Sofija Vujanović Stanišić

**Sofija Vujanović Stanišić** (poznata i kao **Sonja**, **Soja**, **Sojka**) je bila prva partizanka Valjevskog odreda i logorašica više nemačkih logora u drugom svetskom ratu, a potom profesorka književnosti, bibliotekarka i kulturna radnica u periodu SFR Jugoslavije.

Bila je predsednik udruženja logoraša iz Aušvica i dobitnica je poljskog ordena.

## Biografija

### Detinjstvo i mladost

Sofija (devojačko Stošić ili Stojanović) je rođena 1920. godine u selu Petka, kod Valjeva. Njen otac je bio politički angažovan kao socijaldemokrata, poslanik, a takođe i kao borac u Prvom svetskom ratu.

Posle osnovne škole Sofija upisuje Prvu beogradsku gimnaziju, a u kasnijim razredima prelazi u Valjevsku gimnaziju. Tamo se aktivirala u književnom društvu, koje je karakterisala oštra podela između komunističke omladine i nacionalista, poznatih kao „ljotićevci“. Sonja je pripadala komunističkom krugu. Zbog veza sa komunistima izbačena je iz srednje škole, iako je imala odličan uspeh. Istovremeno je počela da izlazi sa Savatijem Savom Stanišićem (Sašom), predsednikom Književnog društva i sekretarom Okružnog komiteta SKOJ. Posle isključenja iz škole plašila se povratka kući i pokušavajući da izbegne kažnjavanje, sa Savom odlazi u Beograd, gde su se tajno venčali. Počeli su da žive zajedno i postali komunistički aktivisti, šireći knjige i letke, učestvujući u predstavama i drugim manifestacijama posvećenim pravima žena i radnica i radeći na političkom aktiviranju omladine, žena, radnika i seljaka.

Kao ubeđena komunistkinja, bila je predratna članica Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ= i Komunističke partije Jugoslavije (KPJ).

### Ustanak u Srbiji

Kada su sile Osovine okupirale Jugoslaviju aprila 1941. godine, Sonja i Sava su pomogli da se organizuje jedan od prvih partizanskih odreda u Srbiji – Valjevski partizanski odred, a 28. juna postali su borci Kolubarske čete. Sonja je bila prva žena koja je ušla u jedinicu,  kao borac, član kulturno-prosvetne ekipe i bolničarka. U narednim mesecima učestvovali su u brojnim gerilskim akcijama i borbama protiv nacista. Njen muž Savatije Stanišić bio je među prvim valjevskim partizanima zarobljen i ubijen od strane Nemaca. Nakon Savine pogibije, Sonja je nastavila borbu i ubrzo postala vođa partizanske jedinice. U napadu na nemački voz, Sofija je u bliskom okršaju revolverom ubila nemačkog SS oficira, nakon čega je dobila kraću groznicu. Nije lako ubiti čoveka ni kada je osvajač u tvojoj zemlji, objašnjavala je ona kasnije.

Ratko Martinović, četnički ustanik, opisuje susret sa "drugaricom Sojkom" u svojom knjizi *Od Ravne gore do Vrhovnog štaba*:

Vođa partizanske patrole bila je drugarica Sojka, odnosno Sofija Stanišić. Ona je prišla i upitala četnike ko im je starešina, nakon čega se poručnik Martinović predstavio i prijateljski pozdravio. Sojkina patrola je imala zadatak od štaba da uhvati pljačkaša koji je opljačkao seljaka u selu Paune i zapalio mu seno i staju. U toku njihovog razgovora, jedan od partizana priđe Sojki, reče da je među četnicima video pljačkaša kojeg traže i pokaza ga Martinoviću. Bio je to mladić koji im je prišao pre sat-dva i molio da ga povedu. Martonović to reče Sojki, naredi da ga dovedu i razoružaju i predade ga partizanima. 

Početkom septembra, nakon oslobođenja Krupnja, Ratko Martinović je ponovo sreo Sofiju Stanišić:

Nakon gušenja ustanka u Srbiji, tokom zime partizanski pokret je ušao u krizu i mnogi borci su zarobljeni. Nakon podele Valjevskog odreda sredinom januara 1942, Sonja je raspoređena u Suvoborski partizanski odred, kojeg su po izrazito niskim temperaturama neprestano progonili Nemci, ljotićevci, nedićevci i legalizovani četnici.

### Zarobljeništvo

Sonju su februara 1942. godine zarobili četnici i predali Nemcima. Od tog trenutka počinje njeno mučno putovanje kroz nacističke zatvore i logore: prvo logor Šabac, pa zatvor Gestapoa u Beogradu, pa koncentracioni logor Banjica. U dosijeu koji je izdao Gestapo, kao razlog za zatvaranje navedeno je „*Sie ist eine große Kommunistin*“ („Ona je velika komunistkinja“). 1944. godine je iz Beograda poslata u zloglasni logor Aušvic. 

U Aušvicu je bilo još partizanki zarobljenih u Prvoj, Drugoj i Petoj ofanzivi, koje su na robijaškoj odeći imale su crveni trougao, oznaku da su političke zarobljenice i slovo J, znak da su Jugoslovenke. Sonja je nastavila da bude aktivna u samoorganizovanju logoraša, pa čak i u pokretu otpora u Aušvicu, gde je postala rukovodilac borbenog komiteta. U Aušvicu je, većinom među Slovenima, bio organizovan Pokret otpora, koji se brinuo o slabima, iznemoglima i bolesnima, a pripremao se i da pokuša oslobađanje logora. Vođa tog pokreta bio je Jozef Cirijankijevič, koji je posle rata postao predsednik vlade Poljske.

Kada se Crvena armija približila Aušvicu, Nemci su logorašice prebacili u druge logore. Sonja je poslata u Ravensbrik u Nemačkoj, gde je dočekala kraj rata. Na samom kraju rata je, zajedno sa još četiri devojke, 27. aprila 1945. pobegla iz kolone civila i nemačke vojske. Sa jednom od njih, Vidom Jocić, koja joj je bila drugarica u partizanima, a potom i u Aušvicu, ostala je doživotna prijateljica.

### Period SFRJ

Posle meseci lutanja Evropom i rehabilitacionih programa, stigla je u Jugoslaviju, gde se, kao komunista, suočila sa pitanjima: da li je sarađivala sa nacistima? Da li je bila kapo u logoru? Nakon toga, nastavila je svoj društveno-politički angažman. Nakon što je diplomirala na Odseku za književnost Beogradskog univerziteta, radila je kao novinar, a potom i bibliotekar u univerzitetskoj biblioteci. Istovremeno, čitavog života bila je aktivna na očuvanju sećanja na fašističke i nacističke zločine, kao član SUBNOR-a i njegove Sekcije preživelih, u javnim govorima, intervjuima, a takođe je radila u jugoslovenskom paviljonu muzeja Aušvic-Birkenau. Krajem 1980-ih godina otvorenim pismima se suprotstavljala rastu nacionalizma u Jugoslaviji.

U srednjim godinama, Sonja se udala za komunistu Ivu Vujanovića – partizanskog borca i komunističkog disidenta.

## Nasleđe

Sofija je glavna protagonistkinja dokumentarnog filma „Pejzaži otpora” (*Landscapes of Resistance*) iz 2021. godine, čija je koscenaristkinja njena unuka Ana Vujanović.

## Povezano
* Valjevski partizanski odred
* Logor Banjica
* Logor Aušvic

## Reference