Balej

**Balej** () je bio ilirski vladar iz vremena Ilirske kraljevine. Poznat je po velikom broju arheološki pronađenog kovanog novca. Balej nije spomenut ni u jednom pisanom izvoru. Antički pisani izvori jedini donose podatke i na osnovu njih je uspostavljena hronološka linija ilirskih vladara. Izvori nisu pisani kao istorija Ilira, već su usmjereni na događaje koji su bili od značaja za Grke i Rimljane, a Iliri su prikazani kao učesnici.

## Ko je bio Balej
Jedino je novac sredstvo na kojem se sačuvalo njegovo ime, pa otud postoji više verzija u pogledu njegove osobe, pa samim time i novca. Većina autora je mišljenja da period Balejeve vladavine treba smjestiti u period nakon 167. god. p.n.e, nakon Trećeg ilirskog rata i pada Ilirske kraljevine. Vladao je iz Risna (Risinium), te se pod njegovom vlašću našao i Hvar (Pharos), s kojim je došao u sukob oko 135. god. p.n.e. Ovu tezu je ustanovio Arthur Evans koji je 1970-ih u Risnu pronašao 8 komada bronzanih novčića kralja Baleja u toku manje od sat vremena.

Zašto Balej nije spomenut u istorijskim izvorima može se objasniti činjenicom da se njegov politički (ali ne nužno i ekonomski) značaj i uticaj ne mogu mjeriti s Pleuratovim i Gencijevim. Balej se ne može smatrati nasljednikom kralja Gencija je teza Marjete Šašel Kos. Pad Ilirskog kraljevstva u mnogo čemu bio je sličan padu makedonskog kraljevstva, iako u manjem obimu. U Makedoniji nije bilo kraljevstva nakon Trećeg makedonskog rata i zarobljavanja Perseja i njegovog dvora i bila je podijeljena na četiri dijela. Slično se dogodilo i sa Ilirikom, koji je nakon zarobljavanja Gencija i njegove porodice podijeljena na tri dijela, tako da nije bilo mjesta za domaćeg kralja da ostane kao vladar. Marjeta Šašel Kos iznosi tezu da se o Pinesu (Agronovom sinu i nsljedniku) nakon 217. godine ništa ne govori u izvorima pa je neko vrijeme nakon njegove smrti, Ilirskim (= Ardijejskim) kraljevstvom možda vladao Balej. Potomci ili nasljednici Pinesa nisu poznati iz istorijskih izvora i Balej je mogao biti čak i neposredni nasljednik Pinesa.

Pozivajući se na Tita Livija (XLIV, 3) gdje se spominju dvojica Ilira, *Teuticium et Bellum*, koje je kralj Gencije poslao Aniciju, rimskom vojskovođi radi pregovora albanski istoričar H. Čeka 1972. god. kaže da on u ovom *Bellum*-u vidi Baleja. On dalje objašnjava da je Bellus-Balej prešao na stranu Rimljana da bi sačuvao svoj društveni položaj - *princeps gentis*. Zbog toga je mogao dobiti jedan dio Ilirske kraljevine gdje je imao određenu vlast i kovao novac.

## Arheološka istraživanja u Risnu
Istorija Ilirije je prilično poznata od Prvog ilirskog rata (239. – 228. pr.n.e.) do rimskog uspostavljanja provincije Ilirije (167. p.n.e.), dok je period od kraja 4 vijeka (početak stvaranja kraljevine) do 230. godine p.n.e. manje pouzdan. Iz tog perioda ne postoji nijedan pisani antički tekst ili spomenik koji bi potvrdio postojanje ovih vladara. Sve informacije o njima nastale su kasnije. Termini koje su koristili antički pisci ne moraju biti precizni, jer neke ilirske "institucije" nisu našle pandan u grčkom sistemu. Iz tog razloga rezultati arheoloških istraživanja imaju značajnu ulogu i rasvjetljavanju ličnosti Baleja i njegovog novca.

Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture Kotor, pod vodstvom Vilme Kovačević, u saradnji sa Istraživačkim centrom za antiku Jugoistoka Evropa Univerziteta u Varšavi koje je predvodio Piotr Diček (Piotr Dyczek), obavlao je početkom XXI vijeka arheološka istraživanja u Risiniumu (današnji Risan) u Crnoj Gori i Scodri (današnji Skadar) u Albaniji. Istraživanja su realizovana u okviru međunarodnog projekta "Risinium –prijestonica kraljice Teute".

Rezultati pokazuju da je Risinium bio glavni grad Kraljevine Ilirije u 3. vijeku p.n.e. i ovdje je boravila kraljica Teuta, čak i kada je stupila u vezu s Rimskom Republikom. Skadar je bio središte posljednjeg kralja Gencija.

Tokom iskopavanja pronađeno je i nekoliko hiljada novčića, uključujući i veliku ostavu, sva izdanja kralja Baleja. Na poleđini novčića prikazana je stojeća Artemida odjevena u kratki hiton. Na reversu kovanica također se nalazi legenda ispisana grčkim slovima ΒΑΛΛΑΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ – Kralj (*basileus*) Balej. Artur Evans, koji je prvi pronašao ove novčiće, smjestio ih je u polovinu II. vijeka p.n.e. Nakon istraživanja poljskih arheologa i datiranja radioaktivnom metodom C14 i analizom keramike koja se pojavljuje zajedno sa serijom novca, sada je očigledno da je Balej vladao sto godina ranije, sredinom III vijeka p.n.e.

On je sebe zvanično nazivao *basileusom* da bi ojačao svoj status, ali je bio jedan od onih koji je vladao jednim od ilirskih plemena - regionalni vođa (zbog čega nije bio od onih koje spominju bilo koji od antičkih izvora), iz glavnog grada Risiniuma. Otkrivene ruševine pripadaju njegovoj palati. Njegov položaj je nestabilan, a njegova teritorija mijenjala je granice u zavisnosti od trenutne političke situacije.

## Reference