Dizelaši

**Dizelaši**, ili modernim nazivom “gaseri”, su svojevrsna omladinska potkultura koja je bila aktuelna 1990-ih godina u Srbiji. Odlikuje ih grub imidž, sklonost nasilju i poseban stil oblačenja koji se zasniva na nošenju skupe sportske odeće poznatih svetskih robnih brendova. Ime su dobili po robnoj marci *[[Diesel (brend)|Diesel]]*. Još neka od imena za dizelaša su *zeldi*, *dizelander*, *dizel-momak*.

*Rečnik savremenog beogradskog žargona* definiše dizelaša kao kratko podšišanog mladića, u trenerci, sa zlatnim lancem oko vrata, koji ima mobilni telefon[a] (eventualno i dobar auto) i koji je često povezan sa kriminalnim radnjama.

## Pojava
Dizelaši su se, kao omladinska potkulturna grupacija, pojavili u Srbiji početkom 1990-ih godina. Teoretičarka medija Ivana Kronja pojavu ove skupine povezuje sa bujanjem nacionalizma, opštim slomom sistema vrednosti 1990-ih i rađanjem „nove srpske elite“, koju su činili političari na vlasti, ratni profiteri, biznismeni i kriminalci koji su podržavali Miloševićev režim. Ona svrstava dizelaše u potkulture „ratničkog šika“, koje se u velikoj meri preklapaju sa srpskom ratno-profiterskom elitom devedesetih, a pored dizalaša su uključivale i kriminalnu omladinu, mlade povratnike sa ratišta, siledžije, dilere droge i sponzoruše.

Američki sociolog Erik Gordi (*Eric Gordy*) vidi pojavu dizelaša usled nemalog broja ljudi koji se brzo obogatio u najgore vreme, koristeći rupe u zakonu. Nakon toga, oni su tražeći način da izraze svoju novu poziciju deo izraza tražili u modi. Prihvatili su *Diesel* koji je u to vreme bio svetski modni brend, po kom su i dobili ime. Naziv *dizelaši* takođe se povezuje i s time da su se mnogi od njih bavili ilegalnim aktivnostima poput šverca goriva.

## Obeležja
### Izgled
Dizelaš je mladić koji neguje imidž grubog momka – brije glavu, nosi debele lance oko vrata, duks upasan u gornji deo trenerke, kožnu jaknu i patike s vazdušnim jastucima. Frizura je ponekad umesto obrijane glave uključivala takozvanu *tarzanku*. Dizelaša odlikuje skupa garderoba najpoznatijih svetskih robnih marki, kao i demonstracija bogatstva putem zlatnog nakita (pre svega „zlatnih kajli“), skupih satova, pejdžera i mobilnih telefona. Među dizelašima je bilo rasprostranjeno i nošenje oružja, koje je u to vreme, usled ratnog okruženja, bilo veoma dostupno u Srbiji. Idoli dizelaša su mladići s pištoljima koji udaraju na velike, „poslovne“ kriminalce i čvrsto ustrojen svet podzemlja. Oni svojim vršnjacima ulivaju veru u „moć mladosti i mladalačke ludosti“, kojom žele da steknu slavu i budu zapaženi.

Ženske pripadnice ove potkulture, tvz. „dizelašice“ ili „sponzoruše“, odlikuje pre svega seksi stil izgleda i odevanja, koji uključuje: dugu, uglavnom bojenu kosu, prenaglašenu šminku, provokativnu odeću, visoke štikle i glamurozne modne detalje i nakit. Ovaj modni stil odgovara ulozi žene kao seksualnog objekta, koju prihvataju pripadnice ove potkulture. Oblik i veličina ženskih grudi u ovom stilu su veoma naglašeni, što neretko uključuje ugrađene silikonske implante.

Dizelaši su one koji su imali drugačiji izgled i stavove od njihovih nazivali padavičarima.

### Muzika
Među pripadnicima ove potkulture su bili popularni turbo-folk, mešavina tradicionalnog folka i modernih elektro-pop bitova, i dens muzika, domaća varijanta eurodensa, koji je u vreme njihovog nastanka postao značajan žanr na svetskoj muzičkoj sceni.

Neki od najpopularnijih turbo-folk izvođača 1990-ih su bili: Svetlana Ceca Ražnatović, Dragana Mirković, Jelena Karleuša, Mira Škorić, Dragan Kojić Keba, Indira Radić, Sinan Sakić, Šaban Šaulić, Šemsa Suljaković, Mile Kitić, Mitar Mirić. Među najpopularnijim izvođačima dens muzike 1990-ih su bili Ivan Gavrilović, Dr Iggy, Bit strit, Đogani i Funky G. Pesme izrazito popularne među ovom populacijom su bile „200 na sat“ Ivana Gavrilovića, „Oči boje duge“ Dr Igija, „Idemo na Mars“ Đoganija i „Tek je 12 sati“ hrvatskog sastava ET.

Gordi smatra da su tokom 1990-ih u Srbiji protagonisti omladinskih potkultura bili uvučeni u ideološku bitku u kojoj je oružje bila muzika. Kao rezultat, prozapadne omladinske potkulture 1980-ih bile su potpuno potisnute od strane protagonista nove srpske militantne potkulture kriminalne omladine i ratno-profiterske elite, koja je veličala nacionalistički i potrošački orijentisanu turbo-folk muziku. Novinar *[[Vreme (nedeljnik)|Vremena]]* Milan Milošević u tekstu *Ispovesti kriminalaca u štampi - slučaj Srbija* navodi da je turbo-folk širi socijalni fenomen koji ne treba pojednostavljeno povezivati sa ratnim nasiljem, jer se ta vrsta subkulture lako uklapa i u mirnodopske sheme. Ceca Ražnatović, najveća zvezda turbo-folka, takođe negira kritike po kojima je turbo-folk bio zvuk nacionalizma i Miloševićevog vremena.

Teoretičar pop-kulture Aleksandar Janković, kaže da „kada se govori o fenomenu ‘dizelaša’ i turbo folka nameće se jednostavno pitanje da li tinejdžeri tokom prethodne decenije zaista nisu imali izbora ili im je ispran mozak i stavljen ‘čip’ za kič i šund?“ Po njegovom mišljenju, „ovaj fenomen previše je eksploatisan i korišćen za sticanje kojekakvih poena kvaziintelektualaca“.

## Dizelaši u popularnoj kulturi
### Na filmu
* Film *[[Rane (film)|Rane]]*, govori o dva mlada dizelaša, Pinkiju i Švabi, koji odrastaju na Novom Beogradu, u periodu od 1991 do 1996.
* U filmu *[[Šejtanov ratnik]]* glavni junaci se sukobljavaju s dizelašima.
* U filmu *[[Šišanje (film)|Šišanje]]* glavni junaci se sukobljavaju sa dizelasima

### U pesmi
* U pesmi *Atlantida* grupe V.I.P., povezuju se dizelaštvo i rep u stihovima: „U ova četiri zida nisam navik’o da gubim! Reper i dizelaš, brate – pravi Srbin!“
* Pesma i spot *Brate minli* sa istoimenog albuma repera Juice, sadrži dizelašku ikonografiju i ideologiju.
* Pesma *Dizel* muzičkog sastava Babe, poznata po stihovima: „Ja sam dizel, moj drug mi je brat“.
* Pesma "U Dizel Fazonu" od Napoleona govori o dizel kulturi 90-ih godina i u spot je uradjen po filmu Vidimo se u cutulji

## Neodizelaši
**Neodizelaši** je izraz koji se upotrebljava za pripadnike potkulture koja neguje dizelaško nasleđe iz 1990-ih. Njihov izgled predstavlja donekle modifikovan izgled koji uključuje maskirne dukseve bez rajsferšlusa, trenerke sa suženim ranflama na zglobovima, replike *air max* modela patika, kapuljače, naočare...

## Povezano
* Potkultura
* Turbo-folk
* Zlatna mladež
* Fresa

## Napomene


 **[[#inlinea|^]]** Tokom 1990-ih mobilni telefoni bili su jako skupi i predstavljali su statusni simbol.



## Reference

## Dodatna literatura
* Sećaš se, brate, RETRO PRESS... Dizelaši, M. Medenica, Press, 02.11.2008
* Mlad (i zdrav) kao rap, Predrag Vukčević, Popboks:
** LIFE AIN’T NOTHIN’ BUT BITCHES AND MONEY – Jedna tradicija srpskog hip hopa (1) ,
** I BRATE, BRATE, BRATE – Jedna tradicija srpskog hip hopa (2) 
* Dizelaš, definicije dizelaša u rečniku slenga Vukajlija

## Vanjske veze
* Dizelaš – forum Krstarice
* 90te  – grupa na sajtu Last.fm posvećena omiljenoj muzici dizelaša
* Vicevi o dizelašima  na sajtu 100% Zabava