Pištolj-mala

**Pištolj-mala** je bila siromašna, nelegalno podignuta gradska četvrt (mahala) u Dorćolskom kraju u Beogradu, u periodu između dva svetska rata.

## Historija

Isto kao i druge siromašne gradske četvrti, kao što su Jatagan mala, Savamala, je nastala kao posledica rušenja tokom Prvog svetskog rata, posle čega su se nadovezali socio-ekonomski i dnevno-politički činioci. Nakon Prvog svetskog rata, u Beogradu je gotovo trećina stambenog fonda postala neupotrebljiva. Bilo je porušenih zgrada, napuštenih, opljačkanih ili devastiranih stanova, usled nekorišćenja i neodržavanja. S druge strane, Beograd je nakon rata postao prestonica Kraljevine SHS i broj stanovnika je naglo narastao sa sa 90.000 pre rata, na 120.000 (1921), odnosno na 130.000 (1931).

Prema legendi, naziv je dobila po tome što su je siromašni naseljavali  „na pištolj“. Ne postoje podaci da je na ovom području bilo upotrebe pištolja radi naseljavanja.

Prva bespravna naseljavanja ovog terena, tada udaljenog od centra grada, u vlasništvu Beogradske opštine i drugih vlasnika, su započela  1923. godine. Dunavski kraj nije bio naseljen. Opština i drugi vlasnici zemljišta nisu bili zainteresovani da spreče bespravnu gradnju. Glavno beogradsko smetlišta  u neposrednoj blizini, je siromašnim doseljenicima predstavljalo mogućnost izvesne zarade, sakupljanjem, odvoženjem i deponovanjem smeća.

Krajem 20-ih godina 20. veka  Pištolj-mala je bila sastavljena od tri grupacije kuća. Jedna se nalazila u nastavku zemljišta između Kapetan Mišine i Knićaninove ulice, uz zapadnu granicu imanja Električne centrale i Tramvajskog depoa. Druga grupacija se nalazila u gradskom tkivu, između Dobračine i ulice Svetozara Miletića, a treća na smetlištu u produžetku ulica Pozorišne, Herceg Stjepana i Svetozara Miletića. Između tri segmenta Pištolj-male nalazili su se veći kompleksi privrednih objekata, odnosno 16 preduzeća.
 
U prvom segmentu nalazele su se bedne udžerica, mahom od dasaka, a u najboljem slučaju od ćerpiča.
Kuće su bile male, dimenzija 2−3,5 × 2–3,5 m, odnosno površine od 4–5 do 10-ak m² i ukupne visine 1,8–2,8 m. Većinom su se sastojale od jedne višenamenske prostorije. Ispred nekih kuća su postojale i male bašte. Drugi segment se sastojao iz dva dela. Jedan je bio kompaktan, sastavljen od slobodnostojećih zgrada podignutih, duž jedne linije, uz zemljanu ulicu, a razmak između njih je iznosio od 2,5 do 5 m. U drugom delu su formiranih blokovi od udžerica na relativno malim parcelama, površine oko 8 i 9 m² i visine oko 2 m. U trećem segmentu su se nalazili objekti slabe građe, od bondruka ili dasaka, oblepljenih blatom i pokriveni ćeramidom ili otpadnim limom, površine 7 do 10 m², visina 2,15 i 2,5 m. Nalazeći se u blizini gradskog smetlišta, bili su  osuđeni na osećanje smrada sa terena, na borbu sa muvama, bez mogućnosti  provetravanja, sa zatvorenim prozorima i vratima. U tom kraju vladaju malarija i tuberkuloza, a često i razne crevne infekcije, naročito kod dece.

Siromašne porodice su često živele u stanu ili delu stana iznajmljenom od druge siromašne porodice, koja je na taj način poboljšavala mesečni budžet. S druge strane, bilo je i imućnih građana, iz gradske elite, koji su sirotinji rentirali bedne stanove ili „placeve“ za izgradnju čatrlja. Kirajdžije koje su iznajmile deo placa same su podizale kuće, a kiriju su plaćale za iznajmljeno zemljište. Beogradska opština je takođe izdavala neka zemljišta. Ona je opština 1928. iznela podatak da je od 340 kuća u Pištolj-maloj bilo svega 124 vlasnika. Međutim, dve trećine ukupnog stambenog fonda nalazilo se u vlasništvu između 10 ili 20 rentijera.

Uprkos poplavi 1926. i delimičnim rušenjima u više navrata, sirotinja se ponovo vraćala ili je dolazila nova. Za razliku od drugih sirotinjskih naselja, Pištoljmaci su svega jednom nastupila kao zajednica, u pokušaju da se izbore za svoja prava, odnosno spreče rušenje svojih domova. Njihov otpor prema stalnim pretanjama rušenjima je bio kratkotrajan, sporadičan, neorganizovan i kao takav neuspešan.

Pištolj-mala nikada nije u celosti raseljena, već je postepeno nestajala. Beogradska opština je razvijala gradsko jezgro, uklanjajući deo po deo Pištolj-male, izgradnjom drugih stambenih, privrednih ili komunalnih struktara. Pištolj-mala je gotovo sasvim nestala već pred Drugi svetski rat. Neke grupe kuća, međutim, su postojale i kasnije, dok neke avlijske zgrade i sada postoje u ovom delu Beograda.

## Izvori

## Literatura
* 
*