Poturica

**Poturica** je kolokvijalan izraz za preobraćenika u islam u vrijeme turskih osvajanja Evrope, odnosno vladavine Osmanskog carstva.

Fenomen prelaska Srba u islam pod Osmanlijama se često naziva poturčivanje ili turčenje, a dijeli se na nasilno i dobrovoljno. Poturčivanje kao istorijski fenomen se ne veže samo za islamizaciju hrišćanskog (nemuslimanskog) stanovništva, nego i za promjenu narodnog i nacionalnog identiteta. Poturčivanje je bio proces islamizacije i nacionalne identifikacije sa Turcima i Turskom. Fenomen poturčivanja je uključivao i prihvatanje načina oblačenja (turban), zatim upotrebu turskog jezika (turcizmi), te opšte prihvatanje turske kulture kao vlastite nacionalne kulture.

## Historija
Istorija poturčivanja Srba se veže za uspon Osmanskog carstva i njegova osvajanja u Evropi. Prvo zabilježeno nasilno poturčivanje Srba se vezuje za boj na Kosovu polju i pominje se kao prinudno odvođenje zarobljenika u roblje koje je nasilno preobraćeno u islam. Prvi islamizovani robovi srpske narodnosti su odvedeni u Malu Aziju, Persiju, Arabiju i Afriku, i za njih se zna da su vremenom izgubili svijest o vlastitom porijeklu. U Osmanskom carstvu je roblje tretirano kao ratnički plijen, a ljudskim robljem se trgovalo kao i sa stokom ili drugom vrstom dobiti. Odvođenje Srba u ropstvo je trajalo od prvog susreta Srba i Turaka, odnosno od prodora Osmanskog carstva na srpsku zemlju 1371. godine, pa sve do sredine XIX, odnosno u manjim slučajevima zarobljavanja sužanja do kraja XIX vijeka. Nasilno porobljavanje Srba je vršeno masovno i pojedinačno. U roblje su posebno nakon vojnih okršaja odvođene žene, djeca, i odrasli muškarci koji nisu ubijeni na licu mjesta, dok su ranjeni i oni koji nisu mogli da hodaju ubijani. Roblje je najčešće odvođeno u Jedrene i Carigrad, gdje je javno prodavano na velikim trgovima. Na području naseljenom Srbima glavni centar za prodaju roblja se nalazio u Beogradu, u kome se nalazila i posebna kuća za razvrstavanje i prodaju hrišćanskog roblja.
 

U pojedinim periodima poput 1659, 1661, 1690. i 1691. godine, zabilježeno je odvođenje u ropstvo 200.000 duša oba pola i svih uzrasta. Pojedine osmanlijske paše su u svom privatnom posjedu imale i do 7.000 robova (Iskeder Čelebija (turski Krez)). Srbi su masovno odvođeni u roblje tokom svakog rata u kome je učestvovalo Osmansko carstvo. Tako je veliki broj naroda odveden u roblje tokom Njemačko-turskoga rata (1737-1738), zatim Rusko-turskog rata (1768—1774) i drugih ratova u kojima je učestvovalo Osmansko carstvo. Mihajlo Konstantinović iz Ostrovice koji je zarobljen i preobraćen u janjičara a potom pobjegao iz ropstva, je napisao za Glasnik Srpskog učenog društva sljedeće: *„robe (Turci) ljude, a koji ne mogu ići one poubijaju. To biva često svake godine na dovedu i donesu (po) nekoliko hiljada dobrih hristjana među poganike pa tu izmešavši se pokvare se. Zaborave za svoju dobru i primaju poganičku veru“*. Javno roblje je u Osmanskom carstvu nakon kritika iz zapadne Evrope ukinuto zakonima 1830-ih godina. Taj zakon je uveden u život 1846, te ponovo proširen 1856. godine.

Pored odvođenja u roblje, nasilno poturčivanje Srba je vršeno dankom u krvi. Osmanski sultan Orhan I je 1329. godine ustanovio janjičarske odrede. Janjičari su u Osmanskom carstvu ukinuti u junu 1826. godine, nakon što je sultan Mahmud II kao posljedica kritika iz zapadne Evrope odlučio da osnuje modernu vojsku sastavljenu samo od etničkih Turaka. Hrišćanska djeca su u janjičare odvođena svake četvrte ili pete godine, a sultan Osmanskog carstva je za ovaj posao upošljavao posebne činovnike koji su nazivani turnadžibašije i jajanbašije. Jedno vrijeme su u janjičare uzimana djeca starosne dobi od 6 do 10, a zatim od 10 do 16 godina starosti. U vrijeme sultana Bajazita II, u jaljičare je odvedeno najviše djece srpske narodnosti. Srpska i druga hrišćanska djeca su odvođena u Malu Aziju gdje su razvrstavana po turskim kućama dok ne nauče turski jezik. Turci su ovu djecu upotrebljavali za ručne poslove sve dok nisu ojačala i naučila turski jezik, nakog čega su ih slali u Carigrad. Djeca su u Carigradu razvrstavana prema dobi, uglavnom u janjičare, a neka ikao sluge na dvoru, vrtovima, brodovima i konjušnicama. Ovo odvođenje hrišćanske djece od roditlja, preobraćanje u islam, podučavanje turskom jeziku i kulturi se naziva poturčivanje. Djeca su odgajana kao Turci, a u zavisnosti od uzrasta je dolazilo do potpunog ili djelimičnog zaborava o nacionalnom porijeklu.

## Korijen riječi (etimologija)
U Vukovom Rječniku fenomen prelaska na islam u Osmanskom carstvu se naziva „poturčivanje, turčenje, poturčiti se, pomuhamedanjivanje, poturčenjak, poturica, potur“ itd.

## Negativno značenje

Sam naziv i fenomen koji se veže za istorijsku činjenicu koja je duboko ukorijenjena u istoriji srpskog naroda pod Osmanskom vlašću, ima vrlo negativno značenje. Negativno značenje se posebno veže za nasilan oblik poturčivanja, odnosno odvođenja u roblje. Danak u krvi kao način poturčivanja isto tako ima negativno značenje, jer se radi o nasilnom otimanju djece od majki. Dodatno negativno značenje se veže za pretpostavljeni dobrovoljni oblik poturčivanja, koje se značenjem veže za izdajstvo, prenevjeru, odrođivanje, odnarođivanje, saradnju sa okupatorom, otpadništvo itd. U srpskom jeziku postoji izreka „*Poturica gori od Turčina*“ kojom se izražava negativan stav prema onome što poturice predstavljaju svojom identifikacijom sa okupatorom. Jovan Cvijić smatra da su poturice „bili potpora turskom režimu i najsvirepiji ugnjetači“.

## Pomen u crnogorskoj  književnosti

Pomen poturica u srpskoj književnosti je učestao u vremenu slabljenja Osmanskog carstva, odnosno vremenu oslobađanja Srba od Osmanlija. U ovom istorijskom periodu dolazi do kulminacije antagonizma između sa jedne strane Srba, koji propast Osmanskog carstva vide kao vlastiti put ka slobodi, i sa druge strane poturica, koji Osmansko carstvo doživljavaju kao svoju jedinu domovinu koja štiti njihovu prihvaćenu vjeru i njihov položaj u osmanskom društvu. Ovaj odnos je slikovito opisan u djelima Petra Petrovića Njegoša. Tako u pjesmi Boj na Salašu iz 1806. godine Čupić odgovara Mehmedu: „Poturico, Mehmed kapetane, obazri se da se pogledamo, da vidimo čija je sad Mačva: il' je tvoja il' će biti moja, čija li je od starine bila!“.

## Povezano
* Danak u krvi
* Janjičari
* Turkizacija

## Literatura
* *Muslimani naše krvi u Južnoj Srbiji*, Jovan Hadži Vasiljević, II izdanje / Štamparija „Sveti Sava“, Beograd (1924)
* *Muslimani naše krvi u Južnoj Srbiji*, Jovan Hadži Vasiljević, III izdanje / „Grigorije Božović“, Priština; „Prosveta“, Beograd, (1995) Biblioteka Baština, Urednik Aco Rakočević
* *Gorski vijenac*, Petar II Petrović Njegoš, Beč, (1847)

## Reference

## Izvori
* Projekat Rastko: Muslimani naše krvi u Južnoj Srbiji 
* Projekat Rastko: Glasnik Etnografskog instituta SANU, knj. XLVII: Nasilje nad ženama i seksualna moral: Potisnuta povest ustaničkog doba u Srbiji