Operacija Nedelja pacova

**Operacija Nedelja pacova** () je bila saveznička operacija bombardovanja nemačkih snaga i komunikacija u okupiranoj Jugoslaviji.

Operaciju Ratvik zajednički su izvele krupne snage savezničkog vazduhoplovstva i posebno dodeljene snage NOVJ protiv za Nemce vitalnih komunikacija u Jugoslaviji tokom prve nedelje septembra 1944. Cilj operacije bio je otežavanje položaja, smanjenje borbene moći, i posebno onemogućavanje manevrisanja nemačkih snaga na Balkanu.

Operacija je izvedena sa velikim uspehom. I nakon okončanja operacije, snage NOVJ u sadejstvu sa savezničkim vazduhoplovstvom nastavile su sa uspehom ovaj pritisak. Time je nemačka komanda onemogućena da manevrom upotrebi svoje snage iz Grčke na susednim evropskim ratištima. Nemcima je onemogućeno marševsko manevrisanje - njihove snage u pokretu su razdvojene na mnogo grupa, vezane za položaje i naterane na dugotrajno probijanje pod borbom.

Ova izolacija krupnih nemačkih snaga omogućila je brzo oslobođenje Srbije, uspešno izvođenje Beogradske operacije i forsirano napredovanje Crvene armije u južnu Mađarsku, što je bilo od velikog značaja za okončanje rata u Evropi.

Usled masovne upotrebe teških bombardera operacija je prouzrokovala znatne civilne žrtve.

## Pozadina

Još 1942. godine, četnički vođa general Mihailović je tražio bombardovanje nemačkih položaja u Srbiji i Beogradu, ali tada još nije bilo uslova za takva saveznička dejstva.

Tokom 1944. saradnja NOVJ i zapadnih saveznika brzo je napredovala. Osim snabdevanja oružjem i ratnim materijalom, te evakuacije i zbrinjavanja ranjenika, tokom godine sve više se nametala potreba i za raznim vidovima borbenog sadejstva savezničkog vazduhoplovstva i, uz organizacione teškoće, i ovo borbeno sadejstvo počelo je polako napredovati.

Saveznici su tokom 1944. imali program strateškog bombardovanja za koje su dodeljivali znatne vazduhoplovne snage, i koji je obuhvatao i teritoriju Jugoslavije. Za saradnju sa NOVJ dodeljene su znatno manje snage (više u članku Balkansko ratno vazduhoplovstvo).

Početkom 1944. Saveznici su definitivno napustili Mihailovića imajući prvenstveno u vidu vojnu korist koju mogu da dobiju od NOVJ. Dejstva na komunikacije u Jugoslaviji - s obzirom na neposredno susedstvo italijanskog ratišta i perspektivu iskrcavanja na Balkanu - bila su trajan saveznički interes. Ovaj interes ostvarivan je saradnjom BAF-a sa lokalnim formacijama NOVJ i povremenim slučajevima saradnje sa krupnijim vazduhoplovnim formacijama Saveznika.

Međutim, razvoj situacije tokom leta 1944. stvorio je potrebu da se ova zajednička aktivnost znatno ojača i da joj se da veći značaj. Naime, Nemci su na Balkanu držali krupne efektive (Armijska grupa F sa 600-700.000 nemačkih vojnika). Razvoj operativne situacije činio je sve verovatnijim izvlačenje nemačkih efektiva iz Grčke radi njihove upotrebe na susednim ratištima. Tako je stvoren plan da se upotrebe snage NOVJ za jednu veliku zajedničku operaciju sa ciljem sprečavanja Nemaca da to ostvare.

## Plan operacije

Plan je osmislio britanski general Fitzroy MacLean, vojni predstavnik pri Vrhovnom štabu NOVJ. On je predviđao istovremenu masivnu upotrebu savezničkog strateškog vazduhoplovstva i krupnih snaga NOVJ protiv infrastrukture, ključnih objekata i strateških pozicija na komunikacijama kroz Jugoslaviju. Meklejn je svoj plan predstavio savezničkom Komandantu Sredozemlja, generalu Vilsonu, koji ga je prihvatio. Prilikom sastanaka premijera Čerčila i komandanta Vilsona sa Titom u Italiji između 6. i 14. avgusta, dobijena je i Titova saglasnost za ovaj plan.

Početak operacije zakazan je za 1. septembar 1944. Vrhovni komandant NOV i POJ Tito izdao je 17. avgusta posebna naređenja svim štabovima korpusa i glavnim štabovima Srbije, Hrvatske, Slovenije i Makedonije, specifikujući svakoj formaciji pojedinačno objekte i komunikacije koje treba da napadne, rangirane prema prioritetu od 1 do 4

Jedna specifična okolnost izdvaja ovo Titovo naređenje od ostalih. Naime, ono je distrubuirano savezničkim, a ne jugoslovenskim, radio-vezama. Primljeno je od savezničkih oficira za vezu na terenu pri komandama korpusa i glavnim štabovima NOVJ, koji su ga zatim uručili komandantima NOVJ kojima je upućeno. To sugeriše da su Saveznici bili svesni da je radio-saobraćaj štabova NOVJ nebezbedan i da su Nemci u stanju da ga dekodiraju. Usled ovog neuobičajenog puta uručivanja naređenja, Tito je poslao svim komandama depeše u kojima potvrđuje verodostojnost naređenja i zahteva da se postupi po njemu.

## Početak nemačke evakuacije

Iz dokumenata nemačkog generala transporta za Jugoistok vidi se da je operacije Ratweek izvedena tačno u vreme početka evakuacije nemačkih trupa ka severu:
* transport 4. SS policijske okl-gren. divizije počeo 21. avgusta 1944.
* transport 11. Luftwaffen-Feld divizije počeo 1. septembra 1944.
* transport 18. SS policijskog puka divizije počeo 13. septembra 1944.
* transport 117. Jäger divizije počeo 19. septembra 1944.

## Tok operacije

NOVJ je za ovu operaciju angažovala impresivne snage: 8 korpusa i 4 operativne zone NOVJ (24 divizije i 1 operativna grupa sa 79 brigada i 62 odreda, sa oko 120.000 ljudi). Saveznici su sa svoje strane angažovali takođe krupne snage: osim Balkanskih vazduhoplovnih snaga, za ovu operaciju dobijene su i snage američke 15. vazduhoplovne armije ().

Opšti taktički obrazac dejstava sastojao se u tome da su savezničke vazduhoplovne snage imale da napadaju važne objekte tokom dana, dok bi snage NOVJ nastupale uglavnom noću. Time se postizala dvostruka korist:
* Osovinske snage bile bi izložene pritisku praktično neprekidno, što bi ih onemogućilo u reorganizaciji i popravljanju oštećenja.
* Bombardovanje je trebalo da oslabi osovinsku odbranu, što je predstavljalo olakšavajuću okolnost za snage NOVJ u taktičkim napadima radi zauzimanja utvrđenih tačaka.

Tokom 1. i 2. septembra 400-500 bombardera B-24 i B-17 bombardovali su odabrane ciljeve u Jugoslaviji, kao što su: železnički most u Kraljevu, železnički most u Mitrovici, mostovi u Beogradu i Novom Sadu. Narednih dana nastupilo je naoblačenje, tako da se intenzitet dejstava smanjio, dok 5. septembra uopšte nije bilo vazdušnih napada. Oni su obnovljeni 6. i 7. septembra.

Sadejstvujući u operaciji, snage NOVJ su, prema zbirnim podacima štabova NOVJ, tokom ovih sedam dana zauzele 8 naselja i 49 železničkih stanica, porušile prugu na 73 mesta, a zarušile na 1.003 mesta, zarušile ceste na 100 mesta, porušile 97 mostova i 83 propusta, uništile ili oštetile 12 lokomotiva i 318 vagona i 5 oklopnih vozova, a zapalile 35 vagona. Pored toga, porušeno je 77 -{km}- telegrafsko-telefonstkih linija, uništeno 37 bunkera, a u borbi ubijeno 4187, a zarobljeno 5.782 neprijateljska vojnika.

S obzirom da su se ova kombinovana dejstva pokazala veoma efikasnim, nakon 7. septembra nastavljena su, doduše u smanjenom obimu, ali uz puno korišćenje taktičkih iskustava. Naročito se uspešno pokazalo kombinovanje dnevnih dejstava vazduhoplovstva sa noćnim dejstvima trupa na zemlji na nemačke kolone u pokretu.

## Rezultat operacije

Rušenje osovinskih komunikacija je gotovo paralisalo pregrupisavanje nemačkih snaga sa juga na sever, za suprotstavljanje Crvenoj armiji. Na primer, 117. lovačka divizija je ukrcana 19.9. kod Atine u 44 voza i upućena za Beograd. Posle dvadeset dana puta, teškoća, rušenja, borbi, 8. oktobra je do Beograda stiglo samo 17 vozova, dok se masa divizije još uvek nalazila zaglavljena u oblasti Skoplje - Solun.

Pored neposrednog taktičkog dobitka, mnogo je značajniji bio dalekosežni uticaj na balkansku i evropsku ratnu pozornicu. Suočen sa neophodnošću izvlačenja svojih trupa iz Grčke i njihovog angažovanja protiv nastupajuće Crvene armije, nemački Komandant Jugoistoka ovako je opisao porazne efekte ove operacije i narednih dejstava na svoje snage:

Član britanske vojne misije u Jugoslaviji Basil Davidson ocenjuje Ratweek kao "čuvenu operaciju" kojom je za čitavu sednicu paralizovan pokret neprijateljskih snaga na praktično svakom kraju Jugoslavije, od Slovenije do Makedonije.

Za razliku od Aprilskog rata 1941, kada nemačkim kolonama ni na jednom pravcu nastupanja u Jugoslaviji nije bilo potrebno više od 2-3 dana, proboj Armijske grupe E iz Grčke potrajao je puna četiri meseca. Proboj je počeo 1. septembra 1944, a njeni prednji ešeloni (11. poljska vazduhoplovna i 41. tvrđavska divizija) pojavile su se na Sremskom frontu 7. decembra, dok je 21. armijski korpus izvučen iz okruženja tek početkom januara 1945. Prilikom ovog proboja Armijska grupa E izgubila je najveći deo teškog naoružanja i motorizacije, a naneti su joj i znatni gubici u ljudstvu, tako da više nije predstavljala respektabilnu silu kao pre.

## Civilne žrtve
Saveznička bombardovanja u Jugoslaviji bila su i ostala predmet sporenja i različitih ocena, usled znatnih civilnih žrtava. Najveći deo tih bombardovanja izveden je prema savezničkom planu strateškog uništavanja resursa kojima se Osovina koristi. S druge strane, neka bombardovanja bila su neposredno povezana sa taktičkom situacijom u Jugoslaviji. To se naročito odnosi na akcije u okviru **Operacije Ratvik**.

Najpoznatiji slučaj ove vrste je bombardovanje Leskovca 6. septembra. To je nesumnjivo bio loše izveden poduhvat, s obzirom na brojne civilne žrtve. I sam autor zamisli za operaciju, general Meklejn, koji se prebacio u Srbiju da bi na licu mesta pratio tok i učinke operacije, i koji je gledao bombardovanje Leskovca sa obližnjeg visa, izrazio je rezervu i neku vrstu žaljenja:

## Teorije zavere

Vlada narodnog spasa Milana Nedića je povodom bombardovanja vodila propagandu protiv zapadnih saveznika (Velike Britanije i Sjedinjenih Američkih Država) da bombarduju Srbiju samo da bi naneli štetu Srbima.

U Srbiji se još i danas u nekim krugovima gaji stereotip da su saveznici bombardovali Srbiju namerno, bezrazložno, da bi naneli štetu Srbima. Pritom se prenebregava činjenica da su Saveznici vodili sveobuhvatnu kampanju sistematskog uništavanja nemačkih – a ne srpskih – uporišta po celoj dubini Balkana (od Rumunije do NDH). Bombardovanja nemačkih položaja po gradovima su vršena i u zapadnoevropskim zemljama, npr. u Francuskoj.

## Reference

## Literatura
* Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, Stvarnost, Zagreb 1964.
* Milovan Dželebdžić, Dejstva na komunikacije u Jugoslaviji od 1. do 7. septembra 1944. godine, Vojnoistoirijski glasnik br. 3, 1970
* Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 2 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1963.

## Povezano
* Savezničko bombardovanje Wehrmachta u Jugoslaviji
* Proboj Armijske grupe E iz Grčke
* Operacija Vazdušni most
* Saveznici i Jugoslavija

## Vanjske veze
* Ficroj Meklejn, Operacija Ratweek
* Zoran Stokić, Savezničko bombardovanje Srbije (pescanik)
* Komnen Pijevac (Arhiv Jugoslavije), ''Prva reagovanja predstavnika Vlade Kraljevine Jugoslavijena i anglo-američko bombardovanje Beograda 1944'' 
* др Милан Терзић: Југословенска краљевска влада, генерал Драгољуб Михаиловић и савезничко бомбардовање циљева у Југославији 1942–1944.
* Marica Karakaš: Saveznička bombardiranja Srijema u Drugome svjetskom ratu 
* Montenegrina: Savezničko bombardovanje Crne Gore 1943. i 1944.