Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta

**Ugovori o saradnji [[četnik]]a i [[Vermaht]]a** u Srbiji sklopljeni su novembra 1943. godine. Njihova saradnja je bila uperena protiv jugoslovenskih partizana i uključivala je stavljanje četničkih snaga pod komandu Vermahta.

Nemci su već imali saradnju sa četnicima na području NDH i Crne Gore, a nakon ovih ugovora uspostavljena je direktna saradnja četnika i Nemaca u Srbiji.

Sporazumi su usledili nakon dolaska specijalnog nemačkog izaslanika za Balkan Hermana Nojbahera, koji je imao zadatak da uspostavi saradnju sa četnicima Draže Mihailovića. Sam Draža Mihailović je insistirao da ostane u senci.

## Pozadina

Nakon reorganizacije nemačkog vojnog i političkog prisustva na Balkanu u avgustu 1943, za najvišeg civilnog činovnika postavljen je Herman Nojbaher kao izaslanik Ministranstva inostranih poslova Nemačke za Balkan. On je vodio vrlo pragmatičnu politiku, i smatrao je da nemačka vojska na Jugoistoku može izvući značajne koristi iz saradnje sa Mihailovićem na bazi zajedničkog neprijateljstva prema Narodnooslobodilačkom pokretu.

Hitlerove zapovijedi Neubacheru sadržane su u njegovoj direktivi od 29. oktobra 1943. pod naslovom »Jedinstveno vođenje borbe protiv komunizma na Jugoistoku.« U direktivi, ključne su bile ove odredbe:
* Komunistička opasnost na Jugoistoku zahtijeva jedinstvenu protuakciju;
* Političko vođenje protuakcije zadatak je poslanika Neubachera, specijalnog opunomoćenika ministarstva vanjskih poslova, koji svoje smjernice dobiva od ministra vanjskih poslova Reicha. Specijalni opunomoćenik sprovodi ovu akciju u najužoj suradnji s Glavnim komandantom jugoistočne Evrope i Vojnim zapovjednikom jugoistočne Evrope;
* Zadatak je specijalnog opunomoćenika da politički organizira nacionalne antikomunističke snage u raznim zemljama Jugoistoka i da usmjeri njihove napore u borbi protiv komunističkih bandi. Jedino je on ovlašten da vodi, odobri ili odbije pregovore s vođama bandi;
* Ekonomsku politiku na Jugoistoku, osobito s obzirom na snabdijevanje stanovništva, treba organizirati tako da doprinosi ujedinjenoj antikomunističkoj akciji. Specijalni opunomoćenik ima punu ovlast da ustanovi i sprovodi principe ekonomske politike na Jugoistoku.

Još s jeseni 1941. godine, pokušao je Draža Mihailović ostvariti tajnu suradnju sa Nijemcima (vidi: Sastanak u Divcima), ali biva odbijen. 1942. godine je prešao u italijansku okupacionu zonu i stavio svoje snage u službu fašističke Italije, za borbu protiv partizanskog ustanka. Nakon sloma Italije 1943, general Mihailović je šestonedeljnom ofanzivom u istočnoj Bosni pokušao da vrati naklonost saveznika, ali bez uspeha. Potisnut od partizana u Srbiju, ponovo se obratio Nemcima.

U procjeni vojnopolitičke situacije na okupiranim područjima Jugoslavije (1. novembar 1943), Komandant Jugoistoka, general Maksimilijan von Vajhs, konstatuje da se u Srbiji „bande DM retko pojavljuju” i pored jačanja organizacione strukture:

Ipak, von Weichs upozorava: „Cilj uspostavljanja veze sa D.M. mora u prvom redu da bude u tome da se on u svojoj daljoj borbi odvrati od borbi protiv nemačkih trupa. Borba D.M. na nemačkoj strani protiv Tita krije u sebi veliku opasnost od metoda ucenjivanja, kakve su primenjivane prema Italijanima. Sem toga, pod velikim znakom pitanja je pouzdanost njegovih starešina i boraca u antikomunističkom smislu. Komunizam u velikoj meri unosi rastrojstvo u njegove redove. Pripadnici D.M. i pojedini dobrovoljci možda bi se mogli korisno upotrebiti za mesnu odbranu”.

Zajednički interes i obostrani pragmatizam doveli su do potpisivanja niza ugovora o saradnji između Nemaca i JVuO tokom jeseni 1943. Sam Mihailović nije potpisivao ove ugovore, nego su to činili ovlašćeni komandanti ili ljudi iz vojnog rukovodstva.

Iz večernjeg izvještaja za 14. novembar 1943. godine, koji su sastavili obavještajni oficiri 2. oklopne armije Wehrmachta, postaje bjelodano da je inicijativa za pregovore došla u prvoj polovini novembra 1943, i to sa četničke strane, tj. iz štaba majora Vojislava Lukačevića. Prijedlog za prekid neprijateljstava između dvije strane trebalo je da obuhvati velike dijelove Srbije, Crne Gore i čitavo područje Sandžaka:

Dok su izvjesno vođeni preliminarni pregovori koji su prethodili potpisivanju sporazuma, u izvještaju Komande Jugoistoka od 14. novembra 1943. godine konstatovana je tendencija četničkog približavanja okupatoru, bolje reći želja za nastavkom borbe protiv zajedničkog neprijatelja — jugoslovenskih partizana:

U večernjem izvještaju iz 2. oklopne armije od 15. novembra 1943, navodi se i da je major Dragoslav Račić, jedan od najznačajnijih četničkih zapovjednika u Srbiji, naredio svojim podređenim oficirima da se povežu s njemačkim okupacionim komandama:

Paralelno sa vođenjem pregovora koji su konačno formalizovani potpisivanjem ugovora, odvijala se saradnja dvije strane u borbi protiv snaga NOVJ. Tako će 18. novembra 1943. obavještajno odjeljenje 2. oklopne armije javiti nadređenima o borbi pripadnika Javorskog korpusa JVuO, pod komandom majora Radomira Cvetića, na strani njemačkog Wehrmachta. Inače, četnički Javorski korpus je operisao u zoni odgovornosti majora Vojislava Lukačevića:

General Mihailović će tokom novembra i decembra 1943, ali i u januaru naredne godine, slati četničkim oficirima u Srbiji kontradiktorna naređenja, iz kojih se ne može nedvosmisleno zaključiti da li komandant JVuO odobrava pregovore i sklapanje sporazuma s okupatorom, ili ih zabranjuje. Tako u raspisu svima, poslatom 28. novembra 1943, on navodi sljedeće:

U duhu ove cirkularne depeše, poručnik Milorad Vasić (pseudonim »Tan-Tan«), komandant Prve žičke brigade JVuO, izvještava 30. novembra 1943. generala Mihailovića o zajedničkoj borbi četnika i Nijemaca protiv jedinica NOVJ, moleći da mu ovaj odobri vezu sa okupatorom, u cilju nabavke municije. Pritom, Vasić garantuje potpunu diskreciju u radu:

## Potpisivanje ugovora

Prvi ugovor sa komandom Jugoistoka potpisao je 19. novembra 1943. sa strane JVuO major Vojislav Lukačević kao komandant "Gorskog štaba 148" (Mileševskog korpusa), koji je ovlašćen da obezbedi saradnju u celokupnoj oblasti zapadno od Ibra i južno od Zapadne Morave i planine Tare. Izveštaj o potpisivanju ovog ugovora presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, i prema nekim svedočanstvima, potpisivanje ovog ugovora imalo je značajnu ulogu u konačnom opredeljivanju Čerčila za Tita, a protiv Mihailovića.

Komandant Jugoistoka i Armijske grupe F Maksimilijan fon Vajhs izdao je 21. novembra 1943. uputstvo o uspostavljanju saradnje sa sa četnicima. U skladu sa ovim uputstvom, ugovori bili su tipski i sadržavali su sledeće stavke:
* Primirje između nemačkih vojnih i okupacionih vlasti i kvislinga s jedne, i JVuO s druge strane
* Obavezivanje na zajedničku borbu i propagandu protiv komunista
* Saglasnost snaga JVuO da prihvate nemačko komandovanje tokom većih operacija
* Obavezivanje nemačkih vlasti da će snabdevati snage JVuO municijom i zbrinjavati njihove ranjenike.

Ugovor sa Lukačevićem sadržavao je i pismenu obavezu koju je JVuO prihvatio "da ne preduzima ništa protiv Muslimana".

Tokom sledećih nedelja potpisana su još četiri ugovora, i važili su na najvećem delu teritorije Srbije, sa izuzetkom južne Srbije. Tom prilikom su ugovore potpisali pukovnik Jevrem Simić, generalni inspektor četničkih trupa, kao i kapetan Nikola Kalabić, komandant Korpusa gorske garde JVuO.

Već dva dana nakon sklopljenog ugovora s kapetanom Nikolom Kalabićem, u Komandi Jugoistoka je iskazano zadovoljstvo potpisanim:

U dnevnom izvještaju za 5. decembar 1943. poslatom Vrhovnoj komandi Wehrmachta iz Komande Jugoistoka, konstatuje se da je u raznim krajevima okupirane Srbije došlo do intenzivne aktivnosti na planu postizanja dogovora između dvije strane:

Oficiri iz obavještajnog odjeljenja Druge oklopne armije Wehrmachta su 9. decembra 1943. presreli depešu pukovnika Dragoslava Pavlovića poslatu Mihailoviću, iz koje se može izvesti zaključak da navodno ravnogorski komandanti svojevoljno stupaju u kontakt sa njemačkim okupacionim vlastima, a bez eksplicitnog odobrenja Vrhovne komande JVuO:

25. decembra 1943. godine komandant Timočkog korpusa, potpukovnik Ljubomir Jovanović i komandant Ravničke brigade JVuO u istočnoj Srbiji, kapetan Mihailo Čačić, takođe su potpisali sporazume sa nemačkim okupatorima.

Krajem 1943. i početkom 1944. u Srbiji je vladao mir između četnika i Nijemaca. Edmund Glajze fon Horstenau (Edmund Glaise von Horstenau), njemački opunomoćeni general u NDH, nakon boravka na teritoriji Srbije, januara 1944, zabilježio je u dnevniku:

Odmah nakon potpisivanja ugovora, Nijemci su počeli isporučivati municiju četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod kontrolom njemačkih oficira, borile protiv jedinica NOVJ u zapadnoj Srbiji i Sandžaku. U izvještaju od 6. decembra 1943, Jevrem Simić navodi da je u Topoli od okupatora primljena municija za jedinice Gorske garde JVuO. Pukovnik Simić dodaje da će municiju „nabavljati i od crnog đavola, samo da ne dozvoli[m] da crveni ovladaju od Beograda i Kragujevca“.

S druge strane, Gestapo i Abwehr su često imali različite stavove o javnom angažiranju četnika u zajedničkim operacijama sa njemačkim i bugarskim trupama protiv NOVJ, kao i o načinu i obimu saradnje s njima. U tom smislu je zanimljiv izvještaj koji je major Pavle Grujić, delegat Draže Mihailovića za Vojvodinu, 15. decembra 1943. godine poslao Vrhovnoj komandi Jugoslovenske vojske u otadžbini:

Njemački veleposlanik Nojbaher u svojoj knjizi „Specijalni zadatak Balkan“ spominje ove ugovore:

Ugovori su sklopljeni sa rokom važenja od šest nedelja, sa mogućnošću produženja. Tako je ugovor za centralnu Srbiju produžen 17. januara.

## Mihailovićeva uloga

Nemački zapovednik okupiranog Balkana feldmaršal Maximilian von Weichs je u izjavi američkim sudskim istražiteljima avgusta 1945. godine govorio o saradnji Wehrmachta sa četnicima Draže Mihailovića:

Ocjena Maximiliana von Weichsa je kompatibilna s navodima iz ratnih memoara Hermanna Neubachera:

## Posljedice

Ugovori o saradnji četnika i Nemaca imali su veliki uticaj na britansku odluku o napuštanju Mihailovića:

Nakon što je u drugoj polovini novembra došlo do „suštinske promjene situacije kod neprijatelja“, u jednom se njemačkom izvoru s početka decembra 1943. postignuti sporazumi pozitivno ocjenjuju:

U izvještaju Feldkomandanture 599 (područje Beograda i Požarevca) za razdoblje od 15. decembra 1943. do 15. januara 1944. godine, konstatuje se korist koju je okupator polučio iz potpisanih ugovorâ:

Hermann Neubacher, specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova, u svojim memoarima svjedoči da je, i pored potpisanih ugovorâ, političko i vojno rukovodstvo Velikonjemačkog Reicha i dalje zadržalo stanovitu rezerviranost prema Mihailoviću i četnicima, odobravajući taktičku saradnju s njima, kao i isporuku ograničene količine municije i oružja:

Ubrzo su uslijedile negativne reakcije na ugovore sa Nijemcima, kao i upozorenja na dalekosežne posljedice po organizaciju JVuO. Tako je kapetan Milijan Jovanović, zastupnik komandanta Rudničkog korpusa kapetana Dragomira Topalovića, u izvještaju generalu Mihailoviću od 22. XII 1943. naglašavao:

Kapetan Živan Lazović (pseudonim »Dob«), komandant Smederevskog korpusa JVuO, izvještava 28. decembra 1943. generala Mihailovića kako izvjesna četnička jedinica, u neposrednoj blizini Beograda, vrši policijsku službu za račun okupatora:

Prema odredbama i u duhu potpisanih ugovora, četnici su bili dužni da podatke o radu pripadnika i simpatizera NOP-a dostavljaju Nijemcima. U depeši poslatoj 6. januara 1944. Draži Mihailoviću od strane kapetana Miloša Vignjevića (pseudonim »Azed«), načelnika štaba Zlatiborskog korpusa JVuO, stoji:

U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 9. januara, kapetan Vignjević ilustruje kako je situacija po četničku organizaciju u njegovoj zoni odgovornosti osjetno poboljšana nakon sklopljenih sporazumâ:

Iz depeše koju je potpukovnik Mirko Lalatović uputio 3. februara 1944. iz Vrhovne komande JVuO majoru Ljubomiru Jovanoviću (pseudonim »Lang«), komandantu Ivankovačkog korpusa JVuO, te članu štaba Velikomoravske grupe korpusa majoru Todoru Gogiću (pseudonim »Lida«), vidi se da je jedan od potpisnika sporazumâ s okupatorom kapetan Mihajlo Čačić, u pratnji svojih četnikâ, proslavio »svetosavske praznike« u rudniku Ravna Reka, gdje je svečanosti prisustvovala i desetina Nijemaca.

Budući da potpisivanje četničko-njemačkih ugovora nije bilo moguće zadržati u tajnosti, Draža Mihailović odmah uočava njihovu kontraproduktivnost. Stoga, on se odlučio na strategiju negiranja faktičkog stanja, tj. činjenice da su sporazumi potpisani. U tom smislu izdavao je i naređenja svojim komandantima. U depeši od 19. januara 1944. godine poslatoj majoru Dragutinu Keseroviću, general Mihailović urgira:

Tri dana ranije, major Keserović je izvijestio generala Dražu Mihailovića o demoralizaciji i konfuziji koje je među pripadnicima jedinice kojom je komandovao izazvalo potpisivanje sporazuma sa Nijemcima:

Uprkos potpisanim ugovorima, dolazilo je do incidenata sa četničke strane. Na primer, grupe iz Avalskog korpusa JVuO dva puta su razoružali stražare i opljačkali skladište u Stepojevcu. Bilo je sličnih slučajeva i na području kolubarske brigade. Tako 27. januara 1944. godine Jevrem Simić traži od Draže Mihailovića smenu neposlušnih elementata:

Naročito su bila česta razoružavanja Nedićevih vojnika. Iz ovog razloga Nemci su odlučili da raskinu ugovore, i da kazne i disciplinuju četnike. Tokom januara izveli su dva munjevita prepada, jednom SDK, a jednom nemačke policijske snage, protiv grupa Avalskog korpusa. 17. februara 1944. mešovita nemačko-dobrovoljačka kaznena formacija iznenada je napala grupaciju Smederevskog korpusa u Selevcu, nanevši im gubitke od oko 100 mrtvih i zarobljenih.

Ipak, kako je opasnost od NOVJ rasla, već u martu 1944, usled prodora 2. i 5. divizije NOVJ u Srbiju, pregovori su obnovljeni i ponovo je uspostavljena operativna saradnja između nemačkih snaga i JVuO. Uz povremene incidente, saradnja četnika i Nemaca nastavljena je do kraja rata.

Ubrzo nakon održavanja Svetosavskog kongresa u selu Ba krajem januara 1944, Glavni komandant jugoistočne Evrope Maximilian von Weichs i poslanik Hermann Neubacher, na sastanku održanom 1. februara 1944, zaključuju da većina četničkih vođa ne sprovodi u život odredbe sporazuma potpisanih novembra i decembra 1943. General Hans Felber je u svojoj okružnici od 2. februara, kao i u pismu Višem SS i policijskom vođi u okupiranoj Srbiji generalu Augustu von Meyszneru, od 11. februara 1944, iskreno priznao kako sporazumi o primirju nisu ispunili svoju svrhu da osiguraju kolaboraciju četnika protiv partizana. On je zapovijedio njemačkim jedinicama i srpskim kvislinškim trupama da odlučno postupe protiv četnika kad god ovi budu djelovali protiv Nijemaca ili kvislinških vlasti. Konačno, u naredbi od 23. februara 1944. Glavnog komandanta jugoistočne Evrope navodi se da jedino još ugovor sa majorom Vojislavom Lukačevićem ostaje na snazi:

Zanimljiv je i odgovor Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera na upit iz Feldkomandanture u Nišu o uspostavljanju veze sa komandantima Draže Mihailovića u južnoj Srbiji:

Na sastanku Glavnog komandanta jugoistočne Evrope sa Neubacherovim zamjenikom, održanom 28. III 1944, feldmaršal von Weichs je izjavio sljedeće:

U telegramu koji je ministar vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha Joachim von Ribbentrop uputio 29. januara 1944. godine specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu Hermannu Neubacheru, u potpunosti je ocrtano nepovjerenje nacističkih vlasti prema pokretu generala Draže Mihailovića. Ipak, Ribbentrop drži da bi iz taktičkih razloga trebalo podržati četnike u tom trenutku: 

Prilično realističnu ocjenu funkcije i dometa ovih ugovora, ali i motiva obje strane da do potpisivanja dođe, iz ugla okupatora je dao jedan njemački oficir iz Komande Jugoistoka na Nürnberškom procesu:

Marta 1944. godine potpukovnik Miodrag Palošević, jedan od pionira četničkog pokreta i istaknutijih komandanata, saznavši za Simićev sporazum sa Nemcima, uputio je Mihailoviću sledeći zahtev:

Borivoje Karapandžić, predratni član ZBOR-a Dimitrija Ljotića, koji je tokom rata obavljao funkciju referenta Odeljenja državne propagande za Okrug valjevski, u knjizi “Građanski rat u Srbiji 1941—1945“ ovako interpretira značaj ugovorâ potpisanih 1943/44:

## Povezano
* Saradnja četnika i Nemaca
* Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu

## Reference

## Literatura
* Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd
** Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima
* Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd 1981.
** Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni
** Sporazum između komandanta Jugoistoka i majora Vojislava Lukačevića od 19. novembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije
** Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ
** Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ
** Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ
** Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji
** Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa
* Jozo Tomašević: Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941-1945, Sveučilišna naklada Liber, Zagreb 1979.