open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lista vladara Komagene

Kraljevstvo Komagena je bila mala helenizirana armenska država u južnoj Anadoliji kraj Antiohije, koje je nastalo kao tributarna država Seleukidskog Carstva a kasnije stekla nezavisnost, prije nego što je konačno anektirano u Rimsko Carstvo godine 72.

## Satrapi Komagene 290-163. pne.
* Sam 290. pne.-260. pne.
* Arsam I 260. pne. - 228. pne.
* Kserks od Armenije 228. pne. - 201. pne.
* Ptolemej od Komagene 201. pne. - 163. pne.

## Kraljevi Komagene, 163. pne. - 72
* Ptolemej od Komagene 163. pne. - 130. pne.
* Sam II Teozeb Dikaj 130. pne. - 109. pne.
* Mitridat I Kalinik 109. pne. - 70. pne.
* Antioh I Teos od Komagene 70. pne. - 38. pne.
* Mitridat II od Komagene 38. pne. - 20. pne.
* Mitridat III od Komagene 20. pne. - 12. pne.
* Antioh III od Komagene 12. pne. - 17
* vladavina Rima 17-38
* Antioh IV od Komagene 38-72 i supruga Jotapa

## Potomci Komagene
* Gaius Julius Antiochus Epiphanes Philopappos
* Julia Balbilla
* Gaius Julius Agrippa
* Gaius Julius Alexander Berenicianus
* Julia (sestra Berenicijana) koja se vjenčala za konzula Gaja Julija Kvadrata Basa
* Jotapianus (po nekim pretpostavkama)

## Povezano
* Popis armenskih kraljeva
Sam od Sofene

**Sam** (*Sames* ili *Samos*) **od Sofene** bio je osnivač kraljevstva Sofena i grada Samosata na jugoistoku Male Azije. Prvi put ga je godine 245. pne. spomenuo Eratosten. Sam je bio satrap, odnosno guverner Seleukidskog Carstva. Na njegovom dvoru je oko godine 260. pne. utočište pronašao kralj Zijela od Bitinije. Naslijedio ga je sin Arsam I.

Sam je izdao kovanice na kojima je prikazan s armenskom tijarom.

## Povezano
* Popis vladara Komagene

## Reference
* Wayne G. Sayles, "Ancient Coin Collecting VI: Non-Classical Cultures", Krause Publications, 1999, , p.&nbsp;29
Arsam I

**Arsam I** () bio je kralj Sofene od oko 260. pne. do 228. pne. Bio je sin kralja Sama, osnivača kraljevstva. Za vrijeme vladavine je sagradio gradove Arsamosata u Sofeni i Arsameja (današnji Siverek) u Komageni. Nakon smrti ga je u Armeniji naslijedio sin Oront IV, a u Sofeni Kserks od Armenije, za koga neki historičari drže da je potiče od njegovog sina Arsama II.

## Povezano
* Komagena
* Popis vladara Komagene
Arsam II

**Arsames II** je bio kralj Sofene u drugoj polovici 2. vijeka pne. O njegovom životu postoje oskudni podaci, te se uglavnom zan samo to da je ponudio utočište odmetnutom seleukidskom princu Antiohu Hijeraksu. Dio historičara smatra da je njegov sin bio Kserks od Armenije, dok drugi, kao Cyril Toumanoff smatraju da je Arsam II ista ličnost kao i Arsam I.
Mitridat I Kalinik

**[[Mitridat]] I Kalinik** (, ? - 70. pne.) bio je kralj Komagene. Bio je sin kralja Sama II. Otac ga je, nastojeći osigurati trajni mir sa Seleukidskim Carstvom, dao vjenčati za sirijsku princezu Laodiku VII Teu. S njom je imao sina Antioha. Iako je kao potomak Orontida bio Armenac zbog supruge je zdušno prihvatio grčku kulturu. Nakon smrti 70. pne. ga je naslijedio sin Antioh.

## Povezano
* Popis vladara Komagene
* Planina Nemrut

## Izvori
* http://www.livius.org/la-ld/laodice/laodice_vii.html 
* http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/tryphaena.htm#Tryphaena.12 

## Izvori
Laodika VII Tea

**Laodika VII Tea Filadelf** (, "Laodika boginja i bratoljubiva", cca. 122. pne. - ?) bila je seleukidska sirijska princeza, a kasnije kraljica Komagene. Rodila se kao kći seleukidskog kralja Antioha VIII Gripa i egipatske ptolomejske princeze Trifene, kćeri kralja Ptolemeja VIII.

Još kao dijete, oko 109. pne. ju je otac dao za suprugu Mitridatu, princu, a kasnije kralju Komagene. Pod njenim uticajem je Mitridat postao poklonikom grčke kulture. S njim je imala sina Antioha, koji je godine 70. pne. postao kralj.

## Izvori
* http://www.livius.org/la-ld/laodice/laodice_vii.html 
* http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/tryphaena.htm#Tryphaena.12
Bitka kod Pistorije

**Bitka kod Pistorije** se odigrala godine 62. pne. između rimske vojske pod legatom Markom Petrejem s jedne te pobunjenika na čelu s Katilinom s druge strane. Završila je Petrejevom pobjedom, te Katilininom pogibijom s kojom je okončana njegova zavjera protiv rimske države.

Katilinininu vojsku je nekoliko mjeseci ranije u Etrurija|Etruriji u tajnosti podigao nekadašnji Sulin centurion Gaj Manlije. Katilinin je plan bio da zajedno sa svojim pristašama likvidira vodeće rimske političare, a potom s tom vojskom maršira na Rim i preuzme vlast. Međutim, u novembru 63. pne. zavjera je raskrinkana u Senatu. Katilina je tada izjavio da dobrovoljno odlazi u egzil u Masiliju, a zapravo se priključio vojsci koja je, prema nekim navodima, imala oko 10.000 ljudi. Početkom decembra 63. pne. njegovi vodeći suučesnici u Rimu su pohapšeni i pogubljeni, a što je dovelo do demoralizacije i osipanja Katilinine vojske. S njom se Katilina pokušao probiti u Galiju, ali mu je konzul Kvint Metel Celer s nadmoćnim snagam blokirao put. Stoga se okrenuo protiv Antonija Hibride čija je vojska bila slabija od Celerove, a Hibrida ranije pokazivao simpatije za njegovu zavjeru. Na dan bitke je Hibridu pogodio giht te je komandu predao Petreju. Katilina je odmah shvatio da će izgubiti, ali se borio hrabro u prvim redovima do posljednjeg trenutka.
Aulo Licinije Arhija

**Aulo Licinije Arhija** (*Aulus Licinius Archias*, cca. 120. pne. - 61. pne.) bio je grčki pjesnik rodom iz Antiohije. Godine 102. pne. se prvi put pojavio u Rimu gdje je osvojio publiku svojim pjesničkim umijećem i stekao niz uticajnih pokrovitelja, među kojima se isticao Lukul. Godine 93. pne. je zajedno s Lukulom posjetio Lukaniju gdje ga je tamošnji grad Herakleja proglasio svojim građaninom. Nekoliko godina kasnije Herakleja se kao rimski saveznički grad temeljem zakona *[[Lex Plautia Papiria]]* izjednačila s drugim rimskim gradovima po pitanju državljanstva, te je tako Arhija automatski postao rimski državljanin. Godine 62. pne. je izvjesni Gracije nastojao na sudu osporiti Arhijino državljanstvo. Arhija je kao svog advokata uzeo Cicerona, koji je u Arhijinu obranu izgovorio *[[Pro Archia Poeta|Pro Archia]]*, jedan od svojih najznamenitijih govora.

## Izvori
* Steven M. Cerutti (1998), "Cicero Pro Archia Poeta Oratio", Bolchazy-Caarducci Publishers, paper back, 125 pages,
Pro Archia Poeta

***Pro Archia Poeta*** (doslovno: "Za pjesnika Arhiju") je znameniti govor koga je godine 62. pne. rimski pravnik i orator Ciceron izrekao na suđenju svom klijentu, pjesniku Aulu Liciniju Arhiji. Predmet spora je bilo Arhijino rimsko državljanstvo, pri čemu je izvjesni Gracije tvrdio da ga je Arhija stekao protivno zakonu, odnosno da ga ne smije koristiti. Ciceron je u svom govoru uspio dokazati da je Arhija rimski državljanin te spor okončati u njegovu korist.

## Vanjske veze

* M. TVLLI CICERONIS PRO A. LICINIO ARCHIA POETA ORATIO - original Latin
* M. TVLLI CICERONIS PRO A. LICINIO ARCHIA POETA ORATIO - original Latin with translation
Sam II Teozeb Dikaj

**Sam** ili **Sam II Teozeb Dikaj** (, ? - 109. pne.) bio je drugi kralj Komagene. Bio je sin i nasljednik kralja Ptolemeja od Komagene, a na prijestolje je stupio godine 130. pne. Za vrijeme vladavine je naredio utvrđivanje grada Samosata koji je danas potopljen zbog izgradnje brane Atatürk Baraji.. Supruga mu je bila Pitodoris, kći Pontsko Kraljevstvo|pontskog kralja. Nakon smrti 109. pne. ga je naslijedio sin Mitridat I Kalinik.

## Reference

## Povezano
* Komagena
* Popis vladara Komagene
Ptolemej od Komagene

**Ptolemej** (, ? - 130. pne.) je bio armenski plemić koji je dugo godina služio kao seleukidski satrap, a potom vladao kao prvi kralj nezavisne Komagene.

Ptolemej je bio sin Oronta IV od Armenije, sina Arsama I, kralja Sofene, te povezan s Orontidskom dinastijom. Također je bio u rodu sa Arsakidima, partskom kraljevskom kućom, a natpis na planini Nemrut ga navodi kao dalekog potomka perzijskog kralja Darija Velikog.

Satrapom je postao godine 201. pne. nakon smrti Kserksa od Armenije. Nezavisnost Komagene je proglasio godine 163. pne. nakon smrti seleukidskog kralja Antioha IV Epifana.

Naslijedio ga je sin Sam II Teozeb Dikaj.

## Reference

## Izvori
* http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.cliolamuse.com/spip.php%3Frubrique65&sa=X&oi=translate&resnum=3&ct=result&prev=/search%3Fq%3DcOMMAGENE%26start%3D20%26hl%3Den%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:en-US:official%26sa%3DN
Makija

**Makija** (fr. *maqui*, šp. *maquia*, tal. *macchia*) je najvažniji ekosistem Mediterana koji se sastoji od grmlja i termofilnih biljki visokih maksimalno 4 metra. Značaj makije kao staništa brojnih biljnih vrsta je nemjerljiv i stoga je u mnogim dijelovima Europe zaštićena.

Osim na Mediteranu, makija je rasprostranjena i u Kaliforniji, Australiji, Južnoj Africi i Čileu.

Makijom su nazivani i članovi Francuskog pokreta otpora za vrijeme II. svjetskog rata.

## Poveznice
* Mediteransko-litoralni pojas

## Vanjske veze
* Hrvatske šume
*  Miris makije na otoku Korzici
Kinofobija

**Kinofobija** (od  *kýōn* "pas" i  *phóbos* "strah") je izraz kojim se opisuje abnormalni strah od pasa. Kinofobija se klasificira kao specifična fobija, odnosno u podgrupu životinjskih fobija.

## Reference

## Literatura
* Antony, Martin M. *Phobic Disorders and Panic in Adults: A Guide to Assessment and Treatment*. Washington DC: American Psychological Association, 2000.
* Antony, Martin M., and Randi E. McCabe. *Overcoming Animal Insect Phobias: How to Conquer Fear of Dogs, Snakes, Rodents, Bees, Spiders More*. Oakland: New Harbinger Publications, 2005.
* Barlow, David H. *Anxiety and its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety and Panic*. New York: Guilford Press, 2002.
* Bruce, Timothy J., and William C. Sanderson. *Specific Phobias: Clinical Applications of Evidence-Based Psychotherapy*. Northvale: Jason Aronson Inc., 1998.
* Di Nardo, Peter A., et al. "Etiology and Maintenance of Dog Fears." *Behaviour Research and Therapy* 26.3 (1988): 241-4.
* Di Nardo, Peter A., Lawrence T. Guzy, and Rita M. Bak. "Anxiety Response Patterns and Etiological Factors in Dog-Fearful and Non-Fearful Subjects." *Behaviour Research and Therapy* 26.3 (1988): 245-51.
* *[[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders]] (DSM-IV-TR)*. 4th ed. Washington DC: American Psychiatric Association, 2000.
* Doogan, Sharon, and Glyn V. Thomas. "Origins of Fear of Dogs in Adults and Children: The Role of Conditioning Processes and Prior Familiarity with Dogs." *Behaviour Research and Therapy* 30.4 (1992): 387-94.
* Hoffmann, Willem A., and Lourens H. Human. "Experiences, Characteristics and Treatment of Women Suffering from Dog Phobia." *Anthrozoös* 16.1 (2003): 28.
* King, Neville J., Viv Clowes-Hollins, and Thomas H. Ollendick. "The Etiology of Childhood Dog Phobia." *Behaviour Research and Therapy* 35.1 (1997): 77.
* Maj, Mario, et al., eds. *Phobias*. Chichester: J. Wiley, 2004.
* Mavissakalian, Matig, and David H. Barlow, eds. *Phobia: Psychological and Pharmacological Treatment*. New York: Guilford Press, 1981.
* Öhman, Arne. "Face the Beast and Fear the Face: Animal and Social Fears as Prototypes for Evolutionary Analyses of Emotion." *Psychophysiology* 23.2 (1986): 123-145.
* Öst, Lars-Göran. "One-Session Treatment for Specific Phobias." *Behaviour Research and Therapy* 27.1 (1989): 1-7.
* Rachman, S. "The Conditioning Theory of Fear Acquisition: A Critical Examination." *Behaviour Research and Therapy* 15.5 (1977): 375-87.
* Rentz, Timothy O., et al. "Active-Imaginal Exposure: Examination of a New Behavioral Treatment for Cynophobia (Dog Phobia)." *Behaviour Research and Therapy* 41.11 (2003): 1337-53.
* Secret, Mary, and Martin Bloom. "Evaluating a Self-Help Approach to Helping a Phobic Child: A Profile Analysis." *Research on Social Work Practice* 4.3 (1994): 338-48.
* Wiederhold, B. K. *Virtual Reality Therapy for Anxiety Disorders: Advances in Evaluation and Treatment*. 1st ed. Washington DC: American Psychological Association, 2005.
LGBTQ prava na Fidžiju

Homoseksualnost na Fidžiju je bila zabranjena zakonom do 5. aprila 2010. godine kada je ukinut krivični zakonik iz 1998. godine. Ipak, i pored legalizacije, LGBT osobe na Fidžiju i dalje nemaju prava koja im garantuju istopolne zajednice, brakovi ili usvajanje dece. Takođe, ne postoji nijedan zakon koji bi LGBT osobe štitio od diskriminacije. Ustav iz 2002. godine, koji je zabranjivao svaki oblik diskriminacije, ukinut je 2007. godine. Uzrast seksualne saglasnosti je različit za homoseksualne i heteroseksualne parove.
LGBTQ prava u Libiji

**[[LGBT]] osobe u [[Libija|Libiji]]** i dalje nisu u jednakom položaju kao ostali građani i građanke. Istopolni odnosi su zabranjeni zakonom.

## Krivični zakon
Krivičnim zakonom iz 1953. godine istopolni odnosi između osoba istog pola su kažnjivi zatvorskom kaznom do 5 godina.

Zakon ne razlikuje seksualnu orijentaciju i rodni identitet, tako da se zakoni protiv gejeva i lezbejki mogu primenjivati i na transrodne i transseksualne osobe. Transseksualne osobe ne mogu zakonski da promene ime ili pol, niti su dozvoljene terapije korekcije pola.

## Uslovi života
Zbog zakonskih i društvenih prilika, većina LBGT osoba se odlučuje da se ne outuje. Mnoge LGBT osobe se odlujučuju da emigriraju u liberalnije države.

## Vidi dalje

* Ljudska prava u Libiji

## Reference
Anita Leskovec

**Anita Leskovec** (Postojna, 28. 6. 1965), slovenska spisateljica i autorica zagonetaka.

## Biografija
Rodila se 28. 6. 1965. u Postojni. Djetinjstvo je provela u Cerknici. Po završetku Osnovne škole Notranjskog odreda u Cerknici školanje je nastavila u gimnaziji u Postojni, gdje je maturirala 1984. Studirala je na Pedagoškoj akademiji, smjer slovenski jezik s književnošću i knjižničarstvo. Diplomirala je 1987.

Od 1987. zaposlena je u Knjižnici Jožeta Udoviča u Cerknici.

S porodicom stanuje u Dolenjoj vasi kod Cerknice. Majka je četvero djece i baka.

## Stvaralaštvo
Objavljivati je počela u školskoj godini 2006/07. u časopisima Ciciban i Cicido, za koje piše zagonetke (slovenski: *uganke*), pjesme, slikopise i priče. Od januara 2010. objavljuje u časopisu EKO velikan.

## Djela
* *[[Uganke]]*, Tržič, Avrora, 2009.
* *[[Pisane uganke]]*, Jezero [i. e. Preserje], Morfem, 2009.
* *Najin kotiček V: 2. literarni zvezek Zgodbe iz knjižnice: Kako diši moja knjižnica*, Ljubljana, Sekcija za splošne knjižnice pri Zvezi bibliotekarskih društev Slovenije, 2009.
Ptolemej XIII Teos Filopator

**Ptolemej XIII Teos Filopator** (, *Ptolemaĩos Theós Philopátōr*, 62/61. pne. – 13. januar 47. pne.?) bio je jedan od posljednjih kraljeva drevnog Egipta, poznat kao mlađi brat i suparnik Kleopatre.

## Biografija

Ptolemej je bio sin kralja Ptolemeja XII, a na prijestolje je došao nakon njegove smrti u proljeće godine 51. pne. Suvladarica mu je bila starija sestra Kleopatra VII, s kojom se, u skladu s tadašnjim egipatskim običajima, i oženio. Glavni pomoćnik, odnosno siva eminencija na dvoru mu je bio eunuh po imenu Potin.

Kleopatra se pokazala kao daleko sposobnija i popularnija vladarica od njih dvojice, te su je u proljeće 48. pne. pokušali svrgnuti. Kleopatra je bila prisiljena bježati iz kraljevske palače u Aleksandriji, ali je u Siriji skupila vojsku te otpočela građanski rat. Situaciju je dodatno zakompliciralo i to što se protiv Ptolemeja dignula i druga sestra Arsinoja, proglasivši se kraljicom.

Istovremeno je i u Rimu bjesnio građanski rat, te je nakon poraza u bitci kod Farsala na Ptolemejevom dvoru utočište pokušao pronaći rimski vojskovođa Pompej. Ptolemej i Potin su se pravili da će uslišati njegov zahtjev, ali su ga na prevaru 29. septembra 48. pne. ubili. Kada je nedugo potom Julije Cezar došao u Aleksandriju tražiti Pompejevo izručenje, Potin mu je na poklon dao Pompejevu odrezanu glavu, što je kod Cezara izazvalo zgražanje. Kleopatra je, pak, potajice ušla u Cezarove odaje i zavela ga, stekavši tako vrijednog saveznika.

Ne čekajući da Cezar u sporu presudi na Kleopatrinu stranu, Potin i Ptolemej su sklopili savez sa Arsinojom i započeli operacije protiv Cezara poznate kao aleksandrijski rat. Usprkos teških gubitaka, Cezar se uspio održati do dolaska pojačanja i na kraju je odnio pobjedu. Ptolemej i Arsinoja su prisiljeni napustiti grad, a Ptolemej se kasnije utopio pokušavajući prijeći Nil. Kleopatra je nakon toga sama zavladala Egiptom.

## Preci


**Preci Ptolemeja XIII od Egipta**





## Reference

## Vanjske veze
* Ptolemy XIII Theos Philopator entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
Kleopatra IV od Egipta

**Kleopatra IV** (grč: Κλεοπάτρα Δ', ubijena 112. god. pne.) bila je kraljica helenističkog Egipta iz dinastije Ptolemejida. Egiptom je kratko vladala 116.-115. pne. kao savladarka supruga Ptolemeja IX Latira, a kasnije je postala supruga seleukidskog kralja Antioha IX Kizičkog

Bila je ćerka Ptolemeja VIII Fiskona i Kleopatre III, a za rođenog brata Ptolemeja IX Latira se udala 116. god. pne. kada je počela da vlada kao njegova savladarka. Savladarstvo je potrajalo svega nekoliko meseci pošto se, pod majčinim pritiskom, Ptolemej Latir rastao od Kleopatre i oženio mlađom sestrom Kleopatrom Selenom I.

Kleopatra IV se potom povukla na Kipar kojim je u to vreme upravljao njen brat Ptolemej X Aleksandar I. Uspela je da na svoju stranu privuče vojsku Ptolemeja Aleksandra i zatim je ponudila brak Antiohu IX Kizičkom iz dinastije Seleukida. Antioh IX je prihvatio bračnu ponudu pošto mu je Kleopatra obećala vojsku sa Kipra kao miraz. Zatim se prebacila u Siriju i udala za Antioha Kizičkog. Nakon toga Antioh je nevestinu vojsku upotrebio u građanskom ratu protiv brata Antioha VIII Gripa. Pohod je bio uspešan i Kleopatra je sa svojim suprugom zauzela Antiohiju. Međutim, već 112. god. pne. Antiohiju je ponovo osvojio Antioh Grip. Kleopatra IV je potražila pribežište u jednom od gradskih hramova, ali je izvučena odatle i uhapšena. Antioh VIII Grip je oklevao da je pogubi iz verskih i rođačkih obzira, ali ga je njegova supruga, Kleopatra Trifaina, Kleopatrina rođena sestra, ubedila da usmrti zarobljenicu. Naredne, 111. god. pne. Antioh IX Kizički je ponovo zadobio Antiohiju i potom je naredio da se Kleopatra Trifaina pogubi posle torture.

## U popularnoj kulturi
U BBC-jevoj TV-seriji *[[The Cleopatras]]* njen lik je tumačila glumica Sue Holderness.

## Vanjske veze
* *www.livius.org,* Kleopatra IV
Ram Narayan

**Ram Narayan** (; IAST: Rām Nārāyaṇ) (25. prosinca 1927. -  9. studenog 2024.), često nazivan i Pandit, prema svojoj tituli, je indijski glazbenik koji je popularizirao savijen instrument *[[sarangi]]* kao koncertni solo instrument u hindustanskoj klasičnoj glazbi i postao prvi međunarodno poznat izvođač *sarangija*.

Rodio se u Udaipuru i naučio svirati sarangi već u djetinjstvu. Kao tinejdžer radio je kao učitelj glazbe i putujući glazbenik. 1944. godine All India Radio u Lahoreu zaposlio je Narayana kao pratnju vokalistima. Nakon podjele Indije se godine 1947. preselio u Delhi. Željan napretka i frustriran svojom pratećom ulogom se dvije godine kasnije preselio u Mumbai gdje je radio u indijskoj kinematografiji.

Nakon neuspjelog pokušaja 1954., Narayan je postao solo umjetnik 1956., i nakon toga je podučavao indijske i strane učenike i izvodio, često izvan Indije, u 2000-ima. 2005. nagrađen je drugim najvećim indijskim civilnim odlikovanjem, Padmom Vibhushan.

## Vanjske veze

* Službena stranica
Pompeja (supruga Julija Cezara)

**Pompeja Sula** (*Pompeia Sulla*, sredina 1. vijeka pne.) bila je rimska plemkinja iz doba kasne Republike, najpoznatija kao druga supruga Julija Cezara.

Rodila se kao kći konzula Kvinta Pompeja Rufa i Kornelije, kćeri diktatora Sule. Cezar se za nju oženio godine 67. pne. nedugo nakon povratka s kvestorske službe u Hispaniji, odnosno godinu dana nakon smrti svoje prve supruge Kornelije Cinile .  Historičari vjeruju kako je Cezarovi motivi za brak bili prije svega političke prirode - kao Marijev nećak je ženidbom za unuku Marijevog smrtnog neprijatelja Sule nastojao simbolizirati nacionalno pomirenje koje će kasnije biti temeljem njegovog političkog programa. 

Godine 63. pne. je Cezar izabran za pontifex maximusa te je dobio službenu rezidenciju u Via Sacri. U njoj je godine 62. pne. održana svetkovina Bona dee na kojoj je muškarcima tradicionalno bio zabranjen pristup. Međutim, prilikom njenog održavanja je među sudionicama otkriven zloglasni političar Publije Klodije Pulher, koji je u Cezarovu kuću došao prerušen u ženu. Klodije je navodno namjeravao iskoristiti prigodu da zavede Pompeju. Klodiju je zbog svetogrđa suđeno, ali je proglašen nedužnim. Usprkos toga Cezar je skandal iskoristio da se razvede od Pompeje, navevši da "Cezarova supruga mora biti iznad svake sumnje".

## Reference
61. pr. n. e.

__NOTOC__

Godina **61. pne.** bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U rimskoj državi bila je poznata kao **Godina konzulstva Kalpurnijana i Mesale** (ili, rjeđe, **godina 693. ''[[Ab urbe condita]]***). Oznaka 61. pne. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina.



== Događaji ==

* [[29.9.]] – Rimski političar i vojskovođa [[Pompej|Pompej Veliki]] slavi svoj treći [[rimski trijumf|trijumf]] zahvaljujući pobjedama nad piratima i uspješnim okončanjem [[Mitridatski ratovi|mitridatskih ratova]].
* [[Rimski konzul]] [[Marcus Pupius Piso Frugi|Marko Pupije Pizon Frugi]] pokušava isposlovati ratifikaciju Pompejevog Istočnog sporazuma.
* [[Julije Cezar|Gaj Julije Cezar]] postaje guverner [[Hispanija|Hispanije]] i stvara legiju *X Gemina'' (3.500 ljudi). S njome osvaja Kaleke i Luzitance.

## Rođenja
* Princ Ptolemej od Egipta, kasniji faraon Ptolemej XIII od Egipta (ili 62. pne.)

## Smrti
* Quintus Lutatius Catulus, rimski političar
Galeci

**Galeci** (*Gallaeci* ili *Callaeci*) su bili keltski narod koji je u Željeznom dobu, sve do rimskog perioda, živio u Galeciji, području koje odgovara današnjoj Galiciji i sjevernom Portugalu. Galeci su govorili kontinentalni keltski jezik sličan staroirskom.

## Vanjske veze
* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC)
Legija X Gemina

**Legija X Gemina** (, doslovno: Legija X Blizanačka) bila je jedna od najznamenitijih legija rimske vojske. Formirao ju je godine 58. pne. Julije Cezar pred svoju invaziju Galije. Imala je izuzetno bogatu i slavnu historiju, sudjelujući u mnogim važnim bitkama, a posljednji put se spominje u 5. vijeku. Također je bila poznata i kao *Legija X Equestris*, i to zato što je Cezar njene legionare obučio da na maršu koriste konje, odnosno da se po potrebi bore kao konjanici.

## Izvori
* Lendering, Jona, "Legio X Gemina"  from *Livius*, livius.org

## Vanjske veze

* Legio Decima Gemina - grupa za rekonstrukciju
60. pr. n. e.

__NOTOC__

Godina **60. pne.** je bila godina pred-julijanskog rimskog kalendara. U svoje vrijeme je bila poznata kao **Godina konzulstva Metela i Afranija** (ili, nešto rjeđe, **godina 694. ''[[Ab urbe condita]]**''). Izraz 60. pne. (prije Krista) se počeo koristiti u ranom srednjem vijeku, kada je kalendarska era Anno Domini postala uvriježena metoda za imenovanje godina.

## Događaji
* Rimski guverner Gaj Julije Cezar uspješno guši ustanak u Luzitaniji.
* Po rimskim naredbama su ubijena posljednja dva vladara seleukidske dinastije čime nestaje i posljednji formalni trag Seleukidskog Carstva.
* Kineska dinastija Han uspostavlja Protektorat Zapadnih oblasti, na čijem je čelu vrhovni komandant graničnih snaga (Tarimska zavala)
* Vodeći rimski političari Julije Cezar, Pompej Veliki i Marko Licinije Kras stvaraju neformalni međusobni savez poznat kao Prvi trijumvirat (ili 59. pne.)

## Rođenja
* Princ Ptolemej od Egipta, kasniji faraon Ptolemej XIV od Egipta (ili 59. pne.) (u. 44. pne.)

## Smrti
* Areta III Filhelen, kralj Petre
* Su Wu, kineski diplomat (r. 140. pne.)
Areta III

**Areta III** (? - 62. pne.) je bio kralj Nabatejskog Kraljevstva, poznat po tome što ju je od opskurnog arapskog nomadskog plemena pretvorio u regionalnu silu i jedno od kulturnih središta antičkog Bliskog Istoka. Na vrhuncu njegove vladavine Nabatejci su vladali današnjim sjevernim Jordanom, dijelovima Saudijske Arabije te južnom Sirijom, uključujući Damask kao središte Aretine države.

Areta je Damask zauzeo godine 85. pne. koristeći kaos u dinastijskim sukobima iscrpljenom Seleukidskom Carstvu. Nastojeći suzbiti predrasude svojih novih grčkih podanika i njihovih helenističkih saveznika uzeo je službeni naziv Areta III Fillhelen ("prijatelj Grka") te je promicao grčku i rimsku kulturu. U grčkom stilu je dogradio staru nabatejsku prijestolnicu Petru, a za novo naselje Humayama je sagradio i 26,8 km dugi akvadukt.

Aretinu vladavinu nad Damaskom je godine 72. pne. prekinuo armenski kralj Tigran Veliki. Areta je nadzor nad tim gradom povratio tek nakon Tigranovog poraza u kod Tigranocerte tri godine kasnije.

Godine 67. pne. Areta se upetljao u građanski rat u Judeji, podržavajući svrgnutog kralja Hirkana II u borbi protiv njegovog brata Aristobula II. Na to ga je privuklo obećanje Hirkanovog savjetnika Antipatera Idumejca da će Hirkan, ako pobijedi u ratu, Nabatejcima vratiti arapske gradove koje su prethodno bili osvojili Hasmonejci. Iako je Areta uspio opkoliti i opsjesti Jeruzalem, morao se povući zbog intervencije Marka Emilija Skaura, rimskog vojskovođe podmićenog od strane Aristobula.

Godine 62. pne. je Skaur pokrenuo pohod na Petru, ali je od opsade morao odustati zbog loše logistike i teškog terena. Areta je s njim sklopio mir plativši nekoliko stotina talanata odštete te pristavši postati rimski vazal.
 
## References
Nabatejci

**Nabatejci** (vlastito ime "*Nabatu*", lat. *Nabataer*) su bili savez nomadskih plemena sjeverozapadne Arabije.

Nabatejci su kao karavanski trgovci velikim dijelom kontrolirali trgovačke putove prema južnoj Arabiji i od 4. stoljeća pne. ostvarili značajnu gospodarsku i političku moć. U razdoblju od 150. pne. pa do 105. n.e. udružili su se u kraljevinu koja se pružala od Sinajskog poluotoka prema sjevernoj Arabiji. Nakon što ih je Antigon I. Monoftalmos bezuspješno 312. pne. pokušao pokoriti, proširili su područje svojg utjecaja i na Siriju. Grčki povjesničar Diodor (1. stoljeće pne.) zapisao je slijedeće:

:*...živjeli su razbojničkim životom i često pljačkali susjedne zemlje [....]. Nisu sijali žitarice, niti uzgajali voćke niti pili vino, a nisu niti gradili kuće. Ako je netko prekršio to pravilo, bio je kažnjavan smrću. [....] iako su postojala mnoga druga [[arapi|arapska]] plemena koja su koristila pustinju, sve su ih daleko premašili bogatstvom iako ih nije bilo više od 10.000, jer puno njih je znalo dovesti do mora [[tamjan]], [[mirna (biljka)|mirnu]] i odabrane [[začin]]e....*

Oko 85. pne. Nabatejci pod kraljem Aretom III. osvajaju Damask. U vrijeme vojskovođe Gneja Pompeja postali su rimski vazali, ali je Areta ipak uspio očuvati jedinstvo svog kraljevstva. Tek u vrijeme cara Trajana 106. pne. Nabatejci gube svoju relativnu neovisnost i postaju kao rimska provincija Arabija Petra sastavni dio Rimskog carstva.

Važni gradovi su bili glavni grad Petra u današnjem Jordanu i Bostra na području današnje Sirije.

U poljoprivredi su koristili izvrstan sistem navodnjavanja, koji je danas predmet proučavanja znanstvenika sa Jeruzalemskog univerziteta. Kako su živjeli u području ekstremno aridne klime, skupljali su oborine u okolini, i dovodili vodu na polja. Omjer između poljoprivredno korištene površine i površine na kojoj su skupljali kišnicu je bio 1:10 i 1:20. Na polja su ju dovodili principom slobodnog pada.

Imali su još jedan vrlo unosan izvor prihoda. Trgovali su grudama katrana koji se dizao na površinu Mrtvog mora. Katran je uglavnom prodavan u Egipat gdje se koristio u postupku balzamiranja.
Nabatejsko Kraljevstvo

**Nabatejsko Kraljevstvo**, poznato takođe i kao **Nabateja**, bila je arapska država Nabatejaca koja je postojala u antici i koju je anektiralo Rimsko Carstvo 106. pne.

## Geografija
Nalazi se između Sinaja i Arabije, na sjeveru se graničila sa Judejom, a na jugozapadu Ptolemejsko kraljevstvo. Prijestolnica je bio grad Petra.

Petra je bio bogat trgovački grad, nalazi se na mjestu spajanja nekoliko trgovačkih puteva. Jedan od njih je Put tamjana koji se zasnivao proizvodnji smirne i tamjana u jugu Arabije. Odatle su aromatici kretali na put ka Sredozemlju.

## Historija
Nabatejci vode porijeklo od nomada iz Negeva i Sinaja iz vremena Ahemenidskog Carstva, oko 4. vijeka pne.

### Nabatejci i Hasmonejci
Nabatejci su bili prvi saveznici Hasmonejaca u borbi protiv seleukiskih vladara. Oni su postali protivnici judejske dinastije i glavni remetilački faktor u Pompejovoj intervenciji u Judeji. Mnogi Nabatejci su prisilno konvertovani u judaizam za vrijeme hasmonejskog kralja Aleksandra Janeja. Bio je to kralj, koji je nakon gušenja pobune, osvojio i okupirao nabatejske gradove Moav i Galad i nametnuo im danak neodređenog iznosa. Odaba I je znao da će Aleksandar napasti, pa je zasjeo Aleksandrove snage kod Golana uništivši judejsku armiju 90. pne. Za vrijeme vladavine Areta III kraljevstvo je dostiglo teritorijlni vrhunac, ali poraženo od strane rimske vojske kojom je komandovao Marko Emilije Skavr. Markova vojska je opsjedala Petru, ali je sukob riješen pregovorima. Areta III pristavši da plaća danak, je formalno priznao rimsku vlast.

Nabateja je uvidjela da se postepeno nalazilo okruženo rimskom teritorijom koja se širila, porazivši Egipat i anektirajući Hasmonejsku Judeju. Dok je Nabateja uspjevala da sačuva formalnu nezavinost, postala je klijentska država pod uticajem Rima.

### Rimska aneksija

Za vrijeme vladavine rimskog cara Trajana, 106. godine, umro je posljednji nabatejski vladar Rabel II Soter. Ovaj događaj je mogao značiti zvaničnu aneksiju Nabateje od strane Rimskog Carstva, iako formalni razlozi i tačan način aneksije nije poznat.

Neki epigrafski dokazi govore o vojnoj kampanji koju je sporoveo Kornelije Palma guverner Sirije. Rimske snage su mogle doći iz Sirije i takođe iz Egipta. Jasno je da su rimske legije bile smještene u okolini Petre i Bosra, 107. godine, što dokazuju papirusi pronađeni u Egiptu. Nabateja koju je anektiralo Rimsko Carstvo, postala je provincija Arabija. Trgovina je izgleda nastavila rasti zahvaljujući neumanjenom nabatejskom talentu za trgovinu.

Za vrijeme vladavine cara Hadrijana, limes Arabikus je zanemarivao većinu teritorije Nabateje i išao je ka sjeveristočno od Aile (savremena Akaba). Vijek kasnije, za vrijeme vladavine Aleksandra Severa, lokalnom novcu došao je kraj. Više nije bilo raskošnih grobica, zbog očigledne političke promjene, kao što je invazija neopersijskih snaga pod Sasanidskim Carstvom.

Grad Palmira, jedno vrijeme prijestonica Palmirskog Carstva, porasla je u važna i privukla je arapske trgovce iz Petre.

## Povezano
* Lista nabatejskih vladara

## Izvori

## Vanjske veze
* A map of the ''Via Nova Traiana''  showing the outposts that made up Hadrian's *limes*
Luzitanija

**Luzitanija** () bila je drevna rimska provincija koja je obuhvaćala gotovo cijeli suvremeni Portugal južno od rijeke Douro i dijelove suvremene Španije (današnja autonomna zajednica Extremadura i mali dio provincije Salamanca). Ime je dobila po **Luzitanima** () ili Luzitancima, drevnom indoevropskom narodu čija je bila postojbina. Glavni grad joj je bio *[[Emerita Augusta]]* (današnja Merida), a u doba Republike je bila dio provincije Hispania Ulterior, postavši posebnom provincijom u doba Carstva.

## Vanjske veze

* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC)
Protektorat Zapadnih oblasti

**Protektorat Zapadnih oblasti** je bila regionalna vlada koju je Kina za vrijeme dinastije Han uspostavila u svrhu nadzora Zapadnih oblasti (Xiyu), područja koje otprilike odgovara današnjem Xinjiangu (s izuzetkom Džungarije).

## Popis vrhovnih protektora
### Dinastije Zapadni Han i Xin
* Zheng Ji 60－48. pne.
* Han Xuan (韩宣) 48－45. pne.
* Anonimni (3.) 45－42. pne.
* Anonimni (4.) 42－39. pne.
* Anonimni (5.) 39－36. pne.
* Gan Yanshou (甘延寿) 36－33. pne.
* Duan Huizong (段会宗) 33－30, 21－18. pne.
* Lian Bao (廉褒) 30－27. pne.
* Anonimni (9.) 27－24. pne.
* Han Li (韩立) 24－21. pne.
* Anonimni (11.) 18－15. pne.
* Guo Shun (郭舜) 15－12. pne.
* Sun Jian (孙建) 12－9. pne.
* Anonimni (14.) 9－6. pne.
* Anonimni (15.) 6－3. pne.
* Anonimni (16.) 3. pne.－1
* Dan Qin (但欽) 1－13
* Li Chong 13－23

### Istočni Han

* Chen Mu 74－75
* Ban Chao 91－102
* Ren Shang 102－106
* Duan Xi 106－107

## Vanjske veze
* The Grand Game in Afghanistan 
* Maps of Xinjiang
LGBTQ prava na Sjevernim Marijanskim otocima

S obzirom da ima malo podataka o LGBT zajednici na Severnim Marijanskim ostrvima, nije poznato da li je homoseksualnost na njima legalna. Prema nekim izveštajima, homoseksualnost je dozvoljena, jer se u ustavu ove zemlje ne pominje seksualna orijentacija, dok je prema drugim podacima ilegalna jer je zakonski zabranjeno "nemoralno i bludno ponašanje", ali nema jasnih indicija da se ono odnosi i na homoseksualnost. Zna se da do sada, ukoliko ih ima, nije bilo primene anti-gej zakona. Informacije o stepenu prihvatanja i podrške porodice i okoline LGBT osobama su veoma oskudne. Takođe, zbog slabe svesti društva o postojanju LGBT osoba, do sada nije bilo nijednog *[[coming out]]a* od strane neke poznate ličnosti.
LGBTQ prava na Guamu

Guam je prema pravima LGBT populacije jedna od tolerantnijih zemalja Okeanije. Istopolni odnosi su legaliozvani 1979. godine, dok je zabrana diskriminacije na osnovu seksualne orijentacije i rodnog identiteta zagarantovana ustavom, koji je donet 2000. godine, na inicijativu Partije Liberalnih Socijaldemokrata, tada vladajuće skupštinske većine na Guamu. Istopolna partnerstva se razmatraju u proceduri parlamenta za usvajanje. Premda nema zakona po tom pitanju, u praksi je dozvoljeno služenje vojske od strane otvoreno gej-osoba. Prema istraživanju iz 2008. godine, 41% gradjana Guama podržava istopolne brakove, dok 18% podržava usvajanje dece od strane istopolnih parova.
Ptolemej XIV od Egipta

‎

**Ptolemej XIV** (, *Ptolemaĩos*, 60/59. pne. – 44. pne.) bio je jedan od posljednjih antičkih egipatskih vladara, poznat po tome što je od 47. do 44. pne. bio nominalni suvladar svoje starije sestre Kleopatre VII. Kleopatra je krunu godine 51. pne. naslijedila od svog i Ptolemejevog oca Ptolemeja XII Auleta, ali ju je morala dijeliti s bratom Ptolemejem XIII. Kada se Ptolemej XIII 13. januara 47. pne. utopio, Kleopatra je Ptolemeja XIV proglasila faraonom te se za njega, u skladu s egipatskim običajima, udala i proglasila svojim suvladarom. Taj brak i vladavina je, međutim, bila nominalne prirode, jer je Kleopatra sve vrijeme održavala ljubavnu vezu s rimskim vojskovođom Julijem Cezarom kome je rodila sina Ptolemeja Cezariona. Kada je 15. marta 44. pne. Cezar u Rimu ubijen, stvorila se nova politička situacija za koji historičari vjeruju da je nagnala Kleopatru da ukloni svog brata. Ptolemej XIV se tako posljednji put spominje u egipatskim spisima 26. jula 44. pne. a već 2. septembra 44. pne. je Kleopatra Cezariona proglasila faraonom i suvladarom.

## Preci

**Preci Ptolemeja XIV **





## Vanjske veze
* Ptolemy XIV Theos Philopator II entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
50-e pr. n. e.

## Događaji i trendovi

* Rimskom politikom dominira neformalni savez Julija Cezara, Pompeja i Marka Licinija Krasa poznat kao Prvi trijumvirat (59. pne. - 53. pne.)
* Galski ratovi u kojima Cezar pod rimsku vlast stavlja Galiju (58. pne. - 52. pne.)
* 57. pne. - Uspostavljeno kraljevstvo Silla u Koreji.
* 53. pne. - Bitka kod Kare u kojoj Partsko Carstvo zaustavlja dalji prodor Rimljana na istok, te u kojoj pogibijom Krasa prestaje postojati Prvi trijumvirat.

## Rođenja
* cca. 59. pne. - Livije, rimski historičar

## Smrti
* 53. pne. - Marko Licinije Kras, rimski političar i vojskovođa (r. cca. 115. pne.)
* 51. pne. - Posejdonije, grčki filozof, astronom i geograf (r. cca. 135. pne.)
Unec

**Unec** je *gručasto* naselje u podnožju brda **Orljek** (563 m), na sjeverozapadnom rubu Rakovške uvale, na cesti Planina (Postojna)–Rakek, od koje se u tom naselju odvaja nekada poznata cesta prema Postojni. Unec se nalazi u Općini Cerknica.

Naselju Unec pripada i zaselak **Hribce**. U blizini je 100 m duboka Unška koliševka. U okolici *koliševke* su italijanski granični vojni bunkeri iz vremena između Prvog i Drugog svjetskog rata. Podzemni hodnici, koji ih povezuju, imaju ulaze i iz *koliševke*. 

Kod Unca je otkriveno rimsko grobište s vrlo raskošnim grobnim artefaktima (?, *pridatki*), među kojima se ističe brončano posuđe.

Na brdu Stari grad zapadno od Unca vide se razvaline grada koji je bio prethodnik sadašnjega grada Hasberg na Planinskom polju. 

Na fasadi upravne zgrade Kovinoplastike Lož (na nekadašnjoj mitnici) postavljena je spomen-ploča koja govori da je tu živio i godine 1934. umro slovenski general i pjesnik Rudolf Maister.

## Stanovništvo
Etnički sastav 1991:
* Slovenci: 448 (97%)
* Srbi: 7 (1,5%)
* Hrvati: 1
* Nepoznato: 6 (1,3%)

## Sakralna baština
Župna crkva svetog Martina prvi put je spomenuta godine 1526. Nad ulaznim vratima uklesana je godine 1615. Na tom mjestu postojala je drvena crkva još oko godine 1100, prva zidana crkva izgrađena je sto godina kasnije, u 14. stoljeću podignuta je nešto veća gotička crkva, čije se vanjski arhitektonske elementi djelomično vide i danas. U crkvi je sačuvan kameni škropionik (slovenski: *kropilnik*) iz godine 1719, križni put T. Wissiaka iz godine 1856. i slike S. Kregara iz 20. stoljeća. 

Pred crkvom se nalazi ogromna lipa, stara oko 370 godina, čiji obim je 650 cm.

## Napomene
Živac pokretač oka

**Živac pokretač oka** ili **okulomotorni živac** () je motorni kranijalni nerv, koji inerviše poprečno-prugastu muskulaturu očne duplje (sa izuzetkom gornjeg kosog i spoljašnjeg pravog mišića), a sadrži i parasimpatička nervna vlakna koja inervišu dva glatka mišića unutar očne jabučice.

Živac polazi od dva jedra smeštena u srednjem mozgu: jedra okulomotornog živca () i pomoćnog okulomotornog jedra (). On izlazi na prednjoj strani srednjeg mozga i prostire se koso unapred i upolje kroz zadnju i srednju lobanjsku jamu i nakon toga ulazi u očnu duplju kroz gornju orbitalnu pukotinu.

Posle ulaska u očnu duplju, živac se deli u dve grane: gornju () i donju (). Gornja grana oživčava gornji pravi mišić i mišić podizač gornjeg očnog kapka. Donja grana inerviše unutrašnji, donji pravi i donji kosi mišić, a sadrži i parasimpatička vlakna koja prelaze u okulomotorni koren. Iz njega vlakna dolaze do cilijarnog gangliona, koji je pridodat oftalmičkom živcu, a odatle polaze postganglijska vlakna koja ulaze u sastav kratkih cilijarnih živaca () i oživčavaju cilijarni mišić i mišić sfinkter zenice.

## Literatura

* Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.)
Vidni živac

**Vidni** ili **optički živac** ili **očni nerv** () je drugi kranijalni nerv, a grade ga aksoni nervnih ćelija koje se nalaze u ganglionarnom sloju mrežnjače oka.

Živac polazi od zadnjeg dela očne jabučice, tačnije od koluta ili papile optičkog živca () na mrežnjači, i zatim se probija kroz sudovnjaču i beonjaču i ulazi u očnu duplju. Nakon toga, živac se prostire vijugavo unazad kroz masno tkivo očne duplje i u predelu njenog vrha ulazi u koštani optički kanal (). Pre ulaska u kanal, u sastav nerva ulazi središnja arterija mrežnjače, a zajedno sa njim u kanal ulazi i oftalmična arterija.

Posle prolaska kroz optički kanal, živac ulazi u srednju lobanjsku jamu i pruža se unazad i unutra do optičke raskrsnice (). Na tom mestu se ukrštaju pojedina vlakna desnog i levog nerva.

Na svom putu kroz očnu duplju i kanal živac poseduje spoljašnji omotač (), koga grade produžeci tvrde moždane opne, i unutrašnji omotač (), koga izgrađuju paučinasta i sudovna moždana opna. Između omotača se nalaze međuvaginalni prostori.

## Literatura

* Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.) 

## Vanjske veze
Trohlearni živac

**Trohlearni živac** () je najtanji motorni kranijalni nerv, koji ima najduži put kroz lobanjsku duplju u grupi moždanih živaca. Njegova uloga se ogleda u inervaciji gornjeg kosog mišića, jednog od pokretača očne jabučice.

Živac polazi od jedra trohlearnog nerva (), smeštenog u srednjem mozgu, i izlazi na zadnjoj strani mozga iza donjih kvržica mezencefalona. Odatle se prostire upolje i potom koso unapred, prelazi preko spoljašnje strane moždanog kraka i dospeva do donje strane mozga. Nakon toga, živac prolazi kroz tvrdu moždanu opnu i prolazi kroz spoljašnji zid kavernoznog sinusa (ispod okulomotornog i iznad oftalmičkog nerva). Nakon izlaska iz ovog sinusa, trohlearni nerv ulazi u očnu duplju kroz gornju orbitalnu pukotinu i deli se u 2-3 grančice koje oživčavaju gornji kosi mišić.

## Literatura

* Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.)
Mirisni živci

**Mirisni** ili **olfaktorni živci** () su senzorni moždani živci, koji se sastoje od 20-30 nemijelizovanih nervnih snopića u obe polovine nosne duplje. Oni polaze od bipolarnih ćelija smeštenih na mirisnom predelu sluzokože gornjeg dela (krova) nosne duplje, gornjeg dela nosne pregrade i gornje nosne školjke. Aksoni (nastavci) ovih nervnih ćelija se pružaju naviše, prolaze kroz otvore na sitastoj kosti i završavaju se u mirisnoj glavici koja pripada mirisnom mozgu.

Mirisni živci su najkraći kranijalni nervi i, poput vidnog živca, ne ulaze u sastav moždanog stabla.

## Literatura
* Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.)
Oftalmični živac

**Oftalmični živac** () je jedna od tri završne grane trigeminalnog nerva. On učestvuje u inervaciji kože čela i gornjeg očnog kapka, sluzokože prednjeg i gornjeg dela nosne duplje, vežnjače, fibroznog i sudovnog omotača oka i delova tvrde moždane opne. Osim ovih senzitivnih vlakana, na putu ka cilijarnom ganglionu u njegov sastav ulaze i simpatička nervna vlakna.

Živac polazi od prednje-donje ivice trigeminalnog gangliona i prostire se unapred i naviše kroz spoljašnji zid kavernoznog sinusa. U njegovoj neposrednoj blizini u tom trenutku se nalaze trohlearni i gornjovilični nerv i unutrašnja karotidna arterija. Nakon izlaska iz ovog sinusa, oftalmični živac prolazi kroz gornju orbitalnu pukotinu i ulazi u očnu duplju gde daje svoje završne grane: suzni, čeoni i nazocilijarni živac.

## Suzni živac
Suzni živac () je najtanja završna grana oftalmikusa. Od gornje orbitalne pukotine, on se pruža upolje i unapred ispod krova očne duplje i odlazi do suzne žlezde. Na tom putu živac se deli, a njegove završne grančice se završavaju u žlezdi i gornjem očnom kapku. Osim toga, iza žlezde suzni živac daje spojničnu granu sa jabučnim živcem, preko koje u žlezdu dolaze parasimpatička nerva vlakna iz facijalnog nerva.

## Čeoni živac
Čeoni živac je najveća po kalibru završna grana oftalmičnog nerva. On se pruža pravo unapred, ispod krova očne duplje i iznad mišića podizača gornjeg očnog kapka. Oko 4-5 -{mm}- iza gornje ivice očne duplje, živac se deli na supraorbitalni i supratrohlearni živac.

## Nazocilijarni živac
Nazocilijarni živac se pruža od gornje orbitalne pukotine koso unutra i unapred, dajući pri tome svoje bočne grane (spojničnu granu sa cilijarnim ganglionom, duge cilijarne živce i zadnji etmoidni živac), i dospeva do prednjeg etmoidnog otvora gde se deli u dve završne grane (prednji etmoidni i infratrohlearni živac).

## Literatura
* Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.)
Krajnji živac

**Krajnji** ili **terminalni živac** () je „nulti“ kranijalni živac, koga je otkrio nemački naučnik Gustav Frič () 1878. godine u mozgu ajkula. Kod ljudi je prvi put opisan 1913. godine, mada je njegovo prisustvo u lobanji i dalje kontroverzno. Pojedine studije ukazuju da je terminalni živac normalno prisutan u lobanjskoj duplji odraslih osoba. On se pruža iz nosne duplje i ulazi u mozak neposredno ispred ostalih moždanih živaca, u vidu mikroskopskog spleta nemijelizovanih perifernih nervnih vlakana.

Tokom autopsija živac se često previdi jer je neuobičajeno tanak za moždane živce i potrebna je pažljiva disekcija da bi se uočio. Njegova uloga nije do kraja razjašnjena i često se izostavlja u udžbenicima iz anatomije.

Mada je pozicioniran veoma blizu mirisnim živcima, on ne ulazi u mirisnu glavicu gde se analiziraju mirisne informacije. Ova činjenica ukazuje da je u pitanju vestigijalni živac ili živac uključen u senzaciju feromona. U prilog ovoj hipotezi ide i činjenica da se krajnji živac pruža do unutrašnjeg i spoljašnjeg septalnog jedra i preoptičkih regija mozga, koji su uključeni u regulisanje seksualnog ponašanja sisara.

## Izvori
Trograni živac

**Trograni** ili **trigeminalni živac** () je mešoviti kranijalni nerv, koji inerviše mastikatornu muskulaturu i iz nje izvedene mišiće (prednji trbuh dvotrbušnog, milohioidni, mišić zatezač mekog nepca i mišić zatezač bubne opne), dok njegov senzitivni deo oživčava kožu lica i prednjeg dela glave, sluzokožu nosne duplje, usne duplje i prednje 2/3 jezika, zube, vežnjaču, pojedine opne očne jabučice i izvesne delove tvrde moždane opne. Ovim granama se priključuju simpatička i parasimpatička nervna vlakna koja potiču iz facijalnog i jezično-ždrelnog živca, a koja inervišu različite organe.

Trigeminalni živac izlazi iz moždanog stabla na granici prednje i bočne strane mosta pomoću dva korena: motornog i senzitivnog (kome je pridodat i trigeminalni ganglion). Oba korena su međusobno priljubljena i pružaju se koso naviše, upolje i unapred i ulaze u trigeminalnu duplju, nakon što pređu preko gornje ivice petroznog dela slepoočne kosti, i ulaze u trigeminalni (Gaserov) ganglion.

Od prednje-donje ivice gangliona polaze završne grane trigeminusa: oftalmični, gornjovilični i donjovilični živac, a svakom od tih grana je pridodat po još jedan ili dva vegetativna gangliona.

## Oftalmični živac

Oftalmični živac je senzitivna završna grana trigeminusa, koja inerviše kožu gornjeg očnog kapka i čela, sluzokožu gornjeg i prednjeg dela nosne duplje, vežnjaču, fibroznu i sudovnu opnu oka i delove tvrde moždanice. Njemu se pridružuju i simpatička vlakna, koja odlaze u cilijarni ganglion.

Završne grane ovog nerva su: suzni, čeoni i nazocilijarni živac.

## Gornjovilični živac

Gornjovilični ili maksilarni živac je takođe senzitivna završna grana trigeminusa, ali mu se priključuju i vegetativna nervna vlakna koja odlaze u ganglion]]. Živac inerviše kožu srednjeg dela lica, sluzokožu zadnjeg i donjeg dela nosne duplje, tvrdog i mekog nepca, zube i desni u gornjoj vilici i središnji deo tvrde moždanice. Osim toga, preko gangliona on reguliše rad suzne, nosnih i nepčanih žlezda.

Završne grane gornjoviličnog živca su: jabučni živac, krilastonepčani živci, zadnje-gornje zubne grane i infraorbitalni živac.

## Donjovilični živac

Donjovilični ili mandibularni živac je mešovita i najjača završna grana trigeminusa. On inerviše mastikatorne i iz njih izvedene mišiće, kožu donjeg dela lica, slepoočne regije i spoljašnog ušnog kanala, sluzokožu obraza, donje usne, podjezičnog predela i prednje trećine jezika, zube i desni donje vilice i deo tvrde moždanice. Osim toga, mandibularni nerv reguliše rad parotidne, podvilične i podjezične žlezde i prenosi čulo ukusa iz jezika.

Završne grane živca su prednja i zadnja. Od prednje grane se odvajaju: duboki slepoočni živci, obrazni i maseterični živac, dok se od zadnje grane odvajaju: unutrašnji krilasti živac, živac zatezač mekog nepca, živac zatezač bubne opne, ušno-slepoočni živac, donji zubni živac i jezični živac.

Ganglioni pridodati ovom nervu su: otički i podvilični ganglion.

## Literatura

* Dr Slavoljub V. Jovanović, dr Nadežda A. Jeličić: "Anatomija čoveka – glava i vrat" ("Savremena administracija" Beograd 2000.)