open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sanctus Omega Vielljavuohta

**Sanctus Omega Vielljavuohta** () dahje **Omega** lea elektronihka ja kybernetihka studeanttasearvi NTNU:as. Omega álggahuvvui 1919:is Troandimis, boares NTH:as. Searvi lea odne okta Troandima stuorámus, studeanttaservviid gaskas. Omegas leat iešguđelagan uhccit lávdegottit. Sis leat ovddasvástádusat vissis bargguide.

*Váldostivra					("Hovedstyret")
*Omega Divohat 				("Omega Verksted")
*Giellarlávdegoddi		                ("Kjelder")
*Lokomotiivalávdegoddi			        ("LocomotivCommiteen")
*Feastalávdegoddi				("PhaestCommiteen")
*Omega Ságat					("Omega Bulletin")
*Valáštallan ja Speallan			("Sport & Spill")
*Gulahallanjoavku				("Contaktor")
*Omega Čuojaheaddjit				("Omega Band")
*Sosiálalávdegoddi				("SosialCommiteen")
*Távttakeahttát					("Dei Taktlause")
*Gođđinlávdegoddi				("VevCommiteen")
*Giehtavuoššanlávdegoddi			("HåndbryggerCommiteen")
*Unnikoarrastálut/ Koarrastáložat		("Mikrokortrollene")
*Omega Revydoaibma				("Omegarevyen")
*Boaraniid Ráđđi				("Det Gamle Raad")
*Ávvulávdegoddi/ávvudoallolávdegoddi	        ("JubileumsCommiteen")

## Dološáigi
Dološáiggi elektronihkkastudeanttat juogadedje sárgunlanjá mašiidnastudeanttaguin. Ovttastallan mielddisbuvttii hálu ággahit elektronihkkastudeattasearvvi. Cuoŋománnu 13. beaivvi 1916:is čoahkknedje sullii njealljelogivihtta elektronihkkastudeanttat "Håndverkeren” Elektroteknihkalaš Searvi mielde. Dát searvi gáiddai 1918:is. Jagi maŋŋel álggahuvvi Omega (nubbi Omega). Dát nubbi Omega searvi álggahuvvui golggotmánu 1919:is, maŋŋel ovtta bartamátkki.

## Goččunviehkan
Juohke jahki lea doalut man váldahallá čierastit iežaráhkadan gielká vulos vielti. 

## Omega Divohat
Omega Divohat (, oaniduvvon “OV”), álggahuvvui 1971:is Omega searvvis. Divohat addá searvvi mielláhtuide vejolašvuođa bargat elektronihkkaprošeavttaiguin ja eará hommáiguin. Odne, 2019:is, lea divohat gártan iežas searvin mii ovttasbargá Omega servviin sosiála ja historjjálaš áššiidguin. OV lea dábálaččat rabás eanas oasi beaivvis ja eahkedis maiddái, earret árra iđida.

## Referánssat

*Sanctus Omega Vielljavuohta neahttasiidu
*Omega Divohaga neahttasiidu

Kategoriija:Studeanttasearvvit NTNU:as
Grace Apiafi

**Grace Apiafi** (r. skábmamánu 27. b. 1958) lea nigerialaš kuvllasuhppejeaddji ja skierrobálkesteaddji. 

## Gáldut

Kategoriija:Nigerialaš kuvllasuhppejeaddjit
Kategoriija:Nigerialaš skierrobálkesteaddjit
Kategoriija:Riegádeamit 1958
Anna Lumikivi

**Anna Lumikivi** (ovddeš **Anna Lumisalmi**, ) lea nuortalaš leuddejeaddji, musihkkár ja kulttuuribargi Avvilis. Son válmmaštuvai Ohcejoga Sámi musihkkaakademiijas miessemánu 2016.

Su áhčči lea nuortalaš kántor ja jorgaleaddji Erkki Lumisalmi ja su eadni lea Aulikki Lumisalmi. 

## [[Suõmmkar]]
Lumikivi ovttas Hanna-Maaria Kiprianoffin leuʹddjeba Suõmmkar-joavkkus.

## [[Sámi Grand Prix]] 2019
Lumikivi lávlu Sámi Grand Prix 2019 -lávlungilvvus *Mõõn tiõrvân*. Son lea ieš dahkan šuoŋa ja čállán lávlla sániid.

## Diskografiija
* 2018 &ndash; Suõmmkar

## Gáldut


Kategoriija:Nuortasápmelaččat Kategoriija:Sámi musihkkárat
Mammografiija

Mammografiija lea čiččiid röntgendutkamuš. Dainna isket leago čiččis šattalmas dahje eará nuppástus, dego systa. 
Dutkamuš addá oalle dárkilis govaid ja das lea hui unnán röntgensuonjardeapmi. 

Ruoŧas dárkkistit buot nissonolbmuid čiččiid go sii leat 40 ja 74 jagi gaskkas. Dakkár joavkodutkan gohčoduvvo sillin (eŋgelasgillii *screening*). Dainna lágiin gávdná čižžeborasa ovdal go olmmoš oaidná dahje dovdá dávdamearkkaid. Jus gávdná šattalmasa árrat lea vejolaš dearvvasnuvvat.

Ovdal dutkamuša ferte iskat leatgo eamidielkkut dahje árppat dainnago dat sáhttet neaktit šattalmassan. 

Muhtumin sillema govain oidno nuppástus čiččis. Dalle lea dárbu dutkat eanet vai oažžu čielgasa mii dat jur lea. Sáhttá govvet čičči eará guovllus nu ahte nuppástus oidno buorebut. Muhtumin doavttir dárbbaša dutkat ultrajienain. Dalle lea maid vejolaš čuoggut náluin ja váldit sealla- dahje gođusiskosa čiččis.

Kategoriija:Dearvvašvuohta
Kategoriija:Medisiinnalaš iskkadeapmi
Sermeq Kujalleq

**Sermeq Kujalleq** () lea stuorra jiehkki Kalaallit Nunaata oarjeoasis. Dat buvttada logi proseantta olles Kalaallit Nunaata jiekŋaváriin ja eanet jiekŋamássá go mihkkige eará jiehkki eananspáppa davábealis. Dálkkádatnuppástusa dihte boares jiekŋa lea goit suddan juo 1800-logu gaskamuttu rájes johtilit go ođđa lea šaddan ja 2000-logu alggus Sermeq Kujalleqa suddan lei máilmmiviidosaččat dehálaččamus sivva mearragierraga badjáneapmái. Sermeq Kujalleq dárkkuha kalaallisutgillii lulimus jiehki.

## Gáldut

Kategoriija:Kalaallit Nunaata eatnandiehtu
Itilleq (Qeqqata)

**Itilleq** (ovdalaš čállinhápmi *Itivdleq*) lea gilli unna sullos Kalaallit Nunaata oarjeoasis Qeqqata gielddas.

Kategoriija:Kalaallit Nunaata eatnandiehtu
Evelyn Rasmussen Osazuwa

**Evelyn Rasmussen Osazuwa** (r. miessemánu 15. b. 1986 Oslo, Norga) lea norgalaš neavttár ja slam-poehta.

## Filmografiija
* 2011 &ndash; *One more Cup of Coffee* (oanehisfilbma), Florence
* 2015 &ndash;  *[[Hotel Cæsar]]* (TV-ráidu), Amanda Anker-Hansen
* 2018 &ndash;  *[[Oljefondet (TV-ráidu)|Oljefondet]]* (TV-ráidu), Anna Smythe

## Gáldut

## Geahča maid
* Evelyn Rasmussen Osazuwa Internet Movie Database

Kategoriija:Norgalaš neavttárat
Kategoriija:Riegádeamit 1986
Itilleq (Kujalleq)

**Itilleq** (kalaallisutgillii *Itilleq*, ovdalaš čállinhápmi *Itivdleq*, dánskkagillii *Eggers Ø*) lea suolu Kalaallit Nunaatis Kujalleqa gielddas. Sullos lea Kalaallit Nunaata lulimus njárga Nunap Isua.

Kategoriija:Kalaallit Nunaata sullot
Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat

**Nuortalaččaid ja gielddasápmelaččaid gahpirat** ja daid geavahanvuogit spiehkastit olu davvi-, julev- ja lullisápmelaččaid gahpiriin ja geavahanvugiin. Ovdamearkka dihte nuortalaš ja gielddasápmelaš nieidda- ja nissongahpir čájeha dan geavaheaddji siviilaseađu.

## Nieidda- ja nissongahpirat
Nuortalaš ja gielddasápmelaš nieidda- ja nissongahpirat muitalit hui olu nissonolbmuid siviilaseađu birra: leago gahpira geavaheaddji náitalan vai náitalkeahttá ja leago son leamaš náitalan. Siviilaseahtu oidno gahpermálles go náitalkeahtes ja mánáhis nieiddain lea eará gahpir go náitalan nissoniin ja náitalan nissoniin eará go leaskkain. Daidda árbevirolaš gahpiriidda lassin lea šaddan ođđa gahpermálle nissoniidda geain ii leat guoibmi, geat orrot guimmiineaset rabaslihtus dahje geat lea náitalkeahtes eadni. Dakkáraččaide Heidi Gauriloff lea duddjon gahpira.

### Nieiddagahpir ''peeʹrvesǩ''
*[[Peeʹrvesǩ]]* lea nissonolbmuid vuosttaš gahpir. Dábálaččat nuortalaš nieiddat ožžot dan gahpira rihppaskuvlla maŋŋel nappo sii devdet 16 jagi, muhto otne beaivve gahpira orro geavaheamen muhtumin maiddái vel nuorat nieiddat. Dan gahpira sáhttá geavahit girkovihaheami lohppii rádjái man maŋŋá moarsi risteadni dahje moarsebiigá váldá eret peeʹrvesǩ-gahpira ja bidjá eamitgahpira *šaamšiǩ* su oaivái.

### Eamitgahpir ''šaamšiǩ''
*[[Šaamšiǩ]]* lea čoarvegahpir maid nuortalaš ja gielddasápmelaš nissonat geavahit dan maŋŋá go sii leat náitalan. Gahpira moarsái skeŋke su eadni. Eamitgahpira son geavaha nu guhká go son lea náitalan ja eallá. 

### Leaskagahpir ''pooʹvdneǩ'' dahje ''poʹvdneǩ''
Juos náitalan nisson báhcá leaskan, son sáhttá válljet, háliidago son geavahišgoahtit leaskagahpira *[[pooʹvdneǩ]]* (maiddái *poʹvdneǩ*). Juos son ii háliit ođđasis náitalit, son geavaha *pooʹvdneǩ*-gahpira gitta jápmima rádjái, muhto juos háliidat, son ii geavat gahpira ollege.

### Ođđamállet, vel namahis gahpir stáhtuskeahtes nissoniidda
Juos nuortalaš dahje gielddasápmelaš nisson lea earránan, ovdal ii leat heivvolaš gahpir nu ahte son ii šat geavahan maiddege gahpira. Dakkár nissoniin lea dál molssaeaktu go Heidi Gauriloff lea duddjon ođđamállet gahpira sidjiide. Dat gahpermálle heive maiddái nissoniidda geat eai leat goassege náitalan, nissoniidda geat orrot rabaslihtus ja náitalkeahtes nissoniidda geain leat mánnát. Dakkár gahpermálle namman lea evttohuvvon *neezzneǩ* dahje *pääʹddiǩ*. Vuosttaš nisson gii lea geavahan dakkár gahpermálle lei Katja Gauriloff go son vuittii Jagi nuortalaš -bálkkašumi golggotmánu 2016.

### Dálvegahpir ''triiviǩ''
*[[Triiviǩ]]* lea nissoniid dálvegahpir; dievdduid dálvegahpira namma lea *peʹlljkeäʹpper*.

## Dievdogahpirat
### Dálvegahpir ''peʹlljkeäʹpper''
*[[Peʹlljkeäʹpper]]* lea dievdduid dálvegahpir; nissoniid dálvegahpira namma lea *triiviǩ*.

## Geahča maid
* Ládjogahpir

## Gáldut

Kategoriija:Gahpirat
Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Nuortasápmelaččat
Kategoriija:Gielddasápmelaččat
Itilleq

Kalaallit Nunaatis lea guokte **Itilleq** (ovdalaš čállinhápmi *Itivdleq*) -nammasaš báikki:

* Itilleq (gilli eatnama oarjeoasis Qeqqata gielddas)
* Itilleq (olles Kalaallit Nunaata lulimus suolu Kujalleqa gielddas)

Kategoriija:Presiserensiiddut
Pooʹvdneǩ

***Pooʹvdneǩ*** dahje ***poʹvdneǩ*** lea nuortalaš ja gielddasápmelaš nissoniid leaskagahpir. Leaska sáhttá válljet, háliidago son geavaha gahpira. Juos son geavaha leaskagahpira, dat čájeha buohkaide ahte son ii háliit ođđasis náitalit. Juos son ii geavat leaskagahpira, dat fas čájeha buohkaide ahte son háliida. 

## Gáldut

Kategoriija:Gahpirat
Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Nuortasápmelaččat
Kategoriija:Gielddasápmelaččat
Kristin Røymo

**Kristin Røymo** (riegádan njukčamánu 4. beaivvi 1973:s) lea politihkar (Bb), gii 2016 rájes doaibmá Romssa suohkana sátnejođiheaddjin. Golggotmánu 14. beaivvi 2015 rájes geassemánu 30. beaivvi 2016 rádjái, son doaimmai Romssa gávpotráđđejođiheaddjin. Sátnejođiheaddji (2016-2019).

Son lea riegádan Vestvågøyii ja bajásšattai Stáiggu suohkana báikkis Helnessund. 1995:s son fárrii Romsii. Røymo lea lohkan stáhtadiehtaga, pedagogihka ja psykologiija. Sus lea *Peace and Conflict Tranformation* mastergráda Romssa universitehtas. 

## Gáldut
**Dát artihkal lea vuođđuduvvon artihkalii [[:nb:Kristin Røymo|Kristin Røymo]] [[:nb:Portal:Forside|girjedárogiel Wikipedias]]. Doppe gávdnojedje dát gáldut:*

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Petra Laiti

**Petra Laiti** dahje **Ásllat-Mihku Ilmára Mika Petra** (r. geassemánu 30. b. 1995 Anár, Suopma) lea sámeaktivista ja Suoma Sámi Nuoraid ságadoalli. Jagi 2018 son doaimmai Suoma studeantagottiid lihtu várreságadoallin. Dasa lassin Laiti lea váikkuhan eará earret City-Sámit-searvvis, Ellos Deatnu! -aktivistajoavkkus ja ON:a Máilmmi eamiálbmotnuoraidlihtu (*Global Indigenous Youth Caucus*) oktan ságadoallin.

Son lea oaivvildan eará earret Jiekŋameara ruovdemáđija, Deanu guolástansoahpamuša ja sámekultuvrra oamasteami vuostá.

## Lassidieđut fáttá birra
* Petra Laiti bloga

## Gáldut

Kategoriija:Sápmelaččat
Kategoriija:Riegádeamit 1995
Listu Norgga bellodagain

Dát lea listu Norgga bellodagain mat leat Stuorra- dahje Sámedikkis.

## Stuorradiggi
Stuorradikkis leat dál 9 bellodaga:
*Gurutbellodat
*Olgešbellodat
*Bargiidbellodat
*Guovddášbellodat
*Risttalaš Álbmotbellodat
*Ovddádusbellodat
*Sosialisttalaš Gurutbellodat 
*Birasbellodat Ruonát
*Ruoksat

## Sámediggi
Sámedikkis leat dát bellodagat:
*Árja
*Bargiidbellodat
*Guovdageainnu Dálon Searvi
*Guovddašbellodat
*Johttisápmelaččaid listu
*Norgga Sámiid Riikasearvi
*Norgga Sámiid Riikasearvi/Sámealbmot bellodat
*Nordkalottfolket
*Ovdádusbellodat
*Olgešbellodat
*Sámealbmot bellodat
*Åarjel-Saemiej Gïelh

Kategoriija:Norgga bellodagat
Hans Fredrik Grøvan

**Hans Fredrik Grøvan** (r. skábmamánu 1. beaivvi 1953) lea Norgga politihkar, gii gullá Risttalaš Álbmotbellodahkii. Son lea 2013 rájes stuorradiggeáirras. 2019 rájes son lea bellodaga parlamentáralaš jođiheaddji.

1995:s 2007:ii son lei Lyngdal suohkana sátnejođiheaddji.

## Gáldut

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1953
Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirasat
Kjell Ingolf Ropstad

**Kjell Ingolf Ropstad** (r. geassemánu 1. beaivvi 1985) lea norgalaš politihkar, gii 2019 rájes lea Risttalaš Álbmotbellodaga (RÁb) jođiheaddji ja Erna Solberga ráđđehusa mánáid- ja bearašministtar.

Son lea 2009 rájes leamaš okta Nuorta-Agdera fylkka stuorradiggeáirrasiin. 2017 rájes 2019 rádjái son lei RÁb:a nubbi nubbijođiheaddji. Ropstad lea Oslo universitehtas lohkan láhkadiehtaga ja ekonomiija, main sus lea bachelorgráda.

## Gáldut

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1985
Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirasat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2009–2013
Erna Solberga ráđđehus

**Erna Solberga ráđđehus** lea dálá (2019) Norgga ráđđehus, mii lea čohkkán golggotmánu 16. beaivvi 2013 rájes. Stáhtaministtar lea Erna Solberg (Olgeš). Ođđajagemánu 22. b. 2019 rájes oassálastet Olgešbellodat, Ovddádusbellodat, Gurutbellodat ja Risttalaš Álbmotbellodat ráđđehussii. Álggos ledje dušše Olgeš ja Ovddádusbellodat lahtut, ja Gurut šattai lahttun ođđajagemánu 18. b. 2018:s.

## Ministtarat

## Gáldut

Kategoriija:Norgga ráđđehusat
Birasbellodat Ruonát

**Birasbellodat Ruonát** (BR) (girjedárog. *Miljøpartiet de Grønne*, ođđadárog. *Miljøpartiet dei Grøne*) lea Norgga politihkalaš bellodat. 2013:s dat válljejuvvui Stuorradiggái vuosttaš geardde. Dálá Stuorradikkis (2017–2021) bellodagas lea okta áirras, Une Bastholm Oslos eret.

BR:s ii leat jođiheaddji, muhto guokte ságadoalli: okta nisu ja okta dievdu. Dálá (2019) ságádoallit leat Arild Hermstad ja Une Bastholm.

## Stuorradiggeáirasat
### 2017–2021
*Une Bastholm (r. 1986) Oslo válgabiire
### 2013–2017
*Rasmus Hansson (r. 1954) Oslo válgabiire

## Gáldut

Kategoriija:Norgga bellodagat
Ruoksat (Norgga bellodat)

**Ruoksat** (R) (girjedárog. *Rødt*, ođđadárog. *Raudt*) lea Norgga sosialisttalaš politihkalaš bellodat. Bellodaga jođiheaddji lea 2012 rájes Bjørnar Moxnes. Bellodat vuođđuduvvui 2007:s. 

2017:s válljejuvvui Stuorradiggái Bjørnar Moxnes Oslo válgabiirres.

## Gáldut

Kategoriija:Norgga bellodagat
Jonas Gahr Støre

**Jonas Gahr Støre** (riegádan borgemánu 25. beaivvi 1960:s) lea Norgga politihkar ja Bargiidbellodaga jođiheaddji. Son lei Norgga dearvvašvuohta- ja fuolahusministtar čakčamánu 21. b. 2012:s 2013:a ráđđehusmolsuma rádjái. 2005:s 2012:ii son lei olgoriikkaministtar. Son lea Oslo Stuorradiggeáirras 2009 rájes.

Støre válljejuvvui Bargiidbellodaga jođiheaddjin 2014:s. Ovdal su lea Jens Stoltenberg leamaš jođiheaddji. Støre lea bargan stáhtačállin Stáhtaministara kantuvrras (2000–2001) ja Norgga rukses ruossa generálačállin (2003–2005). Son lea lohkan stáhtadiehtaga universitehtas.

## Gáldut
**Dát artihkal lea vuođđuduvvon artihkalii [[:nb:Jonas Gahr Støre|Jonas Gahr Støre]] [[:nb:Portal:Forside|girjedárogiel Wikipedias]].*

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1960
Kategoriija:Bargiidbellodaga stuorradiggeáirasat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2009–2013
Bjørnar Moxnes

**Bjørnar Moxnes** (r. juovlamánu 19. b. 1981) lea norgalaš politihkar, gii 2012 rájes jođiha bellodaga Ruoksat. Son gohččoda iežas sosialistan.

Moxnes válljejuvvui Stuorradiggái 2017:s, ja lea Ruoksada aidna stuorradiggeáirras.

## Gáldut

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1981
Kategoriija:Olbmot
Trygve Slagsvold Vedum

**Trygve Slagsvold Vedum** (r. juovlamánu 1. b. 1978) lea norgalaš eanadoalli ja politihkar, gii 2014 rájes jođiha Guovddášbellodaga. Son lea 2005 rájes leamaš Hedmarka válgabiirre stuorradiggeáirrasin.

Son lei Jens Stoltenberga nuppi ráđđehusa eanandoalloministtar 18.6.2012–16.10.2013.

## Gáldut

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Børge Brende

**Børge Brende** (r. čakčamánu 25. b. 1965) lea norgalaš politihkar (Olgeš), gii 2013 rájes 2017 rádjái lei Erna Solberga ráđđehusa olgoriikkaministtarin. Son lea ovdal leamaš birasgáhttenministtarin (2001–2004) ja ealáhus- ja gávppašanministtarin (2004–2005).

2017 rájes son bargá Máilmmi ekonomalaš foruma presideantan.

## Gáldut

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2005–2009
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2001–2005
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 1997–2001
Kategoriija:Norgga Olgešbellodaga stuorradiggeáirasat
Audun Lysbakken

**Audun Lysbakken** (r. čakčamánu 30. b. 1977) lea norgalaš politihkar, gii 2012 rájes jođiha Sosialisttalaš Gurutbellodaga. Son lea 2009 rájes stuorradiggeáirrasin, ja lei maiddái áirrasin 2001–2005.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1977
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2001–2005
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2009–2013
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Sosialisttalaš Gurutbellodaga stuorradiggeáirasat
Tone Wilhelmsen Trøen

**Tone Wilhelmsen Trøen** (r. guovvamánu 23. b. 1966) lea norgalaš politihkar, gii 2018 rájes doaibmá Norgga stuorradiggepresideantan.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Stuorradiggepresideanttat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Norgga Olgešbellodaga stuorradiggeáirasat
Olaug Bollestad

**Olaug Vervik Bollestad** (r. skábmamánu 4. b. 1961) lea norggalaš politihkar (RÁb), gii ođđajagemánu 22. b. 2019 rájes lea Erna Solberga ráđđehusa eanadoallo- ja biebmoministtarin.

Son lea 2013 rájes RÁb:a stuorradiggeáirrasin. Ovdal son lea bargan buohccedikčun.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirasat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Norgga eanadoalloministarat
Tore Storehaug

**Tore Storehaug** (r. guovvamánu 18. b. 1992) lea norgalaš politihkar, gii 2017 rájes lea Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirrasin Sogn ja Fjordane válgabiirres. Son lea bajásšaddan Askvoll suohkanis.

## Gáldut

Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Geir Bekkevold

**Geir Jørgen Bekkevold** (r. skábmamánu 19. b. 1963) lea norgalaš politihkar ja Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirrasin 2009 rájes. Son lea oahppan teologiija ja bargan báhppan.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirasat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2009–2013
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1963
Kategoriija:Norgalaš báhpat
Dagfinn Høybråten

**Dagfinn Høybråten** (r. juovlamánu 2. b. 1957) lea norgalaš politihkar (RÁb). Son jođihii Risttalaš Álbmotbellodaga 2004 rájes 2011 rádjái. 2018:s son namahuvvui Stuorradikkis Duohtavuođa- ja soabahankommišuvnna jođiheaddjin.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Risttalaš Álbmotbellodaga stuorradiggeáirasat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2005–2009
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2009–2013
Kategoriija:Riegádeamit 1957
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Siskkit Fosen

**Siskkit Fosen** () lea gielda Trøndelága fylkkasuohkanis. Gielda álggáhuvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s, go ovddeš gielddat Rissa ja Leksvik časke oktii.

## Gáldut

Kategoriija:Trøndelága gielddat
Trøndelága fylka

**Trøndelága fylka** (, ) lea Norgga fylka, man rádjefylkkat leat Nordlánda, Møre ja Romsdal ja Innlandet. Fylka álggahuvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s, go ovddeš Lulli-Trøndelága fylka ja Davvi-Trøndelága fylka časke oktii. Fylkkagovastat lea seamma go ovddeš Davvi-Trøndelága govastat.

## Gáldut

Kategoriija:Trøndelága
Kategoriija:Norgga fylkkat
Birgon fylka

**Birgon fylka** lea Norgga ovddeš fylka. 1831:s čuldii Birgon ámta Søndre Bergenshus ámtas. Birgonis ja Søndre Bergenshusas ledje seammá ámtamánni 1907:ii. 1918:s namma nuppástuvai Birgon fylkii. De časke Bergen ja Hordaland fylkkat oktii 1972:s.

Birgon fylkka fylkkanummir lei 13.

## Gáldut
*Bergen byleksikon. (2009). Bergen fylke – stiftamtmenn, amtmenn og fylkesmenn (oversikt). Čujuhuvvon 29.5.2019. 
*Juvkam, Dag. (Miessemánnu 1999). Historisk oversikt over  endringer i kommune- og  fylkesinndelingen, s. 86. *Statistisk sentralbyrå*. Čujuhuvvon 29.5.2019. 

Kategoriija:Norgga ovddeš fylkkat
Færder gielda

**Færder** lea gielda Vestfoldda fylkkas. Gielda álggáhuvvui ođđajagemánu 1. beaivvi 2018:s go Tjøme ja Nøtterøy gielddat oktiičaske. 

## Gáldut

Kategoriija:Vestfoldda gielddat
Černobyla lihkohisvuohta

**Černobyla lihkohisvuohta** dáhpáhuvai dálá Ukrainas Kiova davábealde cuoŋománu 26. beaivvi 1986. Černobyla váimmusrusttega njealját reáktor bávkkehii golbma kilomehter olggobealde gávpoga Pripjat. Rádioaktiiva balva leavai miehtá Eurohpa ja kontaminerii viiddis eatnamiid Ukrainas, Vilges-Ruoššas ja Ruoššas. 

Reáktor bávkkehii go bargit čađahedje iskkosa mii ii menestuvvan. 

Pripjat buollinveahka bođii báikki ala maŋŋel logi minuhta ja álge jáddadit dola. Guđas dain jápme alla suonjardanmeari dihte. 

Álggus Sovjetlihttu čiegadii lihkohisvuođa máilmmi ovddas. Ruoŧa váimmusfápmorusttegis Forsmarkas fuobmájedje ahte bargi skuovat ledje radioaktiivvat. Álggos sii jáhkke ahte dat bođii sin iežaset reáktoris, muhto go riŋgestalle eará váimmosfápmorustegiidda ja gulle doppe lei maid radioaktivitehta loktanan.

Reáktor soiccuhii rádioaktiiva suovaid áibmui logi beaivvi. 70% manai Vilges-Ruššii.  

Pripjatlaččat fárrehuvvojedje eret ja dohko ii oaččo oktage orrot šat. Guovlu lea vesáiduvvan ja eallit lea vallji.

## Dearvvašvuođalaš váikkuhusat
WHO Černobyl-raporta jagi 2006 rájes muitala ahte 134 olbmo buohccájedje akuhta suonjardandávdii. Dain jápme guoktelogigávccis. 

Maŋŋel lassánii galbaráksáboras Ukrainas ja Vilges-Ruoššas roasu dihte. Ruoŧa Suonjarsihkkarvuođaeiseválddi raporta (2001) muitala ahte mearkkašahtti dearvvašvuođalaš váikkuhusat eai leat vuordimis Ruoŧas. Maŋŋelis lea eiseváldi goittotge árvvoštallan ahte Ruoŧas sullii 300 jápme lihkohisvuođa dihte.

Kategoriija:Katastrofat
Kategoriija:Ukraina
Komehta

**Komehta** dahje **seaibenásti** lea smávva almmigáhppálat mii johtá beaivváža birra. Muhtumin dat lahkonit beaivváža ja dalle sáhttá oaidnit seaibbi mii šaddá beaivvášsuonjardeami geažil. Komehtat leat jieŋas, gavjjas ja geađggis. Daid čađamihttu lea moadde kilomehter gitta moaddelogi kilomehter. 

Komehtaid birrajohtináigi sierrana komehtas komehtii. Sáhttá leat oanehaš nugo moadde jagi dahje hui guhkki nugo čuđiid duháhiid jagiid. Muhtun komehtat fas dušše bohtet beaivvášgotti sisa oktii ja de fas mannet viidáseappot gomuvuhtii. Dain mat lea oanehis birrajohtináigi gohčoduvvojit oanehisperiodalaš komehtan ja dain mat fas lea guhkes gohčoduvvojit guhkesperiodalaš komehtan. 

* Guhkesperiodalaš komehtaid birrajohtináigi lea eanet go 200 jagi. Daid boahtimuš dáidá leat Oorta balva. Dat johtet sihke seammá ja nuppe guvlui go planehtat. Muhtun komehtat ádjánit vaikko miljovnnaid jagiid johtit beaivváža birra. 
* Oanehisperiodalaš komehtaid birranjohtináigi lea fas unnit go 200 jagi. Daid boahtimuš dáidá leat Kupier-avvi. Okta dovddus ovdamearka lea Halley-komehta. Bealis leat Jupitera birrajođáhaga lahkosiin. Dat leat álgán guhkesperiodalaš komehtan, main birrajođáhat lea nuppástuvvan Jupitera gravitašuvnna dihte. 

## Ráhkadus

#### Váimmus
Go komehta lea guhkkin beaivvážis de dat lea dušše váimmus, mii lea eanas geađgi, gavja jikŋon čáhci, jikŋon karondioksiida, metána ja ammoniáhkka. Muhtumat leat danin navdán daid "duolva muohtaspábban" (eŋg. dirty snowballs). Go komehtain lea nu unnán mássá, dat eai jorbbasnuva gravitašuvnna geažil. Komehtaid bajoš lea oalle earenoamáš go dat speadjalastá dušše 4% dan čuovggas mii deaivá. Vaikko dat muhtumin čuvget nu girkadit almmis, dat gulletge gomuvuođa seavdnjadeamos gáhhpálagaide. 

#### Koma ja seaibi
Olgolis beaivvášgottis komehtat leat jikŋon ja leat measte veadjemeahttun oaidnit Eatnamis dálá teknihkain go dat leat nu unnit. Go siskelebbui bohtet, beaivesuotnjarat liggejit. Dalle čáhci jikŋon gássat ja eará ávdnasat máizet ja lievllistit. Beaivváža suonjardandeaddu ja beaivvášbiegga dagahit dan mearehis stuorra seaibbi mii geaigá beaivvážis eret. Seaibi šaddá dan rávnnjis gavjjain ja gássáin mii boahtá komehta atmosfearas (komas). 

Gavjjaid ja gássaid rávdnji geaigába iešguđet guvlui. Gavja báhcá komehta maŋil ja šaddá veahá sojil. Beaivvášbiegga ja magnehtagieddi dagaha ahte fas ahte gássá geaigá beaivvážis eret. Váimmus leage oalle unni, dávjá unnit go 50 km rastá, muhto koma sáhttá leat stuorit go beaivváš ja seaibi fas guhkit go beaivváža ja Eatnama gaska. Dat ahte gássáseaibi álo geaigá beaivvážis eret veahkehii fuomášit beaivvášbiekka.

Kategoriija:Seaibenásttit
Sáttoáhpi

**Sáttoáhpi** dahje **sáttomeahcci** lea eanan gokko lea hui unnán gahčahat (arvi, muohta, čuorpmas) ja dávjá dakko čáhci lievllista olu. Dan dihte sáttoáhpi leage šattoheapme. Sáttoábi šattut ja eallit leat sierraluvvan nu ahte birgejit. Báhkka sáttoábiin ferte dárjat alla temperatuvrrain eallit, ja polárguovlluin ferte birget buolašin.

## Namahusat
Áhpi lea sámegillii viiddis jeaggi dahje rabas mearra. Sáttoáhpi lea dasto viiddis eanan mas lea olu sáttu. Muhto dat namma doallá deaivása dušše birrasiid 20% máilmmi sáttomehciide. Gávdnojit máŋggalágan sáttoábit: sáttoábit, geađgeábit, čievraábit ja sálteábit. 

## Šaddomáilbmi
Muhtumat jáhkket ahte sáttoábis eai gávdno báljo eallin, muhto duohtavuođas lea dávjá eallin vallji. Sáttoábis gávdnojit guovttelágan šattut: Dat mat dárbbašit arvečázi duollet dálle ja dat mat ožžot vuođđočázi. Muhtun arvešattut ellet dušše moadde vahku. Dat ihtet arvvi maŋŋá. šaddet, liđđot, gilvet siepmaniid ja de goldnet. Siepmanat sáhttet leat eatnamis máŋga jagi ovdal go fas arvá. 

Kategoriija:Luondu
Våler

**Våler** lea guovtti Norgga gieldda namma:

*Våler (Østfold)
*Våler (Hedmárku)

Kategoriija:Presiserensiiddut
Gao Brothers

**Gao Brothers** (, *gāo shì xiōngdì*) leaba kiinnálaš vieljaguovttos **Gao Zhen** (高兟, r. 1956) ja **Gao Qiang** (高强, r. 1962), geat leaba dáládáidaga dáiddárat. Soai leaba Jinan-gávpogis eret, muhto dánáigge orruba ja bargaba Beijingis.

## Gáldu

## Geahča maid
* Gao vieljašguovtto neahttasiiddut
* Kemper-musea Gao Brothers -čájáhus
* Galerie Benamou
* Biennale de Vancouver

Kategoriija:Kiinnálaš dáiddárat
Orkeasttar

**Orkeasttar** lea go olu olbmot ovttas čuojahit máŋggalágan čuojanasaid. Das leat eanet miellahtut go omd. musihkkajoavkkus. Orkeasttar sáhttá juogu ieš čuojahit dahje čuojaldahttit lávlu. Muhtumin orkeastara jođiha olmmoš, dat jođiheaddji gohčoduvvo dirigeantan. 

Dávjá lea sáhka symfoniijaorkeastaris, masa gullet máŋgalot musihkkarat geat čuojahit. Čuojanasat mat lávejit doppe gullot leat earret eará dávgečuojanasat, bossunčuojanasat, ja dearpančuojanasat. Dávgečuojanasat leat fijuvla, áltofijuvla, cello, ja kontrabássa. Gávdnojit guovttelágan bossunčuojanasat: muorrabosonat ja veaikebosonat. Muorrabosonat leat fløita, oboe, klarineahtta, fagotta ja muhtumin saksofona. Veaikebosonat leat dorve, trumpehta, báson ja tuba.

## Gáldut

Kategoriija:Musihkka
Liv Inger Somby

**Liv Inger Somby**, riegadan 1962 Suoma Sámis, lea sápmelaš lektor, girječálli ja ovddeš journalista. Son lea  Sámi allaskuvlla lektora, ja oahpaha  eamialbmotjournalistihka. Son lea ee. leamaš journalista SVT:s ja NRK:s.

## Juolgenohtat


Kategoriija:Riegádeamit 1962
Kategoriija:Sámi girječállit
Monte Águila

**Monte Águila** lea Chile gielda.

## Skuvlejupmi

Monte Águilas leat vuođđo- ja joatkkaskuvllat. Dáin skuvllain oassi leat almmolaš skuvllat ja oassi fas priváhtaskuvllat. Almmolaš skuvllaid doarju ruđalaččat Cabrero gielda. Vaikko nuppit skuvllat leatge priváhtat, dat ožžot goittotge ruhtadeami Chile oahpahusministeriijas.

### Almmolaš skuvllat
#### Vuođđoskuvllat
* Escuela Básica "Orlando Vera Villarroel".

#### Joatkkaskuvllat
* Liceo Politécnico A N°71 "Óscar Bonilla Bradanovic".

### Priváhtaskuvllat
#### Vuođđoskuvllat
* Escuela "Monte Águila College".
* Colegio "Abel Inostroza Gutiérrez".
* Colegio "Esperanza".

## Gáldut

Kategoriija:Chile gielddat
Koreografiija

**Koreografiija** (greikkagiela *χορός* 'dánsu' ja *γράφειν* 'čállit') lea dáiddasuorgi dan birra mo hutká ja bagada lihkastagaid ja lávkkiid ovdamearkka dihte dánsuma várás, muhto dat guoská maiddái dáiddalustemii, dáiddavuodjamii ja joavkolášmmohallamii. Koreografiija sáhttá veardidit ovtta musihkkabihtáin dahje dujiin.

Koreográfa lea dat olmmoš gii hutká lihkastagaid ja ráhkada dánssa. Son sáhttá hábmet ovtta olbmo dánsuma, dahje bargat teáhterčájáhusain ja operain. Koreográfat leat dábálaččat ieža dánsut, muhto ii leat dárbu dakkár oahpu váldit jus áigu koreográfan šaddat.

Sámi Našunálateáhter bálkáhit koreográfa go ráhkadit teáhtera. Koreografiija lea maid adnojuvvon luđiid ovdanbuktima várás.

## Gáldut


Kategoriija:Kultuvra
Kategoriija:Koreografiija
Álaheaju girku

::*Dat artihkkal lea boares Álaheaju girku birra. Ođđa girku birra, gč. [[Nordlyskatedralen - Álaheaju girku]] 



*'Álaheaju girku**  dahjege **Áltá girku''' () lea girku Álaheaju suohkanis.

Girku lea huksejuvvon jagis 1858. Dat lea guhkesgirku. Girku lea plánen arkiteakta Stephen Henry Thomas.

Girkus leat 230 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Áltá
Kategoriija:Finnmárkku girkut
Davvesiidda girku

**Davvesiidda girku** () lea girku Davvesiidas Finnmárkku fylkkas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1962. Girku lea plánen arkiteakta Odd Borgrud Pedersen.

Girkus leat 170 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Davvesiida
Kategoriija:Finnmárkku girkut
Šuoššjávrri kapealla

**Šuoššjávrri kapealla** () lea girku Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1968. Girku lea huksejuvvon Norgga Samemišuvdna ovttas Kárášjoga gielda ja Guovdageainnu suohkan mielde. Girku lea guhkesgirku.

Girkus leat 75 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Kárášjohka
Kategoriija:Finnmárkku girkut
Váljoga girku

**Valjoga girku** () lea girku Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1932. Dat lea muorragirku. Girku lea plánen arkiteakta Harald Sund.

Girkus leat 60 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Kárášjohka
Kategoriija:Finnmárkku girkut
Unjárgga girku

**Unjárgga girku** () lea girku Unjárgga gielddas Finnmárkku fylkkas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1858. Girku lea guhkesgirku.

Girkus leat 250 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Unjárga
Kategoriija:Finnmárkku girkut
Kárášjoga girku

**Kárášjoga girku** lea kvadráhtalaš girku, mii lea huksejuvvon jagis 1974 Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas. Girku lea muorragirku, ja das lea 500 čohkkansaji. Girku arkiteakta lei Odd Østbye.

## Duogášdiehtu
* Davvi-Norgga ja Sválbardda arkitektuvraguide: «Karasjok kirke»

Kategoriija:Finnmárkku girkut
Kategoriija:Kárášjohka
Kárášjoga boares girku

**Kárášjoga boares girku** () lea girku Kárášjoga gielddas Finnmárkku fylkkas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1807. Dat lea muorragirku. Girku lea plánen arkiteakta Daniel Stroch.

Girkus leat 140 čohkkansaji.

Ođas Kárášjoga girku lea huksejuvvon jagis 1974.

## Gáldut

Kategoriija:Kárášjohka
Kategoriija:Finnmárkku girkut
Montsoreau

**Montsoreau** () lea gielda Davvi-Frankriikkas. Gielddas orrot 447 olbmo ja dan viidodat lea  km².


Château de Montsoreau (Maine-et-Loire).jpg|Château de Montsoreau
Château de Montsoreau(Maine-et-Loire).jpg|Château de Montsoreau
Montsoreau Loire.JPG|
Montsoreau chateau XVII sec.jpg|


## Liŋkkat

* Montsoreau neahttasiiddut ****

Kategoriija:Frankriikka gielddat
Sigrid Drake

**Sigrid Anna Maria Carolina Drake** (1878–1930) lei sámegiela ja -kultvurra dutki Ruoŧas eret. Son lei K.B. Wiklunda studeanta. 

## Gáldut

* [Olavi Korhonena čálus Sigrid Drake birra Helssega universitehta Sámi kultuvrra diehtosátnegirjjis](https://web.archive.org/web/20191001043147/http://senc.hum.helsinki.fi/wiki/Drake,_Sigrid_(suom._ver.)#tab=svenska) 

Kategoriija:Riegádeamit 1878
Kategoriija:Jápmimat 1930
Kategoriija:Ruoŧŧelaš gielladutkit
Kategoriija:Sámegielaid giellahistorjá
Sámi gielladutkan

**Sámi gielladutkan** lea oassi gielladiehtaga, man ulbmil lea dutkat sámegielaid, sin historjá, grammatihka ja servodatlaš dili.

*
Stefan Löfven

**Kjell Stefan Löfven** (r. suoidnemánu 21. b. 1957) lei Ruoŧa stáhtaministtar golggotmánu 3. b. 2014 – skábmamánu 30. b. 2021.

## Gáldut

## Liŋkkat
*webbisiidu

Löfven, Stefan
Davvisámegiela suopmanat

**Davvisámegiela váldosuopmanat** leat mearrasámegiella, Durdnosa suopman ja Finnmárkku suopman.

#### Mearrasámegiella

Knud Leema mielde mearrasámegiella lea ovdal gullan nuortasámegielaide, muhto mearrasámit leat molson giela. Mearrasámegielas leatge seammalágan hámit go anárašgielas ja eará nuortasámegielain. Mearrasámegiella juhkkojuvvo oarje-, gaska- ja nuortasuopmaniidda.

#### Durdnosa suopmanat

Lea árvaluvvon, ahte Durdnosa suopman livččii álgo álggus gullan oarjesámegielaid davvijoavkku oarjejovkui ovttas julevsámegielain ja biđonsámegielain. Durdnosa suopmanis leat čuovvovaš váldosuopmanat:

# Suomanjárga
# Gárasavvon
# Čohkkiras
# Girjjis

#### Finnmárkku suopmanat
Finnmárkku suopmana váldojoavkkut leat oarjejoavku ja nuortajoavku.

Oarjejoavku juohkása njealji suopmanii:

# Máze-Láhpoluoppal
# Guovdageaidnu
# Nuorta-Eanodat
# Vuohčču

Nuortajoavku juohkása maiddái njealji suopmanii:

# Sieiddá-Bonjagas
# Skiippagurra-Buolbmát
# Njuorggán-Sirbmá
# Badje-Deatnu

Kategoriija:Davvisámegiella
Afon Dyfrdwy

**Afon Dyfrdwy** (kymragillii) dahje **River Dee** (eŋgelasgillii) lea johka Stuorra-Británnias. Dat golgá sihke Kymraeatnama ja Eŋglándda guovllus.

## Oalgejogat

* Afon Alun
* Afon Alwen
** Afon Brenig
** Afon Ceirw
* Afon Caletwr
* Afon Camddwr
* Afon Ceidiog
* Afon Ceiriog
* Afon Clywedog
** Afon Gwenfro
* Afon Lliw
* Afon Llynor
* Afon Trystion
* Afon Tryweryn
* Afon Twrch

Kategoriija:Kymraeatnama jogat
Kategoriija:Englándda jogat
Afon Lliw

**Afon Lliw** lea Dyfrdwy-joga oalgejohka Kymraeatnamis Gwynedda eanagottis.

Kategoriija:Kymraeatnama jogat
Samica

**Samica** lea máŋggafágalaš dieđalaš čálaráidu, man Freiburg Universitehta almmuhit. Čálaráidu almmuha čállosiid sámegielaid, sámi girjjálašvuođa ja sámiid kultuvrraid birra. Almmuheamit leat duiskka- dahje sáme-, dáro-, ruoŧa-, suoma-, eŋgelas- ja ruoššagillii. Čálaráiddu almmuheadjit leat Thomas Mohnike (Strasbourg Universitehta), Michael Rießler ja Joshua Wilbur (Freiburg Universitehta).

## Buot nummirat:
* Nils-Aslak Valkeapää: *Grüße aus Lappland* (= Samica. Band 1). Skandinavisches Seminar der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, Freiburg 2014, ISBN 978-3-9816835-0-9.
* Joshua Wilbur (doaimmaheaddji): *Pitesamisk ordbok : Samt stavningsregler* (= Samica. Band 2). Skandinavisches Seminar der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, Freiburg 2016, ISBN 978-3-9816835-1-6.
* Johanna Domokos, Christine Schlosser, Michael Rießler (doaimmaheadjit): *Worte verschwinden / fliegen / zum blauen Licht : Samische Lyrik von [[Luohti|Joik]] bis Rap.* Übersetzt von Christine Schlosser (= Samica. Band 4). Skandinavisches Seminar der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, Freiburg 2019, ISBN 978-3-9816835-3-0.
* Harald Gaski, Gunnar H. Gjengset: *[[Johan Turi]] : Ein Bühnenstück mit einem Joik von [[Áilloš]]* (= Samica. Band 5). Skandinavisches Seminar der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, Freiburg 2019, ISBN 978-3-9816835-4-7.

## Eará siidduin
* Samica siidu Freiburg Universitehta siidduin

Kategoriija:Oahppu ja skuvlejupmi
Kategoriija:Sámegielat
Kategoriija:Sámedutkan
Ynys Dewi

**Ynys Dewi** () lea Kymraeatnama njealját stuorimus suolu Sir Benfro eanagottis Tyddewi gávpoga buohta. Suolu lea ožžon kymragielat namas Tyddewi kloastara vuođđudan Bassi Dewi () mielde. Eaŋgalsgielat namma *Ramsey* boahtá dološ skandinávagielat olbmonamas *Hrafn* dahje dološ eaŋgalsgiela vilgeslávkki mearkkašeaddji sánis.

## Gáldut

Kategoriija:Kymraeatnama sullot
Afon Conwy

**Afon Conwy** lea johka Davvi-Kymraeatnamis.

## Oalgejogat

* Afon Crafnant
* Afon Dulyn
* Afon Ddu
* Afon Eidda
* Afon Gallt-y-Gŵg
* Afon Gyffin
* Afon Lledr
* Afon Llugwy
* Afon Machno
* Afon Merddwr
** Afon Nug
* Afon Porth-llwyd
** Afon Eigiau
* Afon Ro
** Afon Tafolog
* Afon Serw

Kategoriija:Kymraeatnama jogat
Afon Dulyn

**Afon Dulyn** lea Conwy-joga oalgejohka Davvi-Kymraeatnamis Eryri álbmotmeahci guovllus.

Kategoriija:Kymraeatnama jogat
Vuoivuotna

Vuoivuotna (dárogiella: Lyngspollen) lea veaha giehta Ivgovuonas Ivgomuotki ja Čávkkus gaskkas oarjjageaže vuona. Vuoivuotna ja Ivgovuotna hábmeba njárgga man lea sulli guokte gilomehterat govddu ja badjel vihtta gilomehtarat guhkes. "Vuoivuotna" lea báikenamma vuona ja njárgga nuortan vuona.  Olbmot leat leamaš Vuoivuonas ollu guhká. Vuona leat ollu guolit ja dálkkádat ii leat ila garas. Sápmelaččat lea álo ássan vuoivuonas jáhkehahtti. Maŋŋil bođii kvenaid ja dážaid. Simon Pedersen gávnnai silbačikŋahearvvaid Sissiida dálus 1886:s man cuige háltái Vuoivuotna lea leamaš sápmelaš ja dološdáru rádjaguovllu. Vuoivuončoru/Daibal vuoivuonas lea spábbačiekcanšilju valáštallanviesuin. Juohke jáhki lea jiellačuojanasfestivála Vuoivuončorus. Ovddeš áiggit stuora artisttat bohte deike juohke nubbi vahkkoloahpa. 

### Njárga ja vuotna guoras
Davás Vuoivuonas lea Goalsevuohppi, Hoammaluokta, Garnjárga, Muoŧke/Ivgomuoŧke, ja guhkit doppe lea áhpi. Máttás Vuoivuonas lea mearra, Falsnjárga, Ivgobahta nuortan, ja Čullonjárga ja Omasvuotna oarjin. Badjel Ivgovuotna nuortan Vuoivuonas, lea Gáivuona suohkan. Oarjin Vuoivuotna lea Vuošvárri. Máttás Vuošvári lea Vuošvággi ja Beahcceduolban. Lea tunella Vuošvákkis Vuoivuoni, vuollel Vuošvári. 


### Báikenamat


### Kulturhistorjá


### Dološáigi

### Referánssat

* Just Qvigstada girjji báikenamat birra
* J.A.Friisa gárttaid

Kategoriija:Romsa ja Finnmárku
Aija Pitko-Korkeila

**Aino Kaarina (Aija) Pitko-Korkeila** (suoidnemánu 16. b. 1906 Joensuu – 1961 Joutseno) lei suopmelaš girječálli. Pitko-Korkeila romána *Sanellan helmisormus* muitalii skuvlamáilmmi ja doavtterbearraša birra. 

## Girji
* 1947 &ndash; *Sanellan helmisormus*, romána. Karisto

## Gáldut

* Pohjoiskarjalaisten nykykirjailijoiden matrikkeli

Kategoriija:Suopmelaš girječállit
Kategoriija:Riegádeamit 1906
Kategoriija:Jápmimat 1961
Metro

**Metro** dahje **T-bána** lea ruovderaŧŧi mii lea eatnama vuolde. Dakko mannet togat mat fievrredit olbmuid. T-bána boahtá dárogiel sánis *tunnelbane* muhto togat sáhttet maiddái mannat áimmu ovddas ja eai duššefal tunnealla siste. 

## Máilmmi vuosttaš t-bána

Lávejit lohkat ahte máilmmi vuosttaš t-bána lea Metropolitan Railway mii lea Londonis. Dat ásahuvvui 1863. Guhká dakko vudje togat mat geavahedje lievlla. Elektralaš togat bohte atnui easkka 1890 go The City & South London Railway ásahuvvui. Dainna lágiin buorránii áibmu eatnama vuolde.

Dađistaga álge huksestallat t-bánaid miehtá: Budapest (1896), Paris (1900), Berlin (1902), New York (1904) ja vel eará sajiin nai.

## Davviriikkaid t-bánat
Davviriikkain gávdnojit njeallje metro: Københápmana metro, Stockholmma t-bána, Oslo t-bána ja Helssega metro. 

Kategoriija:Johtolat
Jápmimat 2019

*Ari Behn (25.12.2019)
*Marie Fredriksson (9.12.2019)
*Juice Wrld, ráp-artista (8.12.2019)
*Vladimir Bukovskij (27.10.2019)
*Nils Utsi (1.1.2019)

## Gáldut

Kategoriija:Jápmimat 2010-logus
Vuovdi

**Vuovdi** lea stuoritlágan guovlu gos šaddet muorat. Vuovddit leat dehálaččat sihke olbmuide, ealliide, šattuide ja eará nai ealániidda. Juohkehaččas lea juogalágan govva oaivvis das mii vuovdi lea, muhto dárkilis definišuvdna lea váttis bidjat. ON:a ossodat mii fuolaha biepmu ja eanandoalu atná ahte vuovdi lea unnimustá 5000 njealjehaskilomehter viiiddu muorraguovlu gos muorragierragat gokčet goit 10% olles guovllus. Dasa lassin eanan ii galgga leat gilvima várás . 

Máilmmi stuorimus muorraguovllut leat tropihkalaš arvevuovddit ja taiga. Vuovdi dárbbaša dihto meari arvvi, muđui dat šaddá ádju, duottar dahje sáttoáhpi. 

Vuovdi lei hui máŋggabealát ekovuogádat ja váikkuha olu máilmmi dálkkádahkii. Dat sáhttet váldit čitnadioksiidda alccesis ja ráhkadit oksygena. Ollu eallit eai livčče gávdnon jus eai livčče muorat. 

Vuovdi mearkkaša maid olu olbmo ekonomiija dáfus. Vuovdedoallu gávdno miehtá máilmmi, muhto heajos bealli lea ahte olmmoš háddje daid. 

## Vuovdi ja meahcci
Dat guovlu gos muorat šaddet lea vuovdi. Meahcis eai leat álo muorat ja sáhttá maid leat duottar. Dákko sáhttá suomagiel sáni *metsä* sehkket rievtti mielde mearkkaša vuovdi. Eará sátni sámegielas lea *vuopmi*. 

## Gáldut

Kategoriija:Luondu
Oahpaheaddji

**Oahpaheaddji** lea olmmoš guhte oahpaha. Dábálaččat son bargá juogaman oahppolágádusas. Oahpaheaddji oahpaha oahppi dahje studeantta muhtun ámmáhii, iskosa várás dahje vai čađaha dihto oahpahusa. Oahpaheaddjiin lea iešguđetlágan skuvlejumit. 

Eanas skuvlabargit dahje allaskuvlla bargit leat oahpaheaddjit. Oahpaheaddji galgá oahpahit ja maiddái doarjut oahppiid nu ahte dat šaddet iehčanas servodatlahttun. 

## Sámi oahpaheaddjit
1700- ja 1800-logus lei sierra oahpahus sámi oahpaheaddjiide. Sámemiššovdna dat lágidii dán oahpahusa mii lei Troandimis. Sámi oahpaheaddjit besse geavahit iežaset giela ja maiddái eará nai oahpaheaddjit mat barge Sámis galggašedje máhttit sámegiela. 

1800-logu loahpageahčen rievddai dilli ja oahpahus lágiduvvui dárogillii. Sámegiela ii báljo ožžon geavahit.

## Gáldut

Kategoriija:Ámmáhat
Kategoriija:Oahppu ja skuvlejupmi
Mio Negga

**Mio Elis Elof Negga**, dovddus maiddái iežas artistanamain **169** ja ovddeš namain **Lovisa Negga** lea sámi-fránkkalaš musihkkár. Son riegádii nieidan borgemánu 17. b. 1990 Göteborggas ja bajásšattai Linköpingis. Go son riegádii de oaččui áhči nama Tardat muhto lea maŋŋel molson namas iežas eatni nammii Negga. Son lea almmuhan guokte soloalbuma. 

Mio álggii musihkkarin 2005 pop-joavkkus The Majority Says. Son lávllui ja čuojahii bássa. 2010 guđii joavkku ja seammás molssui nama Neggai. Dađistaga son álggii dutkat iežas sámi duogáža ja oahppagođii sámegiela. Vuosttaš album *Kär* ilmmai 2011. Dalle su namma lei Lovisa Negga. Lávlagat ledje eŋgelasgillii ja ruoŧagillii. Su vuosttaš sámegiel lávlla *Mihá ja Gievrra* ilmmai 2013 ja šattai albma hitta. Lávlaga teaksta lea julevsámegillii. 

2016 muitalii buohkaide iežas transseksualitehta birra ja ahte lei molson namas Mion. Ođđa artistanamma fas šattai "169" mii boahtá ILO-konvešuvnnas nr. 169.  

## Gáldut

Kategoriija:Sámi musihkkárat
Garfield

***' (2004)
***' (2006)

*Andrew Garfield
*James A. Garfield (1831–1881)

## Geahča maid
*[Garfield (disambiguation)](https://en.wikipedia.org/wiki/Garfield_(disambiguation))

Kategoriija:Presiserensiiddut
Šibenik

**Šibenik** (, ) lea hámmángávpot gaska-Dalmatias, Krkajoga njálmmádagas, Adriameara gáttis, Kroatias. Šibenik lea maiddái Šibenik-Knina eanangotti (*županija*) oaivegávpot ja guovddáš. Jagi 2011 gávpoga olmmošlohku ledje 46&nbsp;332. 

## Gáldut

## Geahč maid

* Službene stranice Grada Šibenika 

Kategoriija:Kroatia gávpogat
Marlon Langeland

**Marlon Valdés Langeland** (r. suoidenmánu 1. b. 1999) lea norgalaš neavttár. Son neaktá Jonas Noah Vasquez rolla NRK drámáráiddus *[[SKAM]]* ja Lukas rolla NRK Twins-ráiddus.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1999
Kategoriija:Norgalaš neavttárat
Sápmelaččat Aláskkas

1898 vulge badjelaš čuođi sápmelačča dámppa mielde Aláskai. Dat bukte bohccuid dohko ja galge oahpahit báikki olbmuide boazodollui. Aláskalaččaid birgenláhki lei ovdal eanas bivdu. Sii bivde njuorjju, fállá ja moršša. 1894 háliidišgođii USA: ráđđehus sámiid dohko vai boazodoallu šattai oassin Aláskka eallinlágis. Bargošiehtadusa mielde galge sámit orrut golbma jagi Aláskkas. Sii ožžo bálkká, orrunsaji, biepmu ja eará nai dárbbašlaš bálvalusaid.  

Eanas oassi máhcce gal ruovttoluotta Sápmái, muhto soapmásat báhce dohko ja ožžo mánáid. Sii barge bohccuiguin ja muhtimat álge maiddái golleroggin. Daid maŋisboahttit ellet ain Aláskkas ja eará sajiin Amerihkás, muhto sámegiella ja sámekultuvra doppe lea oalát nohkan. Sámi gielladutki Pekka Sammallahti vulggii 1980-logus Aláskai ja sáhkkehalai daid maŋimus olbmuid main sámegiella lei eatnigiellan. Son báddii ja dokumenterii dan sámegiela mii doppe hubmojuvvui.  

## Čáppagirjjálašvuođas
ag Ove Johansen čállin girjeráidu *Sjamanens rike* (Sáivomáilbmi) muitala Ánde Rávná ja daid eará sámiid birra mat mátkkoštedje Aláskai. Girjjit leat čállojuvvon dárogillii ja guokte dain lea Rauna Magga Lukkari jorgalan sámegillii. 

## Gáldut

Kategoriija:Sápmelaččat
Kategoriija:Alaska
Dán jagáš sápmelaš

**Dán jagáš sápmelaš** lea bálkkašupmi maid Ávvir-aviisa geige juohke jagi. Aviisa nammada nuppelot evttohasa ja de aviissa lohkkit ieža besset jienastit, gii sin mielas lea dán jagáš sápmelaš. Vuoiti galggašii leat buoridan sámi servodaga ja leat muđui nai dovddus Sámis dan dihte. Ávvir lea geigen bálkkašumi jagi 2015 rájes. 

## Vuoitit

## Gáldut

Kategoriija:Sápmelaččat
Kategoriija:Bálkkašumit
Muddenčoavdda

**Muddenčoavdda** lea bargoneavvu mainna čavge dahje loažžá sruvaid ja mutteriid. Muddenčoavdagis lea njálbmi mii lea muddehahtti, ja dainna lágiin sáhttá botnjat sruvaid mat leat sierra sturrodagas. Lea dehálaš ahte čavge njálmmi albmaládje ovdal go botnjagoahtá. Muđui sruva sáhttá jorbbasnuvvá go garrasit botnjá. Dán dáfus lea sruvačoavdda buoret. 

Ođđaáigásaš muddenčoavdda lea Ruoŧa hutkkus. 1891 lulliruoŧŧelaš Johan Petter Johansson hágai pateantta dan sruvačoavdagii man njálmmi sáhtii muddet. Muhto dát vuosttaš muddenčoavdda lei juo ráhkaduvvon 50 jag dás ovdal. Dan dihte máŋgga gielas Euohpás reaiddu namma lea "eŋgelas čoavda" muhto Dánmárkkus dan namma lea (earret eará) "Ruoŧa čoavdda".

## Gáldut

Kategoriija:Reaiddut
Keiino

**Keiino** (dávjá čállojuvvo **KEiiNO**) lea Norgga-Sámi joavku mii álggahuvvui 2018 loahppabealde. Joavkku lahtut leat sámi ráppár Fred Buljo ja Norgga lávlut Alexandra Rotan ja Tom Hugo.   

Joavku oassálasttii Melodi Grand Prix lávlungilvvus 2019 lávlagiin "Spirit in the Sky". Sii vuite dan gilvvu ja besse ovddastit Norgga Eurovision lávllagilvvohallamis 2019. Doppe sii fas besse viidáseappot finálii ja finálas ožžo eanemus jienaid Eurohpá álbmogis. Oktiibuot čoggojedje 331 čuoggá, muhto sii šadde duhtat guđat sadjái go jury ii juollodan beare olu čuoggáid sidjiide. 

Joavkku namma boahtá Fredda ruovttobáikkis Guovdageaidnu.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 2019
Kategoriija:Norgalaš musihkkárat
Ákšu

**Ákšu** lea bargoneavvu mainna čuollá. Ákšu oasit lea oaivi ja nađđa. Oaivi sáhttá leat guovtteávjui dahje das sáhttá okta ávju ja šimir. Ákšu lea reaidu maid olmmoš lea atnán juo don doložis. Dat lea leamašan anus vuovdedoalus, eanandoalus, duddjomis, njuovvamis, steavlideamis ja dat lea maiddái anihan vearjun soađis. 

## Historjá
Álggos, 1,6 miljovnna jagi áigi, ákšus ii leat nađđa. Maŋŋil geađgeáiggis álge nađđadit ákšuid. Dalle ledje guovttelágan ákšut: okta mas ákšonađas lei šalbmi ja okta mas ákšonađas ii lean šalbmi. Ákšut ledje geađggis ráhkaduvvon.

Bronsaáiggis álge geađggi sajis ráhkadit ákšuid veaikkis ja bronssas. 

## Ákšu oasit
Ákšu váldooasit leat oaivi ja nađđa. Oaivvi oasit leat fas:

* Ávju lea dat oassi mii čuohppá ja čuollá. 
* Dearri lea dat oassi nađa ja ávjju gaskkas.
* Šalbmi lea dat ráigi gos nađđa lea. 
* Maŋil lea šimir mainná sáhttá dearpat. 

Nađđa lea eanas muoras ráhkaduvvon. Ođđaáigásaš ákšut sáhttet maiddái metállas. Nađđa lea dávjá veahá vitnjut S-hámis nu ahte vuogas gihtii.

## Geahča maid
*Ákšu RiddoDuottarMuseat-neahttačoakkáldagas

Kategoriija:Reaiddut
Šalbmi

Šalbmi lea:

* Dat oassi ákšus gosa coggá nađa. 
* Nálu ráigi gosa coggá árppu go áigu goarrut.

Kategoriija:Presiserensiiddut
Nállu

Nálu atná goarudettiin. Dat lea seaggi ja bastil. Ovdalaš ráhkadedje nálu muoras dahje dávttis, dán áigge eanas stális. Nálus lea ráigi árppu várás mii gohčoduvvo šalbmin. Náluid adne ovdal alla árvvus. Daid atne ovdamearkka dihte nállogoađi siste. 



## Nállu baikenamain
Ruoŧas lea Nállu-nammasaš várri mii lea ožžon namas go das lea nálu hápmi. Dat lea ceakkus ja hui čogas.

Kategoriija:Reaiddut
Jiehkku

**Jiehkku** () lea bargoneavvu mainná neaská gápmasiid ja duljiid. Jiehkus lea nađđa mii lea muoras ráhkaduvvon ja S-hámat ávju. Jiehkku lea gávdnon juo dološ rájes Sámis. Álggos dat lei luddejuvvon ađadákti. Maŋŋil ráhkadedje nađa muoras ja ávju geađggis. Dál ávju lea ruovddis. Neaskit jiehkuin lea oalle lossa bargu ja dán áigge leat olbmot gávdnan eará bargovugiid. Kárášjogas leat álgán neaskit mašiinnain mii cirgu eret cuoccaid. 

## Guldal maid
*Matti Morottaja muitala jiehkku birra 

## Gáldut

Kategoriija:Reaiddut