Karel Hatz

**Karel Hatz** (ćirilica: Карел Хац; mađarski: Hatz Károly; Karanac, 8. marta 1898. – Königsberg, 1945.) bio je istaknuti jugoslovenski i mađarski revolucionar i obaveštajac Kominterne, učesnik Mađarske Revolucije 1919. godine, Španskog građanskog rata i načelnik Kontrolnog odeljenja, odnosno Vojno-obaveštajne službe Internacionalnih brigada. U Španiji je bio aktivan pod imenom **José López Moreno**, a u Sovjetskom Savezu je živeo pod imenom **Sergej Sergejevič Kozlov**. Poginuo je kao general Crvene armije tokom Bitke za Königsberg.

## Biografija

Karel Hatz rođen je u Karancu, u Baranji, 8. marta 1898. godine. Za vreme Prvog svetskog rata, služio je u Austro-ugarskoj mornarici. U novembru 1918. godine, bio je jedan od osnivača Komunističke partije Mađarske u Pečuju. Stupio je u ćeliju trgovačkih činovnika, jer još nije postojala tipografska ćelija.

Bio je borac Mađarske Sovjetske Republike. U aprilu 1919. godine, bio je u Pečuju, gde je bio jedan od osnivača lokalnog fudbalskog kluba pod nazivom Pečujski radnički sportski klub (*Pécsi Munkás Sport Club*, PMSC). Nakon poraza Mađarske Revolucije, trajno se nastanio u Pečuju, koji je bio pod okupacijom vojske Kraljevine SHS, i koji je bio sklonište mnogim komunistima koje je progonio ekstremno-desničarski režim Mikloša Hortija. U avgustu 1921. godine, Hatz je učestvovao je u upravljanju kratkotrajnom Baranjskom Republikom, čiji je formalni predsednik bio Petar Dobrović, a kojom su upravljali mađarski komunisti i socijaldemokrate. Posle pada Baranjske Republike emigrira u Kraljevinu SHS, čiji građanin je postao nakon kraja Prvog svetskog rata. Tu postaje član Komunističke partije Jugoslavije i sarađuje u njenom partijskom listu na mađarskom jeziku, *Szervezett Munkás* (*[[Organizovani radnik]]*).

U drugoj polovini dvadesetih, Hatz je aktivan član KPJ u Vojvodini. Radio je pod pseudonimom **Hajdú**. 1925. godine bio je organizator prvomajske proslave u Novom Sadu, zbog čega ga je gonila policija. Dok je bio ilegalni komunistički organizator, legalno je radio u štampariji novosadskih novina na nemačkom jeziku, *Deutsches Volksblatt*. Posle uspostavljanja Šestojanuarske diktature 1929. godine i niza partijskih provala, Hatz dolazi pod sumnju policije, da bi se ponovo aktivirao u novosadskoj partijskoj organizaciji u leto 1930. godine, kada se u Novi Sad vratio Đuro Pašalić. Tada prisustvuje Konferenciji Pokrajinskog komiteta (PK) KPJ za Vojvodinu. Hatz blisko sarađuje i sa Jovanom Veselinovim, sa kojim priprema novine *Komunist* na srpskohrvatskom i mađarskom jeziku, kao i letak povodom trinaeste godišnjice Oktobarske revolucije. Pretpostavlja se da nije bio samo štampar novina, nego i autor nekih od članaka. 6. novembra 1930. godine, kada je Veselinov otputovao u inostranstvo, Hatz je preuzeo njegove dužnosti, ali je deset dana kasnije počeo novi talas policijskih hapšenja, nakon što je policija počela da progoni ljude koji su rasturali letke o Oktobarskoj revoluciji. 

Nakon što je jedan od mlađih drugova uhapšen, odao je Hatza policiji. Policija je otišla na Hatzovo radno mesto, u štampariju *Deutsches Volksblatta* u Mađarskoj ulici u Novom Sadu (danas Augusta Cesarca). Policija je zatekla Hatza na stepeništu štamparije, prišla mu i upitala ga da li zna gde radi Karel Hatz. Hatz je hladnokrvno odgovorio: "u prostoriji na drugom spratu, za slovoslagačkom mašinom broj 9". Potom je napustio zgradu štamparije i otišao prvim vozom za Suboticu. Pošto je sad i njemu pretila opasnost od hapšenja, Hatz je, zajedno sa svojim prijateljem Lajošem Čebijem, pobegao iz zemlje i otišao u Beč. Hatza je Državni sud za zaštitu države u odsustvu osudio na osamnaest godina zatvora.

U SSSR-u, Hatz dobija ime **Sergej Sergejevič Kozlov** i upisuje se na Komunistički univerzitet nacionalnih manjina Zapada. Tamo se školuje do 1933. godine, a potom postaje aspirant i predavač KUNMZ-a. Pisao je za "Plamen", zidne novine jugoslovenskog sektora KUNMZ-a. Tokom boravka u SSSR, Hatz postaje sovjetski obaveštajac i, prema Božidaru Maslariću, počinje da radi za NKVD. Istoričari ga opreznije karakterizuju kao "sovjetskog čovjeka", bez nagađanja u kom je tačno obaveštajnom aparatu radio, sovjetskom ili kominternovskom. 

Karel Hatz je u Španiju došao u oktobru 1936. godine, kao jedan od prvih jugoslovenskih dobrovoljaca. Najverovatnije je u Španiju stigao kao deo grupe dobrovoljaca u kojoj su bili još i Božidar Maslarić, Josip Kopinič, Roman Filipčev i Nikola Kovačević – Čudnovski. U Španiji uzima ime José López Moreno i u januaru 1937. godine postaje član Komunističke partije Španije.

26. oktobra 1937. godine, Hatz je, zajedno sa Vlajkom Begovićem, postao rukovodilac Kontrolnog odeljenja Internacionalnih brigada, koje je tada integrisano u Vojno-obaveštajnu službu Španske Republike (*Servicio de Información Militar*, SIM). Begović će nakon samo tri meseca biti smenjen sa svog položaja zbog sumnji da je "gorkićevac", dok će Hatz ostati šef Kontrolnog odeljenja do rasformiravanja Internacionalnih brigada. Prvo zaduženje Hatza bilo je "čišćenje" zatvora Činčilje, odnosno revizija sudskih procesa i oslobađanje zatvorenika za koje je ustanovljeno da su nevini. Po oceni istoričara Vladana Vukliša, nadređeni u Internacionalnim brigadama, Luigi Longo i André Marty, negativno su ocenili rad Hatza jer nije dovoljno revnosno otkrivao špijunske mreže, "koje su se Martiju svugdje priviđale".

 

O Hatzu je detaljno pisala francuska komunistkinja Lise London, koja je radila kao njegova lična sekretarica dok je bio na čelu SIM-a, pošto je govorio španski, ali ne i francuski. London ga je opisivala veoma pozitivno:

London zaključuje da je bilo "malo ljudi koji su bili humani kao Moreno" zbog njegove akcije čišćenja zatvora i puštanja na slobodu (a potom i na plaćeni odmor) nepravedno zarobljenih boraca. U proleće 1938. godine, tokom Levantske ofanzive, SIM je premešten u okolinu Barselone i potom de fakto raspušten.

Hatz je bio jedan od samo osam ljudi iz Jugoslavije koji su stekli čin majora Španske republikanske armije. Kraj Španskog građanskog rata dočekao je u Kataloniji, sa borcima 13. internacionalne brigade. Odatle je potom evakuisan u Sovjetski Savez. Po povratku u SSSR, saznao je da mu je žena uhapšena i poslata u logor. U Sovjetskom Savezu, Hatz radi kao rukovodilac škole Izvršnog komiteta Kominterne u predgrađu Moskve po imenu Planernaja. Nakon nacističke invazije na Sovjetski Savez, Hatz je, kao i ceo aparat Kominterne, evakuisan u Ufu.

Nakon što je u junu 1943. godine Kominterna raspuštena, Hatz je upućen na rad u novoformirano Odeljenje međunarodne informacije CK VKP(b), koje se bavilo antifašističkom propagandom. Poginuo je kao general Crvene armije tokom Bitke za Königsberg (danas Kalinjingrad) početkom 1945. godine. 1957. godine, njegova žena i ćerka su napustile SSSR i preselile se u Budimpeštu.

## Reference

### Literatura

* 
* 
* 
* 
* 
*