Nova hipoteza o jedinstvenom porijeklu

**Nova hipoteza o jedinstvenom porijeklu** (**RSOH**; engleski: *Recent single-origin hypothesis*), **Model egzodusa iz Afrike** ili **Hipoteza o zamjeni** jedan je od mogućih odgovora na pitanje o porijeklu anatomski suvremenih ljudskih bića, *[[Homo sapiens]]a*, u paleoantropologiji. Prema ovoj hipotezi, stvorenja koja anatomski odgovaraju suvremenim ljudima su evoluirala u Africi prije 200 000 do 100 000 godina, s time da su članovi jedne grupacije napustili Afriku prije otprilike 80 000 godina. Ti su se emigranti raširili po ostatku svijeta, zamijenivši ostale *Homo* vrste (a ne miješajući se s njima), kao što su neandertalci i javanski čovjek. Koncept je bio spekulativan do 80-ih, kada je potkrijepljen istraživanjem današnje mitohondrijske DNK, zajedno sa dokazima koji se zasnivaju na fizičkoj antropologiji arhajskih primjeraka.

Alternativa toj teoriji, multiregionalna hipoteza, uključujući teoriju o hibridnom porijeklu, je uglavnom napuštena nakon što se od 1990-ih počeli prikupljati arheogenetski podaci.

Genetska istraživanja i fosilni dokazi pokazuju da je: arhajski ''Homo sapiens'' evoluirao u anatomski moderne ljude samo u Africi prije između 200 000 i 60 000 godina; da su pripadnici jedne grane *Homo sapiensa* napustili Afriku prije između 125 000 i 60 000 godina; te da su ti ljudi s vremenom zamijenili ranije ljudske populacije kao što su neandertalci i *[[Homo erectus]]*. Vrijeme najranije uspješne migracije "iz Afrike" (tj. najraniji selioci sa živućim potomcima) na osnovu genetskih podataka obično se određuje na prije 60 000 godina, mada su se, na osnovu otkrića alata na području Arabije od strane regionalnih arheologa, migracije dešavale i prije 125 000 godina.

Recentno jedinstveno porijeklo modernih ljudi iz Istočne Afrike u naučnoj je zajednici najprihvaćenija teorija o porijeklu modernog čovjeka. Međutim, postoje različite teorije o tome da li je u pitanju bio jedan ili više odlazaka. Rastući broj istraživača također sluti da je "dugo zapostavljena Sjeverna Afrika" bila prvobitni dom modernih ljudi koji su prvi put napustili taj kontinent.

Glavna protivnička hipoteza je multiregionalno porijeklo modernih ljudi, koje predviđa talas *Homo sapiensa* koji su se ranije iselili iz Afrike i miješali sa lokalnim populacijama *[[Homo erectus]]a* u više regija na svijetu. Većina multiregionalista još uvijek vidi Afriku kao glavni izvor ljudskog genetskog diverziteta, ali hibridizaciji dozvoljavaju mnogo veću ulogu.

Genetsko testiranje tokom posljednje decenije pokazalo je da se nekoliko danas izumrlih vrsta možda miješalo sa modernim ljudima. Tvrdi se da su te vrste ostavile svoj genetski trag u različitim regijama cijelog svijeta: neandertalci kod svih ljudi osim supsaharskih Afrikanaca, denisovani u Australaziji (na primjer Melanezijci, australski Aboridžini i neki Negriti), a moguće je da je bilo i miješanja između subsaharskih Afrikanaca i jednog do sada nepoznatog hominina (moguće ostatka drevne vrste *[[Homo heidelbergensis]]*). Međutim, otkriveno je da je stopa miješanja bila relativno niska (1-10%), a druga istraživanja navela su da se prisustvo DNK markera neandertalaca i ostalih arhajskih ljudi kod modernih ljudi može pripisati zajedničkim naslijeđenim osobinama koje potiču od jednog zajedničkog pretka starog između 500 000 i 800 000 godina.

## Historija teorije

Sa razvojem antropologije u ranom 19. vijeku, učenjaci se nisu slagali po pitanju različitih teorija o ljudskom razvoju. Oni poput Johanna Friedricha Blumenbacha i Jamesa Cowlesa Pricharda smatrali su da su se nakon stvaranja različite ljudske rase razvile kao različite varijante koje vuku porijeklo od jednog naroda (monogenizam). Njihovi protivnici, kao što su Louis Agassiz i Josiah C. Nott, zastupali su poligenizam, tj. odvojen razvoj ljudskih rasa kao odvojenih vrsta, ili da su se rase razvile kao odvojene vrste putem transmutacije iz čovjekolikih majmuna, bez zajedničkog pretka.

Charles Darwin je bio jedna od prvih osoba koje su predložile zajedničko porijeklo svih živućih organizama i među prvima koji su predložili da su svi ljudi imali zajedničke pretke koji su živjeli u Africi. Darwin je prvi predložio hipotezu "Iz Afrike" nakon što je proučio ponašanje afričkih čovjekolikih majmuna, od kojih je je u to vrijeme jedan živio u londonskom ZOO-u. Anatom Thomas Huxley također je podržavao tu hipotezu i predložio da afrički čovjekoliki majmuni imaju blisko evolutivno srodstvo sa ljudima. Međutim, tim pogledima protivio se njemački biolog Ernst Haeckel, koji je zastupao teoriju "Iz Azije". Haeckel je tvrdio da su ljudi bili u bližem srodstvu sa primatima iz Jugoistočne Azije i odbacio je Darwinovu afričku hipotezu.

U *[[Porijeklo čovjeka|Porijeklu čovjeka]]*, Darwin je špekulirao da su ljudi potekli od majmuna koji su još uvijek imali malen mozak, ali hodali uspravno, oslobodivši ruke za aktivnosti koje su favorizirale initeligenciju. Nadalje, smatrao je da su ti majmuni bili afrički:

To predviđanje pružilo je uvid u tu temu, zato što 1871. gotovo da i nije bilo fosila drevnih hominida. Gotovo pedeset godina kasnije, Darwinova pretpostavka dobila je podršku kada su antropolozi počeli otkrivati brojne fosile drevnih hominida malenog mozga na nekoliko područja u Africi (popis čovječjih evolucijskih fosila).

Do sredine 20. vijeka dokazi za tu antropološku debatu prešli su u korist monogenizma. Izolirani zastupnici poligenizma održali su se sredinom 20. vijeka, kao npr. Carleton Coon, koji je 1962. pretpostavio da je *Homo sapiens* pet puta potekao od *Homo erectusa* na pet različitih mjesta. "Recentno afričko porijeklo" modernih ljudi znači "jedinstveno porijeklo" (monogenizam) i u različitim se kontekstima koristi kao antonim za poligenizam.

Tokom 80-ih Allan Wilson je sa Rebeccom L. Cann i Markom Stonekingom radio na takozvanoj hipotezi o "mitohondrijskoj Evi". U svojim pokušajima da identificira informativne genetske markere za praćenje ljudske evolutivne historije, počeo se fokusirati na mitohondrijsku DNK (mtDNA)&nbsp;– gene koji se nalaze u ćeliji, ali ne u jezgru i koji se prenose s majke na dijete. Taj DNK materijal važan je zato što brzo mutira, što čini jednostavnim stvoriti promjene za relativno kratko vrijeme. Wilson je vjerovao da je usporedbom razlike u mtDNK moguće procijeniti vrijeme i mjesto na kojem su moderni ljudi prvi put evoluirali. Sa njegovim otkrićem da je ljudska mtDNK genetski mnogo manje raznolika od mtDNK čimpanzi, zaključio je da su se populacije modernih ljudi odvojile nedavno od jedne populacije, dok su starije ljudske vrste poput neandertalaca i *[[Homo erectus]]a* izumrle. On i njegov tim usporedili su mtDNK ljudi različitog porijekla i zaključili da su svi moderni ljudi evoluirali od jedne "sretne majke" u Africi prije oko 150 000 godina. Sa pojavom arheogenetike tokom 90-ih naučnici su bili u prilici odrediti vrijeme migracije "iz Afrike" sa određenom sigurnošću.

Sekvenca mitohondrijske DNK drevnog australskog čovjeka iz Munga 3 (LM3) objavljena je 2000. godine i pokazala je da je čovjek iz Munga pripadao izumrloj podvrsti koja se odvojila prije posljednjeg zajedničkog pretka današnjih ljudi. Međutim, u slučaju da su ti rezultati ispravni, oni podržavaju hipotezu o multiregionalnom porijeklu modernih ljudi. Te podatke kasnije je ispitao i objasnio W. James Peacock, vođa tima koji je sekvencirao drevnu DNK čovjeka iz Munga. Uz to, genotipska analiza velikih razmjera provedena među australskim aboridžinima, Novogvinejcima i stanovnicima Jugoistočne Azije i Indije 2013. pokazala je blisku genetsku vezu između Australaca, Novogvinejaca i naroda Mamanwa, pri čemu je vrijeme divergencije za te tri grupe određeno na prije 36 000 godina. Nadalje, zabilježen je znatan genski tok između indijskih i aboridžinskih populacija, što ukazuje na ranu "južnu rutu" pri selidbi iz Afrike i dolazak drugih populacija u tu regiju kasnijim širenjem. To je zapravo u suprotnosti sa pogledom da je u Australiji došlo do izolirane ljudske evolucije.

Još uvijek se raspravlja o pitanju da li je došlo do nasljeđivanja ostalih tipoloških (ne *de facto*) podvrsta roda *[[Homo]]* u genetski bazen vrste *Homo sapiens*.

## Rani ''Homo sapiens''

*Anatomski moderni ljudi* pojavili su se u Africi prije oko 250 000 godina. Trend širenja lubanje i ašelsko razrađivanje kamenog alata do kojeg je došlo prije između 400 000 godina i drugog interglacijalnog perioda u srednjem pleistocenu (prije 250 000 godina) pružaju dokaze za prelaz iz *[[Homo erectus|H. erectusa]]* na *H. sapiensa*. U scenariju recentnog afričkog porijekla, selidbe unutar i iz Afrike na kraju su dovele do zamjene *H. erectusa*, koji se bio raširio prije toga.

*[[Homo sapiens idaltu]]*, pronađen na nalazištu Središnji Awash u Etiopiji, živio je prije oko 160 000 godina. Najstariji je poznati anatomski moderan čovjek i klasificira se kao izumrla podvrsta. Fosili ranih *Homo sapiensa* pronađeni su u pećini Qafzeh u Izraelu i starost im je procijenjena na 80 000 do 100 000 godina. Međutim, čini se da su ti ljudi izumrli ili se povukli nazad u Afriku prije 70 000 do 80 000 godina, te je moguće da su ih zamijenili Neandertalci koji su se kretali prema jugu, bježeći iz hladnijih regiona Evrope u ledenom dobu. Hua Liu et al. su na osnovu tragova mtDNK procijenili starost autosomnih mikrosatelitskih markera na c. 56 000±5700 godina. On ih shvaća paleontološke fosile ranog modernog čovjeka iz pećine Qafzeh kao izolirani rani ogranak koji se povukao nazad u Afriku.

Svi ostali fosili potpuno modernih ljudi izvan Afrike potiču iz novijih vremena. Najstariji precizno datirani fosili pronađeni izvan Afrike su iz jezera Mungo u Australiji, te im se starost procjenjuje na 42 000 godina. Ostaci iz pećine Tianyuan u kineskoj regiji Liujiang vjerovatno su stari između 38 000 i 42 000 godina. Morfološki su najsličniji čovjeku iz Minatogawe, modernim ljudima koji su prije između 17 000 i 19 000 godina živjeli na japanskom ostrvu Okinawa. Međutim, ostali su procijenili starost liujanškog čovjeka na 111 000 do 139 000 prije sadašnjice.

Počevši prije oko 100 000 godina, dokazi sofisticiranije tehnologije i umjetnosti počinju se javljati i do prije 50 000 godina potpuno moderno ponašanje postaje istaknutije. Kameni alati pokazuju simetrične uzorke koji se reproduciraju ili dupliciraju sa više preciznosti, a prvi put se javljaju alati od kosti i rogova.

## Genetska rekonstrukcija

Dva dijela ljudskog genoma vrlo su korisna za dešifriranje ljudske historije: mitohondrijska DNK i Y hromosom. To su jedina dva dijela genoma koji se ne miješaju evolutivnim mehanizmima koji stvaraju diverzitet sa svakom generacijom: umjesto toga, ti elementi nasljeđuju se netaknuti. Prema hipotezi, svi današnji ljudi naslijedili su iste mitohondrije od žene koja je živjela u Africi prije oko 160 000 godina. Ona je nazvana mitohondrijska Eva. Svi današnji muškarci naslijedili su svoje Y hromosome od čovjeka koji je živio prije 140 000–500 000 godina, vjerojatno u Africi. On je nazvan Y-hromozomski Adam. Na osnovu usporedbi hromosoma koji ne određuju spol sa onima koji to čine, smatra se da je u egzodusu ranih ljudi iz Afrike sudjelovalo više muškaraca nego žena.

### Mitohondrijska DNK

Prva linija koja se odvojila od mitohondrijske Eve je L0. Ta haplogrupa u velikoj se razmjeri nalazi među narodima San u Južnoj Africi i Sandawe u Istočnoj Africi. Također se nalazi kod narode Mbuti.

Te grupe odvojile su se rano u ljudskoj historiji i od tada su ostale relativno genetski izolirane. Haplogrupe L1, L2 i L3 potomci su L1-6 i većinom su ograničene na Afriku. Makro haplogrupe M i N, koje su linije ostatka svijeta izvan Afrike, potiču od L3. L3 je stara oko 84 000 godina, a haplogrupe M i N su gotovo identične starosti od oko 63 000 godina.

### Genomska analiza
Iako su mitohondrijska DNK i Y-hromosomska DNK naročito korisne za dešifriranje ljudske historije, podaci o genomima desetaka populacijskih grupa također su istraženi. U junu 2009. godine objavljena je analiza SNP podataka o genomu iz International HapMap Projecta (Faza II) i uzoraka CEPH Human Genome Diversity Panela. Ti uzorci prikupljeni su od 1138 pojedinaca koji nisu u srodstvu. Prije te analize, populacijski genetičari su očekivali da će pronaći dramatične razlike među etničkim grupama, sa naprednim alelima prisutnim u takvim grupama, ali rijetkim ili nepostojećim u ostalim grupama. Umesto toga, istraživanje 53 populacije koje su pokrili podaci HapMap-a i CEPH-a otkrili su da su istraživane populacijske grupe spadale u samo tri genetičke grupe: Afrikance, Evroazijce (u koje spadaju domaći stanovnici Evrope i Bliskog Istoka, Jugozapadne Azije istočno do današnjeg Pakistana) i Istočnoazijci, u koje spadaju domaći stanovnici Azije, Japana, Jugoistočne Azije, Amerika i Okeanije. Istraživanje je ustanovilo da se većina razlika među etničkim grupama može pripisati genetičkom driftu, pri čemu današnje afričke populacije imaju veći genetski diverzitet od ostale dvije genetske grupe, a današnji Evroazijci malo više od Istočnoazijaca. To istraživanje ukazalo je na to da je prirodna selekcija oblikovala ljudski genom sporije nego što se to prije smatralo, pri čemu su faktori poput migracija unutar i između kontinenata imali veći utjecaj u raspodjeli genetskih varijacija. Jedno istraživanje u maju 2002. istražilo je tri grupe, Afrikance, Evropljane i Azijce. Pronašlo je veći genetski diverzitet među Afrikancima nego Evropljanima, te da je genetski diverzitet kod Evropljana većinom podset onog kod Afrikanaca, što pruža podršku modelu "Iz Afrike".

## Napuštanje Afrike

Do prije 70 000 godina, dio nosilaca mitohondrijske haplogrupe L3 iz Istočne se Afrike preselilo na Bliski Istok. Vrijeme tog prvog talasa migracija "Iz Afrike" postalo je upitno 2011. godine, na osnovu otkrića kamenih alata u Ujedinjenim Arapskim Emiratima koji ukazuju na prisustvo modernih ljudi prije između 100 000 i 125 000 godina. Novo istraživanje koje je pokazalo sporije mutacije ljudske DNK nego što se to prije smatralo, objavljeno 2012. godine, ukazuje na to da je pravo vrijeme migracija bilo prije između 90 000 i 130 000 godina.

Neki naučnici smatraju da je samo nekolicina ljudi napustila Afriku u samo jednoj migraciji, koja je rezultirala populiranjem ostatka svijeta, na osnovu činjenice da se izvan Afrike mogu naći samo potomci haplogrupe L3. Odatle, drugi ukazuju na mogućnost nekoliko talasa širenja. Na primjer, genetičar Spencer Wells kaže da su rani putnici slijedili južnu obalu Azije, prešli oko 250&nbsp;km mora i kolonizirali Australiju prije oko 50 000 godina. Australski aboridžini, tvrdi Wells, rezultat su prvog talasa migracija.

Procjenjuje se da je od populacije od 2000 do 5000 jedinki u Africi samo jedna malena grupa, možda od samo 150 do 1000 ljudi, prešla Crveno more. Od svih linija prisutnih u Africi, samo se ženski potomci jedne linije, mtDNK haplogrupe L3, mogu naći izvan Afrike. Da je došlo do nekoliko migracija, za očekivati bi bilo da će se izvan Afrike naći potomci više od jedne linije. Ženski potomci L3, linije M i N, sa vrlo niskom učestalošću se mogu naći u Africi (iako je haplogrupa M1 vrlo drevna i diverzificirala se u Sjevernoj i Sjeveroistočnoj Africi) i čini se da su tu nedavno dospjele. Moguće objašnjenje je da su se te mutacije javile u Istočnoj Africi kratko prije egzodusa i efektom osnivača postale dominantne haplogrupe nakon egzodusa iz Afrike. Također je moguće da su se javile ubrzo nakon egzodusa iz Afrike.

Drugi naučnici predložili su Model višestrukog raspršivanja, prema kojem je došlo do dvije migracije iz Afrike - jedne preko Crvenog mora obalskim regijama do Indije (Priobalna ruta), koju bi predstavljala haplogrupa M; i druge grupe migranata, sa haplogrupom N, koji su slijedili Nil iz Istočne Afrike, kretali se sjeverno i prešli u Aziju preko Sinaja. Ta se grupa potom razgranala u nekoliko pravaca, pri čemu su neki krenuli u Evropu, a ostali u Aziju. Tu hipotezu podržava relativno kasno vrijeme dolaska modernih ljudi u Evropu, kao i arheološki i DNK dokazi. Rezultati mtDNK prikupljene od aboridžinskih Malezijaca po imenu Orang Asli i stvaranje filogenetskog stabla ukazuju na to da haplogrupe M i N dijele osobine sa izvornim afričkim grupama od prije oko 85 000 godina, kao i sa podhaplogrupama u priobalnim regijama južne Azije, kao što su Australoazija i Indijski podkontinent, i u kontinentalnoj Aziji, koja se odvojila od svojeg afričkog porijekla prije oko 65 000 godina. To južno priobalno raspršivanje desilo bi se prije izvorne teorije raspršivanja preko Levanta prije oko 45 000 godina. Ta hipoteza pokušava objasniti zašto je haplogrupa N dominantna u Evropi, a haplogrupa M odsutna. Pretpostavlja se da su dokazi priobalnih migracija uništeni podizanjem nivoa mora tokom holocena. Moguće je i da je malena evropska osnivačka populacija koja prvobitno pokazivala haplogrupe N i M izgubila haplogrupu M nasumičnim genetičkim driftom do kojeg je došlo zbog populacijskog uskog grla (tj. efekta osnivača).

Moreuz Bab-el-Mandeb danas je širok oko 20&nbsp;km, ali je prije 50 000 godina nivo mora bio 70 m niži (zbog glacijacije), te je moreuz bio mnogo uži. Iako nikada nije bio potpuno zatvoren, bio je dovoljno uzak za postojanje nekoliko ostva, koja bi omogućila prelazak pomoću jednostavnih splavova. U Eritreji su pronađene nakupine školjki starosti 125 000 godina, što je pokazatelj toga da je ishrana ranih ljudi uključivala morsku hranu koju su prikupljali pretraživanjem plaže.

## Naknadno širenje

Sa Bliskog istoka, te populacije proširile su se istočno do Južne Azije do prije 50 000 godina i Australije do prije 40 000 godina, pri čemu je *Homo sapiens* prvi put kolonizirao teritorije koje *Homo erectus* nije dostigao. Kromanjonac je prije nekih 40 000 godina stupio u Evropu. U Istočnu Aziju, (Koreju, Japan) dospjeli su prije 30 000 godina. Predmet je spora da li je do naknadnih selidbi u Sjevernu Ameriku došlo prije 30 000 godina, ili mnogo kasnije, prije 14 000 godina.

Grupa koja je prešla Crveno more putovala je priobalnom rutom, obalom Arabije i Perzije, prije nego što je stigla u Indiju, koja je po svemu sudeći bila prvo veliko mjesto nastanjivanja. Haplogrupa M se vrlo često može naći duž južnih priobalnih regija Pakistana i Indije i ima najveći diverzitet u Indiji, što ukazuje na to da je tu došlo do mutacija. Šezdeset posto indijske populacije pripada Haplogrupi M.

Urođenici na Andamanima također pripadaju M liniji. Smatra se da su Andamanci ogranci nekih od najstarijih stanovnika Azije zbog svoje duge izolacije od kontinentalne Azije. Oni su dokaz priobalne rute ranih naseljenika koja se proteže od Indije, obalama Tajlanda i Indonezije, sve do Papue Nove Gvineje. Budući da se među brdskim stanovnicima Nove Gvineje često nalazi haplogrupa M, te da i Andamanci i Novogvinejci imaju tamnu kožu i afrički tip kose, neki naučnici vjeruju da su svi oni dio istog talasa migranata koji su napustili Afriku preko Crvenog mora prije ~60 000 godina u Velikoj priobalnoj migraciji.

Značajno je da otkrića Harding et al. (2000, str.&nbsp;1355) pokazuju da je, barem u pogledu tamne boje kože, haplotipska pozadina Novogvinejaca na MC1R (jedan od brojnih gena koji sudjeluju u proizvodnji melanina) identičan onom kod Afrikanaca (osim jedne mutacije koja ne utječe na fenotip). Prema tome, iako su te grupa različite od Afrikanaca na drugim lokusima (zvog drifta, uskih grla, itd.), očigledno je da se odabir za tamnu boju kože vjerovatno nastavio (barem na MC1R) nakon egzodusa. To bi podržalo hipotezu koja sugerira da su izvorni migranti iz Afrike ličili na Afrikance prije egzodusa (barem po boji kože) i da se današnji ostaci tog drevnog fenotipa mogu naći među Afrikancima, Andamancima i Novogvinejcima. Ostali sugeriraju da je njihova fizička sličnost sa Afrikancima možda rezultat konvergentne evolucije.

Od Arabije do Indije, proporcija haplogrupe M povećava se prema istoku: u istočnoj Indiji, M nadmašava N u brojnosti u odnosu 3:1. Međutim, prelazeći u Istočnu Aziju, haplogrupa N se ponovo javlja kao dominantna linija. M je predominantna na jugu Istočne Azije, ali se među australskim urođenicima N ponovo javlja kao najčešća linija. Ta isprekidana rasprostranjenost haplogrupe N od Evrope do Australije može se objasniti efektom osnivača i populacijskim uskim grlima. Uz genetske analize, Petraglia et al. također istražuju mikrolitske materijale sa indijskog potkontinenta i objašnjavaju širenje populacije na osnovu rekonstrukcije paleostaništa. Predložio je da se mikrolitske industrije mogu pratiti nazad do 35ka u Južnoj Aziji, a da su na novu tehnologiju možda utjecale promjene u staništu i pritisak populacije.

## Konkurentne hipoteze

Prema multiregionalnoj hipotezi, koju je prvi predložio Milford Wolpoff, evolucija ljudi od *H. erectusa* na početku pleistocena 1,8 miliona godina prije Hrista odvijala se unutar jedne kontinuirane svjetske populacije. Zastupnici multiregionalnog porijekla odbacuju pretpostavku o prepreci neplodnosti između drevnih evroazijskih i afričkih populacija roda *Homo*. Oni ukazuju na fosile i genetske dokaze u hromosomskoj DNK. Jedno istraživanje sugeriralo je da se barem 5% modernog ljudskog genskog fonda može pripisati drevnim primjesama, koje bi u Evropi došle od Neandertalaca. Međutim, to istraživanje također sugerira da bi mogli postojati drugi razlozi zašto ljudi i Neandertalci dijele drevne genetske linije.

## Povezano

* Bihevioralni modernitet
* Priobalne migracije
* Rane ljudske migracije
* Lubanja iz Hofmeyra
* Tačka identičnih predaka
* Teorija saharske pumpe
* Vremenska linija ljudske evolucije
* Toba (jezero)
* The Incredible Human Journey

* Arheogenetika Bliskog istoka
* Genetika i arheogenetika Južne Azije
* Genetska historija Britanskih ostrva
* Genetska historija Evrope
* Genetska historija Italije
* Genetska historija Sjeverne Afrike
* Genetska historija autohotnih naroda Amerika
* Genetska historija Pirinejskog poluostrva

## Izvori

## Dodatna literatura

* 
* 
* 
* 
* 
* Neanderthals 'mated with modern humans', *[[BBC News]]*, 21 April 1999
* New analysis shows three human migrations out of Africa&nbsp;– Replacement theory 'demolished' , *[[Washington University in St. Louis]]*, 2 February 2006
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vanjske veze
* National Geographic: Atlas of the Human Journey 
* Bradshaw Foundation: The Journey of Mankind
* Natural History Museum - Video
* Ljudsko porodično stablo&nbsp;– Spencer Wells&nbsp;– National Geographic
* mtDNK viđenje populiranja svijeta vrstom Homo sapiens (arhivirana verzija)
* National Geographic: Atlas of the Human Journey
* Bradshaw Foundation: The Journey of Mankind
* *Human Evolution*. (2011). U Encyclopædia Britannica. Povraćeno iz http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275670/human-evolution
;Dokumentarni filmovi
* DNA Mysteries&nbsp;– The Search for Adam&nbsp;– Spencer Wells&nbsp;– National Geographic, 2008
* The Real Eve: Modern Man's Journey Out of Africa&nbsp;– Stephen Oppenheimer&nbsp;– Discovery Channel, 2002
* Journey of Man: A Genetic Odyssey (film) Spencer Wells&nbsp;– PBS i National Geographic Channel, 2003