Partizanske bolnice kod Bosanskog Petrovca

**Partizanske bolnice kod Bosanskog Petrovca** predstavljale su značajan dio narodnooslobodilačke borbe, ne samo za borce sa tog područja, već i za jedinice glavnine partizanskih jedinica.
## U ustanku
Drugi dan nakon oslobođenja Drvara i okoline u prvim danima ustanka 1941. god. formirana je partizanska bolnica. Za upravnika je imenovan dr. Moni Levi. Na raspolaganju je imao još 4 ljekara. Prva partizanska bolnica u Drvaru bila je smještena u zgradi bolnice drvnog preduzeća ŠIPAD, a prihvatala je i liječila ranjenike i bolesnike gotovo iz svih partizanskih odreda Bosanske krajine, počev od Livna, preko Bihaća, Bosanske Krupe, Bosanskog Petrovca, Bosanskog Novog, Prijedora do Sanskog Mosta. Bolnica je bila dosta mala i mogla je primiti najviše 100 ranjenika i bolesnika. Za vrijeme njenog dvomjesečnog postojanja u oslobođenom Drvaru kroz nju je prošlo i liječilo se preko 200 ranjenih i bolesnih partizana. Prestala je da radi kao partizanska bolnica 26. septembra 1941. godine, kada su Italijani, ponovo okupirali Drvar.

Partizanska bolnica u Drvaru doprinijela je i omogućila formiranje drugih, manjih partizanskih bolnica i ambulanti. Ona je pomagala i snabdijevala sanitet mnogih partizanskih jedinica, naročito u Bosanskoj krajini. Početkom avgusta 1941. godine formirana je mala bolnica u selu Prekaji kraj Drvara, smještena u seoskim kućama.

U selu Boboljusci kraj Drvara, bila je omanja partizanska bolnica, smještena u nekoliko seoskih kuća. Postojala je do početka oktobra 1941. godine, kada je prebačena u Podgrmeč, ispod Suvopljskog brda, u selo Majkić Japra.  Kapacitet bolnice bio je vrlo mali, dvadesetak postelja.   
## Novi bolnički objekti
Tada je počela gradnja manjih bolničkih objekata, prvenstveno van naselja. U proljeće 1942. godine izgrađena je bolnica u Ataševcu sa dva objekta. Jedan je bio namješten za smještaj bolnice, a drugi za hranu i opremu. U selu Mrđe kod Prekaje, podignut je jedan bolnički paviljon, a nešto kasnije u selu Šobatovcu na Grmeču još jedan objekat. Istovremeno u prvoj polovini 1942. godine izgrađena su još dva paviljona, jedan u Slatini kod Drinića i drugi u Lastvama.

Iako male, sa ograničenim kadrovima i oskudnim materijalnim mogućnostima, te partizanske bolnice, kao i ukupni partizanski sanitet, obavili su ogroman pionirski rad na početku ustanka u Bosanskoj krajini.

## Dolazak Centralne bolnice
Dolaskom proleterskih jedinica krajem avgusta 1942. godine, u Driniću je privremeno smještena Centralna bolnica pri Vrhovnom štabu NOVJ-e. U jednom trenutku imala je oko 700 ranjenika i oboljelih boraca. 
### Odjeljenja u Petrovcu
Ubrzo su ranjenici i bolesni premješteni u bolnička odjeljenja prema sljedećem rasporedu:
* Odjeljenje za teške ranjenike na Otaševcu (šumski paviljon od 100 kreveta). Upravnik dr Julka Mešterović - Pantić, hirurg dr Franc Klajnhapel koga je zamijenio Kukec. Glavna medicinska sestra Borika Pihler - Demić.
* Odjeljenje srednje teških ranjenika u Slatini kod Drinića (šumski poviljon do 80 kreveta) upravnik i hirurg dr Zora Goldšmit, medicinska sestra Mica Vujević.
* Odjeljenje za lakše ranjenike u selu Velikim Stjenjanima (u 12 seoskih kuća smješteno oko 150 ranjenika). Upravnik dr Jovo Bijelić, potom dr Pavao Vinter.
* Odjeljenje za lake ranjenike u Šobatovcu (šumski paviljon do 80 kreveta). Upravnik dr Saša Božović, a potom Mica Jovović
* Interno odjeljenje u selu Driniću (do 150 kreveta). Upravnik dr Ljuba Nojman.
* Zarazno odjeljenje u selu Smoljani (150 bolesnika od trbušnog tifusa i pjegavca smješteno u školi i seoskim kućama). Upravnik dr Frida Gutman.
* Treće hirurško u Bjelaju (između 60 i 80 ranjenika, a kasnije je, naknadnom adaptacijom kapaciteta do 100 ranjenika)
* Oparavilište u selu Suvaji (50 kreveta u školi).
* Narodna ambulanta u Petrovcu (dr Jošan Bulajić).
* Apoteka u Driniću (mr ph Jela Zunjić). 
* U zaseoku Marjanović Dolu nalazila se Centralna apoteka (magacin), odakle je vršen raspored lijekova i drugog sanitetskog materijala. Apoteka je potpadala isključivo pod nadležnost Odsjeka za sanitetsku službu Vrhovnog štaba.

Centralna bolnica, pod upravom doktora Bore Božovića, raspoređena u širokom krugu, po selima i planinama oko Bosanskog Petrovca, živjela uglavnom normalno. Sva odjeljenja Centralne bolnice imala su svoj specijalizovani stručni profil, relativnu samostalnost, i predstavljala su jedinstven i zatvoren bolnički sistem. Osnovni nedostatak bila je lociranost u šumama, prevelika udaljenost od trupe. Od dalekih bojišta 
do Centralne bolnice (odjeljenja), trebalo je ranjenike transportovati vrlo neudobnim sredstvima, kolima sa konjskom ili volovskom zapregom, i po vrlo teškim putevima, da bi tek u Centralnoj bolnici primili prvu hiruršku pomoć

### Bolnica u Jasikovcu
Ovoj strukturi petrovačkog bolničkog centra biće priključeno i odjeljenje u Jasikovcu, pošto je izgradnja ovog objekta bila završena negdje u novembru 1942. godine. Prvobitno zamišljen kao bolnica za teške ranjenike, ovaj objékat sa svojih 600 kreveta, jedan od najvećih objekata te vrste izgrađen u vrijeme čitave narodnooslobodilačke borbe, dobio je odmah ulogu zarazne bolnice. Taj korak bio je iznuđen epidemijom trbušnog tifusa i pjegavca. U izgradnji je učestvovalo u prosjeku 300 ljudi. U Jasikovci su radili ljekari: Frida Gutman, Oskar Ginzberger, Stanko Martinović, Bušatlić (zarobljenik) i dva italijanska zarobljena ljekara. Jasikovac je inače besprijekorno funkcionasao sve do kraja januara 1943. godine, kad je usljed IV ofanzive bio evakuisan i ubrzo razoren bombardovanjem.

### Ostala odjeljenja
* Odjeljenje za lake ranjenike i invalide u Drvaru. Upravnik dr Radoje Mijušković.
* Narodna ambulanta u Drvaru (dr Mijušković).
* Odjeljenje u Mišljenovcu u Lici (60 kreveta smješteno u školi). Upravnik dr Saša Božović.
* Odjeljenje za ranjenike u Dobrom selu u Lici.
U to vrijeme održan je i Prvi kongres ljekara partizana.

Na liječenju iz proleterskih i krajiških jedinica u Centralnoj bolnici tokom boravka u Petrovcu bilo je oko 4.689 boraca, od kojih je u toku liječenja umrlo oko 200 boraca. 

U januaru 1943. počela je  četvrta neprijateljska ofanziva i evakuacija ranjenika. Broj teško ranjenih u pokretu dostigao je cifru od oko 700 ljudi na nosilima, pa su oni u toku evakuacije predstavljali jedan od najtežih problema, jer se kolona sa ranjenim borcima razvukla na oko 60 kilometara u pokretu prema Neretvi. U koloni su bili i ranjenici pristigli iz Hrvatske.

## Evakuacija sa aerodroma
Početkom 1944. god, po naređenju Sanitetskog odjeljenja pri Vrhovnom štabu, koji se u to vrijeme nalazio u Drvaru,  otpočelo se sa evakuacijom najtežih ranjenika u savezničke zemlje i teritorije pod njihovom kontrolom. Oformljena je bolnica u selu Driniću, u koju su dovođeni teški ranjenici iz drugih bolnica. Ona je proglašena glavnom evakuacionom bolnicom, jer je bila i najbliža improvizovanom aerodromu u Medenom Polju, gdje su vršene posljednje pripreme pred transport.

Istovremeno je engleska sanitetska misija, iz Kaira isporučila dvije kompletne opreme i sav ostali sanitetski materijal za potrebe hirurških ekipa u ukupnoj težini od šest tona.

Nakon desanta na Drvar, evakuacija je uspješno nastavljena improvizovanom izgradnjom aerodroma u Tičevu i Zdenu kod Sanskog Mosta.

## Literatura
* Ustanak naroda Jugoslavije, zbornik, knjiga I - VOJNOIZDAVAčKI ZAVOD JNA »VOJNO DELO« - Beograd 1964.
## Reference

## Vanjske veze
* PETROVAC u  NOB