Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu

**Sabotaže u Srbiji u Drugom svetskom ratu** su tokom 1942-1943 vršili četnici Draže Mihailovića, ali su njihovi učinci bili neznatni. Tokom 1941. i 1944. godine, diverzije su uglavnom vršili partizani.

Za četničke diverzije koristi se i naziv **bitka za snabdevanje**, jer je cilj bio prekid snabdevanja nemačkih trupa tokom bitke za Afriku. U pustinjama Libije i Egipta u drugoj polovini 1942. i u prvoj polovini 1943. godine vođene su žestoke borbe između Saveznika i nemačkog Afričkog korpusa, pod komandom maršala Romela. Najkraći put za snabdevanje nemačke vojske u Africi išao je preko Srbije, prugom Beograd - Solun. Neki publicisti smatraju da je zahvaljujući četničkim diverzijama kapitulirala Romelova armija u Africi.

No, četničke sabotaže nisu ozbiljnije ugrozile nemačke komunikacije, Saveznici nisu bili zadovoljni, a odmazde su bile surove. Najkasnije do sredine 1943, Mihailović je obustavio sabotaže protiv Nemaca, uprkos Britanskim apelima da pomogne savezničku borbu.

Početkom 1943. u Savezničkim rukovodstvima pojavile su se sumnje u četnički otpor Osovini. Značaj komunikacijama kroz Srbiju znatno se povećao sa iskrcavanjem u Italiji 10. jula 1943. Saveznici su uz pomoć svojih 11 misija u Srbiji pokušali da pojačaju sabotaže. Pošto nisu naišli na saradnju četnika, uskratili su im podršku, i 1944. počeli da pomažu isključivo partizane.

Uspešna saradnja Saveznika i partizana je krunisana je zajedničkom operacijom „Ratweek“ početkom septembra 1944. Uspeh ove operacije stvorio je velike teškoće nemačkoj Armijskoj grupi „E“ tokom njenog četvoromesečnog probijanja iz Grčke do Panonije.

## 1941.

Komunističke grupe su početkom jula 1941. presekle telegrafsko-telefonske veze na pruzi Niš - Leskovac; u Beogradu je 4. jula presečen glavni vod Beogradske radio-stanice; udarne grupe u Beogradu izvršile su „mnoštvo demonstrativnih i sabotažnih akcija" (paljenje štampe, zapaljena je garaža „Prišić", presecane ptt veze, paljeni nemački kamioni, izazvan požar u garaži „Ford" u Grobljanskoj ulici, paljeni vagoni sa senom na železničkoj stanici itd.). Komesarijat unutrašnjih poslova Milana Aćimovića registrovao je u julu 220 sabotaža.

Nemci su u toku avgusta registrovali 242 diverzije na urede, žandarmerijske stanice, železnice, telefonske vodove, rudarska i privredna preduzeća. Dotadašnji gubici u ljudstvu iznosili su 22 ubijena vojnika i 17 ranjenih. Prvih dana septembra nemački gubici višestruko su se uvećali.

I kasnije tokom ustanka u Srbiji, septembra i oktobra 1941. godine najveći broj sabotaža protiv Vermahta su činili partizani, o čemu svedoči izveštaj Vrhovne komande u Kairu jugoslovenskoj vladi:

## 1942.

### Mihailovićeva naređenja za sabotaže

17. avgusta 1942. godine Draža Mihailović je naredio Dragutinu Keseroviću da vrši sabotaže u blizini muslimanskih sela pod maskom partizana:

Istog dana general Mihailović je naredio majoru Radoslavu Đuriću, komandantu Južne Srbije, i Milenku Reljiću, komandantu u niškom kraju, da vrše sabotaže na bugarskoj teritoriji, prerušeni u partizane:

17. avgusta 1942. godine Draža Mihailović je naredio svojim komandantima u Srbiji da odmah organizuju obaveštajnu službu na železničkim stanicima:

Početkom septembra 1942, Draža Mihailović je naredio inženjeru Tomaševiću u Beogradu da kvari vagone i lokomotive: 

### Britanski zahtevi za prekid nemačkog snabdevanja

Uoči presudne bitka kod El Alameina, učestali su britanski zahtevi za prekid nemačkog snabdevanja. 25. septembra 1942. jugoslovenski premijer Slobodan Jovanović uputio je Draži Mihailoviću zahtev za prekid nemačkih komunikacija od Beograda ka Solunu:

 Istovremeno je britanski Komandant na Srednjem Istoku general Harold Alexander poslao generalu Mihailoviću lično telegram u kome je tražio da napadne neprijateljske komunikacione linije u Srbiji, ali ostao je nezadovoljan učinkom:

6. novembra 1942. godine, po izričitom traženju britanske vlade, predsednik jugoslovenske vlade Slobodan Jovanović je poslao Mihailoviću direktivu: 

### Marginalni četnički rezultati

15. novembra 1942. major Bil Hadson, britanski oficir za vezu kod Draže Mihailovića, izvestio je svoju komandu da Mihailovića krivi za slabe rezultate diverzantskih akcija:

Sredinom novembra 1942. godine četnici Rasinskog korpusa su uništili jedan nemački voz sa municijom i ratnim materijalom, između stanica Dedina i Mrzenica, na pruzi Kruševac - Stalać. Major Dragutin Keserović je telegramom 25. novembra 1942. podneo izveštaj generalu Mihailoviću o ovoj diverziji.

5. decembra na pruzi Lapovo - Kragujevac četnici su izveli diverziju, zbog čega su Nemci u Kragujevcu streljali pet građana. Četnici su izvršili diverziju na pruzi Kraljevo - Kruševac, Nemci su izvršili odmazu streljavši 10 pristalica D. Mihailovića u Kruševcu. Pet dana kasnije, 10. decembra, četnici su izveli diverziju kod Zlatova, ubivši pritom jednog nemačkog narednika. Nemci su zbog toga streljali 15. decembra 50 pristalica pokreta D. Mihailovića.

13. decembra četnici dižu u vazduh most na železničkoj pruzi Požarevac - Petrovac, obarajući istovremeno telefonske stubove. 15. decembra 1942. godine, Nemci streljaju 50 pristalica Draže Mihailovića.

Britanska vlada je krajem 1942. godine bila veoma nezadovoljna Mihailovićevom politikom zaziranja od ozbiljnije antiosovinske akcije:

Nemački opunomoćenik za privredu u Srbiji Franc Nojhauzen u svom sumarnom izveštaju za 1942. i 1943. ustvrdio je da je saobraćaj u Srbiji uspešno odvijan, a da je na njega negativno uticala nesigurnost na prugama u NDH:

## 1943.

Početkom 1943. godine četnički general Dragoljub Mihailović je učestvovao u osovinskoj operaciji Vajs protiv partizana u NDH. Istovremeno, značaj puteva za snabdevanje kroz Srbiju je neprekidno rastao.

28. maja 1943. general Mihailović je dobio dve poruke. Jednu od Slobodana Jovanovića, a drugu od nadležne britanske komande. Obe su glasile da prioritet mora biti otpor Osovini, i izbegavanje sukoba s partizanima. Zapovednik Srednjeg istoka general Vilson mu je tražio da prepusti Crnu Goru i Bosnu partizanima, i otpočne borbu protiv okupatora u Srbiji:

### Četničko kočenje sabotaža

Britanci su u Srbiju tokom 1943. poslali 11 svojih misija u razne Mihailovićeve štabove i jedinice. U tim misijama nalazili su se specijalisti za diverzije i sabotaže, i bilo je planirano da oni uz pomoć četničkih snaga znatno otežaju nemački saobraćaj kroz Srbiju, da dejstvuju na rudnicima u Boru i Trepči, na glavnoj pruzi Beograd – Solun i drugim strateškim objektima. Isprva je izgledalo da će četnici sarađivati. No, šef britanske misije kod četnika pukovnik Bejli je brzo uvideo da je "politika odugovlačenja i potpune neaktivnosti svojstvena svim Mihailovićevim jedinicama":

Major Nil Selbi, koji se nalazio kod Keserovića, je sredinom avgusta izvestio komandu da su Mihailovićeve snage više “profašističke nego prosavezničke” i da će sam krenuti dublje u okupiranu teritoriju “da učinim više za nedelju dana nego što sam učinio mesecima na Kopaoniku.” Major Selbi je pokušao vršiti sabotaže uprkos neodobravanju četnika, pa je ubrzo izdan Nemcima. Tokom njegovog ispitivanja u Gestapou, Nemci su saznali da sabotaže nisu vršene zato što ih general Mihailović nije odobravao. U izveštaju nemačkog obaveštajnog odeljenja od 26. avgusta 1943. stoji:

Vrhovni zapovednik Jugoslovenske vojske u otadžbini Draža Mihailović je svom komandantu Radoslavu Đuriću zabranio da napada nemačke komunikacije u Srbiji, i umesto toga mu je naredio da napada partizane, što je ostalo zabeleženo u britanskim dokumentima. Šef britanske misije pukovnik Bejli je 24. avgusta 1943. uputio generalu Mihailoviću protesno pismo:

Pukovnik Viljem Bejli, šef britanske misije u Mihailovićevom štabu, opisuje Mihailovićev "uobičajeni postupak" vrdanja:

### Britanci ne odustaju

U septembru je saveznički Komandant Sredozemlja Harold Aleksander zahevao od Mihailovića da napadne nemačke komunikacije u Srbiji, kako bi pomogao ofanzivu Saveznika u severnoj Africi. Mihailović je lakonski odgovorio da izvodi "sve moguće vrste sabotaže", i da će i ubuduće tako delovati, ali o tome ne želi govoriti preko radija.

Umesto napada na nemačke komunikacije, general Mihailović je 27. septembra 1943. svojim potčinjenima naredio bezazleno simuliranje otpora u Srbiji:

Sredinom novembra u SOE-ovoj »procjeni situacije u Jugoslaviji« je navedeno:

20. novembra 1943. kapetan Mor izveštava savezničku komandu da četnički komandant Miloš Marković ne može kontaktirati partizane radi saradnje oko sabotaža, jer je primio naređenje od Draže Mihailovića u kojem se preti smrću svakome ko nije spreman da se bori protiv komunista.

Mihailovićevo odbijanje da udovolji vojnim zahtjevima i ometanje partizanskih i britanskih pokušaja sabotaža protiv Nemaca na »njegovu« području ubrzali su odluku Britanaca da ga napuste.

### Sporazumi četnika i Nemaca
 

19. novembra 1943. četnički komandant Starog Rasa Vojislav Lukačević je potpisao ugovor sa Vermahtom koji je predviđao zajedničku borbu protiv komunista i obavezu četnika da neće pomagati pripadnike snaga koje su u ratu sa Nemačkom.

21. novembra 1943. nemački zapovednik Jugoistoka Maksimilijan fon Vajhs je izdao uputstvo potčinjenima o saradnji sa četnicima, koji moraju "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih". Fon Vajhs podseća potčinjene da se lojalna orijentacija četnika ne sme uopštiti, jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.

23. novembra 1943. godine dnevnik Vrhovne komande Vermahta beleži da četnici nisu samoinicijativno potpisali ugovore sa Nemcima, već po naređenju Mihailovića, koji se sam neće eksponirati zbog raspoloženja naroda:

27. novembra 1943. Jevrem Simić i Nikola Kalabić potpisali su ugovor o saradnji sa Nemcima. Sporazumom su obavezani da neće vršiti sabotaže protiv Vermahta, da neće trpeti britanske misije na svom terenu (“da se u potčinjenim jedinicama ne nalaze pripadnici sila koje su sa Nemačkom u ratu”), da će se pod komandom Vermahta boriti protiv jačih skupina partizana (“uključivanje četničkih jedinica u nemačko borbeno vođstvo prilikom većih zajedničkih borbenih dejstava”).

Po sklapanju sporazuma, Kalabić je naredio svojim ljudima "da se Nemci i pripadnici Nemačke oružane snage ne smeju napadati pa ni razoružavati." Svaki napad na nemačke okupatore Nikola Kalabić je kažnjavao smrću:

Sam Mihailović je, u skladu sa politikom simuliranja otpora, nastojao da ostane u senci.

### Četničko proterivanje Britanaca

U skladu sa novim savezništvom sa Nemcima, general Mihailović je pristupio sistematskom proterivanju Britanaca. 22. novembra 1943. godine Draža javlja majoru Milošu Radojloviću, komandantu Mlavsko-smederevske grupe korpusa da se čuva Engleza i da ne vrši sabotaže:

23. novembra 1943. godine general Mihailović daje instrukcije Predragu Rakoviću kako treba ponižavati "Perinog šefa", tj. britanskog generala Čarlsa Armstronga, šefa vojne misije u Mihailovićevom štabu:

24. novembra 1943. godine general Mihailović naređuje majoru Radoslavu Đuriću da batali sabotaže ukoliko Englezi ne plate, da sve snage usmeri protiv partizana i da likvidira kanadskog antifašistu Čarlsa Robertsona:

30. novembra 1943. godine general Mihailović naređuje Ljubi Patku, komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši sabotaže bez njegovog dopuštenja:

Krajem 1943. godine, Britanci u Srbiji su se našli u nezavidnoj situaciji, gonjeni od Nemaca a odbačeni od četnika. 9. decembra britanski kapetan Edgar Hargrivz iz Homolja izveštava da je njegova pozicija vrlo ozbiljna i da saveznička misija "ne dobija nikakvu pomoć od četnika ili seljaka, nego se potuca naokolo, kroz mećave i kišu, bez pratioca, nepoželjna gde god dođe". Sutradan, 10. decembra 1943. godine kapetan Hargrivz je zarobljen, dok je kapetan Naš poginuo prilikom napada nemačkih trupa na njihovu misiju na mestu Podvižak kod sela Luke.

10. decembra 1943. Draža Mihailović naređuje svojim ljudima da maksimalno otežaju položaj britanskih misija, pa čak i da sabotiraju njihove radio stanice:

### Britanci razočarani Mihailovićem

9. decembra 1943. saveznički zapovednik Sredozemlja general Henri Maitlend Vilson je poslao Mihailoviću poslednji ultimativni telegram:

Do ovih akcija nije došlo. 17. decembra 1943. britanski general Charles Douglas Armstrong je saopštio Draži Mihailoviću da je duboko razočaran:

25. decembra 1943. godine Ljuba Jovanović Patak, komandant Timočkog korpusa, potpisao je ugovor sa nemačkom komandom u Zaječaru koji je, između ostalog, predviđao zabranu sabotaža i odbacivanje Britanaca:

## 1944.

### Mihailovićeva zabrana sabotaža

6. januara 1944. godine, nakon povratka partizana u Srbiju, Draža Mihailović nalaže Predragu Rakoviću da objasni generalu Armstrongu, koji je "tvrdoglav kao slon" da akcije protiv Nemaca moraju čekati obračun sa partizanima:

8. januara 1944. Draža naređuje Radoslavu Cvetiću, komandantu Javorskog korpusa, da ne vrši sabotaže zbog borbe protiv partizana:

11. januara 1944. godine Dragutin Keserović piše Draži da engleski major kod njega hoće da vrši sabotaže:

12. januara Draža odgovara Keseroviću da mu ne dopusti sabotaže:

12. januara Draža poručuje Dragoslavu Pavloviću da odloži sabotaže kod ne proteraju partizane iz oblasti Ivanjice (vidi Bitka za Ivanjicu 1944.), i da njegovu politiku odobravaju kralj i vlada: 

17. januara 1944. je potpisan novi sporazum između četnika i Nemaca. Između ostalog, četnici su bili obavezni da učestvuju u sprečavanju sabotaža i potvrde da se na ugovornom području ne nalaze "pripadnici sila koje su u ratu sa Nemačkom":

21. januara 1944. general Mihailović naređuje Dragoslavu Pavloviću da ne sme vršiti nikakve sabotaže protiv Nemaca, uprkos obećanju Englezima:

23. januara 1944. godine general Mihailović naređuje Radoslavu Cvetiću, komandantu Javorskog korpusa, da odlaže napade na nemačke komunikacije i izvrdava obaveze prema Saveznicima:

27. januara 1944. major Radoslav Đurić javlja generalu Mihailoviću da je britanskim komandosima dosta čekanja i da će krenuti sami da vrše diverzije na nemačkim komunikacijama:

28. januara 1944. Draža Mihailović javlja generalu Miroslavu Trifunoviću, komandantu Srbije, da Britancima neće dozvoliti sabotaže:

### Britansko napuštanje Mihailovića

31. januara kapetan Bora Todorović, pratilac američke misije, apeluje na generala Mihailovića da preispita svoju odluku o zabrani sabotaža, jer će posledice biti ozbiljne:

2. februara 1944. general Draža Mihailović naređuje pukovniku Dragoslavu Pavloviću da ne sluša Engleze i ne vrši sabotaže, jer su kralj i vlada navodno saglasni sa takvim radom: 
 

4. februara 1944. general Mihailović nevoljno pristaje da dozvoli sabotaže Englezima, ali javlja majoru Đuriću da ih ne pomaže:

Zbog četničkog okretanja Osovini, Saveznici su u potpunosti obustavili slanje materijala jedinicama JVUO. Od proleća 1944. dali su najviši prioritet snabdevanju i pomaganju jedinica NOVJ u Srbiji.

### Povratak partizana

Proleća 1944. godine partizani su uspeli da prodru u Srbiju, gde su odmah preduzeli napade na nemačke komunikacije. 30. marta četnički komandant Predrag Raković javlja Draži Mihailoviću da je Nemcima neophodna pomoć četnika kako bi zaustavili partizane:

### Operacija Ratweek

Zajednička operacija NOVJ i savezničkog vazduhoplovstva "Ratvik“ početkom septembra 1944. urodila je velikim uspehom i praktično blokirala nemačke transporte, što priznaje i nemački komandant Jugoistoka Maksimilijan fon Vajhs u svom izveštaju nemačkoj komandi od 20. septembra 1944. godine:

## Povezano
* Neil Selby
* Dragoljub Mihailović
* Jugoslovenska vojska u otadžbini
* Operacija Harling
* Operacija Ratvik

## Izvori

## Vanjske veze
* Obaveštenje brigadira Armstronga Draži Mihailoviću od 9. decembra 1943.
* „Draža protiv Romela“ , Večernje novosti, feljton, 2. - 8. septembar 2004.
* Glas javnosti, feljton, ''Diverzije i sabotaže Vojske Kraljevine Jugoslavije na Železnici u Drugom svetskom ratu'' 
* „Molbe generala Aleksandera“ , *Glas javnosti*, 22. jun 2007.
* „Kidanje nemačkih komunikacionih linija u Srbiji“ , Novica Stevanović, *Glas javnosti*, 23. jun 2007.
* Ficroj Maklejn RAT NA BALKANU - GLAVA XIV - „RETVIK“ - 1. Plan
* Ficroj Maklejn RAT NA BALKANU - GLAVA XIV - „RETVIK“ - 2. Izvršenje