Arheološko nalazište Kopilo

**Arheološko nalazište Kopilo** je sa nalazima od kasnog bronzanog do kraja željeznog doba. Nalazi se u naselju Kopilo, ispod Klopačkih stijena, istočno od Zenice, Bosna i Hercegovina, u slivu rijeke Bosne, koja teče prema sjeveru i povezuje ovo područje sa Panonskom nizijom i rijekama Savom i Dunavom. Nalazište se sastoji od dvije cjeline, gradinskog naselja na najvišem, utvrđenom platou i nekropole na blago nagnutoj terasi na zapadu.  Kopilo je na 610 metara nadmorske visine.

Značajan problem pri diskutiranju o Dezitijatima kao nosiocima Srednjebosanske kulturne grupe jeste nedovoljno poznavanje njihova ritusa sahranjivanja u periodu željeznog doba. Zna se da prevladava sahranjivanje u ravne grobove koje se ne razlikuje previše od sahranjivanja na području Dinarida, no njihova istraženost je do danas cjelokupno gledajući vrlo skromna.

Dosadašnjim istraživanjima ilirskog područja utvrđeno je da je planinsko područje Dinarida na zapadnom Balkanu bilo jedno od rijetkih područja u kojima je kremacija odbačena kao pogrebni obred tokom širenja Kulture polja sa urnama u Evropi iz bronzanog doba (1400-900 p.n.e)

## Istraživanja
U Bosni i Hercegovini se arheološka istraživanja vrše od dolaska Austro-Ugarske, oko 130 godina. Najviše je rađeno od 1945. do 1990, ali do 2022. nije pronađena značajnija nekropla iz vremena mlađeg bronzanog i starijeg željeznog doba na teritoriji plemena Dezitijata.

Prvo, sondažno ispitivanje gradinskog naselja Kopilova obavljeno je 1971. god, a manje sistemsko obavio je Borivoj Čović 1975. god. U kulturnom smislu nalazi pripadaju Srednjebosanskoj kulturnoj grupi i vežu se za odgovarajuće slojeve naselja Pod kod Bugojna. Posebnu vrijednost imaju nalazi željezne troske. Time je Kopilo poznato kao mjesto gde je počela najranija prerada gvožđa, već u 9. i 8. stoljeću p.n.e, po čemu je Zenica i danas poznata.

Arheološka istraživanja nekropole u Kopilu sprovedena su 2021. i 2022. godine od arheologa sa Austrijske akademije nauka u saradnji sa JU Muzejem Grada Zenica. Tim naučnika je predvodio  Mario Gavranović, arheolog zamjenik direktora s bečkog Instituta za evropsku i orijentalnu arheologiju, porijeklom iz Bugojna.

Istraživači su koristili tehnologiju vazdušnog LiDARa (akronim prema eng. „light detection and ranging“) da bi otkrili nova grobna mjesta u srednjoj Bosni gdje su naselja bila uobičajena u brdima. Svi grobovi dokumentirani su i 3D tehnikom.
### Pogrebni običaji
Iskopavanja nekropole Kopilo pružila su prvi uvid u pogrebne običaje iz bronzanog i željeznog doba na teritoriji ilirskog plemena Dezitijata. Nekropola pokriva veći dio najniže terase ispod gradine, na površini od oko 1700m2. Dokumentovano je ukupno 46 inhumiranih grobnica i 53 skeletnih ostataka i to je nešto što se nakon 130 godina istraživanja u Bosni i Hercegovini nije desilo. Radi se o najstarijim skeletnim ostacima na području srednje Bosne. To su ljudi koji su ovdje živjeli u periodu od prije tri hiljade godina, od 1000. do 500. godine. Imamo prvi put dokumentirane skeletne ostatke i grobne konstrukcije iz tog perioda

Grobnice su okružne kamenim konstrukcijama, promjera od 3 do 6 m, u različitom stepenu očuvanosti. Ukupno je otkriveno 19 kružnih konstrukcija i sadrže između jednog i pet inhumacijskih ukopa.

Većina grobova imala je pažljivo uređen pločnik od kamenih ploča različitih veličina, dok su rubovi grobova unutar konstrukcija bili jasno ocrtani bočnim redovima većeg kamenja i vertikalnim kamenim pločama na krajevima glave ili stopala. U pojedinim grobovima uočena je i obloga od velikih, obrađenih kamenih ploča.

Grobovi unutar svake građevine su imali orijentaciju sjever-jug sa manjim odstupanjima. Orijentacije tijela, su jug–sjever i sjever–jug, bez ikakvog prepoznatljivog objašnjenja. Prevladava bočni položaj (tj. pojedinac postavljen na lijevu ili desnu stranu) sa blago zgrčenim nogama i savijenim rukama. Stavljanje male posude za piće (čaše ili vrča) blizu glave pokojnika bio je sastavni dio pogrebnih obreda, a 10 grobova ima ovu osobinu.

Dvostruki ukopi sa suprotno orijentiranim pojedincima, jedan trostruki ukop (odrasla osoba, dijete i novorođenče) i grobovi sa rastavljenim dijelovima kostura upućuju na složene rituale koji, između ostalog, obuhvataju sekundarne ukope, ponovno otvaranje grobova, naknadno zakopavanje neposredno iznad postojećeg groba (sa novim slojem kamenih ploča) i manipulaciju raspadnutim tijelima unutar grobova.
### Nalazi u grobovima
Kombinacija metalnih ukrasa daje prve informacije o hronologiji groblja i nagoveštava društveno porijeklo pokopanih. Lučna fibula sa jednom petljom iz groba 6 tipična je za jedanaesti/deseti vijek p.n.e. na Balkanu, sa nekoliko lokalnih varijanti. Izrazita lokalna komponenta osmog vijeka p.n.e. je lučna fibula s tri petlje, čiji se primjerci nalaze samo na Kopilu (tri primjerka) i još na dva lokaliteta u zeničkom basenu.

Privjesak iz groba 14 vuče porijeklo s područja Donjeg Podunavlja i sjeverne Grčke i govori o vezama Dezitijata sa okolnim područjima tokom osmog/sedmog stoljeća p.n.e. Nekoliko grobova bilo je bogato opremljeno sa obilnim setovima nakita, koji se sastoje od spiralnih prstenova za ruke, slepoočnica i prstenova za vrat, kompozitnih kompleta privjesaka, kopči za pojaseve, staklenih perli i male posude. Neki od privjesaka predstavljaju dosada najzapadnije nalaze pojedinih tipova, kao što su privjesci tipa Ghidici.

U toku istraživanja, arheolozi su pronašli i keramičku figurinu od oko 10 centimetara, što do sada nigdje na području srednje Bosne nije pronađeno. Predstavlja ljudski lik s šematiziranim licem i muškim spolnim organom. Ranija otkrića predstavljala su isključivo ženske figure. Takav nalaz nije poznat nigdje s područja srednje Bosne iz tog doba. Figurina nije svakodnevni predmet, nema funkciju osim kultnog, magijskog ili religijskog karaktera.

Mnoštvo životinjskih kostiju je pronađeno na nalazištu (svinja, krava, koza…), kao potvrda da je stočarstvo bilo razvijeno. Pronađeno je mnoštvo keramičkih posuda svih vrsta, ukrasa i formi, ostaci tkalačkog stana, tegovi, kamena oruđa, koštana oruđa. Ljudi koji su naseljavali ovaj prostor su i vrlo rano počeli topiti željezo iz željezne rude, a do ovog zaključka se došlo pronalaskom dva željezna predmeta, jednog noža i šila te ostataka šljake.

Na Kopilu su otkriveni i tragovi puta, te nekoliko ostataka kuća. Lokalitet je bio u kontinuitetu naseljavan barem 800 godina.

## Izvori