Kazalište narodnog oslobođenja

**Kazalište narodnog oslobođenja** (takođe **Pozorište narodnog oslobođenja**) predstavljalo je najznačajniju scensko-umetničku instituciju narodnooslobodilačkog pokreta. Rukovodstvo pozorišta predstavljali su Vjeko Afrić (kao umetnički rukovodilac) i Joža Rutić (kao politički rukovodilac ili, prema tadašnjoj terminologiji, komesar).

Radilo je od 1. maja 1942. do 12. novembra 1944., dajući dramske i baletske pozorišne predstave i prigodne priredbe za vojsku i za građanstvo na slobodnoj teritoriji. Ansambl su činili profesionalni glumci koji su sa velikim entuzijazmom i pod teškim uslovima stvarali pozorište, deleći ratne nedaće sa vojskom.

Od svog osnivanja do prestanka sa radom *Kazalište* je odigralo oko 900 predstava, prevalivši put dug preko 18.000 kilometara.

## Nazivi

U početku nazivano **Partizansko kazalište** ili **Umjetnička ekipa [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba]]**, docnije nazvano »Kazalište narodnog oslobođenja«. Prema nekim navodima, trupa je dobila zvaničan naziv u novembru 1942,, dok se jedan od članova priseća da je to bilo u januaru 1943:

## Ratni put Kazališta
### 1942

U organizaciji Mesnog komiteta KPH za Zagreb od 22. aprila 1942. krajem aprila 1942. iz okupiranog Zagreba na oslobođenu teritoriju ilegalno je prešla grupa pozorišnih radnika - članova Hrvatskog narodnog kazališta.

Prve priredbe za narod i vojsku 1. maja 1942. u Korenici, gde je tada bilo sedište Glavnog štaba NOV i PO Hrvatske, i u Donjem Lapcu. Zatim je pošla na prvu turneju po oslobođenoj teritoriji Like, Korduna i Gorskog Kotara. Posle skoro pet meseci rada na teritoriji Hrvatske, prelazi u Bosnu. Na putovanju do Mliništa, gde se nalazio Vrhovni štab, grupa je dala priredbe u Drvaru i u Glamoču, a potom u Mliništima. Posle daje predstave u Livnu, Glamoču i okolnim selima. Nikola Hercigonja, jedan o članova, piše da je na njega snažan utisak ostavila jedna priredba data decembra 1942. za ranjenike bolnice što se nalazila u samostanu pored Livna. Glumci su najpre održali priredbu za celu bolnicu, a zatim krenuli po bolničkim sobama da bi omogućili nepokretnim ranjenicima da čuju pesme i recitacije.

Pozorište dalje nastupa u Mrkonjić-Gradu, Jajcu, Drvaru : u drugim mestima. U čast konferencije Antifašističkog fronta žena u Bosanskom Petrovcu, pripremila je i folklorni balet sa borbenim sadržajem (kasnije ga je izvela oko 150 puta).

U početku se repertoar Kazališta sastojao od jednočinki, recitatorskih i muzičkih programa. Do oktobra 1942. grupa je popunjena novim članovima. To joj je omogućilo da bitno izmeni svoj repertoar i da od jednočinki i šarenih programa pređe na celovečernje predstave. Ubrzo je pripremila Nušićevo *Sumnjivo lice* i Tolstojevu *Ona je svemu kriva*, a rad na Gogoljevom *Revizoru* prekinuo je početak operacije "Vajs".

6. decembra 1942. održana je priredba pozorišta u Bosanskom Petrovcu, povodom Prve konferencije žena. Tu su improvizovali i mali instrumentalni sastav, nazvan "orkestar", koji je bio pratnja horu. Tada u Bosanskom Petrovcu su svirali »Partizanku«, »Hej Sloveni«, »Budi se Istok i Zapad« i druge partizanske pesme. Na muzičkom programu imali su još pesme poput »Internacionale« (koja se pevala samo u važnijim prilikama), nekih radničkih pesama (»Smelost, drugari, ne gubite«), nekih sovjetskih pesama (»Jesli zavtra vojna«), omladinskih pesama, a od narodnih partizanskih »Oj narode Like i Korduna«.

### 1943

U januaru 1943. donet je i Statut Kazališta. Tokom nemačkih ofanzivnih operacija u prvoj polovini 1943., tokom bitaka na Neretvi i Sutjesci *Kazalište* je bilo u stalnom pokretu, deleći teškoće i oskudice s vojskom. Ipak, i tokom ovog perioda ono je koristilo svaku priliku za pripremanje priredbi za borce i mesno stanovništvo. Nikola Hercigonja navodi kako im je iz perioda na Neretvi u živom sećanju ostala jedna priredba održana za borce Savove Pete crnogorske brigade, u kratkom predahu između dve bitke, na poljani pored Boračkog jezera:

Posle Bitke na Sutjesci *Kazalište* je brojalo 17 članova: Mira i Vjekoslav Afrić, Ivka i Joža Rutić, Žorž Skrigin, Salko Repak, Milan Vujinović, Junus Međedović, Nikola Hercigonja, Braslav Borozan, Mira i Silvije Bombardeli, Mira Đerić, Anika Radošević, Miron Cesarec, Bata Urošević i Ljubo Božanović. Prvu priredbu dalo je u julu za ranjene borce u selu Vračevcu kod Seone u blizini Tuzle. O jadnom stanju trupe na toj priredbi Hercigonja piše:

Zatim je pošlo na turneju po istočnoj Bosni, a u septembru se vratilo u Jajce, gde je ostalo sve do januara 1944. Period boravka u Jajcu spada u najplodniju delatnost Kazališta narodnog oslobođenja. Tu su uslovi za rad bili vrlo povoljni (zgrada s pozornicom, kulisama i drugim potrebama). U tom periodu postavljena su ili obnovljena brojna dramska dela: Cankarev *Sluga Jernej i njegovo pravo*, Kočićev *Jazavac pred sudom*, Gogoljev *Revizor*, Nušićev *Narodni poslanik*. Postavljen je na scenu i balet na Baranovićevu muziku *Licitarsko srce*. Takođe je postavljen balet na Geršvinovu *Rapsodiju u plavom*, koji je doživeo nekoliko stotina izvođenja. Priredbe su održavane i u okolnim mestima.

### 1944

Kada je tokom Operacije "Valdrauš" u januaru 1944. Jajce postalo poprište svakodnevnih borbi, *Kazalište* je bilo prinuđeno da ga napusti. Od ansambla i osoblja formirane su tri grupe. Jedna je pošla na Kozaru, druga u Drvar, a treća je ostala sa 6. ličkom divizijom u okolini Jajca. U martu sve tri grupe ponovo objedinjene na zajedničkim projektima u Bosanskom Petrovcu. Tokom ovog perioda postavljene su na scenu Nušićeva *Protekcija*, *Kir Janja* Jovana Sterije Popovića i Klopčičeva *Mati*.

5. aprila 1944. održana je svečana priredba u Drvaru, što je bilo prvo nastupanje kompletnog Kazališta narodnog oslobođenja posle šeste ofanzive. U to vreme je bilo prvo izvođenje »Kozare«, horske kompozicije Oskara Danona, prve te vrste u NOB. Posle desanta na Drvar, jedan deo ansambla prebačen je avionom u Italiju, a drugi odlazi u Dalmaciju, gde ostaje kraće vreme u 8. korpusu, pa zatim prelazi na Vis. Na Visu je premijerno izvedena *Najezda* Leonida Leonova. U septembru *Kazalište* je preduzelo turneju po Italiji, dajući priredbe za partizanske ranjenike koji su se nalazili na lečenju u savezničkim vojnim bolnicama i za savezničke jedinice.

Prvog novembra 1944. *Kazalište* je stiglo u oslobođeni Beograd.

Tu je Kazalište narodnog oslobođenja završilo svoj ratni put, dajući 12. novembra poslednju priredbu pod dotadašnjim imenom.

## Repertoar

**Predstave**:
* Branislav Nušić, *Sumnjivo lice*
* Branislav Nušić, *Narodni poslanik*
* Branislav Nušić, *Protekcija*
* Lav Tolstoj, *Ona je svemu kriva*
* Nikolaj Gogolj, *Revizor*
* Ivan Cankar, *Sluga Jernej i njegovo pravo*
* Petar Kočić, *Jazavac pred sudom*
* Jovan Sterija Popović, *Kir Janja*
* Matjaž Klopčič, *Mati*

**Baleti**:
* balet na Baranovićevu muziku *Licitarsko srce*
* balet na Geršvinovu *Rapsodiju u plavom*
* folklorni balet sa borbenim sadržajem

Takođe su imali i orkestar kao pratnju za hor, koji je uglavnom izvodio partizanske pesme.

## Značaj Kazališta

Jugoslavija pre Drugog svetskog rata bila je zaostala zemlja u kojoj su kulturni tokovi i civilizacijska dostignuća bili nedostupni znatnoj većini stanovništva. Narodnooslobodilački pokret se svojom propagandom obraćao ovim zanemarenim slojevima, obećavajući opštu emancipaciju i civilizacijski napredak za sve.

U toj propagandi *Kazalište* je odigralo značajnu ulogu demonstrirajući novi model kulturno-umetničke delatnosti. Ono je predstavljalo reprezentativnu kulturnu instituciju. Na taj nači je Narodnooslobodilački pokret borcima u jedinicama i građanstvu demonstrirao svoj kulturni nivo i civilizatorsku opredeljenost.

*Kazalište* nije bilo usamljen primer - sve jedinice NOVJ u rangu brigade pa naviše imale su svoje kulturne i scenske sekcije. *Kazalište* je bilo najreprezentativniji i kadrovski najjači scenski ansambl, pa su njegovi članovi učestvovali u brojnim kursevima gde su kao predavači prenosili znanja na kulturne organizatore.

*Kazalište* je izdavalo i svoj list pod nazivom *Naše kazalište*. U aprilu 1943. izašao je prvi broj, a do kraja delatnosti izašla su ukupno tri broja.

## Izvori

## Literatura
* **[[Vojna enciklopedija]]** knjiga četvrta, Beograd 1978.
* Branko Petranović: ISTORIJA JUGOSLAVIJE, knjiga II - NARODNOOSLOBODILAČKI RAT I REVOLUCIJA, Nolit, Beograd 1988. - KULTURNI I PROSVETNI ŽIVOT NA OSLOBOĐENIM TERITORIJAMA
* Andreja Preger: STOLEĆE UZ MUZIKU, feljton u dnevnom listu Danas, nastavak 5 (9. maj 2008) i 6 (12. maj 2008)

## Vanjske veze

* Kazalište narodnog oslobođenja