Joanikije Lipovac

**Joanikije Lipovac** (Stoliv, 16. februar 1890 – Aranđelovac, jun 1945) je bio mitropolit crnogorsko-primorski SPC od 1940. do 1945. godine.

Tokom rata je sarađivao sa italijanskim i njemačkim okupatorom i aktivno podržavao četnički pokret u službi okupatora u borbi protiv partizana u Crnoj Gori. Po završetku rata je uhvaćen i ubijen od strane jedinica NOVJ.

Srpska pravoslavna crkva ga slavi kao svetitelja i sveštenomučenika.

## Biografija
Rođen je 16. februara 1890. godine u Stolivu u Boki kotorskoj od roditelja Špira Lipovca i Marije Damjanović. Osnovnu školu završio je u Prčnju, klasičnu gimnaziju sa maturom u Kotoru, Pravoslavni bogoslovski zavod u Zadru i Filozofski fakultet u Beogradu.

Rukopoložen je u čin đakona i čin prezvitera dana 8. i 10. novembra 1912. godine od episkopa bokokotorskog i dubrovačkog Vladimira Boberića. Od 1912. do 1918. godine bio je protski kapelan u Kotoru, a potom paroh u Lastvi. Od februara 1916. do novembra 1918. služio je kao rezervni vojni sveštenik.

Od 1919. do 1925. godine bio je suplent gimnazije na Cetinju, nižoj ženskoj školi, ženskoj učiteljskoj školi i Cetinjskoj bogosloviji. Od 1925. do 1940. godine bio je profesor Prve muške gimnazije u Beogradu. Kao udov protojerej izabran je za vikarnog episkopa budimljanskog dana 8. decembra 1939. godine. Zamonašen je u manastiru Rakovici od mitropolita skopskog Josifa i proizveden u čin igumana. Hirotonisan je za episkopa u beogradskoj Sabornoj crkvi dana 11. februara 1940. godine od patrijarha srpskog Gavrila, mitropolita skopskog Josifa i episkopa zvorničko-tuzlanskog Nektarija. Iste godine 10. decembra na vanrednom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora, izabran je za mitropolita crnogorsko-primorskog.

### Italijanska okupacija Crne Gore

Mitropolit Joanikije je upravljao mitropolijom crnogorsko-primorskom za vrijeme Drugog svjetskog rata. Istorijske prilike bile su veoma složene gdje se sa jedne strane nalazio okupator, u prvom redu Njemci, koji je SPC smatrao za antiosovinski faktor; struja Crnogorske federalističke stranke okupljena oko Sekule Drljevića koji je Mitropoliju doživljavao kao prosrpski element s druge strane, kao i partizani koji su, u zavisnosti od perioda, bili u manjem ili većem sukobu sa Mitropolijom, tj. SPC, najprije zbog njenog antikomunizma, privrženosti monarhiji, te ideološke bliskosti sa četnicima.

Prilikom ulaska italijanskih trupa aprila 1941. na Cetinje, mitropolit Joanikije Lipovac je dočekao i pozdravio pripadnike okupacione vojske. Lipovac se zbližio s Italijanima, naročito nakon posjete italijanskog kralja Emanuela Vitorija Trećeg (oženjenog Jelenom Petrović Njegoš, ćerkom crnogorskog kralja Nikole I Petrovića) u maju 1941. godine kada je posjetio i Cetinjski manastir. Kralj je izrazio želju da prisustvuje liturgiji, pa je bio dočekan od strane mitropolita Joanikija zajedno sa sveštenstvom. Tada je protojerej-stavrofor Nikola Marković odbio da se obuče u odežde, što je bio jasan znak da se on protivi dočeku italijanskog kralja. Nakon toga je i protojerej-stavrofor Ilija Popović, podstaknut ovim činom u oltaru pred svima skinuo odeždu i otkazao poslušnost mitropolitu. Nakon posete, mitropolit je pokrenuo protiv obojice disciplinski postupak, a kasnije i kaznio ukorom i opomenom.

Kao počasni gost, mitropolit Joanikije Lipovac je uzeo učešća i na Petrovdanskom saboru, održanom na Cetinju 12. jula 1941. godine, kada je proglašena marionetska nezavisna država Crna Gora pod italijanskim protektoratom.

### Borba protiv partizana

Godine 1942. izdao je proglas u kome je zabranio rad sveštenicima koji su bili u partizanima. U njegovim dopisima delovanje partizana se karakterisalo kao „*komunistički teror*“, a komunizam kao pošast kojoj se treba odupreti. Partizane je smatrao najvećim zlom koje je zadesilo Crnu Goru, a odnos italijanskog okupatora je ocijenio „*bratskim i hrišćanskim*“. Uz mitropolita Joanikija, naklonost okupatoru i kolaboracionističkim snagama pokazivali su i mnogi sveštenici mitropolije Crnogorsko-primorske, ali je ipak njih nešto više od trideset (od skoro 250), pristupilo partizanima. Od svih pet bogoslovija SPC, Cetinjska bogoslovija je bila jedina kojoj je bio dozvoljen rad tokom okupacije Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu.

U izvještaju poslatom 18. avgusta 1942. godine Svetom arhijerejskom sinodu SPC, mitropolit Joanikije konstatuje da je došlo do stabilizacije prilika u Crnoj Gori nakon što su četnici i zelenaši skupa sa italijanskim trupama protjerali partizane:

18. oktobra 1942. godine, prilikom posjete manastiru Ostrog okupacionog guvernera Crne Gore generala Alesandra Pircija Birolija, mitropolit Joanikije Lipovac je održao zdravicu. Govor je prenio kvislinški list "Glas Crnogorca". Pored čestitki generalu Biroliju za pacifikaciju stanja u Crnoj Gori, Lipovac je rekao:

U odgovoru na pismo komandanta Nacionalnih trupa Crne Gore generala Blaža Đukanovića, 28. oktobra 1942. mitropolit Joanikije piše:

Povodom smrti vojvode Ilije Trifunovića-Birčanina, Mihailovićevog komandanta zapadnobosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih vojnočetničkih odreda, mitropolit Joanikije šalje 12. februara 1943. dopis Glavnom nacionalnom odboru na Cetinju u kojem predlaže da se narednog dana održi parastos pokojnom vojvodi kao „zaslužnom sinu naše nacije“:

S druge strane, u pismu upućenom 18. avgusta 1943. italijanskom generalu Kuriju Barbazetiju di Prunu, okupacionom guverneru Crne Gore, izražavajaću zabrinutost što se „u potonje vrijeme zatvaraju i interniraju odlični nacionalisti, koji su se do tada zajedno s italijanskim vojnicima po šumama i planinama pod najtežim prilikama hrabro borili protiv zajedničkog neprijatelja komunista“, mitropolit Joanikije Lipovac piše o karakteru Trinaestojulskog ustanka na krajnje negativan način:

### Povlačenje sa Nemcima i zarobljavanje

Lipovčevu privrženost okupacionim vlastima potvrđuje i njegova čestitka upućena vojnicima njemačkoga Vermahta povodom Nove godine po julijanskom kalendaru, koja je objavljena u kvislinškom listu "Crnogorski vjesnik": „*Vojnicima velikog njemačkog Rajha: Naročitu mi čast čini da mogu najslavnijoj vojsci svijeta iz svih vremena čestitati Novu godinu u ime svoje vlade i svoga naroda. Sretna vam Nova 1944. godina*.“

Kada je novembra 1944. Pavle Đurišić, četnički zapovjednik u Crnoj Gori, oformio *Nacionalni komitet za Crnu Goru i Stari Ras*, mitropolit Joanikije je postao počasni predsjednik ovog političkog tijela. Pred kraj rata, Lipovac je, sa nekoliko desetina sveštenika i brojnim crnogorskim četnicima i civilima, pokušao da izbjegne zajedno sa njemačkim snagama s Balkana, koje su odstupale iz pravca Grčka - Albanija - Podgorica ka sjeveroistoku. Koncem 1944. oko 8700 crnogorskih četnika, pod Đurišićevim zapovjedništvom, sa približno oko 3000 članova njihovih obitelji i drugih civila, evakuirali su se s postrojbama Wehrmachta preko teritorija NDH u teškim uvjetima hladnoće, gladi i tifusa. Oni su se povlačili preko Bosne ka Sloveniji i Trećem Rajhu. Početkom decembra su pošli preko Sandžaka za Bosnu.

Njihova kolona je desetkovana nakon bitke na Lijevča polju, a mitropolit Joanikije je zarobljen zajedno sa grupom četnika i sveštenika 9. maja 1945. godine u blizni Celja. Njegova dalja sudbina je nepoznata, a prema nekim izvorima, Joanikije Lipovac i Savo Vuletić (2020. godine su otkrivene fotografije iz maja 1945, snimljene u Zagrebu nakon njihova zarobljavanja) odvedeni su iz Celja za Beograd i poslije saslušanja u Beogradu „posljednji put [su] viđeni na željezničkoj stanici u Mladenovcu“.

Ubijen je, najvjerovatnije u Aranđelovcu, juna 1945. godine. Grob mu je do danas ostao nepoznat.

## Izvori

## Literatura
* Dr Radoje Pajović, Kontrarevolucija u Crnoj Gori, Četnički i federalistički pokret 1941-1945, Obod, Cetinje 1977.
* Velibor Džomić, Golgota mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija, Svetigora, Cetinje 1996.
* Jovan Markuš, *Pravoslavlje u Crnoj Gori*, Mitropolija Crnogorsko primorska, Cetinje 2006.
* *Istorijski leksikon Crne Gore*, tom 4, K - Per, grupa autora, Podgorica 2006.
* Dr Živko Andrijašević, Istorija Crne Gore, Vukotić media, Beograd, 2016.

## Povezano
* Srpska pravoslavna crkva u Drugom svetskom ratu
* Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom
* Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)
* Proboj Nijemaca i četnika iz Crne Gore