Veliki zbjeg u operaciji Weiss

Tokom četvrte neprijateljske ofanzive na slobodnu teritoriju Bihaćke republike januara 1943. godine, došlo je do **velikog narodnog zbega** koji se kretao za partizanskom vojskom, ne čekajući dolazak Nemaca, ustaša i četnika.

Usled brutalnih mera represija koje su sprovođene nad civilima, mnogi su bili primorani da napuste svoje domove zimi, u veoma teškim uslovima, noseći sa sobom samo najosnovnije. Izbeglice, uglavnom žene, deca i starci, prelazile su ogromna rastojanja, gladni, po snegu i pod bombama.

Svedočanstva iz zbega opisuju strahotu takvog putovanja, tokom kojeg su mnogi izgubili živote usled gladi, hladnoće i bolesti, dok su neki stradali od avijacije ili ubijeni od neprijatelja. Uobičajen prizor bila su mrtva deca pored puta - ubijena, umrla od gladi, ostavljena, smrznuta. Očevidi ovo opisuju kao jednu od najstrašnijih epizoda drugog svetskog rata.

## Pozadina

Operacija Weiss bila je usmerena na likvidaciju snaga Narodnooslobodilačkog pokreta i jugoslovenskih partizana na prostoru NDH (Bosne i Hercegovine, Dalmacije i jugozapadne Hrvatske). Osnovni cilj bio je okružiti i uništiti partizanske snage i njihovu političku strukturu (AVNOJ). Osovinske snage uključivale su nemačke, italijanske, ustaške, domobranske i četničke jedinice, dok su jugoslovenski partizani uz sebe imali i hiljade ranjenika i civila.

Zbegovi civila na teritoriji zahvaćenoj operacijom Weiss bili su posledica intenzivnog vojnog napada i zločina koje su počinile nemačke, italijanske, ustaške i domobranske snage. Zbog brutalnih mera odmazde od strane okupacionih snaga, civili su masovno napuštali svoje domove. Nemačke i ustaške jedinice su palile sela, ubijale i deportovale civile, a posebno su stradali Srbi i partizanski simpatizeri. Ovi napadi stvorili su haotične prilike i doveli do ogromnog vala izbeglica.

Od januara 1943. godine, kako su neprijateljske snage zauzimale slobodne teritorije, civilno stanovništvo, u strahu od zločina, odmazde i razaranja, masovno je bežalo, prateći partizanske jedinice koje su se povlačile ka Bosni. Civili iz Banije, Korduna i Like povlačili su se dugim i iscrpljujućim putevima kroz bosanske planine, prateći partizanske jedinice kao što su 7. banijska divizija i druge.

Zbeg je trajao mesecima, pri čemu su mnogi od učesnika prešli i do 600 kilometara u pokušaju da pronađu sigurnost u partizanskim uporištima u Bosni. Mnogi su tokom puta pretrpeli teške gubitke, a tifus, koji se širio među izbeglicama, dodatno je pogoršao humanitarnu katastrofu.

## Svedočenja o patnjama

Vojo Dimitrijević, bosansko-hercegovački slikar i partizanski borac, ovako opisuje ono što je tad video:

Vladimir Dedijer u svom ratnom dnevniku, pored drugih jezivih prizora, opisuje majku koja davi sopstveno dete kako bi prekratila muke:

I drugi dokumenti svedoče o užasnim prizorima sa zbega, gde su majke nosile mrtvu decu kilometrima jer nisu imale gde da ih sahrane​​.

## Gubici

Procene ukupnog broja žrtava nepostoje, ali se naučnici slažu da su gubici među civilima su bili ogromni. Smatra se da se polovina učesnika zbega sa Banije nije vratila u svoje domove, a bolesti poput tifusa odneli su hiljade života.

## Nasleđe

Zbeg tokom IV neprijateljske ofanzive postaje je simbol teškog stradanja naroda tokom drugog svetskog rata u Jugoslaviji. Pored toga, zbegovi su postali i simbol požrtvovanosti i solidarnosti među civilima i partizanima, jer su se ljudi međusobno pomagali i delili sve što su imali, pokušavajući da prežive zajedničku sudbinu.

Teški prizori iz zbega uticali su na mnoge savremenike, posebno književnike, umetnike, pesnike, koji su u svojim delima tokom i nakon rata pokušavali da zabeleže teške prizore i sudbinu prognanih.

## Izvori

## Povezano
* Operacija Weiss

## Vanjske veze
* ZVEZDANA OSTOJIĆ: “Plačem, a nemam kome plakat” – Zbeg naroda Banije početkom 1943. godine
* Vladimir Dedijer: ”ČETVRTA OFANZIVA II” – Ratni dnevnik II/IV -1941-1944