2. krajiški (kozarački) partizanski odred

**2. krajiški partizanski odred**, osnovan kao **Kozarački partizanski odred**, je bio partizanski odred boraca sa Kozare.

Kozarski odred je formiran u oktobru 1941. godine naredbom Glavnog štaba narodnooslobodilačkih partizanskih odreda za Bosnu i Hercegovinu. Nakon pogibije njegovog komandanta dr Mladena Stojanovića, nazvan je odred „Dr. Mladen Stojanović“.

### Vojni sastav
**Štab odreda** u vrijeme formiranja: komandant, Dr Mladen Stojanović; politički komesar, Osman Karabegović; Josip Mažar Šoša, zamjenik komandanta. Ovakvo kadrovsko rješenje Štaba Kozarskog odreda bilo je najcjelishodnije i po nacionalnoj zastupljenosti i ugledu koga su članovi Štaba uživali među borcima i narodom na Kozari, koga su poveli na oružanu borbu i stavili se na čelo te borbe.

U sastav odreda prilikom formiranja ušle su od ranije formirane tri partizanske čete, koje su 20. septembra 1941. godine na smotri u Sastavcima ispod Vitlovske, u Širokoj luci, položile svečanu partizansku zakletvu. Tekst prve partizanske zakletve napisao je publicista Nikica Pavlić. Zakletva je objavljena u listu „Gerilac“ od 7. avgusta 1941.

Do kraja januara 1942. odred je imao 14 četa raspoređenih u tri bataljona.

### Kozarska proleterska četa
Petnaesta po redu formiranja četa Drugog krajiškog-kozarskog narodnooslobodilačkog partizanskog odreda bila je Kozarska proleterska četa koja je ušla u sastav Krajiškog partizanskog proleterskog bataljona. Prema planu i naređenju Glavnog štaba narodnooslobodilačkih partizanskih odreda za Bosnu i Hercegovinu, proleterski bataljon je trebao da uđe u sastav Prve proleterske brigade narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. Na svom putu prema Romanije bataljon je zbog danonoćnih  borbi ostao u srednjoj Bosni, i bio desetkovan. Nakon nekoliko mjeseci provedenih u Slavoniji preostali borci su se vratili u Bosansku krajinu.

### Djelovanje odreda
Akcija na neprijateljsku posadu u Gornjim Podgradcima izveden je 23. oktobra 1941, i bila je prva akcija snaga Drugog odreda. Bila je odgovor na ustašku propagandu koja je u svojim javnim glasilima javljala o uništenju partizanskih snaga („komunističkih odmetnika“) na Kozari. Imala je snažnog odraza na raspoloženje stanovništva Kozare, a posebno na dijelove neoslobođenog područja koje se masovno opredjeljivalo za narodnooslobodilačku borbu.

Akcije na objekte i željezničku prugu su najbrojniji vid djelovanja ovog odreda. Rušeni su mostovi, telefonski stubovi, kidana željeznička pruga i skretnice, rušene i paljene željezničke stanice, napadane neprijateljske posade koje su obezbjeđivale željezničku prugu.

Posebno je bila smjela akcije  „Oklopni voz“, u kojoj je učestvovala  grupa od 25 dobrovoljaca, sa komandantom Ivicom Marušićem Ratkom, kao rukovodiocem i organizatorom akcije.

Uplašeni od okruženja i uništenja, Nijemci su bili prisiljeni da svoj *landesšicen* bataljon povuku iz Prijedora, a samim tim i da napuste i odustanu od namjere daljeg korištenja i izvoza željezne rude iz Ljubije.

### Partizanska avijacija
Zahvaljujući dobroj organizaciji i međusobnoj povezanosti, Franjo Kluz spustio se sa avionom „Potez 25“, 23. maja 1942. godine, oko 11 časova, na aerodrom Urije kod Prijedora. Isti dan sletjeli su i Rudi Čajavec sa avio-mehaničarom Milovanom Jazbecom. To je bio početak stvaranja partizanskog vazduhoplovstva, i jedan od prvih primjera u svijetu da pokret otpora u okupiranoj zemlji raspolaže vlastitim zrakoplovstvom.

### Bitka na Kozari

Pred početak neprijateljske ofanzive na Kozaru, početkom juna 1942. godine, Drugi krajiški narodnooslobodilački partizanski odred „Mladen Stojanović“ imao je u svome sastavu 5 bataljona sa oko 3.500 boraca, naoružanih sa 3.000 pušaka, 150 puškomitraljeza, 20 teških mitraljeza, 4 minobacača 82&nbsp;mm, 2 haubice 105&nbsp;mm, 2 tenka marke „Hočkins“ u rejonu sela Garevaca i avion „potez 25“ u prvoj vazduhoplovnoj bazi „Knešpolje“ u Međuvođu.

Drugi krajiški narodnooslobodilački partizanski odred „Mladen Stojanović“ sa oko 80.000 civilnog stanovništva, opkoljen sa svih strana, pružao je snažan otpor, tukao i razbijao do uništenja neprijateljske snage i jedinice, sve dok nije iscrpio svoje fizičke snage i saznao namjere neprijatelja o planiranom uništenju. A tada je uslijedila odluka za proboj neprijateljskog obruča, kako bi se spasile snage odreda i stanovništvo od neprijateljskog uništenja.

## Literatura

* **[[Vojna enciklopedija]]** (knjiga sedma), Beograd 1974. godina.
## Reference