Živojin Pavlović (komunista)

**Živojin Žika Pavlović** zvani *Ždrebe* (13. januar 1898 – 28. novembar 1941) je bio istaknuti jugoslovenski komunista i novinar koji je pisao o staljinističkim čistkama u Sovjetskom Savezu.

Bio je član CK KPJ i blizak saradnik Generalnog sekretara KPJ Milana Gorkića, streljanog u Moskvi tokom Staljinove čistke. Radio je u svojstvu sekretara partije za celu emigraciju; urednika i izdavača lista „Protiv Glavnjače“ i sekretara Patronata Crvene pomoći u Parizu; izdavača i administratora partijskog organa „Proleter“, Radničke biblioteke i vlasnik i administrator partijske knjižare.

Objavio je oko trista članaka u brojnim (pro)komunistickim i sindikalnim listovima u zemlji i inostranstvu. Jedan je od prvih kritičara totalitarnog staljinističkog sistema, u tadašnjoj Evropi i svetu uopšte. Njegovo najvažnije delo je "*[[Bilans sovjetskog termidora]]: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora*". Streljali su ga komunisti tokom Užičke republike 1941. godine. Jedini sačuvani primerak Pavlovićeve knjige pronađen je tek 60 godina kasnije.

## Biografija

Živojin Pavlović je rođen 13. januara 1898. godine u zlatiborskom selu Mušvete, opština Čajetina. Do 1920. godine živi u Užicu, gde je završio gimnaziju. Bio je dobrovoljac u Prvom svetskom ratu.

### Partijski rad u zemlji

Pavlović je bio član SKOJ-a i KPJ od osnivanja 1919. godine. 1920. godine upisuje studije prava u Beogradu. Od 1923. godine je na partijskom radu u Makedoniji, poslat od tadašnjeg vođe KPJ Sime Markovića. Pavlović je bio okružni sekretar za Makedoniju, da bi početkom 1925. godine otišao u SSSR. Vraća se naredne godine i postaje dopisnik "Pravde" iz Makedonije.

### Emigracija u Parizu

Pavlović je 1929. godine emigrirao u Francusku, gde ostaje punih deset godina. Završio je Pravni fakultet u Parizu, gde je upoznao veliki broj intelektualaca toga vremena.

U Parizu, gde se nalazilo sedište KPJ, piše i uređuje partijske i sindikalne novine, pokreće i izdaje političke listove. Bio je izdavač i urednik „Proletera“, glavnog organa KPJ, časopisa Klasna borba, kasnije „Borbe“ i lista „Protiv Glavnjače“.

U Parizu je vodio partijsku knjižaru "Horizonti", gde su se okupljali komunisti starog kontinenta. Primljen je u članstvo KP Francuske. Postaje sekretar KPJ za celu emigraciju. Prikupljao je "crvenu pomoć", okupljao emigraciju, pomagao odlazak jugoslovenskih boraca u Španiju.

Bio je blizak saradnik generalnog sekretara KPJ Milana Gorkića i član njegovog rukovodstva. Nakon hapšenja i streljanja Gorkića tokom Velike čistke u Moskvi 1937. godine, i Brozovog preuzimanja partije, Živojin Pavlović pada u nemilost.

2. maja 1939. godine Tito piše delegatu KPJ pri Kominterni Prežihovu Vorancu da su Karlo Hudomalj i Živojin Pavlović na njegov predlog isključeni iz partije. Isključenje pod raznim optužbama je neretko povlačilo i fizičku likvidaciju.

### Povratak u Beograd

1940. se vratio u Beograd i zaposlio u ondašnjem Centralnom presbirou (pandan Ministarstva informisanja).

Nakon likvidacije Milana Gorkića, čiji je blizak saradnik bio, novoimenovani sekretar KPJ (Josip Broz Tito) izjavio mu je da „Partija“ u njega nema poverenja. On je sve više izolovan, i otkazani su mu poslovi koje je do tada radio.

### Kritika Staljinovih čistki

Pavlović je krajem 1940. godine u Beogradu samostalno objavio knjigu "*[[Bilans sovjetskog termidora]]: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora*", u izdanju autora. Knjiga govori o Staljinovim čistkama krajem 1930-ih godina u SSSR-u, u kojima su nestali mnogi njegovi prijatelji, kao što je generalni sekretar KPJ Milan Gorkić.

Kovanica „sovjetski termidor“ ukazuje na terminološku povezanost sa Francuskom revolucijom, i kontrarevolucionarni preokret koji se odigrao pod Staljinom. Knjiga je „odmah zabranjena i još u štampariji zaplenjena“.

Zahvaljujući ugovoru o saradnji između Staljinove vlade i vlade kraljevine Jugoslavije i svežeg diplomatskog priznavanja SSSR od strane Kraljevine Jugoslavije, aparat KPJ je uspeo da od vlade Cvetković-Maček izdejstvuje zabranu te Pavlovićeve knjige i najveći deo njenog tiraža zaplenila je policija već u štampariji, a potom i uništila. Pavlović je uspeo „izvući desetak primeraka“, a jedan od njih poklonio je svom kumu Ljubiši Đeniću, bibliotekaru u Čajetini.

U "Komunistu", organu KPJ, knjiga je dočekana na nož nepotpisanog kritičara kao "*zbirka provokacija i kleveta protiv naše Partije, [[Kominterna|KI]] i [[SKP(b)]], Sovjetske vlade i druga [[Staljin]]a*". Godinama kasnije je Milovan Đilas priznao da je upravo on napisao citiranu kritiku.

### Mučenje i streljanje u Užicu

Pavlovića su tokom Užičke republike u jesen 1941. godine uhvatili, zatočili i najtežim mukama mučili partizani. Njegovo hvatanje i potonju likvidaciju je organizovao Slobodan Penezić Krcun.

Živojin Pavlović je mučen u zatvoru "jednu sedmicu sigurno, a mozda i više". Streljan je nakon bezuspešnih pokušaja da mu najsurovijom torturom iznude lažno priznanje da je uvek bio „fašistički i policijski agent“ infiltriran u vrh KPJ.

Nakon višednevne torture Pavlović je pokušao samoubistvo tako što je sebi prerezao vene komadom stakla, rekavši: »*Nemate više potrebe da me vodite na saslušanje*«. No, Krcun mu je pritrčao, zaustavio krvarenje i ljutito rekao: »*Nećeš umreti, kurvo, dok ne priznaš!*«  Ni nakon daljeg mučenja Pavlović nije ništa priznao.

Odveden je na streljanje u Krčagovu, iznad vojničkog kruga, zajedno sa još "četiri-pet kamiona" punih osuđenika na smrt (lopova, četnika i drugih). Osuđenici su u kamionima sedeli jedan drugom u krilu, kako ne bi mogli da pobegnu. Prema sećanju čuvara, Pavlović je izmučen pokušao da pobegne:

Odbegao je bio oko 30 metara kada ga je stražar iz puške pogodio u kičmu, nakon čega je još bio živ. Zavapio je: »*Ubijte me*«, ali su ga namerno "poslednjeg ubili i bacili u raku". Veruje se da je streljan po Titovom naređenju. Ubijen je u noći između 28. i 29. novembra 1941. nekoliko sati pre nego što će partizansko vođstvo, pred najezdom Nemaca pobeći iz Užica.

## Dela

Objavio je preko tri stotine članaka u štampi po Parizu, Briselu, Kanadi, Jugoslaviji. To su uglavnom tekstovi o antifašizmu i antifašističkom pokretu uopšte, zatim analize o razvoju događaja u Poljskoj, Češkoj, Španiji, o događajima u agrokulturi, ekonomskim temama.

Njegovo najvažnije delo "*Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora*" je sve do 2000-ih bilo nepoznato. Tek 60 godina od njegovog pogubljenja jedini sačuvani primerak Pavlovićeve knjige pronašao je, istražio i objavio sociolog Slobodan Gavrilović. Slobodan Gavrilović je objavio reprint izdanje ove knjige 1989. godine u izdanju užičkog časopisa "Međaj", kasnije su to učinili i drugi izdavači poput sledećih: Izdavački centar Kadinjača iz Užica, Zavod za izdavanje udžbenika i drugi.

## Reference

## Povezano
* KPJ tokom Velike čistke

## Vanjske veze
* Živojin Pavlović, Bilans sovjetskog termidora: Prikaz i otkrića o delatnosti i organizaciji Staljinskog terora
* Povodom objavljivanja knjiga o Zivojinu Pavlovicu
* Svedočenje Vidana Micića, partizana koji je streljao Živojina Pavlovića
* "Rehabilitacija: Čast vraćena i srpskom Solženjicinu"