El Šat

**El Shatt** (*El Šat*) je kompleks izbegličkih logora u pustinji na Sinajskom poluostrvu u Egiptu, gde je od februara 1944. do marta 1946. živelo evakuisano stanovništvo dalmatinskih ostrva, primorja i Zagore.

## Geografija
Logori su bili udaljeni nekoliko kilometara jedan od drugog. U početku je postojala samo železnička stanica i ostaci logora britanskog feldmaršala Montgomeryja, koji Britancima više nije bio bitan nakon što su porazili Nemce kod El Alameina.

Bilo je još nekih logora. Tolumbat, nedaleko od Aleksandrije, bio je za žene sa malom decom i imao je najbolje uslove, dok je El Khatadba, koji je nekoliko sati udaljen od Tolumbata i El Šata, imao najgore uslove.

U blizini su bili logori Grka i Poljaka. Dalmatinci su s njima takmičili u organizaciji izbegličkog naselja, i jedini su imali potpuno autonomnu organizaciju života u logoru.

## Istorijat

Bežeći od nemačke ofanzive krajem 1943. i početkom 1944. godine, kada je okupirana cela Dalmacija, veliki broj civila sklonio se na ostrvo Vis u strahu od odmazde. Kako su se na Visu već nalazili Glavni štab partizanske vojske i savezničke britanske vojske, nije bilo mogućnosti da se tako veliki broj ljudi prihvati i prehrani. Stoga je odlučeno da se neborbeno stanovništvo i izbeglice sa ostrva evakuišu u južnu Italiju, prvo u Bari, a zatim u Taranto. U begu je bilo skoro 40.000 ljudi, najviše iz Makarske (oko 5.800), zatim s Korčule (4.500), s Brača i Šoltana (4.300), iz Vodiča (4.000), Višana (3.800), s Hvara (3.000), iz Trogira (2000), Šibenika (2000) kao i drugih mesta u Dalmaciji. Oko 80% izbeglica su bili Hrvati, a 7% Srbi, uz nešto Slovenaca, Jevreja i drugih. Budući da je Italija još uvijek bila poprište teških borbi između savezničkih snaga i Nemaca, odlučeno je da se odbeglo stanovništvo prebaci u sigurniji Egipat, tada pod britanskom vlašću.

Egipat, prema nekima, nije određen slučajno. Tamo je boravio formalni vladar Jugoslavije kralj Petar II Karađorđević, deo ministarstava njegove vlade u izbeglištvu i delovi kraljevske vojske. Među tom vojskom bio je i bataljon Hrvata i Slovenaca koji su služili u italijanskoj vojsci, a Britanci su ih zarobili. Ti Hrvati i Slovenci su se pobunili malo pre dolaska izbeglica, a na kapama su nosili zvezdu petokraku. Oni su prvi pritekli u pomoć pridošlicama i postavili svoje prve šatore usred gole pustinje.

Logor je formiran na površini od 260 km2 u blizini Sueckog kanala, i podeljen na pet manjih podlogora. Porodice i naselja u logoru grupisani su tako da su imali isti raspored kao u starom kraju. U svakom šatoru je u proseku bila jedna do dve porodice. Iako daleko od zavičaja i u lošim uslovima, trudili su se da sačuvaju privid normalnog života. Osnovane su škole, razne radionice, komunalne perionice, izlazile su novine, a u jednom šatoru je uređena crkva. Ljudi iz Dalmacije su se teško prilagođavali na pustinjske uslove, posebno deca koja su bolovala od crevnih bolesti. Veliki broj njih umro je od malih boginja u logoru El Khatadba. Britanska administracija je zadržala strogi režim, dozvoljavajući izlazak iz baze samo uz propusnice.

Više od 30.000 ljudi provelo je osamnaest ili više meseci u izbegličkom logoru. U logoru je rođeno 475 dece. Neka od dece rođena su iz odnosa Engleza i Hrvatica, ali je samo deo tih veza bio ozakonjen. Trag o boravku Hrvata u El Shattu se takođe ogleda u ličnim imenima. Neka od dece su dobila imena kao što su Nila, Sinai, Sinaika, Elšatka, Sueska, Suez, Nilka, Zbjegan, Logorka itd.

U blizini logora nalazio se poligon Kraljevske vojske, pa su bombe na logor padale pet puta, navodno slučajno, a nekoliko ljudi je poginulo - poslednji put početkom 1945.

Smirivanjem prilika u Jugoslaviji i učvršćenjem Titove vlasti, u martu 1945. formirana je komisija za repatrijaciju. U maju 1945. počeo je polagan povratak zbjega kući. Povratak je kasnio zbog navodnog manjka brodova i uz višemesečne zastoje zbog nategnutih političkih odnosa Jugoslavije i saveznika. Poslednji konvoj otišao je iz El Shatta 24. marta 1946. Prema popisima iz tri logora, na mestu izbeglištva ostalo je groblje sa 715 umrlih.

Izbegličko groblje je vremenom devastirano, a potom uništeno u izraelsko-arapskim ratovima 1967. Groblje je 1985. prvi put obnovljeno, ali do tada je većina grobova već bila izgubljena. Godine 2003. uz podršku hrvatske vlade uređeno je memorijalno područje sa spomen obeležjem za svih 856 poginulih u zbegu.

## Slike iz života u logoru
Fotografije logora iz septembra 1944. iz kolekcije sa 175 fotografija Biblioteke Kongresa Sjedinjenih Američkih Država.
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37800-8d37895v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37915v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37968v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37988v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37996v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37949v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37934v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37936v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d37900-8d37960v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d38000-8d38038v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d38000-8d38052v.jpg
Datoteka:El_Shatt_refugee_camp_for_Yugoslavs_1944-09_-_Library_of_Congress-FSA.8d38000-8d38056v.jpg


## Centralni komitet zbega
Organizaciju života u logorima vodio je Centralni odbor zbega. Glavni zadatak je bio motivisati ljude i dati svima ulogu, ali bez represije. U različitim periodima, odbor se sastojao od:

* predsednik: Ivo Markić (1944, 1945), Mate Barbić (1944), don Andro Štambuk (1946)
* generalni sekretar: Zvonimir Bešker (1944.), Mate Barbić (1944. – 1945.)
* šef Odseka za prosvetu i propagandu: Marin Franičević (1944.), Zoran Palčok i don Andro Štambuk (1944. – 1946.)
* šef Političko-upravnog odseka: Zvonimir Bešker (1944.), Mate Barbić (1944. – 1945.)
* načelnik Zdravstvenog odseka: dr Milivoj Visković, kasnije i Milan Bijelić
* šef Ekonomskog odseka: Duško Čurčija
* šef Tehničkog odseka: Savka Dabčević (1944), Zvonimir Bešker (1944 – 1945), kasnije Ivo Franetović (1944 – 1946)
* voditelj Odseka za kulturu i informiranje: Ivan Jurlina, kasnije Marija Lujak

## Poznati u zbegu u El Šatu
Osobe koje su bile u zbegu u El Šatu ili su rođene tamo: Lordan Zafranović, Ranko Marinković, Vjekoslav Kaleb, Savka Dabčević-Kučar, Josip Hatze, Estera Paunović, Roko Dobra, Gojko Borić, Tomislav Zuppa (prebacivao je civile preko Leccea u El Šatu), Jakša Miličić, Rudolf Gerhart Bunk, Ivica Hlevnjak, Miroslav Feldman, Želimir Pašalić (prof. ekonomije), Sinaj Juraj Bulimbašić (nagrađivani maslinar), Živko Kljaković (akad. slikar), Zvonimir Barišić (svestrani sportski radnik), Šime Mišetić (fudbaler), Stjepan Vladimir Letinić (agronom, pesnik i novinar).

Poznate osobe čiji su roditelji bili u zbegu u El Šatu: Izvor Oreb („majka mu bila na Mojsijevom izvoru”), Željko Vukmirica, Stipe Božić.

## Povezano

* *[[El Shatt - nacrt za utopiju]]* (dokumentarni film, 2023)
* *[[Pustinjska priča - El Shatt]]* (dokumentarni film, 2009, HRT)
* El-Arish (logor)

## Vanjske veze

* YouTube: Nekad i sada - Partizanski grad na Sinaju (dokumentarni film, TV Beograd, 1985)

## Izvori