12. slavonska proleterska udarna brigada

**Dvanaesta slavonska proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada** je bila jedna od najuspješnijih jedinica NOVJ u Slavoniji, koju je Glavni štab NOV za Hrvatsku 1944. proglasio najboljom brigadom u Hrvatskoj.

Uspješna dejstva brigade omogućila su proširivanje slobodne teritorije u Slavoniji, formiranje novih partizanskih jedinica, bolje uslove za rad Štaba, organizaciju organa KPH, narodne vlasti, omladine i AFŽ. 
Zbog svog doprinosa narodnooslobodilačkoj borbi, Brigada je postala legendarna i omiljena u narodu. Operativni prostor na kome je 12. brigada dejstvovala obuhvatao je oko 30.000 km2, gdje je živjelo približno oko 3 miliona stanovnika.

Zbog svojih ratnih uspeha brigadu je, najpre Glavni štab NOV i PO Hrvatske, početkom jula 1943. godine proglasio za udarnu, a odlukom Vrhovnog komandanta NOV i POJ maršala Josipa Broza Tita od 26. oktobra 1944. godine dobila je i naziv proleterska. Brigada je dala veliki broj rukovodilaca za novoformirane jedinice u Slavoniji, a značajan doprinos imala je i u stvaranju i učvršćenju bratstva i jedinstva. Jedanaest njenih boraca proglašeno je narodnim herojima.

Kroz Brigadu je prošlo oko 7-8.000 boraca, poginulo je oko 1.600 boraca, dok je svaki treći bio ranjen.

## Osnivanje slavonske brigade

Brigada je formirana 11. oktobra 1942. godine na južnim obroncima Papuka, u selu Budićima kod Pakraca, kao **Prva slavonska brigada** (ovaj naziv nosila je do 21. decembra 1942), od delova Prvog i Drugog slavonskog partizanskog odreda. Tada je imala četiri bataljona, mitraljesko i topovsko odeljenje, Omladinsku četu i bolnički vod, ukupne jačine 958 boraca, naoružanih sa 711 pušaka, 2 mitraljeza, 22 puškomitraljeza i topom. Prvi komandant brigade bio je Bogdan Crnobrnja, a politički komesar Ranko Zec.

Posebna karakteristika Brigade bila je mladost boraca, koji su u prosjeku imali 18-20 godina života. Na dan formiranja Brigada je po spisku imala 958 boraca, svrstanih u četiri bataljona, prateći vod, bolničku i omladinsku četu. Oko 200 boraca nije imalo više od 18 godina, 350 bilo je između 18 i 20, 300 od 20 do 24, a 100 boraca preko 25 godina života. Ni jedan borac nije bio stariji od 30 godina. Od 958 boraca 864 su bili Srbi, 79 Hrvata, 10 Čeha, 2 Jevreja, 2 muslimana i 1 Nijemac. Od ukupnog broja 785 su bili seljaci, 132 radnici i 34 đaka i studenta.

Brigada je najpre trebalo da čišćenjem sela od ustaša i agenata, i napadima na manje garnizone NDH, zaplijeni što više oružja, proširi oslobođenu teritoriju prodorom u Požešku kotlinu i istočnu Slavoniju, i mobiliše što veći broj boraca hrvatske nacionalnosti.

## Borbeni put

:»12. je majka Slavonije,
:još je niko pobijedio nije.
:Pitaju nas ko je naša nada,
:naša nada 12. brigada«.
:(partizanska narodna pjesma)

### 1942

Odmah po formiranju brigada je osloncem na Papuk, Ravnu goru i Psunj, napadala neprijateljske posade i ometala saobraćaj na okolnim komunikacijama. U noći između 19/20. oktobra zauzela je neprijateljsko uporište u Podvršku, zatim železničku stanicu Ratkovicu, 25. oktobra, i kod Gradišta odbila napad jakih nemačkih snaga potpomognutih avijacijom, kada je oborila jedan neprijateljski avion. Pored toga, ona je u novembru onesposobila železničku stanicu Londžicu i našički vodovod, zatim zauzela Ćeralije i železničku stanicu Rijenci, i uništila neprijateljev transport kod Voćina, 3. decembra.

Veoma teške borbe, brigada je vodila, 6. i 7. decembra 1942. godine kod Podravske Slatine; uz saradnju delova Prvog i Drugog slavonskog partizanskog odreda, 12. decembra je savladala domobransku posadu u Voćinu i zarobila 183 domobrana s celokupnim naoružanjem. Do kraja decembra porušila je železničku prugu Banova Jaruga-Virovitica, u dužini od tri kilometra, i zauzela Orahovicu i Orljavac. Naređenjem Glavnog štaba NOV i PO Hrvatske od 21. decembra 1942. godine, dobila je naziv **Dvanaesta slavonska brigada**, a 30. decembra iste godine ušla je u sastav novoformirane Četvrte slavonske divizije (koja je u maju 1943. preimenovana u Dvanaestu slavonsku diviziju).

### 1943

U prvoj polovini 1943. godine, zajedno s drugim slavonskim jedinicama, učestvovala je u ponovnom zauzimanju Voćina, zatim je napadala Okučane, 21. januara i uništila ustaško-domobransku posadu u Velikoj Pisanici, 19. februara i Velikoj, 16. marta. U psunjsko-papučkoj operaciji, od 20. marta do 8. aprila, vodila je veoma teške borbe s Nemcima, ustašama i domobranima na Ravnoj gori i Psunju, učestvovala u borbama za oslobođenje Požeške kotline i zauzimanju Našica, 4. juna. Za postignute uspehe u dotadašnjim borbama, Glavni štab NOV i PO Hrvatske joj je, početkom jula, dodelio naziv **udarna**.

U sastavu Dvanaeste slavonske divizije, brigada se, početkom jula, prebacila u Hrvatsko zagorje, i učestvovala u napadu na zatvor u Lepoglavi, 13. jula, kada je oslobođeno 700 zatvorenika. Na povratku iz Hrvatskog zagorja, zajedno s Omladinskom brigadom „Joža Vlahović" i Kalničkim partizanski odredom, vodila je 22. jula žestoke borbe na Kalniku protiv ustaško-domobranskih jedinica i delova nemačke 187. rezervne divizije, a noću između 18/19. septembra, posle jedanaestosatne borbe, zauzela je Đulovec.

Noću između 3/4. novembra 1943. godine, po naređenju Vrhovnog štaba NOV i POJ, prebacila se preko reke Save u srednju Bosnu, gde se, u sastavu Jedanaeste krajiške divizije, borila protiv četnika i ustaša na planini Motajici.

### 1944

Žestoke borbe vodila je, 4. januara 1944. godine, na Ukrini kod Prnjavora, protiv delova nemačke Prve kozačke konjičke divizije i jakih ustaško-domobranskih jedinica. Učestvovala je u borbama za zauzimanje Prnjavora, 20. januara i posle borbi kod Dervente, noću između 15/16. maja, prebacila se natrag preko Save na sektor Dilja.

Posle povratka u Slavoniju, vodila je borbe protiv nemačkih i ustaško-domobranskih jedinica kod Kule, Čaglina i planine Dilja. Zatim je rušila prugu između Vinkovaca i Banove Jaruge. Značajnu pobedu izvojevala je 20. juna zauzimanjem Podgorača, kada je ubila 351 i zarobila 101 nemačkog vojnika i ustašu, a zaplenila dva topa, 14 minobacača, 46 mitraljeza, 650 pušaka i drugi ratni materijal. U toku leta osiguravala je žetvu u rejonu Bekteža, Poreča i Kule, i odbila više napada neprijatelja iz okolnih garnizona. U septembru 1944. u 12. proletersku brigadu je došla grupa od 20 beogradskih skojevaca. 26. septembra brigada je zauzela Čađavicu, a zajedno s Osječkom brigadom, 5. oktobra, i Viroviticu. Posle ovih uspeha, dobila je, 26. oktobra 1944. godine, od Vrhovnog komandanta NOV i POJ maršala Tita naziv proleterska. Krajem oktobra brojno stanje 12. brigade iznosilo je 1755 boraca. Usled pojačanog priliva hrvatskih boraca, nacionalni sastav je bio Hrvata 1064, i Srba 615.

Krajem 1944. godine, brigada je učestvovala u borbama na reci Dravi, a početkom naredne godine borila se protiv nemačkih i ustaško-domobranskih jedinica kod Grubišnog Polja, Pitomače, Orahovice, Ćeralija, Voćina, Velike, Našica i drugih mesta.

### 1945

U proleće 1945. godine, dala je značajan doprinos u završnoj ofanzivi za oslobođenje Slavonije, Podravine i Štajerske.

Tokom 940 dana dugog ratnog puta brigade poginulo je oko 1.500 njenih boraca. Spisak koji su za potrebe monografije "Dvanaesta proleterska slavonska brigada" sastavili autor Jovan Kokot i saradnici sadrži imena 1.422 poginula borca brigade sa osnovnim biografskim podacima.

## Komandni sastav brigade

* **Komandanti brigade:**
** Bogdan Crnobrnja – od formiranja brigade do 28. oktobra 1942. 
** Radojica Nenezić – vršilac dužnosti od 28. oktobra do 1. decembra 1942.
** Vicko Antić – od 1. decembra 1942. do 10. februara 1943.
** Josip Antolović – od 10. februara 1943. do 1. februara 1944. 
** Ivan Senjug Ujak – od 1. februara 1944. do 20. avgusta 1944. (poginuo na dužnosti)
** Dušan Ostojić – od 1. septembra 1944. do kraja rata
* **Politički komesari brigade:**
** Ranko Zec – od formiranja brigade do 1. decembra 1942. 
** Vlado Janić Capo – od 1. decembra 1943. do 10. februara 1943.
** Čedo Grbić – od 10. februara do 25. avgusta 1943.
** Ivan Senjug Ujak – od 25. avgusta 1943. do 1. februara 1944.
** Ivica Milićević – od 1. februara do 20. novembra 1944. 
** Jovo Kokot Korčagin – od 20. novembra 1944. do kraja rata
* **Načelnici Štaba brigade:**
** Milan Stanivuković – od formiranja brigade do 28. oktobra 1942.
** Gedeon Bogdanović – od 28. oktobra 1942. do 15. maja 1943. 
** Bogdan Jovanović – od 15. maja do jula 1943.
** Mile Puškarić – od jula 1943. do jula 1944.
** Vlajko Gavrilović – od jula do septembra 1944.
** Bogdan Gojković – tokom septembra 1944. (teško ranjen na dužnosti)
** Rudolf Štoh – od septembra 1944. do aprila 1945.
** Andrija Agner – od aprila 1945. do kraja rata
* **Zamenici komandanta brigade:**
** Radojica Nenezić – od formiranja brigade do 26. decembra 1942.
** Josip Antolović – od 25. decembra 1942. do 10. februara 1943.
** Gojo Kovačević i Stjepan Brkljačić – vršioci dužnosti – tokom jula i avgusta 1943.
** Borislav Mioljević – od avgusta 1943. do 1. februara 1944.
* **Zamenici političkog komesara brigade:**
** Pero Car – od formiranja brigade do 1. februara 1944.
** Dušan Orlić – od 1. februara do 7. aprila 1944.
** Viktor Klepać – vršilac dužnosti od 7. aprila do 30. maja 1944.
** Jovo Kokot Korčagin – od 30. maja do 20. novembra 1944.
** Nikola Bjelac – od 20. novembra 1944. do kraja rata

## Narodni heroji Dvanaeste slavonske brigade
* **[[Vicko Antić]]**, komandant brigade
* **[[Josip Antolović]]**
* **[[Vlado Janić|Vlado Janić Capo]]**
* **[[Čedo Grbić|Čedo Grbić Kedacije]]**
* **[[Radojica Nenezić]]**, zamenik komandanta brigade
* **[[Gedeon Bogdanović]] - Geco**
* **[[Đuro Dulić]]**
* **[[Pajo Orozović Brko]]**
* **[[Petar Car]]**
* **[[Dako Puač]]**, zamenik komandanta brigade
* **[[Ivan Senjug Ujak]]**, komandant brigade
* **[[Stevo Došen]]**
* **[[Stjepan Funarić|Stjepan Funarić Jota]]**
* **[[Milan Stanivuković]]**, načelnik Štaba brigade
* **Mirko Ćulubrk,** kapetan

## Odlikovanja

Za zasluge tokom Narodnooslobodilačke borbe odlikovana je Ordenom narodnog oslobođenja, Ordenom partizanske zvezde i Ordenom bratstva i jedinstva, a 21. jula 1977. godine i Ordenom narodnog heroja.

## Literatura

* Jovan Kokot: Dvanaesta proleterska slavonska brigada - Beograd : Vojnoizdavački i novinski centar, 1987
* Vojna enciklopedija (knjiga sedma). Beograd 1974. godina
* Narodni heroji Jugoslavije. „Mladost“ Beograd, 1975. godina
* Milan Kavgić: Verna brda: Dvanaesta slavonska proleterska brigada - Beograd : Vojnoizdavački i novinski centar, 1990.

## Izvori

## Povezano
* Lista borbi 12. slavonske brigade NOVJ

## Vanjske veze
* Jovan Kokot: Dvanaesta proleterska slavonska brigada - Beograd : Vojnoizdavački i novinski centar, 1987