Temišvar

**Temišvar** (*Timișoara*) je grad na zapadu Rumunjske od 319.279 stanovnika, svega par dekada prije 1992. grad je imao - 334,115 stanovnika.

Temišvar  je administrativni centar okruga (*[[Rumunjski okruzi|judet]]*) Timiș, treći po veličini grad u Rumunjskoj, i privredni, kulturni i politički centar zapadne Rumunjske. Grad se naziva i *Malim [[Beč]]om* jer je veoma dugo bio pod vladavinom Habsburgovaca, pa arhitekturom i ambijentom u centru grada podsjeća na stare dijelove Beča.

## Geografija
Temišvar  leži na zapadu zemlje u banatskoj ravnici duž obala rijeke Begej.

### Klima

## Historija
Arheološkim iskapanjima provedenim u široj okolici grada, otkrivena su neolitska i rimska naselja.
Temišvar je historijska prijestolnica Banata, grad u ravnici koju presijeca rijeka Begej, pripada kulturnom miljeu podunavskih gradova.

Prvi dokumentirani srednjovjekovni zapis o gradu je iz - 1212. u kom se on navodi kao rimski castrum **Temesiensis**. Nju su u 13. vijeku razorili Tatari, ali je njegova citadela za svega nekoliko godina obnovljena, pa se zna da je i bila rezidencija ugarskog kralja Karla I. (1309. - 1342).

Temišvar je tokom 14. vijeka  izrastao u utvrdu usred močvarnog kraja.

Grad su osvojili osmanski Turci 1552. godine a Temišvar će pod njihovom kontrolom ostati slijedećih 164 godina (v. *[[Temišvarski pašaluk]]*), i tokom dugogodišnje osmanske vladavine, grad će doživeti ogromne promene u etničkoj strukturi stanovništva. Godine 1582, Temišvar još uvijek ima većinsko mađarsko stanovništvo, a u 17. veku većinu stanovništva čine muslimanski Turci. U istom periodu, u gradu se javljaju i skupine Srba, Jevreja i Roma.

Osmanlije su 1716. poražene kod Temišvara od strane austrijske vojske i tada grad prelazi u austrijske ruke. Grad je oslobodio vojvoda Eugen Savojski u ime Habzburgovaca. Muslimansko stanovništvo se povuklo iz grada sa turskom vojskom i grad je ostao sa svega 600-700 stanovnika. Mađari i Nijemci, buduće dominantno stanovništvo Temišvara, još se nisu počeli naseljavati. Temišvar je brzo postao privredno središte ovog djela Habzburškog carstva. 1718. godine otvorena je prva pivara, a posle toga i pogon za preradu duhana. U periodu 1728/71. vršila je se obaloutvrda i kanalisanje Begeja, koji zapravo postaje kanal i veza grada sa Dunavom. U brzo razvijajući grad doseljava se veliki broj Mađara i Nijemaca, pa grad dobija izrazito etničko i vjersko šarenilo. U ovo vrijeme gradsko jezgro dobija pravilne ulice i trgove, a grade se i današnje barokne crkve svih vjera.

Nakon potpisivanja Požarevačkog mira (1718), Temišvar i taj dio Banata, postaju dio Habsburške monarhije poznat kao Temišvarski okrug, kojim se upravlja iz Beča. U to vrijeme u grad se doseljavaju brojni stanovnici iz raznoraznih dijelova monarhije, a naročito Nijemci iz Švapske.

Temišvar je tokom 1848, izdržao opsadu mađarskih revolucionara, u trajanju od 107 dana.

Nakon Prvog svjetskog rata vojska Kraljevine Srbije okupirala je grad 1919., ali ga je nakon potpisivanja Trianonskog mirovnog ugovora - 1920. morala napustiti i predati Rumunjskoj kraljevini.

Protuvladine demonstracije koje su izbile u Temišvaru između 15. i 17. decembra 1989, izazvale su lavinu koja je nakraju dovela do svrgavanja s vlasti komunističkog vođe Nicolae Ceausescua svega nekoliko dana nakog tih događaja. Katastrofalna greška Ceausescua bila je kad je poslao snage reda i vojske da silom uguše demonstracije, ali su se te snage nakraju udružile sa demonstrantima i okrenule protiv svog nalogodavca (kog su nakraju nabrzninu i ubili).

## Demografija
Grad ima dugu multikulturalnu tradiciju i još uvijek ima svoje utjecajne manjine Nijemaca (*[[Banatske Švabe|Švabe]]*), Mađara, Srba i Roma, ali i Talijana, Bugara, Hrvata, Čeha, Slovaka ili čak Lorenaca.

## Toponim
Temišvar duguje ime rijeci Timiš (rum. *Timiș*, antički Tibisis). Kroz grad protječe samo rijeka Begej. Razlog ovome je povezanost i isprepletanost tokova ove dvije rijeke u prošlosti na području grada. Kasnijom kanalizacijom njihovi tokovi su dobili drugačije pravce, koji su do danas u tom obliku.

Rumunjski oblik imena grad je *Timișoara* (u izgovoru Timišoara s mekim „š“). Srpskohrvatski naziv za grad Temišvar blizak je i duguje podrijetlo mađarskom nazivu *Temesvár* (mađ. *Temes* je *Tamiš*, vár je tvrđava). Nijemci nazivaju dvojako: jedna verzija je *Temeschburg*, a pomađarena je i verzija *Temeswar*. Banatski bugarski nazivaju ga *Timišvár*.

## Kultura i atrakcije
 
Temišvar je kulturno - obrazovni centar zapadne Rumunjske. Grad ima nekoliko visokoškolskih ustanova, od kojih je najznačajniji 
Univerzitetu Temišvaru, osnovan 1948. Grad ima državni teatar, državnu operu i balet, 
filharmonijski orkestar i veliku biblioteku. Temišvar ima puno uređenih parkova koji se nižu duž plovnog 
Begejskog kanala, koji prolazi kroz središte grada.

Naveće znamenitosti grada su monumentalna katolička katedrala podignuta između 1736. - 1773., srpska saborna crkva iz 1748. (obnovljena 1791) i regionalni muzej, smješten u restauriranoj
palači iz 14. vijeka.

Temišvar je bio prvi rumunjski grad koji je još 1869. uveo tada još uvijek konjski tramvaj 
I prvi evropski grad koji je 1884. uveo uličnu električnu rasvjetu  sa 731 lampi.

Neke od njegovih zgrada i mostova projektirao je slavni Gustave Eiffel.

## Privreda
Grad leži na vrlo plodnom teritoriju, pogodnom za proizvodnju žitarica, a vrlo je razvijen u sektorima poljoprivrede i prehrambene industrije, te i tekstilne i kemijske industrije i na proizvodnji energije. U gradu se proizvodi pivo Timișoreana iz pivare koju je davne 1718. otvorio princ Eugen.

Temišvar je dugo bio poznat kao trgovački centar bogatog poljoprivrednog kraja, ali se vremenom pretvorio u industrijski grad, nakon Drugog svjetskog rata. 
Danas se u gradu proizvode elektromotori i električni aparati, tekstil, poljoprivredni strojevi i alati, kemikalije, plastika, obuća  i prehrambeni proizvodi.

## Prijevoz
Temišvar je važno željezničko čvorište, sa sjevernom prugom koja vodi do Arada, Szolnoka, Cegléda i Budimpešte; zapadnu liniju koja vodi prema Vršcu, Pančevu i Beogradu i južnu liniju koja se spušta niz Dunav preko Craiove i Bukurešta. Gradski kolodvor – današnja *Gara Timișoara Nord* – je izgrađen krajem 19. vijeka i otvoren 1897. Temišvar je prvi rumunjski grad koji je uveo tramvaj, 1869. sa konjskom vučom. Gradska mreža je elektrificirana 1899. godine i danas je četvrta tramvajska mreža u Rumunjskoj, kojom upravlja firma STPT.

## Značajne osobe
Među značajna imena grada Temišvara mogu se spomenuti: Osman-aga Temišvarski, umjetnik Ludwig Michalek, mezzosopran Margarete Matzenauer, matematičar George Lusztig, atletičarka Iolanda Balaș, književna znanstvenica Marianne Hirsch, umjetnik Adolf Hirémy-Hirschl, pjesnik i filolog Ezra Fleischer, pjesnik Dorin Tudoran, povjesničarka Myriam Yardeni, književnik Wilhelm Stepper-Tristis, pisac Pelbartus Ladislaus iz Temišvara, filolog, povjeničar i teoretičar Károly Kerényi, vojni oficir i pisac Franz Xaver Kappus, povjesničar Alfred von Domaszewski, povjesničar umjetnosti Arnold Hauser, romanopisac Ioan Mihai Cochinescu, novinar Mile Cărpenișan, pjesnikinja Ana Blandiana, muzičar Mircea Baniciu, atletičarka Iolanda Balaş, gitarist Nicu Covaci, slikar André François, političar György Klapka, plivač Johnny Weissmuller.

## Gradovi prijatelji
Temišvar je zbratimljen sa slijedećim gradovima:

## Galerija slika

Festivalul Inimilor Timișoara.jpg|Grad Temišvar
Timisoara - Piata Unirii.jpg|Trg Ujedinjenja u Temišvaru
Timisoara PiataVictoriei.jpg|Trg Pobjede u Temišvaru


## Povezano
* Banat
* Banatska republika

## Napomene

## Reference

## Literatura

* Barat, Armin, *Die königliche Freistadt Temesvar. Eine monographische Skizze, Selbstverlag des Verfassers*, Temesvar, 1902.
* Cuțara, Alexandru, *Timisoara: An artistic monograph*, Amarcord, 1999. 
* Bejan, A., *Banatul în secolele IV-XII, Ed. de Vest*, Timișoara, 1995.
* Dragalina, P., *Istoria Banatului de Severin*, tom II, Caransebeș, 1900.
* Ilieșiu, Nicolae, *Timișoara. Monografie istorică*, Timișoara, 1943, Editura Planetarium, ed. a 2-a, ISBN 978-973-97327-8-9
* Kovacshazy, Cécile, *[https://journals.openedition.org/germanica/565 Timişoara, la petite Vienne du Banat]*, Germanica, 43, 2008, str. 105-114.
* Munteanu, Ioan, Munteanu, Rodica, *Timișoara. Monografie*, Ed. Mirton, Timișoara, 2002, ISBN 973-585-650-6
* Neumann, Victor , *The Banat of Timișoara: A European Melting Pot*, Scala, 2019.
* Opriș, Mircea, *Timișoara. Mică monografie urbanistică*, Ed. Tehnică, București, 1987.
* Rieser Hans Heinrich, *Temeswar. Eine geographische Beschreibung der Banater Hauptstadt*, Sigmaringen, 1992.
* Schatteles, Tiberiu, *The Jews of Timișoara: A Historical Perspective*, Bucharest, Hasefer, 2014. 

## Vanjske veze
* ''Službene stranice grada''  
* ''Timisoara'' na portalu Encyclopædia Britannica