Prva tuzlanska operacija NOVJ

Snage Trećeg udarnog korpusa NOVJ napale su 29. septembra 1943. nemačko-ustaško-domobranski garnizon Tuzla, i zauzele ga nakon četvorodnevnih borbi. Odbijanje nemačkih pokušaja ponovnog prodora u Tuzlu trajalo je još pet dana. Snage Trećeg korpusa pretrpele su znatne gubitke (preko 550 izbačenih iz stroja), ali su osovinske snage pretrpele znatno veće gubitke (oko 3.000 ljudi - uglavnom zarobljenih, među kojima 130 oficira i jednog generala). Ratni plen uključivao je 25 topova, 5 minobacača, 140 mitraljeza i puškomitraljeza, 2.200 pušaka, oko 20 vagona razne municije, 30 kamiona i velika količina odeće, obuće, hrane, soli i razne druge opreme. Sledećih 40 dana, do 11. novembra, kad su je Nemci ponovo zauzeli, Tuzla je bila najveći slobodni grad i središte prostrane slobodne teritorije.

Napad na Tuzlu predstavljao je najveći uspeh u široj ofanzivi 16. i 17. divizije, odnosno Trećeg korpusa. Važniji napadi tokom ofanzive bili su:
* Gračanica 30. avgusta 1943. (oslobođena)
* Modriča 7. septembra 1943. (oslobođena)
* Bosanski Šamac 17. septembra 1943. (oslobođen)
* Bijeljina 24. septembra 1943. (oslobođena)
* Tuzla 29. septembra 1943. (oslobođena)
* Brčko 19. oktobra 1943. (neuspešan napad)
* Vareš 20. oktobra 1943. (oslobođen)

Tako je oslobođena cela oblast istočne Bosne izuzev Brčkog. Oslobođenje Tuzle i okolnih mesta imalo je veliki vojni i politički značaj.

## Angažovane snage

### Osovinske snage
1. Neposredna odbrana Tuzle
* štab 369. artiljerijskog puka sa 6. baterijom puka
* dostavna jedinica 369. legionarske divizije
* jedna pukovnija Tuzlanskog zdruga 2. domobranskog zbora (korpusa)
* 2. bojna domobranske 6. lovačke pukovnije
* "Domdo" pukovnija
* artiljerijske snage u jačini oko jednog puka
* četa lakih tenkova i oklopnih automobila
* izvestan broj ustaša i žandarma (nemačkih i kvislinških). U Tuzli se nalazio potpukovnik Kuhtner, komandant 369. legionarskog puka sa svojim štabom. Pod njegovom komandom tokom borbe bila je grupa nemačkih službenika, gestapovaca i feldžandarma.

Snage u samom gradu brojale su ukupno oko 4.000 ljudi.

2. Okolne povezane posade
* Živinice i okolni rudnici:
** 3. divizion 369. artiljerijskog puka 369. divizije
** oko jedne bojne domobrana
** četa Nemaca
* Lukavac i Bukinje:
** štab i glavnina železničke bojne
** bataljon Tuzlanskog zdruga NDH
** četa Nemaca
* Caparde: artiljerijski divizion
* Gornja Tuzla i Simin Han
** jedna bojna Tuzlanskog zdruga
** jedna bojna "Domdo" pukovnije

Ukupno u gradu sa okolnim posadama bilo je oko 8.000 osovinskih vojnika

3. Borbena grupa "Fišer"
* 2. bataljon 369. pešadijskog puka 369. divizije
* ojačani bataljon 187. nemačke divizije
* delovi 4. puka Brandenburg
* 369. oklopni lovački bataljon
* 3. bojna domobranske 4. lovačke pukovnije
* 1. bojna domobranske 6. lovačke pukovnije

4. Borbena grupa Brčko
* domobranska 5. lovačka pukovnija (tri bojne)

### Snage NOVJ
* Šesnaesta vojvođanska divizija (oko 2.700 boraca )
* Sedamnaesta istočnobosanska divizija (oko 1.900 boraca)
* Druga krajiška brigada (oko 450 boraca)
* Šesnaesta muslimanska brigada (oko 350 boraca)
* Majevički NOP odred (oko 600 boraca)
* Trebavski NOP odred (oko 200 boraca)
* Ozrenski NOP odred (oko 80 boraca)

Snage NOVJ angažovane u ovoj operaciji brojale su ukupno oko 6.300 boraca.

## Organizacija odbrane
Oko Tuzle bio je raspoređen veći broj slabijih posada u mestima Gornja Tuzla, Simin Han, Lukavac, Bukinje, Par Selo. Spoljašnju odbranu samog grada sačinjavala su, sa severne strane, uporišta Gradina, Slani bunar, Parlog, Kojšino, Piskavica i Moluhe, a sa južne strane: Miladije, Kužići, Crveno brdo (k. 393) i Ilinčica (t. 463). Središte odbrane činila su dva kasarnska logora u gradu (istočni i zapadni), koji su bili čvrsto zidani i uređeni za kružnu odbranu.

Spoljašnja linija odbrane bila je povezana linijom bunkera i rovova zaštićenih bodljikavom žicom i branjenih organizovanim sistemom artiljerijske i minobacačke vatre.

Glavninu tuzlanskog garnizona činile su domobranske jedinice male borbene vrednosti.

## Plan napada
Rukovođenje napadom na Tuzlu određen Štab korpusa poverio je Štabu 17. divizije. Za direktan napad na Tuzlu određene su: Druga krajiška brigada, Šesta istočnobosanska brigada, jedna brigada 16. divizije i Ozrenski odred. Šesta istočnobosanska brigada trebalo je da napada sa severoistočnog pravca na istočni deo grada, a Druga krajiška sa severozapada na zapadni deo grada, s tim što je jedan bataljon trebalo da se infiltrira u sam grad radi napada na odbrambenu liniju iz pozadine. Sa južne strane, preko utvrđenog brda Ilinčica, trebalo je da napada jedna brigada 16. divizije. 16. muslimanska brigada trebalo je da, nakon likvidacije uporišta Bukinje, pruži pomoć južnoj koloni.

Obezbeđenje od Doboja povereno je 15. majevičkoj brigadi i Majevičkom NOP odredu. Majevički odred trebalo je najpre da likvidira uporište Lukavac, a zatim da asistira 15. majevičkoj brigadi u zatvaranju pravca iz Doboja prema Tuzli. Pravce iz Zvornika i Brčkog prema Tuzli trebalo je da pokriju ostale dve brigade 16. vojvođanske divizije.

## Tok napada

### Prva faza
Napad je, prema zapovesti, počeo 29. septembra 1943. u 21:00. Šesta istočnobosanska i Druga krajiška brigada likvidirale su okolne posade na pravcu svog nastupanja i izbile na periferiju grada. 16. muslimanska likvidirala je posadu u Bukinju, a Majevički odred u Lukavcu. Međutim, usled loše organizacije veza, štab 16. divizije nije na vreme primio zapovest za napad, pa je tako potpuno izostao napad sa južne strane na Ilinčicu. Usled toga snage odgrane imale su slobodu da manevrišu snagama i mogućnost koncentrisanja vatre na dve brigade koje su ušle u grad. Time je njihovo napredovanje veoma otežano, i one su se pred zoru izvukle iz grada, obustavivši napad.

Istovremeno, 30. septembra štab 15. brdskog korpusa konstatovao je početak napada: 

Kapetan Šmele () i natpotučnik Pistorius iz 369. artiljerijskog puka ovako su ocenili situaciju u garnizonu:

### Pregovori o predaji
Pre napada, obaveštajnim kanalima uspostavljeni su kontakti između političkih organa NOP-a u istočnoj Bosni i pukovnika Sulejmana Filipovića, komandanta domobranskih jedinica u Tuzli. Filipović je bio pukovnik u kraljevskoj jugoslovenskoj vojsci, i stavio se u službu vlasti NDH 1941. On je, prema dogovoru, tajno izašao na slobodnu teritoriju na pregovore. S druge strane s njim su pregovarali Rodoljub Čolaković i Avdo Humo.

Da bi prešao sa svojom pukovnijom na stranu NOVJ, zatražio je to ne bude predaja, nego da jedinica i dalje ostane pod njegovom komandom i bude neka vrsta saveznika partizanima. Na to su predstavnici NOP-a pristali. Pregovori su prekinuti, s dogovoom da će se eventualno nastaviti kasnije. Filipović je "drugi ili treći dan napada" prešao sa nekoliko svojih ljudi na stranu NOVJ, a ovi pregovori nisu imali presudan uticaj na tok borbe.

Štab 17. divizije dobio je nakon prve noći borbe, tokom 30. septembra, izveštaj od obaveštajnog izvora iz Tuzle, sekretara Mesnog komiteta KPJ Mustafe Vilovića, da je moral domobranske posade veoma poljuljan i da postoji mogućnost uspeha, te da stoga po svaku cenu treba nastaviti napad. Štab je doneo odluku da pokuša da iskoristi kolebanje domobrana, i postavio im je ultimatum:

Na ultimatum nije odgovoreno. Nakon još jedne noći oštrih borbi, 1. oktobra, od posade Tuzle stiglo je pismo upućeno štabu Trećeg korpusa. U pismu se daju obećanja o predaji, ali se u tom cilju traži organizovanje novog sastanka radi razgovora. Pismo je potpisano od strane oficira Domdo pukovnije, satnika (kapetana) Hadžialijagića. Štab Trećeg korpusa ocenio je ovo pismo kao pokušaj odugovlačenja, s nadom na pristizanje pomoći id Doboja. Stoga ono nije uticalo na nastavak borbe.

### Nastavak napada
Druge večeri, 30. septembra, napad je obnovljen, a na južnom sektoru, na mesto vojvođanske brigade koja je izostala, nastupala je 16. muslimanska brigada. Ova brigada ostvarila je tokom noći veliki uspeh osvojivši utvrđeni položaj Ilinčicu koji sa južne strane dominira gradom. I druge dve brigade imale su uspeha, tako da je odbrana Tuzle 1. oktobra ujutro u svojim rukama držala samo uporišta Kojšino i Gradinu, te zapadni i istočni logor.

### Borbe na prilazima Tuzli
Sudbinu garnizona odlučile su bitke sa interventnim kolonama koje su pokušavale da prodru u Tuzlu iz Brčkog i Doboja. Iz Brčkog je 30. septembra pre podne krenula u nastupanje prema Tuzli 5. lovačka pukovnija. Posle početnog uspeha, njeno nastupanje zaustavile su brigade 16. vojvođanske divizije. 5. lovačka pukovnija nastavila je napad i tokom 1. oktobra. Međutim, naišla je na čvrstu odbranu vojvođanskih brigada. Kako su se istovremeno pojavila tri sremska bataljona na suprotnoj, severnoj strani od Brčkog, koji su nastojali da se prebace preko Save, komandant ove pukovnije ocenio je da se radi o koncentričnom napadu na Brčko, pa je obustavio napad, povukao se u Brčko i organizovao odbranu.

30. septembra iz Doboja je nastupila 3. bojna 4. lovačke pukovnije. Na ovom pravcu su tokom dana uvođeni delovi 369. i 187. nemačke divizije i 4. puka Brandenburg. Nad kombinovanom borbenom grupom komandu je preuzeo pukovnik Fišer, komandant 369. legionarskog puka. Ova borbena grupa zauzela je u toku dana Gračanicu, ali je protivnapadom 15. majevičke brigade potisnuta, pa se povukla iz Gračanice. 1. oktobra borbena grupa Fišer obnovila je nastupanje, ponovo ovladavši Gračanicom. 15. majevička brigada i Majevički NOP odred postepeno su se povlačili pred nastupanjem čeonog dela ove grupe, istovremeno zabacujući delove snaga bočno od komunikacije. Kad su prešli u protivnapad istovremeno i sa fronta i sa boka, naterali su borbenu grupu Fišer na ponovno povlačenje do Doboja i ponovo ovladali Gračanicom.

### Pad Tuzle
S obzirom da su tako propala nada u stizanje pomoći, moral tuzlanskog garnizona je dalje opao. Tri brigade NOVJ nastavile su napad i tokom noći 1/2. oktobra, napredujući uličnim borbama u gradu. Oko 8 sati 2. oktobra najveći deo grada bio je oslobođen. Domobrani su se masovno predavali, dok su nemački i ustaški delovi pokušavali da se po grupama probiju prema Zvorniku i Brčkom.

Padom utvrđenog položaja Gradina, čija je posada davala ogorčen otpor do 12 sati 2. oktobra, okončano je oslobođenje grada Tuzle. Istovremeno, tokom jutra Treća vojvođanska brigada u jednom naletu likvidirala je posadu u Gornjoj Tuzli.

Nemački štab 15. brdskog korpusa nije se mirio sa gubitkom Tuzle, pa su borbe sa grupom Fišer koja je pokušavala proboj iz Doboja nastavljene. Ova borbena grupa nastavila je sistematsko napredovanje dnevnim napadima, dok bi noću utvrđivala dostignute položaje. 7. oktobra ova borbena grupa zauzela je Lukavac i prodrla do periferije Tuzle. Međutim, pošto je garnizon prethodno likvidiran, štab 17. divizije bio je u mogućnosti da koncentriše sve svoje brigade. Protivnapadom 17. divizije 7. oktobra borbena grupa Fišer odbačena je sa prilaza Tuzli, iz Lukavca i Gračanice, pa se povukla u Doboj. Ovim su okončane borbe za Tuzlu.

## Razvoj vojne situacije nakon pada Tuzle
### Operacija JVuO u istočnoj Bosni

Pad Tuzle koincidirao je sa operacijom snaga JVuO iz Srbije, koje su tokom septembra zauzele neprijateljski stav prema Osovini i 5. oktobra zauzele nemačko-domobranski garnizon Višegrad, a 13. oktobra domobranski garnizon u Rogatici. Ovo je dodatno pogoršalo položaj nemačkih snaga u Bosni. Međutim, uskoro su izbili sukobi između ove grupacije JVuO i snaga NOVJ iz Bosne. Pretrpevši poraz, snage JVuO su obustavile protivosovinske borbe i potražile oslonac na nemačke trupe.

Potpukovnik Kuhtner () iz Tuzle, komandant artiljerijskog puka 369. divizije, računajući na pređašnju saradnju, nakon proboja iz napadnute Tuzle povezao se sa četnicima. Međutim, oni su ga zadržali kao zarobljenika. 16. oktobra četnici su ga pustili na slobodu, dobivši u zamenu pešadijsku municiju za borbu protiv partizana.

### Aktivnost NOVJ sa osloncem na Tuzlu
Uprkos koncentrisanju veoma krupnih snaga nemačke Druge oklopne armije (14 kompletnih divizija i više samostalnih pukova i bataljona), i brojnih kvislinških snaga, Nemci su se zapadno od Drine i Lima tokom jeseni 1943. nalazili u složenoj situaciji. S obzirom na veliki broj napada na širokom području, nisu bili u stanju da preduzmu sinhrone operacije kojima bi vratili sve izgubljene pozicije odjednom. Bili su prisiljeni da oblasti podele po prioritetima, ostavljajući mnoga žarišta krize za kasniju fazu. Međutim, šira tuzlanska oblast sa važnim privrednim objektima u samoj Tuzli, Lukavcu, Varešu, Kaknju, Ugljeviku, Banovićima i Brezi bila je visoko na listi prioriteta, odmah iza jadranske obale. Stoga su nastojali da na svaki način povećaju pritisak na Tuzlu i ponovo ovladaju ovom oblašću.

Snage NOVJ, iako znatno ojačane i bolje opremljene nakon postignutih uspeha, nisu još uvek bile brojčano i tehnički dorasle iscrpljujućim frontalnim borbama sa nemačko-kvislinškim snagama. Stoga su one, u skladu sa razvijenom ratnom veštinom partizanskog rata, ravnotežu tražile putem ofanzivnih djejstava, napadajući brojne osovinske pozicije na što širem području, u cilju vezivanja osovinskih snaga na obrambene zadatke i preuzimanja inicijative.

#### Ofanzivne akcije
Šesnaesta divizija nakon oslobođenja Tuzle vodila je operacije u oblasti severno od Tuzle, dok su Sedamnaesta i 27. divizija delovale u pravcu Sarajeva i doline reke Bosne. Hronološki, izvršene su sledeće važnije akcije:
* 18. oktobra 1943. delovi 27. divizije proterali su posadu sastavljenu od muslimanske legije i oslobodile Kladanj.
* 19. oktobra 1943. počeo je napad Šesnaeste divizije na jak ustaško-domobranski garnizon Brčko. Napad je, okončan 21. oktobra bez uspeha. Nakon napada, nastavljene su dugotrajne borbe sa rastućom koncentracijom osovinskih snaga.
* 22. oktobra 1943. 27. divizije savladala je slabiji otpor četnika i zauzela Rogaticu.
* 20. oktobra 1943. Sedamnaesta divizija razbila je ustaško-domobransku posadu i zauzela Vareš.
* 31. oktobra 1943. Sedamnaesta i 27. divizija nakon četvorodnevnih borbi protiv ustaškog Prvog djelatnog stajaćeg zdruga i nemačkih snaga iz Sarajeva oslobodile su Sokolac.

#### Odbrana Tuzle
Nakon uspešne odbrane od napada Šesnaeste divizije NOVJ, Brčko je postalo mostobran na južnoj strani Save. Tu su se, nakon okončanja operacije protiv partizana u Sremu i Slavoniji (operacije Herbst I, Arnim i Herbst II 25. septembra-20. oktobra 1943), koncentrisale znatne snage 1. kozačke konjičke, 173. i 187. divizije, i 3. lovačkog zdruga (brigade) NDH. Ove snage preduzele su, šireći mostobran, niz napada sa ciljem prodora prema Tuzli i Bijeljini. Poduhvat Vildzau vođen je od 26. do 29. oktobra, i okončan je uspešnom odbranom Šesnaeste divizije NOVJ, i povlačenjem osovinskih snaga na polazne položaje. Poduhvat Ferkel pokrenut je 3. novembra, nakon koncentrisanja novih pešadijskih i oklopnih delova. Ovaj poduhvat vođen je sa šire osnovice, od Sremske Rače, preko Brčkog do Doboja. Za ovaj pothvat privučeni su i delovi 369. divizije (oko 2.000 ljudi i 8 tenkova), koji su napadali od Doboja prema Tuzli. Uprkos uspešnoj i umešnoj odbrani Šesnaeste divizije NOVJ, naročito na severnom sektoru, nemački delovi uspeli su da izmanevrišu i potisnu delove snaga NOVJ, i 11. novembra se iz pravca Doboja probiju u Tuzlu, čime je okončana četrdesetodnevna sloboda ovog grada. Operacija je okončana 13. novembra, bez potpunog uspeha. Snage NOVJ zadržale su Bijeljinu do sredine marta 1944, a sredinom novembra na Majevici je formirana još jedna, Peta vojvođanska udarna brigada.

## Značaj oslobođenja Tuzle

Ovom pobedom snage NOVJ zadobile su veliki ratni plen. Zarobljeno je 2.174 vojnika, podoficira i oficira i jedan general. General NDH Emil Redi, predstavnik komande Drugog zbornog područja iz Slavonskog Broda, koji je bio u inspekciji tuzlanskog garnizona u cilju jačanja odbrane, uhvaćen je u Tuzli 2. oktobra. Prema procenama štabova jedinica NOVJ, ubijeno je i ranjeno 635 osovinskih vojnika i oficira. Zaplenjeno je 1.910 pušaka, 102 puškomitraljeza, 24 mitraljeza, 60 automata, 6 minobacača, 25 artiljerijskih oruđa raznih kalibara, 20 vagona razne municije, 8 radio-stanica, 3.200 vojničkih uniformi i veće količine ratne spreme i namirnica. Iz logora i zatvora u Tuzli oslobođeno je oko 400 zatvorenika, mahom aktivista i pristalica NOP.

Osvajanje ovog regionalnog i privrednog centra imalo je višestruki vojni i politički značaj. U tom periodu nemačka Druga oklopna armija ulagala je velike napore da uspostavi kontrolu nad delovima jadranske obale koje je držala NOVJ. Veća ostrva, Podbiokovlje, Pelješac, Livno, Kupres i Bugojno držala je NOVJ, a tokom septembra i oktobra su usledili između ostalih, napadi NOVJ na Travnik i Tuzlu. Na osnovu toga komandant Jugoistoka zaključio je da se radi o koordinisanom naporu u cilju otvaranja koridora kojim bi Saveznici iz Italije dopremali oružje, opremu i eventualno trupe u dubinu Balkana, u blizinu vitalnih komunikacija.

Bitka je takođe imala veliki značaj za razvoj Narodnooslobodilačkog pokreta u istočnoj Bosni. Ohrabren uspesima NOVJ, veliki deo stanovništva istočne Bosne svih vera i naroda distancirao se od okupacionih vlasti, državne strukture i ideologije NDH, te Mihailovićevih četnika, dok je podrška NOP-u veoma porasla. Oko 4.000 dobrovoljaca stupilo je u NOVJ sa teritorije tuzlanske opštine tokom perioda slobode. 1.052 građanke i građanina ove opštine poginulo je tokom rata u jedinicama NOVJ. Lokalna muslimanska milicija (legija) organizovana po selima, prestala je da ispoljava neprijateljski stav prema NOVJ. U izveštaju Vrhovnom štabu od 16. oktobra, štab Trećeg korpusa naveo je:

Jedinice Trećeg korpusa popunjene su pristupanjem velikog broja novih boraca, a formirane su i nove jedinice: 17. majevička, 18 hrvatska i 19. birčanska brigada, i Tuzlanski partizanski odred. Ove jedinice ušle su u sastav novoformirane 27. istočnobosanske divizije NOVJ.

Uticaj Prve tuzlanske operacije na držanje stanovništva bio je jednim delom privremen. Nakon pada Tuzle 11. novembra, i nakon nemačkih operacija Kugelblic i Šnešturm u decembru, sa ponovnim uspostavljanjem okupacione vlasti i terora, jedan deo muslimanske milicije po selima ponovo je zauzeo neprijateljski stav prema NOVJ, a takođe se intenziviralo i delovanje lokalnih četnika.

## Izvori

## Literatura
* Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, knjiga 1 - Vojni istorijski institut, Beograd 1957
* Periša Grujić: Šesnaesta vojvođanska divizija NOVJ - Beograd, Vojno delo, 1959.
* Gligorije Gligo Mandić: 17. ISTOČNOBOSANSKA NOU DIVIZIJA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1976
* Rudi Petovar - Savo Trikić: ŠESTA PROLETERSKA ISTOČNOBOSANSKA BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1982
* Milorad Gončin: DRUGA KRAJIŠKA UDARNA BRIGADA, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1984
* DRUGA KRAJIŠKA BRIGADA - RATNA SJEĆANjA, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1988.
* MLADOST SLOBODI DAROVANA (PRVA VOJVOĐANSKA BRIGADA - SEĆANjA), Institut za istoriju Novi Sad 1991
* Žarko Atanacković: DRUGA VOJVOĐANSKA NOU BRIGADA , Vojnoizdavački zavod, Beograd 1978
* Radovan Panić: TREĆA VOJVOĐANSKA NOU BRIGADA, Beograd 1980
* Grupa autora: ŠESNAESTA MUSLIMANSKA NOU BRIGADA, Istorijski arhiv Sarajevo, Tuzla, 1981. godine
* SPOMEN-KNjIGA POGINULIH TUZLANSKIH BORACA NOR-a i žrtava fašističkog terora 1941-1945, Tuzla 2008
* Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN, Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962 - Der Verlust von Tuzla, strane 68-74

## Povezano
* Druga tuzlanska operacija NOVJ