Profesionalne bolesti

**Profesionalne bolesti** su karakteristični poremećaji fizičkog, mentalnog ili socijalnog ponašanja koji nastaju kao rezultat dugotrajnog bavljenja nekom profesijom. Izazvane su fizičkim hemijskim i biološkim agensima koji su prisutni stalno ili povremeno  u određenim profesionalnim grupama radnika koji su izloženi fizičkim, hemijskim i biološkim izvorima u toku rada. Pravovremena prevencija profesionalnih bolesti značajan je deo brige društva o „ljudskim resursima” i element zdravstvene i socijalne politike Svetske zdravstvene organizacije ali i svake zemlje u svetu pojedinačno, s obzirom na teške i trajne posledice (povrede na radu, privremeno ili trajno umanjenje i gubitak radne sposobnosti i drugo).

## Kriterijumi za utvrđivanje profesionalne bolesti
Osnovni uslov da se jedna bolest u zakonskom smislu smatra profesionalnom jeste postojanje uzročno-posledičnog odnosa između obavljanja poslova i nastanka bolesti, kao i da se ona na osnovu niže navedenih kriterijuma može svrstati na zakonom regulisanu Listu profesionalnih bolesti.

### Kriterijumi za utvrđivanje uzročnosti profesionalnih bolesti
Ovi kriterijumi zsnivaju se na sledećim postavkama:
* Postojanju statistički značajne povezanosti između izlaganja dejstvu štetnom agensu i oštećenja zdravlja
* Postojanju povezanosti između intenziteta izloženosti i obima poremećaja zdravlja
* Višim koncentracijama agenasa ili njihovih metabolita kod izloženih radnika
* Mogustima da se slični poremećaji mogu dokazati i u eksperimentu na životinjama.

### Kriterijumi za utvrđivanje morfoloških i funkcionalnih promena
;Sigurni kriterijumi 
Na osnovu ovih kriterijumima može se utvrditi da je pojava jedne morfološke promene na jednom organu ili sistemu dovoljna za utvrđivanje profesionalne bolesti.
;Verovatni kriterijumi 
Na osnovu ovih kriterijumima može se utvrditi da je neko stanje ili poremećaj verovatno posledica uticaja profesionalnog štetnog faktora, ali je za utvrđivanje profesionalne bolesti potrebna i morfološka ili funkcionalna promena na bar još jednom organu ili sistemu.
;Mogući kriterijumi 
Na osnovu ovih kriterijumima može se utvrditi da s radi o profesionalnim bolestima za čije su utvrđivanje neophodne promene na najmanje tri organa ili sistema.

### Kriterijumi za utvrđivanje trajanja bolesti i vremena izlaganja
* Dužina izloženosti noksi može uticati na veličinu poremećaja zdravstvenog stanja pa je minimalna dužina ekspozicije kod nekih
bolesti definisana u Listi profesionalnih bolesti.
* Vremensko trajanje poremećaja zdravlja koje je kod nekih profesionalnih bolesti definisano u Lista najčešćih profesionalnih bolesti ali samo u slučaju kada se poremećaj može popraviti bez ikakvih posledica.

## Bolesti u vezi sa radom
Bolesti koje su u vezi sa radom uzrokovane su noksama koje se sreću i u opštoj životnoj sredini, pa se nastanak ovih bolesti ne može neposredno vezati za obavljanje poslova. One su multikauzalne geneze i nisu specifične za određenu profesiju, ali je njihova učestalost u određenim profesijama znatno veća pa se smatra da su profesionalne štetnosti i radni uslovi kofaktori u njihovom nastanku i favorizujući faktori u njihovom toku, komplikacijama i ishodu. U bolesti u vezi sa radom spadaju:
* Hronična nespecifična oboljenja organa za disanje (bronhitis, emfizem, astma)
* Bolesti kardiovaskularnog sistema (hipertenzija, ishemijska bolest srca i UV-bolest)
* Bihevioralni poremećaji (anksioznost, sindrom sagorevanja, tehnostres, mentalne bolesti)
* Bolesti lokomotornog sistema (lumbalni sindrom, bolni sindrom vrata i gonjih ekstremiteta, osteoartroza)

## Profesionalne štetnosti
Profesionalne štetnosti su svi štetni činioci kojim je radnik izložen u toku procesa rada, a koji mogu uticati na oštećenje njegovog zdravlja. Profesionalna oštećenja zdravlja nastaju kada se nokse ili štetni agensi pojavljuju u takvom obliku, količini ili intenzitetu da deluju dovoljno dugo i na način preko koga mogu uspostaviti potreban dodir sa organizmom i u njemu izazvati prolazno ili trajno oštećenje organizma.

Vrste noksi ili agenasa koje mogu izazvati profesionalnu bolest i koje se javljaju pri radu mogu biti:
* Fizičke prirode - emperatura, vlažnost, strujanje vazduha, pritisak, zračenje, buka, vibracije i dr.
* Hemijske prirode - prašine, metali, organski rastvarači, gasovi, pesticidi, plastične mase.
* Biološke prirode - virusi, bakterije, paraziti, gljivice i dr.

## Fizičke nokse
Svojim dejstvom u radnoj sredini fizički agensi mogu negaivno delovati na organizam radnika, dovesti do povreda na radu i pojave profesionalnih i drugih oboljenja vezanih za rad.

U nokse ili agense fizičke prirode čije prisustvo u radnoj sredini može štetno delovati na radnike spadaju:
* Klima i mikroklima,
* Povećan i snižen barometerski pritisak,
* Osvetljenost,
* Zvuk, infrazvuk, ultrazvuk,
* Vibracije,
* Nejonizujuće i jonizujuće zračenje,
* Aerozagađenje (Hemijski neaktivna prašina),
* Mehanička sila,
* Električna struja.
 
### Bolesti prouzrokovane dejstvom fizičkih noksi

## Hemijske nokse
Gotovo da nema privredne grane u kojoj se atokom rada čovek ne sreće sa više hemijskih faktora koji pod određenimuslovima mogu biti štetni po zdravlje. Dejstvo hemiskih materija na organizam zaposlenih najčešće se sreće u hemijskoj industriji, rudarstvu, mašinogradnji, naftnoj industriji, gumarstvu i drugim granama.

Hemijske materije sa kojima radnik dolazi u kontakt tokom rada, ako nakon unesa u organizam u malim količinama izazivaju hemijske i fizičkohemijske reakcije sa tkivom nazivaju se otrovima. Pojam otrovnosti je relativan jer praktično sve hemijske materije u određenim uslovima i okolnostima mogu biti otrovne.

U proizvodnom procesu otrovnost mogu pokazivati sirovine, međuprodukti, gotovi proizvodi i otpadne materije. Zbog toga je za ispitivanje prisustva hemijskih supstanci u radnoj sredini neophodno poznavanje celokupnog tehnološkog procesa.

Hemijski agensi koji štetno deluju na telo radnika mogu biti u čvrstom, tečnom i gasovitom stanju a prema poreklu mogu biti organske i neorganske prirode.

## Biološki agensi
Agensi biološke prirode su: virusi, bakterije ,gljive, protozoe, helminti, artropodi i dr,  čije prisustvo u radnoj sredini može nedgativno delovati  delovati na zdravlje radnika. Ovi patogeni ili mikroorganizmi i njihovi fragmenti mogu izazvati profesionalna oboljenja direktno pvezana sa radom.

U profesionalna oboljenja se računaju i alergijski dermatitisi, bronhijalna astma, silikoza pluća, tuberkuloza pluća kod zdravstvenih radnika koji rade na odeljenjima gde se leče oboleli od TBC kao i AIDS i virusni hepatitis.

U odnosu na domaćina, biološki agensi mogu biti:
* **Patogeni agensi** - mogu dovesti do infekcije i oboljenja.
* **Oportunistički agensi** - mogu izazvati infekciju i oboljenje samo kada je smanjena otpornost domaćina.
* **Apatogeni agensi** - iazivaju samo kolonizaciju koja ne šteti domaćinu.

Postoji nekoliko načina nastanka profesionalnih oboljenja izazvanih biološkim agensima:
* Kontakt sa bolesnim životinjama,njihovim leševima ili inficiranim produktima životinjskog ili biljnog porekla (zoonoze kod poljoprivrednih radnika,posebno kod stočara i veterinarskih stručnjaka,radnici u fabrikama za preradu stočnih proizvoda i sirovina,ljubitelji raznih vrsta životinja i ptica i dr.).
* Kontakt sa bolesnicima od infektivnih bolesti ili inficiranim materijalom: tuberkuloza, infektivni hepatitis, sida (kod medicinskih radnika)
* Rad u uslovima koji dovode do kontakta sa inficiranim zemljištem, kod radnika koji rade na ili u kanalizacionim mrežama, rudara, mesara itd.

### Priznate profesionalne bolesti izazvane biološkim agensom
Bolesti izazvane biološkim agensom koje se mogu priznati kao profesionalne su:.

## Zakonska definicija profesionalne bolesti
Profesionalne bolesti obuhvataju određenebolesti prouzrokovane dužim neposrednim uticajemprocesa i uslova rada na poslovima odnosno radnimzadacima koje osiguranik obavlja. Iz date definicije pojma profesionalnih bolesti proizilazi:
#Da se ​​radi o određenim bolestima
#Da su te bolesti prouzrokovane dužim neposrednim uticajem procesa i uslova rada
#Da se ​​taj rad i uslovi rada odnose na radno mesto odnosno poslove koje je osiguranik obavljao.
#Da je to ono radno mesto odnosno oni poslovi po osnovu kojih je osiguranik osiguran.

Pravilnikom svake zemlje u svetu pojedinačno, utvrđen je broj profesionalnih polesti (npr u Srbiji zakonodavac navodei 56 bolesti) i nabrojani su poslovi pri čijem se obavljanju ove bolesti pojavljuju, kao i uslovi pod kojim se ove bolesti smatraju profesionalnim.

Zapostojanje profesionalne bolesti potrebno je da su ispunjeni svi uslovi predviđeni listom profesionalnih bolesti, ao osnovni je da se jedna bolest u zakonskom smislu smatra profesionalnom jeste postojanje uzročno-posledičnog odnosa između obavljanja, poslova i nastanka bolesti i da se ta bolest nalazi na listi profeseionalnih bolesti.

Profesionalne bolesti, radna mesta odnosno poslove na kojima se te bolesti pojavljuju i uslove pod kojima se smatraju profesionalnim u svakoj zemlji sveta u načelu utvrđuju zajednički ministarstvo nadležno za poslove penzijskog i invalidskog osiguranja i ministarstvo zdravlja

Prijavu profesionalnih bolesti vrši zdravstvena ustanova koja je dijagnostikovala oboljenje.

## Reference

## Vanjske veze