Japodska kulturna grupa

**Japodska kulturna grupa** se počela formirati kada je na matičnu japodsku teritoriju u Lici stigao talas novog, panonskog stanovništva, koji su bili nosioci kulture polja sa urnama. Kraj drugog milenijuma p.n.e. prošao je u međusobnom prožimanju starog i novog. Arheološkim istraživanjima najstarijih grobovi u velikoj nekropoli u Kompolju nedaleko od Otočca, na prelazu iz drugog u prvi milenijum p.n.e. registrovani su pokojnici sahranjeni po starom običaju u raširenom položaju (poneki i u grubim sanducima od drvenih dasaka) i urne sa pepelom spaljenih, koje ne samo ritusom već i samom svojom karakterističnom formom jasno svjedoče o panonskom porijeklu tog novog običaja. 

## Prema Ružici Drechler-Bižić
Prostorna granica u kojoj se može pratiti kultura Japoda obuhvata područja između Sane na istoku, Zrmanje i Velebita na jugu i Jadranskog mora na zapadu (do IV st. pr. n.e., kada su ih potisnuli Liburni, koji su iskoristili prodor Kelta), dok su u Istri rijekom Rašom graničili sa Histrima. Navedene granice su odredili pronađeni ostaci materijalne kulture, te izvori grčkih i rimskih pisaca. Obzirom na nedovoljnu istraženost i česta pomijeranja granica u to vrijeme, one se mogu smatrati grubo određenom prostornom dimenzijom etničkog i kulturnog japodskog teritorija.

U periodu od 12. do kraja 1.stoljeća p.n.e. na teritoriji Japoda razvijao se cjelovit i jedinstven korpus materijalne kulture. Počeo je krajem bronzanog, trajao tokom cijelog željeznog doba i završio se uklapanjem Japoda u rimski provincijalni sistem. Uočivši istovrsnost arheološke građe arheolozi su ovaj korpus definisali kao japodska kultura željeznog doba. Za cjelovito definiranje pojma najzaslužnija je Ružica Drechler-Bižić koja je razvoj kulture podijelila u 7 razvojnih cjelina. Svoju periodizaaciju radila je više porema nalazima sa ličkog prostora.

Do sada je otkriveno oko 200 gradinskih naselja, a neka od njih su Prozor, Kompolje-Hrvatsko polje kod Otočca, Pećina kod Ličkog Lešća, Gradina nad Pećinom, dok su velike ravne nekropole otkrivene i u Jezerinama, Golubiću, Ribiću, Ripču kod Bihaća, te Osretku kod Cazina. Od ukupnog broja otkrivenih gradina oko 150 se nalazi na prostoru Like, dok je oko 50 locirano na području srednjeg toka Une. Pored gradina u srednjem toku Une otkrivene su lokacije sojeničkih naselja u Ripču, Golubiću, Ribiću, a navodi se postojanje istih u Kraljama i Brekovici. Najviše je istraženo sojeničko naselje u Ripču.  

## Prema Zdravku Mariću
Dolina rijeke Une ima nešto drugačiju sliku kulturnog razvoja čemu je uzrok veći uticaj iz područja kulture polja sa urnama. Ovaj prostor najkasnije je u 8. stoljeću pripao Japodima. Na osnovu nekih specifičnosti arheolog Zdravko Marić je iznio hronologiju nalaza i podijelio je u 6 faza.

Dolina Une je, kao tranzitna komunikacija između mediterana i panonske nizije do Podunavlja, predstavljala prostor na kojem se pored razvoja kulture, razvijala i trgovina. Japodski teritorij u cjelini je u to vrijeme obuhvatao važnu stratešku regiju. Na japodsku kulturu i trgovinu utjecala je grčka kolonizacija Jadrana i odnosi sa Grcima. Skoro istovremeno Japodi su se suočili sa ivazijom Kelta koji su sa područja sjeverne Italije i Alpa prodirali na Balkan i Podunavlje u IV st. p.n.e. Svojim prisustvom u Panoniji djelimično su izvršili uticaj i na Japode u kulturnom smislu.

Najveći domet u duhovnoj i profanoj sferi života Japodi u dolini Une su ostvarili krajem VI i početkom V stoljeća p.n.e. U umjetnosti je kod Japoda prisutna figuralna komponenta, gdje prevladava primijenjena umjetnost i sitna plastika. Ljudske i životinjske figurice, karakteristične ulavnom za unutrašnjost, u najvećem broju su pronađene u Ripču (15-ak komada) i Ormožu u Sloveniji (10 komada). Tragove likovnog stvaralaštva Japodi su ostavili na pečenoj glini, bronzi, jantaru, staklu, kamenu i rjeđe srebru. Koristitli su se tehnikama urezivanja, apliciranja, modelovanja, iskucavanja i livenja. Od upotrebnih predmeta najbrojnije su keramičke posude koje su se koristile u kućanstvu ili posude koje su služile u kultne svrhe.

Osobitost japodske kulture i arheoloških nalaza jeste česta upotreba jantara u izradi nakita, ukrašavanju fibula i privjesaka. Čest motiv japodskih majstora oblikovanja jantara jeste  konjska glava, za što nisu jasni dokazi da li su Japodi bili uzgajivači konja ili je u pitanju posebno značenje u religiji. 

Uticaj Rimljana na Ilire bio je višestruk, a u najvećoj mjeri je ostvaren nakon što su ilirska područja pala pod vlast Rimskog carstva. Poslije II stoljeća p.n.e. Japodi su u dodiru sa rimskim svijetom bili izloženi akulturacijskim, privrednim i političkim promjenama.

## Izvori