open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galvánalaš elemeanta

**Galvánalaš elemeantas** rievdaduvvo kemiijalaš energiija elektrihkalaš energiijan. Galvánalaš elemeanttas leat guokte sealla, juohke sealla sisttisdoallá guokte elektroda (metálla) mat leat bidjon elektrolyhttai. Seallaid gaskka lea sáltešaldi. Juohke seallas lea okta negatiiva dahje positiiva elektroda, positiiva elektroda gohčoduvvo katoda, ja negatiiva elektroda gohčoduvvo anoda.

Dat mearkkaša ahte dat kemiijalaš energiija mii lea elektrolyhttain šadda elektrihkalaš energiijan, dat stoffa anodas ja katodas oksiderejuvvo (anoda) ja reduserejuvvo (katoda). Dat negatiiva bealli addá elektrovnnaid positiiva beallai, nu ahte elektrovnnat álo mannet positiiva elektroda guvlui. Muhto dan dihte go dat negatiiva láddá elektrovnnat mánnet positiiva beallai negatiiva bealis, de šaddá earálágán láddá daid guokte seallain. Jus dán galgá dássádallat de ferte bidjat ovtta sáltešalddi. Sáltešaldi addá ionaid seallaid čovdosiidda, vai lea dássedettolaš.

Jus ovdamearkka dihte ovtta galvánalaš elemeanttas dat guokte elektroda leat siŋka ja kobber. Anoda lea siŋkka (negatiiva sealla) ja katoda lea kobber (positiiva sealla), de heive KNO3 dego sáltešaldi dan dihte go dat addá guokte negatiiva láddá NO3 anoda (siŋkka) beallai gos positiiva láddá Zn2+ lea. Ja áddá ovtta positiiva láddá K+ iona katoda beallai, mii láhppá positiiva láddá kobberionaid, de K+ buhtada dán.

### Historjá

Galvánalaš elemeanta fuomášuvvui ja ráhkaduvvui fysihkkaris Alessandro Voltas 1800:s. Son gohčodii dan galvánalaš elemeanttain dan dihte go doavttir Luigi Galvani fuobmái, (ii várra ieš ge ipmirdan manne) ahte go jápmán rihcii oažžu elrávdnječaskáaldama dan deahkit kontraherejit.

Volta de bijai siŋkka ja kobber pláhtaid bádjalága, mas lei liidni gaskkas mii lei láktadan svovelsyrain. Dát ráhkadii elrávnnji oanebotta.

Kategoriija:Kemiija
Sálti (kemiija)

**Sálti** lea kemiijalaš ovttastus. Sálttit leat vuoibmás čatnosat. Okta sálti lea okta čanus mas leat ionat čatnon oktii.

Sálti lea okta čanus gaskal positiiva ionaid ja negatiiva ionaid vuoi loahpas šaddá neutrála sálti.

## Námát

Okta sálti oačču nama go geahčča makkár guokte iona mannet oktii. Omd. NaCl namma lea natriumkloriida mii lea dat buot dábálaš sálti maid gohčodit biebmosálti. Namma vuođđuávnasin main leat máŋga iešguđetlágan ionat dego ruovddis gos Fe2O3 oačču nama ruovdi(III)oksiida ja FeO2 oačču nama ruovdi(II)oksiida. 

## Sálti čázis
Sálttit čázis sáhttet leat geahppa luvvilvuohta, lossa luvvilvuohta, luvvameahttun dahje reageret čáziin. 

Ruhppenreakšuvdna šaddá go leat guokte iona mat rahkadit sáltti mii lea luvvameahttun. Ionain main šaddá ruhppenreakšuvdna sáhttá oaidnit luvvilvuohta tabeallas.

Kategoriija:Kemiijalaš ávdnasat
Kategoriija:Kemiija
Entsyma

**Entsymat** leat biologalaš katalyhtat ealli organismmain. Katalyhtat váikkuhit reakšuvnna lehttui ja dat eai gola eaige reagere reakšuvnnain. Biologalaš katalyhtat leat eanet spesifihkka go katalyhtat mat eai leat orgánalaččat. Entsymat leat dehálaččat biebmosuddadeamis. Ovdamearkka dihte amylása mii lea čolggas. Amylása lea entsymajoavku mii ludde stearkalasa. Gávdnojit entsymat mat veahkehit biebmosuddadeamis ja entsymat mat leat seallaid siste. Entsymat leat proteiinnat mat leat dehálaččat min rupmašis. Juohke iešguđet entsyma leat heivejuvvon ovtta bargui, ovdamearka dihte jus dihto entsyma veahkeha biebmosuddadeamis, das lea dušše dat bargu. Badjel 3000 entsymat leat fuomásuvvon.

### Biebmosuddadan entsymat
Gorut dárbbaša entsymaid ja earálágan entsymain leat earálágan barggut. Muhtin entsymat leat biebmosuddedan entsymat ja daid bargu lea luddet ja dáinna lágiin smávvet molekylaid unnit molekylan. Biebmosuddadan entsymat gávdnojit njálmmis, čoavjjis ja čoliin. Lea dehálaš borrat earálágan biepmut main leat earálágan entsymat, danin go juohke entsymain lea erenomáš bargu. Biebmosuddadan entsymat ráhkaduvvot seallain, muhto luitojuvvot olggos dohko gosa dat gullet. Leat earálágan entsymat juohke oasis biebmosuddadeamis. 

Da leat moadde dovddus biebmosuddadan entsymat:
*Laktása - Ludde laktosa (Mielkesohkar)
*Diatása - Ludde ruonas stearkalasa
*Sukrása - Ludde moalkás stearkalasa ja- sohkkara
*Amylása - Ludde stearkalasa
*Maltása - Ludde sohkkara
*Invertása - Ludde dábálaš gievkkansohkkara
*Glucoamylása - Ludde stearkalasa glukosii
*Pepsidna - Ludde proteiinnaid peptidan.

### Entsymat seallain
Gávdno eará joavkku entsymat mat leat dehálaš seallain, daid entsymaid bargu lea váldit bajás energiija biebmoávdnasis ja vurket buoiddi ja karbohydráhtaid. Sealla entsymat leat hui dehálaččat daningo dat dahket seallaproseassaid ja reakšuvvnaid vejolažžan. Dát entsymat leat dehálaččat proteiidnasyntesas, ávdnasmolsumis ja fotosyntesas. Dát entsymat galget muddet ja doaimmahit reakšuvnnaid. 

### Bajásráhkadus
Muhtin entsymat leat dušše proteiidna, muhto eará entsymain lea dábálaš ahte dat leat gitta eará gaskaáigásaš ávnnasiin (Daid govččaduvvojit nubbe-buvttadáhkki). Dát ávnnas lea dábálaš moalkás orgánalaš molekyla.

Kategoriija:Entsymat
Amerihká politihkka

Amerihká lea okta dásseváldi, gos fápmu lea juhkkojuvvon gaskal presideanta, duopmostuollu ja kongreassa. Doppe leat máŋga joavkut dego Libertarian Party, Ruoná Party ja Constitution Party, muhto doppe leat guokte politihkalaš joavkkut mat leat leamaš stuorimusat Amerihká siskkáldassoađi rájes, demokráhtalaš joavku ja republihkkalaš joavku. 

## Láhkaaddi eiseváldi fápmu
Láhkamearrideaddji fápmu lea juhkkojuvvon guovtti oassái: Kongreassa ja ovddasteaddjit. váldá ja ráhkada lágaid. 

## Presideanta- juolludeaddji fápmu
Presideanta:
* ovddida lágaid 
* representere riikka 
* stivre soahteveahka ja olgoriikka politihkka. 

## Dubmejeaddji eiseváldi fápmu
Duopmostuollu: Dubmet olbmuid Amerihkká lágaid bokte. 
Dubmejeaddji eiseváldi lea oalle seammalágan Norgga duopmostuolut. 

Dubmejeaddji fápmu sáhttá váldit ja bissehit presideanta doaimmahusaid jus dat leat lága vuosttá, ja sáhttá maiddái bissehit eará lágaid jus dat leat Amerihká lága vuosttá.

## Gáldut
 



Kategoriija:Politihkka
Kategoriija:Amerihká ovttastuvvan stáhtat
Kemiijalaš energiija

**Kemiijalaš energiija** lea energiija mii luvve iežas eret ovtta láđis, ovdamearkka dihte bensiidna dahje olju. Go lea obbalaš oksiiddašuvdna dat kemiijalaš čatnosat atomaid gaskka rivdet, submi rievdadeamis čatnosiid potensiálalaš energiijas lea dat kemiijalaš energiija.

Kategoriija:Kemiija
Kategoriija:Energiija
Kategoriija:Fysihkalaš kemiija
Elektrihkalaš energiija

**Elektrihkalaš energiija** lea energiija vurkejuvvon ovtta elektrihkalaš suorgái. Sáhttá dadjat ahte elektrihkalaš energiija lea ládda mii sirdá (manná ovtta sajis eará saddjái).

Kategoriija:Energiija
Kategoriija:Elerávdnji
Stuora-Británnia politihkka

## Stuora-Británnia politihkka

### Parlameantta

Stuora-Británnia parlameanttas leat guokte oasi, “House of Commons” ja “House of Lords”. Dát guokte oasi ovddastit oktasaš álbmoga ja alitgearddi álbmoga. Ovddasteaddjit “House of Commons” leat álbmotválljejuvvon, dan botta go ovddasteaddjit “House of Lords” leat válljejuvvon juogo danin go leat árben ámmátnama dahje go leat válljejuvvon alimusduopmárin dahje árkabisman.
 
Válgabeaivvi maid válljejuvvo ráđđehus, ja ráđđehusa jođiheaddji lea stádaministtar. Bellodagas gos leat eanemus ovddasteaddjit, válljejuvvo stádaministtar. Parlameantta válggas eai leat fásta dáhtonat, muhto juohke válgga gaska ii sáhte mannat eanet go vihtta jagi. Stádaministtar sáhttá válljet goas háliida doallat ođđa válgga jus manná oktoráđđenvuohkái (gonagasa dahje dronnega lusa) jearrat lobi fámuhuhttit parlameantta. 

#### House of Commons

“House of Commons” leat 646 ovddasteaddji, gos juohkehaš ovddasta ovtta válgabiire. Stuora-Británnia lea juhkkojuvvon 646 parlameanttalaš válgabiireaji, ja juohke válgabiire doallá iežas válgga válgabeaivi. Dušše okta ovttasteaddji sáhttá válljejuvvot juohke válgabires, danin lea kandidáhtta geas leat eanemus jienat gii vuoitá. 

Eanaš politihkalaš fápmu lea “House of Commons” dan dihte go sii ovddastit álbmotválljen oasi parlameanttas. “House of Lords” lea unnán politihkalaš fápmu ja oktoráđđenvuogis ii leat fápmu oba ge. Dáinna lágiin lea álo leamašan, muhto čuohtejagiid čađa lea eanet ja eanet fápmu fievrriduvvon álbmogii. 

##### House of Lords

“The House of Lords” leat 600 olbmo. Dat olbmot leat ánssášan árvonama “Lord” dahje “Baronette”, go leat bargan iešguđet surggiin nu movt ovdamearka dihte fysihkain, medisiinnain dahje filbmadahkamin. Olbmot “House of Lords” galget čájehit sin čehppodaga parlameanttas ja galget maid fuolahit ahte parlameantta stivre riika buoremus lági mielde. “House of Lords” leat maiddai 12 alimusriekteduopmára, 24 bisma ja 2 árkabisma. Sin váldobargu lea hástalit ráđđehusa ja guorahallat ahte ráđđehus dáhká iežaset barggu riekta. Ovdalašáiggi galggai “House of Lords” doaibmat gonagasa váras, muhto maŋŋel “Magna Carta” ožžo sii stuorát fámu. Áiggi mielde bođii “House of Commons” ja sii galge ovddastit eanetlohkoálbmoga.

Kategoriija:Ovttastuvvan gonagasriika
Kategoriija:Politihkka
PH

Suvrrisvuohta almmuhuvvo **pH**-loguin. Mađe suvráset čáhci, de dađe uhci leat dan pH-lohku. 

## pH definišuvdna
-	pH= -log {[H3O+]}, dahje nubbe láddje: [H3O+]= 10-pH mol/L 

## pH-skála manná 0 gitta 14
-	Neutrála luvvodagas lea pH=7 
-	Suvrra luvvodagas lea pH<7 
-	Eamálaš luvvodagas lea pH

Kategoriija:Fysihkalaš kemiija
Kategoriija:Analyhtalaš kemiija
Vajiralongkorn

**Maha Vajiralongkorn** ( (suoidnemánu 28. 1952) lea Thaieatnama viđát gonagas, Chakri gonagasviesu hoavda ja máilmmi nuoramus stáhtaoaivámuš. 

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1952
Kategoriija:Thaieana
Juovlaevangelium

** Juovlaevangeliuman** dahje ** juovlaevaŋgeliuman** gohčoduvvo Biibbala Lukasa evangeliuma álgooassi (vearssat 1&ndash;20). Dát teakstabihttá muitala, ahte Jesusa lea riegádan, eŋgelit leat muitalan sávzagehččiide Jesusa riegadeami birra, sávzageahččit leat galledan Jesusa kruppá lusa ja sávzageahččit leat muitalan earáide illusága man eŋgelit leat muitalan sidjiide Jesusa birra. 

Lukas evangeliuma 2. kapihttalis vearssaid 1&ndash;7:
:***[[Jesus]]a riegádeapmi***
:1*Daid beivviid bođii gohččun keaisár Augustusas ahte oppa máilbmi galggai čálihuvvot olmmošlohkui.*
:2*Dat lei vuosttas čáliheapmi, ja dat dáhpáhuvai go Kvirinius lei Syria eananhearrá.* 
:3*Buohkat vulge čálihit iežaset, iešguhtege gávpogasas.*
:4*Jovsset vulggii dalle Nasaret gávpogis bajás Judeai, Dávveda gávpogii Betlehemii, go son lei Dávveda sogas ja nális,*
:5*čálihit iežas oktan Márjjáin, gii lei lohpiduvvon sutnje áhkkán ja gii lei máná vuostái.*
:6*Go soai leigga doppe, de dievai áigi go son galggai riegádahttit,*
:7*ja son riegádahtii bártnis, vuosttasriegádeaddji, giesai su ja bijai su krubbái, dasgo sudnuide ii lean idjasadji.*

## Gáldut

Kategoriija:Juovllat
Kategoriija:Biibbal
Juovlamuorra

**Juovlamuorra**  dahje **juovlabeahci** lea muorra mii čiŋahuvvo juovllaid dihte. Davviriikkain dát lea dábálaččat guossa, muhto dát sáhttá maiddái leat beahci dahje reatká. 

Davvi-Suomas on vejolaš oastit lobi juovlamuora njeaidimii stáhta vuvddiin mátketelefonnain.

## Goanstadahkkon juovlamuorat
Albma muoraid sajis veadjá geavuhit maiddái goanstadahkkon juovlamuora mii lea dahkkon ee. plastihkas, muoras, boccain ja alumiinnas. Dákkár juovlamuorra lea buoremus go albma juos lea allergalaš.

## Gáldut

Kategoriija:Juovllat
Kategoriija:Muorat
Tallinna juovlamárkanat

**Tallinna juovlamárkanat ** () lea jagis 1991 rádjái Tallinna vuollegávpogis Tallinna ráddeviesu márkanšiljus lágiduvvon juovladáhpáhus. Dáhpáhus čuovvu duiskkatypasaš juovlamárkaniid árbevieruid danin go Tallinn lea dološ Hansagávpot.

Márkanšilju nuortabealde lea lávdi ja márkanšilju guovdu lea stuorra juovlamuorra. 

## Geahča maid
*Tallinna juovlamárkanat

Kategoriija:Tallinn
Kategoriija:Juovllat
Kategoriija:Juovlamárkanat
Kategoriija:Esttelaš kultuvra
Davvi-Amerihká Sámi Searvi

Davvi-Amerihká Sámi Searvi lea sámi organisašuvdna vai siida Davvi-Amerihkás (Kanáda ja Amerihká ovttastuvvan stáhtat). Boaris namma lea Davvi-Amerihká Sámi Siida.

Siiddastallen lea čoahkkin gii guokte jahki.

## Sátnejođiheaddjit
2016-dál : Mervi Maarit Salo

2012-2016: John Edward Xavier

2005-2011: Marlene Wisuri

2000-2005: Cari Mayo

1996-2000 : Anja Kitti-Walhelm

## Geahča maid
Árran (ođasreive)

Báiki: The International Sami Journal

## Liŋkkat
Árran: Davvi-Amerihká Sámi Siidda neahttasiidu

https://www.nrk.no/sapmi/samiske-etterkommere-samlet-i-usa-1.8237966

http://www.samiculturalcenter.org/about/about-the-sami-cultural-center/
Kategoriija:Searvvit ja organišuvnnat
Kemihkalaš čanus

**Kemihkalaš čanus** lea čanus gaskal guokte dahje eambbo atomaid, molekylaid dahje ionaid. Go atomat dahje molekylat bohtet oktii, de ráhkadit čatnasa gaskaneaset. Man gievra čanas gaskkal atomaid lea iešguđetlágan. Mii juohkit givrodaga guovtti oassái; vuoibmás čanus ja vuoimmehis čanus.
 
## Vuoibmás čanus
Vuoibmás čatnasat juohká golmma oassái: ionačanus, kovaleanta čanus (dás boahtá vel polarkovaleatta čanus) ja metálla čanus. Čatnasat leat vuoibmát danne go dárbbašuvvo olu energiija botket daid. 

### Ionačanus
Ionačanus ráhkaduvvo go guokte atoma, dávjá metálla ja ii-metálla, bohtet oktii, ja elektronegatiivavuohta erohus lea stuorat go 1,7. Metálla šaddá positiiva ionan, ja ii-metálla fas negatiiva ionan. Positiiva ja negatiiva ionat geasuhit nuppi nuppi ja ráhkadit ionačatnasa. Ionarátna ráhkaduvvo. Buot ionačatnasat leat sálttit, ja danne lea maid hui alla suddantemperatuvra ja vuoššantemperatuvra.

### Kovaleanta čanus
Kovaleanta čanus šaddá go guokte ii-metállat bohtet oktii. Kovaleanta čatnasis juhket atomat guokte dahje eambbo elektrovnna. Kovaleanta čanus háliida ollašuhttit okteahtta-lága. Dainna atomat šaddet stáđđáseabbon. Juogadeapmi lea dávjá gaskal guokte ovttalágan atoma dahje vuođđoávndasa mat leat buohtalaga periodalaš systemas. Dakkár juogadeapmi gohčoduvvo kovaleanta čanusin dahje elektronbárračanusin. Leat dušše valeansaelektrovnnat mat servet čatnosii. Buot atomat geahččalit oažžut gávcci valeansaelektrovnna (okteahttalága). 

#### Polarkovaleanta čanus
Elektronbárračanus gaskal guokte atoma main leat guovttelágan elektronegatiivavuohta gohčoduvvo polarkovaleanta čanusin. Ii leat nu stuorra erohus ionačatnosis ja polarkovaleanta čatnosis.

### Metállačanus
Metálla čanus lea go guokte metálla bohtet oktii. Čanus šaddá go valeansaelektrovnnat negatiiva elektronbalvvas dollet positiiva metállaionaid gitta. Metállat leat:

-	Buorit jođadasat elfápmui ja lieggasii.
-	Šelges olggoš.
-	Soddjil, sáhttá leat sihke pláhtan ja árpun. 

## Vuoimmehis čanus
Vuoimmehis čanus gaskkal molekylaid ja eaŋkilatomaid. Dipolačanus ja hydrogenčanus leat vuoimmehis čatnosat. 

### Dipolčanus
Dipolčanus lea geahnoheames elektrostáhtalaš geasuheapmi mii lea gaskkal atomaid ja molekylaid. Dipolčanus lea juogo bissovaš dahje ii-bissovaš.  

### Hydrogenčanus
Hydrogenčanus lea elektrostáhtalaš čanus gaskkal molekylaid. H-atoma lea čadnon hui elektronegatiiva atomaide. Hydrogenčanus lea vuoibmát čanus go dipolačanus, muhto go buohtastahttá kovaleantačatnasiin de lea vuoimmehis čanus.

Kategoriija:Kemiija
Bogotá

**Bogotá**, virggálaččat **Bogotá, Distrito Capital**, oan. **Bogotá, D.C.** lea Colombia oaivegávpot. 

Kategoriija:Bogotá
Kategoriija:Colombia gávpogat
Kategoriija:Lulli-Amerihká oaivegávpogat
Birgit Õigemeel

**Birgit Õigemeel** (riegádan čakčamánu 24. beaivve 1988 Kohilais, Estteeatnamis) lea Estteeatnama lávlu. Õigemeel lei Estteeatnama ovddasteaddjin Eurovision lávllagilvvohallamis Malmös, Ruoŧas jagis 2013.

## Diskografiija
**Birgit Õigemeel* (2008)
**Ilus aeg* (2008)
**Teineteisel pool* (2009)
**Uus algus* (2013)

## Gáldut

Õigemeel
Õigemeel
Kategoriija:Riegádeamit 1988
Ferdinand Marcos

**Ferdinand Marcos** (1917-1989) lea filippiinnat politihkkár ja Filippiinnat dála stáhtaministtar. 

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1917
Kategoriija:Jápmimat 1989
Gitárra

**Gitárra** (greikkagillii κιθάρα, *kithara*) lea čuojanas mii jietnadeami dáfus lea sreaŋgačuojanas, ja čuojahanteknihka dáfus báhcahallančuojanas. Jietnabuvttadeami dáfus earuha akusttalaš ja elektralaš gitáras. 

## Ráhkadus
gitárra lea juohkásan golmma oassái: čeabet, lieđbmi ja ruŋgu.

### Čeabet
Gitáras lea čeabet. Čeabeha bajábealde leat sreaŋggat ceggejuvvon, mat leat sádela ja suotnašalddi gaskkas. Sádel lea čeabeha geažis ja suotnašaldi lea ruŋggus. Sreaŋggat leat assodaga mielde ordnejuvvon. Otná gitára čeabehat eai leat dušše ovtta bihttás, muhto baicce dasa lea liibmen čárváfiellu (*eŋg:fingerboard*), man bajábealde sreaŋggat mannet. Dát ráhkkanus stargada čeabeha, ja lassin sihke čeabeha ja čárváfiellu muorrašládja váikkuha mealgat šukŋii ja čuojaheapmái. 

Klassihkalaš gitárat atnet čoalle- dahje plástasreaŋgaid, ja dain lea nannoset muorračeabet nu ahte dat girdet sreaŋgaid geassima. Máŋga čuojanasa stállesreaŋggain, nugo Western- ja elegitárat ja elebássat, atnet maid nu gohčoduvvon *truss rod*, mainna sáhttá muddet čeabeha gealddu sreaŋgageassima vuostá. 

Mihtilmas gitárat atnet čárváfiellus doarrás čárvábáttiid. Daiguin lea álki sreaŋga oanidit dárkilit, vai dihto nuohta ráhkaduvvo. Dábálaččat juohke čárvábáddi dáinna lágiin vástida beallenuohta lávkki. Álggos čárvábáttit ledje čoalis, maŋŋelis dat ledje elefánttačalámis ja silbbasge. Ođđaáigasaš čárvábáttit leat eanas ođđasilbbas. Čárvábáttit nanu materiálas leat stargasit vuodjudan čárváfillui. Dákkár konstrukšuvdna rievtti mielde dáhká badješuoŋaid veadjemeahttumin. Muhto dat goitge lea vejolaš anolaš teknihkaiguin nugo omd. fanahemiin (*bending*) ja čeassamiin (*Slide*). 

Čeabehat leat máŋgalágánat. Klassihkalaš gitárat atnet govda ja duolba čopmečeabehiid. Stállesreaŋgagitárat baicce seakka ja goasii beallejorba čeabehiid ja čopmečárváfielluid.

Čárváfiellu geažis lea sádel. Dábáleamus sádelat leat plástas ja dávttis. Dat juogu vuojuduvvo čárváfiellu spontii dahje liibmejuvvo čárváfiellu geahčái. Plástasádelat ráhkaduvvot industriijas ja leat danin hálbbibut. Dáktesádelat leat guovttelágánat: vuššon ja vilggodahtton dáktesádelat, ja giehtadalakeahtes gussadávttit main ain lea buoidi dávtti mainna sádel vuidojuvvo. Buori duddjoma ja vuoidaniešvuođaid dihte gávdnojit maid sádelat ráhkaduvvon iešguđetlágán plásta-grafihtta-seaguhusaiguin.

### Lieđbmi
Čeabeha geažis lea lieđbmi dahje oaivi *(eŋg: headstock)*. Lieđmmis leat sreaŋggat darvvehuvvon bunciide. Dáinna lágiin sáhttá botnjamiin muddet/čuojustit sreaŋggaid. Sreaŋggaid deaddu sádela vuostá (mii dárbbaslaš lea) boahtá dasto lieđmmi spiehkasteamis čeabeha ektui.

### Ruŋgu
Ruŋggut leat máŋgalágánat. Akusttalaš gitárat atnet eanas geahpes muorrakássa, mas lea bodni, gármmat ja lohkki. Lohkkis lea dábálaččat jorba jietnaráigi. Gávdnojit maid eará ráhkadusat, nugo bealleresonáns-gitárat ja *Solidbody-*gitárat (guovnnji haga). 

Ruŋggu alde lea suotnašaldi. Dása leat sreaŋggat darvvehuvvon, dahje (nugo lea máŋga elegitáras) sreaŋgadoallái suotnašalddi vuolábealde .

Kategoriija:Báhcahallančuojanasat
Trojalaš heasta

**Trojalaš heasta** lei greikkalaš mytologiijas lei muorraheasta, man sisa greikkalaš soalddáhat ledje čiehkádan. Ihkku soalddáhat rahpe Troja šloahtauvssa ja luite soahteveagaset sisa. Dainna soahtejuonain Akhaiat, nugo gohččoduvvojit myhtas, vuite Trojalaš soađi.

Metaforalaččat "trojalaš heasta" lea diŋga mii olgguldasat ii oro váralaš, man falleheaddji geavaha kamuflášan nu ahte luitojuvvo suodjaluvvon guovllu sisa. Ovdamearkka dihte dihtormáilmmis trojalaš heasta mearkkaša dakkárlágán vahátlaš prográmma.
Kategoriija:Historjá
Váimmusfápmu

**Váimmusfápmu** lea teknologiija mas energiija buvttaduvvo váimmusluddema bokte. Dát teknologiija lea leamašan anus 1950-logu rájes rávdnjebuvttadeapmái. Borgemánus 2016 ledje 450 váimmusludden-reáktora jođus 31 riikkas, mas ollislaš boađus lei 392 GW. Lassin leat 60 reáktora huksojuvvome. 

EUs gokčet váimmusfápmorusttegat sullii goalmmádasa golahuvvon elektrisitehta ja 14% ollislaš energiijadárbbus. 
Váimmusfámu ovdamunit ja hehttehusat lea dávjá sáhkan. Sihke almmolašvuođas ja dieđalaš máilmmis váimmusfámu ávki ja sihkkarvuohta leat dábálaš digaštallanfáttát.
Kategoriija:Dieđa
Gándil

**Gándil** lea báhcahallančuojanas čárváfiellu haga, man čuojaha eanas Suomas, Estteeatnamis ja Gárjilis. 

## Ráhkadus
Árbevirolaččat dat lea flygelhámat resonánsakássa muoras. Soahkemáddagis masa lea fearrán gobi. Dasa darvvihii vihtta pentatonálaččat čuojustuvvon juovkasreaŋgga. 1900-logu beallemuddui dakkár vuohki geavahuvvui. Gándilat ledje iešguđet sturrodagain ja eanas čuojustuvvon D-duras dahje D-mollas. Álggus ledje vihtta sreaŋgga muhto vel eanet sreaŋggat lasihuvvojedje. Dán áigge sáhttet vaikkoba leahkit 39 sreaŋgga. 

Ođđaáigasaš gándila máŋgastreaŋgavuođa lassin sáhttá čuojahettiin gákkansystemain alidit dahje vuolidit gándila beallenuohtain. Gándil lea čuojahettiin čuojaheaddji askkis dahje beavddi alde. Muhtomin geavahuvvo plektrum. 

Suomas leat maiddái ráhkadan elektralaš gándila.

## Čuojahanvuohki
Gándil čuojahuvvo guovtte láhkái. Eanas čuojaheaddjit atnet guhkes sreaŋggaid aiddo ovddasteaset (Haapavesi-stiila). Nubbi stiilas oanehis sreaŋggat geavahuvvojit (Perhonjoki). 

## Mytologiija
Suoma nationálaeposis *Kalevalas* ráhkada boares noaidi Väinämöinen vuosttaš gándila stuorra hávgga ollolis. Bániin duddjo bunciid, juovkkaid bidjá sreaŋgan. Čuojahettiin bohtet buot meahcceeallit guldalit. Olbmot barggadettiin fáhtehallet šukŋii. Nuppát gándila duddjojuvvo maŋŋelaš, dán geardde soagis. 

Gándil lea addán nama diktačoakkaldahkii *Kanteletar*ii (Gándilčuojaheaddjit), man Elias Lönnrot čohkkii. 

Gárjilaš universitehtas Petroskoijas gávdno gursa gándilduoji ja gándilčuojaheami birra. Gurssa jođiheaba guokte gándilmeaštira. Sibelius-akademiijas Helssegis sáhttá árbevirolaš ja oddaáigasaš gándilčuojaheami studeret.

Kategoriija:Gándil
Viidna

**Viidna** (láhtengillii *vinum*) lea alkohovlajuhkamuš geavvan viidnemuorjesáhpis. Viidnemuorjjit šaddet viidnemuoras. Viidna adnojuvvo návddašanávnnasin. Mihtilmas enologalaš ("viidnadieđalaš") sáhppunvugiid bokte sáhttá olahit alla máŋggabealatvuođa. Dat maid mielddisbuktá dan ahte máŋga viinnas lea logijagiid sáhppunáigi ja guhkes seailunáigi. 

Dábáleamus viinnat leat ruksesviidna, vilgesviidna ja vel roséviidna. Boršoviidna (omd. šampanja) šaddá viinnas mii nuppádassii geavvá. Unnán boršu viidnii lasihuvvo čađđasivra dávjá teknihkalaččat. 

Viidnaráhkádeapmái adnojuvvo muorjjit mat šaddet gihppun viidnemuorjemuoras (*Vitis vinifera*).

Kategoriija:Jugus
Šiprage

**Šiprage** (Шипраге)  lea Bosnia ja Hercegovina gilli. Dan olmmošlohku lea 788 ássi (2013).

## Climat

## Gáldut

Kategoriija:Bosnia-Hercegovina
Sámi Dáiddárráđđi

**Sámi Dáiddárráđđi** () lea sámi dáiddárorganisašuvnnaid oktasašorgána oktavuođaiguin sihke davviriikkalaš ja eurohpalaš dáiddárráđiide. Ráđđi ásahuvvui 1987.

Dáiddáráđi miellahttoorganisašuvnnat leat:

*Juoigiid Searvi (JS)
*Sámi Dáiddačehpiid Searvi (SDS)
*Sámi Filbmabargiid Searvi (SFS)
*Sámi Girječálliid Searvi (SGS)
*Sámi Komponisttat (SK)
*Sámi Teáhter Searvi (STS)

## Gáldut

Kategoriija:Sámesearvvit
Kategoriija:Ráđit
Kategoriija:Sámi dáidda
Soahtanroggi

**Soahtanroggi**, muhtimin **viehkanhávdi**, **vuohčinroggi**, **báhčinroggi** dahje **báhčinhávdi** lea eatnamii roggojuvvon goivvohat mii lea geavahuvvon soađis. Roggi addá soalddáhiidda suoji mas lea álki bázestit. 

## Soahtanrokkit máilmmisođiin
Vuosttaš máilmmisoađis soahtanrokkit leat hui dábálaččat. 

## Gáldut

Kategoriija:Soahtan
Kategoriija:Vuosttaš máilmmisoahti
Sealla

**Sealla** (láhtengillii *cellula*, gámmáraš, sealla; antihka greikkagillii *κύτος kytos*, sealla) lea buot organismmaid unnimus ealli ovttadat. Olbmo rumaš lea ráhkaduvvon olu iešguđetlágan seallain. 

Lea vealla ovttaseallat ja máŋgaseallat organismmaid gaskkas. Jus dihto ealán lea ráhkaduvvon máŋga seallain, dalle sáhttet seallat ovttastuvvat ovttadahkan ja dainna lágiin ráhkadit gođđosa. Olbmo rupmašis leat máŋgačuođi iešguđetlágán sealla- ja gođustiippat. Evolušuvnna jođus leat seallat mat gullet máŋgaseallat ealánii massán iežaset máhtu eallit akto. Dat seallat leat gođđosisteaset spesialiseren sierra doaimmaide. 

Seallaid dieđa ja oahpa gohččoduvvo seallabiologiijan. 
### Vuođđu
Juohke sealla lea ráddjejuvvon, iešvuđot ja iešseailluheaddji systema. Dat doahpu biebmoávdnasiid ja ealiha iežas ávnnasmolsuma veagas. Ođđa seallat šaddet seallajuohkáseami bokte. Seallain leat dihto dovdomearkkat, man vuođul eallin lea dieđalaččat definerejuvvon.
* Lassáneapmi seallajuohkáseami bokte
* Ávnnasmolsun (energiija dihte)
* Vástádus stimulii (olgguldas dahje siskkildas stimuli, abiotálaš fáktorat dego temperatuvra ja biebmofállu ja biotálaš dego borrit)
* Lihkadeapmi (flagealla veagas, ja sealla siste lihkadit proteiinnat ja vesihkalat)
* Struktuvrralaš dovdomearkat (morfologolaš ja dynámalaš)
* Stuorrun ja ovdáneapmi
* Nekrosa

Evolušuvnna manus leat guokte iešguđetlágán ealánjoavkku hápmašuvvan. Prokaryotat main váilo seallaváimmus ja nuppe ládje eukaryotat main lea seallaváimmus. Eukaryotat leat maiddái hámisteaset mohkkáseapput go oktageardánis prokaryotat. 

Seallaid sturrodagat leat iešguđetlágánat. Dábálaččat čađamihttu lea 1-30 mikromehtera. Muhto elliid monneseallat leat mearkkašahtti stuorábut go eará seallat. Omd. lea struhca (*Struthio camelus*) monneseallaid čađamihttu badjel 70 mm. Olbmuid monneseallaid čađamihttu lea 0,15 mm. Dat lea olbmu stuorimus sealla, ja lea áidna man earuha čalmmiiguin (mikroskohpa haga).

*
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (riegádan miessemánu 6. b. 1856 Freibergas, Mährenis; jápman čakčamánu 23. b. 1939 Londonis, Stuorra-Británnias) lei nuortariikalaš neurologa ja psykologa gii vuođđudii psykoanalysa. Son lea adnojuvvon ovtta dain 1900-logu stuorámus jurddašeaddjiin. Su teoriijat ja metodat leat velá dán áigge geavahusas.   

## Eallin
Freuda riegádii Freibergas Mährenis, mii dalle lei keisárlaš Nuortariikkas, otne Příbor Čehkkias. Su váhnemiin lei juvddálaš suohkaduogáš. Son bajásšattai oskkoldaga haga ja lei álo eahpeoskkolaš. Vaikko son lei ateista ja kritiserii oskkoldaga son eallinahkái dovddai iežas oasálažžan juvddálašvuhtii. Dása maid son juvddálašvuođas čatnasii ii leange jáhkku dahje čearddalaš čeavli, muhto čielga diđolašvuohta siskkáldas identitehtas. 

Freud hilggui vuosttaš áigumuša lohkat juridihka ja álggii 1873 lohkat medisiinna Wiena universitehtas. 1881 Freud šattai medisiinna doavttir. 

1882 Freud álggii doavttirin bargat Wiena almmolaš buohcceviesus. 1886 son náitalii. Freud borgguhii ollu ja buohccái guopmeborrasii 1922. Dávda vearránii jagiid gollamis dassážii go jámii.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1856
Kategoriija:Jápmimat 1939
Kategoriija:Nuortariikalaš doaktárat
Kategoriija:Nuortariikalaš psykologat
Kategoriija:Psykoanalysa
Pedro Fernando

**Paulo Fernando Fazenda Manuel** (1998 Luanda, Angola) lea Angola lávlu ja neavttár.

## Gáldut

## Liŋkkat
* Pedro Fernando ruoktosiidu (My Space)

Kategoriija:Afrihkálaš musihkkárat
Roubaix

**Roubaix** (hollánddagillii *Robaais*) lea gielda ja gávpot Davvi-Frankriikkas lahka Belgia ráji. Roubaix olmmošlohku lea 96 duhahiid ássi ja viidodat lea  km².

## Liŋkkat

* Roubaix webbasiiddut **<small>([[fránskkagiella|fr]])</small>**
Volga

**Volga** ( *Jul*,  *İdel*,  *Atăl*,  *Rav*,  *Rava*, , ) lea Eurohpá guhkimus ja stuorámus johka. Joga guhkkodat lea sullii 3&nbsp;685 kilomehtera. Volga lea buohkanassii Ruoššas. Volga luoitá máilmmi stuorimus jávrái Kaspiamerrii.

## Gáldut

Kategoriija:Ruošša jogat ja eanut
Niilaeatnu

**Niilaeatnu** dahje **Niila** ( *Al-nīl* ja  *P(h)iaro*) lea Afrihká guhkimus johka. Eanu guhkkodat lea sullii 6&nbsp;650 kilomehtera.

## Gáldut

Kategoriija:Afrihká jogat ja eanut
Muohtačalmmit

**Muohtačalmmit** (dološ ortografiija: **Muottačalmit**) lea Peđar Jalvvi Muohtačalmmit-čoakkáldaga nammadikta. Dát lea luonddu govvádus, muhto dat govvida maid sámiálbmoga, mii lea gievrrat go bissu čoahkis ja doaibmá ovttas.

**Muohtačalmmit**

Sattáhala áimmuid čađa,
hiljit gahččet muohtačalmmit, 
gahččet geđgiid, skirriid ala,
vielgadin dat gokčet eatnan.

Vaikko dain lea gorut smávis, 
miljovnnat go oktii bohtet,
divvet rokkit, leagit, muorra-
bohtožiidda ihtá skálvi,
geđggiid duohkái čoggo časttas.

Giđđabeaivváš muođuid ovddas
suddet smávva muohtačalmmit
šelges čáhcegoaikkanassan.
Goaikkanasas čoggojit dat
ájan, deatnun, jávrin, mearran
-stuoris dalle lea daid fápmu.

## Gáldut

## Geahča maid
*Frank Rasmus lohká jitnosit Muohtačalmmiid

Kategoriija:Sámekultuvra
Kategoriija:Sámegielat girjjálašvuohta
Alitnásti

**Alitnásti**, (*Hepatica nobilis*) lea oalle uhca giđđat lieđđu šaddu mas leat alit, násttelágán lieđđelasttat. Dát gullá fiskesrássišattuide (*Ranunculaceae*).

## Alitnástti hápmi ja guhkkodat
Alitnásti lea máŋggajahkásaš rássešaddu mii šaddá 10&ndash;15&nbsp;cm guhku.

 
## Alitnásti symbolan
*Suoma historjjálaš eanangotti Häme &mdash; eanangotti šaddu

*Ruoŧademokráhtat

## Alitnásti eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Fiskesrássešattut
Nationalisma

**Nationalisma** lea máilmmioaidnu ja politihkalaš lihkadus mii áigu nannet oktoráđálaš stáhta. Nationalisma gudnejahttá našuvnna, kultuvrra, historjá ja gáhtte nationalstáhta. Nationalstáhta lea stáhta mii lea ráhkaduvvon našuvnna vuođul. Dat lea definerejuvvon ná: geografalaččat ráddjejuvvon stáhta man álbmogis unnit eanet lea seammá duogáš/boahtimuš, giella ja kultuvra.
Dat gii doarju nationalisma gohččoduvvo nationalistan. Erohus patriohtismas ja nationalismas lea ahte patriohtisma gáhtte riika váldojuvvon territoria ja sáhttá seaguhuvvot vaikko makkár politihkalaš oaiviliiguin. Nationalisma gis lea politihkalaš ideologiija mas lea čielga servodatprográmma. Nationalismas lea nationalstáhta guovddážin. Patriohtisma gis ii vealtakeahttá dárbbaš nationalstáhta.     

## Gáldut

Kategoriija:Nationalisma
Ástmá

**Ástmá** (greikkagielas ἆσθμα, "vuoigŋanheahti") lea bistevaš vuolši vuoiŋŋahagas. Ástmá dagaha vuoigŋanváttisvuođaid ja vuoiŋŋahat lea maiddái liigehearki. Dávdamearkkaid vuođđu lea vuoigŋanbohcciid gáržžádus. Vuoigŋanbohccit gáržot šliivvi ja vuoigŋandehkiid geasáhaga dihte. Maiddái bohtaneapmi bronkiála vuohččecuoccas gáržžida vuoigŋanbohcciid. Buot daid dávdamearkkaid sáhttá buoridit dálkasiiguin.

Ástmá sáhttá leat allergiijalaš dahje ii-allergiijalaš. Allergiijalaš ástmá dávjá vuhtto mánnávuođas ja ii-allergiijalaš ástmá lea dábáleabbu ollesolbmuin. Ástmá dávjodat lea alit oarjemáimmi riikkain. Alimus dávjodat lea Stuorra-Brittánias.

## Geahča maid
*Ávkkalaš diehtit Ástmá birra (NAAF.no)
*Sisavuoiŋŋahatdálkasat rávis olbmuid váste -brošyra (NAAF.no)

Kategoriija:Vuoigŋanvuogádaga dávddat
Geahpesboras

**Geahpesboras** lea borasdávda. Bahá seallačoahkis geahpesgođđosis dagaha borasdávdda. Dalle seallat geahpesgođđosis juohkásit dárkkiskeahttá. Boras sáhttá sturrot ja metastaseret. Metastaseren mearkkaša ahte boras manná álgoborrasis eará rumašosiide. Eanas geahpesborrasat leat karsinomat *().* Karsinoma mearkkaša ahte boras boahtá epitelseallain. Geahpesboras lea dat borasdávda mii goddá eanemus dievdduid beales ja nubbin eanemus nissoniid beales (eanemus lea čižžeboras). 1,2 miljovnna olbmu jápmet geahpesborrasii jahkásaččat. Dábálaš dávdamearkkat leat lahpasaddan, gosahat (muhtumin šliivi lea varranaga) ja ruoidnan. 

Dábáleamus sivva geahpesborrasii lea borgguheapmi. Geahpesboras borggutkeahtes olbmuin lea dávjá vuođđuduvvon genehtálaš dahje birassivaide. Birassivat leat ovdamearkka dihte asbeasta, radon ja áibmonuoskkideapmi.

## Geahpesboras eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Vuoigŋanvuogádaga dávddat
Kategoriija:Borasdávddat
Háldi

**Háldi** (, ) lea Skánddaide gullevaš čohkka Suoma ja Norgga rájis. Háldi 1365&nbsp;m allosaš čohkka lea Norgga bealde Ráissa ja Gáivuona gaskkas sullii 1 km Suoma rájis davvelis. Suoma bealde fas čohka allodat lea beare 1&nbsp;323,6&nbsp;m, muhto dát lea datte Suoma alimus gáisá.

## Gáldut

Kategoriija:Suoma várit
Kategoriija:Norgga várit
Kategoriija:Eanodat
Kategoriija:Ráisa
Kategoriija:Gáivuotna
Skánddat

**Skánddat** ( ja ) leat gáissát mat johtet Skándinavia njárgga čađa. Lulligeahči Skagerraka-rittus ja davvigeahči Davvinjárggas.
Skánddat leat 1700 km guhkkosaš várreráidu mii lea 320 km govvdimus sajis. Skánddat leat Norggas ja Ruoŧas ja muhtun oase Suomas. Skánddat leat davvin Skándinávia čáhcejuohku mii maiddái čuovvu Ruoŧa ja Norgga riikaráji. Skánddaid alimus várri lea 2469 m allosaš Galdhøpiggen, mii lea Norgga bealda. Ruoŧa alimus várri lea Giebmegáisi, 2097 m. Maiddái Suoma alimus várri Háldi, gullá Skánddaide. Háldi lea aitto Suoma ja Norgga rájis ja alimus čohkka, 1365 m, lea Norgga bealde. Suoma bealde alimus čohkka lea 1323,6 m. 

Skánddat leat oassi Kaledonalaš váriin, mat bohciidedje 390-440 miljovnna jagi áigi, dalle go kontineanttat eami-Eurohpá (Baltica) vujii oktii eami-Amerihkáin (Laurentia).

## Gáldut

Kategoriija:Norgga várit
Kategoriija:Suoma várit
Kategoriija:Skánddat
Kategoriija:Ruoŧa várit
Nollatoleránsa

**Nollatoleránsa** lea doaba mii mearkkaša dan ahte ii čájet mange toleránsa muhtun dáhpáhusaid ja láhttemiid guovdu. Doaba lea geavahuvvon ovddemus kriminologalaš digaštallamis. Praktihkas dat mearkkašivččii ahte poliisa doibmegoahtá vaikko rihkkus livččii unni, ja dáinna lágiin unnidit kriminalitehta servodagas. 

Dán áigge doahpaga geavaheapmi lea leavvan olggobeal kriminálapolitihka. 

Nollatoleránsa lea evttohuvon čuovvuvaš ovdamearkkaid vuostá:

* juhkan nuorat
* rasisma
* givssideapmi
* seksuála illásteamit 
* geđgen alárbmabillaid vuostá
* gárrenmirkkut

## Gáldut

Kategoriija:Kriminologiija
Bellodat

**Bellodat** lea olbmuid ovttastupmi mii rahčá dan ovdii ahte dihto politihkalaš lihtus, ovdamearkka dihte ovtta stáhtas, joksat eanet jienaid ja dáinna lágiin čađahit iežas politihkalaš ulbmiliid. Bellodat mii nagoda joksat eanet jienaid oažžu eanet politihkalaš fámu. Jienaid bellodat oažžu go oassálastá demokráhtalaš válggain. 

Bellodagat doibmet dávjá olles riikkas ja oassálastet dalle parlameantaválgggaide. Bellodat sáhttá maid doaibmat sierra riikaoasis ja dušše oassálastit gielddaválggaide dahje eanadiggeválggaide.

Bellodagat sáhttet maid oassálastit válggaide mat dušše gusket ovtta eiseváldái nugo lea Ruoŧa sámediggeválggain. 

## Geahča maid

* Listu Norgga bellodagain

## Gáldut

Kategoriija:Bellodagat
Bihčosgorži

**Bihčosgorži** ( dahje *Pitsusköngäs*) lea Bihčosjoga 17 m allosaš gorži Suoma Giehtaruohttasis, Eanodagas. Gorži lea Kalohttageinnodaga guoras sullii 2&nbsp;km Bihčosjávrris lulellii ja sullii 45&nbsp;km geahčen Gilbbesjávrres. Bihčosgorži lea Suoma alimus oktilaš gorži. 

## Gáldut

## Geahča maid

Kategoriija:Eanodaga goržžit
Kategoriija:Suoma goržžit
Kárta

**Kárta** dahje **gárta** lea mihttoláva mielde unniduvvon tevnnet vissis guovllus. Kárta lea digitálalaš dahje analogalaš gaskaoapmi mainna govvida eatnama. Kárta lea dábálaččat dulbejuvvon, unniduvvon ja generaliserejuvvon. 

Kárta lea árbevirolaččat báhpárii prentejuvvon. 

Kategoriija:Kárttat
Kategoriija:Kartografiija
Kategoriija:Eanamihtideapmi
Struve meridiánagierdu

**Struve meridiánagierdu** dahje **Struve meridiánadávgi** lea golmmačiegagat ráidu, man lullimus čuokkis lea Ukraina Izmailis Čáhppesmeara lahka ja davimus čuokkis Hámmárfeastta Fuglenesas davvin. Ráidu ráhkaduvvui jagiin 1816&ndash;1855 ja dan guhkkodat lea sullii 2,820 km. Suoidnemánu 15. b. 2005 Struve meridiánagierdu dohkkehuvvui UNESCO máilmmiárbelistui. 

## Geahča maid
*Máilmmeárbi - Vássánáiggi addin skeaŋka
*Struve gollostat

Kategoriija:Geodesiija
Kategoriija:Eanamihtideapmi
Šibitdoavttir

**Šibitdoavttir** dahje **veterinára** lea ámmát man bargu vuosttažettiin lea dikšut šibihiid. Šibitdoavttir lea eanas riikkain suddjejuvvon ámmátnamahus. Šibidoavttir lea čađahan veterináramedisiinna oahpu. Earret dikšundoaimmaid šibitklinihkas, šibitdoaktárat doibmet maiddái borramušindustriijas ja borramušdárkistemiin omd. njuovahagain. Šibidoaktárat galget maid fuolahit das ahte šibitdávddat eai njoamu olbmuide. 

Šibitdoavttir lea eanas riikkain allaskuvlaoahppu. Ruoŧa šibitdoavttiroahppu lágiduvvo Uppsalas ja dat oahppu bistá vihta ja beallejagi. Norggas sáhttá lohkat šibitdoavttirin Oslos dahje Budejjus. Suomas sáhttá lohkat Helssegis.

## Gáldut

Kategoriija:Veterináramedisiidna
Kategoriija:Doaktárat
Rábies

**Rábies** lea doložis oahpis virusdávda. Rábies lea measta álo jápmindávda. Rábiesvirus sáhttá njoammut eanas lieggavarat elliide, muhto hárve šaddoborriide. Rábiesa stereotiippalaš govva lea aggressiivva beana mii soalssida. Muhto maiddái bussát, riebanat, mievrrit, bassanguovžžat ja gumppet sáhttet buohccát rábiesii ja njoammudit dávdda. Muhtin girdisáhpánat njoammudit rábiesa. Lottiin lea hárve rábies dasgo daid rumaštemperatuvra lea alit go dan maid virus dárbbaša optimalá lassáneapmái rupmašis.  

WHO árvvoštallamiid mielde sullii 55 000 olbmo jápmet rábiesii jahkásaččat. 99% dain leat Afrihkás ja Ásias. Rábies ii gávdno Norggas iige Ruoŧas. Maiddái Suomas lea rábies eliminerejuvvon jagi 1991 rájes. Muhto Suoma ránnjáriikkas Ruoššas gávdnojit neahtebeatnagat mat guddet rábiesa. Ruošša lea ovtta dain riikkain Eurohpás gos báikkálaš eallit njoammudit rábiesa olbmuide. Neahtebeatnagat gávdnojit Suomas ja dat sáhttet guoddit rábiesvirusa. Ruoŧa eastadandoaimmat leat dahkkojuvvon neahtebeatnaga leavvama vuostá.  

Dábálaš dávdamearka meahcielliin lea ahte dat eai šat bala olbmuin, ja dáinna lágiin bohtet olbmuid lahka.

## Gáldut

Kategoriija:Veterináramedisiidna
Kategoriija:Dávddat
Lappi eanangoddi, Ruoŧŧa

**Lappi** () lea Ruoŧa davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Giron. Eará gávpogat leat Jiellevárri, Likšu ja Vualtjere. Lappi eanangotti viidodat lea 109 702 km² ja dan olmmošlohku lea 91 666 ássi.

## Gielddat

*  Arjepluovvi
*  Árviesjávrrie
*  Dorotea
*  Jiellevárri
*  Johkamohki
*  Giron
*  Likšu
*  Malå
*  Suorssá
*  Storumana
*  Vualtjere
*  Åsele

Kategoriija:Ruoŧa eatnandiehtu
Kategoriija:Norrbottena leatna
Kategoriija:Västerbottena leatna
Gästrikland eanangoddi

**Gästrikland** lea Ruoŧŧa davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Gävle. Eará gávpogat leat Sandvikena, Hoforsa ja Ockelbo. Gästrikland eanangotti viidodat lea 4 181 km² ja dan olmmošlohku lea 153 723 ássi.

Leana hálddahusguovddáš lea Gävle.

## Gielddat

*  Gävle
*  Hoforsa
*  Ockelbo
*  Sandvikena

Kategoriija:Ruoŧa eatnandiehtu
Kategoriija:Gävleborgga leatna
Norrbotten eanangoddi

**Norrbotten** lea Ruoŧŧa davimus eanangoddi. Eanangoddeguovddáš lea Luleju. Eará gávpogat leat Biđona, Bodena ja Gáinnasa. Norrbotten viidodat lea 26 671 km² ja dan olmmošlohku lea 195 024 ássi.

## Gielddat

*  Badje-Duortnus
*  Badje-Gáinnasa
*  Bájil
*  Biđona
*  Bodena
*  Gáinnasa
*  Háhpáránddi
*  Luleju
*  Älvsbyna

Kategoriija:Ruoŧa eatnandiehtu
Kategoriija:Norrbottena leatna
Allergiija

**Allergiija** lea badjelmearálaš dustenreakšuvdna immuvdnavuogádagas. Dákkár reakšuvdna gohčoduvvo allergalaš reakšuvdnan. Allergiija bohcciida dalle go immuvdnavuogádat reagere ávdnasa vuostá mii lea dábálaš min birrasis. Dáinna lágiin lea vealla allergalaš reakšuvnnas ja *[[Autoimmuvdna dávda|autoimmuvdna reakšuvnnas]]*, mas immuvdnavuogádat reagere iežas rupmaša vuostá. 

Ávnnas mii bohciidahtá allergiija gohčoduvvo allergenan. Allergenat leat máŋggaláganat, muhto eatnasat leat proteiinnat. Dábálaš allergiijat leat niehtteallergiija ja lieđđegavjaallergiija. Niehtteallergiija lea biebmoallergiija ja lieđđegavjjat fas levvet biekka mielde.

Kategoriija:Immuvdnavuogádat
Kategoriija:Immunologiija
Obbondávda

**Obbondávda**, **baikabava**, **dahpahat** dahje **dahppondávda** (lat. *obstipatio, constipatio*) mearkkaša ahte čoliid doaibma lea njohcon. Obbondávda lea dalle go baiká unnit go golbmii vahkus. Dat lea oalle dábálaš dávda, prevalensa lea sullii 20%, muhto eatnasat eai dárbbaš fitnat doaktára luhtte. Vaikko obbon ii leat duođalaš dávdamearka dat sáhttá leat unohas pasientaide. 

## Dávdamearkkat
* Fitná hárve hivssegis baikime.
* Baika lea garas
* Ferte rahčat baikkidettiin
* Dovdu dego čoalit eai leat gurrosat maŋŋel go lea baikan
* Bávččasta baikkidettiin
* Biegga čoavjjis
* Galmmista
* Muhtumin čoavjebávččas ja boruhisvuohta

## Gáldut

Kategoriija:Dálkkasdieđa
Börje Salming

**Anders ''Börje'' Salming** (cuoŋománu 17. b. 1951 Giron – skábmamánu 24. b. 2022) lei sápmelaš jiekŋaskearrospealli Ruoŧa bealde. 

## Klubbat
*Kiruna AIF, 1967–1970
*Brynäs IF, 1970–1973
*Toronto Maple Leafs, 1973–1989
*Detroit Red Wings, 1989–1990
*AIK, 1990–1993

## NHL
* NHL First All-Star Team – 1976–77
* NHL Second All-Star Team – 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1978–79 ja 1979–80

## Eará
*Ruoŧŧa-Golli – 1971 (Brynäs IF), 1972 (Brynäs IF)
*VM 1972 – Bronsa
*VM 1973 – Silba
*Canada Cup 1976 – 4
*Viking Award – 1976, 1977, 1979
*Canada Cup 1981 – 5
*VM 1989 – 4
*Canada Cup 1991 – 3
*OS 1992 – 5
*IIHF ***Team of the Century*** – Tretjak, Salming, Fetisov, Charlamov, Makarov ja Gretzky.

## Liŋkkat
*Börje Salming hhof.com
*Borje Salming hockey-reference.com
*Borje Salming nhl.com
*Salming Underwear
*Börje Salming
*Bornicon & Salming: Börje Salming

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1951
Kategoriija:Jápmimat 2022
Kategoriija:Sápmelaš jiekŋaskearrospeallit
Kategoriija:Ruoŧŧelaš jiekŋaskearrospeallit
Bassanguovža

**Bassanguovža** (*Procyon lotor*) lea njiččehas. Dat elii álggus Davvi-Amerihkás, ja lea dan maŋŋá buktojuvvon Jáhpanii ja Eurohpái. Namma *bassanguovža* boahtá das ahte dat dávjá buotnju borramušas čáhčái. Dakkár láhtten lea dárkojuvvon bassanguovžžain mat leat fáŋgalis. Jáhku mielde dat lea refleaksa mii speadjalastá bassanguovžža bivdinvuogi johka- ja jávregáttiin.

## Gáldut
Kategoriija:Eallit
Alitbossu

**Alitbossu** (*Balaenoptera musculus*) lea njiččehas mii eallá mearas. Alitbossu šaddá gitta 33 mehter guhku, ja deaddá gitta 200 tonna. Dat lea dáinna lágiin máilmmi stuorámus ealli mii dán áigge eallá ja mii lea dássážii goassige eallán. 

Alitbossut leat gaskamearálaččat 26 mehter guhku. Lullebeallejorbbu alitbossut leat stuorábut go davvebeallejorbbu. Alitbossus leat goit golbma vuollešlája: *B. m. musculu* Davvi-Atlánttas ja Davvi-Jaskesábis, *B. m. intermedia* Lulli-Oseanias, ja *B. m. brevicauda* Indiaábis ja Lulli-Jaskesábis. 

Alitbossut ellet buot máilmmi stuorra mearain. Dat vánddardit galbma ja liehmmus čáziid gaskkas. Dálvet dat orru subtrohpalaš mearain, ja geasset fas polára mearain. Alitbossu bissu dábálaččat ábis ja hárve boahtá mearragátti lahka. 

Nugo eará bossut (*Balaenoptera*), alitbossu borrá oahtuid.
Kategoriija:Eallit
Girdinskurbmu

**Girdinskurbmu** (eŋgelasgillii: *cockpit*) lea pilohtaid latnja girdis. Girdinskurpmus pilohtat doaimmahit girdi stivrema ja maiddái dárkkistit girdinguoskevaš ja teknihkalaš proseassaid. 
Girdinskurbmu lea measta álo girdi ovddageahčen aiddo njuni maŋábealde. 

Ođđaáigasaš johtolatgirdiid skurpmuid siste gávdnojit čuđiid mielde dárkkistanrusttegat stivrema, navigašuvnna, kommunikašuvnna ja eará doaimmaid várás.

## Gáldut
Kategoriija:Áibmojohtolat
Boksen

**Boksen** lea valáštallansuorgi mas guokte gilvvohalli doarruba goabbat guimmiineaskka čorpmaiguin. Dat gilvvohalli gii olaha eanemus deaivamiid čorpmaiguin vuoitá. Gilvvohallit atnet dábálaččat devdojuvvon boksengistáid. Gilvvohallit leat maiddái juohkásan sierralágán deaddoluohkáide (vai boksenkámpa šaddá vuoiggalaš).  

Boksenkámpa lágiduvvo boksengárddi siste. Boksengárdi lea njealjehas man siiddut leat unnimustá 4,90 m gitta eanemustá 6,10 m guhku. 

Boksenkámpa lea gilvoduopmára geahču vuolde. Gilvvohallit gohčoduvvojit boksárin. 

Kámppa vuoitá dat gii oažžu eanemus čuoggáid, muhto gilvu maiddái vuitojuvvo jus okta boksár luohpá gilvvus (bálkesta sihkaldaga gárddi sisa) dahjege *knock-out* bokte. "Teknálaš knock-out" dáhpáhuvvá dalle go duopmár loahpaha gilvvu jus okta boksár lea oalát birgemeahttun dahje jus nubbi boksára dearvvašvuohta lea áitojuvvon.

## Gáldut

Kategoriija:Valáštallan
Christina Aguilera

**Christina Aguilera** (njukčamánu 28. 1980 Staten Island, New York, Amerihká ovttastuvvan stáhtat) lea popmusihkkár.

## Diskografiija
* *Christina Aguilera* (1999)
* *Mi Reflejo* (2000)
* *My Kind of Christmas* (2001)
* *Stripped* (2002)
* *Back to Basics* (2006)
* *Bionic* (2010)
* *Lotus* (2012)

## Gáldut

## Liŋkkat
* Christina Aguilera ruovttusiiddut

Kategoriija:Riegádeamit 1980
Kategoriija:Amerihkálaš popmusihkkárat
Arvedávgeleavga

**Arvedávgeleavga** lea máŋggaivdnásaš leavga mas lea arvedávggi ivnnit. Ivnnit ovddastit dávjá máŋggaárvosašvuođa. Dánáigge dovdosut veršuvnnat leat seksuála- ja sohkabeallevehádagaid prideleavga, Sápmi Pride -leavga, pasifisttaid paceleavga ja Cusco-gávpoga leavga.

## Gáldut

## Geahča maid
*Prideleavga
*Sápmi Pride
*Sápmi Pride -leavga
*Pasifisttaid paceleavga 
*Cusco-gávpoga leavga

Kategoriija:Ráfi
Kategoriija:Peru
Kategoriija:Leavggat
Šalom

**Šalom** () lea hebreagielat sátni mii máksá ráfi. Šalom geavahuvvo dearvvahansátnin dego *salaam* man muslimat geavahit arábagillii dearvvahansátnin. Nubbi dábálaš dearvvahus lea hebreagielat frása "šalom aleichem" (ráfi lehkos duinna).

## Geahča maid
*Saalem
*Salaam

## Gáldut

Kategoriija:Hebreagiella
Kategoriija:Ráfi
Salaam

**Salaam** dahje **salam** ( *salām*) lea arábagielat sátni mii máksá ráfi. Salaam geavahuvvo dearvvahansátnin dego *šalom* man hebreagielalaččat geavahit dearvvahansátnin. Nubbi dábálaš dearvvahus lea arábagielat frása *as-salāmu ʿalaykum* () (ráfi lehkos duinna).

## Geahča maid
*Saalem
*Šalom

Kategoriija:Arábagiella
Kategoriija:Ráfi
Listu Nobela ráfibálkkašumi vuitiin

Dát lea listu Nobela ráfibálkkašumi vuitiin. Listu lea kronologalaš. 
## Listu Nobela ráfibálkkašumi vuitiin

1900-lohku — 1910-lohku — 1920-lohku — 1930-lohku — 1940-lohku — 1950-lohku

1960-lohku — 1970-lohku — 1980-lohku — 1990-lohku — 2000-lohku — 2010-lohku

*Gáldu: 
### 1900-lohku

### 1910-lohku

### 1920-lohku

### 1930-lohku

### 1990-lohku

### 2000-lohku

### 2010-lohku

### 2020-lohku

Kategoriija:Nobela ráfibálkkašupmi
Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Kategoriija:Listtut

## Gáldut
Paceleavga

**Paceleavga** geavahuvvo ráfi symbolan. Dát arvedávgeleavga geavahuvvui vuosttaš geardde itálialaš ráfimárssas jagis 1961. Leavgga oaivadusgáldun leat máŋggaivdnásaš leavggat mat geavahuvvojedje miellačájáhusain atomavearjjuid vuostá. Dábáleamos leavgavariánttas leat čieža ivnni &mdash; fiolehtta, alit, azuralit, ruoná, fiskat, oránša ja ruoksat &mdash; ja daid alde itáliagielat sátni PACE (). Dasa lassin lea veršuvdna mis lea Pablo Picasso sárgon duvvá.

## Gáldut

Kategoriija:Ráfileavggat
Kategoriija:Arvedávgeleavggat
Kategoriija:Ráfisymbolat
Listu Sydney ráfibálkkašumi ja gollemedálja vuitiin

Dát lea listu Sydney ráfibálkkašumi ja gollemedálja vuitiin. Listu lea kronologalaš.

## Listu Sydney ráfibálkkašumi vuitiin

## Listu Sydney ráfibálkkašumi gollemedálja vuitiin

## Gáldut

Kategoriija:Sydney ráfibálkkašupmi
Kategoriija:Sydney ráfibálkkašumi vuoitit
Kategoriija:Listtut
Seoul ráfibálkkašupmi

**Seoul ráfibálkkašupmi** ( ja ) lea korealaš ráfibálkkašupmi mii vuođđuduvvui jagi 1990 Seoul olympiagilvvuid maŋŋá. Bálkkašumi árvu lea 200&nbsp;000 USA dollára. Ruđaide lassin vuoiti oažžu diploma ja plakehta.

## Vuoitit

## Gáldut

## Lassidieđut fáttá birra
*Seoul ráfibálkkašupmi  

Kategoriija:Seoul ráfibálkkašupmi
Espánnja

**Espánnja** dahjege **Espánnja gonagasriika** lea riika Oarjelulli-Eurohpás. Espánnja rádjeriikkat leat Portugála, Andorra, Frankriika ja Davvi-Afrihkás Gaskameara nuppe bealde Marokko ja Algeria.

## Geahča maid
* Máilmmi riikkat


Kategoriija:Eurohpá riikkat
Kategoriija:NATO
Élie Ducommun

**Élie Ducommun** (guovvamánu 19. b. 1833 Geneve, Sveica &ndash; juovlamánu 7. 1906 Bern, Sveica) lei sveicalaš journalista ja ráfiaktivista, gii vuittiiga ovttas Charles Albert Gobatain jagi 1902 Nobela ráfibálkkasumi.

Ducommun barggai Riikkaidgaskasaš ráfikantuvrras (BIPP) Bernas bálkkáhis váldočállin jagi 1890 rájis jápmimis rádjái.

## Gáldut

Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Kategoriija:Sveicalaččat
Kategoriija:Riegádeamit 1833
Kategoriija:Jápmimat 1906
Gandhi ráfibálkkašupmi

**Gandhi rikkaidgaskásaš ráfibálkkašupmi** () lea intialaš ráfibálkkašupmi man India ráđđehus addá olbmuide dahje organisašuvnnaide geat rahčet ii-veahkaválddálaččat sosiála, ekonomalaš dahje politihkalaš rievdadusaid geažil.

## Vuoitit

## Gáldut

Kategoriija:Gandhi ráfibálkkašupmi
William Randal Cremer

**William Randal Cremer** (r. njukčamánu 18. b. 1828 Farehamis – j. suoidnemánu 22. b 1908 Londonis), gii geavahii gaskanamas «Randal» ovdanamas sajis, lei eŋgelas snihkkár ja pasifista gii šattai politihkarin. Maŋŋá son šattai Brihttalaš parlameantta parlamentarihkkárin ja čállin Riikkaidgaskasaš soabahallanmeannudeami lihttus.

## Nobela ráfibálkkašupmi
Jagis 1903 Cremer oaččui Nobela ráfibálkkašumi.

## Gáldut

Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Kategoriija:Pasifisttat
Kategoriija:Riegádeamit 1828
Kategoriija:Jápmimat 1908