Cirkadijani sat

**cirkadijani sat** ili **cirkadijani oscilator**, biohemijski oscilator koji oscilira sa stabilnom fazom u odnosu na Sunčevo vreme. Označava ritmičnost psihofizičkih zbivanja u čoveku a koja su u vezi sa ritmičnim zbivanjima u prirodi. Obzirom da u prirodi vladaju različita ritmična zbivanja kao što je smena godišnjih doba, ritmično pojavljivanje dana i noći, plime i oseke osnovano je pretpostaviti da se to odražava na čoveka u vidu najrazličitijih ritmova bioloških ritmova. 
 
Tako su do sada identifikovane sledeće promene u biološkom časovniku;
* cirkadijalni ritmovi, odnosno dnevni ritmovi uslovljeni smenjivanjem dana i noći, 
* bio-ritmovi ili mesečni ritmovi (bar kod žena), 
* sezonski (godišnji ritmovi), povezani sa promenom godišnjeg doba i drugi.

Izvesna istraživanja fiziologa i psihologa potvrđuju značaj ritmičnog ponavljanja zbivanja u čoveku na njegovo ponašanje i posebno, na njegovu radnu aktivnost. Aktuelnost tih istraživanja je došla do izražaja sa širenjem smenskog rada koji u značajnoj meri narušava uobičajene ritmove koji se odvijaju u čoveku što ima za posledicu povećanje broja povreda na radu, mentalnih poteškoća i sl.

Najnovcije studije pokazuju da je mozak centralni hronometar – biološkog časovnika koji reguliše cikluse buđenja i spavanje – i ima dva dela koja ispadaju iz sinhronizacije tokom promena intenziteta svetlosti u toku rada u smenama od šest sati, ili vremena koje je potrebno da preletimo preko Atlantika. Tim istraživača sa Univerzitetskog centra u Virdžiniji i Univerzitetskog Medicinskog centra u Holandiji objavio je svoje istraživanja o uticaju promene vremenskih zona na organizam, i njegov biološki časovnik (u časopisu *-{[http://en.wikipedia.org/wiki/Current_Biology Current Biology]}-*). 
* Istraživanja su pokazala da je dorzalni i ventralni deo **suprahiazmatičnog jezgra (SHJ),** mozga, centralni hronometar, prilagođavanja različitim nivoima smenskih promena svetlosti, koji potencijalno uzrokuje poteškoće u periodu prilagođavanja, od kojih ljudi najviše pate nakon letenja kroz nekoliko časovnih zona. **(SHJ)** sadrži oko 20.000 nervnih ćelija i nalazi se u hipotalamusu, delu mozga, upravo iznad mesta gde se ukrštaju optički živci očiju. 
* Istraživači su otkrili da se **ventralni deo suprahiazmatičnog jezgra (SHJ)**, koji je direktno povezan nervnim završecima za očitavanje svetla na retini oka, brzo sinhronizuje sa novim rasporedom svetla, čak i radikalno menja raspored prilagođavanja. Ali **dorzalni deo suprahiazmatičnog jezgra (SHJ)**, zahteva nekoliko dodatnih dana za prilagođavanje. To rezultira složenim impulsima koji imaju štetan uticaj na funkcionisanje tkiva i organa u organizmu u periodu od nekoliko dana.
 
Kao posledica narušene ritmičnosti biološkog časovnika nastaje tzv.cirkadijalna disritmija, koja podrazumeva remećenje (desinhronizaciju) normalnog biološkog časovnika, cirkadijalnog ritma, spoljnim uzrocima (npr. ciklus dan–noć, svetlo–tama) i jedan je od bitnih činilaca pojave premorenosti u gotovo svim profesijama koje svoje aktivnosti obavljaju u smenama ( vozači, piloti, lekari, vojnici, policajci itd), ili u toku rada prolaze kroz veći broj časovnih zona (piloti, astronauti, stjuardese itd). Cirkadijalni ritam ima periodičnost od 24 do 26 časova i karakterističan je za pravilno funkcionisanje velikikog broj organskih sistema, čija desinhronizacija najčešće prvo dovodi do pojave premora.

Nauka koja istražuje «biološki časovnik» kod čoveka i životinja naziva se hronobiologija.
Osnovni cilj hronobiologije je da pokreće zajedničke projekte istaraživanja u sledećim oblastima: dnevno merenje funkcionalnosti cirkadijanskih sistema, precizna dijagnoza cirkadijalnih poremećaja ritma sa kvantifikacijom znakova i simptoma, izrada definicija i kliničkih smernica vezanih za cirkadijalne poremećaja ritma čovekovog biološkog časovnika i kvantifikacija uspešnosti primenjenih smernica.
## Povezano
* Vremenske zone
* Džet leg
* Hronobiotski lekovi
* Premorenost (bezbednost)

## Literatura

* J. Waterhouse: *Jet-lag and shift work: (1). Circadian rhythms*. In: J R Soc Med. August 1999, 92(8), S. 398–401
* Gandevia SC (1992). *"Some central and peripheral factors affecting human motoneuronal output in neuromuscular fatigue"*. Sports medicine (Auckland, N.Z.) 13 (2): 93–8
* Platonov I. *Psihologija letenja*, KRV i PVO, Zemun, 1964.
* Charmane: *Advancing Circadian Rhythms Before Eastward Flight: A Strategy to Prevent or Reduce Jetlag* In: Sleep. 1. Januar 2005, 28(1), S. 33–44.