Gušenje ustanka u istočnoj Bosni

**Gušenje ustanka u istočnoj Bosni** označava veliku osovinsku ofanzivu, preduzetu januara 1942. godine, nakon gušenja ustanka u Srbiji, na sledeće najveće ustaničko žarište.

Nemačko kodno ime je ***operacija Jugoistočna Hrvatska*** (), za oružane snage NDH se zvala ***operacija Romanija***, dok je u jugoslavenskoj historiografiji poznata kao ***druga neprijateljska ofanziva***.

Ova operacija je izvođena je u dve etape: 
* *Südost Kroatien I* od 15. do 23. januara, poznata kao ***Romanijsko-birčanska operacija***.
* *Südost Kroatien II* od 28. januara do 2. februara, poznata kao ***Druga ozrenska operacija***.

U toku ove ofanzive, partizani su vodili više borbi protiv okupatora: na Pjenovcu, kod Rogatice, Vareša, Han Pijeska i Bijelih Voda, dok su se četnici bez borbe predavali Nemcima.

Posledice ofanzive je da su ustanici izgubili sve gradove u nemačkoj okupacionoj zoni, ali su partizani su prešli južno, u italijansku okupacionu zonu, gde su oslobodili Goražde i Foču, koja postaje novi centar slobodne teritorije.

## Pozadina

Ocenivši da se, nakon razbijanja partizanskih snaga u zapadnoj Srbiji i uništenja Užičke republike, najjače ustaničko žarište nalazi u istočnoj Bosni, nemačka Komanda za jugoistok je rešila da sredinom januara preduzme ofanzivu širih razmera protiv ustaničkih (partizanskih i četničkih) snaga na toj teritoriji, s ciljem da ih razbije i ponovo uspostavi kontrolu na tom strateški bitnom području. Zato je zadržana 342. pešadijska divizija koja je, posle završenih jesenjih operacija u zapadnoj Srbiji, trebalo da bude upućena na istočni front. Njeno angažovanje u novoj operaciji u istočnoj Bosni bilo je omogućeno ulaskom bugarskih trupa u istočne oblasti Srbije i preuzimanjem okupacionih zadataka, čime su nemačke posadne divizije dobile mogućnost da se pregrupišu.

### Situacija u istočnoj Bosni

U toku jeseni 1941. ustaničke snage – šest partizanskih i pet četničkih odreda, koji su u toj oblasti još sarađivali sa partizanima – oslobodile su najveći deo istočne Bosne (teritoriju između reka Drine, Bosne i Spreče), ugrozivši neprijateljske garnizone, vitalne saobraćajnice i značajne privredne objekte u rudarskim i industrijskim revirima.

U predelu Istočne Bosne, četnici Jezdimira Dangića su težili približavanju Nemcima i kvislinškoj Nedićevoj vladi u Srbiji. Ovo je posebno intenzivirano nakon nemačko-kvislinške ofanzive protiv partizana u Srbiji. Od toga vremena četnici su vodili besomučnu propagandu za pridobijanje srpskog stanovništva. Dangić obilato koristi šovinističku retoriku, optužujući partizane da ih vode "čivut Moša Pijade, Turčin Safet Mujić, mađar Franjo Vajnert i takozvani Petar Ilić čije pravo ime niko ne zna", a cilj im je da unište srpstvo. Na ovaj način četnici su uspeli da čak i neke kompletne partizanske čete prevedu na svoju stranu.

### Dolazak partizana iz Srbije

Krajem decembra 1941. godine, Prva proleterska brigada je zajedno sa Vrhovnim štabom, prešla u istočnu Bosnu. Dolaskom Vrhovnog štaba sa tek formiranom Prvom proleterskom brigadom na teritoriji na kojoj su djestvovala dva Narodnooslobodilačka partizanska odreda (Romanijski i NOP odred "Zvijezda"), krajem decembra i prvih dana januara 1942, suzbijena je umnogome četnička protustanička delatnost, učvršćena slobodna teritorija, a partizanske snage konsolidovane i ojačane.

8. januara partizanski vođa Tito govori o kritičnom stanju koje su zatekli u Bosnu: 

Iako između četnika i partizana u istočnoj Bosni još nije bilo otvorenih sukoba, za razliku od Srbije, vladala je atmosfera opšteg nepoverenja.

### Dogovor četnika i okupatora u Višegradu

Početkom januara, četnici su sa Nemcima uveliko pripremali zajedničku borbu protiv partizana. U izveštaju komande Višegradskog četničkog odreda od 11. januara 1942. komandantu Operativnih jedinica Istočne Bosne i Hercegovine Bošku Todoroviću se kaže: 

Tih dana su u Višegradu, po Dangićevom naređenju, vođeni pregovori četnika Istočne Bosne sa nemačkom i italijanskom komandom. Četnički delegati su 15. januara javili da su rezultati pregovora sa okupatorima povoljni, da sukoba sa Nemcima ne sme biti, i da moraju progoniti i prokazivati partizane Nemcima:

Obavešteni o predstojećoj nemačkoj ofanzivi, četničke vođe su izrazile lojalnost nemačkim štabovima i svojim jedinicama izdale naređenja da napuste položaje i ne pružaju otpor.

## Angažovane snage

### Jačina okupatorskih snaga

* 342. pešadijske divizije, kojoj je poverena glavna zadaća – nastupanje iz rejona Zvornika i Višegrada
* nemačka 718. pešadijska divizija 
* 12 bataljona domobrana i ustaša

Ukupno 33,000 vojnika, podržanih artiljerijskim, tenkovskim i vazduhoplovnim snagama.

### Jačina ustaničkih snaga

Partizanske snage na terenu: 
* 1. proleterska brigada
* Romanijski 
* Birčanski 
* NOP odred "Zvijezda"
Ukupno 5,000 boraca.

Četničke snage na terenu: 
* Srebrenički odred 
* Vlasenički odred 
* Rogatički odred 
* Cerska brigada 
Ukupno oko 3,000 boraca.

Ustaničke snage bile su pretežito raspoređene prema neprijateljskim garnizonima i položajima, zatvarajući pravce koji su, duž komunikacija, vodili u unutrašnjost slobodne teritorije. Dubok sneg i veoma niske temperature ograničavali su borbena dejstva samo u zahvatu komunikacija.

## I faza: Romanijsko-birčanska operacija

I faza operacije trajala je od 15. siječnja 1942. do 23. siječnja 1942. Cilj operacije bio je poraziti partizane koncentrirane na Romaniji koja graniči s općinama Sarajevo, Višegrad, Zvornik, Tuzla i Vareš.

### Angažovane snage

Partizanske snage činile su: 
* 1. proleterska brigada
* Romanijski odred
* Birčanski odred 
* “Zvijezda” odred 
* nekoliko četničkih jedinica

Njemačke snage bile su: 
* 342. pješačka divizija 
* 714. pješačka divizija (delovi)
* 718. pješačka divizija
* Oklopna pukovnija 202 (Panzer-Regiment 202)

Talijanske snage činila je: 
* 3. alpska pukovnija / 1. alpska divizija “Taurinense”

Snage NDH činile su: II. i IV. bojna/3. pješačka pukovnija, VI. topnička skupina, VII. topnička skupina, II. bojna i 13. satnija/8. pješačka pukovnija, I. bojna, II. bojna i 13. satnija/15. pješačka pukovnija, 1. bitnica/IX. topnička skupina, 2. bitnica/XI. topnička skupina, I. i II. bojna/13. pješačka pukovnija, 3. satnija/III. inženjerska bojna, Gorska topnička bitnica, Crna legija (3 bojne) i Hadžiefendića legija (1 bojna)

### Tok operacije

Osovinske snage su prešle u napad 15. januara koncentričnim nastupanjem ka centru slobodne teritorije.

Prilikom nailaska nemačkih snaga, četničke jedinice su, po naređenju svojih starešina, napuštale položaje. Usled panike i dezorganizacije nastale odlaskom dela ustanika, Vrhovni štab NOPOJ je oceni da se partizani sami ne mogu dobiti bitku, te naredio jedinicama da primenom manevra, izvlačenjem ispod udara i zabacivanjem u pozadinu neprijatelja sačuvaju svoju živu silu, a neprijatelju nanesu što veće gubitke.

Najjače snage, dva nemačka puka (397. i 399.) i jedan domobranski, napale su, uz podršku artiljerije, ustaničke položaje južno od Zvornika.
Otporu Birčanskog partizanskog odreda pridružile su se i neke četničke jedinice do kojih nije stiglo naređenje o nepružanju otpora nemačkim trupama. Jake neprijateljske snage, podržane bataljonom tenkova, slomile su otpor branilaca i, nadirući drumovima, zauzele Drinjaču, a narednih dana i Novu Kasabu i Šekoviće. Četničke jedinice su se delom razbežale ili prebacile preko Drine u Srbiju, a delom predale, dok se Birčanski odred održao, povukavši se od komunikacija. Njegovi delovi su u zoru 17. januara razbili u selu Petrovićima jednu domobransku četu, zarobivši 138 vojnika.

Nastavljajući ofanzivu, nemački pukovi zauzeli su Bratunac, Srebrenicu i Vlasenicu, pripremajući se za dalji prodor ka Han-Pijesku i Romaniji, u susret snagama koje su nastupale iz Višegrada, Sarajeva i Kladnja. U međuvremenu su i ostale osovinske snage izvršile brze prodore na ustaničku teritoriju: 398. puk iz rejona Višegrada ka Rogatici, u koju je ušao već 16. januara, 738. puk i četiri domobranska bataljona iz rejona Sarajeva i Pala, jednom kolonom ka Sjetlini i Rogatici, a drugom ka Romaniji, na koju su izbili 17. januara, a 750. puk iz rejona Tuzle, preko Kladnja, ka Olovu u koje je ušao 21. januara. Partizanske snage su ponegde pružale ozbiljniji otpor i usporavale nadiranje neprijatelja. Tako je do jačih borbi došlo kod Rogatice i Sjetline, te kod Mokrog i Stupara.

Da bi izbegao okruženje, Vrhovni štab i delovi 1. proleterske brigade prebacili su se 18. januara preko železničke pruge Sarajevo-Višegrad, i stigli 25. januara u Foču, koju su nekoliko dana ranije oslobodile jedinice Durmitorskog NOP odreda. Sprečena da prođe istim putem, glavnina 1. proleterske brigade krenula je zaobilaznim, težim i rizičnijim pravcem preko. Ona je 27. i 28. januara prešla sa Romanije, preko sela Srednjeg, Semizovca, Igmana i sela Trnova ka Foči. Ovaj smeli pokret izveden pored samog Sarajeva, poznat pod imenom Igmanski marš, zbog izuzetno nepovoljnih vremenskih okolnosti ušao je u istoriju NOB.

### Ishod

U borbama po velikoj hladnoći i dubokom snegu, nemačke, ustaške i domobranske snage uspele su da prodru duž komunikacija i zauzmu gradove na oslobođenoj teritoriji, popale više sela na Glasincu i u drugim krajevima, i pobiju ili deportuju veliki broj stanovnika. Osovinske snage su do 22. januara ovladale svim naseljenim u njihovom širem zahvatu, ali je izostao uspeh koji su očekivali, jer su partizanske jedinice uglavnom sačuvale ljudstvo. Veće gubitke pretrpeli su delovi 5. i 2. bataljona 1. proleterske brigade 21. januara u Pjenovcu i Bijelim Vodama, kada su bili iznenađeni od strane nemačkih skijaških odeljenja. U Pjenovcu je poginulo 59 partizana, 4 su ranjena i desetak zarobljeno, a u Bijelim Vodama je poginulo 14 boraca i pet ranjeno.

## II faza: Druga ozrenska operacija

II faza operacije trajala je od 28. siječnja 1942. do 2. veljače 1942, a vođena je na planini Ozren.

### Angažovane snage

Partizanske snage činio je Ozrenski odred s 1200 vojnika raspoređenih u 5 bataljona.

Njemačke snage bile su:
* 342. pješačka divizija  
* 1 puk 718. pješačka divizija 
* 5 bitnica gorskih topova

Snage NDH činilo je oko 11 ustaško-domobranskih bojni (bataljona), tačnije:
* Stožer i osoblje 3. i 4. pješačke divizije, 
* IV. i V. bojna/1. pješačka pukovnija, 
* I., II. (jedna satnija) i III. bojna/5. pješačka pukovnija, 
* III. i IV. topnička skupina (elementi), 
* Dvije bojne iz 4. pješačke divizije, 
* III. Legionarska bojna, 
* Crna legija (pola bojne) i 
* Hadžifendića legija (1 bojna)

Snage Sila Osovina u operaciji brojale su 18 000 vojnika.

### Tok operacije

Već 23. januara okupator je preduzeo pregrupisavanje svojih jedinica radi napada na *Ozrenski NOPO*. Sjverena borbena snaga NDH raspoređena je širom linije Dobij – Maglaj, druga je skupina bila sjeveroistočno od Tuzle i južna skupina, sastavljena uglavnom od ustaša, skupila se oko sela Usora, jugoistočno od Maglaja. Njemačke trupe igrale su obrambenu ulogu, radeći obrambenu liniju na putu Zavidovići – Lukavac.

Operacija je počela u jutro 28. siječnja, s topovima usmjerenim na demoralizirane partizanske snage. Napredujući 29. siječnja, Crna legija zauzela je nekoliko srpskih sela u dolini Krivaja. 30. siječnja, ustanici su istjerani sa svojih pozicija na planini i prisiljeni da udare na njemačku obrambenu liniju, gdje je većina ubijena i zarobljena, prema oceni osovinskih snaga.

### Ishod

Prema partizanskoj oceni, sam napad završio se neuspehom. Ozrenski NOPO izvukao se ispod udara nemačkih snaga. Kada su se nemačke snage povukle u Doboj, 4. i 5. februara, partizani su prešli u opšti protivnapad na ustaške i domobranske trupe, i u borbama do 9. februara izbacili iz stroja oko 400 neprijateljskih vojnika i ovladali teritorijom koju su ranije držali.

## Posledice
### Gubici obeju strana

Prema osovinskim izvorima, operacija *Südost Kroatien* I i II nanijela je velike štete partizanima i četnicima - 521 mrtvih, nepoznat broj ranjenih i 1 331 zarobljeni. Hrvatsko-njemačke snage imale su 21 mrtvih, 131 ranjenih i 300 slučaja smrzavanja. Iako su partizanski gubitci bili znatni, velik dio njih uspio je pobjeći južno, u talijansku okupacijsku zonu. Četnici su masovno hapšeni jer nisu pružali otpor Nemcima, naređenju majora Dangića. Više nemačke komande su bile iznenađene tom činjenicom:

U mjesečnom izvještaju za februar 1942. godine, obavještajni oficiri 342. pješadijske divizije sumiraju rezultate osovinske ofanzive na sljedeći način:

Prema partizanskim izvorima, u romanijsko-birčanskoj operaciji u osovinskim trupama poginulo je, ranjeno i zarobljeno oko 400 vojnika i oficira, dok su 464 stradala od promrzlina, a u Ozrenskoj operaciji oko 330 njih je izbačeno iz stroja. Gubici partizanskih jedinica nisu poznati.

### Fočanska republika

Posle završetka druge neprijateljske ofanzive, povezana je slobodna teritorija istočne Bosne sa oslobođenim delom Crne Gore i Sandžaka. Na području Goražda, Kalinovika, Foče, gde se prebacio Vrhovni štav i 1. proleterska brigada, formirani su od boraca nekih četničkih jedinica dobrovoljački odredi. Sve do 10. maja 1942. u Foči je bilo sedište CK KPJ i VŠ. Početkom februara, odlukom VŠ, formiran je *Operativni štab za istočnu Bosnu*.

## Literatura
**[[Enciklopedija Jugoslavije]]** (Crn-Đ), *Jugoslavenski leksikografski zavod*, Zagreb, 1984.

## Izvori

## Povezano

* Operacija Ozren
* Igmanski marš
* Borbe za istočnu Bosnu 1942.
* Istočna Bosna u Narodnooslobodilačkoj borbi