open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sydney ráfibálkkašupmi

**Sydney ráfibálkkašupmi** () lea austrálialaš ráfibálkkašupmi man juohká  jahkásaččat Sydney universitehtii gullevaš Sydneyn ráfivuođđudus. Bálkkašumi juohká jury mis lea eará surggiid áššedovdit. Bálkkašupmi juhkkojuvvui vuosttaš geardde jagi 1998.

Sydney ráfibálkkašupmi lea Austrália áidna ráfibálkkašupmi. Sydney gávpoga bormeašttir lea bálkkašumi suodjaleaddji.

Bálkkašumi árvu lea 50&nbsp;000 Austrália dollára ja lásepokála.

## Sydney ráfibálkkašumi gollemedálja
Muhtimin juhkkojuvvo ráfibálkkašumi olis sierrabálkkašupmin olmmošvuoigatvuođaid gollemedálja.

## Geahča maid
* Listu Sydney ráfibálkkašumi ja gollemedálja vuitiin

## Gáldut

Kategoriija:Sydney ráfibálkkašupmi
Kategoriija:Austrália
Kielráfi

**Kielráfi**, **Kiel ráfisoahpamuš** dahje ** Kielsoahpamuš**  lei Kielas vuolláičállojuvon ráfisoahpamuš gaskal Dánmárkku-Norgga ja Ruoŧa. Soahpamuš vuolláičállojuvvui ođđajagimánu 14. b. 1814. Ráfišoahpamusa vuođul Norga addojuvvui Ruŧŧii.

## Gáldut

Kategoriija:Kielráfi
Kiel

**Kiel** lea hámmangávpot davvi-Duiskkas. Dát gávpot lea Schleswig-Holsteina oassestáhta oaivegávpot.

## Historjá
Ođđajagimánu 14. b. 1814 Dánmárku-Norga ja Ruoŧŧa vuolláičálle Kiel ráfišoahpamusa man vuođul Norga addojuvvui Ruŧŧii.

## Gáldut

Kategoriija:Duiskka gávpogat
Kategoriija:Kielráfi
Anna Netrebko

**Anna Netrenbko** (riegádan čakčamánu 18. beaivve 1971) lea ruošša lávlu.

## Gáldut

Kategoriija:Ruošša lávllut
Rabas laiggohat

**Rabas laiggohagas** dahje **rabasbolttohagas** málbma, industriijaávdnasat, ruškes koalla dahje eará geađgešlájat boltojuvvojit áibbas eanagierragis dan sadjái go roggat tunnealiid eatnamis. Dáinna lágiin ii dárbbaš fievrredit gálvvuid nu guhkás ja bargodilit šaddet buorebut. Rabas laiggohat lea maiddái ekonomalaččat buoret go roggat ruvkemanahagaid eatnama vuolde. 

Skandinávia stuoramus rabas laiggohat lea Aitika veaikeruvke mii lea Jiellevári gielddas. Aitik lea ovtta dain stuorámus veaikeruvkiin Eurohpás.

Kategoriija:Geologiija
Anatoli Solovianenko

**Anatoli Solovianenko** (čakčamánu 25. 1932 – suoidnemánu 29. 1999) lei tenora.

## Gáldut

Kategoriija:Musihkkárat
Ozongeardi

**Ozongeardi**, **ozonageardi** dahje **otsonageardi** lea geardi eatnanspáppa atmosfearas mas lea alla ozonkonsentrašuvdna. Áinnas stratosfeara vuolit gearddis lea alla ozondoallu, sullii 15-30 km eatnangierraga bajábealde. Ozongeardi absorbere beaivváža UV-suonjardeami, erenoamážit suonjardeapmi vuollel 300 nm (nanomehter). Dainna lágiin ozona suddje šattuid, elliid ja olbmuid suonjardanvahágiid vuostá. 

Ozonabiđgejeaddji gássaid (erenoamážit *freonaid*) emišuvnnat lea asehuhttán ozongearddi. Dáinna lágiin lea stuorit riska buohccát liikeborrasii davvi- ja lullipola lahkosiin. 

Freonat leat gildojuvvon eanas máilmmi riikkain dán áigge, earret moadde ovddidanriikkain. Dáinna lágiin ozonageardi doaivvu mielde vehážiid mielde čavddásmuvvá. Dutkiid árvalusaid mielde normála ozondoallu sáhttá leat badjel čuođi jagi duohken.

## Geahča maid
*Ozongeardi Ovttas.no:s

Kategoriija:Áibmogeardi
Johan Ludvig Runeberg

**Johan Ludvig Runeberg** (guovvamánu 5. b. 1804 Pietarsaari, Ruoŧa gonagasriika – miessemánu 6. b. 1877 Porvoo, Ruošša keaisárriika) lei suomaruoŧŧelaš  diktačálli, oahpaheaddji, doaimmaheaddji ja professor. Olbmot dollet Runeberga Suoma álbmotdiktačállin.

Runeberg riegádii guovvamánus 1804, muhto ii leat áibbas sihkkar ahte leigo dat 5. vai 7. beaivi. Son goit doalai iežas šaddanbeaivin guovvamánu viđát beaivve.

Geassit 1827 Runeberg ásai árkabismma Jakob Tengströma virgedálus Paraisis, gos son oahpahii mánáid. Doppe son deaivvai boahttevaš eamidis, girječálli Fredrika Tengströma, gean eanu árkabisma lei.

## Mánnávuohta
Runeberga vánhemat ledje mearrakapteidna Lorens Ulrik Runeberg ja Anna Maria Malm. Lorens Ulrik Runeberg lei fárren Supmii Ruoŧas, ja Anna Maria Malm gulai pietarsaarelaš gávpejassohkii, man máttut ledje Ruoŧas eret. Johan lei mánáin boarráseamos ja sus ledje golbma oappá, Ulrika Carolina, Emilie ja Maria Mathilda, ja vieljat Viktor ja Nestor.  Runeberg buozai mánnán čottadávdda, man dihtii sutnje bođii ráksávuolši. Dávda lei nu garas, ahte su fysalaš ovdáneapmi njoazui nu, ahte son oahpai vázzit easkka njealji jahkásažžan.

## Girjjálaš buvttadus
Runeberg čálii su olles buvttadusa ruoŧagillii. Su beákkáneamos bargu lea Feanrihkka Stoola muitalusat, masa gullet oktiibuot 35 divtta. Máidnasat muitalit 1808-1809 Suoma soađi sángáriin. Fredrik Pacius hutkkai šuoŋa čoakkáldaga vuosttaš diktii "Maamme" (Vårt land). Das bođii maŋŋá Suoma álbmotlávlla.

## Bearaš
Runeberga eamit lei girječálli Fredrika Tengström. Fredrika ja Johan náitaleigga ođđajagimánus 1831. Soai oaččuiga gávzzi máná, main guokte jámiiga jo unnin.

* Anna Carolina (1832-1833) lei Runeberga vuosttaš mánná. Son lei olles áigge buohcci ja jámii borgemánus 1833 dan maŋŋá go lei deavdán ovtta jagi.​
* Ludvig Mikael (1836-1902)​
* Lorenzo (1836-1919)​
* Walter Magnus (1838-1920)​
* Johan Wilhelm (1843-1918)​
* Jakob Robert (1846-1919)​
* Edvard Moritz (1848-1851) jámii dollaboahku komplikašuvdnii​
* Fredrik Karl (1850-1884)

## Jápmin ja hávdádusat
Runeberg jámii 6. miessemánu 1877 ja son hávdáduvvui Násimielli hávdeeatnama alimus dievá ala. Su hávdádusat dollojuvvojedje 12. miessemánu 1877 .

## Geahča maid
*Runeberg ja Lönnrot Historia 7-8: ePookki Oahppogirjjis

## Gáldut

Kategoriija:Suomaruoŧŧelaš diktačállit
Kategoriija:Riegádeamit 1804
Kategoriija:Jápmimat 1877
Helene Schjerfbeck

**Helene Schjerfbeck** (r. suoidnemánu 10. b. 1862 – j. ođđajagimánu 23. b. 1946) lei suomaruoŧŧelaš govvadáiddár gii lea dovddus namalassii su realisttalaš málagovain ja iešgovain, muhto son málii maiddái eanadagaid ja jápma gálvvuid (*stilleben*). 

## Eallingeardi
Schjerfbeck riegádii jagis 1862 Helssegis mii lei dalle autonomalaš oassin Ruoššas. Su váhnemat leigga Svante Schjerfbeck (1833&ndash;1876) ja Olga Johanna Printz (1839&ndash;1923). Bearrašii gulai maiddái stuorra viellja Magnus Schjerfbeck gii lei guokte jagi boarráset go Helene ja gii lei dovddus arkiteakta. Su áhčči barggai ruovdegeainnuid vearstá kántorhoavdan.
 
Jagis 1866 Schjerfbeck ravggai tráhpás man dihte son skierpmui jápmimii.

Jagis 1880 Schjerfbeck mátkkoštii Parisii. Ođđajagimánus 1881 rájes son stuđerii Académie Colarossis.

Schjerfbecka eadni jápmii jagis 1923.

Schjerfbeck orui Ruoŧas Saltsjöbadena lávggohat-hoteallas mis son jápmii jagis 1946. Schjerfbeck hávdáduvvui Helssegii Hietaniemi girkogárdái sadjái V7-3-6.

## Schjerfbeck Sámis

Jagis 2017 Schjerfbecka dovddus dáiddabihttá Veaddjájeaddji () lei Suoma 100 jagi ávvujagi gudnin oaidninláhkai Siiddas. Čájáhusa rahpamis dáiddabihttá oaččui iežaš luođi man Anna Morottaja lea ráhkadan.

## Gáldut

Kategoriija:Suomaruoŧŧelaš govvadáiddárat
Kategoriija:Riegádeamit 1862
Kategoriija:Jápmimat 1946
Kersti Kaljulaid

**Kersti Kaljulaid** (juovlamánu 30. 1969 Tartu, Estlánda) lea Estlándda presideanta jagi 2016 rájes. 

Su ovddideaddji presideanttan lei Toomas Hendrik Ilves.

## Gáldut

Kategoriija:Estlándda presideanttat
Kategoriija:Riegádeamit 1969
Kategoriija:Estlándalaš politihkkárat‎
Vanuatu Daily Post

**Vanuatu Daily Post** lea vanuatulaš aviisa. Dát eaŋgalasgiel aviisa lea Vanuatu áidna aviisa mii ilbmá juohke beaivve Port Vilas. Su vuosttaš nummar bođii olggos jagis 1993.

## Gáldut

## Geahča maid
*Vanuatu Daily Post 

Kategoriija:Vanuatulaš aviissat
Kategoriija:Eaŋgalasgiel aviissat
Báikkálaš aviisa

**Báikkálaš aviisa** dahje **báikkálašaviisa** lea aviisa mii gokcá dihto guovllu, suohkaniid dahje gávpoga. 

## Báikkálaš aviissat mis lea sámegiel aviisasiiddut

### Lullisámegiel aviisasiiddut
Snåsningen lea Snoasa suohkana báikkálaš aviisa mis leat maiddái siiddut lullisámegillii.

### Julevsámegiel aviisasiiddut
Lokalavisa NordSalten () lea Stáiggu, Hábmira ja Divttasvuona suohkaniid báikkálaš aviisa mis leat maiddái julevsámegiel ođđasat. 

## Gáldut

Kategoriija:Aviissat
Jüri Ratas

**Jüri Ratas** (suoidnemánu 2. 1978 Tallinn, Estteriika) lea Esteriikka oaiveministtar jagi 2016 rájes.

## Geahča maid
* Andrus Ansip

## Gáldut

Kategoriija:Estlándalaš politihkkárat
Logaldallan

**Logaldallan** dahje **logaldat** lea njálmmálaš ovdanbuktojupmi juogaman ášši birra. Logaldallama váldoulbmil lea diehtojuohkin, ja dainna lágiin earrána omd. politihkara ságas, báhpa sártnis ja gávppálačča vuovdaleamis. Logaldallamat dábálaččat dollojuvvojit universitehtas, allaskuvllas dahje eará rávesolbmuidskuvlemis.

Dat gii doallá logaldallama gohčoduvvo logadallin. 

Oahpanvuohkin logaldallamat leat kritiserejuvvon, muhto universitehtat eai leat velá gávdnan buoret oahpahanvuogi. Kritihkarat čujuhit dasa ahte logaldallan lea ovttabeallásaš gulahallan, mii ii váldde guldaleaddjiid fárrui ságastallamii. Logaldallama vuođđu lea passiiva oahppu, dan sadjái go aktiiva oahppu. Buorre logaldallan maiddái gáibida olbmu gii lea čeahppi sárdnut.

Kategoriija:Oahppu ja skuvlejupmi
Varra

**Varra** (ruoŧabealde maiddái **málli**) lea rumašgolggus, mii fievrrida oksygena (oksygena dahje suvrra lea gássa, O2) ja borramušávdnasiid rupmaša sierra osiide. Nuppe ládje dat fas viežžá bázahusávdnasiid ja doalvu daid eret. Dieđalaš gillii varra gohčoduvvo "golgi gođusin" dahje vaikkoba "golgi orgánan". Dábálaš olbmus lea vihtta lihttera varra. Varra pumpejuvvo birrat birra rupmašis váimmu pumpendoaimma veagas. Váibmo laggá čađa áigge eallima álggus gitta lohppii nu ahte oksygenafievrredeapmi ii báze gaskan. 

Go mii vuoigŋat buhtes áibmu boahtá geahppáide gos oksygena sirdása varrii. Varra fas fievrreduvvo rupmaša čađa nu ahte rupmaša sierra orgánat ožžot doarvái oksygena. Varas leat ollu doaimmat rupmašis:
* Lágidit oksygena gođđosiidda (rumašosiide).
* Lágidit borramušávdnasiid dego omd varrasohkara, aminosivrraid ja buoidesivrraid. 
* Doalvut eret bázahusaid nugo karbondioksiidda, urea ja mielkesivrra. 
* Immuvdnadoaimmat, omd. vilges varraseallat gávdnojit varas ja dat guoradit amas diŋggaid vuosteávdnasiid veagas. 
* Giellun (*eŋg. coagulation*), mii lea vástádus billašuvvan varrasuonaide. 
* Dahkat vejolažžan gulahallama rumašosiid gaskkas, hormonaid bokte. 
* Muddet rumaštemperatuvrra.

Kategoriija:Biologiija
Molekyla

**Molekyla** lea guovtte dahje eanet atomaid ovttastus, kovaleanta čatnosiid bokte. Unnimus molekyla lea H2, hydrogenamolekyla. Maiddái čáhci lea molekyla, man kemiijalaš hápmu lea H2O Dainna lágiin molekyla sáhttá sisttisdoallat ovtta ja seammá vuođđoávdnasa nugo hydrogenamolekyla, dahje guokte sierra vuođđoávdnasa, nugo čáhcemolekyla.

Kategoriija:Kemiija
Bistevaš obstruktiiva vuoigŋandávda

**Bistevaš obstruktiiva vuoigŋandávda (BOVD)** lea dávda mii čuohcá geahppáide. Dávdda dovdomearkkat leat bistevaš vuoigŋanváttisvuođat ja váilevaš áibmorávdnji vuoiŋŋahaga siste. Mihtilmas dávdamearkkat lea lahppasaddat ja gosadit šliivvi. BOVD lea dávda mii vearrána áiggi mielde. Dávdda loahppageahčen beaivválaš buđaldeamit dego vázzit ja gárvodit sáhttet leat lossadat. 

BOVD váldosivva lea borgguheapmi. Áibmonuoskkideapmi ja genehtalaš dagaldagat váikkuhit veaháš. Dábálaš áibmonuoskkideapmi ovddidanriikkain () leat dolat moskkuviesuin. Bissovaš eksponeren dakkár hilašteaddji ávdnasiidda dagaha vuolševástádusa () geahppáin. Dainna lágiin vuoiŋŋahat basku ja geahpesgođus bieđgana. 

Diagnosa vuođđu lea váilevaš áibmorávdnji ja dan mihtida omd spirometriijain. Spirometriijain iskkada man ollu biekka geahppát nagodit bossut. 

Eanas BOVD-dáhpáhusat leat bisseheames jus unnida eksponerema riskadagaldagaide. Ovdamearkka dihte heaitit borgguheames ja buoridit áimmu kvalitehta olgun ja viesuid siste. Dálkkodeapmi sáhttá njoahcudit dávdda vearráneami muhto dearvvašmuvvan ii leat vejolaš. BOVD-dálkkodeamit leat omd. boahkuheapmi ja sisavuoigŋandálkasat dego steroidat ja bronkodiláhtorat. Soapmásat ávkašuvvet bissovaš oksygenaterapiijain dahje geahpessirdimiin. Pasienttat geat fáhkka buohccájit soitet dárbbašit divššu buohcceviesus. 

BOVD dábálaččat bohciida badjel 40-jahkásaš olbmuide. Dat lea seamma dábálaš dievdduin ja nissoniin. 1990 2,4 miljovnna olbmo jápme BOVD:ii. Jápminlohku lea lassánan jagiid mielde ja 2015 3,2 miljovnna olbmo jápme. Dutkit jáhkket jápminlogu lassánit velá eambbo dan dihte go eanet olbmot go ovdal borgguhit ovddidanriikkain.

Kategoriija:Vuoigŋanvuogádaga dávddat
Gođus

**Gođus** lea seallačoahkis muhtun ealána siste mas lea oktasaš doaibma. Gođđosat gávdnojit sihte ealliin ja šattuin. Gođđosiid dutkan gohčoduvvo histologiijan. Gođđosiid dutkan mii guoská buohcuvuođaide gohčoduvvo histopatologiija. Histologiija vuođđu lea čuohpastit gođđosiid ja dutkat daid mikroskohpas. Maŋemus čuđiid jagiid teknihkka lea ovdánan nu ahte dálá atnui gullet maiddái elektromikroskohpat ja immuvdnateknihkat. Dábálaš histopatologiija čuovgamikroskohpain lea goittotge velá odnege dehálaš oassi omd. borasdávdda diagnostihkas. 

Olbmus (ja eará njiččehasain) gávdnojit njeallje vuđolaš gođustiippa, mat ráhkadit rupmaša orgánaid. 
* Epitela, mii gokčá rupmaša olgguldasat. Ovdamearkan liikki ja biebmosuddadanoari badjegiera. 
* Čanasgođus, nugo namma geažida, čatná diŋggaid oktii. Ovdamearkka dihte suonat, muhtun oase varrasuonat ja čiččit. Varra láve gullat deike ja muhtumin iehčanassii.
* Deahkkegođđosis leat deahkkeseallat. Deahkit čavgejit ja dainna lágiin dahket lihkadeami vejolažžan.
* Nearvagođus gávdno vuoigŋašiin, čielgeađđamis ja periferalaš nearvafierpmis.

## Gođus eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Anatomiija
Bitcoin

**Bitcoin** (dovddaldat ₿, oanádus BTC dahje XBT) lea digitála valuhta man ráhkadii dovdameahttun olmmoš dahje joavku gohččoduvvon Satoshi Nakamoto jagis 2009. Dat lea máilmmi stuorámus ja dovdoseamos kryptovaluhta.

Bitcoinas ii leat guovdduštuvvon stivren ja oktage báŋku, stáhta dahje eará institušuvdna ii sáhte reguleret dan. Dan dihte Bitcoinas eai maiddáige leat iežas serverat. Dan sajis geavahuvvo peer-to-peer -teknologiija, mii mearkkaša ahte valuhta geavaheaddjit dollet badjin systema. Bitcoin prográmmagálvu lea rabas gáldokoda.

Olles Bitcoin-ekonomiija oppalaš árvu lea sullii 200 miljárdda USA dollára (juovlamánu 5. b. 2017).

Kategoriija:Kryptovaluhtat
Biebmosuddadeapmi

**Biebmosuddadeapmi** (*eŋg. digestion*) lea dat go biebmu bieđgana maŋŋel go mii leat borran. Olbmuin suddadeapmi dáhpáhuvvá ovddemustá njálmmis, čoavjjis, civzzačoalis ja čoliin. Dábálaččat earuha mekánalaš suddadeamis ja kemiijalaš suddadeamis. Mekánalaš suddadeapmi mearkkaša dan go mii fysihkalaččat biđget biepmu nu ahte suddadeapmái gullevaš enzymat bastet dasa. Dat sáhttá leat ovdamearkka dihte go mii suoskat dahje go čoavjji deahkit "sotket" (*soatkat*) biepmu. Kemiijalaš suddadeamis gis enzymat biđgejit biepmu smávit molekylaide maiguin rumaš sáhttá ávkkástallat. 

Biebmosuddadeapmi álgá go mii suoskagoahtit biepmu. Dalle čolga vuohču ja čolgga siste lea amylasa mii lea suddadanenzyma. Amylasa katalysere reakšuvnna mas stearkalas bieđgana smávit osiide. Biebmu njiellasa njielu ja čoddaga čađa čoavjái. 

Čoavjji šliiveassi vuohčuda sáltesivrra ja pepsinogena. Sáltesivrras lea máŋga doaimma. Vuosttžettiin sáltesivra dagaha suvrres birrasa mas inaktiiva enzyma pepsinogena mii doaibmágoahtá ja šaddá pepsiidna. Sivra maiddái denaturere ("nuppástuhttá") proteiinnaid ja dat gis álkidahttá biđgema man pepsiidna čađaha.  

Dan maŋŋá biebmu joatká čoliid čađa ja čoliid siste eanas biebmu absorberejuvvo (njammása) varrasuonaide ja lymfasuonaide. Dalle gis varra sáhttá fievrredit biebmoávdnasiid rupmaša sierra gođđosiidda gos dat šaddet energiijan.

Kategoriija:Biebmosuddadeapmi
Distribušuvdna (farmakologiija)

**Distribušuvdna** lea farmakokinehtalaš doaba mii govvida dan movt dálkkas sirdása muhtun sajis eará sadjái rupmaša siste.
Go dálkkas boahtá systemalaš birrajohtimii dat juohkašuvvá rupmaša sierra golgosiidda. 

Dálkasa distrubušuvdnageassu govvida man muddui dálkkas juohkašuvvá varas ja gođđosiin.
Kategoriija:Dearvvašvuođadikšun
Distribušuvdnageassu

Farmakologiijas **distribušuvdnageassu (V<sub>D</sub>)** lea dat teorehtalaš geassu mii sisttisdoalašii olles dálkkasmeari dainna konsentrašuvnnain mii lea varragolgosis. Distribušuvdnageassu govvida dan movt dálkkas lea juohkašuvvan rupmašis. Unnimus vejolaš distribušuvdnageassu lea dasto varragolgosa geassu. 

Alla VD muitala ahte dálkkas lea eanemustá rupmaša gođđosiin, ja vuollegaš VD gis ahte dálkkas lea eanemustá varragolgosis. 

VD rehkenastá ná:

V_D = \frac{ollisla\check{s}  \  d\acute{a}lkkasmearri \ rupma\check{s}is }{d\acute{a}lkasa \ konsentra\check{s}uvdna \ varragolgosis}

Ollislaš dálkkasmeari mii diehtit dan dihte go diehtit man ollu dálkkas okta addosis/tableahtas lea. Ja konsentrašuvdna varragolgosis mii sáhttit mihtidit varraiskosiin.

Kategoriija:Farmakologiija
Bahtaráigi

**Bahtaráigi** dahje **anus** lea bahtačoali njálbmi man bokte baika vuolgá rupmašis. Njiččehasain lea bahtaráigi. Guliin, lottiin, njoammuin ii leat bahtaráigi muhto baicca čoallegeahči dahje kloáhkka ().

Bahtaráiggis leat guokte birasdeahki, siskkit ja olggut. Dat bissehit baikka dassážii go lea vuogas áigi baikit. Olggut birasdeahkki sáhttá vásedin ložžet muhto siskkit stivrejuvvo refleavssain.

Kategoriija:Biologiija
Kategoriija:Anatomiija
Ioniseren

**Ioniseren** lea dat proseassa go atoma dahje molekyla vuostáiváldá positiiva dahje negatiiva gealddu dan bokte go massá dahje oažžu elektrovnnaid. Ioniseren sáhttá dáhpáhuvvat dalle go subatomalaš partihkalat beaškkalit oktii, go atoma beaškala atomain oktii dahje go molekyla beaškala atomain oktii. Maiddái čuovga dagaha ioniserema. Atoma ioniseren gáibida dihto energiija, mii gohčoduvvo ioniserenenergiijan.

Kategoriija:Kemiija
Antibiohta

**Antibiohta** (greikkagiela *anti-* vuostá, *bios* eallin) lea biologaid gillii ávnnas mii boahtá ealli organismmas ja galgá eastadit eará organismmaid. Ovdamearkka dihte baktearat ja guobbarat ellet parasihttan dahje jápma ávdnasiid biđgemiin. Dan dihte go dain lea seammá eallinvuohki dat vigget mirkkohit nuppi. Dat vuohčudit ávdnasiid mat nubbi ii gierdda. Ovdamearkka dihte guobbarat *Penicillium*-juogosteamis dahket pensiliinna eastadandihte baktearat.

Dat antibiohtaid namat mat gullet "dábálaš čuvgehussii" nugo pensiliinnat leat dat mat adnojuvvojit buohccedivššus. Antibiohta beaivválaš gillii mearkkaša dálkkas mii eastada baktearaid.

## Antibiohtaid mekanismmat
Jus antibiohta galgá leat anihahtti dat ferte eastadit baktearaid muhto ii roasmmehuhttit olbmo seallaid. Dáinna lágiin dat fertejit doaibmat ávnnasosiid vuostá mat gullet baktearaide mat juogo váilojit dahje leat sakka earáláganat olbmus.

### Seallaseaidni
Eanas baktearain, nuppe ládje go ealliid seallain, lea seallaseaidni. Antibiohtat mat billistit seallaseainni dahje eastadit huksema leat dábáleamus antibiohtat. Daid stuorámus joavku lea betalaktamat ja dat joavku sisttisdoallá penisilliinnaid, cefalosporiinnaid ja karbapenemaid. 

### Proteinsyntesa
Sihke baktearain ja ealliid seallain leat ribosomat mat buvttadit proteiinnaid. Muhto baktearaid ribosomaid ráhkkanus spiehkkasa ja dan dihte mii sáhttit geavahit antibiohtaid mat aivve váikkuhit baktearaid ribosomaide. Tetrasykliinnat, aminoglykosidat ja makrolidat iešguđet ládje eastadit proteinsyntesa ribosomain.

Kategoriija:Dálkasat
Giđđadivgarássi

**Giđđadivgarássi**, **gieganjuolla** dahje **gieganjuolas** (*Convallaria majalis*) lea mirkkolaš šaddu mii gullá áspárggosšattuide (*Convallaria*). Giđđadivgaŕasi nađđa šaddá 15&ndash;25&nbsp;cm allosažžan ja dan lieđit hakset njálgát. 

## Eallinbiras
*C. majalis* L. var. *majalis* šaddet lunddolaččat Fennoskandias ee. vuvddiin ja vuovderavddain.

## Giđđadivgarássi Sámis
Sámis giđđadivgarássi lea hárvenaš.

## Giđđadivgarássi eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Áspárggosšattut
Kategoriija:Mirkkolaš šattut
Dálkasiid vuorrováikkuhus

**Dálkasiid vuorrováikkuhus** dahje **dálkasiid interakšuvdna** dáhpáhuvvá dalle go muhtin dálkkas dahje eará ávnnas ávkkálaččat dahje vahátlaččat váikkuha nuppi dálkasa fápmui. 

## Vuorrováikkuhus - oppalaš geahčastat
Dálkasat sáhttet muddet eará dálkasiid fámuid farmakokinetihka bokte dahje farmakodynamihka bokte. *Farmakokinetihkka* lea movt rumaš gieđahallá dálkasa ja dasa gusket dálkasa:
# absorbšuvdna (njamman) biebmosuddadanoalis.
# distribušuvdna (juohkašupmi) rupmašis.
# čatnosat eará ávdnasiida. 
# metabolisma.
# vuohčudeapmi monimuččain
*Farmakodynamihkka* gis guoská movt dálkasa váikkuha rupmašii, dábálaččat reseptoriid bokte. Doaba dálkasiid vuorrováikkuhus sisttisdoallá buot máinnašuvvon mekanismmaid.

## Farmakokinehtalaš vuorrováikkuhusat
Dat doaba gokčá daid dáhpáhusaid goo dihto dálkasa farmakokinetihka, namalassii aborbšuvdna, distribušuvdna, čatnosat, metabolisma dahje vuohčudeapmi nuppástuvvá eará dálkasa dihte. 

#### Absorbšuvnna vuorrováikkuhusat
Dábálaččat absorbšuvnnas lea unnán váikkuhus, muhto dattetge muhtun dálkasat sáhttet buoridit čoliid jođu nu ahte ávdnasat čoliid siste mannet johtet jođáneapput go dábálaččat. Dat váttásmahttá absorbšuvdna ja dálkasat mannet dan sadjái olggus bahtaráigge. Nuppe ládje šaddá gis go váldá dálkasiid mii hilljuda čoallejođu.

Čoavjji pH-árvu sáhttá váikkuhit dálkasa absorbšuvnna. Dihto dálkasis lea dakkár molekylalaš struktuvra ahte pH-árvu mearrida jus dálkkas lea ioniserejuvvon dahje ii. Jus mudde pH-árvvu dálkasiin dalle sáhttá dagahit ahte eará dálkkas absorberejuvvo fuonibut. 

Muhtin dálkasat ráhkadit kompleaksaid eará ávdnasiiguin. Ovdamearkka dihte soames antibiohtat dego tetrasykliinnat ja fluorokinolonat čatnasit kalsiumii ja dáinna lágiin daid absorbšuvdna unno.

Kategoriija:Farmakologiija
Kategoriija:Dálkasat
Borgguheapmi

**Borgguheapmi** lea buđaldeapmi mas olmmoš vuoigŋá sisa buolli ávdnasa, dábálaččat duhpáha. Dábáleamus vuohki borgguhit dán áigge lea sigareahtain. Muđui sáhttá borgguit biippuin, sigárain ja čáhcebiippuin. 

Sámegillii sáhttá maid lohkat "juhkat duhpáha", "duhpáhastit" dahje "juhkat biippu" mii mearkkaša borgguhit.

Oppalohkái duhpáhastin lea vahátlaš dearvvašvuhtii. Olbmuid geat duhpáhastet gillájit stuorit riskka buohccát geahpesborrasii, KOGD'ii ja váibmo- ja varrasuotnadávddaide.

## Gáldut
Kategoriija:Olbmuid láhtten
Áibmorávdnji

**Áibmorávdnji** lea áimmu sirdáseapmi ovtta sajis nubbái. 

Áibmorávnnjis sáhttá leat juogo laminára dahje turbuleanta rávdnjeminsttar. Laminára rávdnji lea njuovžil ja turbuleanta rávdnji dáhpáhuvvá dalle go lea juoga mii hehtte áimmu sirdáseami.
Kategoriija:Dieđa
Vuoiŋŋahat

**Vuoiŋŋahat** lea oassi vuoigŋanvuogádagas man čađa áibmu olgguldas birrasis johtá geahppáid alveolaide. 

Vuoiŋŋahat álgá njálmmis dahje njunis ja manná njielu *(pharynx)* čađa giehkárii *(trachea)*. Giegir gis suorrana gurut ja olgeš váldogeahpesbohcciide. Vuosttaš suori namma lea *carina*. Geahpesbohccit (*bronchus*) suorranaddet smávva bohcciide maid namma lea bronkiolat. Bronkiolat gis nohkket ja šaddet geahpesbuljit *(alveolus)*

Kategoriija:Vuoigŋanvuogádat
Ovddidanriika

**Ovddidanriika** dahje **ovdáneaddji riika** lea riika mas lea vuollegaš bruttoálbmotbuvttadus olbmo vuostá (*per capita*). Ovddidanriikkas lea velá heittogis industriija ja alla riegádanlohku. Ovddidanriikka vuostegeahči lea industriijariika. 

Doaba ovddidanriika lea kritiserejuvvon dan dihte go dat bidjá ollu iešguđetlágan riikkaid seammá hiŋgalii, vaikko dain leat áibbas earálágan eavttut ovdánit.

Kategoriija:Riikkaidgaskasaš ekonomiija
Geavleoarri

**Geavleoarit** (*Ductuli semicirculares*) leat bealji siste ja dat leat oassin dássedeaddoáiccus ja dainna lágiin veahkehit rupmaša doalahit dássedeattu. Goabbáge bealjis leat golbma oari golmma sierra dimenšuvnnas, namalassii vulos-bajás, ovddos-maŋos ja siidduide. Dáinna lágiin geavleoarit leat dego riŋggal oaidnit. Geavleoarit áicet go oaivi lihkada. Ja de go oaivi lihkada geavleoarit sáddejit signála vuoigŋašiidda. Vuoigŋašat gis dulkojit dán signála ja mii gis dovdat movt mii lihkadit. 

Go olmmoš jorrá birrat-birra guhká ja rumaš gis heaitá jorramis geavleoriid golggus ain lihkada. Vuoigŋašat dalle ožžot signála mii almmuha ahte olmmoš livččii ain jorrame. Ja dat vigget heivehallat dássedeattu dan mielde maid olmmoš oaidná čalmmiiguin. Muhto oaidnináicu ja dássedeaddoáicu leaba dalle áibbas vuostálagaid ja olmmoš šaddá oaivejorgásii.

Kategoriija:Beallji
Kategoriija:Dássedeaddoáicu
Nálli

**Nálli** dahje **rássa** lea biologalaš doaba mii mearkkaša ealliidjoavku main lea seammálágan bajiloaidnu, seammálágan láhttenvuohki dahje eará dakkár iešvuođat mat earuhit dan joavkku eará ealliin mat gullet seammá šládjái. Nálli-sáni adnojuvvo ovddemustá ealliid birra maid olmmoš lea dápman ja nállašuhttán. Nálli-sátni dán oktavuođas ii bovtte makkárge sierramielalašvuođaid ja adnojuvvo beaivválaš gielas. Dát vástida eŋgelasgiela sátnái *breed* ja dábálaččat ii sátnái *race*.  

Dieđalaš gillii nálli lea hárvenaš sátni, ja taxonomiijas dat livččii leamašan vuollešlája vuollásažžan muhto dat ii adnojuvvo dán oktavuođas obanassiige. Dihto šlája válljugasvuohta dán áigge baicce gohčoduvvo genehtalaš variašuvdnan. 

Dutkit dolin vigge geavahit zoologalaš nálledoahpaga maiddái olbmuid birra. 1970-logu rájes dutkiid gaskkas goittotge lea riikkaidgaskasaš ovttamielalašvuohta ahte olmmošnálit eai gávdno. Viggamušat sirret olbmuid dan láhkai eatnašiid mielas lea rasisttalaš. Aŋkke gávdno genehtalaš variašuvdna olbmuid gaskkas mii lea anolaš go áigu statistihkalaččat dutkat erohusaid dávddaid dáfus. 

*Race*-sáni sadjái (eŋgelasgillii "nálli") leat boahtán eará doahpagat nugo gielalaš álbmotjoavku, oskkolaš álbmotjoavku, geografalaš olmmošjoavku ja demográfalaš joavku.

Kategoriija:Biologiija
Suoma Guovddášbellodat

**Suoma Guovddášbellodat** (**Guovddáš**) (, ) lea Suoma politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1906. Bellodaga jođiheaddji lea .

## Bellodatjođiheaddjit
*Otto Karhi (1906–1909)
*Kyösti Kallio (1909–1917)
*Filip Saalasti (1917–1918)
*Santeri Alkio (1918–1919)
*Pekka Heikkinen (1919–1940)
*Viljami Kalliokoski (1940–1946)
*Vieno Johannes Sukselainen (1946–1964)
*Johannes Virolainen (1964–1980)
*Paavo Väyrynen (1980–1990)
*Esko Aho (1990–2002)
*Anneli Jäätteenmäki (2002–2003)
*Matti Vanhanen (2003–2010)
*Mari Kiviniemi (2010–2012)
*Juha Sipilä (2012–2019)
*Katri Kulmuni (2019–2020)
*Annika Saarikko (2020–)

## Riikkabeaiveválgabohtosat

## Suoma Guovddášbellodat eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Suoma bellodagat
Álbmotlaš olgešbellodat

**Álbmotlaš olgešbellodat** (, ), **Olgešbellodat** dahje **Olgeš** lea Suoma liberálakonservatiiva politihkalaš bellodat, mii lea vuođđuduvvon jagis 1918. Bellodaga jođiheaddji lea . Bellodat lea sin 38 áirasiiguin riikkabeivviid nubbin stuorámus bellodat.

## Álbmotlaš olgešbellodat eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Suoma bellodagat
Trond Giske

**Trond Giske** (r. 1966) lea Bargiidbellodaga ovddeš politihkar Norggas.

## Gáldut

Kategoriija:Olbmot
Kategoriija:Riegádeamit 1966
Kategoriija:Norgalaš politihkkárat
Kategoriija:Bargiidbellodaga stuorradiggeáirasat
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2017–2021
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2013–2017
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2009–2013
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2005–2009
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 2001–2005
Kategoriija:Stuorradiggeáirasat 1997–2001
Geađgeáigi

**Geađgeáigodat** lea historjjálaš áigodat mii álgá das go olmmoš ráhkadišgoahtá bargobiergasiid. Bargobiergasat ledje geađggis, dávttis, čoarvvis ja muoras. Namma boahtá das go eanas bargobiergasat ledje geađggis ráhkaduvvon. Olmmoš diehttelas anii eará ávdnasiidge nugo šattuid ja náhki muhto dat billašuvvet áigge mielde ja eai leat seilon dálážii. Geađgeáigi dábálaččat juohkáša golmma oassái:
* **Paleolihtalaš áigodat.**

* **Mesolihtalaš áigodat.**

* **Neolihtalaš áigodat.**
Bronsaáiggi ja geađgeáiggi gaskkas lei nu gohčoduvvon "veaikeáigodat, **kalkolihtalaš áigodat** mii muhtumin laktása geađgeáigái.

### Paleolihtalaš áigodat
Paleolihtalaš áigodat mearkkaša "boarráset geađgeáigi" ja lea olbmo historjá vuosttaš áigodat. Geađgeáigi álgá go olmmoš ráhkadišgoahtá bargobiergasiid. Boarráseamus gávdnosat leat Olduvai-ávžžis, Nuorta-Afrihkás 2 300 000 jagi áigi. Dát arkeologalaš kultuvrra gohčoduvvo Oldowan gávdnanbáikki mielde. Ii leat čielgan man olmmoššládjii Oldowana álbmot gulai. Soaitá gullat *Homo habilis* šládjii muhto lea maiddái vejolaš ahte homininat *Australopithecus* máhtte ráhkadit eaŋkilis bargobiergasiid. Dovdoseamus *Australopithecus* lea "Lucy" gii gávdnojuvvui Etiopias. 

*Homo erectus* lei vuosttaš olmmoššládja Eurohpás. Dat bođii Afrihkás ja buvttii geađgeáiggi kultuvrra Eurohpái. 

Maiddái neandertalolmmoš elii oalle ovdánan geađgeáigekultuvrras Lulli-Frankriikkas. Neadertalat čuožžilit Eurohpás sullii 400 00 jagi áigi. 

Vuosttaš olbmot geat gullet *Homo sapiens* šládjii gohčoduvvet dávjá Cro magnonolbmot gávdnanbáikki mielde Frankriikkas. Árvádusaid mielde Cro magnon bođii Eurohpái 40 00 jagi áigi.

### Mesolihtalaš áigodat
Mesolihtalaš áigodat mearkkaša "gaskageađgeáigi". Dat lea sullii 10 000 gitta 6000 jagi áigi. Olmmoš dáiddii dápman beatnaga dán áigodagas. 

### Neolihtalaš áigodat
Neolihtalaš áigodat mearkkaša "nuorat geađgeáigi". Dat álgá go eanadoallu čuožžila Gaska-Nuorttis. Máilmmi boarráseamus gávpot, Jeriko, árvádusaid mielde ásahuvvo dan áigodagas. Eanadoallu leavai dađistaga máilmmi miehtá. Olmmoš dápmagoahtá šibihiid. Beakkálmas bázahus neolihtalaš áigodagas lea Stonehenge.
Kategoriija:Historjá
Kategoriija:Geologiija
Listu olbmuid dávddain jámolašvuođa mielde

Dat lea listu olbmuid dávddain jámolašvuođa mielde, namalassii man ollu olbmot jápmet dihto dávdii. Ii leat seammá go dávddat mat olbmot dávjjimustá jápmet. 

## Gáldut

Kategoriija:Dávddat
Kategoriija:Listtut
Eallisilba

**Eallisilba** lea kemiijalaš vuođđoávnnas, man mearka lea **Hg** () ja atomanummir 80. Eallisilba lea metállaávnnas mii golgá latnjatemperatuvrras. Dolin eallisilbbas lei stuorra ávki, muhto hárve adnojuvvo dán áigge dasgo dat lea beaktilis mirku. Dat lea várálaš olbmuide go dat vahágahttá guovddášnearvafierpmi ja monimuččaid. 

Bátnedoaktárat geavahedje eallisilbba ovdal bátneduokŋasin. Dat lei maiddái lasáhus muhtun boahkuhanávdnasiin.

Kategoriija:Vuođđoávdnasat
Meahcieallit

**Meahcieallit** leat eallišlájat maid olmmoš ii leat dápman. Meahcieallit gávdnojit buotlágan ekovuogádagain. Sáttoábit, vuovddit, arvevuovddit, jalgadasat, sitnoeatnamat ja eará birrasat nugo gávpotguovllut leat guovllut gos meahcieallit ellet. Dábálaš gillii meahciealli eallá olbmo váikkuhusaid haga muhto eanas dutkit mihtet dasa ahte olbmuid doaimmat viidát váikkuhit meahciealliide. 

Máilmmiviidosaš meahciealli populašuvdna lea njiedjan 52%'ain jagiid 1970 ja 2014 gaskkas, *World Wildlife Fund* raportta mielde.
Kategoriija:Luondu
Násti

**Násti** lea šerres almmigáhppálat plásmmás mii dollojuvvo čoahkis iežas gravitašuvnna veagas. Eatnama lagamus násti lea Beaivváš. Almmis máŋga iešguđetlágan gáiddus násttit čuvget, mat orrot giddanan ovtta báikái go dat leat nu guhkkin eret. Daiguin šearrámus násttiiguin olbmot leat duddjon nástegovaid, ja dain buot šearramus násttiin lea dábálaš namma. Muhto eanas násttit máilmmiávvosis eai oidno teleskohpa haga, ja juoba teleskohpain lea veadjemeahttun oaidnit buot násttiid. 

Násti čuovgá go váibmosa siste hydrogena šaddá helium fušuvnna bokte. Dalle energiija bohciida mii johtá beaivváža siskkoža čađa ovdal go dat suotnjarastá gomuvuhtii.

Nástti šaddá go nebula (gássabalva gomuvuođas) divttásmuvvá dassážii go fušuvdna dáhpáhuvvá. 

Hui divttis ja daškes násti gohčoduvvo neutronanástin, man diamehter sáhttá leat dušše 20-40 km guhku. Muhtumin neutronanásti šaddá pulsár. Pulsárat jorret hui johtilit. *Crab nebula* pulsár jorrá 30 geardde sekunttas. Go stuorra násti lea geavahan visot hydrogenavuorkká dat stuorrugoahtá ja šaddá rukses jiehtanas. Rukses jiehtanas lea hui stuorra násti mii lea eallima loahpageahčen. Áigge mielde Beaivváš šaddá rukses jiehtanas, muhto dat lea miljárddaid jagiid duohken. Muhtun jiehtanasat šaddet superjiehtanasat mat loahpas bávkkehit supernovan. 

Go dábálaš násti čáská dat unno, čoasku ja šaddá vilges deagga. Vilges deakkas lea aivve vurkojuvvon termalaš energiija ja fušuvdna lea nohkan. 

Beaivváš lea oktoráđđejeaddji min beaivvášgottis. Muhto soames beaivvášgottiin leat guokte nástti, dahje vel eambbo. Beaivvášgoddi mas lea guokte nástti gohčoduvvo binára beaivvášgoddin. Go násttit leat ná lahkalagaid dat váikkuhit nubbi nuppi gravitašuvdnii. Násttit sáhttet maiddái leat oasalažžan stuorit gravitašuvdnaovttadagas, nugo nástečoahkis dahje galáksas.

## Gáldut
http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/star

Kategoriija:Násttit
Váibmu-geahpes-jiellun

**Váibmu-geahpes-jiellun** lea akuhta vuosttašveahkki dieđuhis olbmui mii ii vuoiŋŋa dahje mas lea eahpenormála vuoigŋan. Ulbmil lea unnidit jápminlogu dain olbmuin geas lea fáhkkes váibmobisáneapmi. Eanas váibmobisáneamit dáhpáhuvvet buohcciviesuid olggobealde. Ambulánsadivššárat dávjá eai olle pasientii nu jođánit vai dikšu lihkostuvvá. Pasientta lahkosis ferte dáinna lágiin leat soames gii časkká alárpma, álggaha jielluma ja áinnas geavaha almmolaš defibriláhtora dan botta go vuordá ambulánssa. Servviin, fitnodagain ja almmolaš báikkiin gávdno dábálaččat juogalágan bargovuohki čađahit árra jielluma ja árra defibrillerema. Buot dikšobargit, sihke gokčon ja rabas divššus, ja vel bátnedivššu bargit galget máhttit dikšut pasientta váibmobisánemiin jielluma ja defibrillerema bokte. Jiellunteknihkka lea juoga maid buohkat galggašedje geardduhit njeljii jahkái. Dáinna lágiin vai jiellumis lea buorre kvalitehta go akuhta dáhpáhus deaivida. 

Ovdal go álggaha jielluma ferte dárkkistit leago pasienta dieđuheapme ja vuoigŋágo pasienta.
Kategoriija:Dálkkasdieđa
Čizzeboras

**Čižžeboras** lea nissonolbmuid dábáleamus boras sihke Davviriikkain ja máilmmiviidosaččat. Jagi 2015 ožžo 2,4 miljovvna nissonolbmu čižžeborrasa diagnosa. Dievdduid guovdu čižžeboras lea viehka hárvenaš. Jagi 2015 Ruoŧas ledje 62 olbmo geat buohccájedje čižžeborrasii. Čižžeboras šaddá máŋga sivaid geažil. Soames čižžeborrasiin lea čielga genehtalaš dagaldagat maid sáhttá guoradit sogas.  

Čižžeboras lea jápmindávda muhtin dáhpáhusain, muhto čižžeborrasis lea buoret einnostus go eará borasdávddain. 

Davviriikkain lea čižžeborasa geográfalaš erohusat dutkojuvvon. Bođii ovdan ahte daid riikkain lea dávda dábáleamus lullin. Maiddái gávpotolbmot buohccájedje čižžeborrasii dávjjit go dálonguovlluid ássit. 

## Dávdamearkkat
Máŋggas geain lea čižžeboras eai dovdda makkárge dávdamearkkaid. Dat ožžot diagnosa mammografiija veagas. Vuosttaš dávdamearka láve leat čoaltu čiččis, dahjege sturron lymfačuolmmat gieđavuolde. Go guldala čižžeborrasa de dat lea dávjá garas, ii oro lihkkaseamen ja ii leat nu čielga earru čiččis.

Liiki sáhttá mannat sisaguvlui šattalmasa bajil. Čižžeoaivi sáhttá mannat sisaguvlui. Čižžebávččas ii láve leat borasdávdda mearkka. Hárvenaš mearka lea ahte čižži lea varranaga dahje sidjon. 

Vulšon čižžeboras lea dihtolágan borasdávda mii ii leat álki fuobmát. Dávdamearkkat sulastahttet čižževuolšši dávdamearkkaid, dalle bávččasta, bohtana, sakŋida ja liekkista. Go olmmoš ii dovdda čoalttu, de han ii jáhke ahte lea borasdávda. 

Muhtumin čižžeboras gávdno aiddo go šattalmas lea metastaseren (=leavvan eará rumašosiide). Dávdamearkkat leat máŋggaláganat ja boahtá guđe orgánii metastasere. Juohke orgána addá guđiidge dávdamearkkaid. Dábáleamos lea ahte metastasere vuoiŋŋamaččaide, vuoivasii ja geahppáide. 

Čoaltu čiččis lea eanemustá juoga eará ja ii borasdávda. Dábálaš sivat leat buorrelunddot čižžedávddat nugo čižževuolši ja fibroadenoma.   

## Gáldut

Kategoriija:Dearvvašvuohta
Kategoriija:Borasdávddat
Edirne

**Edirne** lea gávpot Durkkas ja Edirne eanangotti oaivegávpot.

## Gáldut

## Liŋkkat
* Gieldda neahttasiiddut
* www.edirne.gov.tr

Kategoriija:Edirne
Gaborone

**Gaborone** lea Botswana oaivegávpot ja maiddái riikka stuorámus gávpot. Jagis 2010 Gaborone olmmošlohku lei 231&nbsp;592,. Gávpot lea ožžon namas čeardahoavda Gaborene mielde, go dát lei dolvon dán sadjái jagis 1880.

## Govvagalleriija

Fiila:Gaborone skyline.JPG|Gaborone
Fiila:University of Botswana Faculty of Business.jpg|Botswana universitehta, Servodatekonomiija fakultehta rakennus.
Fiila:BotswanaParliament.jpg|Botswana parlameanta.
Fiila:Princess Marina Hospital - Administration Building.jpg|Prinsessa Marina buohcceviessu.


## Gáldut

Kategoriija:Gaborone
Kategoriija:Botswana gávpogat
Kategoriija:Afrihká oaivegávpogat
Lïkssjuo

**Lïkssjuo** (, ) lea báikegoddi ubmisámegiela guovllus. Lïkssjuo lea Västerbottena leanas.

## Etymologiija
Báikki ubmisámegiel namma Lïkssjuo vissa boahtá elliptalaš nammahámis gos loahppaoassi -*suvvane* (=savvon) lea jávkan. Lagas guovlluin gávdnojit báikenamat nugo *Likssjáhpie*. Dát vuosttaš elemeanta *Liks*- vuolgá *lïpssjuot* vearbbas (=likšut, likšat). Vearba gávdno maiddái nuortaleappus Sámis. 

## Historjá
Báikegoddi gullá Ubmeje tjeälddie čerrui. Ubmeje tjeälddie ledje dolin 1600-logus vuovdesápmelaččat dassážii go vuovdesámi kultuvra jávkkai guovllus, ja dálá Ubmeje tjeälddie leat badjesápmelaččat.  

## Gáldut
Olavi Korhonen, Utredning om namnet Lycksele, 2012-11-10

Kategoriija:Lycksele gielda
Khmeragiella

**Khmeragiella** ( *phiasaa khmae*) lea austroásialaš giellagoddái gullevaš giella. Dát lea virggálaš giella Kambodjas, muhto giella hállojuvvo maiddái Vietnamas ja Laosis.

Kategoriija:Khmeragiella
Holosena

**Holosena** lea dáláš geologalaš áigodat. Dat áigodat álggii pleistosena-áigodaga maŋŋá sullii 11&nbsp;650 jagi dassái (sullii 9 600 jagi oáá). 
 
## Gáldut

Kategoriija:Holosena
Pleistosena

**Pleistosena** lea geologalaš áigodat holosena-áigodaga ovdal. Dat áigodat álggii sullii 2,6 miljovnna jagi dassái ja nogai sullii 11&nbsp;500 jagi dassái. 

## Gáldut

Kategoriija:Pleistosena
Ávži

**Ávži** lea:

* Ávži, gilli Guovdageainnus Finnmárkku fylkkas.
* ávži, čiekŋalis, guhkes ja stuorra kanjonalágan eanahámádat.

Kategoriija:Presiserensiiddut
Ávži (eanahámádat)

**Ávži** lea čiekŋalis, guhkes ja stuorra kanjonalágan eanahámádat.

## Geahca maid
* Gorsa
* Guršu
* Kanjona
* Ružžu
* Skoarru
* Skurču

Kategoriija:Eanahámádagat
Cape Town

**Cape Town** dahje **Kapgávpot** (, , ) lea ovttas Pretoriain ja Bloemfonteinain okta Lulli-Afrihká golbma oaivegávpogis. Beakkán eanadovdomearka lea duolbbas várri Table Mountain.

Kategoriija:Cape Town
Kategoriija:Afrihká oaivegávpogat
Kategoriija:Lulli-Afrihká gávpogat
Eurohpáráđđi

**Eurohpáráđđi** lea Eurohpá boarráseamos ja viidáseamos politihkalaš ovttasbarggu ja olmmošvuoigatvuođa organisašuvdna.

## Miellahttostáhtat

Eurohpáráđis leat 47 riikka:
 
#  Vuolleeatnamat, vuođđudeaddji
#  Belgia, vuođđudeaddji
#  Irlánda, vuođđudeaddji
#  Itália, vuođđudeaddji
#  Luxemburg, vuođđudeaddji
#  Norga, vuođđudeaddji
#  Frankriika, vuođđudeaddji
#  Ruoŧŧa, vuođđudeaddji
#  Danmárku, vuođđudeaddji
#  Ovttastuvvan gonagasriika, vuođđudeaddji
#  Greika (borgemánu 9. b. 1949)
#  Durka (borgemánu 9. b. 1949)
#  Islánda (njukčamánu 9. b. 1950)
#  Duiska (suoidnemánu 13. b. 1950)
#  Nuortariika (cuoŋománu 16. b. 1956)
#  Kypros (miessemánu 24. b. 1961)
#  Sveica (miessemánu 6. b. 1963)
#  Malta (cuoŋománu 29. b. 1965)
#  Portugal (čakčamánu 22. b. 1976)
#  Spánia (skábmamánu 24. b. 1977)
#  Liechtenstein (skábmamánu 23. b. 1978)
#  San Marino (skábmamánu 16. b. 1988)
#  Suopma (miessemánu 5. b. 1989)
#  Ungára (skábmamánu 6. b. 1990)
#  Polska (skábmamánu 29. b. 1991)
#  Bulgária (miessemánu 7. b. 1992)
#  Estlánda (miessemánu 14. b. 1993)
#  Lietuva (miessemánu 14. b. 1993)
#  Slovenia (miessemánu 14. b. 1993)
#  Slovákia (geassemánu 30. b. 1993)
#  Čeahkka (geassemánu 30. b. 1993)
#  Románia (golggotmánu 7. b. 1993)
#  Andorra (golggotmánu 10. b. 1994)
#  Latvia (guovvamánu 10. b. 1995)
#  Albánia (suoidnemánu 13. b. 1995)
#  Moldávia (suoidnemánu 13. b. 1995)
#  Davvi-Makedonia (skábmamánu 9. b. 1995)
#  Ukraina (skábmamánu 9. b. 1995)
#  Ruošša (guovvamánu 28. b. 1996)
#  Kroatia(skábmamánu 6. b. 1996)
#  Georgia (cuoŋománu 27. b. 1999)
#  Armenia (ođđajagimánu 25. b. 2001)
#  Aserbaižan (ođđajagimánu 25. b. 2001)
#  Bosnia ja Hercegovina (cuoŋománu 24. b. 2002)
#  Serbia (cuoŋománu 3. b. 2003, 2006 rádjái Serbia ja Montenegro)
#  Monaco (golggotmánu 5. b. 2004)
#  Montenegro (miessemánu 11. b. 2007)

## Váldočállit
Váldočálli jođiha ja ovddasta Eurohpáráđi sihke jođiha dán váldočálligotti.
 

## Gáldut

## Geahča maid

* Eurohpáráđi websiidu 
* Eurohpáráđi váldočálli websiidu 

Kategoriija:Eurohpáráđđi
Kategoriija:Riikkaidgaskasaš organišuvnnat
Árktalaš ráđđi

**Árktalaš ráđđi** lea stáhtaidgaskasaš orgána mii vuođđuduvvui jagi 1996. 

## Miellahttustáhtat
Ráđis leat gávcci árktalaš riikka miellahttustáhtan:

 Suopma
 Ruoŧŧa
 Norga
 Islánda
 Danmárku
 Amerihká ovttastuvvan stáhtat
 Ruošša
 Kanada

## Dárkojeaddjistáhtat
Ráđis leat 32 riikka dárkojeaddjistáhtan.

## Árktalaš ráđđi ja eamiálbmotorganišuvnnat
Sámiid ovddastá Sámi ráđđi.

## Gáldut

Kategoriija:Árktalaš ráđđi
Norgga Polarinstituhtta

**Norgga Polarinstituhtta** () dahjege **NP** lea Norgga Dálkkádat- ja birasdepartementii gullevaš stáhtainstituhtta. Instituhta ovddasvástádusaide gullet dieđalaš iskkadeamit, birasgoziheapmi ja kárten polarguovlluin. Polarinstiuhtta pláne ja čađaha ekspedišuvnnaid Arktisis ja Antarktisis.

## Geahča maid
* Norgga Polarinstituhtta
* Instituhta websiidu , ii leat ollege davvisámegillii

Kategoriija:Norgga Polarinstituhtta
Joaquim Forn

**Joaquim Forn i Chiariello** (r. cuoŋománu 1. b. 1964) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa sisáššiidministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Carles Puigdemont, Antoni Comín, Lluís Puig, Meritxell Serret ja Clara Ponsatí) vulge riikkabáhtarussii Belgiai. Maiddái Forn, Dolors Bassa ja Meritxell Borràs vulge álggos Belgiai, muhto máhcce maŋŋelaš Espánnjii rievtti ovdii. Oktiibuot gávcci Espánnjas rievtti ovdii mannan ministara (Forn, Bassa ja Borràs lassin Oriol Junqueras, Jordi Turull, Raül Romeva, Josep Rull ja Carles Mundó) mearriduvvojedje dutkanfáŋgavuhtii 2.11.2017. Juo ovdalaččas dutkanfáŋgavuhtii leigga mearriduvvon guovtti riikkavulošorganisašuvnna ságadoallit Jordi Sànchez ja Jordi Cuixart, geat leigga lágidan miellačájehusaid álbmotjienasteami ordnema beales.

Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain giddagasas leamaš Forn válljejuvvui Katalonia parlamentii ođđasit. 23.1.2018 Forn almmuhii, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis danin, go son jáhkii, ahte dat sáhtášii álkidahttit su bealuštusa ja friddjavuhtii luoitima. Espánnja alimus rievtti duopmár Pablo Llarena mearridii goit 2.2.2018, ahte Forn bissu ain dutkanfáŋgavuođas. Duopmára mielde Forn livččii sáhttán ođasmahttit rihkkosis fuolakeahttá riikabeaiveáirasa báikki guođđimis.

Forn fuolkkit ja ášševuoddji leat muitalan psyhkalaš biinnideami ja eará heivemeahttun gieđahallama birra 2.11.2017 dáhpáhuvvon fievrrideami áigge duopmostuolus giddagassii. Ministarat bággehallet čohkkát oppa guhkes fievrrideami áigge giehtaruvddiiguin gieđat sealggi duohkái giddejuvvon biilla vuojidettiin johtilit ja sii ožžo dan dihtii váttuid. Dan lassin fávttat čuojahedje sidjiide Espánnja nášuvnnalávlaga olu gerddiid maŋŋálagaid bilkidandihte su ja giddagassii joavddadettiin muhtimat bággehallet nuollat biktasiiddiset ja sidjiide dahkkojuvvui gorudadárkkástus, makkár dahkkojuvvo dábálaččat dušše, jus árvaluvvo, ahte fáŋga sáhtášii geahččalit suollefievrridit gárrenávdnasiid giddagassii.

Guovvamánus 2018 raporterejuvvui, ahte Forn dollojuvvo giddagasas galbma lanjas liggema haga. Njukčamánus 2018 almmuhuvvui, ahte Fornas lei gávdnon rutiidnadoaktárdárkkástusas deretbaktera, mii ii lean goit dagahan sutnje dávdamearkkaid, iige sáhttán nannet, leigo dávda njoammun sutnje giddagasas vai vejolaččat juo mánnávuođastis. Sihke giddagasa iežas doavttir ja buot earátnai áššis konsulterejuvvon doaktárat rávvejedje Fornii antibiohtadikšuma ja dan ollašuhttima giddagasbirrasa olggobealde. Espannja stáhtasivaheaddji mearridii goit doaktáriid rávvagiid vuostá, ahte Forn ii luitojuvvo giddagasas eret oppa gaskaboddii.

## Gáldut

Kategoriija:Katalonialaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1964
Katalonia

**Katalonia** (katalánagillii *Catalunya*) lea iehčanasvuođajulggaštusa addán dásseváldi Lulli-Eurohpás. Espánnja goit okkupere eatnama, iige oktage eará riika lea vel dovddastán dan iehčanasvuođa. Katalonia oaivegávpot lea Barcelona.

Kategoriija:Espánnja
Kategoriija:Katalonia
Francisco Franco

**Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde** (juovlamánu 4. b. 1892 – skábmamánu 20. b. 1975) lei espánjalaš generála gii doaimmai nationalisttalaččaid soahteveaga bajimus hoavdan Spánia siskkáldas soađi áigge ja dasto Spánia diktáhtoran 1939 rájes 1975 rádjái. Spánia  šattai demokráhtalažžan Franco jápmima maŋŋá. 

## Gáldut

Kategoriija:Spánia siskkáldas soahti
Kategoriija:Diktáhtorat
Kategoriija:Spánia stáhtaministarat
Kategoriija:Riegádeamit 1892
Kategoriija:Jápmimat 1975
Lluís Puig

**Lluís Puig i Gordi** (r. golggotmánu 18. b. 1959) lea katalonialaš politihkkár. Son lei Katalonia guovlluhálddahusa kulturministtarin Carles Puigdemont jođihuvvon ráđđehusas, mii ordnii 1.10.2017 álbmotjienasteami Katalonia iehčanasvuođa birra. Espánnja stevdnii buot Katalonia ráđđehusa ministarat stuimmis, mas sáhttá dubmet Espánjja lága mielde juoba 30 jahkái giddagassii. Stevdnega čuovvumuššan vihtta ministara (Puig lassin Carles Puigdemont, Clara Ponsatí, Antoni Comín ja Meritxell Serret) vulge riikkabáhtarussii Belgiai.

Katalonia ođđa parlameantaválggain 21.12.2017 ain riikkabáhtarusis leamaš Puig válljejuvvui ođđasit Katalonia parlamentii. Son goit almmuhii 23.1.2018 seamma áigge Ponsatíin ja Serretiin, ahte son luohpá riikkabeaiveáirasa báikkistis sihkkarastindihte oaiveministtarjienasteamis iehčanasvuođa doarjaleddjiide eanetlogu dan maŋŋá, go Espánnja alimus riekti lei gieldán riikkabáhtarusis leahkki áirasiid fápmudeamis nuppi áirasa jienastit bealistis.

## Gáldut

Kategoriija:Katalonialaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1959
Berlinmuvra

**Berlinmuvra** () lei muvra mainna earuhuvvui Nuorta-Berlin sihke dán biras Nuorta-Duiska ja Oarje-Berlin jagiid 1961–1989. Muvrra ulbmilin lei hehttet nuortaberlinalaččaid ja nuortaduiskalaččaid beassamis oarjjás. Skábmamánu 9. b. 1989:s Berlinmuvra gahčai.


Fiila:Berlin-wall.jpg|Berlinmuvra skábmamánu 16. b. 1989.
Fiila:Berlin-Checkpoint Charlie-Richtung Westen.jpg|Checkpoint Charlie lei olgoriikalaččaide Friedrichstraße metrostašuvdnii lassin áidna geaidnu Nuorta- ja Oarje-Berlina gaskkas. Dánáigge dát lea oaidnámuš.
Fiila:Berliner Mauer mit Panzersperren (Liesenstraße-Gartenstraße 1980).jpg|Oainnus nu gohčoduvvon jápmima sneaida.


## Gáldut

Kategoriija:Berlinmuvra
Bruttoálbmotbuvttadus

**Bruttoálbmotbuvttadus** mihtida, man ollu báikki ekonomalaččat buvttadá. 

Bruttoálbmotbuvttadus olbmo vuostá (*per capita*) čájeha, man rikkis riika lea.

## Gáldut

Kategoriija:Servodatekonomiija