Hari

**Hari** ili **Harirud** (perz. هریرود; *Harī-Rūd*), rijeka duljine 1124 km koja protječe kroz Afganistan, Iran i Turkmenistan.

## Etimologija

Rijeka Hari imenovana je prema obalnom gradu Heratu na sjeverozapadu Afganistana, a u literaturi se pojavljuje i imenovana kao *Harirud*, *Hari-rud*, *Rud-e Hari* i *Rudhane-je Hari Rud* pri čemu *Rud* na perzijskom jeziku podrazumijeva rijeku. Turkmeni je oslovljavaju kao *Tedžen* prema istoimenom gradu na njenom donjem (sjevernom) toku. Grcima je u starom vijeku bila je poznata pod grčkim imenom *Akes*, a Rimljanima po latinskoj inačici *Arius*. U drevnoj indoarijskoj predaji Rgvedi rijeka se spominje kao *Saraju*, a u zoroastrijskoj Avesti kao *Haraju*. Prema Arijanu, rijeka Hari dobila je ime prema drevnoj iranskoj pokrajini Ariji.

## Hidrografija

Rijeka Hari izvire na zapadnim padinama Kuh-e Babe (dio planinskog lanca Hindukuš) u središnjem Afganistanu, teče prema zapadu gdje njen srednji tok predstavlja prirodnu granicu između Irana i Afganistana odnosno Turkmenistana, a potom nestaje u pustinjskim područjima Karakuma. Najveći obalni gradovi uz Hari su Čagčaran i Herat u Afganistanu, Sarahs u Iranu, te Tedžen u Turkmenistanu. Na rijeci se nalaze i dva oveća jezera koji su nastali podizanjem brane Salma u Afganistanu (0.56 km³) odnosno zajedničkog iransko-turkmenistanskog projekta Brane prijateljstva (0.82 km³). Istjek Harija kreće se od 30 na gornjem do 990 m³/s na donjem toku, a rijeka povremeno zna i potpuno presušiti o čemu svjedoči slučaj iz 2000. godine kada je zabilježena desetomjesečna suša zbog koje je prema procjenama UN-a pomrlo oko 800.000 grla stoke. Najveći pritok Harija je iranska rijeka Kašaf koja se na nju spaja nizvodno od Brane prijateljstva.

## Historija

Starogrčki historičar Herodot spominje kako je u 6. vijeku pne. na Harijevom ušću u Središnjoj Aziji postojalo pet velikih rukavaca koje je ravnomjerno dijelilo pet iranskih plemena: Hirkanijci, Parti, Sarangijanci, Tamanejci i Horezmijci. Nakon što se Kirovo i Darijevo Perzijsko Carstvo proširilo na njihove krajeve, perzijski vladari dali su podignuti velike pokretne brane čime su na jugu stvorena bogata jezera, dok su istovremeno spomenuta plemena ljeti zbog suše imala velikih problema s navodnjavanjem tla pa su se osobno odlazili žaliti velikim kraljevima. Historičar Polibije piše da se krajem 3. vijeka pne. pokraj rijeke odigrala bitka u kojoj je seleukidski vladar Antioh III. Veliki porazio grčko-baktrijskog vladara Eutidema I.

U srednjem vijeku uz obalu rijeke Hari nalazio se grad Firuzkuh (današnji Afganistan) koji je bio ljetnom rezidencijom guridskih vladara, no teško je stradao kroz historiju i jedini njegov ostatak jest slavni 65-metarski minaret u Džamu koji se nalazi na UNESCO-vom popisu Svjetske baštine. Krajem 19. vijeka tok rijeke Hari između Dašt-e Haštadana i Sarahsa postao je prirodnom državnom granicom između Irana i Afganistana na temelju arbitraže koju je proveo C. S. MacLean, britanski general-bojnik i veleposlanik u Horasanu i Sistanu. Kao rezultat ruskih osvajanja odnosno pomicanja afgansko-turkmenske granice od Sarahsa pomakla prema jugu, Hari danas čini i prirodnu granicu Irana i Turkmenistana.

## Gospodarstvo

Rijeka se u gospodarskom smislu koristi za poljoprivredu i proizvodnju električne energije. Navodnjavanje je posebice intezivno u ravničarskim krajevima Turkmenistana gdje je najveći istjek odnosno gdje se rijeka nizvodno od Tedžena račva prema Karakumu stvarajući pritom plodne poljoprivredne površine. Iran iskorištava rijeku prvenstveno za električnu opskrbu Sarahsa i Mašhada što je omogućeno sredinom 2000-ih kada je na izgrađena Brana prijateljstva. Hari se u Afganistanu koristi pretežito za poljoprivredu kao i u Turkmenistanu, iako u bitno manjoj mjeri što je uvjetovano planinskim karakteristikama reljefa odnosno manjim istjekom. Od 1976. godine u toj je zemlji funkcionalna i hidroelektrana Salma kapaciteta 42 MW.

## Galerija
Hari u Afganistanu:

Datoteka:Chaghcharan bridge.jpg|Most u Čagčaranu
Datoteka:Harirudrivershishtesharif.jpg|Obalno naselje Šišt-e Šarif
Datoteka:Herat Hari Rud bridge.jpg|Kupanje u Hariju kod Herata
Datoteka:Jam afghan architecture harirud brick.jpg|Minaret u Džamu uz rijeku Hari


## Povezano
* Geografija Afganistana
* Geografija Irana
* Geografija Turkmenistana

## Literatura

;Drevna djela
* *[[Avesta]] ([[Vendidad]])*, I. 8.
* *[[Rgveda]]*, IV. 30. 18., V. 53. 9. i X. 64.
* Herodot: *Historija*, III. 117.
* Arijan: *Aleksandrova anabaza*, IV. 6. 6.
* Polibije: *Historija*, XI. 34.
;Enciklopedije
*  
*  
*  
;Dokumentacija
*  
*  
;Medijski članci
*  
*  


;Ostali projekti