open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bođuvaláštallan

**Bođuvaláštallan** lea máŋggalágan valáštallamat, ovdamearkka dihte viehkan ja guhkkodatnjuiken.

## Bođuvaláštallama suorggit

### Viehkan
Bođuvaláštallamis leat máŋggalágan viehkansuorggit. Oaneheamos gaska lea 60 mehter ja guhkimus lea maraton. Viehkan lea maiddái oassi eará surggiin nugo triathlon ja vihttakámppas. 

#### Oanehis viehkan
Deike gullet dábálaččat buot viehkansuorggit mat leat oaneheabbot go 400 mehter. Dábáleamos gaskkat leat 60 mehter, 100 mehter, 200 mehter, 400 mehter ja sáttagilvvut 4 x 100 ja 4.x 400 mehter. Daid gaskkaid lassin gávdnojit maiddái virggálaš máilmmiolahusat 300 mehter viehkamis, 100 járda viehkamis ja 4 x 200 mehter sáttagilvvus. 

Oanehis viehkama dovdomearkkat lea ahte guđenai viehkkis lea sierra viegahat ja viehkkis lea vuolginrusttet gokko duolmmasta go viehkala. Vuollel 100 mehter guhkkosaš gaskkain vihket buohkat njuolga viegahagas. Guhkit gaskkain gávvá gis viegahat guokte dahje máŋga háve. 

#### Gaskaguhkkosaš viehkan
Deike gullet buot viehkansuorggit mat leat guhkibut go 400 mehter muhto oaneheabbot go 5000 mehter. Dábáleamos gaskkat leat 800 mehter, 1500 mehter, okta eŋgelas miila ja 3000 mehter. Daid gaskkaid lassin gávdnojit maiddái virggálaš olahusat 200 mehter viehkamis, 2500 mehter viehkamis ja 4 x 800 mehter ja 4 x 1500 mehter sáttagilvvus.

Oanehis ja gaskaguhkkosaš viehkamat sierranit dan dáfus ahte gaskaguhkkosaš viehkamis viehkki viehkala sierra viegahas, muhto vuosttaš mohki bokte beassá sirdit oktasaš viegahahkii. 

#### Guhkes viehkan
Deike gullet buot viehkansuorggit mat leat unnimusat 5000 mehter. Gávdnojit máŋggalágan gaskkat muhto dávjá lea 5000 mehter, 10 000 mehter, beallemaraton ja maraton. Daid lassin gávdnojit maiddái máilmmiolahusat 20 000 mehter, ovtta diimmu, 25 000 mehter ja 30 000 mehter viehkamis. Guhkes viehkamii gullá nai meahcceviehkan, nugo Ruoŧa Lidingöloppet nammasaš viehkangilvu. Guhkes viehkamat lágiduvvojit juogo bođuvaláštallama arenas, gávpogis dahje meahcis. 

### Áideviehkan

### Njuikensuorggit
Bođuvaláštallamis leat njeallje njuikensuorggi: allodatnjuiken, gárggalmastin, golmmačeallun ja guhkkodatnjuiken.

Allodatnjuikemis ja gárggalmastimis geavahuvvo doaresmuorra man badjel gálgá njuiket.

### Suohppunsuorggit

### Máŋgakámpa

### Vázzin

## Gáldut

Kategoriija:Bođuvaláštallan
Guhkkodatnjuiken

**Guhkkodatnjuiken** lea bođuvaláštallama suorgi, mas gilvvohallit galget njuiket nu guhkás go vejolaš. Njuikejeaddji viehkala 15–25 mehter dan sáttorokki guvlui ja joavdá pláŋkku lusa de čelle. Juste dobbelis pláŋkku lea sadji mii čájeha badjellávkema. Go njuikjeaddji skuovas báhcá mearka dohko de son lea lávken badjel ja njuikestat ii dohkkehuvvo. Gilvvu čađahuvvo dainna lágiin ahte njuikejeaddjit besset geahččalit golbma geardde. Dat gohččoduvvo rátkkagilvu. Go das gerget de besset gávcci njuikejeaddji main ledje buoremus bohtosat njuiket fas golbma geardde finálavuorus. Jus rátkkagilvun čađahuvvui máŋga rokkis besset buot finála gilvvohallit njuiket guđa geardde seamma rokkis vai šaddá vuoiggalaš. Stuorit meašttirgilvvuin lea dávjá rátkkarádji man badjel ferte nagodit njuiket. Dat fas buktá mielddis ahte sáhttet leat eanet go gávccis finálas. 

Guhkkodatnjuikemis ja golbmačeallumis lávejit mihtidit biekka juohke njuikemis. Go lea miehtebiegga eanet go 2 m/s, de boađus ii dohkkestuva juogalágan olahussan. Njuiken goittot dohkkehuvvo gilvvus. Dakkárlágan mearrádus gávdno nai vuollel 200 mehter guhkkosaš jođánis viehkamis. 

Guhkkodatnjuiken lea leamaš olympiagilvu 1896 jagi rájes. Dat lea nai oassin buot stuorralágan bođuvalášstallangilvvuin. Guhkkodatnjuiken gullá nai nissoniid čiežakámpii ja dievdduid logikámpii. Vuosttas olympiagilvvuin jagiid 1896–1912 gávdnui guhkkodatnjuiken čuoččut, namalassii viehkaleami haga.

Kategoriija:Guhkkodatnjuiken
Allodatnjuiken

**Allodatnjuiken** lea bođuvaláštallama suorgi mas gilvvohallit njuikejit badjel holgga. Holga lea veallut guovtti stoalppu gaskkas ja njuikejeaddjit eai galgga njeaidit dan njuikedettiin. Eatnamis lea dipma madrássa mii duste njuikejeaddji.

Allodatnjuikema máilmmiolahus (olggobeale) dievdoolbmuid hárrái atná kubalaš Javier Sotomayor (2,45 mehter) ja nissonolbmuid hárrái bulgarialaš Stefka Kostadinova (2,09 mehter). Siskkobeale máilmmiolahus atná nissonolbmuid hárrái Kajsa Bergqvist (2,08 mehter) ja dievdoolbmuid hárrái Javier Sotomayor (2,43 mehter).

Allodatnjuiken láve leat oassin eanas stuora bođuvaláštallamma gilvvuin, earret eará máŋgakámppas. Gávdnojit golbma váldoteknihka: čuoggasit, sákset dahje floppet. Dán áigásaš gilvvuin lea aivve floppen mii adnojuvvo. Go čuoggasa de njuike gopmut. Floppet mearkkaša njuiket gávvut ja sákset lea go njuike gorut ceaggut. 

## Gilvu
Ovdal gilvvu ráhkada lágideaddji dihto alidanskovi mii muitala mat allodagat gullet gilvui. Juohke njuikejeaddji vállje ieš guđe allodagas hálida njuiket. Go golbma njuikema maŋŋálaga eai menestuva de čuoldása gilvvus. Dat mearkkaša duohtavuođas ahte njuikejeadddji beassá geahččalit golbmii juohke allodagas. Go vuosttaš njuiken ii menestuvvan ja gilvvohalli guođđá ovtta geahččaleami njuikekeahttá, de njuolggadusaid mielde leat ain guokte geahččaleami čuovvovaš allodagas. Dát vuohki, go njuike allelis vaikko ii beassan badjel ovddibu, sáhttá gohčoduvvot seastimin. Namalassii ahte seastá geahččaleami alit allodaga várás. 

Dat gii njuike alimus allodaga vuoitá. Go guokte gilvvohalli leaba dássálaga go gilvu nohká, de gilvu joatkašuvvá dainna lágiin: Vuosttažettiin buohtastahttá guđe geahččaleamis njuikejeaddjit nagodedje maŋemus allodaga. Dat gii áramusat nagodii beassat badjel vuoitá. 

Kategoriija:Allodatnjuiken
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** riegádii cuoŋománu 20. beaivvi 1889 Braunau am Inn nammasaš gielddas Nuortariika-Uŋgáris (dálá Nuortariikkas) ja jámii cuoŋománu 30. beaivvi 1945 Berlinas. Son lei politihkar ja Duiskka nationála sosialisttalaš bargiidbellodaga jođiheaddji (duiskagillii:  *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*, NSDAP) jagi 1921 gitta 1945 rádjai. Bellodat gohčoduvvui maid Nasistabellodahkan. Jagiid 1933 ja 1945 gaskkas lei Hitler Duiskka riikakánsler. Son lei maiddái Duiskka njunuš (*Führer*) ja diktáhtor 1933-1945.

Hitler lei mielde soahtame vuosttaš máilmmisoađis. 1919 son šattai miellahttun NSDAP:a ovdamannis DAP:as. 1921 son šattai NSDAP:a jođiheaddji. Skábmamánus 1923 Hitler ja su doarjaleaddjit geahččaledje ribahit riikka válddi Münchenis. Dat eai menestuvvan, ja Hitler dubmejuvvui giddagassii. Dan botta go čohkkái giddagasas son čálii girjji *Mein Kampf*.

Go beaasai olggos juovlamánus 1924 son álggahii moaddejahkásaš kampánnja mii manai oba bures. Son ovddidii nationálismma, antisemitismma ja antikommunismma ja dainna lágiin su bellodat birgii bures 1930 jagi riikkabeaiveválggain. Ođđajagimánu 30. beaivvi Hitler válljejuvvui riikakánslerin ja dakkaviđe álggii nuppástuhttit Duiskka totalitára diktatuvran.

Hitler hálidii ahte Duiska galggái viidut ja vuosttažettiin válddii Nuortariikka alccesis. Dan maŋŋel vuološtii Čeahkoslovakia ja soahtagođii Polskkain. Visot dan buolláhii nuppi máilmmisoađi, erenoamážit go Duiska fallehii Polskka čakčamánu 1. beaivvi 1939. Go Hitler stivrii Duiskka de son bohte antisemitisttalaš lágat ja organiserejuvvon álbmotgoddin čađahuvvui. Guhtta miljovnna juvddálačča, moadde čuohteduhát romalačča goddojuvvojedje. Seammás Duiska goddalii homoseksuála olbmuid, bázahallan olbmuid ja politihkalaš vuosttildeddjiid. Hitlera áigumuš lei vuođđudit riikka mii galggai bistit duhát jagi, nugo Duiska-Romalaš riika. 1943 Duiska álggii vuoittáhallat soađis ja 1945 cuoŋománus Hitler sorbmii iežas Berlinas.

## Gáldut

Kategoriija:Adolf Hitler
Siegfried & Roy

**Siegfried & Roy** lei duiskalaš-amerihkálaš magihkkárduo. Siegfried & Roy -duoi gulaiga **Siegfried Fischbacher** (r. geassemánu 13. b. 1939 Rosenheim) ja **Roy Horn** (golggotmánu 3. b. 1944 Nordenham – miessemánu 8. b. 2020 Las Vegas). Soai deaivvadeigga jagi 1959.

## Gáldut

Kategoriija:Amerihkálaččat
Katolalaš girku

**Romalaš-katolalaš girku** lea kristtalaš girku, masa gullá sullii 1 miljárdda guotteheaddji. Dat lea máilmmi stuorámus girkoservodat.Dat hoavda lea poava.

## Ášši birra eará sajiin
* Romalaš katolalaš girku Suomas
* Romalaš katolalaš girku Ruoŧas
* Romalaš katolalaš girku Norggas

Kategoriija:Risttalašvuohta
Kuopio bismagoddi

**Kuopio bismagoddi** (suomagillii *Kuopion hiippakunta*) lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Kuopio. Bismagotti dáláš bisma lea Jari Jolkkonen.

## Ášši birra eará sajiin
* Kuopio bismagoddi.

Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Turku earkebismagoddi

**Turku earkebismagoddi** (suomagillii *Turun arkkihiippakunta*) lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Dan bismmastuollu lea Turku. Bismagottis lea guoktẹ bisma, earkebisma Tapio Luoma ja bisma Mari Leppänen.

## Ášši birra eará sajiin
* Turku earkebismagoddi.

Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Pingviidna

**Pingviinnat** (*Spheniscidae*) leat mearralottit mat eai máhte girdit. Pingviinnat gávdnojit eanas máilmmi lulleguovlluin, dušše Galápagossulluid pingviinnat leat ekváhtora davábealde. Pingviinnat sáhttet eallit sihke eatnamis ja čázis. Dolgefárda lea čáhppat ja vielgat. Soajit eai leat girdima várás, muhto leat baicce fihčut. Eanas pingviinnat bivdet ja borret krilla, guliid, bleahkaguliid ja dakkáriid. Pingviinnat leat lahkki iežaset eallimis čázi vuolde. 

Pingviinnat leat máŋggaláganat, oktiibuot čiežanuppelot šlája. Measta buot pingviinnat ellet máilmmi lulleguovlluin, muhto eai buohkat eale galbma guovlluin dego Antárktisis. Máŋga šlája ellet liehmu guovlluin ja okta šládja tropihkalaš guovlluin lahka ekváhtora. 

Stuorimus pingviidnašládja lea geaisárpingviidna (*Aptenodytes forsteri*) mii láve šaddat badjelaš mehter alu ja 35 kg. Unnimus šládja lea deaggapingviidna (*Eudyptula minor*) mii šaddá vuollel mehterbeali alu ja deaddá birrasiid 1 kg. Stuorralágan pingviinnat ellet galbma guovlluin ja unnalágan pingviinnat tropihkalaš guovlluin. Ovdahistorjjalaš šlájat ledje albma jiehtanasat. Stuorimus šládja mii lea gávdnon fossilan lea *[[Anthropornis nordenskjoeldi]]*, mii lei badjelaš 165 sentimehter alu. Dat elii sullii 40 miljovnna jagi áigi. 

## Anatomiija
Hámi dáfus pingviinnat sierranit eará lottiin. Dain eai leat boccat (soadjedolggit) ja dat eai máhte girdit. Soajit leat baicce dego njuorjju fihčut. Fihčuid atná ovddemustá vuojadettiin. Dolgefárda lea maiddái dego njuorjjonáhkki go dat leat guolgái. Pingviinna liikki lea vuddjii mii lasiha buoiddi dolggiide. Dalle pingviidna bivvá buorebut buolašin. Dákterikkis lea guhkes čielgi ja oanehaš juolggit. Juolggit leat nai maŋŋelis, dego doktagis. Pingviinna čielgi lea hui soddjil.

Kategoriija:Pingviinnat
Espoo bismagoddi

**Espoo bismagoddi** (suomagillii *Espoon hiippakunta*) lea bismagoddi Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girkkus Suomas. Bismagotti bismmastuollu lea Espoo. Dáláš bisma lea Kaisamari Hintikka.

## Ášši birra eará sajiin
* Espoo bismagoddi.

Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Helssega evaŋgelalaš-luteralaš bismagoddi

**Helssega evaŋgelalaš-luteralaš bismagoddi** ( dahje muhtumin dušše *Helsingin hiippakunta*) lea okta Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku bismagottin. Dan váldogirku lea Helssega duopmogirku. Bismagotti dáláš bisma lea Teemu Laajasalo.

## Ášši birra eará sajiin
* Helssega evaŋgelalaš-luteralaš bismagoddi 

Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Katolalaš girku Suomas

**Suoma katolalaš girku** lea katolalaš girku Suomas. Dasa gullet 8 searvegotti. Jagi 2018 girku lahttolohku ledje 14&nbsp;949.

## Gáldut

## Ášši birra eará sajiin
* Katolalaš girku Suomas.

Kategoriija:Risttalašvuohta
Kategoriija:Suopma
Loddi

**Lottit** (Aves) lea guovttejuolggat, dásseliegga ja monnejeaddji čielgeeallit. Dain lea njunni, soajit ja dolggit. Eanas lottit sáhttet girdit, muhto eai fal buohkat. Dán áigge leat gaskal 9000 ja 10 000 loddešlája máilmmis. Sáhttá logahallat daid máŋggaládje. Lottit gávdnojit miehtá máilmmi, Arktisis gitta Antárktisis. Lottit leat máŋggalágan sturrodagas. Uvlokolibri lea viđa sentte stuoru  ja struhcca fas goasii golmma mehter stuoru. Fossiila gávdnosat muitalit ahte lottiid boahtimuš lea dinosaurat. Jura-áigodaga dinosaurain bohte lottit, sullii 150-200 miljovnna jagi áigi. Eanas dutkit atnet ahte lottit leat dinosauraid áidna suorgi mii lea ain eallime. Lottit cevze stuora jámus mii lei Krita-áigodaga loahpas, 65 miljovnna jagi áigi. Nappo dat jápmu mii duššadii dinosauraid.  

Lottit sierranit eará ealliin go dain lea dolgefárda. Dán áigge lottiin lea nai bánehis njunni. Moniin leat nanu garat. Dain lea jođánis ávnnasmolsun. Váimmus lea njeallje gámmira. Gorut lea čohkalágan ja dákteriggi lea fas geahpas. Buot lottiin lea ovdalahtut mat leat šaddan soadjin ja eanas lottit sáhttet girdit. Muhto ovdamearkka dihte struhccat ja pingviinnat eai sáhte girdit. Lottit leat čeahpit girdit. Muhtun lottit, earenoamážit garjját ja páhpegoiját, adnojuvvojit hui jierbmájin. Moadde loddešlája máhttet atnit bargoneavvuid ja ollu sosiála šlájat sáhttet sirdit máhtu boahtte bulvii.    

Olu šlájat johtet guhkes gaskkaid ja olu šlájat girddašit duohkut deike. Dábálaččat ollesšattot lottis leat golbma áigodaga: gihkan, lápmi ja bárbmu. Báikki lottit eai vuolgge bárbmui. Lottit áinnas servvoštallet. Dat gulahallet guhtet guimmiideasetguin lávllodettiin. Dat gihket, bivdet, bissot doahkis ja ájáhallet boraspiriid. Eanas loddešlájat eloštit ovttain lottiin, dábálaččat ovtta gihkanáigodaga hávális, muhtimat fas máŋga jagi, muhto hárve eallinagi. Monnejit dábálaččat beasis ja doppe nai lállet moniid. 

Máŋga šlája leat boahtán olbmui ávkin. Borramuššan ovdamearkka dihte. Maiddái biebmoeallin, nugo lávlunlottit ja páhpegoiját. Lottit leat boahtán oidnosii buotlágan kultuvrrain, nugo oskkus, poesiijas ja musihkas. Badjelaš čuođi loddešlája leat luottahuvan olbmo doaimmaid geažil 1600-logu rájes. Dán áigge leat 1200 loddešlája bahá luottahuvvat olbmo doaimmaid geažil. Viggamuš lea suodjalit daid.

Kategoriija:Lottit
Bårjås

**Bårjås** lea populáradieđalaš áigečála maid julevsámi kulturguovddáš ja musea Árran almmuha. Árran lea Divttasvuona gielddas Norgga bealde. "Bårjås" lea julevsámegiel sátni, mii mearkkaša borjasa. Bårjås lea maiddái báiki Johkamohki gielddas. Bårjås lea almmuhuvvon 1999 rájes. Dat boahtá oktii jagis. Artihkkalat leat julevsámegillii, dárogillii ja ruoŧagillii. 

## Almmuhuvvon čállaga
Dás leat buot áigečállagiid julevsámegiela tihttelat. Dárogiela tihttelat eai leat váldon mielde. 

* Bårjås 1999: Dutkam julevsáme guovllon
* Bårjås 2000: Læstádianissma – Tjuorvvo jienas sjadde giedjegij 
* Bårjås 2001: Sámij duobddága 
* Bårjås 2002: Julevsámegiella uddni – ja idet?
* Bårjås 2003: Politihkka, láttaga ja identitehtta 
* Bårjås 2004: Fuolkke, juolge ja stiebila – nuorran Sámen 
* Bårjås 2005: Vantsa, guollim ja álmmukjáhkko – Sáme merragáddekultuvrra
* Bårjås 2006: Ulmutja, årudagá ja guhkes ájádusá… 
* Bårjås 2007: Subttsasa, árvo ja boahtteájgge
* Bårjås 2008: Valjesvuohta 
* Bårjås 2009: Kulturmujto
* Bårjås 2010: Kultuvrra ja luonndoárbbe 
* Bårjås 2011: Sáme – dutkamobjevtas dutken
* Bårjås 2012: Iellemvuoge – boatsojæládus, varresvuohta ja dutkametihkka

Kategoriija:Sámi áigečállagat
Kategoriija:Julevsámegiella
Damavand

**Damavand** ( *Damāvand*), maiddái *Donbavand*, lea Irana ja Gaska-nuortti alimus várri. 

Kategoriija:Irana várit
Sistan ja Balučestana provinsa

**Sistan ja Balučestan** ( *Ostān-e Sīstān-o Balūčestān*,  *Sistân o Balučestân*) lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea riikka lullenuortaoasis. Provinssa nuortaoasis lea dan oaivegávpot Zahedan, gos orrot sullii 560&nbsp;725 olbmo. 

## Sajádat ja rájit
Provinsa lea riikka lullenuortaoasis. Provinssa rádjeriikkat leat Pakistan nuortan ja Afganistan lullenuortan ja rádjeprovinssat Lulli-Khorasan davvin ja Kermān ja Hormozgān oarjin. Provinssa lullerájis lea Omanluokta. Sistan ja Balučestana viidodat lea 181&nbsp;785 km2. Jagi 2011 álbmotlohkama mielde provinssa olmmošlohku lea 2&nbsp;534&nbsp;327. Nappo dat provinsa lea Irana nubbin stuorámus provinsa, go dakko leat 11,16&nbsp;% Irana olles viidodagas ja 3,37% Irana olles veahkadagas.

## Historjá
Jagi 1986 rádjái provinssa namma lei *Balučestan ja Sistan*.

## Provinssa dilli
Sistan ja Balučestan lea Irana unnimusat ovdánan ja geafimus provinsa, man SHDI lei jagi 2018 0,687.. Dat lea maiddái ovttas riikka goikáseamos guovlluin. Irana ráđđehus lea geahččalan buoridit provinssa dili ja lea ee. vuođđudan ođđa Čabahar friddjagávpeguovllu.

## Guovlojuohkin
### Provinssa šahrestánat
Jagi 2013 álggus provinsa juhkkojuvvui 18 *[[šahrestána]]ide* báikkálašhálddahusa várás. Dál leat 20:

*Bampura šahrestána
*Čabahara šahrestána
*Dalgana šahrestána
*Fanuža šahrestána
*Hamuna šahrestána
*Hirmanda šahrestána
*Iranšahra šahrestána
*Khaša šahrestána
*Konaraka šahrestána
*Mehrestana šahrestána
*Miržaveha šahrestána
*Nik Šahra šahrestána
*Nimruza šahrestána
*Qasr-e Qanda šahrestána
*Saravana šahrestána
*Sarbaza šahrestána
*Sib ja Surana šahrestána
*Zabola šahrestána
*Zahedana šahrestána
*Zehaka šahrestána

## Bálvalusat
### Johtalat ja mátkkošteapmi

#### Girdišiljut

Sistan ja Balučestana provinssas leat guokte girdišilju mátkkošteddjiide:
* Zahedana girdišillju
* Čabahara girdišillju

#### Hápmanat
Čabahara hápman lea provinssa lullioasis Makrana rittus, 70&nbsp;km Gwadarii, Pakistanii oarjjás.

## Geahča maid
* Provinssa virggalaš siiddut 

## Gáldut

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Sistan ja Balučestana provinsa
Mohammad-Ali Ražai

**Mohammad-Ali Ražai** ( *Muḥammad ʿAlī Ražāʾī*; geassemánu 15. b. 1933 Qazvin – borgemánu 30. b. 1981 Teheran, Iran) lei iranalaš politihkkár, gii lei Irana stáhtaministtar jagiid 1980–1981 ja oanehaččat Irana presideanta borgemánu 2.&ndash;30. b. 1981. Son jámii politihkalaš olmmošgoddima oaffarin seammá bombafalleheamis ovttas stáhtaministtar Mohammad Žavad Bahonariin.

## Gáldut

Kategoriija:Iranalaš politihkkárat
Kategoriija:Irana presideanttat
Listu Irana presideanttain

Dát lea listu Irana presideanttain.  Listu lea kronologalaš.

## Irana presideanttat

## Presidenttaid áigelinnjá

ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:20
PlotArea  = top:11 bottom:51 right:130 left:21
AlignBars = late

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:1980 till:2021
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1980

Colors     =
  id:President value:rgb(0.5,1,1)

TextData =
  pos:(20,27) textcolor:orange fontsize:M

BarData =
  barset:PM

PlotData=
  align:left fontsize:M shift:(3,-4) anchor:from width:15 
  barset:PM

 from: 04/02/1980  till: 22/06/1981 color:President  text:"Banisadr" 
 from: 02/08/1981  till: 31/08/1981 color:President  text:"Ražai" 
 from: 13/10/1981  till: 03/08/1989 color:President  text:"Khamenei" 
 from: 03/08/1989  till: 03/08/1997 color:President  text:"Rafsanžani" 
 from: 03/08/1997  till: 03/08/2005 color:President  text:"Khatami" 
 from: 03/08/2005  till: 03/08/2013 color:President  text:"Ahmadinežad" 
 from: 03/08/2013  till: 03/08/2021 color:President  text:"Ruhani" 


Kategoriija:Iranalaš politihkkárat
*
Irana presideanttat
Irana provinssat

**Irana provinssat** ( *ostān*, ml. *استان‌ها* *ostānhā*) leat Irana alimus dási guovlohálddahusovttadagat. Jagi 2010 rájes Iran lea juhkkon 31 provinsii. 

## Historjá
Irana dálá rájit vuođđuduvve jagi 1857 vuolláičállojuvvon Parisa ráfái. Jagiid 1906&ndash;1950 Iran lei juhkkon 12 provinsii: Ardalan, Azerbaižan, Balučestan, Fars, Gilan, Araq-e Ajam, Khorasan, Khuzestan, Kerman, Larestan, Lorestan ja Mazandaran.

Jagi 1950 Iran guovlojuohku organiserejuvvui ođđasis nu ahte riikkas ledje 10 nummárastojuvvon provinssa: 1 Gilan; 2 Mazandaran; 3 Nuorta-Azerbaižan; 4 Oarje-Azerbaižan; 5 Kermanšah; 6 Khuzestan; 7 Fars; 8 Kerman; 9 Khorasan ja 10 Isfahan. 

Jagiid 1960&ndash;1981 guvernemeanttat bajiduvvojit bođohagaid provinsan. Dán maŋŋel provinssat ledje juohkašuvvan, ovdamearkka dihte jagi 2004 Khorasan golbmánii: Davvi-Khorosan, Razavi Khorosan ja Lulli-Khorosan. Maŋimus sierraneapmi dáhpáhuvai geassemánu 23. b. 2010, go ođđaseamos ja 31. Alborz sierranii Teherana provinssas.

## Hálddahus
Juohke provinssas lea oaivegávpot ( *markaz*). Dábálaččat dat lea provinssa stuorámus gávpot. Provinssa hoavda lea generálguvernevra ( *ostāndār*), gean sisáššiidministtar virgáda ja ráđđehus dohkkeha.

## Dálá provinssat

## Gáldut

Kategoriija:Irana provinssat
Agder ja Telemárkku bismagoddi

**Agder ja Telemárkku bismagoddi** (dárogillii *Agder og Telemark bispedømme*) lea bismagoddi Norgga girkkus Norggas. Dan bismmastuollu lea Kristiansand. Bismagotti dáláš bisma lea Stein Reinertsen.

## Ášši birra eará sajiin
* Agder ja Telemárkku bismagoddi.

Kategoriija:Norgga girku
Teherana provinsa

**Teherana provinsa** ( *Ostān-e Tehrān*) lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea riikka davvioasis. Provinssa oaivegávpot lea Irana oaivegávpot Teheran.

## Historjá
Jagi 1986 rádjái Teheran gulai Markazi provinsii. Jagi 1995 rádjái Qoma provinsa lei Teherana provinssa šahrestána.

## Guovlojuohkin
### Provinssa šahrestánat
* Teherana provinssas leat dál 16 šahrestána: 

 

*Baharestan
*Damavand
*Eslamšahr
*Firuzkuh
*Malard
*Pakdašt
*Pardis
*Pišva
*Qarčak
*Qods
*Rej
*Robat Karim
*Šahriar
*Šemiranat
*Teheran
*Varamin

## Gáldut

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Teherana provinssa
Teherana bussemetro

**Teherana bussemetro** () lea Irana vuosttaš bussemetrofierpmádat. Fierpmádaga vuosttaš linjá rahppojuvvui miessemánu 12. b. 2007. Mieđaid mieđaid rahppojuvvojedje lassi linjját ja dál leat oktiibuot 10 linjjá.

## Ruvttot
Tehranas leat dal 10 bussemetroruvtto.

Kategoriija:Iran
Listu Irana girdišiljuin

Dat lea **listu [[Iran]]a [[girdišillju|girdišiljuin]]**. Vuosttaš tabeallas leat almmolaš girdišiljut daid sajádaga mielde. Nubbi tabeallas leat militearagirdišiljut, maiddái sajádaga mielde.

Jagi 2013 rájes Iranas ledje 319 girdišilju.

__TOC__

## Girdišiljut

Juos girdišilju namma lea buoiduduvvon, dat dárkkuha ahte dan girdišiljus leat gávppálaš girdifitnodagat, mat fievrredit mátkkošteddjiid fitnodaga áigedávvala mielde mátkkošteaddjigirdiiguin.

## Kárttat, gos leat Irana girdišiljut ja dološ girdinruvttot


Fiila:ARAK airport Map Route Between 1939 and 1979.png|Arak
Fiila:Bandar-e- Lengeh airport.png|Bandar-e-Lengeh
Fiila:Bandar-e-Anzali airport.png|Bandar-e-Anzali
Fiila:Bushehr airport.png|Bušehr
Fiila:Ghasr-e-Shirin airport.png|Ghasr-e-Širin
Fiila:Isfahan airport.png|Isfahan
Fiila:Kerman airport.png|Kerman
Fiila:Mashhad airport.png|Mašhad
Fiila:Masjesd soleyman airport.png|Masžed Solejman lei Irana ja Gaska-Nuortti vuosttaš girdišillju
Fiila:North in Iran airports.png|Irana girdišiljut davvin
Fiila:Orumiyeh airport.png|Orumijeh
Fiila:Sanandaj airport.png |Sanandaž
Fiila:Shiraz airport.png|Širaz
Fiila:Zahedan airport.png|Zahedan



## Gáldut


* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Geahča maid

* Civil Aviation Organization of Iran
* Iran girdišilljus Company




Iran
Moalagha šaldi

**Moalagha šaldi** ( *Pol Moalagh Amol* nappo "Amola heaŋgášaldi" dahje پل معلق *Pol Moalagh* "Heaŋgášaldi") lea heaŋgášaldi sihke vázziide ja fievrruide Amolas, Iranas. Duiskalaš inšenevrrat huksegohte šalddi Harazjoga rastá suoidnemánu 12. b. 1958 (Pahlavi dynastiija áigge). Šaldi rahppojuvvui atnui čakčamánu 7. b. 1959 Šaldi lákta oktii nuorta- ja oarje-Amola.

## Gáldut


Kategoriija:Heaŋgášalddit
Kategoriija:Irana šalddit
Kategoriija:Amol
Alborza provinsa

**Alborz** () lea okta Irana 31 provinssain ja ođđaseamos dain. Dat lea Teherana davveoarjjabeale. Geassemánu 23. b. 2010 Irana parlameanta mearradii laiget Alborza provinssa Teherana provinssas eret. Provinssa oaivegávpot lea Karaž. 

Provinssa viidodat lea dušše 5&nbsp;122&nbsp;km2. Jagi 2016 provinssas orrot 2&nbsp;712&nbsp;400 olbmo. Viidodaga mielde Alborz lea Irana unnimus provinsa.

Jagi 2011 Alborzas ledje 719&nbsp;464 bearatgotti ja oktiibuot 2&nbsp;412&nbsp;513 olbmo. Sin 2&nbsp;184&nbsp;371 orro gávpogis ja 228&nbsp;142 eai.

## Guovlujuohkin
### Provinssa šahrestánat
Provinssas leat 6 šahrestána
* Eshtehard
* Fardis
* Karaž
* Nazarabad
* Savožbolagh
* Taleqan

## Gáldut

Kategoriija:Alborza provinsa
Karaž

**Karaž** ( *Karaž*) lea gávpot Iranas ja Alborza provinssa oaivegavpot. 

Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Alborza provinsa
Mehršahr

**Mehršahr** ( *Mehršahr*) lea guovlu Alborza provinssas Karažas lullioarjjás Iranas.

Kategoriija:Iran
Kategoriija:Alborza provinsa
Ardabila provinsa

**Ardabil** ( *Ardabīl*,  *Ərdəbil ostanı*) lea okta Irana 31 provinssain ja okta unnimus provinssain go dat viidodat lea dušše 17&nbsp;800&nbsp;km2. Dat lea Irana davveoarjjabeale Azerbaižana rájis.  Jagi 2016 Ardabil provinssas orro 1&nbsp;270&nbsp;420 Provinssa oaivegávpot lea seammanamat Ardabil, gos orrot 529&nbsp;374 olbmo (2016).

## Historjá
Jagi 1993 rádjái Ardabila provinsa gulai Nuorta-Azerbaižana provinsii.

## Demografiija
Váldooassi provinssa ássiin leat azerit, muhto provinssas orrot maiddái eará álbmogat nugo tatit ja persialaččat. 

## Guovlojuohkin
### Provinssa šahrestánat

Ardabila provinsa lea juhkkon logi šarestánaide.

*Ardabil
*Bileh Savar
*Germi
*Khalkhal
*Kowsar
*Mešgina Shahr
*Namin
*Nir
*Parsabad
*Sarejn

## Dálkkádat
Provinssa dálkkádat rievdá hui olu jagiáiggi mielde. Geasset sáhttá leat hui liekkas go fas dálvvet temperatuvra sáhttá leat –25&nbsp;°C. Jahkásaččat provinssas arvá sullii 400 mm.

## Gáldut

## Geahča maid

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Ardabila provinsa
Ardabil

**Ardabil** ( *Ardabīl* dahje *Ardebīl*, , *Ərdəbil*) lea gávpot Iranas ja seammanamat provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde doppe orrot 529&nbsp;374 olbmo.

## Gáldut

Kategoriija:Ardabila provinsa
Kategoriija:Irana gávpogat
Oarje-Azerbaižana provinsa

**Oarje-Azerbaižan** (; ; ) lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea Irana davveoarjeoasis Iraka ja Durkka rájis. Provinssa viidodat lea 39&nbsp;411&nbsp;km2 ja doppe orro jagi 2106 álbmotlohkama mielde 3&nbsp;265&nbsp;219 olbmo. Provinssa oaivegávpot lea Urmia.

## Guovlojuohkin
### Provinssa šarestánat

Provinsa lea juhkkon 17 šarestánaide:
*Bukan
*Čaldoran
*Čajpareh
*Khoj
*Mahabad
*Maku
*Miandoab
*Naqadeh
*Ošnavieh
*Piranšahr
*Poldašt
*Salmas
*Sardašt
*Šahin Dezh
*Šowt
*Takaba
*Urmia

## Gáldut

## Geahča maid

*Oarje-Azerbaižana guvernevrra doaimmahat 
*Oarje-Azerbaižana ráđđehusa portála 

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Oarje-Azerbaižana provinsa
Urmia

**Urmia** ( *Urumije*,  dahje اورمو *Urmiya*, ,  *Urmia*) lea gávpot Iranas ja Oarje-Azerbaižan provinssa stuorámus gávpot. Dasa lassin dat gávpot lea sihke provinssa ja šarehstána oaivegávpot. 

## Historjá
Pahlavi dynastiija áigge Urmia namma lei Rezaiyeh.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Oarje-Azerbaižana provinsa
Nuorta-Azerbaižana provinsa

**Nuorta-Azerbaižan** dahjege ( *Āzārbāyjān-e Sharqī*,  *Şərqi Azərbaycan ostanı*) lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka davvioasis. Dan rádjeriikkat leat Armenia ja Azerbaižan ja rádjeprovinssat Ardabila, Oarje-Azerbaižana ja Zanžana provinssat. Provinssa viidodat lea 45&nbsp;650 ja jagi 2016 álbmotlohkama mielde doppe orro 3&nbsp;909&nbsp;652. Provinssa oaivegávpot lea Tabriz.

## Historjá
Jagi 1993 rádjái Ardabila provinsa gulai Nuorta-Azerbaižana provinsii.

## Guovlojuohkin
### Provinssa šarestánat
Provinsa lea juhkkon 21 šarestánaide:

*Ahar
*Ažab Šir
*Azaršahr
*Bonab
*Bostanabad
*Čarujmaq
*Haštrud
*Heris
*Hurand
*Žolfa
*Kalejbar
*Khoda Afarin
*Malekan
*Maragheh
*Marand
*Mianeh
*Osku
*Sarab
*Šabestar
*Tabriz
*Varzaqan

## Topografiija
Nuorta-Azerbaižan lea viehka várrái guovlu. Provinssa alimus várri lea Sahand (3&nbsp;717&nbsp;m). 

## Dálkkádat
Provinssa dálkkádat lea viehka goikkis ja galmmas. Bivvalis Kaspimeara biekkat váikkuhit earenoamážit vuollegis guovlluin. Dálvvet temperatuvra sáhttá leat sullii -10&nbsp;ºC. Geasset fas temperatuvra sáhttá leat 30&nbsp;ºC.

## Gáldut

## Geahča maid

*Provinssa siiddut 
*Nuorta-Azerbaižana kulturárbeorganišuvnna siiddut  

Kategoriija:Nuorta-Azerbaižana provinsa
Jasuž

**Jasuž** (}} *Jāsūž*,  *Jasuc* dahje یاسیچ *Jasyç*)) lea gávpot Iranas ja Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 713&nbsp;052 olbmo.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa
Jasuža girdišillju

**Jasuža girdišillju** (ICAO: **OISY** ja IATA: **YES**) lea girdišillju Jasužas, gávpot Irana lullioarjeoasis Zagros-várreráiddus ja Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinssa oaivegávpot. Sihke girdišilju ja gávpoga namma leat seammá.

## Girdifitnodagat ja ruvttot
* Mahan Air &mdash; Mehrabada riikkaidgaskasaš girdišillju : Teheran–Mehrabad

## Gáldut

## Geahča maid
* [Govvat girdiid birra Jasuža girdišiljus ( YES / OISY )](http://www.airliners.net/search/photo.search?placesearch=Yasouj+(+YES+%2F+OISY+))

Kategoriija:Irana girdišiljut
Kategoriija:Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa
Zahedan

**Zahedan** (baloči- ja  *Zāhedān*) lea Irana gávpot ja Sistan ja Balučestana provinssa oaivegávpot. Gávpogis orrot sullii 560&nbsp;725 olbmo. Provinssa nuortaoasis lea dan oaivegávpot Zahedan. 

## Bálvalusat
### Johtalat ja mátkkošteapmi
#### Girdišillju

Zahedanas leat seammanamat girdišillju mátkkošteddjiide.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Sistan ja Balučestana provinsa
Bušehra provinsa

**Bušehr** ( *Ostān-e Būšehr*) lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka lullioarjeoasis Persialuovtta lullirittus. Dan rádjeprovinssat leat Khuzestan davvioarjin, Kohgilujeh ja Bojer-Ahmad davvin, Fars nuortan ja Hormozgana lullinuortan. Provinssa oaivegávpot lea Bušehr, gos orrot jagi 2016 álbmotlohkama mielde 223&nbsp;504 olbmo. Provinssa viidodat lea 22&nbsp;743&nbsp;km2, mii lea 1,4% Irana olles viidodagas. 

## Historjá
Ovdal Bušehra provinsa gulai Farsa provinsii. Jagi 1977 rádjái provinssa namma lei *Khaliž-e Fars*.

## Demografiija
Jagi 2011 provinssas ledje 247&nbsp;026 bearatgotti ja oktiibuot 1&nbsp;032&nbsp;949 olbmo. Sin 704&nbsp;393 orro gávpogis ja 325&nbsp;993 eai. Bissovaš ruovttu haga ledje 2&nbsp;563 olbmo. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 1&nbsp;163&nbsp;400 olbmo.

## Ekonomiija
Provinsa lea okta Irana produktiivvaleamos guovlluin su bruttoálbmotbuvttadusa vuođul (12&nbsp;560 EUR/ás. jagi 2012). Dat lea hui ollu riikka gaskaárvvu (5&nbsp;054 EUR/jagi) bajábealde.

## Guovlojuohkin
Jagi 2013 álggus provinssas ledje oktiibuot logi šahrestána, mat ledje juhkkon 24 hálddahusbiirii (*bakhš*). Dain hálddahusbiirriin ledje 36 gávpoga ja 46 dehestána. 

### Provinssa šahrestánat

*Asalujeh
*Bušehr
*Daštestan
*Dašti
*Dejr
*Dejlam
*Ganaveh
*Kangan
*Tangestan
*Žama

## Gáldut

## Geahča maid

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Bušehra provinsa
Bušehr

**Bušehr** () lea Iran gávpot ja seammanamat provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde gávpogis orrot 223&nbsp;504 olbmo.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Bušehra provinsa
Čahar-Mahaal ja Bakhtiari provinsa

**Čahar-Mahaal ja Bakhtiari provinsa** ( *Ostān-e Chahār-Mahāl-o Bakhtiyārī*) lea okta Irana 31 provinssain. Dat lea riikka oarjeoasis. Provinssa oaivegávpot lea Šahrekord. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orro 947&nbsp;763.

## Historjá
Jagi 1973 rádjái Čahar-Mahaal ja Bakhtiari provinsa gulai Isfahana provinsii.

## Guovlojuohkin
### Provinssa šahrestánat

Provinssas leat 9 šahrestána:
*Ardal
*Ben
*Boružen
*Farsan
*Kiar
*Kuhrang
*Lordegan
*Saman
*Šahrekord

## Gáldut

 

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Čahar-Mahaal ja Bakhtiari provinsa
Šahrekord

**Šahrekord** lea Irana gávpot. Dat lea sihke provinssa oaivegávpot ja provinssa stuorámus gávpot. Dasa lassin Šahrekord lea Irana alimus oaivegávpot (2,070&nbsp;mettara mearradási bajábealde)

## Skuvlejupmi
### Allaskuvllat ja universitehtat

Šahrekordas leat golbma universitehta. Šahrekorda universitehta (SKU) lea almmolaš stáhtauniversitehta, gos studerejit 5713 studeantta. Dasa lassin leat The other universities are Šahrekorda dálkkasdieđalaš universitehta (SKUMS), gos studerejit 1690 studeantta ja Islamlaš azad-universitehta (Šahrekord, IAUSHK), gos studerejit 7400 studeantta.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Čahar-Mahaal ja Bakhtiari provinsa
Isfahana provinsa

**Isfahan** ( *Ostān-e Esfahan*) lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka gaskaoasis. Provinssa oaivegávpot lea Isfahan. Provinssa viidodat lea 107&nbsp;029&nbsp;km2.  

## Historjá
Jagi 1973 rádjái Čahar-Mahaal ja Bakhtiari provinsa gulai Isfahana provinsii. Jazd provinsa maiddá gulai álggos Isfahana provinsii.

## Demografiija
Jagi 2011 provinssas ledje 1&nbsp;454&nbsp;826 bearatgotti ja oktiibuot 4&nbsp;879&nbsp;312 olbmo. Sin 4&nbsp;168&nbsp;219 orro gávpogis ja 710&nbsp;989 eai. Bissovaš ruovttu haga ledje 104 olbmo. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 5&nbsp;120&nbsp;850 olbmo.

## Guovlojuohkin
Jagi 1986 oassi Markazi provinssas lei sirdojuvvon Isfahana, Semnana ja Zanžana provinssaide.

### Provinssa šahrestánat
Jagiid 2011–2012 Isfahana provinssas ledje oktiibuot 23 šahrestána, mat ledje juhkkon oktiibuot 47 hálddahusbiirii (*bakhš*). Dain hálddahusbiirriin ledje 103 gávpoga ja 126 dehestána. 

Provinssa šahrestánat ledje dalle jagiid 2011–2012:
*Aran va Bidgol
*Ardestan
*Borkhar
*Čadegan
*Dehaqan
*Falavaržan
*Faridan
*Ferejdunšahr
*Golpajegan
*Isfahan
*Kašan
*Khansar
*Khomejni Šahr
*Khur ja Biabanaka
*Lenžan
*Mobarakeh
*Nain
*Nažafabad
*Natanz
*Semirom
*Šahin Šahr ja Mejmeh
*Šahreza
*Tiran ja Karvan

## Dálá šahrestánat

Dál Isfahana provinssas leat oktiibuot 24 šahrestána:

*Aran va Bidgol
*Ardestan
*Borkhar
*Buin va Miandašt
*Čadegan
*Dehaqan
*Falavaržan
*Faridan
*Ferejdunšahr
*Golpajegan
*Isfahan
*Kašan
*Khansar
*Khomejni Šahr
*Khur ja Biabanaka
*Lenžan
*Mobarakeh
*Nain
*Nažafabad
*Natanz
*Semirom
*Šahreza
*Šahin Šahr ja Mejmeh
*Tiran ja Karvan

## Gáldut

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Isfahana provinsa
Isfahan

**Isfahan** ( *Esfahān*) lea Iran gávpot ja Isfahana provinssa oaivegávpot.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Isfahana provinsa
Tabriz

**Tabriz** (,  *Təbriz*) lea gávpot Irans. Dasa lassin dat lea Nuorta-Azerbaižana provinssa oaivegávpot. Davvioarji-Iranas Tabriz lea stuorámus gávpot olmmošlogu mielde ja Iranas dát lea guđát stuorámus gávpot.

Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Nuorta-Azerbaižana provinsa
Farsa provinsa

**Fārs** ( **'Ostān-e Fārs''), muhtumin maiddái **Fars** dahje **Farsistan*' lea okta [[Iran]]a 31 [[Irana provinssat|provinssain]]. Provinssa viidodat lea 122&nbsp;608&nbsp;km<sup>2</sup>, mii lea 7,53&nbsp;% Irana viidodagas. Provinssa oaivegávpot lea [[Širaz]], mas orro jagi 2016 1&nbsp;565&nbsp;572 olbmo.

==Sajádat ja rájit==
Provinsa lea riikka lullioasis. Provinssa rádjeprovinssat [[Bušehra provinsa|Bušehr]] oarjin, [[Kermana provinsa|Kerman]] ja [[Jazda provinsa|Jazd]] nuortan, [[Hormozgana provinsa|Hormozgan]] lullin ja [[Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa|Kohgilujeh ja Bojer-Ahmad]] davvioarjin.

==Demografiija==
Jagi 2011 provinssas ledje 1&nbsp;251&nbsp;061 [[bearatgoddi|bearatgotti]] ja oktiibuot 4&nbsp;596&nbsp;658 olbmo (6,12&nbsp;% Irana olles veahkadagas). Sin 3&nbsp;106&nbsp;732 orro gávpogis ja 1&nbsp;475&nbsp;350 eai. Bissovaš ruovttu haga ledje 14&nbsp;576 olbmo. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 4&nbsp;851&nbsp;274

==Ekonomiija==
Provinssa [[bruttoálbmotbuvttadus]] (3&nbsp;478 EUR/ás. jagi 2012) Farsa provinsa lea čielgasit riikka [[gaskaárvu|gaskaárvvu]] (5&nbsp;054 EUR/jagi) vuolábealde.

[[Eanadoallu]], [[petrokemiijalaš industriija]] ja [[turisma]] leat provinssa deaŧaleamos [[ealáhus]]at. 

==Guovlojuohkin==
Provinssas ledje alkujagi 2013 oktiibuot 29 šahrestána, mat ledje juhkkon 84 hálddahusbiirii (*bakhš''). Dain hálddahusbiirriin ledje 101 gávpoga ja 205 dehestána.

### Provinssa šahrestánat

Dalge leat 29 šahrestána:
*Abadeh
*Arsanžan
*Bavanat
*Darab
*Eqlid
*Estahban
*Farašband
*Fasa
*Firuzabad
*Geraš
*Kavar
*Kazerun
*Kharameh
*Khonž
*Khorrambid
*Lamerd
*Larestan
*Mamasan
*Marvdašt
*Mohr
*Nejriz
*Pasargad
*Qir ja Karzin
*Rostam
*Sarvestan
*Sepidan
*Širaz
*Zarrin Dašt
*Žahrom



## Gáldut

## Geahča maid

Kategoriija:Irana provinssat
Kategoriija:Farsa provinsa
Širaz

**Širaz** ( **Šīrāz'') lea Irana viđát stuorámus gávpot ja Farsa provinssa oaivegávpot. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde gávpogis orro 1&nbsp;565&nbsp;572 olbmo.

## Gáldut


Kategoriija:Irana gávpogat
Kategoriija:Farsa provinsa
Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa

**Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa** () *Ostān-e Kohgīrūje-o Būjer-Ahmad*,  *Ostān-e Kohgīrūje-o Bejramad*) lea okta Irana 31 provinssain. Provinsa lea riikka lullioarjeoasis. Dan oaivegávpot lea Jasuž. Jagi 2016 álbmotlohkama mielde provinssas orrot 713&nbsp;052 olbmo. Provinssa viidodat lea 15&nbsp;504&nbsp;km2. 

## Ekonomiija
Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa lea okta Irana produktiivvaleamos guovlluin su bruttoálbmotbuvttadusa vuođul (13&nbsp;284 EUR/as. jagi 2012). Dat lea hui ollu riikka gaskaárvvu (5&nbsp;054 EUR/jagi) bajábealde.

## Guovlojuohkin
### Provinssa šahrestánat
Jagi 2013 álggus provinssas ledje 2013 oktiibuot 8 šahrestána, mat ledje juhkkon 19 hálddahusbiirii (*bakhš*). Dain ledje 17 gávpoga ja 45 dehestána:
*Bašt
*Bahmai
*Bojer-Ahmad
*Charama šarestána
*Dana
*Gačsaran
*Kohgilujeh
*Lande

Dál provinssas leat 9 šahrestána:
*Bašt
*Bahmai
*Ben
*Bojer-Ahmad
*Čaram
*Dana
*Gačsaran
*Kohgilujeh
*Saman

## Skuvlejupmi
### Allaskuvllat ja universitehtat
* Jasuža universitehta
* Gačsarana islamlaš azad-universitehta
* Jasuža dálkkasdieđalaš universitehta

## Gáldut

Kategoriija:Kohgilujeh ja Bojer-Ahmada provinsa
Kategoriija:Irana provinssat
Windhoek

**Windhoek** lea Namibia stuorámus gávpot ja maiddái dan oaivegávpot. 

Kategoriija:Namibia gávpogat
Kategoriija:Afrihká oaivegávpogat
Pyykösjärvi (jávri)

**Pyykösjärvi** lea jávri Oulus vihtta kilomehtera gávpotguovddáža davábealde. 146 hektára sturrosaš jávrráža gaskamearálaš čikŋodat lea dušše 1,3 mehtera, muhto dat lea dattetge gieldda stuorámus jávri viidodaga ektui. Pyykösjärvi lullegáttis lea seammanammasaš gávpotoassi man olmmošlohku lea sullii 1&nbsp;500 ássi. Doppe gávdno maiddái vuojadangáddi mii lea guovllu ássiid bivnnuhis astoáiggebáiki erenomážit geasseáigge.

Jávri lea maid dovddus loddeberošteddjiid gaskkas iešguđet loddešlájaid stuorra meari dihte.

Kategoriija:Oulu
Kategoriija:Suoma jávrrit
Dánmárkku regiuvnnat

**Danmárku** lea juhkojuvvon **5 regiuvdnii**.

## Listu Dánmárkku regiuvnnat

* Oaivegávpoga regiuvdna
* Gaska-Jyllándda regiuvdna
* Davvi-Jyllándda regiuvdna
* Syddanmark regiuvdna
* Sjællándda regiuvdna
Kajsa Bergqvist

**Kajsa Margareta Bergqvist** (r. golggotmánu 12. b. 1976 Sollentuna, Ruoŧŧa) lea ovddeš ruoŧŧelaš allodatnjuikejeaddji, máilmmimeašttir, Eurohpá meašttir ja olympiavuoiti. 

## Gáldut

Kategoriija:Ruoŧŧelaš allodatnjuikejeaddjit
Pretoria

**Pretoria** (zulugillii: *ePitoli*, tswanagillii: *Tshwane*) lea Lulli-Afrihká hálddahuslaš oaivegávpot Gauteng provinssas, sullii 50 km riikka stuorámus gávpoga Johannesburg davábealde. Gávpoga vuođđudii voortrekkerjođiheaddji Marthinus Wessel Pretorius jagis 1855 ja dat doaimmai sihke Lulli-Afrihká dásseválddi (Transvaal) oaivegávpogin jagis 1860 jagi 1902 rádjai ja dan maŋŋel Transvaal koloniija oaivegávpogin ain jagi 1910 rádjai. 

Gávpoga olmmošlohku lea sullii 740 000 olbmo (2011) ja olles Tshwane metropolagieldda ges 2 920 000. Dan eanemus hupmojuvvon gielat leat afrikánsagiella, davvisothogiella, eŋgelasgiella ja tswanagiella. 
Kategoriija:Lulli-Afrihká gávpogat
Kategoriija:Afrihká oaivegávpogat
Feaskkir (váibmu)

**Feaskárat** leat váimmu njealje  guokte bajimuš lanja. Váimmu olgeš beale lea *olgeš feaskkir* ja gurut beale *gurut feaskkir*. 

Go varra johtá stuora varrajođu čađa, de dat vuos morčesuonaid bokte olgeš feaskárii ja dasto olgeš gámmiriiii. Gámmiris varra dolvojuvvo unna varrajohtui geahpesváibmosuonaid bokte. Geahppáid kapillárasuonain gássat sirdásit. Varra oažžu oksygena ja máhccá geahpesmorčesuonaid bokte gurut feaskárii ja dasto gurut gámmirii. Dalle varra vuolgá fas stuora varrajohtui aorta (váldováibmosuona) čađa. 

Feaskáriid ja gámmiriid gaskkas leat váibmouvssohat. Dat rahpasit diastola áigge, go varra deaddašuvvá gámmiriid sisa. Systola áigge dat uvssohat mannet gitta vai varra ii jođe maŋosguvlui feaskáriidda fas.

Kategoriija:Váibmu
Ruth Bader Ginsburg

**Joan Ruth Bader Ginsburg** (njukčamánu 15. b. 1933 New York, Ovttastuvvan stáhtat – čakčamánu 18. 2020 Washington D. C., Ovttastuvvan stáhtat) lei amerihkálaš jurista ja Ovttastuvvan stáhtaid alimus rievtti duopmár. Ovttastuvvan stáhtaid presideanta Bill Clinton nammadii su virgái jagi 1993. Ginsberg lei nubbi nissonduopmár. Vuosttaš nissonduopmára Sandra Day O’Connor nammadii Ovttastuvvan stáhtaid presideanta Ronald Reagan jagi 1981.

## Gáldut
Sauvo girku

**Sauvo girku** (suomagillii *Sauvon kirkko*) lea girku Sauvos Varsinais-Suoma eanangottis Suomas.

Girku lea huksejuvvon jagis 1472. Girkus leat badjel 700 čohkkansaji.

## Gáldut

Kategoriija:Suoma girkut
Kategoriija:Suoma evaŋgelalaš-luteralaš girku
Máilmmi biebmoprográmma

**Máilmmi biebmoprográmma** (, WFP) dahje **ON máilmmi biebmoprográmma** () lea máilmmi stuorámus humanitáralaš organisašuvdna. Dat gullá Ovttastuvvan našuvnnaid prográmmaide. Prográmma dáistala nealggi vuostá ja figgá lasihit biebmodorvvu iešguđege vugiin. Jagi 2019 Máilmmi biebmoprográmma veahkehii 97 miljovnna olbmo 88 riikkas.

Jagi 2020 Máilmmi biebmoprográmma vuittii Nobela ráfibálkkašumi.

## Gáldut

Kategoriija:Ovttastuvvan našuvnnat
Kategoriija:Nobela ráfibálkkašumi vuoitit
Mikroskohpa

**Mikroskohpa** (greikkagiela μικϱός *mikrós* ’unni’ och σκόπος *skópos* ’dakkár mii geahčada’) lea neavvu maid atná go áigu geahčadit muhtun diŋgga mii lea ilá unni oaidnit báljes čalmmiiguin. Dat teknihkka go geahčada mikroskohpain gohčoduvvo mikroskopiijan. 

Dábáleamos mikroskohpa lea dat mii vuostamužžan bođii, optihkalaš mikroskohpa. Eanas skuvllain besset oahppit geahččalit dakkára ja bargat dainna. 

Go geahčada seallaid de oaidná daid ja mo dat leat ráhkaduvvon. Sáhttá čielggasmahttit gova geavahettiin ultraviolehta čuovgga. Muhto dan teknihka lea elektronmikroskohpat vuoitán, go dat addá vel čielgaset gova. 

## Ráhkadus
Mikroskohpas leat guokte dahje eanet linssa mii addá stuoriduvvon gova muhtun diŋggas. Dávjá linssat leat čomil, muhto muhtun mikroskopain lea okta linsa čomil ja nubbi gobil. Guokte linssa addá čielgaset gova go okta. Jus livččii atnán ovtta hui garra linssa de govva nuppástuvášii. Ođđaáigásaš mikroskohpas lea okulára vai govva ii nuppástuvaše. Guokte bohcci, goappánai čalbmái, adnojuvvo vai stuoriduvvon govat šaddet eallaseappot. 

Go čuovga boahtá diŋgga vuoli de govva šaddá buorebut. Dalle diŋga oažžu eambbo čuovgga ja govva čielgá. Lea heivvolaš govvet mikroskohpa čađa nai. Dalle atná sierra mikroskohpalakta maid sáhttá oastit ja bidjat eanas govvenappárahtaide.

Kategoriija:Mikroskohpat
Dáruiduhttin

**Dáruiduhttin** lea dat mii lea dáhpáhuvvan go Norga háliidii dahkat sámiid norgalažžan. Norga háliidii gáržžidit ja muhtun muddui jávkadit sámiid kultuvrra ja eallinvuogi. Dáruiduhttima čađahii Norgga stáhta ja Norgga váldoservodat. Dat álggahuvvui álgogeahčen 1700-logu ja bisttii gitta dálá áigái. Gaskaoapmin ledje ovdamearkka dihte girkut ja skuvllat. Muhtumin ráddje dáruiduhttima doahpaga dušše dan dáruiduhttinpolitihkkii mii čađahuvvui máŋgga servodatsuorggis 1951 rájes gitta 1980-logui. Dattetge dáruiduhttin álggii juo 1700-logus. Áigumuš lei dalle čielgasit vuolgán oskkus. 1800-logus báidnašuvai politihkka eanet sosiáladarwinismii ja nationalismii. Norga vieristii sámi álbmoga ja kultuvrra ja anii dan primitiivan. Norga ovdánii dalle nationálastáhtan ja áiggui vuoluštit Sámi siviliserejuvvon váldokultuvrra sisa. 1800-logu loahpageahčen ja 1900-logu álgogeahčen oažžui dáruiduhttin maiddái olgoriikka- ja sihkkarvuođapolitihkalaš vuođustusa. Eiseválddit baladedje ahte Suopma áiggui váldit davveguovlluid alccesii. Dan áigodagas, jagiid 1890 ja 1940 gaskkas, bođii maiddái frenologiija atnui sámiid guovdu. Frenologiija lea teoriija mii viggá čatnat oktii oaiveskálžžu hámi ja silolaš iešvuođaid. Sámiide dat mearkkašii ahte sámiid hávddit roggojuvvojedje ja dákterikkit suoláduvvojedje. Maŋŋil 1945 dat ideologiija fámohuvai. 

Maŋŋel nuppi máilmmisoađi stuorui Norgga buresbirgejeaddji stáhta. Dán áigodagas bođii dakkár čilgehus ahte dáruiduhttin lei sámiide ávkin nu ahte sii ovdánedje ja ožžo buoret dili. 

1997 gonagas Harald V dovddastii ja šállošii ahte dáruiduhttin čađahuvvui. Son dagai Norgga eiseválddiid beales. Su sártnis Sámediggái son earret eará celkkii ahte:"Norgga stáhta lea ráhkaduvvon guovtti álbmoga eatnamis - norgalaččaid ja sámiid. Sámi historjá lea čatnasan Norgga historjái. Odne mii fertet šállošit go Norga stáhta lea soardán sámi álbmoga ja garrasit dáruiduhttán sin".  

Kategoriija:Norgga politihkka
Kategoriija:Sápmelaččat
Geatnegasvuohta

**Geatnegasvuohta** mearkkaša ahte dat mii lea morálalaš riekta lea bargat dan maid maid mii leat geatnegahtton bargat. Dat gullá deontologalaš etihkii.

Kategoriija:Filosofiija
Aktinium

**Aktinium**  lea vuođđoávnnas. Dan namahus lea Ac. Aktinium lea radioaktiiva. Dat gullá aktinoidaide. Aktinoidat leat 15 sullasaš ávdnasa mat leat aktiniuma ja lawrenciuma gaskkas periodalaš vuogádagas. Aktinium šaddá go urána dahje torium juohkása. Aktinium gávnnai André-Louis Debierne 1899 ja maiddái Friedrich Oskar Giesel gávnnai dan 1902 vaikko eaba bargan veahkálaga. Giesel attii dasa nama emanium dieđekeahttá ovdalaš barggu. Go aktinium gávdojuvvui de dat lei lea okta dain vuosttaš radioaktiiva ávdnasiin šadde maŋŋel eananspáppa šaddama. Aktinium lea dipma je českesvilges metálla. Dat reagere jođánit oksygenain nu ahte šaddá aktiniumoksiidda bajildus.

Kategoriija:Vuođđoávdnasat
Silba

**Silba** lea vuođđoávnnas mii gullá árvometállaid jovkui. Dan namahus lea Ag mii boahtá latiinnagiela "argentum" sánis mii mearkkaša "silba" ja maiddái "ruhta". 

Silba adnojuvvo dávjá čiŋaide. Dat lea maiddái elektralaš jođas dain dáhpáhusain go hui vuollegaš vuosttaldus gáibiduvvo, ovdamearkka dihte go áigu gokčat daid stuorimus elektromagnehtaid suprajođiheaddji ávdnasiid. Jurdda dainna lea ahte jus suprajohtasa čoaskudeapmi billašuvvá ja suprajođiheapmi bisána, de galget dat stuora rávnnjit mannat silbba čađa, vai johtasat eai sutta alla temperatuvrraid siste. Go silba lea vuolimus vuosttaldus buot ii-suprajođiheaddji ávdnasiin de heivvolaš dása. Silba jođiha maiddái lieggasa bures. 

Sáhttá báidnit borramušgálvvuid silbbain. Silbba E-nummar lea E174. 

Nugo eará árvometállat de silba dávjá vihkkejuvvo ounce (oz) ovttadagain. 

## Atnu
Silba aniha máŋggaládje, earret eará čikŋan. Čiŋaid ja dáiddadujiid buoremus silba gohčoduvvo sterlingsilban, mas lea 92,5% silbadoallu. Sterlingsilba merkejuvvo loguin 925. Go juogamas lea 83% silbadoallu de oažžu gohčodit dan silban rikkaidgaskasaš njuolggadusaid mielde. Silba merkejuvvo loguin 830.

Kategoriija:Vuođđoávdnasat
Alumiidna

**Alumiidna** lea vuođđoávnnas ja eanagierraga dábáleamos metálla. Dat gullá geahppa metállaide. 

## Alumiinna ráhkadeapmi
Alumiidna ráhkaduvvo bauksihtas. Bauksihtta lea báktešládja mas lea gaskal 50 ja 60%  alumiidnaoksiida. Vuos ráhkada buhtes alumiidnaoksiidda kemiijalaš proseassa veagas. Alumiidnaoksiida luvvá ja hádjána go báhkkadan dan dihtolágan ommanis. Buhtes ja šolgan alumiidna čoaggása ommana vuođus. Doppe dat golgá eret. Olles dat proseassa váldá olu energiija. 

Bauksihtta boltojuvvo Ghanas, Indonesias, Jamaicas, Ruoššas, Surinamas ja Uŋgáris. Šolgenrusttetgat leat Australias, Brasilias, Islánddas, Kanádas, Kiinnás, Norggas, Ruoššas, Ruoŧas, Uŋgáris ja USA:s. 

Ovtta tonna alumiinna ráhkadeapmái gollá sullii 10 000 kWh fossiila boaldámuš ja sullii 20 000 kWh elfápmu. Go ráhkadan alumiinna roaskkis, omd. bovssain de gollá dušše 5% dan mearis mii gollá go ráhkada alumiinna bauksihtas. Go ođaha metálla de seastá olu energiija, dan ektui go ráhkadit ođđđa. 

Ođaheapmi lea oalle oktageardán. Vuos suddada alumiinna ja de leike, muhto seaguhuvvon alumiinna ferte buhtistit ovdal go suddada.

## Atnu
Alumiidna sáhttá lea garraseabbo go datni muhto dipmáseabbo go siŋka ja dan dihte dan sáhttá deaddit vai šaddá asehis bábirin. Dakkár bábir láve gohčoduvvut silbabábirin.

Kategoriija:Vuođđoávdnasat