open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eurovision lávllagilvvohallan 2018

**Eurovision lávllagilvvohallan 2018**  lei 63. Eurovision lávllagilvvohallan. Vuosttaš geardde dát ordnejuvvui Portugalas dasgo riikka ovddasteaddji Salvador Sobral vuittii Eurovision lávllagilvvohallama 2017 Kiovas, Ukrainas lávlagiin *Amar pelos dois*.  Lávllagilvvohallan guokte oassefinála (miessemánu 8. ja 10.) ja finála (miessemánu 12.) ordnejuvvui Altice Arenas Lisboas. Gilvvohallama jođihedje Filomena Cautela, Sílvia Alberto, Daniela Ruah ja Catarina Furtado.

EBU nannii skábmamánu 17. b. 2017, ahte 43 riikka oassálastá jagi 2018 gilvvohallamii. Dát lea stuorámus mearri oasseválddiin ja seamma olu go lei jagiin 2008 ja 2011 gilvvohallamiin. Ruošša ii oassálastán diibmá, muhto lei fas gilvvohallamis dán jagi. Vuosttaš geardde jagi 2011 maŋŋel buot riikkat oassálaste gilvvohallamii.

Dát lei vuosttaš geardde go Aserbaižan, Románia ja Ruošša eat beassan finálii dan maŋŋil go oassefinálat álggahuvvoje jagi 2004. Dasa lassin dát lea vuosttaš gilvvohallan mis Kaukasusa riikkat eat leat finálas jagi 2005 maŋŋil.

Gilvvohallama vuittii Israela ovddasteaddji Netta lávlagiin Toy.

## Dáhpáhusbáiki
Vuosttaš geardde Eurovision ordnejuvvui Portugalas dasgo riikka ovddasteaddji Salvador Sobral vuittii Eurovision lávllagilvvohallama 2017 Kiovas, Ukrainas lávlagiin *Amar pelos dois*

### Arena

Altice Arena lea máŋggageavahanarena Lisboas mii huksejuvvui Expo '98 várás. Arenai čáhká 20 000 olbmo man dihte dát lea Portugala stuorámus máŋggageavahanarena ja okta Eurohpá stuorráin. Arena lea *Parque das Nações*-guovllus (Álbmogiid párka) Lisboa nuortadavvin.

### Jođiheaddjit
Ođđajagimánu 8. b. 2018, RTP ja EBU almmuhedje ahte gilvvohallama jođihit njeallje nissona: Sílvia Alberto, Filomena Cautela, Catarina Furtado ja Daniela Ruah. Dat lea vuosttaš geardde jagi 2015 maŋŋil ahte gilvvohallama ii jođit olmmái. Dasa lassin dat lea nuppi jagi ahte buot jođiheaddjit leat seamma sohkabealli.

## Oassálastiriikkat

Skábmamánu 7. b. 2017 EBU almmuhii ahte 42 riikka oassálastet gilvvohallamii. Ruošša nannii oassálastima vaikko ii oassálastán jagi 2017. Vaikko álgoálggus Makedonia ii ožžon oassálastit Eurovisionii dasgo MRT lei vealgi mávssekeahttá, 10 beaivve maŋŋel EBU almmuhii ahte Makedonia oažžu oassálastit. Almmuhusa maŋŋel gilvvohallamis leat 43 oassálastiriikka mii lea seamma olu go lei olahusjagiin 2008 ja 2011 gilvvohallamiin.

### Vuosttaš oassefinála
Vuosttaš oassefinálii oassálaste 19 riikka. Dán riikkaide lassin Portugal, Spánia ja Ovttastuvvan gonagasriika jienaste dán oassefinálas. Persihkkaivdnásaš ráidu ja buoiddes bustávat mearkkašit ahte riika beasai finálii.

### Nuppi oassefinála
Nuppi oassefinálii oassálaste 18 riikka. Dán riikkaide lassin Frankriika, Duiska ja Itália jienaste dán oassefinálas. Persihkkaivdnásaš ráidu ja buoiddes bustávat mearkkašit ahte riika beasai finálii.

### Finála
Vaikko finálii oassálaste dušše 26 riikka, buot 43 riikka ožžo jienastit. Finála lávlunortnet almmuhuvvui nuppi oassefinála maŋŋel preassakonferánssas miessemánu 10. b. 2018.

## Gáldut

Kategoriija:Eurovision lávllagilvvohallan 2018
Almmolaš bálvalus

**Almmolaš bálvalusat** leat bálvalusat maid stáhta ja gielddat/suohkanat fállet dán riikkavuložiidda dahje gieldda/suohkana orruide. Dán bálvvalusat ruhtaduvvojit almmolaš váriiguin nugo vearroruđaiguin.

## Gáldut

Kategoriija:Almmolaš bálvalusat
Eurohpá áibmomediauniovdna

**Eurohpá áibmomediauniovdna** dahje **Eurohpá oktasašradiouniovdna** (**EBU**; , *EBU* ja , UER) lea máilmmi stuorámus ovttastupmi sisriikkalaš áibmomediaservviin. Uniovdna vuođđuduvvui guovvamánu 12. b. 1950 Torquays Ovttastuvvan gonagasriikkas. EBU:s leat 73 miellahttusearvvi 56 riikkain Eurohpás, Gaska-nuortan ja Davvi-Afrihkás. Dasa lassin uniovnnas leat 34 várrelahttusearvvi 20 eará riikkain. Uniovdna buvttada ee. Eurovision ja Junior Eurovision lávllagilvvohallama.

## Miellahttusearvvit
Ođđajagimánu 2018 rájes uniovnnas lea čuovvovaš 73 áibmomediasearvvi 56 riikkain.

### Dáláš miellahttusearvvit

### Ovddeš miellahttusearvvit

### Várrelahttusearvvit

Ođđajagimánus 2018 EBU várralahttuservviid listtus leat 34 áibmomediafitnodaga 21 riikkain.

## Gáldut

Kategoriija:Eurohpá áibmomediauniovdna
Proseantamearka

**Proseantamearka** dahje **%-mearka** adnojuvvo matematihkas ja dihtorprográmmain máŋga láhkai. Ovdamearkan matematihkas proseantalohku merkejuvvo %-mearkkain

## Proseanta
Norgga Sámedikki *Riektačállinrávvagiid* mielde dákkár geavahanvuogis proseantamearkka ja logu gaskkas ferte leat guoros gaska: 9&nbsp;%, ii 9%. Dasa lassin proseantamearka adnojuvvo dušše nummariid maŋŋel, muhto nummariid maŋŋel sáhttá maiddái čállit proseanta bustávaiguin: 9 proseantta. Juos proseantalohkuge merkejuvvo sániiguin, de proseantamearka čállojuvvo dušše bustávaiguin: ovcci proseantta. 

## Jokermearkan
SQL-jearrangielas proseantamearka lea ozadettiin jokermearka. De proseantamearka vástida nulla dahje eambbo bustávva ohcansánis. 

## Unicode
Unicode-kodas proseantamearka lea U+0025 (*Percent Sign*). Dasa lassin Unicode-kodas lea maiddái arábagillii sierra proseantamearka ٪ U+066A (*Arabic Percent Sign*) ja CJK-gillii ollesgovdes proseantamearka U+FF05 (％).

## Geahča maid
* Promillemearka (‰)

## Gáldut


Kategoriija:Matematihkka
Kategoriija:Dihtorat
Giellabeassi

**Giellabeassi** (, ,  ja ) lea vuollel skuvlaahkásaččaid beaivedivššulágan báiki ja doaibmahápmi mas giellabeasi rávesolbmot hállet mánážiidda buot diliin	ja buot sajiin giellabeasi giela. Dávjá giellabeasi giella lea unnitlogugiella man dihte giellabeasi ulbmilin lea sirdit giela ja kultuvrra boahtte buolvvaide. Dasgo sáhttá leat ahte bearrahat eat máhte šat giellabeasi giela dahje sii eat hála giela ruovttus, nuppe ulbmilin lea ahte giela geavahuvvo giellabeasi mielde bearrašiin ja giellabeasi olggobealde dávjjibut. 

## Historjá
Giellabeassedoaimma álggahedje maorit jagis 1982 Aotearoas danin go sin eatnigiella lei duolmmahallamin eaŋgalsgillii. *Giellabeassi*-sátni lea ng. jorgalanloatna maorigielat sánis *kōhanga reo*. 

## Suopmelaš-ugralaš gielat
Suomas giellabeassedoaibma lea davvisáme-, anáraš- ja nuortalašgiela hubmiin, Estlánddas võrogiela hubmiin ja Ruoššas gárjilgiela hubmiin.

### Davvisámegielat giellabeasit
#### Helssegis
Skábmamánus 2013 Helssega oarje-Pasilas oaivegávpoguovllu sámesearvi City-Sámit r.y. rabai priváhta davvisámegielat giellabeassi Máttabiegga mii lei Suoma vuosttaš gávpotgiellabeassi. Geasset 2018 giellabeassedoaibma heaittihuvvo go ruhtadeapmi nogai. Helssega gávpot lea almmuhan ahte čakčat 2018 álgá davvisámegielat joavku beaiveruovttus Susannas maiddái Oarje-Pasilas oassin gávpoga árrabajásgeassinplánas.

#### Oulus

#### Roavvenjárggas
Golggotmánus 2015 Roavvenjárggas rahppojuvvui davvisámegielat giellabeassi Guovžabiedju. Guovžabiedju lea Suoma goalmmát gávpotgiellabeassi.

## Giellaealáskahttin
Giellabeassi lea dušše okta oassi giellaealáskahttindoaimmain. 

## Gáldut

## Geahča maid
* Čeavetjávrri nuortalaččaid giellabeassi
* ''Kōhanga reo'' -giellabeassedoaibma Aotearoas 
* Mäntylä-Snellmana beaiveruovttu Rásit-joavkkus lea eatnigielatárabajásgeassinja giellabeassedoaibma davvisámegillii

* Gullos sámegiella!
* Toimenpideohjelma saamen kielen elvyttämiseksi (Doaibmabidjoprográmma sámegiela ealáskahttima várás) 

Kategoriija:Giellapolitihkka
Kategoriija:Unnitlogugielat
Lisboa-konvenšuvdna

**Lisboa-konvenšuvdna** ( dahje **Convention on the Recognition of Qualifications concerning Higher Education in the European Region**) lea Eurohpáráđi ja UNESCO dahkkon riikkaidgaskasaš šiehtadus man váldoulbmilin lea álkidahttit akademalaš mobilitehta nuppi riikkas nubbái. Jagi 2012 rádjái Eurohpáráđi miellahttostáhtain 45 lea dohkkehii konvenšuvnna, dušše Monaco ja Greika eai leat dohkkehan konvenšuvnna. Eurohpáráđi miellahttostáhtaide lassin Australia, Vilges-Ruošša, Bassi stuollu, Israel, Kasakstan, Kirgisistan, Tažikistan ja Aotearoa. Kanáda ja Amerihká ovttastuvvan stáhtat leat vuolláičállán konvenšuvnna, muhto eai leat dohkkehan dán. Konvenšuvdna vuolláičállojuvvon Lisboas, Portugalas jagi 1997 ja dat bođii fápmui guovvamánu 1. 1999 earret dain riikkain mis konvenšuvdna dohkkehuvvui maŋŋá.

## Ulbmilat
Konvenšuvnnas mearriduvvo ahte dutkosiid ja oahppoáigodagaid galgá dovddastit. Dušše dalle go dain erohusat leat *fuopmášahttit* ja dohkkeheaddji institušuvdna nákce duođaštit dan. Konvenšuvnnas dáhkiduvvo buohkaide vuoiggalaš meannudeapmi universitehtas ja dan maŋŋelge.

## Konvenšuvnna orgánat
Konvenšuvnna artihkkalis X.I vuođđuduvvojedje guokte orgána mat gohcet, ovddidit ja álkidahttit konvenšuvnna ollašuhttima:

# Eurohpálaš alitoahppogelbbolašvuođaid dohkkehankonvenšuvnna komitea
# Akademalaš mobilitehta ja dutkosiid dohkkeheami nationála diehtojuohkinguovddážiid eurohpálaš fierpmádat (ENIC-fierpmádat).

## Gáldut

## Geahča maid
* Lisbon Recognition Convention 
* List of signatory states 

Kategoriija:Eurohpáráđi konvenšuvnnat
Olmmošvuoigatvuođat

**Olmmošvuoigatvuođat** leat dakkár massekeahtes vuođđovuoigatvuođat mat gusket buohkaide beroskeahttá das makkár čerdii, nállái, sohkabeallái, oskui, riegádanduogážii dahje eará jovkui dat gullá.

## Gáldut

Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođat
Olmmošvuoigatvuođaid beaivi

**Olmmošvuoigatvuođaid beaivi** (, , , ,  ja ) ávvuduvvo juovlamánu 10. b. juohke jagi, go dat lea beaivi goas Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštus dohkkehuvvui jagi 1948. 

## Nobela ráfibálkkašupmi ja Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid bálkkašupmi
Seamma beaivve juhkkojuvvo juohke jagi Nobela ráfibálkkašupmi ja juohke viđát jagi Ovttastuvvan našuvnnaid olmmošvuoigatvuođaid bálkkašupmi.

## Suoma 2€ šlánta
Jagi 2008 Suoma Rahapaja ávnnastii spesiála 2€ šlántta olmmošvuoigatvuođaid 60-jagášávvudanjagi gudnin. Šlántta nuppe bealis lea muvra mas lea váibmohámat ráigi.

## Geahča maid
* Olmmošvuoigatvuođaid beaivi Ovttastuvvan našuvnnaid neahttasiidduin  

Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođat
Vuođđovuoigatvuođat

**Vuođđovuoigatvuođat** dahje **vuođđuduvvon vuoigatvuođat** leat dakkár vuoigatvuođat mat dáhkiduvvojit stáhta vuođđolágas sihke dan riikkavuložiidda ja eará olbmuide geat leat dan jurisdikšuvnnas. Earret soames spiehkastagaid vuođđovuoigatvuođat eai dáhkit absoluhta suoji ja vuođđolágain dušše gáibiduvvo ahte vuoigatvuođa rihkkumis ferte mearridit lágas ja dušše vissis ráddjen sujaid dihte.

Vuođđovuoigatvuođat mearriduvvojit riikka dásis, go fas olmmošvuoigatvuođat vuođđuduvvet riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid konvenšuvnnaide. Vuođđovuoigatvuođat leatge dávjá viidábut go dat masa stáhta lea riikkaidgaskasaččat čatnasan.

Jagi 1993 ON lágidii olmmošvuoigatvuođaid konfereanssa mas mearriduvvui ahte buot vuođđovuoigatvuođat leat ovttaárvosaččat iige dain leat hierarkiija. Ii mihkkige vuođđovuoigatvuohta leat árvvoleappot go nubbi.

## Vuođđovuoigatvuođaid luohkkájuohku
### Persovnnalaš friddjavuođavuoigatvuođat
Friddjavuođavuoigatvuođat dorvvastit ovttaskas olbmuid friddjavuođa go almmolaš váldi lea váile. Dakkár vuoigatvuođaide gullet ee. vuoigatvuohta eallimii, persovnnalaš friddjavuohta ja guoskameahttunvuohta, johtalanluomusvuohta, priváhtaeallima suodji, searvvadanluomusvuohta ja opmodatsuodji.

### Politihkalaš vuoigatvuođat ja luomusvuođat
Politihkalaš vuoigatvuhtii ja luomusvuhtii gullet ee. jienastanvuoigatvuohta, sátneluomusvuohta, čoahkkananluomusvuohta ja searvvadanluomusvuohta.

### Dásseárvovuoigatvuođat
Dásseárvovuoigatvuođaide gullet ovttaveardásašvuohta lága ovddas beroskeahttá das makkár nállái, sohkabeallái, oskui dahje eará jovkui dat gullá.

### Ekonomalaš, sosiála ja čuvgehuslaš vuoigatvuođat
Vuođđovuoigatvuođaide gullet maiddái ekonomalaš, sosiála ja čuvgehuslaš vuoigatvuođat (ESČ-vuoigatvuođat). Dakkár vuoigatvuođaide gullet ovdamearkan vuoigatvuohta bargui, sosiáladorvui ja oahpahussii. Almmolaš váldi ferte dorvvastit ja ovddastit daid vuoigatvuođaid ollašuvvama.

## Vuođđovuoigatvuođat Davviriikkain

### Vuođđovuoigatvuođat Suomas
Suoma vuođđolága mielde vuođđovuoigatvuođat gullet buohkaide eaige beare Suoma álbmogiidda. Dán dihte Suomas ii šat geavahuvvo tearpma *[[álbmogiid vuoigatvuođat]]*. 

Suoma vuođđolága 2 logus leat dorvvastuvvon čuovvovaš vuoigatvuođat:

* 6 §. Ovttaveardásašvuohta.
* 7 §. Vuoigatvuohta eallimii sihke persovnnalaš friijavuhtii ja guoskameahttunvuhtii.
** jápminráŋggáštusa ja biinnideami gieldu
* 8 §. Rihkusvuoigatvuođalaš lágalašvuođaprinsihppa.
* 9 §. Johtalanluomusvuohta.
* 10 §. Priváhtaeallima suodji.
* 11 §. Oskku ja oamedovddu luomusvuohta.
* 12 §. Sátneluomusvuohta ja almmolašvuohta.
* 13 §. Čoahkkanan- ja searvvadanluomusvuohta.
* 14 §. Jienastan- ja váikkuhanvuoigatvuođat.
* 15 §. Opmodatsuodji.
* 16 §. Čuvgehuslaš vuoigatvuođat.
* 17 §. Vuoigatvuohta iežas gillii ja kultuvrii.
* 18 §. Vuoigatvuohta bargui ja ealáhusluomusvuohta.
* 19 §. Vuoigatvuohta sosiáladorvui.
* 20 §. Vástu birrasis.
* 21 §. Vuoigatvuođadorvu.
* 22 §. Vuođđovuoigatvuođaid dorvvasteapmi.
* 23 §. Vuođđovuoigatvuođat spiehkastatdili áigge.

## Gáldut

## Geahča maid
* Suoma vuođđoláhka sámegillii.

Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođat
Kategoriija:Vuođđovuoigatvuođat
Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat

**Eurohpá uniovnna vuođđovuoigatvuođadoaimmahat** (, *FRA*) lea EU-doaimmahat mii vuođđuduvvui jagi 2007 Nuortariikka Wienas. Doaimmahaga ulbmilin lea ovddidit vuođđovuoigatvuođaid suoji oppa EU-guovllus. Jagi 2017 doaimmahagas leat 105 bargi ja hárjeheaddji ja dan bušeahtta lei 21,2 miljovnna euro. Juovlamánu 2015 rájes doaimmahaga jođiheaddji lea Michael O'Flaherty.

## Jagiid 2013-2017 fáttát
Eurohpá uniovnna ráđi direktiiva nr 252/2013/EU (njukčamánu 11. b. 2013) mielde jagiin 2013-2017 doaimmahat čalmmustahttá čuovvovaš fáttáide: 

# riektesuodji
# rihkkunoaffarat ja buhtadusat oaffariidda
# diehtoservodat
# romániálbmogiid integrašuvdna
# vuoigatvuođalaš ovttasbargu eará go rihkusáššiin
# mánáid vuoigatvuođat
# vealaheapmi
# fárredeapmi ja sisafárrejeaddjiid ruovttuiduvvan
# rasisma (nállevealaheapmi), vierisballu (ksenofobiija) ja gierdameahttunvuohta

## Gáldut

Kategoriija:Wien
Kategoriija:Vuođđovuoigatvuođat
Kategoriija:Eurohpá uniovdna
Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođat
Konvenšuvdna vuoigatvuođain mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat

**Konvenšuvdna vuoigatvuođain mat gusket olbmuide geain leat hedjonan doaibmanávccat** dahje **ON konvenšuvnna doaimmashehttejuvvon olbmuid vuoigatvuođaid birra** lea Ovttastuvvan našuvnnaid dahkkon riikkaidgaskasaš šiehtadus man ulbmilin lea dáhkidit doaimmashehttejuvvon olbmuide seamma servodatlaš vuoigatvuođat go olbmuide geat eai leat.

Konvenšuvnna vuolláičállán riikkat galget sihkkarastit ahte láhkaásaheapmi, politihkka ja eará prográmmat čuvvot konvenšuvnna mearrádusaid doaimmashehttejuvvon olbmuide vuoigatvuođain. Konvenšuvnna ratifiseren riikkat galget dáhkidit ahte doaimmashehttejuvvon olbmot besset skuvlejupmái, bargoeallimii, kollektiivajohtolahkii ja almmolaš visttiide, mieđihit doaimmashehttejuvvon olbmot jienastanvuoigatvuođa, buoridit dáid vejolašvuođa oassálastit politihkkii ja dáhkidit sidjiide dievas rievttálaš doaibmanávcca. Dasa lassin buot konvenšuvdnastáhtat galget jeavddalaččat addit ON lávdegoddái dievaslaš raportta doaibmabijuin.

Jagi 2001 ON dievasčoahkkin vuođđudii komitea konvenšuvnna šiehtadallama dihte. Komitea čoahkkanii vuosttaš háve borgemánu 2002 ja konvenšuvnna čállosa hámuheapmi álggii miessemánu 2004. Konvenšuvdna lei gárvvis borgemánu 2006. Konvenšuvdna dohkkehuvvui dievasčoahkkimis juovlamánu 13. beaivve ja dat bođii fápmui miessemánu 3. b. 2008 go 20 riikka ledje vuolláičállán dan. Borgemánu 30. b. 2013 rádjái konvenšuvnna ledje vuolláičállán 156 riikka main 133 ledje maiddái ratifiseren dan. Konvenšuvdna davvisámegilliiCuoŋománu 25. b. 2016 Norgga Mánáid-, dásseárvo- ja searvadahttindepartemeanta almmuhii konvenšuvnna davvisámegiel jorgalusa.

## Gáldut

Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnat
Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnat
Njeallje friddjavuođa

**Njeallje friddjavuođa** dahje **njeallje luomusvuođa **() ledje njeallje friddjavuođa maid Amerihká ovttastuvvan stáhtaid 32. presideanta Franklin D. Roosevelt čilgii vuosttaš geardde ođđajagimánu 6. b. 1941 Našuvnna dilli -ságastis Amerihká ovttastuvvan stáhtaid kongressii. Su mielde dan friddjavuođat gullet buot olbmuide máilmmis. 

Friddjavuođat leat:

# Sátnefriddjavuohta dahje -luomusvuohta (Freedom of speech and expression)
# Oskkufriddjavuođa dahje -luomusvuohta (Freedom of worship)
# Vuoigatvuohta govttolaš eallindássái  (Freedom from want)
# Vuoigatvuohta eallit balakeahttá (Freedom from fear)

Roosevelta njeallje friddjavuođat ledje belohahkii su eamida Eleanor Roosevelta olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštusa vuođđun.

## Gáldut
* FDR's "Four Freedoms" Speech: Freedom by the Fireside (eaŋgalsgillii)
* The "Four Freedoms" - Franklin D. Roosevelt's Address to Congress (eaŋgalsgillii)
Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođat
Ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid guoski riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuš

**Ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid guoski riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuš**, **ekonomalaš, sosiálalaš ja kultuvrralaš rivttiid oktasašsoahpamuš**,  **ekonomalaš, sosiála- ja kulturrivttiid riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuš** (oanádus: ESČ-soahpamuš dahje ESK-soahpamuš, Suomas maiddái TSS-soahpamuš ()), **riikkaidgaskasaš konvenšuvdna ekonomalaš, sosiála ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid birra** lea riikkaidgaskasaš šiehtadus man Ovttastuvvan našuvnnaid dievasčoahkkin lea dohkkehan juovlamánu 16. b. 1966 ja mii bođii fápmui ođđajagimánu 3. b. 1976. Soahpamuš geatnegahttá  soahpamušoassebeliid ovddidit olbmuid ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid nugo bargiid vuoigatvuođaid, vuoigatvuođa dearvvašvuhtii, skuvlejupmái ja govttolaš eallindássái. Ođđajagimánu 2018 rádjái soahpamuša leat vuolláičállán ja dohkkehan 166 soahpamušriikka. Amerihká ovttastuvvan stáhtat, Komorat, Kuba ja Palau leat dušše vuolláičállán soahpamuša. ESČ-soahpamuš gullá riikkaidgaskasaš olmmošvuoigatvuođaid vuođđokonvenšuvnnaide ovttas olmmošvuoigatvuođaid oppamáilmmálaš julggaštusain ja siviila- ja politihkalaš vuoigatvuođaid guoski oktasašsoahpamušain.

## ESČ-soahpamuš Suomas
Suopma lea dohkkehan soahpamuša jagi 1976 ja molssaevttolaš beavdegirjji eaŋkalolbmo váidalusain jagi 2014. Seamma jagi 2014 ESČ-komitea ávžžuhii Suoma addit resurssaid sámegielaid giellaealáskahttimii. Dasa lassin komitea ávžžuhii Suoma jođálmahttit ILO 169 -soahpamuša ratifiserenproseassa.

## Gáldut

Kategoriija:Olmmošvuoigatvuođakonvenšuvnnat
Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnat
Vuoigatvuohta iežas gillii

**Vuoigatvuohta iežas gillii** lea vuođđovuoigatvuohta man vuođul buot olbmuin lea vuoigatvuohta geavahit, ovddidit ja bajásdoallat iežas eatnigiela sihke muitalit áššiid ja jurdagiid almmolaččat iežas eatnigillii. Muhtin riikkain gielalaš, kultuvrralaš dahje etnalaš vehádagaid vuoigatvuohta geavahit iežas eatnigiela lea viggan gáržžidit, omd. go vehádat viggojuvvo suddadit dahje assimileret majoritehtakultuvrii.

ON Ekonomalaš, sosiálalaš ja čuvgehuslaš vuoigatvuođaid guoski riikkaidgaskasaš oktasašsoahpamuša artihkal 15 mielde ovttaskas olbmos lea vuoigatvuohta oasseváldit kultureallimii ja soahpamušriikkain lea geatnegasvuohta fállat doaibmabijuid mat leat vealtameahttumat čuvgehuslašvuođa viiddideapmái ja ovddideapmái. Eurohpá sosiála vuođđogirji geatnegahttá Eurohpáráđi ovddidit ja álkidahttit vejolašvuođaid mielde sisafárrejeddjiid mánáid eatnigiellaoahpahusa ja maiddái vuostáiváldinriikka giela oahpaheami sisafárrejeddjiide.

## Suomas
Suoma vuođđoláhka dorvvasta suopmelaččaide vuoigatvuođa geavahit duopmostuoluin ja eará eiseválddiid olis ieža giela, suoma- dahje ruoŧagiela. Seamma láhkai dáhkiduvvojit suoma- ja ruoŧagiel álbmogiid čuvgehuslaš dárbbut. Dasa lassin vuođđolágas mearriduvvo dan ahte sápmelaččain eamiálbmogin, románain ja eará joavkkuin lea vuoigatvuohta bajásdoallat ja ovddidit iežas giela ja kultuvrra. Suoma vuođđolágas mearriduvvon vuoigatvuođat leat dárkileappot mearriduvvojit Suoma giellalágas. Dasa lassin sápmelaččaid  ja seavagielalaččaid vuoigatvuođat mearriduvvon eará lágain. Sisafárrejeddjiin lea lága mielde vuoigatvuohta bisuhit iežas giela ja kultuvrra.

## Geahča maid
* Sámi giellaláhka
* Suoma giellaláhka
* Suoma giellapolitihkka

## Gáldut

Kategoriija:Giellapolitihkka
Kategoriija:Vuoigat- ja luomusvuođat
Kategoriija:Vuođđovuoigatvuođat
Kategoriija:Gielalaš vuoigatvuođat
Spábbačiekčama máilmmimeašttirgilvvut

**Spábbačiekčama máilmmimeašttirgilvvut** lea turneren man Riikkaidgaskasaš spábbačiekčanlihttu Fifa lágida. Juohke njelját jagi máilmmi buoremus riikkajoavkkut gilvalit das gii vuoitá meašttirvuođa. Gilvvut lágiduvvojedje vuosttaš geardde jagi 1930 ja dán láhkai joatkašuvai juohke njealját jagi, earret jagiid 1942 ja 1946 nubbi máilmmisoađi geažil. Dálá meašttir lea Duiska, mii vuittii 2014. Riika mii lea menestuvvan eanemusat lea Brasilia golmmain golliin. Brasilia leage maiddái dat áidna riika mii lea searvan buot gilvvuide 1930 rájes.

Kategoriija:Spábbačiekčan
Kategoriija:Spábbačiekčama máilmmimeašttirgilvvut
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (cuoŋománu 2. b. 1805 Odense, Funen, Dánmárku-Norga – borgemánu 4. b. 1875 Østerbro, Københápman, Dánmárku) lei dánskalaš girje- ja diktačálli.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1805
Kategoriija:Jápmimat 1875
Yny lhyvyr hwnn

***Yny lhyvyr hwnn*** lea vuosttaš girji mii čállojuvvui kymragillii. Girjji čálii aberhonddulaš Sir John Price gii gulai ádelii ja lei Cymru ja rádjeguovlluid čálli. Girjji prentii Edward Whitchurch Londonis jagi 1546.

Girjji namma boahtá girjji golmma vuosttaš sánis ja mearkkaša *Dan girjjis* sámegillii. Cymru álbmotgirjerádjosa čoakkáldagas lea máilmmi áidna gáhppálat *Yny lhyvyr hwnn* -girjjis. Girji gulai dan vuođđočoakkáldahkii man Sir John Williams skeŋkii girjerádjosii jagi 1908.

## Gáldut

Kategoriija:Kymragielat girjjálašvuohta
Ynys Enlli

**Ynys Enlli** () lea Kymraeatnama guđát stuorimus suolu eatnama davveoasis Llŷna njárgga oarjegeažis. Suolu lea 2,5 kilomehtera guhkki ja dan alimus báiki Mynydd Enlli badjána 167 mehtera mearragierraga bajábeallái. Viidodat lea 180 hektára ja mátki nannánii golbma kilomehtera. Dušše moadde olbmo ássá dán áigge sullos, muhto doppe lea hostealla gussiide. Sullui beassá fatnasiin Porth Meudwy hápmanis Aberdaron gilis.

## Historjá

Sullo oarjeoasis gávdnon ditnu bihtát duođastit, ahte Ynys Enllis leat leamašan olbmot jo sullii 1000–2000 jagi ovdal Kristusa. Bassi Cadfan () vuođđudii kloastara sullo davvegeahčái 500-logus maŋŋel Kristusa. Dat šattai fargga dehálaš báikin bassivádjoleddjiide ja árbedieđu mielde juobe 20&nbsp;000 bassi olbmo leat hávdáduvvon sullui. Álgoálgosaš kelttalaš kloasttar buhttejuvvui 1200-logus Bassi Maria augustinolaš kloastariin (), muhto datge duššai jagis 1537, go Eŋglándda gonagas Henrik VIII () fallehii sullui. Dan maŋŋá Ynys Enlli lei mearrarievváriid ássanbáikin gitta dasa, go suolu šattai Niwbwrcha lordda opmodahkan ja dohko vuođđuduvvui eanadolliid ja guolásteddjiid gilli 1700-logu gaskamuttus.

1700-logu loahpas Ynys Enlli oaččui iežas "gonagasa" (), gean bargu lei čoaggit vearuid ja čoavdit ássiid gaskasaš riidduid. Ii leat dieđus, mii lei vuosttas gonagasa namma ja mo árbevierru álggii, muhto oktiibuot vihtta olmmoš gearggai bargat Enlli gonagassan ovdal jagi 1926, goas árbevierru nogai maŋimus gonagasa Love Pritcharda jámidettiin.

Jagis 1821 válbmanii 30 mehtera alla Enlli čuovgatoardna (), guhte lea olles Stuorra-Britannia alimus njealjehasa hápmásaš čuovgatoardna. Jagis 1913 sullos lei čuovgatoartna huksehusaid lassin guoktenuppelohkái viesu, guđiin stuorimus oassi ledje eanadolliid dálut. Mánát ožžo skuvlaoahpahusa sullii guokte diimmu juohke beaivve. Jagis 1953 sullui vuođđuduvvui loddedutkanstašuvdna ja jagis 1979 Ynys Enlli Vuođđudus () osttii olles sullo ulbmilin gáhttet dan luonddu, huksehusaid ja arkeologalaš čuozáhagaid.

## Gáldut

Kategoriija:Kymraeatnama sullot
Ynys Aberteifi

**Ynys Aberteifi** () lea Kymraeatnama logát stuorimus suolu Ceredigiona eanagottis Teifi-joga njálmmis Gwberta gili buohta. Aberteifi gávpotge ii leat guhkkin eret. Dán áigge suolu lea ássameahttun, muhto doppe lea gávdnon bronsaáigásaš hávdebáiki. Suolu lea luonddugáhttenguovlu ja doppe doaibmá maiddái gussiide rabas šibitgárdi.

## Gáldut

Kategoriija:Kymraeatnama sullot
Behtolaš ustibat

**Behtolaš ustibat** leat guovtti giela sánit mat leat sullalaga muhto mearkkašumit earránit. Namahus boahtá álggus fránskkagielas "*faux amis*". Behtolaš ustibat váttásmahttet ođđa gielaid oahppama, dasgo olbmot dávjá ribahit boastut dulkot. Behtolaš ustibiid sátnelistu dáidá boahtit ávkin giellaoahpahallái, ja lea buorre neavvu oahpaheaddjiide.

## Ovdamearkkat

### Julevsámegielas
Julevsámegiela ja davvisámegiela sullasaš sánit sáhttet deavdit máŋgga čuođi siiddosaš girjji ja iešguđet gielaid hállit gulahallet bures. Dattetge sáhttá bártidit jos ii dovdda muhtin spiehkastagaid. 

### Suomagielas

### Ruoŧagielas

Kategoriija:Gielladieđa
Meahcceheabuš

**Meahcceheabuš** dahjege **meahcceheasta** lea eallišládjá mas lea oktasaš máddu go dámis hehpošis. Eanas meahccehehpošat leat luottahuvvan go olmmoš vikkai ruossalahttit daid dámis hehpošiiguin. Guhká lea leamaš dihtosis ahte áidna meahcceheabuš mii cevzzii lea vuollešládjá Przewalskiheabuš. Easkka báliid goittotge dutkit čađahedje DNA-analysaid mat čujuhedje dasa ahte Przewalskiheabuš lea vuolgán dámis heabuššlájás do 5000 jagi áigi. Dat diehtu geažida ahte buot meahccehehpošat ležžet jávkan.

Davvi-Amerihkás gávdno Mustang nammasaš heabušnálli. Dat eai leat meahccehehpošat muhto baicce meahcáiduvvan hehpošat maid espánnjalaš konkistadorat bukte 1500-logus. 

## Gáldut

Kategoriija:Heabuš
Davviriikkat

**Davviriikkat** leat geográfalaš ja kultuvrralaš guovlu Davvi-Eurohpás. Davviriikkaide gullet Islánda, Dánmárku, Norga, Suopma ja Ruoŧŧa. Maiddái Dánmárkku iešstivrejeaddji guovllut Ruonáeanan ja Fearsullot, Norgga Svalbárda ja Jan Mayen, ja Suoma iešstivrejeaddji eanangoddi Ålánda gullet Davviriikkaide. Davviriikkaid almmolaš parlamentaralaš orgána lea Davviriikkaid ráđđi, mii ásahuvvui 1952. 

Ruoŧagiella, dánskkagiella ja dárogiella leat nu lahkalagaid ahte čállojuvvon teaksta iešguđet gillii lea ipmirdahtti buot riikkain.

Kategoriija:Davviriikkat
Tomas Colbengtson

**Tomas Colbengtson** (r. 1957 Bearkoenvuemies, Deartnás, Ruoŧas) lea lullisápmelaš govva- ja lássadáiddár.

## Biografiija
Tomas Colbengtson riegádii 1957 Bearkoenvuemies, Deartnás, Ruoŧas. Doppe son maiddái šattai bajás. Dál son orru ja bargá Stockholmmas.

## Geahca maid
*Tomas Colbengtson CV , , 
*Tomas Colbengtson
*Sápmi Salasta (ruoŧagillii ruoŧagiel Wikipedias)

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1957
Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš dáiddárat
Kategoriija:Lullisápmelaččat
Matti Aikio (dáiddár)

**Matti Aikio** (r. 1980 Vuohčus, Soađegilis, Suomas) lea Suoma sápmelaš dáiddár ja filbmadahkki.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1980
Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Suopmelaš dáiddárat
Kategoriija:Sámi filbmadahkkit
Per Isak Juuso

**Per Isak Nikolaus Juuso** (r. miessemánu 1. b. 1953 Gárasavvonis, Ruoŧas) lea Ruoŧa sápmelaš duojár ja dáiddár.

## Biografiija
Per Isak Juuso riegádii miessemánu 1. b. 1953 Gárasavvonis, Ruoŧa bealde boazodoallobearrašii ja šattai bajás Mertajärvis Gárasavvonis oarjelullelaččas. Juuso lea oahppán duoji su váhnemiin. Dál Juuso orru ja bargá Mertajärvis.

Maŋŋeleappos son studerii metálla ja gráfalaš plánema. Son lea oahppan ollu ee. tekstiiladáiddáris Wanja Djanaieff (r. 1941) 1980-logus. Son lea maiddái lohkan pedagogihka Sámi allaskuvllas Guovdageainnus.

Ođđajagemánu 2012 son oaččui Sámi Dáiddárráđis 200&nbsp;000 NOK-árvosaš bargostipeandda.

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1953
Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš dáiddárat
Britta Marakatt-Labba

**Britta Margareta Marakatt-Labba**, (r. čakčamánu 18 b. 1951 Ađevuomas, Gárasavvonis, Ruoŧas) lea Ruoŧa sápmelaš tekstiila- ja govvadáiddár. Son lei mielde Máze-joavkkus.

## Biografiija
Marakatt-Labba lea okta ovccis mánás geat riegádedje badjesápmelaš bearrašii. Go son lei 5-jahkásaš, su áhčči jámii. Su eadni Anna Maria Nutti bajásgesii buot ovcci máná okto.

Son studerii Sunderby álbmotallaskuvllas () jagiid 1971&ndash;1973. Jagiid 1974&ndash;1978 Marakatt-Labba studerii Göteborgis Dáiddaindustriijaskuvllas () mas son gárvvásmii tekstiiladáiddakandidáhtan. Jagiid 1999&ndash;2002, son studerii Sámi allaskuvllas Guovdageainnus.

Jagi 2014 Marakatt-Labba nammaduvvo gudnedoavttirin Upmi universitehtas.

## Bálkkašumit
* 1993 &ndash; Anna Nordlander -bálkkašupmi 
* 2000 &ndash; Rubus arcticus -bálkkašupmi
* 2011 &ndash; Asa Kitok -bálkkašupmi
* 2012 &ndash;  Kauppi -stipeanda
* 2015 &ndash; Per Gannevik -bálkkašupmi
* 2017 &ndash; John Savio -bálkkašupmi
* 2017 &ndash; Illis Quorum
* 2018 &ndash; Västerbottens-Kuriren kulturbálkkašupmi

## Girjjálašvuohta
* Jan-Erik Lundström (doaibm..): *Broderade berättelser. Britta Marakatt-Labba* , Koncentrat, Kiruna 2010, ISBN 978-91-633-7248-3 

## Geahča maid
* Marakatt-Labba virggálaš neahttasiidu

## Gáldut

Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš dáiddárat
Suohpanterror

**Suohpanterror** lea sápmelaš dáiddáriid dáiddarkollektiiva. 

## Gáldut

## Geahča maid
*Suohpanterror Facebookissa

Kategoriija:Sámi dáiddárat
Ingunn Utsi

**Ingunn Eldbjørg Utsi** (r. skábmamánu 1948 Reihvákki Stránddás Davvinjárggas Finnmárkkus) lea Norgga mearrasápmelaš bázzedahkki, málár ja govvasárgu.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Riegádeamit 1948
Marja Helander

**Marja Helander** (r. borgemánu 29. b. 1965 Helssegis, Suomas) lea Suoma citysápmelaš govvejeaddji, dáiddár ja filbmadahkki. 

## Biografiija
Marja Helander riegádii borgemánu 29. b. 1965 Suoma bealde Helssegis mas son orru ja bargá dálge. Helandera eatni lea suopmelaš ja su áhčči lea sápmelaš Ohcejogas eret. Vaikko Helander šattai bajás Helssegis, son doalai luomuid Ohcejogas. 

Helander studerii Helssega universitehtas jagiid 1985–1986. Dan maŋŋel son studerii njuohtama Liminka dáiddaskuvllas jagiid 1986–1988 ja govvadáidaga Lahti dáiddainstituhtas jagiid 1988–1992. Dasto son studerii govvema ja gárvvásmii dáiddamagisttarin Dáiddauniversitehta govvadáiddaakademiijas Helssegis jagi 1999. Danin go Helandera eatnigiella lea suomagiella iige sámegiella, son fárrii Anárii mas son studerii sámegiela ja -kultuvrra Sámi oahpahusguovddážis.

Govastis Helander dávjá gieđahallá suopmelaččaid ja sápmelaččaid kultuvrra deaivvadeami ja iežas identitehta. Ovdamearkan su loahppabarggus *Sukupolvet* jagi 1992 Lahti dáiddainstituhtas Helander guorahalai ja suokkardii iežas sámeidentitehta dán perspektiivvas ahte son lea helssetlaš sápmelaš. Seamma jagi lei su vuosttaš sierra čájáhus Helssega ruovdegeaidnostašuvnnas.

Dan maŋŋel Helander lea duddjogoahtán čullosiid ja installašuvnnaid ja geavahišgoahtán ee. bohccočoarvvi eahpeárbevirolaččat. Son lea govven sápmelaččaid gaskavuođa ruvkeindustriijai ee. *Silence – Jaskes eatnamat* -prošeavtta govaiguin ja videoiguin. Oanehisfilmmaiguin fas Helander lea buktán oaiviliiddis Sámi oamastangaskavuođaid ja -rivttiid hárrái. Jagi 2016 Helander guovttos Outi Pieskiin cuiggodeigga  dáládáidága musea Kiasma Jenni Hiltunena videodáiddafilmma oastimis musea čoakkáldagaide danin go filmmas nissonat dánsot ja jorahit bađaset albmáid fákegávttit badjelis. Seamma jagi Helander, Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.

Stáhta visuálalaš dáidagiid doaibmagoddi juolludii Helanderii viđa jagi dáiddárveahkkeruđa jagi 2015.

## Bálkkašumit
*1994 &ndash; Fotofinlandia finalista
*2018 &ndash; Risto Jarva -bálkkašupmi
*2019 &ndash; Suomi-bálkkašupmi

## Geahča maid
*Dieđut Helandera birra Viidon sieiddit -bargojoavkku siiddus

## Gáldut

Kategoriija:Suopmelaš govvejeaddjit
Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Riegádeamit 1965
Anders Sunna

**Börje Karl ''Anders'' Sunna** (r. 1985 Gironis, Ruoŧas) lea Ruoŧa sápmelaš kollášadáiddár. 

## Gáldut

Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš dáiddárat
Nils Nilsson Skum

**Nils Nilsson Skum** (cuoŋománu 13. b. 1872 &ndash; juovlamánu 27. b. 1951 Šiškkás, Jielleváris, Ruoŧas) lei Ruoŧa sápmelaš dáiddár ja duojár.

## Biografiija
Nils Nilsson Skum riegádii go su bearaš lea fárreme Guovdageainnus Váhčirii. Su váhnemat Nils Thomasson Skum ja Margareta Nilsdotter leaigga badjesápmelaččat ja Skumge barggai badjeolmmožin stuorra oassi eallimis.

Skum jámii jagi 1951 ja son hávdáduvvui Čohkkirasa suohkana Poikkijärvi girkosiidii.

## Gáldut

Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Ruoŧŧelaš dáiddárat
Kategoriija:Riegádeamit 1872
Kategoriija:Jápmimat 1951
Outi Pieski

**Outi Pieski** dahje **Čiske-Jovsset Biret Hánsa Outi** (r. 1973 Helssegis, Suomas) lea Suoma citysápmelaš govvadáiddár gii ovttastahttá dáidagisttis sihke duoji ja dáládáidaga. Pieski njuohtá ja ráhkada installašuvnaid. 

## Biografiija
Outi Pieski riegádii jagi 1973 Helssegis, Suomas. Dál orru ja bargá Pieski sihke Helssegis ja Ohcejogas. Pieski eatni lea suopmelaš Askolas eret ja su áhčči lea sápmelaš Ohcejogas eret. Vaikko Pieski šattai bajás Helssegis, son doalai luomuid Ohcejoga Dálvadasas áhkus luhtte. 

Pieski váccii Helssega govvadáiddalogahaga. Logahaga maŋŋel son bázii Helssegii ja studerii govvadáiddaga Dáiddauniversitehta govvadáiddaakademiijas mas son gárvvásmii govvadáiddaga magistterin jagi 2000. Duoji son lea studeren Sámi oahpahusguovddážis Anáris. Duodjái lassin son lea lohkan sámegiela ja -kultuvrra seamma skuvllas jagi 1997.

Pieskis lea maiddái čájahusat dáiddaduoji Davviriikkaid olgobealde. Ovdamearkan Londona Southbank Centre diŋgui sus stuorra dáiddabarggu jagi 2016 ja dát riessandáiddabargu *Falling Shawls* lei olles jagi 2017 doppe oidnosis.

Pieski oaččui Mänttä govvadáiddabálkkašumi jagi 2001.  Jagi 2016 Suoma Dáiddasearvi mieđihii Pieskii William Thuring -nammabálkkašumi. Ovtta jagi maŋŋel Pieski oaččui Suoma dáiddaakatemiija bálkkašumi. Sivat bálkkašumi mieđiheapmái leat “Pieski dáidaga earenoamašvuohta, áidnalunddotvuohta ja áigeguovdilis stiila”. Seamma jagi Dáidaga ovddidanguovddáš Taike mieđihii Pieskii veahkkeruđat čájáhus- ja dáiddaduodjegoluide.

Jagi 2016 Pieski guovttos Marja Helanderiin cuiggodeigga  dáládáidága musea Kiasma Jenni Hiltunena videodáiddafilmma oastimis musea čoakkáldagaide danin go filmmas nissonat dánsot ja jorahit bađaset albmáid fákegávttit badjelis. Seamma jagi Helander, Pieski ja Pauliina Feodoroff gáibidedje Nordea-báŋkku geassádit ruhtadeamis Dakota Access Pipeline -oljobohcci mii huksejuvvui miellačájáhusaid fuolakeahttá dattetge Standing Rock Sioux -reserváhtii Davvi-Dakotas USA:s.

## Bálkkašumit
*2001 &ndash; Mänttä govvadáiddabálkkašupmi
*2016 &ndash; William Thuring -nammabálkkašupmi
*2017 &ndash; Suoma dáiddaakademiija bálkkašupmi

## Gáldut

Kategoriija:Riegádeamit 1973
Kategoriija:Sámi dáiddárat
Kategoriija:Suopmelaš govvadáiddárat
Čibberefleaksa

**Čibberefleaksa** lea refleaksa mii šaddá go dearppasta aiddo vuolil čibbeskálžžu. Doaktárat lávejit dearppastit dakko go isket doaibmágo refleaksa albmaláhkai. Ovdabeale badjeváhká suotna johtá čibbeskálžžu bajábeal ja go dearppasta sutnii dat deahkki iešalddes oatnu. Dat lea dainna lágiin ahte dearppastettiin deahkki guhkko veaháš ja sádde signála čielgeađđamii mii máhcaha signála mii dagaha ahte deahkki oatnu. Go ovdabeale badjeváhkká oatnu olmmoš čievččasta. Nearvasignála ii jođe guovddášnearvafierpmi bokte.
Kategoriija:Dálkkasdieđa
Vuoiŋŋašskoađđi

Olbmos leat golbma **vuoiŋŋašskoađi** dahje **vuoiŋŋašcuocca** (). Siskkismuš skoađđi lea dimis, gaskkamus lea dego fierbmi oaidnit ja olggumuš lea garas. Vuoiŋŋašskoađit suodjalit vuoigŋašiid. Olggumuš garra skoađđi lea oaiveskálžžu vuostá. Gaskkamuš skoađis meningeoma-nammasaš borasšládjá čuožžila. Čielgeađđamis leat maiddái skoađit.

Kategoriija:Guovddášnearvafierbmi‎
Kategoriija:Čielgeađa
Guovddášnearvafierbmi

**Guovddášnearvafierbmái** gullet vuoigŋašat ja čielgeađa. Vuoiŋŋašoassi mii laktá daid guoktá oktii lea vuoiŋŋašmátta. Čielgedávttit ja oaiveskálžu suodjalit guovddášnearvafierpmi. Das lea vilges ávnnas ja ránes ávnnas.

Kategoriija:Guovddášnearvafierbmi
Listu Itália presideanttain

Dát lea listu Itália presideanttain. Listu lea kronologalaš.

Kategoriija:Itálialaš politihkkárat
Kategoriija:Itália presideanttat
Italia
Itália presideanta

**Itália dásseválddi presideanta** () lea Itália  stáhtaoaivámuš. Presideantta válljejit čiehča jagi áigodahkii Itália parlameanta ja golbma sáttaolbmo Itália viđa iešstivrenguovllus earret Aostavákkis mas lea dušše okta sáttaolmmoš. Itália vuođđolága artikla 84 mielde presideanttaevttohas ferte leat Itália riikkavuloš, unnimustá 50-jahkásaš maŋimustá válljenbeaivve ja sis ferte leat Itálias dievaslaš riikkavulošvuoigatvuođat.

Dálá presideanta lea Sergio Mattarella gii álggii virgái guovvamánu 3. b. 2015. Vaikko son lea riikka guoktenuppelogát presideanta, son lea vuosttaš Sisilias eret.

Presideantta virgeásodat lea Quirinal-šloahtta Romas.

## Gáldut

## Geahča maid
*Itália dásseválddi presideantta siiddut

Kategoriija:Itália presideanttat
Basshunter

**Jonas Erik Altberg**, buorebut dovdon namain **Basshunter** (riegádan , Halmstad, Ruoŧŧa) lea ruoŧelaš lávlu, musihkkabuvttadeaddji ja DJ.  Son lávlu sihke ruoŧagillii ja eŋgelasgillii.

Basshunter ráhkada elektrovnnalaš eurodance- ja eurotrance-musihka ja šattai dovddusin jagis 2006 lávlagiin ”Boten Anna”, mas šattai stuorra hitta Davviriikkain. Nubbi dovddus Basshunter lávlla lea ”Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” (dahje dušše ”DotA”). Dáin guovtti lávlagiin son lea maiddái ráhkadan eŋgelasgiel veršuvnnaid, main lea seamma melodiija, muhto eará fáddá ja lyrihkka (”Now You're Gone” ja ”All I Ever Wanted”).

## Diskografiija
### Álbumat
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Čievrrat
* ”The Big Show” (2004)
* ”Welcome to Rainbow” (2006)
* ”Boten Anna” (2006)
* ”Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” (2006)
* ”Jingle Bells” (2006)
* ”Vifta med händerna” (2006)
* ”Now You're Gone” (2007)
* ”Please Don't Go” (2008)
* ”All I Ever Wanted” (2008)
* ”Angel in the Night” (2008)
* ”Russia Privjet (Hardlanger Remix)” (2008)
* ”I Miss You” (2008)
* ”Walk on Water” (2009)
* ”Al final” (2009)
* ”Every Morning” (2009)
* ”I Promised Myself” (2009)
* ”Saturday” (2010)
* ”Fest i hela huset” (2011)
* ”Northern Light” (2012)
* ”Dream on the Dancefloor” (2012)
* ”Crash & Burn” (2013)
* ”Calling Time” (2013)
* ”Elinor” (2013)
* ”Masterpiece” (2018)
* ”Home” (2019)
* ”Angels Ain't Listening” (2020)
* ”Life Speaks to Me” (2021)
* ”End the Lies” (& Alien Cut) (2022)
* ”Ingen kan slå (Boten Anna)” (Victor Leksell) (2023)

## Gáldut

## Liŋkkat

*Basshunter ruoktosiidu

Kategoriija:Riegádeamit 1984
Kategoriija:Ruoŧŧelaš lávllut
Kategoriija:Ruoŧŧelaš DJ:t
Kategoriija:Basshunter
DJ

**DJ** lea eŋgelasgiela sániid *disc jockey* oanádus, mii sullii mearkkaša "skearrojođiheaddji". DJ lea dat gii čuojaha musihka olbmuid ovddas ja vállje musihka olgobáikkis. DJ:a reaiddut leat ovdamearkka dihte skearrut, dihtor dahje eará čuojanasat. Son sáhttá čuojahit idjaklubbas, feasttain dahje eará vásuin.    

## DJ:a bargu
DJ:a bargu lea ovddimustá guoimmuheapmi. Son bargá dilálašvuođa mielde ja sáhttá juogu ieš válljet musihka dahje váldit vuostá guldaleaddjiid sávaldagaid lávlagiid hárrái. Muhto ferte ieš mearkkašit movt guldaleaddjit láhttet ja lihkadit ja válljet musihka dađistaga.     

DJ ferte čađat čuovvut mielde go ođđa musihka ilbmá ja go ođđa musihkkárat beakkihit.    

Son galgá maid čuojahit dainna lágiin ahte musihkka njuovžilit molsašuvvá čuvvovaš lávlagii ja ii boatkan bihtáid gaskka. Muhtumin olmmoš illá gullá go nubbi bihtá álgá dasgo DJ'a áigumuš lea ahte bihtáid dávttat leat ovttaláganat.   

DJ sáhttá maid bargat musihkkárin ja ieš mikset ieđguđet musihkkastiillaid. Son heiveha musihka rytmma nu ahte sáhttá vuohkkasit dánset dan mielde.

Kategoriija:Musihkka
Kategoriija:DJ:t
Lávlun

Go olmmoš **lávlu** de jienada nu ahte šaddá musihkka. Lávlun dáidá leat olbmuid boarráseamus ja maiddái álkimus vuohki ovdanbuktit musihka. Lávlun earrána hámi dáfus hupmamis, dasgo lávludettiin nuohttaallodat molsašuvvá. 

Lávlun gávdno maiddái ealliid máilmmis. Lottit ja fállát lávlot gulahallan dihte guhtet guimmiideasetguin.

Kategoriija:Lávlun
Musihkkabuvttadeaddji

**Musihkkabuvttadeaddji** lea dat olmmoš gii lágida musihka báddema. Dat gokčá sihke dáiddalaš beali, namalassii mo musihkka čuodjá, ja dat gokčá maiddái dan administratiiva barggu. Musihkkabuvttadeaddji sáhttá veardidit filbmabuvttadeaddjiin. 
Buvttadeaddjis lea máŋggalágan rollat. Son lágida báddensešuvnnaid, ofelastá ja hárjeha musihkkáriid, dárkkista báddema ja miksema. 

## Sápmelaš buvttadeaddjit
Jussi Isokoski lea sápmelaš buvttadeaddji gii jođiha Tuupa Records skearrosearvvi. Dat oaččui Áillohaš musihkkabálkkášumi 2014. SomBy, Áilu Valle, Amoc, Irdon, Ulla Pirttijärvi-Länsman ja Vilddas leat artisttat ja joavkkut geaiguin Isokoski lea bargan ja buvttadan ođđalágan sámi musihka.

Kategoriija:Musihkka
Gena

**Gena** leat árbbálaš dieđuid ovttadat. Gena sisttisdoallá ovdamearkka dihte dan mo ráhkada dihto proteiinna. Sáhttá veardidit dan koda málestanrávvagiin. Dihtolágan koda vástida dihtolágan proteiidnii. Genehtalaš koda lea čállojuvvon nukleotiiddaiguin. Nukleotiida lea ávnnas mas lea golbma oasi: bása, sohkkar ja fosfáhta. Básat lea min genehtalaš alfabehta, mas leat njeallje bustávva. Adeniidna (A), guaniidna (G), sytosiidna (C) ja tymiidna (T). Golbma bása ráhkadit ovtta genehtalaš sáni, mii gohčoduvvo kodonan. Kodona gis vástida dihto aminosivrii. Aminosivrat gis ráhkadit proteiinnaid.   

## Olbmuid genat
Olbmos lea 22 000 gena. Dat leat gittalagaid guhkes báddin man namma oaniduvvo DNA (deoksiribonukleiidnasivra).

## Gena eará sámegillii

## Gáldut

Kategoriija:Genetihkka
Rákkasgorži

**Rákkasgorži** () lea gorži dakko gokko Rákkasjohka golgá Duortnosjávrái lahka Rákkasorddas Girona gielddas.

Kategoriija:Ruoŧa goržžit
Kategoriija:Girona gielda
LOL (^^,)

**LOL <(^^,)>** lea Basshuntera skearru mii ilmmai čakčamánu 1. b. 2006. Skearru buvttadii Warner Music Sweden ja Ultra Records ja lei dainna lágiin Basshuntera vuosttaš skearru mii buvttaduvvui skearrofitnodaga veagas. Eanas lávlagat leat ruoŧagillii. Skearru sisttisdoallá earret eará menestuvvi bihtá ”Boten Anna”.

Skearrus bođii maid juovlaveršuvdna mii ilmmai seamma jagi. Das ledje buot bihtát jorgaluvvon eŋgelasgillii. Basshunter lasihiige earret eará bihtá ”Jingle Bells” dasa. 

## Bihtát

# ”Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” – 3:22
# ”Boten Anna” – 3:29
# ”Strand Tylösand” – 3:17
# ”Sverige” – 2:58
# ”Hallå där” – 2:38
# ”Mellan oss två” – 3:58
# ”Var är jag” – 4:01
# ”Utan stjärnorna” – 3:51
# ”Festfolk” [2006 Remix] – 4:01
# ”Vifta med händerna” [Basshunter Remix] (Patrik och Lillen) – 3:11
# ”Professional Party People” – 3:09
# ”I'm Your Basscreator” – 5:25
# ”Boten Anna” [Instrumental] – 3:20
# ”Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” [Extended Version] – 7:45

Kategoriija:Musihkka
Kategoriija:Basshunter
Genehtalaš koda

**Genehtalaš koda** lea seallaid njuolggadusat mo genehtalaš ávdnasat, namalassii DNA ja RNA, šaddet proteiinnat. Koda lea čállojuvvon golmmain básapárain hávális. Golbma básapára lea okta kodona. Básat leat njeallje: adeniidna (A), tymiidna (T), sytosiidna (C) ja guaniidna (G). RNAs lea tymiinna sajis urasiila (U).
Kodona gis (eanas dáhpáhusain) vástida ovtta aminoháhppui.
Njeallje bása sáhttá kombineret 43=64 iešguđet láhkai ja olbmos leat dušše 20 iešguđet aminoháhpu. Muhtun aminoháhpuin sáhttá namalassii čállit eanet go ovttain kodonain. 
Ovdamearkka dihte aminoháhppu metioniidna vástida kodonii adeniidna-urasiila-guaniidna mii oatnu AUG. AUG maid muitala gokko álgá lohkat genehtalaš koda. Buot olbmo proteiinnat álget metioniinnain. Seammá láhkai muhtun kodat eai vástit dihto aminoháhppui, muhto baicce gokko proteiidna nohká. Dakkáraš "stop-kodonat" leat ovdamearkka dihte UAA, UGA ja UAG. 

Go seallá juohkása de buot DNA-molekylat duppalmuvvet. Dan proseassas mutašuvnnat bohciidit. Dainna lágiin kodona molsašuvvá earáláganin ja jorgaluvvo eará proteiidnan.

Kategoriija:Genetihkka
Bása (kemiija)

**Bása**, **alkali** dahjege **eama** leat ávdnasat mat čázis luitet hydroksiidda (OH−). Bása lea sivrra vuostegeahči. Dát lea mot Arrhenius meroštalai bása. Dat modealla lea dattetge gárži go dat ii govčča ammoniáhka (NH3). 

## Básaid šlájat
**Garra bása** lea bása mii luvvá ollásit čázis. Ovdamearkka dihte NaOH luvvá ollásit ja luoitá buot  (OH−). **Láivves bása** fas lea bása mii ii luva ollásit čázis. Ammoniáhkka lea láivves bása. 

## Mirkkolašvuohta
Máŋga bása leat garra mirkkut. Garra básat spiiddistit liikki vuostá. Dain leat bahča smáhkka. Dan sivas ovdamearkka dihte gáfe bahčiida.

Kategoriija:Kemiija
Adeniidna

**Adeniidna** lea bása mii gávdno DNAs ja RNAs. Dat lea puriidna, seammá ládje go guaniidna. DNAs adeniidna ráhkada básapára tymiinnain ja RNAs gis urasiilain.  

Lassin adeniidna ráhkada maiddái energiija-rikkes adenosiidnatrifosfáhta (ATP) go adenosiidna laktása golmma fosfáhtajoavku fosfáhtajovkui. ATP lea sealla ávnnasmolsuma gaskaoapmi. Go ATP unno adenosiidnadifosfáhtii, energiija luovvana man sealla atná ávkin máŋggalágan doaimmaide. Adeniidna lea maiddái oassin koensymain NAD ja FAD.

Kategoriija:Puriinnat
Syntehtalaš biologiija

**Syntehtalaš biologiija** lea ođđa máŋggadieđalaš biologalaš dutkama suorgi mas plánejuvvojit ja ráhkaduvvojit dakkár biologalaš funkšuvnnat ja vuogádagat mat eai gávdno luonddus.

## Historjá
Fránskalaš kemista Stéphane Leduc anii tearpma “syntehtalaš biologiija” vuosttaš geardde juo 1900-logu álggus.
## Gáldut

Kategoriija:Bioteknihkka
Elias Lönnrot

**Elias Lönnrot** (cuoŋománu 9. b. jagis 1802 Sammatti, Ruoŧa gonagasriika &ndash;  njukčamánu 19. b. 1884 Sammatti) lei Suoma álbmoteposa *Kalevala* ja *Kanteletar* čoaggi, doavttir ja vuosttaš suomagiela professor.

Suomas lei váttis fidnet skuvlejumi, muhto Eliasa boarráseamos viellja Henrik Johan Lönnrot fuobmái ahte Elias lei beroštuvvon girjjálašvuođas ja mearridii sáddet su Tammisaari pedagogiai golggotmánu loahpas jagis 1814. Lönnrot váccii Turku katedrálaskuvlla 1816-1818. Son oahpai earret eará ruoŧagiela ja látengiela.

Långström čálii Lönnrotii loahppaduođaštusa jagis 1822, mii attii Lönnrotii vejolašvuođa joatkit studerema Turku Akademiijas. Jagis 1827 Lönnrot nákkáhalai Väinämöinen birra filosofa kandidáhtta dutkosa várás.
Filosofa kandidáhta dutkamuša maŋŋá Lönnrot álggii lohkat dálkkasdiehtaga. Lohkamat joatkašuvve Turku buollima maŋŋá Helssegis jagis 1828.

Lönnrot jotkkii mátkkis maŋŋá dálkkasdiehtaga lohkama Helssegis, muhto su ráhkkáseomos áigeádji lei velge bargu álbmotdivttaiguin. Su mihttomearri lei vurket boares suopmelaš álbmotdivttaid ja ovddidit suomagiela geavahusa.
Lönnrotis šattai jagis 1830 dálkkasdiehtaga kandidáhttan ja jagi 1832 miessemánus dálkkasdiehtaga lisensáhtta.

Lönnrota máŋimuš dutkamušmátki olii Estteeatnamii, gosa son vulggii geassemánu 24.b. 1844. Son lei vuosttaš suopmelaš, gii mátkkoštii gielladieđalaš ja folkloristalaš dutkamušaid dihtii máttás sohkaeatnamiidda.

Jagiin 1854-1862 Lönnrot doaimmai Keaisárlaš Aleksantera-Universitehta nubbin suomagiela professorin. Iežas mánáid joavkkus Lönnrotat fuolahedje maiddái oarbbisin báhcán sogalaččaid ja ustibiid mánáin. Omd. fuolahedje dálkkasdiehtaga professora Erik Alexander Ingmana oarbbisin báhcán mánáin Evas ja Annas jagi 1858 rájes. Lönnrota eamit jámii tuberkulosii jagis 1868.

Elias Lönnrot jámii 19. njukčamánu 1884. Son ja su bearaš lea hávdáduvvon Sammattii. Suopmelaš girjjálašvuođa searvi ceggii hávdái muitomearkka jagis 1886. Das lea gándila govva.

## Girjjálašvuohta
* Raija Majamaa, Väinö Kuukka, Hannu Vepsä: *Elias Lönnrot – Taitaja, tarkkailija, tiedemies*, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, Helsinki 2002, ISBN 951-746-274-3 (finnisch)
* Väinö Kaukonen: *Lönnrot ja Kanteletar*, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, Helsinki 1989, ISBN 951-717-572-8 (finnisch)
* Pertti Anttonen, Matti Kuusi: *Kalevala-Lipas*, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, Helsinki 1999, ISBN 951-746-045-7 (finnisch)
* Pertti Lassila: *Geschichte der finnischen Literatur* (jorgaluvvon suomagielas), Francke Verlag, Tübingen und Basel, 1996, ISBN 3-7720-2168-9
* Harald Falck-Ytter: Kalevala. Erdenmythos und Menschheitszukunft. Mellinger Verlag, Stuttgart 1993, ISBN 3-88069-301-3

## Gáldut

## Geahča maid
*Runeberg ja Lönnrot Historia 7-8: ePookki Oahppogirjjis
*Lönnrot – suomagielat mearkaolmmái

Kategoriija:Riegádeamit 1802
Kategoriija:Jápmimat 1884
Kategoriija:Suopmelaš diktačállit
Kategoriija:Suopmelaš gielladutkit