Jan van Eyck

**Jan van Eyck** (Maaseick ili Maastricht, o. 1390. – Brugge, prije 9. rujna 1441.) je flamanski rano-renesansni (kasnogotički) slikar.

S bratom Hubertom oslikao čuveni gentski oltar. Zapravo Hubert je započeo ovo djelo, ali ga je 1432. završio njegov brat Jan, 10 godina nakon Hubertove smrti. Njemu prepisuju i popularizaciju tehnike uljanog slikarstva, te njeno širenje u Italiji i Europi. Uz brata Huberta, Jan je prvi slikar na europskom sjeveru koji je prevladao srednjovjekovne sheme i stvorio je novi likovni izraz realističnih tendencija.

## Biografija i djela
Rođen vjerojatno u flamanskom gradu Maastrichtu, a o njegovom djetinjstvu i školovanju zna se veoma malo.

Od 1420. sa svojim starijim bratom Hubertom slika *[[Gentski oltar]]*. To je spektakularni oltar-poliptih koji se nalazi u *crkvi sv. Bavona* u Gentu. Na ovom djelu, u okviru nordijskog slikarstva i njegove srednjovjekovne sakralne sheme, javlja se prvi put niz novih suvremenih motiva i tema. Čitav apokaliptički prizor kao kompozicija smješten je u prirodni ambijent, u slobodan pejzaž, koji je dat minuciozno, gotovo pendantno veristički (realistično). Likovi svojim rasporedom masa, osobnim karakteriziranjem i snažnim živim bojama (koje do dan danas nisu trebale nikakvog popravka) označavaju početak nove epohe umjetnosti – renesanse.

Od 1422. Jan van Eyck je u službi nizozemskog vojvode *Johanna Bavarskog* u Den Haagu i kasnije *Filipa Dobrog* od Burgundije koji ga, posve u stilu talijanskih umjetnika renesanse, šalje u inozemstvo s posebnim misijama. Od 1431. do smrti boravio je u Bruggeu. Tamo radi portrete nedostiživo istančane karakterizacije. To su uglavnom figure u interijerima; likovi su ocrtani izvanredno precizno, oštro, a intimna atmosfera prostorije pokreće umjetnost niz slikara interijera i genre-motiva u 17. st.

Takva slika je i ***Giovanni Arnolfini sa ženom*** (1434.), najveće remek-djelo svoga doba. Ovo ulje na platnu je zapravo dokument vjenčanja s potpisom slikara kao svjedoka (*Johanes de Eyck fuit hic 1434*). Kompozicija je statična, sve je pregledno, stvari postoje kao plastični samostalni oblici, razmješteni u zatvorenom praznom prostoru. Važno je obratiti pažnju na ogledalo u stražnjem dijelu prostorije čime je prostor zaokružen i dobiva novu dimenziju. Oblici su viđeni s druge strane i tako je umjetnik potpuno ovladao prostorom jer se i položaj s kojeg gledalac gleda sliku vidi upravo u tom ogledalu. Eyck tako sjedinjava sve oblike kao što perspektiva sjedinjava sve elemente u djelima Piero della Francesca. Sve je detaljno reproducirano sa bogatim koloritom, harmoničnim i profinjenim prijelazima u tonovima. No to nije puki “isječak iz života”, već svakodnevica uzdignuta do misterija. To je postignuto u raščlanjivanju onoga što već postoji, što je isto tako vrijedno kao i talijanska sinteza stvarnog i idealnog. 
Van Eyck, kao i Majstor iz Flémallea, prikazuje predmete kao simbole: postelja kao simbol bračne vjernosti, pas - simbol povjerenja, jedna jedina svijeća koja gori u pol bijela dana kao simbol Kristov, izuveni bračni par zato što stoji na svetom tlu braka … Ovo nije “stvarnost” nego uzdizanje onoga što je vidljivo do slike vječnosti, do umjetnosti.

Među ostalim Janovim remekdjelima ističu se: *Madona kancelara Rolina*; *Madona kanonika van der Paele* i portreti *Muškarac s karanfilom*; *Zlatar Jan van Leuw*. Uporaba uljene boje omogućila mu je profinjene prijelaze u tonovima i bogata i harmonična kolorita, te bolje dočaravanje dubine prostora. 
Direktno je utjecao na slikarstvo 15. st. na sjeveru Europe i slikare Hugo van der Goesa, Pietera Christusa, Daniel Boutsa i dr. Njegov realizam dao je znatne pobude talijanskom slikarstvu.

## Značaj slikarstva Jana van Ajka
* Jedan od predvodnika Renesanse
* Osnivač nizozemske škole slikarstva
* Predstava prostora u perspektivi
* Umetnik je posmatrač realnog sveta
* Potpuno otsustvo uticaja antičkih uzora (za razliku od umetnosti u Italiji tog vremena) 
* Njegovo slikarstvo karakterišu blistave boje sa izuzetnim kontrastima svetlo-tamno (tzv. kjaroskuro *-{Chiarosuro}-*)
* Zajedno sa Rohir van der Vejdenom, razvio realizam u slikarstvu
** verno slikanje prirode i čoveka
** naglašavanje ljudske individualnosti
** detaljno slikanje pejzaža

Slikarstvo Jan van Ajka, Rober Kampena i Rohir van der Vejdena, puno detalja iz realnog života, označava početak nove epohe slikarstva. Iako se najčešće radi o religioznim temama u kojima treba prikazati koncept natprirodne svetosti, njihove predstave unose duhovnost u prizore bliske svakodnevnom životu.

### Tehnika uljanog slikarstva
Sa Van Ajkom u tehnici slikarstva počinje svojevrsna revolucija. Pored tradicionalne tempere i fresko tehnike, prvenstveno je koristio uljane boje. Đorđo Vazari je u Van Ajku video pronalazača uljane tehnike, međutim ona je bila poznata i ranije. Jan van Ajk je bio prvi slikar koji je koristio sikativ i razređivače.

Tehnologija: 
* Stabilni pigmenti boje se rastvore u biljnom ulju 
* Podloga za slikanje: platno, drvo ili karton
* Prvo se na podlogu nanese osnova (vezivo od gipsa i skroba)
* Polagano i detaljno slikanje je moguće samo sa bojama koje se sporo suše 
* Koriste se četke od svinjske dlake, a za finije detalje od stočne 
* Odgovarajuće razređivanje boja se postiže mešanjem sa lanenim uljem ili terpentinom

### Izbor važnijih dela
* Gentski oltar, *oko 1425-1435, Katedrala sv. Bavon, Gent*
* Madona u crkvi, *oko 1426, Galerija slika, Berlin*
* Kardinal Nikolo Albergati, *oko 1432, [[Kunsthistorisches Museum]] [[Beč]]*
* Portret mladića (Timotej), *1432, Nacionalna galerija, London*
* Đovani Arnolfini sa suprugom Đovanom Čenami (ili Supružnici Arnolfini), *1434, Nacionalna galerija, London*
* Madona kancelara Rolena, *oko 1435, Luvr, Pariz*
* Blagovesti, *oko 1435, Muzej Tisen-Bornemica, Madrid*
* „Luka“ Madona, *oko 1435, Umetnički institut, Frankfurt*
* Portret Boduena de Lanoja, *oko 1436-1438, Državni muzej, Berlin*
* Portret Jan de Leva, *1436, Kunsthistorisches Museum, Beč*
* Madona kanonika Van der Pelea, *1436, Muzej lepih umetnosti, Briž*
* Margareta van Ajk, *1439, Muzej lepih umetnosti, Briž*


Datoteka:Hubert_van_Eyck_006.jpg|Gentski oltar (detalj), Sv. Bavon, Gent
Datoteka:Jan and Hubert van Eyck - Ghent Altarpiece.jpg|Gentski oltar, Sv. Bavon, Gent
Datoteka:Ghent Altarpiece D - Nature.jpg|Gentski oltar (detalj pejzaža), Sv. Bavon, Gent
Datoteka:Ghent Altarpiece A - Eve.jpg|Gentski oltar (lik Eve), Sv. Bavon, Gent
Datoteka:Anonymous - Christ on the Cross - 525 F - Gemäldegalerie.jpg|Raspeti Hrist, Galerija slika, Berlin
Datoteka:La Vierge du chancelier Rolin - Jan van Eyck - Musée du Louvre Peintures INV 1271 ; MR 705.jpg|Madona kancelara Rolena, Luvr, Pariz
Datoteka:Eyck, Jan van - Portret van Margareta van Eyck.jpg|Margareta van Ajk, Muzej lepih umetnosti Briž
Datoteka:Jan van Eyck 089.jpg|Portret Jana de Leva, Kunsthistorisches Museum, Beč


## Vanjske veze

* SpeuRRsite - Bog jaganjac - Gentski oltar - Pravedni suci.
* Web Gallery of Art
* Jan van Eyck galerija na MuseumSyndicate.