1. proleterska udarna brigada

**Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada** (skraćeno ***1. proletbrigada***) je bila prva partizanska brigada u okupiranoj Jugoslaviji. Tokom rata je važila za elitnu jedinicu Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.

Prva proleterska udarna brigada je u 1.240 ratnih dana imala 530 većih i manjih borbi, tj. gotovo svaki drugi dan je provela u borbi. Ostali dani su uglavnom provedeni u iscrpljujućim marševima.

Prva proleterska brigada je na svom ratnom putu prešla više od **20.000** kilometara. U njenim borbama borilo se više od **22.000** ljudi iz cele Jugoslavije. Imala je više od **7.500** poginulih, ranjenih i nestalih boraca, a izbacila je iz stroja više hiljada neprijateljskih vojnika. Dala je više od **3.000** rukovodilaca i **83** narodna heroja Jugoslavije.

## Naziv

Izraz *[[proletarijat|proleter]]* je značio ideološko određenje, odnosno društvenu klasu koja sukladno marksističkoj doktrini o diktaturi proletarijata treba provesti socijalističku revoluciju. Prefiks *proleterska* je činio jasnu distancu od *[[buržoazija|buržoaskih]]* snaga. Zbog ovog prideva, Kominterna je više puta kritikovala KPJ, tražeći da se izbaci „proleterska" ispred naziva brigade i da se prestane sa „sličnim lapsusima" koji liju vodu na mlin neprijateljima naroda u zemlji i u inostranstvu.

Međutim, kasnije tokom samog rata izraz *proleter* je izgubio svoje ideološko značenje, te je umjesto toga postao sinonim za najelitnije partizanske formacije. Tako su naziv proleterska dobijale "obične" brigade koje bi se posebno istakle u borbi.

## Formiranje

Prema Radivoju Jovanoviću Bradonji, formiranje Prve proleterske, a možda još proleterskih brigada, bilo je planirano u Užicu u toku novembra, u skladu sa odlukama savetovanja u Stolicama, ali je četničkim napadom, i potonjom nemačkom ofanzivom novembra 1941, formiranje pokretnih jedinica tada sprečeno.

1. proleterska brigada je formirana 21. decembra 1941. godine u Rudom, od partizanskih ustanika, nakon povlačenja u Sandžak. Odluku o formiranju Prve proleterske brigade doneo je Centralni komitet KPJ. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine **1.200** boraca. Prvi komandant brigade bio je Koča Popović, a politički komesar Filip Kljajić Fića.

## Borbeni put Prve proleterske

### 1942: Borbe u istočnoj Bosni

Krajem decembra 1941. godine, Prva proleterska brigada je zajedno sa Vrhovnim štabom, prešla u istočnu Bosnu. U toku Druge neprijateljske ofanzive, od 17. do 23. januara 1942. godine vodila je više borbi: na Pjenovcu, kod Rogatice, Vareša, Han Pijeska i Bijelih Voda. Glavnina brigade je izvela marš preko planine Igman, pri temperaturi od -32 stepena. Posle završetka Druge ofanzive, ponovo preduzima značajne poduhvate u istočnoj Bosni.

U Trećoj neprijateljskoj ofanzivi zajedno sa Drugom proleterskom brigadom, dejstvovala je u istočnoj Bosni, Crnoj Gori, Hercegovini i u teškim borbama (Polja Kolašinska, Durmitor, Hercegovina) znatno pomogla uspešno povlačenje partizanskih snaga u rejon Tromeđe.

Početkom juna 1942. godine, delovi 1. proleterske brigade su izveli akciju spasavanja ranjenika i bolničkog osoblja iz četničkog ropstva. Naime, u Zvijerinu se nalazila bolnica Operativnog štaba za Hercegovinu. Ljubomirski četnici Save Kovača su upali u selo i zarobili ranjenike i bolesnike. Posle nekoliko časova, noću 2. juna, delovi 1. udarnog hercegovačkog bataljona i 1. proleterske brigade napali su četnike, i nakon borbe u kojoj je bilo nekoliko pogunulih na obe strane, oslobodili svoje ranjenike:

Husref Čišić, koji je rukovodio kulturno-prosvjetnim radom u 1. hecegovačkom bataljonu, je mučen i ubijen (bačen u Vidušku jamu, sa još nekoliko zarobljenih), a Rade Pravica, politički komesar Sitničkog partizanskog odreda, je predat Italijanima koji su ga jula 1942. streljali.

### 1942: Pohod u Bosansku krajinu

U sastavu Udarne grupe proleterskih brigada pošla je, 24. juna 1942. godine, u pohod na Bosansku krajinu. U pohodu je učestvovala u borbama na pruzi Sarajevo-Mostar i rušenju ove saobraćajnice, oslobođenju Konjica (8. avgusta 1942), zatim u borbama oko Bugojna, Duvna i Šujice, za oslobođenje Livna i drugim poduhvatima. Vodila je više borbi u nadiranju prema Imotskom i oslobodila nekoliko mesta. Sedmog oktobra 1942. godine učestvovala je u oslobođenju Ključa, a do kraja oktobra angažovana je u borbama sa četnicima i italijanskim snagama oko Bosanskog Grahova.

U sastav Prve proleterske divizije ušla je 1. novembra 1942. godine, a sedam dana kasnije u Bosanskom Petrovcu od Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita dobila je proletersku zastavu. U skladu sa planom Vrhovnog komandanta o prodoru snaga NOVJ u centralnu Bosnu, novembra i decembra 1942. i januara 1943. godine izvela je više poduhvata u dolini Vrbasa i centralnoj Bosni; u noći 19/20. novembra uništila je jako neprijateljsko uporište Sitnicu; u noći 25/26. novembra učestvovala je u oslobođenju Jajca; u toku decembra je oslobodila Skender-Vakuf i Kotor-Varoš i područje Jošavke; u toku januara delom svojih snaga učestvuje u oslobođenju Teslića; u noći 15/16. januara oslobodila je Prnjavor. Uspesi kod Teslića i Prnjavora bili su veliki: ubijeno je i ranjeno nekoliko stotina, a zarobljeno 2.000 neprijateljskih vojnika i zaplenjena velika količina ratnog materijala.

### 1943: Bitka na Neretvi

U Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u šestodnevnom maršu, prebacila se sa sektora Banja Luke, preko Šipraga, Bojske, Gornjeg Vakufa, na železničku prugu Sarajevo-Mostar, pa je u noći 17/18. februara likvidirala posade neprijatelja na odseku Raštelica-Brđani i posle toga vodila teške borbe na Ivan-sedlu i Bradini i delom snaga učestvovala u napadu na Konjic. 

Učestvovala je i u poznatom protivudaru snaga NOVJ kod Gornjeg Vakufa, od 3. do 5. marta 1943. godine, a potom zatvarala pravac Gornji Vakuf-Prozor.

### 1943: Prodor NOVJ u Hercegovinu

Posle forsiranja Neretve u nastupanju Glavne operativne grupe NOVJ na istok, brigada prva nastupa opštim pravcem: Glatičevo, rejon Kalinovika, Ustikolina. Od 15. do 17. marta razbila je četničke snage kod Glavatičeva i na Lipeta planini, a u noći 22/23. marta vodila je teške borbe sa četnicima kod Kalinovika. U ovim borbama četnici su pretrpeli nekoliko teških poraza, a brigada je pohvaljena od Vrhovnog komanda. 

### 1943: Bitka na Drini

Krajem marta izbila je na Drinu kod Ustikoline. Prvo je pokušala da reku forsira iz pokreta, a pošto nije uspela, posle priprema, forsiranje je itvršila u noći 8/9. aprila 1943. godine. Vodila je žestoke borbe za Kapak i Krčino brdo. U borbi kod Ifsara (10. i 11. aprila) učestvovala je u razbijanju znatnih delova italijanske divizije „Taurinenze“. Ovim borbama omogućen je prodor Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba preko Drine u Sandžak. Krajem aprila vodila je žestoke borbe kod Goražda sa 369. nemačkom divizijom.

### 1943: Prodor NOVJ u Crnu Goru

10. maja 1943. godine, kod sela Dobrakova (blizu Bijelog Polja), 2. bataljon 1. proleterske brigade, u višečasovnoj borbi, uništio je italijansku kolonu od 19 kamiona s posadom od 300 vojnika koja je išla iz Priboja za Bijelo Polje. Neprijatelj je pretrpeo gubitke od 150 mrtvih i 70 ranjenih, a zaplenjeno je 11 minobacača, 10 poluautomatskih mitraljeza i 150.000 metaka.

### 1943: Bitka na Sutjesci

U bici na Sutjesci prvih dana vodi borbe sa Prvom nemačkom brdskom divizijom na sektoru Bijelo Polje, Mojkovac, Šahovići. Sa ovog sektora prebačena je na sektor Čelebića, radi zaštite Centralne bolnice i zatvaranja pravca Foča-Čelebić. Posle sedmodnevnog marša, 21. maja kod Čelebića je iz pokreta napala i razbila 13. domobransku pukoviju. Od tada do 24. maja na ovom sektoru, zajedno sa drugim jedinicama, vodila je ogorčene borbe. Učestvovala je 24. i 25. maja u neuspelom pokušaju proboja jugoistočno od Foče. Do 6. juna vodila je borbe u dolini Sutjeske, a 8. juna je izbila na Zelengoru. 10. juna, u ranim jutarnjim satima, kod sela Balinovac je u jurišu pregazila borbenu grupu Höhne:

Jurišem na Balinovcu, 10. juna 1943. godine, brigada je probila neprijateljski obruč na Zelengori, a dva dana kasnije probila je novi obruč na komunikaciji Kalinovik-Foča. Probojem njemačkih linija na Balinovcu borci Prve proleterske omogućili su spas opkoljene glavnine NOVJ. U ovim borbama je Prva proleterska brigada izgubila 564 čovjeka. U vreme bitke na Sutjesci Srbi su činili nešto više od polovine ljudstva, Hrvati četvrtinu, Crnogorci osminu; ostalo razne nacije, uključujući i dvojicu Nijemaca.

U protivofanzivi Glavne operativne grupe u istočnoj Bosni u julu i avgustu vodila je više borbi (Vlasenica, Drinjača, Zvornik i na pruzi Sarajevo-Zenica). U septembru dejstvuje u Dalmaciji, a u oktobru i novembru na širem području Travnika.

### 1943: Kapitulacija Italije

Nakon kapitulacije Italije, početkom septembra 1943. godine, brigada učestvuje u zauzimanju bivših italijanskih garnizona. Nakon kapitulacije italije zaplenjena je veća količina oružja i nekoliko tanketa. Tokom drugog dela septembra učestuje odbrani slobodnog Splita od Nemaca. 

1. proleterska brigada tada dobija i novi bataljon Garibaldi, sastavljen od bivših italijanskih vojnika koji su prišli partizanima.

### 1943-1944: Nemačka zimska ofanziva

U zimu 1943/44. godine i u proleće 1944. godine dejstvuje oko Jajca, Mrkonjić grada i Gerzova. 

U drvarskoj operaciji vodi žestoke borbe na pravcu Mrkonjić grad-Mlinište i Mlinište-Glamoč. Iz zapadne Bosne kreće za Sandžak, a na tom putu vodila je borbe na planinama Vranici, Zecu, Bitovnji i kod Trnova.

### 1944: Oslobođenje Srbije

U avgustu 1944. godine učestvuje u borbama u Sandžaku, a 23. avgusta počeo je njen prodor u Srbiju. Vodila je teške borbe sa Bugarskim snagama na Palisadu i sa jakim četničkim snagama na Jelovoj gori, kod Karana, Kosjerića i Varde, za oslobođenje Bajine Bašte i Valjeva (septembra) i Uba (oktobra). U Beogradskoj operaciji istakla se u mnogim borbama. 

Od decembra 1944. do aprila 1945. godine dejstvuje na Sremskom frontu. 

### 1945: Završne operacije

Učestvuje u proboju Sremskog fronta 12. aprila 1945. godine i učestvuje u više poduhvata u Sremu, Slavoniji i sve do Zagreba. Poslednju borbu vodila je za oslobođenje Zagreba, u koji ulazi 9. maja 1945. godine.

## Sastav Prve proleterske brigade

### Prvi (crnogorski) bataljon
* komandant Pero Ćetković, narodni heroj
* politički komesar Jovo Kapičić, narodni heroj
* jačina: tri čete - **159** boraca, od toga **94** borca iz Lovćenskog, **55** iz Komskog i **10** iz Crnogorsko-sandžačkog NOP odreda. 
* **Prva četa** - jačina **56** boraca, komandir Gajo Vojvodić, politički komesar Đoko Vukićević, narodni heroj
* **Druga četa** - jačina **35** boraca, komandir Savo Burić, narodni heroj, politički komesar Jovo Popović
* **Treća četa** - jačina **59** boraca, komandir Sekula Vukićević, politički komesar Aleksandar Marjanović Leko

### Drugi (crnogorski) bataljon

* komandant Radovan Vukanović, narodni heroj
* politički komesar Mojsije Mitrović
* jačina: tri čete - **189** boraca. Prvu i drugu četu Drugog crnogorskog bataljona, sačinjavali su borci bataljona "18. oktobar", sa teritorije podgoričkog sreza, a treću četu borci NOP odreda "Bijeli Pavle".
* **Prva četa** - jačina **64** borca, komandir Božo Božović, narodni heroj, politički komesar Vuksan Ljumović
* **Druga četa** - jačina **67** boraca, komandir Blažo Ivanović, politički komesar Spaso Božović
* **Treća četa** - jačina **54** borca, komandir Mirko Šćepanović, politički komesar Miloš Bobičić, narodni heroj

### Treći (kragujevački) bataljon
* komandant Radisav Nedeljković Raja, narodni heroj
* politički komesar Sava Radojčić Feđa
* jačina: tri čete - **241** borac. Treći kragujevački bataljon sačinjavali su borci iz tri bataljona Kragujevačkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **65** boraca, komandir Milovan Ivković, politički komesar Tihomir Janjić
* **Druga četa** - jačina **85** boraca, komandir Momčilo Moma Stanojlović, narodni heroj, politički komesar Mirko Miljević
* **Treća četa** - jačina **77** boraca, komandir Miodrag Stević Prnja, politički komesar Miodrag Filipović Fića Pekar

### Četvrti (kraljevački) bataljon
* komandant Pavle Jakšić, narodni heroj
* politički komesar Miro Dragišić Piper
* jačina: četiri čete - **207** boraca. Četvrti kraljevački bataljon sačinjavali su borci Kraljevačkog i Kopaoničkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **53** boraca, komandir Milan Antončić Velebit, narodni heroj, politički komesar Olga Jovičić Rita, narodni heroj
* **Druga četa** - jačina **50** boraca, komandir čete Novak Đoković, politički komesar čete Dušan Ristić
* **Treća (kruševička) četa** - jačina **32** borca, komandir Živan Maričić, narodni heroj, politički komesar Momčilo Dugalić, narodni heroj
* **Četvrta (rudarska) četa** - jačina **63** boraca, komandir Milan Simović Zeka, politički komesar Žarko Vukotić

### Peti (šumadijski) bataljon

* komandant Milan Ilić Čiča šumadijski, narodni heroj
* politički komesar Dragan Pavlović Šilja, narodni heroj
* jačina: tri čete - **171** borac. Peti šumadijski bataljon sačinjavali su borci Prvog šumadiskog NOP odreda i borci Užičke čete Užičkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **71** borac, komandir Veljko Tomić, politički komesar Konstantin Đukić Kojica
* **Druga četa** - jačina **38** boraca, komandir Božidar Radivojević Hercegovac, politički komesar Stanko Džingalašević
* **Treća četa** - jačina **60** boraca, komandir Nikola Ljubičić, narodni heroj, politički komesar Mileta Milovanović

### Šesti (beogradski) bataljon
* komandant Miladin Ivanović
* politički komesar Čedomir Minderović Čeda
* jačina: četiri čete - **207** boraca. Beogradski bataljon sačinjavali su borci Prvog i Drugog (Beogradskog) bataljona i Posavske čete Posavskog NOP odreda. Ovi borci su nakanadno stupili u Prvu proletersku brigadu, Posavska četa je stupila 6. januara, a Prvi i Drugi bataljon 13. januara 1942. godine. 
* **Prva četa** - jačina **51** borac, komandir Dušan Šajatović, politički komesar Dušan Đorđević Korošec
* **Druga četa** - jačina **46** boraca, komandir Pavle Ilić Veljko, politički komesar Miša Šterk
* **Treća četa** - jačina **48** boraca, komandir Siniša Nikolajević, narodni heroj, politički komesar Dobrivoje Pešić
* **Četvrta (posavska) četa** - jačina **55** boraca, komandir Momčilo Vukosavljević Moma, politički komesar Ivan Štagljar

### Bataljon Garibaldi (5. bataljon)

Bataljon Garibaldi, sastavljen od italijanskih dobrovoljaca nakon kapitulacije Italije, je polovinom septembra 1943. uključen u sastav 1. proleterske brigade kao njen 5. bataljon.

* komandant Ilare Mongilardi
* politički komesar Jovan Vujošević
* zamenik političkog komesara Mario Tindari 
* načelnik štaba Jovan Pejković
* jačina oko 200-300 boraca

## Komandni sastav brigade

* **Komandanti brigade:**
** pod komadom Vrhovnog štaba — od formiranja brigade do januara 1942.
** Koča Popović — od januara do novembra 1942.
** Danilo Lekić Španac — od novembra 1942. do jula 1943.
** Miloje Milojević (v.d) — tokom jula i avgusta 1943.
** Božo Božović — od avgusta 1943. do februara 1944.
** Jagoš Žarić — od februara 1944. do kraja rata

* **Politički komesari brigade:**
** Filip Kljajić Fića — od formiranja brigade do novembra 1942.
** Mijalko Todorović — od novembra 1942. do avgusta 1943.
** Vlado Šćekić — od avgusta 1943. do kraja 1943.
** Dušan Korać — od kraja 1943. do februara 1944.
** Mirko Jovanović — od februara do novembra 1944.
** Komnen Žugić — od novembra 1944. do kraja rata

* **Zamenici komandanta brigade:**
** Danilo Lekić Španac — od aprila do novembra 1942.
** Miloje Milojević — od novembra 1942. do avgusta 1943.
** Savo Mašković — od februara do avgusta 1944.
** Vojo Abramović — od avgusta 1944. do kraja rata

* **Zamenici političkog komesara brigade:**
** Mijalko Todorović — od januara do novembra 1942.
** Dušan Korać — od novembra 1942. do kraja 1943.
** Komnen Žugić — od kraja 1943. do novembra 1944.

## Narodni heroji Prve proleterske brigade
Od oko **22.000** boraca koliko je, za tri i po godine rata, prošlo kroz redove Prve proleterske udarne brigade njih **83** proglašeno je za narodne heroje:


* Milan Antončić Velebit
* Krsto Bajić
* Hamid Beširević
* Ante Bilobrk
* Edo Blažek
* Miloš Bobičić
* Dragoljub Božović Žuća
* Božo Božović
* Nikola Bubalo
* Savo Burić
* Dimitrije Vojvodić Zeko
* Đoko Vojvodić
* Jovan Vučković
* Miloš Vučković
* Đuro Vujović
* Špiro Vujović
* Bogdan Vujošević
* Dušan Vujošević
* Jovan Vukanović
* Radovan Vukanović
* Đoko Vukićević
* Petar Prlja


* Radovan Gardašević
* Vojislav Grujić
* Boško Dedejić Pop
* Đura Dimitrijević
* Spasoje Dragović
* Momčilo Dugalić
* Živko Živković
* Komnen Žugić
* Vuksan Đukić
* Milan Ilić Čiča
* Pavle Jakšić
* Mirko Jovanović
* Zdravko Jovanović
* Olga Jovičić Rita
* Jovo Kapičić
* Filip Kljajić Fića
* Miloš Komatina
* Dušan Korać
* Danilo Lekić Španac
* Risto Lekić
* Đuro Lončarević
* Šerif Lojo


* Nikola Ljubičić
* Radoje Ljubičić
* Živan Maričić
* Savo Mašković
* Miloje Milojević
* Danica Milosavljević
* Milosav Milosavljević
* Radisav Nedeljković Raja
* Gojko Nikoliš
* Siniša Nikolajević
* Dragan Pavlović Šilja
* Blažo Popivoda
* Koča Popović
* Voja Radić
* Ante Raštegorac
* Vladimir Rolović
* Milan Simović
* Momčilo Moma Stanojlović
* Mijalko Todorović
* Pero Ćetković
* Miodrag Urošević Artem
* Milan Šarac


## Priznanja i odlikovanja

Odlikovana je Ordenom narodnog oslobođenja, Ordenom partizanske zvezde, Ordenom bratstva i jedinstva i Ordenom zasluga za narod. Povodom petnaestogodišnjice bitke na Sutjesci, juna 1958. godine, odlikovana je i Ordenom narodnog heroja.

Mirko Tepavac, borac vojvođanske brigade, u svojoj knjizi ostavio je sledeće upečatljivo svedočanstvo o ratnom susretu sa prvom proleterskom, u istočnoj Bosni jula 1943. godine, noć uoči napada na Zvornik:

## Nasleđe

* Prva borba brigade, kod sela Gaočića i Mioča, 22. decembra 1941. godine, nekada se slavila kao dan Jugoslovenske narodne armije.
* Ulica proleterskih brigada u Beogradu, kojom su se delovi Prve proleterske brigade probijali prilikom oslobođenja Beograda, od 1997-me godine se zove Krunska ulica.
* Osnovna škola "Stari Grad" u Beogradu na istoimenoj opštini je od osnivanja 1961.ve do školske 1993-94.te nosila ime "Prva Proleterska Brigada".
** Osnivač je bila Skupština opštine Stari grad, a kum Udruženje boraca Prve proleterske brigade – beogradska sekcija. Šest ratnih bataljona prve proleterske brigade, tada dobija sedmi – mirnodopski bataljon pionira nove škole.
** Škola dobija naziv "Prva proleterska brigada" a pionirski odred "Sedmi bataljon Prve proleterske brigade". Lice škole simbolično ozelenjava sedam platana, a pionirski odred stasava pod zastavom sa lentom dobijenom od boraca kao znamen. Škola je sarađivala sa kasarnom "4. juli", koja je negovala tradiciju ratne Prve proleterske brigade, a svečano i reprezentativno obeležavan je Dan škole i Prve proleterske brigade, Dan JNA 22. decembar.
* Danas se u Rudom nekadašnja Ulica Prve proleterske brigade zove Ulica đenerala Draže.

## Literatura

* **[[Narodni heroji Jugoslavije (knjiga)|Narodni heroji Jugoslavije]]**, „Mladost“, Beograd 1975. godina
* Miloš Vuksanović **Prva proleterska brigada**; "Narodna knjiga" Beograd, "Pobjeda" Titograd; 1981. godina
* 
* **Prva proleterska - ilustrovana monografija**, "Globus" Zagreb, 1984. godina
* 

## Reference

## Vanjske veze

* 1. proleterska udarna brigada (znaci.org)
* Prva proleterska - ilustrovana monografija 
* Prva proleterska brigada - sećanja boraca (knjiga 2)