Operacija Weiss

**Operacija Vajs** ili **"Bijelo"** ( - slučaj Bijelo), poznata kao ***Četvrta neprijateljska ofenziva***, bila je najveća osovinsko-kvislinška operacija koja je izvedena na teritoriji okupirane Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu protiv NOVJ. Cilj operacije bio je uništenje partizanske države – Bihaćke republike.

Ofenziva je trajala od 20. siječnja do kraja ožujka 1943. godine. Velika nemačko-italijanska operacija je pokrenuta sa namerom okruženja i uništenja Bihaćke republike i glavnine ustaničkih snaga u Jugoslaviji. Sile osovine su okupile devet divizija, šest njemačkih, tri talijanske, te dvije hrvatske divizije i velik broj četničkih i ustaških formacija. Procjenjuje se da je preko 150 000 osovinskih vojnika napalo znato malobrojnije partizanske snage, uz koje su bili i ranjenici. Glavni osovinski pravci napada bili su usmereni na Liku, Kordun, Baniju i Bosansku Krajinu.

Najpoznatija bitka četvrte neprijateljske ofanzive je  **[[Bitka na Neretvi]]**, kojom su partizani potpuno preokrenuli tok ove operacije. Tokom februara oni su naneli teške gubitke Italijanima u dolini Neretve, nakon čega su početkom marta izvršili proboj iz osovinskog obruča, rasturivši četničke snage. Usled partizanske kontraofanzive, izmenjen je plan operacije »Vajs II«, pa će prema Livnu, umesto četiri nemačke divizije, napasti samo dve - 7. SS i 369. vražja.

Iako su nemačke, ustaške, italijanske i četničke snage delovale koordinisano, bitka je okončana pobedom NOVJ, koja je uspela da ostvari suštinu svog ofanzivnog plana, i pritom sačuva Centralnu bolnicu. Nemci su postigli delimičan uspeh, privremenim posedanjem teritorije i komunikacija, i suštinski neuspeh, jer nisu uspeli da razbiju NOVJ. Najveći gubitnici bili su Italijani, koji su pretrpeli teške gubitke i bili prinuđeni da prepuste odbranu mostarske oblasti Nemcima, i posebno četnici, čija je najveća dotadašnja koncentracija razbijena od strane NOVJ.

U jugoslavenskoj historiografiji, četvrta neprijateljska ofanziva, za razliku od operacije Weiss, traje od 20. januara do kraja aprila 1942. godine, i uključuje operacije NOVJ po završetku osovinske operacije, kao što su prodor NOVJ u Hercegovinu, bitku na Drini, pa čak i prodor NOVJ u Crnu Goru aprila 1943.

Nakon operacije Belo, usledila je operacija Crno (*Schwarz*), poznata kao peta neprijateljska ofenziva. Operacije "Bijelo" i "Crno" posle nje, bile su prelomne u drugom svetskom ratu u Jugoslaviji. Silom prilika na ratištu, Nemci su bili prinuđeni da počnu tretirati protivnika kao organizovanu operativnu celinu, odnosno vojsku.

## Pozadina

Na istočnom i na afričkom frontu armije Nemačke i Italije pretrpele su teške poraze kod Staljingrada i El Alemejna. U Zapadnoj Africi (Alžir i Maroko) iskrcale su se sveže i dobro opremljene američke i britanske armije. Očito i s vojničkog gledišta ratna se sreća okrenula i inicijativa je u rukama Saveznika. Nemački zapovednici strahuju da bi se Savezničke armije mogle iskrcati na Balkanskom poluostrvu i time otvoriti novi front itekako potreban armijama Sovjetskog Saveza koje su kod Staljingrada zaustavile nemačke armije, ali sada im treba pomoć američkih i britanskih armija koje pod hitno moraju otvoriti novi front u Evropi.

Zbog svega spomenutog, a kako je baš na Balkanskom poluostrvu snažan otpor partizanskih odreda koji su zauzeli veliki deo teritorija, tu pod hitno nemačke armije moraju nešto učiniti i osigurati 'mekani trbuh' na kojim im preti opasnost po celu pozadinu svih trupa.

### Hitlerova direktiva

Hitler je tokom jeseni 1942. doneo odluku o čišćenju jadranskog zaleđa. On u pismu Musoliniju kaže da mu je »rasprostranjenost Titovih pobunjeničkih organizacija« postala »predmetom preneraženja i briga«. Pokazalo se da su posadne divizije i trupe NDH nedovoljne da uspostave nadmoć nad partizanima, pa su komandantu trupa u Hrvatskoj dodeljene još tri divizije. Odluka je imala dva osnovna motiva:
* U jadranskom zaleđu partizani su kontrolisali prostranu povezanu oblast nazvanu Bihaćka republika, koja se prostirala od Karlovca do Prozora u dužinu, i od Sanskog Mosta do Knina u širinu, koju su Nemci nazvali „*Titoland*“, na kojoj su funkcionisale njihove institucije i na kojoj je organizovana vojska, NOVJ, koja je osovinskim snagama nanosila ozbiljne štete.
* U kontekstu po Osovinu nepovoljnog razvoja rata u severnoj Africi, Hitler je ozbiljno računao sa mogućnošću savezničkog iskrcavanja na Balkanu, što je predstavljalo razlog za gušenje svih elemenata otpora. Ovo se odnosilo, kako na partizane, tako i na Mihailovićeve četnike, koji su uglavnom imali sporazume sa italijanskim okupacionim vlastima, ali su ocenjeni kao potencijalna opasnost u slučaju savezničkog iskrcavanja.

Hitler je naredio Vrhovnoj komandi Jugoistoka da konačno uništi ustanak u okupiranoj Jugoslaviji i u zimskim operacijama razbije »Titovu državu« na prostoru između Karlovca, Ogulina, Gospića, Knina, Sanskog Mosta i Gline. Hitler je takođe insistirao na razoružanju četnika u završnoj fazi operacije, iako su Italijanima pružali ogromnu pomoć u borbi protiv ustanka. Ovo je dogovorio na sastanku sa najvišim italijanskim rukovodstvom 18. decembra 1942 i u tom duhu je izdao odgovarajuća naređenja generalu Leru, komandantu Armijske grupe „E“ i komandantu Jugoistoka.

### Plan operacije Vajs

Plan Zimske operacije su izradili nemački zapovednik Jugoistoka general Aleksandar Ler i zapovednik italijanske 2. armije general Mario Roatta. Njemci su u ofenzivne trupe uključivali samo one četničke jedinice koje su imale potpisane ugovore s NDH. Između osovinskih generala je došlo do razmimoilaženja, jer je italijanski general tražio da se u operacije uključe i ostali četnici, a nemački je to odbijao. Na kraju su se ipak dogovorili i 3. januara 1943. u Rimu je usvojen i konačno dogovoren plan Zimskih operacija, a detalji su razrađeni 9. januara 1943. u Zagrebu, gde je dogovoren i početak operacije 'Vajs' za 20. januara 1943.

Prema ovom planu, operacije je trebalo da se sukcesivno izvedu u tri faze:
# **[[Operacija Vajs I|Vajs I]]**, operacija usmerena protiv partizanske slobodne teritoriji u Hrvatskoj južno od Save i zapadnoj Bosni;
# **[[Operacija Vajs II|Vajs II]]**, operacija usmerena protiv partizanske slobodne teritoriji od Drvara do Neretve;
# **Vajs III**, operacija razoružavanja četnika istočno od Neretve.

12. januara nemački general Rudolf Lüters je izdao zapovest za izvođenje operacije:

Italijanski general Mario Roatta je, poslije dogovora u Rimu i Zagrebu, 15. januara izdao naređenje o uključivanju četnika u operaciju »Weiss« u kojem naglašava:

Nemci nisu hteli četnike u operaciji, i zahtevali su od Italijana da ih razoružaju, ali generalu Roati su bili potrebni:

Njemačko-talijanske pripreme za operaciju »Weiss« vođene su s toliko tajnosti da o tome nije procurila ni jedna vijest. Kad su već sve operativne zapovijesti bile potpisane, Vrhovni štab NOVJ javlja 1. proleterskoj diviziji da ofenziva »vjerovatno neće tako skoro početi«, pozivajući se na obavještajne izvještaje iz Zagreba.

### Plan i ofanziva JVuO

General Dragoljub Mihailović i njegov štab pravili su krajem 1942. planove za uništenje NOVJ i osvajanje oslobođene partizanske teritorije uz pomoć Italijana:

U skladu sa opštim planom operacije, Italijani su železnicom transportovali grupaciju od oko 3.000 hercegovačkih četnika pod komandom Petra Baćovića u Knin. General Mihailović 31. decembra 1942. godine javlja svojim komandantima da pripreme za operaciju dobro napreduju, čeka se još samo odobrenje okupatora za prebacivanje crnogorskih četnika, pod komandom Baja Stanišića i Pavla Đurišića, u NDH:

2. januara 1943. general Mihailović je izdao direktivu za četničko učešće u operaciji Vajs:

Četnici su tokom ove operacije bili direktno potčinjeni italijanskoj komandi:

General Mihailović je bio svjestan da je predstojeća operacija od vanrednog značaja, što se može naslutiti i iz njegove depeše od 24. januara 1943, poslate majoru Petru Baćoviću (pseudonim »Ištvan«):

Operacijama iz Hercegovine trebalo je da rukovodi Istureno odeljenje Štaba Vrhovne komande pod rukovodstvom majora Ostojića. Pod njegovom komandom koncentrisale bi se snage četnika iz Sandžaka, Crne Gore, istočne Bosne i delovi iz istočne Hercegovine. Prema planu, ove snage bi nastupale pravcem iz doline Neretve preko Prozora na zapad, dok bi snage Baćovića i Đujića, te ostali zapadnobosanski i lički četnici, koncentrično sa svojih pozicija napali partizansku slobodnu teritoriju.

Major Zaharije Ostojić, komandant četničkih snaga kojima je bio povjeren „istorijski zadatak“ da na Neretvi unište Operativnu grupu divizija NOVJ, bio je ubijeđen u uspjeh predstojeće operacije. Smatrajući da, uz pojačanja koja su pristizala iz Crne Gore i Sandžaka te sa istočnobosanskim i hercegovačkim jedinicama koje su se već nalazile na Neretvi, ima na raspolaganju dovoljno snaga s kojima će, uz sadejstvo italijanskih i njemačkih trupâ, napasti i uništiti partizansku grupaciju. Pun optimizma i samouvjerenja, major Ostojić (pseudonim »Branko«) piše 5. marta 1943. Draži Mihailoviću da je naredio da četničke snage „svom snagom udare boljševike“:

Ovaj plan su omeli Nemci i vlasti NDH, na čije su insistiranje Italijani obustavili transport četnika iz Crne Gore na teritoriju NDH. Ali, kad je nastupila kriza italijanskog 6. korpusa, nakon teških poraza u dolini Neretve, Italijani su s jedne strane pozvali u pomoć Nemce, a s druge su crnogorske četnike vozovima iz Nikšića prebacili u Mostar. Formacija Lukačevića sastavljena od sandžačkih i istočnobosanskih četnika koncentrisala se u oblasti gornjeg toka Neretve pešačkim maršem.

Operacijama je rukovodio lično Mihailović, čije se sedište do 23. marta 1943. nalazilo u Kalinoviku. U ovoj ofanzivi sve četničke jedinice primale su od Italijana oružje, municiju i hranu, a jedinice Blaža Đukanovića i platu. Otvorena saradnja četničkih vođa sa okupatorima prilikom Četvrte ofanzive imala je negativnog uticaja na moral boraca u četničkim jedinicama.

## Angažirane snage

U to vreme na području nekadašnje Jugoslavije nalazilo se oko 700.000 njemačkih i italijanskih vojnika, te ustaša, domobranskih vojnika i četnika. Za samo sprovođenje operacije 'Vajs' predviđeno je 90 000 vojnika. Jedinice planom predviđene za sudjelovanje u operaciji su:

1) **nemačke**:
* 7. SS divizija 'Princ Eugen'
* 369. (hrvatska) legionarska divizija
* 714. pešadijska divizija
* 717. pešadijska divizija
* delovi 187. rezervne divizije
ukupno oko 50 000 vojnika. Podršku iz vazduha pružati će im 150 nemačkih aviona.

2) **italijanske**:
* Divizija Re
* Divizija Sasari
* Divizija Lombardija
* Divizija Bergamo
* Divizija Murđe
ukupno oko 25 000 vojnika,

3) **ustaše**:
* oko 10 000 ustaša i domobranskih vojnika

4) **četnici**:
Mihailović je odredio za učestvovanje u ovim operacijama sledeće četničke jedinice: 
* prvi korpus majora Slavka Bjelajca sa 2.000 četnika,
* drugi korpus popa Momčila Đujića sa 2.000 četnika,
* treći korpus majora Petra Baćovića sa 3.000 četnika,
* 600 četnika pod komandom Novaka Mijovića,
* 5.000 četnika pod komandom Baja Stanišića,
* 3.000 četnika pod komandom Bore Mitranovića i
* 5.000 četnika pod komandom Pavla Đurišića.
Mihailovićeve jedinice se nisu skupile u punom broju. Njihov broj se procenjuje na oko 12 000 do 15 000.

5) **partizani**:
* 1. hrvatski korpus (6. lička, 7. banijska i 8. kordunaška divizija) s oko 16 000 vojnika,
* 1. bosanski korpus (4. i 5. krajiška divizija) s oko 11 500 vojnika i
* Glavna operativna grupa (1. i 2. proleterska, te 3. udarna divizija) s oko 14 500 vojnika,
ukupno oko 42 000 vojnika.

Partizanske snage mogle su računati i na 4. slavonsku diviziju koja je mogla prijeći Savu i udariti po protivniku, ili pak mu ometati nabavku i diverzijama nanositi gubitke i vezati na sebe određen broj jedinica.

## Tok operacije

### Vajs I: Osovinski prodor i pad Bihaća

20. januara 1943. rano ujutro sve predviđene osovinske jedinice prešle su u napad na svim sektorima, sa izuzetkom italijanske divizije „Re“ koja krenula 22. januara. Napad 717. divizije je predstavljao istočni krak manevra kojim je trebalo preseći partizansku teritoriju na pola. 717. divizija trebalo je drugog dana napada da se u oblasti Vrtoča sastane sa prednjim delovima 7. SS divizije. Za tu svrhu diviziji su, kao pojačanje, stavljeni na raspolaganje Drugi gorski ustaško-domobranski zdrug (brigada) i 202. oklopni bataljon sa 50 tenkova. 7. SS divizija otpočela je napad iz oblasti Karlovca 20. januara u 4 sata ujutro u četiri kolone jačine ojačanog pešadijskog bataljona. Nakon prelaska mosta na Korani, njena desna kolona nastupajući u pravcu Krnjaka naišla je na dva bataljona Kordunaškog NOP odreda, koji su uspeli da je zadrže do 10 sati pre podne.

Partizani nisu imali ni približno tačne podatke o vremenu početka ni veličini neprijateljske ofanzive. Stoga su se u prvim satima operacije osovinske kolone u napredovanju susretale samo s patrolama i manjim delovima, koji su prihvatali borbu sa isključivim ciljem da uspore napredovanje napadača i da omoguće koncentraciju snaga za odbranu. Izuzetak su bile Banija i Lika, gde su 7. odnosno 6. divizija bile u borbenom dodiru sa neprijateljskim ofanzivnim grupacijama još u fazi njihove koncentracije.

Osovinska dejstva na teritoriji Like počela su 20. januara s južne strane Like, sa linije Gračac—Medak u pravcu Bruvna i Udbine. Napad je izvršilo oko 300 četnika, koji su uspeli da iznenade levo krilo 1. ličke brigade, upadnu u selo Glogovo i popale ga. Posle izvršene pripreme jedinica 1. brigade, napad četnika je odbijen. Na odseku 9. brigade, od Lovinca, napadale su dve bojne ustaša i tri bataljona Italijana sa četnicima. Puk divizije „Sasari“ nastupio je iz Gračaca 21. januara ujutro, ali je 1. brigada tokom dana uspešno odbila ovaj napad i odbacila napadača na početne položaje.

369. legionarska divizija je krenula u opšti napad sa osnovice Kostajnica — Petrinja i Glina — Topusko, ostvarivši znatnu koncentraciju snaga na relativno malom prostoru. Ipak, 7. banijska divizija je u velikoj meri paralisala osovinsko napredovanje.

Narednih dana došlo je do koncentracije snaga i do eskalacije borbenih dejstava. Na strani Osovine ispoljio se i napad italijanske divizije „Lombardija“ na desnom krilu 7. SS divizije, a na strani NOVJ u odbrani su angažovane 5., 6., 14. i 15. hrvatska brigada, 1. bataljon 4. brigade i Kordunaški NOP odred. Jedinice NOVJ su posedale taktički dominirajuće položaje i branile ih, intervenišući po potrebi na ugroženim pravcima. Nemci su napredovali sistematski, napadima u više kolona tražeći slabu tačku protivnika i zabacujući se u njegovu pozadinu.

Odlučujući napad Nemci su pokrenuli 26. januara u 22 sata. Jedinice NOVJ su pružile slab otpor, i Nemci su uspeli da prodru u Rakovicu i Drežnik Grad. Ovim je bila kompromitovana odbrana na levoj strani reke Une, i partizani su, vodeći zaštitne borbe, otpočeli evakuaciju Banije i Korduna. U noći 28./29. januara poslednje su se povukle preko mosta u Bihaću jedinice 7. banijske divizije, onesposobivši zatim mostove na Uni. Sa jedinicama se povukao i veliki narodni zbeg od oko 15.000 civila.

Jedinice 7. SS divizije tokom 29. januara sastale su se u Ličkom Petrovom Selu sa kolonom italijanske divizije „Re“ i nastavile prema Bihaću, u koji su ušle istog dana u 16:30. Tako je 7. SS divizija rešila prvi deo operacijskog zadatka, potrošivši za to, umesto planiranog jednog, deset dana.

Mnogi četnički borci su mobilisani u osovinsku operaciju sa pričom da idu u borbu protiv ustaša i NDH, a kada su videli da ih vode protiv partizana, moral je drastično pao. 7. februara major Petar Baćović izveštava generala Mihailovića da i dalje sa Italijanima napada partizane u Krajini, da njegovi ljudi traže da se vrate kući, da su neki četnici prešli partizanima, i da četnici ne mogu držati ništa od teritorije koju su oteli partizanima, izvan italijanske žice:

### Kontraofanziva NOVJ ka Hercegovini

Prema ranijoj zamisli, s obzirom da je uporan i uspešan otpor Prvog hrvatskog i Prvog bosanskog korpusa omogućio neophodno vreme i slobodu akcije, Vrhovni Štab NOV i POJ je na sastanku sa komandantima divizija u Tomislavgradu 8. februara izdao naređenje i specifikovao zadatke:
* Prva proleterska divizija, koja se nalazila južno od Banjaluke, imala je zadatak da ovlada komunikacijom Sarajevo – Konjic i obezbedi operativno područje sa severa.
* Druga proleterska divizija, koja je bila u oblasti Imotskog, dobila je zadatak da izbije na Neretvu između Mostara i Jablanice, i obzbedi operativno područje sa juga.
* Treća udarna divizija imala je glavni zadatak: da ovlada italijanskim utvršenim garnizonima na pravcu Prozor – Rama – Jablanica – Konjic, i tako otvori porstor za nastupanje Operativne grupe Vrhovnog šraba u istočnu Hercegovinu, Crnu Goru i Sandžak.

Operacija je otpočela vrlo uspešno. Druga i Treća divizija su od 15. do 22. februara ovladale utvrđenjima, Prozor, Drežnica, Rama i Jablanica, odbivši ispad Italijana iz Mostara i razbivši glavninu divizije "Murđe". Međutim, 22. februara počela je operacija Vajs II. Vrhovni štab upotrebio je Sedmu banijsku diviziju i Sedmu krajišku brigadu za zaštitu operativnog područja sa zapada. Deveta dalmatinska divizija našla se na pravcu italijansko-četničkog nastupanja sa jugozapada. Time su i ove formacije priključene Glavnoj operativnoj grupi.

### Vajs II i izmena osovinskog plana

Nakon okončanja operacije Vajs I, koja je završena 15. februara pročešljavanjem planine Grmeč i posedanjem okolnih uporišta, Nemcima je trebalo neko vreme za sređivanje i popunu snaga, da bi otpočeli sledeću fazu, Vajs II. U ovoj fazi bilo je planirano čišćenje područja prema zapadu do Neretve. To je trebalo da bude izvedeno dvema borbenim grupama:
* Severna (717, 718. divizija, 5. ustaški zdrug) trebalo je da nastupa pravcem Bugojno – Livno.
* Južna (7. SS divizija i 369. legionarska divizija) trebalo je da nastupa pravcem Drvar – Glamoč – Livno.
* Italijani su trebali da sadejstvuju sa jugozapada (18. armijski korpus) i jugoistoka (6. armijski korpus).

Prema planu, dve borbene grupe trebalo je da zahvate snage NOVJ na pravcima svog nastupanja, da ih razbijaju i potiskuju, te da ih koncentričnim nastupanjem okruže i unište u oblasti Livna.

Međutim, uspesi NOVJ uneli su izmene u osovinski plan. Na ponovljene italijanske zahteve za pomoć, Nemci su iz sastava Severne grupe, ojačavanjem dodatnim snagama NDH, formirali borbenu grupu koja je iz Donjeg Vakufa vozom prebačena u Sarajevo, odakle je trebalo da se probije u Konjic. Usled zaoštravanja situacije, Severna grupa počela je nastupanje i na svom glavnom pravcu tri dana ranije, 22. februara, a istog dana se jedan deo nemačke borbene grupe probio u Konjic. 23. februara nemačka komanda je konstatovala da su partizani osujetili njihov plan, predloživši da se izvođenje operacije Vajs obustavi i sve snage preusmere za Mostar:

25. 2. 1943. u Rimu je održan sastanak italijanske i nemačke komande na kome je postignut sporazum da se uporedo sa operacijom "Vajs 2" izvodi i koncentrična operacija "Vajs-Mostar" ka Neretvi, s tim da komandant nemačkih trupa u Hrvatskoj geneial Rudolf Liters komanduje trupama u operaciji "Vajs 2", a komandant italijanskog 6. armijskog korpusa trupama na Neretvi.

Glavnina nemačke Severne grupe, umesto prema Livnu, usmerena je prema Gornjem Vakufu i Prozoru. Nemačka Južna grupa počela je nastupanje prema planu, 25. februara. Nakon borbi sa 5. i 10. krajiškom divizijom, Južna grupa probila se preko Glamoča i 5. marta zauzela Livno. Italijansko-četničke snage su 4. marta zauzele Imotski.

Međutim, Severna grupa naišla je na probleme. Ni nakon iscrpljujućih desetodnevnih borbi ova borbena grupa nije uspela da zauzme Prozor. Njen drugi deo našao se pod napadom snaga NOVJ u Konjicu.

### Bitka na Neretvi

Bitka na Neretvi, poznata i kao *bitka za ranjenike*, je zajednički naziv za seriju bitaka u dolini Neretve između jugoslovenskih partizana i sila Osovine tokom februara i marta 1943. godine. Partizani su ofanzivom u dolini Neretve tokom februara naneli teške gubitke Italijanima, nakon čega su početkom marta izvršili proboj iz osovinskog obruča, rasturivši četničke snage.

Narodnooslobodilačka vojska je povela ofanzivu u dolini Neretve kako bi osujetila nemačko-italijansku operaciju Weiss. U okviru bitke na Neretvi vođene su borbe za Prozor, Jablanicu, Konjic, Gornji Vakuf i druga mesta. Istovremeno, partizani su slali zaplenjeno naoružanje i municiju sa Neretve svojim snagama u Bosanskoj Krajini:

Nakon teških gubitaka na Neretvi, koje je posebno pretrpela divizija Murđe, italijanska komanda je pozvala četnike i Nemce u pomoć. Četnički vođa Mihailović je, uz pomoć Italijana, postavio "mišolovku" u kanjonu Neretve sa namerom da dokrajči partizane. Četničke snage su brojale oko 12.000 i zaposjele sve visove sa lijeve strane Neretve, tako da su partizani bili sa sviju strana opkoljeni u dolini rijeke. U gotovo beznadežnom položaju, partizani napadaju Nijemce kod Vakufa, Italijane kod Prozora, te Talijane, Nijemce, ustaše i četnike u kod Konjica, nakon čega prelaze reku.

Unatoč teškim gubicima, partizani su sačuvali znatne snage, osigurali sigurnost Vrhovnom štabu, spasili svoje ranjenike, te nastavili sa borbama.

I pored zamašne podrške fašističke Italije, četničke snage na Neretvi su potpuno razbijene. Partizani su osovinsko okruženje razbili na sektoru što su ga držali četnici, potukli ih u nizu uzastopnih bitaka i potisnuli u Sandžak i Crnu Goru. Nakon ovoga počinje opadanje Mihailovićevog četničkog pokreta i gubitak savezničke podrške.

## Odnosi Italijana i Nemaca

Već 2. marta 1943, italijanski VI korpus kontaktirao je nemačku 718. diviziju i tražio garanciju "da nemačke trupe neće preći liniju od Konjica do Rame." Divizija je odgovorila da je već imaju naređenje da "ne pređu južno od te linije." Komandant nemačkih trupa u Hrvatskoj reportirao je u skraćenom izveštaju za prve dve nedelje marta, da je operacija "Vajs" zaključena i da "gonjenje neprijatelja južno i istočno od Neretve nije moguće zbog političkih obaveza prema Italijanima."

Nemci su, ipak, prešli Neretvu na nekoliko mesta kako bi nastavili gonjenje partizana. Bilo je nekoliko oštrih sukoba, poput onog oko sela Bijela (juzno od Konjica) 20-21. marta 1943, gde Nemci izgubili jedan tenk usled partizanske vatre. Italijani nisu mogli učiniti mnogo povodom toga na području Konjica, jer nisu imali trupe tamo. Na jugu je, međutim, situacija bila drugačija. Dana 17. marta 1943, u Grabovici, Italijani nisu dozvolili 369. pješadijskoj diviziji da pređe reku da napreduje ka Gornjoj Grabovici.

## Ratni zločini i zbjeg

Tokom četvrte neprijateljske ofanziva okupatorske i kvislinške jedinice izvršile su paljenje i pustošenje čitavih krajeva i masovno istrebljenje civilnog stanovništva, koje se povlačilo sa narodnom vojskom, ne čekajući dolazak Nemaca, ustaša i četnika. Usled brutalnih mera represija koje su sprovođene nad civilima, mnogi su bili primorani da napuste svoje domove zimi, u veoma teškim uslovima, noseći sa sobom samo najosnovnije. Izbeglice, uglavnom žene, deca i starci, prelazile su ogromna rastojanja, gladni, po snegu i pod bombama. Svedočanstva iz zbega opisuju strahotu takvog putovanja, tokom kojeg su mnogi izgubili živote usled gladi, hladnoće i bolesti, dok su neki stradali od avijacije ili ubijeni od neprijatelja. Uobičajen prizor bila su mrtva deca pored puta - ubijena, umrla od gladi, ostavljena, smrznuta. Očevidi ovo opisuju kao jednu od najstrašnijih epizoda drugog svetskog rata.

## Gubici

## Posledice

### Razočarenje Nemaca u Dražu Mihailovića

Nemačka komanda Jugoistoka zaključila je "Mihailović kao vojni komandant zatajio" i da snosi glavnu krivicu za neuspjehe u osovinskoj operaciji:

Svoj komentar o četničko-partizanskim borbama na Neretvi i u istočnoj Hercegovini dao je i general Paul Bader, njemački opunomoćeni komandant Srbije. U izvještaju o situaciji u okupiranoj Jugoslaviji za drugu polovinu marta 1943. godine, general Bader ističe: 

### Ugovori bosanskih četnika sa Nemcima

Nakon što su pomogli Nemcima u slamanju partizanske slobodne teritorije, četnici su dobili lokalnu vlast u zapadnoj Bosni. Nemci su 6. marta 1943. godine pozvali na konferenciju u Banja Luku sve četničke komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića. Rezultat sastanka bio je pismeni sporazum sklopljen, u kome, pored ostalog, stoji:

### Britansko napuštanje četnika

Britanski premijer Vinston Čerčil je nakon masovnog učešća četnika u osovinskoj operaciji uputio oštru notu jugoslovenskom premijeru Slobodanu Jovanoviću, opominjući ga da izveštaji ne ostavljaju sumnju da se Mihailović u borbi protiv partizana “povezao, direktno ili indirektno, s italijanskom okupacionom vojskom”. Čerčil ga podseća da je Britanija dve godine podržavala Dražu Mihailovića i slala mu materijalnu pomoć, ali je neprihvatljivo “da njegovi neprijatelji nisu Nemci i Italijani, upadači u njegovu zemlju, nego njegovi sugrađani Jugosloveni, a na prvom mestu oni koji se u ovom času bore i daju svoje živote da oslobode svoju zemlju od jarma stranaca”. Čerčil je najavio da to više neće trpeti.

## Posleratno suđenje Mihailoviću

O učešću četnika u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi je bilo reči na beogradskom procesu 1946. godine četničkom vođi generalu Mihailoviću. Mihailović se branio da nije učestvovao u ofanzivi okupatora, nego je odredio svoje snage nezavisno od neprijateljskog plana. Takođe se branio samovoljom potčinjenih.

:Pretsednik: Objasnite sudu kako su se to u Konjicu stekle četničke snage pod komandom Lukačevića, italijanske i nemačke snage.
:Optuženi: Tu su potpuno samovoljno i proizvoljno radili Lukačević i Ostojić.
:Pretsednik: Prema tome su Lukačević i Ostojić upotrebili svoje snage zajedno sa nemačkim snagama protiv narodnooslobodilačkih snaga u Četvrtoj ofanzivi.
:Optuženi: Izgleda da jesu.
:Pretsednik: Od koga su dobijali municiju?
:Optuženi: Od Italijana.

U završnoj reči je ponovio: "*U Četvrtoj ofanzivi nisam imao nikakve veze sa okupatorom*." Uprkos Mihailovićevoj odbrani, sudsko veće je utvrdilo drukčije činjenično stanje:

## Reference

## Literatura
* Izveštaj Komande Jugoistoka od 1. aprila 1943. Komandi kopnene vojske (Oberkommando des Heeres), Nacionalna arhiva Vašington, NAW, T78, roll 332, frame 6290035
* Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 1 – Vojnoistorijski institut, Beograd 1957
* Zbornik dokumenataka i podataka NOR-a, tom XII (nemački dokumenti), Vojnoistorijski institut, Beograd
* Zbornik dokumenataka i podataka NOR-a, tom XIII (italijanski dokumenti), Vojnoistorijski institut, Beograd
* Zbornik dokumenataka i podataka NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), Vojnoistorijski institut, Beograd

* Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen", Munin-Verlag, Coburg 1978.
* Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß, Ares Verlag 2008.
* Cassagrande: Die volksdeutsche SS-Division "Prinz Eugen": die Banater Schwaben und die Nazionalsocialistiscchen Kriegsverbrechen, Campus Verlag, Frankfurt am Mein 2003.
* Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962
* Rudolf Primorac: OPERATIVNO-TAKTIČKA ISKUSTVA IZ PRVE POLOVINE NARODNOOSLOBODILAČKOG RATA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1986.
* NERETVA - zbornik, knjiga 1, Vojnoizdavački zavod, Beograd, 1965.
* NERETVA - zbornik, knjiga 2, Vojnoizdavački zavod, Beograd, 1965.
* NERETVA - zbornik, knjiga 3, Vojnoizdavački zavod, Beograd, 1965.

## Povezano
* Bihaćka republika
* Operacija Weiss I
* Bitka na Neretvi
* Martovski pregovori
* Izbeglice u operaciji Weiss
* Pokolj muslimana Pljevalja, Čajniča i Foče

## Vanjske veze

* Bitka na Neretvi - kratak pregled