Likovna umjetnost u Narodnooslobodilačkoj borbi

**Likovna umetnost u Narodnooslobodilačkoj borbi** predstavlja jedinstven i značajan segment jugoslovenske umetnosti 20. veka, nastala u specifičnim uslovima antifašističkog otpora tokom Drugog svetskog rata (1941–1945). Ona obuhvata umetnost partizanskih boraca, umetnost simpatizera koji su stvarali u okupiranim područjima, kao i umetnost logoraša u zatvorima i koncentracionim logorima. 

Stilski, partizanska umetnost nije monolitna. Kretala se u rasponu od socijalnog realizma, koji je bio dominantan zbog potrebe za čitljivošću i jasnom porukom, do elemenata ekspresionizma, vidljivih u naglašenoj dramatici i emotivnosti prizora. Dominantni medij partizanske umetnosti bili su crtež i grafika, zbog mogućnosti umnožavanja i distribucije u ratnim uslovima. Ključni stvaraoci bili su umetnici koji su se i pre rata isticali svojim levičarskim i socijalno angažovanim stavovima, a koji su se aktivno priključili Narodnooslobodilačkom pokretu.

Umetnost NOR-a je stvarana direktno na frontu, u partizanskim jedinicama, okupiranim gradovima, na oslobođenim teritorijama, u ilegalnim štamparijama, u logorima i zatvorima, pa čak i van granica Jugoslavije (Italija, Nemačka, Norveška, Egipat). Organizovane su i ilegalne partizanske izložbe. 

Neki smatraju da je razvoj likovne umetnosti u NOR-u izuzetan fenomen, neuporediv sa drugim zemljama porobljene Evrope. 

## Razvoj partizanske umetnosti

Sa izbijanjem ustanka 1941. godine, mnogi jugoslovenski umetnici pridružili su se partizanskim jedinicama. Umetnička delatnost u početku je bila sporadična i zavisila je od individualnih napora, ali je ubrzo prepoznata kao važan deo sveukupne borbe. Već krajem 1941. godine, tokom postojanja Užičke republike, počinje organizovaniji kulturni i umetnički život.

Prelomnu tačku predstavlja osnivanje Kulturno-umetničkog odseka Vrhovnog štaba NOV i POJ, koji je sistematski podsticao i usmeravao stvaralaštvo. Umetnici su dobijali zadatke da dokumentuju život i borbe partizana, izrađuju portrete istaknutih boraca i komandanata, kreiraju propagandni materijal (plakate, letke, naslovnice listova) i osmišljavaju vizuelni identitet nove države u nastajanju.

Jedan od najznačajnijih primera organizovanog umetničkog rada bilo je ukrašavanje Doma kulture u Jajcu za Drugo zasedanje AVNOJ-a u novembru 1943. godine. Grupa umetnika, predvođena Đorđem Andrejevićem Kunom i Antunom Augustinčićem, izradila je portrete lidera antifašističke koalicije (Staljina, Ruzvelta i Čerčila), Tita, te ambleme i parole koje su krasile salu.

## Uloga umetnosti NOB

Partizanska umetnost imala je dvojaku ulogu: autentično svedočanstvo o borbama i stradanjima, ali i moćno sredstvo agitacije, propagande i očuvanja moralne snage naroda.

Likovni izraz tokom NOR-a funkcionisao je kao borbeno sredstvo sa jasno definisanim ciljevima. Umetnička dela su širila kulturni i politički uticaj, pružala otpor zločinačkim postupcima okupatora i izdajnika, popularisala ideje NOR-a i socijalne revolucije, i podsticala likovno stvaranje talentovanih pojedinaca. Pored toga, ona su služila psihološkoj relaksaciji boraca i stanovništva.

Umetnost je imala moć da mobiliše i pokreće ljude. Gledajući umetničko delo, čovek postaje akter događaja, socijalizuje estetski doživljaj i razvija mržnju prema porobljivaču. Zato je negovanje likovnog izraza bilo ključno za razvoj narodnooslobodilačkog pokreta.

## Tehnike

Materijali su bili oskudni – koristio se svaki dostupan komad papira. Uslovi života u logorima i na položajima predodređivali su tehniku stvaranja. Najčešće je to bio crtež olovkom, perom, mastilom ili tušem, ređe grafika, akvarel ili tempera, a izuzetno ulje. Partizanski slikari su se izgrađivali kao crtači i grafičari, jer je crtež bio osnovni likovni izraz i najjednostavniji način za prenošenje poruka.

Za umnožavanje, najčešće korišćena tehnika bila je **partizanska grafika** (drvorez, linorez, bakrorez) zbog jednostavnosti izrade u ratnim uslovima. Grafička tehnika je bila posebno pogodna zbog reproduktivnosti, a naročito je došla do izražaja u plakatima, lecima i opremi partizanske štampe. Zbog nedostatka alata i materijala, grafičari su se snalazili, koristeći delove srušenog aviona za alat, gumu od opanaka umesto linoleuma, i improvizovane boje. 

U koncentracionim logorima, crteži svakodnevnih scena su se izražavali sa nekoliko poteza olovke ili ugljena na komadu hartije da bi se lakše prokrijumčarili na slobodu. Male beleške olovkom ili mastilom služile su kao dnevnik tokom dugih pokreta jedinica. Mnogi borci, poput Ismeta Mujezinovića, nosili su blok i olovku i skicirali u predahu između borbi.

## Sadržaj

Tematski, partizanska umetnost bila je usredsređena na ratnu svakodnevicu. Dominantni motivi su:
* **Portreti**: Prikazi boraca, komandanata, bolničarki i naroda.
* **Scene borbi**: Prikazi juriša, zaseda i proboja iz neprijateljskih ofanziva.
* **Zbjegovi i stradanja**: Potresna svedočanstva o zločinima okupatora i patnjama stanovništva.
* **Partizanska svakodnevnica**: Slike kolona i scene iz partizanskog života.
* **Prizori iz fašističkih logora**; slike koje su krišom slikali zarobljeni borci i logoraši.
* **Heroizacija i propaganda**: Idealizovani prikazi partizanskih heroja i simbola borbe.

## Poznati umetnici

Preko 230 profesionalnih umetnika i veliki broj amatera stvorili su hiljade sačuvanih radova umetnosti NOR. Među najistaknutijima su:

* **[[Đorđe Andrejević Kun]]** – jedan od najuticajnijih partizanskih slikara, posvetio je život idejama NOB-a. Hapšen i proganjan pre rata, bio je angažovan na izradi agitaciono-propagandnog materijala i organizovanju ilegalnih štamparija. Učesnik je NOR-a od prvih dana ustanka. U Jajcu, kao većnik AVNOJ-a, pripremao je nacrte za dekorisanje sale, državni grb, partizansko ordenje, oficirske oznake, marke, novčanice, zaglavlja za novine i druge poslove za stvaranje narodne vlasti. Zabeležio je stotine crteža partizanskih boraca, izbeglica, spaljenih sela i porušenih domova.

* **[[Ismet Mujezinović]]**: Jedan od najznačajnijih bosanskohercegovačkih slikara, Mujezinović se priključio NOB-u 1941. godine. Njegov opus iz ovog perioda karakterišu dramatične i ekspresivne kompozicije koje prikazuju borbe i stradanja. Najpoznatija dela na ovu temu, poput monumentalne kompozicije *Prelaz preko Neretve*, naslikao je u posleratnom periodu, oslanjajući se na skice i sećanja iz rata. Njegovi crteži, kao što je *Nošenje ranjenika*, predstavljaju autentična svedočanstva ratne stvarnosti.

* **[[Božidar Jakac]]**: Kao jedan od najznačajnijih slovenačkih ekspresionista, Jakac je bio učesnik i svedok Drugog zasedanja AVNOJ-a. Njegov doprinos ogleda se u stotinama crteža olovkom i ugljenom, kojima je beležio likove partizana, portrete delegata (uključujući čuveni Titov portret iz Jajca) i prizore iz partizanskog života. Svoju celokupnu zbirku radova nastalih u NOB-u poklonio je Muzeju AVNOJ-a.

* **[[Branko Šotra]]**: Istaknuti slikar i grafičar, predratni član KPJ, borac od 1941, najpoznatiji po svojim drvorezima snažnog crno-belog kontrasta. Njegove grafike prikazuju herojske likove partizana, seljaka u zbegu i scene borbi. Bio je komesar bataljona, načelnik Glavnog štaba Kosova i Metohije, te načelnik brige i divizije. Izradio je autentične skice sa poznatog Februarskog pohoda makedonskih partizana.

* **[[Pivo Karamatijević]]**, srpski slikar, profesor i partizanski borac poznat po lokalnim temama iz rodnog Sandžaka u svojim delima.

### Umetnici partizani

Veliki broj likovnih umetnika pristupio je NOB-u, naročito iz Zagrebačke akademije likovnih umetnosti (preko stotinu), zahvaljujući organizovanom političkom radu članova KPJ. Među njima su bili poznati umetnici kao Antun Augustinčić, Ivo Lozica, Đuro Tiljak, Vanja Radauš, Zlatko Prica.

Posebno mesto pripada grupi srpskih slikara koji su, pod uticajem KPJ, s oružjem krenuli u borbu, poznati kao grupa **[[Život (umetnička grupa)|Život]]**. Jezgro su činili: Đorđe Andrejević Kun, Mirko Kujačić, Vladeta Piperski, Đurđe Teodorović i drugi, uključujući i španske borce.

Slovenački kulturni radnici su u jesen 1941. proglasili "kulturni molk" (kulturni muk), zabranjujući svaku kulturnu delatnost za potrebe okupatora. Među slovenačkim umetnicima koji su otišli u partizane nakon pada Italije 1943. bili su Božidar Jakac, France Mihelič, Nikolaj Pirnat, braća Drago i Nande Vidmar, Vito Globočnik. Jakac je nakon susreta sa Titom izradio više njegovih portreta.

U Hrvatskoj su delovali mnogi poznati slikari partizani: Vjekoslav Parać, Petar Šimaga, Živko Kljaković, Mirko Ostoja, Edo Murtić, Nikola Reiser, Vjekoslav Rukljač. Sačuvano je preko 5.000 crteža, grafika, plakata, letaka i scenskih rešenja iz ovog perioda.

U Bosni i Hercegovini su delovali: Voja Dimitrijević, Branko Šotra, Daniel Ozmo, Radenko Mišević, Mica Todorović, Nada Novaković, Muhamed Kulenović i drugi. 

Većina makedonskih likovnih umetnika bila je uključena u agitaciono-propagandna odeljenja Makedonske brigade 1944. godine. Njihova dela su verodostojno svedočanstvo o revoluciji i borbi. Istaknuti su: Nikola Martinovski, Tode Ivanovski, Borko Lazeski, Angel Ivanovski, Vangel Kodžoman. Ohridski slikar Andon Duko poginuo je u NOR-u 1941. godine. Vasilije Popović Cico bio je jedan od retkih umetnika u Jugoslaviji koji je radio karikaturu u NOR-u.

U crnogorskoj likovnoj umetnosti spominju se imena slikara Ivo Novaković, Milan Božović, Vuk Radović, Niko Đurović, Luka Stanković, Veliša Leković i drugi, koji su angažovani na izradi likovnih priloga za partizanske listove, letke i plakate.

### Umetnici logoraši

Mnogi borci umetnici odvedeni su u zarobljeništvo u nemačke logore - neki nakon aprilskog sloma, neki nakon gušenja ustanka u Srbiji ili lokalnih antipartizanskih operacija. Tamo su preživljavali tragediju, ali su zahvaljujući svom daru beležili i ostavljali trajna svedočanstva nehumanog i degradirajućeg života. 

Među umetnicima logorašima ističu se:
* Pavle Vasić, Aleksandar Lakić, Nebojša Jelača, Milivoje Nikolajević, Mihailo Berenđija, Martin Solaržik – sa potresnim vizuelnim svedočanstvima logorskih ambijenata i figura zarobljenika.
* Dušan Vlajić – stvorio je galeriju zarobljenika u oko 280 crteža i većem broju slika u logoru Osnabruk, unoseći sopstvenu tragiku u izgled sužnjeva. Umro je 1945. od bolesti stečene u logoru.
* Stevan Bodnarov – hronološki je prikazao scene sa Banjice.
* Miloš Bajić – tajno je radio crteže logoraškog života sa Banjice i iz Mauthauzena.
* Dragoljub Vuksanović - sačuvao je crteže logoraškog života sa Banjice i iz Norveške.
* Stane Kumar i Nikolaj Pirnat – sačuvali su potresne motive iz okupatorskih ćelija ljubljanskih zatvora.
* Mario Pregelj, Dora Klemenčič i Slavko Pengov – prikazali su logoraški život i portrete zarobljenika u nemačkim i italijanskim logorima.
* Gonarska slikarska škola – dvadesetak članova priredilo je izložbu u italijanskom koncentracionom logoru Gonars 1942. godine.
* Retka zbirka grafika za ilegalni rad u okupiranoj Ljubljani, čiji su autori Nikolaj Pirnat, Vlasko Kopač, Stane Kumar, France Mihelič i drugi.
* Slikarska grupa Gruda (osnivač Stane Kumar) – sačuvala je potresna svedočanstva o prisilnom raseljavanju Slovenaca i mučeničkom radu logoraša.

## Nasleđe

Likovna umetnost stvorena u Narodnooslobodilačkoj borbi predstavlja trajno i potresno svedočanstvo o slavnim vremenima jugoslovenske istorije. Ova umetnička dela su dragocena svedočanstva o teškim okolnostima, ali prožeta nadom i verom u pobedu. Umetnost NOB imala je ogroman uticaj na razvoj posleratne jugoslovenske umetnosti i kulture. 

Nakon oslobođenja, teme iz NOB-a decenijama su bile dominantne u slikarstvu i, pre svega, u javnoj skulpturi. Širom Jugoslavije podignuti su brojni monumentalni spomenici posvećeni revoluciji, koji su često predstavljali remek-dela modernističke i brutalističke arhitekture i skulpture (spomenici na Sutjesci, Kozari, Kadinjači i drugi).

Nakon rata, veliki deo materijala ušao je u zbirke muzeja i umetničkih galerija. Zbirke partizanske umetnosti danase se čuvaju u muzejima širom bivše Jugoslavije, a najznačajnije se nalaze u Muzeju Jugoslavije i Vojnom muzeju u Beogradu, Muzeju Drugog zasedanja AVNOJ-a u Jajcu, te u istorijskim muzejima u Sarajevu i Zagrebu. Ova dela danas ne predstavljaju samo umetničku vrednost, već i prvorazredni istorijski izvor za razumevanje jednog od najdramatičnijih perioda u istoriji naroda Jugoslavije.

Likovna dela NOR-a predstavljaju dragocen dokument o oslobodilačkoj borbi, a njihovi stvaraoci su im utisnuli dubok i iskren pečat.

## Literatura

* *NOB u delima likovnih umetnika Jugoslavije*, Beograd, 1958.
* *[https://skulptura-hronologijaizlaganja.rs/narodnooslobodilacka-borba-u-delima-likovnih-umetnika-jugoslavije-1960-1961/ I izložba NOB u delima likovnih umetnika Jugoslavije]*, Beograd, 1961.
* *[https://www.hismus.hr/media/documents/izdavastvo/ID-4-1965_Likovna_umjetnost_u_narodnoj_revoluciji.pdf Likovna umjetnost u narodnoj revoluciji]* (katalog), Muzej revolucije naroda Hrvatske, 1965.
* *[https://skulptura-hronologijaizlaganja.rs/narodnooslobodilacka-borba-u-delima-likovnih-umetnika-jugoslavije/ II izložba NOB u delima likovnih umetnika Jugoslavije]*, Beograd, 1966.
* *[https://skulptura-hronologijaizlaganja.rs/iii-izlozba-narodnooslobodilacka-borba-u-delima-likovnih-umetnika-jugoslavije/ III izložba NOB u delima likovnih umetnika Jugoslavije]*, Beograd, 1971.
*  
* *[https://skulptura-hronologijaizlaganja.rs/4-izlozba-narodnooslobodilacka-borba-u-delima-likovnih-umetnika-jugoslavije/ IV izložba NOB u delima likovnih umetnika Jugoslavije]*, Beograd, 1976.
* *[https://arhiva.zaum.mk/antifasisticka-borba-jugoslovena-u-bivsim-zatvorima-i-konclogorima-u-delima-likovnih-umetnika/ Antifašistička Borba jugoslovena u bivšim zatvorima i konclogorima u delima likovnih umetnika]*, izložba, Skoplje, 1977.
* *[https://www.hismus.hr/media/documents/izdavastvo/ID-5-1978_%C5%BDena_u_likovnoj_umjetnosti_narodne_revolucij.pdf Žena u likovnoj umjetnosti narodne revolucije]* (katalog), Muzej revolucije naroda Hrvatske, Zagreb, 1978.
* *Revolucija in umetnost: izbor slovenske partizanske grafike in risbe*, Partizanska knjiga, Ljubljana, 1982.
* 
* *[https://www.hismus.hr/media/documents/izdavastvo/ID-6-1987_Hrvatska_likovna_umjetnost_u_narodnooslobodila%C4%8Dkom_ratu.pdf Hrvatska likovna umjetnost u narodnooslobodilačkom ratu]* (izložba), Muzej revolucije naroda Hrvatske, Zagreb, 1987.
* *[https://muzej-jugoslavije.org/wp-content/uploads/2017/06/Katalog-9.maj-2015.LRES_.pdf Umetnost kao otpor fašizmu]*, Muzej Jugoslavije, 2015.
* *[https://rosalux.rs/rosa-publications/lekcije-o-odbrani-2/ Lekcije o odbrani: Prilozi za analizu kulturne delatnosti NOP-a]*, KURS i Rosa Luxemburg Stiftung Southeast Europe, 2016.
* *[https://rosalux.rs/rosa-publications/lekcije-o-odbrani/ Lekcije o odbrani: Da li je moguće stvarati umetnost revolucionarno]?*, KURS i Rosa Luxemburg Stiftung Southeast Europe,  2017.
* *[https://www.academia.edu/123015990/Sloboda_je_za_nas_san_Freedom_Is_Just_a_Dream_for_Us Sloboda je za nas san]*, Muzej Jugoslavije, 2022.

## Izvori

## Vidi još
* Grupa Zemlja
* Socijalistički realizam
* Poezija NOB
* Spomenici Narodnooslobodilačke borbe

## Vanjske veze
* Slovenska logoraška umetnost
* Slovenska odporniška fotografija