James Whale

**James Whale** (22. juli, 1889. – 29.5., 1957.) je revolucionarni hollywoodski reditelj poznat po svom radu u okviru horor žanra u kome je dao monumentalna ostvarenja kao što su *[[Frankenstein (film iz 1931)|Fankenstein]]*, *[[Bride of Frankenstein]]* i SF klasik *[[The Invisible Man (film iz (1933)|The Invisible Man]] *.

## Biografija
Whale je rođen u Dudleyu u Engleskoj kao šesto od sedmoro dece radničke porodice. Smatrali su da nije dovoljno jak da, kao njegova braća, radi u teškoj industriji i počeo je da radi kao obućar, ali je uporedo pohađao nastavu iz umetnosti.

Godine 1915. sa Prvim svetskim ratom bio je u vojsci kao potporučnik. Avgusta 1917. zarobljen je i za vreme zarobljeništva nastavio je da crta i otkrio je pozorišni talenat.

Sa potpisivanjem mira odlazi u Birmingham i započinje profesionalnu pozorišnu karijeru. Godine 1928. ponuđeno mu je da režira tada nepoznatu dramu R. C. Sherriffa *[[Journey’s End]] * u kojoj je glumio mladi i tada, takođe, nepoznati Laurence Olivier. Predstava je doživela uspeh i prebačena je na West End, gde je glavnu ulogu igrao Colin Clive (koji će kasnije igrati dr. Frankensteina u Whaleovim filmovima). Predstava je imala oko 600 repriza. Whale je pozvan da režira istu predstavu na Broadwayu, kao i hollywoodsku filmsku verziju.

## Hollywood
Godine 1930 je snimio *Journey’s End*, koji je bio prva britansko-američka tonska koprodukacija. Iste godine režirao je Hughesov film *[[Hell’s Angels]]* zajedno sa Howardom Hugesom i Edmundom Gouldingom (Whale i Goulding nisu potpisani kao reditelji).

Svoj prvi film sa Universalom je snimio 1931. - *[[Waterloo Bridge]]*. Iste godine snima jedan od svojih najznačajnijih filmova *Frankenstein*. *[[Frankesntein (film iz 1931)|Frankenstein]] je jedan od prvih filmova u kojima se kamera kreće kroz kadar (što ukazuje na veliki utican nemačkog nemog filma, posebno [[F. W. Murnau]]a na Whalea]]). Film, u čiju produkciju je uloženo oko 291.000$ zaradio je oko 10 miliona samo od prikazivanja u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Slede ogromni uspesi sa filmovima *Bride of Frankenstein* i *The Invisible Man*. Filmovi su doneli veliki uspeh ne samo studiju, već i glumcima i glumicama, kao što su [[Gloria Stuart]], [[Colin Clive]], [[Elsa Lanchester]], [[Boris Karloff]] i [[Claude Rains]], koje je Whale poznavao još u Engleskoj i lično odabrao za uloge u njegovim filmovima.

Whale je režirao i klasike kao što su *The Old Dark House* (1932), *Show Boat* (19336) i *The Man in the Iron Mask*. Neuspeh je doživeo sa filmom *The Road Back *, koji je nastavak priče *Im Westen nichts Neues* (*Na zapadu ništa novo*), zato što je film ponovo montiran i skraćen uprkos Whaleovom protivljenju. Posle filma *The Man in the Iron Mask* nije snimio nijedan uspešan film. Poslednji film je snimio 1949. godine, posle pauze od 8 godina, ali film nikada nije prikazan. Posle filmske rediteljske karijere, Whale se vratio 1944. na Broadway gde je režirao predstavu *Hand in Glove*

U svojim poslednjim danima Whalea su proganjala sećanja, posebno na ratne dane. Živeo je povučen od sveta i patio je od depresije. Konačno, u svojoj 67. godini počinio je samoubistvo udavivši se u bazenu [[29. 5.|29. maja]], [[1957]]. Okolnosti njegove smrti nisu bile razjašnjenje do 1987. godine, kada je njegov životni partner, producent [[David Lewis (producent)|David Lewis]] objavio postojanje Whaleove oproštajne poruke. Poruka je glasila: „*Budućnost je samo starost, bolest i bol… Moram imati mir i ovo je jedini način. *“

Whale je živeo otvoreno kao [[gej]] u vreme kada su u Hollywoodu mnogi krili svoju seksualnu orijentaciju. Bio je tema filma [[Gods and Monsters]] (1998) u kome ga glumi [[Ian McKellen|Sir Ian McKellen]]. Film je snimljen prema romanu *Father of Frankenstein* [[Christopher Bram|Christophera Brama]]. Roman i knjiga, premda se bave problemima sa kojima se Whale suočava u poslednjim danima svog života, nisu u potpunosti biografski.

Godine 2002. u njegovom rodnom Dudleyu podignuta je memorijalna statua Jamesu Whaleu. Statua predstavlja filmsku rolnu sa ugraviranim likom [[Frankensteinovo čudovište|Frankensteinovog čudovišta]] i sa imenima njegovih najznačajnijih filmova.

== Filmografija ==
 
* *Journey's End* (1930)
* *Waterloo Bridge* (1931)
* *Frankenstein* (1931)
* *The Impatient Maiden* (1932)
* *The Old Dark House* (1932)
* *The Kiss Before the Mirror* (1933)
* *The Invisible Man* (1933)
* *By Candlelight* (1933)
* *One More River* (1934)
* *Bride of Frankenstein* (1935)
* *Remember Last Night?* (1935)
* *Show Boat* (1936) 
* *The Road Back* (1937)
* *The Great Garrick* (1937)
* *Sinners in Paradise* (1938)
* *Wives Under Suspicion* (1938)
* *Port of Seven Seas* (1938)
* *The Man in the Iron Mask* (1939)
* *Green Hell* (1940)
* *They Dare Not Love* (1941)
* *Hello Out There'' (1949) [nije prikazan]

## Vanjske veze
* 
* James Whale's Gravesite
* James Whale: A History of Horror 
* James Whale na AllMovie.com
* James Whale – kratka biografija na sajtu filma Gods and Monsters