Trepča

**Trepča** je veliko ležište olovo-cinkane rude na Kosovu, koje obuhvata zapadne, jugozapadne i južne delove Kopaonika i spada među najveća u Evropi. Eksploatacija njenih rudnih bogatstava je otpočela u doba kralja Milutina (1282—1321), početkom XIV veka (1303) i trajala je do kraja XVII veka. Između dva svetska rata,britanska kompanija *Trepca Mines Limited* otpočinje radove na području Trepče (1927) otvaranjem rudnika (1930) i gradnjom topionice olova (1940). Posle Drugog svetskog rata, njena imovina je nacionalizovana i napravljen je *Rudarsko-metalurško-hemijski kombinat olova i cinka Trepča*, koji je u jednom trenutku zapošljavao oko 20.000 radnika i proizvodio oko 70% mineralnih sirovina stare Jugoslavije. Danas, usled specifične situacije u tom dijelu Kosova, veći deo kombinata Trepča nije operativan, a dodatni problem predstavlja zastarela i dotrajala oprema.

Prema poslednjim procenama iz 2001. godine, preostali kapacitet Trepče je oko 29.000.000 t rude od čega je:
* 3.40 do 3.45 % odnosno 999,000 t olova, 
* 2.23 do 2.36% odnosno 670,000 t cinka
* 74 do 81 g/t odnosno 2,200 t zlata

## Prošlost Trepče

### Srednji vek

Iako je u celoj Kopaoničkoj oblasti, ruda vađena još u rimsko doba, područje Trepče se koristi tek od srednjeg veka. U doba kralja Milutina, tu su naseljeni Sasi koji su vadili rudu, a njen prvi pomen potiče iz 1303. godine, kada se pominje njihovo naselje u Trepči. Za zaštitu rudnika, podignuta je tvrđava Ćutet, a vađenje srebra,olova i gvožđa, nastavljeno je i posle propasti Srpske despotovine, sredinom XV veka. Tokom narednih vekova Otomanska imperija je nastavila vađenje rude, koje je okončano, neposredno nakon 1685. godine.

### Moderno doba
Posle Prvog svetskog rata,Britanci su 1925. godine otpočeli istraživanje kompleksa i 1927. godine osnivaju kompaniju *Trepca Mines Limited*. Na mestu starog rudnika iz srednjeg veka,1930. godine se otvara novi rudnik, *Stan Trg*.

Proizvodnja je vrlo brzo dostigla brojku od 600 do 700 hiljada tona rude godišnje, a u periodu od 1930. do 1940. godine izvađeno je 5 700 000 tona rude, od čega:
* 625 000 t koncentrata olova
* 685 000 t koncentrata cinka 
* 444 000 t koncentrata pirita (gvožđa) 
kao mešani koncentrat olova i bakra. U cilju povećanja proizvodnje, u Zvečanu je 1940. godine izgrađena topionica olova.

Tokom Drugog svetskog rata, upravu nad Trepčom preuzeli su Nemci, odnosno kompanija na čijem se čelu nalazio Herman Gering. Pored proizvodnje metala, u Trepči su tada pravljeni i akumulatori za nemačke podmornice.

Posle rata, imovina britanskog preduzeća je nacionalizovana i formirano je novo preduzeće, pod imenom *Rudarsko-metalurshko-hemijski kombinat olova i cinka Trepča*. U njegovom sastavu našli su se rudnici:
* Belo Brdo,Crnac,Koporić i Žuta Prla, na severu
* Stari Trg i Prvi tunel, u sredini
* Novo Brdo,Ajvalija,Kišnica-Badovac, na jugu i jugoistoku
zatim topionice:
* olova, u Zvečanu
* cinka, u Kosovskoj Mitrovici
kao i niz drugih postrojenja za preradu rude i njenu obradu, poput fabrike baterija i akumulatora, koncentratora u Gračanici, fabrike hemijskih đubriva i drugih. Kombinat je bio jedan od najznačajnijih rudarskih kompleksa na Balkanu, u jedno trenutku je zapošljavao 20.000 ljudi i proizvodio oko 70% mineralnih sirovina stare Jugoslavije.

Kriza i raspad stare Jugoslavije, posle koje je usledila ekonomska blokada SRJ, nakon čega su otpočeli sukobi na Kosovu koji su kulminirali NATO-vim bombardovanjem SRJ, doveli su do propasti ovog privrednog giganta. Posle dolaska snaga KFORa i UNMIKa na Kosovo, juna 1999. godine, proizvodnja u severnim rudnicima, koji su ostali pod kontrolom Srba, nastavljena je, dok su oni južni potopljeni. Trepčin muzej minerala (osnovan 1966) je opljačkan 18.09.1999. godine i iz njega je ukradeno preko 1 500 primeraka minerala iz Trepče, uključujući i neprocenjivi primerak vivianita, kao 150 drugih minerala iz preko 30 zemalja sveta, koji su muzeju bili poklonjeni. Pod pokroviteljstvom UNMIKa, obnovljen je rad u središnjim rudnicima i pogonima u Mitrovici, ali je to prekinuto u avgustu 2000. godine, zbog velike količine zagađenja.

Kombinat Trepča danas praktično funkcioniše, kao dva samostalna i nezavisna dela:
* *Trepča sever*, koja obuhvata rudnike i postrojenja na prostoru sa većinski srpskim narodom
* *Trepča jug*, koja obuhvata rudnike i postrojenja na prostoru sa većinski albanskim narodom

## Izvađena ruda
Procenjuje se da je u periodu od 1931. do 1998. godine, iz Trepčanskih rudnika izvađeno oko 34 350 000 t rude, od čega:
* 6 % odnosno 2 066 000 t olova, 
* 4 % odnosno 1 371 000 t cinka, 
* 75 g/t odnosno 2 569 t srebra 
* 102 g/t odnosno 4 115 t bizmuta.
Procenjena količina izvađenog zlata, od 1950. do 1985. godine, je oko 8.7 tona odnosno oko 250&nbsp;kg godišnje,kadmijuma, od 1968. do 1987. godine, 1 655, a pored navedenog, izvađene su i manje količine germanijuma, galijuma, indijuma, selenijuma i telurijuma.

## Povezano
* Kopaonik
* Rudarstvo u Srbiji

## Napomene

## Reference

## Izvori
* 

## Vanjske veze

*