Proboj Nijemaca i četnika iz Crne Gore

**Proboj 21. brdskog korpusa iz okruženja**, poznato kao **Proboj Nijemaca i četnika iz Crne Gore**, predstavlja operaciju proboja nemačkog 21. armijskog korpusa, uz pomoć Crnogorskog dobrovoljačkog korpusa, iz partizanskog okruženja u Crnoj Gori, krajem 1944. Deo je šire nemačke operacije proboja Armijske grupe E iz Grčke.

Nemački 21. korpus posedao je Albaniju i Crnu Goru. Tokom septembra i oktobra 1944. snage NOVJ zauzele su Gacko, Berane, Nikšić, Kolašin, Mojkovac, Bijelo Polje, Prijepolje, Pljevlja, Trebinje, Bileću i Grahovo, odsekavši na taj način 21. korpus od delova Druge oklopne armije na severu i istoku. Tokom proboja glavnine Armijske grupe E od Skoplja do Novog Pazara, 21. korpus izgubio je neposredan kontakt i sa ovim snagama, čime se našao u potpunoj izolaciji.

14. oktobra 21. korpus otpočeo je napad od Danilovgrada prema Nikšiću, sa ciljem spajanja sa delovima 5. SS korpusa u okolini Mostara. Međutim, delovi Primorske operativne grupe NOVJ odbili su sve pokušaje prodora prema Nikšiću, nanevši Nemcima ozbiljne gubitke. Pored toga, Primorska operativna grupa uspela je da na južnom krilu u oštrim borbama potisne delove 21. korpusa i CDK, i oslobodi Cetinje i Boku Kotorsku do 22. novembra. Usled toga je komandant Armijske grupe E 23. novembra naredio 21. korpusu da odustane od proboja prema Nikšiću i Mostaru, i da se orijentiše na proboj od Podgorice preko Kolašina prema Prijepolju. U cilju omogućavanja ovog proboja, iz pravca Prijepolja upućen je 91. korpus u napad u susret 21. korpusu.

Nakon dugotrajnih teških borbi i obostranih ozbiljnih gubitaka, napadni klinovi 21. i 91. korpusa sastali su se 18. decembra 1944. između Kolašina i Mojkovca, čime je 21. armijski korpus probio blokadu. Drugi korpus vršio je bočne napade na nemačke kolone u izvlačenju. Potiskujući nemačke zaštitnice, delovi Drugog udarnog korpusa NOVJ oslobodili su Podgoricu 19. decembra, Kolašin 29. decembra, i Bijelo Polje 3. januara 1945.

Pod taktičkom komandom Drugog korpusa NOVJ tokom ovih borbi borio se jedan britanski artiljerijski divizion koji je upućen kao pojačanje. Saveznička avijacija blisko je sadejstvovala u borbama, napadajući nemačke i CDK kolone u pokretu i objekte na putu. Pod komandom 21. nemačkog korpusa borila se CDK, koju su Nemci procenili na oko 10.000 ljudi.

## Pozadina

## Angažovane snage

Vermaht
* 21. brdski korpus
** 181. divizija (10.000 boraca)
** 297. divizija (11.000 boraca)
* korpusne trupe 21. korpusa (3.000 boraca)
* borbena grupa Štajrer () (8.000 boraca)
* vazduhoplovne jedinice (5.000 boraca)
* četnici Pavla Đurišića (10.000 boraca)
* 91. armijski korpus
** 22. divizija (12.000 boraca)
** 41. divizija (10.000 boraca)

NOVJ
* Drugi udarni korpus
** Treća udarna divizija
** 37. sandžačka divizija
** Primorska operativna grupa
** divizion britanske artiljerije

U ratnim memoarima Hermanna Neubachera se pominje povlačenje njemačkih okupacionih trupa sa Balkana skupa sa crnogorskim četnicima. Neubacher zaključuje da su pripadnici JVuO iz Crne Gore, kao i članovi njihovih porodica te brojni civili, na taj način vezali svoju sudbinu za vojsku Trećeg Reicha:

## Pokušaj proboja prema zapadu

U borbama sredinom septembra nemačko-četničke snage su potučene i proterane iz Nikšića, u zoni odgovornosti 21. korpusa. Početkom oktobra oslobođeno je Trebinje u zoni odgovornosti 5. SS korpusa, a zatim i Bileća i Grahovo na granici dvaju korpusa. Time su snage ove dve grupacije izolovane jedna od druge. 21. korpus vršio je bezuspešne lokalne protivnapade. 16. oktobra 1944. komanda Armijske gupe E naredila je 21. korpusu da vlastitim snagama otvori i drži otvorenim puteve prema Mostaru. Štabu korpusa skrenuta je pažnja da je taj put, koji je dobio kodni naziv"plavi put" od odlučujućeg značaja za 21. korpus, i od potencijalnog velikog značaja za druge delove Armijske grupe E.

Generalmajor Erih Šmit-Rihberg (), načelnik štaba Armijske grupe E, zabeležio je da je 181. divizija trebalo da bude nosilac napada prema zapadu, u cilju otvaranja "plavog puta" od Skadra preko Podgorice do Mostara. Sredinom novembra naređenje je ponovljeno:

### Borbe na nikšićkom pravcu

### Borbe na pravcu Kotor - Trebinje

## Proboj na sever

Nemački komandant Jugoistoka 12. decembra 1944. zapisuje da su partizani efikasno uspeli da spreče proboj nemačkih divizija ka severu, gde su bile hitno potrebne:

Nakon nedelju dana nemačke prethodnice sa četnicima su uspele da stignu u Sjerogošte kod Kolašina:

Četnici Pavla Đurišića odvojili su se od nemačke glavnine u oblasti Prijepolja, i nastavili preko Sandžaka za istočnu Bosnu, zapadno od nemačkih snaga.

Proboj Nemaca kroz jugoslovensku teritoriju je bio posebno otežan činjenicom da se partizani ponekad kamufliraju u njemačke uniforme i dozivaju straže na njemačkom jeziku.

U izvještaju obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa Wehrmachta data je ocjena držanja četnika:

## Savremena tumačenja

U delima nekih savremenih autora, povlačenje četnika sa Nemcima se prikazuje kao veliko stradanje naroda. Saradnja sa Nemcima se, po pravilu ne pominje, a navode se znatno veće cifre izbeglih nego u izvornim dokumentima. Miro Miketić piše o preko "preko 30.000 ljudi, uključujući žene, decu i starce, koji su se sa jedinica Jugoslovenske vojske u otadžbini, pod komandom vojvode Pavla Đurišića, šest meseci povlačili iz Crne Gore, preko Nezavisne države Hrvatske, do Slovenije." On navodi da je tokom Bosanske golgote, "stradala intelektualna, duhovna i svaka druga elita Crne Gore".

## Povezano
* Proboj Armijske grupe E iz Grčke
* Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)
* Drugi svjetski rat u Crnoj Gori

## Reference

## Literatura
* Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45, Musterschmidt-Verlag Göttingen (Gebundene Ausgabe - 1970). 
* Erich Schmidt-Richberg: DER ENDKAMPF AUF DEM BALKAN, Vowinckel (Gebundene Ausgabe - 1955). 
* Zbornik NOR-a, tom III (borbe u Crnoj Gori), knjige 8, 9 i 10, Vojnoistorijski institut, Beograd
* Zbornik NOR-a, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd
* Vojni istorijski institut: ZAVRŠNE OPERACIJE ZA OSLOBOĐENjE JUGOSLAVIJE 1944-45, Beograd 1957.
* OSLOBODILAČKI RAT NARODA JUGOSLAVIJE - knjiga 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, Vojnoistorijski institut, Beograd 1963.
* Radovan Vukanović: DRUGI UDARNI KORPUS, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1982.
* Mitar Đurišić: PRIMORSKA OPERATIVNA GRUPA, Vojnoistorijski institut, Beograd - Istorijski institut Crne Gore, 1997.
* Radovan Vukanović: RATNI PUT TREĆE DIVIZIJE, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1984.
* Čedo Drulović: 37. SANDŽAČKA DIVIZIJA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1983.
* Branko B. Obradović: DRUGA DALMATINSKA PROLETERSKA BRIGADA, Institut za historiju radničkog pokreta Dalmacije, Split / Vojnoizdavački zavod, Beograd 1982.
* Žarko Vidović: TREĆA PROLETERSKA BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1972.
* TREĆA PROLETERSKA SANDŽAČKA BRIGADA - SEĆANjA BORACA (knjiga 3), Vojnoizdavački zavod, Beograd 1972.
* PETA PROLETERSKA CRNOGORSKA BRIGADA, ZBORNIK SJEĆANjA (knjiga 3)], Vojnoizdavački zavod, Beograd 1972.
* Mitar Đurišić, Sedma crnogorska omladinska brigada Budo Tomović, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1970.
* ČETVRTA SANDŽAČKA NOU BRIGADA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1986.