open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boljevac

**Boljevac** je sedište opštine Boljevac u Zaječarskom okrugu u Srbiji. Prema popisu iz 2002. bilo je 3784 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 3926 stanovnika).

## Historija
Prvi poznati popis stanovništva i domaćinstava potiče iz 1455. godine koji obuhvata posede na teritoriji Vidinskog sandžaka. U tom turskom popisu su se našla imena mnogih sela koja i danas postoje na teritoriji opštine Boljevac, kao što su: Bogovina, Ilino, Lukovo, Vrbovac, Jablanica, Dobrujevac ... U tom popisu se nalaze crkve i manastiri Lapušnja, Lozica, Krepičevac.

Boljevac, kao naselje na današnjoj teritoriji, nastaje nakon izgradnje kafane A.Gramanidisa 1762. godine i obrazovanja male čaršije na putu Paraćin-Zaječar, pored reke Arnaute. Promenjeni društveno-ekonomski uslovi posle odlaska Turaka i prisajedinjenje Timočke krajine Srbiji, doveli su do stvaranja novog varoškog naselja.

U aktu Suda okruga crnorečkog krajem 1834. godine, na mestu današnjeg grada i Boljevca kao naselja, pominju se “Boljevačke mehane”, koje se smatraju prazačetkom ovog naselja.

Pored ovih mehana, blizu boljevačke reke, počinju da se naseljavaju “došljaci” koji su tu otvarali zanatske radnje. Prvi seoski dućan za prodaju mešovite robe otvoren je 1836. godine.

Na inicijativu meštana i uz materijalnu pomoć opštine, 1842. godine počinje sa radom osnovna škola.

Formiranjem boljevačke opštine 1844. godine, i narednih desetak godina, počinje intenzivniji razvoj ovog područja.

Ukazom Knjaza Miloša Obrenovića br. 649 od 28. februara 1860. godine, Boljevac postaje središte zaječarskog sreza. To je bio prelomni i važan momenat u daljem razvoju Boljevca. Kako je u Boljevcu bilo središte sreza, mesto je dobilo na značaju i privuklo je nove doseljenike iz drugih mesta da otvore zanatske i trgovačke radnje i mehane. To najbolje pokazuju popisi stanovništva iz 1844. i 1866. godine – broj stanovnika se za period od 20 godina udvostručio.

Boljevac je proglašen varošicom 10. septembra 1875. godine. Od tada se još intenzivnije gradi i razvija. Zgrada pošte je sagrađena 1891, a 1895. godine i zgrada bolnice, u ono vreme, jedna od najlepših u Srbiji, kapaciteta 150 ležaja

## Demografija
U naselju Boljevac živi 3018 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,5 godina (37,2 kod muškaraca i 39,7 kod žena). U naselju ima 1300 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,91.

Ovo naselje je u uglavnom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine).

## Značajne osobe
* Boban Marjanović, košarkaš

## Reference

## Vanjske veze

* Zvaničan sajt opštine Boljevac
* Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)
* Satelitska mapa (Wikimapia)
* Plan naselja na mapi (Mapquest)
Crtačke tehnike

**Crtačke tehnike** su svi materijali i način njihovog korištenja pri izradi umjetničkog crteža.
* Olovka -ostavlja tamnosivi grafitni trag
* Srebrenka -ostavlja nježan sivkasti trag
* Ugljen - jedan od najstarijih materijala, ostavlja prašan i mekan trag
* Kreda (crvena kreda je *la sanguine*)
* Flomaster
* Tuš - koristi se uz upotrebu metalnog ili guščjeg pera, drvca, trske.
* Lavirani tuš
Kreda (tvar)

:*Za geološku periodu pogledajte [[kreda (perioda)]]*

**Kreda** je meki, beli, porozan oblik krečnjaka koji se sastoji od minerala kalcita. Takođe je i sedimentna stena. Relativno je otporna na eroziju.

## Povezano
* Spisak minerala
* Spisak stena

.
Tuš

**Tuš** je naziv za uređaj koji prska vodu po tijelu. Ponekad se koristi i kao sinonim za aktivnost pranja tijela pomoću tuša, odnosno **tuširanje**. S obzirom da tuširanje u pravilu troši manje vode i energije nego klasično kupanje, tuševi su u većini suvremenih kućanstava neizostavni dio kupaonica, odnosno tuširanje predstavlja najpopularniji način održavanja osobne higijene.

## Vanjske veze
* Shower Head troubleshooting and general information
Tuš (razvrstavanje)

**Tuš** je naziv koji može označavati:

* Tuš, uređaj za osobnu higijenu;
* Tuš (sport), tehnike za pobjeđivanje u nekim sportovima;
* Tuš (crtanje), crtačka tehnika;
* Tuš (strojarstvo), tehnika dotjerivanja strojeva.
Kreda (predmet)

U prirodi ju nalazimo u bijeloj, crnoj i sangvina (krvavo crvena) boji. Vadi se u rudnicima krede. Ima ista svojstva kao i ugljen, ali je kreda trvrđa pa pomoću nje možemo vući oštre i tanke linije.
Sangvina kredom se crtao ljudski inkarnat (boja ljudske puti).
Ugljen (crtački)

**Ugljen za crtanje** ili **slikarski ugljen** dobiva se suhom destilacijom (karbonizacijom), odnosno sagorijevanjem uz minimalnu količinu kisika. Karbonizira se npr. vrbino ili brezino pruće. Školski ugljen za crtanje dobiva se karbonizacijom prašine.
Ugljen ostavlja suhi, mekani i prašnjavi trag na hrapavom papiru, omogućuje razmazivanje, ali ne omogućuje crtanje dugih i tankih linija. Na kraju se crtež nacrtan ugljenom mora fiksirati.

Ugljen odn. ugljeni štapići prave se od grančica lipa ili lijeske i ostavljaju debeo trag. Ugljen se troši jako brzo. On je prašljav, maglovit i to daje posebnu mekoću, toplinu i nježnost toj crti.

Umjetnik koji koristi ugljen je emotivan. Prašina je sastavni dio crteža. Lako se sjenča. Crtež izgleda na kraju kao da kroz maglu gledamo. Crta sva treperi u toj prašini bila ona uža, šira ili veća. Papir ne bi trebao biti gladak.
Kreda

**Kreda** može značiti:
* Kreda (period) je jedno razdoblje iz Zemljine povijesti 
* Kreda (predmet) je sredstvo za slikanje i za pisanje na školskoj ploči
* Kreda (tvar) je manje-više praškast oblik vapna
Grattage

**Grattage** (franc.) ili sgraffito (tal.) je slikarska tehnika građenja debele površine pastelom i struganjem gornjeg dijela pastele.

Za tu tehniku najčešće se koristi uljna pastela koja se potom struže olovkom ili oštricom. 

Postoji nekoliko vrsta grattagea. Jedna se bazira na stvaranju debelih površina pastelom, dok se u drugoj koristi sloj pastela koji je prekriven tušem ili crnom temperom pa se tek onda struže gornji pokrov. Ta se tehnika najčešće koristi kada se žele istaknuti različite teksture i kontrast svjetla.
Tapiserija

**Tapiserija** je posebna slikarska tehnika. Tapiserija je vrsta klečanog ćilima. Između niti osnove provlače se niti potke koje oblikuju motive. Provučene niti pritiskuju se "češljem" i tako nastaju gusti, jednolični, paralelni radovi.

Tapiseriji je osnova u ljepoti linije i boje koje su po materijalnom sastavu vunene ili svilene. Tapiser iz prirode tih materijala izvlači specijalnu ljepotu mekih kontura i još mekših ploha boje. Srodna tapiseriji je tehnika pod nazivom goblen.

## Povezano

* Tapiserija iz Bayeuxa
Kolaž

**Kolaž** ( - lepiti) je lepak, odnosno likovna tehnika koja se za to koristi. Na jednoj površini montiraju se najrazličitiji prethodno pripremljeni materijali (prevashodno papir, ali i tkanine, splet žice itd). Kolaž je počeo da se koristi u kubizmu; Od tada su ga koristili predstavnici različitih umetničkih strujanja i dalje ga razvili (dadaizam, nadrealizam, futurizam, pop art). Širenjem kolaža nastali su između ostalog *combine painting* i asamblaž. Delimično eliminisanje odnosno izmene montiranih elemenata dovodi do dekolaža.

Najpoznatiji kolažisti su:
* Pablo Picasso
* Jean Arp
* Max Ernst
* Kurt Schwitters
* Juan Gris
* Juan Miro
* Georges Bracque
* Hannah Höch
* Marcel Duchamp
* Salvador Dali
* Man Ray
Ti umjetnici koriste na "klasičan" način kolaž od već stvorenih komadića materijala ali Henri Matisse, koji se tom tehnikom koristi tek u poodmaklim godinama, osobno boji papire gvašem te ih izrezuje.
Najvažniji umjetnički pravci koji se koriste tom tehnikom su:
* Kubizam
* Dadaizam
* Nadrealizam
* Pop art
* Fluxus
Batik

**Batik** je umjetnost i zanat sa drevnom tradicijom za ručno ukrašavanje tkanina od pamuka i svile uz pomoć voska. Voštanom kredom premazuje se tkanina na određenim mjestima (prema crtežu). Akvarelna hidrofilna biljna boja se nanosi na tekstil i  ostaje na mjestima gdje nije masno (vosak).

Riječ batik potiče iz javanskog jezika, od pojma *ambatik*. Riječ *amba* znači "široko" ili "veliko” a riječ *tik* ili *nitik* ima značenje "tačka" ili "tačkati".

Batik je sve popularniji i poznatiji među savremenim umjetnicima širom svijeta, kao izvanredno kreativan medij. Umjetnost ukrašavanja tkanine pomoću voska i boje prakticira se stoljećima u mnogim dijelovima svijeta uključujući Kinu, Japan, Indiju, Ameriku i Evropu.

= Nematerijalna svjetska baština =
### Batik
Kultura ručno obojene pamučne i svilene odjeće, poznata kao indonežanski batik, prožima živote Indonežana od početka do kraja: dojenčad se nosi u batik remenima ukrašenim simbolima dizajniranim da djeci donesu sreću, a mrtvi su obavijeni u pogrebni batik. Odjeća svakodnevnog dizajna se redovno nosi u poslovnim i akademskim okruženjima, dok se posebne varijante izrašuju za proslave vjenčanja i trudnoće te u lutkarskim pozorištima i drugim vidovima umjetnosti. Odjeća čak igra središnju ulogu u određenim ritualima, kao što je ceremonijalno bacanje kraljevskog batika u vulkan.
### Izrada voštanim perom
Tjanting ili voštano pero sastoji se iz dva dijela - rezervoara za vosak i metalne cjevčice za iscrtavanje motiva. Rezervoar za vosak je u obliku bakarnog cilindra ili lopte, sa otvorom za ulivanje voska na sredini, koji je povezan sa drškom od bambusa ili drveta. Rezervoar se zaranja u vreo vosak, a potom se tim voskom koji izlazi kroz tanku csjevčicu, na tkanini iscrtava dezen. Ukoliko se radi o debljoj tkanini, primijenjuje se iscrtavanje na obe strane.

### Štampanje pomoću kalupa
Štampanje kalupima obavlja se na tkanini postavljenoj duž stola. Kalup se uranja u vreli vosak a potom otiskuje na tkaninu.

Indonežanski batik je upisan na UNESCO-vu Reprezentativnu listu nematerijalnog kulturnog naslijeđa čovječanstva kao element nematerijalnog kulturnog naslijeđa Indonezije.

Odluku o upisu donio je Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa na 4. zasjedanju koje je održano od 28. septembra do 2. oktobra 2009. god. u Abu Dabiju, Ujedinjenim Arapskim Emiratima.
### Obrazovanje i obuka
Zbog činjenice da opada interesovanje mlađe generacije za batik opada povećani su napori na prenošenju batik kulturnog nasljeđa. Glavni cilj programa je povećati svijest i uvažavanje kulturnog naslijeđa indonezijskog batika, uključujući njegovu istoriju, kulturne vrijednosti i tradicionalne vještine, među mlađom generacijom. Muzej Batika pokrenuo je program 2005. godine, u bliskoj saradnji sa obrazovnim vlastima grada Pekalongana.

## Izvori
Srebrenka

**Srebrenka** je metalna olovka koja spada u crtaće tehnike. Ona je za razliku od grafitne olovke nastala od posebne legure olova i srebra. Ovakvim spojem iskorišćena je mogućnost olova da ostavlja jasan trag po podlozi, a drugi sastojak - srebro daje čvrstoću na tragu koji ostaje.

Srebrenka se ubraja u precizne i detaljne analitičke crtaće tehnike. Crtež koji se radi sa srebrenkom je veoma detaljan i precizan. Crtač ima mogućnost da pedantno, jasno i tačno obradi motive i forme do najsitnijih pojedinosti. Ovakav način rada upućuje na skoro naučnu preciznost. Crteži rađeni srebrenkom mogu obilovati brojnim detaljima. Srebrenka se u odnosu na klasičnu olovcku skoro i ne troši. Mora se voditi računa da se ne pritiska prejako po papiru, pošto njen oštar vrh može da podere površinu po kojoj crtamo.
Vitraj

**Vitraj** ili **vitraž** (franc. *vitrail*) ili **staklopis** je posebnim načinom oslikano staklo, najčešće na crkvenim prozorima, povezano olovnim trakama.

## Tehnika
Kada su u srednjem vijeku ljudi uspjeli uz pomoć kemijskih spojeva, oksida, bojiti staklo (manganov oksid boji modro, a željezni oksid crveno), umjetnici su došli na ideju da izrađuju slike od komadića obojenog stakla. Slikar - staklar zvan vitrajer radi slično kao mozaičar. Ali njegovi su komadići stakla širi od mozaičerovih staklenih štapića i kamenčića. Osim toga vitrajer ih ne utiče u zid, nego uokviruje u olovne spojnice. Stavljen na prozor umjesto na zid, vitraj kroz sebe pušta sunčeve zrake i stvara najblistavije boje među svim slikarskim tehnikama. Naročito je bio populatran u vrijeme gotskog stila za dekorisaanje monumentalnih katedrala po cijelom zapadu Evrope.

## Historija
 
Najljepše primjere tehnike vitraja nalazimo na gotičkim francuskim srednjovjekovnim katedralama: Chartres, Notre Dame u Parizu i Bourgesu. O tome kako su srednjovjekovni staklari dobivali staklenu masu, kako su je bojali i kako su sastavljali likove govori njihov suvremenik Teofil (XII. st.) u knjizi *O raznim umjetnostima*.

Vitraži su počeli da se pojavljuju u gradnji srednjoevropskih gotskih katedrala koje su imale otvore suviše velike da bi se zastaklile jednim staklom i moralo se spajati više stakala u jednu celinu.

Postepeno je ovo postala umetnost. Kako se pre vitraž upotrebljavao samo u crkvama, hramovima i manastirima u današnjem vremenu on se upotrebljava i u domaćinstvima za ukrašavanje vrata i prozora kao dekoracija na njihovim delovima.

## Klasičan vitraž
Klasičan vitraž nastaje spajanjem raznobojnog stakla na hladno pomoću olovnih profila i upotrebljava se za dekorisanje prozorskih otvora ili vrata.

## Lažan vitraž
Lažan vitraž pripominje na klasičan vitraž koji je stvoren za razliku od klasičnog pomoću nanošenja boje na staklo i lepljenjem olovne trake ili čak naglašavanje kontura pomoću boje. Osnovni princip da se vitraž sastoji od staklenih delova se ovde ne primenjuje.

## Reference

## Vanjske veze

* The Stained Glass Museum (Ely, England)
* Tiffany Stained Glass Windows 
* The website of the British Society of Master Glass Painters
* Preservation of Stained Glass 
* Stained Glass Photography 
* Church Stained Glass Window Database , covering ~2800 churches in the southeast of England 
* Vidimus, an on-line magazine devoted to medieval stained glass.
Akrilne boje

**Akrilik** je univerzalna slikarska tehnika. Posjeduje obilježja raznih slikarskih tehnika: tempere - postojanost, vodenih boja - lazurnost akvarela, punoća i pastelnost gvaša, te uljanih boja - dubinska svjetlost boje. Tehnika se sastoji od pigmenta pomješanog s akrilatima (esterima poliakrilne i metakrilne kiseline) kao vezivnim sredstvom. Boje su topljive u vodi i relativno se brzo suše, pa su zato vrlo praktične.
Enkaustika

**Enkaustika** je stara, zaboravljena tehnika i još uvijek se pokušava saznati način postupka. Tek se nagađa kakav je mogao biti postupak. Slična je uljanoj tehnici, ali razlikuje se po tome što boje nisu sastavljane od ulja niti se miješaju lanenim uljem ili terpentinom, i ne polažu se na platnenu podlogu kistom, nego se, vezane voskom, postavljaju metalnim štapićem na drvenu podlogu, na mramornu ili bjelokosnu pločicu. Nakon slikanja vjerojatno je umjetnik ohlađeni vosak ponovno zagrijavao usijanim željezom da bi spojio plohe različitih boja.
Enkaustika je neobična tehnika. U al Faiyumu, u donjem Egiptu, bilo je vrlo popularno postavljati portrete pokojnika na grobovima. Prikazan je jedan primjer od tih portreta. Vidljiva je izvrsna očuvanost boja. A slika je stara 1800 godina! Te su boje neobično otporne. Nekoć su bile korištene i za slikanje Bogorodica s Isusom djetetom u ranom bizantinskom razdoblju. Nakon toga se počinje koristiti tempera te tako nestaje ta neobična tehnika.
Freska

**Freska** je tehnika zidnog slikarstva. Slika se bojama otpornim na vapno, koje se rastapaju u vodi, po svježem sloju žbuke. Boja se suši istovremeno s podlogom i tako se nerazdvojno povezuje s njom. Rad na svježoj žbuci zahtijeva brzinu i sigurnost jer se naknadne promjene mogu izvršiti tek tako da se ukloni čitav sloj žbuke i da se zamijeni novim slojem. Zato su slikari prethodno izrađivali crtež na kartonu koji se u mjeri slagao s konačnim djelom i prenosili obrise na svježu žbuku.

Postoji još jedna varijanta fresko-tehnike, a ona se zove *al secco* (tal. na suho). Boja se nanosi na osušenu žbuku, koja se prije slikanja osvježi gašenim vapnom. Stapanje boje s podlogom nije tako potpuno i zato dolazi do znatnih oštećenja.

## Historija

Ova je tehnika bila popularna već u antičko doba, a i prije u starom Egiptu, te civilizaciji Krete.
U srednjem vijeku je od Giottoa (1266. – 1337.) nadalje rado korištena varijanta koja je koristila jednu mješavinu fresko i seko tehnike.Kao dobro očuvan primjer ističe se Cappella degli Scrovegni u Padovi te slike u bazilici San Francesco u Assisi-u.

U doba renesanse i baroka koristila se skoro isključivo klasična fresko tehnika.Najbolji su primjeri Mikelanđelove freske u Sikstinskoj kapeli, te radovi Ghirlandaia i Rafallove stance u Vatikanu.

Najveća freska nalazi se u rezidenciji u Wurzburgu, rad je G.B.Tiepola (677m2), nastala je između 1752. i 1753. godine.

## Dodatna literatura
* Bertini, Francesca (2011): *Affresco e Pittura Murale. Tecnica e Materiali.*, Firenze: Edizioni Polistampa, 
* Hale, Gardiner (1966): *The Technique of Fresco Painting.*, New York: Dover Publications Inc.
* Kurt Wehlte(1938): *Wandmalerei. Praktische Einführung in Werkstoffe und Techniken.* Maier, Berlin
*Fressl,Ivo (1966):*Slikarska tehnologija.*,Zagreb:Radionice škole primijenjene umjetnosti

## Vanjske veze

* Museum of Ancient Inventions: Roman-Style Fresco, Italy, 50 AD 
* Sigiriya Frescoes, The Mary B. Wheeler Collection, University of Pennsylvania Library 
* Fresco Paintings
Pastel

**Pastel** je bijela kreda pomiješana s bojom u prahu. Postoje razne vrste pastela, npr. *voštani* ili *uljni pastel*, ali samo *suhi pastel* je pastel u pravom smislu riječi. Obično se oblikuje u štapiće. Njihov se suhi trag može razmazati prstima, trljačima od papira ili nekim drugim sredstvom. Profesionalni pastelisti uobičajeno nanese pastel naknadno, kao prašina.

Pastelom se nazivaju i slike naslikane tom slikarskom tehnikom. Njihova je glavna osobina suhoća. Poneki ljudi smatraju kako je površina modernog pastela slična površini enkaustike. 

Glavni pastelisti su: Edgar Degas (koji je pastel počeo koristiti tek kad mu se vid počeo oslabjeti), Quentin de la Tour, Pablo Picasso, Edouard Manet, Odilon Redon, Rosalba Carriera itd.

## Literatura
Dr. Damjanov, Jadranka, *Likovna umjetnost, I. Dio*, Školska knjiga, Zagreb, 1975.
Tempera

Naziv za temperu potiče latinske riječi - temperare, što u prevodu znači miješati. Tempera nastaje tako što se bojeni pigment u prahu pomiješa sa različitim vezivnim materijama. Često se koristi žumanjce od jajeta ili bjelanjce. Mogu se dodavati i druge prirodne ili vještačke supstance. Gusta materija koja se tako dobije obično se pri radu razrjeđuje sa vodom.Po starim recepturana najčešće se koristila jajčana tempera još od srednjeg vijeka. U novije vrijeme se koriste fabrički proizvedene tempera boje koje su lake za upotrebu i prilično jeftine.
Ovakvim bojama zbog njihove gustine možemo slikati po različitim podlogama.

Kako je ovo prilično suva i mat tehnika, zbog poboljšanja njenih kvaliteta na kraju rada se može premazati lakom ili posebnim uljima koji bi joj dali sjaj.

Pri radu je potrebno voditi računa da se ne stavlja previše gust sloj boje , poštom se pri debelim namazima dešava da boja popuca i ljušti se. Omiljena je kao slikarski materijal u školama.

Za slikanje temperom koriste se malo tvrđi kistovi nego kod akvarela. Podloge mogu biti: papir, karton,staklo, drvo, plastične mase itd.
Gvaš

Gvaš je vrsta vodenih boja koja se miješa s nekom bijelim pigmentom (npr. kreda). Tako nastaje gušća boja koja nema više onu prozirnost akvarela. Boje budu svjetlije pod utjecajem bijelog pigmenta.
Gvaš (gouache) se kao termin počeo koristiti u Francuskoj u 18. stoljeću, ali tehnika se upotrebljavala u Europi već u 16.stoljeću.
Inženjer

**Inženjer** je osoba visokotehničkog fakultetskog obrazovanja u jednoj ili više tehničkih i inženjerskih disciplina. Inženjeri su posebno izučeni za tehničke i operativne poslove praćenja i upravljanja proizvodnjom i industrijskim resursima. 

Osim strojarstva i elektrotehnike, titulu inženjera se može steći i u drugim tehničkim zanimanjima kao što su: brodogradnja, geodezija, građevinarstvo, računarstvo, rudarstvo, metalurgija, tehnologija (kemijska, tekstilna, prehrambena, grafička, drvna tehnologija...), promet, zaštita na radu (sigurnost), agronomija, šumarstvo - te mnogim drugim strukama. 

Zanimljivo je da reč inženjer ne potiče od engleske reči engineer (mašinista) kao što se obično misli već od latinske reči **ingeniosus** što u prevodu znači talentovan, sposoban da pronađe nešto novo, novo rešenje.

Može se smatrati da je po nivou svog znanja Arhimed bio prvi inženjer.

Na području bivše Jugoslavije se titulom inženjera nazivaju osobe visoke stručne spreme i više stručne spreme. Inženjeri visoke stručne spreme (VSS) se razlikuju titulom "diplomirani", npr. "***dipl. inž***". Diplomirani inženjer za razliku od 'nediplomiranog' mora biti bolje izučen u teoretskim i eksperimentalnim znanjima - i prikladniji su za projektne, laboratorijske, istraživačke i menadžerske poslove.
Viskoznost

**Viskoznost** (unutarnje trenje) je osobina tekućina i plinova da pružaju otpor međusobnom kretanju njihovih slojeva.

Jače viskozna tvar djeluje ljepljivo i teško se preljeva. Ulje ima veću viskoznost od vode ali ima manju gustoću i pliva na vodi. Grijanjem ulje znatno gubi na viskoznosti dok se viskoznost vode smanjuje manje pri zagrijavanju. Viskoznost tvari opisuje koeficjent viskoznosti **&eta;** i mjeri se u paskal-sekundama (Pa &middot; s).

Neke tvari i njihov koeficjent viskoznosti **&eta;**:

Viskoznost motornih ulja označava se posebnom *SAE* skalom američke udruge automobilskih inženjera. Veći broj oznake označuje veću viskoznost. U motorima automobila se zato zimi preporučuje uporaba ulja *SAE 10* zimi, a *SAE 30* ljeti. U mjenjaču automobila koristi se *SAE 90*.

Tvari vrlo velike viskoznosti na prijelazu su između amorfnih čvrstih tijela i tekućina. U većini tekućina viskoznost se smanjuje zagrijavanjem. U preradi plastičnih masa, gume ili polimera susreću se "*nenjutnovske*" tekućine (eng. Non-Newtonian fluids) kojima je osobina povećavanje viskoznosti zagrijavanjem.
Fizička veličina

**Fizička veličina** (**fizikalna** ili **mjerna veličina**) je parametar koji kvantitativno opisuje neki fizički proces. Postoje osnovne i izvedene veličine. Izvedene su one veličine koje se mogu izvesti iz osnovnih, dok se osnovne ne mogu izvoditi. Tako na primer u geometriji postoji samo jedna osnovna fizička veličina - dužina, dok se sve ostale, površina, zapremina, ugao, prostorni ugao, mogu izvesti iz nje.

Postoji sedam osnovnih fizičkih veličina sa kojima je čovjek uspio opisati cijelu prirodu.

## Osnovne fizičke veličine
# Dužina, mjerna jedinica je metar
# Vrijeme, mjerna jedinica je sekunda
# Masa, mjerna jedinica je kilogram
# Temperatura, mjerna jedinica je kelvin
# Jačina svjetlosti, mjerna jedinica je kandela
# Jačina struje, mjerna jedinica je amper
# Količina supstancije, mjerna jedinica je mol

## Veze
* Mjerne jedinice
* Popis fizičkih veličina

## Vanjske veze

* Jezični savjetnik: ''fizikalni'' i ''fizički''
* Mjerenje u fizici
Kandela

**Kandela** (eng. *candela*, lat. za sveću; simbol: cd) je jedna od sedam SI osnovnih jedinica. Ona je jačina svetlosti, u određenom pravcu, izvora koji emituje monohromatsko zračenje frekvencije 540 × 1012 Hz i čija je jačina zračenja u tom pravcu 1/683 W po steradijanu.

Data frekvencija je u vidnom spektru blizu zelene. Ljudsko oko je najosetljivije na ovu frekvenciju. Na ostalim frekvencijama, potrebna je veća jačina zračenja da bi se postigla ista svetlosna jačina, sudeći prema frekvencionom odgovoru ljudskog oka (takozvana V-lambda kriva).

Obična sveća stvara oko 1 cd, a sijalica od 100 W oko 120 cd.

Istorijski posmatrano, kandela je bila fundamentalna SI jedinica. Definisana je u vezi sa zračenjem  koje emituje 1/60 od 1 cm² platine na svojoj tački topljenja. Moderna definicija nije više fundamentalna, zato što je bazirana na još jednoj SI jedinici za snagu, vatu. Tragovi njene istorije su, međutim, ostali. Nasumična (1/683) vrednost je odabrana tako da se nova definicija tačno poklopi sa starom.

## SI jedinice za svetlo

## Izvori
* "*Unit of Luminous Intensity: [http://www.electro-optical.com/whitepapers/candela.htm Candela]  (cd)*".  Electro Optical Industries, Inc.
Fizička pojava

Svaka **fizička pojava** predstavlja kretanje materije. Međutim nije svako kretanje materije fizička pojava. Pod fizičkim pojavama podrazumevamo ona kretanja materije koja su nam bitna za suštisko razumevanje prirodnih zakona tj. same prirode.

Dele se na mehaničke,ektromagnetne,toplotne,...
Lumen

U fizici, a posebno u fotometriji, **lumen** (simbol: lm) je SI izvedena jedinica svetlosnog fluksa. To je količina svetlosti koja pada na jediničnu sfernu površinu sa jedinične udaljenosti od izvora od jedne kandele. U steradijanima ovo je ekvivalentno količini svetlosti koja pada na jedinični ugao od izvora svetlosti od jedne kandele. Alternativno, jedan lumen je ukupna svetlost proizvedena od strane izotropnog svetlosnog izvora (od 1/4&pi; kandele). Svetlosna sijalica od 100 vati će odati oko 1400 lumena. 

## SI jedinice za svetlo
Steradijan

**Steradijan** (symbol: *sr*) je **prostorni kut** čiji se vrh nalazi u središtu kugle, a na plohi kugle omeđuje površinu jednaku kvadratu polumjera kugle. Steradijan je SI izvedena jedinica. On je bezdimenzionalna jedinica, jer 1 sr = m2•m−2 = 1, ali u praksi je prikladno koristiti oznaku *sr*, umjesto “1” ili ničega.

## Opis
Po definiciji je *r* – polumjer kugle, *h* – visina kuglinog odsječka, *θ* – kut kružnog isječka. Budući je po definiciji steradijana *A = r<sup>2</sup>*, to odgovara površini kuglinog isječka (*A = 2πrh*), iz čega dobijamo *h/r = 1/(2π)*. Kut kružnog isječka iznosi:

:
\begin{align}
\theta & = \arccos \left( \frac{r-h}{r} \right)\\
       & = \arccos \left( 1 - \frac{h}{r} \right)\\
       & = \arccos \left( 1 - \frac{1}{2\pi} \right) \approx 0.572 \,\text{rad} \mbox{ or } 32.77^\circ
\end{align}


Ili vrijedi *2θ* ≈ 1,144 rad ili 65,54°.

Budući je površina kugle *4πr2*, to znači da kugla ima ≈ 12,56637 steradijana.

## Reference
Dimenzija

**Dimenzije** u fizici sastavljaju koordinatni sistem. U klasičnoj mehanici dimenzije su dužina, širina, visina koje sastavljaju prostor (x,y,z). U matematici i fizici često se koriste jedno- ili dvodimenzionalni imaginarni *prostor*.

U Ajnštajnovoj teoriji relativiteta prostor dobija još jednu dimenziju - vreme. Tako se u teoriji relativiteta govori o četvornom prostoru - četverac (x,y,z,t).

## Povezano
* geometrija
Poligon

**Mnogougao**, **mnogokut** ili **poligon** je zatvorena izlomljena linija. Drugi naziv je *poligon*.

Ako sva temena mnogougla leže u jednoj ravni, mnogougao se naziva ravan mnogougao. To je mnogougao u užem smislu. Ako sva temena mnogougla ne leže u jednoj ravni, mnogougao se naziva prostorni mnogougao. Segmenti izlomljene linije se nazivaju **stranice** mnogougla, a temena izlomljene linije, krajevi stranica, nazivaju se **temena** mnogougla. Ako je mnogougao homeomorfan kružnici, on se naziva prost mnogougao. 
Drugim rečima, prost mnogougao je mnogougao bez samopreseka, tj. kada:
# iz svakog njegovog temena ishode samo dve stranice;
# stranice nemaju zajedničkih tačaka (temena ne pripadaju stranicama);
# temena ne leže na stranicama.

U elementarnoj geometriji se podrazumevaju prosti mnogouglovi. Mnogougao se definiše i kao dio ravni ograničen izlomljenom linijom. Mnogougao se naziva konveksnim (ispupčenim) ako cio leži sa jedne strane svake prave na kojoj leži njegova stranica. Drugim rečima, mnogougao je konveksan ako duž koja spaja svake dve njegove tačke, cela (svim svojim tačkama) pripada tom mnogouglu. Zbir unutrašnjih uglova svakog prostog mnogugla je -{(n-2)180°}-, gde je -{n = 3, 4, 5, ...}- broj njegovih stranica.

Mnogougao koji nije prost naziva se zvezdastim.

## Konveksnost
Formalniji način da se proveri **konveksnost zatvorenog mnogougla** u ravni je da se njegova ivica posmatra kao put. Ukoliko se zamišljeni objekat kreće po tom putu i pritom menja pravac svog kretanja samo na levo ili samo na desno, mnogougao je konveksan. Pritom nije bitno kako su „levo“ i „desno“ orijentisani.

## Računarska grafika
U kompjuterskoj grafici, poligon je primitiv koji se koristi za renderovanje i modelovanje. Svaki trodimenzioni objekat je predstavljen skupom trouglova koji sem koordinata svojih tačaka mogu imati i druga svojstva poput boje, teksture kojom su popunjeni, osvetljenosti i dr. Mnogouglovi koji nisu truglovi se po pravilu razlažu na trouglove.

## Povezano
* Geometrija
* Planimetrija
* Delenje kruga
* Pravilni mnogougao
Prostor (likovni element)

**Prostor** kao likovni element se osniva na filozofskoj definiciji prostora kao objektivnoj stvarnosti u kojoj se sadrži materijalni svijet. Trodimenzionalni prostor, poput volumena, ima tri dimenzije: visinu, širinu i dužinu. Prostor je pored volumena najvažnija sastavnica likovnih djela kiparstva i arhitekture.

**Međuprostor** je dio prostora između pojedinih oblika.

Prikazivanje prostora na plohi je moguće crtačkim ili slikarskim tehnikama i nastaje na više načina:
* Konglomerat (latinski *zbrka, nagomilavanje*) je način prikazivanja kod kojeg je prostor negiran, a oblici su nabacani na plohu bez ikakvoga reda (npr. Paleolitski spiljski crteži).
* Podjelom plohe na planove dobiva se najjednostavnija iluzija dubine prostora. Ono što je najbliže je u prvom planu, a ono što je dalje je u drugom planu itd.
* Složenije prikazivanje prostora na plohi (zasnovano na razlikama u veličini oblika) nazivamo perspektivom.

## Vanjske veze
Volumen (likovni element)

**Volumen** je osobina prostornih oblika da svojom masom zauzimaju određeni dio prostora. Volumen je obično ispunjen nekom stvari (ima svoju punoću), ali isto tako neki unutarnji prostor prepoznajemo kao volumen (kuća, lopta i sl.).

Volumeni imaju tri dimenzije: visinu, širinu i dužinu. Trodimenzionalni volumeni mogu biti pravilni (geometrijski) ili nepravilni. Pravilni oblici kao što su npr. Kocka, valjak, kugla, piramida itd. imaju svoj mjerljiv volumen obujam.

Kiparstvo je likovna umjetnost kojom se oblikuje volumen u prostoru.

Privid volumena na plohi može se dobiti crtačkim i slikarskim tehnikama, te može biti izražen grafički, tonski i koloristički.
Grafičko izražavanje volumena na plohi (u crtežu ili grafici) postiže se gušćim ili rjeđim nizanjem crta ili točaka na plohu – **grafička modelacija**.
Tonsko izražavanje volumena na plohi postiže se kontrastom svjetla i sjene – **tonska modelacija**.
Kod kolorističkog slikarstva za privid volumena koristi se više boja spektra, i to toplim i svijetlim bojama za osvijetljene dijelove oblika, i tamne i hladne boje za dio oblika u sjeni – **koloristička modulacija**.
Točka (likovni element)

**Točka** ili **tačka**, najmanji likovni element kojim se može graditi likovno djelo; osnovna likovna i optička vrijednost kojom možemo graditi, međusobno kombinirati, nizati ili ih slobodno (pravilno ili nepravilno) raspoređivati na plohi.

Skupljenim (gušćim) ili raspršenim (rjeđim) rasporedom točaka na plohi dobivamo tamnije ili svjetlije tonske vrijednosti, pa i privid zaobljenosti oblika (trodimenzionalnost) - to se naziva modeliranje točkama.

Cijeli jedan umjetnički pravac se osnivao na stvaranju slika točkama boje - poentilizam.
Likovni elementi

**Likovni elementi** su elementi koji se koriste u različitim odnosima pri oblikovanju likovne kompozicije.
* Tačka
* Crta (linija)
* Boja
* Ploha
* Tekstura
* Prostor
* Kontrast
* Volumen
Kompozicija (likovna)

**Kompozicija** (lat. *con* – "sa", *ponere* – "staviti", dakle sastaviti, tj. staviti jedno pored drugoga) predstavlja raspored i odnos dijelova neke celine. Kompozicija je pojam koji u likovnoj umjetnosti označava strukturu koju stvore likovni elementi u svom međuodnosu. Francuski slikar Matisse zapisao je da je kompozicija umetnost raspoređivanja "raznih elemenata kojima slikar raspolaže da izrazi svoje osećaje".
Vrste likovnih kompozicija ovise o rasporedu oblika koje prikazujemo na plohi ili u prostoru, te tako postoje: *vodoravna*, *okomita*, *kosa*, *kružna*, *piramidalna* i *slobodna kompozicija*. Kombinaciju više kompozicija na istom djelu nazivamo *dramskom kompozicijom*. 

Likovna kompozicija uključuje više pojmova, odnosno načina kombiniranja likovnih elemenata:
* Ritam 
* Kontrast
* Harmonija
* Ravnoteža
* Proporcije
* Dominacija
* Jedinstvo
Ploha (likovni element)

**Ploha** je mjesto gdje se susreću prostor i neki volumen. Ona ima samo dvije dimenzije: visinu i širinu. Svaki oblik (umjetni ili prirodni) sačinjen je od ploha.

Ploha se kao likovni element javlja u slikarstvu, kiparstvu i arhitekturi. 
U slikarstvu to je ravnina na koju se slika, ali i šire jednako obojene površine.
U kiparstvu i arhitekturi ona je vanjski dio volumena ili mase kipa ili građevine.

Prostorno tijelo može nastati i iz samo jedne zakrivljene ili izlomljene plohe.

Ploha po karakteru može biti: *velika/mala, uska/široka, tvrda/meka, ravna/zaobljena, oštrih/blagih bridova, probušena, šupljikava, izlomljena, nabrana, geometrijska* itd.

## Vanjske veze
Tekstura

**Tekstura (površina)** je osobina (vanjski izgled) neke plohe. Ona može biti *glatka/hrapava, sjajna/mat*.
Postoje teksture u prirodi koje opisujemo kao glatke, hrapave (raspucane, sitno-zrnaste, krupno-zrnaste, naborane, igličaste itd.).

Tekstura kao likovni element se javlja u kiparstvu, arhitekturi i slikarstvu. U kiparstvu i arhitekturi tekstura je stvarna (površina, fasada građevine ili površina skulpture), dok je u slikarstvu nestvarna (imitirana, iluzija teksture).

Slikarska obrada površine zove se **faktura**, a ovisi o tome koliko je (i na koji način) naneseno boje na sliku. Tako faktura može biti ujednačena/neujednačena, glatka ili više-manje reljefna. Boja se može nanositi u tankom sloju, prozirno, pa je takav namaz *lazuran* (rijedak), a faktura glatka. Ako se boja nanese u debelim i gustim namazima (ili se samo istisne iz tube) nastaje *pastozan* (gust) namaz, a faktura je reljefna.
1020-e pr. n. e.

## Događaji i trendovi
* 1027. pne. — Tradicionalni datum završetka dinastije Shang u Kini, i početak dinastije Zhou.
* cca. 1020. pne. — Uništenje Troje VIIb2.
* 1020. pne. — Saul postaje prvi kralj Izraelita.

## Značajne osobe
* Saul, kralj drevnih Izraelita
Ranjeni bizon

**Ranjeni bizon** je praistorijska slika u Altamiri, Španija, nastala između 15000. i 10000.g.pne.
Karakteristike su:
* nema kompozicije, oblici su crtani jedni preko drugih
* korišćene su zemljane boje, a pretpostavlja se da je životinjska mast korišćena kao vezivo.
* crtež je brz i siguran, kao kroki

Prikazana je strahovita snaga bizona, koji se bori iako je ranjen, bez nepotrebnih pojedinosti koje bi opteretile predstavu. Osećaj za oblik i pokret je izvanredan. Efekat je postignut prefinjenim kontrolisanim senčenjem, koje oblicima daje obilnu plastičnost. Prikazana dramatičnost je bez nepotrebne poetike. Snažan realizam govori o umetnikovoj sposobnosti opservacije prirodnih oblika. Slikan je samo sa dve boje - crvenom i mrkom. Nekoliko mrlja tamnije mrke boje ističu plastičnost oblika. Od pozadine prirodne stene,čije je pukotine, ispupčenja i udubljenja praistorijski umetnik vešto koristio, predstava životinja odvojena je mrkom linijom, različitom u svetlini, tako da se na mestima gde je linija svetlija oblik otvara, a zatvara tamo gde je tamnija.

Ranjeni bizon je jedna od slika iz ciklusa izvanrednih crteža očuvanih na tavanici pećine Altamira, budući da je praistorijski umetnik slikao skoro isključivo životinje koje je lovio, naslikani su još mnogi bizoni, jeleni, konji, divlje svinje.

## Povezano

* Prahistorijska umjetnost
* Historija umjetnosti
Lascaux

**Pećina Lasko** u jugozapadnoj Francuskoj je otkrivena polovinom 20. veka. Slike se nalaze duboko u pećini, teško su dostupne i neosvetljene. Da su bile namenjene čoveku da ih gleda, verovatno bi se nalazile na pogodnijem mestu. Ovako se pretpostavlja da su imale magijsku funkciju. To potvrđuje i činjenica da su likovi nacrtani u odsustvu bilo kakve kompozicije i jedni preko drugih, životinje probodene kopljima i na umoru. Ne pravi se razlika između stvarne životinje i njene slike. Stvaranje je neopterećeno bilo kakvim pravilima i potpuno spontano. Često s obline životinja diktirane oblikom stene. Besprekorna tačnosti i veština izražavanja pokreta.

## Galerija

image:Lascaux2.jpg


## Povezano

* Praistorijska umetnost
* Istorija umetnosti
Megaliti

**Megaliti** (od starogrčkog μέγας (megas) - velik, i λίθος (litos) - kamen) su praistorijske građevinske strukture čiji počeci datiraju iz mezolita, najvećim dijelom iz mlađeg kamenog doba, tokom bakarnog doba (halkolitskog perioda) i na kraju iz kasnog bronzanog doba. Riječ je prvi put upotrijebio britanski naučnik Algernon Herbert 1849. godine opisujući Stounhendž, vjerovatno najpoznatiji megalit.
 
## Strukture
Megalitske strukture su često groblja, hramovi, spomenici, opservatorijumi - monumentalne kamene građevine raznih vrsta, načinjene od grubo tesanih kamenova, podignutih bez maltera ili cementa za učvršćivanje strukture.

U Evropi se nalaze na cijeloj teritoriji, od Švedske na sjeveru, do Malte na jugu. Najveći broj ih je u zapadnom delu Evrope, uz Atlantik i u Velikoj Britanijij, Mediteranu i na istoku do Urala. Mogu se pronaći i u Africi i Aziji. 

### Pojedinačne
* **[[Monolit]]** je svaki pojedinačni stojeći kamen podignut u praistorijsko doba.
* **[[Menhir]]** je naziv iz Zapadne Evrope za uspravni kamen izduženog oblika 
* **Nadgrobni kamen** - pojedinačni megalit postavljen horizontalno, često preko grobnih komora, bez upotrebe potpornog kamenja.
### Složene
* **[[Dolmen|Dolmen]]** je struktura od tri i više pojedinačnih kamenova gdje je jedan horizontalni široki kamen poduprt sa nekoliko drugih vertikalnih. Većina datira iz kasnog neolitskog perioda (4000–3000. p.n.e.) i ponekad je bio prekriven zemljom ili manjim kamenjem kako bi se formirao tumulus (grobni humak). Mali kameni podmetači mogu se uglaviti između pokrova i potpornog kamenja kako bi se postigao ravan izgled. U mnogim slučajevima, pokrov je erodirao, ostavljajući samo kameni "skelet".
* **Trilit (triliton)** je struktura koja se sastoji od tri golema kamena bloka. Dva su položena vertikalno i djelimično ukopani u zemlju, a treći je položen horizontalno kao arhitravna greda. Naziv potiče od grčkih riječi tri – tri i litos – kamen. Trilit može da bude i sastavni dio nekog hendža (kamenog kruga). Najpoznatiji takav primer je Stounhendž.
* **Kameni krug** - u većini jezika se koristi naziv "kromleks" (riječ u velškom jeziku). U upotrebi je i engleska riječ - "henge".
* **Poravnata struktura** predstavlja više megalita postavljenih jedan u odnosu na drugi s namjerom, najčešće u redove ili spirale. Neke poravnate strukture, poput Karnaka u Bretanji, Francuska, sastoje se od hiljada kamenja.
* **Megalitski zid**, često nazvan i kiklopski zid
* **Kamena kutija** ili kist (engleski jezik - *cist*) je mala kamena kutija ili kosturnica nalik kovčegu koja se koristi za držanje tijela mrtvih. U nekim aspektima, slična je dubljoj grobnici s oknom.
## Povezano
* Istorija umetnosti
* Kromlesi

## Vanjske veze

* Dolmeni, menhiri i kameni krugovi u južnoj Francuskoj
* Mmegaliti u Rusiji 
* Megalitski portal
* Fotografije megalita u Indiji
Mezolitska umjetnost

Najznačajnija umetnička dela mezolitskog čoveka su slike životinja urezane ili naslikane u dubini pećina. Najčešći motivi su bizon, jelen, konj, goveda itd. Najčešći par su bizon – konj (Evropa) i slon – žirafa (Afrika). Ove slike su bile sastavni deo magijskog obreda koji je trebao da obezbedi uspešan lov ili, kasnije kada se broj životinja smanjio, da poveća njihobu plodnost. To donekle objašnjava zašto su životinje slikane toliko realistično i u najdubljim 
delovima pećina - utrobi zemlje. Realističnost je postizana i veštim korišćenjem prirodnih izbočina i pukotina na stenama, preko kojih su slikane životinje.
Osim ovih crteža ljudi mlađeg paleolita su radili male crteže i rezbarije u kosti, rogu, kamenu, kao i ženske figurice, simbole plodnosti – „Venere“ i slike ljudi - ritualne igre i slike lova.
Slike u pećinama:
# Altamira (u Španiji) – Ranjeni bizon, 15.000 – 10.000 godine pne.
# pećina Lasko (Lascaux) (u Francuskoj) – pećinske slike životinja, 15.000 – 10.000 godine pne.
# La Madelaine (u Francuskoj) – Naga žena, 15.000 – 10.000 godine pne.
# Adauri (Monte Pelegrino – Palermo) – Ritualna igra, 15.000 – 10.000 godine pne.

Interesantna je činjenica da su figure slikane jedna preko druge bez ikakvog reda. Pretpostavlja se da se po izvršenom ritualnom ubijanju životinje, tj. njenog duha, ona smatrala mrtvom i na njenom mestu je mogla biti naslikana druga životinja.

## Povezano
* Prahistorijska umjetnost
Đerdapska klisura

**Đerdapska klisura** je najduža i najveća klisura u Evropi. 

Đerdapska klisura predstavlja kompozitnu (čine ga naizmenično 4 kotline i 4 klisure), antescedentnu (usecanje korita je išlo paralelno sa tektonskim pomeranjima) dolinu i ona izgleda ovako:
# **Golubačka** klisura
# **Ljupkovska** kotlina
# Klisura **Gospođin vir**
# **Donjomilanovačka** kotlina
# Klisura **Kazan**
# **Oršavska** kotlina
# **Sipska** klisura
# **Vlaško-pontijska** nizija

U klisuri ima arheoloških nalaza i kulturno-istorijskih spomenika, kao što su naselje Lepenski vir, Golubački grad, ostaci Trajanovog mosta, Trajanove table, kao i razni očuvani primeri narodne slovenske arhitekture.

Nakon izgradnje hidroelektrane Đerdap, došlo je do podizanja nivoa vode i tako je nastalo akumulaciono Đerdapsko jezero.

## Povezano
* Hidroelektrana Đerdap
Đerdapsko jezero

**Đerdapsko jezero** ili **jezero Đerdap** (rum. *Lacului de acumulare Porţile de Fier*), je veštačko akumulaciono jezero na Dunavu u istočnoj Srbiji na granici sa Rumunijom. Nastalo je 1972. kada su Jugoslavija i Rumunija izgradile hidrocentralu „Đerdap I“. Jezero leži u Đerdapskoj klisuri. Na obali jezera se nalazi Nacionalni park Đerdap. 

Jezero je dugačko preko 100 kilometara, a na najširem mestu široko je 8 kilometara. Najveća dubina dostiže 100 metara. Površina jezera je 253 km², od čega je 163 km² na srpskoj a 90 km² na rumunskoj strani. Po veličini je četvrto na Balkanu i najveće u Srbiji. 

### Slike sa Đerdapskog jezera


Datoteka:Gol 5 10.jpg|Tvrđava Golubac
Datoteka:Gol 10.jpg|
Datoteka:Mihajlovac028.jpg|Stari Mihajlovac kod Negotina
Datoteka:Mihajlovac 027.jpg|Novi Mihajlovac kod Negotina
Hidroelektrana Đerdap

**Hidroelektrana Đerdap** je sistem od jedne branske i jedne rečne-protočne hidroelektrane, "Đerdap I" i "Đerdap II", koje su izgrađene na reci Dunav na izlasku iz Đerdapske klisure, na srpsko-rumunskoj granici, tako da pripada Srbiji i Rumuniji.

"Đerdap I" je sagrađen 1970. godine na 943. kilometru reke. Na srpskoj i rumunskoj strani Dunava je napravljeno po 6 generatora od po 180 MW. Snaga generatora na pragu sa srpske strane iznosi 1.080 MW.
Instalisani su za protok od 4800 m³/s i puštani su u pogon od 1970. do 1972. godine. Nalazi se u mestu Karataš, a neposredno ispod hidrocentrale se nalaze ostaci rimske utvrde Diana.

"Đerdap II" je sagrađen 1984. godine na 863. kilometru. Na srpskoj strani je snaga generatora na pragu 270 MW (10 agregata po 27 MW i protok od 422 m³/s). Puštani su u pogon 1985, 1986, 1987, 1998. i 2001. godine.

## Povezano
* Hidroelektrane u Srbiji

## Vanjske veze

* HE Đerdap 
* http://www.scribd.com/doc/37050274/ONI-SU-GRADILI "Oni su gradili Đerdap"
Tvrđava Diana

**Diana** je stari utvrđeni grad na obali Dunava. Nalazi se u Karatašu, ispod same HE ''Đerdap I''. Utvrda je podignuta kao jedna od baza za Dačke ratove i obezbeđivanje plovidbe Dunavom. Danas ima ostataka utvrđenja, a unutar samog lokaliteta se sprovode arheološka istraživanja.

## Prošlost utvrde
Utvrda je podignuta krajem I veka, za vladavine cara Trajana, tokom njegovih priprema za osvajanje Dakije (tzv. *Dački ratovi*). Pored toga tvrđava je obezbeđivala kanale kojima je omogućena plovidba Dunavom, jer su obilazili katarakte. Svoju prvu obnovu je doživela u III veku, dok je početkom IV veka dobila dva nova bedema koji su se spuštali do Dunava.

Goti su je prilikom svog pohoda na Balkan delimično spalili 378. godine, nakon čega je obnovljena kao jedna od zaštitnih carskih utvrda na Dunavu od upada varvara. Međutim Huni je 443. godine ponovo uništavaju. U sklopu velikih osvajanja i obezbeđenja prostora Vizantije koja su poduzeta za vladavine Justinijana, Diana je ponovo obnovljena početkom VI veka. Svoj konačni slom tvrđava je doživela 596. godine tokom Slovensko-avarske provale na Balkansko poluostrvo.

## Izgled Diane

Tvrđava ima osnovu zaobljenog pravougaonika u kome su južna i severna strana kraće i sa kulama postavljenim u njegovama temena. Posedovala je četiri kapije (na svakoj strani po jednu) ojačane polukružnim kulama, osim kapije na severnoj strani (okrenutoj ka Dunavu), koju su čuvale dve obične trostrane kvadratne kule. Pored kula u sklopu kapija i onih u temenima osnove bedemi su bili ojačani sa po dve kule na južnoj i severnoj odnosno sa po tri kule na istočnoj i zapadnoj strani utvrđenja. Kule u temenima južne strane kao i polukružne kule u sklopu južne kapije bile su nešto veće i tvrđe od onih na severnoj strani jer je sa kopnene strane Diani pretila najveća opasnost.

Pravougaona osnova je početkom IV veka proširena sa dodatna dva bedema koji su se spuštali ka Dunavu i na čijim su se krajevima nalazila po jedna kula. Prvi bedem se iz severozapadnog temena nastavljao kao produžetak zapadnog bedema pravo ka Dunavu (poput proširenja u Kladovu (*Fetislamu*)), dok se drugi iz severoistočnog temena pružao ka severoistoku.

## Arheološka otkrića u Diani

Tokom arheoloških istraživanja lokaliteta, pored ostataka utvrde otkriveni su i ostaci nekoliko zgrada u njenoj unutrašnjosti.
# Višebrodna građevina sa apsidom koja je imala podno grejanje
# Horeum
# Principijum, datiran u period I-II veka
# Vojne barake, datirane u period III-IV veka
# Lalrina odnosno kanalizacioni odvod, datiran u period I-II veka
# Kapija prvobitnog kastruma

Tokom istraživanja u spoljnjem delu tvrđave ka Dunavu (između dva dodatna bedema) otkriveni su i ostaci grobnice.

## Panorama
Bedem

**Bedemi** su korišćeni da bi povezali kule i kapije u zatvorenu celinu koja je štitila zgrade i ljude u svojoj unutrašnjosti od spoljašnjih napadača. Bili su praktično neprobojni zbog čega su se napadači najčešće okretali pokušajima da osvoje kapije.

## Delovi bedema
Bedeme su činili zidovi na čijim su se ravnim vrhovima nalazili grudobrani okrenuti ka spolja iza kojih se nalazila staza za posadu.

### Grudobran
Grudobrani su pružali zaštitu braniocima od strela i omogućavali su im lakši napad na protivnika.
* Grudobrani su bili široki 45 cm, a činili su ih naizmenično poređani niži (dužine 45 cm, visine 55 cm) i viši (dužine 155 cm, visine 165cm) delovi. Viši delovi su često u sebi imali male proreze (tzv. puškarnice) koje su služile za izviđanje i ispaljivanje raznih projektila (strela, kasnije metaka) na protivnike.
* Staze iza grudobrana bile su široke 150 cm,a često i šire. Ka unutrašnjosti obično nije bilo nikakve ograde, ali nije bio redak niski zid ili čak drvena ograda.

### Zid
* Zidovi su bili visoki tri i više spratova, dok im je širina bila preko 2 m. Njihova visina zavisila je od visine sprata u kulama koje su povezivali i njihov vrh se poklapao sa podom četvrtog sprata kule. Obično je visina sprata u kulama bila 190 cm.

## Osvajanje bedema
### Tuneli
Često su napadači kopali tunele do temelja bedema da bi ih urušili i otvorili prolaz u unutrašnjost.

### Bombardovanje
Tokom opsada korišćene su razne sprave (katapulti, trebušeti, kasnije topovi) koje su ispaljivale projektile (kamene blokove, kasnije đulad) sa ciljem da poruše bedeme i time otvore prolaz.

### Lestve
Prilikom juriša na bedeme korišćene su i lestve koje su prislanjane uz njih da bi se vojska popela na bedeme i prodrla u utvrdu.

## Poznati bedemi
* Veliki kineski zid
* Veliki gorganski zid
* Dvostruki bedemi Teodosija II
* Hadrijanov zid
* Mažino linija
* Berlinski zid

:*U srednjem veku nije postojao nikakav građevinski standard zbog čega je nemoguće pričati o standardnim dimenzijama, ali su ovde izneti neki najčešći podaci. Nikakva retkost nisu dimenzije koje skroz odudaraju od onih koje su ovde iznete.*