Zgrada Urbanističkog zavoda u Beogradu

**Zgrada Urbanističkog zavoda u Beograda** nalazi se u Bulevaru Despota Stefana 56, na uglu sa Palmotićevom ulicom, Beograd, Srbija. Izgrađena je 1970. godine i predstavlja pravi primjer betonskog brutalizma, tada najmodernijeg svjetskog pokreta u arhitekturi i važno zdanje moderne arhitekture u Jugoslaviji. 

Zgrada je prvo samostalno djelo arhitekte Branislava Jovina urađena po prvonagrađenom konkursnom radu u okviru projektnog biroa Urbanističkog zavoda. Iste godine Jovin je za svoj rad na novoj zgradi dobio “Borbinu nagradu za arhitekturu”. Pored Branislava Jovina, kao glavnog projektanta, projektantski tim su činili Jovan Mišković, Leon Kabiljo i Miodrag Tujković, zadužen za konstrukcijski proračun.

Kao i u drugim slučajevima, Jovin nije smatrao zgradu Instituta brutalističkim arhitektonskim djelom, ali je naglašavao da su mu glavne smjernice u definiranju izgleda zgrade bile:
* izlaganje glavnih stubova izvan glavnog trakta kao posljedica funkcionalne sklonosti ka ujedinjenju unutrašnjeg prostora i 
* upotreba materijala u njihovom izvornom obliku, što ukazuje na činjenicu da je Jovin svjesno koristio principe, iako nije bio svjestan da su brutalistički

## Položaj
Objekat je smješten u širem istorijskom jezgru grada, nasuprot Gudulićevog venca, okružen velikim brojem zgrada iz 19. i početka 20. vijeka.
Svojim specifičnim položajem i monumentalnim modernističkim izgledom na trgu između Botaničke bašte i Palmotićeve ulice, izdvaja se iz okoline i predstavlja značajnu urbanu znamenitost grada.

Glavni ulaz je iz Bulevara Despota Stefana i uvučen je od regulacione linije bulevara. Drugi pristup ulaznom prolazu sa stepenicama je iz Palmotićeve ulice, preko bočne pješačke staze. Kombinacija vegetacije Botaničke bašte i betona od kojeg je zgrada izgrađena stvorila je vrlo specifičan prostorni efekat, postignut oslobađanjem prizemlja i formiranjem otvorenog ulaznog prostora iznad kojeg se zgrada uzdiže na šest pari jakih vertikalnih nosača.

## Arhitektura
Na objektu su primijenjeni materijali i tehnologije gradnje u armiranom betonu, koje su u to vrijeme već bile dominantne u domaćoj gradnji. Posebna inovativnost je smjela i vješta upotreba armiranobetonske skeletne konstrukcije koja je svedena na šest poprečnih, dvostrukih, horizontalnih greda i vertikalnih panel-stubova, što maksimalno oslobađa unutrašnji prostor. Slobodni, dvostruki, vertikalni paneli u visini sprata, formiraju vertikalne noseće stubove i uronjeni su u uzdužnu betonsku ploču (kapu) izbad posljednjeg sprata, čime spajaju i ukrućuju stubove. 

Ispred fasada, od drugog do četvrtog sprata, nalaze se uzdužne parapetne ploče, koje također obavljaju funkciju ukrućenja konstrukcije. Noseći konstruktivni sistem zgrade, vertikalni stubovi i horizontalne ploče su jasno vidljive izvana, što je ujedno i osnovni element moderne arhitekture i brutalizma.

Detalj koji se jasno ističe na fasadama je prisustvo preciznih spojeva na betonskim panelima. Prefabricirani elementi koji su lijevani i transportovani tokom izgradnje objekta, spajani na licu mjesta, bili su novina u prethodnoj tehnici gradnje, gdje su paneli lijevani u oplati na gradilištu. Upotreba prirodnog betona kao materijala karakteristična je za objekat kao glavni umjetnički element i izraz fasadnih površina.

Poseban arhitektonski element predstavljaju betonski okviri oko prozora, u obliku ćiriličnog slova "П", tri u polju između šest pari
susjednih stubova. Ovi elementi su prvenstveno dekorativni, a zatim i dio zaštite unutrašnjeg prostora od sunca.

## Opis
Zgrada ima izduženi pravougaoni oblik i sastoji se od pet modularnih jedinica definisanih nosećim stubovima i gredama, sa suterenom, podrumom, prizemljem i šest spratova, ukupne površine 6.046,67 m2. Prizemlje je projektovano kao otvoreni natkriveni prostor.

Glavni pravougaoni korpus zgrade je slobodnostojeći, u obliku izdužene lamele, sa četverostranom orijentacijom, a na četvrtom konstruktivnom polju, sa strane (prema Palmotićevoj ulici) pričvršćen je aneks – vertikala sa stepeništima, liftovima i drugim pomoćnim prostorima. Komunikacijski vertikalni aneks, izlomljenim linijama i površinama, povezan je sa stilom susjedne zgrade u Palmotićevoj ulici, tako da se uspostavlja veza sa postojećim zgradama, te ima važnu figurativnu i plastičnu ulogu u formiranju ukupne strukture zgrade.

Kontrast unutrašnjeg prostora s vanjskim izražen je toplinom svijetlih drvenih zidnih pregrada, pričvršćenih za željezne grede, zatim drvenom stolarijom i širokim staklenim površinama, što prostor čini svijetlim i humanim mjestom za rad. Drvena stolarija u kancelarijama i namještaj u hodniku i danas su veoma dobro očuvani i datiraju iz perioda kada je zgrada izgrađena. Jedan od kurioziteta unutar enterijera su stolovi sa ugrađenim osvijetljenim panelima, na kojima su se nekada crtali planovi.
## Literatura
* Brkić, A.: Znakovi u kamenu - srpska moderna arhitektura 1930-1980. - Savez arhitekata Srbije, Beograd, 1992.
* Bogunović, S.: Arhitektonska enciklopedija Beograda XIX i XX veka (knjiga I) - Arhitektura, Beograd - Beogradska knjiga, 2005.

## Izvori