open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sámi Duodji (vuođđudus)

**Sámi Duodji** lea vuođđudus mii galgá ovddidit sámi duoji. Ruoŧa Sámiid Riikkasearvi ja Same Ätnam dat ásaheigga vuođđudusa 1993. Dat bođii das go Ruoŧa riikkabeaivvit 1992 mearridii, ahte galgá doarjut sámi duoji ruđalaččat. Vuođđudus addá nu gohčoduvvon Duodjemearkka, mii Ruoŧas doaibmá gálvomearkan čiŋaid ja atnudiŋggaid hárrái. Dakkárat leat biktasat, viessobiergasat ja bivdosat. 

Juohke jagi vuođđudus geige Asa Kitok -stipeandda. Sii almmuhit maiddái Duodjiforum-nammasaš diehtogihppaga. Dat ilbmá njeallje geardde juohke jagi. 

Sámi Duodji doaimmahat lea Johkamohkis.
 
Kategoriija:Searvvit ja organišuvnnat
Kategoriija:Duodji
Stáđđi

**Stáđđi** lea rávddi bargoneavvu man alde veahčiriin dearpá dan duoji mainna lea bargame. Stáđit leat eanas leikejuvvon ruovddis dahje stális. Bajil stáđđi lea duolbbas muhto das lea maiddái nu gohčoduvvon čoarvi. Stáđđi deaddá gaskal 60 ja 100 kilo. Stáđit leat vásedin ráhkaduvvon lossadin, daningo dalle dat energiija mii boahtá dearpamis ii "láhppo" muhto baicce adnojuvvo duoji hábmemii. 

Stáđđi lea buoššuduvvon hui garasin nu ahte dat gierdá veahčira dearpama. Ii galgga goassege dearpat veahčiriin njuolga stáđđái. Dalle dat sáhttá cuovkanit ja laigat. Lea maid dehálaš ahte stáđđi ii leat roamššil bajil, go dalle duodji sáhttá luoddanit dahje cuovkanit.

Kategoriija:Reaiddut
Geahppát

**Geahppát** lea guokte orgána mainna vuoigŋá. Geahppáid váldodoaibma lea buktit oksygena varrii ja doalvut eret bázáhusaid, erenoamážit karbondioksiidda. 

## Olbmo geahppát
Olbmo geahppát leat geahpesseahka siste. Geahpesseahkas leat guokte gearddi, ja dat dahká nu ahte geahppát besset buorebut lihkadit. 

Geahppáid gaskka lea váibmu. Erenoamážit gurut geahpis šaddá čáhkket saji váibmui ja dan dihte dat geassá veahá unnibut go olgeš geahpis. Áibmu njielu ja giehkira čađa ovdal go boahtá geahppáide. Doppe giegir juohkása guovtte sadjái. Dát bronkkat (áibmobohccit) mannet goappáge geahppái ja surggiidit unnit ahte unnit áibmobohccin. Viimmat dat šaddet alveolan ja doppe oksygena sirdása varrii ja karbondioksiidda fas manná nuppe guvlui. Go varra lea viežžan oksygena geahppáin dat manná ruovttoluotta váibmui ja fas viidáseappot iešguđet rumašosiide.

Kategoriija:Geahppát
Elektrokardiográmma

**Elektrokardiográmma** (oaniduvvo **EKG**) lea diagrámma mainna oažžu čielgasa mo váibmu doaibmá. Vuos bidjá elektrodaid ratti ala mat dasto báddejit váimmu elektralaš doaimma. EKG lea hui dábálaš dutkamuš, mainna fuobmá muhtun váibmo- ja varrasuotnadávddaid. Dat gávdno buohcciviesus, dearvvašvuođaguovddážis ja ambulánssas. EKG bohtosa oaidná juogu dihtoršearpmas dahje báhpáris.  

## Dábálaš EKG

EKG lea diagrámma mas y-áksil lea gealdu ja x-áksil lea áigi. 

Dábálaš EKG álgá P-báruin. Maŋŋelaš boahtá QRS-kompleaksa ja loahpas T-bárru. Muhtumin oidno maiddái U-bárru. Dát bárut ja kompleaksat govvidit mo váimmu feaskárat ja gámmirat doibmet. P-bárru govvida feaskáriid aktiverema (depolariserema). Aktiveren máksá ahte váibmodeahkit oatnánit. Go feaskkir aktivere, de dat gurregoahtá vara gámmirii. Dan botta go dát guorraneapmi dáhpáhuvvá de EKG:s lea oanehis gaska mii lea njuolgat ja jaskat. QPR-kompleaksa govvida gámmiriid aktiverema. QPR-kompleakssa maŋŋá čuovvu fas oanehis boddu. Loahpas boahtá T-bárru, mii boahtá das go gámmirat repolariserejit.

## Gáldut

Kategoriija:Váibmu
Kategoriija:Medisiinnalaš iskkadeapmi
Vietnan gargŋil

**Vietnan gargŋil** (lat. *epicondylitis lateralis humeri*) šaddá go lea lihkadan gargŋila nu ollu ahte bávččasta. Gargŋil láve vietnat go lihkada seamma ládje guhká. Erenoamážit go tennisstallá lea gargŋil bahá vietnat. Dan dihte lávejit eará gielain lohkat "tennisgargŋil" go dakko bávččasta. 

## Sivat
Gargŋil vietná go suorpmat ja giehtaruohtas čađat dahket seammá lihkastaga. Barggut mas gargŋil lea bahá vietnat, earret tennis, leat maiddái motorsihkkela vuodjin, snihkken ja málenbarggut. Tennisa oktavuođas lávejit lohkat ahte go spábba deaivá speččona de lihkastat sirdása gargŋilii ja loahpas váibada suona. Erenomážit badjel 40-jahkásaš olbmuin leat dakkár bákčasat. 

## Dikšu
Vuosttažettiin vuoiŋŋastit ja dálkkodit bákčasiid. Maiddái akupunktuvra, ruvven ja fanahallan sáhttet ábuhit. Go bákčasat leat leamašan guhká ferte guorahallat leatgo árgabeaivválaš doaimmat mat váibadit gargŋila. Go leat čađat garra bákčasat sáhttá cirgalit kortisona dakko.
Kategoriija:Bávččas
Speččon

**Speččon** lea reaidu mainna spežže spáppa ja mii adnojuvvo muhtun valáštallansurggiin. Speččonis lea nađđa ja govda geahči. Muhtumin speččonis lea rámmá ja fierbmi, nugo lea dolgespáppas, tennisis ja squashas. Tennisspeččonis lea fierbmi hui čavgat, go spábba lea nu lossat. Go spábba lea geahppat, nugo dolgespáppa, de fierbmi lea loažžáseabbo. Beavdetennisa speččonis ii leat rámmá, das lea dušše jorba muorrageahči masa lea darvvihan gumme. 



Kategoriija:Valáštallan
Goaŧŧočotta

**Goaŧŧočotta** (lat. *cervix uteri*) lea goaŧu vuolimus ja seakkimus oassi. Goaŧŧonjálbmi (portio) lea goaŧŧočoddaga geažis. Dakko golgá ruođđi olggos ja dakko mánná čákŋá olggos riegádettiin. Muhtumin goaŧŧočotta lea gitta go das lea nu suhkkes šliivi. Muhto go monni luovvana monnerávssás, ovulašuvnnas, de goaŧŧočoddaga šliiveassi njárbuda šliivi nu ahte siepmanseallat besset moni lusa. Dalle monni sahkana.  

Go monni ii sahkan, de goaŧŧu hilgugoahtá moni ja maiddái šliiveasi. Dalle nissonolbmui šaddá mánnodávda mii bistá 3-7 beaivvi ja dan maŋŋel goaŧŧočoddaga šliivi suohkugoahtá fas. 

Go monni sahkana ja nissonolmmoš šaddá mánáid ládje, de goaŧŧočoddaga šliivi šaddá hirbmat suohkadin. Dat hehtte bakteraid njoammumis ohkái. Go cinnás lea infekšuvdna maid ii dálkkot, de ohki maid sáhttá buohccát. Dat lei hui dábálaš dolin go eai gávdnon antibiohtat. 

Go mánná sturrola ja riegádeapmi lahkona, de goaŧŧočotta dipmagoahtá ja viimmat rahpasa. 

## Geahča maid
Goaŧŧočottaboras

Kategoriija:Goaŧŧu
Váibmu

**Váibmu** dahje Ruoŧa bealde **cohki** lea orgána, mii pumpe vara. Njiččehasaid váibmu lea raddevuovdda siste geahppáid gaskka. Olbmo váibmu lea gurut bealde veahá állut. Ollesolbmo váibmu deaddá birrasiid 250-350 g, muhto sávrres valáštalli váibmu sáhttá deaddit vel eanebuš. 

## Ráhkadus
Dearvvas váimmus varra golgá aivve ovtta guvlui. Váibmouvssohat hehttejit vara johtimis maŋosguvlui. Váimmu birra lea váibmoskoađas. Váibmoskoađđasis lea veahá golggus, nu ahte váibmu beassá buorebut lihkadit.

### Olbmot
Olbmos lea váibmu juohkásan njealje latnjii: badjelis leat gurut ja olgeš feaskkir ja vuollelis leat gurut ja olgeš gámmir:

### Guolit ja njoammut
Guliin eai leat go guokte lanja, okta feaskkir ja okta gámmir, ja njoammuin leat fas golbma lanja.

## Buohcuvuođat

Váibmo- ja varrasuotnadávddat leat máilmmi dábáleamos jápminsivva. Eanas dáhpáhusain lea váibmoinfárkta ja stroke. Stuorit riska buohccát lea go borgguha, deaddá ilá ollu, lihkada unnán, ja maiddái go lea alla kolesterola, alla varradeaddu ja diabetes. Váibmodávddat buktet muhtumin dávdamearkkaid, nugo raddebákčasiid. Muhtumin ii dovdo maidege. Veahkkin dahkat diagnosa lea maiddái ee. elektrokardiográmma (EKG). Kardiologat dat divššodit ja dálkkodit váimmu buohcuvuođaid.

Kategoriija:Váibmu
Ávju

**Ávju** lea dat oassi niibbis mii čuohppá. Ávju lea maiddái miehkis, ákšus dahje sullasaš bargoreaiddus dahje vearjjus. Muhtun miehkit ja niibbit leat guovtteávjui, muhto eanas niibbiin lea okta ávju ja nuppe bealde šimir. Ávju sáhttá leat njuolga dahje das sáhttá čipma. Ávjjus sáhttet leat bánit. Go niibi adnojuvvo de ávju gollá ja loahpas basttehuvvá. Ávjju lávejit šliipet ja heidnet nu ahte niibi bastá.

## Ávju báikenamain
Norggas lea báiki Máhkarávju muhto dat namma ii čujut niibbii ávjui. Dat lea baicca dološ sátni 'ávju' mii mearkkaša 'sullo'. 

## Gáldut

Kategoriija:Reaiddut
Sillen

**Sillen** (eŋg. *screening*) lea medisiinnalaš dutkamuš mainna ohcet dávddaid dain olbmuin geain eai leat dávdamearkkat. Áigumuššan lea gávdnat dávddaid árra muttus, vai daid sáhtášii dálkkodišgoahtit ja buoridit buorebut ja dainna lágiin unnidit jápmimiid ja gillámušaid. 

Vaikko vel sillen lea veahkkin dahkat diagnosa árra muttus, de lea čájehuvvon ahte das lea nai heajos bealli. Badjelmearálaš dutkan, boasttu diagnosat ja behtolaš sihkkarvuođadovdu lea muhtun dain. Sillen ferte leat ávkin olbmuide ja ii vahágin. Dan dihte ferte leat dárkil ovdal go álggaha muhtun sillenprográmma, erenoamážit eahpedábálaš dávddaid várás. Muhtun ovdamearka man alde áššedovdit nákkáhallet lea PSA-iskosat. Dainna iskosiin áigu gávdnat prostataborasdávdda. Nuppi dáfus dat lea hálbbes dutkamuš, muhto nuppi dáfus iskkus sáhttá leat positiiva maiddái go ii leat borasdávda. Muhtumat oaivvildit ahte sillen dušše buktá dárbbašmeahttun balu olbmuide. 

Sillenprográmma mii lea lihkostuvvan lea ovdamearkka dihte mammografiija, gávdnan dihte čižžeborrasa. Duollet dálle mannat bátnedoaktára luhtte ja iskkahit bániid lea maiddái bures menestuvvan sillen. Dainna lágiin fuobmá káriesa ovdal go bánit leat ráiganan visot.

Kategoriija:Medisiinnalaš iskkadeapmi
Goaŧŧočottaboras

**Goaŧŧočottaboras** lea borasdávda mii álgá goaŧŧočoddagis. Boras šaddá go seallat lassánišgohtet eahpelunddolaččat ja dat sáhttá leavvagoahtit eará rumašosiide. Dábálaččat eai leat makkárge dávdamearkkat álggus. Maŋŋel bohtet eahpedábálaš vardimat ja bákčasat. 

Miehtá máilmmi lea goaŧŧočottaboras njealját dábáleamos borasdávda. Jábálaš riikkain dat borasdávda lea dovdomassii unnon, vissásit seallaiskosiid geažil. 

## Sivat
Goaŧŧočottaborrasa váldosivva lea HPV-infekšuvdna. HPV lea virus mii njoammu seksuála oktavuođain]]. Badjelaš 90% buot buohccán olbmuin lea HPV leamašan mielde. Stuorit riska ahte HPV njoammu lea jus lea álgá anašit nuorran ja go leat leamašan máŋga seksuála guoimmi. Ja go virus lea njommon de borgguheapmi stuorida riskka buohccát borasdávdii. 

## Diagnosa
Go borasdávddas eai leat nu čielga dávdamearkkat álgobáliid de lea hui dehálaš eastadit borasdávdda árra muttus. Diagnosa dahká dábálaččat gynekologalaš seallaiskosiin ja biopsiijain. Goaŧŧočottaborrasa sáhttá sillet seallaiskosiin. Ruoŧas ávžžuhit nissonolbmuid gaskal 23 ja 50 jagi válddihit seallaiskosiid juohke goalmmát jagi.

## Gáldut

Kategoriija:Borasdávddat
Kategoriija:Goaŧŧu
Notre-​Dame de Paris

**Notre-Dame de Paris** () dahje **Notre-Dame** lea Parisa árkabismagotti katedrála Parisa Île de la Cité -sullos.

Kategoriija:Frankriika
Kategoriija:Girkut
Obstruktiiva geahpesdávda

**Obstruktiiva geahpesdávda** lea máŋgga dávdda oktasaš namahus go vuoiŋŋahat lea bahá baskut. Sáhttet leat bronkkat dahje bronkiolat mat baskut. Dat boahtá dávjá das go dat smávva deahkit mat leat vuoiŋŋahaga birra oatnut badjel meare. Vuoiŋŋahat láve vulšon ja bahá duolbbihit. Go vuoiŋŋahat duolbbiha de áibmu ii beasa meaddel ja šaddá váttis vuoigŋat olggos. Dán doahpaga vuollái gullet ástmá, bronkihtta ja kronalaš obstruktiiva geahpesdávda (KOGD). 

## Iešguđetlágan dávddat

### Ástmá
Ástmá lea obstruktiiva geahpesdávda mas vuoiŋŋahat lea badjel meare hearki. Vuoiŋŋahat vulšo, basku ja vuohčuda ilá ollu šliivvi. Ástmá sáhttá álgit go vuoigŋá sisa áimmu mas lea gavja dahje lieđđegavja mii ráhkada allergalaš reakšuvnna. Maiddái infekšuvdna, čoaska áibmu, hárjehallan dahje duhpátsuovva sáhttá álggahit ástmá. Ástmá lea dábálaš buohcuvuohta. Badjelaš 300 miljovnna olbmo buhcet ástmáin. Dávdamearkkat leat vuoigŋanváttisvuođat, lahpastuvvan ja gosahat.

### Kronalaš obstruktiiva geahpesdávda (KOGD)
KOGD lea go vuoiŋŋahat lea baskon ja ii buorrán dakkaviđe dálkkodemiin. Áibmu johtá hejot vuoiŋŋahaga čađa. Dán sáhttá mihtidit vuoigŋaniskosiin mii gohčoduvvo spirometriijan. Dábáleamos sivva lea borgguheapmi. Dávdamearkkat bohtet dađistaga, dávjá go lea borgguhan máŋgalot jagi. Muhto buohkat mat buohccájit eai leat borgguhan. Leat maiddái eará sivat.

Kategoriija:Vuoigŋanvuogádaga dávddat
Anoreksiija

**Anoreksiija** lea borranváddu mii mearkkaša boruhisvuohta. Borranmiella sáhttá jávkat ovdamearkka dihte borasdávdda dahje eará dávdda geažil muhto dát artihkkal lea dušše dan psyhkalaš dávdda anoreksiija birra. 

Anoreksiija mearkkaša ahte ii leat borranmiella. Dasa gullá maiddái ahte viggá ruoidnadit iežas vaikko olbmos lea dearvvašlaš deaddu. Dalle láve nealgudit iežas ja lihkadit čađat, ovdamearkka dihte vázzit guhkes gaskkaid. Anoreksiija sáhttá leat heakkavárálaš jos ii álgge dikšut. Eanas olbmot lávejit dearvvasnuvvat. 

Borranváddu láve álgit dađistaga ja sáhttá váttis oba fuobmát ge ahte olbmos lea dávda. 

Dávdamearkkat leat:

* Jurddaša čađat maid áigu dahjege maid ii áiggu borrat
* Ballá lossumis
* Earát ruoinnašit
* Atná iežas buoidin, ja ii beroš maid earát dadjet
* Čoavji lea bávččas ja olmmoš obbu
* Olmmoš goallu čađat, eai boađe nahkárat ja measta álo váibbas
* Ii leat šat miella dahkat dan maid ovdal lávii dahkat

Dávjá olmmoš ieš ii fuobmá ahte lea skibas, muhto eará olbmot birrasiin lávejit fuobmát ahte lea guiron.

## Gáldut


Kategoriija:Borranváttut
Bulimiija

**Bulimiija** lea borranváddu mii mearkkaša ahte olmmoš vuohppu ja ahte maŋŋil viggá buhttet dan ovdamearkka dihte badjelmearálaš hárjehallamiin, baikindálkasiiguin dahje viggat vuovssadit. Namalassii borrat badjel meare, muhto seammás viggat geahpidit iešguđetlágan vugiiguin. Go ii vikka jávkadit dan maid lea borran ja dušše vuohppu, de ii leat bulimiija, muhto baicce vuohppunváddu. Bulimiija ja anoreksiija leaba sullalaga go dasa gullá duhtameahttunvuohta iežas gorudiin. Goappašagat háliidit geahpidit muhto anoreksiija ii vuohpo. 

Bulimiija álgá dábálaččat nuorran. Lávejit eanas nieiddat mat buohccájit. Olmmoš geas lea bulimiija borrá gaskkohagaid hui ollu (vuohppu) ja gaskkohagaid viggá ruoidnadit iežas. 

## Dávdamearkkat
Dávdamearkkat eai láve boahtit oidnosii. Olbmos láve dábálaš deaddu dahje veahá buoidi. Son dovdá iežas sivalažžan ja heahpana borrandábiidis dihte ja viggá čiegadit iežas váttisvuođaid. Son ii sáhte jurddašit eará go biepmu birra ja orru eará dáfus bieđggomielat. Oađđinváttisvuhta lea dábálaš. Bánit sáhttet gollat bulimiija geažil go vuoksá čoavjesivrra. Maiddái čotta sáhttá hávváduvvat.

Kategoriija:Borranváttut
Republihkka

**Republihkka** dahje **dásseváldi** lea stivrenvuohki mas riikka álbmot vállje dan oaivámučča mii hálddaša stáhta politihkalaš fámu. Republihka vuostegeaži láve leat monarkiija. Republihka oanehis definišuvdna lea ahte ii leat monarkiija. Muhtumin republihkka galggašii leat demokratiija, muhto dat sátni gávdno maiddái dakkár oktavuođain go álbmotrepublihkka. 



## Republihka iešvuođat

### Stáhta oaivámuš
Dálá republihkain lea stáhta oaivámuš eanas presideanta. Demokrahtalaš republihkain oaivámuš válljejuvvo válgga bokte. Su ráđđenáigi láve leat gaskal njeallje ja čieža jagi. Vuođđoláhka dat láve ráddjet, sáhttágo presideanta ođđasit vállejuvvot ja galle geardde. Juohkehaččas lea vejolašvuohta álgin presideantan, ja sierrana dan dáfus monarkiijas. 

Olu rikkain, nugo Islánddas, lea presideanttas dávjá eahpepolitihkalaš duogáš.

Kategoriija:Stáhtavuogádagat
Epitela

**Epitela** lea gođus mii gokčá goruda siskil ja olggul. Epitela leat seallat mat leat gittalaga, nu gohčoduvvon epitelaseallat, mii suddje orgánaid ja eará gođđosiid nu ahte várálaš ávdnasat eai beasa čađa. Epitelaseallat laktásit nubbi nubbái nannosit. Dakko eai leat varrasuonat, nu ahte biebmoávdnasat bohtet diffušuvnna bokte, ja bázahusat dolvojuvvojit eret seamma ládje. 

Go dutká epitela mikroskohpain, de fuobmá ahte dain leat iešguđetlágan hámit. Muhtunat leat asehaččat, muhtunat sylinddarhámat, muhtunat kubihkkahámat ja vel earát nai. Muhtun sajiin gorudis lea fas máŋgageardŋsaš epitela mas seallat leat badjálagaid.

Kategoriija:Gođusoahppa ja histologiija
Bávččas

**Bávččas** lea dovdu, man Riikkaidgaskasaš bávččasdutkanorganisašuvdna ISAP () čilge ná: "Unohas dovdu gokko nu dahje emotionála vásáhus mii boahtá go gođus billašuvvá, dahje soaitá billašuvvat, dahje go juoga muitaluvvo billašuvvame"

Bávččastit sáhttá go guoská juosat mii lea várálaš, ovdamearkka dihte go lea hirbmat báhkas dahje go juoga deaddá. Dánlágan bávččas gohčoduvvo nosiseptiiva bávččasin, ja mii boahtá go olmmoš ovdamearkka dihte buolaša, čuohpada, čuolada, skáidneda, nordada iežas ja maiddái go juoga lea vulšon ovdamearkka dihte leasmmi dihte. 

Muhtumin lea váttis gullat aiddo gokko lea bávččas. Go olbmos lea váibmoinfárkta de bávččas sáhttá gullot ovdamearkka dihte gurut gieđas. Bávččas sáhttá álgit go nearvafierbmi billašuvvá dahje buohccá, dalle lea earálágan bávččas. 

## Gáldut

Kategoriija:Bávččas
Deahkki

**Deahkki** dahje **deahkkegođus** lea rupmaša gođus mii lea ráhkaduvvon deahkkeseallain. Dat sáhttet oatnut nu ahte ovdamearkka dihte lahttu lihkada. Deahkki oatnun, maiddái gohčoduvvon kontrakšuvdna, lea hui mohkkás dáhpáhus go iešguđetlágan proteiinnat jođašit nubbi nuppi vuostá. Dehkiid veagas olmmoš lihkada, bissu čuoččut ja vel lihkahallá siskilušaid. Váibmu bumpe vara dehkiid vegas ja biebmosuddadanoali birra leat deahkit mat duvdet biepmu ovddos guvlui. 

Olmmoš lihkada deahki mieleavttus, ja deahkki maid sáhttá oatnut iešalddes. Olmmoš mieleavttus lihkada daid dehkiid mat lihkadit min lahtuid, muhto biebmosuddadanoali deahkit eai leat olbmo stivremis.

*
Dákti

**Dákti** lea garra orgána mii gávdno ealliin. Dávttit suddjejit rupmaša eará orgánaid, ja dat maiddái ráhkadit ruksesseallaid ja vilgesseallaid, vurkkodit minerálaid, cagget goruda ja veahkehit rupmaša lihkadit. Dávttit leat iešguđetlágan hámis, sturrodagas ja dain lea hui mohkkás ráhkadus. Dákti lea hui garas ja nanus, muhto liikká ii leat bearehaga lossat. 

Olbmos lea riegádeamis badjelaš 270 dávtti muhto máŋga ovttastuvvet go olmmoš šaddá ja loahpas leat sullii 212 dávtti. Olbmo stuorimus dákti lea čoarbbealnoras. 

Dáktegođus ja garra gođus. Dat lea čanasgođus ii lea ráhkaduvvon hui suohkadin. Siste dat lea skoavddil ja dainna lágiin ii leat nu lossat. Dáktegođus lea ráhkaduvvon iešguđetlágan dákteseallain. Osteoblasttat ja osteosyhtat huksejit dávtti ja čavdet dan minerálaiguin. Osteoklasttat fas cuvkot dávtti.

Kategoriija:Dávttit
Sahkaneapmi

**Sahkaneapmi** lea dat dáhpáhus go guokte sohkaseallat suddet oktii ja ođđa ealán šaddá. Ealliin dáhpáhuvvá dainna lágiin ahte siepmansealla ja monnesealla suddet oktii. Goabbá nai sealla buktet beali daid kromosomain mat gullet dan šládjii, olbmos leat goabbá nai seallas 23 kromosoma. Dat ođđa sealla šaddá ohkin, ja loahpas mánná riegáda. Nissonolbmo monneseallas lea stuorimus vejolašvuohta sahkanit go anaša aiddo go monneseallla lea luovvanan monnerávssás. Dábálaččat ferte leat dievdoolmmoš ja nissonolmmoš mat anašeaba vai sahkaneapmi lea vejolaš.

Kategoriija:Dieđa
Johkaroggi

**Johkaroggi** lea dat báiki gokko eatnu dahje johka golgá. Johkarokkis lea bodni ja siiddut. Dábálaččat johkarokki siidu lea gáddi. Go boahtá ilá olu čáhci de johka dulvá nu ahte čáhci deavdá birrasiid, ovdamearkka dihte dan leagi gos johka lea. Muhtumin lea ilá ollu čáhci dan dihte go jiekŋa lea ovddas. Dat ii leat rievtti mielde dulvi, muhto báttasčáhci. Dalle lohket ahte johka báddá ja dat jiekŋa mii lea ovddas gohčoduvvo báttasin.

Kategoriija:Jogat ja eanut
Nuortamearra

**Nuortamearra** lea 431 000 njealjehaskilomehter viidosaš ja 459 čikŋosaš mearra Davvi-Eurohpás. Oarjjil lea Ruoŧŧa ja Dánmárku, nuorttil Suopma, Ruošša, Estteeanan, Latvia, Lietuva, lullil Polska ja Duiska. Nuortamearas leat moadde stuoritlágan sullot, dego Gotlánda, Ölánda, Bornholm, Dagö, Saaremaa (Estteeanan), Ålánda ja Rügen (Duiska). Muhtun dain eanuin mat luitet Nuortamerrii leat  Neva, Wisła, Oder, Daugava, Njemen, Dalälven, Duortnoseatnu, Giemajohka, Oulujoki ja Narva. Dat mii buktá eanemus čázi lea Neva, sullii 20%. 

Nuorttamerrii beassá golmma nuori bokte Øresund, Storebælt ja Lillebælt (dánskkagiel namat). Nuortamearra basku guovtte saji: Ålándda buohta ja Ubmeje buohta. Davimus oassi lea Mearrabahta. Dálvet lea Nuortamearrra eanas jikŋon gáddelis. Mearrabahta lea visot jikŋon dálvet ja maiddái siskelis Suomaluovtta. 

Nuortamearas ii leat báljo ulli iige fiervá. Mearradássi molsašuddá sullii 15 sentimehter. Stuorimus gávpogat Nuortameras leat St. Petersburg (Ruošša), Stockholbma, Malmö (Ruoŧŧa), Københápman (Dánmárku), Helsset (Suopma), Kiel, Rostock (Duiska), Gdansk (Polska), Riga (Latvia), Szczecin, Gdynia (Polska), Kaliningrad (Ruošša), Tallinn (Estteeanan) ja Klaipėda (Lietuva). 

## Geologalaš boahtimuš
Nuortamearra lea goasii dego stuorra johkaroggi, mas leat guokte oalgejoga, Suomaluokta ja Mearrabahta. Go leat geologalaččat buohtastahttán Nederlándda mođi Nuortamearain, de leat gávnnahan ahte dološ áiggis lei johka dan guovllus. Maŋŋel lea jiekŋa borran ja johkaroggi nuppástuvai mearran. Ovtta gaskka lei rabas čáhci Nuorttameara ja Vilgesmeara gaskkas. 

Nuortamearra viimmat hápmašuvai dan mielde mot jieŋa deaddu váikkuhii ja mot eanan fas loktanii go jiekŋa suttai. Go jiekŋa suttai Lulli-Ruoŧas, sullii 11 000 jagi áigi, de Nuortamearas lei earálágan hápmi go dál. Go eanan loktanii, de njálmmádagat giddanedje dađistaga, ja Nuortamearra nuppástuvai sáivamearran. Eanan loktanišgođii jođáneappot, goasii mehter juohke jagi. Go eanan ii šat loktanan, baicce álggii vuollánit, de šadde njálmmádagat Øresund ja Storebælt.

*
Liiki

**Liiki** lea dat litna gođus mii gokčá olbmo olles rupmaša ja eará ealliid. Liiki suddje birrasa vuostá ja doalaha maiddái čáhcedássedeattu ja rievttes temperatuvrra. Likkiis leat maiddái smávva suddjenávdnasat mat suddjejit virusid ja bakteraid vuostá. Liikkis lea nai dovdoáicu ja sierralágan gođđosat nugo vuovttat, gaccat ja rávssát, 

Liikki deháleamos doaimmat leat suddjet rupmaša siskilušaid, muddet rumaštemperatuvrra ja dovdat go juoga birrasis guoská, liekkista dahje galmmista.

Muhtun sajiin liikki lea asehis ja linis dego muođuin, ja eará sajiin dat roavis ja assái nugo čorbmaváibmosiin ja juolgevuođuin. 

Liiki bivastuvvá, ja dat lea vuohki muddet temperatuvrra. Go báhkkana de olmmoš luoitá bivastagaid. Ja go olmmoš fas goallu de ii šat bivastuva nu olu. 

## Vuovttat ja guolggat
Liikkis lea eanas sajiin vuovttat dahje guolggat. Muhtiin sajiin lea hui suohkat, muhto čorbmaváibmosiin, juolgevuođuin ja bealljeduohken ii leat vuovttat iige guolggat. 

Vuoktamádda lea liikki siste ja dan birra lea seahkka. Go vuokta guhkku de dat guhkku máddagis. Vuoktaseahkka vuoidá vuoktačalmmi ja liikki. 



Kategoriija:Biologiija
Čalbmi

**Čalbmi** lea orgána mii oaidná čuovgga. Goasii buotlágan ealliin leat čalmmit. Hui oktageardánis čalbmi oaidná dušše leago čuovgat dahje seavdnjat. Olbmos lea mohkkás čalbmi ja dat addá oainnu.

## Anatomiija
Njuoratmánás lea čalbmi sullii 17 mm guhkku ja ollesolbmos fas sullii 25 mm. Guđajahkásažžan olbmo čalbmi ii stuoru šat. 

Čalbmi ráhkadus čohkke visot čuovgga fierbmecuzzii. Visot oasit man čađa čuovgá johtá ovdal go olle fierbmecuzzii leat čađačuovgit. Čoarvecuozza ja linsa čohkkejit čuovgga fierbmecuzzii ja doppe nearvvat dolvot impulssaid vuoiŋŋamaččaide 

Čuovga manná vuos čoarvecuocca čađa ja de sisa ovdagámmárii. Čoarvecuozza lea čomil ja čuovga doddjo eanemus dakko. Ovdagámmáris lea čáhci mii lea áibbas čielggas. Ovdagámmir deaddá čoarvecuocca nu ahte dat šaddá čomil. Ovdagámmára maŋil lea hearvacuozza. Birascuoccas ivdneávnnas melaniidna mii mearrida čalbmeivnni. Guovdu birascuoccas lea čáhppes ráiggáš mii gohčoduvvo gollážin. Golláš gallju ja basku dađi mielde lea go šearrat dahje skuotnjat. Go ferte skuonjuhit, de golláš lea gallji. Go čuovgá lummalámppáin čalbmái de golláš basku. Dat lea vuohki suddjet fiermecuocca, go hui šerres čuovga billista dan. 

Fierbecuozza lea áibbas livttis nu ahte dat govva maid mii oaidnit šaddá čielggas.

*
Buvtta

**Buvtta** lea juogaman barggu boađus mii boahtá geavahussii. Sáhttá leat juoga mii ráhkaduvvo, huksejuvvo dahje fállojuvvo, dábálaččat mávssu ovddas. Go fitnodat ráhkada ovdamearkka dihte biktasa, de dat lea dihtolágan buvtta, muhto maiddái bálvalus leat buvtta. 

Sáhttá juohkit buktagiid guovtti sadjái: Buvtta masa sáhttá guoskat ja buvtta masa ii sáhte guoskat. Guoskat sáhttá ovdamearkka dihte vissui, biilii, biergasii ja biktasii. Ovtta olbmo ja fitnodaga gaskasaš šiehtadus lea fas juoga masa ii sáhte guoskat. Bálvalusat gullet maiddái daid buktagiidda masa ii sáhte guoskat.

Kategoriija:Ekonomiija
Mikroorganisma

**Mikroorganisma** lea organisma mii lea nu unni ahte dan ii earut čalmmiiguin. Dat oidno dušše mikroskohpain. Bakterat, arkeat, eanas protozoat ja muhtun guobbarat, debbot ja eallit lea mikroorganismmat. Dat lea daninassii hui máŋgabealát joavku. Muhtumin gullet maiddái virusat dohko. 

Mikroorganisma sáhttá leat juogu ovttaseallat dahje máŋgaseallat. 

Mikroorganismmat leat oassin goasii buot máilmmi ekovuogádagain ja leat hui dehálaččat. Muhtunat dárjet eallit hui báhkka sajiin ja earát fas girdet hui alla deattu. Leat maiddái gávnnahan ahte gávdnojit bakterat mat cevzet birrasis gos lea hui garra radioaktiiva suonjardeapmi. Dat smávvejit biebmoávdnasiid. 

Mikroorganismmat anihit vaikko manin. Jeastaguobbarat anihit biebmoráhkadeamis. Muhtun debbot fas sáhttet ráhkadit boaldámuša. 

Bakterat, protozoat ja muhtumin guobbarat sáhttet buohccáhit olbmo njoammundávdii. 

Kategoriija:Ealánat
Servodat

**Servodat** leat olbmot geain lea sosiála oktavuohta mii lea bistevaš ja doalhuvvo juogaládje. Servodagas leat oktasaš ásahusat, oktasaš kultuvra ja árbevierut. Servodat bistá guhkit áiggi go servodaga lahtut ja dainna lágiin birgeha iežas. 

Servodatdieđa lea dat suorgi mii stuđere servodaga.

## Got sátni ipmirduvvo
Olbmot leat álo leamašan sosiála olbmot lea dáhpáhuvvá hui hárve ahte olmmoš eallá áibbas oktonassii. 

### Politihkas
Dađistaga go olmmošjoavku stuorru, de olbmot ráhkadit servviid, čearddaid ja stáhtaid. Dain ráhkadusain leat iešguđetlágan politihkalaš fápmu. Ovdamearkka dihte Sápmi lea servodat muhto ii leat stáhta, go eará riikkat ledje nu garrasat ahte Sápmi ii bihtán ráhkadit sierra stáhta. Dakko bokte sáhttá maid lohkat ahte servodagas lea stuorit vejolašvuohta ceavzit jus dat lea seamma gievra go birasservodagat.    

### Sosiologiija ipmárdus
Muhtunat juhket servodagaid dan hárrái, makkárlágan teknologiija, kommunikašuvdna ja ekonomiija das lea. Servodaga vuođđu sáhttá leat bivdu, eanandoallu, viidánan eanandoallu dahje industriija. Muhtunat fas dolvot dan juogu velá dobbelii: Álggus olmmoš lea bivdi, ja de ovdána ja álgá eanandoaluin ja viimmat šaddá ovdánan sivilisašuvdna.

Kategoriija:Servodat
Servodatrievdan

**Servodatrievdan** lea go servodaga sosiaála ortnet nuppástuvvá. Sáhttet leat nuppástusat mat gusket guovlu, sosiála ásahusaid, sosiála meahtalat dahje sosiála norpmat. 

Rievdan sáhttá mearkkašit ovdáneapmi dahje buorráneapmi. Go ekonomiija nuppástuvvá kommunismas kapatilasimii, de servodat rievdá. Maiddái revolušuvnnat mearkkaša ahte servodat rievdá, go dalle ovdamearkka dihte okta servodatjoavku oažžu seamma vuoigatvuođaid dahje friddjavuođa. 

Juohke servodat rievdá. Sámi servodat lei ovdal bivdokultuvra, muhto lea dálá áiggis lahkonan dan ođđa teknologalaš servodaga. Muhtumin servodat rievdá nu jođánit ahte dat suddá oktii stuorit servodagain ja ollásit jávká.

Kategoriija:Sosiologiija
Kategoriija:Historjá
Media

**Media** leat visot dat gaskaoamit diehtojuohkin várás. Deike gullet ovdamearkka dihte bláđit, áviissat, govat, filbma, rádio, TV, máidnosat ja girjjit. 

Ođđa teknologiija lea dahkan nu ahte diehtu lea álkkit fidnemis go ovdalaš áiggiid. Mánát atnigohtet media hui unnin. Interneahta dáidá leat dat mediaásahus gii ollá eanemus olbmuide. Dainna sáhttá gulahallat earáiguin ja doppe leat maiddái ráhkaduvvon neahttabáikkit mat leat dego smávva servodagat. Muhtun oaivvildat ahte olbmot eai deaivvat njunnálaga nu dávjá go ovdal, ja ahte interneahta duhtada dan dárbbu olu olbmuin. 

Elektronalaš media nugo TV ja čálálaš media nugo áviisat leat dehálaš sájit čájehit máidnosiid. Dakkárlágan mediat leat hui fámolaččat ja váikkuhit olu olbmuide. 

Media lea maiddái buorre vuohki juohkit dieđu miehtá máilmmi. Muhtunat oaivvildat, ahte interneahtta lea vuoiggalaš báiki, go buohkat besset háhkat dan oahpu mii doppe gávdno ja almmuhuvvo. 

Kategoriija:Media
Buvttaovddideapmi

**Buvttaovddideapmi** lea go bidjá gálvomearkka dahje buktaga dakkár dilálašvuhtii mii ii leat čielga máinnus. Fitnodat sáhttá máksit nu ahte sin buvtta oidno muhtun dovddus filmmas. Olbmot dán áigge dihtet hui bures dán máinnusvuogi birra, ja ollugat leat hárjánan ja dohkkehan dan. 

Buvttaovddideapmi lea dávjá leamašan vuohki mot máinnusdahkkit garvet formálalaš máinnusgildosiid. Buvttaovddideami digaštallan lea maiddái vatnan velá dobbelii go lea šaddan bloggáriid birra sáhka. Sáhttá leat váttis dábálaš olbmuid diehtit jus lea máidnosis sáhka, go bloggár muitala juogaman gálvvu birra masa son liiko.  


Kategoriija:Ekonomiija
Máinnus

**Máinnus** dahje **rekláma** lea gulahallanvuohki mii eanemustá dahkkojuvvo go áigu vuovdit gálvvu dahje bálvalusa. Máinnus sáhttá leat govva ja teaksta mii lea jurddašuvvon dihto ulbmiljovkui ja juhkkojuvvo media bokte. 

Máidnosa áigumuš lea vuovdalit fitnodaga gálvvuid dahje bálvalusaid nu ahte eanet olbmot ostet dan. Eanemustá máinnus viggá loktet gálvvu buriid beliid, buohtastahttit gilvaleaddji gálvvuiguin ja čájehit ahte gálvu lea anihahtti. Dávjá maiddái geahččalit čájehit ahte gálvu lokte olbmo sosiála árvvu. 

## Iešguđetlágan máidnosat
Gávdnojit máŋgalágan máidnosat ja dat hápmašuvvet dan mielde guđe kanála bokte geahččala olahit olbmuide. Dat gii ráhkada máidnosa sáhttá dovddahit ahte hui čielgasit ahte dat lea máinnus, ja nuppi dáfus gávdnojit čiegus máidnosat. Čiegos máidnosiid lea váddáseapput fuobmát. 

Máinnus sáhttá leat eahpenjuolga, mii mearkkaša ahte olbmot ieža váikkuhit nubbi nubbái, ja fitnodagat ieža eai dárbbaš bargat maidige. Okta gálvomearka sáhttá leat hui bivnnut ja go olbmot atnet diŋggaid mat gullet dan gálvomearkka vuollai, de dat šaddá juogalágan máinnus. 

Fitnodagat sáhttet vuolidit hattiid vai olbmot ostet, dahje ráhkadit erenoamáš fálaldagaid dahje čájáhusaid. Dalle ii leat dušše ieš gálvu mii geasuha olbmuid oastit, muhto maiddái vuollegaš hattit. 

TV-máidnosat leat dábálaččat guokte prográmma gaskka. Filmmaiguin sáhttá fitnodat atnit sihke jiena ja govaid go ráhkada máidnosa. Sáhttá maiddái iskkadallat ja gávnnahit makkár olbmot gehččet dán kanála dahje dán prográmma, nu ahte máinnus šaddá nu beaktil go vejolaš. TV-kanálat váldet mávssu go čáhkkehit áiggi máidnosiida.  

Gálvu maid boahtá oidnosii, go muhtun filbmakaraktera geavaha dan, dahje oidno eará sajiin filmmas. Dat sáhttá vahágis šaddan filbmii, dahje mieleavttus biddjojuvvon dohko.

Kategoriija:Kommunikašuvdna
Eamiálbmot

**Eamiálbmot** leat olbmot mat orrojedje muhtun guvlui ovdal go eará olbmot bohte, válde dahje koloniserejedje guovllu. Dávjá eamiálbmot leat doalahan birgenlági, árbevieruid dahje eará osiid iežas kultuvrras mii lea gávdnon doložis dan guovllus. Muhto buohkain ii leat dakkár iešvuohta. Olu olbmot leat massán dehálaš osiid ja oamastan váldokultuvrra. Dakkár iešvuođat leat biktasat, osku dahje giella. Eamiálbmot sáhttá orrut ovtta guovllus čađat, dahje johtit guovlluid gaskka. Vaikko johtti álbmot ii oro ovtta sajis olles áiggi, de dat goittoge gullet dan guvlui gos dat eallá. Eamiálbmogat gávdnojit miehtá máilmmi, buot kontineanttain. Árvvu mielde gávdnojit 220-350 miljovnna olbmot mat gullet eamiálbmogii. Eurohpá áidna eamiálbmot leat sámit. 

Eamiálbmogat čađat fertejit dustet eará olbmuid mat bahkkejit sin guovlluide, ja doalahit iežaset birgenlági ja luondduriggodagaid man vegas sii ellet. Danin leat riikkaidgaskasaš organisašuvnnat bidjan johtui lágaid ja julggaštusaid mat galget oahpistit miellahttoriikkaid go lágaid ásahit. Dakkár lágat leat kultuvrra, identitehta, giela, bargovejolašvuođa, dearvvašvuođa, skuvlejumi ja luondduriggodagaid guoskevaš lágat.

Eamiálbmotbeaivi ávvuduvvo juohke jagi borgemánu 9. beaivvi.

Kategoriija:Etnologiija
Histologiija

**Histologiija** dahje gođusoahppa lea dieđasuorgi mii dutká gođđosiid. Dat čađahuvvo mikroskohpain, elektromikroskohpain ja máŋgalágan ivdnenteknihkain. Medisiidna lea atnán hui ollu ávkki histologiijas, go ollu diagnosat dahkkojuvvojit histologiija veagas. 

## Bargovuohki
Ovdal go dutká gođđosiid de ferte vuos dikšut dan materiála maid lea háhkan. Dat materiála gohčoduvvo preparáhttan. Go váldá eret sealla gorudis de dat rievdagoahtá. Go ii leat šat oksygena dat álgá billašuvvat. Vai preparáhtta galgá bissut, de ferte dikšut dan. Muđui dutkamuša boađus šaddá boastut. Lávejit dikšut preparáhtaid aldehydain dahje alkoholain. 

Dasto váldá eret čázi preparáhtas, bidjá dan parafiidnii ja diktá čoaskut ja garrat. Go preparáhtta lea garran de lea čuohppat dan hui unna niibbážiin. Čuohpus biddjojuvvo dan maŋŋá láse nala. Ovdal go dutkagoahtá mikroskohpain ferte báidnit preparáhta. Bádnit sáhttá máŋgga ládje ja lávejit válljet báidnaga dan mielde makkár gođus lea.  


Kategoriija:Gođusoahppa ja histologiija
Tálga

**Tálga** lea ávnnas maid tálgaráksá ráhkada. Tálgarávssát leat varranáhkis. Tálga doallá liikki linis ja lášmadin. Muhtun ráhkaduvvon badjelmeare tálga. 

Tálga lea maiddái buodi mii lea váldojuvvon šibihiin, sávzzain, gáiccain, suddaduvvon ovdamearkka dihte ginttaliid várás dahje margariinna várás. Tálga adnojuvvo muhtun liikevuoidasiin. 

Kategoriija:Anatomiija
Kategoriija:Gođusoahppa ja histologiija
Endotela

**Endotela** lea oktageardán epitela mii lea varrasuonaid siskil. Endotelaseallat leat asehaččat ja laktásit nubbi nubbái. Endotela gávdno váimmu, buot varrasuonaid ja vel kapillearaid siskil. Endotela lea dehálaš gorudis go dat ráhkada ráji gaskal vara ja eará gođđosiid. Endotela ráhkada dagaldagaid mat leat mielde vuolšereakšuvnnas.  



Kategoriija:Biologiija
Nearvagođus

**Nearvagođus** gávdno čielgeađđamis ja vuoigŋašiin ja dat lea nearvaseallat ja gliaseallat. Nearvaseallat dat álggahit ja jođihit elektralaš impulssaid. Daid impulssaid veagas goruda iešguđetlágan doaimmat stivrejuvvojit. Goruda sierra seallat sáhttet gulahallat impulssaiguin mat johtet nearvasealla bokte. Eará gulahallanvuohki lea hormonaid veagas. 

Gliaseallat dorjot ja veahkehit nearvaseallaid nu ahte dat doibmet albmaládje. Gliaseallat dolvot maiddái biebmoávdnasiid daidda. 



Kategoriija:Gođusoahppa ja histologiija
Báddanoažži

**Báddanoažži** lea gođus mii gávdno vuolledábiin. Dakkárlágan gođus lea skoavddil ja go varra deavdá dan de dat báddá, stuorru ja muhtumin garrat. 

## Dievdoolbmos
Dievdoolbmo cihpas leat guovttelágan báddanoažži; *Corpus cavernosum* ja *corpus spongiosum*. Go leat himut de varra deavdá corpus cavernosum ja dan deaddu allána ja cihppa ceaggána. Corpus spongiuosum lea fas gužžaoari birra, muhto das ii šatta nu alla deaddu. Muđui ejakulašuvdna livččii veadjemeahttun. 

## Nissonolbmos
Nissonolbmo bunnus lea maiddái báddanoažži: *Corpora cavernosa clitoridis*. Dat maiddái garrá ja ceaggána.

Kategoriija:Gođusoahppa ja histologiija
Báhtareaddji

**Báhtareaddji** lea olmmoš gii lea šaddan guođđit iežas ruovttubáikki. Báhtareaddjis lea leamašan bággu fárret go son doarriduvvo iežas ruovtturiikkas. Sáhttá leat náli, oskku, politihkalaš oainnuid, seksuála soju dahje dihto servodatjovkui gullevašvuođa geažil. Riikkaidgaskasaš riekti cealká ahte báhtareaddjis lea riekti oažžut dorvvu. Go olmmoš ohcá dorvvu, de čielggaduvvo leago ágga addit dan. Báhtareapmi lea okta ágga oažžut dorvvu, muhto gávdnojit vel eará ákkat. 2010-logus leat erenoamažot Syrilaččat šaddan báhtarit.

## Dorvu
Olbmo vuoigatvuohta boahtit riikii dorvoohccin lea olmmošvuoigatvuohta ON:a olmmošvuoigatvuođa julggaštusa mielde. Muhto oažžut dorvvu dahje gohčoduvvot báhtareaddjin ii leat olmmošvuoigatvuohta. Riika gosa olmmoš lea boahtán ieš beassá mearridit oažžugo olmmoš dorvvu. Riikkaidgaskasaš rievttis lea njuolggadus mii cealká ahte riika ii oaččo sáddet ruovttoluotta olbmo dohko gosa lea ballu doarriduvvot.

ON lea maiddái cealkán ahte báhtareaddji ja eará olgoriikkalaččat galget leat ovttaárvosaččat dan riikkas gos sii leat. Muhtun dáfus maiddái leat ovttaárvosašvuohta riikkavuložiid ektui. Dasa gullá sihkkarastit báhtareaddjiid eallindili, geiget dokumeanttaid mat doibmet pássan nu ahte besset vuolgit dohko gosa sii háliidit. 

Báhtareaddjit eai riikkavuložat dan riikkas gosa sii leat boahtán, ja dat galggašit máhccat ruoktot go dilli lea buorránan doppe. Dain lea goittotge vuoigatvuohta ohcat riikkavulošvuođa nugo eará nai olgoriikalaččat. 

EU bijai johtui 1990 nu gohčoduvvon Dublin-kovenšuvnna, ja 2003 bohte dan sadjái Dublin-ásahus. Dan ásahusa mielde dorvoohcci ii beasa ieš válljet riikka, muhto šaddá ohcat dorvvu dan riikkas gosa vuosttažettiin boahtá.

Kategoriija:Olbmuid láhtten
Romssa ja Finnmárkku fylka

**Romssa ja Finnmárkku fylka** (dárog. *Troms og Finnmark fylke*, kveanag. *Tromssan ja Finmarkun fylkki*) lea Norgga fylka mii ásahuvvui 2020:s.

## Suohkanat

Kategoriija:Romsa ja Finnmárku
Biebmobagadus

**Biebmobagadus** lea bagadus muitala mo ráhkada juogalágan biepmu ja maid galgá lasihit dasa. Olbmot leat čállán hui olu girjjiid biebmobagadusaid birra. Ná lávejit čállit bagadusa:

* Borramuša namma
* Man guhká ádjana ráhkadit
* Galle poršuvnna dahje bihtá šaddet
* Maid dasa galgá bidjat ja man olu
* Dárbbašo dihtolágan gievkkanneavvu
* Čilgehus bienasta bitnii mo galgá dahkat
* Mo dat galgá go lea giksan

Jus ferte bidjat dakkára mii ii leat nu álkit fidnet, de bagadus sáhttá evttohit juoidá mainna sáhttá buhttet. Seamma ládje jus bagadusas lea sisdoallu maid muhtunat eai gierdda, ovdamearkka dihte allergiija dihte. Bagadus sáhttá čilget mo ráhkada ođđalágan borramuša, dahje buktit ođđa evttohusa mo ráhkada árbevirolaš borramuša earáládje. 

Eanas bagadusat atnet dábálaš mihtui nugo desilihttar, lihttar dahje deattu. Muhtun bagadusat fas vigget čilget visot hui dárkilit, ovdamearkka dihte 50 g monnefiskadas (sullii 2 moni).

Kategoriija:Biebmu ja jugus
Kategoriija:Bagadusat
Buđetnjuvddus

**Buđetnjuvddus**, muhtumin maid **buđetvuodja, buđetburu** dahje **buđetsuohkat**, lea maid ráhkada go vuoššá ja njuvdá buđehiid. Muhto lasiha vuoja, mielkki dahje lávcca nai. Máisttan láve bidjat sálttiid ja bihpporiid. Doppe gos buđetnjuvddus lea dábálaš lávejit borrat dan ja márffiid, biergobulláid dahje guoli. 

Go ráhkada buđetnjuvdosa, de láve atnit buđetnjuvddána dahje elfirona. 

Buđetnjuvddus vuvdojuvvo maid beallegárvvisin, bulvvarin man sáhttá seaguhit čáhcái, vuoššastit ja borrat.

Kategoriija:Biebmu
Sážžá (suohkan)

**Sážžá** (dárogillii *Senja* ) lea suohkan Romssa ja Finnmárkku fylkkas. Suohkan álggahuvvui 2020:s.

Kategoriija:Sážžá
Kategoriija:Romssa ja Finnmárkku gielddat
Strider

**Strider** lea suopmelaš heavy metal -musihkkajoavku, maid Mardewar, Tuska E. ja Esari lea vuođđudan geasset 2010. Hoahpuide dihte Esari fargga geassádii musihkkajoavkus ja su sadjái bođii guossánlaš Ville Kajava. Strider vuosttaš konseartat ledje Derwy Open Airis borgemánu 15 b. 2015 ja Vantaa Bar Rockbearis guovvamánu 10 b. 2017. Čuovvovaš jagi joavku báddii iežas vuosttaš musihkkavideo *Elite Of Steel*. Skábmamánu 29. b. 2019 Strider almmuhii iežas vuosttaš skearru *Dominion Of Steel*. Skearru lávlagiin *Dominion Of Steel* ja *We Are Strider* lea musihkkavideot. 

Stridera stiila lea ng. albma heavy metal ja stuorámus musihkalaš ovdagovva lea ManOwaR.

## Lahtut
*Niko Kristian - lávlu
*Eemeli - gitárra
*Mardewar - bássa
*Tuska E - trumbbut
*Ville - gitárra

### Ovddeš lahtut
*Esari - gitárra

## Diskografiija
### Skearrut
*2019 &ndash; *Dominion Of Steel*

## Olggobeal liŋkkat
Strider

Kategoriija:Suopmelaš musihkkárat
Lullisámit

**Lullisámit** dahje **lullisápmelaččat** leat sámit mat ságastit lullisámegiela ja sámit geain máttut ságastedje lullisámegiela. Lullisámit orrot goabbá nai beale Norgga ja Ruoŧa gaskasaš ráji. Lullisámit orrot davvin Dearnas gitta Eajra rádjai lullin. Dolin soitet maiddái gávdnon lullisámit lullelis Ruoŧas muhto dat sámekultuvra lea jávkán. Lullisámit leat leamašan eanas badjesámit, muhto gávdnojit maiddái vuovddihat. Muhtun lullisámit álge suohkansápmin (ru. *sockenlappar*).

Sullii 300-500 olbmo hupmet lullisámegiela. Davvil lea ránnjágiella ubmisámegiella. 

## Historjá

### Suohkánsámit
Suohkansámit ledje eanas dálonat mat orro Gaska-Ruoŧas 1700- ja 1800-logus. Suohkansámiid boahtimuš lea sámit mat dolin elle bivddus, ja sis ledje velá bohccot. Sámit ja boanddat elle bálddalaga ja maiddái veahkkálaga. Eiseválddit goittoge eai liikon go sámit johte guovllus guvlui ja vigge 1600-logus fárrehit sin davás. Suohkansámiin lei earálágan kultuvra go badjesámiin ja boanddain. Sii náitaladde ja sis lei eanas oktavuohta eará suohkansámiiguin. 

## Dovddus lullisámit
* Anders Fjellner
* Jon Henrik Fjällgren
* Ella Holm Bull
* Hans Magnus Nilsson
* Erik Nilsson-Mankok
* Elsa Laula Renberg

*
Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku

**Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku** (suomagillii *Suomen evankelis-luterilainen kirkko*, ruoŧagillii *Evangelisk-lutherska kyrkan i Finland*) lea kristtalaš girku Suomas. Girkku lahtolohku lea 3 848 191 (2018). Girkku dáláš earkebisma lea Tapio Luoma.

## Bismagottit

* Turku earkebismagoddi
* Espoo bismagoddi
* Helsset bismagoddi
* Tampere bismagoddi
* Mikkeli bismagoddi
* Lapua bismagoddi
* Kuopio bismagoddi
* Oulu bismagoddi
* Porvoo bismagoddi

## Gáldut

## Ášši birra eará sajiin
* Suoma evangelalaš luteralaš girku (davvisámegillii)
* Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku Evangeliumgirji davvisamegillii.

Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Ruoŧa riikkabeaivvit

**Ruoŧa riikkabeaivvit** ( dahje *riksdagen*) lea Ruoŧa álbmotválljen orgána, man 349 lahtu  čoahkkanit ja ásahait Ruoŧa lágaid. Riikkabeaivvit čoahkkána Stockholmmas riikkabeivviid viesus. Riikkabeivviid jođiheaddji lea sárdneolmmái. Juohke njealját jagi lea válga mas álbmot beassá jienastit geat galget riikkabeivviide. Válga dollojuvvo čakčamánu nuppi sotnabeaivvi. Riikkabeaivvit rahpá čakčamánu nuppi distaga, earret go lea válgajahki go dalle rahpá veahá maŋŋelis. 

Go bellodat mii oassálasta válgii ferte oažžu njeallje proseanta buot jienain de beassá riikkabeivviide. Nubbi vuohki beassat dohko lea oažžut guoktenuppelot proseantta buot jienain ovtta válgabiires, muhto dainna lágiin ii leat oktage beassan ain.

## Historjá

### Jienastanvuoigatvuohta
1800-logus lei garra nággu, geas lei vuoigatvuohta jienastit. Dievdoolbmot ožžo almmolaš jienastanvuoigatvuođa 1909, muhto ii leat vel dásseárvu. Jagi 1918 ožžo dievddut dásseárvosaš ja almmolaš jienastanvuoigatvuođa, ja jagi 1921 ožžo nissonolbmot nai. Nu ahte dan rádjai riikkabeivviin ii lean leamašan ollásit demokrahtalaš ovddastus.

Gaskal jagiid 1867 ja 1911 ledje čuovvovaš ráddjehusat nuppi gámmára jienastanvuoigatvuođa hárrái:

Jienastanvuoigatvuohta lei Ruoŧa riikkavuložiin geat:

* ledje dievdoolbmot
* ledje deavdán 21 jagi
* ja vel oamastedje 1000 ruvnnu árvosaš opmodaga dahje 6000 ruvnno árvosaš areandda dahje ožžo 800 ruvnno árvosaš sisaboađuid

### Nissoniid ovddastus
1921 lei vuosttaš geardde go nissonolbmot besse riikkabeivviide. Ledje viđas oktiibuot, okta vuosttaš gámmirii ja njealjis fas nuppi gámmirii. Dađistaga bohte eanet ahte eanet nissonolbmot dohko. Álggus manai njozet, 1971 ledje dušše 14 proseanta lahtuin nissonolbmot. Maŋŋel 2014 jagi válgga ledje 43,6% ja maŋŋel 2018 jagi válgga fas velá eanebuš  46,1%.
Kategoriija:Ruoŧa politihkka
Kategoriija:Parlameanttat
Organiserejuvvon rihkolašvuohta

**Organiserejuvvon rihkolašvuohta** lea go máŋggas lihtodit ja álggahit oktasaš doaibma mii atná rihkolaš vugiid. Áigumuš lea dávjá oažžut dietnasiid. Dakkárlágan doaimmas lea muhtumin čielga árvoortnet, nugo maffias láve. Muhtumin fas lea eahpečielggas mo rihkolaččat leat organiserejuvvon. 

Bargovugiid maid sii atnet leat áitta, korrupšuvdna ja vuortnuheapmi. Rihkkumušat leat máŋggaláganat: Viežžat ja buktit gárrenávdnasiid, vuovdit suolagálvvuid, vearjjuid, erenoamáš ávdnasiid nugo diamánttaid, ja vel olmmošgávpi. 

Organiserejuvvon rihkolašvuođas leat dávjá riikkaidgaskasaš oktavuođat. Go dakkárlágan doaibma stuorru meareheamit dat lea vaháhin olles servodahkii, go ovdamearkka dihte hui ollu vejolaš vearroruhta manná duššás. 



Kategoriija:Rihkolašvuohta
Eanagiera

**Eanagiera** dahje **eanagarra** gokčá olles Eatnama. Assodat sierrana leago ábis dahje kontineanttas. Kontineantagiera lea sullii 5-70 km asu ja dat gokčá nannáma ja coages čáziid. Das leat máŋggalágan báktešlájat. Áhpebotnegarra lea dušše 5-10 km asu. 

Eanagiera lea njárbadeabbo go mántel mii lea vuolil, nu ahte giera measta govddoda mántela alde. Mađi čiekŋaleabbu boahtá, dađi alit leat temperatuvra. Aiddo ovdal go giera rievdá mántelin lea temperatuvra 400 °C. 

Eatnandoarggástus šaddá go kontineanatgiera nordada áhpebotnegierraga.

Kategoriija:Eana
Muohta

## Muohtakristállat

Galbma dálkin čáhcehevro šaddá muohtan. Goaikkanasat jikŋot ja ráhkadit kristállaid. Dakkár kristállat lávejit duolbasat, asehaččat ja dain láve guđačiegat hápmi. Lea daddjojuvvon ahte seammalágan muohtačalmmit eai gávdno. Dat ii doala jur deaivása, muhto lea measta veadjemeahttun dakkáriid.

## Muohtasánit
Muohta gokčá Sámi eatnama sullii guokte goalmmádasa jagis. Diehttelas sámit leat eallán dan mielde ja dat boahtá ovdan sámegielas nai. Ovdalaš áigge sámit johte sabehiiguin ja gerresiiguin. Leat maiddái olu sánit mat gullet bohccuid guohtumii. Johtin dálvet ja boazu lea mielddisbuktán ahte sámegielas leat moadde čuođi muohtasáni. Sáhttá coggat muohtasániid máŋggalágan joavkkuide. Dakkár joavkkut leat ja sátneovdamearkkat leat: 

### Leago unnán dahje olu muohta

* **šávgalit** boahtit olu muohta oktanaga
* **muovhllahat** gassa muohta

### Muohttaga konsisteansa
Buot dát kategoriijat latnjalastet dieđusge. Seaŋáš muitala muohttaga konsisteanssas, muhto seaŋáš gullá maid guohtumii. Giđđadálvvi go muohta lea gassat, de lea seaŋáš dehálaš bohccuide. 
***soavli** njuoska muohta
***seaŋáš** muohta mii lea dego sohkkarat
***sievlla** giđđat go bivalda ja olmmoš vuodju muohttagis gitta eatnamii 

### Guoddá go muohta

* **čalgat** duolmmastit muohttaga čađa

### Bajildus
Go lea sáhka muohttaga bajildusas de láve erenoamážit boahtit ovdan makkár siivu lea. Buoremus johtin lea cuoŋun. Giđđat láve cuoŋu iđđes árrat ja go beaivváš ligge beaivet ge dipmá muohta ja šaddá váttis johtit. 
* **jođádat** go omd. sabehat johtet bures
* **cuoŋu** garra bajildus

### Guoskameahttun muohtagiera ja luottat
Olu muohtasánit gullet ovddemustá bivdui. Go lea vahca de sáhttá earuhit varas ja orron luottaid, go lea bivddus. 
* **vahca** varas muohta
* **oppas** gassa muohta gokko ii oktage leat vázzán
***áinnádat** go lea muohttán hui unnán nu ahte álki guorrat ealli

### Muohta muoraid dahje diŋggaid alde

* **seallat** váldit eret muohttaga omd. biillas
* **goahpálat** go muohta darvána viessoseaidnái

### Suddan ja jávkan

* **suddot** šaddat bisánit čuoiggadettiin go muohta bievlá
* **seaktit muohttaga** suddadit muohttaga juhkančáhcin

### Muohta geasset

* **jassa** muohta váris geasset

### Guohtun
Vai bohccot besset guohtut gitta eatnama rádjai, de ferte leat oppas. Go lea čiegar de ii beasa nu álkit bodnái. 
***suovdnji** gokko oaidná ahte bohccot leat guhton dálvet
***oppas** gassa guoskameahttun muohta
***čiegar** gokko bohccot leat guhton ja muohta lea garas

### Muohttaga hápmi

* **cuokca** muohtašaldi
* **čahki** muohtačoaltu

## Geahča maid
* 300 x Muohta

Kategoriija:Muohta
Kategoriija:Dálvi
Kategoriija:Čakčadálvi
Kategoriija:Giđđadálvi
Álppat

**Álppat** leat dat alimus ja stuorimus várit mat leat ollásit Eurohpás. Álppat leat Gaska-Eurohpás. Dat álgá Nices Gaskamearas ja gevle davás Sveicca guvlui ja de nuorttas Nuortariikii. Álppat lea gávcci riikkaid siste: Frankriika, Itália, Monaco, Sveica, Liechtenstein, Duiska, Nuortariika ja Slovenia. 

Álppat šadde sullii 50-80 miljovnna jagi áigi.   

## Geografiija
Álppat leat 207 000 njealjehaskilomehter viiddu. Davvil ii leat nu ceakkus go lullil. Álppaid alimus guovlu lea oarjjil, doppe leat badjel 4000 mehter allosaš čohkat. Doppe lea alimus čohkka Mont Blanc. Álppain leat hui olu leagit mat leat ruossot doarrás. Dainna lágiin Álppat eai leat hehttehussan johtolahkii, nugo olu eará várreguovllut leat. 

Álppain golggiidit eanut Rhone, Po ja Adige mat luitet Gaskamerrii, Rhen mii luoitá Davvimerrii ja vel Inn, Drava ja Sava mat luitet mat bohtet oktii ja šaddet Donau mii fas luoitá Čáhppes merrii.  

### Dálkkádat
Oarjjil ja lullil lea lieggaset go nuorttil ja davvil. Dálkkádat goittotge molsašuddá arvat. Temperatuvra njiedjá, mađi allellii boahtá. Dálkkádaga dáfus ráhkada Álppat rádjeguovllu Davvi-Eurohpá ja Lulli-Eurohpá gaskkas.

Kategoriija:Álppat