Srem u Narodnooslobodilačkoj borbi

Srem je bio jedno od bitnih žarišta Narodnooslobodilačke borbe 1941-1945.

Na Fruškoj gori je gotovo sve vreme rata bila partizanska slobodna teritorija. Iz Srema su partizani kontinuirano odlazili u Bosnu da se bore. Krajem rata, na teritoriji Srema, Nemci su formirali sremski front, čijim probojem je oslobođena Jugoslavija.

## Okupacija

U kratkotrajnom Aprilskom ratu 1941. godine Vojvodinu su okupirale nemačke i mađarske fašističke snage: nemački 41. motorizovani korpus 12. armije, prikupljen u Temišvaru pregazio je Banat; delovi 4. i 5. pešadijskog i 1. oklopnog korpusa mađarske „Južne vojske“ okupirali su Bačku i Baranju; nemački 46. motorizovani korpus 2. armije prešao je svojim delovima i okupirao Srem.

Odmah posle okupacije, okupatori su rasparčali teritoriju Vojvodine na tri dela: Bačka i Baranja su pripale Hortijevoj Mađarskoj; Banat je je stavljen pod upravu domaćih Nemaca (folksdojčera) u sklopu Aćimovićeve, a kasnije Nedićeve kvinsliške vlade u Srbiji; Srem je okupiran od Nezavisne Države Hrvatske.

## Ustanak

U periodu priprema za ustanak, partijska organitaciju Vojvodini pod rukovodstvom PK KPJ, na čijem se čelu tada nalazio narodni heroj Žarko Zrenjanin Uča, uporno je sledila političku liniju CK KPJ i gen. sekretara Tita i realizovala partijske odluke majskog savetovanja KPJ u Zagrebu. Nasatvila je rad na učvršćenju i omasovljenju partije i SKOJ-a i razvijala delatnost komunista i skojevaca na jačanju antifašističkog fronta svih naroda i narodnodti. Stvarala je mrežu vojnih komiteta i štabova, mesnih desetina, diverzantskih i udarnih grupa. Organizovala je prikupljanje oružja, opreme i sanitetskog materijala. A kada je 4. jula 1941. godine, na sednici Politbiroa CK KPJ, doneta odluka i upućen poziv svim narodima i narodnostima Jugoslavije na oružanu borbu protiv okupatora, partijska organizacija u Vojvodini je stvorila partizanske odrede i dala im zadatak da počnu sa napadima na neprijateljske posade i kolone; da pale žito i kudelju; da ruše i razaraju drumske i železničke komunikacije; da uništavaju neprijateljske transporte i živu silu.

Ta borba od ustaničkih dana u julu 1941. godine nije se razvijala ravnomerno. Najpre je počela i bila najširih razmera u Banatu. Četrnaest partizanskih odreda i nekoliko partizanskih grupa, izveli su u periodu jul-septembra 1941. godine više od 90 različitih akcija. Oštetili su nekoliko železničkih kompozicija, porušili više mostova, posekli oko 200 telefonsko-telegrafskih stubova, spalili više od 200 vagona kudelje i oko 70 jutara žita; ubili izvestan broj neprijatljskih vojnika i zaplenili njihovo oružje i opremu.

U Bačkoj su borbu protiv okupatora i kvinsliga povele brojne mesne desetine, udarne i diverzantske grupe u kojima je uoči ustanka bilo nekoliko hiljada ljudi i žena, među njima veliki broj omladinaca i omladinki. Najbrojnije i najmasovnije desetine nalazile su se u Šajkaškoj, a zatim u gradovima: Novom Sadu, Somboru, Starom Bečeju i drugim. Neke od tih desetina se u toku pokretanja i razvoja ustanka grupišu u partizanske odrede: Novosadski, Kisački, Petrovaradinski, Žabaljski, Čuruški, Đurđevački i Prvi šajkaški NOP odred. Svi ti odredi, grupe i desetine izveli su u periodu jul-decembar 1941. godine više od 50 većih i manjih akcija: paljenje žita i kudelje u rejonu Novog Sada, Čuruga, Žablja, Starog Bečeja, Subotice, Vrbasa, Kule, Sombora, Apatina, Bačke Palanke, sečenje telegrafsko-telefonskih stubova i žica; sabotaže i diverzije po fabrikama; likvidacije neprijateljskih vojnih i civilnih funkcionera.

Prve akcije sremskih partizana bile su oslobođenje grupe drugova iz zatvora u Bešanovačkom Prnjavoru i bekstvu 32 politička zatvorenika iz zatvora u Sremskoj Mitrovici. Već početkom septembra 1941. godine u Sremu su obrazovani Fruškogorski i Podunavski NOP odred, jačine oko 70 dobro naoružanih boraca. Sem toga i u mesne desetine je u leto 1941. godine bilo uključeno preko 2500 ljudi i žena, među njima veliki broj omladinaca i omladinki. Oba odreda su do kraja godine izvela preko 30 različitih akcija. Takođe snažan otpor okupatoru i domaćim izdajnicima pružili su zemunski komunisti i skojevci, simpatizeri i rodoljubi. Oni su u više od 50 akcija naneli velike ljudske i materijalne gubitke gubitke neprijatelju. Tako su, pored ostalog, spaljeni jedan tanker i nekoliko šlepova; uništeno je 20 vagona uskladištene robe kože, oštećen je jedan avion i više stotina avionskih instrumenata za kontrolu leta; bačeno je u vazduh skladište avijonskih bombi i municije i niz drugih akcija.

Tako su na inicijativu i pod rukovodstvom PK KPJ u Vojvodini u ustaničkoj 1941. godini stvorena 23 partizanska odreda sa oko 500 boraca, dok je u mesnim desetinama i udarnim i diverzantskim grupama bilo oko 12.000 ljudi, žena, omladinaca i omladinki.

Oslobodilačaka borba naroda i narodnosti Vojvodine, naročito u 1942. godini, dobila je veliki zamah u Sremu, koji od te godine postaje snažno žarište borbe protiv okupatora i domaćih izdajnika u Vojvodini i Jugoslaviji. Tako je u jednom izveštaju već sredinom 1942. godine nemački general i zapovednik Srbije Beder obavestio vojnog zapovednika jugoistoka da su *"... glavna žarišta u Jugoslaviji rejoni [[Kozara|Kozare]] i [[Prosara|Prosare]], planina [[Grmeč]], severni deo [[Hercegovina|Hercegovine]], panina [[Papuk]], Psunj i [[Fruška gora]]..."*

Iz malih partizanskih odreda, stvorenih prvih ustaničkih dana 1941. godine, u Sremu su do leta 1942. godine izrasla tri snažna odreda Fruškogorski, Podunavski, Posavski i Bosutska partizanska četa, ukupno oko 1.000 dobro naoružanih boraca. Oni su najpre napadali na manje grupe neprijateljskih vojnika, da bi se što brže snabdeli oružjem, municijom, i opremom, a zatim su napadali i neprijateljske posade, kolone i transporte, izvodili diverzije na železničkim, drumskim i vodenim komunikacijama, palili opštinske arhive, žito i kudelju i svojim mnogobrojnim i raznovrsnim akcijama za sebe vezali i do 20.000 neprijateljskih vojnika.

Iz više od 40 mesta sa područja Fruške gore, donjeg Srema i Bosutskih šuma proterane su ili uništene okupatorsko-kvinsliške posade i stvorenaznatna oslobođena teritorija. U periodu žetve spaljeno je preko 120 vagona žita na imanjima NDH, domaćih Nemaca i izdajnika, uništeno 80 vršilica i preko 100 kosačica. U svim akcijama odreda, mesnih desetina, uništeno je oko 1.000 okupatorskih i kvinsliških vojnika, izdajnika i špijuna. Zaplenjeno je oko 800 pušaka, 20 puškomitraljeza i mitraljeza i druge opreme.

Političko i vojno rukovodstvo NOP-a u Sremu stalno je razvijalo borbene organizacije: odrede, mesne destine, vodove, čete i batljone, posebno omladinske grupe, a zatim diverzantske grupe, udarne desetine, grupe za sabotažne akcije u preduzećima, po gradovima i druge. Uporedo s tim ono je sve više organizovalo narod na prikupljanje letine, prekopavanju drumskih i železničkih komunikacija i sl. Takvo masovno borbeno organizovanje naroda, njegova svakodnevna raznovrsna aktivnost bila je vanredno značajan činilac opštenarodnog otpora. Neprijatelj nije nigde bio siguran i njegove snage su bile gotovo na sve strane razvučene. Akcije partizanskih odreda, pripadnika mesnih udarnih desetina i diverzantnih grupa bile su originalne i vešto zamišljene. Te borbe govore o stvaralačkoj inicijativi i masovnom otporu svih naroda i narodnosti Srema.

Tu je u leto 1941. godine delovalo oko 300 članova KPJ i 600 članova SKOJ-a i brojne mesne i sreske organizacije NO odbora, AFŽ-a i USAOJ-a.

## Razvoj ustanka u Sremu

Najjači razmah oslobodilačke borbe u Vojvodini tokom 1942. godine bio je u Sremu. Početkom decembra 1941. godine u Pećincima je održano Okružno partijsko savetovanje, a ubrzo posle toga formiran je Štab NOP odreda za Srem. Od posebnog značaja bilo je i uputstvo Vrhovnog štaba, koje je ukazalo na važnost komunikacija u Sremu i potrebu njihovog neprekidnog rušenja. Tada je Vrhovni štab naredio da se partizanski odredi iz Srema stave pod komandu Glavnog štaba NOV i PO Hrvatske, odnosno Treće operativne zone Hrvatske. Međutim zbog slabih veza sa Štabom Treće zone, Štab NOP za Srem je delovao samostalno.

Fruškogorski i Podunavski NOP odred prikupli su se, marta 1942. godine, na Fruškoj gori i do kraja juna izveli preko 30 uspešnih akcija. Sredinom jula OK KPJ za Srem i Štab NOPO Srema preduzeli su mere za oživljavanje oružane borbe van Fruške gore, tako da je ubrzo formiran Posavski NOP odred, koji je delovao u jugoitočnom delu, i Bosutska partizanska četa, koja je delovala u jugozapadnom delu Srema.

U periodu jul-avgust stanovništvo Srema i partizanski odredi prikupili su i sklonili velike količine žita, a na imanjima folksdojčera i saradnika okupatora, kao i na dobrima NDH, spalili su oko 3.000 jutara žita, uništili su oko 80 vršilica i oko 100 kosačica.

U avgustu je Fruškogorski NOP odred narastao na oko 350, a Podunavski na 250, Posavski na 150, a Bosutska četa na oko 100 boraca. U mnogim krajevima Srema bila su izgrađena mnoga podzemna skloništa „baze“ za smeštaj i negu ranjenika, sklanjanje oružja, sanitetskog materijala i hrane.

## Ofanziva na Frušku goru 1942.

U drugoj polovini avgusta 1942 godine Nemci su delovima 704, 714. i 717. divizije, Drugim domobranski zborom i uz sadejstvo mađarske rečne flote izveli ofanzivu na Frušku goru. Ofanziva je počela 24. avgusta napadom na Podunavski odred, istočno od puta Irig-Sremska Kamenica. Odred se bez većih gubitaka probio iz obruča i zabacio u neprijateljevu pozadinu. Dejstva protiv Fruškogorskog odreda, koji se nalazio u zapadnom delu Fruške gore, počele su 26. avgusta. Odred je bio okružen, ali je glavnina uspela da se probije i izbegne uništenje. Nemci su nastavili nastupanje prema Dunavu, uništili manje partizanske jedinice i pohvatali mnoštvo naroda koji se nalazio u zbegu. Izbijanjem na Dunav, 31. avgusta, nemačka ofaniziva je završena, a od 1. do 15. septembra domobrani su izvršili ponovni pretres Fruška gore.

## Prelazak boraca u istočnu Bosnu

Početkom septembra od svih partizanskih jedinica, na teritoriji Srema, formiran je Sremski NOP odred, a dotadašnji Štab NOP odreda za Srem postao je Štab Sremskog NOP odreda. Početkom oktobra, iz istočne Bosne u se u Srem prebacila Šesta istočno-bosanska brigada, koja je zajedno sa sremskim partizanima razbila neprijateljske posade u Vrbanji i Kuzminu. OK KPJ za Srem, na osnovu direktive Vrhovnog štaba, doneo je odluku da se glavnina Sremskog odreda, jačine dva bataljona (sa oko 700 boraca), prebaci u istočnu Bosnu, zajedno sa Šestom istočno-bosanskom brigadom.

U Sremu je, posle Okružnog partijskog savetovanja, održanog u selu Sasama, kod Stare Pazove, decembra 1942. godine, proširen OK KPJ, a posle uključivanja zemunskog sreza u nadležnost Pokrajinskog komiteta, obrazovani su okružni komiteti za istočni i zapadni Srem. A januara 1943. godine na incijativu CK KPJ, formiran je novi Pokrajinski komitet KPJ za Vojvodinu, na čelu sa Jovanom Veselinovim.

Marta 1943. godine, od boraca koji su ostali u Sremu formiran je novi Sremski NOP odred, a u aprilu on je narastao na dva bataljona jačine oko 700 boraca. U periodu mart-april on je izveo preko 200 oružanih akcija.

### Formiranje Vojvođanskih brigada

Bataljoni koji su prešli sa Šestom istočno-bosanskom brigadom u Bosnu najpre su prerasli u Grupu vojvođanskih udarnik bataljona, a u aprilu u Prvu i Drugu vojvođanski brigadu.

Sredinom maja 1943. godine formiran je Operativni štab NOV i PO Vojvodine, a za komandanta je izabran Aćim Grulović, a za političkog komesara Slobodan Bajić Paja. Od dva bataljona Sremskog odreda, jedne čete i novopridošlih boraca formirana je Treća grupa vojvođanskih udarnih bataljona, koja je 3. juna postala Treća vojvođanska brigada.

Srem je tada postao baza za popunu ljudstvom, odećom i hranom vojvođanskih brigada koje su se nalazile u istočnoj Bosni. Krajem maja je iz Srema za istočnu Bosnu krenulo oko 1.100 boraca i oko 100 kola sa hranom i odećom za popunu Prve i Druge vojvođanske brigade. Noću 22/23. maja transport se prebacio preko Save, gde su ga prihvatile vojvođanske brigade. Sremski NOP odred i Treća vojvođanska brigada su do kraja juna izveli preko 130 raznih akcija, uništili su 80 vagona i 15 lokomotiva, ubili i ranili oko 600 neprijateljskih vojnika i dr.

Odlukom Vrhovnog štaba NOV i POJ 2. jula 1943. godine Operativni štab NOV i PO Vojvodine je preimenovan u Glavni štab, a formirana je i Šesnaesta vojvođanska divizija u čiji su sastav ušle Prva, Druga i Treća vojvođanska brigada.

Zbog povećanja broja boraca, Sremski NOP odred je 19. jula podeljen na dva odreda – Prvi i Drugi sremski NOP odred. Do kraja septembra ova dva odreda, zajedno sa Trećom vojvođanskom brigadom su izvršili mnoge akcije, a posebno se ističu: napad na domobransku posadu u selu Oteku, 1. jula; likvidacija žandarmerijske stanice u selu Vognju, 31. jula; borba protiv delova nemačkog 14. SS policijskog puka, 1. avgusta kod sela Bešanova i Grgurevaca; uništenje nemačke minerske čete kod sela Neština, 23. avgusta; prepad na nemačko-domobransku posadu u Irigu, noću 29/30. avgusta; napad na putnički voz, kod železničke stanice Spačve, 9. septembra; razoružavanje posade u Čortanovcima, 14. septembra i drugo.

## Diverzije u Sremu

Od posebnog značaja za razvoj NOB, ne samo u Vojvodini, već i u Jugoslaviji, imale su akcije sremskih i slavonskih partizana na pruzi Beograd-Zagreb, koje su ometale normalan i bezbedan protok okupatoru. U Sremu je naročito je bila uspešna akcija tokom žetve 1943. godine, pod parolom „Ni zrno žita okupatoru“, kada su partizani spalili preko 600 vagona žita i oko 130 vagona kudelje. Stanovništvo Srema je, za svoje potrebe, sakrilo velike količine žita, a za ishranu boraca je dalo oko 100 vagona žita.

Član britanske vojne misije u Jugoslaviji Basil Davidson ovako ocenjuje značaj partizanskih diverzija u Sremu 1943. godine:

## Nemačka ofanziva u Sremu 1943.
Zbog masovnog učešća naroda Srema u Narodnooslobodilačkoj borbi Nemci su odlučlili da krajem septembra izvedu ofanzivu kojom bi obuhvatili do tada najširi prostor u Sremu. Cilj ofanzive je bio da se unište partizanske jedinice, opljačkju i popale sela i da se sve sposobno muško stanovništvo odvede u logore. Za ovu ofanzivu Nemci su angažovali: Prvu kozačku i 173. rezervnu diviziju, 901. motorizovani puk, 186. rezervni bataljon, policijske snage, Sremski domobranski zdrug i druge vojne jedinice – ukupne jačine oko 30.000 ljudi.

Ofanziva je počela 19. septembra napadom na partizanske snage u području Fruške gore, a zatim je prenešena u severoistočni Srem u periodu od 30. septembra do 8. oktobra, duž pruge Beograd-Zagreb, od Zemuna do Sremske Mitrovice. Kada su Nemci pregrupisali svoje snage ponovo su 13. oktobra napali delove Prvog sremskog NOP odreda na Fruškoj gori. Pošto jedinice Prvog i Drugog sremskog NOP odreda nisu prihvatile frontalnu borbu, podeljene u manje grupe, zabacile su se u nemačku pozadinu i napale njegove slabije delove. Dok su još trajale borbe u selu Višnjićevu je, od delova Prvog i Drugog sremskog odreda formirana Četvrta vojvođanska brigada. Nastavljajući akcije u Sremu, Prva kozačka u delovi 173. divizije su 21. oktobra prenele težište dejstva protiv Druge i Četvrte vojvođanske brigade, na području reka Bosuta i Save, koje su se pod dejstvom jakih neprijateljskih snaga prebacile u istočnu Bosnu.

Tokom ofanzive Nemci su uspeli da nanesu samo manje gubitke partizanskim jedinicama, ali je stanovništvo Srema bilo izloženo pljački, masovnim streljanjima i odvođenjima u logore i drugim represalijama. Ali i pored toga, razvoj NOB u Sremu je do kraja 1943. godine bio u stalnom porastu, pa je 14. novembra formiran Diverzanstki bataljon Glavnog štaba NOV i PO Vojvodine. Prvi i Drugi sremski NOP odred i Diverzantski bataljon uništili su, do kraja godine, 20 lokomotiva i 100 vagona, razorili dve železničke stanice, posekli preko 200 TT-stubova, porušili više mostova, oborili jedan avion i izveli preko 20 uspešnih napada na neprijateljske posade.

## Nemačka ofanziva u Sremu 1944.

Sredinom 1944. godine snage NOP u Vojvodini su veoma narasle. U to vreme 16. i 36. vojvođanska divizija vodile su borbe u sastavu 12. vojvođanskog udarnog korpusa NOVJ (koji je formiran 1. aprila 1944) u istočnoj Bosni, a u Vojvodini su dejstvovali Šesta vojvođanska brigada, Prvi i Drugi sremski NOP odred, Severnobanatski, Južnobanatski i Treći bačko-baranjski NOP odred, kao i Diverzantski bataljon Glavnog štaba Vojvodine. Zbog stalne aktivnosti sremskih partizana na prugama Beograd-Zagreb, Vinkovci-Brčko, Šid-Sremska Mitrovica, Vrdnik-Ruma i Ruma-Klenak i ometanja okupatora u prikupljanju letine, Nemci su 14. juna preduzeli operaciju pod nazivom „Žitni cvet“ ().

Glavni štab NOV i PO Vojvodine je pravovremeno saznao za nemačku operaciju i prebacio Šestu vojvođansku brigadu u bosutske šume, a deo Prvog sremskog odreda u jugoistočni deo Srema. Do 30. juna okupator je završio pretres Fruške gore, na kojoj nije zatekao jače partizanske snage, već je samo uspeo da otkrije nekoliko partizanskih baza i u njima pohvata oko 100 boraca. Od 1. do 11. jula okupator je iz rejona Vrdnika i Jarka produžio s akcijama i u severnoistočnom delu Srema u selima: Maradiku, Čortanovcima, Beški, Krčedinu, Novom i Starom Slankamenu, Surduku i Belegišu, terorisao je i opljačkao stanovništvo. Za to vreme Šesta vojvođanska brigada, Prvi i Drugi sremski odred napali su u pozadini neprijatelja: 7/8. jula napali su posadu u selu Čalmi i izvršili sedam diverzija na pruzi Beograd-Zagreb.

Od 12. jula okupator je preneo akciju na jugoistočni i južni deo Srema, gde je pobio oko 100 i odveo u logore oko 250 ljudi. Nemci su potom 17. jula s jednom borbenom grupom, od oko 4.000 ljudi, s pravca Ruma-Bešanovački Prnjavor, a zatim sa drugom, jačine oko 2.000 ljudi iz Šida i Sremske Mitrovice preduzeli koncentrično dejstvo prema Fruškoj gori rotiv Šeste vojvođanske brigade i Prvog sremskog NOP odreda. Borbe su vođene 17. i 18. jula, a naročito kod sela Divoša, na Vetrenjači i Crvenom čotu, kod Bešanova i Bešanovačkog Prnjavora. Nemci su 26. jula, s istim snagama, izveli operaciju u Bosutskim šumama protiv Sedme vojvođanske brigade, Drugog sremskog i Majevičkog NOP odreda. Zbog nadmoćnosti neprijatelja Glavni štab Vojvodine je povukao jedinice iz Bosutskih šuma u Slavoniju, na Dilj-planinu, gde su do 9. septembra dejstvovale sa slavonski partizanima.

## Sremski front 1944-1945

Sremski front je formiran početkom 1945. godine, od strane nemačke vojske koja se povlačila sa Balkana i ustaša koje su im pomagale. Jugoslovenska armija vodila je sa okupatorom i njegovim pomagačima teške borbe na frontu, sve do 12. aprila 1945. godine, kada je Sremski front probijen. Tada je Jugoslovenska armija prodrla na zapad i oslobodila taj deo Jugoslavije.

## Izvori

## Literautura

* Žarko Atancković **Druga vojvođanska NOU brigada**, Beograd 1978. godina