Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije

**Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije** (NOVJ), punim nazivom **Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije** (NOV i POJ), kraće i popularnije **partizani**, je bila oružana sila antifašističkog pokreta otpora u okupiranoj Jugoslaviji, predvođena Komunističkom partijom Jugoslavije. Jugoslovenski partizani se smatraju najuspješnijim pokretom otpora u okupiranoj Evropi.

NOVJ je nastala juna 1941. godine formiranjem prvih partizanskih odreda, a 1. marta 1945. godine je prerasla u Jugoslovensku armiju, regularnu vojnu formaciju Demokratske federativne Jugoslavije. Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio Vrhovni štab, a njeni pripadnici nazivani su **partizani**. Partizanska strategija odbacivala je držanje krutih frontova, jer isprva nije bila dorasla da se nosi sa najjačom i najsurovijom armijom sveta, bez teškog naoružanja, mehanizovanih jedinica i vazduhoplovstva. Snage NOVJ borile su se u potpunom zaokruženju neprijatelja, bez pomoći sa strane, sve do jeseni 1943. godine.

Okupatori i njihovi suradnici su bili svjesni snage koju su predstavljali partizani i pokušali su da ih unište u nebrojenim antipartizanskim operacijama, od kojih su najpoznatije sedam velikih ofanziva. Najveće ofanzive su kombinovale snage Vermahta, SS-a, fašističke Italije, Bugarske, ustaša i četnika.

Iako je, prema nemačkom izveštaju, bila najača vojna formacija koja se borila protiv sila Osovine na Balkanu, od strane Saveznika je prihvaćena tek u drugoj polovini 1943. godine. Partizanima je jedini izvor snabdevanja bilo otimanje od neprijatelja, sve do 1944. kada je pomoć od Britanaca počela stizati u primetnim količinama.

Prema nemačkim procenama, snage jugoslovenskih partizana su oktobra 1943. brojale oko 100.000 ljudi. Oktobra 1944. godine NOVJ je imala 18 korpusa sa 50 divizija i oko 500.000 naoružanih boraca. Te snage vezivale su za sebe 6 njemačkih korpusa, 19 njemačkih divizija, 24 njemačka puka, ustaško-domobranske i četničke jedinice, ukupno oko 1,100.000 neprijateljskih boraca.

Od jeseni 1944. Jugoslovenska armija je držala svoj deo savezničkog fronta u Europi, između Crvene armije u Mađarskoj i zapadnih saveznika u Italiji.

## Naziv

Zbog čestih reorganizacija tokom rata, partizanska vojska je nekoliko puta menjala nazive:
* **Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije** (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942.
* **Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije** (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942.
* **Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije** (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945.
* **Jugoslavenska armija** (JA) - od marta 1945.

## Osnivanje

Partizanske odrede je formirala i predvodila Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) na čelu sa Josipom Brozom Titom. KPJ je počela da se priprema za borbu (i dolazak na vlast) odmah nakon invazije sila Osovine aprila 1941. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da formiraju partizanske odrede.

Kratkotrajni Aprilski rat, komadanje Jugoslavije, stvaranje NDH i ostalih kvinslinških tvorevina, teror okupatora i ostalih kolaboracionista stvorili su raspoloženje kod naroda (prevashodno srpskog) da se okupatoru treba suprotstaviti. Politbiro CK KPJ je 4. jula 1941. godine doneo odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirisana ulaskom SSSR-a u rat protiv Nemačke i angažovanjem glavnih Hitlerovih snaga na Istočnom frontu, kao i pozivom Kominterne svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv sila Osovine, kao najvećeg zla čovečanstva.

Prva partizanska jedinica je bio Sisački partizanski odred, osnovan blizu Siska 22. juna 1941. Ipak, razne vojne organizacije sa više ili manje veze sa KPJ su bile uključene u razna pružanja otpora silama osovine koji su izbili u područjima Jugoslavije naseljenim uglavnom Srbima nakon početka operacije Barbarosa. U Beogradu je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a KPJ je zvanično odlučila da pokrene oružani ustanak 4. jula 1941, danom koji se kasnije slavio kao Dan borca - državni praznik SFRJ. 7. jula 1941, Valjevski partizanski odred je izvršio akciju u selu Bela Crkva u Rađevini. Taj dan se nakon oslobođenja slavio kad Dan ustanka u Srbiji.

## Partizanska taktika

Neki od stranih očevidaca opisivali su partizansko ratovanje u okupiranoj Jugoslaviji. Ovako ga opisuje Fitzroy MacLean, šef britanske vojne misije:

Ovako partizansku taktiku sažima Basil Davidson, po zanimanju istoričar, iz britanske vojne misije:

Ovako italijanski guvernatorat Crne Gore sažima dvogodišnje iskustvo u borbi protiv partizana:

Vrhovni štab je od početka rata poklanjao pažnju vojnom obrazovanju starešina. Za teorijsku obuku starešina koristili su pravila kojima se raspolagalo, uglavnom pravila bivše jugoslovenske vojske. Doktrina bivše jugoslovenske vojske bila je izrazito ofanzivna i zasnovana na iskustvima srpske vojske iz Prvog svetskog rata. Ta taktičko-operativna pravila su korisno poslužila za sticanje osnovne teorijske podloge partizanskog rukovodećeg kadra. Mnoge odredbe tih pravila: o napadu kao rešavajućem vidu borbe, aktivnosti i privremenosti odbrane, iznenađenju, značaju i veštini manevra, ekonomiji snaga i sredstava, korišćenju zemljišta, a posebno odredbe o borbama u naročitim prilikama (noću, na planinskom zemljištu, u šumama i oko reka), mogle su se stvaralački prilagoditi partizanskim uslovima ratovanja.

Partizani su vodili gerilski rat koji je postepeno dobijao sve više podrške kod stanovništva. Oni su imali nekoliko bitnih prednosti u odnosu na ostale ratne aktere. Prva prednost je bio mali, ali pouzdan kadar veterana iz Španskog građanskog rata, koji su imali iskustva u modernom ratu sa okolnostima koje nisu bile mnogo drugačije od Drugog svetskog rata u Jugoslaviji. Druga prednost je bilo dvodecenijsko iskustvo ilegalnog rada, konspiracija, disciplina i povezanost partijske organizacije u svim krajevima Jugoslavije. Još jedna prednost, koja je postajala sve važnija u kasnijim etapa rata je bila činjenica da su partizani osnovani na ideološkoj, a ne na nacionalnoj bazi. Zato su mogli da očekuju barem nekakvu podršku u bilo kom kraju zemlje, za razliku od ostalih paravojnih formacija ograničenih na teritorije sa srpskom ili hrvatskom većinom. Ovo je omogućilo partizanima da budu pokretljiviji i da popunjavaju redove većim brojem potencijalnih regruta.

## Vojne operacije

### 1941: Dizanje ustanka i Užička republika

Ustanak protiv nemačkog i italijanskoga okupatora je izbio jula 1941. prvo na području centralne Srbije i Crne Gore. U njemu su učestvovali još nedovoljno razlučene pristalice komunističkih partizana i srpskih rojalističkih četnika pod vođstvom pukovnika Dragoljuba Mihailovića. U jesen 1941, partizani su osnovali Užičku republiku na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj Srbiji. Narodni komiteti su organizovani da deluju kao civilne vlade u oslobođenim teritorijama, a čak je i pokrenuta proizvodnja oružja i municije u oslobođenom Užicu.

Nakon četničko-partizanskog sukoba, ustanak je slomljen snažnom nemačko-italijanskom ofanzivom nakon koje su usledile teške represalije, kao i rat između partizana i četnika koji su imali nepomirljive političke ciljeve u budućnosti. Novembra 1941, nemački vojnici su slomili Užičku republiku, dok se glavnina partizanskih snaga povukla u Sandžak, a potom u Bosnu.

21. decembra 1941, partizani su u Rudu formirali Prvu proletersku brigadu, prvu vojnu jedinicu koja je mogla da dejstvuje izvan mesta gde je osnovana. Formirana je od partizanskih ustanika, nakon povlačenja iz Srbije i Crne Gore. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine 1.200 boraca. Prvi komandant brigade bio je Koča Popović, a politički komesar Filip Kljajić Fića. Prefiks *proleterska* je činio jasnu distancu od *[[buržoazija|buržoaskih]]* snaga.

### 1942: Prodor na zapad i Bihaćka republika

Početkom 1942. godine, težište borbe se prenelo na područje NDH, gdje su mnogi Srbi ustali na oružje kao odgovor na ustaške zločine. Tokom prvih nekoliko mjeseci 1942. godine, Prva proleterska brigada pod komandom Koče Popovića je vodila borbe u istočnoj Bosni. Dangićevi četnici, koji su držali ovo područje, nisu želeli borbu protiv Nemaca već samo protiv ustaša. Oni su se ponudili Nemcima kao saveznici protiv partizana. Za partizane je Istočna Bosna bila od presudne važnosti, zbog planiranog povratka u Srbiju i dizanja ustanka na proleće 1942. godine. Partizani su početkom marta poduzeli ofanzivu na području Istočne Bosne, tokom koje su zauzeli bitna četnička uporišta: Vlasenicu, Miliće, Srebrenicu, Bratunac, Fakoviće i Drinjaču.

U ovom periodu, Foča je postala centar slobodne teritorije poznate kao Fočanska republika. Neposredno po partizanskom zauzimanju istočne Bosne, aprila 1942. godine je usledila udružena osovinska operacija Trio, poznata kao treća neprijateljska ofanziva, koju je predvodio njemački general Paul Bader. Proleteri su tada izvršili iscrpljujući Igmanski marš preko zaleđene planine da bi izbegli uništenje.

U junu i julu 1942. okupatori su uz pomoć ustaša i četnika poveli veliku ofanzivu protiv partizanskog uporišta na Kozari, u zapadnoj Bosni. Nakog teške bitke na Kozari, koja je vođena preko mesec dana, osovinske snage su uspele da poraze partizane, čineći masovne zločine i deportujući 68.600 Kozarčana, uključujući 23.000 djece, u koncentracione logore.

Krajem jula i sredinom avgusta 1942. godine, partizanske brigade su izvršile prodor iz istočne u zapadnu Bosnu, oslobađajući niz gradova od ustaša, Nemaca i Talijana. Partizanski prodor u Zapadnu Bosnu komandant italijanske 2. armije general Mario Roata s gorčinom je prokomentarisao: "*Evo ih ovdje, kompaktni i obnovljeni [[feniks]]*". Neke od većih borbi iz ovog perioda su borbe za Livno, bitka za Kupres, borbe za Jajce i konačno Bihaćka operacija, kojom je zaokružena velika slobodna teritorija u Bosni i Hrvatskoj nazvana Bihaćka republika.

Bitka za Bihać od 2. do 4. novembra je jedna od najvećih pobeda Narodnooslobodilačke vojske u 1942. godini. U njoj je osam brigada NOVJ uništilo ustaško-domobranske garnizone u Bihaću i okolnim mestima. Ovo je veoma uzdrmalo autoritet NDH i ograničilo domen važenja njenih ustanova. Oslobađanjem Bihaća povezana je slobodna teritorija u Bosanskoj Krajini i centralnoj Bosni sa slobodnom teritorijom u Dalmaciji, Lici, Kordunu i na Baniji. Tako je formirana neprekidna slobodna teritorija od Karlovca do Livna na kojoj su obrazovane mnoge vojne i civilne institucije, poznata kao Bihaćka republika. Oslobođeni Bihać postao je vojno, političko i kulturno središte Narodnooslobodilačkog pokreta.

### 1943: Neretva, Sutjeska i kapitulacija Italije

Tokom 1943. na području NDH vođene su presudne borbe koje su odredile budućnost Jugoslavije u sledećim decenijama. Krajem januara 1943. godine udružene snage Osovine u prvoj fazi ambiciozne operacije Weiss su zauzele prostranu slobodnu teritoriju, poznatu kao Bihaćka republika, a glavnina partizanskih snaga je iz zapadne Bosne započela proboj ka istočnoj Hercegovini i Crnoj Gori. Četnički vođa Mihailović je, uz pomoć Italijana, postavio "mišolovku" u kanjonu Neretve da ih dokrajči. Četničke snage su brojale oko 12.000 i zaposjele sve visove sa lijeve strane Neretve, tako da su partizani bili sa sviju strana opkoljeni u dolini rijeke. U gotovo beznadežnom položaju, oni napadaju Nijemce kod Vakufa, Italijane kod Prozora, te Talijane, Nijemce, ustaše i četnike u kod Konjica, nakon čega početkom marta prelaze reku. Unatoč teškim gubicima, partizani su sačuvali znatne snage, osigurali sigurnost Vrhovnom štabu, spasili svoje ranjenike, te nastavili sa borbama. I pored zamašne podrške fašističke Italije, četničke snage su na Neretvi potpuno razbijene. Nakon ovoga počinje opadanje Mihailovićevog četničkog pokreta i gubitak savezničke podrške.

Tokom marta, aprila i maja 1943. Šesta lička i Osma kordunaška divizija NOVJ, uz sadejstvo Šeste i 14. primorsko-goranske brigade, povele su ofanzivu u Lici protiv garnizona NDH, italijanskih i četničkih snaga. Tokom ove operacije oslobođena je cela Lika izuzev Gospića. Napad na Gospić izveden je od 30. aprila do 3. maja 1943, međutim, ustaško-domobranska posada uspela je da odbije napade. Nakon toga Gospić je držan u blokadi do kraja maja. U borbama su na strani snaga NDH učestvovali i medački četnici, koji su imali ugovor o saradnji sa NDH.

Maja 1942, piloti dva aviona koji su pripadali ratnom vazduhoplovstvu NDH, Rudi Čajavec i Franjo Kluz, su prešli na stranu partizana u Bosni i kasnije se koristili svoje avione protiv snaga Osovine, što je prvi primer pokreta otpora koji je imao svoje vazduhopovstvo.

Maja 1943. godine udružene snage četiri osovinske države (nacističke Nemačke, fašističke Italije, Bugarske i NDH) započinju operaciju Švarc protiv jugoslovenskih partizana. Juna 1943. došlo je do odlučujuće bitke na Sutjesci, kojom su partizani izvršili proboj iz osovinskog obruča, rasturivši njemačke snage u blizini rijeke Sutjeske u jugoistočnoj Bosni. Delovi bolnice su ostali okruženi - poubijani su bez milosti, ranjenici i liječničko osoblje. Ukupno je stradalo oko 7,500 partizana, više od trećine koji su ušli u borbe. Među poginulima je bilo 597 partizanki, što je "nezabilježeni primjer gubitaka žena-boraca u istoriji ratovanja". I pored gladi, teških gubitaka, ekstremnih fizičkih napora i neprekidnih borbi, partizani su zadržali visok moral i borbenost, što im je priznao i neprijatelj. Njemački glavnokomandujući general Rudolf Lüters je u svom izvješću opisao "komunističke pobunjenike" kao "dobro organizirane, vješto vođene i s borbenim moralom koji izaziva čuđenje".

Kapitulacija Italije rujna 1943. godine je predstavljala izuzetno važan događaj u svetskim razmerama, obzirom da su sile Osovine ostale bez ključnog člana, a zapadni saveznici stekli uporište u kontinentalnoj Evropi. Partizani su od talijanskog sloma imali velike koristi: stekli su kontrolu nad prostranim teritorijem, zaplijenili velike količine oružja i municije, prišlo im je na tisuće dobrovoljaca (uključujući i neke Talijane), uspostavili su veze sa savezničkim snagama u Italiji i osjetili su silan moralni polet, jer je slom Italije predskazivao i njemački slom. Odlazak Italijana za četnike je značio gubitak izvora snabdijevanja i vlasti nad velikim dijelom seoskih područja u Crnoj Gori, Hercegovini, sjevernoj Dalmaciji, zapadnoj Bosni i Lici, koje su držali uz talijanski pristanak. Očekujući skoro iskrcavanje Saveznika, četnički vođa Mihailović je naredio antiosovinsku ofanzivu u bivšoj italijanskoj zoni. No, dolazak Saveznika je izostao, a četnici su nakon šest nedelja borbe potpisali "ugovore o primirju" sa Vermahtom.

Tokom septembra i oktobra 1943. godine, partizani su držali veći deo primorja, a između 11. septembra i 2. oktobra vođena je bitka za Split sa nemačkim snagama koje su pokušavale da prodru u grad.

Istovremeno, borbe su vođene diljem okupirane Jugoslavije. Snage Trećeg udarnog korpusa NOVJ napale su 29. septembra 1943. nemačko-ustaško-domobranski garnizon Tuzla, i zauzele ga nakon četvorodnevnih borbi. Još pet dana je trajalo odbijanje nemačkih pokušaja ponovnog prodora u grad. Snage Trećeg korpusa pretrpele su znatne gubitke (preko 550 izbačenih iz stroja), ali su gubici osovinskih snaga bili znatno veći (oko 3.000 ljudi - uglavnom zarobljenih, među kojima 130 oficira i jedan general). Ratni plen uključivao je 25 topova, 140 mitraljeza i puškomitraljeza, 2.200 pušaka i oko 20 vagona municije. Sledećih 40 dana, Tuzla je bila najveći slobodni grad i središte prostrane slobodne teritorije.

Nemci su sa svih strana pokušavali da prodru na teritoriju koju su partizani držali nakon kapitulacije Italije. Od 25. septembra do 12. novembra 1943. godine vođena je Romelova ofanziva (Operacija Istra i Operacija Wolkenbruch) sa ciljem likvidacije partizanskih snaga u Slovenačkom primorju, Istri, Gorskom kotaru i Žumberku.

Tokom 1943. godine partizani su uspeli da steknu moralnu, kao i ograničenu podršku Saveznika, koji su do tada podržavali generala Mihailovića. Nakon Teheranske konferencije partizani su zvanično priznati za legitimnu silu od strane Saveznika.

Politički, najvažnije odluke su donete 29. novembra 1943. na zasedanju AVNOJ-a u bosanskom gradiću Jajcu, kada je osnovana privremena vlada, zabranjen povratak kralja Petra II Karađorđevića u Jugoslaviju, Tito proglašen za maršala i predsednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, te zacrtana budućnost Jugoslavije kao države sastavljene od federalnih republika.

### 1944: Drvarska republika i proboj u Srbiju

Od 22-24. aprila 1944. godine izveden je uspešan desant 26. dalmatinske divizije NOVJ na Korčulu, što je predstavljalo primenu partizanskog načina ratovanja na moru. Nemačka 2. oklopna armija bila je prinuđena da drži brojne međusobno izolovane posade na jadranskim ostrvima radi zaštite plovnih puteva i sprečavanja operacija NOVJ i saveznika. Te nemačke posade predstavljale su privlačne mete za iznenadne prepade. U desantu na Korčulu jedinice NOVJ su uspele da zavaraju i iznenade neprijatelja, nanesu mu znatne gubitke, zaplene značajnu količinu ratnog materijala i po okončanju akcije bezbedno se vrate u baze.

Krajem maja 1944. godine, Nemci su preduzeli jednu od taktički najspektakularnijih operacija u Drugom svetskom ratu, vazdušni desant na Drvar (operacija *Rösselsprung*), čiji je cilj bio da se zarobi Tito i ukloni vođstvo partizanskog pokreta. Za napad na Titov štab komanda Druge oklopne armije pripremila je u strogoj tajnosti padobransko-jedriličarsku desantnu grupu, i sedam oklopno-motorizovanih borbenih grupa u garnizonima koji su okruživali Drvar. U operaciji »Rösselsprung«, komanda 2. oklopne armije je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade četnika. Napad je počeo u zoru 25. maja teškim bombardovanjem Drvara i padobransko-jedriličarskim desantom na grad. Istovremeno su oklopne borbene grupe krenule u proboj prema Drvaru radi spajanja sa padobrancima. Vrhovni štab NOV i POJ je u to vreme bio sakriven u pećini iznad Drvara. Nemački SS padobranci su naišli na nepopustljivu odbranu zatečenih partizana, polaznika Oficirske škole i Pratećeg bataljona Vrhovnog štaba, što je rezultovao velikim žrtvama sa obe strane. Protivnapad Treće ličke brigade, koja je oko 11 sati pre podne stigla iz Trubara, prisilio je Nemce na defanzivu i omogućio izvlačenje članova Vrhovnog štaba i raznih ustanova. Naredni dani protekli su u neizvesnim i iznenadnim susretnim borbama nemačkih napadnih grupa sa brigadama u pratnji Vrhovnog štaba. Tito sa članovima štaba evakuisan je avionom 3. juna sa Glamočkog polja, a nemačka operacija okončana je neuspehom 6. juna. Nemački gubici su bili 789 ubijenih, 929 ranjenih i 57 nestalih. Nemci su gubitke partizana procenili na 6.240 mrtvih zajedno sa zarobljenima, uključujući i mnogo civilnih žrtava.

U junu 1944. godine partizani su stekli stalno vazduhoplovstvo dobivši avione, opremu i vežbu od Britanaca. Na predlog brigadnog generala Ficroja Maklina, osnovan je balkanski odsek RAF-a (Balkan Air Force, skraćeno BAF), sa ciljem da prenosi pošiljke i obezbeđuje vazdušnu podršku partizanima.

Sa savezničkom vazdušnom podrškom i uz pomoć Crvene armije, u drugoj polovini 1944. partizani su preusmerili pažnju na Srbiju, u kojoj je bilo relativno malo borbi od pada Užičke republike. Tokom bitke za Srbiju partizani su vodili borbu za oslobođenje od okupatora i dolazak na vlast, dok su četničke jedinice, ostavši bez savezničke podrške, ušle u potpunu kolaboraciju sa Nemcima u pokušaju da sačuvaju pozicije i spreče dolazak na vlast komunističkih konkurenata. Zbog toga, kralj i emigrantska vlada su se odrekli četnika i priznali NOVJ kao regularnu vojsku. Tokom prvih dana avgusta grupa divizija NOVJ (2, 5. i 17) uspela je da se probije iz Crne Gore i forsira Ibar. 21. avgusta u zapadnu Srbiju prodrla je Prva proleterska divizija, uskoro za njom Šesta lička, a početkom septembra i Dvanaesti korpus. Ove snage oslobodile su mnoge gradove (Gornji Milanovac 12. septembra, Valjevo 18. septembra, Aranđelovac 20. septembra) i uspostavile bazu za predstojeći napad na Beograd.

12. septembra 1944. jugoslovenski kralj Petar II Karađorđević je javno pozvao sve vojno sposobne da pristupe Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije, a one koji to odbiju osudio kao izdajnike koji "zloupotrebljavaju ime kralja i autoritet krune" radi pravdanja saradnje sa neprijateljem:

12. oktobra započela je Beogradska operacija, jedna od najvećih i najznačajnijih bitaka na Balkanu u Drugom svetskom ratu, u kojoj su združene jedinice NOVJ i Crvene armije nanele nemačkoj Armijskoj grupi "Srbija" težak poraz. Oslobođenjem Beograda 20. oktobra 1944. godine okončana je 1287 dana duga nemačka okupacija glavnog grada Jugoslavije. Beograd je (uz djelomično Pariz) bio jedini glavni grad u Evropi u čijem je oslobađanju sa armijama velikih antifašističkih sila ravnopravno učestvovala regularna vojska, Narodno oslobodilačka vojska Jugoslavije. Beograd je po oslobođenju postao vojni, politički i administrativni centar i sedište vlade nove, druge Jugoslavije.

Istovremeno u Dalmaciji, partizani su krajem novembra 1944. godine započeli bitku za Knin, protiv udruženih Nemaca, ustaša i Đujićevih četnika. Bitka za Knin predstavlja završnu i najuspešniju fazu ofanzive Osmog dalmatinskog korpusa za oslobođenje Dalmacije od Nemačke okupacije. Ofanziva NOVJ u Dalmaciji je trajala od 13. septembra 1944. godine, a završni napad usmeren na opkoljavanje i uništenje nemačkih utvrđenih položaja u oblasti Knina trajao je od 25. novembra do 5. decembra. U ovim borbama Osmi korpus je teško porazio i gotovo prepolovio snage nemačkog 15. brdskog armijskog korpusa i dovršio oslobođenje Dalmacije.

Krajem 1944. godine Narodnooslobodilačka vojska je kontrolisala celu istočnu polovinu Jugoslavije - Srbiju, Makedoniju i Crnu Goru, kao i dalmatinsku obalu. Istovremeno, nemačka komanda Jugoistoka je formirala Sremski front, kako bi zaustavila prodor NOVJ i Crvene Armije ka zapadnim oblastima zemlje. Sremski front je bio deo šireg Istočnog fronta Trećeg Rajha u Europi. Gornjim krakom se nadovezivao na dravski front od Virovitice do ušća u Dunav, a donjim na drinski front od Zvornika do ušća u Savu.

### 1945: Sremski front i oslobođenje Jugoslavije

Godine 1945, partizani, koji su sada prerasli u regularnu Jugoslovensku armiju i brojali 800.000 ljudi , su porazili Vermaht, ustaše i četnike, probivši Sremski front početkom proljeća, zauzevši Sarajevo početkom aprila i ostatak Hrvatske i Slovenije do polovine maja. Nakon zauzimanja Rijeke i Istre, koje su pre rata pripadale Italiji, partizani su ušli u Trst dan pre Saveznika.

## Poznati partizani i partizanke

* Stjepan Filipović
* Peko Dapčević
* Koča Popović
* Sava Kovačević
* Rade Končar
* Svetozar Vukmanović Tempo
* Rifat Burdžović
* Nikola Demonja
* Petar Drapšin
* Milovan Đilas
* Vlada Zečević
* Ivan Gošnjak
* Vlado Šegrt 
* Aleksandar Ranković
* Danilo Lekić Španac
* Vicko Krstulović
* Mitar Bakić
* Sreten Žujović Crni
* Arso Jovanović
* Josip Broz Tito

* Ivo Lola Ribar
* Veselin Masleša
* Edvard Kardelj
* Franc Leskošek
* Franc Rozman Stane
* Ivan Milutinović
* Gojko Nikoliš
* Milan Blagojević Španac
* Žikica Jovanović Španac
* Filip Kljajić Fića
* Dragojlo Dudić
* Slobodan Princip Seljo
* Vasilj Gaćeša
* Moša Albahari
* Moša Pijade
* Robert Domany
* Fadil Jahić Španac
* Mahmut Ibrahimpašić
* Sulejman Omerović Car

* Mitra Mitrović
* Božidarka Damnjanović Kika
* Milutin Morača
* Slaviša Vajner Čiča
* Velimir Terzić
* Ramiz Sadiku
* Boro Vukmirović Crni
* Kosta Nađ
* Katarina Patrnogić Cica
* Olga Alkalaj
* Spasenija Cana Babović
* Lepa Radić
* Fana Kočovska
* Marija Bursać
* Rada Vranješević
* Vida Tomšič
* Vukica Mitrović Šunja
* Jelena Ćetković
* Ibe Palikuća

## Nasleđe

Uspešna borba jugoslovenskih partizana je postala inspiracija mnogim oslobodilačkim i antikolonijalnim pokretima širom sveta. Santiago Carrillo, vođa španskih komunista, seća se kako su Španci tokom drugog svetskog rata slušali vesti o borbama jugoslovenskih partizana:

Jugoslovenski partizani su bili inspiracija i za antikolonijalnu borbu Vijetnama. 1950-ih godina, kada su predstavnici francuske kolonijalne vlasti ponudili Ho Ši Minu da prihvati autonomiju koju mu nude, i obustavi besmislenu borbu golorukih bandi protiv nesrazmerno nadmoćnije sile, vođa vijetnamskih partizana je odgovorio:

Američka administracija je koristila argument da Ho Ši Min može postati "Azijski Tito". Jugoslovenska narodnooslobodilačka borba takođe je bila velika inspiracija antikolonijalnoj borbi Alžira protiv Francuske. Pored toga, socijalistička Jugoslavija je vojno i tehnički pomagala alžirski rat za nezavisnost, zbog čega je imala zategnute diplomatske odnose sa Francuskom.

## Izvori

## Povezano
* Brigade NOVJ
* Narodnooslobodilačka borba
* Spisak antipartizanskih operacija u NDH
* Spisak osovinskih operacija u Jugoslaviji

## Vanjske veze

* Savez antifašističkih boraca Hrvatske
* Office of Strategic Services - Balkan Operational Group 
* THE GERMAN CAMPAIGNS IN THE BALKANS (SPRING 1941)
* The German Campaigns in The Balkans Spring 1941
* Web site for the movie 'Partizanska Eskadrila'
* Wehrmacht Anti-Partisan Operations Badge