Odnos komunista i ustaša 1930-ih

**Odnos [[KPJ|komunista]] i [[ustaša]] 1930-ih** godina je uključivao zajedničku borbu za oslobađanje svih političkih zatvorenika i zajedničke štrajkove glađu političkih zatvorenika po zatvorima 1934-1935. Nešto najbliže saradnji bila je deklarativna podrška KPJ tzv. "ličkom ustanku" 1932. godine

Ubrzo, ova dva pokreta su se potpuno konfrontirala, što je kulminiralo 1937. godine kada dolazi i do političkih ubistava (Krsto Ljubičić). Po proglašenju NDH 1941. godine, ustaše su odmah započele progone i ubistva komunista i njihovih simpatizera, dok KPJ predvodi antifašistički narodnooslobodilački pokret.

Pojedini revizionistički autori redovno preuveličavaju "saradnju" ova dva pokreta.

## Pozadina

Nakon drezdenskog kongresa 1928. godine KPJ je podržavala razne nacionalističke organizacije koje su se borile protiv srpske prevlasti, uključujući Kosovski komitet, VMRO i ustaše.

Komuniste i ustaše zbližavala je činjenica da su bili politički revolucionari, izvrgnuti progonu vlasti. Početkom 30-ih godina 20. stoleća, zajednička tema komunista i ustaša bila je borba protiv srpske hegemonije u Jugoslaviji. Tih godina zvanično partijskog glasilo *Proleter* agitovalo je protiv srpskih činovnika, žandara i policije, te zahtevalo veća prava i slobode hrvatskog naroda.

## Podrška "ličkom ustanku"

U septembru 1932. ustaše organizuju "Lički ustanak" (tj. Velebitski ustanak), odnosno napad na nekoliko žandarmerijskih stanica. Tada KPJ proglasom u partijskom organu Proleter »pozdravlja ustaški pokret ličkih i dalmatinskih seljaka i stavlja se potpuno na njihovu stranu«.

KPJ u istom proglasu poručuje da se komunisti bore protiv nacionalnog i socijalnog potlačivanja, za samoodređenje potlačenih naroda do otcjepljenja. Zbog toga oni uzimaju aktivnog učešća u ustaškom pokretu, vezujući nacionalno oslobodilačku borbu ustaša sa borbom širokih masa radnog naroda za rad, hljeb, zemlju i slobodu. Iako je KPJ podržavala Lički ustanak, upozoravala je na prisustvo fašističkih elemenata unutar ustaškog pokreta i osudila njihovu ideologiju i njihove metode:

Tri mjeseca kasnije, službeni organ Proleter za veljaču-ožujak 1933. potvrđuje ranije stavove CK KPJ u odnosu na ustaški pokret, i poziva članove KPJ da pomognu "nacionalno-revolucionarnom pokretu".

KPJ je pokušala da se stavi na čelo hrvatskog nacionalnog revolucionarnog pokreta. Od sredine 1933. godine CK KPJ je pokrenuo list »Hrvatski put«, koji je bio organ nacionalno-revolucionarnih grupa formiranih u zemlji. List je tiskan u emigraciji a bio je namijenjen pretežito hrvatskom selu. Po direktivi CK, ovaj časopis je uređivao Đuka Cvijić.

## Saradnja na robiji

Policijski teror koji je uslijedio nakon pokušaja ustanka zbližio je hrvatske komuniste i ustaše. *Proleter* iz veljače 1933. objavljuje članak pod naslovom "Za pomoć i oslobođenje političkih i vojnih osuđenika", u kojem se zalaže za oslobađanje svih političih zatvorenika, uključujući brojne zatočene ustaše.

U zatvoru Lepoglava početkom 1934. godine dolazi do stvaranja „Zajednice političkih osuđenika: hrvatskih nacionalnih revolucionara, makedonskih nacionalnih revolucionara i komunista“, u cilju zajedničke borbe protiv kraljeve „vojnofašističke“ diktature. Među istaknutim komunistima, članovima Zatvorske zajednice bili su Moša Pijade, Milovan Đilas, Andrija Hebrang, Petko Miletić i drugi. Zajednica je tada prihvatila Rezoluciju, u kojoj se osuđuje »zločinački režim vojno-fašističke diktature (…) tako zvane Jugoslavije«, koji ugnjetava seljake, radnike i potlačene nacije. Zajednica političkih osuđenika je delovala u narednom periodu. O suradnji svjedoči i publikacija Robija - zapisci hrvatskih narodnih boraca, izdana u Zagrebu 1936.

U zatvoru su neki od "nacionalnih revolucionara" prišli komunistima, kao npr. novinar Šime Balen. Bilo je i suprotnih slučajeva, pa je tako hrvatski komunista i novinar Milivoj Magdić prišao ustašama. Prema sećanjima, najveći ugled među ustašama od komunističkih zatvorenika uživao je prvi vođa Komunističke partije Hrvatske Andrija Hebrang, "zbog svojih čvrstih hrvatskih uverenja i ljudske postojanosti", koji je bio osuđen na 12 godina robije.

## Sukob

24. i 25. decembra 1934. godine u Ljubljani je održana Četvrta zemaljska konferencija na kojoj se KPJ izjasnila "*protiv razbijanja sadašnjeg državnog područja Jugoslavije, jer hoće to preuređenje da postigne mirnim putem, na osnovu nacionalne ravnopravnosti*". KPJ tih godina prihvata politiku narodnog fronta i novi kurs Kominterne da je fašizam najveći neprijatelj. Istovremeno ustaše, pod utjecajem fašističke Italije i nacističke Njemačke, razvijaju snažno antikomunističku ideologiju.

Izbijanje Španskog građanskog rata 1936. godine potaklo je zaoštravanje sukoba između studenata antifašista i fašista na Zagrebačkom sveučilištu. Žestoki sukob između te dve grupe kulminirao je 14. aprila 1937. godine, kada je grupa frankovaca noževima na smrt izbola studenta antifašistu Krstu Ljubičića.

1937. Komunistička partija Hrvatske u svom proglasu osuđuje stavove „frankovačko-fašističke demagogije o nezavisnoj hrvatskoj državi“, koja želi „da hrvatskom narodu umjesto jednog jarma nametne drugi, još gori jaram Rima i Berlina.“

Za razliku od KPJ, koja je konstantno bila proganjana u međuratnom razdoblju, pri čemu se intenzitet progona s godinama povećavao (konclogori za komuniste), vlast prihvata blaži odnos prema ustašama. 1938. nakon susreta Stojadinovića i Budaka dolazi do povratka dela ustaške emigracije u zemlju, na čelu sa Budakom.

Po proglašenju NDH, ustaše su već od 10. aprila do 22. juna 1941. uhapsile trocifren broj komunista i njihovih simpatizera (uglavnom hrvatske nacionalnosti). Ustaše započinju sa hapšenjem komunista već 11. aprila, a prva ubistva komunista zabeležena su krajem aprila i početkom maja 1941. godine (vidi logor Kerestinec).

## Izvori

## Povezano
* Ustaše
* Komunistička partija Jugoslavije
* Logor Kerestinec
* Napadi na garnizone NDH