3. krajiški partizanski odred

**Treći krajiški NOP odred ''Simo Šolaja*** bio je jedinica [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] od oktobra 1941. do januara 1943, kada je prerastao u [[Deveta krajiška udarna brigada|9. krajišku udarnu brigadu]].

== Pozadina ==
=== Ustanak u Bosanskoj krajini ===

[[Bosanska krajina u Narodnooslobodilačkoj borbi|Ustanak u Bosanskoj krajini]] (na teritoriji [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]) počeo je 27. jula 1941. i do kraja avgusta ustanici (većinom lokalno srpsko stanovništvo, delimično predvođeno od lokalnih članova [[KPJ]]) su potisli snage NDH i oslobodili veliku teritoriju, sa središtem u oslobođenom [[Drvar]]u (tzv. *Drvarska republika*). Pobeda ustanika naterala je vlasti NDH da zatraže pomoć Italije: oslanjajući se na srpske izbeglice na svojoj teritoriji i pozivajući na mir, garantujući bezbednost i preteći narodu represalijama svuda gde naiđu na otpor, italijanske trupe su 10. septembra prešle u nastupanje prema oslobođenoj teritoriji. Do polovine oktobra 1941., Italijani su, ne nailazeći na otpor, zauzeli čitavu južnu (italijansku) okupacionu zonu [[NDH]], prodrevši duž drumova u [[Bosanski Petrovac]], [[Ključ (Unsko-sanski kanton)|Ključ]], [[Sanski Most]], [[Bihać]], [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], [[Mrkonjić Grad]], [[Jajce]], [[Donji Vakuf]], [[Bugojno]], [[Kupres]], [[Prozor]] i niz drugih mesta, uspostavljajući svuda svoje garnizone. To je dovelo do krize ustanka u Bosanskoj krajini.

Naporima organizacija [[Savez komunista Jugoslavije|KPJ]] i vojnih štabova održalo se jezgro partizanskih odreda oko [[Drvar]]a, Bosanskog Petrovca, u [[Grmeč|Podgrmeču]], [[Janj]]u, [[Pliva|Plivi]], Ključu i [[Livno|Livnu]], dok je ustanak na [[Kozara|Kozari]] (u nemačkoj okupacionoj zoni) i dalje napredovao. Nacionalističke snage obezbedile su dominantan uticaj oko [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]] i [[Glamoč]]a, gde su formirani četnički odredi.

=== Stvaranje partizanskih odreda ===
Na [[Savetovanje u Stolicama|Savetovanju u Stolicama]] (kod [[Krupanj|Krupnja]]), 26. septembra 1941., u prisustvu delegata iz BiH, odlučeno je da se pristupi reorganizaciji ustaničkih jedinica u čitavoj zemlji: formiran je *Vrhovni štab NOVJ* sa [[Josip Broz Tito|Titom]] na čelu, sa potčinjenim *Glavnim štabovima* u svim pokrajinama Jugoslavije; usvojen je zajednički naziv *"partizani"* za sve borce u čitavoj zemlji, obavezna crvena petokraka i partizanska zakletva, a osnovne borbene jedinice postali su *partizanski odredi* (sastavljeni od [[bataljon]]a i [[četa]]) sa jedinstvenom komandom u sastavu: *komandant*, *politički komesar* i njihovi zamenici.

Odluke Savetovanja u Stolicama, koje su stigle u Bosansku krajinu polovinom oktobra 1941., sprovođene su u znaku oštre političke borbe između KPJ i nacionalista za prevlast u ustaničkim jedinicama. Sve jedinice u Bosanskoj krajini i srednjoj Bosni objedinjene su krajem oktobra 1941. u tri partizanska odreda: [[Prvi krajiški partizanski odred|1. krajiški NOP odred]] (7 četa) obuhvatao je krajeve između [[Una|Une]] i [[Sana (rijeka)|Sane]], a na jugu zaključno sa Bosanskim Grahovom; [[Drugi Krajiški NOP odred|2. krajiški NOP odred]] (6 četa) krajeve između donjeg toka Une, Sane, [[Vrbas (grad)|Vrbasa]] i linije [[Prijedor]]-[[Banja Luka|Banjaluka]]; 3. krajiški NOP odred (5 bataljona i više samostalnih četa) ostali deo Bosanske krajine i srednju Bosnu.

U novembru, posle savetovanja u *Glavnom štabu NOPO BiH* na [[Romanija|Romaniji]], kojem su prisustvovali i predstavnici oblasnog rukovodstva Bosanske krajine, formiran je *Operativni štab NOV i POJ za Bosansku krajinu*. U januaru 1942. u tri odreda Bosanske krajine bilo je 17 bataljona. Uporna borba vodila se protiv shvatanja da se ostane pri ranijim seoskim odredima, da borci budu kod svojih kuća, a da se skupljaju samo u slučaju potrebe odbrane svoga sela (ova situacija slikovito je opisana u romanu *Gluvi barut*, [[Branko Ćopić|Branka Ćopića]]). Svakodnevna borba za uvođenje vojničkog života i reda u ustaničkim jedinicama, neprekidna ofanzivna aktivnost i postignuti vojni uspesi, pored političke aktivnosti komunista, imali su presudan značaj u izgradnji vojne organizacije. Komunisti su radili na objašnjavanju ciljeva NOB, na stvaranju jedinstvenog sistema nove narodne vlasti, omladinskih i organizacija žena; na jačanju bratstva Srba, Hrvata i Muslimana i sprečavanju ustaških i (kasnije) četničkih pokolja. Radi toga, održane su krajem 1941. i početkom 1942. okružne i sreske konferencije KPJ i vojna savetovanja na Kozari, u Podgrmeču, [[Krnjeuša|Krnjeuši]] i [[Kneževo|Skender Vakufu]], kao i mnogi zborovi sa vojskom i narodom. U februaru 1942. obrazovani su svuda sreski i okružni komiteti KPJ.

=== Jačanje NOP ===
U međuvremenu je učvršćena komunistička vojna organizacija i eliminisan nacionalistički (četnički) uticaj u uglu između reka Une i Sane i na Grmeču. Manje četničke grupe bile su izolovane i potisnute, uglavnom, na teritoriju oko italijanskih garnizona. U januaru 1942. partizanske jedinice na tom području počele su napade na italijanske trupe. Posle nekoliko napada na italijanske kolone, od kojih je u [[Medeno Polje (Bosanski Petrovac)|Medenom Polju]] kod Bosanskog Petrovca bio najuspešniji, italijanski garnizoni izolovani su i blokirani. Početak borbe sa Italijanima označio je konačan prelom ustanka u tom delu Bosanske krajine u korist [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|NOP]].

U februaru 1942. zbog priliva novih snaga formirani su [[Četvrti krajiški partizanski odred|4.]] (na području [[Manjača|Manjače]] i srednje Bosne) i [[Peti krajiški partizanski odred|5. krajiški NOP odred]] (na prostoru južno od Grmeč planine). Početkom marta 1942. partizanske snage u Bosanskoj krajini i srednjoj Bosni bile su naoružane sa 6.500 pušaka, 163 puškomitraljeza, 41 mitraljezom, 5 minobacača i 5 topova. Partizani su tada držali prostrane slobodne teritorije između Une i Sane, na Kozari, oko Jajca i u srednjoj Bosni.

== Ratni put ==

*'Treći krajiški NOP odred*' formiran je krajem oktobra 1941., od partizanskih jedinica u srednjoj Bosni (*1. partizanska četa za Bosansku krajinu* sa 4 odreda, čete *Štaba narodne vojske Pliva* i *Teslićki NOP odred*).

=== 1941 ===

Nakon formiranja Odred je dejstvovao na teritoriji između [[Banja Luka|Banjaluke]], [[Ključ (Unsko-sanski kanton)|Ključa]], [[Glamoč]]a, [[Kupres]]a, [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]], [[Vlašić (planina)|Vlašić-planine]], [[Doboj]]a i planine [[Motajica|Motajice]]. Imao je 5 bataljona, u novembru 1941. obrazovan je i 6. bataljon, a do kraja januara 1942. još dva. U novembru i decembru vodio je više borbi sa italijanskim jedinicama kod [[Mrkonjić Grad]]a, Donjeg Vakufa i sa domobranima duž komunikacija [[Jajce]]-Donji Vakuf i Banjaluka-[[Sitnica (Ribnik)|Sitnica]], kod [[Krupa na Vrbasu|Krupe na Vrbasu]], kod Han Kola, sela [[Majdan (Mrkonjić Grad)|Majdana]] i u [[Vrbanja (opština)|Vrbanji]]. U međuvremenu su njegovi delovi u srednjoj Bosni oslobodili [[Kneževo|Skender Vakuf]], [[Maslovare (Kotor Varoš)|Maslovare]], Korićane, a 18-24. decembra vodili su teške odbrambene borbe sa jakim neprijateljskim snagama koje su napadale iz [[Prnjavor (grad)|Prnjavora]] na slobodnu teritoriju. Delovi Odreda vodili su jače borbe i kod [[Čelinc]]a 28-31. januara 1942. U januaru 1942. njegov 3. bataljon prelazi u četnike, a u bataljonu *Iskra* (takođe pod uticajem četnika) stanje je bilo nesređeno.

=== 1942 ===
25. januara 1942, na konferenciji u jednom selu kod Glamoča, Glamočki bataljon „Budućnost" 3. krajiškog NOP odreda proglasio se četničkim. To je bio prvi [[Četnički pučevi u Bosni|četnički puč]] u zapadnoj Bosni.

Odred je 6. februara 1942. podeljen na 3. i 4. odred. U 3. odredu ostali su bataljoni *Pelagić*, *Iskra*, *Soko* i *Budućnost*, a njegova teritorija svedena je na područje zapadno od Vrbasa. Odred je 15. februara razbio na putu Jajce-Mrkonjić Grad 2. bataljon 9. domobranske pukovnije, izbacivši iz stroja 127 domobrana. Napad na Mrkonjić Grad 28. februara nije uspeo zbog odustajanja četnika. Četnička aktivnost znatno je smanjila dejstva Odreda. Odred je 30. juna odbio jači napad četnika i domobrana iz oblasti Jajce-Donji Vakuf na slobodnu teritoriju [[Janj]]a. U julu pojačava aktivnost oko Jajca i na komunikaciji Jajce-[[Bugojno]], učestvuje u oslobođenju [[Glamoč]]a 20. jula, a Ključa i [[Senica (grad)|Senice]] krajem jula. Tada se u Odredu nalaze samo 2 bataljona (*Pelagić* i *Iskra*) i *Kupreška četa*, jer su bataljoni *Budućnost* i *Soko* izašli iz njegovog sastava. U avgustu 1942. bataljoni *Pelagić* i *Iskra* učestvuju u teškim borbama za [[Kupres]]; tada su poginuli komandanti ovih bataljona [[Simo Šolaja]] i [[Dušan Metlić]].

Između 21. i 25. avgusta stvoren je *Kupreški bataljon* jačine 3 čete, u septembru *Prozorski* i *Zijametski bataljon*, koji su ušli u [[Deseta hercegovačka proleterska udarna brigada|10. hercegovačku]] i [[Peta proleterska crnogorska udarna brigada|5. crnogorsku brigadu]]. Zajedno sa proleterskim i krajiškim brigadama Odred učestvuje 24. i 25. septembra u oslobođenju [[Jajce|Jajca]], u oktobru u borbama sa delovima nemačke *718. divizije* i *3. domobranskog zbora* u rejonu Jajca, 24-26. novembra u drugom oslobođenju Jajca, a početkom decembra, zajedno sa [[3. udarna divizija NOVJ|3. divizijom]], u odbrambenim borbama oko Jajca.

=== Formiranje brigada ===
Decembra 1942. Odred daje 650 boraca za formiranje [[Sedma krajiška udarna brigada|7. krajiške brigade]], a 3. januara 1943. reorganizovan je i dobija naziv *3. krajiški NOP odred Simo Šolaja'', jačine 4 bataljona, da bi već 22. januara od glavnine Odreda bila obrazovana 9. krajiška NO udarna brigada.

## Literatura
* 
* 
* 
* 
* 

## Reference

## Vanjske veze
* 3. krajiški partizanski odred (znaci.org)