open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konrad Nielsen

**Konrad Hartvig Isak Rosenvinge Nielsen** (elii borgemánu 28. beaivvis 1875 - skábmamánu 27. beaivái 1953) lei norgalaš gielladutki dálá Sømna suohkanis eret, ja suoma-ugralaš gielladutkama professor. Son válddii teologiija ámmáteksámena 1896:s, muhto logai maiddái sámegiela oahppoáigodagas. Maŋŋel logai son sámegiela Romssas ja Helssegis. 

## Dutkan
Helssegis logai Nielsen fennougristihka, gos oahpaheaddjin lei E.N.Setälä, ja dutkanbarggus čálii son 1911:s Buolbmát-sámegiela kvantitehta birra. Nákkáhallama geahččalanlogaldallamis ákkastalai son fennougristihka historjjálaš oainnuid vuostá, ja doarjjui dan ahte ealli gielaid guorahallama galgá vuoruhit. 

Dán gáibádusa čađahii ge son go čálii ja almmuhii iežas stuora čállosa Lappisk ordbok 1932:s-1938:ii, mii lea sátnegirji mii ain dál geavahuvvo buot davvisámi leksikografiija vuođđun. Sátnegirjji almmuheapmi lei ovttasbargu Hans Henrikseniin Deanus eret, ja doaimmaheaddjin leigga Nielsen ja Asbjørn Nesheim. Sátnegirji gokčá Buolbmága, Kárášjoga ja Guovdageainnu suopmaniid. Sátnegirjji njealját girji lea sámegiela giellariggodaga systemáhtalaš oassi semantihka eavttuid mielde, ja govvida ge danne sámi kultuvrra dárkilit, nu go dat boahtán ovdan gielas. 

## Nielsen-ortografiija

Iežas vuosttaš sátnegirjji (*Lappisches Wörterbuch nach den Dialekten von Polmak, Karasjok und Kautokeino. Heft I*), 1913:s, čálii Nielsen suoma-ugralaš fonehtalaš alfabehtain, seamma minstara mielde go eará girjjit seamma ráiddus (Lexica Societatis Fenno-Ugricae). Nielsen ii gárven dán sátnegirjeprošeavtta, muhto álggahii baicca ođđa prošeavtta ođđa gielain (mii jorgaluvvui dárogillii ja eŋgelasgillii ii ge duiskkagillii), ja ođđa ortografiijain, nu gohčoduvvon Nielsen-ortografiijain.

## Bibliografiija

* Die Quantitätsverhältnisse im Polmaklappischen. Mémoires de la Socité Finno-ougrienne XX. Helsingfors 1902. XV + 312 s.
* Lappisk ordbok. Lapp dictionary (1932-1938) (ovttas Asbjørn Nesheimain)
* Lærebok i lappisk (1926-1929)
* Lappalaisia murteita tutkimassa. Matkakertomus Suomen ja Norkjan Lapista (1904)
* Sproglige Bidrag til Belysning av Renskjøtselens Ælde hos Lapperne (1910)
* Die wissenschaftliche Bedeutung des Lappischen (1913)
* Til undersøkelsen av lappiske stedsnavn (1920)
* Spørsmaalet om den lappiske torvgammes oprindelse (1906)
* Vårt polarfolk (1930)

## Gáldut
* Riegádan- ja jápminbeaivi lea váldon NBL-artihkkalis Nielsena birra, maid Joar Hoel Larsen lea čállán.

Kategoriija:Riegádeamit 1875
Kategoriija:Jápmimat 1953
Kategoriija:Sámi gielladutkan
Ekváhtor

**Ekváhtor** lea jurddašuvvon linjá mii manná planehta birra polaid gaskkas. Dat linjá juohká planehta olggoža davvi ja lulli beallejorbodagaide. Ekváhtora bokte lea govdodatgráda 0°. Ekváhtora bokte badjána beaivváš senihtas guktii jagis go lea giđđajorggáldat ja čakčajorggáldat. Máilmmi ekváhtora guhkkodat lea 40 075,017 km.

## Riikkat ekváhtora vuolábealde
Ekváhtora buohta buot beaivvit ja buot ijat leat sullii 12 diimmu guhku. Diimmu 12 giđđa- ja čakčajorggáldaga áigge beaivváš lea njuolga oaivvi bajábealde. Riikkain mat leat ekváhtora vuolde leat dábálaččat trohpalaš klimá.

*São Tomé ja Príncipe – ekváhtor manná unna sulloža *Ilhéu das Rolas* čađa.
*Gabon.
*Republihkka Kongo.
*Demokráhtalaš republihkka Kongo.
*Uganda.
*Kenya.
*Somalia.
*Malediivvat – riikka čađa.
*Indonesia: Sumatra ja sulložat Pini ja Lingga lahkosis, Borneo, Sulawesi ja Halmahera.
*Kiribati: Gilbertsullot, Phoenixsullot.
*USA olgguldas sulložat: davit Phoenixsullot – Bakersullo, Linjesulluid – Howlandsulluid ja Jarvissullo ekonomalaš avádat.
*Ecuador, mii lea nama ožžon ekváhtoris: Galapagossullot – Isabelasuolu, nannán.
*Colombia.
*Brasil.

Kategoriija:Eana
Njuorju

**Njuorju** (Pinnipedia) lea oanehislahttolaš boraspire mii eallá sihke mearas ja eatnan alde. Govččoduvvo maiddái **njuorjoealli** ja **pinnipedier**. Dán čerdii gullet marinálas beatnatsullasaš borasnjiččehasat. Otne gávdnojit golbma njuorjosuorggi mas oktiibuot lea 18 suorggi ja 34 náli.

Kategoriija:Boraspiret
Ole Henrik Magga

**Ole Henrik Magga** (riegádan  borgemánu 12. beaivve 1947) lea gielladutki, professor ja politihkkár. Son lea Guovdageainnus eret.

## Gielladutki Magga
Gielladutki Ole Henrik Magga lea dovdosamos syntaktihkkárin. Su magisttardutkamuš «Lokative læt-setninger i samisk» gieđahallá dakkár syntávssa teoriija klassihkalaš fáttá nugo eksistentiála- ja habitiivacealkagiid. Seammalágan struktuvrrat gávdnojit eará urálalaš gielain. Su nákkosgirji jagi 1986 gieđahallá sámegiela cealkkavástagiid struktuvrra, earenoamážit modálavearbbat ja infinitiivvat váikkuhit nuppit nuppiide.

Jagi 1987 go Knut Bergsland manai ealáhahkii, Magga šattai fennougristihka professoran Oslo universitehtas. Oslo universitehtas son vulggii Sámi allaskuvlii Guovdageainnus, gos son bargogođii allaskuvlladoseantan jagi 1990 ja professorin jagi 1997. 

Magga lea leamašan Norgga dieđaakatemiija miellahttun 1993 rájes.

## Politihkkár Magga
Magga doaimmai Norgga Sámiid Riikasearvvi jođiheaddjin jagi 1980 rájes gitta jahkái 1985. Jagi 1989  son lei vuosttaš sámediggepresideanta Norggas (1989&ndash;1997). Magga lei maiddái searvvis asaheamen ON bissovaš foruma (WCIP Kanádas jagi 1976). Jagiid 1992&ndash;1995 Magga lei mielláhttun ON-kultturkommišuvnnas (. Jagi 2002 Magga šattai ON bistevaš foruma vuosttaš jođiheaddjin.

## Bálkkašumit
Jagi 2006 Magga nammaduvvui Gonagaslaš Bassi Olava ortnega kommandevran «su doaibmamovttabarggu ovddas sámiid ja eamialbmogiid oktavuođas».

21. sámekonfereanssas Tråantes Magga oaččui gudnebálkkasumi.

## Duodji
* *Lokative læt-setninger i samisk*. Dieđut 1978.
* *Modalverb og infinitiv innen verbalet : prosjektrapport*. Dieđut 1982.
* *Infinitives within the VP in Northern Sami: The accusative with infinitive*. i: Riepmočála (1984)
* *Studier i samisk infinitivsyntaks*. Doktoravhandling, Universitetet i Oslo. 1986.

## Gáldut

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1947
Kategoriija:Guovdageaidnulaččat
Kategoriija:Norgalaš gielladutkit
Kategoriija:Sápmelaš gielladutkit
Suovasteapmi

**Suovastuhttin** lea árbevirolaš vuohki seailudit bierggu, guoli ja eará biepmuid. Suovastuhttin dahká ahte biebmu riibá guhkit ja addá mágu. Suovastuhttin lea go heŋge borramuša muorrasuova ovdii oanehit dahje guhkit áiggi. Sáhttá galbmasis dahje lieggasis suovastuhttit. Ovdal go suovastuhttá, de galgá sáltet. Suovastuhttin lea dovddus geađgeáiggi rájes.

## Galbmasis suovastuhttit
Galbmasis suovastuhttin lea dábáleamos vuohki suovastuhttit sáivaguliid, danne go lea buorre riibadanvuohki. Go suovastuhttá de šaddá borramuššii suodjaleaddji "cuozza" mii goddá baktearaid. Ovttas sohkkariin ja sálttiin dahká dát ahte biebmu riibá máŋga vahkku gállosis. Suovasguolis leat valjit antioksidánttat.
 
## Lieggasis suovastuhttit
Lieggasis suovastuhttá unna suovastuhttingámmáraččas, suovastuhttinkássas dahje stuorát suovastuhttinrusttegis. Sáhttá buotlágan guliid suovastuhttit lieggasis. Dábáleamos lea suovastuhttit dápmoha, luosa, makrealla ja rávddu. Guoli galgá sáltet ja ruddet juobe moadde diimmu ovdal ge. Temperatuvra galgá leat 79-100°C. Guolli lea gárvvis 20 - 30 minuhtas.

## Gáldut

## Liŋkkat
* Matportalen.no bierggu ja guoli suovastuhttin

Kategoriija:Biebmu
Kategoriija:Seailudeapmi ja riibadeapmi
Kategoriija:Sámi biebmu
Diehtosiida

**Diehtosiida** lea Stádahuksehusa huksen dieđavisti Guovdageainnus. Vuođđobargu álggahuvvui borgemánus 2006:s, ja huksenbargu bođii johtui suoidnemánus 2007:s. Huksen mávssii sullii 450 miljovnna Norgga ruvnno (suoidnemánu 1. beaivvi 2009). Visti ráhppui almmolaččat skábmamánu 4. beaivvi 2009. Gonagas Harald bijai vuođđogeađggi 2007:s. Vistti lea tevdnen Reiulf Ramstad Arkitekter AS ja Sivilarkitekt Kirsti Knudsen AS ja lea sullii 9400 njealjehasmehtera stuoru. Diehtosiidii leat čohkkejuvvon sámi ásahusat, dego Sámi allaskuvla, Sámi arkiiva, Sámediggi máhtto- ja bearašossodat, Gáldu – Álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáš, SEAD - Sámi earenoamášpedagogalaš doarjalus ja Sis-Finnmárkku studeanttaid ovttastus. Ulbmil dáinna čohkkemiin ovtta vistái lea nannet sámi giela, kultuvrra ja dutkama.

Lassin dábálaš huksenlohpái, ozai Stádaásahus dán huksema oktavuođas maid lobi sámi árbevirolaš vuogi mielde; sii jerre lobi ulddain. Áirasat Stádaásahusas ja Sámi allaskuvllas cagge lávu ja idjadedje viessosajis. Sii bállejedje oađđit, mii mearkkaša ahte leat ožžon huksenlobi.

*Visti: Máŋgageavaheaddji visti 
*Sturrodat: 9367 njealjehasmehtera
*Huksenherra: Stádahuksehus
*Huksenjođiheaddji: Bengt Mortensen, assisteanta: Magne Pedersen
*Huksenentrepreneura: Harald Nilsen
*Arkiteakta: Reiulf Ramstad Arkitekter ja eanadatarkiteakta Bjarne Aasen, Sivilarki Kirsti Knudsen válddii badjelasas prošeavtta.

## Čujuhusat

Kategoriija:Guovdageainnu visttit
Bohccobiergu

**Bohccobiergu** lea dehalaš biepmu álgoálbmogii davvi guovlluin nu guhka go leat bohccot leamaš doppe. Davvi-Amerihkas (Kanada:s) leat earet eará indiánat geavhahan bohcco buot áiggiid čađa, Skandinavias leat ges sápmelaččat, ja Ruoššas leat nenjetsarat ja vel eará álgoálbmogat. 

Sápmelaččain ja eará álgoálbmogiin leat rikkis árbevierut atnit bohccobierggu biepmun. Ollusiidda lea bohccobiergu dehaleamoš proteiidnagáldu. Vuoi biegu galgá sáhttit borrat birra jagi de sáltet, goikadit ja suovastit sáhtta. Olles gorut geavahuvva biepmun. Siskkalsušat nugo váibmu ja vuoivvas atnojuvvojit dávjá, ja mális mas leat biergu, áđđamat ja dávjá lasihit márffiid ja gumpposiid. Visot dat leat hui dábalaš njálgga biepmut sámi gievkkanis. Goikebiergu lea bivnnut borrat ja ollusat liikojit dasa. Dovdduseamos sámi biepmu lea Biđus, mii lea vuššon cahppojuvvon biergu, veahaš buđet ja rušpi ja jáfut vuoi njárbu. Maiddái Finnbiff lea bivnnuhis biepmu mii lea vel unnibut cahppojuvvon go Biđusbiergu.

## Dearvvašlaš oasit

Bohccobierggus lea unnan buoidi ja hui dimis eará biergguid ektui. Lea dávjá gaskal 2 ja 5% buoidi. Eanaš dáččaide lea čoarbealli, biergu čoarbbealli siste (biffa) ja vuššon (nugo govčoduvvon gryterett) biergu dábáleamos. Čielgedeahkki lea hirbmat njálggat ja dimis ja ollusat borret dan varasnaga. Áŋkke lea savodeahki álkimus gávdnamis rambuvrras.

Bohccobiergu lea hui dearvvašlaš. Bohccobierggus leat olu antioksidantat ja minerálat go boazu borra jeahkaliid, urttaid, sieđggaid, luopmaniid ja eará šattuid ja murjjiid main sisttisdoalla olu vitamiinnat ja antioksidantat. Dasalassin go johtta guohtumiid gaskas birra jagi.. Bohccobiergu lea hui dimis dan dihte go das leat dakkár ensiimmat (enymer) mat barget jođaneabbo go eará seammalágan biergguin, dasalassin go leat eanebut ensiimmat go earáin. Danin ii dárbbaš dimihahttit, nugovčoduvvon mørning dárogillii, bohccobierggu. Sivvan go lea dimis sáhtta leahket go lea vilda ealli ja orru guovllus gos leat ekstrema temperatuvrrat.

## Čujuhusat

Kategoriija:Sámi biebmu
Ruvdno

**Ruvdno** dahje **kruvdno** lea valuhta Norggas, Ruoŧas ja Dánmárkkus. Dat lei maid valuhta Estteriikas.
## Geahča maid
*Norgga ruvdno
*Ruoŧa ruvdno
*Dánmárkku ruvdno
*Estte ruvdno

Kategoriija:Ruhtaovttadagat
Goddesáhpán

**Goddesáhpán** (*Lemmus lemmus*), gullá ciebaniidda ja hamsterbearrašii. Dat lea eanemus dábálaš váriin ja duoddariin, muhto gávdno maid vumiin, erenoamážit davviguovlluin ja miehtá Sámi. Goddesáhpán lea ruksesriebana ja stuora lottiid borramuš. Goddesáhpán lea dovddus vašánis ealli. 
## Ekologiija
Goddesáhpán borrá rásiid, suinniid ja sámmála. Goddesáhpán gávdno vuosttažettiin badjeeatnamiin. Goddesáhpán lassána jođánit ja sáhttá čivgat juo golmmavahkkosažžan. Čoavjjetáigi lea golbma vahkku ja dat oažžu 8-10 čivgga (muhto sáhttá oažžut badjel 10 čivgga). Goddesáhpán sáhttá čivgat viđa geardde ovtta geasis. Lohku rievddada ja áigges áigái lassána sakka, juohke goalmmát-njealját jagi. Sáhpánjagiid gaskkas lea lohku hui unni. Sáhpánjagiid sáhttá fas lohku leat hirbmat stuoris.

Máŋga šlája boraspiret ja gazzalottit válljejit sáhpánjagiid eanas borrat goddesáhpámiid ja diet šlájat, omd. ruksesrieban ožžot ollu čivggaid goddesáhpánjagiid. Diekkár jagiid ožžot eará eallit ráfi, maid rieban muđui borašii, ja dat besset lassánit. Danne rievddadit maiddái eará elliid logut seammaládje go goddesáhpánlogut, ja nu lea goddesáhpán deaŧalaš meahci ekovuogádahkii .

## Čujuhusat


## Liŋkkat

*Viidodatkárta

Kategoriija:Njiččehasat
Kategoriija:Ciebanat
Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi

**Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi** (NBR) lea Norgga boazosápmelaččaid organisašuvdna. Searvi álggahuvvui 1947:s. Álgojagiin searvvis barge eanas lullisápmelaččat, muhto 70-logu álggus NBR ásahii organisašuvdnastruktuvrra, mas lei stivra Finnmárkkus ja čállingoddi Romssas. NBR:s lea digaštallanriekti stádain jahkásaš boazodoallošiehtadusa birra.

## Ulbmil
NBR ulbmil lea ovddidit boazosápmelaččaid beroštumiid; ekonomalaččat, fágalaččat, sosiálalaččat ja kultuvrralaččat. Searvi galgá maid ovddidit oktavuođa boazosápmelaččaid gaskkas ja ahte boazosápmelaččat galget ieža stivret ovdáneami ealáhusas, nu ahte ovdáneapmi dáhpáhuvvá vieruid riekteoainnu mielde, ja ealáhusa vuođđojurdagiid mielde.

## Stivra
NBR jođiheaddji 2020 lea Ellinora Marita Jåma. Su ovdal lei Nils Henrik Sara jođiheaddjin 2006 rájes, ja fas su ovdal lei Aslak J. Eira jođiheaddji 8 jagi. NBR:s lea maiddái nuoraidlávdegoddi.

## Liŋkkat
* Norske Reindriftsamers Landsforbund

Kategoriija:Sámesearvvit
Kategoriija:Boazodoallu
Knut Bergsland

**Knut Bergsland** (riegádan njukčamánu 7. 1914, jápmán suoidnemánu 9. 1998) lei suoma-ugralaš gielaid gielladiehtaga professor Oslo universitehtas dassážii go jámii 1998 geasi. Su vuosttaš sámegiel bargu almmuhuvvui 1942:s, *Det samiske slektskaps- og svogerskapsordsystem*. Su doavttirgrádabargu, *Røros-lappisk grammatikk*, bođii 1946:s, ja dan rájes lea son almmuhan olu dieđalaš čállosiid, ja maiddái oahppogirjjiid ja oahpahusávdnasiid sámegielas ja sámegillii. Sámegiela suorggis lea Bergslanda váldosuorgi leamaš lullisámegiela suopmanat. Sámi ja suoma-ugralaš gielladutkama lassin lea Bergsland maiddái bargan olu aleuhtalaš ja eskimoalaš gielladutkamiin. 

Gielladieđalaš dutkama lassin lea Bergsland čállán artihkkaliid sámi kultuvrra ja historjjá birra, nu go *Runebomme* (1969), *Om middelalderens finnmarker* (1970), *Jemtlands grense mot Herjedalen i samisk lys*, ja *Lais Lappebyen* (1978). Dás ferte erenoamážit namuhit máŋggaid stuorát fágalaš čielggademiid lullisápmelaččaid historjjá birra. Dát leat erenoamážit čadnon lullisápmelaččaid rahčamušaide iežaset boares geavahanguovlluid riektevuoigatvuođaid olis. Bergsland lea olu bargan duođaštit lullisápmelaččaid ássan- ja geavahanguovlluid. Son lea barganolu ja dárkilit háhkat báikenamaid ja eará giellahistorjjálaš materiálaid, ja iešguđetlágán historjjálaš vuorkámateriálaid. Dás berre namuhit ii-almmuhuvvon čielggadeami sápmelaččaid oassálastima birra Brekkenvassmålet oktavuođas Norgga alimusrievttis 1963:s; *Utredning for Skattefjällsmålet om de sydlige sameområders historie omkring 1751* (1975), ja áššedovdi čielggadeami lullisápmelaččaid historjjá birra Sámi vuoigatvuođalávdegotti ovddas (ii almmuhuvvon). 

## Artihkkalat
* *Om middelalderens Finnmarker* Historisk tidsskrift 1970 49: 365-409
* *Synsvinkler i samisk historie* Historisk tidsskrift 1974 53: 1-36

## Gáldut

## Liŋkkat
* Knut Bergsland: Bidrag til sydsamenes historie. 1995, 1996, 1998. (diŋgonliŋka)

Kategoriija:Riegádeamit 1914
Kategoriija:Jápmimat 1998
Kategoriija:Sámi gielladutkan
Nils Gaup

Nils Gaup (riegádan cuoŋománu 12. beaivvi 1955, Guovdageainnus) lea sámi/norgga filbmarešissevra ja neavttár.

## Biografiija

Gaup váccii neavttárskuvlla Stáda Teáhterallaskuvllas, ja eksámena válddii 1978:s. Gaup lei earret eará mielde ásaheamen Beaivváš Sámi Našunálateáhtera, ovdalgo šattai dovddusin filmmainis Ofelaččain. Filbma lei mielde Oscar-gilvvus buoremus olgoriikkalaš filbman, dinii badjel bealle miljárdda ruvnno, ja šattai okta dan jagi bivnnuheames láigofilmmain máŋgga riikkas, earret eará Englánddas.

Gaup nubbi filbma Håkon Håkonsen bođii 1990:s, ja dan ovddas Disney mávssii beali. Filmma ráhkadeapmi mávssii 60 miljovnna ruvnno, ja dat šattai dalá divraseamos Skandinavia filbman. Jagi maŋŋel Nils Gaup oaččui fálaldaga ráhkadit drámafilmma *Not without my daughter* Sally Fieldain, muhto ii váldán fálaldaga vuostá. Son válljii baicca ráhkadit komedia/thrillera Hodet over vannet (1993), mii vuittii Amanda-bálkkašumi buoremus filmma ovddas. Hodet over vannet filbmejedje ođđasit USA:s nu ahte Cameron Diaz ja Harvey Keitel leigga váldorollain.

Nils Gaup lea dovddus Hollywoodas, ja olbmot livčče háliidan su ráhkadit Bond-filmmaid vel. Son lea maiddái beaggán čeahpes filbmadahkkin go máhttá luonddus maid filbmet. Nu álggii Gaup rešisseret Waterworld Kevin Costneriin, muhto heittii go son oaivvildii ahte prošeakta šattai beare váttisin ja divrrasin (filbmaprodukšuvdna mávssii loahpas 175 miljovnna dollára). Gaup válljii dasto rešisseret western-filmma Tashunga Christopher Lambertain ja James Caanain. Dát filbma lei mihá hálbbit, muhto olbmot láite hirbmosit dan. Gaup lea ieš maid mieđihan ahte dát lei su heajumus bargu.

Dan maŋŋel lei Gaupa ođđa prošeakta rešisseret NRK drámaráiddu Irén Reppenin. Jagi maŋŋel, 1999, lei son Misery Harboura rešissevra, mii lei ovttasbargu Norgga, Kanada, Ruoŧa ja Dánmárkku gaskkas. 

Gaup álggii dasto 2002:s iežas stuora nieguin bargat; ráhkadit filmma Guovdageainnu stuimmiid birra mat dáhpáhuvve 1852:s. Guovdageainnu stuimmit čájehuvvui vuosttaš geardde Romssa Internašunála Filbmafestiválas (Tromsø Internasjonale Filmfestival, TIFF), ođđajagimánu 16. beaivvi 2008. Vuosttaš čájáhus lei ođđajagemánu 18. beaivvi.

Gert Nygårdshauga romána Mengele Zoo 1989:s galgá filbman ráhkaduvvot, ja Nils Gaup lea dan filmma rešissevra.

## Duodji
### Filmmat
* 1987 – *[[Ofelaš]]*
* 1990 – *[[Håkon Håkonsen]]*
* 1993 – *[[Hodet over vannet]]*
* 1994 – *[[Just Do It]]*
* 1996 – *[[Tashunga]]*
* 1999 – *[[Misery Harbour]]*
* 2008 – *[[Guovdageainnu stuimmit (filbma)|Guovdageainnu stuimmit]]*

### TV-ráiddut
* 2001 – *[[Nini - den stille uke]]*
* 2005 – *[[Deadline Torp]]*

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1955
Kategoriija:Sápmelaččat
Kategoriija:Sámi filbmabagadallit
Kategoriija:Norgalaš filbmabagadallit
Kategoriija:Beaivváš Sámi Našunálateáhter
Guovssahasa nieida

**Guovssahasa nieida** () lea sámi dánsafilbma man buvttadeaddji Anstein Mikkelsens lea ráhkadan. Filbma vuittii «Best Shorts Competition» bálkkašumi miessemánu 10. beaivve 2011.

Filbma lea ráhkaduvvon dološ sámi myhtas dan birra ahte jápmán buhtisnieiddat dánsejit almmis.

Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámi filmmat ja ealligovat
Suovastuhttin

*merge [[Suovasteapmi]]?



*'Suovastuhttin''' lea vuohki seailudit bierggu ja guoli. Suovastuhttin dahká ahte biebmu riibá guhkit ja addá mágu. Suovastuhttin lea go heŋge borramuša muorrasuova ovdii oanehit dahje guhkit áiggi. Sáhttá galbmasis dahje lieggasis suovastuhttit. Ovdal go suovastuhttá, de galgá sáltet. Suovastuhttin lea dovddus geađgeáiggi rájes.

## Galbmasis suovastuhttit
Galbmasis suovastuhttin lea dábáleamis vuohki suovastuhttit sáivaguliid, danne go lea buorre riibadanvuohki. Go suovastuhttá de šaddá borramuššii suodjaleaddji "cuozza" mii goddá baktearaid. Ovttas sohkkariin ja sálttiin dahká dát ahte biebmu riibá máŋga vahkku gállosis. Suovasguolis leat valjit antioksidánttat.
 
## Lieggasis suovastuhttit
Lieggasis suovastuhttá unna suovastuhttingámmáraččas, suovastuhttinkássas dahje stuorát suovastuhttinrusttegis. Sáhttá buotlágan guliid suovastuhttit lieggasis. Dábáleamos lea suovastuhttit dápmoha, luosa, makrealla ja rávddu. Guoli galgá sáltet ja ruddet juobe moadde diimmu ovdal ge. Temperatuvra galgá leat 79-100°C. Guolli lea gárvvis 20 - 30 minuhtas.

## Liŋkkat
* Matportalen.no bierggu ja guoli suovastuhttin
Norgga gonagasviessu

**Norgga Gonagasviessu** gullá Glücksburg fyrstasohkii ja bearrašii gullet Majestehta Gonagas Harald ja Majestehta Dronnet Sonja ja Gonagaslaš Allavuohta Ruvdnaprinsa Haakon ja Gonagaslaš Allavuohta Ruvdnaprinseassa Mette-Marit ja Gonagaslaš Allavuohta Prinseassa Ingrid Alexandra.

Gonagas ja dronnet govččoduvvuba Majestehtain ja galgá dadjat Majestehta go sunnuide hupma. Ruvdnaprinsa, ruvdnaprinseassa ja prinseassa Ingrid Alexandra galgá govččodit Gongagaslaš allavuohta. Sin riegádanbeivviid oktavuođas, mat lea almmolaš levgenbeaivvit Norggas, Suodjalus báhča kánuvnnaiguin (saluttere) salutterengeatnegasvuođa báikkiin.

## Ovddeš monárkat dálá gonagasviesus
* 1905–1957: Gonagas Haakon VII náitalan dronnet Maudain
* 1957–1991: Gonagas Olav V náitalan ruvdnaprinseassain Märthain

## Dálá gonagasviesu miellahttut ja muđui gongaslaš bearaš

Bearrašis leat muđui gonagaspára nieida prinseassa Märtha Louise, ruvdnaprinssa bárdni  Sverre Magnus ja gonagasa oappaguovttos, prinseassa Ragnhild fruvvá Lorentzen ja prinseassa Astrid fruvvá Ferner ja sunno lagamuš bearaš.

### Mánát
*Prinseassa Märtha Louise, gii lei náitalan Ari Behnáin
** * Mánát:*
** Maud Angelica, r. cuoŋumánu 29. b. 2003
** Leah Isadora, r. cuoŋumánu 8. b. 2005
** Emma Tallulah, r. čakčamánu 29. b. 2008

* Ruvdnaprinsa Haakon náitalan ruvdnaprinseassain Mette-Maritain
***Mánát:*
**Prinseassa Ingrid Alexandra, r. ođđajagimánu 21. b. 2004
**Prins Sverre Magnus, r. juovlamánu 3. b. 2005
**Marius Borg Høiby, r. ođđajagimánu 13. b. 1997

### Gonagasa oappaguovttos
*Prinseassa Ragnhild fruvvá Lorentzen náitalan Erling Lorentzenin
***Mánát:*
** Haakon Lorentzen (r. 1954)
** Ingeborg Lorentzen (r. 1957)
** Ragnhild Lorentzen (r. 1968)

*Prinseassa Astrid fruvva Ferner náitalan Johan Marin Fernerin
***Mánát:*
** Cathrine Ferner (r. 1962)
** Benedikte Ferner (r. 1963)
** Alexander Ferner (r. 1965)
** Elisabeth Ferner (r. 1969)
** Carl-Christian Ferner (r. 1972)

## Geahča maiddái
* Norgga Gonagas

## Gáldut

## Liŋkkat

* gonagasviessu.no

Kategoriija:Norgga gonagaslaččat
Kategoriija:Norgga gonagasviessu
Norgga ráđđehus

**Norgga ráđđehus** lea riikka doaimmaheaddji váldi. Lea stáhtaministtar gii jođiha ráđđehusa ja sus leat stáhtaráđit maid gonagas nammada. Dan rájes go parlamentarisma ásahuvvui 1884:s, lea ráđđehus leamaš Stuoradikki luohttámuša duohken. 

Dálá ráđđehus lea Erna Solberga ráđđehus.

Stáhtaministtar ja stáhtaráđit leat stáhtaráđi miellahtut. Go ráđđehus ovttas dahká mearrádusaid, de lea almmolaččat stáhtaráđđečoahkkin Gonagasa jođiheami vuolde mii dahká dan. Stáhtaráđđečoahkkin dollojuvvo dábálaččat juohke bearjadaga šloahtas Oslos. 

*Ráđđehus*-sátni geavahuvvo beaivválaččat guovtteládje; go olles ráđđehus lea čoahkis Gonagasa jođiheami vuolde stáhtaráđđečoahkkimis, ja go olles ráđđehus lea čoahkis stáhtaministara jođiheami vuolde ráđđehuskonferánssas. Ráđđehus sáhttá rievdat ráđđehusáigodagas jus stáhtaráđit lotnahuvvet dahje jus lonuhit departemeantta. Dattetge rehkenastojuvvo ráđđehus seamman nu guhká go stáhtaministtar čohkká. 

Ráđđehusa sámepolitihka vuođđun lea dat ahte Norgga stáhta lea vuođđuduvvon guovtti álbmoga, dáččaid ja sápmelaččaid, guovlluide ja ahte goappašat álbmogiin lea seamma vuoigatvuohta ja gáibidanriekti beassat ovddidit iežaset kultuvrra ja giela.

## Geahča maid
*Erna Solberg
*Siv Jensen
*Ine Marie Eriksen Søreide
*Jøran Kallmyr
*Frank Bakke-Jensen
*Torbjørn Røe Isaksen
*Monica Mæland
*Bent Høie
*Trine Skei Grande
*Anniken Hauglie
*Jon Georg Dale
*Harald Tom Nesvik
*Ola Elvestuen
*Olaug Bollestad
*Kjell Ingolf Ropstad
*Kjell Børge Freiberg
*Jan Tore Sanner
*Dag Inge Ulstein
*Nikolai Astrup
*Ingvil Smines Tybring-Gjedde
*Iselin Nybø
*Åse Michaelsen
*Tor Mikkel Wara

## Liŋkkat
*«22.1.2019 Rievdadusat ráđđehusas». 

Kategoriija:Norgga politihkka
Ellen Inga O. Hætta

** Ellen Inga Brita Olavsdatter Hætta** (riegádan geassemánu 17. beaivvi 1953 Guovdageainnus) lea Sámi joatkkaskuvlla ja boazodoalloskuvlla rektor ja politihkkár (Ob).  

10.6.2014 nammadii kulturministtar Thorild Widvey su NRK stivrii. Son lea vuosttaš sápmelaš dien doaimmas.

Sus lea examen artium jagis 1973, oahpaheaddjeoahppu 1980, lohkanbadjeoahppu sámegielas 1981, sámegiela vuođđofága 1987, Forsvarets høgskole váldokursa 1992–1993 ja nissonjođiheddjiid kursa Finnmárkku allaskuvla 2000 rájes. Hætta lei oahpaheaddjin Guovdageainnu mánáid- ja nuoraidskuvllas 1973–1987, Sámi oahpahusráđi jođiheaddji 1994–1999 ja  Sámedikki ossodatdirektora 1999–2001. 2001 - 2011  lei son Norgga boazodoallohoavda. Dál lea son Sámi joatkka- ja boazodoalloskuvlla jođiheaddji/rektor (Guovdageainnus).

Hætta lei Guovdageainnu sátnejođiheaddji 1988–1991, Guovdageainnu olgešbellodaga jođiheaddji 1992–1994 ja Gielda- ja guovludepartemeanttas stáhtáčálli Kjell Magne Bondevik nuppi ráđđehusas 2004–2005. Sus leat maid leamaš ollu eará suohkanlaš ja guovlulaš ámmáhat.

## Čujuhusat
Gonagas

**Gonagas** lea oppalaš monarkiijalaš stáhta ovdaolmmoš.

## Gonagasvuođat Eurohpás
# Belgia
# Dánmárku
# Norga
# Vuolleeatnamat
# Spánia
# Ovttastuvvan gonagasriika
# Ruoŧŧa

## Geahča maid
*Norgga Gonagas

Kategoriija:Monarkiija
Kategoriija:Monárkkat
Gro Harlem Brundtland

**Gro Harlem Brundtland** (riegádan cuoŋománu 1939  Bærumas) lea ovddeš norgga politihkkár (Bb). Son lei stáhtaministtar golmma áigodagas, álggos 1981:as, dasto 1986:as 1989:ii ja fas jagiin 1986:as 1996:ii. Son lei Norgga vuosttaš nisson stádaministtar ja  Bargiidbellodaga vuosttaš nissonjođiheaddji jagiin 1981:as gitta 1992:ii.

 
 
## Eallin ja doaibma

Brundtland riegádii Bærumas Gudmund Harlema nieidan. Son logai doavttirin 1963:as Oslo Universitehtas ja Master of Public Health oahpu Harvard-universitehtas USA:s 1965:as. Son barggai Dearvvašvuođadirektoráhtas 1966:as, ja lei veahkke váldodoavttirin Oslo Dearvvašvuođaráđis (*Oslo Helseråd*) áigodagas 1968–1974.
 
Jagis 1998 son válljejuvvui  Máilmmi dearvvašvuođaorganisašuvnna ođđa generáladirektevran. 

Dan rájes Brundland lea earret eará leamaš stivrralahttun ON:a lávdegottis UN Foundation ja miellahttun The Elders organisašuvnnas (boarrásiid organisašuvnnas), seammás Health Policy Fellow lahttun Harvard Universitehtas. Son lea maid leamaš miellahttun High Level Panel on Threats, Challenges and Change, nammaduvvon ONa generálčállis. Jagis 2007 nammaduvvui son, okta golbmasis, ONa dálkkádatgážaldagaid spesiálasáddejuvvon olmmožin. Brundtland lea maid mielalahttun Riikkaidgaskasaš komišuvnnas mii guoská váimmusfysálaš heaittiheapmái ja ii-leavvamii. 

Son orru dál Frankriikkas isidiinnis Arne Olav Brundtland. Ođđajagimánus 2006:as evttohuvvui son fas vejolaš kandidáhtan ONa generálačállin.

## Nammadeamit/bálkkašumit
* 1988 Dánjagáš boandabiigá
* 1988 Dánjagaš skandináva
* 1989 Third world prize
* 1989 Indira Ghandi ráfi, vearjoloahpaheami ja ovddideami bálkkašupmi
* 1988 Europeálaš birasgáhttenguovddáža birasbálkkašupmi
* 1989 Peace Link Woman of Peace
* 1990 Beyond War Award
* 1991 United Nations Association of Spain Peace Prize
* 1992 The Delphi Prize
* 1994 Der internationale Karls Preis zu Aachen
* 1994 Josef Brecht-bálkkašupmi (Luxemburg) gaskkustit Europajurdaga ráfi ja ovttasbarggu olis.
* 1995 Fredsprisen "Women for peace", Roma
* 1995 Pris fra Kennedy Selskabet i Danmark, "Profiles of courage"
* 1997 Dánjagaš Peer Gynt
* 2002 Gøteborgga riikkaidgaskasaš birasbálkkašupmi
* 2003 Luther L. Terry Award
* 2003 Váibmo- ja geahpesdávddabuhcciid riikkasearvvi gudnebálkkašupmi
* 2004 Fredrikkeprisen, (Norgga Nissoniid Sanitehtasearvvi) Norske Kvinners Sanitetsforening:a gudnebálkkašupmi
* 2006 Tahiti-prisen (Áŋgiruššan lasihit gelbbolašvuođa máilmmálaš áššiin ja ovddidahttimis mii guoská norgalaččaid ja Norgga)
* 2006 Albert-prisen (su bargu bistevaš ovdáneamis. Juohkán bálkkašumi Royal Society for the Encouragement of Arts, Manufactures and Commerce (RSA), London)

## Gáldut

Kategoriija:Norgga stáhtaministarat
Kategoriija:Riegádeamit 1939
Norgga duopmostuolut

**Norgga duopmostuolut** lea riikka dubmejeaddji váldi. Guokte duopmostuolu leat erenoamážit namuhuvvon Vuođđolágas – Riikkariekti ja Alimusriekti – ja vuolit dási duopmostuolut fas leat ásahuvvon formálalaš lágaid bokte. 

Duopmostuolut lea dubmejeaddji váldi ráŋggáštusáššiin ja siviila áššiin ja dain lea bearráigeahččandoaibma eará stáhtaválddiid ektui. Duopmostuolut isket čuvvot go lágat Vuođđolága ja geahččalit maiddái hálddahusmearrádusaid lágalašvuođa. 
Ráđđehus galgá láhčit diliid nu ahte duopmostuolut besset jođánit meannudit áššiid vai ráŋggáštusáššiide šaddá buoret balánsa. Lea dehálaš dábálaš riekteipmárdussii ahte áššit mearriduvvojit jođánit, ja maiddái hehtten dihte láhkarihkkuid dahkamis ođđa lobihisvuođaid. 

## Norgga duopmostuollostruktuvra
*Riikkariekti
*Alimusriekti
*Lágamánneriekti
*Diggegoddi

## Militeara duopmostuolut Norggas
Militeara ráŋggáštusáššiin leat čuovvovaš duopmostuolut: 
* Alimusriekti
* Lágamánneriekti
* Soahteriekti
* Militeara dutkanriekti

## Sierraduopmostuolut Norggas
* Bargoriekti lea sierraduopmostuollu mii gieđahallá riidduid mat leat čadnojuvvon tariffašiehtadusaide.
* Eanajuohkinriekti lea sierraduopmostuollu mii gieđahallá áššiid mat gusket fásta opmodagaid vuoigatvuođaide ja geavaheapmái.
* Árvvoštallanriekti lea sierraduopmostuollu maid Gielddadepartemeanta sáhttá Plána- ja huksenlága § 60 mielde erenoamážit ásahit ovttaskas ášši oktavuođas jus suohkan ohcá ahte galgá dahkkot árvvoštallan lága mielde.
*Finnmárkku meahcceduopmostuollu lea sierraduopmostuollu mii lea vuođđuduvvon finnmárkolága mielde, ja mii dubme áššiin mat čuožžilit maŋŋágo Finnmárkokomišuvdna lea čielggadan guovllu.

Orgánat nu go Oadjoriekti ja Mánáidsuodjalusa ja sosiála áššiid fylkkalávdegottit eai leat duopmostuolut, muhto duopmostuollosullasaš hálddašanorgánat.

Duopmostuollohálddahusas lea hálddahuslaš ovddasvástádus buot riikka duopmostuoluide. 

## Liŋkkat
*Norgga duopmostuolut - Buot Norgga duopmostuoluid portála
*Justis- ja politidepartemeanta

Kategoriija:Norgga duopmostuolut
Finnmárkku allaskuvla

**Finnmárkku allaskuvla** (dárogillii: Høgskolen i Finnmark) rievdaduvvui dán hápmái borgemánu 1. 1994 ja lea gaskasturrosaš allaskuvla Norggas, mas leat sullii 1800 studeantta ja 240 bargi. Allaskuvla lea okta Norgga 21 stáhtalaš allaskuvllain. 

Finnmárkku allaskuvlla váldooahpahusbáiki lea Álttás, ja muđui leat máŋgga sajis oahpahusfálaldagat. 

## Liŋkkat
* Finnmárkku allaskuvla

Kategoriija:Áltá
Báktesárgumat Álttá vuotnabađas

**Báktesárgumat Álttá vuotnabađas** lea Davvi-Europa stuorámus  báktesárgun čohkehus maid artálaš eamiálbmot/sámit lea čállán. Vuosttaš sárgumat áice ovdalaš hellodagaid geassemánus 1973:as, ja dál lea badjel 6000 sárgumat duođaštuvvon maŋŋga báikkis Álttá guovllus. Sárgumat bidjojedje UNESCO eronoamáš suodjalanveara dološmuito listtui juovlamánu 3. beaivve 1985:as.
Odvar Nordli

**Odvar Nordli** (riegádan skábmamánu 3. beaivvi 1927) lea norgalaš politihkkár (Norgga bargiidbellodagas). Son lea oahppan rehketdoallodárkkisteddji. Son lei Bargiidbellodaga stuoradiggejoavllu parlamentáralaš jođiheaddji 1973&ndash;1976.Son lei Norgga stáhtaministtarin vihtta jagi, ođđajagemánu 15. beaivvis 1976 guovvamánu 4. beaivái 1981, goas Gro Harlem Brundtland jotkkii. Odvar Nordli lei vuosttaš stáhtaministtar gii beasai dovdat ahte Norga lea šaddan oljoriikan, ja mii oaččui oljosisaboađuid stáhtabušehttii. Muhto son šattai maid rahčat lossa áššiiguin nugo duppalmearrádusain NATO hárrái ja Álttá-Guovdageaineanu dulvadeapmi, ja 1979:s boatkanedje šiehtadallamat mas Nordli áiggui lonuhit Norgga oljovuoigatvuođaid Volvoin, go eaiggádat geaid Wallenberg ovddastii, geassádedje.

Nordli nammaduvvui 1981:s Hedmárkku Fylkkamánnin, ja dat ámmát lei sus 1985 rájes dassá manai ealáhahkii 1993:s. Son lei Norgga Nobelkomitea lahttu 1. 1. 1985 - 31. 12. 1996. Son lei soahtebálvalusas Duiskabrigádas.

Odvar Nordli oaččui St. Olav árvomearkka 1994:s servodatovddideaddji barggu ovddas.

1994:s almmuhii som muittašangirjji *Vi så kornmoglansen: om drøm og hverdag*. 2008 čavčča almmuhii son ságastallangirjji *Alvorlig talt* ovttas Kåre Willochain.

## Geahča maid
* Odvar Nordli ráđđehus
* Norgga stáhtaministarat

## Gáldut

## Liŋkkat
* Arbeiderpartiet – Biografi
* Stortinget.no – * &#91;http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/article1280217.ece Aftenpostenis artihkal&#93;  Biografi
* Med dobbelt bunn - Odvar Nordli forteller dokumentarfilm av A Bit of Magic

Kategoriija:Norgga stáhtaministarat
Kategoriija:Riegádeamit 1927
Ráneš

**Ráneš** (darogielas: *Ringvassøy*) lea stuorra suolu, man lea juogaduvvon guokte suohkaniidda: Gálsa ja Romsa. Ránežis lea Davve-Eurohpa stuorimus javri mii lea sullo nalde: Gusmorjavri.

Kategoriija:Norga
Biehttar Heaikka Elle Máreha Áili

**Biehttar Heaikka Elle Máreha Áili** (; riegádan golggotmánu 29. 1968s) lea norgga sámepolitihkkár, Guovdageainnus eret. Son lea Norgga Sámedikki viđat ja dálá presideantta, 2013 rájes otnážii.  Jagi 2005:s gitta 2007:i son lei Norgga Sámedikki presideantta, guolmmadin historjjás. Son lei maid Norgga Sámiid Riikasearvvi jođiheaddji 2003:s gitta 2006, ja fas 2008 rájes otnážii. Son lei Sámediggeáirras 2005 gitta 2009:i áigodagas, ja válljejuvvui maid áigodaga 2009-2013 sisa, doppe lea son miellahttun plána- ja finánsalávdegottis. 

Sus lea Master of Public Administration Copenhagen Business Schoolis, ja čáli masterbargu *Høyere utdanningsinstitusjoner for urfolk -i en moderniseringstid : en komparativ analyse av endringer i rammebetingelser for Sámi allaskuvla/Samisk høgskole og Ilisimatusarfik ved årtusenskiftet* birra.

Keskitalo lei vuosttáš nisson sámediggepresideantan, ja lei maiddái vuosttaš geas ii lean sámegiella vuosttašgiellan. Sámegiela son oahpai kurssas unna oappážiin nuorravuođaáiggis.

Son lea náitalan ja sus leat golbma máná.

## Girjjálašvuohta
* Torunn Pettersen, Jorunn Eikjok, Aili Keskitalo (2002): *Vil de ikke - eller slipper de ikke til? En undersøkelse av den lave kvinnerepresentasjonen på Sametinget i Norge.* Guovdageaidnu/Kautokeino, Sámi Instituhtta/Nordisk Samisk Institutt, Sámi allaskuvla/Samisk høgskole

* Aili Keskitalo (2005): *Høyere utdanningsinstitusjoner for urfolk i en moderniseringstid: en komparativ analyse av endringer i rammebetingelser for Sámi allaskuvla/Samisk høgskole og Ilisimatusarfik ved årtusenskiftet* 

## Gáldut

## Olggobeal liŋkkat
*Profil på Sametinget
*Profil på NSRs nettsider
*Aili Keskitalo blogga

Kategoriija:Sápmelaš politihkkárat
Kategoriija:Riegádeamit 1968
Einar Gerhardsen

**Einar Henry Gerhardsen** (riegádan miessemánu 10. b. 1897 Askeris Norggas, namainis Einar Henry Olsen, jápmán čakčamánu 19. beaivve 1987) leai Norgga politihkkár gii ovddastii Bargiidbellodaga. Son leai Norgga stáhtaministtarin jagi 1945 rájes gitta 1951 rádjái, 1955 rájes 1963 rádjái ja 1963 rájes 1965 rádjái. Norggas dovdet su buddestatnamain «landsfaderen», mii mearkkaša riikkaáhččin, ja son namuhuvvo váldoolmmožin huksemis Norgga buresbirgenstáhta mii viidugođii nuppi máilmmisoađi maŋŋá.

## Ovddasteamit 1897–1940
Son leai riegádan Askeris, rodemeaštára Gerhard Olsena (1867–1949) ja dálueamida Emma Hansena (1872–1949) bárdnin. Son leai náitalan Wernain (Nieidavuođanamma: Christie) ja sudnos ledje bártnit Truls Gerhardsen ja Rune Gerhardsen ja nieida Torgunn Lieungh. Son gearggai soahtebálvalusas jagis 1918. Jagi 1919 rájes gitta 1923 jahkái son leai guovddáš stivralahttu Norgga Kommunisttalaš Nuoraidsearvvis, Norges Kommunistiske Ungdomsforbund. Jagis 1923 son válljejuvvui Bargiidbellodaga bellodatčállin, muhto jagis 1926 son válljejuvvui fas čállin Oslo Bargiidbellodahkii ceggendihte organisašuvnna doppe. Jagis 1936 álggii fas bellodatčállin, ovdalgo jagis 1939 šattai nubbinjođiheaddjin.

## Soahtejagit 1940–1945
Moadde beaivve maŋŋá go soahti buollái searvvai Gerhardsen ráđđehussii, mii báhtarii davásguvlui riikkas. Son oaččui ovddasvástádusa sirdit Norgga Báŋkku golliid davás, Moldes Romsii. Go geassemánus máhcai Osloi de son jođihii muhtun áigge Bargiidbellodaga, muhto moadde beaivve maŋŋá gilde duiskalaččat su politihkkemis riikkadásis. Dattege son nammaduvvui Bargiidbellodaga doaibmi jođiheaddjin riikkačoahkkimis suoidnemánu 6. beaivve 1940 rájes. Son jotkkii seammás su gielddapolitihkalaš barggu, ja borgemánu 15. beaivve son šattai sátnejođiheaddjin. Nuba máŋgii Gestapo dutkkahedje su. Borgemánu 26. beaivve jagis 1940 bággehallui duiskalaččain geassádit sátnejođiheaddjin. Son leai sisabahkkenjagi álggahan ovttasbarggu Duiskkain, mat hilgo su ovttasbargovuogi. Dan maŋŋá máhcai son geaidnobargin ja seammás searvvai vuosttildanbargui, man sivai biddjui giddagassii Norggas, ja sáddejuvvui maid Duiskii konsentrašuvdnaleirii jagis 1942 gos čohkkái 2 jagi, man maŋŋá čohkkái vel jagi giddagasas Grini fáŋgaleairras jagi 1945 rádjái. Dattege čohkkádettiin giddagasas son hutkkai Bargiidbellodaga soađimaŋŋepolitihka ja mo dát politihkalaš bargu galggašii šaddat Norggas friddjavuođa maŋŋá. 

## Ráfi ja čoagganeapmi 1945
Einar Gerhardsen jotkkii Bargiidbellodaga jođiheaddjin friddjavuođa maŋŋá. Jođiheaddjin Norgga stuorámus bellodagas šattai su bargun jođihit politihkalaš bellodagaid ovttasbargolávdegotti maŋŋá nuppi máilmmisoađi. Lávdegotti bargun leai gávdnat sisdoalu oktasašprográmmii mii galggai dahkat ovttasbargovuođu politihkalaš bellodagaid gaskkas Norgga ođđasit huksemis.

## Gáldut

Kategoriija:Norgga stáhtaministarat
Kategoriija:Riegádeamit 1897
Kategoriija:Jápmimat 1987
Johan Nygaardsvold

**Johan Nygaardsvold** (riegádan čakčamánu 6.beaivve 1879 Hommelvikas, jápmán njukčamánu 13. beaivve 1952), leai maid dovddusin *Gubben*-namain, leai Norgga Bargiidbellodatpolitihkkár, parlamentáralaš jođiheaddji Bargiidbellodaga stuorradiggejovkui jagiin 1932-1935 ja stáhtaministtarin áigodagas 1935-1945. 

Maŋŋá go ráđđehus bággehallui guođđit Norgga geassemánus 1940, son jođihii eksiilaráđđehusa Londonis gitta 1945 giđa rádjai. Son ásahii dan nuppi Norgga ráđđehusa mas leai vuođđu Norgga Bargiidbellodahkii njukčamánu 20. b. 1935, maŋŋá go bellodat leai dahkan dan nu gohčoduvvon Heastasoabadallama Boanddaidbellodagain (Bondepartiet). Jagi 1910 álbmotlogahallama dieđuid vuođul fárrii son USA:ii jagis 1902 ja fas máhcai Norgii jagis 1907. Doppe son barggai ruovdemáđiibargin ja ásai Spokane gávpogis.

Go duiskalaččat bahkkejedje Norgii cuoŋománu 9. beaivve 1940, de báhtarii son vuos Hamar-gávpogii, dasto Elverumii su ráđđehusain ja loahpas Londonii geassemánu 7. beaivve. Doppe son jođihii dan nu gohčoduvvon Londonráđđehusa gitta miessemánu 31. beaivve jagi 1945 rádjai. Son guđii virggistis geassemánu 25. beaivve jagis 1945. Friddjavuođa maŋŋá son ja su ráđđehus oaččui garra cuiggodeami váilevaš suodjalusráhkkaneamis ja dan mo gieđahalle go Norgii bahkkejedje.  Jagi 1945 Guorahallankommišuvdna gávnnahedje gaskaboddosaččat sin rapporttas ahte Stuorradiggái ahte vaikko vel eai sáhttán Nygaardsvolda luvvet dan ovddasvástádusas, man váilevaččat leai ráhkkánuvvon soahtái sihke ovdal ja maŋŋil,  de goit fertii son rámiduvvot su barggus Stuorra-Británnias soahtejagiin. Go su ráđđehus eretgeassádii, juolludii Stuorradiggi Nygaardsvoldii gudnebálkká. Son maid fidnii erenoamáš barggus ovddas boargármedálja gollis jagis 1949.

## Gáldut

Kategoriija:Norgga stáhtaministarat
Kategoriija:Riegádeamit 1879
Kategoriija:Jápmimat 1952
Suoma Sámi Nuorat rs.

**Suoma Sámi Nuorat (SSN)** lea Ohcejogas golggotmánus 1991 vuođđuduvvon Suoma riikkadási sámenuoraid searvi.

Searvvi ulbmilin lea nannet sámenuoraid identitehta ja lasihit sin dieđuid iežaset kultuvrras. Suoma Sámi Nuoraid dehálamos bargun lea gozihit sámenuoraid ovdduid ja ovddidit sámenuoraid áššiid Suomas. Searvi váldáge aktiivvalaččat beali áššiide, mat gusket sámenuoraid.

Suoma Sámi Nuorain lea dehálaš bargu maid oktavuođaid huksejeaddjin: searvi ordne sámenuoraide vejolašvuođa doallat oktavuođa eará sámenuoraiguin Suomas ja riikkarájáid rastá, ja eará eamiálbmotnuoraiguin miehtá máilmmi.

Konkrehtalaččat SSN oidno sámenuoraid eallimis iešguđetlágan, aiddo sámenuoraide oaivvilduvvon dáhpáhusaid hámis.

Searvi lea lahttun earret eará Suoma sámiid guovddášsearvvis, Anárašgiela searvvis ja sámenuoraid ráđis Dávggis.

## Stivra 2022
* Ságadoalli: Petra Laiti 
* Várreságadoalli: Máren-Elle Länsman
* Čálli: Teija Kaartokallio
* Lahtut: Ture Laiti ja Anne Olli
* Várrelahtut: Juhán-Tuommá Magga, Sunná Valkeapää, Enni Similä
* Ráđđeaddi: Áile-Risten Holmberg 

## Searvvi ságadoallit

## Gáldut




## Liŋkkat
* Suoma Sámi Nuoraid blogga

## Geahča maid
*Sáminuorra
*Noereh!
*Sami Nurash

Kategoriija:Sámesearvvit
Kategoriija:Suoma servodat
Suoma sámiid guovddášsearvi

**Suoma sámiid guovddášsearvi** (SSG) (,  ja ) ovddasta Sámiráđis Suoma sámiid. Searvi vuođđuduvvui Anáris golggotmánu 5. beaivve jagis 1996. Searvvi vuođđudedje Ohcejoga sámesearvi Sámi siida, Eanodaga sámisearvi Johtti sápmelaččat ja Roavvenjárgga sámesearvi Mii. Searvái leat searvan maid SámiSoster, Suoma Sámi Nuoraid searvi jagis 1998, Suoma Boazosámit ja nuortalašsearvi Saaʹmi Nueʹtt jagis 2008. 

## Ulbmilat
Searvvi ulbmilin lea čátnat oktii Suoma beale sámiid sihke ovddidit ja dorvvastit sámiid vuoigatvuođaid. Searvi doaibmá Suoma sierra sámi servviid ovttasbargoorgánan.

Suoma sámiid guovddášsearvi lea okta Sámiráđi lahttoservviin. SSG:s lea njeallje ovddasteaddji Sámiráđis ja sis juohkehasaš várrelahtut.

## Stivra
Suoma Sámiid Guovddášsearvvi stivra doaibma ain guokte jagi hávil. Skábmamánus 2010 dollojuvvon jahkečoahkkimis searvvi sáhkadoallin válljejuvvui Jouni Lukkari, várresáhkadoallin Janne Näkkäläjärvi ja eará stivralahtuin Ara Aikio, Vieno Länsman ja Anne Nuorgam.

## Lahttosearvvit
* Sámi Siida
* Johtti Sápmelaččat
* Roavvenjárgga Sámi Searvi Mii
* Suoma Sámi Nuorat
* SámiSoster
* Suoma Boazosámit
* Saaʹmi Nueʹtt

## Čujuhusat


Kategoriija:Sámesearvvit
Kategoriija:Sámiráđđi
Kategoriija:Suoma servodat
Álttá nuoraidskuvla

**Álttá nuoraidskuvla** (dárogillii: **Alta ungdomsskole**) lea ovttagielat dáru almmolaš vuođđoskuvla Álttás, Finnmárkku fylkkas. Doppe leat 430 oahppi 15 luohkás, ja oahppit leat 8. luohkás 10. luohkkái. Skuvllas leat buot dásit nuoraidskuvllas.

Skuvlla jođiheaddji lea rektor Øystein Røsland.

## Liŋkkat
* Skuvlla ruovttusiidu
* Alta kommune (*eaiggát*)
* Oahpahusdirektoráhta – Skuvlaverrát: Alta ungdomsskole
Norgga sámeráđđi

Norgga Sámeráđđi ásahuvvui jagis 1964 ráđđeaddi orgánan Norgga eiseválddiide sápmelaš gažaldagaide ja áššiide.  Ráđis ledje 18 miellahtu nammaduvvon sámi organisašuvnnaid evttohusaid vuođul. Ráđis lei sierra hálddahus Kárášjogas. Norgga Sámeráđđi bođii dalá Finnmárkku Sámi ráđi sadjái. Norgga Sámeráđđi lei ráđđeaddi eiseválddiide stáhtas, fylkagielddain ja gielddain. Jagis 1975 šattai ráđđi maid alimus bearráigeahččaneiseváldin dan ođđaásahuvvon ovddidanfondii mii gokčá sámi ássanguovlluid, ja jahkásaččat ráđđi dieđihii Ráđđehussii foandda doaimmas. 

Norgga Sámeráđđi loahpahuvvui jagis 1989, Sámedikke sadjái. Ráđi hálddahus sirdui Sámediggái.  

## Sámi iešmearrideapmi
 
Altá-riiddu boađus leai ahte buot sámi áššit 1980 rájes oktiičaskojedje ja koordinerejuvvojedje (dalá) Gieldda- ja bargodepartemeanttas. Seammás mearriduvvui ahte Norgga Sámeráđi jahkedieđáhusat galge ovdanbuktot Sámediggái, ovttain Sámi Ovddidanfoandda jahkedieđáhusain. Norgga Sámeráđđái sirdui váldi juogadit stáhtalaš ruhtadoarjagiid sámi organisašuvnnaide, ealáhusaide ja eará.

Kategoriija:Norga
Kategoriija:Ráđit
Kategoriija:Sámepolitihkka
Roavvenjárgga Sámi Searvi Mii rs

**Roavvenjárgga Sámi Searvi Mii rs.** () lea Suoma beale sámi searvi, man doaibmabiras lea Roavvenjárgga gávpot. Searvi lea vuođđuduvvon jagis 1977, muhto searvvi doaimmain lei badjel logi jagi boddu 1980-logu loahpas. Searvi doaimmagođii virggálaččat ođđasit 24.9.1996. Searvi lea mielde Suoma sámiid guovddášsearvvis.

## Liŋkkat
*Searvvi ruoktosiidu

## Gáldut


Kategoriija:Suopma
Kategoriija:Sámesearvvit
Sámi siida rs.

**Sámi Siida rs.** lea sámesearvi, man doaibmaguovlu lea Ohcejoga gielda Suomas. Searvi vuođđuduvvui jagis 1959. Searvi oažžui jagis 2008 Davviriikkalaš Gollegiella-bálkkašumi barggustis sámegiela buorrin.

Sámi Siida lea Suoma Sámiid guovddášsearvvi lahttu ja okta dan vuođđudeaddjiservviin.  Searvi lei mielde vuođđudeamen Suoma sámiid guovddášsearvvi ovttas Eanodaga sámesearvi Johtti Sápmelaččain ja Roavvenjárgga sámesearvi Mii-servviin. 

## Liŋkkat
* https://web.archive.org/web/20080120133854/http://www.samisiida.org/

## Gáldut


Kategoriija:Suopma
Kategoriija:Sámesearvvit
Saaʹmi Nueʹtt

**Saaʹmi Nueʹtt** lea sámi kultursearvi Suoma beal Sámis, man ulbmilin lea earret eará gáhttet ja ovddidit nuortalaččaid kultuvrra ja giela. Saaʹmi Nueʹtt lea leamaš Suoma sámiid guovddášsearvvi lahttu jagi 2008 rájes. Searvvi dalá sáhkadoalli lea Tiina Sanila-Aikio ja várresáhkadoalli Pauliina Feodoroff.

## Gáldut


Kategoriija:Nuortasápmelaččat
Kategoriija:Sámesearvvit
Kategoriija:Suopma
Sámi Dáiddačehpiid Searvi

**Sámi Dáiddačehpiid Searvi** (SDS) () lea searvi, man ulbmil lea doaibmat buot sámi govvadáiddáriid, dáiddaduojáriid ja dáiddalaš govvideddjiid fágalaš searvin. SDS vuođđuduvvui 1979. SDS galgá fuolahit miellahtuid fágalaš, ekonomalaš, sosiálalaš ja ideálaš beroštumiid. Searvvi čállingoddi lea Sámi dáiddaguovddáš (SDG) Kárášjogas, Norggas.

## Miellahttuvuohta

Miellahttuvuođa searvái joksá ohcama vuođul, beassat miellahttun ohcci galgá deavdit miellahttuvuođaeavttuid maid SDS jahkečoahkkin lea mearridan. Jahkečoahkkin lea searvvi alimus orgána ja mearrida mo searvvi jođihit. Stivra ja Dáiddalaš Ráđđi leaba jahkečoahkkimiid gaska searvvi doaibmaorgánat. Stivrras lea ovddasvástádus čađahit jahkečoahkkima mearrádusaid ja áigumušaid, Dáiddalaš Ráđis fas lea árvvoštallanovdasvástádus.

## Organiseren
SDS lea miellahttun Sámi Dáiddárráđis, sámi dáiddárorganisašuvnnaid oktasašorgána oktavuođaiguin sihke davviriikkalaš ja eurohpalaš dáiddárráđiide. SDS jovssai 1989 šiehtadallanvuoigatvuođa Norgga stáhtain ja hálddaša Sámi Dáiddáriid ja Girječálliid Buhtadusfoandda bokte jahkásaččat searvvi oasi stipeandaruđain mat bohtet čájehanbuhtadusa, bibliotehkabuhtadusa ja kopierenbuhtadusa šiehtadallamiid bokte. Šiehtadallanvuoigatvuođa ja kollektiiva buhtadusortnegiid bokte lea SDS skáhppun sámi dáiddáriidda buoret bargodilálašvuođaid sámi servvodagas; bargostipeanddaid, ásahanstipeanddaid, prošeaktastipeanddaid ja mátkkoštanstipeanddaid juohkimiid bokte. SDS evttoha maid sisaoastinkonsuleanttaid Sámi Kulturráđi sámi dáládáidaga ja dáiddaduoji sisaoastinkomitéai.

SDS lea viidásat čielggadan gažaldagaid mat gusket sámi dáiddamusea ásaheapmái ja sámi dáiddaallaskuvla ásaheapmái.

SDS lea álggu rájis juo lágidan moanaid semináraid áigeguovdilis fáttáiguin; nugo dáiddagaskkusteapmi, almmolaš čiŋaheamit, mediat, symbolageavaheapmi ja prošeaktaguoskevaš seminárat; 1990 rádjai go Sámi Dáiddaguovddáš ásahuvvui sierra dállui, maiddái loginár čájáhusaid sihke sisriikkalaččat ja olgoriikkain.

## Čujuhusat
* Sámi Dáiddaguovddáš - SDG
* Sámi Dáiddárráđđi - SDR
* Sámi Dáiddačehpiid Searvi - SDS

Kategoriija:Sámesearvvit
Kategoriija:Sámi dáidda
Émile Bernard

**Émile Bernard** (cuoŋománu 28. b. 1868 – cuoŋománu 15. b. 1941) lei frankriikalaš dáiddár ja girječálli.

## Gáldut

Kategoriija:Frankriikalaš dáiddárat
Kategoriija:Frankriikalaš girječállit
Kategoriija:Riegádeamit 1868
Kategoriija:Jápmimat 1941
Nicolai Abildgaard

**Nicolai Abraham Abildgaard** (čakčamánu 11. b. 1743  -  geassemánu 4. b. 1809)  lei dánskalaš dáiddár.

## Govat

File:Nachtmahr (Abildgaard).jpg|*Mare rir den sovende (Mareritt)* 
File:Audhumla by Abildgaard.jpg|*Ymer og Audhumbla* 


Kategoriija:Dánskalaš dáiddárat
Kategoriija:Riegádeamit 1743
Kategoriija:Jápmimat 1809