Prvi pisani spomenik u Bosni i Hercegovini

**Prvi pisani spomenik u Bosni i Hercegovini** pronađen je u mjesecu julu 1959. god. na lokalitetu Pod kod  Bugojna, Bosna i Hercegovina. Prilikom arheoloških istraživanja pod  vodstvom  Borivoja  Čovića, u sloju požara oko 600. godine p.n.e. nađena je i plitka manja posuda na čijem vanjskom, gornjem obodu je bio vidljiv natpis. Na osnovi dosadašnjeg nivoa znanja, natpis se smatra za najstariji poznati  trag  pismenosti  sa područja današnje Bosne i Hercegovine. Nalazi se u depou Zemaljskog muzeja u Sarajevu pod inventarskim brojem 46 417. 
## Opis nalaza
Borivoje Čović je definirao željeznodobno naselja na Podu kod Bugojna  kao  izvrno  organizirano  naselje,  dobro  utvrđeno,  sa  pravilnim rasporedom  kuća,  sa  uskim  uličicama,  koje  su  se  po  strogim  zakonima komunalne discipline održavale, sa razvijenim zanatstvom i trgovinom, čiji je obim  daleko  premašivao  potrebe  njegovih  stanovnika,  sa  trgom  i podgrađem. Po Čoviću to više nije bilo selo, nego nešto slično gradu, makar i  u embrionalnoj  ili  protourbanoj  formi.  Naselje je bilo i bitno trgovačko odredište, do kojeg su vodile komunikacije iz primorja. Obavljana je trgovina sa etrurskim i umbrijskim zajednicama, koje su imale i koristile pismo.

Crvenkasto – smeđa posuda je izrađena od dobro pečene gline, visine oko 6,5 cm i najveće širine  14,5  cm. Izvana je umjereno glatka,  a  iznutra je grublje izrade. Njen jednostavan oblik, ukazuje da je ona domaći proizvod. Na trećini površine sa vanjske strane jasno se vidi tekst natpisa koji se sastoji od oko 30 znakova.
## Tumačenja
Borivoj Čović iznio je mišljenje po kome natpis nastao tako što je lokalni  govor  neke  ilirske  zajednice  napisan  grčkim  alfabetom  iz  pretklasičnog, arhajskog perioda. Tekst je tumačio u okvirima njegove navodne  magijske  bitnosti za  stanovnike Poda,  i  trgovačkih  i  drugih  veza domorodačkih,  ilirskih zajednica  iz  dinarske  kontinentalne  unutrašnjosti  sa grčkim  i  italskim (etrurskim)  prostorima,  odnosno  razvijenim  civiliziranim svijetom Mediterana. 

Radmila  Šalabalić  je  detaljno  analizirala  natpis  predloživši  identifikaciju teksta sa slovima  i  znacima svojstvenim etrurskom i umbrijskim  alfabetima,  dok  je  u pogledu  jezika  kojim  je  napisan,  ostala neodređena. Iznijela je  uslovnu hipotezu da natpis sadrži posvetu etrurskim božanstvima. 

Aleksandar Stipčević je o ovom natpisu iznio mišljenje kojim je dodatno  relativizirao  “ilirstvo” u pismu jer  “tu  nije  riječ  o  natpisu,  nego eventualno o imitaciji nekog natpisa od strane nepismenog ilirskog grnčara. 

Salmedin Mesihović smatra:
* Natpis je napisan italskim slovima (etrurskim i umbrijskim), ali je jezik vjerojatno domaći (ilirski) 
* Natpis ima religijski posvetni, votivni karakter.  
* Na  natpisu  se  spominje  ime  nebeskog  i  svjetlosno  –  solarnog božanstva  koje  se  poštovalo  kod  Ilira  
* Na natpisu se spominje trgovac koji je dar ili zavjet učinio.

## Nacionalni spomenik
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 27. juna do 5. jula 2005. godine, donijela je odluku da se Pod, praistorijsko gradinsko naselje u Bugojnu proglasi za  nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.  Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo (predsjedavajuća). Nacionalni spomenik čini arheološko područje - gradinsko prapovijesno naselje sa pokretnim arheološkim materijalom, među kojim je vaza sa natpisom.
## Izvori