Tumuli u Carnacu

**Tumuli u Karnaku** su dio guste koncentracije megalitskih struktura u naselju Karnaku i departmanu Morbihanu, blizu južne obale Bretanje u sjeverozapadnoj Francuskoj. Datiraju iz sredine 5. milenijuma p.n.e, u doba neolita. Građeni su od kamena i zemlje nabijenih preko središnjeg grobnog mjesta (komore), izgrađenog od megalita. Do komore je prolazom omogućen pristup. Podizani su na određenim lokacijama, a međusobna vidljivost između njih igrala je ulogu u njihovom pozicioniranju.

## Arheologija
Tumule je prvi istraživa René Galles 1862. god. i arheolog Zacharie Le Rouzic oko 1900. godine. U centralnoj komori je sahranjenivana samo jedna osoba. Pronađeni artefakti su: brojni i veliki polirani kameni vrhovi sjekira, kameni prstenovi za ruku i nakit napravljeni od kalea (kalais), variskita (mineral aluminijum fosfata - AlPO4·2H2O) ili tirkiza. 

Neki od vrhova sjekira od žada iz italijanskih Alpa su dužine i do 46 cm i za njihovu izradu je bilo potrebno preko hiljadu sati, pored vremena potrebnog za vađenje materijala i njegov transport do Karnaka.

 
Kale je naziv za zeleno-plavo drago kamenje koje su zapadnoevropske kulture koristile za izradu privjesaka i perli. Uvožen je iz današnjeg jugozapadnog Iberijskog poluostrva. Arheološki dokazi ukazuju na to da je kale dopreman brodom, preko Biskajskog zaliva, a ne duž obale ili kopnom.

Neobična priroda ovih sahrana, obim tumula, prilozi u grobu i uloženi trud, ukazuje da su to bile sahrane izuzetno važnih elitnih pojedinaca, koje su neki istraživači opisali kao „božanske kraljeve“. Tri izuzetno velike grobne humke iz područja Karnaka i Morbihana, zajednički su poznate kao „Karnasenski tumuli“: Saint-Michel tumul, Tumiak i Tumul Ruy (Mane-er-Hrok).

### Nazivi i lokacija
**Saint-Michel tumul** je megalitska grobna humka dimenzija 125x60 m. u osnovi i visine 10 m. i najveća je u kontinentalnoj Evropi. Ovaj spomenik se može smatrati vrstom "karneaških tumula", malog niza spomenika koji je povezan s opštim fenomenom divovskih tumula. Podignut je na jednoj od najviših tačaka prirodnog reljefa, a njegov vrh služi kao vidikovac s pogledom na cijelu regiju. Posvećivanje takvog mjesta arhanđelu je klasična praksa. Napravljen je od zemlje i kamenja, pri čemu je upotrijebljeno 35.000 m3 materijala. 

Istraživao ga je René Galles 1862. god. kopajući nekoliko vertikalnih jama dubine 8 m. Iskopao je galeriju sa zapada i vertikalne otvore s vrha, od kojih je jedan dosezao do svoda s raskošnim namještajem, u središtu spomenika. Sadržavao je razne pogrebne predmete, kao što su 15 kamenih sanduka, 11 velikih poliranih oštrica sjekira (dužine od 37 do 19 cm i još jednu manju, dimenzija 9,7 cm) od žada, 25 sjekira od fibrolita, porcelan, 97 diskoidnih perli i nakit od kalea. Većina artefakta trenutno se čuva u Muzeju praistorije Karnaka.

Prestižna kolekcija artefakata uključivala je čak 11 velikih poliranih oštrica sjekira (dužine od 37 do 19 cm i još jednu manju, dimenzija 9,7 cm, izrađenu od piroksenita),  i 10 privjesaka u obliku kruške izrađenih od variscita.

Iskopavanjima 1900. god. otkriveno je još jedno grobno mjesto u obliku dolmena i petnaest malih kamenih sanduka, čime je potvrđena složenost ovog spomenika. Centralna grobna komora karakteristična je za kripte velikih "karnecejskih tumula", sa zidovima od grubog "kiklopskog" suhozida i krovom od velike ploče. Izgrađena na zemlji, ova komora mjeri 2,4 x 1,4 m s unutrašnjom visinom od 0,9 m.

Na vrhu tumula 1663. god. izgrađena je kapela i obnovljena 1813. godine, prije nego što je srušena 1923. god. Sadašnja kapela je rekonstrukcija kapele iz 1663. godine, podignuta 1926. godine.

S obzirom na nedavna iskopavanja (Locmariaquer, Erdeven), Pretpostavlja se da je ovaj veliki tumulus izgrađen u nekoliko faza (ali vjerovatno u relativno kratkom vremenskom periodu), oko sredine 5. milenijuma p.n.e.

**Tumul Tumiac** nalazi se u Arzonu, na poluostrvu Rjus, južno od Morbihanskog zaliva. Poznat je i kao „Cezarova humka“ jer je, prema lokalnoj legendi, služio kao osmatračnica Juliju Cezaru tokom njegovog rata protiv Veneta 56. god. p.n.e. Lokalitet je iskopavan 1853. godine. Krater vidljiv na vrhu humke odgovara vertikalnoj rupi napravljenoj u to vrijeme za njegovo istraživanje. Bio je predmet novih iskopavanja i radova 1934. godine, koji su otkrili nekoliko sekundarnih sahrana.

**Tumul Ruyk (Mané-er-Hroëk)** je smješten u Locmariaquer, Morbijan, zapadno od zaseoka Er-Hrueg i 1 km. sjeveroistočno od dolmena Pierres Plates. Politehničko društvo Morbihana istraživalo ga je 1863. god. Dimenzije su mu 100x60 m.i visina 8 m iznad prirodnog tla. Sastoji se od pravougaone grobnice dimenzija oko 5x3 m, pokrivene sa dvije krovne ploče, koje nose humku. Sadašnji ulaz, sa stepeništem, je moderan dodatak. Gravirana stela, pronađena polomljena na tri dela, nalazi se pored ulaza. Među nalazima su: 106 sjekira od dragog kamena (od kojih najveća mjeri 46 cm), 49 kale perli i 9 kale privezaka. Ovi predmeti su deponovani u Arheološkom muzeju u Vanu. Tumul je klasifikovan kao istorijski spomenik 1889. godine. Mané er Hroëck je najstariji od tri navedena, a slijede ga Tumiac i – na kraju – Saint-Michel. Posljednja dva imaju dostupne radiokarbonske datume (oko 4500. god. p.n.e.), dobivene iz različitih uzoraka i od strane različitih istraživača.

**Tumul Crucuny** (također poznat kao Er Mané) je grobna humka sjeverno od Karnaka i neposredno uz zaseok Crucuny. Potiče iz kasnog neolita ili bronzanog doba. Klasifikovan je kao istorijski spomenik od 1900. godine. Nakon prve nedokumentirane potrage, 1922. godine iskopali su ga Zacharie Le Rouzic i Saint-Just Péquart. Otkrili su loše izveden dolmen bez hodnika u istočnom dijelu, čiji otvor je okrenut prema sjeveru, veliku kamenu kutiju u sredini i nekoliko manjih na zapadu. U komori su arheolozi otkrili nekoliko kamenih sanduka (cisti) s ljudskim kostima. Tri kostura, praćena bakrenim predmetima, naoštrenim sjekirama i kremenom, čine arheološke ostatke. 

Tumul je dimenzija 35×23 m. i visok oko 13 m. Na vrhu se nalazi menhir visine 2,8 m. s urezanim sjekirama na bazi. Tokom iskopavanja utvrđeno je da je spomenik bio narušen u galsko-rimskom periodu. Ponovno je zatvoren i danas se pojavljuje u klasičnom obliku ovalnog tumula.

### Ostali
* Tumul Runel Rotchevir
* Tumul Kergonan Er Mané
* Tumul Saint-Germain
* Tumul Moustoir (Er Mane)
* Tumul Cloucarnac 1
* Tumul Parc Belanno
* Tumul Croix Audran 2
* Tumul Croix Audran
## Svjetska baština
Tumuli su, kao dio kulturnog dobra *Megaliti Karnaka i obala Morbihana* uvršteni na listu UNESCO-ove svjetske baštine. Odluka je donešena na 47-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 6-16 jula 2025. god. u UNESCO-om sjedištu u Parizu.
## Izvori