1932.

Godina **1932** (**[[Rimski brojevi|MCMXXXII]]**) bila je prijestupna godina koja počinje u petak.
__NOTOC__



## Događaji
### Januar/Siječanj
* 3 - 4. 1. - Japanska invazija Mandžurije: zauzećem Jinzhoua i Shanhaiguana osigurali su jug Mandžurije.
* 5. 1. - Događaji u Arnedu, Španija: civilni gardisti pucali u radnike, 11 mrtvih - kraj "tragične sedmice" u kojoj su i gardisti bili na meti linča.
* 7. 1. - Stimsonova doktrina - SAD neće priznavati teritorijalne promene iznuđene silom (odnosi se na Mandžuriju).
* 9. 1. - Sakuradamonski incident: korejski aktivista pokušao da ubije japanskog cara Hirohita - kineska štampa ovo odobrava, što još više zaoštrava odnose.
* 15. 1. - U Nemačkoj ima oko šest miliona nezaposlenih.
* 18. 1. - Kralj Aleksandar otvara prestonom besedom zasedanje novoustanovljenih Narodne skupštine i Senata.
* 21. 1. - Potpisan pakt o nenapadanju između SSSR i Finske (srušen 1939); SSSR sklapa slične sporazume sa Poljskom, Letonijom i Estonijom.
* 22. 1. - Seljačka buna na zapadu El Salvadora, ubrzo brutalno ugušena, uz najmanje 10.000 mrtvih.
* 24. 1. - Mladi pripadnik Hitlerjugenda Herbert Norkus ubijen od komunista u Berlinu - postaje mučenik i uzor za druge Hitlerove omladince (→ *[[Hitlerjunge Quex]]*).
* 26. 1. - Potonula britanska podmornica-nosač aviona *[[HMS M2]]*, 60 mrtvih.
* 27. 1. - Senat i Skupština KJ odobrili proklamaciju od 6. januara 1929 (→ Šestojanuarska diktatura).
* 28. 1. - 3. 3. - Šangajski incident, sukob između Republike Kine i Japana.
* kraj januara - Studentski protesti na Tehničkom fakultetu Beogradskog univerziteta. Takođe i na Zagrebačkom sveučilištu.

### Februar/Veljača

* 1. 2. - Objavljen Huxleyjev roman *[[Brave New World]]*.
* 1. 2. - U Salvadoru streljan Farabundo Martí.
* 2. 2. - U Ženevi počinje Svetska konferencija o razoružanju.
* 2. 2. - U Španiji omogućen razvod braka, u septembru će biti uveden građanski brak.
* 4. 2. - Otvorena Zadužbina Ilije M. Kolarca u Beogradu.
* 4. 2. - Odbrana Harbina se okončava japanskim zauzećem tog kineskog grada - zvanični kineski otpor u Mandžuriji prestaje do kraja meseca, ali gerilski otpor traje do 1941. (→ Pacifikacija Mandžukua).
* 4-15. 2. - Zimska Olimpijada 1932 u Lake Placid, New York.
* 9. 2. - Incident Lige krvi: ultranacionalistička civilna grupa ubila biznismena u Japanu.
* 9. 2. - 23. 3. - U njujorškom Muzeju moderne umetnosi (MoMA) održana izložba *Moderna arhitektura: međunarodna izložba* - kuratori su Henry-Russell Hitchcock i Philip Johnson, internacionalni stil dobija svoj naziv.

* 18. 2. -  Japanci proglasili "nezavisni" Mandžukuo, na čelu sa poslednjim kineskim carem Pu Yi-em, ustoličenim 1. 3. (traje do 1945).
* 25. 2. - Adolf Hitler dobio nemačko državljanstvo, tako da može učestvovati na predsedničkim izborima.
* 27. 2. - Finski kranje desni Lapuanski pokret izveo pobunu u gradu Mäntsälä, što će dovesti do njegovog raspuštanja.
* 28. 2. - Objavljeni rezultati drugog konkursa za Palatu Sovjeta u Moskvi: tri projekta dele prvo mesto, nijedan avangardan (Staljin se izjasnio za Borisa Iofana); Le Corbusier je izgubio, čime se okončava njegova veza sa SSSR (→ socijalistički realizam).

### Mart/Ožujak
* 1. 3. - Otmica Lindberghove bebe - 20-mesečni sin avijatičara Charlesa Lindbergha otet iz njihove porodične kuće u Nju Džersiju - priča izaziva ogroman publicitet.
* 1. 3. - Ujedinjeno Kraljevstvo uvodi carine, generalno 10%, izuzev na neku hranu, sirovine i proizvode iz Imperije.
* 6. 3. - Novi protesti na Zagrebačkom sveučilištu, isticane (zabranjene) hrvatske zastave.
* 7. 3. - Policija pucala na okupljanje nenaoružanih nezaposlenih automobilskih radnika ispred Fordove fabrike u Dearborn, Michigan - poginula četiri radnika.
* 9. 3. - Éamon de Valera izabran za predsednika izvršnog veća Irske Slobodne Države, na čelu prve vlade Fianna Fáila (šef vlade 1932-48, 1951-54, 1957-59 i šef države 1959-73) - oslobođeni su internirani pripadnici IRA (koja se protivi Slobodnoj Državi).
* 11. 3. - "Incident Lige krvi": u Japanu razotkrivena krajnje desna organizacija koja je u prošlih mesec dana ubila dvojicu od planiranih 20 političara i biznismena.
* 12. 3. - Švedski "kralj šibica" Ivar Kreuger izvršio samoubistvo, što će izazvati Kreugerov krah, pad akcija mnogih firmi širom sveta, a u Švedskoj ostavku premijera Ekmana u avgustu i nove izbore.
* 19. 3. - Otvoren most u sidnejskoj luci (*[[Sydney Harbour Bridge]]*).
* 21 - 22. 3. - Niz tornada ubio preko 330 ljudi na Jugu SAD.

* 25. 3. - Premijera filma "Tarzan čovek majmun", prvenac sa Johnny Weissmuller-om.

### April/Travanj
* 1. 4. - Nove studentske demonstracije u Beogradu.
* 4. 4. - Ostavka vlade generala Petra Živkovića (postavljen za komandanta Kraljeve garde); novu vladu obrazuje dr. Vojislav Marinković, bivši demokrata (do jula).
* 9. 4. - Premijera filma **'.
* [[10. 4.]] - Drugi krug nemačkih predsedničkih izbora: predsednik [[Paul von Hindenburg]] reizabran sa 53,1%, Adolf Hitler 36,7%, komunista [[Ernst Thälmann]] 10,1%.
* [[11. 4.]] - Na severu [[Narodna Republika Mongolija|Mongolske NR]] lame pokreću antikomunistički ustanak - brutalnost s obe strane, ugušen do jeseni.
* [[13. 4.]] - Usled uličnog nasilja, u Nemačkoj zabranjene nacističke [[Sturmabteilung]] (SA) i [[Schutzstaffel]] (SS).
* april - Izlivanje reke Save u donjem toku.
* april - [[Kinesko-tibetanski rat]]: Tibetanci šire rat u [[Qinghai]], ali poraženi su i gube toliko teritorije da se Dalaj lama u avgustu obraća Britancima za pomoć.
* [[17. 4.]] - [[Haile Selasije]] objavljuje antirobovlasnički zakon u Etiopiji.

* [[19. 4.]] - Vlada Kraljevine Jugoslavije donela je Zakon o zaštiti zemljoradnika kojim je proglašen šestomesečni moratorijum na dugove i obustavljena prisilna zaplena imovine. Oko 709.000 seljaka-dužnika dugovalo je sedam milijardi dinara, mahom lihvarima i trgovcima (nezadovoljavajući rezultati).
* 19. 4. - Zemljotres u [[Kačanička klisura|Kačaničkoj klisuri]].
* [[24. 4.]] - Izbori u pet nemačkih pokrajina, nacisti dobili relativnu većinu u četiri.
* [[25. 4.]] - Dvojica [[Ashabi|Družbenika]] proroka Muhameda premešteni iz svojih grobova u Iraku, nakon što je kralj [[Fejsal I Irački|Fejsal]] obavešten u snu o vodi koja nadire u njihove grobove.
* 25. 4. - Zvanični datum osnivanja [[Kim Il-sung]]ove Antijapanske narodne gerilske armije (Dan [[Korejska narodna armija|Korejske narodne armije]]).
* [[29. 4.]] - Šangajski atentat: korejski aktivista Yun Bong-gil aktivirao bombu na japanskoj proslavi carevog rođendana, smrtno ranjen gen. Yoshinori Shirakawa i jedan japanski službenik, još nekoliko teško ranjenih.

=== Maj/Svibanj ===
* [[1. 5.]] - Proglas o osnivanju [[Jugoslovenska nacionalna stranka|Jugoslovenske radikalne seljačke demokratije]] (režimska partija).
* [[2. 5.]] - Skup levih [[Zemljoradnička stranka (Jugoslavija)|Zemljoradnika]] u Kragujevcu, uhapšen [[Dragoljub Jovanović]] i još 11. Jovanović je početkom oktobra osuđen na godinu dana zatvora.
* [[4. 5.]] - [[Al Capone]] započeo 11-godišnju zatvorsku kaznu zbog utaje poreza (pušten teško bolestan 1939.).
* [[5. 5.]] - [[Turkizacija]]: Turski parlament donosi zakon o raseljavanju Kurda ("Planinskih Turaka") i naseljavanju Turaka na njihovo mesto.
* 5. 5. - Sporazum o [[šangaj]]skom primirju: Republika Kina mora povući garnizon iz grada.
* [[6. 5.]] - Ruski emigrant smrtno ranio francuskog predsednika [[Paul Doumer|Paula Doumera]].
* [[8. 5.]] - Posvećena Crkva presvetog srca Isusova u Pragu, arhitekte [[Jože Plečnik]]a.
* [[10. 5.]] - Novi francuski predsednik je [[Albert François Lebrun]] - poslednji predsednik [[Francuska Treća republika|Treće republike]] (do [[1940]]).
* [[12. 5.]] - Proslava 60. rođendana [[Anton Korošec|Antona Korošeca]] u Sloveniji se ponegde pretvara u anti-vladine demonstracije.
* 12. 5. - Pronađeno telo otete Lindbergove bebe, nedaleko od kuće iz koje je otet.
* [[13. 5.]] - [[Wilhelm Groener]] daje ostavku na portfelj ministra odbrane Nemačke - rezultat [[Kurt von Schleicher|Schleicherovih]] intriga koji želi saradnju sa nacističkim SA i SS; krajem meseca pada čitava [[Heinrich Brüning|Brüningova]] vlada.
* [[15. 5.]] - [[Incident 15. maja]] - u pokušaju vojnog udara ubijen japanski premijer [[Inukai Tsuyoshi]].
* 15. 5. - U Beogradu osnovan Zavod za radiumterapiju.
* maj - Demonstracije protiv vlade u Crnoj Gori i Bosanskoj Krajini (juriš na magacine s hranom u Prijedoru).
* [[16. 5.]] - Veliki neredi između muslimana i hindusa u [[Bombaj]]u - hiljade mrtvih i ranjenih.
* 16. 5. - Požar na brodu ''Georges Philippar'' u Adenskom zalivu - stradalo 54 ljudi, među kojima i istraživački novinar [[Albert Londres]].
* [[20. 5.]] - [[Engelbert Dollfuss]] novi kancelar Austrije (do [[1934]]).
* 20. 5. - [[Amelija Erhart]] preletela Atlantik.
* [[21. 5.]] - [[Slobodna Država Anhalt|Anhalt]] je prva nemačka pokrajina sa nacistom na čelu vlade, nakon što su prošlog meseca dobili 41.67% glasova.
* [[26. 5.]] - U Domu Lordova presuđeno u slučaju [[Donoghue v Stevenson]] (žena našla puža golaća u boci soka), kojim je u englesko pravo uveden "princip bližnjeg".
* [[28. 5.]] - U Holandiji završena brana [[Afsluitdijk]] preko [[Zuiderzee]]a, čime će nastatati veštačko jezero [[IJsselmeer]].
* [[29. 5.]] - Nacisti prvi put dobijaju apsolutnu većinu u jednoj pokrajini, [[Slobodna Država Oldenburg|Oldenburgu]] na severozapadu Nemačke.
* 30/[[31. 5.]] - Teroristički napad u Beogradu: "Politika" piše da su eksplodirale dve od četiri "paklene mašine", na Bataldžamiji (kod nove Skupštine) i u Nemanjinoj - sumnja se na ustaše. [[Chicago Tribune]] tvrdi da je bilo šest bombi, uključujući jednu bačenu na kraljevsku palatu.

=== Jun/Juni/Lipanj ===

* [[1. 6.]] - [[Franz von Papen]] imenovan za nemačkog kancelara (do novembra), resor odbrane dobija general [[Kurt von Schleicher]] koji je paktirao sa Hitlerom da obori prethodnog kancelara [[Heinrich Brüning|Brüninga]] i zapravo sastavio vladu - kraj parlamentarne demokratije. Prva odluka je da se raspišu vanredni izbori.
* [[4. 6.]] - Mladi socijalisti i neki oficiri izveli puč u [[Čile]]u i proglasili [[Socijalistička Republika Čile|socijalističku republiku]] (okončana u septembru usled nedostatka podrške).
* [[14. 6.]] - U Nemačkoj poništena zabrana [[Schutzstaffel|SS]] i [[Sturmabteilung|SA]].
* jun - Kurdska Pobuna Ahmeda Barzanija u Iraku: Barzani se sklanja u Tursku, gerilske aktivnosti traju do sledeće godine.
* lipanj - [[Kominterna]] raspustila vodstvo KPJ i postavila [[Milan Gorkić|Milana Gorkića]] za rukovodioca Privremenog rukovodstva u kojem su i [[Blagoje Parović]] i [[Vladimir Čopić]].
* [[21. 6.]] - Suđenje oficirima i podoficirima u [[Maribor]]skom garnizonu, kao navodnim komunistima: dvojica na smrt, šest na robiju, četiri oslobođeni.
* [[24. 6.]] - [[Sijamska revolucija 1932.]]: vojni udar koji menja sistem u Sijamu ([[Tajland]]u) iz apsolutne u ustavnu monarhiju.
* [[30. 6.]] - Sastanak proširenog aktiva [[Samostalna demokratska stranka|Samostalne demokratske stranke]] u Zagrebu - zaključeno da je potrebno federativno preuređenje.

=== Jul/Juli/Srpanj ===

* [[2. 7.]] - Ostavka vlade Vojislava Marinkovića (izazvao gnev u maju, kada je na konferenciji u Nišu rekao da nacionalno pitanje nije rešeno), novu vladu obrazuje [[Milan Srškić]], tvrdi unitarista (do 1934).
* [[4. 7.]] - Britanskim nametanjem carine od 100% počinje [[Anglo-irski trgovinski rat]] (do [[1938]]), jer je Irska prestala plaćati anuitete za zemlju irskih seljaka.
* [[5. 7.]] - [[António de Oliveira Salazar]] postaje premijer [[Portugal]]a (do [[1968]]), uvešće parafašistički autoritarni sistem [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] 1933-74.
* [[7. 7.]] - Francuska podmornica ''[[Prométhée (Q153)|Prométhée]]'' potonula kod Šerbura, poginula 66-orica.
* [[8. 7.]] - [[Dow Jones Industrial Average]] dostiže dno tokom [[Velika ekonomska kriza|Depresije]] od 41.22 poena, skoro 90% manje nego u septembru [[1929]].
* [[9. 7.]] - [[Lozanska konferencija (1932)|Lozanska konferencija]]: zbog krize suspendovana isplata nemačkih ratnih reparacija, preostala suma svedena na tri milijarde maraka (ukupno isplaćeno 53 milijarde).
* 9. 7. - U Brazilu počinje [[Konstitucionalistička revolucija (1932)|Konstitucionalistička revolucija]] - država [[São Paulo (država)|São Paulo]] se pobunila protiv [[Getúlio Vargas|Vargasove]] vladavine dekretima, poraženi početkom oktobra.
* [[12. 7.]] - [[Norveška]] anektirala deo istočnog [[Grenlanda]] ([[Zemlja Erika Crvenog]], morala se povući 1933. zbog presude međunarodnog suda).
* [[17. 7.]] - [[Altonska krvava nedjelja]] - u sukobu komunista i nacista 18 poginulih, slede mnogi ulični okršaji.
* [[18. 7.]] - [[Turska]] postala članica [[Društvo naroda|Društva naroda]].
* [[20. 7.]] - ''[[Preußenschlag]]'': pod izgovorom događaja u Altoni, smenjena socijaldemokratska vlada [[Slobodna Država Pruska|Pruske]], za komesara postavljen rajhskancelar [[Franz von Papen]] - ovo će olakšati Hitlerovo "[[Gleichschaltung|glajhšaltovanje]]" Nemačke sledeće godine (Pruska zauzima oko 62% teritorije i stanovništva cele zemlje).
* [[25. 7.]] - Potpisan [[Sovjetsko-poljski pakt o nenapadanju]] (produžen 1934, propao 1939).
* [[28. 7.]] - Predsednik [[Herbert Hoover|Huver]] naređuje da se iz Vašingtona rasteraju veterani koji su tražili isplatu certifikata za službu (''[[Bonus Army]]''); vojnim snagama komanduje gen. [[Douglas MacArthur]].
* [[29. 7.]] - U Budimpešti pogubljen generalni sekretar KP Mađarske Imre Sallai, kao i još jedan rukovodilac, Sándor Fürst - vlasti iskoristile bombaški napad na voz od prošlog septembra kao opravdanje progona komunista.
* [[30. 7.]] - Disneyjev crtani film ''[[Flowers and Trees]]'' je prvi u [[Technicolor]]u.
* [[30. 7.]] - [[14. 8.]] - [[Olimpijada 1932]] u Los Anđelesu, Jugoslaviju zastupa samo bacač diska [[Veljko Narančić]], koji je sam platio putovanje.
* [[31. 7.]] - Savezni izbori u Nemačkoj - [[nacisti]] prvi put najjača partija, sa relativnom večinom od 230 poslanika (+123), socijaldemokrati 133 (-10), komunisti 89 (+12); zbog antirepublikanske "negativne većine" nacista i komunista nemoguće je da ostali sklope vladu.

=== Avgust/August/Kolovoz ===
* [[1. 8.]] - Amerikanac [[Forrest Mars, Sr.]] napravio u Engleskoj [[Mars čokoladica|čokoladicu Mars]].
* 1. 8. - Otkriven [[Edwin Lutyens|Lutyensov]] ''[[Thiepval Memorial]]'' u francuskoj Pikardiji u sećanje na 72.246 nestalih britanskih i južnoafričkih vojnika u Bici na Somi.
* [[2. 8.]] - [[Carl David Anderson]] otkrio [[pozitron]].
* [[6. 8.]] - Prvi [[Venecijanski filmski festival]].
* 6. 8. - Gradonačelnik [[Keln]]a [[Konrad Adenauer]] otvorio put Keln - Bon, koji se smatra prvim [[Autobahn]]om.
* [[7. 8.]] - [[Kolektivizacija u SSSR]] i [[Glad u SSSR (1932—1933)]]: donesen dekret o zaštiti državne imovine, poznat i kao [[Zakon pet klasova]] - zabranjeno pabirčenje nakon žetve, predviđene oštre kazne za krađu javne imovine.

* 9/[[10. 8.]] - Ubistvo u Potempi: petorica nacista upala u kuću komunističkog rudara Konrada Pietrzucha i brutalno ga ubila - osuđeni su na smrt kasnije tokom meseca, što je pod pritiskom nacista ubrzo promenjeno u doživotni zatvor (da bi nakon Hitlerovog dolaska na vlast bili pomilovani).
* [[10. 8.]] - ''Sanjurjada'': španski general [[José Sanjurjo]] pokušao pokrenuti pobunu u Sevilji.
* [[13. 8.]] - Papen i Schleicher nude Hitleru vicekancelarsku poziciju, što on s prezirom odbija.
* [[18. 8.]] - Švicarski istraživač [[Auguste Piccard]] dostiže 16.197 m [[balon na vrući zrak|balonom na vrući zrak]].
* 18. 8. - Završena Ekonomska konferencija Britanske imperije u Ottawi: dogovorena imperijalna preferenca tj. niske carine unutar imperijie i visoke prema ostatku sveta, na najmanje pet godina.
* [[23. 8.]] - Papinom bulom ukinuta [[Zadarska nadbiskupija]], jugoslovenskim delom administrira šibenički biskup, a za italijanski je formirana zadarska biskupija.
* [[27. 8.]] - [[1. 8.]] - Četvorodnevni rat u [[Ekvador]]u: neuspešna pobuna nakon što je kongres poništio prošlogodišnju pobedu konzervativca Neptalíja Bonifaza na predsedničkim izborima, najmanje 1.000 mrtvih.
* [[30. 8.]] - [[Hermann Göring]] izabran za predsednika Rajhstaga.

=== Septembar/Rujan ===
* [[1. 9.]] - [[Kolumbijsko-peruanski rat]] počinje kada peruanska vojska zauzme dva mesta u spornom području Amazonije - spor se vodi oko amazonske luke [[Leticia (Kolumbija)|Leticia]], rat traje devet meseci, Društvo naroda dodeljuje grad Kolumbiji 1934.
* [[3. 9.]] - Ubijen dečak [[Pavlik Morozov]] čiji će mit biti uzor za sovjetske pionire.
* [[4. 9.]] - [[Osmerac]] splitskog "[[HVK Gusar|Gusara]]" postao evropski šampion na takmičenju u Beogradu.
* 6/[[7. 9.]] - Velebitski ili [[Lički ustanak]]: napad ustaša iz italijanskog Zadra na žandarmerijsku stanicu u Brušanima kod Gospića.

* [[9. 9.]] - Počinje [[Rat za Čako]] između Bolivije i Paragvaja (do 1935).
* 9. 9. - U Španskoj Republici obnovljene autonomne vlasti [[Katalonija|Katalonije]] (''Generalitat de Catalunya'' - /Ženeralitad de Katalunja/).
* [[10. 9.]] - [[Bảo Đại]], car Anama i Tonkina (Vijetnama) u [[Francuska Indokina|Francuskoj Indokini]], preuzima prestol (car do 1945, šef Države Vijetnam 1949-55).
* [[12. 9.]] - Nemački kancelar Papen planirao raspustiti Rajhstag i zatim vladati putem Hindenburgovih dekreta - ali Göring ga je ignorisao i dopustio komunistički predlog za glasanje o poverenju vladi, koji je ova izgubila 512:42. Novi izbori u novembru.
* [[15. 9.]] - Japansko-mandžurski protokol: Japan potvrđuje priznanje i drži vojsku u Mandžukuu.
* [[16. 9.]] - Japanska vojska izvršila represalije u selu Pingdingshan na jugu Mandžurije, 800 mrtvih (Kinezi tvrde 3.200).
* [[20. 9.]] - [[Mahatma Gandi]] počinje 6-dnevni štrajk glađu u zatvoru u Puni, protestuje zbog britanskih planova da se hinduistički elektorat podeli na gornju i donju kastu, te [[Dalit|Nedodirljive]].
* [[23. 9.]] -  [[Saudi Arabija]] nastaje ujedinjenjem Kraljevina [[Hidžaz]] i [[Nadžd]].
* [[24. 9.]] - [[Švedska socijaldemokratska partija|Socijaldemokrata]] [[Per Albin Hansson]] postaje premijer Švedske (do 1946, s kraćom pauzom) - stvara "Švedski model": neutralnost, država socijalnog staranja, [[socijalni korporativizam]]
* 24. 9. - Pakt iz Pune između Gandija i [[B. R. Ambedkar]]a: rezervisani mandati za Nedodirljive
* [[26. 9.]] - Katastrofalan zemljotres pored [[Sveta Gora|Svete Gore]] ([[Magnituda zemljotresa|M]] 7.0, int. IX-X), potresi se nastavljaju i narednih dana, stradali i manastiri, među kojima i [[Hilandar]].
* 26. 9. - [[27. 10.]] - Nacionalni marš gladi u Velikoj Britaniji, u zemlji ima 2.750.000 nezaposlenih.
* [[27. 9.]] - [[Rjutinova afera]]: sovjetski Politbiro osuđuje platformu [[Martemjan Rjutin|Martemjana Rjutina]] koja traži obaranje Staljina, umerenije pozicije i "novi početak".
* [[29. 9.]] - Papska bula ''[[Acerba animi]]'' osuđuje progon katoličke crkve u Meksiku, upoređen sa onim u SSSR.
* [[30. 9.]] - Eksplozija u Oficirskom domu u Beogradu (današnji SKC), poginuo je nosač koji ju je doneo, sumnja se na VMRO.

=== Oktobar/Listopad ===

* [[1. 10.]] - [[Austrija|Austrijski]] savezni [[kancelar]] [[Engelbert Dollfuss]] primijenio je prvi put zakon o ovlastima iz [[1917]]. koji mu omogućuje izdavanje naredbi u slućaju nužde.
* 1. 10. - Radikalni desničar gen. [[Gyula Gömbös]] postaje premijer Mađarske (do [[1936]]).
* 1. 10. - [[Oswald Mosley]] osnovao [[Britanska unija fašista|Britansku uniju fašista]].
* [[2. 10.]] - Objavljen [[Litonov izveštaj]] komisije Društva naroda, koji optužuje Japan za agresiju u [[Mandžurija|Mandžuriji]].
* [[3. 10.]] -  [[Kraljevina Irak]] nezavisna od britanskog mandata, istog dana se priključuje Društvu naroda.
* [[7. 10.]] - Osnovana [[Brazilski integralizam|Brazilska integralistička]] akcija.
* [[9. 10.]] - Posledice Rjutinove afere: [[Grigorij Zinovjev]] i [[Lav Kamenjev]] izbačeni iz Partije (vraćeni u decembru 1933.).
* [[10. 10.]] - Pušteni u pogon prvi generatori [[Dnjeparska hidroelektrana|Dnjeparske hidroelektrane]], najveće u Evropi.
* oktobar - U Beču osnovan "Zagranični biro CK [[KPJ]]".
* [[19. 10.]] - U Beogradu osnovan [[Kolarčev narodni univerzitet]].
* 19. 10. - Puštena u saobraćaj Čukarička pruga u Beogradu (tramvaj 13, Knežev spomenik - Čukarica i Gospodarska mehana - Čukarica).
* [[22. 10.]] - Sovjetski Politbiro šalje vanredne komisije u Ukrajinu i severni Kavkaz, na čelu sa Molotovim odn. Kaganovičem, kako bi se ubrzala rekvizicija žita (→ [[Holodomor]]).
* [[28. 10.]] - U Rimu otvorena [[Izložba fašističke revolucije]], jedna sala posvećena Dalmaciji.
* jesen - Novoizgrađena beogradska termoelektrana "Snaga i svetlost" počinje isporuku struje (do 1967-69).

=== Novembar/Studeni ===

* [[3. 11.|3]] - [[8. 11.]] - Štrajk javnog prevoza u Berlinu u zajedničkoj organizaciji komunista i nacista - ovo je moglo uticati na pad popularnosti nacista na izborima.
* [[6. 11.]] - Savezni izbori u Nemačkoj - [[nacisti]] opet najjači, ali s manje glasova nego u julu - 196 poslanika (-34), socijaldemokrate 121 (-12), komunisti 100 (+11); ovo su poslednji slobodni izbori do [[1949]]. na zapadu odn. do [[1990]]. u celoj Nemačkoj.
* 6. 11. - Liberal [[Juan Bautista Sacasa]] izabran za predsednika Nikaragve (mandat od 1. januara, dan pre odlaska poslednjih američkih marinaca).
* [[7. 11.]] - [[Zagrebačke punktacije]] ([[Seljačko-demokratska koalicija]] + frankovac [[Mile Budak]]) - traži se demokratija i novo državno uređenje. Proglašene protivustavnim, posle njih dolazi niz drugih "punktacija" (slovenačke, muslimanske, pa i vojvođanske).

* [[8. 11.]] - [[Franklin Delano Roosevelt]] ubedljivo pobedio predsednika [[Herbert Hoover|Hoovera]], dobio 42 od 48 država. U zemlji je nezaposlenost 20% a Roosevelt obećava ''[[New Deal]]''. Početak Petog partijskog sistema koji traje do polovine 1960-tih.
* [[9. 11.]] - Ženevski masakr: neredi između konzervativaca i socijalista u Švajcarskoj, u sukobu sa vojskom ima 13 mrtvih. (→ [[:fr:Fusillade du 9 novembre 1932 à Genève|fr Wiki]]).
* 9. 11. - Uragan i talasi ubili oko 2.500 ljudi na [[Kuba|Kubi]] - najgora prirodna katastrofa na tom ostrvu.
* 9. 11. - [[Nadežda Alilujeva]], [[Staljin]]ova žena, pronađena mrtva.
* novembar - [[Benito Musolini]] blizu odluke da napadne Jugoslaviju i instalira ustaše u Hrvatskoj.
* [[16. 11.]] - Otvorena zgrada parlamenta Severne Irske na Stormontu u Belfastu.
* [[17. 11.]] - Počinje treća i poslednja sednica Konferencije Okruglog stola o Indiji: nema većine indijskih predstavnika, uključujući Nacionalni kongres.
* [[18. 11.]] - [[5. dodjela Oscara]], najbolji film ''[[Grand Hotel (film)|Grand Hotel]]''.
* [[25. 11.]] - Posvećena ruska [[Katedrala Svete Sofije u Harbinu]], najveća pravoslavna crkva na Dalekom istoku

=== Decembar/Prosinac ===
* 1 - [[2. 12.]] - [[Trogir]]ski incident: sokoli uništili ili oštetili osam mletačkih lavova u gradu - zahlađenje odnosa sa Italijom.
* [[3. 12.]] - General [[Kurt von Schleicher]] imenovan za nemačkog kancelara (do januara), smenjeni Papen će mu se osvetiti saradnjom sa Hitlerom.
* [[8. 12.]] - [[Gregor Strasser]], kome je Schleicher nudio položaj vicekancelara, dao ostavku na sve funkcije u nacističkoj partiji nakon konfrontacije sa Hitlerom.
* [[11. 12.]] - Načelni sporazum pet Velikih sila o vojnoj ravnopravnosti Nemačke, u smislu da može učestvovati u radu Konferencije za razoružanje (Nemačka dala izjavu da se neće naoružavati).
* decembar - Poljski ''[[Biuro Szyfrów]]'' počinje dekodiranje nemačke [[Enigma (mašina)|Enigme]].
* [[15. 12.]] - U Njujorku prikazan prvi ton-film na srpskohrvatskom jeziku "Ljubav i strast".
* [[16. 12.]] - Požar u tokijskoj robnoj kući Shirokiya, 14 mrtvih (po urbanoj legendi, Japanke su nakon ovoga počele da nose gaćice u zapadnom stilu).
* [[18. 12.]] - Mussolini inaugurirao novi grad Littoria (kasnije [[Latina]]).
* [[19. 12.]] - [[BBC]] počinje emitovanje Imperijalne službe (današnji [[BBC World Service]]).
* 19. 12. - Voz "Leteći Hamburžanin" sa dizel pogonom ([[DR 877]]) stigao za 142 minuta od Berlina do Hamburga.
* [[24. 12.]] - [[Arturo Alessandri]] je ponovo predsednik [[Čile]]a (do 1938)
* [[25. 12.]] - Zemljotres u kineskoj provinciji [[Kansu]], 70.000 mrtvih.
* 25. 12. - Antibakterijski lek [[Prontosil]] patentiran u Nemačkoj.
* [[26. 12.]] - [[Američka okupacija Nikaragve]]: Bitka kod El Saucea je poslednji veći okršaj [[Augusto César Sandino|Sandinove]] pobune i uspeh Amerikanaca i nikaragvanske vlade.
* [[27. 12.]] - U SSSR ponovo uvedeni [[unutrašnji pasoš]]i (oni iz carskog perioda su bili ukinuti 1917). 
* [[31. 12.]] - Opozicioni manifest u [[Ljubljana|Ljubljani]] (Slovenska deklaracija) - traži se priznanje regionalne etničke individualnosti i kulturna, finansijska i politička autonomija.

=== Kroz godinu ===
* Na beogradskom Velikom Vračaru izgrađena zgrada [[Astronomska opservatorija u Beogradu|Astronomske opservatorije u Beogradu]] - kraj će biti nazvan [[Zvezdara]].
* [[Hidroelektrana Fala]] na Dravi kod Maribora dobila sedmi agregat - to je najveća hidrocentrala u zemlji.
* 1932-34 - Jugoslaviju obilazi Pokretna poljoprivredna izložba i škola, Plavi voz sa 22 vagona.
* [[James Chadwick]] otkrio [[neutron]].
* U SAD ima 14 miliona nezaposlenih (oko 33%).
* Snimljen film ''[[Das Lied der schwarzen Berge]]'' ("Fantom Durmitora"), jugoslovensko-nemačka koprodukcija. Ove godine u KJ je proizvedeno 61.726 metara filma, narednih godina dolazi do brzog pada usled ukidanja odredbe koja je zahtevala domaću proizvodnju po metraži stranog filma.
* [[Cary Grant]], [[Katharine Hepburn]], [[Ingrid Bergman]] i [[Shirley Temple]] (3) počinju filmske karijere.
* Puštena prva dva agregata [[HE Kraljevac]] na [[Cetina|Cetini]] [http://www.hep.hr/proizvodnja/osnovni/hidroelektrane/jug/kraljevac.aspx]  od po 20,8 MW.
* [[Žensko pravo glasa]] u Brazilu, Tajlandu i na Maldivima.
* Osnovana kompanija ''[[Zippo]]''.
* [[Kodak]] predstavio [[8 mm film]], jeftiniji od [[16 mm film|16 mm]].

== 1932. u temama ==
* [[Spisak država po datumu državnosti|Nove države]] (obe su menjale zastavu):


== Rođenja ==

=== Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača ===
* [[1. 1.]] - [[Ivan Lacković Croata]], naivni likovni umjetnik († [[2004]])
* [[3. 1.]] - [[Radoslav Graić]], istoričar umetnosti, pevač, kompozitor, muz. urednik TV Beograd († [[2023]])
* [[4. 1.]] - [[Fabijan Šovagović]], hrvatski glumac († [[2001]])
* [[5. 1.]] - [[Umberto Eco]], književnik, filozof († [[2016]])
* [[9. 1.]] - [[Božidar Pavićević]] Longa, glumac († [[2004]])
* [[15. 1.]] - [[Alija Isaković]], književnik († [[1997]])
* [[16. 1.]] - [[Dian Fossey]], primatologinja († [[1985]])
* [[22. 1.]] - [[Piper Laurie]], glumica († [[2023]])
* [[23. 1.]] - [[Fehmi Agani]], kosovski političar († [[1999]])
* [[27. 1.]] - [[Nevenka Filipović]], hrvatska lutkarica i glumica († [[2007]])
*   27. 1. - [[Milan Vukos]], direktor TV Beograd († [[2016]])
* [[31. 1.]] - [[Tomislav Kaloperović]], srpski fudbaler († [[2002]])
* [[1. 2.]] - [[Vanja Drach]], hrvatski glumac († [[2009]].)
* [[2. 2.]] - [[Bosiljka Boci]], srpska glumica († [[1997]])
* [[5. 2.]] - [[Cesare Maldini]], fudbaler, trener († [[2016]])
* [[6. 2.]] - [[François Truffaut]], filmski režiser († [[1984]])
* [[7. 2.]] - [[Kruno Valentić]], glumac († [[2000]])
* [[9. 2.]] - [[Gerhard Richter]], slikar 
* [[18. 2.]] - [[Miloš Forman]], filmski režiser († [[2018]].)
* [[22. 2.]] - [[Ted Kennedy]], američki političar († [[2009]].)
* [[26. 2.]] - [[Johnny Cash]], američki pjevač i gitarist († [[2003]].)
* [[27. 2.]] - [[Elizabeth Taylor]], američko-britanska glumica († [[2011]].)
* [[28. 3.]] - [[Anica Zubović]], hrvatska pjevačica

=== Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj ===
* [[6. 3.]] - [[Dušan Bulajić]], glumac († [[1995]])
* [[12. 3.]] - [[Selma Karlovac]], glumica († [[1994]])
* [[14. 3.]] - [[Miroslav Antić]], srpski pesnik († [[1986]])
* [[16. 3.]] - [[Boro Begović]], glumac († [[1993]])
* [[18. 3.]] - [[John Updike]], američki pisac († [[2009]])
* [[20. 3.]] - [[Branislav Ciga Jerinić]], srpski glumac († [[2006]])
* [[1. 4.]] - [[Debbie Reynolds]], glumica († [[2016]])
* [[4. 4.]] - [[Anthony Perkins]], američki filmski i kazališni glumac († [[1992]])
* 4. 4. - [[Andrej Tarkovski]], filmski režiser († [[1986]])
* [[5. 4.]] - [[Bora Ćosić]], književnik
* [[9. 4.]] - [[Carl Perkins]], pevač († [[1998]])
* [[10. 4.]] - [[Omar Sharif]], glumac († [[2015]])
* [[14. 4.]] - [[Loretta Lynn]], country pevačica († [[2022]])
* [[19. 4.]] - [[Fernando Botero]], kolumbijski slikar, kipar († [[2023]])
* [[22. 4.]] - [[Isao Tomita]], kompozitor, pionir elektronske muzike († [[2016]])
* [[24. 4.]] - [[Leonid Šejka]], arhitekta, slikar († [[1970]])
* [[27. 4.]] - [[Dušan Janićijević]], srpski glumac († [[2011]])
* 27. 4. - [[Anouk Aimée]], glumica († [[2024]])
* [[30. 4.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista († [[2026]])

=== Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj ===
* [[1. 5.]] - [[Tamara Miletić]], pozorišna, filmska i TV glumica († [[2014]])
* [[11. 5.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator († [[2026]])
* [[16. 5.]] - [[Dušan Poček]], glumac († [[2014]])
* [[18. 5.]] - [[Jovan Janićijević Burduš]], glumac († [[1992]])
* [[28. 5.]] - [[Aleksandar Gavrić]], glumac († [[1972]])
* [[9. 6.]] - [[Branko Lustig]], hrvatski filmski producent, dvostruki dobitnik [[Oscar]]a († [[2019]])
* [[18. 6.]] - [[Angel Šurev]], dirigent († [[2004]])
* [[21. 6.]] - [[Lalo Schifrin]], filmski kompozitor († [[2025]])
* [[22. 6.]] - [[Soraya Esfandiary-Bakhtiari]], druga supruga M.R. Pahlavija, glumica († [[2001]])
* 22. 6. - [[Prunella Scales]], glumica († [[2025]])
* [[25. 6.]] - [[Venceslav Glišić]], istoričar
* [[28. 6.]] - [[Pat Morita]], glumac († [[2005]])

=== Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz ===
* [[8. 7.]] - [[Petar Lalović]], filmski reditelj i scenarista († [[2015]])
* [[9. 7.]] - [[Donald Rumsfeld]], američki političar († [[2021]])
* 9. 7. - [[Vojin Dimitrijević]], pravnik, borac za ljudska prava († [[2012]])
* [[16. 7.]] - [[Tripo Simonuti]], violinista i profesor
* [[18. 7.]] - [[Sanda Langerholz]], hrvatska glumica, pjevačica i plesačica († [[2023]])
* [[20. 7.]] - [[Vasilije Krestić]], istoričar i akademik SANU
* [[29. 7.]] - [[Mike Hodges]], filmski režiser († [[2022]])
* [[2. 8.]] - [[Peter O'Toole]], glumac († [[2013]])
* [[7. 8.]] - [[Abebe Bikila]], etiopski atletičar († [[1973]])
* [[11. 8.]] - [[Martin Sagner]], glumac († [[2019]])
* [[9. 8.]] - [[Dragiša Kašiković]], srpski emigrant († [[1977]])
* [[23. 8.]] - [[Houari Boumediene]], predsednik Alžira († [[1978]])

=== Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad ===
* [[2. 9.]] - [[Blagoje Adžić]], general-pukovnik JNA, načelnik Generalštaba († [[2012]])
* [[5. 9.]] - [[Miro Glavurtić]], slikar, pisac († [[2023]])
* [[8. 9.]] - [[Patsy Cline]], pevačica († [[1963]])
* [[14. 9.]] - [[Žarko Domljan]], prvi predsjednik Sabora RH († [[2020]])
* [[18. 9.]] - [[Josip Vončina]], hrvatski jezikoslovac, književni povjesničar, akademik († [[2010]])
* [[21. 9.]] - [[Ljubomir Kapor]], hrvatski glumac († [[2010]])
* [[26. 9.]] - [[Manmohan Singh]], premijer Indije († [[2024]])
* [[28. 9.]] - [[Muhamed Kondžić]], književnik († [[1996]])
* [[30. 9.]] - [[Arsenije Jovanović]], reditelj, dramaturg, kompozitor, stvaralac radiofonije († [[2025]])
* [[3. 10.]] - [[Nikola Kavaja]], antikomunista († [[2008]])
* [[7. 10.]] - [[Predrag Matvejević]], pisac († [[2017]])
* [[13. 10.]] - [[Dušan Makavejev]], filmski režiser i scenarista († [[2019]])
* [[19. 10.]] - [[Robert Reed]], američki glumac († [[1992]])
* [[27. 10.]] - [[Sylvia Plath]], književnica († [[1963]])
* [[30. 10.]] - [[Božidar Timotijević]], srpski književnik († [[2001]])
* 30. 10. - [[Louis Malle]], filmski režiser († [[1995]])

=== Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac ===
* [[4. 11.]] - [[Žarko Petrović (kompozitor)|Žarko Petrović]], kompozitor († [[2018]])
* 4. 11. - [[Thomas Klestil]], predsednik Austrije († [[2004]])
* [[6. 11.]] - [[Predrag Gojković Cune]], pevač († [[2017]])
* [[10. 11.]] - [[Roy Scheider]], glumac († [[2008]])
* [[15. 11.]] - [[Petula Clark]], pevačica, glumica
* [[17. 11.]] - [[Ante Dulčić]], hrvatski glumac († [[2008]])
* [[22. 11.]] - [[Robert Vaughn]], glumac († [[2016]])
* [[27. 11.]] - [[Benigno Aquino, Jr.]], filipinski političar († [[1983]])
* [[29. 11.]] - [[Jacques Chirac]], predsednik Francuske († [[2019]]).
* [[1. 12.]] - [[Antun Šoljan]], hrvatski književnik († [[1993]])
* [[2. 12.]] - [[Sergio Bonelli]], italijanski strip-scenarist i izdavač († [[2011]])
* [[5. 12.]] - [[Little Richard]], pevač, muzičar († [[2020]])
* [[6. 12.]] - [[Nasiha Kapidžić-Hadžić]], književnica († [[1995]])
* [[20. 12.]] - [[John Hillerman]], glumac († [[2017]])
* [[28. 12.]] - [[Manuel Puig]], argentinski pisac († [[1990]])
* 28. 12. - [[Nichelle Nichols]], glumica († [[2022]])

=== Kroz godinu ===
* [[Vene Bogoslavov]], matematičar († [[2015]])
* [[Sreten Božić]] (B. Wongar), pisac, antropolog († [[2026]])

== Smrti ==

=== Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak ===
* [[7. 1.]] - [[André Maginot]], francuski vojnik i političar (* [[1877]])
* [[23. 1.]] - [[Bernardina Franjka Horvat]], pjesnikinja, pripovjedačica i dramska spisateljica (* [[1899]])
* [[26. 1.]] - [[William Wrigley, Jr.]], industrijalac žvakaće gume (* [[1861]])
* [[28. 1.]] - [[Đorđe Joanović]], dekan Medicinskog fakulteta BU (* [[1871]])
* [[13. 2.]] - [[Olga Pollak-Polna]], pjevačica (* [[1869]])
* [[17. 2.]] - [[Mihailo Rašić]], general i ministar vojni (* [[1858]])
* [[29. 2.]] - [[Vladimir Čerina]], hrvatski književnik (* [[1891]].)
* [[7. 3.]] - [[Aristide Briand]], bivši francuski premijer, nobelovac za mir (* [[1862]])
* [[14. 3.]] - [[George Eastman]], popularizator i proizvođač filma u rolni (* [[1854]])

=== April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj ===
* [[4. 4.]] - [[Wilhelm Ostwald]], hemičar, nobelovac (* [[1853]])
* 4. 4. - [[Ottokar Czernin]], austrougarski diplomata i ministar (* [[1872]])
* [[17. 4.]] - [[Rista Odavić]], srpski književnik, dramaturg, arhivar (* [[1870]])
* [[20. 4.]] - [[Giuseppe Peano]], matematičar (* [[1858]])
* [[7. 5.]] - [[Paul Doumer]], predsednik Francuske (* [[1857]])
* [[14. 5.]] - [[Čedomilj Mijatović]], srpski političar, ekonomista, diplomata, istoričar i pisac (* [[1842]])
* [[25. 5.]] - [[Franz von Hipper]], nemački admiral (* [[1863]])
* [[9. 6.]] - [[Danica Marković]], književnica (* [[1879]])
* [[29. 6.]] - [[Ivan Rendić]], hrvatski kipar (* [[1849]])

=== Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan ===
* [[2. 7.]] - [[Dragutin Jovanović Lune]], četnik, vojnik, političar (* [[1892]])
* 2. 7. - [[Manuel II (Portugal)|Manuel II]], bivši i poslednji kralj Portugala (* [[1889]])
* [[4. 7.]] - [[Ljudevit Rossi]], hrvatski botaničar i planinar, domobranski major (* [[1850]])
* [[6. 7.]] - [[Kenneth Grahame]], književnik (* [[1859]])
* [[12. 7.]] - [[Tomáš Baťa]], osnivač obućarske kompanije (* [[1876]])
* [[22. 7.]] - [[Reginald Fessenden]], kanadski izumitelj i radio-pionir (* [[1866]].)
* 22. 7. - [[Jovan Tomić]], istoričar (* [[1869]])
* 22. 7. - [[Florenz Ziegfeld]], brodvejski impresario (* [[1867]])
* 22. 7. - [[Errico Malatesta]], anarhista (* [[1853]])
* [[23. 7.]] - [[Alberto Santos-Dumont]], pionir avijacije (* [[1873]])
* [[27. 7.]] - [[Gisela von Österreich]], kćerka Franje Josipa I. (* [[1856]])
* [[3. 9.]] - [[Pavlik Morozov]], uzor sovjetskog pionira (* [[1918]])
* [[16. 9.]] - [[Ronald Ross]], lekar, entomolog, nobelovac (* [[1857]])
*  [[16. 9.]] - [[Peg Entwistle]], glumica (* [[1908]])
* [[20. 9.]] - [[Wovoka]], indijanski verski vizionar (* ca. 1856)
* [[23. 9.]] - [[Jules Chéret]], umetnik postera (* [[1836]])

=== Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac ===
* [[26. 10.]] - [[Margaret Brown]], preživela sa Titanika (* [[1867]])
* [[2. 11.]] - [[Lazar Tomanović]], bivši premijer Crne Gore (* [[1845]])
* [[4. 11.]] - [[Marko T. Leko]], srpski hemičar (* [[1853]])
* 4. 11. - [[Belle Bennett]], glumica (* [[1891]])
* [[9. 11.]] - [[Nadežda Alilujeva]], Staljinova supruga (* [[1901]])
* [[15. 12.]] - [[Josip Vancaš]], arhitekt (* [[1859]])
* [[18. 12.]] - [[Eduard Bernstein]], nemački političar, socijalista (* [[1850]])

=== Kroz godinu ===
* [[Seid Zenunović]], alhamijado književnik (* 1875)

== Nobelova nagrada za 1932. godinu ==
* [[Nobelova nagrada za fiziku|**Fizika**]]: [[Werner Heisenberg]] (za stvaranje [[Kvantna mehanika|kvantne mehanike]], čija je primena, među ostalim, dovela do otkrića [[Alotropska modifikacija|alotropskih]] oblika vodonika)
* [[Nobelova nagrada za kemiju|**Kemija**]]: [[Irving Langmuir]] (otkrića i istraživanje u površinskoj hemiji)
* [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|**Fiziologija i medicina**]]: [[Charles Scott Sherrington]] i [[Edgar Douglas Adrian]] (otkrića u vezi funkcije [[neuron]]a)
* [[Nobelova nagrada za književnost|**Književnost**]]: [[John Galsworthy]] (istaknuta umetnost naracije koja uzima najviši oblik u [[Saga o Forsyteovima|Sagi o Forsyteovima]])
* [[Nobelova nagrada za mir|**Mir''']]: nije dodijeljena

## Reference