open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silbabábir

**Silbabábir** lea bábir mii lea ráhkaduvvon alumiinnas. Dat lea 0,010-0,015 mm asu. Silbabábir adnojuvvo ruovttodoalus ja ja restoráŋŋas go áigu vurkkodit borramušaid ja go suddjet biepmu ommana siste vai bajildus ii buole bearehaga. 

Silbabáhpáris lea šelges ja devkes bealli. Šelges bealli speadjalastá lieggasa buorebut. Erohus dain guovtti bealis šaddá ráhkadettiin, go bábir válsejuvvo báraid báraid. Ruovttus biepmu ráhkadettiin dát erohus ii leat nu dehálaš ja lea okta ja seammá goabbá bealli lea biepmu vuostá. Bábir adnojuvvo maiddái go báhkke borramušgálvvuid ja dalle silbabábir biddjojuvvo oktii dábálaš báhpiriin dahje polyesteriin. Silbabábir lea measta ollásit boahtán stanniola sadjái. Silbabáhpiriin leat máŋgga assodaga, govdodaga ja guhkkodaga. Dat gávdno maiddái teaipan.

Kategoriija:Ekonomiija
Oksideren

**Oksideren** lea kemiijalaš reakšuvdna go muhtun ávnnas luohpada ovtta dahje máŋga elektrovnna. Oksideren dáhpáhuvvá ovdamearkka dihte go siŋka ráhkada siŋka-iona, Zn →t Zn2+ + 2e–. Dán reakšuvnnas siŋka oksidere. Elektrovnnat eai sáhte orrut bođuid ja dan dihte ferte eará ávnnas mii váldá daid. Seamma reakšuvnnas dat ávnnas redusere. Kemiijalaš definišuvnna mielde oksideren lea reakšuvdna mas oksiderenlohku stuorru. Sátni "oksideren" boahtá álgoálggus das go oksygena dávjá lei mielde reakšuvnnas. Go muhtun atoma oksidere de dat šaddá positiiva iona.

*
Oksiderenlohku

**Oksiderenlohku** lea lohku mii juohke atoma dahje iona oažžu dihto njuolggadusaid mielde. Lohku sáhttá leat positiiva, negatiiva dahje nolla ja lea mihttu galle elektrovnna leat liiggás dahje váile dan ektui go dat vuođđoávnnas. Oksiderenlohku almmuhuvvo muhtumin romalaš loguiguin. Dat adnojuvvo kemiijas go dásse ovttadagaid. Go geahččá jos muhtun ávnnas oksidere dahje redusere de sáhttá atnit oksiderenlogu. Muhtun vuođđoávdnasis sáhttet máŋga oksiderenlogu, muhto dábáleamos lea okta dahje guokte.

Kategoriija:Oksideren
Golmmačeallun

**Golmmačeallun** lea bođuvaláštallama suorgi mas gilvvohallit čellot golbma lávkki sáttoroggái ja olahit nu guhkás go vejolaš. Čeallu viehká rokki guvlui viegahagas ja duolmmasta fillui. Juolgi ii oačču guoskat eatnamii mii lea fiellu dobbelii ja jus guoská dohko de čeallun ii dohkkehuvvo ja boađus sihkkojuvvo. Maŋŋel go lea duolmmastan de ferte čuovvuvaš eatnanguoskkaheapmi leat dainna julggiin mainna duolmmastii, ja dasto čell nuppiin julggiin sáttoroggái. Dábálaččat gilvvohallis lea guhtta geahččaleami olahit nu buori bohtosa go vejolaš. 

Golmmačeallun gullá olympiagilvvuide ja lea oassin buot stuoritlágan bođuvalášstallangilvvuin.

Kategoriija:Bođuvaláštallama suorggit
Radon

**Radon** lea vuođđoávnnas ja radioaktiiva árvogássa. Dan namahus lea Rn ja atomanummar 86. Dábáleamos isotohpa lea radon-222 mii šaddá go radium-226 juohkása. Dat juohkáseapmi lea oassi dan juohkásanráiddus mii álgá urána-226 ja loahpá ladju-206:in. Radon-222:is lea bealidanáigi mii bistá 3,8 beaivvi. Dat lea gássa mii leavvá álkit báktevuođus mas lea alla mearri urána ja radium ja manná viesuid sisa. Radongássa ii leat iešalddis várálaš, muhto go dat juohkása de dat ráhkada vahátlaš ioniserejeaddji suonjardeami, eanemustá alfapartihkkaliid.  

## Gos radon gávdno?
Radon gávdno measta miehtá. Dan geažil lea ruvkkiin, bákteráigiin ja dološ gealláriin olu radon. Radon maid boahtá maiddái bajás eatnamis ja alla mearit šaddet jos lea vuodjagoalki, muhto dábálaččat radon bieđgana jođánit atmosferii go áibmu lieggana ja muđui lihkada. 

Guđenai báktešlájas lea iežas uránamearri ja radona mearri eatnan labi molsašuddá. Juohke gielddas lea dábálaččat kárta mii čájeha gokko lea alla, dábálaš dahje vuollegaš radonvárra. 

Dábálaš sivva alla mearrái viesuid siste lea ahte radon boahtá sisa dakko gokko ii leat divttis láhtti ja eatnama vuostá dahje láhtti ja geallárseinniid vuostá. Go áibmu lieggana viesuid siste de eatnama áibmu viggá njammásit dohko, earenoamážit jus eanan luoitá čađa áimmu, dego sáttu dahje čievra. Boareslágan viesuid mat ceaggájit buolžžain sáhttet oažžut alla meari.

Kategoriija:Vuođđoávdnasat
Kovaleanta čanus

**Kovaleanta čanus** lea čanus mas atomat juhket elektrovnnaid dássálagaid. Kovaleanta čanus juogadidt ovtta, guokte dahje golbma elektronbára. Árbevirolaš atomafysihkas láve dadjat ahte olggumus elektrongarra dievvá. Atomat ožžot árvogássa hámi. Measta buot vuođđoávdnasiin lea olggumus elektrongarra njeallje elektronbára. Eanas molekylat ja ovttastuvvan ionat leat ii-metállat, danin go atomaide lea ávkkáleabbo go olggumus elektrongarra lea dievvan. 

Muhtumin go šaddá kovaleanta čanus de nubbi atoma geasuha elektronbára eanet go nubbi atoma. Elektrovnnat lahkonit nuppi atomaváibmosa. Go ná šaddá de molekyla gealdu ii leat dássálagaid. 

Hui dávjá luovvana energiija go kovaleanta čanus šaddá. Ođđa molekylas lea dandihte unnit energiija go ovdal ja dat mielddisbuktá ahte molekyla nanusmuvvá vel eanet.

Kategoriija:Kemiija
Čoarbbealdeahkki

**Čoarbbealdeahkit** leat deahkit, mat olbmos leat golbma pára: 

* stuora čoarbbeldeahkit (*musculus gluteus maximus*) 
* gaskkamus čoarbbeldeahkit (*musculus gluteus medius*)
* unna čoarbbeldeahkit (*musculus gluteus minimus*)

Stuora čoarbbealdehkiid doaibma lea sojahit juolggi maŋosguvlui.  

Čoarbbeldehkiid sáhttá gievrudit go hárjehallá. Dakkár hárjehusat leat omd. čeagŋun ja juolgepreassa.

Kategoriija:Deahkit
Okteahttaláhka

**Okteahttaláhka** lea álkes láhka mii adnojuvvo kemiijas. Láhka cealká ahte atomat vigget ovttastuvvat dainna lágiin ahte juohke atoma olggumus elektrongaras leat gávcci elektrovnna. Hydrogena ja helium leat spiehkastagat. Dainna lágiin atomat ožžot árvogássa ráhkadusa. Go atoma lea dego árvogássa de dat lea nannoseabbo dábálaš elektronkonfigurašuvnnaid ektui. Okteahttalága guoská ovddemustá periodalaš vuogádaga váldojoavkkuide, erenoamážit čitna-, nitrogena-, oksygena- ja halogenajoavkkuide. 

## Spiehkastagat
Galgá atnit muittus ahte láhka ii dohkke atnit buot dáhpáhusain, go leat moadde spiehkastagat. Deháleamos spiehkastat lea ahte hydrogena ja helium sáhttet viggat oažžut duššefal ovtta elektrongara mas leat guokte elektrovnna. 

## Garat
Okteahttaláhka boahtá atnui go čilge elektrovnnaid sajádaga muhtun atomas. Elektrovnnat leat máŋga gearddis: K-garra, L-garra, M-garra jna, muhto guđe nai garas leat maiddái máŋga energiijagearddi. K-garrii čáhkket dušše guokte elektrovnna ja L-garrii fas gávcci. M-garas leat golbma energiijameari. Vuos dievvá vuolimus mearri guvttiin elektrovnnain, ja de gaskkamus mearri guđain elektrovnnain muhto ovdal go M-gara bajimus energiijamearri dievvá de N-gara vuolimus energiijamearri dievvá guvttin elektrovnnain. M-garrii čáhket logi elektrovnna. 

Kalium lea vuođđoávnnas mas lea atomalohku 19. Sihke K-garra ja L-garra leat dievvan. Go M-garas leat gávcci elektrovnna de N-garra dievvagoahtá

Kategoriija:Kemiija
Elektronbárra

Elektronbárra lea guokte elektrovnna mat leat seamma orbitálas atoma siste. Danin go dat leat seamma orbitalas de dat fertejit johtit goabbánai guvlui. Elektronbárra lea doaban dehálaš go ságasta kovaleanta čatnosiid birra. Kovaleanta čanus šaddá go guokte atoma juhket elektronbára.

Kategoriija:Kemiija
Ultrajietna

**Ultrajietna** lea jietna maid olmmoš ii gula. Ultrajiena bárroguhkkodat lea unnit go 17 millimehter áimmus, namalassii frekveansa mii lea alit go 20 kHz. Alit frekveansarádji ii leat definerejuvvon. 

Ultrajietna ii leat vahágin olbmuide. Dat adnojuvvo máŋgga ládje. Fatnasiid ekolodat atnet ultrajiena mihtidit čikŋodaga ja guollebivdit atnet ultrajiena gávdnat guliid mat lei čiekŋalasas. Náhkkesoajit dádjadit ultarjiena veagas. Dat huikkádit 120 kHz allosaš frekveanssain ja guldalit skája mii boahtá birrasiin. Muhtun njurgganat beatnagiid várás ráhkadit ultrajienaid mainna sihtá beatnaga boahtit. Beana gullá alit frekveanssaid go olmmoš. 

Medisiinnas atná ultrajiena vai oažžu čielgasa rievttes diagnosa. Ultrajietna gullá ovdamearkka diagnostihkii go dutká áhpehis nissoniid. Dutkamuš sáhttá čađahuvvot čoavjji čađa dahje vagina čađa. 

Iešvuoddji biillat sáhttet atnit ultrajiena vai áicet diŋggaid mat leat lahkosiin.

Kategoriija:Dieđa
Anárašgiel Wikipedia

**Anárašgiel Wikipedia** ( dahje *anarâškielâg Wikipedia*) lea Wikipedia anárašgiel veršuvnda, mii vuođđuduvvui golggotmánu 19. b. 2020. Dan Wikipediai lassin dat lea máilmmi nubbi sámegiel Wikipedia. Juo vuosttaš beaivve áigge dakko leat badjel 1&nbsp;000 artihkkala ja vuosttaš vahkku áigge bohte sullii 200 artihkkala eambbo.

## Historjá
Anárašgiel Wikipedia vuođđuduvvui Wikimedia inkubáhtoris juo cuoŋománu 2011. Masá 10 jagi áigge dakko ledje sullii 100 artihkkala, muhto guovámánu 2020 artihkalmearri fáhkkestaga lassánišgođii. Sivva dasa ledje Anarâškielâ servi lágidan Wikipedia-ijat.

Anárašgiel Wikipedia beasai inkubáhtoris albma Wikipedian golggotmánu 19. b. 2020, mii soittii leat maiddai jagi 2020 riikkaidgaskasaš sámi giellavahkku vuosttaš beaivi. Dalle ledje juo badjel 1&nbsp;000 artihkkal. Vuođđudanbeaivve 2021 anárašgiel Wikipedias ledje juo 3 643 artihkkala.

## Gáldut

Kategoriija:Anárašgiella
Kategoriija:Sámegiel diehtosátnegirjjit
Kategoriija:Wikipedia giela mielde
Avvil girku

**Avvil girku** (suomagillii *Ivalon kirkko*) lea girku Anáris Lappi eanangottis Suomas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1966. Girkus leat badjel 400 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Anár
Kategoriija:Suoma girkut
Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Holokausta

**Holokausta** lei go Nazi-Duiska goddalii 6 miljovnna juvddálačča nuppi máilmmisoađi áigge. Viidát mearkkašumis holokausta siskkilda maiddái go Nazi-Duiska systemáhtalaččat goddalii eará olmmošjoavkkuid, nugo romaid, Sovjehta soahtefáŋggaid, Polska olbmuid, siviila sovjehta riikkavuložiid, homoseksuála olbmuid, doaibmaváttut olbmuid, Jehova vihtaniid ja eará nai politihkalaš dahje oskkolaš vuostálastiid. Viidát definišuvnna mielde ledje gaskal 11 ja 17 miljovnna olbmo mat dušše holokaustas.

Dan botta go Duiskka nazisttalaš ráđđehus stivrii riikka de árvvu mielde 3 miljovnna juvddálačča dušše leairran. Máŋggas gottáhalle gássagámmaris dahje illástuvvojedje, nelgo dahje barggahuvvojedje jámas. Buohcuvuođat ledje maiddái jáminsivvan. Beannot miljovnna juvddálačča bážáhalle jámas go Duiska válddii Polska. 

Go geahččala goddalit olles álbmoga de láve gohčoduvvot álbmotgoddimin. Holokausta ii leat go eará álbmotgoddimat historjjás, go holokausta čađahuvvui systemáhtalaš vugiiguin ja čielga nálleideiologiijain. Ulbmil lei ahte okta nálli galggai stivret buot earáid. 1935 bohte Nürnberg-lágat mat sirrejedje juvddálaččaid ja duiskalaččaid. Láhka mearridii geas lei Duiskka varra, gii lei seahkenálat, ollasit juvddálaš, belohahkii juvddálaš dahje veahá njealjádas juvddálaš. Juvddálaččat ja duiskkalaččat eai ožžon náitalit šat. Juvddálaččain ii lean šat olles riikkavulošvuohta ja dat masse jienastanvuoigatvuođa ollásit. Vejolašvuođat beassat virggálaš bargu gáržžiduvvui. 

## Etymologiija ja doahpagat
Holokaustas lea álgoálggus Greikka sátni mii mearkkaša "boaldinoaffar" ja dat lea ráhkaduvvon greikkagiela "holos" (=obbanaga) ja "caustus" (=boldojuvvon). Skandinávia gielain adnojuvvo sátni "forintelsen" dahje "förintelsen" mii lea njuolggojorgalus sánis "Vernichtung". Hebreagiela namahus lea "השואה"; "roassu", mii láve transkriberejuvvot ná: "Shoa", "Shoah" dahje "Schoah". "Shoah" adnojuvvo maiddái fránskkagielas.

Kategoriija:Historjá
Lohkosánit

**Lohkosánit** lea sátneluohkká. Láve juohkit daid vuođđologuide, ortnetloguide, čoahkkeloguide ja leat eará nai. Lohkosánit lea oalle smávva sátneluohkká eará sátneluohkáid ektui,. 

## Lohkosánit sámegielas

### Dárogiela lohkosánit sámegielas
Dutkamuš mii čađahuvvui Guovdageainnus čájehii ahte eatnigielagiid njálmmálaš gielas gullojit dárogiel lohkosánit muhtun oktavuođain. Dakkár oktavuođat gos dárogiela lohkosánit leat eanet sajáiduvvan leat beaivemearit, diibmomearit ja jahkelogut. Orru maiddái nu ahte go lohku guhkku de adnojuvvo dárogiella eanebut, omd. muhtun sáhttá lohkat golbmalogi muhto golbmalogiviđa sajis dadjá "trettifem".

## Gáldut

Kategoriija:Giellaoahppa
Hálddahusguovddáš

**Háldddahusguovddáš** lea dat gávpot dahje báiki gos suohkan stivrejuvvo. Statistihkalaš guovddášdoaimmahaga mielde hálddahsuguovddáš lea dat báiki gielddas gos ráđđeviessu lea. 

Ruoŧas hálddahusguovddáš mearkkaša dat báiki gos leanastivrras lea váldokantuvra, ruoŧagillii "residensstad". Ruoŧa regiovnna guovdileamos hálddahus láve čađahuvvot hálddahuvguovddážis.

Kategoriija:Politihkka
Guollebiepmahat

**Guollebiepmahat** lea báiki gos biebmá ja šaddada guliid. Guliid šaddada vai dat šaddet biebmogálvun, vai sáhttá bidjat daid luonddujávrái dahje atnit biebmoguollin. ON biebmo- ja eanadoalloorganisašuvnna mielde guollebiepmahat dáidá leat dat biebmobuvttadeapmi mii stuorru eanemusat miehtá máilmmi. 

## Biebmanvuogit
Dábálaš biebmanvuohki lea atnit guliid mearas stuora seahkalágan firpmiid siste main lea unnimusat 30 mehter čađamihttu. Sáhttá maid biebmat guliid eatnama alde viesu siste. Guđenai vuogis leat máŋggalágan gáibádusat ja dárbbut. Nubbi biebmanvuohki sáhttá deavdit daid váilevašvuođaid mii nuppi biebmanvuogis lea. Ovdamearkka dihte luossaveajet šaddá biepmahagas mii lea eatnama alde. Doppe lea oažžumuš sáivačázi ja lea álkit stivret guoli eallindili. Go veajehat šaddet smoltan de šaddá dárbu stuorit čáziide de dat sirdojuvvojit merrii vai šaddet, dábálaččat stuora seahkaid siste. Dát vuogádat speadjalastá luosa dábálaš eallima, mas luossa njiedjá merrii ja fas goargŋu. 

## Dálkkádat- ja birasváikkuhusat
Guolli adnojuvvo buorrin proteiidnagáldun dálkkádaga hárrái. Guollebiepmahat ii luoitte nu olu čitnadioksiidda go biergobuvttadeapmi, dan dihte go guolli sáhttá muddet rumaštemperatuvrra ja dat lea maiddái buoret váldit borramušávdnasiid alccesis. Guolli ii gáibit nu olu energiija ja borramuša ovdal go lea šaddan dan mađe vai sáhttá njuovvat ja vuovdit. Iige guollebiepmahat leat nu goakŋit go biergobuvttadeapmi eatnama alde.

Kategoriija:Ekonomiija
Trysil-eatnu

**Trysil-eatnu** lea eatnu mii golggiida Femund-jávrris ja golgá Trysila suhkkes vuovdeeatnamiid čađa. Ruoŧa bealde dat golgá Klaraälven nammasaš eatnun mii nohká Ruoŧa stuorimus jávrái Vänernii Karlstad gávpoga bokte. 

Trysil-eatnu lea oassi dan čážádagas mii obbalohkái lea Skandinávia guhkimus čázádat, go váldá vuhtii buot jávrriid ja eanuid mas namma molsašuddá golgadetiin. Eatnu vuolgá jávrriis Rogenis mii lea Norgga ja Ruoŧa ráji alde. Vänernis vuolgá Göta älv nammasaš eatnu mii nohká merrii Göteborgga bokte. Buot buohkanassii lea sullii 500 kilomehtera mátki go johtá olles čázádaga. 

## Dimbariid golgadeapmi
Ovdalaš áiggiid golgadedje dimbariid eanus. Klarälvenis lei maŋemus eatnu man mielde golgadedje dimbariid Ruoŧabealde ja dat doaibma nogai 1991. Dimbarat galge earret eará sahánrusttegiida.

Kategoriija:Norgga jogat ja eanut
Duolvačáhci

**Duolvačáhci** lea čáhci mii boahtá ruovttuin, industriijas ja eará doaimmain ja mii čoahkkana duolvačáhcebohcciide. Duolvačáhci dolvojuvvo eret bohcciid, rokkahagaid ja kloáhkaid čađa. Maŋŋel go olbmot leat geavahan čázi de dat lea nuskon. Duolvačázi sisdoallu sáhttá molsašuddat, guđe doaimmas lea sáhka. Duolvačáhci buhtistuvvo buhtistanrusttegis ovdal go sáhttá geavahit dan fas. Jus luoittášii duolvačázi njuolga jávrriide ja jogaide de sáhttá čáhci nuoskiduvvot sakka.

Kategoriija:Čáhci
Ruovde(III)kloriida

**Ruovde(III)kloriida** lea ruovde- ja joda-iona ovttastus.

## Atnu
Ruovdekloriida adnojuvvo go buhtista čázi, earenoamážit go buhtista duolvačázi muhto maiddái eará čáziid. Medisiinnas dat adnojuvvo lasáhussan vai varra ii gielu.
Kategoriija:Kemiijalaš ávdnasat
Ođasmuvvi energiija

**Ođasmuvvi energiija** lea energiija mii ii noga lagamus áiggis ja dan dihte olmmoš sáhttá geavahit dan ođđasis ahte ođđasis. Eanas ođasmuvvi energiija boahtá álgoálggus beaivvážis. Deike gullá biegga, čáhci ja bioenergiija. Ulli ja fiervá lea spiehkastat. Beaivváš ii leat rievtti mielde ođasmuvvi go dat loahpas jáddá, muhto dat ádjána nu guhká ahte ii gula áššái. Fossiila boaldámušat nugo čitna, olju ja luonddugássa eai leat ođasmuvvi. Dat vissásit ođasmuvvet muhto dat ádjána máŋggaid miljovnnaid jagiid. Dasa lassin olbmot golahit daid jođáneappot go dat ođasmuvvet. Iige váimmusfápmu láve adnojuvvot ođasmuvvi energiijan, danin go dan vuođđu lea resurssat mat nohket. Gáibádus lea ahte energiija galgá gokčat dán áigge dárbbuid muhto ii billistit min maŋisboahttiid vejolašvuođaid gokčat iežaset dárbbuid. 

Luondduvárjaleami dáfus ođasmuvvi energiija lea ávkkálaš danin go ii-ođasmuvvi boaldámušat eai gola ja dalle globála liegganeapmi ii lassán nu olu. Muhto maiddái ođasmuvvi energiijagálduin leat birasváikkuhusat.

Kategoriija:Energiija
Anne Frank

**Annelies Marie "Anne" Frank** lei juvddálaš nieida. Son riegádii 1929 geassemánu guoktenuppelogát beaivve gávpogis Frankfurt am Main ja jámii guovvamánus dahje njukčamánus 1945 Bergen-Belsen -konsentrašuvdnaleairras. Frank lea dovddus miehtá máilmmi iežas beaivegirjji dihte. Beaivegirji muitala su vásáhusaid birra go Duiska válddii Nederlándda nuppi máilmmisoađi áigge. 

Frank ja su veahka fárrii Amsterdamii 1933 go nazisttat válde fámu Duiskkas muhto eai sáhttán guođđit Nederlándda go Duiska bođii dohko miessemánus 1940. Duiska álggii doarrádallat juvddálaččat ain garraseappot ja Frank veagainis čiehkádii. Sii čiehkádedje áhči Otto Frank kanturvisttis suoidnemánu 1942 rájes. Sii orro čihkosis doppe. Maŋŋel guokte jagi de sii gávnnahalle go muhtun behtii sin. Sii dolvojuvvojedje Westerbork leirii. Doppe Frank orostii ovdal go manai viidáseappot Auschwitzii. Orui guokte mánu Auschwitzas ovdal go joavddai Bergen-Belsenii, gosa jámii tyfusdávdii. Oabbá Margot jámii dušše moadde beaivvi ovdal Anne. Áhčči Otto lei áidna veagas gii cevzzii. Son máhcai Amsterdamii maŋŋel soađi. Doppe oaččui nieiddas beaivegirjji muhtun nissonis gii lei vurkkodan dan. Otto Frank almmuhii girjji 1947. Originála namma lei "Het Achterhuis. Dagboekbrieven 14 juni 1942 – 1 augustus 1944". 

Frank oaččui beaivegirjji riegádanbeaiskeaŋkan 13-jahkásažžan. Dat muitala su eallima gaskal geassemánu 12. beaivvi 1942 ja borgemánu 1. beaivvi 1944. Girji lea jorgaluvvon badjel 50 gillii. Dat lea okta dain eanemus lohkkojuvvon girjjit máilmmis. Olu čájálmasat ja filmmat leat ráhkaduvvon girjji vuođul.

## Gáldut
Marja Mortensson

**Marja Helena Fjellheim Mortensson** (riegadan  njukčamánu 5. beaivve 1995) lea lullisápmelaš musihkkár ja juoigi Hedemárkkus. Son lávlu ja juoigá lullisámegillii ja ubmisámegillii.  2021 son vuittii Áillohaš-musihkkabálkkašumi.

## Diskografiija
### Raajroe (2021)
Daniel Herskedala, Jakop Janssønna ja KORKa mielde
# Kruanavaajja 
# Vuelieh sjaavoejin 
# Johtelohke 
# Mehkanihks saernieh 
# Aevjie 
# Dehtie baeleste 
# Gaavalahke 
# Boeltaajja 
# Raajroen aalkove 
# Raajroe 

### Tsïegle
joavkku Orrestimmie mielde
# Raste (aalkove)
# Lååje sïjtesne
# Aiginen laavloe
# Baatarimmie
# Biss-aajja
# Nïekedeminie
# Tsïegline sjïdtedh
# Tjuvrieh nollehtidh
# Raste (galhkuve)

### Lååje (2019)
Daniel Herskedala mielde
# Gubpede böötim  
# Piere Åvla
# Eagnede fropmehkem
# Tjájhnie
# Lååje
# Årrode våårege
# Riäksage
# Biejjeste beajjan
# Orresje
# Tjïelve

### Klarvær (2019)
joavkkuin Moenje
# Räjnnobuoldan
# Måjhtah Bist Laevie Frida
# Lapp-Nils
# Polaris
# Velfjord
# Utborden
# Åabpa Annan Vuelie
# Såehpele
# Drevja
# Korgen

### Mojhtestasse(2018)
# Miesiej vuelie
# Svaken vuelie
# Daniel Mortenson
# Johan A. Persson
# Galkije johke
# Miesiej vuelie
# Vaajese
# Vaartije Cairn
# Mojhtesh
# Aajmeste
# Saltien alda muw
# Mojhtestasse

### Aarehgïjre (2017)
# Sïlpelibjh
# Aarehgïjre
# Delvieh
# Birkoj
# Slibnjehke
# Gie manne
# Onne lim
# Njoktje
# Ih goh
# Aaltoen vaaje
# Stuora várrie

## Gáldut

## Eará siidduin
*Marja Mortensson 

Kategoriija:Sámi musihkkárat
Eanodaga girku

**Eanodaga girku** () dahje **Heahtá girku** () lea girku Eanodagas, Suomas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1952.

## Gáldut

Kategoriija:Eanodat
Kategoriija:Suoma girkut
Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Suõmmkar

**Suõmmkar** lea nuortalaš musihkkajoavku, mii álggahuvvui jagi 2016. Jovkui gullet Anna Lumikivi, Hanna-Maaria Kiprianoff,  Marko Jouste, Pessi Jouste, Ari Isotalo/Elias Nieminen. Jagi 2018 Ijahis idja -festivála oktavuođas almmuhuvvui sin vuosttaš skearru *Suõmmkar*, mas Lumikivi ja Kiprianoff leuʹddjeba ja lávluba nuortalašgillii.

## Diskografiija
*2018 &ndash; *Suõmmkar*

## Eará siidduin
*Suõmmkar Facebookas

## Gáldut

Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Nuortasápmelaččat
Melbourne

**Melbourne** lea Australia nubbin stuorámus gávpot ja Victoria oassestáhta oaivegávpot. Dan olmmošlohku jagi 2016 lea 4&nbsp;485&nbsp;211. Dain olbmuin sullii 24&nbsp;000 ledje eamiálbmogat. 

## Historjá
Melbourne lei Australia oaivegávpot jagiid 1901&ndash;1927.

## Gáldut

Kategoriija:Austrália gávpogat
Lenita Airisto

**Hymmi Lenita Aulikki Airisto** (r. ođđajagimánu 1. b. 1937 Helsset, Suopma) lea suopmelaš diehtogirječálli, logaldalli, TV-doaimmaheaddji, fitnodatolmmoš ja diplomaekonoma.

## Gáldut

Kategoriija:Suopmelaš diehtogirječállit
Kategoriija:Riegádeamit 1937
Jikŋon II

***Jikŋon II*** () lea Disney animašuvdnaealligovva jagis 2019. Dat lea joatkkaoassi jagi 2013 ealligovvii *[[Frozen]].* Ealligovva lea vuosttas Disney-filbma, mii lea dubbejuvvon davvisámegillii. Davvisámegillii dubbejuvvon filmma lea bagadallan Sara Margrethe Oskal ja giehtačállosa lea jorgalan Berit Margrethe Oskal. 

Jikŋon II -lávlagiid lea davvisámegillii jorgalan jorgaleaddji ja musihkkár Áilu Valle, guhte lea maiddái teksten davvisámegielat filmma suomagillii. Loahpalaš hápmái lávlagiid leaba heivehan bagadallit Sara Margrethe Oskal ja Cathrine Bang Norum. 

## Jietnarollat

## Lávlagat

## Gáldut

Kategoriija:Sámi filmmat ja ealligovat
Chihiro ilmmiid gaskkas

***Chihiro ilmmiid gaskkas*** (, *Sen to Chihiro no Kamikakushi*) lea jagi 2001 japánalaš animašuvdnaealligovva, man lea čállán ja bagadallan Hayao Miyazaki. Davvisámegielat ealligova lea dubben riikkaidgaskasaš Sámi filbmainstituhtta ISFI ovttasbarggus Studio Ghibliin, Cinema Mondoin ja Arthausiin. Chihiro ilmmiid gaskkas -filmma máilmmi vuosttaseahket lei 16.1.2020 Romssa Internationála Filbmafestiválas TIFFas. Davvisámegielat filmma lea bagadallan Sara Margrethe Oskal. Jietnaneavttárin ealligovas leat ee. Mari Boine, guhte neaktá *Yubaba,* Mikkel Gaup, guhte neaktá *Kamaji,* Neda Labba guhte neaktá váldokaraktera *Chihiro* ja Ole Gabriel Buljo guhte fas neaktá *Haku*. 

## Gáldut


Kategoriija:Sámi filmmat ja ealligovat
Guovdageainnu stuimmit (ealligovva)

***Guovdageainnu stuimmit*** (dárogillii: Kautokeino-opprøret) lea norgalaš ealligovva jagis 2008, man lea bagadallan Nils Gaup. Ealligovva vuođđuduvvá Guovdageainnu stuimmiide, mii dáhpáhuvai jagis 1852.

Kategoriija:Guovdageainnu stuimmit
Kategoriija:Sámi filmmat ja ealligovat
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Máttaráhku askái

***Máttaráhku askái*** ***- In Our Foremothers' Arms*** lea Ulla-Pirttijärvi skearru jagis 2002. Skearrus leat 12 bihtá.

Kategoriija:Ulla Pirttijärvi-Länsman
Hildá Länsman

**Hildá Birget Länsman** (riegádan 1993) lea sápmelaš juoigi, lávlu ja musihkkár. Son lea maiddái lávlladahkki ja čállá sihke sániid ja šuoŋaid.  

Hildá lea lávlun ja juoigin musihkkajoavkkuin Solju, VILDÁ ja Gájanas. Son ráhkada musihka maiddái ovttas Tuomas Norvioin. 

Jagis 2015 Solju, nappo Hildá Länsmana ja su eatni Ulla Pirttijärvi-Länsmana musihkkajoavku oassálasttii UMK-gilvui, mas mearriduvvo gii ovddasta Suoma Eurovision-lávlungilvvus. Solju bihttá *Hold Your Colours* oaččui gilvvu njealját saji.  Jagi 2019 Etnogaalas Solju válljejuvvui jagi álbmotmusihkkadahkkin.  Solju debyhttaskearru *Ođđa Áigodat* almmustuvai cuoŋománus 2018. Skearru vuittii jagis 2019 eamiálbmogiid musihkkabálkkašumi Indigenious Music Awards -gálas Kanádas.  Jagis 2021 Hildá Länsman Lávriin vuittiiga lávlunoasi Sámi Grand Prix gilvvus bihtáin *Jođi.* Jagis 2025 Hildá oassálasttii Sámi Grand Prix -gilvui bihtáin *Duodjemagiija*.

## Diskografiija
* 2011 – *Ima hutkosat*, Niillas Holmbergain
* 2018 – *Ođđa Áigodat*, joavkkuin *Solju* 
* 2019 – *Vildaluodda*, joavkkuin *VILDÁ* 
* 2020 – *Ođđa Áigodat (Remixed)*,  joavkkuin *Solju* 
* 2021 – *Čihkko­juvvon*, joavkkuin *Gájanas* 
* 2025 – *Dajan*, Tuomas Norvioin 

### Singlet ja EP:t
* 2018 – Hildá: *Muittut*
* 2018 – *Heargevuoddji*, joavkkuin *Solju*
* 2019 – *Utsjoki-disko*, joavkkuin *VILDÁ*
* 2020 – *Remember your name, Pt. 1*, joavkkuin *VILDÁ* 
* 2020 – *Remember your name, Pt. 2*, joavkkuin *VILDÁ* 
* 2020 – *Diamántadulvvit*, joavkkuin *Gájanas* 
* 2021 – *Jođi*, ovttas *Lávriin*
* 2024 – *Čuojahat mu*, ovttas *Tuomas Norvioin* 
* 2024 – *Vizardit*, ovttas *Tuomas Norvioin* 
* 2024 – *Čálkko Niillas*, ovttas *Tuomas Norvioin* 
* 2025 – *Duodjemagiija* 

### Mielde maiddái
* 2002 – Ulla Pirttijärvi: *De juoiggas,*
* 2002 – Ulla Pirttijärvi: *Gádja Nillá*
* 2012 – Ailu Valle: *Gudnejahtatgo?*
* 2018 – Anna Murtola: *La llama*
* 2018 – Aurora Hentunen: *Tunturi*
* 2018 – Don Johnson Big Band: *The Sun*
* 2018 – Mikko Heikinpoika: *Polar Night*
* 2018 – Tero Hetero: *Tahdon*
* 2020 – Elin & The Woods: *Dearvvuođat Sámis*
* 2020 – Elin & The Woods: *I'm Nature*
* 2020 – Ensamble Transatlántico de Folk Chileno: *Eymün weke che*, joavkkuin *VILDÁ*

## Liŋkkat
* Gájanasa neahttasiiddut
* Solju neahttasiiddut
* VILDÁ neahttasiiddut

## Gáldut


Kategoriija:Riegádeamit 1993
Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Suopmelaš lávllut
Kategoriija:Juoigit
Hoŋkoŋ Dohkká

***Hoŋkoŋ Dohkká*** lea jagis 1996 almmustuvvan mánáid musihkkagirji, mas leat govat, sánit ja nuohtat. *Hoŋkoŋ Dohkká* oaččui Sámiráđi girjebálkkášumi jagis 1996. Govaid leat sárgon Gáregasnjárgga skuvlamánát jagis 1995. Girjji mielde lea CD-skearru, mas leat mánáid lávlon lávlagat. Skearrus leat moadde árbevirolaš luođi Kárášjogas ja leudd Uhca Beahcámis (báddejuvvon 1995), eará bihtáid šuoŋaid ja sániid lea čállán Ulla Pirttijärvi.  Mánát geat lávlot ja juiget leat eret Gáregasnjárggas, Vuovdaguoikkas, Áŋŋelis, Lismás, Leammis, Avvil Máhtes.  

## Gáldut


Kategoriija:Ulla Pirttijärvi-Länsman
Maxida Märak

**Maxida Märak** nappo **Ida Amanda Märak** **(**riegádan 17.9.1988 Stockholmmas) lea sápmelaš ráp-artista, lávlu, juoigi, neavttár ja aktivista.

## Filmografiija
* 2016: Midnattssol (tv-ráidu)
* 2015: Glada hälsningar från Missångerträsk

## Diskografiija

### Studioálbumat
*Lånat (2025)
#Besvärjelse (jag kommer älska dig då)
#En vänlig grönskas rika dräkt
#Grimasch om morgonen
#Jag ger dig min morgon
#Koppången
#Mitt vackraste felsteg
#Ska nya röster sjunga
#Sverige
#Vargsången
#Visa vid midsommartid

* Anekdot (2024)
* *Utopi* (2019)
* *Mountain Songs and other Stories (ovttas Downhill Bluegrass Band:iin)* (2014)

### EP
* *1* (2016)
* *5* (2017)
* *Ärr* (2019)
* *Så mycket bättre 2021 – Tolkningarna* (2021)
* *Arvet* (2022)

### Singlet

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧŧelaš neavttárat
Kategoriija:Sápmelaš neavttárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš musihkkárat
Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1988
Kategoriija:Juoigit
Girji

**Girji** lea gaskaoapmi dieđu vurkemii čállojuvvon dahje govvejuvvon hámis. Girji čohkiiđa dábálaččat bábirsiidduin, muhto girji sáhttá leat maiddái elektrovnnálaš girji dahje jietnagirji. 

Kategoriija:Girjjit
Gájanas

***Gájanas*** lea musihkkajoavku, masa gullet lávlu ja juoigi Hildá Länsman, anárlaš vielljašguovttos Nicholas Francett ja Kevin Francett ja anárlaš Erkki Feodoroff. Gájanasa musihkas ovttastuvvet luohti ja progressiivvalaš rock. Joavku čuojahišgođii ovttas jagis 2013 namain *Out of the Woods,* muhto sii leat dasto rievdadan joavkku nama Gájanassan. Jagis 2016 Gájanas oassálasttii *[[Sámi Grand Prix]]* -lávlungilvui ja bođii nubbin.  Gájanas nammaduvvui Kaustinen -álbmotmusihkkafestivála Jagi musihkkajoavkun 2017.  Gájanasa debyhttaskearru *Čihkkojuvvon* almmustuvai sámi álbmotbeaivve 6.2.2021. Gájanasa bihttá *Diamántadulvvit* loktánii johtilit Kanáda top 30 -máilmmimusihkkalisttu ovttežin. 

## Diskografiija

* *Čihkko­juvvon (*2021)

## Singlet

* *Diamántadulvvit* (2020)

## Liŋkkat

* Gájanasa neahttasiiddut

## Gáldut


Kategoriija:Sámemusihkka
Mumenvággi (animašuvdnaráidu)

**Mumenvággi** (anárašgillii: *Muumileehi*, nuortalašgillii: *Muumlieʹǩǩ***,** suomagillii: *Muumilaakso*, , ) lea jagis 2019 almmustuvvan suopmelaš-englándalaš animašuvdnaráidu, mii vuođđuduvvá Tove Janssona *[[Mumen]]*-girjjiide ja Lars Janssona *Mumenstállu*-ráidogovaide. Mumenvággi dárkkuha maiddái Mumeniid ruovttu dahjege ássanbáikki, mii lea guovddáš báiki Mumeniid fearániin.

Davvisámegillii, anárašgillii ja nuortalašgillii animašuvdnaráidu almmustuvai jagis 2020. Mumenvággi vuosttas badji lea jorgaluvvon davvisámegillii. Nubbi badji lea juhkkojuvvon nu, ahte oasit 1-7 leat anárašgillii ja oasit 8-13 nuortalašgillii. Davvisámegielat ráidu čájehuvvui vuosttas geardde Yle TV2 -kanálas 13.4.2020, anárašgielat ráidu 7.9.2020 ja nuortalašgielat ráidu fas 26.10.2020. Buot bajiid oasit leat geahččan láhkai Yle Areenas guhtta jagi, ja daid sáhttá geahččat maid Suoma olggobealde. Davvisámegillii ráiddu lea jorgalan Inger-Mari Aikio, anárašgillii Neeta Jääskö ja nuortalašgillii Tiina Sanila-Aikio. 

## Oasit

### Vuosttas badji

### Nubbi badji

## Jietnaneavttárat

## Gáldut

Kategoriija:Suohttasat
VILDÁ

***VILDÁ*** lea Hildá Länsman ja Viivi Maria Saarenkylä musihkkajoavku. VILDÁ ovttastahttá ee. árbevirolaš luođi, pop-musihka, suopmelaš álbmotmusihka ja improvisašuvnna. 

VILDÁ debyhttaskearru *Vildaluodda* almmustuvai 4.4.2019.  Engándalaš máilmmimusihkkabláđđi *Songlines* válljii Vildaluodda-skearru 2019 jagi ovccádin buoremus skearrun.  Jagis 2021 VILDÁ bálkkašuvvui eurohpálaš Music Moves Europe Talent -gilvvus. 

## Diskografiija
* *Vildaluodda,* 2019

## Singlet
**VILDÁ, Utsjoki-disko*, 2019
**VILDÁ, Willows* ja *Soleil Launière: Remember your name, Pt. 1*, 2020
**VILDÁ, Willows* ja *Soleil Launière:* *Remember your name, Pt. 2*, 2020
**VILDÁ*, *Utsjoki Disko* - Tuomas Norvio Remix, 2023

### Mielde maiddái

**Ensamble Transatlántico de Folk Chileno*: *Eymün weke che*, 2020

## Liŋkkat
* VILDÁ neahttasiiddut

## Gáldut

__INDEX__
Kategoriija:Sámi musihkkárat
Solju

**Solju** lea musihkkajoavku, masa gullet Ulla Pirttijärvi-Länsman, Hildá Länsman, Teho Majamäki ja Janne Puurtinen.  Solju oassálasttii jagis 2015 UMK-gilvui, mas mearriduvvo gii ovddasta Suoma Eurovision-lávlungilvvus. Solju bihttá *Hold Your Colours* oaččui gilvvu njealját saji.  Solju válljejuvvui jagi álbmotmusihkkadahkkin jagi 2019 Etnogaalas.  Solju debyhttaskearru *Ođđa Áigodat* almmustuvai cuoŋománus 2018. Skearru vuittii eamiálbmogiid musihkkabálkkašumi Indigenous Music Awards -gálas Kanádas jagis 2019. 

## Diskografiija
* 2018 – *Ođđa Áigodat*
* 2020 – *Ođđa Áigodat (Remixed)*
* 2022 – *Uvjamuohta*

## Singlet
* 2015 – *Hold Your Colours*
* 2018 – *Heargevuoddji*
* 2022 – *Oassi Mus*

## Liŋkkat

* Solju neahttasiiddut

## Gáldut


Kategoriija:Sámemusihkka
Niko Valkeapää

**Niko-Mihkal Valkeapää** (r. 30.12.1968) lea sápmelaš lávlu, lávlladahkki, musihkkár, oahpaheaddji, politihkkár, neavttár ja jietnaneavttár. Son lea ássan jagi 1990 rájes Norggas. Su vánhemat leaba Helena o.s. Laiti ja Nils-Henrik Valkeapää. Valkeapää vuosttaš skearru *Niko Valkeapää* almmustuvai jagis 2003. Valkeapää lea vuoitán Sámi Grand Prix -lávlungilvvu jagiin 1994 ja 1995, Spellemannprisen -bálkkašumi jagis 2003 ja *[[Liet international]]* -nammasaš Eurohpá vehádatgielaid lávlungilvvu jagis 2004.   

Niko Valkeapää lea neaktán ee. filmmas *Guovža* (1994)  ja tv-ráiddus *Hjerterått* (2013) . Son lea maiddái jietnaneavttárin *Mumi imaš muohtamáilmmis* -animašuvdnaealligovas (2017) ja animašuvdnaráiddus *[[Mumenvággi (animašuvdnaráidu)|Mumenvággi]]* (2020). 
## Diskografiija

* *Niko Valkeapää*, 2003
* *Sierra*, 2004
* *Birrat Birra*, 2008
* *Gusto*, 2012
* *Ä Ä*, 2012
* *Ráfi*, 2012
* *Gáldu*, 2019

## Singlet ja EP:t

* *Leatgo friija*, 2015
* *Ráfi*, 2015
* *Viiddisvuohta*, 2015
* *Ale Vuollan*, 2018
* *Návdi*, 2018
* *Gáldu,* 2018

## Filmografiija

* *Guovža* (1994)
* *Hjerterått* (2013)
* *Mumi imaš muohtamáilmmis* (2017)
* *[[Mumenvággi (animašuvdnaráidu)|Mumenvággi]]* (2020)

## Gáldut
 

Kategoriija:Riegádeamit 1968
Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Suopmelaš lávllut
Yungmiqu

**Yungmiqu** nappo **Mihkku Heandarat Laiti** (r. 1.8.2002) lea sápmelaš ráp-artista ja buvttadeaddji, guhte ráppe sámegilli ja suomagillii. Laiti ássá Ohcejogas. Juoigama ja ráppema lassin son čuojaha rumbbuid ja klarineahta. Son lea studeren Sámi musihkkaakademiijas. Yungmiqu vuosttas bihttá *Lihkkus It Dovdda Mu* almmustuvai borgemánus 2019. Jagis 2021 son oassálasttii Suoma Talent-gilvui su iežas bihtáin *Ruoktu*.  Oassálastimin gilvui son háliida buktit sámegiela ja -kultuvrra oidnosii. 

## Diskografiija

### Skearrut
* *Mo Don Oainnát Máilmmi* (2023)

### Singlet

* *Lihkkus It Dovdda Mu* (Yungmiqu, 2019)
* *Acid Rain* (Yungmiqu, 2019)
* *Vuordi Áigi Lea Guhki* (Yungmiqu, 2020)
* *Hoerror 404* (Yungmiqu & Jezebro, 2020)
* *Maid Jos It* (Yungmiqu & Ailu Valle, 2020)
* *Tarinoita Eläintarhasta* (Yungmiqu, 2020)
**Ruoktu* (Yungmiqu, 2021)
**Suohpan* (Yungmiqu, Anna Morottaja & Niillas Holmberg, 2021)
**Feasta Álgán* (Yungmiqu & DJ Moqi, 2023)
**Cokka gávtti!* (Yungmiqu & Jezebro, 2023)
**Savage* (Yungmiqu, BahčaBojá & DJ Moqi, 2023)
**Juon* (Yungmiqu, 2024)
**Hardjoik* (Yungmiqu, BahčaBojá & DJ Moqi, 2024)
**Šamána* (Yungmiqu & Amoc, 2024)

### '''EP:t'''

* *XIV//* (Yungmiqu & Jezebro, 2020)

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 2002
Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Hip-hop-artisttat
Genetiiva

**Genetiiva** lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Genetiiva čájeha mii dahje gii lea oamasteaddji: *nissona* lávka, *skuvlla* njuolggadusat.

## Davvisámegiela genetiiva

Davvisámegiela genetiivva   máŋggaidlogu geažus lea -id (guliid). Oamasteaddji čujuheami lassin kásus geavahuvvo maid eará oktavuođain, nugo mat post- ja preposišuvnna oktavuođas: *sullo* lahka. Davvisámegielas leat substantiivva akkusatiiva- ja genetiivahámit ovttaláganat:

### Bárrastávval-, bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat

Bárrastávvalsubstantiivvas lea geahnohis dássi sihke ovttaidlogus ja máŋggaidlogus: Dat lea gusa/gusaid biebmu. Diftoŋga njuolgá substantiivvain main lea -i loahpas: Dat leat *goađi/gođiid* duohken.

Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi ja ovttaidlogus lea -a -geažus: Dat lea *nissona, nissoniid* lávka.

Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi. Diftoŋga njuolgá: Mun bivden guoli *sullo*/*sulluid* davábealde. 

## Gáldut


Kategoriija:Kásusat
Kategoriija:Davvisámegiela morfologiija
Illatiiva

Illatiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Illatiiva čájeha dábálaččat lihkadeami masa nu dahje vuostáiváldi: Mun manan *skuvlii*. Son attii *mánnái* girjji.  

## Davvisámegiela illatiiva
Davvisámegiela illatiiva vástida gažaldahkii **gosa** dahje **geasa**: Gosa son manná? Son manná *skuvlii*. Geasa son addá girjji? Son addá girjji *mánnái*.

Davvisámegielas gávdnojit maiddái muhtun vearbbat mat gáibidit ahte substantiiva lea illatiivvas. Dábálaš illatiiva-vearba lea ovdamearkka dihte liikot: Mun liikon e*adnái.*

### Bárrastávval-, bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat

**[[Bárrastávvalsubstantiiva|Bárrastávvalsubstantiivvas]]** lea illatiivvas gievrras dássi, loahppavokála sáhttá rievdat ja dasa laktása '-i'-geažus: *láibái (láibi), gussii (gussa), reŋkui (reŋko), báŋkui (báŋku)*.

Ovttaidlogus diftoŋga njuolgá substantiivvain main lea '-u' dahje '-a' loahpas: *merrii (mearra), vissui (viessu).*

**[[Bárahisstávvalsubstantiiva|Bárahisstávvalsubstantiivvas]]** lea gievrras dássi ja '-ii'-geažus: *nissonii (nisu)*. Diftoŋga njuolgá bárrastávvalsubstantiivvain main lea -i loahpas: *gođiide (goahti).*

**[[Kontrakšuvdnasubstantiiva|Kontrakšuvdnasubstantiivvas]]** lea gievrras dahje liigegievrras dássi ja '-i'-geažus, diftoŋga njuolgá: *bohccui (boazu), sullui (suolu)*.

Illatiivvas lea máŋggaidlogus '-ide'-geažus: *láibbiide, bohccuide.* Bárahisstávvalsubstantiivii fas laktása '-iidda': *nissoniidda*.

## Gáldut


Kategoriija:Kásusat
Kategoriija:Davvisámegiela morfologiija
Lokatiiva

Lokatiiva lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Lokatiiva muitala dábálaččat ahte juoga lea báikkis dahje vuolgá báikkis eret, dahje geas dahje mas juoga boahtá: Mánát leat *skuvllas*. Mánát bohtet *skuvllas*. Mun ožžon *áhčis* niibbi. Mii gulaimet *rádios* ođđasiid. Kásus sáhttá maid muitalit oamasteami: *Nieiddas* leat ollu girjjit.

## Davvisámegiela lokatiiva

Davvisámegiela lokatiivva ovttaidlogu geažus lea *-s*: eatnis. Máŋggaidlogu geažus lea *-in*: etniin. Davvisámegiela máŋggaidlogu lokatiiva ja ovttaidlogu komitatiiva leaba álo seammaláganat.

Davvisámegielas gávdnojit lokatiiva-vearbbat, mat gáibidit ahte substantiiva lea lokatiivvas. Dábálaš lokatiiva-vearbbat leat *beroštit*, *ballat* ja *heaitit*: Mun beroštan *dus*. Heaitte *dádjumis*!. Mánát balle *beatnagis*.

### Bárrastávval-, bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat

Bárrastávvalsubstantiivvas lea geahnohis dássi, *gusas* (gussa). Diftoŋga njuolgá bárrastávvalsubstantiivvain main lea '-i' loahpas: *guolis*.

Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi: *nissonis* (nisu).

Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi, ja diftoŋga njuolgá: *bohccos* (boazu).

## Gáldut


Kategoriija:Kásusat
Kategoriija:Davvisámegiela morfologiija
Komitatiiva

**Komitatiiva** lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Komitatiiva čájeha dábálaččat ahte juoga lea mainna dahje geainna nu: Mun čuohpan láibbi *niibbiin.* Mun hupmen v*ieljain* ikte.

## Davvisámegiela komitatiiva
Davvisámegiela komitatiivva geažus lea *-in*: mánáin. Máŋggaidlogu geažus lea '-iguin: mánáiiguin. 

Gávdnojit maiddái komitatiiva-vearbbat mat gáibidit ahte substantiiva lea komitatiivvas. 

#### Bárrastávval- bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárrastávvalsubstantiivvas lea geahnohis dássi, ja diftoŋga njuolgá sániin main lea -i loahpas: *gusain (gussa), gođiin (goahti)*. 

Bárahisstávvalsubstantiivvas lea gievrras dássi, *nissoniin (nisu).* 

Kontrakšuvdnasubstantiivvas lea gievrras dahje liigegievrras dássi ja diftoŋga njuolgá: *bohccuin (boazu), sulluin (suolu)*.

## Juolgenuohtat


Kategoriija:Kásusat
Kategoriija:Davvisámegiela morfologiija
Essiiva

**Essiiva** lea kásus dahjege sadjehápmi. Kásus čájeha makkár doaibma nomenis lea cealkagis. Essiiva lea dili dahje iešvuođa sadjehápmi.

## Davvisámegiela essiiva
Essiiva muitala dili dahje iešvuođa birra, dahje goas dahje makkár luonddudilis juoga dáhpáhuvvá, omd. *Nuorran* lohken ollu divttaid. Essiivva sáhttá maid muitalit ahte juoga geavahuvvo, ádnojuvvo dahje gohčoduvvo manin nu, omd. *Viessu* geavahuvvo *skuvlan*. Essiiva almmuha manin/makkárin subjeakta dahje objeakta šaddá, dahje makkár iešvuođa dat oažžu: Loahpas son šattai *boaresbárdnin*. Essiiva almmuha maiddái mo juoga lea, masa juoga dohkke: Dat ii dohkke *maninge*. Davvisámegielas essiiva geavahuvvo dávjá vearbbaiguin *atnit*, *navdit*, *čájehit* ja *dovdat*: Mun anán dan *váidalahttin*. Essiiva almmuha maiddái váikkuhusa ja ulbmila: Dat lei midjiide *heahpadin*.

Davvisámegiela essiivva geažus lea '-n' mii laktása ovttaidlogu nominatiivva hápmái. Ovttaidlohku ja máŋggaidlohku leat ovttaláganat.        



#### Bárahisstávval- ja kontrakšuvdnasubstantiivvat
Bárahisstávvalsubstantiivvain, main lea ovttaidlogu nominatiivvas konsonánta loahpas, laktása '-in' konsonánta maŋŋái: mális, málisin.

Maiddái kontrakšuvdnasubstantiivvain, main lea ovttaidlogu nominatiivvas konsonánta loahpas, laktása '-in' konsonánta maŋŋái: fális, fálisin.

## Gáldut


Kategoriija:Kásusat
Kategoriija:Davvisámegiela morfologiija
Juha Jyrkäs

**Juha Jyrkäs** (r. 1981 Rauma) lea suopmelaš musihkkár ja girječálli. Suopmelaččaid árbevierut leat sutnje dehálaš movttidahtti ja son lea heivehan gándila metállamusihkkii. Son lea lohkan suopmelaš girjjálašvuođa, suopmelaš-ugralaš gielaid ja folkloristihka Tartu ja Helssega universitehtain.

## Duojit

### Soloalbumat

* *Sydämeni kuusipuulle* (2019, Kuoriaiskirjat); (2021, Earth And Sky Productions)

## Gáldut

Kategoriija:Suopmelaš musihkkárat
Kategoriija:Suopmelaš girječállit
Tawakkul Karman

**Tawakkol Abdulsalam Khalid Karman** (, *Tawakkul 'Abd us-Salām Khalid Karmān*, muhtumin Tawakel, Tawakul dahje Tawakkul Karman, (r. guovvamánu 7. b. 1979, Shar'ab as-Salam, Taiz eanagoddi, Jemen) lea jemenlaš journalista, politihkkár já olmmošvuoigatvuohtaaktivista. Jagi 2011 son vuittii Nobela ráfibálkkašumi ovttas Liberia presideanta Ellen Johnson Sirleafin ja liberialâš ráfiaktivista Leymah Gboweein.

## Mánáidvuohta
Tawakkol Karman riegádii guovvamánu 7. b. 1979 Shar'ab as-Salamis, Taiz eanagottis, Jemen. Su eadni lea Anisah Hussein Abdullah Al Aswadi ja su áhčči advokáhta ja politihkkár Abdulsalam Khalid Karman. Karmanis leat golbma vielja ja guhtta oappá, om. doaimmaheaddji ja advokáhta Safa Karman ja diktár Tariq Karman.

Son náitalii Mohammed al-Nahmiin. Sudnos leat golbma päärni.

## Skuvlen ja karrieara
Mánnán Karman orui Jemena goalmmádin stuorimus gávpoga Taiz lahka. Go su áhčči namahuvvui riekteáššiid ministtarin presideanta Ali Abdullah Saleh ráđđehusas 1990-logus, de bearaš fárrii Sanaai. Doppe Karman lohkagođii gávppašeami dieđa- ja teknologiijaallaskuvllas. Jagi 1999 son gearggai kandidáhtan. Dan maŋŋá son sirdašuvai Sanaa allaskuvlii, gos son logai stáhtadiehtagiid ja gearggai magisttarin.

## Gáldut






*Oassi dan siiddus lea jorgaluvvon anárašgiel Wikipedias*

Kategoriija:Jemenlaš doaimmaheaddjit ja journalisttat
Kategoriija:Jemenlaš olmmošvuoigatvuohtaaktivisttat
Kategoriija:Jemenlaš politihkkárat
Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Leymah Gbowee

**Leymah Roberta Gbowee** (r. guovvamánu 1. b. 1972, Liberia) lea liberialaš ráfiaktivista. Jagi 2011 son vuittii Nobela ráfibálkkašumi ovttas Liberia presideanta Ellen Johnson Sirleafin ja jemenlaš olmmošvuoigatvuođaaktivista Tawakkul Karmanin.

## Gáldut






Kategoriija:Liberialaš ráfiaktivisttat
Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Keiko Fujimori

**Keiko Sofía Fujimori Higuchi** (r. 1975 Lima, Peru) 
## Gáldut


Kategoriija:Peru politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1975
Finnmárkokomišuvdna

Finnmárkokomišuvdna lea komišuvdna man bargu lea čielggadit dálá geavahan- ja eaiggátvuoigatvuođaid maid olbmot ležžet olahan guhkesáiggi geavaheami vuođul dan guovllus mii suoidnemánu 1.b. 2006 sirdojuvvui Statskog SF:s Finnmárkkuopmodahkii. Gonagas stáhtaráđis nammadii Finnmárkokomišuvnna njukčamánu 14.b. 2008 finnmárkolága vuođul. Dan váldokántuvra lea Deanus.

Riektečielggadeapmi galgá finnmárkolága 29. § mielde dahkkot gustojeaddji riikkegottálaš rievtti vuođul.

Finnmárkokomišuvnnas galget leat vihtta lahtu geain uhcimusát guovttis galgaba ássat Finnmárkkus dahje eará láhkai leat čavgadit čatnašuvvan guvlui. Dálá lahtut leat: Jon Gaulsaa (jođiheaddji), Hilde Agathe Heggelund, Ole Henrik Magga, Veronica Andersen ja John Bernhard Henriksen.

Finnmárkokomišuvdna lea geargan čielggadanbargguin viđa guovllus: 1. guovlu Stierdná/Sievju (njuk. 20.b. 2012), 2. guovlu Unjárga (guov. 13.b. 2013), 3. guovlu Sállan (golg. 16.b. 2013), 5. guovlu Nuorta Várnjárga (geas. 24.b. 2014) ja 6. guovlu Oarje Várnjárga (golg. 16.b. 2015). Vuosttaš oasseraporta 4. guovlu Kárášjogas almmuhuvvui ođđ. 25. b. 2011, mas gieđahallojit 43 vuoigatvuođadieđáhusa vejolaš eaiggáduššan- ja geavahanvuoigatvuođaháhkama birra. Vuoigatvuođadieđáhusat mat gusket boazodoalu siskkáldas riektedillái Kárášjogas, gieđahallojit maŋit oasseraporttas.

= Gáldut =

Kategoriija:Almmolaš hálddahus
Gustav Vasa

**Gustav Vasa** (r. miessemánu 12. b. 1496 Lindholmen, Uppland - j. čakčamánu 29. b. 1560 Stockholbma) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1523-1560. Son lei Erik XIV, Johan III ja Karl IX áhčči.

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧa gonagasat
Hal Holbrook

**Harold Rowe Holbrook** (r. guovvamánu 17. b. 1925 &ndash; ođđajagimánu 23. b. 2021) lei amerihkálaš neavttár.

## Gáldut

Kategoriija:Amerihkálaš neavttárat
Kategoriija:Riegádeamit 1925
Kendall Jenner

**Kendall Nicole Jenner** (r. skábmamánu 3. b. 1995) lea amerihkálaš neavttár.

## Gáldut

Kategoriija:Amerihkálaš neavttárat
Kategoriija:Riegádeamit 1995
Lullisámegiela ortografiija

**Lullisámegiela ortografiija** lea lullisámegiela čállinvuohki. Áiggiid čađa lullisámegielas leat leamaš eanet go okta čállinvuogi. Vuosttaš normerejuvvon teaksta lullisámegillii almmuhuvvui 1957, Knut Bergslanda ja Gustav Hasselbrinka *Sámien lukkeme-gärjá / Sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste*. Čállinvuohki lei dahkon davvisámegiela Bergsland-Ruong-čálinvuogi (1948 - 1979) mielde. Jagis 1968 Bergsland ja Ella Holm Bull dagaiga ođđa čállinvuogi, mii lei geavahuvvon vuosttaš geardde girjjis *Lohkede Saemien* jagis 1973.

Kategoriija:Lullisámegiella
Kategoriija:Ortografiija
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** (r. 1955 Guayaquil, Ecuador) lea Ecuadora dásseválddi presideanta. Son hupmá sihke keččuagiela, spánskagiela, eaŋgalsgiela ja fránskkagiela.
## Gáldut


Kategoriija:Ecuadoralaš politihkkárat
Kategoriija:Ecuadora presideanttat
Kategoriija:Riegádeamit 1955
Joe Biden

**Joseph Robinette Biden Jr.** (riegádan ) lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 46. presideanta. Biden válljejuvvui Amerihká ovttastuvvan stáhtaid presideantan skábmamánus 2020 ja son álggii ámmáhis ođđajagimánus 2021. 

## Gáldut


Kategoriija:Amerihkálaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1942
Kategoriija:Amerihká ovttastuvvan stáhtaid presideanttat
Perbmelaš gielat

**Perbmelaš gielat** gullet urálalaš giellabearrašii. Perbmelaš gielat leat komigiella, komipermjakgiella ja udmurtagiella.

Perbmelaš gielain leat máŋgga kásusa, badjel 23 kásusa juohke gielas.
## Bibliografiija
* Bartens, Raija (2000). Permiläisten kielten rakenne ja kehitys. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura. ISBN 952-5150-55-0.
* Csúcs, Sándor (2005). Die Rekonstruktion der permischen Grundsprache. Bibliotheca Uralica (German). 13. Budapest: Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-8184-1.
* Timothy Riese: *Permian*. Girjjis: Daniel Abondolo (red.): *The Uralic Languages.* Routledge, London 1998, ISBN 0-415-08198-X, (*Routledge language family descriptions*), s. 249–275.

Kategoriija:Urálalaš gielat
Kategoriija:Perbmelaš gielat
Gustav II Adolf

**Gustav II Adolf** (r. juovlamánu 9. b. 1594 Stockholbma - j. skábmamánu 6. b. 1632 Lützen, Duiska) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1611-1632. Son lei Karl IX ja dronnet Kristina av Holstein-Gottorp bárdni, Gustav Vasa áddjut ja dronnet Kristina áhčči.

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧa gonagasat
Karl IX

**Karl IX** (r. golggotmánu 4. b. 1550 Stockholbma - j. golggotmánu 30. b. 1611 Nyköping) lei Ruoŧa gonagas jagiin 1604-1611. Son lei Gustav Vasa ja dronnet Margaret Leijonhufvud bárdni, Erik XIV ja Johan III viellja ja Gustav II Adolf áhčči.

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧa gonagasat
Qaem Shahr

**Qaem Shahr** () lea gávpot Iranas ja Qaem Shahr šahrestána oaivegávpot.

Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Amola šahrestána
Windows 11

**Windows 11** lea boahttevaš operatiivavuogádat, maid Microsoft almmostahtii geassemánu 24. b. 2021. Windows 11 lea Windows NT-operatiivavuogádaga ođđaseamos veršuvdna, ja šaddá  Windows 10 maŋisčuovvun. Ođasmahttin lea nuvttá buohkaide geain lea Windows 10.

## Gálddut


Kategoriija:Dihtorat
Kategoriija:Windows
Frank-Walter Steinmeier

**Frank-Walter Steinmeier** lea Duiskka 12. lihttopresideanta jagis 2017. Son lei Duiskka olgoministtar 2005-2009.

## Gáldut

Kategoriija:Duiskka presideanttat
Eskimogielat

**Eskimogielat** leat giellabearaš Amerihká davvigáttis, Alaskas ja Kanadas. Eskimogielat leat eskimo-aleuhtalaš giellaberraša nubbi suorgi, nubbi leat aleuhtagielat. Eskimogielain ieš leat guokte suorggi, inuihtagielat ja yupik-gielat.

* Inuihtagielat
** Iñupiaqgiella (Davvi-Alaska, 3500 hálli)
** Inuktitutagiella (Nuorta-Canada, 24000 hálli)
** Inuktunagiella (Thule, Davveoarje-Ruonáeana)
** Ruonáeana-giella (47000 hálli)
* Yupik-gielat
** Alaska-yupikagiella (10000 hálli)
** Alutiiqgiella (400 hálli)
** Sibirjálaš yupikagiella (1400 hálli)
** Sirenikagiella (0 hálli)
** Naukigiella (70 hálli)
Noarsa

**Noarsa**-sánis leat guokte mearkkašumi:

* Noarsa (guolli)
* Noarsa (šaddu)

Kategoriija:Presiserensiiddut
The Carpenters

**The Carpenters** lei amerihkálaš popjoavku.

## Joavku
* Richard Carpenter
* Karen Carpenter

## Diskografiija
* Ticket to Ride (1969)
* Close to You (1970)
* Carpenters (1971)
* A Song for You (1972)
* Now and Then (1973)
* Horizon (1975)
* A Kind of Hush (1976)
* Passage (1977)
* Christmas Portrait (1978)
* Made in America (1981)
* Voice of the Heart (1983)
* An Old-Fashioned Christmas (1984)
* Lovelines (1989)
* As Time Goes By (2004)

Kategoriija:Amerihkálaš popmusihkkárat