Tumulus

**Tumulus** (množina *tumuli*, od latinskog glagola *tumēre* – "naduti, nabreknuti, oteći"), zvani i **gromile** i **mogile** (engleski: *barrow*; njemački: *hügelgrab*; ruski: *kurgan*; irski:* cairn*; velški: *carnedd*; škotski: *càrn*; portugalski: *mamoas*) je veći ili manji zemljani ili kameni humak pod kojim se nalazi jedan ili više grobova.

Tumuli se mogu pronaći širom svijeta, a može se sastojati od dolmena, kosturnice (cista), grobne kuće, i dvoranske grobnice.

**Tumulus** je također i naziv za formaciju glatke, nepuknute ohlađene lave koja nastaje kada lava u svom kretanju naiđe na čvrstu površinu i natekne u obliku tumula.

## Znameniti tumuli

* : Halštatski Burgstallkogel tumuli u dolini Sulm (800.-600. pne.), *Großmugl* kod Korneuburga (600.-500. pne.) i tumul u Niederhollabrunnu (Niederösterreich);
* : Tumuli kod *Court-Saint-Etienne* (Valonski Brabant, oko 3000. pne.), Sonijskoj šumi i *Walhainu* (Flamanski Brabant, oko 1000. pne.), Galo-rimski u *Incourtu* i grobnica rimskog generala Otta u *Ramilliesu* (Valonski Brabant), Merovinški grob u Antoingu (Hainaut, 6.-7. st.);
* : Toprakalija kod Visokog ima najveći ugrađeni megalit od svih tumula u bivšoj Jugoslaviji; Gomile Mosko kod Trebinja, Bitunja kod Stoca, Začula (Ravno) (brončano doba), te Kneževski grobovi (Glasinac) glasinačke kulture iz željeznog doba.
* : Tračanska grobnica u Kazanlku i  Aleksandrovu (4. milenijum pne.), te Tračanska grobnica u Sveštariju (3. st. pne.); 
* : Slavenski tumuli u Vitinu kod České Budějovice;
* : *Grobnica Severn-Cotswold (Wayland's Smithy)* i *[[West Kennet Long Barrow]]* kod Ashburyja (3700.-3400. pne.), *[[La Hougue Bie]]* na otoku Jersey (3500. pne.), *[[Avebury]]* (3000. pne.), *Duggleby Howe* (brončano doba), Sedam tumula kod Lambourna (Berkshire, 2200. pne.)
* : Neolitski tumuli *Saint-Michel de [[Carnac]]* (5000.-3500. pne.), *[[Barnenez]]* (4850.-4000. pne.), Bougonski tumuli (4800.-3000. pne.), Dissignac (4500. pne.); brončano doba: tumul Saint Fiacre (1500.-1000. pne.)
* : Tumuli makedonske dinastije: Filipa II. u Vergini (336. pne.);
* : Charaideo, srednjovjekovni *maidami* Assamskog kraljevstva (1228-1826.);
* : Brú na Bóinne (Meath, 35.-32. st. pne.), Brdo kraljeva ili *Teamhair na Rí* (Leinster, 3400.pne.-), *Grianán Ailigh* (800. pne.-1200.) u pokrajini Donegal; 
* : Etruščanske nekropole Monterozzi i Banditaccia (9.-3. st. pne.);
* : Jeruzalemski kraljevski tumuli od Davida do Zedekije (oko 1000.-587. pne.);
* : Kraljevski tumuli u obliku ključanice (kofun, 3.-7. st.) kao *Takamatsuzuka kofun* kod Asuke i *Grobnica cara [[Nintoku]]a (Daisen kofun)* u Sakaiju (Osaka);
* : *Augustinski humak* Micmac indijanaca;
* : Skitski *Issyk kurgan* (4. st. pne.);
* : *Grobnica kralja Gwanggaetoa kod Anaka* u Goguryeou (300.);
* : Godeny-halon kod Békésszentandrása;
* : Grobnica kana Uchjulü-Chanuya u *Noin-Ulau* sjverno od Ulan Batora (13.);
* : Tumuli u Bonstorfu i Aulebenu (1500.-1200. pne.), Halštatski Heuneburg u Hundersingenu (Landkreis Sigmaringen, 600.-450. pne.), Keltski tumuli u Glaubergu (5. st. pne.); 
* : 14 grobova kulture Unetice (Łęki Małe, Leubingen i Helmsdorf), Trzcinica (1800. pne.), Humak Krakusa kod Krakova (oko 1000. pne.); 
* : *Outeiro de Gregos* (Baião, 4450.-1900. pne.);
* : *Ipatovo kurgan* (4000. pne.), *Kutuluk kurgan* kod Samara (2400. pne.), *Maikop kurgan* (3000.pne.), *Novovelichkovskaya kurgan* kod Krasnodara (2000. pne.), Skitski tumuli Pazyryka kod Novosibirska (6.-3. st. pne.), Varjaški *[[Rurik]]ov grob* kod Novgoroda; 
* : *[[Zmijski humak]]* (1070.), *Criel humak* *Grave creek humak* Adena kulture u Ohiou (1000.-200. pr. Kr.), *Spiro humci* Caddoanaca u Oklahomi (600.-1450), *Aligatorski humak* drevne Fort kulture (Ohio, 800.-1200.), *Anđeoski humci* srednjomississippijske kulture kod Evansvillea u Indiani (1100.-1450.), *Smaragdni humak* Plaquemine kulture kod Stantona (Mississippi, 1200.-1730.), *Humci [[Etowah indijanci|Etowah indijanaca]]* kod Carteswillea (Georgia, 1000.-1550.);
* : Ilirske gromile god Bukovca i na Ravnoj Gori;
* : Maeshowe (oko 3000. pne.);
* : Håga Kurgan kod Uppsale (1000. pne.), Kraljevski grobovi Gamla Uppsala od 5. do 6. stoljeća
(9. st.) i *[[Oleg]]ov grob* kod Stare Ladoge (9. st.);
* : Tumuli frigijskog Gordija (8. st. pne.), Lidijska nekropola *Bin Tepler* kod Salihija (7.-6. st. pne.), Armenski kraljevski tumul na svetoj planini Nemrut (Nemrut Dağı, 1. st. pne.);
* : *Chorna mohyla (Crni humak)*, *Solokha kurgan* (4. st. pne.), Skitski *Ryzhanovka kurgan* (3. st. pne.), *Kubratova grobnica* u Pereschepinou (660.);

### 
U Hrvatskoj za tumule postoji više narodnih imena, **humcima** se u pravilu nazivaju u sjevernoj Hrvatskoj, dok u krškim krajevima, te u primorju i na otocima najčešće imaju ime **gomile** ili **gromile**. Ponegdje su sačuvani i toponimi, kao što su primjerice "Knežev grob" ili "Kneževo brdo", koji upućuju na mjesto gdje je uistinu i nalazi (ili se nalazio, do uništenja) tumul (poput tumula u Budinjačkom polju u Žumberačkom gorju).

Glavni nositelji "kulture tumula" na području današnje Hrvatske i BiH, te Crne Gore i jugozapadne Srbije bili su Iliri, te je na osnovi ostataka materijalne kulture koji se u njima pronalaze moguće utvrditi približno vrijeme njihova nastanka. Oni se podižu otprilike kada i ilirske gradine (utvrde), od srednjeg ili kasnog bakrenog doba (od oko 1600. pr. Kr.) do kraja željeznog doba, odnosno do rimske prevlasti na tlu današnje Hrvatske.

U Hrvatskoj pretežu tumuli kružne ili izdužene (često eliptični) osnove. Neki su bili okruženi vijencem od pločastoga kamena ili suhozidom. Neki veći su visoki i do oko 7 metara, poput malih brežuljaka visine jednokatnice, od kojih dvije s karlovačkog područja imaju i velik promjer osnove, i do 60 metara.

U Istri jedan tumul je pronađen u blizini Vodnjana, kraj sela Škicini. Možda su u njega pokapani stanovnici Lakoršaga, prapovijesne gradine u blizini. Vrlo blizu su ostaci Vrčina, također prapovijesne gradine, a postoje zapisi koji spominju velik broj tumula oko same gradine (*Schiavuzzi*). Tumuli su otkriveni pokraj sela Čabrunići, na niz lokacija u blizini Limskog kanala, Rovinjskog sela, Rovinja (jedan od njih je i Maklavun), u Balama i u okolici Bala, pokraj sela Krmed, kod Premanture gdje se tumul nalazio u središtu pretpovijesne gradine (ostaci ovog tumula danas više ne postoje), u Banjolama, u Puli i okolici, na Brijunima, u okolici Fažane, Peroja i Barbarige, kraj Krničkog Porta, u blizini Nezakcija, itd. Na brdu Monkodonja sjeverno od Rovinja istraživanja su počela 1997. godine na poticaj i uz potporu Slobodnog instituta iz Berlina, Arheološkog muzeja Istre iz Pule i Zavičajnog muzeja Rovinj. Tamo se, uz gradinu iz brončanog doba, od oko 1.800. do 1.200. godine pr. Kr., na susjednom brdu Musego nalazi skupina tumula - grobnica (do sada ih je otkriveno 11)

Poveća kamena gomila u Zanogi kraj Borovaca (povrh Neretve, u Dalmaciji) na kojoj se vide tri otvorena groba djelomično zasuta kamenjem, Ilirskog je podrijetla, a možda su je koristili i Hrvati.

Na obroncima Papuka u Slavoniji nedaleko Požege nalazi se skupina od najmanje 20-ak tumula iz oko 800. do 400. pr. Kr., od kojih se njih 14 počelo istraživati prije 30-ak godina (među njima i tumul "Knežev grob"), a s istraživanjima ostalih se nastavilo 2001. godine.

U Budinjaku, u Žumberačkom gorju (gdje je pronađano čak preko 140 grobnih humaka) su pronađene gotovo 3000 godina stari tumuli iz starijeg željeznog doba, a na brijegu povrh polja, znanom kao Gradina, nalazilo se naselje stanovnika iz istog razdoblja.

U široj okolici Karlovca su se nalazili uistinu veliki tumuli. Tako tumul u selu Krč Bosiljevski u Hrsini (blizu čvorišta autoceste Zagreb - Split i Zagreb - Rijeka) visok je, po slobodnoj procjeni, oko 6-7 metara, a dugačak oko 50-60 metara. Ima izdužen, elipsoidni oblik, a okrnjen je oranicama po rubovima uzduž duže osi. Tu su nađeni ulomci keramike Lasinjske kulture. Kustos Gradskog muzeja Karlovac, Lazo Čučković, u izdanju "Arheološka karta Zajednice općina Karlovac" iz 1984. godine navodi, uz već spomenuti humak u Hrsini, još nekoliko tumula: 7 tumula u Dugoj Gori kraj Dobre, tumul na položaju Umak u Točku (Veljunskom) kao dio bedema, te Turska kosa kraj sela Velika Vranovina nadomak toplica u Topuskom.

Don Ante Škobalj dokazao je da su se stari Hrvati nastavili koristiti ilirskim grobnim humkama cijelih tisuću godina poslije nestanka starih Ilira. Služili su se tumulima za ukope, za utvrde i za obredna mjesta.
"Zlatno doba" gradnje tumulusa na tlu današnje Hrvatske jest starije željezno doba. Na sjeveru Hrvatsko to je oko 750. do oko 300. pr. Kr..

## Reference

## Vanjske veze

* ''barrow'' na portalu Encyclopædia Britannica 
* Prapovijesni tumul na Škornici u Privlaci kod Zadra