open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ábirievssat

**Ábirievssat** dahjege mearrasámiid **diidaloddi** (*Pagophila eburnea*) lea máilmmi davimus báiskeloddi.

Ábirievssaha hápmi sulastahttá eanet duvváid go Larus-soga báiskkit. Ráves lotti dolgefárda lea vielgat. Ábirievssahis lea gassa njunni ja čáhppes juolggit. Sujiid gežiid gaska lea 94-120 cm ja loddi deaddá 450-700 grámma.

Ábibáiski besse Jiekŋameara rittuin: Ruonáeatnamis, Alaska ja Sibirjjá davimuš gáttiin. Dálvit ábirievssat dihtto maid Sámis, lahka Barentsábi Guoládatnjárgga nuortarittus.
Reykjavík

**Reykjavík** lea Islándda oaivegávpot. Reykjavíka olmmošlohku lea 117 099.

Kategoriija:Reykjavík
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry** (geassemánu 29. 1900 – suoidnemánu 31. 1944) lei frankriikalaš girječálli ja girdi. Su bivnnuheamos girji Bás prinssaš lea okta máilmmi eanemustá vuvdojuvvon girjjiin.

## Gáldut

Kategoriija:Frankriikalaš girječállit
Kategoriija:Frankriikalaš girdit
Skierru

**Skierru** (*Rissa tridactyla*) lea báiskelottiide gullevaš loddi, mii eallá rittuin. Skierru lea stuorát go uhcabáiski.

Kategoriija:Báiskelottit
Uhcabáiski

**Uhcabáiski** (*Larus minutus*) lea báiskelottiide gullevaš loddi mii sulastahttá ollu gahperbáiskki.

Kategoriija:Báiskelottit
Báiski

**Báiski** (*Larus canus*) lea báiskelottiide gullevaš loddi. Báiski sulastahttá ránesskávli, muhto báiski lea čielgasit unnit. Dan čielgi ja soajit leat vilgesrátnqsat. Báiski borrá guliid, smávva čáhceelliid, máđuid ja bázáhusaid. Dávjá guliid čoalodettiin olmmoš oaidná báiskki go dárkilit fákte ja vuordá dohppenmuni. Báiski eallá mearragáttis ja maiddái siseatnama čáhcegáttiin. Dat besse dávjá stuorra gáddegeađggi ala dahje murrii. 

Kategoriija:Báiskelottit
Cihranat

**Cihranat** (*Apodidae*) lea loddečearda. Cihranat leat bárbmolottit. Cihranat sulastahttet spálffuid hui ollu. Cihraniidda gullá leahttospálfu.

Kategoriija:Cihranlottit
Leahttospálfu

**Leahttospálfu** (*Apus apus*) ii namas fuolatkeahttá gula spálffuide, baicce lea cihralottiide gullevaš loddešládja. Gohčojuvvu muhtumin maid **stohkkespálfun**.
Sopmir

**Sopmir**, **čáhppesčielgi**, **sildegáiru** dahje **sallitgáiru** (*Larus fuscus*) lea báiskelottiide gullevaš loddi.

Kategoriija:Báiskelottit
Čáhcevuoncát

**Čáhcevuoncát** (*Rallidae*) lea guorgalottiide gullevaš loddečearda, masa gullá 124 šlája. 

## Suomas bessejeaddji čáhcevuoncát
* Čáhcevuonccis (*Rallus aquticus*)
* Láttovuonccis (*Gallinula choloropus*)
* Giehpavuonccis (*Fulica atra*)
Láttovuonccis

**Láttovuonccis** dahjege **hoaššavuonccis** (*Gallinula chloropus*) lea čáhcevuoncáide gullevaš loddi.
Čáihnnit

**Čáihnnit**  (*Picidae*) lea čáihnelottiide (*Picuformes*) gullevaš loddečearda. Čerdii gullá sullii 200 šlája, mat juhkojuvvojit 28 sohkii. 

## Vuollečearddat ja sogat
* *[[Jynginae]]*
** Giegabiiggát (*Jynx*)
* Dábálaš čáihnnit (*Picinae*)
** *Blythipicus*
** *Campephilus*
** *Campethera*
** *[[Celeus]]*
** *Chrysocolaptes*
** Gollečáihnnit (*Colaptes*)
** Bihcebásčáihnnit (*Dendrocopos*)
** *Dendropicos*
** *Dinopium*
** Ruovddagasat (*Dryocopus*)
** *Gecinulus*
** *Geocolaptes*
** *Hemicircus*
** *Hypopicus*
** *Meiglyptes*
** *Melanerpes*
** *Mulleripicus*
** *Picoides*
** *Piculus*
** Ruonáčáihnnit (*Picus*)
** *[[Reinwardtipicus]]*
** *[[Sapheopipo]]*
** Máihlečáihnnit (*Sphyrapicus*)
** *Veniliornis*
** *[[Xiphidiopicus]]*
* *Picumninae*
** *[[Nesoctites]]*
** *Picumnus*
** *Sasia*
Bihcebásčáihni

**Bihcebásčáihni** dahjege **stuorragirječáihni** (*Dendrocopos major*) lea čáihnniide gullevaš loddi.
Shakira

**Shakira Isabel Mebarak Ripoll** (r. guovvamánu 2. b. 1977) lea colombialaš popmusihkkár. Su artistanamma lea **Shakira**.

## Gáldut

Kategoriija:Colombialaš musihkkárat
Oxford

**Oxford** lea gávpot Englánddas Stuorra-Británnias. Gávpoga olmmošlohku lea 149 800 ja viidodat 45,59 km².

Kategoriija:Englándda gávpogat
Põltsamaa

**Põltsamaa** () lea gávpot Estlándas. Põltsamaa olmmošlohku lea 4274 (1.1.2010). 

Põltsamaa lea leamaš Livlándda gonagasriika oaivegávpot jágiin 1570–1577, go doppe lei gonagas Magnusa resideantsa. 

Põltsamaa 24. njukčamánu 2012:s lea álggahuvvon Estlándda Konservatiiva Álbmotbellodat.
Kyrillalaš alfabehta

**Kyrillalaš alfabehta** lea alfabehta Ruoššas, Ukrainas, Vilges-Ruoššas, Bulgárias, Makedonias ja Serbias. Kyrillalaš alfabehtat leat maid anus gielddasámegielas.

Ruoššagiela kyrillalaš alfabehta lea dát: 

А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я.

Gielddasámegiela alfabehtas leat maiddái anus "sámi bustávat" Ӓ, Һ, Ҋ, Ј, Ӆ, Ӎ, Ӊ, Ӈ, Ҏ, Ҍ ja Ӭ, ja guhkes vokálat merkejuvvojit dávjá sázuin vokála alde (omd. *Кӣллт са̄мь кӣлл* (*Kiillt saam' kiill*)).

Kategoriija:Alfabehtat
Johan Turi

**Johan Turi** (1854–1936) lei boazosápmelaš ja girječálli. Son riegádii 12.3.1853 Norgga Guovdageainnus, Ávžžis, ja jámii 30.11.1936 Ruoŧa Čohkkirasas. Turi lei sámi girječálli, duojár ja dáiddár. Girkogirjjis lea su namma čállojuvvon Johannes Thuri. Su váhnemat leigga Ole Olsen Turi ja Inger Aslaksdatter Logje. 

Turi dovdoseamos girji, Muittalus samid birra, lei vuosttaš girji, mii lei čállon sámegillii, ja dat almmustuvai jagis 1910. Turis ii lean formála čállinoahppu ja čáledettiin son anii iežas čállinvuogi (mii ii goassege geavahuvvon loahpalaš, almmustahtton čállosiin). Dánskkalaš antropologa Emilie Demant movttiidahtii Turi ollašuhttit su niegu čállit girjji sámiid birra ja jorgalii Turi girjji dánskkagillii. *Muittalus samid birra* almmustuvai de guovtti gillii jagis 1910. Girjái lea Johan Turi sárgon 14 gova liigegovvamáhppii. Su sárgumat čájehit ee. sápmelaččaid bivddu, johtimiid, gárddástallamiid ja siiddastallamiid. Nils Nilsson Skum, sámi dáiddár ja boazodoalli Davvi-Sámis, lea sárgon gova ovdasiidui. Lágádus lei Nordiska bokhandeln AB Stockholmmas.

*Muittalus samid birra* lea jorgaluvvon máŋgga gillii, omd. dánskka-, ruoŧa-, eŋgelas-, duiskka-, ungára-, jáhpána-, fránskka-, italia-, suoma- ja dárogillii. Girji lea almmuhuvvon golmma sámegiel čállinvuogi mielde jagiin 1965, 1986 ja 2010, ja dat lea maiddái almmuhuvvon jietnagirjin jagis 2010. Ođđaseamos prentosa várás 2010 lea Mikael Svonni dárkkistan Johan Turi giehtačállosiid ja lea dulkon daid ođđasit. 

## Bibliografiija
1910: *Muittalus samid birra - En bog om lappernes liv* (vuosttaš sámegillii čállojuvvon girji)

1918: *Lappish texts* (1988: *Sámi deavsttat*)

1931: *Från fjället* (1988: *Duoddaris*)

## Gáldut

## Liŋkkat
https://web.archive.org/web/20110925061738/http://www.arkivverket.no/arkivverket/Arkivverket/Samisk-arkiv/Nettutstillinger-Neahttacajahusat/Johan-Turi-girji-MUITTALUS-SAMID-BIRRA-100-jagi/Ollasuhttit-niegu-callit-girjji-samegillii

Johan Turi, ''Muitalus sámiid birra'' (dálá čállinvuogi mielde) Romssa universitehta neahttasiidduin

Kategoriija:Riegádeamit 1854
Kategoriija:Jápmimat 1936
Kategoriija:Boazosápmelaččat
Kategoriija:Sámi girječállit
Belize

**Belize** lea riika Gaska-Amerihkás. Riikka oaivegávpot lea Belmopan, ja dan stuoramus gávpot lea Belize City.

## Guovllut
Belize lea juhkkojuvvon 6 guovllut:
*Belize
*Cayo
*Corozal
*Orange Walk
*Stann Creek
*Toledo

## Geahča maid

* Máilmmi riikkat
Kabul

**Kabul** (persiagillii کابل) lea Afganistána oaivegávpot. Kabul olmmošlohku lea 2,994,000.

Kategoriija:Afganistana gávpogat
Kategoriija:Ásia oaivegávpogat
Aotearoa leavga

**[[Aotearoa]] leavga** lea Aotearoa leavga. Dat dohkkehuvvui njukčamánu 24. beaivve 1904.

Leavga
Kategoriija:Leavggat
Cizášfálli

**Cizášfálli** (*Falco columbarius*) lea dat unnimus fálli. Šaddá 25-30 cm guhkki ja soadjegaska 53-64 cm. Cizášfálli gávdno miehtá Sámis. Erenoamážit ássá beahcevuvddiin. Lea dábáleabbo Sámi davveguovlluin go máddelis. Bárbmoloddi.
Uvlohávut

**Uvlohávut** (*Pernis apivorus*) lea hávuhiide (Accipitridae) gullevaš gazzaloddi.

Kategoriija:Hávuhat
Eurovision lávllagilvvohallan 1971

**Eurovision lávllagilvvohallan 1971** lávllagilvvohallan ordnejuvvui Dublinis, Irlánddas. Gilvvohallama vuittii Monaco.

## Riikkat mat oassálaste Eurovision lávllagilvohallamii

*  Monaco
*  Spánia
*  Duiska
*  Ovttastuvvan gonagasriika 
*  Itália
*  Ruoŧŧa
*  Vuolleeatnamat
*  Suopma
*  Portugal
*  Vuolleeatnamat
*  Irlánda
*  Sveica
*  Luxemburg
*  Belgia
*  Jugoslavia
*  Nuortariika
*  Norga
*  Malta

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1971
RMS Titanic

**RMS Titanic **lei stuorra sáhttoskiipa mii vuojui merrii go galggai rasttildit Atlántta. Guovdu meara fanas ribahii jiekŋavári njeaiga mannat. Vuojudettiin sullii 1300-1500 dušše lihkohisvuođas, ja dušše 705 besse heakkas. Titanica vudjoma lea okta dain beakkáneamos lihkosvuođain mat leat mearas dáhpáhuvvan, earet dáhpáhusat sođiid dáfus. Ii leat ain čielgan man ollu olbmot oktiibuot dušše. 

Titanic lei sáhttoskiipa "Olympic"-luohkkás. Fatnasa guhkodat lei 269 m ja govdodat 28 m. Lei dat stuoramus skiipa mii dalle gávdnui. Das ledje njeallje suovvabohcci, muhto dušše golbma dain geavvahuvvohedje bázáhussuovaid várás. Njeallját lei nu gohčoduvvon "Dummy", mii lea huksejuvvon čájehan dihte ahte lea fámolaš skiipa. Fatnasa bargoveagas ledje 885 bargi, ja fanas lei ráhkaduvvon 3300 mátkkálažžii.
Louisa May Alcott

**Louisa May Alcott** (skábmamánu 29. b. 1832 – njukčamánu 6. b. 1888) lei amerihkálaš girječálli.

## Gáldut

Kategoriija:Amerihkálaš girječállit
Kategoriija:Riegádeamit 1832
Kategoriija:Jápmimat 1888
Vladimir Putin

**Vladimir Vladimirovič Putin** () (r. golggotmánu 7. b. 1952) lea ruošša politihkkár ja Ruošša dála presideanta juo njealját geardde. Stáhtaministtarin son doaimmai jagiid 1999–2000 ja 2008–2012. 

## Gáldut

Kategoriija:Ruošša presideanttat
Kategoriija:Riegádeamit 1952
Sofia

**Sofia** () lea Bulgaria oaivegávpot. Gávpoga olmmošlohku lea 1&nbsp;246&nbsp;791.

Kategoriija:Bulgaria gávpogat
Kategoriija:Eurohpá oaivegávpogat
Rievssatfálli

**Rievssatfálli** (*Falco rusticolus*) lea stuorámus loddi Falco soga fálliin. Rievssatfálli lea 50-60 cm ja soadjagaska 113-132 cm. Loddešládja lea vátnon juo moattečuohte jagi ja lea hárvenaš dánáigge.
J.K. Rowling

**Joanne "Jo" Murray** nn. **Rowling (J.K. Rowling)** (r. suoidnemánu 31. b. 1965) lea englándalaš girječálli. Son bođii dovddusin Harry Potter girjjiin, mat leat maid filbmejuvvon.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1965
Kategoriija:Englándalaš girječállit
Silvia

**Silvia** (**Silvia Renate Sommerlath Soares de Toledo**, r. juovlamánu 23. 1943 Heidelbergas, Duiskkas) lea Ruoŧa dronnet ja gonagas Carl XVI Gustafa eamit.

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧa dronnegat
Sofía

**Sofía** (**Sofía Margarita Victoria Federica de Schleswig-Holstein-Sönderborg-Glücksburg**, r. skábmamánu 2. 1938 Athenas, Greikas) lea Spánia gonagas Juan Carlos eamit ja Spánia dronnet. Sofía lea Greikka gonagas Paul I (1901–1964) nieida.

## Gáldut

Kategoriija:Dronnegat
München

**München** lea gávpot Duiskkas. Dat biirehit gávpot lea Bayerna, Oberbayerna (ráđđehusdistrikta) ja Oberbayerna (distrikta) oaivegávpot. 

## Dieđut Münchenis

* Viidodat: 310,70 km²
* Olmmošlohku: 1.487.708
Margrethe II

**Margrethe II** (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) (r. cuoŋománu 16. b. 1940) lei Dánmárkku dronnet jagiid 1972–2024.

## Gáldut

Kategoriija:Dronnegat
Kategoriija:Dánskalaččat
Harry Potter

**Harry Potter** lea unna noaiddáš eaŋgalas girječálli J. K. Rowlinga girjjiin.

Kategoriija:Harry Potter
Aljaksandr Lukašenka

**Aljaksandr Rigoravič Lukašenka** (, ) (r. borgemánu 30. 1954) lea vilgesruoššalaš politihkkár ja Vilges-Ruošša dálá presideanta.

## Gáldut

Kategoriija:Vilges-Ruošša presideanttat
Kategoriija:Vilgesruoššalaš politihkkárat
Johannes Virolainen

**Johannes Virolainen** (ođđajagimánu 31. b. 1914 – juovlamánu 11. b . 2000) lei suopmelaš politihkkár, ministtar ja Suoma riikkabeivviid ságajođiheaddji.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1914
Kategoriija:Jápmimat 2000
Kategoriija:Suopmelaš politihkkárat
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** lea Andorra oaivegávpot.

Kategoriija:Andorra gávpogat
Kategoriija:Eurohpá oaivegávpogat
Edgar Rice Burroughs

**Edgar Rice Burroughs** (r. čakčamánu 1. 1875, Chicago – j. njukčamánu 19. 1950, Encino, Kalifornia) lei amerihkálaš girječálli, guhte bođii dovddusin Tarzan-girjjiin.

## Gáldut
Paula Koivuniemi

**Paula Koivuniemi** (r. geassemánu 19. b. 1947 Seinäjoki, Suopma) lea suopmelaš lávlu.

Kategoriija:Suopmelaš lávllut
Miroslav Vitouš

**Miroslav Vitouš** (r. juovlamánu 6. b. 1947 Prahas) lea čekkialaš jazzmusihkkár.

## Gáldut

Kategoriija:Čekkialaš musihkkárat
Luciano Pavarotti

**Luciano Pavarotti** (golggotmánu 12. b. 1935 – čakčamánu 6. b. 2007) lei itálialaš tenora. Son lei okta máilmmi dovdoseamos operadáiddáriin. Pavarotti riegádii Modenas, Itálias. Jagis 2006 Pavarottis fuomašuvvui borasdávda. Son jámii čakčamánu álggus 2007.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1935
Kategoriija:Jápmimat 2007
Kategoriija:Itálialaš musihkkárat
Curitiba

**Curitiba** lea suohkan Brasilas. Suohkana viidodat lea 434,967 njealjehaskilomehtera ja doppe ássa 1.788.559 olbmo (2007).

## Liŋkkat

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/
* http://www.curitiba-brazil.com

Kategoriija:Brasilia
Borlänge gielda

** Borlänge gielda** (ruoŧagillii: * Borlänge kommun*) lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas.

## Čoahkkebáikkit
Vuolde lea listu čoahkkebáikkiin gielddas Borlänge gielda.

## Liŋkkat
*  www.borlange.se

Kategoriija:Dalarna leatna
Hedemora gielda

**Hedemora gielda** lea gielda Ruoŧas Dalarna leanas. Hedemoras leat sullii 15 500 ássi ja viidodat lea 840km².
Dubai

**Dubai** (arábagiella: دبي, *Dubayy*) lea Ovttastuvvan Arábaemiráhtaid gávpot.

Kategoriija:Ovttastuvvan arábaemiráhtat
Sáráhkká

**Sáráhkká** lei dološ áiggis muhtinlágán ipmil gii veahkehii nissoniid riegádahttidettin. Son lei Máttarádjá nieida. 

Dálán áigi lea namma geavahuvvon namman stuorimus nisusearvvas. Dál organisašuvdna goit ii šat gávdno - dat jámii moatti jagi áigi.
Suoma Sámedikki válggat 2007

**Suoma sámedikki válggat 2007** ordnejuvvojedje 3.9.-1.10. jagi 2007. Válggain ledje 45 evttohasa. Sámediggái válljejuvvojit 21 lahtu jagiide 2008-2011. Válggaid jienastanlohku lei 55,8 %.

## Evttohasat válggain
* Aikio, Laila Maria-Liisa
* Aikio, Maria Sofia
* Aikio, Niilo Arvo Johannes
* Aikio, Veli Pekka Olavi
* Alakorva, Saara Elisabet
* Eriksen, Heidi Anita
* Guttorm, Veikko Armas Johannes
* Haltta, Tauno
* Hirvasvuopio, Osmo Pietari
* Holmberg, Liisa Elisabet 
* Jomppanen, Jouni Ilmari 
* Juuso, Tuomas Aslak
* Kangasniemi, Oula Alpo Ilmari 
* Katekeetta, Antti
* Laiti, Martti Onni
* Lumisalmi, Erkki
* Länsman, Asko Tapani 
* Magga, Hannu Antti
* Magga, Petra Biret
* Magga, Risten-Rauna
* Morottaja, Pentti Antero 
* Morottaja, Petter Jori Andaras
* Nousuniemi, Jouni Esa
* Nuorgam, Mirva Anne Marjatta
* Näkkälä, Antti Niila
* Näkkäläjärvi, Anne Kristiina
* Näkkäläjärvi, Elle-Maaret
* Näkkäläjärvi, Heikki Klemetti
* Orti-Berg, Riitta Anneli
* Paltto, Heikki Yrjänä
* Pekkala, Pekka Tapani
* Pietikäinen, Anu Aino-Sisko Maarit
* Porsanger, Veikko Antero
* Proksi, Karen-Anna
* Saarijärvi, Janne Matias
* Saijets, (Jan Henrik) Janne
* Seipiharju, Ari Antero
* Seurujärvi, Irja Anneli
* Seurujärvi, Väinö Heikki
* Tapiola, Nilla Samuli
* Tornensis, Lassi Juha
* Turunen, Aarne Olavi
* Valkeapää, Lassi
* Valle, Pentti Viljo Heikki
* Äärelä, Rauni Irja Anneli

## Liŋkkat
* Sámedikki válggat 2007

Kategoriija:Suoma Sámediggi
Kierâš

**Kierâš** lei anárašgiel neahttaáviisa mii almmostuvai vuosttas geardde čakčamánu 6. beaivve jagis 2007. Aviisa almmustuvai oktii vahkus. Aviissa olggosaddi lei Anarâškielâ servi (Anárašgiela searvi). Áviisadoaibma biddjojuvvui johtui ruhtaskeaŋkkain, man searvi oaččui Sámi Čuvgehussearvvis. Áviissas ledje ođđasat, almmuhusat ja eará áigeguovdilis ságat. Áviissa doaimmaheaddji lei Petter Morottaja.

## Liŋka
*Kierâš 

Kategoriija:Sámi aviissat
Kategoriija:Anáraččat
Kategoriija:Suopmelaš aviissat
Kategoriija:Anárašgiel aviissat
Anarâškielâ servi

**Anarâškielâ servi** lea jagis 1986 vuođđuduvvon searvi, man ruovttubáiki lea Anár gielda, Lappi leanas.

Searvvi vuođđudančoahkkin dollojuvvui Avvilis juovlamánu 4. beaivve Avvila hotealla auditorias. Searvvi vuođđudanlahtut ledje Veikko Aikio, Ilmari Mattus ja Matti Morottaja, guhte válljejuvvui searvvi vuosttas sáhkadoallin.

Searvvi ulbmilin lea ovddidit ja nannet anárašgiela. Searvi álggahii jagis 1997 anárašgielat giellabeassidoaimma, man namma lea Kielâpiervâl. Giellabeassi lea lasihan anárašgiela hálliid, erenomážit mánáid ja nuoraid, meari. Searvi almmustahttá anárašgielat Anarâš-bláđi ja Kierâš-neahttaáviissa.

Searvi oaččui Davviriikkalaš Gollegiela-bálkkašumi skábmamánu 17. beaivve 2004. 

## Liŋkkat
* Anarâškielâ servi Siida-museas
* Anarâškielâ servi
* Anarâš-bláđi 

Kategoriija:Anáraččat
Kategoriija:Sámesearvvit
Uccpárnáá Vuoli Ilmar

**Uccpárnáá Vuoli Ilmar** dahjege almmolaš dokumeanttain **Niilo Ilmari Mattus** lea anáraš giellabargi ja Suoma Sámedikki giellaossodaga lahttu, gii riegádii Ylivieskas jagis 1945. Son elii mánnávuođastis Čoavččesjávrris (*Čovčjävri*) Anára gielddas ja váccii skuvlla Gápmasis. Mattus lei ovcci mánu Ovttastuvvan Našuvnnaid ráfisuodjalanjoavkkuin Kyprosis jagis 1966 man maŋŋá son barggai rádjegozáhusas jagiin 1967-1995. 

Son lea áŋgiruššan anárašgiela ovdii. Son lei mielde vuođđudeamin Anarâškielâ servi jagis 1986 ja son lea doaimmahan searvvi Anarâš-bláđi gitta jagis 1988. Vuoli-Ilmar lea čállán dokumentáralaš romána *Čovčjäävrist Kaamâsân*. Ovttas Kuobžâ-Saammâl Mattiin Mattus lea doaimmahan noveallačoaggáldaga *Kyelisieidi maccâm já eres novelleh*, mii ilbmái juovllat 2005.

## Bálkkašumit
* Suoma Sámedikki kulturbálkkašupmi skábmamánu 21. beaivve 2003.
* Suoma kulturfoandda Mikael Agricola -medálja cuoŋománu 1. beaivve 2007

## Duodji
### Čállin
**Čovčjäävrist Kaamâsân*. Ivalo. 1996. ISBN 952-90-8022-0 204, [2] s.
**Itä-Inarin paikannimistö*. Metsähallituksen luonnonsuojelujulkaisuja. Sarja A. Metsähallitus, 2010. ISBN 978-952-446-768-1, 978-952-446-769-8 (PDF), 278 s.
**Vätsäri: erämaa järven takana* (doaimm. Tapio Tynys, 2000)
**Kaldoaivin erämaa-alueen ja Sammuttijängän-Vaijoenjängän soidensuojelualueen luonto, käyttö ja paikannimistö* (2004)
**Anarâs päikkinoomah* 2015 Inari: Anarâškielâ servi ry ISBN 978-952-67439-7-4, 484 s.
**Piiccus : párnáilaavlakirje = Bizus : mánáidlávllagirji* 2018 [Anár] : Sämitigge ISBN 978-952-441-376-3 , 

### Jorgaleaddjin
* *Luuhamkirje 1: pargokirje* (1988)
* *Salmâkirje* (1993)
* Aitamurto, Veikko: *Haikonen: ettomiehen maailmat / Life circles of a reindeer herder, fisherman and hunter / Meccialmaa eellimpirrâseh*, 80 s. Inari: Kustannus-Puntsi, 2012. ISBN 978-952-5343-46-5. , , 
* *Čábbámus juovlalávlagat* 2015. [Helsset] : Suomen lähetysseura
* *Loommum mecci* 2017. Anár: Sämitigge, 128 s.
* Aikio, Niilo: *Nigá: nooveelčuágáldâh 2* 2018. [Anár]: Sämitigge, 147 s. 

### Doaimmaheaddjin
* *Kyelisieidi maccâm já eres novelleh* (2005)
* *Anarâš kalender*

### Govvejeaddjin
* *Ánná já Jovna* (1985)
* *Ánná já Jovnâ kyelipiivdost* (1986)
* *Ánna já Jovnâ poccui kuvlân* (1987)
* *Piiččus : párnáilaavlakirje* (1987)

### Báddejeaddjin
* *Vuossâmuš škovlâčohčâ* (1992)

## Gáldut

## Liŋkkat
*Anáraš kulturbargi

Mattus, Ilmari
Kategoriija:Riegádeamit 1945
Unna Junná

**Unna Junná** lea sámegielat mánáid tv-prográmma, mii oidno Ruoŧas ja Suomas. Prográmma jođiheaddjit leat leamaš ee. Sofia Jannok ja Petra Magga. Prográmma sáddejuvvui vuosttas geardde tv:s čakčamánu 16. beaivve 2007.

## Liŋkkat
* Unna Junná

Kategoriija:Sámegielat TV-prográmmat
Kategoriija:Suopma
Kategoriija:Ruoŧŧa
Sofia Jannok

**Sofia Jannok** (r. čakčamánu 15. 1982 Váhčir) lea sápmelaš musihkkár ja mediabargi Ruoŧa bealde. Son lea maid jođiheaddjin sámegielat mánáid TV-prográmmas Unna Junnás ovttas Petra Magga-Varsain.

## Diskografiija
* *Čeaskat* (2007)
* *Áššogáttis* (2009)
* *Áhpi *(2013)
* *ORDA* (2016)
* *Lávv u* (2021)

## Gáldut

## Liŋkkat
*http://sofiajannok.com/
*Sofia Jannoka MySpace-siidu

Kategoriija:Sámi musihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1982
Sámiráđđi

**Sámiráđđi** lea vuođđuduvvon borgemánu 18. beaivve 1956 Kárašjogas sámiid nubbi konfereanssas namain **Davviriikkaid sámiráđđi**. Jagis 1992 Helssegis ordnejuvvui sámiid 15. konfereansa, gos Ruošša beale Guoládaga sámi searvi dohkkehuvvui lahttun ja Sámiráđi namas guđđojuvvui *davviriikalaš* eret.

Sámiráđi dievasčoahkkimis leat 15 lahtu, geat ovddastit ovcci lahttosearvvi:  Suoma sámiid guovddášsearvi (SSG) Suomas, Guoládaga Sámi Searvi (GSS) ja Murmánskka guovllu Sámesearvi (OOSMO) Ruoššas, Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR/NRL), Norgga Sámiid Riikkasearvi (NSR) ja Sámiid Álbmotlihttu (SÁL/SFF) Norggas, Sámiid Riikkasearvi (SSR), Riikasearvi Sámi Ätnam (RSÄ) ja Boazoeaiggádiid Oktavuohta (BEO) Ruoŧas. Jagi 2008 sámekonfereansa dollojuvvui Roavvenjárggas golggotmánu maŋimuš vahku. Seammás dollojuvvui áššedovdiseminára sámiid kulturárbbi birra. 

## Namma eará gielaide
* davvisámegillii Sámiráđđi
* dáro- ja ruoŧagillii Samerådet
* suomagillii Saamelaisneuvosto
* eaŋgalsgillii Saami Council
* duiskkagillii Der Rat Der Saamen
* fránskkagillii Le Conseil Des Sami
* spánskkagillii El Consejo Saami

## Geah&#0269;a maid
* Sámiráđđi

Kategoriija:Sámepolitihkka
Kategoriija:Sámiráđđi
Örebro

**Örebro** lea gávpot Ruoŧas, Örebro leanas. Örebro lea maid Örebro leana hálddahusguovddáš. Gávpoga viidodat lea 42,96&nbsp;km² ja olmmošlohku 98 237.

## Geahča maid

* Ruoŧa leanat

## Liŋkkat
* www.orebro.se

Kategoriija:Ruoŧŧa
Kategoriija:Örebro leatna
Toronto

**Toronto** lea gávpot Kanádas. Dat lea Kanáda stuorámus gávpot ja Ontario provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde gávpogis orrot 2&nbsp;731&nbsp;571 olbmo ja olles Toronto guovllus 5&nbsp;928&nbsp;040..

## Bálvalusat
### Johtolat

### Skuvlejupmi
Torontos lea Kanáda stuorámus universitehta, jagi 1827 vuođđuduvvon Toronto universitehta. Torontos lea maiddái riikka goalmmát stuorámus universitehta, jagi 1959 vuođđuduvvon York universitehta. Daidda lassin Torontosa leat máŋga dáiddauniversitehta.

### Infrastruktuvra

## Gáldut


Kategoriija:Kanáda gávpogat
Minsk

**Minsk** (, ) lea Vilges-Ruošša oaivegávpot ja stuorámus gávpot dan 1,9 miljovnna (2013) ássiin. Gávpogis lea ee. SUS váldokantuvra. Minsk gávpotjođiheaddji lea Mikhail Pavlov.


Kategoriija:Eurohpá oaivegávpogat
Duomis Áslat Juuso

**Duomis Áslat Juuso** () lea badjealmmái ja politihkkár Suoma bealde. Son lea maiddái Suoma sámedikki dálá sátnejođiheaddji. Jagi 2007 son válljejuvvui Suoma Sámedikki áirrasin Eanodagas. Son lei Suoma Sámedikki historjjá nuoramus áirras. Son lei maid evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011.

Son lei Suoma Sámi Nuorat -searvvi sáhkajođiheaddji ja Suoma boazosámit -searvvi nuoraidlávdegotti stivralahttu.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Rauni Äärelä

**Rauni Inka Anneli Äärelä** (r. suoidnemánu 16. b. 1982) lea sámepolitihkkár Soađegilis eret, vaikko su vánhemat leat eret Vuohčus. Son lea vázzán Soađegili logahaga ja studeren Lappi universitehtas Roavvenjárggas. Son bargá luohkáoahpaheaddjin.
 
Äärelä válljejuvvui Sámedikki válggain 2007 Sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011. Son lei maid evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011, ja válljejuvvui dalle maid.

Äärelä leamašan fárus Roavvenjárgga sámi searvi Mii rs. doaimmas, ja leamašan searvvi ságadoalli.

## Gáldut


Kategoriija:Riegádeamit 1982
Asko Länsman

**Asko Tapani Länsman** (riegádan guovvamánu 10. beaivve 1964) lea sámipolitihkkár Ohcejoga gielddas. Son válljejuvvui Sámedikki válggain 2007 Sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011. Son lei maid evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Janne Saijets

**Janne Jan Henrik Saijets** (r. 1971 Stockholmmas) válljejuvvui Sámedikki válggain 2007 Sámedikki áirrasin jagiide 2008−2011. Son lei maid evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011.

## Gáldut


Kategoriija:Riegádeamit 1971
Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Liisa Holmberg

**Liisa Holmberg** válljejuvvui Sámedikki válggain 2007 Sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011.

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Veikko Guttorm

**Veikko Armas Johannes Guttorm** dahje **Jalvvi-Veikko**  lea sápmelaš politihkkár eret Njuorggámis Ohcejoga gielddas. Son bargá guovloráđđeolmmožin. Son válljejuvvui sámedikki válggain 2007 sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011. Son lei maid evttohassan Suoma sámedikki válggain 2011.

Guttorm lea maid Sámi soster -searvvi ságajođiheaddji.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Heidi Eriksen

**Heidi Anita Eriksen** válljejuvvui Sámedikki válggain 2007 Sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011. Son lei eret Ohcejogas, gos son bargá doaktárin.

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Saara Alakorva

**Saara Elisabet Alakorva** lea sámepolitihkár ja servodatdiehtagiid studeanta eret Vuohčus, Soađegilis. Son lei Suoma Sámedikki várrelahttu jagiin 2008-2011.  Son válljejuvvui Sámedikki válggain 2007. Son lea Vuohču sámesearvvi ságadoalli.

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Heikki Paltto

**Heikki Yrjänä Paltto** lea sámipolitihkkár Leammis, Anáris. Son bargá badjeolmmošin ja fidnodatdoallin. Paltto válljejuvvui Sámedikki válggain 2007 Sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011. Son lei maid evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Antti Näkkälä

**Antti Näkkälä** lea Suoma Sámedikki várrelahttu jagiin 2008-2011. Son válljejuvvui Sámedikki válggain 2007.

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Ǩ

**Ǩ** (**ǩ**) lea bustávva, mii geavahuvvo nuortalaš- ja lazgiela čállinvuogis. Lazgillii bustávva jietnaduvvo [kʰ]:n ja nuortalašgillii [c​͡ç]. Unicode-standárddas stuora Ǩ lea U+01E8 ja unna ǩ lea U+01E9.

Kategoriija:Bustávat
A (kana)

**あ** hiraganas ja **ア** katakanas lea a-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin. Unicode-standárddas あ lea U+3040 ja ア U+30A2. Vaikko Hepburn-ortnegis dán mearkka jietnadeapmi lea dábálaččat [a], dát lea rievtti mielde [a̟] dahje [ɑ̠].

Kategoriija:Jáhpangiella
Sieidi

**Sieidi** lea bassi báiki ja oaffaruššanbáiki dološ sámi oskkus. Sieiddit lávejit leat erenoamáš geađggit dahje geađgegubat. Go oaffarušše, de bidje guoli- dahje bohcco buoiddi, sáhtte vel vuoidat dan geađgái. Oaffaruššamiin muhtumin juige ja čuojahedje meavrresgáriin.

Kategoriija:Sámi mytologiija
Ŋ

**Ŋ**, **ŋ** lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela gávccinuppelogát bustávva.

Kategoriija:Latiinnalaš bustávat
Tauno Haltta

**Tauno Haltta** lea nuortalaš sámepolitihkkár Anára Njeallimis. Son lei Suoma sámedikki várrelahttu jagiin 2008-2011. Son válljejuvvui sámedikki válggain 2007 lahttun. Son lei maid evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011.

## Gáldut


Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Kategoriija:Nuortasápmelaččat
Á

**Á**, **á** lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela nubbi bustávva.

Kategoriija:Latiinnalaš bustávat
Š

**Š**, **š** lea latiinnalaš alfabehta lassebustávva ja davvisámegiela guoktelogigoalmmát bustávva. 

Suomagielas *š* lea anus dego davvisámegielas, muhto dušše loatnasániin: *šakki, šovinismi*.

Kategoriija:Latiinnalaš bustávat
C

**C**, **c** lea latiinnalaš alfabehta goalmmát bustávva ja davvisámegiela njealját bustávva.

Kategoriija:Latiinnalaš bustávat
D

**D**, **d** lea latiinnalaš alfabehta njealját bustávva ja davvisámegiela guđat bustávva.

Kategoriija:Latiinnalaš bustávat
Eurovision dánsungilvohallan

**Eurovision dánsungilvohallan** (*Eurovision Dance Contest*) lea riikkaidgaskasaš dánsungilvvohallan Eurohpás, mii ordnejuvvuiii vuosttas geardde čakčamánu 1. beaivve 2007 Londonis. Prográmma vuođđun leat leamašan Eurovision lávllagilvvohallamat ja prográmmaformahta *Strictly Come Dancing*. Vuosttas dánsungilvohallama vuittii Suoma ovddasteaddjit Katja Koukkula ja Jussi Väänänen.

Kategoriija:Eurovision dánsungilvohallan
W

**W**, **w** lea latiinnalaš alfabehta 23. bustávva. Bustávva bođii atnui easkka 600-logus. W ii leat mielde sámegielaid alfabehtain, muhto gávdno fuolkegielain, ee. suomagielas ja esttegielas.

Kategoriija:Latiinnalaš bustávat
Д

**Д / д **  lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo na: .

Kategoriija:Kyrillalaš bustávat
Ё

**Ё**, **** lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva jietnaduvvo ná: .

Kategoriija:Kyrillalaš bustávat
Ъ

**Ъ** lea bustávva kyrillalaš alfabehtas. Bustávva ii jietnaduvvo.

Kategoriija:Kyrillalaš bustávat
Greikkalaš alfabehta

**Greikkalaš alfabehta** leat alfabehta systema Greikas.
	

## Greikkalaš alfabehta
*Digamma 
*Stigma 
*Heta 
*San 
*Koppa 
*Sampi 
*Sho 

*
Kategoriija:Alfabehtat
Alpha (bustávva)

**Αlpha** (stuorra bustávva **Α**, unni bustávva **α**; ) lea greikkalaš alfabehtas vuosttaš bustávva. Greikkalaš lohkuortnegis alpha árvu lea 1. Bustávva lea boahtán foinikialaš alfabehta Aleph-bustávas (). Dasa lassin maid láhtenalfabehta A ja kyrillalaš А boahtiba greikkalaš bustávas. Sihke klassihkalaš dološgreikka- ja dála greikkagielas alpha ovddasta govda vuollegis ovdavokála . Otnábeaivi unni bustávva ovddasta govda vuollegis maŋŋevokála fonetihkas.
Eurovision lávllagilvvohallan 1956

**Eurovision lávllagilvvohallan 1956** lei vuosttaš Eurovision lávllagilvvohallan. Dat ordnejuvvui Luganos, Sveiccas. Gilvvohallama vuittii Sveicca Lys Assia lávlagiin *Refrain*.

## Riikkat lávllagilvvohallamis

*  Vuolleeatnamat
*  Sveica
*  Belgia
*  Duiska
*  Frankriika
*  Luxemburg
*  Itália

## Bohtosat

## Gáldut

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1956
Nika Turković

**Nika Turković** (r. geassemánu 7. b. 1995 Zagrebis) lea kroatialaš lávlu.

## Diskografiija
* Alien (2006)

## Geahča maid
* Nika Turković
* Nika bloga

Kategoriija:Junior Eurovision lávllagilvvohallan
Kategoriija:Kroatialaš lávllut
I (kana)

**い** hiraganas ja イ katakanas lea i-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.

Kategoriija:Japánagiella
Ko (kana)

**こ** hiraganas ja **コ** katakanas lea ko-stávvalmearka jáhpangiela stávvalmearkaortnegiin.

Kategoriija:Japánagiella
Istanbul

**Istanbul** lea Durkka stuorámus gávpot ja ovddeš oaivegávpot. Dan olmmošlohku lea 13&nbsp;854&nbsp;740 ássi (2012).

## Gáldut

Kategoriija:Durkka gávpogat
Joutseno girku

**Joutseno girku** (suomagillii *Joutsenon kirkko*) vihahuvvui geavahussii jagis 1921.

Kategoriija:Suoma girkut
Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Westminster Abbey

**Westminster Abbey** lea girku Londonis, Stuorra-Británnias. Girku vihahuvvui geavahussii jagis 1065.

Kategoriija:Ovttastuvvan gonagasriika
Kategoriija:Girkut
Meksiko gávpot

**Meksiko gávpot** (*Ciudad de México*) lea Meksiko oaivegávpot ja riikka stuorámus gávpot. Dan olmmošlohku lea 21&nbsp;000&nbsp;000 ássi.

Kategoriija:Meksiko
Kategoriija:Davvi-Amerihká oaivegávpogat
Tokio

**Tokio** dahje **Tokyo** ( *Tōkyō*) lea Japána oaivegávpot. Olmmošlohku lea 12 570 000 ja viidodat 2 187,08 km².

Kategoriija:Ásia oaivegávpogat
Kategoriija:Tokio
Nižni Novgorod

**Nižni Novgorod** () lea gávpot Ruoššas. Gávpogis orrot 1&nbsp;311&nbsp;252 olbmo.

Kategoriija:Ruošša gávpogat
Vuoncceslottit

**Vuoncceslottit** *(Galliformes)* leat loddečearda masá gullá sullii 250 šlája birra máilbmi. 

## Vuollečearddat
* *Cracidae*
* *Megapodidae*
* *Mesitornithidae*
* Amerihkágoaktilat (*Odontophoridae*)
* Fasánat ja vuoncát (*Phasianidae*)
* Meahccevuoncát (*Tetraonidae*)
* Pearalvuoncát (*Numididae*)

### Muhtun meahccevuoncceslottit (''Tetraonidae'')
Meahccevuoncceslottit leat omd. rievssahat ja čuvččát.
* Giron - *Lagopus muta* 
* Rievssat - *Lagopus lagopus*
* Čukčá - *Tetrao urogallus*
* Hurri - *Tetrao tetrix*
Ohcejoga girku

**Ohcejoga girku** lii geađgegirku Ohcejogas. Dat gullá seammanammasaš searvegoddái. Girku vihahuvvui geavahussii jagis 1850–1853.

## Galdut

Kategoriija:Ohcejoga gielda
Kategoriija:Suoma girkut
Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Girku

**Girku** lea ipmilbálvalusa báiki.

## Lassedieđut
* Girku rolla sámi oahpahusas

Kategoriija:Risttalašvuohta
Liverpool

**Liverpool** (kymragillii *Lerpwl*) lea gávpot Englánddas Stuorra-Británnias.

Kategoriija:Englándda gávpogat
Bristol

**Bristol** lea gávpot Englánddas Stuorra-Británnias. Olmmošlohku lea 410 500.

Kategoriija:Englándda gávpogat
Eurovision lávllagilvvohallan 1957

**Eurovision lávllagilvvohallan 1957** ordnejuvvui Frankfurtas, Duiskkas. Gilvvohallama vuittii Vuolleeatnamiid Corry Brokken.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1957
Eurovision lávllagilvvohallan 1958

**Eurovision lávllagilvvohallan 1958** ordnejuvvui Hilversumas, Vuolleeatnamiin. Gilvvohallama vuittii Frankriikka ovddasteaddji André Claveau lávlagiin *[[Dors, mon amour]]*.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1958
Eurovision lávllagilvvohallan 1961

**Eurovision lávllagilvvohallan 1961** ordnejuvvui Cannesas, Frankriikkas. Gilvvohallama vuittii Luxemburgga Jean-Claude Pascal.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1961
Eurovision lávllagilvvohallan 1999

**Eurovision lávllagilvvohallan 1999** ordnejuvvui Jerusalemas, Israelas. Gilvvohallama vuittii Ruoŧa Charlotte Nilsson.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1999
Eurovision lávllagilvvohallan 1998

**Eurovision lávllagilvvohallan 1998** ordnejuvvui Birminghamas, Stuorra-Británnias. Gilvvohallama vuittii Israela Dana International.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1998
Eurovision lávllagilvvohallan 1960

**Eurovision lávllagilvvohallan 1960** ordnejuvvui Londonis, Stuorra-Británnias. Gilvvohallama vuittii Frankriikka Jacqueline Boyer.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 1960
Wellington

**Te Whanga-nui-a-Tara** () lea Aotearoa oaivegávpot. Olmmošlohku lea 370 000 (2005).

Kategoriija:Aotearoa
Sámi historjá

**Sámi historjá** lea sápmelaččaid ja sámi guovllu historjá.

## Ovdahistorjá

## Boarráseamos čállosat

## Álbmotstáhtat hápmašuvvet

## Kristtalašvuohta Sápmái

## Dáruiduhttin

## Sámit organiserejit iežaset

## References

* http://www.samediggi.no/artikkel.aspx?AId=54&amp;back=1&amp;MId1=11&amp;MId2=122
Breinigerberg

**Breinigerberg** lea gilli Duiskkas.

## Vuođđodieđut:
* Viidodat: 4 njealjehaskilomehtera
* Ássit: 971 (2005)

## Turisma
Luonddupárka Schlangenberg
Luonddupárka Nordeifel

## Liŋkkat
* Breinig
* Breinigerberg

Kategoriija:Duiskka gilit
Eschweiler

**Eschweiler** lea uhca suohkan Duiskkas.

## Vuođđodieđut:
* Viidodat: 77 njealjehaskilomehtera
* Ássit: 56000 (2007)

## Turisma

## Liŋkkat
* Eschweiler
Alain Finkielkraut

**Alain Finkielkraut** lea frankriikalaš filosofa ja girječálli. Son lea riegádan Parisas geassemánu 30. beaivvi 1949. Earret eará girjjiid son lea čállán iešbiografiija *Le Juif imaginaire* jagis 1980, mii lea jorgaluvvon eŋgelasgillii: *The Imaginary Jew* 1994. Su girjjit eai leat jorgaluvvon sámegillii. 

## Gáldut

Kategoriija:Frankriikalaš filosofat
Kategoriija:Frankriikalaš girječállit
Montevideo

**Montevideo** lea Uruguay stuorimus gávpot ja oaivegávpot ja dasa lassin Montevideo departemeantta hálddahusguovddáš. Gávpot lea riikka lullirittus Río de la Plata gáttis. Uruguay álbmogis sullii 44 % ásset gávpogis. 

Gávpoga vuođđudedje spánskalaččat 1700-logu álgobealde. Montevideo šattai oaivegávpot jagis 1828, man maŋŋá gávpogii fárregohte eanet ja ain eanet ássit. Dan áigge doppe orrot sullii 1&nbsp;350&nbsp;000 ássi, geain 88 % leat eurohpálaš máttut ja sullii juohke goalmmádis leat itálialaš máttut.

Kategoriija:Uruguay gávpogat
Kategoriija:Lulli-Amerihká gávpogat
Eurovision lávllagilvvohallan 2008

**Eurovision lávllagilvvohallan 2008** ordnejuvvui Belgradis, Serbias miessemánu 22. ja miessemánu 24. b. 2008.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 2008
Eurovision lávllagilvvohallan 2001

**Eurovision lávllagilvvohallan 2001** ordnejuvvui Københápmamis, Dánmárkkus. Gilvvohallama vuittiiga Estteeatnama *Tanel Padar* ja *Dave Benton*.

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 2001
Końskowola

**Końskowola** lea gilli máttanuorti-Polenis, gaskal Puławya ja Lublina, Kurówa buohta Kurówkajoga guoras. Gili olmmošlohku jagis 2004 lei 2&nbsp;188.
Gaska-Afrihká

**Gaska-Afrihká** lea Afrihká guovlu, mii lea Sahara lulábealde, Oarje-Afrihká nuorttabealde ja Nuorta-Afrihká hávdegahčahaga oarjjabealde.

## Gaska-Afrihká riikkat
* Burundi
* Chad
* Gaska-Afrihká dásseváldi
* Kongo dásseváldi
* Kongo demokráhtalaš dásseváldi

Kategoriija:Afrihká eatnandiehtu
Markku Peltola

**Markku Juhani "Peltsi" Peltola** (suoidnemáánu 12. b. 1956 Helsset, Suopma – juovlamánu 31. b. 2007 Kangasala, Suopma) lei suopmelaš neavttár ja musihkkár. Son riegádii Helssegis jagi 1956. Peltola lei okta Kulturrestaurá&#0331;&#0331;a Telakka vuođđudeddjiin.
Peltola jámii juovlamánu 31. beaivve ruovttus Kangasalas.

## Filmografiija
* 1980 – *[[Espanjankävijät]]*
* 1981 – *[[Valehtelija]]*
* 1985 – *[[Painija]]*
* 1989 – *[[Sokeri-Sakari]]*
* 1990 – *[[Me olemme viisi ystävää]]*
* 1992 – *[[Tuhlaajapoika (jagi 1992 filbma)|Tuhlaajapoika]]*
* 1992 – *[[Papukaijamies]]*
* 1993 – *[[Harjunpää ja kiusantekijät]]*
* 1996 – *[[Scale]]*
* 1996 – *[[The Night]]*
* 1996 – *[[Kauas pilvet karkaavat]]*
* 1996 – *[[Seasick]]*
* 1997 – *[[Mustasilmä-Susanna ja lepakkoluolan aarre]]*
* 1999 – *[[Dual]]*
* 1999 – *[[Juha (jagi 1999 filbma)|Juha]]*
* 1999 – *[[Armon aika]]*
* 2001 – *[[Epäilyksen varjo (jagi 2001 filbma)|Epäilyksen varjo]]*
* 2002 – *[[Dogs Have No Hell]]*
* 2002 – *[[Vanhan miehen viimeinen päivä]]*
* 2002 – *[[Mies vailla menneisyyttä]]*
* 2003 – *[[Perhoshäkki]]*
* 2003 – *[[Kohtalon kirja]]*
* 2003 – *[[Hymypoika]]*
* 2004 – *[[Vares – yksityisetsivä]]*
* 2005 – *[[Eläville ja kuolleille]]*
* 2005 – *[[Lupaus]]*
* 2006 – *[[Kamome shokudo]]*
* 2006 – *[[Jadesoturi]]*
* 2007 – *[[Riivaaja]]*
* 2007 – *[[Tutkijat]]*
* 2007 – *[[Jadesoturi (extra)]]*
* 2007 – *[[V2 – Jäätynyt enkeli]]*
* 2013 – *[[Kalervo Palsa ja kuriton käsi]]*

## Gáldut


Kategoriija:Suopmelaš neavttárat
Kategoriija:Suopmelaš musihkkárat
Alaska

**Alaska** (, ) lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 49. oassestáhta. Viidodaga ektui Alaska lea Amerihká ovttastuvvan stáhtaid stuorimus oassestáhta. Dan oaivegávpot lea Juneau.

## Etymologiija
Stáhta namma "Alaska" boahtá aleutagielat sánis *alaxsxaq*, mii máksá "nannán".

## Historjá
Amerihká ovttastuvvan stáhtaid olgoministtar William H. Seward osttii Alaskka 7,2&nbsp;miljovnna USA dolláriin Ruoššas njukčamánu 30. beaivvi 1867. Ođđajagimánu 3. beaivve jagis 1959 Alaska šattai Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 49. oassestáhta. 

## Gáldut


Kategoriija:Alaska
Ban Ki-moon

**Ban Ki-moon** (hangeul: 반기문, hanja: 潘基文, r. geassemánu 13. beaivvi 1944) lea máttakorealaš diplomáhta ja Ovttastuvvan našuvnnaid 8. váldočálli. Son álggahii virggis jagi 2007 álggus. Ban lei maiddái Mátta-Korea dásseválddi olgoriikkaministtarin 2004&ndash;2006. Jagi 2012 Ban Ki-moon vuittii Seoul ráfibálkkašumi.

## Gáldut

Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnaid váldočállit
Kategoriija:Seoul ráfibálkkašumi vuoitit
Heath Ledger

**Heath Andrew Ledger** (cuoŋománu 4. 1979 – ođđajagimánu 22. 2008) lei austrálialaš neavttár. Son riegádii Perthis, Austrálias. Su váhnemat leaba 
fránskkagielat oahpaheaddji Sally Ledger Bell (r. Ramshaw) ja racerbiillavuoddji ja ruvkeinšenevra Kim Ledger. 

## Gáldut
Uranus

**Uranus** lea planehta Saturnusa ja Neptunusa gaskkas. Das leat maid devkes rieggát birra, mat leat jikŋon geađggit. Nugo Eana ja eará beaivvášgotti planehtat, Uranusge jorrá Beaivváža birra. Uranusa astronomalaš mearkka lea . Uranus lea áidnu beaivvášgotti planehta, mii gohčoduvvui greikalaš ipmila mielde. Eará beaivvášgotti planehtat leat gohčoduvvon romálaš ipmiliid mielde.

## Uranusa mánut
Uranusas leat goitge 27 mánu.
Astrid Lindgren

**Astrid Anna Emilia Lindgren** (, r. **Ericsson**, skábmamánu 14. 1907 – ođđajagimánu 28. 2002) lei máilmmi beakkán ruoŧŧelaš mánáidgirječálli.

## Gáldut
Tove Jansson

**Tove Marika Jansson** (borgemánu 9. b. 1914 Helsset &ndash; geassemánu 27. b. 2001 Helsset) lei suomaruoŧŧelaš girječálli, govvadáiddár ja ráidogovvadáiddár. Son bođii dáiddársogas: su áhčči lei govvačuolli Viktor Jansson, su eatni lei grafihkar Signe Hammarsten-Jansson. Su guokte vielja leaba maiddái dáiddárat: Per Olov Jansson lea fotográfa ja Lars Jansson girječálli ja ráidogovvadáiddár. Go Jansson heittii sárgumis Mumenat-ráidogovaid, Lars Jansson sárgugođii daid. Janssona guoibmi lei grafihkar Tuulikki Pietilä.

## Duodji
### Janssona girjjit davvisámegillii
*Áhčči ja mearra. () Ohcejohka: Girjegiisá, 1990. Sámegillii jorgalan Ritva Torikka.
*Moson de geavvá? Girji Mymmela, Mumenstálu ja unna My birra () Kárášjohka: Davvi Girji, 2000. Sámegillii jorgalan Kerttu Vuolab.
*Diidadálvi. (ruoŧagillii: *Trollvinter*) Sámediggi, 2014. Sámegillii jorgalan Inker-Susanna Nutti. 

### Sámegielat filmmat
*Mumenstállu ja seaibenásti. (). Sámegielat deaksta.
*Mumeniid diidadálvi. (suomagillii: *Muumien taikatalvi*). Dubbejuvvon sámegillii. Ilbmá 1.12.2017.  

## Gáldut

Kategoriija:Suomaruoŧŧelaš girječállit
Amerihká ovttastuvvan stáhtaid oassestáhtat

Amerihká ovttastuvvan stáhtain lea 50 **oassestáhta**, mat leat hui iehčanasat. 


 
## Oassestáhtaid dieđut
Čuovvovaš tabeallas leat Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 50 oassestáhta čuovvovaš dieđuiguin:

# Oassestáhtaid almmolaš namat eaŋgalasgillii ja álbmotgillii
# Oassestáhtaid namat
# Dábálamos jietnadiepmi (IPA)
# Amerihká ovttastuvvan stáhtaid boastabálvalusa (USPS) guovttemeark guovttemearkkalaš kooda
# Beaivemearri go guovlus bođii oassestáhta
# Amerihká ovttastuvvan stáhtaid olmmošlohkodoaimmahat árvu oassestáhtaid olmmošlogus (suoidnemánu 1. 2006)
# Oassestáhtaid oaivegávpogat
# Gávpot mis lea eanemus ássit (suoidnemánu 1. 2006) Amerihká ovttastuvvan stáhtaid olmmošlohkodoaimmahaga mielde
# Oassestáhtaid leavggat



## Gáldut
Kofi Annan

**Kofi Atta Annan** (, cuoŋománu 8. b. 1938 Kumasi, Ghana – borgemánu 18. b. 2018 Bern, Sveica) lei ghanalaš diplomáhta ja Ovttastuvvan našuvnnaid 7. váldočálli ođđajagimánu 1. b. 1997 – ođđajagimánu 1. b. 2007. Jagi 2001 Annan ja Ovttastuvvan našuvnnat vuite Nobela ráfibálkkašumi.

## Bálkkašumit
*1998 &ndash; Seoul ráfibálkkašupmi
*2001 &ndash; Nobela ráfibálkkašupmi ovttas Ovttastuvvan našuvnnaiguin

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1938
Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnaid váldočállit
Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Kategoriija:Seoul ráfibálkkašumi vuoitit
Mánotbadji

**Mánotbajiin** mihtidit áiggi. Mánotbaji sáhttá meroštallat iešguđege láhkai. Dálá meroštallama vuođul mánotbadji lea 28–31 jándora guhkki. Kaleandaris leat 12 mánotbaji. 

## Mánotbajit
 
# ođđajagimánnu
# guovvamánnu
# njukčamánnu
# cuoŋománnu
# miessemánnu
# geassemánnu
# suoidnemánnu
# borgemánnu
# čakčamánnu
# golggotmánnu
# skábmamánnu dahje ritnemánnu
# juovlamánnu
Dalai Lama

**Dalai Lama** lea Tibet álbmoga vuoiŋŋalaš jođiheaddji. Historjjálaččat Dalai Lamas leamaš máŋgii maiddái politihkalaš jođiheaddji rolla. 

Tibetagillii su gohčodit namain *Yeshe Norbu*, «doaivagiid ollašuhtti divrras geađgi» dahje dušše namain *Kundun*, «luhtteorrun». 

Dalai Lama namma lea anus eará guovlluin máilmmis. Dalai Lama nama bijai álgoálggus Mongolia Altan-kána goalmmát jođiheaddjái Sonam Gyatsoi jagis 1578. Dalai mearkkaša mongoliagillii «universála» ja lama tibetagillii «guru». Dalai Lama gáddejuvvo avalokiteshvara ja bodhisattva rumašlaš albmaneapmin. Vuosttaš Dalai Lama, Gendun Drup, riegádii jagis 1391.

## Dalai Lamat

## Liŋkkat

Dalai Lama ruoktosiiddut

Kategoriija:Dalai Lama
Kategoriija:Tibet
Robert Frost

**Robert Lee Frost** (njukčamánu 26. 1874 San Francisco, Kalifornia, USA – ođđajagimánu 29. 1963 Boston, Massachusetts, USA) lei amerihkálaš diktačálli. Ođđa-Englándda dálonguovlu lei su inspirašuvdna. Frost lei bivnnuhis diktačálli juo ovdal go jámii ja son vuittii ovd. Pulitzer-bálkkašumi 4 geardde.

Divttiid badjelii son čálii maid 4 čájálmusa.

## Biografiija
Robert Frost riegádii San Franciscos. Su eatni lei skotlánddalaš Isabelle Moodie ja su áhčči lei aviisaolmmoš William Prescott Frost. Su áhčči lei juhkki ja áittaspealli, gii jámii deregii 36-jagi boaris jagis 1885.

Áhči jápmima maŋŋil 11-jahkásaš Robert, su oabbá ja eatni fárrejedje Kalifornias nuorttagáddái, Lawrence, Massachusettsii, gean bokte oruiga su áhči váhnemat. Doppe su eatni láktasii swedenborgialaš girkui. Rávesolmmožin Frost earránii girkus.

Jagis 1890 Frost vázzigođii Lawrence-joatkkaskuvlla, mis son movttáskii láhten- ja greikkagielaide. Doppe son maid čálii su vuosttaš divtta (*La Noche Triste*) ja čuzii Elinor Miriam White, boahttevaš eamida njeaiga.

## Gáldut
* 



## Liŋka
* Robert Frosta duodji Wikisources 

Frost, Robert
Kategoriija:Jápmimat 1963
Kategoriija:Riegádeamit 1874
Uetersen

**Uetersen** (IPA: ) lea gilli Duiskkas.

## Vuođđodieđut:
* Viidodat: 11,43 njealjehaskilomehtera
* Ássit: 17.865 (2006)

## Turisma
* Luonddupárka Rosarium
* Luonddupárka Langes Tannen
* Luonddupárka Kloster Uetersen
* Luonddupárka Cäcilie Bleeker Park 
* Luonddupárka Stadt und Heimatgeschichtliches Museum 
## Liŋkkat
* Uetersen
Aaro Hellaakoski

**Aaro Hellaakoski** (geassemánu 22. b. 1893, Oulu &ndash; skábmamánu 23. b. 1952, Helsset) lei suopmelaš girječálli ja diktačálli. Son lei eret Oulus. Hellaakoski čálii divttaid, románaid ja dieđalaš dutkamiid. Diktačállin Hellaakoski lei modernismma álgojalgejeaddji Suomas. Hellaakoski barggai maid dáidda- ja girjjálašvuođakritihkarin ee. čuovvovaš bláđiin: Aika, Karjalan Aamulehti ja Iltalehti 

## Bibliografiija

;Divttat:
* Runot, 1916
* Nimettömiä lauluja, 1918
* Me kaksi, 1920
* Elegiasta oodiin, 1921
* Maininki ja vaahtopää, 1924
* Jääpeili, 1928
* Valitut runot, 1940
* Vartiossa, 1943
* Uusi runo, 1943
* Huojuvat keulat, 1946
* Hiljaisuus, 1949
* Sarjoja, 1952
* Huomenna seestyvää, 1953,
* Nimettömiä lauluja, 1918

;Románat/noveallat:
* Suljettujen ovien takana, 1923
* Iloinen yllätys, 1927
* Kuuntelua, 1950

;Dutkamat:
* Puulaan järviryhmän kehityshistoria, 1928
* Suursaimaa
* T. K. Sallinen, 1921
* Niin kuin minä näin. 1959

## Bálkkašumit
Aleksis Kivi -bálkkašupmi 1946

## Li&#0331;kkat

* Kirjailijat Oulussa: Aaro Hellaakoski
* Nimettömiä lauluja (1918) - (Gutenberg.org)
* Runoja (1916) - (Gutenberg.org)

* Oulun kaupunginkirjaston Pakkala-kirjailijatietokanta

## Gáldut

* Unto Kupiainen: Aaro Hellaakoski, Ihminen ja runoilija. WSOY Porvoo 1953.
* Pieni tietosanakirja


Kategoriija:Suopmelaš girječállit
Kategoriija:Suopmelaš diktačállit
Kategoriija:Suopmelaš diehtogirječállit
Kategoriija:Suopmelaš filosofat
Kategoriija:Suopmelaš kritihkkarat
Tenzin Gyatso

Dálá Dalai Lama, **Tenzin Gyatso** (Lhamo Thondup), riegádii suoidnemánu 6. beaivve jagis 1935. Son báhtarii vázzi Indiai jagis 1959 go Kiinná okkuperii Tibeta. Dál 14. Dalai Lama orru báhtareaddjin Dharamsalas, Indias. Son lea vuosttáš Dalai Lama guhte lea fitnan oarjemáilmmis. Son bargá dan ovdii, ahte Tibet oažžu friijavuođas.

Jagis 1989 Norgga Nobel-komitea geigii Nobela ráfibálkkašumi sutnje. Seamma oktavuođas Dalai Lama finai maiddái Kárášjogas. Maŋimuš háve son lea fitnan davvin 2001´s. Dalle son finai Romsas.

## Gáldut

## Liŋkkat
* Dalai Lama ruoktosiiddut

Kategoriija:Dalai Lama
Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit