Borbe za Kraljevački mostobran

**Mostobran Kraljevo** () je bila nemačka odbrambena operacija za izvlačenje snaga iz Srbije i Grčke, u jesen 1944. godine. Borbe za Kraljevački mostobran vođene su u predelu zapadne Morave od 15. oktobra do 29. novembra 1944.

Ovu operaciju nemačka Komanda Jugoistoka (Armijska grupa F) preduzela je u cilju zaštite poslednjeg preostalog puta za izvlačenje Armijske grupe E sa juga, koji je vodio ibarskim pravcem od Kosovske Mitrovice na sever. Slabost i izloženost marševskog pravca Armijske grupe E bili su predmet posebne brige i pažnje nemačkih štabova.

U cilju zaštite ove strateški vašne pozicije, nemačka Komanda Jugoistoka obrazovala je Korpusnu grupu Miler sastavljenu od delova raznih jedinica, koja je neprekidno pojačavana. Prema njoj, na ovom pravcu bile su angažovane snage 64. (kasnije 68.) korpusa Crvene armije, Druge proleterske i Sedamnaeste divizije, i Četrnaestog korpusa NOVJ.

Budući da se komanda Crvene armije opredelila da težište njenog nastupanja bude na drugom mestu, u Baranji, sovjetsko-jugoslovenske snage na Kraljevačkom mostobranu nisu raspolagale dovoljnim snagama za njegovo uništenje. I pored povremeno žestokih borbi, upornom odbranom Korpusna grupa Miler uspela je da održi Kraljevački mostobran dovoljno dugo da obezbedi izvlačenje glavnine Armijske grupe E iz Kosovske Mitrovice preko Raške za Novi Pazar. Nakon izvršenja ovog zadatka, glavnina Armijske grupe E nastavila je proboj kroz Sandžak, a Korpusna grupa Miler, inkorporirana u 34. korpus, organizovano se povlačila prema dolini Drine, kao zadatoj liniji fronta.

Nakon izvlačenja Armijske grupe E, snage NOVJ su, potiskujući njene zaštitnice, 29. novembra 1944. oslobodile Kraljevo, 3. decembra Čačak, a 16. decembra Užice, ovladavši celokupnim prostorom mostobrana. Oštre borbe nastavile su se u donjem toku Drine.

## Pozadina

### Proboj istočnog fronta i odsecanje Armije E

Suočena sa prevratima u Rumuniji i Bugarskoj, i mogućnošću brzog prodora Crvene armije kroz ove dve zemlje, nemačka komanda donela je odluku o evakuaciji Armijske grupe E iz Grčke i njenom čvrstom povezivanju sa Drugom oklopnom armijom na teritoriji Srbije, u cilju odbrane fronta na Plavoj liniji (od Đerdapa na jug do Skoplja). Međutim, prodor glavnine Armijske grupe E u moravsku dolinu nije uspeo, i ona je zaustavljena u nivou Vranja. Nemački improvizovani front na bugarskoj granici nije izdržao napad Crvene armije, NOVJ i bugarske armije. Jedinica koja je držala front od Zaječara na jug, 7. SS divizija, teško je poražena i razbijena u Niškoj operaciji, a brojno stanje svedeno joj je na trećinu. Na taj način nastala je situacija da je dolina Zapadne Morave, prostor od velike operativne važnosti, slabo branjena. Za Nemce je postojala opasnost da savezničke snage brzim prodorom u zahvatu Zapadne Morave zatvore ibarsku komunikaciju, poslednju koja je ostala na raspolaganju Armijskoj grupi E.

### Savezničko bombardovanje Kraljeva

Savezničko bombardovanje Kraljeva bilo je deo operacije ''Nedelja pacova'' („Ratweak”), tokom koje je savezničko vazduhoplovstvo, uz pomoć dodeljenih jedinica NOVJ bombardovalo vitalne komunikacije u Jugoslaviji, kako bi sprečili povlačenje nemačke Armije *E*. Ka ključna tačka nemačkog proboja, Kraljevo sa okolinom je bilo bombardovano u više navrata.

1. septembra je pogođen železnički most preko Zapadne Morave kod Kamidžore. U neposrednoj blizini zadatih meta stradale su tri osobe. Kraljevo je bilo gotovo opustelo, a skoro 80% stanovnika je iz grada pobeglo u susedna sela. Glavna meta bombardovanja 2. septembra bio je železnički čvor. Ponovo je bombardovan železnički most kod Kamidžore, ali i železnička infrastruktura u Kraljevu, Čibukovcu i Grdici, okolnim naseljima. Drugi tovar bombi je bio izručen zapadno od železničkog čvora, najverovatnije duž puta koji vodi ka Jarčujku. Razaranja u gradu su bila velika. Poznata su imena 11 poginulih. Uništena je i zgrada bolnice, ali sama bolnica je ranije izmeštena u Žiču. Naročito su stradale zgrade oko Železničke radionice, kao i prigradska naselja koja gravitiraju ka Čibukovcu.

19. septembra 1944. ponovo je bombardovan privremeno osposobljen železnički most kod Kamidžore, uništen prethodnim bombardovanjima, na koji je palo 50 tona bombi. Od 28 aviona, njih 21 je bombardovalo most. Istog dana je 30 sovjetsko-bugarskih aviona napalo železničku stanicu u Kraljevu. Poznato je ime jednog nastradalog civila.

### Presudni značaj Kraljeva

Držanje Kraljeva postalo je pitanje života i smrti za preostale snage Vermahta u Srbiji:

Stoga je Armijska grupa E nastojala da, uprkos teškoćama, delovima jedinica iz svog poretka što pre ojača Korpusnu grupu Miler.

Nakon oslobođenja Kruševca 14. oktobra otvorena je mogućnost za napad na prostor Kraljevačkog mostobrana sa istoka, a nakon oslobođenja Kragujevca 21. oktobra i sa severa i sa severa. Međutim, komanda Crvene armije opredelila se da težište ofanzive Trećeg ukrajinskog fronta bude na drugom mestu (u Baranji), pa je napad velikog stila u dolini Zapadne Morave izostao. Snage NOVJ su u velikoj meri sledile sovjetske operativne zamisli. Ipak, postojeće snage bile su dovoljne da izvrše ozbiljan pritisak i učine situaciju Armijske grupe E dramatičnom.

### Sabiranje četnika u Kraljevu

Tokom septembra 1944, predstavnici Jugoslovenske vojske u otadžbini stigli su u Kraljevo, gde su se sastali sa prethodnicom nemačke armije E. I pored mestimičnih akata neprijateljstva nekih četničkih grupa, glavne snage JVuO u jesen 1944. borile su se protiv NOVJ u saradnji sa Nemcima i pod nemačkim rukovodstvom. Glavna lojalna formacija bila je Četvrta grupa jurišnih korpusa pod komandom Dragoslava Račića, kojoj su prišle još neke četničke jedinice:

Četvrta grupa jurišnih korpusa sa pridruženim jedinicama bila je, nakon poraza kod Jelove gore, gubitka Valjeva i Aranđelovca, a zatim i poraza u okolini Krupnja, potisnuta prema Šapcu i Beogradu. Počev od 3. oktobra, Nemci su započeli železnički transport četničkih korpusa iz Beograda u područje Kraljeva. 8. oktobra, najviše nemačko rukovodstvo na Balkanu održalo je savetovanje na kojem su rešili da glavninu JVuO upotrebe u prethodnici i kao bočnu zaštitnicu prilikom proboja Armijske grupe E prema Bosni (tj. na teritoriju NDH).

U skladu sa dogovorenim, jake snage JVuO koncentrisane su sredinom oktobra u oblasti Zapadne Morave, usmerene na nemački pravac proboja.

## Angažovane snage
### Nemačke snage

Nemačke snage 6. novembra 1944:
* 7. SS divizija (kompletna) - 7.150 boraca
* 117. lovačka divizija (delovi) - 3.300 boraca
* 1. brdska divizija (delovi) - 1.760 boraca
* 297. divizija (delovi) - 1.600 boraca
* 104. lovačka divizija (delovi) - 2.880 boraca
* ojačana četa 181. divizije - 710 boraca
* razne jedinice (tvrđavski, žandarmerijski, alarmni i landesšicen bataljoni i manje jedinice) - 7.130 boraca

### Savezničke snage

Savezničke snage 25. oktobra 1944:
* 52. streljačka divizija 64. korpusa Crvene armije
* 93. streljačka divizija 68. korpusa Crvene armije
* 113. streljačka divizija 68. korpusa Crvene armije
* korpusne jedinice 64. i 68. korpusa Crvene armije
* Druga proleterska divizija NOVJ
* Sedamnaesta istočnobosanska divizija NOVJ

Savezničke snage 15. novembra 1944:
* 93. streljačka divizija 68. korpusa Crvene armije
* 113. streljačka divizija 68. korpusa Crvene armije
* 223. streljačka divizija 68. korpusa Crvene armije
* korpusne jedinice 68. korpusa Crvene armije
* Druga proleterska divizija NOVJ
* Sedamnaesta istočnobosanska divizija NOVJ
* 23. srpska divizija NOVJ
* 25. srpska divizija NOVJ
* 45. srpska divizija NOVJ

## Tok borbi
### Oktobar 1944.

Nastupajući od Kruševca prema Kraljevu, 52. streljačka divizija 64. korpusa Crvene armije i Druga proleterska divizija oslobodile su 16. oktobra, posle oštre borbe, Vrnjačku Banju i Trstenik. Pred njima se nalazila nemačka borbena grupa Burgemajster (), sastavljena uglavnom od delova 524. puka 297. divizije, prebačena iz sastava 21. korpusa, brojčano slaba i sposobna samo za zadržavajuću borbu. Odsudnu odbranu nemačke snage u visini sela Vitanovac i Vrba.

U borbama od 14. do 21. oktobra 93, i 113. divizija 68. korpusa Crvene armije i Sedamnaesta divizija NOVJ oslobodile su Kragujevac. Time se otvorio prostor za napad na Kraljevački mostobran sa severa. Taj prostor pokrile su Sedamnaesta divizija NOVJ i jedan puk 93. divizije Crvene armije. U odbrani pred njima stajali su delovi borbene grupe Fišer koji su se povukli iz Kragujevca: manji delovi 117. lovačke divizije, 14. SS puka i tri bataljona 1. brdske divizije.

Tokom poslednje nedelje oktobra svakodnevno su vršeni snažni napadi sovjetsko-jugoslovenskih snaga na mostobran, što je dovelo do rasplamsavanja vrlo oštrih borbi. Nemačke snage branile su se sa velikom upornošću, trpeći teške gubitke, koje su nadoknađivali dovođenjem pojačanja. Počev od 23. oktobra delove odbrane preuzimali su delovi 7. SS divizije, koji su pristizali pešačkim maršem od Jastrepca i Brusa. Odbrana je takođe pojačavana pristizanjem delova 104. lovačke divizije sa Kosova, iz marševskog poretka Armijske grupe E. Sa svoje strane, štab Četrnaestog korpusa NOVJ naredio je 22. oktobra 23. diviziji da se uključi u napad na mostobran u oblasti severno od Čačka, u cilju razvlačenja nemačkih snaga. Njen napad ispoljio se od 30. oktobra.

Uprkos snažnim napadima i obostrano teškim gubicima, sovjetsko-jugoslovenske snage do početka novembra nisu postigle odlučujući uspeh. Nemačka odbrana izdržala je period najtežih iskušenja, uspevši da se uprkos dramatičnim borbama konsoliduje i stabilizuje. Komanda Jugoistoka smatrala je takav razvoj događaja svojom velikom pobedom.

### Novembar 1944.
Početkom novembra, Korpusna grupa Miler uspela je da stabilizuje odbranu mostobrana. S druge strane, delovanje i sastav sovjetskih snaga stalno su se menjali. Nakon oslobođenja Kragujevca, u rezervu je izvučena glavnina 93. streljačke divizije, a u napadu na mostobran učestvovao je samo jedan njen puk. Do kraja oktobra, i 113. streljačka divizija izvučena je iz kontakta sa Nemcima. 31. oktobra 52. streljačka divizija 64. korpusa izvučena je i vraćena u sastav svog korpusa, rati učešća u forsiranju Dunava kod Batine. Njene položaje preuzela je 223. streljačka divizija 68. korpusa. Prema oceni generala Šmit-Rihberga, načelnika štaba Armijske grupe E, verovatno je prisustvo veoma jake protivvazdušne artiljerije u Kraljevu zavaralo štabove Crvene armije u pogledu snage nemačkih trupa na mostobranu, što ih je navelo na metodičan i oprezan pristup.

Tokom prvih dvadesetak dana novembra došlo je do ravnoteže snaga i relativnog primirja na Kraljevačkom mostobranu. Svakodnevno su vođeni artiljerijski dueli, uz česte pešadijske ispade sa obe strane. Tokom ovog perioda snage NOVJ stalno su pojačavane. Glavni štab Srbije uputio je na Kraljevački mostobran 25. i 45. diviziju. Od 18. do 22. novembra 25. divizija uvedena je desno od Druge proleterske, posevši front širine 40&nbsp;km na glavnom grebenu planine Kotlenika. 19. novembra je 45. divizija izbila je u rejon severno od Užica, šireći front pritiska.
Izvršavajući naređenje Vrhovnog štaba od 15. oktobra o sprečavanju proboja Nemaca od Požege ka Višegradu i od Sjenice ka Prijepolju, slabiji delovi 37. sandžačke divizije proterali su slabije neprijateljske delove i poseli Užice, a 22. oktobra i Požegu. Korpusna grupa Miler u cilju raščišćavanja ove krize na svom pravcu formirala je borbenu grupu Šrajber (, ojačani oklopni lovački bataljon 104. divizije). 4. novembra ova borbena grupa zauzela je Požegu, a 6. novembra Užice, što je Komanda Jugoistoka konstatovala sa zadovoljstvom i optimizmom.

12. novembra Korpusna grupa Miler preimenovana je u 34. armijski korpus za specijalnu namenu, sa namerom da se, po okončanju svog zadatka odbrane probijanja glavnine Armijske grupe E, probije pravcem Užice-Zvornik, poveže sa korpusnom grupom Kibler na Sremskom frontu, i preuzme komandu nad tim sektorom.

Borbena dejstva oživljavala su sa uvođenjem svežih jedinica NOVJ. 17. novembra front Druge proleterske divizije ojačan je slanjem svežih bataljona Šeste srpske brigade. U tom periodu uvedene su u borbu i brigade 25. divizije. Delovi ove dve divizije izveli su od 22. do 26. novembra uspešnu akciju zabacivanjem u dobinu i pozadinu nemačkih linija južno od Kraljeva. Sa osloncem na Devetnaestu srpsku, Treća srpska brigada izbila je na desnu obalu Ibra u rejonu Mataruge, i 23. novembra sa dva bataljona forsirala Ibar. Iznad sela Roćevići ova brigada uspela je da prekine nemačku kolonu u pokretu. U toku 24. novembra došlo je do intervencije nemačkih snaga protiv bataljona Treće srpske, kojoj je priskačočila u pomoć s desne obale Šesta srpska brigada. U ovoj borbi Nemci su, prema izveštaju jedinica NOVJ, imali oko 200 poginulih, veći broj ranjenih i 23 zarobljena vojnika. Uništena su 2 tenka, 10 kamiona i više drugih vozila. Bataljoni na levoj obali Ibra zauzeli su Progorelicu, Bogutovac i Debelo brdo. Protiv ovog ozbiljnog ugrožavanja komunikacija i pozadine, Nemci su bili prisiljeni da formiraju i angažuju dve jače napadne grupe.

### Oslobođenje Kraljeva

Krajem novembra 1944, zahvaljujući odbrani Kraljevačkog mostobrana, uspešno je okončano izvlačenje glavnine Armijske grupe E iz Makedonije i sa Kosova, te proboj Nijemaca i četnika iz Srbije. Time je mostobran izgubio svoju svrhu, pa je otpočela njegova planska evakuacija. 25. novembra trupe Vermahta su dobile naređenje da otpočnu rušenje vojnih, privrednih i saobraćajnih objekata, a 27. novembra počelo je povlačenje iz Kraljeva. 29. novembra, progoneći nemačke zaštitnice, 1041. puk 223 streljačke divizije Crvene armije, Četvrta proleterska i Treća srpska brigada na svojim pravcima forsirale su Ibar i oslobodile Kraljevo.

Pred povlačenje, Nemci su temeljno uništili sve što su smatrali da bi moglo biti od koristi NOVJ:

## Posledice

Nakon oslobođenja Kraljeva, 68. korpus Crvene armije prebačen je na Sremski front u cilju učestvovanja u ofanzivi 3. decembra.

S obzirom na zadatu liniju fronta na Drini koju je trebalo da izgradi i posedne, Korpusna grupa Miler, odnosno 34. armijski korpus postepeno se, pod snažnim pritiskom Četrnaestog korpusa NOVJ, povlačio iz doline Zapadne Morave, istovremeno osiguravajući tačke na liniji napredovanja od Užica prema Zvorniku. Četrnaesti korpus oslobodio je 3. decembra Čačak, a 16. decembra Užice.

## Tumačenja

Prema oceni tadašnjeg komandanta 2. proleterske divizije Sredoja Uroševića, inicijativu tokom borbi na Kraljevačkom mostobranu imale su snage i štabovi Crvene armije, dok su se snage NOVJ priklonile njihovim koncepcijama. Delom zbog precenjivanja protivnika, delom zbog ofanzivnih planova na drugom sektoru koji su onemogućivali dugotrajnu koncentraciju jačih snaga, Crvena armija prema nemačkom mostobranu nije nastupila ambiciozno.

Snage NOVJ, po Uroševiću, takođe su se nepotrebno priklonile za njih neadekvatnom obliku borbenih dejstava Crvene armije.

Jedinice NOVJ služile su kao pomoćne snage u frontalnom ratovanju, umesto da se, koristeći prostor i topografske odlike terena, zabacuju u dubinu nemačkih položaja, pri čemu bi bile znatno korisnije i efikasnije.

Ispravnost ovakve koncepcije sugeriše uspešno izveden smeli napad 22-25. novembra u oblasti Magliča i Bogutovca, koji je Nemce koštao znatnih gubitaka i naterao ih na opsežne uzvratne mere. Međutim, to je bio samo izolovan slučaj, a ne pravilo. Sticajem ovih okolnosti, iako je postojala mogućnost da se proboj Armijske grupe E znatno oteža ili čak spreči, ona nije iskorišćena, i "nemačke trupe su se, skoro nekažnjene, izvukle iz nimalo zavidnog položaja".

## Literatura
* Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen", Munin-Verlag, Coburg 1978 - Der Brückenkopf Kraljevo 
* Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45, Musterschmidt-Verlag Göttingen (Gebundene Ausgabe - 1970). 
* Erich Schmidt-Richberg: DER ENDKAMPF AUF DEM BALKAN, Vowinckel (Gebundene Ausgabe - 1955). 
* Zbornik NOR-a, tom I (borbe u Srbiji), knjiga 14 - 15-31. oktobar 1944, Vojnoistorijski institut, Beograd
* Zbornik NOR-a, tom I (borbe u Srbiji), knjiga 15 - novembar-decembar 1944, Vojnoistorijski institut, Beograd
* Zbornik NOR-a, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd
* Grupa sovjetskih i jugoslovenskih autora: BEOGRADSKA OPERACIJA, Vojnoistorijski institut, Beograd 1964.
* Vojni istorijski institut: ZAVRŠNE OPERACIJE ZA OSLOBOĐENjE JUGOSLAVIJE 1944-45, Beograd 1957.
* OSLOBODILAČKI RAT NARODA JUGOSLAVIJE - knjiga 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, Vojnoistorijski institut, Beograd 1963.
* Petar Višnjić; Bitka za Srbiju 2, Beogradska knjiga, Beograd 1984.
* Jovo Vukotić: DRUGA PROLETERSKA DIVIZIJA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1972.
* Gligo Mandić: 17. ISTOČNOBOSANSKA NOU DIVIZIJA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1976.
* Miladin Ivanović: 23. SRPSKA DIVIZIJA, Beograd 1994.
* Milojica Pantelić: 25. SRPSKA NOU DIVIZIJA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1977.
* Sredoje Urošević: DRUGA PROLETERSKA DIVIZIJA - OPERACIJE U ŽUPSKO-ZAPADNOMORAVSKO - IBARSKOM BASENU - u zborniku OSLOBOĐENjE KRUŠEVCA 1944. GODINE, Kruševac 1997.

## Reference

## Povezano
* Proboj Armijske grupe E iz Grčke
* Proboj Nijemaca i četnika iz Srbije
* Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu
* Operacija Zeleni put II