Srbi u Dalmaciji

**Srbi u Dalmaciji** su prije raspada Jugoslavije i Rata u Hrvatskoj (1991-1995) bili veoma brojni. Prema popisu iz 1991. godine, bilo ih je 114.801, odnosno 12,06% stanovništva Dalmacije, ne računajući 1,4% Jugoslovena. Srbi su rasprostranjeni u oblastima: Ravni Kotari, Bukovica, Kninska Krajina, Drniška Krajina, Vrlička Krajina, Cetinska Krajina, Zagora, i Neretljanska oblast.

## Istorija naseljavanja Srba u Dalmaciji
Einhard spominje Srbe u Dalmaciji 822. godine. Slovenski narodi počinju naseljavati Dalmaciju u VII veku u vrijeme vizantijskog cara Iraklija, što potvrđuje vizantijski istoričar Konstantin Porfirogenit (X vek), koji u svom delu „O upravljanju carstvom“ pominje Srbe i Hrvate kao slovenske narode u Dalmaciji.

U većem broju Srbi naseljavaju Dalmaciju u predtursko doba, o čemu svjedoče tri srpska manastira: Krupa (1317. godine), Krka (1345. godine) i Dragović (1395. godine), kao veliki broj pravoslavnih hramova. **Prva seoba Srba u Dalmaciju** desila se 1305, a sljedeća je bila 1338. godine, kada je hrvatski velikaš Mladen Šubić u sukobu s kninskim knezom Nelipićem, od bosanskog bana Stevana Kotromanića zatražio ne samo vojsku nego i narod koji će naseliti opustjela mjesta oko Skradina i rijeke Krke. Dalji podsticaj za doseljavanje Srba u severnu Dalmaciju bila je udaja Jelene, sestre cara Dušana, za Mladena Šubića, 1347. godine. Ona je nakon muževljeve smrti 1348. godine, postala gospodarica gradova Klisa i Skradina. U jesen ili zimu 1355. godine u Jelenine gradove stigla je vojska srpskog cara pod dvojicom njegovih vojvoda, ali se u njima nije dugo zadržala, pošto je Dušan već bio mrtav. Ta vojska se vratila, a njen komandant Đuraš Ilijić grad Skradin predao Mlečanima. U okolinu Skradina i Klisa naselili su se Srbi, većinom iz Hercegovine. Prema podacima iz „Dalmatinske hronike“ zadarskog nadbiskupa, navodi se da je 1371. godine prešlo iz Bosne mnogo srpskog naroda koji se nastanio u brjegovitim stranama Dalmacije. Tih Srba, „Vlaha-šizmatika“, bivalo je sve više, tako da su zabilježeni u Zadru, Šibeniku, Obrovcu a stigli su i pred zidine grada Trogira .

Kada je kralj Tvrtko I 1390. zavladao Dalmacijom, njena vrata za doseljavanje Srba još su šire otvorena, pa su nove grupe stizale ovamo, naročito na prostoru Knina. U vrijeme kralja Stefana Dabiše, Tvrtkovog nasljednika, 1394. i 1397. godine, kada su Turci Osmanlije izvršili prodore u Bosnu, došlo je do novog talasa iseljavanja Srba u Dalmaciju, naročito oko Knina, u Kninsko Polje, Golubić, Pađene, Polaču. To se ponovilo i između 1413. i 1417. godine, kada je u Dalmaciju prešlo tako mnogo Srba, da se iz te mase moglo dobiti 5.000 dobrih vojnika. Drugi izvori bilježe da je 1450. godine iz Bosne prešao jači broj Srba u današnje Kotare i da je tada naseljena Kula Atlagić, u kojoj je, kao i u Pađenima, Polači, Golubiću i Kninskom polju, podignuta srpska pravoslavna crkva kao najubedljiviji dokaz o njihovom prisustvu u tom dijelu Dalmacije.

Učvrstivši se u Bosni i osvajajući od Ugarske i Mletačke republike dijelove Dalmacije, Turci su i sami sprovodili preseljavanje Srba u svoje pogranične oblasti, pa je tako od 1523. do 1527. godine, iz Bosne, Hercegovine i Stare Srbije izvedena najveća seoba Srba u Dalmaciju. Prema Končarevićevom srpskom ljetopisu, tada je u Dalmaciju došlo više hiljada srpskih porodica sa mnogim sveštenicima u mjesta napuštena od starosjedioca - Hrvata. To potvrđuje i zvanični izveštaj mletačkoj vladi iz 1527. godine, u kome se kaže da se više hiljada srpskih porodica naselilo u Kninsku krajinu, Bukovicu u Kotare. Tada su podignute mnoge pravoslavne crkve, primjerice u Biljanima, Ostrovici, Karinu, Đevrskama, Kistanjama, Biovičinom Selu, Radučiću, Mokrom Polju, Žagroviću. Nedugo nakon toga, od 1537. do 1540. godine, došlo je do mletačko-turskog rata i podijele Dalmacije između Mletačke republike i Otomanskog carstva. Republika je zadržala uski primorski pojas s gradovima dok je Turskoj pripao kontinentalni dio koji obuhvata Kotare, Bukovicu, Kninsku krajinu u okviru novostvorenog Ličkog sandžaka, zatim Kosovo polje, Cetinsku krajinu i druge dijelove s druge strane rijeke Krke. Koliko je bilo Srba u turskoj Dalmaciji, ne može se pouzdano reći. U mletačkoj Dalmaciji, prema zvaničnom izvještaju iz 1575. godine, bilo je svega 40.656 duša, od kojih 13.297 Srba.

Prošle su zatim decenije bez znatnijeg pomijeranja stanovništva, a onda, 1633. godine, iz Bosne i Srbije, zbog turskih zuluma, jaki broj srpskih porodica prebjegao je na mletačku teritoriju i naselio se na prostore oko Zadra, Šibenika i drugih gradova o čemu je zvanični izveštaj poslao lično dalmatinski providur Frančesko Zena. No petnaestak godina kasnije kužna epidemija pohodila je ove krajeve, naročito oko Šibenika, i odnijela na hiljade duša dok se dio stanovništva zbog gladi, odselio u druge pokrajine.
Pola vijeka kasnije, u toku rata Svete lige protiv Turske, od 1683. do 1699. godine, došlo je do promijene mletačko-turske granice u Dalmaciji. Republika je došla u posed Kninske krajine i potpuno zaokružila granice Dalmacije, koje će se zadržati do kraja mletačke vlasti na ovoj strani Jadranskog mora.

U toku XVIII vijeka samo dva izvora svijedoče o novim seobama Srba u mletačku sjevernu Dalmaciju. Prvi potiče iz 1706. godine od vikara skradinskog biskupa, koji tvrdi da se u tridesetak sela Skradinske biskupije naselilo više od 10.000 šizmatika iz Panonije, koje je prevodilo njihovih dvadesetak kaluđera. No za tu vijest teško je naći potvrdu u drugim izvorima, pa je nemoguće ocijeniti da li je ona potpuno vjerodostojna. Prema drugom izvoru, u toku rusko-turskog rata 1768-1774. dosta Srba iz Bosne prešlo je u Dalmaciju, od kojih se samo u Skradin naselilo 400 duša, dok je nepoznat broj ostao u okolini Zadra, Šibenika i Knina. Deset godina prije toga, 1758, Dalmacija i Boka Kotorska imala je 51.268 pravoslavnih podanika koji su činili jednu trećinu cijelokupne njene populacije. Veći dio srpskog stanovništva nalazio se u sjevernoj Dalmaciji oko Zadra, Knina i Benkovca. Međutim, u osmoj deceniji XVIII veka srpsko stanovništvo u sjevernoj Dalmaciji prorijedilo se zbog iseljavanja do koga je došlo zbog gladi i vjerskog ugnjetavanja, a iz onog dijela koji je bio pod Turcima, zbog njihovog zuluma nad hrišćanima. Arhimandrit manastira Krupe, Gerasim Zelić, zabeilježio je da se zbog gladi 1774. godine, u Tursku i u Austrijsku monarhiju (u Srem ponajviše) iselilo oko 1.000 srpskih porodica. Generalni providur za Dalmaciju u jednom izveštaju iz 1790. godine navodi da je na području Zadra u 12 srpskih sela i 89 zaselaka bilo 24.313 duša.

Nakon propasti Mletačke republike 1797. godine, Dalmacija i Boka Kotorska došle su pod austrijsku, zatim pod francusku, a od 1813. godine, ponovo pod austrijsku vlast. Stanovništvo se ustalilo u svojim naseljima. Prema pouzdanom izvoru crkvenog porijekla, godine 1835. u Dalmaciji je bilo 71.426 stanovnika srpske narodnosti, vjere pravoslavne.

## Geografska rasprostranjenost Srba u Dalmaciji 1991. godine

Popis stanovništva u bivšoj Jugoslaviji 1991. godine je sproveden nekoliko mjeseci uoči rata, zbog čega je njegov značaj izuzetan. To je zadnji popis na kome su Srbi u Dalmaciji i Hrvatskoj uopšte, imali veliku brojnost. Najveća populacija Srba se nalazila u sjevernom dijelu Dalmacije (preko 90%), dok je daleko manji broj bio u okolini Imotskog i u oblasti Neretve.

### Ravni kotari
U Ravnim kotarima, Srbi naseljavaju Zadar (14% Srba) i njegovo zaleđe, odnosno selo Crno (14%), Babin Dub (12%), Smoković (96%), Murvica (20%), Zemunik Donji (12%), Zemunik Gornji (62%), Poljica (24%) i Tribanj-Šibuljina (26%) preko Podgorskog kanala, u podnožju Velebita na moru. Islam Latinski (20%), Islam Grčki (87%), Donji Kašić (99%), Donje Biljane (97%), Smilčić (68%) i Gornje Biljane (98%) se nalaze između Zadra, Benkovca i Novigradskog mora. Grad Benkovac (74%) i njegova okolina se nalaze između Ravnih Kotara i Bukovice. Uz Benkovac su Buković (99%) i Benkovačko Selo (98%). Prema sjeverozapadu se nastavljaju Kula Atlagić (94%) i Korlat (43%). Zapadno od Benkovca su Raštević (46%), Zagrad (61%) i Nadin (2%). Prema jugozapadu, odnosno Biogradu na Moru (8%) su Zapužane (97%), Jagodnja Gornja (97%), Jagodnja Donja (76%), Polača (7%), Tinj (16%), Lišane Tinjske (94%) i Kakma (78%). Najbliže Benkovcu s južne strane su Šopot (28%), Podlug (16%) i Perušić Benkovački (27%). Dalje na jugu, prema Vranskom jezeru su Miranje (98%), Ceranje Gornje (80%), Ceranje Donje (92%), Kolarina (96%), Pristeg (43%), Vrana (18%) i Radošinovci (21%). Na jugoistoku, prema Šibeniku se nalazi Vukšić (15%), Prović (57%), Morpolača (96%), Čista Mala (94%) i Gaćelezi (53%).

### Bukovica
Bukovica je oblast na sjeverozapadu Dalmacije, prema Lici. Na Zrmanji se nalazi grad Obrovac (75%) i Zaton Obrovački (62%) sjeverno od njega. Južno od Obrovca su: Kruševo (6%), Zelengrad (90%), Medviđa (41%), Bruška (10%), Gornji Karin (97%), Donji Karin (98%), Popovići (20%). Istočno od Obrovca, oko rijeke Zrmanje su: Bilišane (99%), Muškovci (99%), Golubić (99%), Krupa (100%), Bogatnik (100%), Kaštel Žegarski (99%), Nadvoda (100%), Komazeci (100%), Ervenik (97%), Mokro Polje (100%) i Radučić (99%). Najveće srpsko selo u Dalmaciju su Kistanje (98%). Sjeverno i zapadno od njih su Ivoševci (98%), Biovičino Selo (100%), Modrino Selo (100%), Kolašac (99%), Nunić (82%), Bjelina (89%) i Parčić (100%). Između Benkovca, Kistanja i Skradina su sela: Kožlovac (99%), Brgud (99%), Donji Lepuri (13%), Bulić (9%), Ostrovica (91%), Dobropoljci (95%), Gošić (100%), Đevrske (98%), Zečevo (100%), Varivode (99%), Smrdelje (99%), Krnjeuve (99%), Kakanj (99%), Ićevo (40%), Bribir (94%), Žažvić (91%), Međare (98%), Cicvare (81%), Piramatovci (5%), Ždrapanj (91%), Vaćani (15%), Gorice (99%), Bratiškovci (98%), Plastovo (61%),Prokljan (99%), Velika Glava (98%), Sonković (52%), Gračac (81%), Bićine (7%) i Skradinsko Polje (96%) kod Skradina (18%).

### Kninska krajina
Kninska krajina je oblast sa najvećim udjelom srpskog stanovništva. Knin (80%) je masovnim doseljavanjem Srba iz okolnih sela poslije Drugog svjetskog rata postao grad sa najvećim procentom Srba. S njim je spojeno Kninsko Polje (84%) i Kovačić (86%). Jedno od najvećih sela je Polača (99%) u podnožju Dinare. Sa zapadne strane Knina je Ljubač (95%), a sa južne Vrbnik (98%) i Potkonje (17%). U Dalmatinskom Kosovu se nalazi Biskupija (95%), Orlić (100%), Markovac (100%), Riđane (99%), Zvjerinac (84%), Uzdolje (100%) i Ramljane (98%). Sjeverno od Knina je Vrpolje (32%), Žagrović (99%), Golubić (98%), Radljevac (99%), Strmica (97%) i Plavno (99%), koje je najveće selo ovog kraja. Zapadno od Knina, granica prema Bukovici je nedefinisana. Tu se nalazi Oćestovo (99%), Pađene (99%) i Oton (99%).

### Drniška krajina
U Drniškoj krajini, najveći broj Srba naseljava Petrovo polje: Drniš (22%), Kričke (62%), Ružić (21%), Siverić (10%), Tepljuh (83%), Biočić (94%), Miočić (97%), Kanjane (91%), Kadina Glavica (27%). Iznad polja, na obroncima Svilaje su Baljci (96%) i Mirlović Polje (39%). U Promini, Srbi naseljavaju Velušić (53%), Razvođe (32%), Bobodol (82%) i Bogatić (12%). Južno od Drniša, odnosno planine Moseć su naselja Žitnić (51%) i Moseć (7%), koja se mogu svrstati i u Zagoru. Kod ušća Čikole u Krku, u nastavku Miljevaca je selo Nos Kalik (98%). Štikovo (90%) na Svilaji se može svrstati i u Drnišku i u Vrličku Krajinu.

### Vrlička krajina
Vrlička krajina se nalazi oko gornjeg toka Cetine i grada Vrlike. Sjeverno od Vrlike su sela: Cetina (93%), Civljane (96%), Kosore (32%). Istočno od Vrlike (17%) su Garjak (6%) i Podosoje (27%). Južno, između Svilaje i Cetine tj. Peručkog jezera su Maovice (12%) i Otišić (99%), najveće srpsko selo u tom kraju. Sa druge strane Cetine, u podnožju Dinare je Koljane (90%), Laktac (81%), Dabar (45%), Zasiok (13%).

### Cetinska krajina
Cetinska krajina obuhvata srednji tok Cetine i okolinu Sinja. Sjeverno od Sinja, u podnožju Dinare su Gornji Bitelić (22%), Donji Bitelić (12%) i Rumin (3%), dok je u podnožju Svilaje Zelovo Sutinsko (74%), Lučane (8%), Suhač (8%) i sam Sinj (2%). Prema Splitu (Dicmo) se nalaze Sušci (44%) i Sičane (2%). Sušci ili Šušci su po popisu imali veliki broj Jugoslovena, što je Hrvatima obezbedilo relativnu većinu. Jugoistočno od Sinja, prema Imotskom su Velić (6%) i Gornja Tijarica (7%).

### Zagora
U Zagori su uglavnom čista hrvatska naselja, osim nekoliko u zaleđu Šibenika (9,5%) i Splita (4,5%), tj. Solina (2%), Klisa (2%) i Kaštela (2,5%). U zaleđu Šibenika se nalaze: Gradina (30%), Lozovac (14%), Konjevrate (7%), Radonić-šibenski dio sela (40%). U zaleđu Splita, Kaštela i Solina su: Radošić (13%) i Lećevica (21%), Veliki Broćanac (17%) i Vučevica (9%), Brštanovo (6%).

### Neretljanska oblast
U Neretljanskoj oblasti Srbi čine većinu u dva naselja: Glušci (97%) kod Metkovića i Mihalj (48%) blizu mora. U Mihalju nemaju apsolutnu većinu zato što su se mnogi izjasnili kao Jugosloveni. Značajan broj Srba živi i u Metkoviću (4%).

## Povezano
* Crkve eparhije dalmatinske
* Manastir Krka
* Manastir Krupa
* Manastir Dragović

## Literatura
* Lujo Bakotić, *Srbi u Dalmaciji: od pada Mletačke Republike do ujedinjenja*; Prometej (2007) Beograd, 
* Episkop Nikodim Milaš, *Pravoslavna Dalmacija (istorijski pregled)*, Prvo izdanje: Izdavačka knjižarnica A. Pajevića, Novi Sad (1901) http://www.eparhija-dalmatinska.hr/pdf/Pravoslavna%20Dalmacija.pdf
* Marko Jačov (1984), *Venecija i Srbi u Dalmaciji u -{XVIII}- veku*; Beograd : Istorijski institut : Prosveta, 1984. COBISS.SR-ID : 36914439
* Marko Jačov, ured. Episkop sremski Vasilije (1990), *Srbi u Mletačko-Turskim ratovima u -{XVII}- veku*; Beograd, Sveti arhijerejski sinod SPC. COBISS.SR-ID : 662799
* Jovan Radojčić, *Srbi : Srpska Krajina, Slavonija, Dalmacija, Hrvatska : biografski leksikon*; Beograd : -{Commerce System}- (1994), 
* Jovan Radojčić, *Srbi zapadno od Dunava i Drine : biografije [3 toma]* ; Novi Sad : Prometej (2009), 
* Aleksandar Bačko, *Porodice dalmatinskih Srba*; Beograd (2008) Udruženje građana „Srpski despot“, 
* Boško Desnica, *Stojan Janković i uskočka Dalmacija*; Beograd (1991) Srpska kniževna zadruga, 
* Aleksije Računica, *Razlozi seobe Srba iz Dalmacije u Rusko carstvo tokom 18. vijeka*, Novi Sad (2005) http://www.rastko.rs/rastko-ukr/istorija/2003-ns/index_zbornik.html
* Savić, Milorad (2000). *Slikarstvo u srpskim crkvama sjeverne Dalmacije: od kraja -{XIV}- do početka -{XX}- vijeka*. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. .
* Lazo M. Kostić, *Sporne teritorije Srba i Hrvata*, Dosije, Beograd, (1990)
* ured. Jasna Bjeladinović-Jergić (2006). *Tradicionalna kultura Srba u Srpskoj Krajini i u Hrvatskoj*; Etnografski muzej u Beogradu, 
* Episkop dalmatinski Nikolaj Mrđa, prof. dr Stanko Korać (1989). *Kosovska narodna čitanka 1989: Dalmatinsko Kosovo*. Šibenik : Dalmatinska eparhija SPC, Odbor za proslavu šeststogodišnjice kosovske bitke i mučeničkog prestavljenja sv. kneza Lazara i kosovskih mučenika, 1989.
* Prota Savo Nakićenović, *Kninska Krajina*; Beograd (2004) Nikola Pašić,  (knjigu u elektronskom formatu možete pročitati na vikizvorniku: Prota Savo Nakićenović, Kninska Krajina )
* ured. Danko Perić, *Kninska Krajina 1*; Zavičajni klub Kninska Krajina Beograd, Srpsko kulturno društvo „Zora“, Knin-Beograd, Udruženje Srba iz Hrvatske Beograd, 2002.
* ured. Milojko Budimir, *Kninska Krajina 2*; Zavičajni klub Kninska Krajina Beograd, Srpsko kulturno društvo „Zora“, Knin-Beograd, Udruženje Srba iz Hrvatske Beograd, 2003.
* Borislav Šarić, *Bukovica i Kotari*; Beograd (1998), Zavičajni klub Đevrsačkog kraja „Sava Bjelanović“, Cobiss.sr-id: 132680967

## Izvori

## Vanjske veze
* Tromeđa Dalmacije, Like i Bosne  
* Srpski list: Slobodan Jarčević: Srednjevekovni dokumenti o Srbima u krajinama, 23. 9. 2007. 
* CD-rom: Naselja i stanovništvo RH od 1857-2001. godine, Izdanje Državnog zavoda za statistiku Republike Hrvatske, Zagreb, 2005.