Srednjovjekovna književnost

**Srednjovjekovna književnost** je široka tema koja obuhvata gotovo sva pisana djela dostupna u Evropi i šire tokom srednjeg vijeka (tj. tokom hiljadu godina nakon pada Zapadnog Rimskog Carstva oko 500. godine do početka firentinske renesanse u kasnom 15. vijeku). Književnost tog vremena sastojala se od religijskih zapisa, kao i sekularnih djela. Kao što je slučaj i sa modernom književnošću, ona je složena oblast proučavanja, od posve svetog do veselo profanog, dodirujući sve tačke između ta dva ekstrema. Književna djela obično se grupiraju prema porijeklu, jeziku i žanru.

## Jezici
Budući da je latinski bio jezik Rimokatoličke crkve, koja je dominirala u Zapadnoj i Centralnoj Evropi, i budući da je Crkva faktički bila jedini izvor obrazovanja, latinski se jezik često koristio pri pisanju srednjovjekovnih manuskripta, čak i u nekim dijelovima Evrope koji nikada nisu bili romanizirani. Međutim, u Istočnoj Evropi utjecaj Istočnog Rimskog Carstva i Pravoslavne crkve učinio je grčki i staroslavenski jezik dominantnim pisanim jezicima.

Narodi su nastavili koristiti svoje vlastite govorne jezike. Neki primjeri, kao što su *[[Beowulf]]* (na staroengleskom), *[[Nibelungenlied]]* (na srednjogornjonjemačkom), *[[Digenis Acritas]]* (na srednjovjekovnom grčkom), *[[Slovo o Igorovom pohodu]]* (na staroruskom), *[[Chanson de Roland]]* (na starofrancuskom), poznati su i danas. Iako se postojeće verzije tih epova generalno smatraju djelima pojedinačnih (ali anonimnih) pjesnika, nema sumnje da su se oni zasnivali na narodnoj usmenoj predaji. Keltske tradicije također su se očuvale u baladama Marije Francuske, *[[Mabinogion]]u* i Arthurske cikluse.

## Anonimnost
Značajan dio srednjovjekovnih književnih djela su anonimna. To nije samo zbog nedostatka dokumenata iz određenog perioda, već i zbog shvatanja autorove uloge koja se značajno razlikuje od romantičkog shvatanja tog termina, koje koristimo i danas. Srednjovjekovni autori često su izražavali duboko poštovanje za klasične pisce i crkvene oce i prepričavali su i uljepšavali priče koje su čuli ili pročitali, umjesto osmišljanja novih priča. Čak i kada ih jesu stvarali, često su tvrdili da zavještaju nešto od auktora. Sa tog gledišta, imena pojedinačnih autora činila su se mnogo manje važnima, te stoga mnoga važna djela nikada nisu pripisana jednoj tačno određenoj osobi.

## Tipovi književnih djela

### Biografije
U srednjovjekovnom periodu stvorena je biografija. Istraživala ju je Andrea Walkden u svom djelu "Privatni životi učinjeni javnima: Stvaranje biografije u Engleskoj u ranom modernom dobu (izučavanje srednjovjekovne i renesansne književnosti)" (en. *Private Lives Made Public: The Invention of Biography in Early Modern England (Medieval and Renaissance Literary Studies)*).

### Religijska
Teološka djela bila su dominantna književna forma i obično su se mogli naći u bibliotekama tokom srednjeg vijeka. Katolički sveštenici bili su intelektualni centar društva u srednjem vijeku i njihova se književnost proizvodila u najvećoj količini.

Iz tog perioda potiču bezbrojne himne (i liturgijske i paraliturgijske). Sama liturgija nije imala fiksnu formu, a brojni konkurentni misali postavljali su induvidualne zamisli o redoslijedu mise. Teolozi kao što su Anselmo Canterburyjski, Toma Akvinski i Pierre Abélard piasli su dugačke teološke i filozofske rasprave, često pokušavajući pomiriti učenja grčkih i rimskih paganskih autora sa doktrinama Crkve. Hagiografije, ili "životi svetaca", također su često pisane kao poticaj za pobožne i opomena za ostale.

*[[Zlatna legenda]]* (Jacobus de Voragine) postala je tako popularna da se, u svoje vrijeme, navodno čitala češće nego Biblija. Franjo Asiški je bio plodan pjesnik, a njegovi franjevački sljedbenici često su pisali poeziju u svrhu izražavanja svoje pobožnosti. *[[Dies Irae]]* i *[[Stabat Mater]]* su dvije najsnažnije pjesme na latinskom koje se dotiču religijskih tema. Golijardski stih bio je umjetnička forma kojom su neki sveštenici izražavali neslaganje. Jedina raširena religijska djela koja nisu pisali sveštenici bili su mirakuli: izrasli iz prostih izvodbi pojedinačnih biblijskih scena uživo, svaki mirakul postao je izraz ključnih događaja u Bibliji za svako selo. Tekstove tih drama često su kontrolirali lokalni esnafi, a mirakuli su se izvodili u pravilnim vremenskim razmacima tokom praznika i često su trajali cijeli dan i dugo u noć.

Tokom srednjeg vijeka, jevrejska populacija Evrope također je doprinijela sa značajnim brojem izuzetnih pisaca. Majmonid, rođen u Cordobi, i Raši, rođen u Troyesu, Francuska, dva su najpoznatija i najutjecajnija od tih jevrejskih pisaca.

### Sekularna

Sekularna književnost u tom periodu nije stvarana u jednakoj količini kao i religijska književnost, ali je dobar dio nje sačuvan. Tema "dvorske ljubavi" postala je važna u 11. vijeku, naročito na romanskim jezicima (francuski, španski, galicijsko-portugalski, katalonski, provansalski, prije svega), kao i na grčkom. Putujući pjevači&mdash;trubaduri&mdash;živjeli su od svojih pjesama. Trubadurske pjesme često se asociraju sa neuzvraćenom čežnjom, ali to nije sasvim istinito (vidjeti obad, na primjer). U Njemačkoj, Minnesängeri su nastavili tradiciju trubadura.

Uz epske pjesme u njemačkoj tradiciji (npr. *[[Beowulf]]* i *[[Nibelungenlied]]*), epske pjesme u tradiciji *[[chanson de geste]]* (npr. *[[La Chanson de Roland]] i [[Digenis Acritas]]*, koje se bave karolinškim ciklusom, odnosno akritskim pjesmama) i dvorske romanse u tradiciji *[[roman courtois]]a*, koje se bave britanskim pitanjem i rimskim pitanjem, postigle su veliku i dugotrajnu popularnost. *Roman courtois* se razlikuje od *chanson de geste* ne samo po tematici, već i po naglasku na ljubavi i viteštvu umjesto ratnom umijeću.

Također se pisala politička poezija, naročito pri kraju tog perioda, a golijardsku formu počeli su koristiti sekularni pisci kao i sveštenici. Putopisi su bili vrlo popularni u srednjem vijeku, budući da su fantastični izvještaji o dalekim zemljama (često uljepšani ili sasvim neistiniti) pružali zabavu za društvo koje je, u većini slučajeva, ograničavalo ljude na područje u kojem su rođeni. (Važno je spomenuti važnost hodočašća, naročito u Santiago de Compostela, tokom srednjeg vijeka, o čemu se govori i u Kenterberijski pričama Geoffreya Chaucera).

Najistaknutiji autori jevrejske sekularne poezije u srednjem vijeku bili su Solomon ibn Gabirol i Yehuda Halevi, koji su također bili poznati pisci religijskih pjesama.

### Ženska književnost
Iako je istina da žene u srednjovjekovnom periodu nikada nisu postigle potpunu jednakost sa muškarcima, neke su od njih mogle iskoristiti svoju vještinu sa pisanom riječi kako bi postigle slavu. Religijska djela bila su najlakši izbor&mdash;žene koje su kasnije kanonizirane kao svetice često su objavljivale svoja razmišljanja, otkrića i molitve. Mnogo toga što se zna o ženama u srednjem vijeku poznato je zahvaljujući djelima kaluđerica kao što su Klara Asiška, Sveta Brigitan i Katarina Sijenska.

Međutim, vlasti su često smatrale religijsku perspektivu žena nepravovjernom, a mistične vizije autora kao što su Julian od Norwicha, Matilda Magdeburška i Hildegard od Bingena daju uvid u dio srednjovjekovnog života koji je bio manje prijatan za institucije koje su u to doba vladale Evropom. Žene su također pisale utjecajne tekstove u polju sekularne književnosti&mdash;razmišljanja o dvorskoj ljubavi i društvu Marije Francuske i Kristine Pizanske i dan danas se istražuju u svrhu razumijevanja srednjovjekovnog društva.

Za moderan pogled na historiju, historijsko djelo D.H. Greena (2007), *Žene čitatelji srednjeg vijeka* (en. *Women Readers of the Middle Ages*) istražuje pismenost i književnost u pogledu žena u srednjovjekovnom društvu. Neki je smatraju "radikalnom ponovnom procjenom doprinosa žena srednjovjekovnoj književnoj kulturi." 

### Alegorija

Iako su u srednjovjekovnim književnim djelima iskorištene mnoge književne tehnike, alegorija je bila tako izražena u tom periodu da zaslužuje posebno priznanje. Većina srednjovjekovne književnosti oslanjala se na alegoriju kako bi prenijela pouku koju je autor imao na umu prilikom pisanja - predstave apstraktnih vrlina, događaja i institucija snažno prožimaju većinu književnih djela tog vremena. Najutjecajnija i vjerojatno prva alegorija je *[[Psychomachia]]* (*Borba duša*) Aureliusa Clemensa Prudentiusa. Ostali važni primjeri su *[[Roman de la Rose]]*, *[[Everyman]]*, *[[Piers Plowman]]*, *[[Roman de Fauvel]]* i *[[Božanstvena komedija]]*.

## Značajna srednjovjekovna književna djela

* *[[Aleksijada]]*, Ana Komnina
* *[[Beowulf]]*, anoniman anglosaksonski autor
* *[[Kedmonova himna]]*
* *[[Pjesme o bogorodici]]*, galicijski
* *[[Knjiga o gradu dama]]*, Christine de Pizan
* *[[Knjiga o civiliziranom čovjeku]]*, Daniel od Becclesa
* *[[Knjiga o dobroj ljubavi]]*, Juan Ruiz
* *[[Knjiga o Margery Kempe]]*, Margery Kempe
* *[[Brut (Layamon)|Brut]]*, Layamon
* *[[Roman de Brut|Brut]]*, Wace
* *[[Kenterberijske priče]]*, Geoffrey Chaucer
* *[[Oblak neznanja]]*, anoniman engleski autor
* *[[De consolatione philosophiae|O utjesi filozofije]]*, Boetije
* *[[David od Sassouna]]*, anoniman jermenski autor
* *[[Decameron]]*, Giovanni Boccaccio
* *[[Dijalog (Katarina Sijenska)]]*, Katarina Sijenska
* *[[Digenis Acritas]]*, anoniman grčki autor
* *[[Bolesti žena]]*, Trotula od Salerna
* *[[Božanstvena komedija|La divina commedia]]* (*Božanstvena komedija*), Dante Alighieri
* *[[Dukus Horant]]*, prvo prošireno djelo na jidiškom.
* *[[Starija Edda]]*, razni islandski autori
* *[[Das fließende Licht der Gottheit]]*, Mehtilda Magdeburgska
* *[[Gesta Danorum]]*, Saxo Grammaticus
* *[[Heimskringla]]*, Snorri Sturluson
* *[[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]]* (*Crkvena historija engleskog naroda*), Beda Uvaženi
* *[[Vitez u tigrovoj koži]]*, Shota Rustaveli
* *[[Balade Marije Francuske]]*, Marija Francuska
* *[[Héloïse d’Argenteuil|Pisma Abelarda i Heloise]]*
* *[[Libro de los ejemplos del conde Lucanor y de Patronio]]* (*Knjiga primjera grofa Lucanora i Patronija*), Don Juan Manuel, princ Villene
* *[[Ludus de Antichristo]]*, anoniman njemački autor
* *[[Mabinogion]]*, razni velški autori
* *[[Metrički Dindshenchas]]*, irske onomastički spjevovi
* *[[Il milione|Putovanja Marka Pola]]*, Marko Polo
* *[[Le Morte d'Arthur]]*, ser Thomas Malory
* *[[Nibelungenlied]]*, anoniman njemački autor
* *[[Njáls saga]]*, anoniman islandski autor
* *[[Parzival]]*, Wolfram von Eschenbach
* *[[Vizija o Petru Oraču]]*, William Langland
* *[[Cantar de Mio Cid|Pjesma o Cidu]]*, anoniman španski autor
* *[[Proslogion]]*, Anselmo Canterburyjski
* *[[Queste del Saint Graal]]* (*Potraga za Svetim gralom*), anoniman francuski autor
* *[[Otkrovenje božanske ljubavi]]*, Julian od Norwicha
* *[[Roman de la Rose]]*, Guillaume de Lorris i Jean de Meun
* *[[Sadko]]*, anoniman ruski autor
* *[[Scivias]]*, Hildegard od Bingena
* *[[Sic et Non]]*, Pierre Abélard
* *[[Ser Gawain i zeleni vitez]]*, anoniman engleski autor
* *[[La Chanson de Roland]]*, anoniman francuski autor
* *[[Gertruda Velika|Duhovne vježbe]]*, Gertruda Velika
* *[[Summa Theologica|Summa Theologiae]]*, Toma Akvinski
* *[[Táin Bó Cúailnge]]*, anoniman irski autor
* *[[Slovo o Igorovom pohodu]]*, anoniman ruski autor
* *[[Tirant lo Blanch]]*, Joanot Martorell
* *[[Putovanja Ser Johna Mandevillea]]*, John Mandeville
* *[[Tristan]]*, Thomas d'Angleterre
* *[[Tristan]]*, Béroul
* *[[Tristan i Izolda]]*, Gottfried von Strassburg
* *[[Troil i Kresida]]*, Geoffrey Chaucer
* *[[Valtarije]]*
* *[[Mlađa Edda]]*, Snorri Sturluson
* **, Chrétien de Troyes

## Zasebni članci

### Prema regiji ili jeziku

* Anglo-normanska književnost
* Klasična arapska književnost
* Srednjovjekovna armenska književnost
* Starobretonska književnost
* Bizantska književnost
* Srednjovjekovna bugarska književnost
* Srednjovjekovna katalonska književnost
* Srednjovjekovna hrvatska književnost
* Staro- i srednjodanska književnost
* Staroengleska književnost
* Srednjoengleska književnost
* Rana engleska jevrejska književnost
* Srednjovjekovna francuska književnost
* Sicilijanska škola
* Srednjovjekovna njemačka književnost
* Srednjovjekovna gruzijska književnost
* Srednjovjekovna jevrejska književnost
* Islandska književnost
* Srednjovjekovna irska književnost
* Srednjovjekovna italijanska književnost
* Srednjovjekovna latinska književnost
** Latinski prevodi 12. vijeka
* Provansalska književnost
* Staronordijska književnost
* Srednjoperzijska književnost
* Srednjovjekovna perzijska književnost
* Srednjovjekovna portugalska književnost
* Srednjovjekovna srpska književnost
* Srednjovjekovna škotska književnost
* Srednjovjekovna španska književnost
* Srednjovjekovna velška književnost

### Prema žanru
* Srednjovjekovna poezija
* Srednjovjekovna drama
* Alegorija u srednjem vijeku
* Srednjovjekovni misticizam
* Kratka metrička priča
* Srednjovjekovni putopisi
* Bibliografija djela o kralju Arthuru
* Aleksandrida
* Chanson de geste
* Starija Edda
* Skaldska poezija
* Aliterativni stih
* Mirakuli
* Drame sa poukom
* Otajstvo muke Kristove

### Prema periodu
* Rana srednjovjekovna književnost (od 6. do 9. vijeka)
* 10. vijek u književnosti
* 11. vijek u književnosti
* 12. vijek u književnosti
* 13. vijek u književnosti
* 14. vijek u književnosti

## Izvori

## Vanjske veze

* Online srednjovjekovna i klasična biblioteka 
* Labirint: Resursi za srednjovjekovne studije
* Internet Medieval Sourcebook Project - skup djela na temu srednjeg vijeka
* Srednjovjekovni i renesansni manuskripti, vulgate, časoslovi, medicinski tekstovi i više, 12. - 17. vijek, Centar za digitalne inicijative, Biblioteke Univerziteta u Vermontu
* Luminarium: Antologija srednjoengleske književnosti 
* Srednjovjekovna nordijska književnost na Icelandic Saga Database