Lordan Zafranović

**Lordan Zafranović** (Maslinica, 11. februar 1944.) je jugoslavenski i hrvatski filmski režiser i scenarista. Značajna je ličnost jugoslavenskog Crnog talasa i predstavnik je Praške filmske škole.

## Biografija
Lordan Zafranović je rođen 11. februara 1944. godine u Maslinici, na ostrvu Šolta, tada deo Nezavisne Države Hrvatske. Prve dve godine života proveo je u izbegličkom kampu El Šat zajedno sa majkom Marijom i starijim bratom Zdenkom. Posle rata porodica se ponovo okupila sa ocem Ivanom i preselila u Split, gde je rođen Lordanov mlađi brat Andrija. Završio je Pomorsku školu u Splitu 1962. godine i nastavio studije književnosti i likovne umetnosti na Pedagoškoj akademiji u Splitu (danas Sveučilište u Splitu) od 1963. do 1967. godine.

Od 1960. je aktivan član Kino kluba u Splitu, gde je snimio 25 amaterskih filmova, od kojih su nagrađeni *Nedjelja* (1961), *[[Dnevnik (film)|Dnevnik]]* (1963), *[[Priča (film)|Priča]]* (1964), *Arija* (1964), *Dah* (1964), *Koncert* (1965), *Kišno / Nevina subota* (1965), *Portreti / u prolazu* (1966) i *Noć i poslije noći noć* (1968).

Nakon diplomiranja na Sveučilištu u Splitu, upisuje slavnu filmsku školu FAMU u Pragu kao već iskusan autor sa festivalskim iskustvom. Diplomirao je filmsku režiju kao master student kod dobitnika Oskara Elmara Klosa 1971. godine. Bio je dio Praške škole jugoslovenskih režisera 1960-ih i 1970-ih. Vršnjaci su mu bili Rajko Grlić, Goran Marković, Goran Paskaljević, Srđan Karanović i snimatelj Predrag Pega Popović. Generaciju kasnije, njegov brat Andrija Zafranović je završio montažu na istom univerzitetu.

Od 1971. živi i stvara u Zagrebu. Nakon ranih eksperimentalnih kratkih filmova, krenuo je da snima dugometražne projekte. Među prvim dugometražnim filmovima koje je režirao su *[[Nedjelja (film)|Nedelja]]* (1969), sa Goranom Markovićem u glavnoj ulozi, i *Muke po Mati* (1975), koji je osvojio nagradu kritičara na Pulskom filmskom festivalu.

U filmovima je često spajao erotiku i marksističku politiku, a glavni su mu uzori bili Bernardo Bertolucci, Pier Paolo Pasolini i Luchino Visconti. Njegovo najpoznatije delo je kultni film *[[Okupacija u 26 slika]]* (1978), koji je, kao i svoj prethodni dugometražni film, napisao zajedno sa scenaristom Mirkom Kovačem. Film je žanrovski sličan jugoslovenskom partizanskom filmu, a ističe se svojim kontrastom između mediteranskog okruženja Dubrovnika u kom živi srećna aristokratska porodica i nasilja fašističke okupacije. Film je bio veliki hit u Jugoslaviji i Čehoslovačkoj. Dobio je Veliku zlatnu arenu za najbolji film na Pulskom filmskom festivalu. Bio je nominovan za nagradu na Kanskom filmskom festivalu i bio je jugoslovenska prijava za Oskara za najbolji strani film. U Holivudu je film važio za favorita, ali je od Zafranovića zatraženo da izbaci scenu brutalnog masakra u autobusu, koja je ujedino i klimaks filma. Zafranović je odbio da izbaci scenu.

Svoju trilogiju o Drugom svetskom ratu nastavio je sa *[[Pad Italije|Padom Italije]]* (1981), smeštenom na njegovom rodnom ostrvu Šolti tokom italijanske okupacije. Posledni film trilogije je *[[Večernja zvona]]* (1986), takođe u koautorstvu sa Mirkom Kovačem, koja govori o životu seoskog momka (Rade Šerbedžija) koji postaje partizan. *Pad Italije* mu je po drugi put doneo Veliku zlatnu arenu, a *Večernja zvona* Zlatnu arenu za najbolju režiju. Sredinom 1980-ih Zafranović se vratio intimnijim temama, sa filmovima kao što su *[[Ujed anđela]]* (1984) i ** (1988), istaknutim po svojoj psihološkoj tematici i erotici. Režirao je i brojne TV produkcije za Radio Televiziju Beograd i Radio Televiziju Zagreb.

Zafranović je hvaljen je kao „jedan od velikih majstora modernizma” (Dina Iordanova), „jedan od velikih majstora jugoslovenskog filma”, i „mediteranski majstor čiji se filmovi mogu porediti sa filmovima Angelopulosa, Bertoluccija ili Liliane Cavani”. (Ranko Munitić), dok su ga drugii prozivali kao „režimskog reditelja“ koji se upušta u „manirizam“ (Nenad Polimac). Filmska istoričarka Dina Iordanova tvrdi da je „njegovo glavno zanimanje bilo istraživanje pritisaka koje doživljavaju obični ljudi u ekstremnim istorijskim okolnostima. Njegovi filmovi se suprotstavljaju najdubljim korenima nacionalizma i dovode u pitanje opravdanost istorijskog nasilja“.

Kao što je bio slučaj i kod drugih jugoslovenskih reditelja kao što su Dušan Makavejev i Želimir Žilnik, Zafranovićevi filmovi su često bili predmet kontroverz, posebno tokom perioda kada je počeo da se bavi zločinima NDH i ustaša tokom Drugog svetskog rata u dokumentarcima *[[Krv i pepeo Jasenovca]]* (1983) i *[[Zalazak stoljeća / Testament L. Z.]]* (1994).

Prema rediteljki Jasni Nanut, Zafranovićev opus čeka kritičku valorizaciju kao „neizostavan i suštinski deo hrvatske kinematografije“.

Neposredno pre raspada Jugoslavije 1991. godine, Zafranović se 1989. pridružio Centralnom komitetu Saveza komunista Hrvatske. Franjo Tuđman ga je napao zbog dokumentarca *Krv i pepeo Jasenovca,* a ubrzo nakon što je Hrvatska dobila nezavisnost, proglasio ga je „neprijateljem hrvatskog naroda“. Zafranović je bio primoran da napusti zemlju. Sa sobom je poneo svoj film o Andriji Artukoviću, koji je završio u egzilu kao lični utisak o ponovnom buđenju fašističke ideologije i nasilja u Hrvatskoj. Njegov *Zalazak stoljeća / Testament L. Z.* je, po rečima Dine Iordanove, „snažna optužnica prošlog i današnjeg hrvatskog nacionalizma“. Godine 1995. seli se u Prag i radi za češku televiziju. Više od decenije kasnije vraća se u Zagreb da snimi svoju monumentalnu TV seriju o Josipu Brozu Titu, *[[Tito – posljednji svjedoci testamenta]]* (2011), u koprodukciji Hrvatske radiotelevizije.

## Filmografija

### Amaterski filmovi ([[Kino klub Split]])
* *Nedelja* (1961)
* *Dječak i more* (1962)
* *Splite grade* (1962)
* *Proizvođac Ranko* (1962)
* *Priča* (1963)
* *Dnevnik* (1964)
* *Dah* (1964)
* *Arija* (1965)
* *Noć i poslije noći, noć* (1965)
* *Koncert* (1965)
* *Kišno (Nevina subota)* (1965)
* *Sunčano* (1965)
* *Maestral* (1967)

### Studentski filmovi ([[FAMU]])
* *Rondo* (1968)
* *Gospođa čistačica* (1969)
* *Posljedjna vrpca* (1970)

### Profesionalni filmovi
* *Živjela mladost (Dnevnik 2)* (1965)
* *Portreti (u prolazu)* (1966)
* *Mali vagabund* (1966)
* *Dragi Džoni kradeju ti zlato* (1966)
* *Dan i noć (Pjaca)* (1966)
* *Gornji grad* (1966)
* *Kavalkada (tri filma)* (1967)
* *Djevojka X* (1967)
* *Ljudi (u prolazu)* (1967)
* *Poslije podne (puška)* (1967)
* *[[Nedjelja (1969.)|Nedjelja]]* (1969)
* *Valcer (moj prvi ples)* (1970)
* *Ave Marija (moje prvo pijanstvo)* (1971)
* *Antika* (1971)
* *Mora* (1972)
* *Predgrađe (Ibisa)* (1972)
* *[[Ubistvo u noćnom vozu]]* (1973)
* *Zavnoh* (1973)
* *[[Kronika jednog zločina]]* (1973)
* *Rad zida grad* (1974)
* *San (de natura sonoris)* (1975)
* *Zagrebački velesajam* (1976)
* *Film o gostima i radnicima* (1977)
* *[[Okupacija u 26 slika]]* (1978)
* *Slobodna interpretacija* (1979)
* *Zagreb živi s Titom* (1980)
* *[[Pad Italije]]* (1981)
* *Zavičaj (Vladimir Nazor)* (1982)
* *[[Ujed anđela]]* (1984)
* *Krv i pepeo Jasenovca* (1985)
* *[[Večernja zvona]]* (1986)
* *Mare adriaticum* (1986)
* *Amorella* (1987)
* *[[Haloa – Praznik kurvi]]* (1988)
* *[[Zalazak stoljeća/Testament L. Z.]]* (1994)
* *[[Lacrimosa/osveta je moja]]* (1995)
* *Kdo je M.Š.* (2000)
* *Lica terakota* (2003)
* *Oči Pekinga* (2003)
* *Simfonija nebeskog grada* (2003)
* *Zeitgeist* (*Duh vremena*) (2018)

### Serije
* *[[Tito – posljednji svjedoci testamenta]]* (2011)
## Reference

## Vanjske veze
* 
*
*Profil  na film.hr 
*Profil na filmski-programi.hr
*English page of Zafranović's retrospective in Zagreb, December 2006 (en)