open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Halkogeni elementi

**16. grupa hemijskih elemenata** je jedna od 18 grupa u periodnom sistemu elemenata. U ovoj grupi se nalaze:

* kiseonik
* sumpor
* selen
* telur
* polonijum
* Ununheksijum

U ovoj grupi se nalaze tri nemetala, dva metaloida i jedan slab metal. Svi elementi ove grupe se javljaju u prirodi sem Ununheksijuma koji je veštački dobijen. U ovoj grupi svi elementi su u čvrstom agregatnom stanju. Atomske mase ovih elemenata kreću se između 8 i 116.

**Ova grupa nosi nazive:**
* kiseonikova grupa hemijskih elemenata i 
* VIA grupa hemijskih elemenata
Prelazni metali

Prelazni metali se nalaze između IIa i IIIa grupe periodnog sistema elemenata. Ovi metali popunjavaju 3d, 4d i 5d- orbitale dok se na poslednjem energetskom nivou, skoro po pravilu nalaze po dva s elektrona suprotnog spina. Promena broja elektrona javlja se kod elemenata iste periode, a ne grupe kao kod ostalih elemenata. To je razlog zbog koga su sličnosti između elemenata iste periode često veće nego između elemenata iste grupe, a razlike između grupa mnogo manje nego kod glavnih grupa. Za razliku od atoma glavnih grupa ovi metali poseduju jone znatno manjeg atomskog radijusa i kristalne rešetke velikih energija; zato su velike gustine i tvrdoće, i visokih temperatura topljenja i ključanja. Ovi elementi su odlični provodnici toplote i elektriciteta i imaju vrlo dobra mehanička svojstva. Većina jedinjenja prelaznih metala je obojena kako onih u čvrstom stanju tako i onih u rastvorima. Kod prelaznih metala se javlja težnja za građenjem legura i međusobno i sa drugim metalima.
Karakteristična hemijska svojstva prelaznih metala se ogledaju u:
# vrednostima koficijenata elektronegativnosti koji se kreću između 1,1 i 2,2 
# građenju jedinjenja sa različitim oksidacionim brojevima
# težnji da grade kompleksna jedinjenja.

Koficijenti elektronegativnosti pokazuju da ovi metali čine prelaz između najelektronegativnijih metala (glavnih grupa) i nemetala.

Analizom energija jonizacije i poređenjem sa alkalnim i zemnoalkalnim metalima u istoj periodi primećujemo da su vrednosti prvih energija jonizacije veće kod prelaznih metala i da rastu sa porastom atomskog broja. Prelazni metali retko grade jonska jedinjenja, već se jedine gradeći kovalentne molekule, ili veze sa znatnim kovalentnim karakterom.

Građenje jedinjenja sa različitim oksidacionim brojevima karakteristično je za ove metale. U istoj grupi mogu se naći stabilna jedinjenja i sa parnim i sa neparnim brojem.

Jedinjenja prelaznih metala 5. i 6. periode su stabilna, sa visokim oksidacionim brojevima, a kiseli karakter im je u porastu. U jedinjenjima prelaznih metala sa nižim oksidacionim brojevima veza je pretežno jonskog karaktera, dok pri višim oksidacionim brojevima preovlađuje kovalentna veza.

Prelazni metali imaju veliki industrijski značaj jer na njima i njihovim legurama počiva metalurgija. Značajni su i kao biogeni elementi, a od njih se najviše ističe gvožđe.
Slabi metali

**Slabi metali** su kemijska skupina elemenata u p-bloku koji se nalaze između polumetala i prijelaznih metala. Slabi metali su aluminij, galij, indij, kositar, talij, olovo, bizmut, ununtrij, ununkvadij, ununpentij, ununheksij.
7. grupa hemijskih elemenata

'''Grupa'''
**7**

'''Perioda'''

'''4'''
25Mn

'''5'''
43Tc

'''6'''
75Re

'''7'''
107Bh







**7. grupa hemijskih elemenata** je jedna od 18 grupa u periodnom sistemu elemenata. U ovoj grupi se nalaze:

* mangan
* tehnicijum
* renijum
* borijum

Sva četri elementa ove grupe su prelazni metali. mangan, tehnicijum i renijum se javljaju u prirodi a borijum je veštački dobijen. Atomske mase ovih elemenata kreću se između 25 i 107.

**Ova grupa nosi naziv i VIIB grupa hemijskih elemenata**
13. grupa hemijskih elemenata

'''Grupa'''
**4**

'''Perioda'''

'''2'''
5B

'''3'''
13Al

'''4'''
31Ga

'''5'''
49In

'''6'''
81Tl

'''7'''
113Uut




**13. grupa hemijskih elemenata** je jedna od 18 grupa u periodnom sistemu elemenata. U ovoj grupi se nalaze:

* bor
* aluminijum
* galijum
* indijum
* talijum
* ununtrijum

U ovoj periodi se nalaze 1 metaloid i pet slabih metala. Svi elementi sem ununtrijuma koji je veštački dobijen se nalaze uprirodi. Atomske mase ovih elemenata kreću se između 5 i 113

**Ova grupa nosi i nazive:
* borova grupa hemijskih elemenata i
* IIIA grupa hemijskih elemenata**
Nemetali

Zajedno sa metalima i polumetalima, **nemetali** su obilježeni po svojstvu ionizacije i spajajućih svojstava. To dolazi ot toga da su jako elektronegativni tj. dobivaju valentne elektrone nego što ih daju.

Nemetali su:

1.) plinovi(gasovi): vodik (H2), kisik (O2), dušik(azot) (N2), klor(hlor) (Cl2), fluor (F2), te plemeniti plinovi: Helijum (He), Neon (Ne), Argon (Ar), Kripton (Kr), Ksenon (Xe), Radon (Rn)

2.) tekućine: brom (Br2)

3.) čvrste tvari: ugljik (C), sumpor (S ili S8), fosfor (P ili P4) i jod (I2)

Nemetali su halogeni elementi, halkogeni elementi, plemeniti plinovi 

Postoji 17 nemetala, koji su veoma zastupljeni u prirodi i nalaze se na desnoj strani PSE. Njihove zajedničke osobine su malena gustoća, savitljivost, ne provode elektricitet (osim grafita), dolaze u sva 3 agregatna stanja i bez sjaja su. Međusobno se spajaj
u kovalentnom vezom, a sa metalima ionskom vezom. 
U periodnom sistemu elemenata na lijevoj strani i u sredini su smješteni metali, na desnoj strani su nemetali, a između njih se nalaze polumetali.
Hemijska grupa

**Kemijska skupina** elemenata ili kemijski niz elemenata je grupa elemenata koja se nalazi ili u jednom stupcu u tablici periodnog sustava elemenata ili u susjednim stupcima, a dijele slična kemijska svojstva.

Glavne kemijske skupine su:
* Alkalni metali
* Prijelazni metali
* Lantanoidi
* Aktinoidi
* Slabi metali
* Polumetali
* Nemetali
* Plemeniti plinovi
Andamanci

**Andamanci** u širem smislu predstavlja naziv za stanovnike Andamanskih otoka.

U užem smislu je to naziv za srodne domorodačke etničke grupe, u antropološkom smislu slične Negritosima u drugim dijelovima Azije, koja na Andamanskom otočju živi 14.000 godina. 

Sve do polovice 19. vijeka Andamanci su bili jedna od najizoliranijih etničkih grupa na svijetu. Predstavljali su jedinu grupu koja nije znala praviti vatru.

Nakon što su Britanci na Andamanima sagradili kažnjeničke kolonije, Andamanci su se počeli miješati s indijskim i karenskim doseljenicima.

Dvije grupe - Sentinelci i Jarawe - su ipak uspjele očuvati vlastiti identitet, najčešće odbijajući bilo kakav kontakt s vanjskim svijetom.

## Veze
* Andamanski jezici
Nivhgi

**Nivhgi** ili **Giljaci** (*нивхгу* ili ***?***), domorodački su narod Ruskog dalekog istoka, koji živi na ušću rijeke Amur i na obližnjem otoku Sahalin.

Nivhgi su vijekovima bili vazali Mandžurskog carstva, a od Mirovnog sporazuma u Nerčinsku 1689. godine služili kao posrednici između Mandžuraca, Rusije i Japana.

Nivhgi su dosta pretrpjeli od kozaka i od carističke Rusije koja je njihovu domovinu na Sahalinu pretvorila u kažnjeničku koloniju. Nakon rusko-japanskog rata, dio Nivhga na Sahalinu je 1905. godine potpao pod japansku vlast i tamo ostao do 1945. godine.

Dio Nivhga koji je ostao pod Rusijom je kasnije, u sovjetsko doba, dobio vlastitu Giljačku Autonomnu Oblast. Sovjeti su Nivhge često voljeli navoditi kao narod koji je pod njihovom vlašću napravio najveći napredak, odnosno prešao "direktno iz kamenog doba u socijalizam".

Nakon raspada Sovjetskog Saveza, Nivhgi, koji uglavnom žive na Sahalinu, se bore protiv planova za eksploataciju nafte koja bi poremetila ekološku ravnotežu i njihov tradicionalni način života.

## Literatura
* Anton Čehov: "Ostrov Saxalin" Eng. transl. Brian Reeve, Cambridge 1993.
* Bruce Grant: "In the Soviet House of Culture" , Princeton 1995. 
* Lev Shternberg: "The Social Organization of the Gilyak", Seattle 1999.

## Vanjske veze

* The Nivkhs 
* Sound Materials of the Nivkh Language  The World's Largest Sound Archive of the Nivkh Language on the Web
* http://www.pacificenvironment.org/russia/sakhalin/index.html  Shell Oil on Sakhalin - Putting Profits before People and the Environment
Nihali

**Nihali** ili **Nihali** je naziv za etničku grupu koja živi u okrugu Buldana u indijskoj državi Maharashtra.

Ima ih oko 2000 i govore vlastitim Nihali jezikom, čije je porijeklo još uvijek nejasno i koji pripada *izoliranim jezicima*. Nihali jezik ima dosta posuđenica iz Korku jezika, hindija i marathija.

Pripadnici naroda Nihali su tradicionalno u inferiornom položaju prema narodu Korku.

## Vanjske veze
* Ethnologue Report
* The Status of Nihali
Buriši

**Buriši** ili **Buruši** je naziv za etničku grupu koja živi u dolini Hanza u sjevernom Pakistanu, iako se manji dio može naći i u oblastima Nagarske i Jasinske doline, te u susjednoj Indiji.

Buriši se od ostalih naroda razlikuju po buriškom jeziku, koji lingvisti trenutno ne mogu povezati s nijednim drugim jezikom na svijetu.

To je razlogom raznih spekulacija o porijeku Buriša. Neki ih smatraju ostacima drevnog indijskog stanovništva koje je preživjelo arijsku invaziju, dok legende govore da je riječ o potomcima vojske Aleksandra Velikog.

Buriša danas ima do 80.000.

Buriši su nekada bili animisti, ali su danas muslimani, uglavnom pripadnici ismailiti, iako među njima ima i sunita i šijita.

## Vanjske veze

* The Burusho
Grb Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije

**Grb bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]** predstavlja šest baklji okruženih žitom koje gore zajedno. Zajednička vatra šest baklji predstavlja *bratstvo i jedinstvo* šest republika bivše Jugoslavije: Bosne i Hercegovine, Makedonije, Srbije, Slovenije, Hrvatske i Crne Gore. Datum na grbu je 29. novembar 1943. kada se u Jajcu po drugi put sastao AVNOJ. Taj datum je postao dan republike posle Drugog svetskog rata.

Grb je tokom 1943. oblikovao Đorđe Andrejević Kun, poznati beogradski umetnik, tada član propagandnog odeljenja NOV i POJ i nakon rata akademik i profesor na beogradskoj Akademiji likovnih umetnosti. Datum 29.-{XI}- 1943. je na grb dodat nakon zasedanja AVNOJ-a, a grb je, u ponešto izmenjenom obliku, zvanično usvojen tek Ustavom FNRJ 1946. Interesantno je da se na novom državnom grbu proglašenom 1946. nalazio plamen od pet buktinja—simbolom brastva pet naroda: Srba, Hrvata, Slovenaca, Makedonaca i Crnogoraca. Šesta buktinja, koja je predstavljala Muslimane (danas Bošnjake), ili pak šest jugoslovenskih republika, pridružena je plamenu dve decenije kasnije.

## Povezano
* Istorija Jugoslavije
* Grbovi jugoslovenskih socijalističkih republika
Jukagiri

**Jukagiri** (ruski: *Юкагиры*; jukagirski: *одул*, čitaj: odul, ili *деткиль*, čitaj: detkilj) su narod koji živi u istočnom Sibiru. Živi u porječju rijeke Kolime.

Prema popisu iz 2002, ima 1509 pripadnika ovog naroda.

Postoji više skupina Jukagira. 

Jukagiri iz tundre žive uz dolnji tok rijeke Kolime u Jakutskoj.

Jukagiri iz tajge žive uz gornji tok rijeke Kolime u Jakutskoj i Srednjekanskom okrugu u Magadanskoj oblasti.

Do vremena kad se dogodilo veliko rusko naseljavanje Sibira u 17. stoljeću, Jukagirske plemenske skupine Čuvani, Hodini, Anauli i ini su nastanjavali ozemlje od rijeke Lene do ušća rijeke Anadira.

Jukagirima se broj smanjio između 17. i 19. stoljeća zbog epidemija, ratova  i carske kolonijalne politike. Neki od Jukagira su se asimilirali u Jakute, Evenke i Ruse.

Jukagiri govore svojim jukagirskim jezikom.
Keti (razvrstavanje)

**Keti** je izraz za:
* narod u Sibiru;
* popularna skraćenica za žensko ime Katarina, na područje bivše Jugoslavije preuzet iz engleskog jezika (*Cathy*, *Kathy*).
Korjaci

**Korjaci** su čukotsko-kamčatski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnom okrugu Korjakija, u kojem čini 27% stanovništva, i u kojem predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (51%). U verskom pogledu, Korjaci praktikuju tradicionalna verovanja (šamanstvo), a govore korjačkim jezikom, koji spada u čukotsko-kamčatsku porodicu jezika.

Ukupno ih ima oko 9.000.

## Povezano
* Korjakija
* Spisak naroda sveta

## Vanjske veze

* Site about the Koryak people
Čukči

**Čukči** (Chukchee) su čukotsko-kamčatski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnom okrugu Čukotka, u kojem čini 24% stanovništva, i u kojem predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (52%). U verskom pogledu, Čukči praktikuju tradicionalna verovanja (šamanstvo), a govore čukotskim jezikom, koji spada u čukotsko-kamčatsku porodicu jezika.

Ukupno ih ima oko 16.000.

## Povezano
* Čukotka
* Spisak naroda sveta

## Literatura
* Patty A. Gray, 2005, *The Predicament of Chukotka's Indigenous Movement: Post-Soviet Activism in the Russian Far North* (Cambridge)
* Anna Kerttula, 2000, *Antler on the Sea* (Cornell University Press)
* Waldemar Bogoras, 1909, *The Chukchee* (Memoirs of the American Museum of Natural History)
* The Red Book of the Peoples of the Russian Empire 
* All Things Arctic
Keti

**Keti** (*Кеты* na ruskom) su sibirski narod koji govori ketski jezik. U carskoj Rusiji su ih zvali ostjacima, bez da su ih razlikovali od drugih sibirskih naroda. Kasnije su se nazivali **Jenisejskim Ostjacima**, jer žive u donjem i srednjem bazenu Jeniseja, u Krasnojarskom kraju Rusije (oblasti Turuhansk i Baikit).

Keti su potomci ribarskih i lovačkih plemena jenisejske tajge, koji su bili preuzeli kulturu nekih južnosibirskih plemena koja govore ketskim jezikom. Keti su postali dio ruske države u 17. vijeku. Bavili su lovom, ribolovom te uzgojem jelena na sjeveru. Službeno su priznati kao Keti 1930-ih, kada je Sovjetski Savez počeo primjenjivati politiku samodefiniranja prema domorodačkim narodima. Prema popisu stanovništva iz 2002. godine ima oko 1494 Keta u današnjoj Rusiji (1200 godine 1970).

Ketski jezik se smatra izoliranim jezikom. *Ket* znači "čovjek" (množina *deng* "ljudi, narod"). Keti na rijekama Kas, Sym i Dubčes koriste izraz *jugun* kao vlastito ime.

Godine 1926, bilo je 1.428 Keta, od čega 1225 (85.8%) su govorili ketskim jezikom. Popis iz 1989. je naveo 1.113 Keta te samo 537 (48.3%) sposobnih govoriti ketski jezik.

Antropološki gledano, Keti imaju mongoloidske i uralske osobine. Boja kože i očiju je svjetlija nego kod Mongola, ali tamnija nego kod uralskih naroda. Rast im je relativno nizak i zdepast. Godine 1843. je A. Th. von Middendorff opisao Kete kao "gojazne s tankim nogama i sporim hodom, smuknutim očima i brzim govorom. Usprkos mongolskih osobina dosta sliče na Fince".

## Literatura
* A. Th. von Middendorff, *Reis Taimхrile*, Tallinn 1987

## Vanjske veze

* The Kets
* The Ket and Other Yeniseian Peoples
Ket (razvrstavanje)

**Ket** je naziv koji se koristi za:
* vrstu jedrenjaka.
* Ket, rijeku u Rusiji
* pripadnika naroda zvanog Keti.
Burjati

**Burjati** su mongolski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Burjatiji, u kojoj čini 24% stanovništva, i u kojoj predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (70%), zatim u autonomnom okrugu Ust-Orda Burjatija, u kojem čini 37% stanovništva, i u kojem predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (58%), i u autonomnom okrugu Aga Burjatija, u kojem čini etničku većinu (55%). Burjati su delom pravoslavne, a delom budističke veroispovesti. Govore burjatskim jezikom, koji spada u mongolsku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 476.000, od toga u Rusiji 404.000, a u Mongoliji 71.000.
Mongoli

Pod pojmom **Mongoli** se, u užem smislu, podrazumijevaju pravi Mongoli, koji se jezično mogu grubo podijeliti na Istočne i Zapadne Mongole. U širem smislu, pod tim se nazivom podrazumijevaju i **mongolski narodi**, dakle, narodi koji govore nekim mongolskim jezikom. Oni pak, u pravilu, sami sebe nazivaju drugim imenima.

## Porijeklo imena
Ime "Mongol" potiče iz tunguskih jezika i znači "nepobjedivi". Nekada se odnosilo na jedno malo, beznačajno pleme koje je živjelo u srednjem toku rijeke Onon. Kasnije se, za vrijeme Džingis Kana u 13. stoljeću uobičajilo kao skupni naziv za cijeli narod.

## Današnje mongolske etničke skupine
U raznim državama u kojima žive pripadnici mongolskih naroda i etničkih skupina linije razgraničenja između "plemena" i "naroda" se jako razlikuju. U zemlji s najvećim brojem mongolskog stanovništva, Narodnoj Republici Kini Mongole smatraju jednim **narodom**. Timed-, Chahar-, Ordos-, Bargut-, Burjat- i Oirat- Mongoli se svi smatraju narodom Mongola. Uz njih, postoje i drugi narodi koji govore mongolskim jezicima, kao što su: Daur, Tu, Dongksiang, Bonar i dio naroda Jogur. 
Oni se, kao što je rečeno, ne smatraju po nacionalnosti Mongolima, nego su samostalne nacionalnosti. 

U državi Mongoliji žive tri plemena **istočnih Mongola** i jedno **zapadnih Mongola**.

I u Rusiji živi nekoliko skupina koje pripadaju istočnim i zapadnim Mongolima.

Narodi Moghol, Hazara i Aimak žive raspršeni i u Afganistanu i u Pakistanu.

Prema gore navedenom principu, u 2000 godini je u popisu stanovništva u Kini izbrojano 5,813.947 Mongola.

## Vanjske veze

* Ethnic groups of Mongolia
* Ethnic map of Mongolia
Karakalpaci

**Karakalpaci** su turkijski narod koji najvećim svojim dijelom je nastanjen na području Uzbekistana, točnije u njegovoj autonomnoj republici Karakalpačkoj, u kojoj, zajedno sa srodnim Kazacima čine 60% stanovništva.

Karakalpaci su većinom islamske vjeroispovijedi, a govore karakalpačkim jezikom, koji spada u turkijsku skupinu altajske jezične porodice.

Ukupno ih ima oko 620,000, od toga u Uzbečkoj 518 301.


File:Flag of Karakalpakstan.svg
File:Замужня жінка. Каракалпаки. Хорезмська оаза. Поч. ХХ ст. Фонди РЕМ..jpg
File:Shamurat Ótemuratov.jpg
file:Small race in Takhtakupir.jpg
File:Dosnazarow Allajar.jpg
File:Karakalpak of Uzbekistan, before 1928.jpg
File:Karakalpak sawkele.jpg
File:Jańabaev Azizbek in WikiHogwarts, Tashkent.jpg
File:Международная конференция «Послы доброй воли Приаралья» 2024.jpg
File:Ibrayim Yusupov.jpg
Ujguri

**Ujguri** su turkijski narod, koji pretežno živi u Kini, odnosno u autonomnoj pokrajini Sinđang Ujgur, u kojoj čini relativnu etničku većinu od 45%. Ujguri su većinom islamske veroispovesti, a govore ujgurskim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika.

Ujgura ukupno ima oko 8,852.000, od toga u Kini 8,569.000, a u Kazahstanu 232.000. 

## Povezano
* Sinđang Ujgur
* Turkijski narodi
Gagauzi

**Gagauzi** su turkijski narod, koji pretežno živi u Moldaviji, odnosno u autonomnom regionu Gagauzija, u kojem čine oko 83% stanovništva. Gagauzi su većinom pravoslavne veroispovesti, a govore gagauškim jezikom, koji spada u turkijsku porodicu jezika.

Gagauza ukupno ima oko 207.000, od toga u Moldaviji 177.000, u Bugarskoj 15.000, u Turskoj 14.000.
Evenki

**Evenki** (raniji naziv: *Tunguzi*) su tungusko-mandžurski narod, koji pretežno živi u Kini i Rusiji. U Rusiji, Evenki imaju svoj autonomni okrug Evenkiju, u kojem čine 22% stanovništva, i u kojem predstavljaju drugi narod po brojnosti, posle Rusa (62%). Evenki su većinom pravoslavne veroispovesti, ali su sačuvali i tradicionalna verovanja (animizam, šamanstvo). Govore evenkskim jezikom, koji spada u tungusko-mandžursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 43.000, od toga u Kini 28.000, a u Rusiji 15.000.

## Vanjske veze

* Evenks
Dolgani

**Dolganci** odnosno **Dolgani** (ruski: *Долганы* ; vlastiti naziv: *долган*, *тыа-кихи*, *саха*) su turkijsko-mongolski narod koji živi na području Tajmirskog autonomnog okruga u Krasnojarskom kraju u Rusiji. Prema popisu iz 2002. ima 7.261 pripadnika, od čega 5.517 u Tajmirskom autonomnom okrugu.

Dolganci govore dolganskim jezikom, narječjem jakutskog jezika. Dolganski identitet pojavio se u 19. i ranom 20. stoljeću, kada su neki od Evenka, Jakuta, Eneca i tundarski seljaci doselili na ovo područje iz porječja rijeke Lene i Olenjoka.

Izvorno, Dolganci su bili nomadi i bavili su se uzgojem karibua i lovstvom. Za sovjetskog doba, prešli su na sjedilački način života i formirali su kolhoze, angažiravši se u uzgoju karibua, lovu, ribolovu, mljekarstvom stočarstvu, kao i povrtlarstvu.

Većina Dolganaca pripada ruskoj pravoslavnoj crkvi. Stara animistička vjerovanja još uvijek su zastupljena.
Jakuti

**Jakuti** ili **Sahi** (ili **Sahalari**) (jakutski: *Саха (*ili *Сахалар)*), su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Jakutiji, u kojoj čini 48% stanovništva, i u kojoj predstavlja prvi narod po brojnosti, pred Rusa (40%). Jakuti su većinom pravoslavne veroispovesti, a govore jakutskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 378.000.

## Povezano
* Jakutija
* Turkijski narodi
* Spisak naroda sveta

## Vanjske veze
* A good brief description of Yakut Society
* Russian translatons of Yakut texts (heroic poetry, fairy tales, legends, proverbs, etc)  
* A multi-language dictionary: Yakut - Classical Mongolian - Khalkha - Russian - German - English  
* Historical and administrative background
Altajci

**Altajci** su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Altaj, u kojoj čini oko 31% stanovništva, i u kojoj predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (57%). Altajci delom praktikuju tradicionalna verovanja (šamanstvo), a delom su pravoslavne veroispovesti. Govore altajskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 74,238.

## Povezano
* Altajski narodi

## Reference
Hakasi

Hakasi su turski narod koji živi u ruskoj republici Hakasiji u južnom Sibiru. Govore hakaskim jezikom.

## Povijest naroda
U 17. stoljeću na području današnje Hakasije je bilo središte područja Jenisejskih Kirgiza, koji su tada bili vazali raznim mongolskim vladarima.

Nakon povlačenja Kirgiza, slijedilo je rusko osvajanje, i za njim struja ruskih poljodjelskih doseljenika. Po jednoj teoriji, Hakasi su narod srodan Kirgizima (postoji teorija moguće je da su Hakasi potomci Kirgiza koji su ostali iza kad je većina tog naroda počela seliti prema jugozapadu). Tradicionalno su Hakasi naseljavali prostranstva uz središnjim tok rijeke Jenisej u Sibiru, i bili su nomadski stočari. 

Uokolo minusinskih rudnika zlata nastalo je 1820-ihn industrijsko središte. Dio domorodaca u 19. stoljeću je preuzeo ruski način života i 
u zadnja dva stoljeća su pokršteni (postali su vjernici ruskog pravoslavlja). Ruske vlasti su ih prisilile na Sjedilački život.

Tijekom ruske revolucije 1905. nastao je autonomistički pokret. Nakon pobjede sovjeta, 1923. se osnovalo nacionalni okrug Hakasa, koji je 1930. dobio status autonomne oblasti. 1992. ta oblast izrasta u današnju republiku Hakasiju.

## Pregled
U Republici Hakasiji čine samo 12% stanovništva (65.421 prema popisu iz 2002.) U Rusiji su poznati i po drugim, uglavnom povijesnim imenima: *Minusinski Tatari*, *Abakanski Tatari* i *Jenisejski Turci*.

### Etničke skupine, tradicionalno gospodarstvo
1923. su etničke skupine Biltiri, Sagaji, Kvače i Ksizili (Xyzyl) obuhvaćene pod Hakase. Njihove tradicionalne gospodarske djelatnosti su bile nomadsko stočarstvo, djelimice praćeno poljodjelstvom, lovom i ribolovom.

Biltiri su se u "predrusko vrijeme" bili specijalizirali za kovačke rukotvorine.

Vidi još: Čulimci, Kamasini, Šori

## Religija
Tradicionalna religija Hakasa je šamanizam s primjesama budizma. Od 19. stoljeća mnogi su prešli na rusko pravoslavlje.

## Gospodarstvo
Tradicionalne gospodarske grane su nomadsko stočarstvo, zemljoradnja, lov i ribolov.
Kumici

**Kumici** su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Dagestan, u kojoj čini 13% stanovništva, i u kojoj predstavlja treći narod po brojnosti, posle Avara (28%) i Darginaca (16%). Kumici su većinom islamske veroispovesti, a govore kumičkim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 233.000.

## Povezano
* Dagestan
* Turski narodi
* Spisak naroda sveta
Balkari

**Balkari** su turkijski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Kabardino-Balkariji, u kojoj čini 9% stanovništva, i u kojoj predstavlja treći narod po brojnosti, posle Kabardinaca (49%) i Rusa (32%). Balkari su većinom islamske veroispovesti, a govore karačajevsko-balkarskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Postoji teorija po kojoj su Balkari potomci Prabugara, odnosno, ime Balkar se tumači kao verzija imena Bulgar.
Karačajci

**Karačajci** (Karačajevci) su turkijski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Karačajevo-Čerkeziji, u kojoj čini 31% stanovništva, i u kojoj predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (42%). Karačajci su većinom islamske veroispovesti, a govore karačajevsko-balkarskim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika.

Karačajaca ukupno ima oko 145.000.
Čuvaši

**Čuvaši** (čuvaški:*чăвашсем*; ) su turkijski narod, koji pretežno živi na prostoru između reke Volge do Sibira u Rusiji. Najveći broj osoba koje se etnički izjašnjavaju kao Čuvaši živi  u autonomnoj republici Čuvašiji, u kojoj ova etnička grupa čini 69% ukupnog stanovništva.

## Etimologija
Ne postoji jedna univerzalno prihvaćena interpretacija porekla reči Čuvaš. Kakogod, najučestalije su dve interpretacije.

### Suvar
Prema ovo teoriji reč Čuvaš dolazi od imena hunskoga plemena Suvaš koje je govorilo turskijskim jezikom. Prilagodbom reči iz Lir turskijskog jezika u jezik iz Shaz turskijske podporodice stvorena je reč Čuvaš.

### Jăvaš
Druga teorija pretpostavlja da reč Čuvaš dolazi od turkijske reči *jăvaš* koja ima značenje *prijateljski*, *miroljubiv* i u suprotnosti je sa reči *şarmăs* koja ima značenje *ratoboran* po kojoj su nazvani Cheremisi poznatiji kao Marijci.

## Religija
Čuvaši su većinom pravoslavne veroispovesti dok jedan dio pripadnika ove etničke grupe proakticira specifičnu čuvašku Vattisen Yaly religiju.

## Reference
Truhmeni

**Truhmeni** su etnička grupa Turkmena, koja pretežno živi u Rusiji, na severu Kavkaza (Stavropoljski kraj), gde su se naselili krajem 17. veka.
Nogajci

**Nogajci** su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Dagestan, u kojoj čini 2% stanovništva, i u kojoj predstavlja deseti narod po brojnosti, posle Avara (28%), Darginaca (16%), Kumika (13%), Lezgina (12%), Rusa (9%), Lakaca (5%), Tabasarana (4%), Azerbejdžanaca (4%) i Čečena (3%). Nogajci su većinom islamske veroispovesti, a govore nogajskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 35.000.
Baškiri

**Baškiri** (, ) su turkijski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u Republici Baškiriji, u kojoj čini 23% stanovništva, i u kojoj predstavlja tek treći narod po brojnosti, posle Rusa (40%) i Tatara (29%). Baškiri su većinom islamske veroispovesti, a govore baškirskim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika.

Baškira ukupno ima oko 2.000.000.

## Povezano
* Spisak naroda sveta

### Baškirske stranice
* Bashkir People in Illustrations 
* Bashkirs
Kazasi

**Kazasi** ili **Kazaci** su turkijski narod, koji pretežno živi u Kazahstanu, gde čini oko 63% stanovništva. Kazasi su većinom islamske veroispovesti, a govore kazaškim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika. Kazasi su formirani u naciju tek polovinom devetnaestog vijeka do tada su bili organizirani u plemenske saveze. Etnicki su veoma srodni Kirgizima, u proslosti su vodili nomadski nacin zivota. Danas mali dio Kazaha su nomadi. Islamizacija kazaskih plemena otpocinje u sesnaestom vijeku islam su primili od Arapa medjutim medju nekim Kazasima su se jos uvijek zadrzala predislamska samaisticka vjerovanja.Mada su svi obicajno sunitski muslimani od Oktobarske revolucije vjerske institucije su bile zatvorene sve do 1990 godine. Danas se otvaraju mnoge dzamije i islamske skole tako da je vjerski zivot bolji.

Kazaha ukupno ima oko 15.000.000, od toga u Kazahstanu 10.098.600, Kini 1.500.000, Uzbekistanu 800.000, Rusiji 647.000.

## Vanjske veze

* Suhbat (Atameken Toby) 
* Welcome to Kazakstan-1* Welcome to Kazakstan-2
Uzbeci

**Uzbeci** (uzbečki: *O‘zbek*) su turkijski narod koji većinom živi u Centralnoj Aziji odnosno u svojoj matičnoj državi Uzbekistanu i susjednim državama.

## Ime
Porijeklo imena Uzbeka još nije u potpunosti jasno te postoji nekoliko teza. Jedna teze kaže da da su dobili ime po eponimu sultana Uzbek-kana, poznatoga i kao Uzbeg ili Ozbeg koji je bio najduže vladajući kan vladao je 1313. do 1341. godine. Druga kaže da ime znači "samostalni" ili "sam svoj gospodar", iz riječi O'z (sam) i Bek (titula u plemstvu). Suvremena autohtoni izvori obično se koriste pojam uzbek da se odnosi na "ruralna seljaka" i "nomada".

## Historija

Potomci su starih iranskih plemena (Sogdijanaca, Horezmijaca, Masegeta i Saka) koji su se miješali sa turkijskim nomadskim narodima. Kao narod formirali su se u periodu od 15. do 16. vijeka. Zavladavši Centralnom Azijom u 16. vijeku napuštaju nomadski način života. Bave se zemljoradnjom većinom uzgojem pamuka, te stočarstvom uzgojom ovaca, koza, goveda, deva, konja i mazgi. Uzbeci govore uzbečkim jezikom koji je dio turkijskih odnosno altajskih jezika.

## Populacija

Prema procjenama Uzbeka ima od 23 do 29 milijuna, od toga u Uzbekistanu 21,900.000 milijuna, druga zemlja po brojnosti Uzbeka je Afganistan u kojem ih živi 2,9 milijuna, zatim slijede Tadžikistan sa 1,100.000, Kirgistan sa 740.000, Kazahstan sa 371.000, Turkmenistan sa 260.000, Rusija sa 126.000. U Kineskoj pokrajini Xinjiang živi 14.800 Uzbeka, u Ukrajini ih ima 13.000. Uzbeci još žive u Iranu, Turskoj, Sjevernoj Americi i Zapadnoj Europi.

## Religija

Uzbeci su pretežno muslimani suniti koji svoju vjeru uče prema hanefijskom mezhebu koji je jedan od četiri pravne škole u sunitskom islamu, ali postoje razlike između sjevernih i južnih Uzbeka. Većina Uzbeks iz bivšeg SSSR-a u praksi religiju shvaća liberalnije zbog službene sovjetske politike ateizma, dok Uzbeci u Afganistanu i drugim zemljama na jugu su ostali više konzervativne pristalice. Međutim nakon neovisnosti Uzbekistana 1991. godine došlo je do islamskog preporoda među stanovništvom.

## Izvor

## Vanjske veze
;Ostali projekti
Turkmeni

**Turkmeni** su turkijski narod koji pretežno živi u Turkmenistanu gdje čini oko 77% stanovništva. Turkmeni su većinom islamske vjeroispovesti, a govore turkmenskim jezikom, koji spada u turkijsku porodicu jezika.

Turkmena ukupno ima oko 5,380.000, od toga u Turkmenistanu 2,975.000, Iranu 1,092.000 i Afganistanu 523.000.

Postoji turkmenska zajednica u Iraku, u gradu Kirkuku. Tu zajednicu i njene političke stranke podržava turska vlada, što je uzrok stalnih napetosti s Kurdima.
Azeri

**Azeri** (azer. *Azərilər* / آذری‌ها) ili **Azerbajdžanci** (azer. *Azərbaycanlılar* / آزربایجانلیلار), takođe poznati i kao **Azerbajdžanski Turci**, su narod iz turkijske jezične porodice čija matična područja naseljavanja obuhvaćaju sjeverozapadni Iran (Iranski Azarbajdžan) i Republiku Azerbajdžan. Azera ukupno ima između 21 i 30 mil. od čega najviše u Iranu (12,000.000 – 18,000.000) i Azerbajdžanu (8,150.000), a stotine hiljada živi i u susjednim državama poput Rusije, Turske i Gruzije, te kao emigracija u Sjevernoj Americi i Evropi. Historija azerskog naroda seže u rani 2. milenij kao konglomeracije iranskih plemena koje je karakterizirala upotreba staroazerskog jezika (iz zapadne iranske porodice). Dolaskom Seldžuka u 11. vijeku ova regija je intezivno turcizirana i današnji se azerski jezik klasificira u turkijsku porodicu. Većina Azera su šijitski muslimani, a manjina kršćani, bahá'í i zoroastrijanci.

## Napomene

## Reference
Turci

**Turci** su euroazijski narod, dio turkijske jezične grupe, porijeklom od starih Seldžuka (Seljuks), jedne grane Oguza, koji su se nakon 1071. pod vodstvom Alp-Arslana, u bici na Mazinkertu potukavši bizantsku vojsku, uskoro počeli širiti prema Anatoliji. Jedan od poglavica, Osman, osamostalio se u 14. stoljeću i provalio u Anatoliju, gdje je nastala današnja Turska, a kasnije prodiru i na Balkan. Ima ih oko 60 miliona pripadnika, koji žive raspoređeni na dva kontinenta. Najveći dio ih živi u Maloj Aziji (Turska sa oko 49 miliona), na Balkanu, i to u: Bugarskoj (815.000), Grčkoj (130.000), Makedoniji (81.000), Rumunjskoj (150.000), Bosni i Hercegovini (50.000), te preko 150.000 u zemljama nasljednicama bivše Jugoslavije, kao i na Cipru (135.000). 

Veći dio Turaka živi u Iraku (200.000 do 300.000), Siriji (100.000) kao i u dijelu zemalja Azije, gdje se zovu Turkmeni. 

Više od tri miliona Turaka žive u zapadnoj Evropi, od čega samo 1,2 miliona u Njemačkoj. Turci su sunitski muslimani. 

Prvi se put spominju u 6. stoljeću, a potomci su turskih naroda, koji su u 11. stoljeću prodrli u Anatoliju, mješajući se postupno sa ostalim narodima u tom dijelu svijeta: Arapima na jugu i jugozapadu, Perzijancima na jugoistoku, Grcima na zapadu, Armencima i Kurdima na istoku, te Gruzijcima na sjeveroistoku, a dijelom i sa Slavenima na jugoistoku Evrope. Današnja Turska poznaje ne samo Turke kao svoje državljane: ona se isto tako diči svojom jakom dijasporom, ali i »etničkim Turcima« (Turcima u etničkom smislu), koji su ustvari regionalna manjina. 


Datoteka:Türkiyeetnikharitası.JPG|Turci u Turskoj
Datoteka:Cyprus districts named.png|Turska Republika Severni Kipar
Datoteka:Bulgaria ethnic map.png|Turci u Bugarskoj
Datoteka:Greece linguistic minorities.svg|Turci u Grčkoj
Datoteka:Serbia ethnic 2011 01.png|Turci u Srbiji (na Kosovu) 2011. godine
Kirgizi

**Kirgizi** su turkijski narod, koji pretežno živi u Kirgistanu, gde čini oko 52% stanovništva. Kirgizi su većinom islamske veroispovesti, a govore kirgiskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Kirgiza ukupno ima oko 3,145.000, od toga u Kirgistanu 2,653.000.
Tatari

**Tatari** (tatarski: *татарлар*, ruski: *татары*) su turkijski narod koji pretežno živi u Rusiji. Tatari su većinom islamske religije, a govore tatarskim jezikom, koji spada u turkijsku jezičnu porodicu.

Tatara ukupno ima oko 7,811.000, od toga u Rusiji 5,796.000 (Tatarstan), a u Uzbekistanu 1,020.000.

## Povezano
* Turkijski narodi
* Tatarstan

## Izvori

## Vanjske veze

* [Tatars in Congress Library (1989)](https://archive.today/20121212083522/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+su0112))
* The Origins of the Volga Tatars
.tk

**.tk** je najviši Internet domen državnih kodova (ccTLD) za Tokelau, samoupravnu oblast Novog zelanda.

## Vanjske veze
* IANA informacije o .tk domenu
.uk

**.uk** je najviši Internet domen državnih kodova (ccTLD) za Ujedinjeno Kraljevstvo (Velika Britanija). Ovaj NID je trebao da bude ugašen i zamenjen sa .gb domenom, ali zbog velike popularnosti .uk domena odustalo se od te ideje.
Registracija na drugom nivou je zabranjena, obavlja se na trećem nivou u zavisnosti od pod-kategorije, drugog nivoa, kojoj pripada.

## Domeni drugog nivoa
* .co.uk - komercijalna i opšta namena;
* .ac.uk - akademski, namenjen obrazovnim ustanovama i institutima;
* .gov.uk - namenjen državnim institucijama centralne i lokalne vlasti;
* .net.uk - namenjen prodavcima internet usluga - provajderima;
* .org.uk - namenjen udruženjima i neprofitnim organizacijama;
* .me.uk - namenjen fizičkim licima;
* .ltd.uk - namenjen preduzećima u formi društva sa ograničenom odgovornošću;
* .mil.uk - namenjen Ministarstvu odbarane;
* .mod.uk - namenjen Ministarstvu odbrane i za prezentacije Britanske kraljevske vojske;
* .nic.uk - namenjen isključivo za upotrebu registra;
* .nhs.uk - namenjen zdravstvenim ustanovama;
* .plc.uk - namenjen preduzećima u formi društva sa ograničenom odgovornošću otvorenog tipa;
* .police.uk - namenjen potrebama policije;
* .sch.uk - namenjen osnovnim i srednjim školama.
Kovalentni radijus

**Kovalentni radijus [[atom]]a** - ponekad se naziva i valentni radijus. Kovalentni radijus je srednje rastojanje najudaljenijih elektrona od jezgra atoma koji se javljaju u pojedinačnim hemijskim vezama koje grade ti atomi. Može se reći, da je kovalentni radijus jednak polovini srednje dužine pojedinačnih hemijskih veza koje obično gradi dati atomi.

Atomi međusobno grade veze različite dužine u zavisnosti od konfiguracije atoma i uglova tih veza. Utvrđeno je da sem malobrojnih izizetaka, dužina veza između dva atoma *A* i *B* (veza A-B) je jednaka srednjoj dužini veza A-A i B-B s tačnošću do (+-0.03 Å.

Ukoliko znamo kovalentne radijuse dva atoma dosta lako možemo odrediti dužinu veze pojedinih atoma a i takva je glavna primena ove kovalentnog radijusa. Ova metoda ne daje rezultate ukoliko postoje višestruke veze ili ukoliko je svo naelektrisanje na jednom atomu. 
U slučaju jonskih jedinjenja, bolja metoda je poznavanje njihove dužine jonskog radiusa.

Kovalentni radijus atoma su oko 25-50% manji od Van der Valsovih radijusa istih atoma.

## Reference

## Povezano
* Atomski radijus,
Van der Valsov radijus

**Van der Valsov radijus** predstavlja rastojanje između elektrona najudaljenijih od atomskog jezgra i tog atomskog jezgra slobodnih atoma, ili najudaljenijih elektrona i geometričke sredine celih molekula.

Van der Valsov radijus je dobio ime po Johaneu Dideriku van der Valsu, dobitnikom Nobelove nagrade za fiziku 1910. godine.

Zamišljajući atome i molekule kao lopte, čiju površinu grade od centra najudaljeniji elektroni, Van der Valsovi radujusi predstavljaju u stvari poluprečnike tih lopti. Koliko god je zamišljanje molekula i atoma kao loptica pogrešno i naivno sa tačke gledišta kvantne mehanike, u mnogim praktičnim slučajevima to ima svrhe. Na primer, u kristalima koji se sastoje od neke vrste molekula (ukoliko nisu jonski kristali) rastojanje između posebnih molekula koji grade kristalnu rešetku, odgovara poznatim Van der Valsovim radijusima. Ti isti molekuli u tečnom agregatnom stanju takođe zauzimaju prostor koji odgovara Van der Valsovom radijusu.

Na Van der Valsove radijuse može da se gleda i kao na granično rastojanje na koje međusobno mogu da se približe dva atoma bez međusobnog odbijanja, ili građenja hemijskih veza. Van der Valsovi radijusi su atome su 25 do 50% veći od kovalentnih radijusa istih atoma

## Povezano
* Atomski radijus
* Kovalentni radijus
Atomski radijus

**Atomski radijus** predstavlja rastojanje između najudaljenijih elektrona koji se javljaju u određenom atomu i jezgra tog atoma. 

Atomski radijusi se za razlikuju od stvarnih valentnih radijusa određuje teoretskim putem, a ne stvarnim eksperimentalnim podacima, zato iako su njihove definicije iste može doći do određenih razlika.

Atomski radijus u grupama periodnog sistema elemenata raste odozgo nadole (elektroni se udaljavaju od atomskog jezgra), a u periodama raste s desna nalevo (jezgro jače privlači elektrone, kojih je manje).

Upoređivanje valentnih i atomskih radijusa:

## Povezano
* Van der Valsov radijus
Standardni tlak i temperatura

**Standardni [[tlak]] i [[temperatura]]** (*standardni uvjeti*, *s.u.*, *STP*) prihvaćeni su uvjeti za eksperimentalna mjerenja u znanosti, sa svrhom olakšanog uspoređivanja različitih podataka.

Standardi su se tijekom povijesti mijenjali, a danas su najprihvaćeniji su oni koje su donijeli IUPAC i NIST.

IUPAC-ov standard definira se kao stanje temperature od 0°C (273,15 K) i tlaka od 100 kPa (1 bar).

NIST-ov standard za temperaturu uzima 20&nbsp;°C (293,15 K) i tlak od 101325 Pa (1 atm).

## Reference
Elektronska konfiguracija

**Elektronska konfiguracija** elementa je raspored elektrona koji pripadaju atomu datog elementa na njegovim elektronskim orbitalama. 
 
 
Elektronska konfiguracija se utvrđuje na osnovu spetroskopskih ispitivanja i uz pomoć teoretskih proračuna. Kod mnogih elemenata, posebno lantanoida i prelaznih metala, postoje nesuglasice oko njihove elektronske konfiguracije.

## Način zapisa konfiguracije
Elektronska konfiguracija se zapisuje na određen način.Taj zapis može da izgleda na primer ovako:

:neon: 1s22s22p6

ili ovako:

:

Brojevi koji se javljaju ispred slova označavaju energetske nivoe. Njihova numerizacija počinje od orbitale najbliže jezgru i raste sa odaljavanjem od njega. Mala slova ("s", "p", "d" i "f") označavaju vrste orbitala, a gornji brojevni indeksi označavaju broj elektrona koji se nalaze na datoj orbitali. 

Za uprošćavanje elektronske konfiguracije često se stavlja skraćeni zapis. Npr:

: ugljenik: helijum + 2s22p2

ili:

: C: [He]2s22p2

gdje je [He] (helijum) - elektronska konfiguracija helija

## Opšta pravila uspostavljanja konfiguracije
* Prvo se popunjava orbitala "s", zatim "p", zatim "d", pa "f" i na kraju "g".
* Orbitale na višim energetskim nivoima popunjavaju se tek kad se popune niži energetski nivoi.
* Na orbitali s mogu da budu samo 2 elektrona, na p 6, na d 10, na f 14, na g 18.
* Na prvom energetskom nivou postoji samo orbitala s, na drugom energetskom nivou orbitale s i p, na trećem orbitale s, p i d i od četvrtog orbitale s, p, d i f. Od petog energetskog nivoa treba da se pojavljuje i orbitala g, ali svi trenutno poznati atomi mogu se opisati pomoću prve četiri orbitale.
Atomski broj

**Atomski broj**, **protonski broj**, **redni broj elementa** (oznaka *Z*) je broj protona u atomskoj jezgri. Atomski broj je jednoznačno obilježje kemijskog elementa, koji određuje njegovo mjesto u periodnom sustavu elemenata, a jednak je broju elektrona u elektronskome omotaču neutralnoga atoma. Označava se kao lijevi subskript (primjer za helij, 2He).

## Atomska teorija
U atomskoj teoriji materije, atom se sastoji od atomske jezgre oko koje kruže elektroni. Danas je općenito priznato mišljenje da se atomska jezgra svih kemijskih elemenata sastoji od pozitivno nabijenih protona i neutrona koji nemaju električni naboj. Čestice koje se nalaze u atomskoj jezgri, to jest protoni i neutroni, zovu se zajedničkim imenom nukleoni (lat. *nucleus*: jezgra). Neutron ima masu gotovo jednaku masi protona. Proton je jezgra vodikovog atoma, pa mu je masa jednaka masi atoma vodika. Broj protona u atomskoj jezgri koji se zove atomski broj, jednak je njezinom električnom naboju i uvijek odgovara rednom broju kemijskog elementa u periodnom sustavu. Dakle atomskim brojem određena je vrsta kemijskog elementa.

U neutralnom atomu broj elektrona što kruže oko jezgre jednak je broju protona u jezgri. Pozitivan naboj jednog protona jednako je velik kao negativan naboj elektrona. 1869. ruski kemičar D. I. Mendeljejev otkrio je zakonitost ponavljanja kemijskih svojstva elemenata kod povećanja njihove atomske mase. On je tada sve poznate elemente poredao po rastućim atomskim masama jedan iznad drugoga i sastavio periodičku tablicu. Mendeljejev je dokazao da svaki kemijski element ima određen sastav atoma koji označuje atomska masa i mjesto u periodnom sustavu elemenata.

### Periodni sustav elemenata

**Periodni sustav elemenata** je sustavni tablični poredak kemijskih elemenata koji odražava njihovu atomsku građu i sličnost njihovih fizikalnih i kemijskih svojstava. Periodičkomu ponavljanju kemijskih i fizikalnih svojstava elemenata uzrok je periodička sličnost elektronske konfiguracije atoma elemenata poredanih po rastućem atomskom broju. Nova perioda u periodnom sustavu započinje kada se u elektronskoj konfiguraciji atoma počne popunjavati nova elektronska ljuska. Stoga atomi elemenata u jednoj periodi imaju jednak broj ljusaka, ali različit broj elektrona u vanjskoj ljusci (valentni elektroni). Suprotno, atomi elemenata unutar jedne skupine (stupac) imaju različit broj ljusaka, ali im je broj valentnih elektrona jednak. Kako broj valentnih elektrona određuje kemijska svojstva elementa, elementi jedne skupine imaju slična kemijskih svojstva.

Suvremena tablica periodnoga sustava, prema preporuci Međunarodne unije za čistu i primijenjenu kemiju (IUPAC, 1988.), sadrži 7 perioda i 18 skupina elemenata. Svi su elementi u periodnome sustavu naznačeni svojim kemijskim simbolima, kojima se dodaju oznake: atomski broj (redni broj) kao lijevi supskript, a maseni broj kao lijevi superskript.

## Reference
Elektronegativnost

**Elektronegativnost** je mera za tendenciju privlačenja elektrona preko atoma datog elementa, kada on gradi molekul sa atomima drugih elemenata. Hemijski element sa većom elektronegativnošću "dovlači" do sebe elektrone koji grade drugog atoma što dovodi do polarizacije jedinjenja. U nekim slučajevima kada se elektronegativnosti veoma razlikuju (npr. natrijum i hlor), dolazi do potpunog prelaska elektrona na elektronegativniji atom što odvodi do nastanka jonskih jedinjenja.Atomi elementov sedme skupine periodnega sistema elektrone najbolj privlačijo, zato so ti močno elektronegativni.

Atomi elementa prve grupe periodnog sistema teze da otpuste svoje valentne elektrone, zbog toga su oni elektro pozitivni. Razlika u elektronegativnosti dva atoma je merilo za polarnost kovalentne veze.

Postoji više načina na koje se meri elektronegativnost. Prva je Paulingova skala. Ova skala nije potpuno precizna i dešava se da se na osnovu nje mogu doneti pogrešni zaključci.

Bolju skalu je predložio Alred, koji je izračunao elektronegativnost na osnovu atomskog broja i kovalentnog radijusa atoma.

Razlike između skale Alreda i Paulinga dolazi i do 0,5.


**[[Paulingova skala]]**

2,1 H
  
  
  
  
  
  
  
  
-He

1,0 Li
1,5 Be
 
   
   
   
   
  2,0B
2,5C
3,0N
3,5O
4,0F
-Ne

0,9 Na
1,2 Mg
   
   
   
   
 
  1,5 Al
1,8 Si
2,1 P
2,5 S
3,0 Cl
- Ar

0,8 K
1,0 Ca
1,3Sc
1,5Ti
1,6V
1,6Cr
1,5Mn
1,8Fe
1,8Co
1,8Ni
1,9Cu
1,6Zn
1,6Ga
1,8Ge
2,0 As
2,4 Se
2,8 Br
- Kr

0,8 Rb
1,0 Sr
1,3 Y
1,4 Zr
1,6 Nb
1,8 Mo
1,9 Tc
2,2 Ru
2,2 Rh
2,2 Pd
1,9 Ag
1,7 Cd
1,7 In
1,8 Sn
1,8 Sb
1,9 Te
2,5 I
- Xe

0,7 Cs
0,9 Ba
 
1,3 Hf
1,5 Ta
1,7 W
1,9 Re
2,2 Os
2,2 Ir
2,2 Pt
2,4 Au
1,9 Hg
1,8 Tl
1,8 Pb
1,9 Bi
2,0 Po
2,2 At
- Rn

0,7 Fr
0,9 Ra
 
?Rf
? Db
? Sg
? Bh
? Hs
? Mt
? Ds
? Rg
? Uub




 
1,1La
1,1Ce
1,1Pr
1,2Nd
?Pm
1,2Sm
?Eu
1,1Gd
1,2Tb
?Dy
1,2Ho
1,2Er
1,2Tm
1,1Yb
?Lu
 


 
1,1Ac
1,3Th
1,5Pa
1,7U
1,3Np
1,3Pu
1,3Am
?Cm
?Bk
?Cf
?Es
?Fm
?Md
?No
?Lr
 



Boje:


0,0
0,2
0,4
0,6
0,8
1,0
1,2
1,4
1,6
1,8
2,0
2,2
2,4
2,6
2,8
3,0
3,2
3,4
3,6
3,8
4,0
Energetski nivo

**Energetski nivoi** u hemiji predstavljaju skup elektronskih orbitala koje imaju isti kvantni broj *n*. Nazivaju se još i „putanjama“ ili „sferama“ i najčešće se obeležavaju slovima: K, L, M, N, O, P i Q. 

Broj elektrona po nivou ne može da prekorači određeni maksimum, a za valentni elektronski nivo važi da u njemu ne može da bude više od osam elektrona. Time se objašnjava hemijska inertnost plemenitih gasova i osnova je teorije o valenci.

* K - jedna orbitala (*s*) - može da se smesti maksimalno 2 elektrona.
* L jedna *s* i 3 *p* orbitale - može da se smesti maksimalno 8 elektrona
* M - jedna *s*, 3 *p* i 5 *d* - može da se smesti maksimalno 18 elektrona
* N, O, P i Q - jedna *s*, 3 *p*, 5 *d* i 7 *f* - može da se smesti maksimalno 32
* 
* elektrona

Atomi plemenitih gasova imaju potpuno popunjene energetske nivoe tako da im je elektronska konfiguracija stabilna, atomi ostalih hemijskih elemenata imaju nepotpuno popunjene energetske nivoe, zbog čega su u mogućnosti da grade jedinjenja sa drugim atomima. 

Elektroni koji su bliži jezgru imaju manju energiju od onih koji su udaljeniji. Osim valentnih elektrona koji mogu da napuste atom, može da se desi da elektroni pređu na niži energetski nivo i tada oslobađaju energiju. Ova pojava se naziva luminiscencija i uočava se jer se tada emituje svetlost.

## Primer
Broj elektrona po energetskim nivoima atoma plemenitih gasova:




## Literatura
* Parkes, G. D. & Fil, D. 1973. Melorova moderna neorganska hemija. Naučna knjiga. Beograd.
* Čeloner, DŽ. 2001. Vizuelni rečnik fizike. „NNK International“: Beograd.
Oksidacioni broj

**Oksidacioni broj** - je u hemiji definisan kao broj elektrona, koje dati atom predao ili primio od drugog atoma dok je gradio sa njim hemijsko jedinjenje.

Termin predaja ili primanje elektrona u ovom slučaju može da označava i potpunu predaju elektrona drugom atomu (ili grupe njih), što dovodi do jonske veze; ili samo delimičnu predaju elektrona što dovodi do kovalentne veze.

Oksidacioni broj se računa kao balans svih predatih i primljenih elektrona u datom atomu. Ukoliko atom daje jedan elektron više nego što prima, njegov oksidacioni broj će biti +1, ukoliko prima jedan više nego što daje oksidacioni broj će biti -1.

Oksidacioni broj nema konstantnu vrednost. Na primeru H2PtCl6 vrednost platine iznosi 8 (jer se jedini sa osam drugih atoma pojedinim vezama), dok njen oksidacioni broj iznosi +4, jer u vezama H-Pt dolazi do davanja vodonikovih elektrona platini, a u vezama Pt-Cl obrnuto.

U nazivima hemijskih jedinjenja (Na primer oksida) oksidacioni broj se piše rimskim ciframa u zagradi, npr. sumpor(IV) oksid.

## Povezano
* atom
* proton
* elektron
* oksidacija
Krilatica

**Krilatica**, **moto** ili **geslo** se naziva izraz ili skup riječi koje predstavljaju određenu društvenu grupu ili organizaciju. Krilatica izražava namjeru ili stav grupe koja je upotrebljava.

## Povezano
* Popis državnih krilatica
* Nacionalni moto