Toledo

**Toledo** je grad u Španjolskoj. Upravno je sjedište autonomne zajednice Kastilja-La Mancha (špa. *Castilla-La Mancha*) te sjedište nadbiskupije. Godine 2008. brojao je 80.810 stanovnika.

Grad leži na granitnoj uzvisini (529 m) iznad rijeke Tajo, oko 70&nbsp;km jugozapadno od Madrida. Stari dio grada nalazi se na popisu UNESCO-ve Svjetske baštine.

## Historija
### Osnivanje

Iako legenda govori da je Herkul osnivač grada Toleda, arheološka iskapanja pokazuju da su grad osnovali Kelto-Iberi u brončanom dobu. Ubrzo je poprimio velik značaj u kartaškoj regiji.

### Rimsko doba

Rimljani ga osvajaju 192. pne. pod vodstvom Marka Fluvia Nuvilora. Pod imenom *Toletum* postaje prijestolnica pokrajine *Karpetanije*. Već u ono doba bio je raskršće puteva cijelog Pirinejskog poluotoka i strateška točka, priželjkivana od mnogih, s koje se kontrolirao centar teritorija. U doba Rimske Republike *Toletum* je zadobio pravo na kovanje novca, a ostao je poznat i do današnjih dana po svojim prepoznatljivim mačevima i noževima.

### Prijestolnica Vizigota

Od 5. vijeka barbarski narodi prelaze granice Rimskog Carstva tako da Alani, pleme koje među prvima dolazi do *Karpetanije*, prvi preuzimaju grad od Rimljana 411. g., ali ga gube sedam godina kasnije kada prelazi u ruke Vizigota.

Kralj Atanagild smješta svoj dvor u Toledo, dok ga kralj Leovigild [8. maja [589. g., za vrijeme III. crkvenog koncila u Toledu, proglašava prijestolnicom kraljevine Vizigota, koja tim činom postaje prva nezavisna država na području Pirinejskog poluotoka. Zbog prisutnosti kralja i crkvene hijerarhije grad je morao pretrpjeti značajne promjene u izgradnji urbanog tkiva.

Posljednji kralj Vizigota Rodrigo suprostavio se na čelu svoje vojske muslimanskim trupama u bitci kod Guadalete godine 711., gdje je bio poražen i ubijen te grad pada u ruke Arapa.

### Crkveni koncili u Toledu

U Toledu su održana tri crkvena koncila Zapada (latinskog kršćanstva): 396., 400. i 589. godine. Osobito je značajan posljednji na kojem je donešena odluka da se Nicejsko-carigradskom vjerovanju (*Credo*) doda riječ Filioque, označujući da Duh Sveti ne proizlazi samo od Oca, nego i od Sina (*ex Patre Filioque procedit*). Teološki spor oko te formule konačno je doveo do raskida istočnog i zapadnog kršćanstva 1054. g.

### Pod vlašću Arapa (711.-1085.)

Arapi (Mauri) osvojili su Toledo 711. godine i nadjenuli mu ime *Tulaitula*. Grad je imao tu sreću da, nakon odlaska Vizigota kojima je bio prijestolnica, dobije još veći zamah i značaj u svakome pogledu, ponajprije zahvaljujući arapskoj toleranciji. Toledo je do 1035. bio u sastavu Córdobskog kalifata. Ekonomski i kulturni procvat doživljava 1035.-1085. kao prijestolnica nezavisne taife.

### Centar znalaca magije

U srednjem vijeku Toledo je bio na glasu i kao centar proučavanja magije. Tu se nalazio nešto poput fakulteta u kom su se proučavale arapske, židovske i druge tradicije. Navodi se da su studenti iz Bavarske i Švapske dolazili u Toledo proučavati nekromanciju i druge magijske vještine. Gerbert od Aurillaca, kasnije papa Silvestar II., posjetio je Toledo krajem 10. vijeka te je tamo navodno proučavao magiju.
 
U srednjem vijeku mnogi su se svećenici ponosili poznavanjem magije. Pod to su se ime svrstavala i jednostavna znanja prirodoslovlja, medicine, matematike i astronomije, koja su na zapadu bila zaboravljena. Gerbertovo veliko znanje izazivalo je čuđenje i sumnju i nakon što je postao papa.

### Glavni grad Kastilje i Španjolske (do 1565.)

Godine 1085. Toledo je zauzeo Alfons VI. Hrabri, kralj Leóna i Kastilje te ga je učinio svojom prijestolnicom. Nakon ujedinjenja Kastilje i Aragona 1516. godine, Toledo postaje prijestolnicom cijele Španjolske, do 1565. kada tu funkciju preuzima Madrid.

Od 1520. do 1522. Toledo je jedno od sjedišta otpora gradskih komuna (*comunidades*) kraljevskom apsolutizmu kog provodi Karlo V.

### Utjecaj arapske učenosti na zapad

Vekiki se značaj pripisuje osvajanju toledske biblioteke, s brojnim dragocjenim manuskriptima. Protivno ranijim običajima, kršćani su ih sačuvali, proučavali i prevodili na latinski. Veliki značaj imali su židovski učenjaci, koji su dobro vladali hebrejskim, latinskim i arapskim jezikom.

Naročito značajno bilo je prevođenje s arapskog na latinski spisa Aristotela i drugih grčkih autora, koji su na zapadu bili izgubljeni; mnogi od njih pronađeni su u osvojenoj biblioteci u Toledu. Toma Akvinski i drugi skolastičari 13. - 14. vijeka poznavali su Aristotela jedino u prijevodu na latinski, pa su tek kasnije su postali poznati i na starogrčkom.

### Kasnija historija

Nakon što se glavni grad preselio u Madrid, Toledo je počeo stagnirati. U 19. i 20. vijeku utvrda Alcázar postala je poznata kao vojna akademija. Na početku Španjolskog građanskog rata osvojile su je republikanske snage.

Danas je Toledo grad kojeg, zbog netipično velikog broja kulturno-historijskih spomenika, godišnje posjete hiljade turista.

## Znamenitosti

Historijski centar grada je već 1940. proglašen spomenikom španjolske kulture i umjetnosti, nakon tog je 1987. je uvršten na UNESCO-v popis mjesta svjetske baštine u Europi. Zaštićeni lokalitet uključuje:
* Most *Puente de Alcántara* datira još iz rimskih vremena, a jedno vrijeme bio je jedini ulaz hodočasnicima u grad.
* Malena crkva *El Cristo de la Luz* orginalno bila je bila džamija iz 999. kojoj je dodana mudejarska apsida čime je pretvorena u crkvu.
* Džamija Tornerias (*Mezquita de las Tornerías*) iz 11. vijeka.
* *Castillo de San Servando*, srednjovjekovni dvorac na obali Targusa u kom je smještena Vojna pješdijska akademija.
* Gotička katedrala u Toledu iz 13. vijeka, u kojoj se nalazi barokni *Transparente* koji je projektirao Narcisso Tome (1721.). On ispunjava gotičku Gospinu kapelu iza glavnog oltara. Sastavljen je od skulptura od štuka (*[[Posljednja večera]]*) i svjetla koje domišljato pada iz otvora umetnutog u gotički svod kapele.
* Palača Galiana iz 13. vijeka., mudejar stil 
* Gradska vrata *Puerta del Sol* su djelo vitezova Hospitalaca iz 14. vijeka.
* U Crkvi sv. Tome (*Iglesia de Santo Tome*), u mudejar stilu iz 14. vijeka, nalazi se slavna slika *[[Pogreb grofa Orgaze]]* (El Greco)
* Samostan sv. Ivana iz Reyesa (*Monasterio de San Juan de los Reyes*) u elizabetskoj gotici iz 15. vijeka
* Dvorac Alcazar u Toledu iz 16. vijeka nalazi se na najvišem mjestu u gradu, a od 2009. god. u njemu se nalazi Vojni muzej.
* Renesansna Bolnica sv. Križa (*Museo-Hospital de Santa Cruz*) iz 16. vijeka
* Renesansna *Hospital de Tavera Museum Duque de Lerma* iz 16. vijeka je utjecala na plan El Escoriala.
* Muzej El Greca je obnovljena kuća slavnog slikara u kojoj se nalaze neke njegove važne slike.
* *Santa Maria la Blanca* je najstarija europska sinagoga koja još uvijek stoji, danas u vlasništvu katoličke Crkve.
* *Synagogue de el Transito* u židovskom kvartu je dom sefardsog muzeja.
* Crkva sv. Jakova iz Arrabala (*Santiago del Arrabal*) u Mudejar stilu.

Kako bi obilježili 400 godina izdavanja Don Kihota, vlasti Kastilje-La Manche su po cijelom gradu organizirali rute koje se spominju u slavnom romanu.


Datoteka:Toledo, La mezquita de Bab al-Mardum-PM 65617.jpg|Džamija *Cristo de la Luz*
Datoteka:Castillo de san Servando - 01.jpg|Dvorac San Servando
Datoteka:Toledo alcazar bridge flickr.jpg|Pogled na Alcazar preko mosta Alcantara
Datoteka:Toledo Puerta Bisagra 1.jpg|*Puerta de Bisagra*
Datoteka:Puertadelsol toledo.jpg|*Puerta del Sol*
Datoteka:San Juan de los Reyes - Toledo, Spain - 03.JPG|Unutrašnjost samostana sv. Ivana
Datoteka:Sinagoga Santa María la Blanca.jpg|Unutrašnjost crkve sv. Marije Sniježne (bivša sinagoga)
Datoteka:Sinagoga del Tránsito interior3.jpg|Mudejar zid sinagoge del Tránsito 


## Reference

## Stanovništvo

Utjecaji, poput porasta cijene stanova u Madridu i poboljšanje prometne povezanosti, primjerice brzom željeznicom (AVE) koja dostiže brzinu do 330&nbsp;km/h i koja je smanjila vrijeme prevaljenog puta između željezničkog kolodvora u Toledu i madridske Atoche na samo 20 minuta, potaknuli su snažan porast stanovništva posljednjih godina.

## Ugovori o pobratimstvu

*  Agen, Francuska (od 1973.)
*  Aachen, Njemačka (od 1984.)
*  Corpus Christi, SAD (od 1989.) 
*  Damask, Sirija (od 1994.)
*  Guanajuato, Meksiko (od 1978.)
*  Havana, Kuba (od 2006.)
*  Nara, Japan (od 1972.)
*  Safed, Izrael (od 1981.)
*  Toledo, SAD (od 1931.)
*  Veliko Tarnovo, Bugarska (od 1983.)

## Reference

## Literatura
* Jules Michelet: *Vještica*, Zagreb: Slovo, 2003, str. 70 i 293.-294.

## Vanjske veze

* Službena stranica  
* Legende Toleda