open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles Chaplin

**Charles ”Charlie” Spencer Chaplin** (cuoŋománu 16. beaivve 1889 – juovlamánu 25. beaivve 1977) lei englándalaš neavttár.

## Gáldut

Kategoriija:Englándalaččat
Elin Anna Labba

**Elin Anna Labba** dahje **Joná Gusttu Elin Ánná** (r. skábmamánu 30. b. 1980, Giron, Ruoŧŧa) lea sápmelaš girječálli ja doaimmaheaddji Ruoŧa bealde. Son lea vuoitán máŋga bálkkašumiid su vuosttaš girjji *[[Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige]]* ovddas. Girji muital dan bággojohtima birra, go sápmelaččat bággejuvvojedje fárret Norggas Ruŧŧii 1920-logus.

## Biografiija
Joná Gusttu Elin Ánná riegádii skábmamánu 30. b. 1980 Gironis, gos son maiddái rávásmii. De son fárrii Göteborgii lohkat journalistihka Göteborga universitehtas Journalistihka, mediaid ja kommunikašuvnna instituhtas. Juo skuvlla áigge Labba barggai doaimmaheaddjin P4 Norrbottenis, SR Sámis ja Samefolketis. Son gearggai oahpuinis jagi 2008. 

Universitehta maŋŋá son barggai váldodoaimmaheaddjin sápmelaš nuoraidbláđis *[[Nuorat]]* ja gulahallanhoavdan Laponiatjuottjudusas. Dánáigge son bargá prošeaktahoavdan girječálliidguovddážis Tjállegoahtes Johkamohki gielddas.

Jagi 2020 su vuosttaš girji, *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige* almmuhuvvui. Seammá jagi dat almmuhuvvui maiddái davvisámegillii namain *Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra*. Jagi 2021 dat almmuhuvvui dárogillii namain *Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene*.

## Bálkkašumit
Jagi 2020 Labba vuittii August-bálkkašumi su ruoŧagiel girjji *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige* ovddas. Jagi 2021 son vuittii seammá girjji ovddas maiddái Norrlándda girjjálašvuođabálkkašumi.

## Girjjit
**Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*, Norstedts 2020, ISBN 9789113101682 

### Antologiijain
**Du blir vad du säger: om hatspråk, yttrandefrihet och vikten av ett demokratiskt samtal*, doaim. Henrik Sjöberg, Ingrid Carlberg, Jesper Bengtsson, Norstedts 2021, ISBN 9789113117881 
**Inifrån Sápmi: vittnesmål från stulet land*, doaim. Patricia Fjellgren ja Malin Nord, Verbal 2021, ISBN 9789189155497 

### Labba girjjiid jorgalusat
**Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra*, Norstedts, 2020, ISBN 9789113102436 (ruoŧagielas davvisámegillii jorgalan Lea Simma)
**Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene*, Pax, 2021, ISBN 9788253042480 (ruoŧagielas dárogillii jorgalan Trude Marstein)

## Gáldut

Kategoriija:Sápmelaš doaimmaheaddjit ja journalisttat
Kategoriija:Sámi girječállit
Olavi Virta

**Olavi Virta** lei suopmelaš lávlu.
## Gáldut

Kategoriija:Suopmelaš lávllut
Kategoriija:Suopmelaš neavttárat
Sanna Marin

**Sanna Mirella Marin** (r. skábmamánu 16. beaivve 1985) lea suopmelaš politihkkár ja Suoma oaiveministtar juovlamánu 10. b. 2019 rájes.

## Gáldut

Kategoriija:Suoma oaiveministarat
The Doors

**The Doors** lei amerihkálaš rockjoavku.

## Joavku
* Jim Morrison
* Ray Manzarek
* Robby Krieger
* John Densmore

## Diskografiija
* The Doors (1967)
* Strange Days (1967)
* Waiting for the Sun (1968)
* The Soft Parade (1969)
* Morrison Hotel (1970)
* L.A Woman (1971)
* Other Voices (1971)
* Full Circle (1972)
* An American Prayer (1978)

Kategoriija:Amerihkálaš musihkkárat
Globála liegganeapmi

**Globála liegganeapmi** lea dilli, ahte áibmogeardái bohtet eambbo šaddovistegásat go lunddolaččat ja danne máilmmi dálkkádat lieggana.

## Gáldut

Kategoriija:Dálkkádat
Kategoriija:Dálkkádatrievdan
Carl von Linné

**Carl von Linné** (r. miessemánu 23. beaivve 1707 – ođđajagimánu 10. beaivve 1778) lei ruoŧŧelaš luonddudutki. Su dehálepmosat barggut leaba *[[Systema Naturae]]* (Luonddu systema) ja *[[Species Plantarum]]* (Šattuid šlájat).

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧŧelaš luonddudutkit
Magdalena Andersson

**Eva Magdalena Andersson** (r. ođđajagimánu 23. beaivve 1967 Uppsala) lea ruoŧŧelaš politihkkár ja Ruoŧa stáhtaministtar skábmamánu 30. b. 2021 rájes.

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧŧelaš politihkkárat
Felipe VI

**Felipe VI** (r. ođđajagimánu 30. b. 1968 Madrid) lea Espánnja gonagas jagis 2014. Son lea ovddibu gonagasa Juan Carlos I ja dronnet Sofia goalmmát mánná ja ruvdnaprinseassa Leonora áhčči.

## Gáldut

Kategoriija:Espánnja
Kategoriija:Gonagasat
Leonor (Espánnja prinseassa)

**Leonor** (r. golggotmánu 31. b. 2005) lea Espánnja prinseassa, gonagas Felipe VI nieida. Su oabbás lea prinseassa Sofía de Borbón.

## Gáldut
Biehkan

**Biehkan** dahje **boaimmáš** (*Buteo lagopus*) lea hávuhiidda gullevaš beahtuloddi. Dat lea bárbmoloddi ja gávdno oppalažžan Sámis.
Suoločielggi turistaguovddáš

**Suoločielggi turistaguovddáš**, maiddái dávjá dušše **Suoločielgi** lea turistaguovddáš Anára gielddas sullii 250 kilomehtera poláragierddus davás. Suoločielggis lea Urho Kekkonena álbmotmeahci bálddas.

## Olggobeal liŋkkat
*Suoločielgi - turistaguovddáš Eurohpá alá

Kategoriija:Suoločielgi
Vuogodolgi

**Vuogodolgi** (*Matteuccia struthiopteris*) lea stuora rohtugáiski, juohke šaddet láktasiin báikkiin. Suomagielas šattu namma lea *kotkansiipi* ja dárogielas *strutseving* dehe *strutseveng*.
Sari

**Sari** () lea gávpot Iranas ja Saria šahrestána oaivegávpot.

Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Saria šahrestána
Ovdaoahpahus Suomas

**Ovdaoahpahus** lea oahpahus 6-jahkásaš mánáide Suomas. Dat lea geatnegahtti, nu ahte mánát galget ovddit jagi ovdal vuođđooahpu álgima oassálastit ovdaoahpahussii dahje eará ovdaoahpahusa mihttomeriid olaheaddji doibmii. Ovdaoahpahus bistá ovtta jagi.

## Gáldut

Kategoriija:Oahppu ja skuvlejupmi
Kategoriija:Suopma
Percy Liza

**Carlos Percy Liza Saavedra** (r. cuoŋománu 10. 2000 b. Chimbote, Peru) lea perus spábbačiekči. Son čiekčá ruovttueatnamis Liga 1 Sporting Cristal.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 2000
Kategoriija:Perulaš spábbačiekčit
Románat

**Románat** leat eret davvi-India guovllus ja leat goasnu jagiid 500–1000 gaskas vádjolan álbmot, gii lea leavvan eárá bealiide eananspappa. Románaid ollešárvvu lea vaigat árvvu mielde, daninga sii eai alo oainno álbmotlohkamiin, muhto Eurohpá uniovnna guovllus árvvuid mielde dait lea badjel 10 miljoona.

Oassi románain máhttá velge románagiela, mii gullá indoarjalaš gielaid.

Kategoriija:Románat
Sandra Márjá West

**Sandra Márjá West** (riegadan golggotmánu 11. b. 1990) lea Norgga beal sámi politihkkár. Son válljejuvvui 2013 Gáisi válggabire NSR:a áirasin ja válljejuvvui ođđasit jagiin 2017 ja 2021. West lei Riddu Riđu festiválahoavda jagis 2018 jahkái 2022.

West lea maid leamaš Sámi allaskuvlla ofelaš jagiid 2012–2013. Son lea lohkan ruoššaoahpu Romssa universitehtas ja vázzán Sámi albmotallaskuvlla Johkamohkis. 

Sandra Márjá West lea sámi gielladutki Lene Antonsena nieida.

## Gáldut


* Sámediggi - Sandra Márjá West
* NRK: Sandra Márjá West, NSR
* NSR: Gáisi valgkrets

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Rafael Orozco Maestre

Rafael José Orozco Maestre lei colombialaš lávlu.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Riegádeamit njukčamánu 24.
Kategoriija:Riegádeamit 1954
Kategoriija:Jápmimat 1992
Kategoriija:Jápmimat geassemánu 11.
Kategoriija:Colombialaš musihkkárat
Taylor Swift

**Taylor Alison Swift** (riegádan juovlamánu 13. beaivve 1989) lea amerihkálaš lávlu, musihkar ja komponista.

## Diskografiija

* *Taylor Swift* (2006)
* *Fearless* (2008)
* *Speak Now* (2010)
* *Red* (2012)
* *1989* (2014)
* *Reputation* (2017)
* *Lover* (2019)
* *Folklore* (2020)
* *Evermore* (2020)
* *Midnights* (2022)
* *The Tortured Poets Department* (2024)
* *The Life of a Showgirl* (2025)

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1989
Kategoriija:Amerihkálaš musihkkárat
Suomaruoŧŧelaččat

Suomaruoŧŧelaččat (ruoŧ. finlandssvenskar) (suom. suomenruotsalaiset) leat gielalaš unnitlohku Suomas, geat hállet eatnigiellan ruoŧagiela. 

Suomeruoŧŧalaččat leat Suomas sullii 300 000 ja eatnasat sis orrot Ålandas ja suoma oarjeriddus omd. Vaasas, Turkus ja Kokkolas.

Sullii 5,2% Suoma riikkavuložiin leat suomaruoŧŧelaččat.

Suomaruoŧŧalaččaid rivttiide gulla, ahte sii ožžot studeret ruoŧagillii ja sii ožžot doaimmahit áššiid ruoŧagillii eiseválddiin.

Kategoriija:Suomaruoŧŧelaččat
Beyoncé

**Beyoncé Giselle Knowles** (riegádan čakčamánu 4. beaivve 1981) lea amerihkálaš lávlu, musihkar ja komponista.

## Diskografiija

* *Dangerously in Love* (2003)
* *B'Day* (2006)
* *I Am... Sasha Fierce* (2008)
* *4* (2011)
* *Beyoncé* (2013)
* *Lemonade* (2016)
* *Renaissance* (2022)

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1981
Kategoriija:Amerihkálaš musihkkárat
Azerbaižana manat

**Azerbaižana manat** (symbola **₼**, valuhtakoda **AZN**) lea Azerbaižana ruhtaovttadat. Azerbaižana manat juhkkojuvvo čuođi *qəpik*.

## Liŋkkat

*  

Kategoriija:Ruhtaovttadagat
Kategoriija:Azerbaižan
Klaukkala

**Klaukkala** () lea unna gilli Nurmijärvi gielddas.

Kategoriija:Lulli-Suoma leatna
Kategoriija:Suoma gilit
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Nietzsche** lei duiskalaš filosofa ja girječálli, gii čálii girjjiid *Also Sprach Zarathustra* ja *Morgenröthe – Gedanken über die moralischen Vorurtheile*.

## Gáldut

Kategoriija:Duiskalaš girječállit
Duiskka oassestáhtat

Duiskkas lea 16 **oassestáhta**, mat leat oalle iehčanasat.

## Oassestáhtaid dieđut
Čuovvovaš tabeallas leat Duiskka 16 oassestáhta čuovvovaš dieđuiguin:

# Oassestáhtaid namat
# Oassestáhtaid leavggat
# Oassestáhtaid oaivegávpogat
# Duiskka statistalaš lihtodoaimmahat árvu oassestáhtaid viidodagas (Juovlamánu 31. 2020)
# Duiskka statistalaš lihtodoaimmahat árvu oassestáhtaid olmmošlogus (Juovlamánu 31. 2020)

## Gáldut


*
Oberbayern

**Oberbayern** lea stáhtaoassi Bayernas. Oberbayernas lea Oberbayern (ráđđehusdistrikta) ja Oberbayern (distrikta).

Kategoriija:Bayerna stáhtaoasit
Oberbayern (ráđđehusdistrikta)

**Oberbayern** lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea München.

## Geahča maid
Oberbayern

Kategoriija:Bayerna ráđđehusdistrivttat
Unterfranken (ráđđehusdistrikta)

**Unterfranken** lea ráđđehusdistrikta Bayernas. Dan oaivegávpot lea Würzburg.

## Geahča maid
Unterfranken

Kategoriija:Bayerna ráđđehusdistrivttat
Jesús Castillo

**Jesús Abdallah Castillo Molinah** (r. geassemánu 11. b. 2001 Callao, Peru) lea perulaš spábbačiekči. Son čiekčá ruovttueatnamis Liga 1:st Sporting Cristal-spábbačiekčanjoavkkus.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 2001
Kategoriija:Perulaš spábbačiekčit
Koha

**Koha** lea girjerádjovuogádat maid álbmotgirjerádjosat, skuvlagirjerádjosat ja fágagirjerádjosat miehta máilmmi geavahit. Vuogádat lea friddja prográmmagálvu. Namma boahtá maorigielas ja mearkkáša skeaŋka dahje donašuvdna. Deichman girjerádjus lea geavahan vuogádaga 2014 rájes.

## Almmuheamit
Koha-almmuheamit čuvvot dábálaš, kaleanddarvuođđuduvvon minsttara mas leat mánnošaččat ođastanalmmuheamit ja jahkkebeallašaččat funkšuvdnáalmmuheamit.

## Oktavuohta
Koha ovdanahttin dáhpahuvva miehta máilmmi, nu ahte eanáš gulahallan lea neahta bokte. Jahkasšaččat lágiduvvo stuora konferánsa nammaduvvon KohaCon, mas ulbmil lea diehtojuohkin gaskal girjerádjosiid, ja leat ovdadeddjjide deaivvadanbáiki. Konferánsa lágiduvvo jáhkasaččat iešguđet kontineanttain.

### Konferánssat
* KohaCon 2023, 14.–18.08,, Helsset, Suopma
* KohaCon 2022, 20.–23.09., Lawrence, Kansas, USA
* KohaCon 2021, 13.–18.12., Islamabad, Pakistana
* KohaCon 2020, 19.-25.10., Wellington, Ođđa-Zealanda
* KohaCon 2019, 20.-24.5., Dublin, Irlánda
* KohaCon 2018, 10.-16.09., Portland, Oregon, USA
* KohaCon 2017, 19.-23.06., Manila, Filippiinnat
* KohaCon 2016, 30.05.-04.06., Thessaloniki, Greika
* KohaCon 2015, 19.-25.10., Ibadan, Nigeria
* KohaCon 2014, 06.-11.10., Córdoba, Argentiina
* KohaCon 2013, 16.-22.10., Reno, Nevada, USA
* KohaCon 2012, 05.-11.06., Edinburgh, Skottlánda, UK
* KohaCon 2011, 31.10-06.11., Thane, India
* KohaCon 2010, 25.10.-02.11., Wellington, Ođđa-Zealanda
* KohaCon 2009, 15.-17.04., Plano, Texas, USA
* KohaCon 2006, 02.-03.05., Paris, Frankriika

## Gáldut

Kategoriija:Dihtorprográmmat
Kategoriija:Girjerádjodoaibma
Orgánalaš kemiija

**Orgánalaš kemiija** lea vuollelisdisipliina kemiijas mas studere struktuvraid, iešvuođaid ja reaksjuvnaid orgánalaš ovttastusain ja orgánalaš ávnasin. Orgánalaš ávdnasa sáhtta dovdat go karbona atomaid sisdoalla.

Kategoriija:Kemiija
Fysikála kemiija

**Fysikála kemiija** lea dieđasuorgi, mas heivehuvvojit fysihka metodait makroskohpalaš ja mikroskohpalaš fenomenaid dutkamii kemiija systemain. Ovdamearkka dihte heivehuvvojit fysihkkalaš prinsihppat, práksisat ja konseapttat dego energiija, fápmu, áigi, termalaš dássedeaddu, hivvodatkemiija, analysa dynamihkka ja kemiijalaš dássedeaddu.

Kategoriija:Kemiija
Kemiijalaš dássedeaddu

Kemiijalaš dássedeaddu lea okta dilli jorgalahtti kemiijalaš reakšuvdnii gos reakšunleaktu ávdnasin lea seamma jođan goappaš gului. Konsentrašuvdna ávdnasin lea bissusturrodat muhto čatnosat rivdet. Jus galga oaččut dássedeattu šadda reakšuvnnat leat ovtta giddejuvvon dahje isolerejuvvon systemas. 

Go lea kemiijalaš dássedeaddu leat buot ávdnasat mat leat mielde dan jorgalahtti reakšuvnnas, álgoávdnasat dego buvtta. Konsentrašuvdna ávdnasiin lea rievdameahttun, dánin go dat guokte nuppegežiid reakšuvdna geavva lihkká jodánit goappaš guvlui. Dat govččoduvvo **dynámalaš dássedeaddu**. 

Dássedeaddu reakšuvnna čállo dávja na: 

pA + qB \rightleftharpoons rC + sD

Konsentrašuvdna ávdnasiin ferte ollašuhtit dan livnnega

\frac{[C]^r [D]^s}{ [A]^p [B]^q}= K

mii albmanahttá massáváikkuhuslága. Bissusturrodat K lea dássedeattubissusturrodat.

Kategoriija:Kemiija
Periodalaš tabealla

Periodalaš tabealla leat ráiddut ja kolonnat mát ordnejit kemiijalaš elemeantaid.

Kategoriija:Kemiija
Kategoriija:Fysihkka
Atoma

**Atoma** lea partihkkal mii sisttisdoallá protovnnaid ja neutrovnnaid, man birra leat elektronbalvvat. Atoma lea kemiijalaš álgoávdnasiid vuođđooassi. Álgoávdnasat earuhuvvojit das man máŋga protovnnat leat váimmus. Ovdamearkka dihte juohke atoma mas leat 11 protovnna lea natrium ja juohke atoma mas leat 17 protovnna lea klora. Neutronaid lohku mearrida makkár isotopa lea.

Atomat leat hui smávvát, dábálaččat birrasiid 100 picomehtera doarráset. Olbmo vuovttat leat sullii miljovnna karbona atomat govdosat. Atomat leat unnit go oinnolaš čuovga, mii mearkkaša ahte olbmot eai oainne atomaid dábálaš mikroskohpaiguin. Atomat leat nu unnit, ahte daid láhttema dárkilet mearrideapmi klassihkalaš fysihka vehkiin ii leat vejolaš hivodat váikkuhusaid geažil.

Eanet go 99,94% ovtta atoma mássas lea váimmus. Protovnain lea positiiva elektralaš gealdu. Elektrovnnain lea negatiiva elektralaš gealdu. Neutrovnnain ii leat elektralaš gealdu. Jus protona ja elektralaš lohkku lea seamma, de lea atoma elektralaš neutrála. Jus atomas leat eanet dahje unnit elektrovnnat go protovnnat, de das lea oppalaš negatiiva dahje positiivalaš gealdu. Dákkár atomat gohčoduvvojit ionain.

Elektrovnnat atomas geasuhuvvojit protovnnaide atoma váimmus elektromagnetalaš fámu bokte. Protovnnat ja neutrovnnat váimmus geasuhuvvojit nuppi nubbai váimmus fámuin. Dát fápmu lea dábálaččat gievrrat go elektromagnetalaš fápmu mii hoiga positiiva protovnnaid eret nuppi nuppis. Muhton dilálašvuođain šaddá dat elektromagnehtalaš fápmu mii hoiga gievrrat go váimmus fápmu. Go dat geavvá de dát váimmus juohkása ja guođđa iešguđet elemeanttaid. Dát lea muhtin lagan váimmussuonjardeapmi.
Kategoriija:Fysihkka
Kategoriija:Kemiija
Molára mássá

Kemiijas lea molára mássá (M) ovtta kemiijalaš ovttastusas dat gaskavuohta gaskal mássá ja man ollu ávnnas (mihtidan molás.)

Kategoriija:Kemiija
Boaldin

Boaldin lea alla temperatuvra eksotearmalaš redoksa kemiijalaš reaksjuvdna gaskal boaldámuša (reductant) ja (Oksidant), dábálaččat áibmogearddi oksygena, mii buvtiiha (oxidized), dávja gásahis buktagiid ovtta seaguhusas mii gohčoduvvo suovva. Boaldinis ii alo boáđe dolla, danin go dolla dušše oidno go ávdnasin lea lievla buollin. Go lea boaldin mas lea dolla de lea dat dovdamearka ahte lea reaksjuvdna. Vuoi galga álgit buollit de ferte vuos juoga mii lea stuorit go aktiverenenergiija (ovdamearka dihte, riššain alggahit dola.), liekkas mii boahta dolas sáhta addit nohka energiija ahte reaksjuvdna doalaha ieš.

Okta ovdamearka gos hydrogena ja okysgena buolla ja šadda čahce lievla. Reaksjuvdnas  luoita 242 kJ/mol lieggasa.

2H2 (g) + O2 (g) -> 2H2O (g)

Katalysakeahtes buollin áimmus gáibida alla temperatuvrraid. Obbalaš boaldin lea stoichiometriija mii guoska dolli, gos ii leat bahcan boaldámuš, ja ideálalaš, ii makkarge oksidant bácahus. Termodynamalaččat, kemiijalaš dássedeaddu buollimis lea eanas buvtta bealde. Muhto, ollislaš boaldin lea measta veadjotmeahtun olahit. Danin go kemiijalaš dássedeaddu ii leat olahan, dahje doppe leat buvttat mat eai leat buollan dego karbonmonoksida, hydrogena dahje karbona. Dánin lea suovva mii buvttadovvo mirkoávnnaslaš ja sisttisdoallá buvttaid mat eai leat buollan ja oasaslaš oksiderejuvvon buvttait. Buollin alla temperatuvrrain áibmogearddi áimmus, mii lea 78% nitrogena, ráhkada nitrogena oksidaid, dávja čujohuvvon NOx. Go boaldin ii leat ráinnas de láhka davja gáibida ahte buhtistuvvo dahje katalyhtalaš konverterema.
Kategoriija:Kemiijalaš reakšuvnnat
Tom Holland

**Tom Holland** (riegádan geassemánu 1. b. 1996) lea englándalaš neavttár.

## Gáldut

Kategoriija:Englándalaččat
Goahti

Goahti (julevsámegillii *goahte*, bihtánsámegillii *gåhte*, upmisámegillii *gåhtie*, lullisámegillii *gåetie*, suomagillii *kota*, ruoŧagillii *kåta*) lea sámi árbevirolaš barta dahje tealta mas olggoš lea loavdda, darfi dahje dimbbar. Loavddagoahti sulastahttá lávu, muhto lea dávjá ráhkaduvvon stuorábun. 

## Geahča maid
* Filbma dárfegoađi dahkama birra ive 1980 (dárogiel jietna)

## Gáldut

Kategoriija:Sámekultuvra
Anosibe Ambohiby

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [ 46.204222, -18.840639 ]
      }
    }
  ]
}**Anosibe Ambohiby** lea giláš mii gávdno Madagaskara badjeeatnamiin, guovdu Ambohiby Massifa dološ dollavári.

Giláš lea oassi Tsiroanomandidy guovllus mii gávdno Bongolava háldenguovllus.

## Historjá
Anosibe Ambohiby vuosttaš ássit ledje Betsileo-gilvit geat johte guvlui 2008. Sii vulge Manandriana distrivttas mii lea 380 kilomehtara lullelis.

Sis lei bággu johttát go ruovttuguovllus lei gárži. Sii gilvigohte sitrusšattuid ja vuovdigohte daid ránnjagilážii. Lea váttis beassat gilážii go luodda lea heitot.

## Etymologiija
Anosibe mearkkaša "stuora suolu" Betsileo suopmanis Malagesy gielas. Báiki nammaduvvui Anosibe go dat lea skáidi máŋgga joga gaska. Ambohiby ges boahtá dološ Ambohiby Massif dollavári namas mii lea alkalalaš rieggákompleaksa.

## Álbmot
Jagis 2023s ledje sullii 300 ássi Anosibe Ambohibys. Sii gullet Betsileo álbmotjovkui ja johte dohko Manadriana guovllus mii lea guovdu Madagaskara. Eatnasat leat gilvit.

## Gáldut

Kategoriija:Madagaskar
Beaivi

**Beaivi** dahje Beaivváš lea leamaš deaŧalaš sámi noaidevuohtaoskkus. Dat lei buot eallima fápmu, ja lei čuovgga, liegga­sa ja sahkkehusa ipmil. Dan hálddus lei maid olbmo jierbmi ja dávddaid buoridan fápmu.

## Geahča maid
*Sámi mytologiija
*Goavddis
*Sámi historjá

## Lasi diehtu
* Bálvvosbáikkit ja noaiddesvuohta Deatnogáttis
* www.tjatsi.fo

## Gálddut


Kategoriija:Násttit
Sátnegirji

Sátnegirji lea ohcangirji mii čilge sániid mearkkašumiid. Sátnegirji maid čilge sániid čállinvuogi, daid sojaheami ja jietnadeami. Dat muhtumin maid addá synonymaid (buhttensániid). 

Muhtun sátnegirjjit čilgejit guđege sáni deháleamos geavahusaid. Ovdamearkka dihte galgá go leat "liikot juoidá" dahje "liikot juogamasa". Dakkáraččat leat erenoamáš anolaččat giellaoahpahallái.

## Šlájat
Sátnegirjjit leat máŋggaláganat, ovdamearkka dihte etymologalaš sátnegirjjit, fágasátnegirjjit, synonymasátnegirjjit ja govvasátnegirjjit.

### Etymologalaš sátnegirji
Etymologalaš sátnegirji čilge sániid historjjá.

### Fágasátnegirji
Fágasátnegirji čilge muhtun fága erenoamáš sániid.

### Synonymasátnegirji
Synonymasátnegirji addá synonymaid guđege ohcansátnái. Synonyma lea sátni mas lea seamma [dahje sullii seamma] mearkkašupmi go muhtun eará sánis dahje sániin.

### Sániid válljašupmi – deskriptiiva ja normatiiva sátnegirjjit
Dábálaččat láve earuhit guokte sátnegirješlája: 1) deskriptiiva sátnegirji ja 2) normatiiva sátnegirji.

Normatiiva sátnegirji lea dakkár mii čilge maid sánit galggašedje mearkkašit ja makkár sániid oažžu dahje galgá geavahit hupmamis ja čállimis.

Deskriptiiva sátnegirji čilge mat sánit leat anus hupmangielas ja čállingielas, beroškeahttá maid giellagáhttejeaddjit oaivvildit daid dohkálašvuođa hárrái. Sánit mat gullet deskriptiiva sátnegirjjit leat dakkár beaivválaš sánit nugo *šlákteriija*, *šønnet*, *helt* jna.

Deskriptiiva sátnegirjái gullet maiddái dadjanvugiid mat geavahuvvojit beaivválaš gielas muhto eai leat riekta giellagáhttejeddjiid mielas dahje grammatihkkagirjjiid čilgehusaid mielde. Ovdamearka lea "*dat arvá*" (=arvá).

## Ovdamearkkat
### Deháleamos davvisámegiel sátnegirjjit
Konrad Nielsen davvisámegiela-dárogiela sátnegirji (1932-62)

Pekka Sammallahti davvisámegiela-suomagiela sátnegirji (Vuosttaš geardde almmustuvvon 1991. Viiddiduvvon sátnegirji almmustuvvui 2021)

Pekka Sammalahti ja Klaus Peter Nickel davvisámegiela-duiskkagiela sátnegirji (2006)

### Eará smávit davvisámegiel sátnegirjjit
Bajábeale namuhuvvon sátnegirjjiid lassin leat almmustuvvon moanat smávit sátnegirjjit. Namuhan veara lea Giellatekno ja Divvun-dutkanjoavkku davvisámegiela-dárogiella neahttasátnegirji (Neahttadigisánit) mii almmustuvvui 2013. Sánit lasihuvvojit dohko dađistaga.

### Ovttagielalaš sátnegirji
Buot viiddis davvisámegiel sátnegirjjiin leat čilgehusat muhtun eará gillii. Davvisámegiel sátnegirji mas sániid mearkkašumit leat čilgejuvvon davvisámegillii lea ovdamearkka dihte oažžu namuhit *Girjelohkki sátnelistu* (Inga Guttorm, 1982). Dan girjái lea čálli viežžan Deanuleahkái gullevaš suopmansániid guđa čáppagirjjálaš girjjis.

Namuhan veara lea maiddái Jovnna-Ánde Vest čállin *Synonymasátnegirji* (1995) mii ii čilge sániid mearkkašumiid muhto buktá moadde dahje muhtumin olles hivvodaga synonymaid guđege sátnái.

Kategoriija:Sátnegirjjit
Duodji

**Duodji** (lullisámegillii *duedtie*, julevsámegillii *duodje*) lea sámiid árbevirolaš dáiddaduodji ja atnuduodji. Doaba duodji geavahuvvo sihke barggu ja buktaga birra. Váldoearru lea garraduojis muoras, čoarvvis ja dávttis, ja dipmaduojis diŋggas ja náhkis.

## Girjjálašvuohta
* Eira, Anne Kristen ja Østby, Máret (2013). *Duodjegáldu*. 2. hápmi. Kárásjohka: Davvi Girji. ISBN 978-82-7374-925-3
* Guttorm, Gunvor ja Labba, Solveig (2008). *Ávdnasis duodjin - Dipmaduodjesánit*. Guovdageaidnu: DAT. ISBN 978-82-90625-60-8
* Sámmol Jon Jovnna, Jaakonaho, Pasi, Näkkäläjärvi, Juulienna, Tikkanen, Hannu ja Laakso, Kikka (2018) *Garraduodji*. 2. viiddiduvvon preanttus. Anár: Sámi oahpahusguovddáš. ISBN 978-951-53-3696-5
* Lehtola, Jorma ja eará (2006). *Sámi duodji: Sámi duodjesearvvi 30-jagi ávvudančájáhusa čájáhuskataloga*. Sámi Museum - Saamelaismuseosäätiön julkaisuja, no 7. [Anár]: Siida. ISBN 978-952-441-158-5
* Somby, Seija Risten (2008). *Sisti duodji*. Anár: Sámediggi. ISBN 978-952-441-158-5

## Gáldut

## Geahča maid
* Duodjeinstituhtta
* |https://www.youtube.com/watch?v=MJ0ZeEVMwlk Sámedikki Sisteduodji - vearbbat]

Kategoriija:Atnudáidda
Kategoriija:Giehtabargofitnut
Kategoriija:Sámi dáidda
Kategoriija:Dáiddaduodji
Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Nuvttohat

**Nuvttohat** leat árbevirolaš sámi dálvejuolgeváhtut dahkkon bohcconáhkis mas guolggat leat olggosguvlui. Nuvttohat adnojit vuosttažettiin goike muohttagis ja siste.  

## Gáldut

Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Gápmagat
Čázet

**Čázehat** leat árbevirolaš sámi juolgegárvvut leairras. Daid earuha nuvttohiin go leat ráhkaduvvon guolggahis náhkis. Čázehat adnojit vuosttažettiin geassegárvun.

## Geahča maid
* Čázehiid ivdnengovva Ovttas-neahttabáikkis

## Gáldut

Kategoriija:Sámi biktasat
Kategoriija:Gápmagat
Ládjogahpir

**Ládjogahpir**, ladjo-, dahje ládju-, lea árbevirolaš davvisámi nissongahpir mas lea čoarvehámat čohkka. Alla, ovddosguvlui soju čohkka fullojuvvo gohppon muorračoskkas, biddjo niskái ja skoađastuvvo ivdnás láđđiin nu go muđui gahpir. 

## Geahča maid
* Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat
* Šaamšiǩ
**Samisk husflid i Finnmark*. Norsk folkemuseum : Landbruksforlaget. 1987. s. 47–48 (nb.no).

## Gáldut


Kategoriija:Gahpirat
Kategoriija:Sámekultuvra
Gietkka

**Gietkka** lea árbevirolaš sámi geaŧŧu man guoddá sealggis. Gietkka ráhkaduvvo gohppojuvvon muoras mii lea lihtte- dahje fanashámat ja govddit bajágeahčen go vuolágeahčen. Dát luvddonasto sisttiin, ja das lea goahki sisttis mii lea fanahuvvon soju muorracakkiid badjel oaivegeažis. 

## Geahča maid
* Guttorm, Gunvor (1991). *[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007110200007 Gietkka]*. DAT. ISBN 82-90625-13-8 (Girjji sáhttá lohkat, jus iežat IP-čujuhus lea Norgga bealde.)
* Filbma gietkama duddjoma birra ive 1973 (dárogiel jietna)

## Gáldut

Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Sáhkku

**Sáhkku** lea sámi breahttaspeallu. Speallu lea árbevirolaččat davvisápmelaččat, nuortalaččat, anárašsápmelaččat ja julevsápmelaččat, muhto sáhttet maid eará osiin Sámis speallan dan. Speallu lea strategiijaspeallu mas guokte spealli gilvaleaba vuostálaga.

## Gáldut


Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Kategoriija:Breahttaspealut
Sámibivttas

**Sámibivttas**, sámi álbmotbivttas. Davvisámegillii *gákti*, julevsámegillii *gáppte* dahje *gábdde*, bihtánsámegillii *gáppte* dahje *gåppto*, ubmisámegillii *gápttie* ja lullisámegilli *gaeptie*, *gåpta* dahje *gåptoe*. Gákti lea hui dehálaš sámi kultuvrra ja identitehta ovdanbuktimii.

## Gáldut

Kategoriija:Álbmotbiktasat
Kategoriija:Sámekultuvra
Meavrresgárri

**Meavrresgárri**, **noaiderumbu**, **goavddis** dahje **govadas** ( ja ) lea davviguovllu šamánarumbu. Meavrresgárri lea ráhkaduvvon sisttis, dávjjimusat bohcconáhkis, mii lea čavgejuvvon ovála muorrarámma badjel dahje ráige báhki badjel. Sisti lea árbevirolaččat hervejuvvon iešguđetlágan govvosiiguin, ja juohke rumbu lea hervejuvvon sierraládje.

## Geahča maid
* Noaidi
* Noaidi ja goavddis - Samisk tro og mytologi - En nettutstilling

## Gáldut

Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi osku
Lávvu

**Lávvu** lea árbevirolaš sámi telta maid nomáda sápmelaččat lea atnán badjel 2 000 jagi. Lávu lea álki sirdit, ja heive bures sámiid árbevirolaš nomádaeallimii. Lávus leat máŋga njulges muora (cakki) mat leat leat oktii bajemusas ja olggosguvlui gierdun.

## Gáldut

Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Noaidi

**Noaidi** (julevsámegillii *noajdde*, lullisámegillii *nåejttie*, nuortalašsámegillii *nōjjd*, darjjesámegillii *niojte*, gielddasámegillii *noojd/nuojd*, bihtánsámegillii *nåjjde*) lei sámi šamána, rituálajođiheaddji sámi oskkus. Noaideárbevierru jávkkai 1600-logus, go risttálašvuohta šattai váldoreligiovdnan sámiid gaskkas. Noaidi lei hui dehálaš olmmoš sámi kultuvrras, go son doaimmai gulahallangaskaoapmin olbmuid ja vuoiŋŋaidmáilmmi gaskkas.
## Gáldut


Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Stállu

**Stállu** (davvisámegillii) ja *Stalo* (lullisámegillii), mii maid muhtomin čállo *Stállo*, lea myhtalaš figuvra ihtá iešguđetlágan hámiin sámi álbmotoskkus. Stállu boahtá erenoamážit guovtti váldolágan muitalusain ja máidnasiin, juogo olmmošborri stállun dahje balddonassan, dahje neavrin maid noaidi lea sádden. Stálut leat bahát ja gievrrabut go olbmot, muhto maid gáiggibut, ja daid sáhttá dávjá dájuhit.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi mytologiija
Beaska

**Beaska** dahje *muoddá* (nom. *muoddá*, akk./gen. *muottá*) lea sámi náhkkebivttas mii dábálaččat lea bohcconáhkis ráhkaduvvon, áinnas miesenáhkis. Beaska ii leat nie movt jáhkka, luddejuvvon ovddabealde, muhto lea dakkár maid rohtte oaivve badjel. Dan lávejit boahkániin atnit.

## Geahča maid
* Filbma beaskavadjama ja goarruma birra ive 1973 (dárogiel jietna)

## Gáldut

Kategoriija:Sámi biktasat
Kategoriija:Hárdogárvvut
Kategoriija:Olgguldasbivttas
Kategoriija:Náhkki
Stuorraniibi

**Stuorraniibi** ( ja ) lea stuora árbevirolaš sámi niibi. Niibbis lea guhkes, govda ja nanu dearri ja lea hui máŋggabealát bargoneavvu. Dainna sáhttá čuollat rissiid, muoraid, ađđamiid čieskat, njuovvat, sáhttá adnot ákšun muoraid luoddut. Dábálaš stuorraniibbi dearis lea gaskkal 20 ja 45 cm guhkki.

## Gáldut

Kategoriija:Niibbit
Kategoriija:Sámekultuvra
Dorka

**Dorka** lea sámi bivttas ráhkaduvvon náhkis mii adno eará biktasiid badjel dálvet. Dat lea earálágan go beaska go das leat guolggat sisaguvlui olbmorupmaša vuostá ja dan lea adnon miehtá davvisámi guovllu.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Kategoriija:Sámi biktasat
Luhkka

**Luhkka** lea sámi gárvu mas lea gahpir vel. Luhkas lea čeabetráigi ja gokčá gieđaid ja ratti ja hárdu. Dat suodjala buollaša ja biekka vuostá ja sáhttá adnot gávtti dahje beaskka badjel.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi sánit ja doahpagat
Kategoriija:Sámi biktasat
Sámi dáidda

**Sámi dáidda** leat iešguđetlágan dáidagat maid sámi dáiddárat leat ráhkadan. Historjjálaš hámit sámi govvadáidagis leat báktesárgosat, nu go Álttá báktesárgosat, ja govvosat meavrresgáriin. Árbevirolaččat lea duodji maid dáidaga vuolggasadji.

## Govvagalleriija

Nils Nilsson Skum (1872-1951) in 1937.jpg|Nils Nilsson Skum jagi 1937
Britta Marakatt-Labba in 2019.jpg|Britta Marakatt-Labba jagi 2019
Artist Jenni Laiti in Kiasma 2015 06 (cropped).jpg|Jenni Laiti Kiasmas, Helssegis jagi 2015
Nils-Aslak-Valkeapaa.jpg|thumb|Nils-Aslak Valkeapää 1960-logus


Anders Sunna.jpg|Anders Sunna
Marja-Helander.jpg|Marja Helander
Ingunn Utsi portrait.jpg|Ingunn Utsi


## Geahča maid
* Sámi Dáiddárráđđi
* Sámi Dáiddačehpiid Searvi
* Dáidda ja dáiddár Kuáti.fi:s

## Gáldut


*
Dáidda
Sámi girjjálašvuohta

**Sámi girjjálašvuohta** lea girjjálašvuohta maid sápmelaččat leat ráhkadan. Dan girjjálašvuođas sáhttet leat iešguđetge sámegielaide dahje daid riikkaid majoritehtagielaide gos sápmelaččat orrot. Dál leat guhtta (vejolaččat gávcci 2018 rájes) sámi čállingiela maiguin dát girjjálašvuohta čállo. Sámi girjjálašvuohta fátmmasta maid stuora njálmmálaš muitalanárbevieru mas giellarájiin lea unnit rolla, go dat sámi ránnjágielat gulahallet iežagaskaneaset.

## Gáldut


*
*
Sámi osku

**Sámi osku** lea luondduosku mas leat máŋga ipmila ja vuoiŋŋat ja mas oskot ahte luonddus lea siellu. Muhtun govahallamiin 1700-logus juhkkojuvvo sámi osku njealji jovkui, dan mielde makkár riikkas dat orro. Eatnanvuložat, ipmilat mat ledje eatnan nalde, almmálaš ipmilat ja eará ipmilat.

## Ipmilvuođat
* *[[Ipmil (risttalašvuohta)|Ipmil]]* / *Ipmilbalolaš* / *Ipmeláhcchi* / *Jipmel* / *Ibmel*
** *[[Rádienáhttje]]* / *[[Raedie]]* / *Väraldarade* / *Waralden Olmai*
** *[[Raediengiedte]]* / *[[Rádienpardne]]*
** *[[Rádienáhkká]]* / *Raedieahkka* 
* *[[Rana Nieida]]* / *Rana Niejta*
* *[[Beaivi]]* / *Biejvve* (julevsámegiella) / *Biejje*
* *[[Beaivi Nieida]]* / *Biejjenniejte*
* *[[Mano]]* / *Aske* / *Manna*
* *[[Maadteraajja]]* / *Maadteraajja*
* *[[Máttaráhkká]]* / *Maderakka* 
* *[[Sáráhkká]]* / *Sarakka* 
* *[[Uksáhkká]]* / *Uksakka* 
* *[[Juoksáhkká]]* / *Juksakka* / *Juoksahkka*
* *[[Påssioakka]]*
* *[[Oksaahka]]*
* *[[Dierpmis]]* / *Horagalles* / *Atja* / *Tordöm* / *Tiermes*
* *[[Lieaibolmmai]]* / *Liejbbeålmáj*
* *[[Tjaetsieålmaj]]* / *Tjasolmai* / *Tjáhtjeålmåj*
* *[[Biegga olmai]]* / *Biegg olmai*
* *[[Bieggagallis]]*
* *[[Bieggolman]]*
* *[[Biegkegaellies]]*
* *[[Tjuder]]*
* *[[Lieaibolmmai]]*
* *[[Stalu]]* / *Stalo* / *Stallon*
* *[[Tjaetsieålmaj]]*
* *[[Jahbme akka]]*
* *[[Rohttu]]* / *Ruohtta*
* *[[Mubpienålmaj]]*

## Goavddis Ipmilvuođat symbola

Fiila:Radien Sámi mythology symbol.svg 
Fiila:Radien-pardne Sámi mythology symbol.svg
Fiila:Beaivi (Northern) Sámi mythology symbol.svg
Fiila:Mánnu Sámi mythology symbol.svg 
Fiila:Materakka Sámi mythology symbol.svg  
Fiila:Sarakka Sámi mythology symbol.svg 
Fiila:Uksakka Sámi mythology symbol.svg
Fiila:Juksakka Sámi mythology symbol.svg
Fiila:Horagalles Sámi mythology symbol.svg 
Fiila:Bieggolmai Sámi mythology symbol.svg


## Geahča maid
*Noaidi
*Sieidi
*Goavddis

## Lasi diehtu

* www.tjatsi.fo (Wayback Machine)
* NOAIDEVUOHTA JA ÁLBMOTMEDISIIDNA (PDF)
* Sieiddit ja eará bálvvosbáikkit - Samisk tro og mytologi - En nettutstilling

## Gáldut

Kategoriija:Luondduosku
Kategoriija:Sámi osku
Sápmi Pride

**Sápmi Pride** lea jahkásaš pridefestivála mas lea sámi fokus. Festivála mihttu lea ovddidit vuoigatvuođat, dásseárvvu ja seksuála minoritehtaid ja sohkabealminoritehtaid kultuvrra.

## Geahča maid
* Arvedávgeleavga

## Liŋkkat
* Sápmi Pride Facebookas. 
* Sápmi Pride Instagrammas.
* Sápmi Pride: ovttas olmmošvuoigatvuođaid beales Nuoraidráđi siidduin

## Gáldut


Kategoriija:Pridefestiválat
Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi dáhpáhusat
Čiehgáhpir

**Čiehgáhpir** dahje **šávká** lea árbevirolaš sámi dievdoolbmogahpir. Čiehgahpiris leat njeallje čiega. Gahpir lea devdojuvvon uvjjaiguin, vai čiegat geaigájit ja dahket nástti.

## Gáldut


Kategoriija:Gahpirat
Kategoriija:Sámi biktasat
Datneárpu

**Datneárpu** lea metállaárpu danis mainna sáhttá broderet hearvvaid. Dat lea dološ sámi duodji. Olu máilmmiosiin adnojuvvojit golli, silba, veaiki ja bronša hervet láđđi, muhto datneárpu orro adnon dušše Davviriikkain dan ulbmilii. Boarráseamos gávdnosat leat sullii 1000-logu rájes.

## Gáldut

Kategoriija:Duodji
Kategoriija:Metálladiŋggat
Kategoriija:láigeduodji
Sameblod

**Sameblod** dahje **Sámi varra** lea sámi drámáfilbma, mii lii ráhkaduvvon 2016:s. Amanda Kernell lea čállán giehtačállosa ja bagadallan dan. Filmmas lei vuosttaščájálmas 73. Venezia filbmafestiválas, gos dat vuittii Europa Cinemas Label «Buoremus eurohpálaš filbma» ja kritihkarbálkkašumi Fedeora «Buoremus debuterenrešissevra».

## Liŋkkat
* Sameblod Internet Movie Databases 

## Gáldut


Kategoriija:Sámi drámáfilmmat ja -ealligovat
Kategoriija:Lullisámegielat filmmat
Sámiid ædnan

**"Sámiid eatnan"** lea lávlla mas leat lávlun, juoigan ja pop oasit maid Sverre Kjelsberg ja Mattis Hætta čuojaheigga 1980:s. Kjelsberg komponerii nuohta, Hætta ráhkadii luođi ja Ragnar Olsen čálii teavstta. "Sámiid eatnan" vuittii Melodi Grand Prix 1980:s ja lei Norgga lávlla Eurovision Song Contestas Haagas Vuolleeatnamis seamma jagi.

## Gáldut

Kategoriija:Sámemusihkka
Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1980
Giđđajohtin minuvttas minuktii

**Giđđajohtin minuvttas minuktii** lei njuolggosáddejuvvon njoazes-TV-prográmma maid NRK Sápmi buvttadii, mii čuovui giđđajohtima dálveorohagas Finnmárkku duoddaris ja measta gitta geasseorohahkii Fálái cuoŋománu 24. b. rájes miessemánu 3. b. 2017 rádjái. Sátta sáddejuvvui oktilaččat prográmma neahttasiiddus ja NRK2:s, dušše muhtin áigeguovdilis prográmmat ja valáštallamat gaskkalduhtte, ja muhtin háviid sáddejuvvui dan sadjái NRK3:s.

## Liŋkkat
* Giđđajohtin minuvttas minuktii NRK TV:s

## Gáldut

Kategoriija:Boazodoallu
Vuorbi

**Vuorbi**, **bajá** dahje **árpa** () gullá sámi meavrresgárrái. Noaidi sámi oskkus lávii atnit meavrresgári bidjan dihte iežas ilmmiid gaskii, dahje viežžan dihte dieđuid boahtteáiggi birra dahje geahččat dáhpáhusaid eará sajiin. Meavrresgárri adnui bállimiin ja ovttain dahje máŋggain vurbbiin noaiduma oktavuođas.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi osku
Ellos eatnu

**Ellos eatnu** () lea sámi drámáfilbma 2023 rájes man Ole Giæver lea rešisseren. Filbma lea Álttá-riiddu birra 1970- ja 1980-loguin ja vuostehágu birra čáhcefápmorusttega huksema vuostá Álttáeanus Finnmárkkus. Musihkkár Ella Marie Hætta Isaksen nevttii vuohččan dan filmmas, ja sus lea váldorolla Esterin.

## Liŋkkat
* Ellos eatnu – La elva leve  Internet Movie Databases

## Gáldut

Kategoriija:Sámi drámáfilmmat ja -ealligovat
Iránlaš gielat

**Iránlaš gielat** leat indoiránalaš gielat vuollebearaš.

## Iránlaš gielat

* avestagiella
* darigiella
* dološpersiagiella
* kurdigiella
* ossetiagiella
* paštugiella
* persiagiella
* tadžikigiella
Lars Levi Læstadius

**Lars Levi Læstadius** (r. ođđajagimánu 10. beaivvi 1800 Jäkkvikas Ruoŧas, jápmán guovvamánu 21. beaivvi 1872 Bájilis) lei ruoŧelaš báhppa, eanemus dovddus go álggahii risttalaš vuoiŋŋalaš lihkadusa lestadianismma. Son lei maiddái dovddus botanihkkár, lingvista, etnográfa ja teologa.

## Gáldut


Kategoriija:Ruoŧŧelaš báhpat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš botanihkkárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš etnográfat
Kategoriija:Lestadianisma
John Savio

**John Andreas Savio** (riegádan ođđajagimánu 28. beaivvi 1902 Buođggáin Mátta-Várjjagis, 60 km oarjjabealde Girkonjárgga, jápmán cuoŋománu 9. beaivvi 1938 Ullevål buohcciviesus) lei sámi dáiddár. Son lei vuosttaš sápmelaš guhte oaččui sierra čájáhusa Našunálagalleriijas. Son barggai ollu muorračuohppamiin. Su buvttadeapmi lei oalle stuoris, sullii 130 muorraduoji, muhtun lino-čuohppamat ja ollu tevnnegat.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Norgga dáiddárat
Amanda Kernell

**Amanda Kernell** (riegádan čakčamánu 9. beaivvi 1986 Ubmis) lea Ruoŧa-Lullisámi filbmarešissevra ja mánusčálli. Son lea eanemus dovddus iežas vuosttaš guhkesfilmmain *[[Sameblod]]*, mii lea vuoitán máŋga bálkkašumi.

## Gáldut



Kategoriija:Sámi filbmabagadallit
Kategoriija:Ruoŧa filbmabagadallit
Ole Giæver

**Ole Giæver** (riegádan suoidnemánu 19. b. 1977 Romssas) lea sámi rešissevra, mánusčálli, girječálli ja neavttár. Son lea gazzan oahpu Nordlándda dáidda- ja filbmafágaskuvllas Lofuohtas ja Konstfackas Stockholmas. Giæver čálii giehtačállosa ja rešisserii filmma *[[Ellos eatnu]]* 2023:s Álttá-riiddu birra 1970- ja 1980-loguin ja vuostehágu birra hukset čáhcefápmorusttega Álttáetnui Finnmárkkus.

## Gáldut


Kategoriija:Sámi filbmabagadallit
Kategoriija:Sápmelaš neavttárat
Kategoriija:Sámi girječállit
Ella Marie Hætta Isaksen

**Ella Marie Hætta Isaksen** (riegádan cuoŋománu 25. b. 1998) lea norgalaš-sámi musihkkár Deanus eret. Isaksen vuittii Sámi Grand Prix 2016 iežas čállin lávlagiin "Luoddaearru" ja vuittii 2017 Liet International seamma lávlagiin. Jagi 2017 Isaksen lei mielde álggaheame joavkku ISÁK. Golggotmánus 2018 vuittii son NRK-prográmma *[[Stjernekamp]]*.

## Diskografiija
* Gumpe (2025)
* Varra (2025)
*Mu Váibmu (2025)
*Mannat (2024)
*Lean dás (2024)
*Gina
*Gii Gielista (2024)
*Sániid (2024)
*Luoddaearru (2016)

## Gáldut


Kategoriija:Sámi musihkkárat
Ella-Máijá Tailfeathers

**Elle-Máijá Apiniskim Tailfeathers** (r. 1986 Halifax, Nova Scotia, Kanáda) lea kainai-svartfotisk ja sámi neavttár, buvttadeaddji ja filbmadahkki. Son orru Vancouveris Kanádas, Blood-reserváhtas ja Sámis vuoruidmielde.

## Gáldut

Kategoriija:Sápmelaš neavttárat
Kategoriija:Sámi filbmabagadallit
Kategoriija:Kanádalaš neavttárat
Kategoriija:Kanádalaš filbmabagadallit
Jon Henrik Fjällgren

**Jon Henrik Mario Fjällgren** (r. **Montoya** cuoŋománu 26. beaivvi 1987, Calis, Colombias) lea ruoŧelaš-kolombialaš/sámi vokalista, komponista ja boazoeaiggát gii ássá Mittådalena sámegilis Härjedalenis. Fjällgren riegádii indiánagilis ja biddjui mánáidruktui Colombias, ja bajásšattai sámi boazosámibearrašis Ruoŧas. Fjällgren bargá beaivválaččat boazodoaluin Mittådalena čearus Härjedalenis.

## Gáldut


Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš lávllut
Mattis Hætta

**Mattis Hætta**, **Simmona Máhtte**, (njukčamánu 15. b. 1959 Mázes – skábmamánu 9. b. 2022) lei sámi lávlu, juoigi ja neavttár. Son lei miellačájeheaddji Álttá-huksemiid oktavuođas 1979:s ja šattai dovddus riikaviidosaččat go vuittii Melodi Grand Prix 1980:s Sverre Kjelsbergiin ja lávlagiin "Sámiid ædnan". Lávlla šattai 16 sadjái 19 sajis dan riikkaidgaskasaš finálas seamma jagi.

## Gáldut


Kategoriija:Sámi musihkkárat
Katarina Barruk

**Elina Maria Katarina Barruk** (r. juovlamánu 5. b. 1994 Storuman gielddas Sámis, Västerbottena leanas Ruoŧas) lea sámi lávlu, juoigi, pianista ja lávllačálli gii ovdanbuktá iežas teavsttaid ubmesámegillii. Son ovddasta ja geavaha aktiivvalaččat ubmesámegiela, giela man UNESCO lea lohkan áitojuvvon giellan.

## Gáldut


Kategoriija:Ruoŧŧelaš lávllut
Kategoriija:Sámi musihkkárat
Inga Juuso

**Inga Juuso** (riegádan golggotmánu 5. beaivvi 1945 Johkamohkis, jápmán borgemánu 23. beaivvi 2014) lei sámi juoigi, ja lei okta dain buot čeahpimus sámi soloartisttain dalle go elii. Son ovttasbarggai ollu iešguđetlágan musihkkáriiguin ja lei riikka vuosttaš bistevaš fylkajuoigi. Son lei dehálaš ovdagovva olu sámi artisttaide, e.e. Mari Boinii. Son nevttii *[[Guovdageainnu stuimmit (ealligovva)|Guovdageainnu stuimmit]]*-filmmas, ja lei mielde juoigin Orbina juoiganjoavkkus. Ovttas Báruin son vuittii Spellemannprisen 2011 rabas luohkás skearruin *Bálggis*.

## Diskografija
*Samejentas lørdag

## Gáldut


Kategoriija:Sámi musihkkárat
Harriet Nordlund

**Gerd Harriet Linnéa Nordlund** (čakčamánu 20. beaivvi 1954, Nautijaur, Johkamohkki – cuoŋománu 19. beaivvi 2023 Ekerö, Stockholbma) lei julevsámi neavttár, dramaturga, rešissevra ja teáhterhoavda. Nordlund čálii ja bagadii ollu teáhterčájálmasaid. Ruovttugilis jođihii son máilmmi vuosttaš sámi teáhtera Dálvadis (1971–1985), gos vuosttaš jiekŋa- ja muohtascenat čájehuvvojedje. Norggas lei son beakkán Hålogaland Teáhteris ja Beaivváš Sámi Teáhteris Guovdageainnus (teáhterhoavda 2002-06) gos maŋemus čájálmas lei juoigan-opera Skuolfi (2005).

## Gáldut

Kategoriija:Sámi filbmabagadallit
Kategoriija:Sápmelaš neavttárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš neavttárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš filbmabagadallit
Agnete Saba

**Agnete Kristin Johnsen Saba** (riegádan suoidnemánu 4. b. 1994 Unjárggas) lea sámi musihkkár ja vokalista Reahpenis Finnmárkkus eret. Son lei The BlackSheeps joavkku lávlu, ja lea dan rájes geavahan artisttaid namaid **Aggie** ja **Agnete**. Son ovddastii Norgga Eurovision Song Contestas 2016:s.

## Gáldut



Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Norgga musihkkárat
Domna Khomjuk

**Domna Maksimovna Khomjuk** (ovdal Zakharova, gielddasámegillii: *Туомн Хомюк*, ruoššagillii: *Домна Максимовна Хомюк*, ovdal *Захарова*; riegádan čakčamánu 10. b. 1954 Koarrdõgks, Murmansk, Sovjetlihtus) lea gielddasámi zoologa, girječálli, jorgaleaddji ja musihkkár. Son lea maiddái aktiivvalaš gielddasámi giela ja kultuvrra ealáskahttimis.

## Gáldut


Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Ruošša musihkkárat
Kategoriija:Gielddasápmelaččat
Anfisa Agejeva

**Anfisa Maksimovna Agejeva**, maiddái Anfisa/Anfissa Agueva/Ageyeva (ruoššagillii: *Анфиса Максимовна Агеева*, ovdal *Zakharova* (ruoššagillii: *Захарова*; riegádan guovvamánu 12. b.  1952 Kanjovkas, Murmánskkas, Sovjetlihtus)) lea gielddasápmelaš girječálli, jorgaleaddji, musihkkár ja aktivista Ruoššas eret. Jagi 2001 son šattai vuosttaš sápmelaš Ruoššas gii oassálasttii Sámi Grand Prixii ja vuosttaš Ruoššas gii vuittii gilvvu.

## Gáldut


Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Ruošša musihkkárat
Kategoriija:Gielddasápmelaččat
Prudnik

**Prudnik** lea gielda Polenis. 

* Viidodat oktiibuot 21 170 *<small>(2018)</small>*
* Eananviidodat 20,50 km²

## Liŋkkat
* Webbasiiddut
Nils Utsi

**Nils Reidar Utsi** (riegádan suoidnemánu 22. beaivvi 1943 Deanus, jápmán ođđajagemánu 1. beaivvi 2019) lei Norgga beale sámi neavttár, dramatihkar ja teáhterbagadalli Deanus Finnmárkkus eret. Nils Utsi beaggigođii viidát Norggas go son nevttii Ánte áhči mánáid-TV-ráiddus *[[Ánte]]*. Ráidu sáddejuvvui NRK:s vuosttaš geardde 1976:s ja 1977:s, ja Utsi barggai sámi oassálastiid bagadallin. Vuosttaš sámi guhkesfilmmas *[[Ofelaš]]* (1987), man Nils Gaup rešisserii, lei sus guovddáš sadji. Filbma oaččui Oscar-nominašuvnna.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš neavttárat
Olmmošvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi ovddasteaddji listu

**Ovddasteaddji listu olmmošvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi** birra lea UNESCO-listu ealli árbevieruid ja árbedieđuid birra. Listu galgá bajidit dihtomielalašvuođa ealli kulturárbbi birra ja movttiidahttit gulahallat kultuvrralaš máŋggabealatvuođa árvvusatnimiin. Listu lea čilgejuvvon jagi 2003 mearriduvvon Konvenšuvnnas eahpeávnnaslaš kulturárbbi suodjaleami birra, artihkkalis 16. Stáhtat mat leat guorrasan konvenšuvdnii, sáhttet evttohit ođđa lasáhusaid dán listui. Norggas lea Kulturdirektoráhtas ovddasvástádus konvenšuvnna implementeremis.

## Gáldut


Kategoriija:Ealli kulturárbi
Konvenšuvdna eahpeávnnaslaš kulturárbbi suodjaleami birra

**Konvenšuvdna eahpeávnnaslaš kulturárbbi suodjaleami birra** lea multilaterála UNESCO-konvenšuvdna mii mearriduvvui Pariissas 2003:s ja mii fápmuduvvui Norggas 2007:s. Konvenšuvdna galgá suodjalit ja sihkkarastit eahpeávnnaslaš kulturárbbi árvvusatnima. Dat galgá buoridit dihtomielalašvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi birra ja dan mearkkašumi birra ja váikkuhit riikkaidgaskasaš ovttasbarggu ja veahki dán suorggis.

Eahpeávnnaslaš kulturárbi, maiddái gohčoduvvon ealli kulturárbin, leat árbevierut ja árbemáhttu mii sirdojuvvo olbmuid gaskka. Ealli kulturárbi geavahuvvo earret eará giehtaduojis, musihkas, dánsumis ja njálmmálaš árbevieruin. Borramušvierut, dábit, ávvudeamit ja máhttu luonddu ja gomuvuođa birra leat maid oassin ealli kulturárbbis.

Soahpamušbeliin lea ovddasvástádus ráhkadit ja bajásdoallat ovtta dahje máŋga logahallama ealli kulturárbbis mat čađahuvvojit iežaset riikarájiid siskkobealde. Dat sáhttet maiddái evttohit sisafievrridemiid golmma listui mat čatnasit konvenšuvdnii: Ovddasteaddjilistu olmmošvuođa eahpeávnnaslaš kulturárbbi hárrái. Listu eahpeávnnaslaš kulturárbbiin maid lea dakkaviđe dárbu suodjalit. Listu buriin gáhttenvugiin, mat gusket prográmmaide, prošeavttaide ja doaimmaide mat gusket vuoiŋŋalaš kulturárbbi gáhttemii. Kulturdirektoráhtas llea ovddasvástádus konvenšuvnna implementeremis Norggas.

## Gáldut

Kategoriija:Ealli kulturárbi
Lene Cecilia Sparrok

**Lene Cecilia Sparrok** (riegádan golggotmánu 6. beaivvi 1997) lea lullisámi neavttár Norggas eret. Son neaktá váldorolla Elle-Marja Ruoŧa-Sámi filmmas *[[Sameblod]]* (2016), man Amanda Kernell lea bagadallan.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš neavttárat
Kategoriija:Lullisápmelaččat
ON eamiálbmotgielaid logijahki

**ON álgoálbmotgielaid logijagi** (; , oaniduvvo **IDIL**) lea ON álgga man ulbmil lea oažžut eanet fuomášumi álgoálbmotgielaid gáhttemii, ođđasis ealáskahttimii ja ovddideapmái. Logijagi álgga álgoálbmotgielaid várás almmuhuvvui maŋŋel go ON álgoálbmogiid bissovaš forum jearahalai dan, maŋŋel go ON riikkaidgaskasaš álgoálbmotgiellajahki lei 2019:s. Logijagi oktavuođas galget Norgga, Ruoŧa ja Suoma beale Sámedikkit ovttasbargat prošeavttain man ulbmil lea "nannet sámi giellateknologiija ja sámi giellateknologiijabirrasa".

## Gáldut


## Liŋkkat
* Almmolaš neahttabáiki

Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnat
Fred-René Buljo

**Fred-René Øvergård Buljo** (r. guovvamánu 6. b. 1988 Kristiansand, Norga) lea sápmelaš mánáidgárdeoahpaheaddji, musihkkár, ráppejeaddji, juoigi ja buvttadeaddji Guovdageainnus eret. Son lea Duolva Duottar- ja KEiiNO-musihkkajoavkkuid lahttu. Jagi 2019 Eurovision musihkkagilvvus son ovddastii Norgga KEiiNO-joavkkuin. KEiiNO šattai viđadin gilvvus, muhto ožžo eanemus jienaid Eurohpá álbmogis. 

## Bálkkašumit
* 2019 – Dán jagáš sápmelaš

## Gáldut

Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Juoigit
Durkalaš gielat

**Durkalaš gielat** lea giellabearaš Eurohpas ja Asias. Giellabearraša dovdaseamus giella lea durkkagiella, eará gielat leat omd. kazakhagiella, jakuhtagiella ja tatáragiella.

*
Facebook

**Facebook** lea amerihkálaš sosiála neahttabálvalus mii lea Menlo Parkas, Californias, Ovttastuvvan Stáhtain.

Fitnodat vuođđuduvvui guovvamánu 4. beaivvi 2004. Dat lea máilmmi eanemus geavahuvvon ja bivnnuheamos sosiála neahttafitnodat, mas leat badjel 3 miljárdda geavaheaddji. Sosiála neahttafierpmádat fállá iešguđetlágan vejolašvuođaid iežas geavaheddjiide nugo čatnat oktavuođa ustibiiguin, bidjat stáhtusaid, márkanbáikki ja reklámaid. Facebooka eaiggáduššá Meta Platforms.

## Gáldut

## Geahča maid

* Facebook websiidu 

Kategoriija:Facebook
Nataša Gliha Komac

**Nataša Gliha Komac** (r. njukčamánu 5. b. 1974, Šempeter pri Gorici, Slovenia) lea slovenialaš slovenagiela gielladutki ja universitehtaoahpaheaddji. Su dutkanberoštumiide gullet heiveheaddji gielladieđa ja sosiolingvistihkka, earenoamážit giellaplánen ja giellapolitihkka Slovenia republihkas ja dan olggobealde. Son lea maid beroštuvvan dan birra, makkár lea slovenagiella dili giellakontáktaguovlluin, mo slovenagiella geavahuvvo almmolaččat. Son lea maiddái guorahallan slovenagiela giellagáhttema, normerema ja šáŋŋeriid standardiserema gažaldagaid.

Gliha Komac bargá jagi 2018 rájes Slovenia dieđaakademiija Fran Ramovš slovenagiela instituhta (ISJFR) nubbinjođiheaddjin, ja muđui son bargá dutkin slovenagiela čállingiela sátnegirjji eSSKJ (*Slovar slovenskega knjižnega jezika*) leksikologiija ossodagas.

Gliha Komac lea maiddái Slovenia republihka nammadan lahttu Eurohpáráđi Guovlo- dahje unnitlogugielaide guoski eurohpalaš vuođđogirjji fápmuibidjama dutki kommišuvnnas.

Kategoriija:Eurohpálaš_gielladutkit
Kategoriija:Riegádeamit_njukčamánu_5.
Kategoriija:Riegádeamit_1974