Četnički pučevi u Bosni

**Četnički pučevi u Bosni**, poznati i kao **četnička izdaja**, predstavljaju seriju organizovanih noćnih prepada četnika na njihove dotadašnje saborce partizane, tokom kojih su ubijali vođe ustanka i preuzimali vođstvo nad njihovim odredima.

Nakon opsežnih priprema uz podršku okupatora, četnici su tokom prve polovine 1942. godine izveli niz pučeva u ustaničkim odredima širom Bosne, kako bi ugušili ustanak i preuzeli vođstvo od komunista. U noćnim prepadima četnički zaverenici bi obično likvidirali štab odreda, komuniste i ne-Srbe, te proglasili odred četničkim. Od februara do juna 1942. četnici su uspješno izveli puč u pet od šest partizanskih odreda u istočnoj Bosni, praktično u svim odredima »dobrovoljačke vojske«, i ubili velik broj partizanskih komandanata i političkih komesara. Nakon toga, partizanske snage u istočnoj Bosni spale su na oko 600 boraca, potpuno izoliranih od ostalih partizanskih jedinica što je izazvalo veliku krizu ustanka. U zapadnoj Bosni je opstalo nekoliko krajiških partizanskih jedinica i veliko ustaničko uporište na Kozari.

Nakon četničkog preotimanja ustaničkih odreda i potpisivanja sporazuma sa NDH, usledila je združena osovinska ofanziva na Kozaru juna 1942. godine, u kojoj su uz trupe Vermahta i NDH učestvovali i novi saveznici četnici. Tokom operacije na desetine hiljada srpskih civila je deportovano u ustaške logore, od čega bar trećina djece. I pored terora, Kozara u narodnooslobodilačkoj borbi je opstala kao jedno od najjačih partizanskih uporišta.

Period četničkih pučeva naziva se i **kriza ustanka**, jer je nakon gušenja ustanka u Srbiji i Crnoj Gori umalo ugušen i ustanak u Bosni, poslednjem ustaničkom uporištu u središnjem delu Jugoslavije. Četnička izdaja u Bosni je opevana u narodnim pesmama iz tog vremena.

## Pozadina

Na početku ustanka u NDH, kao i drugde u Jugoslaviji, četnici su se borili zajedno sa partizanima protiv okupatora. Već u jesen 1941. godine ispoljile su se ideološke razlike između partizana i četnika, ali su i dalje bili na istoj strani. Do četničkog napuštanja ustanka dolazi u Srbiji novembra 1941. godine, kada Draža Mihailović naređuje napad četnika na Užičku republiku u sred zajedničke borbe protiv Nemaca.

### Slanje četničkih delegata u istočnu Bosnu

Nakon gušenja ustanka u Srbiji, pukovnik Mihailović šalje brojne izaslanike u istočnu Bosnu kako bi okrenuo narod protiv komunista i zaustavio borbu protiv Nemaca. Radi preuzimanja ustanka poslati su major Jezdimir Dangić, Dragoslav Račić, Boško Todorović, Sergije Mihailović, Manojlo Pejić i više desetina drugih oficira s Ravne gore. Tokom osovinske operacije gušenja ustanka u istočnoj Bosni januara 1942. godine, Dangić naređuje četnicima da se ne bore protiv Nemaca, već da nalaze komuniste, progone ih i pokazuju Nijemcima.

Nemci su ubrzo počeli da prave razliku između ustanika, koje su odmah streljali, i četnika koje su prestali tretirati kao ustanike. Ovakva nemačka politika imala je znatnog uticaja na kolebljivce u redovima ustanika, kojima je pružena mogućnost da i dalje nose oružje i sačuvaju život. Umesto borbe protiv okupatora, četnici su proglasili borbu za »srpstvo« protiv »Turaka« (tj. bosanskih muslimana). Pored toga, četnička komanda dozvoljavala je pljačku i samovolju, što je privlačilo nesavjesne ljude na njihovu stranu.

### Slanje četničkih delegata u zapadnu Bosnu

Pored istočne Bosne, kojoj je posvećena glavna pažnja, pukovnik Mihailović je slao svoje emisare u srednju i zapadnu Bosnu, gde četnici još uvek nisu imali svoju organizaciju. U novembru 1941. u Banju Luku stiže i jedan od prvih Dražinih emisara kapetan Vojislav Lukačević, koji uspostavlja kontakte u Bosanskoj Krajini, a nakon njega i ostali. Oni pronalaze istomišljenike u redovima NOP odreda, kao što su trgovac Rade Radić, ili učitelji Lazar Tešanović i Uroš Drenović.

U organizovanju četničke kolaboracije u zapadnoj Bosni, bitnu ulogu je imao i dr Stevan Moljević iz Banje Luke, za koga se govorilo da je „najumnija glava četničkog pokreta“, preko svog đaka i izaslanika Brane Lazičića, popa Kostraševića, Maksima Tešića, Milana Mirkovića, Uroša Drenovića, Rade Radića, Laze Tešanovića, Boška Vukovića, Vukašina Marčetića i drugih četničkih komandanata. On je, delujući po uputama Draže Mihailovića i izbjegličke vlade iz Londona, uspostavljao veze s okupatorom za slamanje narodnooslobodilačkog pokreta.

Ubrzo, nakon povezivanja sa srpskim nacionalistima i ubacivanja agenata u partizanske redove, od proleće 1942. godine i u zapadnoj Bosni kreću brojni četnički pučevi.

### Povezivanje četnika sa okupatorom

Prema izvještaju beogradske jedinice Abwehra (obavještajne službe njemačkog Wehrmachta) od 29. septembra 1941, Jezdimir Dangić je od početka ustanka u NDH imao »dobre odnose s Nijemcima i da je činio sve kako bi izbjegao sukob između svojih trupa i Nijemaca.« Početkom decembra 1941. u višegradskom srezu su Dangićevi četnici razoružali jednu grupu partizana i predali je Nemcima. Početkom 1942. godine Dangić započinje pregovore sa generalom Paulom Baderom. Dangić je bio spreman služiti njemačku vojnu upravu u istočnoj Bosni i boriti se protiv partizana, a za uzvrat je tražio učešće Srba u lokalnoj vlasti. Dangić je izražavao uverenje da bi samo nemačka pobeda mogla Srbiji da obezbedi pripadajući položaj na Balkanu, dok bi pobeda boljševizma značila uništenje srpskog naroda.

I mnogi drugi četnici u Bosni su uspostavili tajne veze sa okupatorom, sledeći upute Draže Mihailovića. Uroš Drenović decembra 1941. godine uspostavlja vezu sa četničkim vođom Mihailovićem, koji mu nalaže "da radi sporazumno sa fašistima", nakon čega on uspostavlja kontakt sa Italijanima. Početkom 1942. godine Drenovićevi kuriri su uspostavili vezu sa Jezdimirom Dangićem, koji im ponavlja da se treba boriti protiv partizana, a ne okupatora. Prema partizanskim izvorima, tajne veze sa Nemcima uspostavili su i Stevan Moljević u Banja Luci, Rade Radić i drugi zaverenici.

Mnogi partizanski komandanti, poput Mladen Stojanovića, bili su na poternicama okupatora sa visokim novčanim nagradama za njihovo hvatanje. Italijani su početkom 1942. godine, nakon dogovora sa Urošem Drenovićem, poslali su svog saradnika i Simi Šolaji, komandantu bataljona „Iskra“ u sastavu 3. krajiškog partizanskog odreda, s većom sumom novca, tražeći od njega saradnju. Kada je Šolaja čuo o čemu je reč, izvadio je pištolj i ubio izdajnika, govoreći - „*To im je moj odgovor!*“. Međutim, Drenović je nastavio da šalje izaslanike sa nagradama za glave partizanskih zapovednika. On je početkom aprila 1942. poručio borcima Slatinske čete da će ko uhvati partizanskog komandira Duku Buvača, dobiti 100.000 kuna, u protivnom njihova sela će biti bombardovana.

11. aprila 1942. godine nemački komandujući general u Zagrebu Glajze Horstenau, komandant italijanskih okupacionih trupa general Mario Roata i general Oksili razgovarali su "o pitanju pregovora s četnicima". Prema izveštaju generala Roate, njemu je Vrhovna komanda dala slobodne ruke za takve pregovore, pre svega da rastavi četnike od partizana, odnosno da ih "hloroformiše".

### Partizanske likvidacije četnika

Nakon napada četnika na Užičku Republiku i legalizacije četnika u Srbiji, partizani su u mnogim oblastima Jugoslavije ušli u otvoreni rat sa četnicima. 10. marta 1942. godine Tito je naredio represalije protiv četnika u Crnoj Gori, uz izbegavanje borbi sa Talijanima dok se četnici ne likvidiraju. U isto vreme, proleterske brigade vršile su likvidacije četničkih štabova i jedinica u istočnoj Bosni.

## Način delovanja

### Četnička propaganda

Pre izvođenja puča u partizanskoj jedinici, četnički zaverenicu su vršili intenzivnu pripremu širenjem defetizma i četničke huškačke propagande među srpskim borcima. Oni su agitovali među borcima da treba "da branimo svoja sela i da se ne upuštamo u rat s Talijanima", preteći da će u suprotnom "talijanska sila udariti strašnom osvetom". Oni su posebno huškali borce na rukovodstvo i političke komesare, govoreći kako partizane vode "čifuti i razni drugi nesrbi", kojima "ništa nije sveto", koji žele "da sa zemljom sravne" njihov, već strahovito izmučen, kraj i unište Srbe.

Četnici su među narodom plasirali najcrnje laži o partizanima i narodnooslobodilačkoj borbi, prikazujući ih kao bezobzirne koljače. Četnički vođa Dangić protiv partizana koristi šovinističku retoriku, optužujući da ih vode "čivut Moša Pijade, Turčin Safet Mujić, mađar Franjo Vajnert i takozvani Petar Ilić čije pravo ime niko ne zna", a cilj im je da unište srpstvo.

Četnici su drugi svetski rat u Jugoslaviji tumačili kao rat »krsta i nekrsta«, pokušavajući da razbiju bratstvo i jedinstvo boraca i okrenu ih protiv komunista i muslimana u partizanskim redovima.

### Izvođenje pučeva

Metodi izvođenja četničkih pučeva bili su u svim odredima gotovo isti. Grupa zavjerenika bi likvidirala starješine lojalne narodnooslobodilačkoj borbi, uključujući komandire i političke komesare četa, štabove bataljona i odreda i poneke odane borce. Na taj način moglo se najlakše postići to da se brojne partizanske jedinice obezglave i razbiju. Takođe bi među borcima likvidirali komuniste i muslimane. Nakon preuzimanja partizanskih logora, u njima bi dizali mrtvačke zastave.

Četnici bi potom razarali ustrojstvo partizanske pozadine, pravili zasjede partizanskim jedinicama, pripremali ubistva poznatijih partizanskih vođa u svom kraju, te hapsili i ubijali pristalice NOP.

Četnici su dobrom organizacijom i brzinom izvođenja pučeva u partizanskim odredima, u pozadini slobodne teritorije, priredili potpuno iznenađenje partizanskim štabovima i funkcionerima KPJ u Bosni i Hercegovini. Organizatori pučeva su u mnogim slučajevima bili partizani na komandnim položajima, poput Rada Radića, Uroša Drenovića i Goluba Mitrovića (koji je bio i član KPJ).

## Hronologija
### Napad četnika na Štab Majevičkog odreda

U zimsko jutro 20. februara 1942. godine četnici pod vođstvom Stevana Damjanovića i Radivoja Kerovića izvršili su prepad na Štab odreda, koji se nalazio u seoskoj kući u Vukosavcima kod Lopara. U kuću je upala grupa četnika s bombama i pištoljima i na spavanju ubila doktora Mustafu Mujbegovića, Peru Ćuskića, i Krstu Popova. U višečasovnoj borbi koja je usledila, izginuli su većina članova Štaba odreda i članova Okružnog komiteta KPJ za Majevicu, ukupno oko 30 rukovodilaca i boraca, među kojima i komandant Majevičkog odreda Ivan Marković Irac, politički komesar Fadil Jahić Španac i članovi Štaba odreda Albin Herljević i Slavko Mićić, narodni heroji. I četnici su pretrpjeli znatne gubitke: izginula je skoro sva četnička »gvozdena desetina«, koja je upala u kuću u kojoj se nalazio štab Majevičkog partizanskog odreda.

Istovremeno, druga četnička grupa je na prepad pohvatala četu Majevičkog partizanskog odreda na planini Majevici. Posle dužeg mučenja, četnici su ubili političkog komesara čete Majevičkog NOP odreda Strahinju Mitrovića Stajka, narodnog heroja, i sedam njegovih boraca. Nakon što su likvidirali članove štaba i lojalne borce, četnici su preuzeli vlast nad ostatkom odreda i reorganizovali ga u Majevički četnički odred. Malo potom, Radivoje Kerović i predstavnici Majevičkog četničkog odreda sklopili su sporazum sa vlastima NDH, o prestanku neprijateljstva i zajedničkoj borbi protiv partizana.

Leko je o ovom napadu podneo detaljan izveštaj Draži Mihailoviću.

### Izdaja Uroša Drenovića i puč u 3. krajiškom odredu

Tokom prvih meseci ustanka, Uroš Drenović je bio komandant bataljona »Petar Kočić« u sastavu 3. krajiškog narodnooslobodilačkog partizanskog odreda. Istovremeno, on pokušava da se poveže sa četničkom organizacijom, te decembra 1941. godine šalje kurira četničkom vođi Draži Mihailoviću u Srbiju, koji mu nalaže "da radi sporazumno sa fašistima", pošto je bio u italijanskom sektoru. U narednom periodu, bataljon "Kočić" se odcepio od 3. krajiškog partizanskog odreda, i postao četnički, ali i dalje u ustanku.

Na dan 27. februara 1942. godine bio je planiran ustanički napad na ustaško-Italijanski garnizon Mrkonjić Grad. Dogovoreno je da u napadu 3. krajiškog partizanskog odreda učestvuje i bataljon »Kočić«, kojim je komandovao Uroš Drenović. Drenović je prvo bio protiv napada na Italijane, ubeđujući prisutne u njegovu ispravnu politiku i preteći oštrim represalijama Italijana zbog napada. Ipak, kako je većina boraca bila za napad, on je na kraju pristao na plan. Međutim, napad nije uspeo zbog toga što je Drenović dozvolio italijanskim jedinicama da sa njegovog položaja tuku partizanske snage, nakon čega se odvojio sa bataljonom i poveo otvorenu borbu protiv partizana. Nakon izdaje, borci Drenovićevog bataljona su na oslobođenoj teritoriji iznenadno napali, razoružali i zaklali Jozu Nemeca, zamjenika političkog komjesara 2. čete V bataljona 3. krajiškog NOP odreda. Partizani su nakon toga izdali proglas navodeći da je Drenović napad na partizane izvršio u sporazumu sa talijanskim okupatorom.

Nastojeći da učvrsti disciplinu, partizanska komanda je u martu u Manjačkom bataljonu smenila zamenika komandanta, Drenovićevog čoveka, Miću Azarića.

### Izdaja Lazara Tešanovića i ranjavanje dr Mladena

Početkom marta 1942. godine, dr Mladen Stojanović je sa Kozarskom proleterskom četom krenuo u pravcu srednje Bosne, sa ciljem da pomogne Četvrtom krajiškom partizanskom odredu. Ovaj odred nalazio se u teškom stanju, usled učestalih pučeva u četama od strane četnika. U pratnji kozaračkih proletera, Mladen je sa Kostom Nađem i Dankom Mitrovim 5. marta stigao u selo Lipovac, kod Čelinca, gdje se nalazila četa predratnog učitelja Laze Tešanovića, tada još uvek u sastavu partizanskih snaga. Računajući da ne idu na neprijateljsku teritoriju, kozarački borci su marševali u koloni s pjesmom sve do osnovne škole, gdje se nalazio Tešanovićev štab. Kada su se približili školi, Tešanović je iz zasjede naredio paljbu. Uhvaćeni na snježnoj prtini i obasuti snažnom puščanom vatrom partizani su bili teško tučeni. Na licu mjesta je stradalo dvanaest boraca, a još dvojica su kasnije preminula od zadobijenih rana, među njima i Simo Ivanović, prvi komandir Kozaračke proleterske čete. Među ranjenicima bio je i doktor Mladen, teže ranjen u glavu. Poslije prvotnog iznenađenja, partizani su u višečasovnoj borbi uspjeli odbiti četnički napad. Nakon borbe, partizani su pokupili svoje mrtve i odnijeli ih u selo Lipovac, gdje su ih sahranili, dok su ranjene prenijeli u Gornju Jošavku, gdje se nalazila partizanska bolnica. Vijest o Mladenovom ranjavanju brzo se pronjela po čitavoj Bosanskoj Krajini, a posebno na Kozari, gdje je izazvala ogorčenje naroda.

Poslije borbe na Lipovcu, partizansko rukovodstvo je zaključilo da su četnici iz Bosne međusobno povezani i da usklađeno i planski nastupaju. Mladen Stojanović, vođa ustanka na Kozari, bio je na poternici ustaškog stožera iz Banje Luke, uz obećanu novčanu nagradu.

### Izdaja Rada Radića i pokolj ranjenika

U 4. krajiškom partizanskom odredu, četnički zaverenici su do zadnjeg dana nosili petkokrake i pripreme vršili u najvećoj tajnosti:

U noći između 31. marta i 1. aprila 1942. godine, napadom na Štab 4. krajiškog partizanskog odreda i bolnicu u selu Jošavki, počela je serija četničkih pučeva u srednjoj Bosni. Četnici su u partizanskoj bolnici poklali sve bolesne i ranjene partizane, među kojima i načelnika Operativnog štaba za Bosansku krajinu dr Mladena Stojanovića, sekretara OK KPJ za Banju Luku Milana Ličinu i člana PK SKOJ-a za BiH Rajka Bosnića, narodne heroje. Vođa puča bio je bivši partizanski komandir Rade Radić. Petnaestgodišnji borac Jovica Trkulja nekako je uspeo da pobegne, otvorivši izlaz iz četničkog okruženja bombama. On je prvi doneo vest o zločinu u Jošavki:

Ubačeni Radićevi ljudi su noću pokupili oružje zaspalih stražara i kurira, a kad su čuli da četnici napadaju, zatvorili su vrata i u ostale partizane uperili puške. Oni su odmah ubili nekoliko boraca, uključujući Ledu Karabegovića, Šljivića i Halaća, a ostale zarobili. Uveče 1. aprila četnici su streljali zarobljenike. Ubrzo nakon četničkog puča, 4. aprila, snage NDH su iz Banje Luke prodrle preko slobodne teritorije i spojile se s kotorvaroškim garnizonom, koji je mesecima bio odsečen i blokiran.

Nešto kasnije, potporučnik Milan Dukić izveštava Dražu Mihailovića o četničkom puču u Jošavki:

### Drugi (neuspeli) puč u 3. krajiškom odredu

1. aprila 1942. godine, na Dugim njivama započeo je četnički puč u bataljonu „Iskra“, koji je organizovao Mitar Trivunčić, žandarmerijski narednik. Uz Trivunčića, protiv Šolaje, bili su pljevski pročetnički komandiri Nikola Vještica, Savo Panjević i seoski zelenaš iz Ljuše, Cvijan Popović. Još na položajima ispred Mrkonjića, na Vođevu podu, Trivunčić je izazvao rascep: tada je većina boraca za njim krenula u Gerzovo, napuštajući opsadu Mrkonjića. Na položajima je ostala samo Stupljanska četa, u punom sastavu odana Šolaji. I na Vođevu podu i na Dugim njivama, Trivunčić je uporno zastupao "nasušnu potrebu da branimo svoja sela i da se ne upuštamo u rat s Talijanima". Govorio je kako Udarni bataljon vode "čifuti i razni drugi nesrbi", koji "žele da sa zemljom sravne već ionako strahovito izmučenu Pljevu". Razjarivao je neobaviještene ljude i huškao ih na zamjenika političkog komesara Odreda Nemanju Vlatkovića, govoreći da mu "ništa nije sveto" i da će "talijanska sila udariti strašnom osvetom na Pljevu" ako ne uklone Vlatkovića iz bataljona. Šolaja je sav svoj autoritet uložio u odbranu Vlatkovića, ali ga većina nije slušala, a kada je skočio među četnike koji su razoružali Nemanju, razoružali su i njega. Trivunčić je Vlatkoviću na brzinu pročitao osudu na smrt. Tad su zamenika političkog komesara vezali i zatvorili u školu u Gerzovu. "*Nikada mi u životu nije bilo tako teško*", govorio je kasnije Simela Šolaja.

Šolaja je našao nekog konja i u galopu odjahao po pomoć da spasi Nemanju. Kad je stigao u Baraće "izgledao je kao izbezumljeni očajnik". Prisutni su odmah pojurili za Šolajom, i Vlatković je spašen brzim dolaskom grupe boraca Udarnog bataljona, koju je predvodio Šolaja. Četnici su se razbježali i narednih dana su, kao i Drenović, bili u bjekstvu. Nakon ove četničke izdaje, Šolaja se zaklinjao da će "od sada sa četnicima razgovarati samo preko nišana moje puške".

### Četnički puč u Maslovarama

Puč u Maslovarama dogodio se u noći između 7. i 8. aprila 1942. godine, kada su četnički zaverenici preuzeli kontrolu nad Maslovarskom četom, koja je do tada bila deo partizanskog pokreta i delovala u okviru Četvrtog krajiškog partizanskog odreda. Politički komesar Idriz Maslo je tom prilikom ubijen, zajedno sa nekolicinom lojalnih boraca. Maslov saborac Luka Radetić, koji je "pobjego ispod noža", ovako opisuje puč:

Četnička izdaja u Maslovarama i smrt Idriza Masla duboko su pogodili partizanske jedinice, naročito Luku Radetića, koji je plakao dok je izveštavao o pokolju.

### Drenovićev neuspeli puč u Slatinskoj četi

Pre nego je pobegao k ustašama, Drenović je pokušao organizovati puč u Slatinskoj četi ribničkog bataljona »Soko«. Ta je četa, početkom aprila 1942, bila između Manjače i Ključa uklinjena u raspored talijansko-ustaških i četničkih trupa. Komandir čete bio je Duka Buvač, odan borac i komunista. Drenović je, bežeći pred Udarnim bataljonom, 8. aprila iz Donje Pecke poslao u Slatinsku četu svog agenta sa proglasom, kojeg su njegovi istomišljenici trebali da pročitaju borcima »kad se među Vama ne nalazi Vaš komandir Duka Buvač«. Komandir Duka je pažljivo pratio sve sumnjivo i tako uhvatio četničkog kurira i Drenovićev proglas, koji je odmah prosledio u Operativni štab. U proglasu je nudio nagradu za glavu partizanskog komandira i pretio strašnom italijanskom odmazdom nad njima i njihovim selima ako to ne učine:

U vreme proglasa, Drenović je bio u bekstvu ispred partizana, koju su vodili poteru za izdajnikom. Od 1. do 10. aprila Udarni bataljon pretražio je sva sela od izvora Sane do Plive. U pohodu kroz Mednu i Pecku su naišli na Drenovićev štab, a on je pobjegao ispred partizana, koji su mu "sve stvari zaplijenili". Prema izveštajima Udarnog bataljona, narod u pozadini koju su držali četnici je bio pritisnut četničkom propagandom, a najcrnje laži su prenošene o partizanima i narodnooslobodilačkoj borbi. Tek po dolasku Udarnog bataljona, obaveštavanjem na narodnim zborovima i korektnim držanjem boraca »narod dobiva druge utiske«. Partizanskoj komandi je već 10. aprila bilo jasno da će "neuporedivo lakše biti rasterati četničke formacije, nego zatrti zlo seme koje su posejali i dalje ga seju".

### Izdaja Cvijetina Todića i puč u Ozrenskom odredu

Jedan od najkrvavijih pučeva izveli su četnički zaverenici pod komandom Cvijetina Todića, komandanta 2. bataljona Ozrenskog NOP odreda, 18. aprila 1942. godine.

Aprila 1942. na teritoriju Ozrenskog partizanskog odreda stigao je Prvi istočnobosanski proleterski (ili udarni) bataljon, sastavljen od pouzdanih partizanskih boraca istočne Bosne, koji je vodio Svetozar Vukmanović Tempo. Zadatak Udarnog bataljona bio je da sredi situaciju u Ozrenskom odredu, gdje su četnički elementi počeli razbijati borbeno jedinstvo boraca. Za 18. april bilo je zakazano savjetovanje u selu Brezicima, na koje su pozvani predstavnici vojnih i pozadinskih vlasti Ozrenskog odreda i veći broj uticajnih ljudi i mještana sa ove teritorije. Dok su se borci odmarali u Brezicama, a štabovi Udarnog bataljona i Ozrenskog odreda kovali planove, Cvijetin Todić je, pomognut oficirima koje je Draža Mihailović poslao iz Srbije, organizovano četničku pobunu. Okupivši oko 200-300 naoružanih četnika, on je rano ujutro 18. aprila napao sabrane partizanske vođe i proleterski bataljon.

Prilikom napada, jedna četa proleterskog bataljona je pretrpjela teške gubitke, i razbijena je, jer je bila prva na udaru četnika i potpuno iznenađena. U borbi s četnicima poginuo je i politički komesar Husinske čete Petar Miljanović, a ranjen je i sam komandant Ozrenskog partizanskog odreda, Todor Vujasinović. Sutradan, 19. aprila, bataljon je pod borbom, sa štabom Ozrenskog odreda, bio prisiljen da napusti planinu Ozren. Nakon njihovog povlačenja, Cvijetin Todić preuzima komandu nad preostalim ljudstvom Ozrenskog odreda, proglašava ga četničkim, i kreće u potjeru za partizanima koji ne prihvataju puč, i ranjenicima. Među tako ubijenima se našao i Todor Panić, narednik bivše jugoslovenske vojske.

Na ovaj način, razbijen je jedan od najvećih partizanskih odreda u istočnoj Bosni. Ubrzo potom, Cvijetin Todić se povezuje sa Nijemcima i vlastima NDH i sa njima sklapa sporazum o međusobnoj saradnji.

### Puč u odredu Zvijezda i Romanijskom odredu

U toku zadnje sedmice aprila 1942. godine, nakon puča u Mokranjskom bataljonu Romanijskog NOP odreda, došao je na redu i čuveni NOP odred »Zvijezda«.

30. aprila 1942. godine četnički zaverenici izvršili su dobro pripremljen puč u NOP odredu Zvijezda. Ovaj odred je imao u svom sastavu tri bataljona (Vareški, Crnovrški i Nikšićki) i nazvan je po planini Zvijezdi koja se pruža između Olova i Vareša. Odred je brojao oko 700 boraca, ali je stanje u odredu bilo vrlo rovito. Puč je jednovremeno i organizovano izvršen po bataljonima - Crnovrškom, Nišićkom i Vareškom.

Pučisti su pobili sve političke komesare koje su zatekli u četama, nakon čega su sva tri bataljona preuzeli četnici. Tri politička komesara četa su zaklana na spavanju, dok su neki drugovi u poslednjem trenutku izbegli masakr. Četnici su u selu Karauli zarobili i odredsku bolnicu, ubivši tada inž Veljka Vukovića, člana Okružnog komiteta KPJ. U bolnici u Srednjem, četnici su zaklali 11 ranjenika i bolničara.

Drugi udarni bataljon je potom u jurišu uspeo da oslobodi zarobljene ranjenike iz odredske bolnice. Jednu četu 2. udarnog bataljona predvodio je legendarni majevički junak Veljko Lukić Kurjak, koji se povukao u Birač posle četničkog napada na štab Majevičkog NOP odreda, krajem februara 1942.

### Izdaja Goluba Mitrovića i puč u Zeničkom odredu

Četnički elementi u u Zeničkom odredu, sklopivši sporazum s nemačkim komandantom u Zenici, izvršili puč u Zeničkom NOP odredu, pobili političke komesare i najodanije borce, pa taj odred proglasili četničkim i stavili ga pod nemačko-ustašku komandu. Izdaju je pripremio Golub Mitrović, radnik Zeničke željezare, komandir 8. čete u odredu i član KPJ.

Zenički odred je bio malen, brojao je samo oko 200 boraca. Noću između 8. i 9. maja komandir Golub Mitrović napao je u Trećem udarnom bataljonu Zeničkog odreda na svoje dotadašnje drugove i saborce. Položaj koji je zauzimao omogućio mu je da izdaju pripremi i iznenadno izvede. Puč je pripremio u najvećoj tajnosti i izveo ga sa maksimalno postignutim iznenađenjem. Tom prilikom ubijeno je između 15 i 30 najboljih boraca i rukovodilaca čete, uglavnom članova Partije i skojevaca. U noćnom prepadu su ubijeni Gojko Uzelac, Sead Škrgo, Mustafa Ganibegović, Rudi Mali, Stanislav Traub, Milan Maslić, Himzo Ćatić, Ivo Marjanović, Meho Azapagić, Kerošević zvani Pekmez i drugi. Ranjeni su i Vladimir Perić Valter, Pero Bosić i Omer Maslić, ali su uspjeli da se izvuku.

Epilog ove izdaje je sporazum četnika sa ustašama u Zenici o zajedničkoj saradnji i borbi protiv partizana, koji je Golub Mitrović, zajedno sa svojim pomoćnicima, potpisao 14. juna 1942. godine.

### Puč u Kalinovičkom odredu

7. 5. 1942. tokom treće neprijateljske ofanzive u istočnoj Bosni, delovi italijanske divizije Taurinenze, uz pomoć četnika koji su izvršili puč u Trebevićkom i Igmanskom bataljonu Kalinovičkog NOP odreda, su zauzeli Trnovo. Četnici su uspjeli da pobiju čitav štab Trebevićkog bataljona i da rasprše jedinice Igmanskog bataljona, kao i mnoge jedinice Kalinovičkog NOP odreda.

### Puč u Fočanskom dobrovoljačkom odredu

Poslednji u nizu pučeva izvršen je u Fočanskom NO dobrovoljačkom odredu. U nedelju 17. maja 1942. godine, politički komesar 1. krajiškog bataljona Fočanskog odreda Buda Popović vršio je smotru bataljona i formirao Udarnu četu od najboljih boraca. Za komandira čete imenovan je Vasilije Bodiroga, za koga Buda nije znao da pripada grupi zaverenika koji spremaju puč. Uveče su u četu došli komandant odreda Straja Kočović i politički komesar Steva Marković Singer, i zanoćili su u selu Popi. Oko 3 časa ujutru, zaverenici su upali u njihovu sobu i divljački napali Straju Kočovića, Stevu Markovića i Budu Popovića. Stevo je tom prilikom rekao: „*Braćo, zar smo to od vas zaslužili mi koji dajemo živote u borbi protiv okupatora i njihovih slugu ustaša?*". Tada je neko od pučista opalio, i Stevo je pao mrtav.

Straja i Buda su pokušali da pobegnu. Buda je ranjen uspeo da umakne, dok je komandant odreda Straja Kočović pao niz visoku liticu, gde su ga četnici našli ujutro onesvešćenog i odvukli u selo. U obližnjem selu Vrbnici, više Popovog mosta, nalazili su se Moma Kočović, zamenik komandanta Fočanskog odreda, Sveto Gagović, komandant 1. zakmurskog bataljona, Novica Šekarić, predsednik Narodnooslobodilačkog odbora u Foči i drugi. 18. maja oko 15 časova, njih je na prepad savladalo 18 četničkih pučista, i vezali ih. Mirko Elčić, jedan od zaverenika, izdvojio je Momu Kočovića i na zverski način ga likvidirao. Ostale su poveli u selo Grandiće, gde se nalazio novoformirani četnički štab na čelu s Bodirogom. Međutim, u tom momentu je naišao jedan proleterski vod, a četnici pobegli, ostavivši zarobljene drugove.

Tela Steve Markovića Singera i Mome Kočovića pronašao je 3. bataljon 1. proleterske brigade, pa su preneti u Kruševo i 23. maja 1942. sahranjeni na najsvečaniji način pored groba narodnog heroja Slobodana Principa Selje, sinovca Gavrila Principa. Sahrani su prisustvovali i roditelji Mome Kočovića, kojima je on bio sin jedinac, kao i supruga Steve Markovića, koja se takođe bila u partizanskim redovima.

Od preostalih boraca koji su izbegli puč, 25. maja 1942. je formiran kombinovani Dragočavsko-Čelebićki partizanski bataljon jačine oko 170 boraca.

## Žrtve četničkih pučeva

Poznati partizanski borci, rukovodioci, lekari i ranjenici ubijeni u četničkim pučevima:

* dr Mladen Stojanović, načelnik Operativnog štaba za Bosansku krajinu, narodni heroj
* Ivan Marković Irac, komandant Majevičkog partizanskog odreda, narodni heroj
* Fadil Jahić Španac, politički komesar Majevičkog partizanskog odreda, narodni heroj
* Pero Ćuskić, član Štaba Majevičkog odreda, narodni heroj
* Albin Herljević, član Štaba Majevičkog odreda, narodni heroj
* Slavko Mičić, član Štaba Majevičkog odreda, narodni heroj
* dr Mustafa Mujbegović, lekar iz Tuzle i rukovodilac saniteta Majevičkog odreda
* dr Rosa Hadživuković, lekarka iz Tuzle 
* Strahinja Mitrović, politički komesar čete Majevičkog NOP odreda, narodni heroj
* Milan Ličina, sekretar Okružnog komiteta KPJ za Banju Luku 
* Rajko Bosnić, član Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za BiH
* Petar Miljanović, politički komesar Husinske čete Ozrenskog partizanskog odreda
* Idriz Maslo, politički komesar Maslovarske čete 4. krajiškog odreda
* Vladimir Perić Valter, komandant udarnog bataljona Zeničkog partizanskog odreda (ranjen, pod borbom uspeo da se izvuče)

## Vođe četničkih pučeva

* Lazar Tešanović, komandant odreda »Obilić« u sastavu 4. krajiškog partizanskog odreda
* Rade Radić, komandir Jošavske čete i zamenik političkog komesara 4. krajiškog partizanskog odreda 
* Uroš Drenović, komandant bataljona »Petar Kočić« 3. krajiškog partizanskog odreda
* Golub Mitrović, komandir 8. čete Zeničkog partizanskog odreda
* Cvijetin Todić, komandant bataljona Ozrenskog partizanskog odreda
* Stevan Damjanović, dotadašnji četnički saveznik
* Radivoje Kerović, dotadašnji četnički saveznik

## Posledice

### Suradnja četnika sa NDH

Svi odredi u kojima su izvršeni pučevi istupili su iz ustanka i u narednom periodu su sklopili ugovore o saradnji sa vojnim vlastima NDH, i tako se stavili pod jedinstvenu komandu Vermahta. Ugovori četnika sa vlastima NDH sklapani su hronološkim redom od strane sljedećih vojvoda i zapovjednika:
* 27. aprila 1942., Uroš Drenović, komandant četničkog odreda »Kočić«, sklopio je sporazum sa NDH u Mrkonjić Gradu
* 15. maja 1942., Vukašin Marčetić, komandant četničkog odreda »Manjača«, u Banja Luci je potpisao sporazum sa predstavnicima NDH
* 23. maja 1942., Lazar Tešanović, komandant četničkog bataljona »Obilić«, i predstavnik četničkog bataljona »Mrkonjić«, su u Banja Luci sklopili sporazum sa NDH
* 28. maja 1942., Cvijetin Todić i Savo Božić, zapovjednici Ozrenskog i Trebavskog četničkog odreda, sklopili su sporazum sa vlastima NDH u selu Lipac
* 30. maja 1942., Radivoje Kerović i predstavnici Majevičkog četničkog odreda u selu Lopare sklopili su sporazum sa vlastima NDH
* 9. juna 1942., Rade Radić, zapovjednik četničkog odreda »Borje«, sklopio je u Prnjavoru sporazum sa vlastima NDH
* 14. juna 1942., Golub Mitrović, zapovjednik Zeničkog četničkog odreda, i njegovi pomoćnici sklopili su sporazum sa vlastima NDH u Zenici

Na sastanku četničkih komandanata održanom 7. juna 1942. godine, Uroš Drenović se žali kako su zbog ugovora sa NDH koji je potpisao, partizani njemu i njegovim borcima nadjenuli nadimak "srpske ustaše". Na konferenciji održanoj 1. i 2. jula 1942. na kojoj su učestvovale vodeće ličnosti četničkog pokreta u Bosni (Savo Božić, Cvijetin Todić, Lazar Tešanović, komandant Bosanskih četničkih odreda Radoslav Radić i dr), zaključeno je da se četničkim organizacija koje još nisu sklopile sporazum sa NDH preporuči da sklope sporazum. Dužnosnik NDH, Visoki župan David Sinčić 27. VI 1942. zaključuje:

### Potiskivanje partizana

Operativni štab partizanskih odreda Bosanske krajine je zbog četničkih pučeva, umesto da ga po naređenju Glavnog štaba BiH uputi Proleterski bataljon Bosanske krajine prema istočnoj Bosni, zadržao Bataljon u srednjoj Bosni, gde je, u aprilu i maju 1942. godine, vodio teške borbe protiv četnika. Četničkim podrivanjem rasturen je veći deo jedinica Četvrtog krajiškog partizanskog odreda, pa je Proleterski bataljon iscrpljen i usamljen u borbi protiv brojno nadmoćnijih četnika, pokušao noću između 31. maja i 1. juna 1942. godine da se preko reke Vrbasa prebaci na Kozaru, ali mu to nije uspelo, i tad je gotovo razbijen.

Usled udružene neprijateljske ofanzive i serije četničkih pučeva u istočnoj Bosni, snage oko Vrhovnog štaba postepeno su se povlačile prema rejonu Zelengore, gde su formirane tri nove proleterske brigade, nakon čega su krenule u pohod u Bosansku krajinu.

### Bitka na Kozari

Nakon četničkog preotimanja ustaničkih odreda i potpisivanja sporazuma sa ustašama, usledila je velika osovinska ofanziva na Kozaru. U ofanzivi uz trupe Vermahta učestvovale snage NDH i novi saveznici četnici. Četničke snage nijesu bile isključivo pasivne u velikoj operaciji protiv ustanka u NDH. Naprotiv, četnici u njoj uzimaju aktivnog učešća, o čemu svjedoče i njemački dokument od 13. juna 1942. godine:

Pored zaprečavanja, četnici su učestvovali i u napadnim operacijama, o čemu svjedoči nemački izveštaj od narednog dana:

Tokom protivpartizanske operacije na Kozari od 10. juna do 30. jula 1942, okupatorske snage ubile su oko 20.000 mještana, a deportovano je 68.600 ljudi, među kojima je bilo 23.500 djece. Od toga se na Kozaru nije vratilo oko 35.000 ljudi, među kojima 11.000 djece do 14 godina.

## Literatura
### Knjige
*  
* 
* 
* 
* 

### Dokumenti
* Izvještaj Okružnog komiteta KPJ za Jajce od 20 februara 1942 god. Pokrajinskom komitetu KPJ za BiH o političkom radu i četničkom rovarenju u 3. krajiškom NOP odredu
* Izvještaj štaba 3. krajiškog NOP odreda od 2 marta 1942 god. Operativnom štabu NOP odreda za Bos. Krajinu o izdajničkom držanju četnika prilikom napada na Mrkonjić Grad
* Izvještaj političkog komesara 3. krajiškog NOP odreda od 3 marta 1942 god. Operativnom štabu NOP odreda za Bos. Krajinu o političkim posljedicama neuspjelog napada na Mrkonjić Grad
* Proglas Okružnog komiteta KPJ za Majevicu i štaba Majevičkog NOP odreda od februara 1942 god. povodom napada majevičkih četnika na štab odreda
* Zapisnik o pregovorima predstavnika Majevičke četničke grupe i komandanta 3. domobranske divizije od 30. maja 1942. o saradnji sa vlastima NDH

## Reference

## Povezano
* Ustanak u NDH
* Suradnja četnika sa NDH
* Bitka na Kozari