoj nekadašnji položaj u cardassijanskoj vojsci i vladi.

## Reference

## Vanjske veze
*
Lokvica (Brod Moravice)

**Lokvica** je naselje u Hrvatskoj u općini Brod Moravice. Nalazi se u Primorsko-goranskoj županiji.

## Geografija
Sjeverozapadno su Pauci, Šepci Podstenski, Zahrt i Čučak, sjeverno su Moravička Sela, sjeveroistočno su Delači, Maklen i Gornji Kuti, istočno su Brod Moravice, jugoistočno je Donja Dobra, jugozapadno je Gornja Dobra.

## Stanovništvo

## Izvori

### Mrežna sjedišta
John Archibald Wheeler

**Džon Arčibald Viler** (; Džeksonvil, 9. jul 1911 — Hajtstaun, 13. april 2008) bio je američki teorijski fizičar i saradnik Alberta Ajnštajna i Nilsa Bora, najvećih teorijskih fizičara 20. veka. Viler je prvi skovao termin „crna rupa”.

## Karijera
Rođen je u Džeksonvilu, Florida. Doktorirao je 1933. na teoriji o apsorpciji i disperziji helijuma. Nakon doktorata odlazi u Kopenhagen kod Nilsa Bora.

Bio je profesor fizike na Univerzitetu Prinston do 1938. do 1976. Godine 1976. prelazi na Univerzitet Ostin u Teksasu gde je bio direktor Centra za teorijsku fiziku. Pod njegovim mentorstvom doktorirali su Ričard Fajnman, Kip Torn i Hju Everet.

Godine 1937. predstavio je S-matricu koja je postala nezamenljiv alat u fizici čestica. Bio je, zajedno sa Borom i Fermijem, jedan od pionira u teoriji nuklearne fisije. Kada je Bor došao u Ameriku, saradnja Vilera i njega se nastavila 1939. godine kada su radili na modelu tečnih kapi.

„Možete pričati o ljudima kao što su Buda, Isus, Mojsije, Konfučije, ali stvari koje su me ubedile da ti ljudi postoje su razgovori sa Borom”, rekao je jedne prilike Džon Viler.

Tokom Drugog svetskog rata radio je na razvijanju atomske bombe u „Projektu Menhetn”. Posle rata radio je na razvijanju hidrogenske bombe.

Godine 1957. ponovo se vraća na Prinston i radi na polju opšte teorije relativnosti. Rezultat toga su „crvotočine”, hipotetički tuneli u prostor-vremenu. Njegov rad na teoriji opšte relativnosti rezultovao je teorijom gravitacionog kolapsa. Godine 1967, za vreme govora na Nasinom Godardovom institutu za svemirske studije, prvi je upotrebio termin „crna rupa”. Jedan je i od pionira teorije kvantne gravitacije.

Viler je zaslužan za razviće teorije opšte relativnosti. Zajedno sa Denisom Šamom (Kembridž) i Zeldovičem (Moskva) uveo je opštu relativnost na univerzitete.

Dobio je Volf nagradu za fiziku 1997. godine.

Umro je 13. aprila 2008. godine.

## Bibliografija
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjske veze

* Viva fizika članak o Vileru
* Njujork tajms povodom Vilerove smrti
* Poslednji superjunak fizike 20. veka
Bijeli Nil (vilajet)

**Bijeli Nil** ( / *An-Nīl al-Abyaḍ*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Vilajet Bijeli Nil se prostire na jugu Sudana, u slivu Bijelog Nila.

Sa sjevera graniči sa Vilajetom Kartum, sa zapada graniči sa vilajetima Sjeverni i Južni Kordofan, sa 
istoka sa Gezirom i Senarom i sa juga sa Južnim Sudanom.

Vilajet ima površinu od 30 411 km², na kojoj živi 2 493 900 stanovnika.

### Administrativno uređenje i historija

Administrativni centar vilajeta je Rabak, a najveći grad je Kosti.

Vilajet Bijeli Nil je osnovan 1974. odvajanjem od dotadašnjeg Vilajeta Plavi Nil, u to vrijeme administrativni centar bio je Ed Dueim. On je od 1994 premješten u Rabak.
## Izvori

## Vanjske veze
* ''Sudan: White Nile State - Administrative Map September 2012''
Ed Dueim

**Ed Dueim** (arapski: الدويم/ Ad-Duwaym) je grad od 73,622 stanovnika u centru Sudana u Vilajetu Bijeli Nil. Sve do 1994 bio je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija
Ed Dueim leži na zapadnoj obali Bijelog Nila, udaljen 140 km sjeveroistočno od Vad Madanija, i oko 100&nbsp;km južno od Kostija.

Ed Dueim je trgovački centar poljoprivrednog kraja, i grad prehrambene industrije (mlinovi, uljare, tvornica sapuna).

## Reference

## Vanjske veze

* ''Al-Duwaym''
Rabak

**Rabak** (arapski:ربك) je grad od 123,890 stanovnika na jugoistoku Sudana u Vilajetu Bijeli Nil. On je i administrativni centar tog Vilajeta.

## Geografija

Rabak leži na istočnoj obali Bijelog Nila, udaljen 275 km jugoistočno od Kartuma.
Na suprotnoj zapadnoj obali Bijelog Nila, leži veći i stariji grad Kosti (9 km) sa kojim je povezan mostom.

Dvadesetak km južno od centra grada leže velike dobro navodnjavane plantaže šećerne trske koje zauzimaju 40 468 hektara plodnih aluvijalnih oranica.
Tu se nalazi jedna je od najvećih šećerana na svijetu  Kenana, osnovana 1957., koja proizvodi 300 000 miliona tona godišnje.

Druga nešto manja šećerana Asalaj, kapaciteta 110 000 tona, proradila je 1980. Nalazi se 5 km sjeverno od grada, usred plantaža koje zauzimaju površinu od 
13 923 hektara.

Pored šećera u Rabaku se proizvodi i cement u tvornici osnovanoj 1956.

U gradu djeluje Tehnološki fakultet koji je dio Univerziteta *Imam Mahdi* iz Kostija.
## Historija
Rabak je novi moderni grad, koji je postao administrativni centar 1994.

## Reference

## Vanjske veze

* ''Sudan, Rabak''
Kosti (grad)

**Kosti** (arapski: كوستي/ Kūstī) je grad od 213,080 stanovnika na jugu Sudana u Vilajetu Bijeli Nil.

## Geografija

Kosti leži na zapadnoj obali Bijelog Nila, udaljen 105 km južno od Ed Dueima.
Na suprotnoj istočnoj obali, leži administrativni centar Vilajeta Rabak (9 km) sa kojim je povezan cestovnim i željezničkim mostom.

Kosti je važno cestovno raskršće i luka, povezan željezničkom prugom sa El Obeidom. 
## Historija

Kosti je nastao krajem 19. vijeka, nakon poraza Mahdija, u vrijeme anglo - egipatskog 
kondominijuma Sudan, kad se tu naselio grčki trgovac Konstantinos *Kostas* Murikis. Uz njegov dućan izrastao je današnji grad.

Trgovci iz Kostija spuštali su se rijekom na jug, sve do Malakala i Džube. 
Sjeverno od Kostija nalazi se otok Aba na kom je Mahdi počeo propovijedati i širiti svoj politički utjecaj.

## Privreda i obrazovanje
Kosti je trgovački centar poljoprivrednog kraja, i grad lake industrije.

Na periferiji grada nalazi se najveća sudanska termoelektrana - Um Dabakir, snage 500 MW.

Kosti od 1994. ima državni univerzitet *Imam Mahdi* sa 6 fakulteta. 
Od 2017. ima i privatni *[[Univerzitet]] Bijeli Nil*, koji je izrastao iz koledža osnovanog 1999. 
## Reference

## Vanjske veze

* ''Kūstī''
Toplotna ravnoteža

**Toplotna ravnoteža** je toplinsko stanje sustava ili odnos stanja dvaju ili više sustava.
Sustav je u toplinskoj ravnoteži ako sve njegove sastavnice imaju istu temperaturu, a dva su sustava u toplinskoj ravnoteži, ako su im temperature jednake.
Sustavi spontano uspostavljaju toplinsku ravnotežu. Vrijeme postizanja toplinske ravnoteže, vrijeme relaksacije, ovisi o toplinskim otporima sustava.

## Izvori
Kalibracija

**Umjeravanje**, **kalibriranje** ili **baždarenje** je skup postupaka kojima se u određenim uvjetima uspostavlja odnos između vrijednosti mjernih veličina koje pokazuje neko mjerilo, neka tvarna mjera, neka usporedbena tvar ili neki mjerni sustav i odgovarajućih vrijednosti ostvarenih pramjerama. 

## Pramjera

**Pramjera** ili **etalon** (franc. *étalon* < franački *stalo*: uzorak) je mjera, mjerilo, usporedbena tvar ili mjerni sustav koji su dogovorom, normom ili zakonom utvrđeni kao utjelovljenje neke mjerne jedinice (njezina dijela ili višekratnika) ili određene vrijednosti neke fizikalne veličine. Postoje međunarodne i državne pramjere te primarne, sekundarne, usporedbene, radne i posredničke pramjere. Nekada je metar bio određen međunarodnim prametrom, a kilogram je još danas određen međunarodnim prakilogramom; oba su pohranjena u Međunarodnom uredu za utege i mjere u Sèvresu kraj Pariza. 

## Izvori
Pramjera

**Pramjera** ili **etalon** (franc. *étalon* 0'' = 299 792 458 m/s). Zbog toga je metar određen kao duljina puta koju svjetlost prijeđe u zrakopraznom prostoru za vrijeme 299 792 458-og dijela sekunde. Na metru i kilogramu osnivao se Metarski sustav jedinica, iz kojega se razvio današnji Međunarodni sustav mjernih jedinica. 

## Izvori
Nil (vilajet)

**Nil** ( / *Nahr an-Nīl*) je jedan od 18 vilajeta na koje je Sudan administrativno podjeljen.

## Geografija

Vilajet Nil se prostire na sjeveru Sudana, duž rijeke Nil, od Egipta do Vilajeta Kartum.

Vilajet ima površinu od 122 123  km², na kojoj živi 1 511 400 stanovnika.

### Administrativno uređenje i historija

Administrativni centar vilajeta i najveći grad je Ed Damer.

## Izvori

## Vanjske veze
* ''Sudan: River Nile State - Administrative Map''