open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oljobohkan

**Oljobohkan** lea go bohká oljju. Sáhttá bohkat sihke nannámis ja ábis. Dat doaibma viidui garrasit 1800-logus ja earenoamážit 1900-logus. Maŋŋel 1970-logus leat eanet ahte eanet olbmot fuobmán ahte oljobohkan vahágahttá birrasa ja ahte lea nanu oktavuohta dálkkádatrievdamiin. Dattetge lea váttis heaitit oljju geavaheamis. Ollu gálvvut leat ráhkaduvvon oljjuin. Olju lea oassi plastihkkas ja fievrredeapmi dárbbaša oljju. Oljovallji lea nanu oktavuohta buresbirgejeaddji servodagain, go dat lea (goit ovda) leamašan hálbbes energiijagáldu. 

Kategoriija:Ekonomiija
Ruoŧa girku

**Ruoŧa girku** (ruoŧagillii *Svenska kyrkan*, lullisámegillii *Svïenske gærhkoe*, julevsámegillii *Svieriga girkko*) lea kristtalaš girku Ruoŧas.

## Ášši birra eará sajiin
* Ruoŧa girku.
* Ruoŧa girku davvisamegillii.

Kategoriija:Risttalašvuohta
Kategoriija:Ruoŧŧa
Norgga girku

**Norgga girku** (girjedárogillii *Den norske kirke*, ođđadárogillii *Den norske kyrkja*, lullisámegillii *Nöörjen gærhkoe*) lea kristtalaš girku Norggas. Girkku lahtolohku lea 3 724 857 (2018).

## Bismagottit

* Agder ja Telemárkku bismagoddi
* Bjørgvin bismagoddi
* Borg bismagoddi
* Davvi-Hålogalándda bismagoddi
* Hamar bismagoddi
* Lulli-Hålogalándda bismagoddi
* Møre bismagoddi
* Nidaros bismagoddi
* Oslo bismagoddi
* Stavanger bismagoddi
* Tunsberg bismagoddi

## Gáldut

## Ášši birra eará sajiin
* Norgga girku.
* Sámi girkoráđđi.
* Davvisámegiel liturgiijat.

Kategoriija:Norgga girku
Diagnosa

**Diagnosa** mearkkaša medisiinnas dat vuohki maid doaktárat atnet go mearridit mainna dávddain olmmoš lea buohcame. Daid dieđuid maid dárbbaša vai sáhttá diagnosa dahkat doavttir viežžá pasieantta muitalusas ja iskkadeami veagas. Máŋggalágan dutkamušat leat maiddái veahkkin go galgá dahkat diagnosa, nugo varraiskosat, röntgendutkamušat jna. Muhtumin diagnosa dahkkojuvvo easka jápmima maŋŋá. 

Rivttes diagnosa lea muhtumin váddása duohken. Muhtun dávdamearkkat leat hui eahpečielgasat, nu ahte doavttir ferte ieš ráhkadit ollislaš gova juohke pasienttas. Muhtun dávdamearkkat fas doalvut jurdagiid ovtta čielga diagnosii, dalle lávejit lohkat ahte dat dávdamearka lea patogmonalaš. 

Diagnosa dahkan lea maiddái vuohki mearridit mii lea dávda ja mii fas lea áibbas dábálaš. Go juoga adnojuvvo buohcuvuohtan, de lea stuorit vejolašvuohta ahte olmmoš oažžu buohcanruđaid dan ovddas. 

## Iešguđetlágan vuogádagat

Kategoriija:Medisiinnalaš iskkadeapmi
Felgen Orkester

**Felgen Orkester** lea Kárášjoga folkrock-joavku mii álggahuvvui 2011. Joavkkus leat guhtta lahtu ja viđas leat vilbeležat. Buot lávlagat leat sámegillii ja joavku okta Sámi bivnnuheamos musihkkajoavkkuin. Sii leat čuojahan miehtá Sámi, earret eará Tråante 2017-doaluin. 

## Lahtut
Joavkkus leat:

* Nils Mikael Hætta Hansen – el-gitárra, lávlu
* Morten Ailo Hansen – bássa
* Petter Tretnes Hansen – gitárra, lávlu
* Henning Anti – mandoliidna
* Johan Biti – rumbbut
* Rolf Morten Anti Amundsen – geasanas
* Gisle Soleng – juoigan

## Skearrut

### Albumat

**Skealbma Mojit* (2015)
**Duhát jági geahčen* (2016)
**Mirko Čalmmit* (2019)

### EP:at

* *Soaját* (EP) (2016)

Kategoriija:Sámi musihkkárat
Feminisma

**Feminisma** lea lihkadus mii háliida ahte nissonolbmuin ja dievdoolbmuin galgá leat dásseárvu. Dásseárvu mearkkaša seamma vuoigatvuođat, vejolašvuođat ja geatnegasvuođat ja feminisma bargá dan ovdii ahte nissonolbmot ožžot daid rivttiid. Lihkadusa ruohttasiid sáhttá guorrat ruovttoluotta gitta 1700-lohkui ja lean dan rájes gávdnon máŋggalágan hámiin. Gitta 1900-lohkui adnojuvvui doaba nissoniid lihkadus. Riikkaidgaskasaš konferanssas Parisas 1892 lihkadus válddii feminisma-namahusa alccesis. Dálá áigge lea feminisma stuorra politihkalaš ideologiija. 

Feminisma boahtá ovdan iešguđet ládje servodagas. Muhtunat oaivvildat ahte ovttalágan feminisma ii gávdno. Dat lea baicca čoahkkenamahus máŋggalágan áigumušaide. Dieđasuorgin feminisma lea sturron arvat, ja gávdnojit máŋggalágan jurddašanvuogit ja teoriijat mat leat servodaga váttisvuođat ja gokko galgá rievdadit dan. 

## Sámi feminisma

### Nissonolmmoš ja sápmi
Go dálvet lei garra buolaš, de muhtun lea ákkastallan ahte nissonolbmos lea fápmu go son goarui dálvebivuid. Dát ii dáidde doallat deaivása šat dálá servodagas. Muhto ovdal dat lei dehálaš ja áddjás bargu mii gulai eanas nissonolbmuide .

### Risttalašvuohta
Lea muitaluvvon ahte risttalašvuohta divttii dievdoolbmuid stivret nissonolbmuid, go dat oahpaha ahte sii galget bálvalit dievdoolbmuid . Ovdal go risttalašvuohta bođii Sápmái, de sámiid gaskkas lei luondduosku mii celkkii ahte gávdnojedje nissonipmilat. Deháleamos lei Máttaráhkká ja vel su golbma nieidda Sáráhkká, Juoksáhkká ja Uksáhkká. Dat ledje veahkkin go nissonolbmot ledje mánáid ládje ja riegádahtte. Dat dovddaha čielgasit ahte dološ sámi servodat anii nissonolbmuid árvvus.  

### Ođđa servodat
Go ođđa servodat bođii Sápmái, de Sámi nissonolbmot gul fámohuvve. Ođđa servodat mearkkaša dákko earret eará dáruiduhttin, risttalašvuohta ja sámi kultuvrra massin. Daid haga sámi servodaga ovdalaš hápmi livččii sihkkarit seilon. Dán áigge eanas olbmot ostet biktasiid, ja daid dološ bargguide ii leat šat dárbu. 

### Dievdoolbmuid oainnut nissonolbmuid hárrái
Lea muitaluvvon ahte sámi nissonolbmot muhtun dilálašvuođain leat vásihan ahte dievdoolbmot eai huma singuin go sii leat náitalan, dahje fuonášan sin go sii leat earránan . 

### Feministtalaš lihkadusat
Feminisma álggii 1970-logus go nissonolbmot boazodoalus gáibidedje seamma vuoigatvuođaid go dievdoolbmot. Sii oaivvildedje ahte ođđa servodat ja lágat ledje buktán eahpedásseárvvu . Muhto sámi feministtat ledje unnán, ja feminisma lea muhtuniid mielas adnojuvvon garrusátnin. 

Davviriikkaid ráđi konferanssa oktavuođas 1988, sámi nissonolbmot lihtodedje ja álggahedje iežaset organisašuvnna, Sáráhkká. Guovddáš fáttát leat oamastanvuoigatvuohta eatnamiin ja čáziin. 


## Gáldut

Kategoriija:Feminisma
Guoládatnjárga

**Guolátdatnjárga** (Gielddasámegillii: Куэлнэгк нёаррк) lea njárga mii davveoarjin Ruoššas. Dat lea ollásit bajábealde poláragierddu. Davvil lea Barentsáhpi ja nuorttil-lullil lea Vilgesmearra. Stuorimus gávpot lea Murmánska mas orrot 300 000 olbmo. 

## Geografiija

### Ekologiija
Guoládatnjárgga ekologiija lea arvat vaháguvvan, eanas Ruošša mearrasoahteveaga, ruvkedoaimmaid ja radioaktiiva bázahusaid geažil. Golbmalot jagi áigge, gaskal 1964 ja 1986, leat doppe gurgalan radioaktiiva bázahusaid merrii. Eanas nuoskkideapmi boahtá go fitnodagat luitet nihkkela ja veaikki birrasii.

Kategoriija:Ruošša eatnandiehtu
Kategoriija:Sápmi
Aonekkogiella

**Aonekkogiella** (*aonekko 'a'ien*) lea eamiálbmotgiella, mii hállojuvvo Mátta-Argentiinnás.

## Sátnevuorká

aan = eadni

aankko = áhčči

aawe = maiddái, ja

'a'ie- = hállat

'a'ien = giella

aim- = rehkenastit

'ajjenwe = mála

'anjje- = dánsut

'appe = tallearka

'awr = dolgi

bai = áddjá

barko = dámpa

cherchen = bargu

chook ote- = lállit

chorr = soadjá

'eei- = addit

'elkke = mánáidmánná (bártni)

'elkkenwen = mánáidmánná (nieida)

en- = dádjat

'enke- = leat suhttan

'epperrenwe = skierat

'eun = guhkkin

ga'uoi = heasta

gou = viellja, oabbá

guelchu = danin go

iaik = dolla

iepper = biergu

joime- = muitalit

jono = mearra

joomen- = jurddašit, muitit

kalum = bárdni

kenk = mo

kkau = juolgi

kke = ámadadju

kkooch = albmi

le' = čáhci

maatte- = dahkat

maip = govva

nakl = giitu

nash = ihttin, ikte

'o'ie- = čohkkát

'ooktche- = ballát

'oomkke- = diehtit, dovdat, máhttit

'orqoguen = suorpmas

paijjen = niibi

patten = rieban

queuse- = lávlut

qon = áhkku

qonken = njálbmi

se'n = monni

tchoonk = olbmot

tchott = suorsá

waaw = oappá boadnji, beallelačča viellja

wachen = beana

wenai = dáppe

wette- = borrat

## Gáldut

Kategoriija:Argentiinná gielat
Chuqi Yapu

**Chuqi Yapu** () lea Bolivia hálddahuslaš oaivegávpot.

## Gáldut


Kategoriija:Lulli-Amerihká gávpogat
Titiqaqa

**Titiqaqa** (, ) lea Mátta-Amerihká stuorimus jávri.

## Gáldut

Kategoriija:Lulli-Amerihká eatnandiehtu
Punu

**Punu** (aimaragillii ja , ) lea seammanammasaš guovllu oaivegávpot Perus Titiqaqajávrri gáttis.

Kategoriija:Peru
Hildur Guðnadóttir

**Hildur Ingveldar Guðnadóttir** (r. čakčamánu 4. b. 1982 Reykjavik) lea islándalaš šuokŋadahkki ja musihkkár gii lea vuoitán sihke Golden Globe- ja Oscar-bálkkašumiid. Guðnadóttir čuojaha sello. Son lea čuojahan ee. čuovvovaš joavkkuiguin: Pan Sonic, Throbbing Gristle, Múm ja Stórsveit Nix Noltes. Dasa lassin Guðnadóttir lea dahkan dakkár TV-prográmmaide ja filmmaide musihka go *[[Chernobyl (TV-prográmma)|Chernobyl]]*, *[[Joker (jagi 2019 filbma)|Joker]]* ja *[[Tom of Finland (filbma)|Tom of Finland]]*.

## Gáldut

Kategoriija:Islándalaš musihkkárat
Kategoriija:Islándalaš šuokŋadahkkit
Kategoriija:Riegádeamit 1982
Karen Anne Buljo

**Karen Anne Buljo** (riegádan suoidnemánu 1. b. 1964) lea sápmelaš girječálli, gii orro Álttás.

Buljo čállá davvisámegillii. Eanemusat su girjjiin leat mánáide ja nuoraide. Šaŋŋera dáfus ođđalágan mánáidgirji lea girji *Stephen Borrough*, gos Buljo muitala mátkki birra, mii eŋgelas fanas dagai Guoládatnjárgii 1550-logus. Mátkki boađus lei vuosttaš čállojuvvon gáldu sámegillii. Jagis 2018 Buljo čálii diktačoakkáldaga *Šiellaspeajal*.

Buljo lea guovddaš mielláhttu Sámi girječálliid searvvis, gos son lea 2019 nubbijođiheaddji.

## Duojit

* *Dille – din tur*, Vox (2001)
* *Ábifruvvá*, luohtti, Iđut (2006)
* *Pelle Njoammil*, dramatihkka, Davvi Girji (2007)
* *Stephen Borrough*, mánáidgirji, Davvi Girji (2008)
* *Kristoffer ja Lálla*, nuoraidgirji, Iđut (2010)
* *Áfruvvá – Havfruen*, mánáidgirji, Iđut (2011)
* *Nieidagorži – Pikefossen*, mánáidgirji, Iđut (2011)
* *På vei til de åtte årstider land – solas og vindens folk/Beaivváža ja biekka olbmot* (Hege Jenseniin), davvisámegiela giellakursa ja CD (2014)
* *Šiellaspeajal*, dikta, Davvi girji (2018)
* Amulettspeilet (2019) (jorgalus "Šiellaspeajal")
* *Guovssu guovssahasat*, mánáidgirji, Davvi Girji (2019)

## Geahča maid
* Presentasjon av Karen Anne Buljo i Forfatterkatalogen på Forfattersentrums nettsider
Buljo, Karen
Katri Linna

**Katri Sinikka Maaria Linna** (r. borgemánu 27. b. 1960 Tampere, Suopma) lea ruoŧasuopmelaš jurista ja olmmošvuoigatvuođaid bealušteaddji. Borgemánu 2019 rájes son bargá ovttaveardásašvuođaáittardeaddji doaimmahagas Suomas. Ovdal dan barggu Linna lei ee. *senior legal advisor*in Civil Rights Defendersas (CRD, riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođasearvi), vd. guovllukánturhoavdan ja dárkodeaddjin Eurohpá sihkkarvuođa- ja ovttasbargoorganisašuvnnain Ukrainas, Ruoŧa ovttaveardásašvuođaáittardeaddjin ja Ruoŧa vealahanáittardeaddji. Dasa lassin Linnas lea guhkes karrieara bargoriektejuristan.

## Gáldut
Taytu Betul

**Taytu Betul** (; sullii 1851 – guovvamánu 11. b. 1918) lei Etiopia keaisárdronnet jagiid 1889–1913. Son lei keaisár Menelik II eamit ja dehálaš váikkuheaddji Menelik II áigge. Taytu oassálasttii ee. Itália–Etiopia soahtái. Taytu válljii báikki, masa Addis Abeba vuođđuduvvui. Go Menelik hedjoniii jagi 1906, Taytu válddii vel eanet válddi.

## Nuorravuohta ja náittosdilli
Lea jáhkehahtti ahte Taytu Betul riegádii jogo jagi 1850 dahje jagi 1851. Daningo riegádanbeaivvi ii atnán 1800-logu Etiopias dehálažžan nu ahte ii leat vejolaš diehtit dárkilis riegádanbeaivvi. Taytu goittotge gulai sohkii mii lei stivren davvi-Etiopia 1600-logu rájes. Taytu bearrahis lei njeallje máná ja bearraha dihte son lei oahpan oalle eahpedábálaččat olu. Son máhtii čállit ja lohkat amharagiela ja ipmirdii Etiopia ortodoksalaš girkus geavahuvvon liturgiijagiela nappo ge’ezgiela. Dasa lassin Taytu lei diktačálli, begena čuojaheaddji ja čeahpes šáhkkaspealli.

Kategoriija:Jápmimat 1918
Kategoriija:Etiopialaččat
Njalla

**Njalla** lea unnalágan dimbariin ráhkaduvvon muorravisti, mii lea biddjojuvvon stoalppu ala moadde mehter eatnama bajábealde. Ráidalassan adnojuvvo gassa dimbar masa feraku bániid. Njalat leat leamašan anus lea ain anus Sámis, Alaskas ja Kanádas. 

Dat stoalpu man alde njalla lea láve livttis, vai boraspiret nugo geatki ii beasa dohko. Johttisámiin lávii dábálaččat njalla giđđa- ja čakčaorohagain. Maŋŋel go ledje njuovadan čakčat, atne bohccobierggu doppe dassážii go bohte fas ruovttoluotta giđđat. Maiddái vuovddehiin lei njalla iežaset orrunsajiin, mat dávjá ledje goikeguliid várás. 

Njalat leat várra gávdnon miehtá Sámi. Sátni njalla dihttostallá máŋga báikenamas.

## Etymologiija
Njalla-sátni lea anus juo urálalaš vuođđogielas rekonstruerejuvvon hápmin **ńile*..

## Njalla eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Visttit
Kategoriija:Sámekultuvra
Varrajohtu

**Varrajohtu** lea dat mii doalvu vara miehtá rupmaša nu ahte seallat ožžot biebmoávdnasiid. Varrajohtu lea maiddái ávkin go duste dávddaid, mudde temperatuvrra ja suvrodaga. Varrajohtui gullet váibmosuonat ja morčesuonat mat jođihit vara. Maiddái lymfasuonat gullet varrajohtui ja dat jođihit lymffa. Lymfa johtá mihá njoazibut go varra. 

Varra sisdoallu lea plasma, ruksesseallat, vilgesseallat ja varračalmmit. Lymfa lea varra mii lea báhcán gođđosiida ja dat johtá ruovttoluotta lymfasuonaid siste. Lymfajohtui gullet maiddái lymfačuolmmat. 

Rupmašis leat guokte varrajođu, okta mii manná geahppáide ja okta mii manná miehtá rupmaša.

Varrajohtui čuhčet máŋggalágan dávddat ja daid sáhttá dálkkodit dahje čuohpadit. 

## Ráhkadus
Varrajođu deháleamos oasit leat váibmu, varra ja varrasuonat. Ollesolbmos lea gaskamearálaččat vihtta lihtter varra. 

### Varrasuonat
Váibmu pumpe vara mas lea oksygena álggos rupmaša stuorimus váibmosutnii, aortai, ja aorta dasto surggiida smávit varrasuonaide. Váibmosuonat baskot dađistaga ja šaddet loahpas kapillearan. Kapillearaid siste varra johtá hui njozet ja biebmoávdnasat mannet olggos varrasuonaid gođđosii. Seammas kapillearas čoggo seallaid bázáhusat nu ahte dat dolvojuvvojit eret. Dan maŋŋel kapillearat galljot fas ja varra johtá morčesuonaid siste ruovttoluotta váibmui. 

Dábálaš njuolggadus lea ahte váibmosuonat dolvot vara gođđosiidda ja ahte morčesuonat buktet vara ruovttoluotta fas, muhto lea okta spiehkastat. Čoliin boahtá varra mas lea dievva biebmoávdnasat muhto dat morčesuotna ii mana njuolga váibmui, baicce dat manná vuos vuoivasii.

Kategoriija:Varrajohtu
Arvi

**Arvi** lea čáhci mii gahččá almmis. Arvečalmmiid čađamihttu lea gaskal 0,5 ja 5,0 mm ja muhtun hárvenaš lea gitta 10 mm. Ráinnas čáhci boahtá eanas arvvis ja olu ekovuogádagat eai birge arvvi haga. Čáhcefápmu dárbbaša maiddái arvvi. 

Balvvas leat smávva čáhcegoaikkanasat, čađamihttu sullii 10 mikromehter, mat bissut almmis biekkaid vegas. Go dat goaikkanasat čoggojit ja lossot de biegga ii šat nagot doallat daid badjin ja dat gahččet vulos arvin. Sáhttá ádjanit moadde beaivvi ovdalgo dat smávva goaikkanasat sturrot ja ráhkadit arvečalmmiid.

## Arvit sáhttá máŋga ládje

### Oakti, bolas
Go bolasta, arvá oanehaččat ja garrrasit. Vuostegeahči livččii guhkilmas arvvit. 

### Savda
Savda lea dássidis arvi mii lea meastá dego mierká. Savda álgá dábálaččat balvvain mat leat hui vuollin, ja dan dihte arvečalmmit eai stuoru. 

### Čođđi
Go arvečalmmiin lea temperatuvra buolašbealde go dat gahččet de dat gohčoduvvo čođđin, ja dálkedilli lea fas čođđálat. Go dat arvi deaivá eatnamii de dat čođđu.

### Sittardit
Vel unnit arvi go savda. Go sittarda de ii boađe go muhtun arvečalbmi.

Kategoriija:Arvi
Anárjávri

**Anárjávri**, (,  ja ) lea jávri Anáris. Jávrri viidodat lea 1&nbsp;084 njealjehaskilomehttara.

## Govat

Fiila:Inari lake.jpg|Anárjávri suoidnemánis 2005
Fiila:Inarisee.jpg| Anárjávri borgemánu 1. b. 1978
Fiila:BoatInari1.jpg| Anárjávri suoidnemánus 2006


Kategoriija:Suoma jávrrit
Kategoriija:Anár
Vuolši

**Vuolši** lea rupmaša vuohki dustet vahátlaš ávdnasiid nugo baktearaid dahje billašuvvan seallaid. Vuolši galgá jávkadit sivalačča ja vel čorget eret billašuvvan seallaid nu ahte gorut sáhttá divvut dan mii lea vaháguvvan. 

Vuolši láve liekkistit, bávččastit, ruoksát, bohtanit ja leat hehttehussan. Dát leat vuolšši vihtta dovdomearkka. Vuolši čađahuvvo sullii seamma ládje ja dan dihte dat gullá eami-immunitehtii. Eami-immunitehta lea dat mii gávdno riegádeami rájes. Ilá garra vuolši vahágahttá goruda dađistaga ja vaikko doalvut jápmimii. Ja muhtun dávddaide gullá bistevaš vuolši, mii dáhpáhuvvá vaikko ii leat makkárge vahátlaš ávdnasiid gorudis. Dan dihte sáhttá earuhit akuhta ja bistevaš vuolšši. Akuhta vuolši lea dat mii álggos viggá dustet vahágiid. Veahkkin dasa leat vilgesseallat mat bohtet dohko gos leat billisteaddjit jođus. Vuolši stuorru dađistaga ja váikkuha ovdamearkka dihte varrasuonaid. Akuhta vuolšái gullet earenoamážit granulosyhtat, muhto go vuolši guhkku ja šaddá bistevažžan, de bohtet eará seallat sadjái nugo monosyhtat. Bistevaš vuolššis gođus billašuvvá ja savvo oktanaga. 

Vuolši ii leat seamma go siedjun dahje infekšuvnda. Infekšuvdna lea mo rumaš duste go mikroorganismmat fallehit.

Kategoriija:Immunologiija
Kategoriija:Fysiologiija
Stearkalas

**Stearkalas**  (C6H10O5)n lea polysakkariida. Buot ruonas šaddut atnet stearkalasa energiijavuorkán ja stearkalas aniha máŋga ládje biebmoráhkadeamis. Stearkalas lea vielgat bulvvar mas ii leat makkárge haksu dahje smáhkka. Stearkalas ii luva čáhcái. 

Stearkalas lea dehálaš borramuš olu šlájaide. Buđehis, gortnis, pastas ja riissas lea eatnat stearkalas muhto gávdno maiddái eará šattuin. Go báhkkada stearkalasa de dat loktana ja šaddá hui suohkadin. Dan dihte stearkalas hui dávjá lea suohkadas máŋggalágan borramušain. 

Stearkalas suolbmu maŋŋel go lea borra dan. Muhto olmmoš ii máhte ávkkastallat stearkalasain dan hámis go borrá dan. Álggos ferte smávvet dan ovdalgo boahtá atnui. Njálbmi smávvegoahtá stearkalasa nu ahte dat šaddá glukosan mii fas čoliid siste njammasa gorudii.

Kategoriija:Kemiija
Araljávri

**Áraljávri** lei ovdal Guovddáš-Ásia jávri Kazakstana ja Uzbekistana ráji alde. Dan viidodat lei 2000-logus 17 160 njealjehaskilomehter. Ovdal dat lei stuorra jávri, 1960-logus dat lei máilmmi njealját stuorimus jávri ja vuollel 70 000 njealjehaskilomehter viiddu. Dađistaga jávri goikkai, unnui ja loahpas jávkkai. Maiddái jávrri namma Аральское море ("Araljskoje mearra") muitala ahte dat lei viiddis jávri dolin. 

2000-logus Kazakhstan vigge gádjut jávrri davábeali ja ráhkadedje buođuid. 2008 lei čáhcedássi allánan 12 mehter 2003 ektui. Olbmot leat lohkat ahte Araljávrri unnun lea okta dain máilmmi vearrámus birasroasuin, mii lea buktán bargguhisvuođa ja lossa ruhtadili. 

Guokte eanu Syr-Darja ja Amu-Darja golet jávrái. Araljávrris ii vuolgge oktage johka, dan sajis čáhci jávká hevron. 1800-logu rájes leat olbmot fuobmán ahte čáhcedássi viggá njiedjat. 1900-logu gaskamuddui čáhcedássi ii nuppástuvvan nu olu. 1960-logus čáhcedássii álggii njiedjat sullii 20 cm juohke jagi ja 70-logus 50 cm juohke jagi. Sivva manin čáhcedássi njiejai lei ahte olbmot čáhccejedje ovdamearkka dihte bealdduid daid guovtti eanu čáziin. 1987 lei čáhci cohkon nu olu ahte jávri lei juohkásan guovtti sadjái.

Kategoriija:Ásia eatnandiehtu
Kategoriija:Jávrrit
Kategoriija:Uzbekistan
Kategoriija:Kazakstan
Pandemiija

**Pandemiija** (dološgreikkagiel sániin πᾶν *pan* "buot" ja δῆμος *demos* "olbmot") lea epidemiija mii lea leavvan máŋga nannámiidda dahje máilmmeviidosaččat.

Kategoriija:Epidemiijat
Ealán

**Ealán** dahje **organisma** (Greikagielas: ὀργανισμός, *organismos*) lea juoga mii gávdno ja eallá. Ealánat leat máŋggaláganat, nugo máŋgaseallat eallit, šattut dahje guobbarat, dahje ovttaseallat ealánat nugo baktearat. Visot ealánat sáhttet lassánit, stuorrut ja muhtin muddui reagerat dasa mii dáhpáhuvvá birrasis. Olbmot, eallit, šattut ja guobbarat leat dakkár ealánat mat leat ráhkadan sierra gođđosiid main lea iešguđetlágan doaibma. 

## Virus
Virus ii láve gullat ealániidda, dan dihte go dat eai ieža bastte lassánit, stuorrut dahje atnit biebmoávdnasiid ávkin. Muhtun ealánat eai sáhte eallit iešheanalaččat ja fertejit dan dihte eallit muhtun sealla siste, muhto dattetge sáhttet ieža lassánit ja atnit biebmoávdnasiid ávkin. Vaikko virusiin leat moadde ensymat ja molekylat mat leat ealána dovdomearka, dain ii leat ávnnasmolsun ja dat eai máhte ieža ráhkadit virusii gullevaš osiid. Dieđusge dalle iešheanalaš lassáneapmi lea veadjemeahttun. Virusat lassánit isitsealla doaimma veagas.

Kategoriija:Ealánat
Musihkka

**Musihkka** lea dáiddasuorgi ja kultuvrralaš doaibma mii ovdanbuktojuvvo jienain. Musihka deháleamos áššit leat nuohtaallodat (mii mearrida šuoŋa ja harmoniija), rytma, dynamihkka ja ivdni. Iešguđetlágan musihkkasuorggit deattuhit daid áššiid dahje nuppegežiid eai váldde vuhtii daid obanassiige. Musihkka ráhkaduvvo máŋggalágan čuojanasaiguin ja jienain. Jietnateknihkka sáhttá leat lávlun mii muhtumin állana hupmama guvlui nugo ráppas. Muhtun bihtáin leat aivve čuojanasat, earáin aivve lávlun. 

Musihkkii gullá lávlagiid ráhkadeapmi, daid árvvoštallan, musihkkahistorjá oahppu ja olu eará áššit. Olbmot ráhkadit ja buktet ovdan musihkka máŋgga ládje ja dat rievddada kultuvrraid gaskkas. Muhtun lohket ahte dihto musihkkasuorgi ii leat albma musihka, nugo 1900-logus lohke jazza birra dahje 1980-logus garralágan punkka birra. Musihkkasuorggit leat máŋggaláganat nugo pop-musihkka, árbevirolaš musihkka, vuoiŋŋalaš musihkka ja mánáidlávlagat. 

Musihkka sáhttá leat dehálaš oassi olbmo eallimis. Dat sáhttá leat oassi oskkus, doaluin, heajain ja eará kultuvravásuin. Musihkka lea muhtun olbmuide ájanas ja earáide fas virgi.

*
Jođas (elektralaš)

**Jođas** jođiha elrávnnji. Jođas mii doalvu stuorra rávnnji galgá leat gassat ja bures suddjejuvvvon. Suodjin láve muhtumin gumme. Jođas láve mannat elektralaš rusttegii.

Kategoriija:Elerávdnji
Elektralaš vuosttaldus

**Elektralaš vuosttaldus** nappo **resistánsa** lea man ollu jođas hehtte rávnnji. Mađi eambbo vuosttaldus, dađi eanet gealdu dárbbašuvvo vai rávdnji nagoda johtit. Vuosttaldusa mihttu lea ohm. 

Go lea njuolggorávdnji de rávnnji sturrodat mihtiduvvo dainna lágiin ahte juohká gealddu vuosttaldusain. Dát rehkenuššan lea Ohma lága mielde. Go lea molssarávdnji de ii leat nu oktageardán šat go ii leat dušše vuosttaldus mii mearrida rávnnji hehttehusa.

Ávdnasat jođihit rávnnji iešguđet ládje. Muhtun metállat nugo veaiki ja alumiidna leat buorimusat jođihit rávnnji. Muhtun ávdnasat eai jođit obanassiige ja dakkárat gohčoduvvojit elektralaš erreldahkan dahje elektralaš guđjun. Dakkár ávdnasat lea plastihkka, geađgi ja áibmu.

Kategoriija:Fysihkka
Kategoriija:Elektroteknihkka
Orkland

**Orkland** lea gielda Trøndelága fylkkas mii álggahuvvui 2020:s go Meldal, Orkdal, Agdenes ja oassi Snillfjordas čatne oktii. Gieldda namma boahta Orkla jogas. Alimus várri lea Resfjellet, man allodat lea 1162 mehtera.

Orkland lea maiddái ovddeš gielda, mii gávdnui 1920 rájes 1963 rádjái.

Kategoriija:Trøndelága gielddat
Liet International

**Liet International**, ovdalaš namma **Liet-Lávlut** lea lávlungilvu unnitlogugiela musihkkariid várás. Gilvu lágiduvvui vuosttaš geardde Frislánddas 2002. Áigumuššan lea nannet Europhá unnitlogugielaid, erenoamážiid nuoraid várás. Vuosttaš golbma jagi gilvu lágiduvvui Leeuwardenis. Jagi 2006 rájes gilvu lea lágiduvvon máŋga gávpogis goasii juohke jagi. 2006 ja 2008 gilvvut lágiduvvojedje Sámis ja dan guokte jagi lei gilvvu namma Liet-Lávlut. 2017 lágiduvvui Guovdageainnus ja dalle lei namma Liet International.  

2005 ii šaddan gilvu. 2007 ja 2013 šadde šluhttet gilvvuid go lágideaddjit Narbonne ja Korsika geassádedje juste ovdalaš go gilvvut álge. 

## Sámi musihkkarat mat leat searvan

*Angelit (2002)
*Transjoik (2003, vuoiti)
*Niko Valkeapää (2004, vuoiti)
*Johan Kitti ja Ellen Sara Bæhr (2006, vuoiti)
*Elin Kåven (2008)
*Somby (2009, vuoiti)
*Pia Maria Holmgren (2010)
*Rolffa (2011)
*Inger Karoline Gaup (2012)
*Aila-Duo (2014)
*Ella Marie Hætta Isaksen (2017, vuoiti)
* Inger Karoline Gaup (2018)

Kategoriija:Eurohpálaš lávllagilvvohallamat
Kategoriija:Unnitlogugielat
ON:a eamiálbmogiid bissovaš forum

**ON:a eamiálbmogiid bissovaš forum** lea ON:a ráđđeaddi orgána daid áššiin mat gusket eamiálbmogiidda. Jagi 1993 Wien gávpogis mearridedje ásahit dan ja dat doaibmagođii jagi 2000. Foruma vuosttaš jođiheaddji lei guovdageaidnulaš Ole Henrik Magga. Forum čoahkkanii vuosttaš geardde miessemánus 2002. 

Forum lea oalle unni ja váikkuhanvejolašvuohta lea gárži, muhto dattetge dat lea eamiálbmogiid vuohki addit iežaset jiena máilmmi áššiid hárrái. ON:a organisašuvnnas dat doaibmá ONa ekonomalaš ja sosiála ráđi (ECOSOC) vuollásažžan. Bissovaš forum meannuda eamiálbmogiid váttisvuođaid ja beroštumiid. 

Forumis leat 16 lahtu ja sis lea golmma jagi virgeáigi. Lea vejolaš válljejuvvot ođđasis vel ovtta jagi. Lahttoriikkaid ráđđehusat nammadit guđe nai lahtuid ja dasto ECOSOC dohkkeha daid. Daid gávcci eará lahtu vállje ECOSOC:a presideanta dan maŋŋel go eamiálbmogiid organisašuvnnat leat addán iežaset evttohasaid. Válljenproseassa vuođđu lea dásseárvosaš ovddasteapmi ja máŋgabealátvuohta. Dát válljenproseassa galgá leat čađačuovgi ja buot eamiálbmogiin galgá vejolašvuohta beassat mielde. 

Forumis lea okta deaivvadeapmi juohke jagi mii bistá logi beaivvi. New Yorkas lea bissovaš čállingoddi mas leat vihtta áššedovdi ja guokte hálddahusbargi, áinnas eamiálbmogiid ovddasteaddjit. Čállingotti bargu lea veahkehit foruma oažžut áigái daid resolušuvnnaid maid sii dohkkehit.

Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnat
Kategoriija:Álgoálbmogat
Romanaid leavga

**Romanaid leavga** (kalderašromanagillii *O styago le romengo*, ) lea romanaid riikkaidgaskasaš leavga. Dat dohkkehuvvui jagi 1971 romanaid vuosttaš máilmmekongreassas, mii dollojuvvui Londonis. Leavgga duogášivnnit leat alit ja ruoná. Alit ovddasta almmi ja govve vuoiŋŋalaš árvvuid. Ruoná fas ovddasta eatnama ja govve eatnanlaš árvvuid. Leavgga guovdu lea rukses *čakra* nappo heastavovnnaid juvla. Seamma juvla lea maiddái India leavggas.

## Gáldut


Kategoriija:Leavggat
Kategoriija:Romanat
Áillohaš-musihkkabálkkašupmi

**Áillohaš-musihkkabálkkašupmi** dahje **Áillohaš-bálkkašupmi** lea sámemusihka bálkkašupmi, maid Norgga Sámiid Riikkasearvi, Guovdageainnu suohkan ja Guovdageainnu Sámiid searvi vuođđudedje jagi 1993 Áillohačča 50. riegádanbeaivvi gudnin. Vuosttaš bálkkašumi vuittii Mari Boine. Bálkkašupmi juhkkojuvvo juohke jagi beassášlávvardaga Sámi Grand Prix -gilvvu oktavuođas olbmui dahje olbmuide geat ovddidit sámemusihka. Vuoiti oažžu 20&nbsp;000 Norgga ruvnno vuoitun, diploma ja guovtte vahku orruma Lásságámmis.

## Vuoitit

## Gáldut

Kategoriija:Áillohaš-musihkkabálkkašupmi
Sosioleakta

**Sosioleakta** mearkkaša ahte dihto sosiála joavkku giella lea earálágan. Sosioleakta ii leat seamma go dialeakta (suopman), danin go dialeakta mearkkaša ahte dihto guovllu giella lea earálágan. Sosioleavttat gullet dávjá muhtun guvlui, danin go sosiála joavkkut gávdnojit iešguđet guovllus. Muhto seammás dialeavtta siste sáhtet gávdnot máŋggalágan sosioleavttat, danin go muhtun guovllus gávdnojit máŋggalágan servodatjoavkkut. Dan dihte gielalaš erohusat doibmet sihke oktanaga muhto seammás maiddái goabbát ládje.

## Sosioleavtta boahtimuš
Sosioleakta álgá doppe gos gávdno sosiála ráhkadus, danin go dakkárlágan ráhkadusa iešguđet oasit dagahit gielalaš erohusaid. Dasto lea gažaldat seailu go sosioleakta vai ii ja dan mearrida mo giellabiras muđui lea. Bargit mat dávjá humadit olggobeale olbmuiguin, ovdamearkka dihte eiseválddiiguin, ožžot earálágan giela go dakkár bargit mat leat iehčanassii omd. fabrihkabargit.  

## Sosiála árvu
Sáhttá juohkit servodaga máŋggalágan sosiála joavkkuide dan vuođul mo sii birgejit. Dábálaš servodatluohkát leat bargiidluohkká, gaskaluohkká ja bajitluohkká. Dakkár juohku ii leat leamašan anus Sámis ja dakkár tearpmat láevjit oidnot oappogirjjiin muhto ii muđuid. Dat soaitá speadjalastit dan ahte dát servodatoaidnu lea oalle boarásnuvvan ja ii čilge dálá servodaga, ja guhkkin eret sámi servodaga. 

## Gielalaš iešvuođat
Jus áigu gávdnat sosioleavtta de galgá dutkat gielalaš erohusaid guovtti dahje máŋgga servodatjoavkku gaskkas. Dutkan galgá čađahuvvot ovtta guovllus vai dialeakta lea seammálágan. Gielalaš iešvuođat mat sáhttet sierranit lea hubmi jietnadeapmi (fonologalaš iešvuođat), sátneválljen (leksikála iešvuođat) ja maiddái sierralágan dajaldagat. Erenoamáš sánit mat gullet muhtun virgái nugo bohcco mearkkasánit, guolgasánit dahje guolástansánit eai láve gullat sosioleavtta iešvuođaide. 

## Ná čađaha dutkama
Go áigu gávnnahit sosiála joavkkuid gielalaš erohsuaid de sáhttá ná dahkat:

# Vuos juohká dutkanguovllu olbmuid sosisála joavkkuide. 
# Vállje moadde dehálaš gielalaš iešvuođa.
# Dasto sáhkkehallá olbmuid geain lea máŋggalágan sosiála duogáš ja mearkkaša mot sii atnet daid iešvuođaid. 
# Ráhkada tabeallaid mat čájehit movt guhtege sosiála joavku atná daid iešvuođaid.

Ii leat dieđus leago oktage guorahallan sámegiela sosioleavttaid ná. Ii leat vuos čielggas makkár sosiála joavkkut gávdnojit Sámis.

Kategoriija:Gielladieđa
Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** riegádii miessemánu 5. beaivvi 1818 Trier-nammasaš gávpogis Preussenis (dálá Duiskkas) ja jámii njukčamánu 14. beaivvi 1883, Londonis (Stuorrabritánnias). Marx lei nationálaekonoma, filosofa, journalista, historjádutki ja okta dain olbmuin geat vuođđudedje sosiologiija. Muhtun oasit Marxa teoriijain ráhkadii maŋŋelis dan dieđa mii gohčoduvvo marxisman. Marxa dovdoseamos bargu lea girjjáš *Manifest der kommunistischen Partei* (sámegillii: Kommunisttalaš bellodaga manifeasta) ja dat mii vissa lea mearkkašan eanemus lea su girji *Das Kapital* (sámegillii: Kapitála). Marx ja su teoriijat lávejit boktit máŋggalágan oaiviliid olbmuin. 

## Gáldut
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** riegádii 1749 borgemánu 28 beaivvi Frankfurt am Main nammasaš gávpogis Duiskkas ja jámii njukčamánu 22. beaivvi 1832 Weimaris. Son lei girječálli, diktačálli ja luonddudutki. 1782 son oaččui ádela gullevašvuođa. Su ovdalaš namma lei Johann Wolfgang Goethe. 

## Oanehis eallingeardi
Goethe riegádii su bearraša viesus Frankfurt am Main nammasaš gávpogis. Dat viessu oaččui maŋŋeis nama Goethe-Haus (sámegilli: Goethe viesu). Su áhčči lei juridihka doavttir ja 21 jagi boarráset go Goethe eadni. Áhčči lei ruđalaš ja sáhtii eallit daid reanttuid veagas maid son oaččui iežas opmodaga ovddas. Seammás son buđaldii iežas dáidda- ja girječoakkáldagaiguin. Goethe sohka lei boargárlaš ja bođii Thüringis. Fuolkkit ledje rávddit, suvddárat ja viidnegávpedoallit. Goethe áddjá lei bivnnuhis suvddár ja go son náitalii de Goethe áhku bearaš skeŋkii stuorra gárdina. Goethe áhčči nagodii dasto árbbiinis oastit tihtela mii attii vejolašvuođa beassat bajit luohkkái. Goethes lei okta oabbá gean namma lei Cornelia. Ledje earát nai muhto dat jápme njuoratmánnán. Oappáš-vieljáš leigga lagas ustibaččat dassážii go Cornelia jámii 26 jagi boarisin. 

Skuvllas son logai buotlágan ávdnasiid birra. Son lei erenoamáš čeahppi sárgut, dánsut ja miehkástallat. Maŋŋel son fárrii Leipzigii ja de fas Strasbourgii lohkat universitehtas. Seammás čálligođii divttaid. 24-jahkásažžan Goethe birgii bures girječállin. Dalle son lei mielde girječállinlihkadusas mii gohčoduvvo Sturm und Drang (sámegillii: Stoarbma ja háliidus). 1774 čálii iežas vuosttaš romána *Die Leiden des jungen Werthers* (sámegillii: Nuorra Werthera gillámušat) muhto son ii bidjan iežas nama girjji ala. Dát romána lea Werthera birra gii lea ráhkásnuvvan Charlottii, muhto soai heaitaleaba ja Werther sorbme iežas.

## Gáldut

Kategoriija:Duiskalaš girječállit
Kategoriija:Duiskalaš diktačállit
Kategoriija:Duiskalaš dieđaolbmot
Beaivedoaibma

**Beaivedoaibma** lea doaibma maid Ruoŧa beale gielddat fállet boarrásiidda ja buohcci olbmuide mat dárbbašit dahkamuša beaivet. Beaivedoaimmas sáhttá maiddái leat priváhta ruhtadeapmi.

Beaivedoaibma sáhttá čađahuvvot máŋggaládje. Juoga mii deattuhuvvo lea ahte doaibma galgá leat ávkin. Dábáleamos lea demeansaolbmuid várás, muhto maiddái daid várás geat dárbbašit leahkit olbmuin ja dušše dárbbašit oktavuođadovddu. Eará dárbbut lea rehabiliteret, gielladárbbut dahje dihto rumašlaš dárbbut. Álggos ferte čielggadit dárbbaša go olmmoš beaivedoaimma ja bargit fertejit dohkkehit ahte olmmoš beassá dohko. Dakkár johtu guoská eanemusat beaivedoaimma mii lea buohcuvuođa ja rehabiliterema várás. 

Muhtun gielddain gávdno rabas beaivedoaibma. Dohko ii dárbbaš ohcamuša sáddet. 

Beaivedoaimmas leat máŋggalágan bargit dego dikšut, bargoterapevttat, buohccedikšut ja muhtun sajis eaktodáhtolaš olbmot.

Kategoriija:Dearvvašvuođadikšun
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** () lea gávpot Bulgarias. Jagiid 1185-1393 gávpot lei nubbi Bulgaria váldegotti oaivegávpot. Veliko Tarnovo olmmošlohku lea 73&nbsp;454.

Kategoriija:Bulgaria gávpogat
Alkohola aktogávperiekti

**Alkohola aktogávperiekti** lea vuohki mainná muddde alkoholajuhkamušaid gávppi ja máŋga riikka leat ásahan dakkára. Sivvan lea ahte háliida unnidit juhkama ja unnidit daid vahágiid maid alkohola buktá. Dat lea maid vuohki mainná stáhta oažžu eanet ruđaid alccesii. Aktogávperiekti mearkkaša ahte duššefal okta fitnodadagas (dávjá stáhtii gullevaš) lea aktovuoigatvuohta muhtin oasi dahje olles alkoholagávppis. Dakkár aktovuoigatvuođat sáhttet ráddjet gii oažžu alkohola ráhkadit, buktit riikii, addalit dahje vuovdit. Riikkat sáhttet dasto válljet ásahit ovtta dahje máŋga dain ráddjehusain. Gávdnojit maiddái ráddjehusat alkoholadoalu ja alkoholašlája hárrái. Aktogávperievttit leat gávdnon dahje ain gávdnojit earret eará Davviriikkain (ii Dánmárkkus), Kanádas, USA:s (muhtun oase) ja Sovjetlihtus. Muhtun dain riikkain lea goittoge aktogávperiekti fámohuvvan ja priváhta fitodagat leat gis gávppašišgoahtán. 

## Davviriikkat

### Norga
Norggas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Vinmonopolet. 1917-1927 lei spriita gildojuvon ja 1917-1922 maiddái viidni. Vinmonopolet ásahuvvui 1922 go stáhta attii alccesis lobi vuovdit viinni aktogávperievtti bokte. 1927 vuovdiguohte spriitta. Vuola mii lea unnit 4,7% vuvdojuvvo dábálaš rámbuvrrain.

### Suopma
Suomas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Alko. Alkohola mii lea unnit go 5,5% vuvdojuvvo dábálaš rámbuvrrain. Alko álggahuyvvui 1932 go gielddus mii lei gávdnon 1919 rájes fámohuvai. 

### Ruoŧŧa
Ruoŧas lea stáhtalaš aktogávperiekti doallat gávppiid mat vuvdet viinni ja spriita. Daid gávppiid fuolaha fitnodat Systembolaget. Systembolaget álggahuvvui 1955. 

### Islánda
Stáhta oamasta fitnodaga Vínbuðin ja das lea aktogávperiekti.

### Fearsullot
Fitnodat Rúsdrekkasøla Landsins vuovdá alkohola. 

### Dánmárku
Dánmárkkus (ja Ruonáeatnamis) ii gávdno aktogávperiekti.

Kategoriija:Ekonomiija
Deprešuvdna

Deprešuvdna lea psyhkalaš buohcuvuohta mii gullá miellaváttuide. Deprešuvnna sáhttá juohkit vuollejoavkkuide. Go lea deprešuvdna lea lassánan riska sorbmet iežas. Go lea deperšuvdna de olbmo oppalaš dovdu lea vuollin ja olmmoš lea morašmielas, vaikko ii leat mihkkige mii livčče álggahan dan dili. Sáhttá nu nai ahte sivva ii lea veahá dan mađe stuoris go dovdu lea. Nu ahte deprešuvdna lea sierrana čielgasit morrašis, hálganeamis dahje dábálaš ahkitvuođas. Muhtumin olmmoš ii dovdda deprešuvdna muhto go de lossa dáhpáhus dahje streasa boahtá de sáhttá álgit. 

Dávjá olmmoš atná ahte eallimis ii leat makkárge ávki ja son ii oainne vejolašvuođa beassat eret dan seavdnjadasas. Deprešuvnnas leat máŋga siva. Sáhttá leat psyhkalaš sivat, dat sáhttá vel čuovvut gorutlaš dávdda, dahje álgit dálkasa dahje gárrenmirkko liigeváikkuhussan. Genehtalaš sivat sáhttet lasihit riskka buohccát. Erenoamážit boarráset olbmot buohccájit deprešuvdnii. 

## Dávdamearkkat
Dábálaš olbmo njálmmis deprešuvdna sáhttá mearkkašit vaikko makkár ahkidis dili. Psykalaš váddun dahje diagnosan dat mearkkaša ahte olmmoš lea šlundon, ii čájet dovdduid nugo ovdal, ii sealgga masage, lea čađat váibbas ja dovdá vel badjelmeare sivalašvuođa. Muhtun olbmuin lea deprešuvdna vearrát iđđes árrat. Oađđinváttisvuohta lea hui dábálaš. Dakkár dávdamearkkat leat hui dábálaččat dearvvas olbmos nai ja diehttelas eará psyhkalaš váttuin. 

Daid dávdamearkkaid geažil hedjona olbmo eallindilli.

Kategoriija:Deprešuvdna
Filosofiija

**Filosofiija** boahtá greikkagiela sánis φιλοσοφία (=philosophía) mii mearkkaša "ráhkisvuohti viissisvuhtii". Filosofiija lea dieđalaš suorgi mii guorahalla eallima vuođđogažaldagaid. Gažaldagat mat dávjá leat jerrojuvvon filosofiijas leat "Gávdno go albma máilbmi olggobealde mu jurdaga?", "Mii lea diehtu?", "Mii lea duohtavuohta?", "Manin muhtin dagus lea ávki?", "Leatgo eallit ja olbmot ovttaárvosaččat?", "Mii lea áigi?"

Oarjemáilmmi filosofiija álggii dološ Greikkas. Filosofiijai gullá logihkka, diehtoteoriija, metafysihkka, dieđalaš teoriija, giellafilosofiija, árvoteoriija, etihkka ja oskofilosofiija. Logihkka gieđahallá eavttuid mat dárbbašuvvojit vai loahppaárvalusat šaddet riekta, muhto logihkka ii gieđahala mo máilbmi lea ráhkaduvvon. Diehtoteoriija gis gieđahallá mo mii háhkat dieđu máilmmi hárrái. Diehtoteoriija váldá vuhtii buotlágan dieđuid, maiddái árgabeaivvi dáhpáhusaidm, muhto dieđalaš teoriija studere dušše dan mo diehtu ráhkaduvvo iešguđet dieđalaš suorggis. Metafysihkka (ontologiija) gieđahallá gáttuid mat eai leat duođasteames. Namalassii máilmmálaš diŋggaid ja albmonemiid hárrái. Árvoteoriija gieđahallá mii árvu obanassiige lea. Etihkka guorahallá manin muhtun dahku lea ávkkálaš. Oskofilosofiija gieđahallá oskkolaš gáttuid sisdoalu ja ráhkadusa, muhto dattet ii dárbbat almmuhit gullevašvuođa muhtun oskui.

Filosofiija dutki dahje jurddašeaddji gohčoduvvo filosofan.

Kategoriija:Filosofiija
Thales

Miletosalaš **Thales** (greikkagillii Θαλής ὁ Μιλήσιος) riegádii sullii 625 o.Kr Miletosas ja jámii sullii 545 o.Kr. Son lei Greikka filosofa. Muhtumat atnet ahte son lei vuosttaš filosofa. Su barggut astronomiijas ja matemihkas leat maiddái dovdosat. 

## Eallingeardi
Diogenes Laertios lei Greikka filosofiija historjádutki gii elii 200-logus. Su viiddis čilgehus dološ filosofiijaid birra lea Thales vuostamužžan namuhuvvon. Eará historjádutki, Herodotos, čálii ahte Thales jođii viidát Egyptas ja eará riikkain nai. Son máhtii matematihka ja astronomiija. Aristoteles anii, ahte Thales vuođđudii dan filosofiija, mii gažada mii lea buotvuođa boahtimuš, namalassii mas máilbmi duođaid lea ráhkaduvvon. Dasa Thales vástidii "čáhci". Son oaivvildii ahte visot lea čáhci. 

Thalesa gažaldat lei mii son lea bissovaš das mii lea bisssomeahttun. Mii lea girjáivuođa oktasašvuohta. Son ozadii, gávdno go eamiávnnas (*arche*). Son dutkkai čázi doaimma ja bođii loahpas dan oaivilii ahte eallin boahtá čázis, čáhci gávdno máŋggalágan hámis (daškat, golgi, lievla). Thalesa čuoččuhusa boađus lea ahte go visot lea čázis ráhkaduvvon, de ferte nai sáhttit čilget visot mii dáhpáhuvvá go beare dovdá čázi lágaid ja doaimmaid. Mii ipmirdit visot, go mii ipmirdit čázi. Dát lea vuosttaš viggamuš (mii lea dihtosis) ráhkadit oppalaš teoriija man vuođđu lea duohtavuođa dárkun. 

Su filosofiija bokte Thales gullá daidda mat vuođđudedje oarjjemáilmmi diehtaga. Son han celkkii ahte visot sáhttá čilgejuvvot olbmo jierpmi veagas ja ii fal ipmiliid veagas. Thales celkkii ahte olbmo jurdda bastá visot ipmirdit. 

Diogenes muitala, ahte Thales lei vuosttamužžan čuoččuhit ahte olbmo siellu lea jápmemeahttun.

## Gáldut

Kategoriija:Antihka greikkalaš filosofat
Anaximander

Miletosalaš **Anaximander** dahjege Anaximandros (Ἀναξίμανδρος) riegádii 610 o.Kr Miletosas ja jámii 546 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja gullá jonalaš luonddufilosofaide. Su dovdoseamos čuoččuhus lea ahte ii gávdno mihkkige mii doallá bajás máilmmi, dat baicce sylinddarin lihkatkeahttá bisui guorosvuođas.  

## Apeiron
Anaximander doalvvui Thalesa árbbi viidáseapput ja geahččalii gávdnat eamiávdnasa (*arche*). Thales lei cealkán ahte visot boahtá čázis. Anaximander gis celkkii ahte visot boahtá das maid son gohčodii "apeiron" (geažeheapme), mii lei agálaš ávnnas, buotvuohta ja ii mearriduvvon. Go luondu rievdá, de guokte earáláganvuođa doaibmaba, ovdamearkka dihte báhkas ja galmmas, njuokkas ja goikkis. Dainna lágiin son lei vuosttaš luonddufilosofa mii ásahii universála luonddulága. 

## Gáldut

Kategoriija:Antihka greikkalaš filosofat
Demokritos

Abderalaš **Demokritos** dahjege **Demokrit** riegádii sullii 460 o.Kr Abderas ja jámii sullii 370 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja gulai atomismiii. Dieđut Demokritosa eallima birra mannet ruossalassii, muhto goittotge son barggai eallenagi dutkin dieđalaš bargguiguin. 

## Diehta

### Atomism
Demokritos rámiduvvo dávjá danin go son vuođđudii oahpu atoma birra, muhto rievtti mielde su oahpaheaddji Leukippos dat ráhkadii dan teoriija. Demokritos oaivvildii ahte visot mii gávdno lea juogo guorosvuohta dahje smávva vuođđooasit maid son gohčodii atoman. *Atom* sátni máksá dakkár mii ii mana juohkit šat. Atomat lihkadit duohkut deike buotvuođas, muhtumin mannet nuppiid njeaiga ja dalle dat čoahkkanit ja šaddet daškes gáhppálahkan. Visot sáhttá čilgejuvvot atomaid lihkademiin, maiddái rumaš ja olbmo siellu. 

Dá leat moadde Demokritosa cealkámušain:

Ii mastege boahtá ii mihkkige. Ii mihkkege mii gávdno sáhttá duššaduvvot. Visot mii rievdá lea rievtti mielde ahte oasit ovttastahttet ja bieđganit.

Ii mihhkege dáhpáhuvvá soaittáhagas, visot dáhpáhuvvá juogaman geažil.

Ii gávdno maidege earágo atomat ja guorosvuohta. Visot eará vuolgá olbmo iežas árvalusain.

Atomat leat lohkameahttun olu ja dat gávdnojit lohkameahttun hámis. Go dat gahččet agálaččat geažehisvuođas de dat bohtet oktii. Dalle dat lihkadit doarrás ja birrat birra ja dainna lágiin máilbmi álgá. Olu máilmmit álget ja duššet fas, oktanaga ja maŋŋalága. 

Diŋggat leat earáláganat danin go atomat leat earáláganat sturrodaga, hámi ja ráhkadusa dáfus. 


Kategoriija:Antihka greikkalaš filosofat
Zenon

Elealaš **Zenon** (greikkagillii: Ζήνων ὁ Ἐλεάτης) riegádii sullii 490 o.Kr Greikka koloniijas Eleas Lulli-Itálias ja jámii sullii 430 o.Kr. Son lei Greikka filosofa ja matematihkar. Zenona paradoksat leat dovddus paradoksat áiggi, máilmmiávvosa ja lihkadeami birra. 

## Eallingeardi
Zenon lei Parmenidesa oahppi ja čuovui iežas oahpaheaddji Atenii 40-jahkásažžan. Doppe barggai oahpaheaddjin. Maŋŋelis iežas eallimis son máhcai Eleai. 

## Zenona paradoksat
Zenon ráhkadii máŋggalágan paradoksaid mainna čájehii iežas jurdagiid, earret eará son jurddašii ahte lihkadeapmi lea veadjemeahttun ja min áiccut addet boasttogovva. Dovdoseamos paradoksa muitala Akilles ja galbarihci birra. Zenon árvala ahte jus galbarihcci beassá vuolgit vuostamužžan de Akilles ii sáhte joksat galbarihci danin go galbarihcci lihkada ovddosguvlui veahá juohke háve go Akilles lávku. Son čilgii ná: Lehkos nu ahte Akilles viega 10 gearde jođáneappot go galbarihcci. Go Akilles lea viehkan logi mehtera de galbarihcci lea vázzán 1 mehtera. Go Akilles de viehká dan ovtta mehtera de galbarihcci lea fas beassan 10 cm ovddosguvlu. Dan botta go Akilles viehká dan 10 cm de lea galbarihcci 1 cm ovdalis. Danin gávnnaha olmmoš ahte galbarihcci álo lea ovddabealde Akillesa. Zenon lei dainna lágiin duođaštan ahte Akilles ii jovssa iige viega meattá. Dát dieđusge lea áibbas vuostálagaid dainna maid mii diehtit. Duohta máilmmis mii oaidnit ahte Akilles joksá.

Kategoriija:Antihka greikkalaš filosofat
Geatnegasvuođaetihkka

**Geatnegasvuođaetihkka** mearkkaša ahte muhtun dagu morálalaš árvu boahtá das leago olmmoš geatnegahtton dahkat dan. Ii leat dagu čuovvumuš mii mearrida morálalaš váldoárvvu, nugo ovdamearkka dihte utitilitarismmas. Geatnegasvuođat mat gullet olbmui dán etihka mielde lea dávjá ahte galgá doalahit iežas dahkamis juoidá. Leat hui unnán geatnegasvuođat mat gohččot olbmo dahkat juoidá. Geatnegasvuođa etihkalaš teoriijat sisttisdollet máŋŋgalágan geatnegasvuođaid maid jierpmálaš olmmoš atná. Ovdamearkkat lea "ii goddit", "ii gielistit" dahje "ii suoládit".

## Geatnegasvuođaetihka teoriijat
Immanuel Kant lea okta dain olbmuin mat leat ovddidan geatnegasvuođaetihka. Girjjistis *Grundlegung zur Metaphysik der Sitten* (=Morála metafysihka vuođustus) son muitala iežas prinsihpas man namma lea kategoralaš imperatiiiva. Dat prinsihppa viggá ráhkadit teorehtalaš duogáš geatnegasvuođaetihkii.  

### Hypotehtalaš ja kategoralaš imperatiiva
Kant bidjá ovdan guokte imperatiiva: kategoralaš imperatiiva ja hypotehtalaš imperatiiva. Hypotehtalaš imperatiiva lea sullii ná "Jos háliidat dien dahje duon de galggat dahkat nie ja nuo". Kategoralaš imperatiiva gis lea eanet dego bággu. Kant čilgii dan máŋga ládje. Dá leat guokte čilgehusa

* Bargga dan maksiimma (=eallinnjuolggadusa) mielde mii lea du iežas miela mielde ja mii du mielas galggašii šaddat oktasaš njuolggadussan.
* Galggat atnit olmmolašvuođa dainna lágiin ahte dat lea váldoulbmil, ja ii fal dušše gaskaoapmin.

Kategoriija:Normatiiva etihkka
Parmenides

Elealaš **Parmenides** riegádii sullii 520 o.Kr Greikka koloniijas Eleas Lulli-Itálias ja jámiii sullii 460 o.Kr. Son lei Greikka filosofa. Zenon lei Parmenidesa oahppi. 

## Filosofiija
Parmenides oaivvildii ahte min ipmárdus máilmmi hárrái maid mii leat ráhkadan áiccuid veagas lea boastut. Daid dobbelis gávdno duohta máilbmi mii ii leat čadnon min áiccuide. Son celkkii dasa lassin ahte dat ii gávdno eará go dat mii gávdno. Dat mii ii leat gávdnon ii leat gávdnon, dat ii gávdno dál iige boahtteáiggis. Dán vuođul son árvalii ahte máilmmi ávdnasat álo leat gávdnon ja dat bistet agálaččat. 

Dainna lágiin Parmenides oaivvildii ahte ii sáhte oba jurddašit dan birra mii ii gávdno. Dát buvttášii mielddis ahte guorosvuohta lea juoga mii ii gávdno, ja dat gis mearkkašivččii ahte lihkadeapmi ii leat vejolaš danin go lihkadeapmi gáibida guorosvuođa. Ii leat dušše lihkadeapmi mii gáibida guorosvuođa, muhto maiddái rievdan ja máŋgabealátvuohta. Jus guorosvuohta ii gávdno de livččii dušše okta diŋga mii gávdno danin go guorosvuohta dat han sirre iešguđetlágan diŋggaid. 

Parmenides celkii ahte duohta máilbmi lea bissovaš. 


Kategoriija:Antihka greikkalaš filosofat
Michel Tornéus

**Michel Tornéus** riegádii miessemánu 26. beavvi 1986 Botkyrkas (Stockholmma leanas). Son lea Ruoŧa guhkkodatnjuikejeaddji ja golmačeallu. Tornéus njuikii 8,44 mehter guhku mii lea Ruoŧa guhkkodatnjuikema olahusa. Sus leat ovcci Ruoŧa meašttirgolli guhkkodatnjuikemis ja golbma golli golbmačeallumis. Tornéus gilvvohalai ja vuittii Mästarnas mästare-nammasaš TV-ráiddu. 

## Eallingeardi
Áhčči lea Kongos ja eadni Suddásis. Eatnis lea sámi duogáš ja su sohka boahtá Sohpparis. 

Tornéus šattai dovddus 2005 go njuikii 7,94 mehter guhku, 19-jahkásažžan. Dat lei dušše okta sentimehter oaneheabbo go dan áigge nuoraidolahus. Nuoraid EM-gilvvus dan jagi son bođii njealjádin go njuikii 7,63. Vuollel 23-jahkásaččaid EM-gilvvus 2007 son šattai logádin go njuikii 7,53. Son lei mielde Torino siskkobeale EM-gilvvus 2009 muhto ii beassan viidáseappot loahppagilvvuide. Son lei mielde Berliinna VM-gilvvus 2009 ja njukii 7,78 muhto ii beassan doppe ge loahppagilvvuide. 

Doha siskkobeale VM-gilvvus 2010 lei Tornéus mielde muhto njáskasii rátkkagilvvus. Barcelona EM-gilvvus son bođii ovccádin go njuikii 7,92.

Parisa siskkobeale EM-gilvvus 2011 son beasai finálii ja bođii čihččedin go njuikii 7,84. Dan jagi son lei maiddái mielde Daegu (Lulli-Korea) VM-gilvvus muhto doppe son njáskasii rátkkagilvvus.  

Istanbula siskkobeale VM-gilvvus 2012 son njáskasii guhkkodatnjuikema rátkkagilvvuin go njuikii 7,85. Helssega EM-gilvvus 2012 son vuittii bronssa go njuikii 8,17. Suomas seamma jagi son guhkidii Ruoŧa olahusa (ovdalaš lei Mattias Sunneborn) ovttain sentimehterin ja njuikii 8,22 mehter. Londona OG:s 2012 son njuikii 8,11 ja bođii njealjádin. 

Göteborgga siskkobeale EM-gilvvus 2013 son bođii nubbin. Seammas son faskkii Ruoŧa olahusa go njuikii 8,27 mehter vuosttaš vuoros ja njuikii vel guhkit nuppi vuorus 8,29. Moskva VM-gilvvus son njuikii 7,75 rátkkagilvvuin ja ii beassan finálii. Sopota (Polska) siskkobeale VM-gilvvus 2014 son vuittii bronssa go njuikii 8,21 mehter. Züricha EM-gilvvus dan jagi son bođii viđádin go njuikii 8,07.

Praha siskkobeale EM-gilvvus 2015 son vuittii golli guhkkodatnjuikemis go njuikii 8,30 mehter ja dainna lágiin buoridii iežas Ruoŧa olahusa jagi 2013 rájes. Dán háve njukii 8,30. Pekinga VM-gilvvus 2015 son ii njáskasii rátkkagilvvus. Torneus gilvvohalai Amsterdam EM-gilvvus 2016 ja doppe son njuikii 8,19, guhkimusat rátkkagilvvus. Maŋŋel finálas son faskkii silbba go njuikii 8,21. Londona VM-gilvvus 2017 beasai finálii. Doppe son njuikii 8,17 ja beasai gávccádin. 

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧŧelaš bođuvaláštallit