open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ادب ۽ اديب

**ادب ۽ اديب** (1987ع–1991ع) سنڌي اديب گوبند مالھي جي پنج جلدن تي مشتمل خودنوشت آهي، جنهن ۾ سندس ذاتي زندگيءَ ۽ ادبي ڪيريئر جو تفصيلي احوال قلمبند ڪيو ويو آهي.
هي سلسلو ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سماجي، ثقافتي ۽ سياسي منظرنامي کي دستاويزي صورت ۾ پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ ۽ ورهاڱي کان پوءِ پيش آيل مسئلا ۽ چئلينج شامل آهن. تنقيد نگارن جو خيال آهي ته، جيتوڻيڪ ڪتاب تاريخي احوال فراهم ڪري ٿو، پر ماڻهن ۽ هنڌن جي بيان ۾ گهري جذباتي حساسيت ڪڏهن ڪڏهن گهٽ محسوس ٿئي ٿي.

## جلد ٽيون — خاص توجهه

ٽين جلد ۾ 1947ع کان پوءِ هندستان ۾ لڏي ويل سنڌين جي جدوجهد جو تفصيلي بيان ملي ٿو. هن حصي ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي بحالي لاءِ ساهتيه منڊلن ۽ سڀائن جي قيام، ادبي تحريڪن، ۽ هندستاني آئين جي اٺين شيڊول ۾ سنڌي ٻوليءَ جي شموليت لاءِ هلندڙ مهمن جو احوال گوبند مالهي جي ذاتي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي.

## اهميت
ادب ۽ اديب جديد سنڌي ادب ۾ هڪ اهم خودنوشتانه دستاويز آهي، جيڪو هڪ اديب جي زندگيءَ سان گڏ ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي سماج، ادبي تحريڪن ۽ لساني جدوجهد کي سمجهڻ لاءِ بنيادي ماخذ فراهم ڪري ٿو.

## حوالا
ادبي آلاپ (1978ع)

**ادبي آلاپ (1978ع)** سنڌي ليکڪ ديپچندر ٻيلاڻي جو مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو ادب جي صنفن ۽ تنقيد جي اصولن تي مرڪوز آهي. هن ڪتاب ۾ سنڌي ادب جي مختلف صنفن جو تجزيو ڪيو ويو آهي ۽ انهن جي پرک، قدرسازي ۽ جمالياتي سمجهه لاءِ نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيا ويا آهن. ورهاڱي کان پوءِ جي ادبي پسمنظر ۾ بيلاني بناوت، اسلوب (style) ۽ جمالياتي معيارن (aesthetic standards) تي روشني وجهي، نون ليکڪن ۽ نقادن لاءِ رهنمائي فراهم ڪري ٿو.

## علمي اهميت
ادبي آلاپ کي سنڌي ادبي تنقيد ۾ هڪ بنيادي متن  طور ڏٺو وڃي ٿو. هي ڪتاب هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي بحالي ۽ واڌ ويجهه جي ڪوششن دوران سخت علمي معيارن کي هٿي ڏئي ٿو ۽ علائقائي ادب بابت علمي مباحثي تي اثرانداز ٿيو آهي. هي مجموعو جديد سنڌي ادب ۾ تنقيدي سوچ کي منظم ڪرڻ، ادبي قدرن جي تشڪيل ۽ اڪيڊمڪ گفتگو کي مضبوط ڪرڻ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪري ٿو.

## حوالا
ادبي مضمون (1989ع)

**ادبي مضمون (1989ع)** سنڌي ليکڪ بلديو گجر (گمنام) جو ادبي مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو سندس ڪيترن سالن تي پکڙيل فڪري ۽ عڪاسانه لکڻين کي سهيڙي پيش ڪري ٿو. هن مجموعي جا مضمون صاف، سليس ۽ روان نثر سبب نمايان آهن. ليکڪ پيچيده ادبي موضوعن کي گهري بصيرت سان، پر عام پڙهندڙ لاءِ قابلِ فہم انداز ۾ پيش ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد، ثقافتي تجزيي ۽ فڪري مباحثي ۾ دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن لاءِ هي مضمون علمي قدر سان گڏ پڙهڻ جو لطف به مهيا ڪن ٿا. ادبي مضمون جديد سنڌي ادب ۾ تنقيدي ۽ فڪري لکڻين جو هڪ اهم حوالو آهي، جيڪو سنڌي ادبي سوچ جي ارتقا، تاريخي شعور ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي سمجهڻ لاءِ معتبر ماخذ فراهم ڪري ٿو.

## ليکڪ جو پسمنظر ۽ وقار

بلديو گجر، جيڪو شڪارپور سان لاڳاپيل آزادي پسند ڪارڪن رهيو، بعد ۾ هڪ زرخيز اديب طور سڃاتو ويو. سندس ذاتي تجربا ۽ تاريخي مشاهدا هن مجموعي کي وڌيڪ وزن ۽ گهرائي عطا ڪن ٿا، ۽ اهي سندس ٻين تصنيفن—خاص طور سنڌ جي آزاديءَ واري جدوجهد بابت لکڻين—سان فڪري هم آهنگي رکن ٿا.

## حوالا
اديبن جي محفل (1958ع)

**اديبن جي محفل (1958ع)** جديد سنڌي ادب جي هڪ اهم انٿالاجي آهي، جنهن کي ڪيرت مھراچنداڻي، ٽوپنلال کِلناڻي ۽ ايشور گننوکاني گڏجي مرتب ڪيو. هن ٽنهي مرتب ڪندڙن ورهاڱي کان پوءِ جي دور ۾ اُڀرندڙ سنڌي ليکڪن جون متنوع تخليقون گڏ ڪيون. انٿالاجيءَ ۾ شاعري، ڪهاڻيون ۽ مضمون شامل آهن، جيڪي هندستان ۾ آباد ٿيندڙ سنڌي برادريءَ جي ثقافتي بحالي، نون سماجي حالتن سان هم آهنگي ۽ ادبي سڃاڻپ جي جستجو کي عڪس ڪن ٿا.

## ادبي تنوع ۽ اهميت

اديبن جي محفل 1950ع واري ڏهاڪي جي سنڌي ادب جي فڪري ۽ فني رنگا رنگي پيش ڪري ٿي. مختلف اسلوبن ۽ موضوعن جي موجودگي هن مجموعي کي اُن دور جي تخليقي توانائيءَ جو معتبر دستاويز بڻائي ٿي. هي ڪتاب ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب جي نئين سر ترتيب، تخليقي تسلسل ۽ اجتماعي شعور کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم حوالو شمار ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا
اڌوري زندگي (1994ع)

**اڌوري زندگي (1994ع)** سنڌي ليکڪا سروج ڀارواڻي جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هي مجموعو ليکڪا جي اڳئين ناٽڪ-مجموعي سڳنڌ (1989ع) وانگر وچولي طبقي جي خانداني زندگيءَ، خاص طور گڏيل ڪٽنبن ۾ نونگهڻين (ڀاڄائي/ننڍي نياڻيءَ جهڙي حيثيت رکندڙ عورتن) سان ٿيندڙ روين ۽ مسئلن تي مرڪوز آهي. ڪهاڻين ۾ جذباتي تڪليفون، نسلن وچ ۾ ٽڪراءُ، ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي گهرن ۾ عورتن جي ثابت قدمي ۽ همت کي حقيقت پسنديءَ سان پيش ڪيو ويو آهي.

## سماجي تنقيد

حقيقي ۽ حياتيءَ سان ويجهي بيان وسيلي، اهي ڪهاڻيون پدرشاهانه سماجي قدرن تي تنقيد ڪن ٿيون ۽ “اڌوري زندگي” جهڙي تصور کي اُجاگر ڪن ٿيون، اهي زندگيون جيڪي سماجي اميدن ۽ پابندين سبب اڌوري رهجي وڃن ٿيون. ليکڪا عورتن جي احساسن، جدوجهد ۽ خودمختياريءَ جي خواهش کي نمايان ڪري، جديد سنڌي عورتاڻي ادب (feminist literature) ۾ هڪ اهم اضافو ڪري ٿي.

## اهميت

اڌوري زندگي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي سماج ۾ عورتن جي تجربي، خانداني ڍانچي ۽ سماجي دٻاءَ جي باري ۾ هڪ باوزن ادبي دستاويز آهي، جيڪو معاصر سنڌي افسانوي ادب ۾ پنهنجي موضوعاتي گهرائي ۽ سماجي شعور سبب نمايان حيثيت رکي ٿو.

## حوالا
اڌُ جليل سگريٽ (1986ع)

**اڌُ جليلُ سگريٽ (1986ع)** سنڌي ليکڪ آنند ٽھلراماڻي جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. مجموعي جي عنواني ڪهاڻي هڪ نوجوان جي اخلاقي آزمائش کي پيش ڪري ٿي، جتي هو اهڙي نوڪري قبول ڪرڻ بابت تذبذب جو شڪار ٿئي ٿو، جيڪا سندس اصولن سان ٽڪراءُ ۾ آهي. آخرڪار، پنهنجي زال جي اصرار، خودداري ۽ عزتِ نفس کي ترجيح ڏيڻ، سبب هو اها نوڪري رد ڪري ڇڏي ٿو. ڪهاڻي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي سماج ۾ معاشي دٻاءَ هيٺ اخلاقي سالميت ۽ انساني وقار جي اهميت کي اُجاگر ڪري ٿي.

## ليکڪ جو اسلوب ۽ فني رُخ

آنند ٽھلراماڻي، جيڪو وڏين تصنيفن جي ترجمن سان گڏ پنهنجي حقيقت پسند افسانن لاءِ به سڃاتو وڃي ٿو، روزمرهه جي حالتن کي بنياد بڻائي انساني قدرن، خانداني اثرن ۽ ذاتي وقار تي گهري سوال اٿاري ٿو. سندس بيان سادو پر معنيدار آهي، جيڪو عام زندگيءَ جي منظرنامن وسيلي انساني نفسيات ۽ سماجي قدرن کي چٽائي سان پيش ڪري ٿو.

## اهميت

اڌُ جليلُو سگريٽ معاصر سنڌي افسانوي ادب ۾ اخلاقي چونڊ، خانداني سهڪار ۽ خودداريءَ جي موضوعن سبب اهم حيثيت رکي ٿو، ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي سماجي حالتن ۾ فرد جي داخلي جدوجهد کي سمجهڻ لاءِ هڪ معتبر ادبي حوالو فراهم ڪري ٿو.

## حوالا
ادب ۾ قدرن جو سوال (1974ع)

**ادب ۾ قدرن جو سوال (1974ع)** سنڌي اديب ۽ نقاد ڪيرت ٻاٻاڻي جو ادبي تنقيدي مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو سندس ترقي پسند فڪري نقطه نظر مان ترتيب ڏنل آهي. هن مجموعي ۾ شامل مضمون سنڌي ادب کي مارڪسزم کان متاثر ترقي پسند اصولن جي روشنيءَ ۾ پرکين ٿا. باباڻي سماجي حقيقت نگاري، طبقاتي جدوجهد ۽ سماج جي تبديليءَ ۾ ادب جي ڪردار تي زور ڏئي ٿو، خاص طور ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب جي بحالي ۽ نئين سماجي حالتن جي پسمنظر ۾. هن جو تنقيدي انداز ادب کي محض جمالياتي اظهار نه، پر سماجي شعور ۽ تبديليءَ جو اوزار سمجهي ٿو.

## ليکڪ جي فڪري وابستگي

ڪيرت باباڻي (1922ع–2015ع) جديد سنڌي ادب جي اهم ترقي پسند اديبن ۽ ڪارڪنن مان هو. هن “وابسته ادب” (committed literature) جي حمايت ڪئي ۽ خالص جمال پرستيءَ (aestheticism) کان اڳتي وڌي ادب کي سماجي ذميواري سان ڳنڍيو. سندس هي فڪري رُخ 1940ع کان 1970ع واري دور ۾ سنڌي ترقي پسند تحريڪ جي ٻين اهم شخصيتن، جهڙوڪ اي. جي. اُتم، سان گڏجي سنڌي تنقيد تي گهرو اثر ڇڏيو.

## اهميت

ادب ۾ قدرن جا سوال سنڌي ادبي تنقيد ۾ قدرن، نظريي ۽ سماجي ذميواري بابت بحث کي منظم ۽ واضح صورت ڏئي ٿو. هي ڪتاب ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب ۾ ترقي پسند تنقيد جي فڪري بنيادن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم حوالو سمجهيو وڃي ٿو، ۽ اڄ به ادبي قدرن بابت سنجيده مباحثي ۾ پنهنجي اهميت برقرار رکندو اچي ٿو.

## حوالا
اَڌهمان

**اَڌهمان**، جنهن کي **عبدالرحمان** جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، يارهين صدي عيسويءَ جو شاعر ۽ اديب هو. هو سنڌ جي اتر طرف واقع علائقي ملتان (قديم مُولا-سٿان) ۾ رهندو هو. هن اپڀرنش ٻوليءَ ۾ مختصر رزميه نظم سنديَش راسو تصنيف ڪيو، جيڪو سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم حوالو آهي.

## لساني پسمنظر

اپڀرنش اُن عبوري لساني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جيڪو وچين هند-آريائي پراڪرت ٻولين ۽ ابتدائي جديد هند-آريائي ٻولين—جهڙوڪ سنڌي—درميان يارهين صديءَ ڌاري موجود هو. هن مرحلي ۾ گرامر سادي ٿي رهي هئي ۽ عوامي لهجن مان نيون ٻوليون جنم وٺي رهيون هيون، جن ۾ مقامي اظهار ۽ روزمرهه ٻوليءَ جا عنصر نمايان هئا.

## ادبي اهميت

سنديَش راسو کي پروٽو-سنڌي ادب جي شروعاتي سنگِ ميلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هي تصنيف پراڪرت جي ڪلاسيڪي روايتن ۽ ٺهندڙ سنڌي لساني سڃاڻپ جي وچ ۾ هڪ پل جو ڪم ڪري ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ اُن دور جي ثقافتي ميل جول ۽ لساني سنگم جي عڪاسي ڪندي، اَڌهمان جو ڪم سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي ارتقا ۾ اهم تاريخي حيثيت رکي ٿو.

## حوالا
ٽِيڪم ايم. آفتاب

**ٽِيڪم ايم. آفتاب** (ڄائو: 1938ع) سنڌي شاعر آهي، جنهن کي پنهنجي همعصر اديبن ۽ شاعرن طرفان همٿايو ويو ته هو پنهنجو شاعراڻو ڪم شايع ڪري. آفتاب جو شاعريءَ جو مجموعو ڪاغذ قلم (1987ع) تقريباً سڀني روايتي شاعراڻي صنفن تي مشتمل آهي. هن مجموعي ۾ فلسفيانه اشارا ۽ فڪري گهرايون شامل آهن، جيڪي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعريءَ ۾ موجود وجودي (existential) ۽ ثقافتي موضوعن جي عڪاسي ڪن ٿا.

## ادبي همٿ ۽ فني رُخ

پنهنجي دور جي نامور شاعرن جي همٿ افزائيءَ سان، آفتاب جي شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي بناوت ۽ جديد حسيت جو امتزاج نظر اچي ٿو. سندس متنوع فني تشڪيلون روايت ۽ نواڻ کي گڏ ڪندي سنڌي شاعريءَ جي ارتقا ۾ حصو وجهن ٿيون، خاص طور اُن دور ۾ جڏهن سنڌي ادب جي بحالي ۽ نئين سر ترتيب جون ڪوششون جاري هيون. ٽِيڪم ايم. آفتاب جو ڪم معاصر سنڌي شاعريءَ ۾ فڪري تنوع ۽ فني تسلسل کي مضبوط ڪري ٿو، ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي ادبي جاڳرتا ۾ هڪ اهم اضافو شمار ٿئي ٿو.

## حوالا
اھڙي رات تون وري نہ ايندين (نظم)

**اھڙي رات تون وري نه ايندين** هڪ جنگ مخالف (anti-war) نظم آهي، جيڪو سنڌي شاعر موتيلال جوٽواڻي جو آهي. هي نظم 1983ع ۾ ريهان نالي مجموعي ۾ شايع ٿيو، جيڪو راجسٿان سنڌي اڪيڊمي طرفان جاري ڪيو ويو.
هي نظم قوت، لچڪ ۽ جذباتي شدت سان ڀرپور آهي. شاعر ٻي عالمي جنگ (1939ع–1945ع) جي ڇهن ورهين تي پکڙيل “دهشتناڪ رات” کي استعارو بڻائي انسانيت لاءِ خبردار ڪري ٿو ته جيڪڏهن جنگ ٻيهر ورجائي وئي ته نتيجا اڳ کان به وڌيڪ تباهه ڪن هوندا. نظم ۾ ايٽمي جنگ جي امڪان ڏانهن اشارو ڪندي “نيوڪليئر سياري” جو تصور پيش ڪيو ويو آهي، جتي ڌرتيءَ تان سج جي روشني به ڄڻ وسامي وڃي, يعني زندگيءَ جي بقا ئي خطري ۾ پئجي وڃي.

## ليکڪ جو فڪري پسمنظر

موتيلال جوٽواڻي (1936ع–2008ع) سنڌي ادب جو نامور شاعر ۽ نثرنويس هو، جنهن کي ساهتيه اڪيڊمي اوارڊ ۽ پدما شري سان نوازيو ويو. سندس شاعري گانڌيائي عدم تشدد، امن پسندي ۽ انساني همدرديءَ جي فڪر سان ڳنڍيل رهي آهي. ورهاڱي، سڃاڻپ، جلاوطني ۽ عالمي امن جهڙا موضوع سندس تخليقن ۾ نمايان آهن. "اھڙي رات تون وري نه ايندين"  جديد سنڌي شاعريءَ ۾ امن، انساني ذميواري ۽ عالمي شعور جو سگهارو اظهار آهي. هي نظم تاريخي تجربي مان سبق وٺي مستقبل لاءِ اخلاقي تنبيه ڏئي ٿو، ۽ سنڌي ادب ۾ جنگ مخالف فڪر جو هڪ اهم حوالو سمجهيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
سُڳن آهوجا

**سُڳن آهوجا** (1921ع–1966ع) سنڌي ادب جو گهڻ رخو شاعر، افسانه نگار ۽ نقاد هو، جنهن جي تخليقن ۾ جذباتي گهرائي سماجي شعور سان گڏجي نظر اچي ٿي. آهوجا جون اهم تصنيفون افسانن جو مجموعو اُڌما، ناول ڪنول جاڳي اُٿيا، ۽ شاعريءَ جا مجموعا پيارِي چيزا ۽ ارمان آهن. سندس مشهور نظم امن جي راهه (“The Path of Peace”) سنڌي درسي ڪتابن (ڪلاس ڏهون) ۾ شامل آهي، جيڪو امن، هم آهنگي ۽ انسان دوستيءَ جو پيغام ڏئي ٿو.

## فڪري ۽ فني خصوصيتون

آهوجا جي شاعري ۽ نثر ۾ نغميت، احساس جي شدت ۽ فڪري توازن نمايان آهن. هو ذاتي تجربن کي سماجي مسئلن سان ڳنڍي پيش ڪري ٿو، جنهن سان سندس تخليقن ۾ فڪر ۽ جماليات جو ڀرپور امتزاج پيدا ٿئي ٿو. سنڌي اديب موهن ڪلپنا آهوجا جي فڪر ۽ فن تي ڪتاب فنڪار ۽ فلسوف (1973ع) ترتيب ڏنو، جنهن ۾ سندس ذهني ڪيفيت، فني رجحانن ۽ ادبي اهميت جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو. هي ڪم آهوجا کي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادبي منظرنامي ۾ نمايان حيثيت عطا ڪري ٿو.
سُڳن آهوجا کي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب ۾ انهن شخصيتن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جن جي تخليقن ۾ شعري نغميت ۽ فلسفيانه نثر گڏجي هڪ پختي ادبي سڃاڻپ قائم ڪئي. سندس ڪم امن، سماجي ذميواري ۽ انساني قدرن جي واڌ ويجهه لاءِ اهم حوالو آهي.

## حوالا
۽ ڏاھر کٽيو (1982)

**۽ ڏاهر کٽيو! (1982ع)** نامور تاريخدان گنگارام سمراٽ جي تاريخي مضمونن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ ڪُل تيرهن مضمون شامل آهن. سمراٽ، جيڪو پنهنجي “هندوتوا” رُخ سبب سڃاتو وڃي ٿو، هن مجموعي ۾ چونڊ تاريخي واقعن کي ٻيهر اُجاگر ڪري ٿو. خاص طور راجا ڏاهر جي دور کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ سنڌ تي محمد بن قاسم جي حملي جي شروعاتي مرحلي ۾ ڏاهر جي ڪاميابيءَ کي زور ڏئي پيش ڪيو ويو آهي. ليکڪ ڏاهر جي مزاحمت ۽ بهادريءَ کي جاندار ۽ جذباتي انداز ۾ بيان ڪري ٿو، پر جنگ جي آخري انجام، يعني عربن جي حتمي فتح، جو ذڪر نٿو ڪري. هن چونڊيل بياني حڪمتِ عملي وسيلي سمراٽ قومي نوعيت جي ٻيهر تشريح پيش ڪري ٿو، جنهن جو مرڪز اسلام کان اڳ واري سنڌ جي بهادري، ثقافتي ڪاميابين ۽ مقامي اقتدار جي عظمت کي اجاگر ڪرڻ آهي.

## اهميت

۽ ڏاهر کٽيو! سنڌ جي تاريخ بابت هڪ مخصوص قومي-تشريحي زاويي کي پيش ڪري ٿو. هي ڪتاب تاريخ نويسيءَ ۾ فڪري رخن، انتخابي بيان ۽ قومي سڃاڻپ جي تعمير بابت بحث کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم حوالو فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي تشريح تي علمي اختلاف به موجود آهن.

## حوالا
اڀرندي آبهوا

**اڀرندي آبهوا** يا **ٽراپيڪل آبهوا** (Tropical Climate) ڪوپن آبهوا جي درجه بندي جي پنجن وڏي موسمياتي گروپن مان پهريون آهي ۽ ان کي اکر "**A**" سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڀرندي آبهوا جي وضاحت گرم گرمي پد ۽ سڄو سال وڌيڪ نمي جي خاصيت سان گڏ سياري ۾ °18 سينٽي گريڊ (°64 فارنهائيٽ) يا وڌيڪ آهي. اڀرندي آبهوا ۾ سالياني ورسات اڪثر ڪري گهڻي هوندي آهي ۽ هڪ موسمي تال ڏيکاري ٿي، پر مختلف درجن تائين موسمي خشڪي ٿي سگهي ٿي. اڀرندي آبهوا ۾ عام طور تي صرف ٻه موسم؛ هڪ نمي وارو (ورسات/مون سون) موسم ۽ هڪ خشڪ موسم هوندا آهن. اڀرندي آبهوا ۾ عام طور تي سالياني گرمي پد جو فرق تمام گهٽ هوندو آهي ۽ سج جي روشني تيز هوندي آهي.

اڀرندي آبهوا واري گروپ ۾ ٽي بنيادي قسم جون اڀرندي آبهوا هونديون آهن: ٽراپيڪل برساتي ٻيلن واري آبهوا (**Af**)، ٽراپيڪل مون سون واري آبهوا (**Am**) ۽  ٽراپيڪل سوانا يا ٽراپيڪل نمي واري ۽ خشڪ آبهوا (خشڪ سياري لاءِ **Aw** ۽ خشڪ اونهاري لاءِ **As**)، جيڪيون انهن علائقن ۾ خشڪ ترين مهيني جي ورسات جي سطحن جي لحاظ کان درجه بندي ۽ فرق ڪيو ويو آهن.

## ڪوپن آبهوا جي درجه بندي

## اڀرندي آبهوا جو حياتي جو دائرو
 
اڀرندي آبهوا ۾ عام طور تي صرف ٻه موسم؛ هڪ چوماسو ۽ ٻيو خشڪ موسم هوندو آهي. علائقي جي مقام تي منحصر آهي، برساتي ۽ خشڪ موسمن جو عرصو مختلف ٿي سگهي ٿو. ٽراپيڪل ۾ سالياني گرمي پد ۾ تبديليون ننڍيون هونديون آهن. وڌيڪ گرمي پد ۽ گهڻي برسات جي ڪري، ٻوٽن جي حياتي جو گهڻو حصو سڄي سال ۾ وڌندو آهي. اعليٰ گرمي پد ۽ نمي، ايپيفائٽس جي وڌڻ لاءِ، سڀ کان وڌيڪ مناسب ماحول آهن. ڪيترن ئي اڀرندي آبهوا ۾، ٻوٽا پرتن ۾ وڌندا آهن: ڊگهن وڻن هيٺان ٻوٽا، ٻوٽن هيٺان جهاڙيون ۽ جهاڙين هيٺان گاهه. ٽراپيڪل ٻوٽا، ڪافي، ڪوڪو ۽ آئل پام سميت وسيلن سان مالا مال آهن. هيٺ ڏنل، ٽنهي موسمن مان هر هڪ لاءِ منفرد    ٻوٽن جا قسم درج ڪيا ويا آهن.  جيڪا اڀرندي آبهوا واري حياتي جا دائرا ٺاهيندا آهن.

### قدرتي ٻوٽا
* ٽراپيڪل برساتي ٻيلا جنهن ۾ بنگال بانس، بوگن ويليا، ڪيور، ناريل، دريان ۽ ڪيلي جا وڻ شامل آهن.

* ٽراپيڪل مون سون جي ٻوٽا جنهن ۾ ساگوان، ديودار، گلاب جو ڪاٺ، صندل جو ڪاٺ ۽ بانس شامل آهن.
* سڪل يا سوانا ٻوٽا جنهن ۾ ببول، هاٿي گاهه، جراح جو وڻ، گم جو وڻ يوڪلپٽس ۽ سيٽي وڄائيندڙ ٿنڀو شامل آهن.

## ورساتي ٻيلن واري اڀرندي آبهوا

## مون سون واري اڀرندي آبهوا

## سوانا (نمي واري ۽ خشڪ) اڀرندي آبهوا

## پڻ ڏسو

* مندون
* مون سون
* پرمافراسٽ
* ڪوپن موسمياتي درجه بندي

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:اڀرندي آبهوا
زمرو:آبهوا
زمرو:موسميات
زمرو:ڪوپن اسڪيل
زمرو:آفريڪا جي آبهوا
زمرو:آبهوا جي درجه بندي
زمرو:موسمياتي تصور
سماٽرا

**سماٽرا** (Sumatra؛ /sʊˈmɑːtrə/) انڊونيشيا جي سونڊا ٻيٽن مان هڪ آهي. 4,82,286 چورس ڪلوميٽر (1,82,812 چورس ميل) سان اهو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، جيڪو مڪمل طور تي انڊونيشيائي علائقي ۾ آهي ۽ انهي سان گڏ دنيا جو ڇهون وڏو ٻيٽ آهي. ان ۾ ويجها ٻيٽ جهڙوڪ سيمولي، نياس، مينتاوائي، اينگانو، رياؤ ٻيٽ، بنڪا بيليتونگ ۽ ڪراڪاٽوا ٻيٽ شامل آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 

زمرو:سماٽرا 
زمرو:وڏا سونڊا ٻيٽ 
زمرو:سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا 
زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ
زمرو:انڊونيشيا ۾ آبادي واريون جڳهيون زمرو:انڊونيشيا جا ٻيٽ
سوانا

**سوانا** (Savanna) هڪ ​​مخلوط ٻيلي-گھاس وارو ميدان (يعني گاهه وارو ۽ ٻيلي وارو ميدان) حياتي جو دائرو (biome) آهي ۽ ان جو ماحولياتي نظام وڻن جي ڪافي وسيع فاصلي تي هجڻ سان منسوب آهي جيئن ته ڇت (canopy) بند نه ٿئي. کليل ڇت بنيادي طور تي گاهه تي مشتمل هڪ اڻ ٽٽل جڙي ٻوٽي جي پرت کي سهارو ڏيڻ لاءِ ڪافي روشني کي زمين تائين پهچڻ جي اجازت ڏئي ٿي. اهو گهٽ ۾ گهٽ وڻن يا جھنگلن سان ڀريل آهي. ٻوٽن جي وڌندڙ ترتيب تي منحصر ڪري، ان کي گھاس وارو سوانا، جھنگلي سوانا، وڻ وارو سوانا، ٻيلي وارو سوانا ۽ آخرڪار هڪ کليل ٻيلو سڏيو ويندو آهي، منتقلي عام طور تي بتدريج ٿيندي آهي. چار سوانا فارم موجود آهن؛ ٻيلن جي ميدان وارو سوانا: جتي وڻ ۽ ٻوٽا هڪ هلڪي ڇت ٺاهيندا آهن. وڻن وارو سوانا: ڇڙيل وڻن ۽ ٻوٽن وارو. جھاڙين وارو سوانا: ورهايل ٻوٽن ۽ گھاس وارو سوانا: جتي وڻ ۽ ٻوٽا گهڻو ڪري موجود نه آهن.

سوانا وڻن جي کثافت جي باوجود کليل ڇانو برقرار رکندا آهن. اڪثر اهو سمجهيو ويندو آهي ته سوانا ۾ وڏي پيماني تي فاصلي تي، ٽڙيل پکڙيل وڻ هوندا آهن. جڏهن ته، ڪيترن ئي سوانا ۾، وڻن جي کثافت وڌيڪ هوندي آهي ۽ وڻ ٻيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ باقاعدي طور تي فاصلي تي هوندا آهن. ڏکڻ آمريڪي سوانا جي قسمن سيراڊو سينسو اسٽريڪٽو ۽ سيراڊو ڊينس ۾ عام طور تي ڏکڻ آمريڪي ٽراپيڪل ٻيلن جي برابر يا ان کان وڌيڪ وڻن جي کثافت هوندي آهي، سوانا ۾ في هيڪٽر 800 کان 3300 وڻ ۽ ڀرپاسي وارن ٻيلن ۾ 800-2000 في هيڪٽر جي کثافت هوندي آهي. ساڳئي طرح گني سوانا ۾ 129 ٽي في هيڪٽر جي کثافت هوندي آهي.

سوانا موسمي پاڻي جي دستيابي سان پڻ نمايان آهن، جنهن ۾ برسات جي اڪثريت هڪ موسم تائين محدود هوندي آهي. اهي ڪيترن ئي قسمن جي بايومز سان لاڳاپيل آهن ۽ اڪثر ڪري ٻيلن ۽ ريگستان يا گاهه جي ميدان جي وچ ۾ هڪ عبوري زون ۾ هوندا آهن، جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ريگستان کان ٻيلن جي وچ ۾ منتقلي. سوانا زمين جي زميني علائقي جو تقريباً 20٪ ڍڪيندي آهي. اتر آمريڪا ۾ پريئري ۽ يوريشيا ۾ ميداني ميدانن جي برعڪس، جتي ٿڌو سيارو هوندو آهي، سوانا گهڻو ڪري گرم کان گرم موسم وارن علائقن ۾ واقع آهن، جهڙوڪ آفريڪا، آسٽريليا، ڏکڻ آمريڪا ۽ هندستان ۾.

## ورهاڱو

## ماحوليات

## خطرا

## سوانا ماحولياتي علائقا

## پڻ ڏسو

## حوالا


## ٻاهرين لنڪس
زمرو:سوانا 
زمرو:حياتي جا دائرا
سندر اگناني

**سندر اگناني** (ڄائو: 1936ع) سنڌي افسانه نگار ۽ ناٽڪ نويس آهي، جيڪو ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب ۾ پنهنجين اهم خدمتن سبب سڃاتو وڃي ٿو. سندر اگناني جو افسانن جو مجموعو ننگا پٿر انساني تجربن، احساسن ۽ سماجي حالتن کي حقيقت پسندانه انداز ۾ پيش ڪري ٿو. سندس هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو مجموعو پاڇا روزمرهه سنڌي زندگي، سماجي نفاستن ۽ انساني رشتن جي بارڪين کي چٽائي سان اجاگر ڪري ٿو.

## ادبي اسلوب ۽ پسمنظر

اگناني جي لکڻين ۾ حقيقت پسندي ثقافتي شعور سان گڏجي نظر اچي ٿي. سندس تخليقن ۾ جيپور ۾ آباد سنڌي برادريءَ جي ثابت قدمي، سماجي هم آهنگي ۽ روزاني جدوجهد جو عڪس ملي ٿو. انهيءَ سبب کيس جيپور جي سرگرم سنڌي ادبي ٽولي (literary trio) سان لاڳاپيل اهم نالن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا
مھاوير

**مھاوير**: تقريباً ساڳئي زماني ۾، جڏهن ٻڌ ڌرم وجود ۾ آيو، تڏهن هڪ ٻيو غير برهمڻي مذهب پڻ اڀريو، جنهن کي جين مت چيو وڃي ٿو. هن مذهب جو باني مھاوير هو، جيڪو عظيم گوتم ٻڌ وانگر هڪ راڄ گهراڻي سان تعلق رکندو هو. مھاوير جي ذاتي زندگي بابت تمام ٿوري ڄاڻ موجود آهي. هو ڄناتريڪ کشتري قبيلي سان واسطو رکندڙ هو، ۽ چيو وڃي ٿو ته سندس ماءُ ويشالي جي بادشاهه جي ڀيڻ هئي.

## ترڪِ دنيا ۽ روحاني جدوجهد
مهاوير ننڍي عمر ۾ ئي دنيا کان الڳ ٿي ويو ۽ راهب بڻجي ويو. ڪيترن سالن تائين سخت رياضتون ۽ نفس ڪشيون ڪرڻ کان پوءِ، هو جينا يا تيرٿنڪر يعني هڪ بزرگ ۽ روحاني راهبر بڻيو.

## نرگرنٿن جو تنظيم ۽ تعليم

زندگيءَ جي آخري ٽيھ سالن دوران، مهاوير پنهنجي زاهدن ۽ سادن راهبن جي جماعت کي منظم ڪيو، جن کي نرگرنٿ سڏيو ويندو هو. مهاوير جي وفات پاوا (پاپا) نالي هنڌ تي ٿي.

## حوالا

زمرو:جين ڌرم
زمرو:مذهبي پيشوا
نولراء شوڪيرام آڏواڻي

**نولراء شوڪيرام آڏواڻي** (1848ع–1893ع)، جيڪو ساڌو نولراء جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سنڌي نثر نويس، تعليمي ماهر ۽ سماجي مصلح هو. هو اوڻيهين صديءَ جي سنڌي فڪري جاڳرتا (renaissance) جي اهم شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو جنھن برھمو سماج جو بنياد وڌو، ۽ سماجي سڌارن جي ميدان ۾ سرگرم رهيو.

## برهمو سماج جو قيام

نولراي اڊواڻي 1875ع ۾ سنڌ اندر برهمو سماج تحريڪ جو بنياد وڌو. هن تحريڪ ذريعي توحيد، عقلي سوچ ۽ سماجي سڌارن جي تبليغ ڪئي، ۽ روايتي جمود، رسمن ۽ غير سائنسي عقيدن جي مخالفت ڪئي. سنڌ ۾ برهمو سماج جي قيام سان مذهبي ۽ سماجي فڪر ۾ نئون لاڙو پيدا ٿيو، جيڪو سندس ڀاءُ هيرانند شوڪيرام آڏواڻي (سادھو هيرانند) سان گڏجي اوڻيهين صديءَ جي سنڌي جاڳرتا کي هٿي ڏيڻ جو سبب بڻيو.

## عورتن لاءِ اشاعتي خدمتون

1890ع ۾ نولراء اڊواڻي عورتن جي تعليم ۽ بااختياريءَ لاءِ ماهوار رسالو سڌار پترڪا جاري ڪيو. هي رسالو گرمکي رسم الخط ۾ شايع ٿيندو هو، ڇاڪاڻ⁠ ته اُن دور ۾ عربي–فارسي بنياد وارو سنڌي رسم الخط گهڻين سنڌي عورتن لاءِ گهٽ قابلِ رسائي هو. رسالي جو مقصد عورتن ۾ پڙهائيءَ جو شوق پيدا ڪرڻ، سماجي شعور وڌائڻ ۽ سندن خوداعتماديءَ کي مضبوط ڪرڻ هو.

## اهميت
نولراء شوڪيرام آڏواڻي جون تعليمي، سماجي ۽ اشاعتي ڪوششون سنڌي سماج ۾ فڪري آزادي، عورتن جي تعليم ۽ سماجي سڌارن لاءِ اهم سنگِ ميل ثابت ٿيون. ساڌو نولراء کي سنڌ جي جديد سماجي اصلاح پسند تحريڪن جي باني شخصيتن مان هڪ طور ياد ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا
ويڪرائي ڦاڪ

جاگرافي ۾، **ويڪرائي ڦاڪ** (Latitude) هڪ جاگرافيائي بيهڪ آهي جيڪو ڌرتي يا ڪنهن ٻئي آسماني جسم جي مٿاڇري تي هڪ نقطي جي اتر-ڏکڻ پوزيشن کي بيان ڪري ٿو. ويڪرائي ڦاڪ هڪ زاويه جي طور تي ڏنو ويو آهي جيڪو ڏکڻ قطب تي °90- (گهٽ ۾ گهٽ) کان اتر قطب تي °90 (وڌ ۾ وڌ) تائين، برابري ڦاڪ (خط استوا) تي °0 سان ڏنو ويو آهي. مسلسل ويڪرائي ڦاڪ جون لائينون، يا متوازي، اوڀر-اولهه ۾ خط استوا جي متوازي دائرن جي طور تي هلن ٿيون. ويڪرائي ڦاڪ ۽ ڊگھائي ڦاڪ کي گڏجي هڪ ڪوآرڊينيٽ بيهڪن جي جوڙي طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي هڪ جڳهه بيان ڪري سگهجي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:جاگرافي
زمرو:جيوڊيسي
زمرو:سفري رهنمائي
زمرو:جاگرافيائي بيهڪون
ڊگهائي ڦاڪ

**ڊگھائي ڦاڪ** (Longtitude) هڪ جاگرافيائي بيهڪ آهي جيڪو ڌرتي يا ڪنهن ٻئي آسماني جسم جي مٿاڇري تي هڪ نقطي جي اوڀر-اولهه پوزيشن کي بيان ڪري ٿو. اهو هڪ زاويائي ماپ آهي، عام طور تي ڊگري ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي ۽ يوناني اکر ليمبڊا (λ) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. ميريڊين هڪ قطب کان ٻئي قطب (اترين ۽ ڏاکڻي قطب) تائين هلندڙ خيالي نيم گول لائينون آهن جيڪي پوائنٽن کي ساڳئي ڊگهائي ڦاڪ سان ڳنڍينديون آهن. پرائم ميريڊين °0 ڊگهائي ڦاڪ کي بيان ڪري ٿو؛ ڪنوينشن موجب ڌرتي لاءِ عالمي ريفرنس ميريڊين گريٽ برطانيه جي ٻيٽ تي ڏکڻ-اوڀر لنڊن ۾ "گرين وچ" ۾ رائل آبزرويٽري جي ويجهو گذري ٿو. مثبت دگهائي ڦاڪ پرائم ميريڊين جي اوڀر ۾ آهن ۽ منفي اولهه ۾ آهن.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Resources for determining your latitude and longitude 
* IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites 
* "Longitude forged": an essay exposing a hoax solution to the problem of calculating longitude, undetected in Dava Sobel's Longitude, from TLS, November 12, 2008.
* Board of Longitude Collection, Cambridge Digital Library – complete digital version of the Board's archive
* Longitude And Latitude Of Points of Interest
* Length Of A Degree Of Latitude And Longitude Calculator
* Esame critico intorno alla scoperta di Vespucci ...
* A land beyond the stars - Museo Galileo

زمرو:جاگرافي
زمرو:جيوڊيسي
زمرو:سفري رهنمائي
زمرو:جاگرافيائي بيهڪون
ميان دين محمد ڪلھوڙو

**ميان دين محمد ڪلھوڙو** ميان آدم شاھ ڪلھوڙو کان پوءِ ڪلهوڙا فقيرن ۽ مھدي تحريڪ سان لاڳاپيل جماعت جو اهم اڳواڻ هو. هن قيادت اهڙي مرحلي تي سنڀالي، جڏهن ڪلهوڙا تحريڪ محض مذهبي تحريڪ نه رهي هئي، پر سنڌ ۾ هڪ منظم سماجي قوت جي صورت اختيار ڪري چڪي هئي. تاريخي ماخذن موجب، ڪلهوڙا جماعت ان دور ۾ مهدي تحريڪ جي فڪري اثر هيٺ هئي ۽ سندن قيادت روحاني حيثيت سان گڏ اجتماعي نظم ۽ ضبط به رکندي هئي. ميان دين محمد جي اڳواڻيءَ دوران ڪلهوڙا فقيرن جي تعداد ۾ نمايان اضافو ٿيو، جنهن جماعت کي معاشي خودڪفالت جي نون طريقن ڏانهن ڌڪيو. عارضي نذرن ۽ چندن بدران، جماعت مختلف زميندارن کان زمينون حاصل ڪري زراعت شروع ڪئي. هي عمل سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري شروع ٿيو، جيڪو سنڌ جي روايتي جاگيرداري ۽ مغل انتظامي نظام لاءِ هڪ غيرمعمولي تبديلي هو. آدم شاهه جا مريد وڏي تعداد ۾ وڌندا ويا، ۽ سندس وفات کان پوءِ به سندس شهرت ۽ اثر سندس سڌي نسل جي ڇهن پيڙهين تائين جاري رهيو، جيڪي سڀ باري باري ان روحاني ۽ پدرانه منصب تي فائز ٿيندا رهيا. نيٺ، مريدن ۽ ساٿين جي وڏي انگ سبب، هن جماعت لاءِ اهو ضروري بڻجي پيو ته عارضي ۽ محدود چندن بدران ڪو وڌيڪ مستقل ۽ مناسب ذريعو اختيار ڪيو وڃي. ان مقصد لاءِ هنن مختلف زميندارن کان زمينون پنهنجي قبضي ۾ آنديون ۽ پاڻ زراعت ڪرڻ شروع ڪئي. اهو عمل سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري شروع ٿيو. زميندار، انهن قبضي سبب ناراض ٿي، گڏ ٿيا ۽ هٿيار کنيا؛ پر هر ڀيري انهن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ۾ اهي مضبوط فقيرن هٿان شڪست کاڌائون. آخرڪار زميندارن کي پنهنجون دانهن ملڪ جي حاڪمن وٽ پيش ڪرڻي پئي. حاڪم به هن مقدس جماعت جي وڌندڙ اثر ۽ زمينن تي قبضي سبب پريشان ٿي پيا، ڇاڪاڻ⁠ته اهي حڪومت کي ڪنهن به قسم جو محصول نه ڏيندا هئا. تنهنڪري حاڪمن دل سان زميندارن جو ساٿ ڏنو ۽ فقيرن خلاف فوج موڪلي.
اهي فوجي دستا به ڪيترين ئي ڪوششن باوجود فقيرن کي سندن رهائشگاهن مان ڪڍڻ ۾ ناڪام رهيا ۽ ذلت آميز شڪستون کاڌائون. ان وقت سنڌ مغل سلطنت جو هڪ صوبو هئي. ان ڪري گورنرن ملڪ جي حالت شهزادو معزالدين (جنهن جي رهائش ملتان ۾ هئي) کي آگاهه ڪيو. سندس لشڪر مان هڪ دستو سنڌ روانو ڪيو ويو، جنهن فقيرن سان سخت جنگ کان پوءِ کين شڪست ڏني ۽ دين محمد، جيڪو ان وقت جماعت جو اڳواڻ هو، قيد ڪري ورتو. کيس شهزادي جي حضور ۾ پيش ڪيو ويو، جتي شاهي حڪم سان کيس جنگي ڪهاڙين سان ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو.

ميان آدم شاھ ڪلھوڙو کانپوءِ اڳين سئو ورهين دوران ڪلهوڙا سردارن جي طاقت آهستي آهستي وڌندي رهي. سندن ساٿين ۽ پوئلڳن جو انگ وڌي هڪ وڏي جماعت بڻجي ويو، جنهن سبب ڪلهوڙن لاءِ ڪنهن مستقل آمدنيءَ جي ذريعي جي ضرورت پيدا ٿي. ضرورت ۽ ملڪيت حاصل ڪرڻ جي وڌايل خواهش سبب، هنن مختلف زميندارن کان زوريءَ زمينون قبضي ۾ آنديون. اهي زميندار، جيڪي انهن مضبوط فقيرن جو مقابلو نه ڪري سگهيا، سنڌ جي مغل گورنرن وٽ دانهن کڻي ويا. ڪلهوڙن خلاف ڪجهه فوجي دستا موڪليا ويا، پر ڪلهوڙن شاهي فوجن کي شڪست ڏني. مقامي مغل گورنرن اها صورتحال شهزادي معزالدين—جيڪو شهنشاهه بهادر شاهه جو وڏو پٽ ۽ ملتان جو گورنر هو—کي ٻڌائي. شاهي فوج سنڌ موڪلي وئي، جنهن ڪيترين سخت جنگين کان پوءِ ڪلهوڙن کي ڀڄائي ڇڏيو. سندن اڳواڻ ميان دين محمد ڪلهوڙا کي گرفتار ڪيو ويو ۽ شاهي حڪم سان کيس “ٽڪرا ٽڪرا ڪيو ويو”.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ

**الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ** (عربي: شبكة الجزيرة الإعلامية) هڪ خانگي ميڊيا گروپ آهي. جنهن جو هيڊ ڪوارٽر "وادي السيل"، دوحا، قطر ۾ آهي. ان کي جزوي طور تي قطري حڪومت پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. نيٽ ورڪ جي مکيه چينلن ۾ ڊجيٽل پليٽ فارم، AJ+ سان گڏ، الجزيره عربي ۽ الجزيره انگريزي شامل آهن. جيڪا علائقائي ۽ بين الاقوامي خبرن کي ڍڪيندا آهن. الجزيره 150 ملڪن ۽ علائقن ۾ نشر ٿئي ٿو ۽ ان جا عالمي صارف 43 ڪروڙ آهن.

اصل ۾ هڪ سيٽلائيٽ ٽي وي چينل جي طور تي تصور ڪيو ويو جيڪو عربي خبرون ۽ موجوده معاملن کي پهچائيندو هو، الجزيره ان کان پوءِ هڪ گهڻ رخي ميڊيا نيٽ ورڪ ۾ تبديل ٿي چڪو آهي جنهن ۾ مختلف پليٽ فارم شامل آهن جهڙوڪ آن لائن، ڪيترن ئي ٻولين ۾ خاص ٽيليويزن چينل، ۽ وڌيڪ. نيٽ ورڪ جي نيوز آپريشن ۾ هن وقت دنيا ۾ 70 بيورو آهن جيڪي نيٽ ورڪ جي چينلن ۽ آپريشنز جي وچ ۾ ورهايل آهن، ان کي عالمي سطح تي ميڊيا ڪمپنين ۾ بيوروز جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ بڻائي ٿو.

الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ (AJMN) قطري حڪومت کان عوامي فنڊ حاصل ڪري ٿو. جڏهن ته نقاد اڪثر ڪري الجزيره عربي کي قطر جي پرڏيهي پاليسي کان متاثر سمجهن ٿا،  الجزيره انگريزي کي ادارتي طور تي آزاد سمجهيو ويندو آهي. نيٽ ورڪ کي اڪثر ڪري پرڏيهي حڪومتن پاران نشانو بڻايو ويو آهي جيڪي ان جي رپورٽنگ کان ناراض آهن. قطر جي سفارتي بحران دوران. ڪيترن ئي عرب ملڪن قطر سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا. ۽ ناڪابندي لاڳو ڪئي. انهن جي مطالبن مان هڪ الجزيره جي بندش هئي. ٻين ميڊيا نيٽ ورڪن هن مطالبي جي خلاف آواز اٿاريو آهي.
## تاريخ
## ماتحت ادارا
## الجزيره جا اثرات
## ايڊٽوريل آزادي
## پابنديون
الجزيره تي آمريڪا ۽ اسرائيل سميت ڪيترن ئي مسلمان ملڪن، جنهن ۾ سعودي عرب، عراق، الجزائر، مصر، سوڊان، بحرين ۽ گڏيل عرب امارتون شامل آهن، پاران پابنديون لڳايو ويو ۽ الجزيره جي نشريات کي روڪيو ويو. عراقي حڪومت پاران ٽي ڀيرا پابندي لڳائي وئي آهي، تازو سال 2016ع ۾ جتي آفيسرن ان تي "تشدد کي ڀڙڪائڻ" جو الزام لڳايو.

اسرائيل مئي 2024ع ۾ الجزيره تي پابندي لڳائي، ملڪ ۾ انهن جي آفيسن کي بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سيپٽمبر 2024ع ۾، اسرائيلي فوج (IDF) رام الله (فلسطين جي عارضي راڄڌاني) ۾، الجزيره کي قومي سلامتي لاءِ خطرو سمجهندي، آفيس کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو. 2025ع جي شروعات ۾، فلسطيني اٿارٽي قطر جي الجزيره ٽي وي جي نشريات کي ويسٽ بينڪ مان معطل ڪري ڇڏيو، دعويٰ ڪئي ته اهو "اشتعال انگيز مواد" ڏيکاري ٿو. "وفا ٽي وي" (WAFA) پاران اٿارٽي جي ثقافت، داخلي ۽ مواصلات جي وزيرن ٻنهي جو حوالو ڏنو ويو ته چينل اهڙو مواد نشر ڪري رهيو هو جيڪو "دوکي ڏيندڙ ۽ تڪرار پيدا ڪندڙ" هو.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن
* جيو پاليٽڪس
* برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*

زمرو:الجزيره 
زمرو:قطر
زمرو:عرب ميڊيا
زمرو:قطر ۾ ادارا
زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا
زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه
زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه جا ادارا
زمرو:قطر ۾ ٽيليويزن 
زمرو:ڪثير قومي ڪمپنيون
زمرو:دوحه ۾ قائم ڪمپنيون 
زمرو:قطر ۾ 1996 جون ادارا
زمرو:پوڊ ڪاسٽنگ ڪمپنيون
زمرو:قطر جون گڏيل ڪمپنيون  
زمرو:قطر پاران فنڊ ڪيل ميڊيا 
زمرو:دوحه ۾ قائم وڏا ميڊيا هائوس
زمرو:عوامي طور تي فنڊ ڪيل براڊڪاسٽر
زمرو:20 صدي ۾ قائم وڏي پيماني تي ميڊيا
قصه خواني بازار

**قصه خواني بازار** (Qissa Khwani Bazar؛  ،  ؛ *"ڪهاڻي ٻڌائيندڙن جو بازار* ") پاڪستان جي خيبر پختونخوا صوبي جي گاديءَ واري هنڌ پشاور ۾ هڪ بازار آهي.

زمرو:پشاور ۾ عمارتون ۽ ساختون
جنگ ميڊيا گروپ

**جنگ ميڊيا گروپ** (انگريزي: Jang Media Group؛ اردو: جنگ میڈیا گروپ)، جن کي "جيو گروپ" پڻ چيو ويندو آهي، هڪ پاڪستاني ميڊيا گروپ آهي ۽ دبئي ۾ قائم ڪمپني، "انڊيپينڊنٽ ميڊيا ڪارپوريشن" جي ماتحت آهي. ان جو هيڊ ڪوارٽر پرنٽنگ هائوس، ڪراچي ۾ آهي. 
 
اهو اردو ٻولي جي اخبار روزاني جنگ، ميگ ويڪلي ۽ انگريزي ٻولي جي اخبار، دي نيوز انٽرنيشنل جو پبلشر آهي ۽ جيو نيوز ۽ جيو ٽي وي چينل هلائي ٿو. مير شڪيل الرحمان گروپ جو موجوده ايڊيٽر ان چيف آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ابلاغ عامه
زمرو:اردو ماس ميڊيا
زمرو:پاڪستان جون گڏيل ڪمپنيون
زمرو:پاڪستان جون ماس ميڊيا ڪمپنيون
زمرو:پاڪستان ۾ ابلاغ عامه جا ادارا
زمرو:پاڪستان ۾ ٽيليويزن
زمرو:پاڪستان ۾ ماس ميڊيا
زمرو:پوڊ ڪاسٽنگ ڪمپنيون
زمرو:جنگ ميڊيا گروپ
زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون
زمرو:ڪراچي ۾ قائم وڏا ميڊيا هائوس
زمرو:ڪراچي ۾ ماس ميڊيا
زمرو:نشريات
زمرو:20 صدي ۾ قائم وڏي پيماني تي ميڊيا
اي آر وائي نيوز

**ائ آر وائي نيوز** (انگريزي: ARY News HD؛ اردو: ) هڪ پاڪستاني نيوز چينل آهي، جيڪو 26 سيپٽمبر 2004ع تي "ائ آروائ ون" (ARY One) جي نالي سان شروع ٿيو، چينل کي بعد ۾ "ائ آر وائي ون ورلڊ" (ARY One World) جو نالو ڏنو ويو جيستائين مئي، 2009ع تائين ان کي "ائ آر وائي نيوز" (ARY News) جي نالي سان تبديل ڪيو ويو.

انگريزي ۽ اردو ۾ هڪ ٻه لساني نيوز چينل، اهو "ائ آر وائي ڊجيٽل نيٽ ورڪ" جو حصو آهي، جيڪو "اي آر وائي گروپ" جي ماتحت آهي. "ائ آر وائي" سلمان اقبال، جيڪا "ائ آر وائي گروپ" جو مالڪ آهي، جي پئي جي نالي، عبدالرزاق يعقوب جو مخفف آهي. اي آر وائي جو هيڊ آفيس ڪراچي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ائ آر وائي گروپ 
زمرو:نشريات
زمرو:ابلاغ عامه
زمرو:اردو ماس ميڊيا
زمرو:پاڪستان ۾ ٽيليويزن 
زمرو:پوڊ ڪاسٽنگ ڪمپنيون
زمرو:پاڪستان ۾ ماس ميڊيا
زمرو:ڪراچي ۾ قائم ڪمپنيون 
زمرو:پاڪستان جون گڏيل ڪمپنيون   
زمرو:پاڪستان ۾ ابلاغ عامه جا ادارا
زمرو:ڪراچي ۾ قائم وڏا ميڊيا هائوس
زمرو:20 صدي ۾ قائم وڏي پيماني تي ميڊيا
هندڪو

thumb|سال 2017ع جي آدمشماري ۾ هندڪو ڳالهائيندڙ- ضلعاوار

**هندڪو** (اردو، هندڪو: ؛ انگريزي: ) لهندا لهجن جو هڪ متنوع گروپ آهي، جيڪا پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا ۽ پنجاب جي پوٺوهار علائقي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وينديون. هن کان سواء هي ٻولي اتر هندستان ۽ افغانستان جي هندڪي علائقن ۾ ڳالهائي ۽ سمجهي ويندي آهي. هن ٻولي جي ڳالهائيندڙن کي "هندڪوان" سڏيو ويندو آهي. لفظ "هندڪو" جي لفظي معنيٰ آهي؛ "هندستان جا جبل"، هي نالو فارسي علائقن ۾ پوري هماليه جي جي جبلن جي سلسلي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. فارسي ۾، لفظ "هند" جو مطلب آهي سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقا ۽ ڪو جو مطلب جبل آهي،    جيڪا اتر هندستاني ننڍي کنڊ ۾ ڳالهائي ويندڙ هند-آريائي ٻولي جي شڪلن ڏانهن اشارو ڪري ٿي،    پاڙيسري پشتو جي برعڪس، جيڪا هڪ ايراني ٻولي اهي، جيڪا هزاريوال/پشتون ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي.   هن ٻولي گروپ لاءِ هڪ متبادل مقامي نالو *هزاريوالي* آهي. هڪ هندڪو ڳالهائيندڙ کي هندڪو يا هندڪوان طور سڃاتو ويندو آهي.

لهندا جي ٻين قسمن وانگر، ھندڪو به شورسيني پراڪرت مان نڪتل آھي.   هندڪو ڪجهه حد تائين پنجابي، سرائيڪي سان باهمي طور تي سمجهه ۾ اچي ٿي،  ۽ پهرين جي ڀيٽ ۾ پوء واري سان وڌيڪ لاڳاپو رکي ٿي.  

هندڪو کي ترقي ڏيڻ لاء هڪ نئين ٻولي جي تحريڪ پڻ آهي،  ۽ تازن ڏهاڪن ۾ هندڪو ڳالهائيندڙ دانشورن هندڪو کي هڪ الڳ ٻولي جي طور تي ڏسڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪيو آهي. هڪ ادبي روايت **پشاوري هندڪو**، اتر اولهه ۾ پشاور جي شهري قسم، تي ٻڌل آهي  ۽ هڪ ٻي اتر اوڀر ۾ ايبٽ آباد جي هندڪو ٻولي تي ٻڌل آهي.  پاڪستان جي 2023ع جي مردم شماري جي مطابق، 56 لک ماڻهن پنهنجي پهرين ٻولي کي هندڪو قرار ڏنو،  جڏهن ته سال 2020ع جي اندازي مطابق ڳالهائيندڙن جو تعداد 70 لک هو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:هندڪو
زمرو:ايشيا جي ٻوليون
زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون
زمرو:ڀارت جون ٻوليون 
زمرو:پاڪستان جون ٻوليون 
زمرو:پنجابي ٻولي جا لهجا 
زمرو:ڏاکڻي هند-آريائي ٻوليون 
زمرو:آزاد ڪشمير جون ٻوليون 
زمرو:خيبر پختونخوا جون ٻوليون 
زمرو:جمون ۽ ڪشمير جون ٻوليون
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون ٻوليون 
زمرو:اتر اولهه هندستان جون ٻوليون
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
دريائي شارڪ

***دريائي شارڪ*** (Glyphis) ڪارڪارهنڊائي خاندان جي هڪ نسل آهي. اها ڏکڻ اوڀر ايشيا، آفريڪا ۽ آسٽريليا جي ڪجهه حصن ۾ ۽ ان جي آس پاس دريائن يا ساحلي علائقن ۾ رهن ٿيون.

## حوالا

زمرو:دريائي شارڪ
زمرو:دريائي مڇيون
زمرو:مڇيون
پاڪستان جي مڇين جي فهرست

پاڪستان ۾ مڇين جون 531 نوعون آهن. هنن مان 233 مٺي پاڻي جون آهن ۽ باقي سامونڊي يعني کاري پاڻي جون آهن. مهاشير پاڪستان جي قومي مڇي آهي. هيٺ ۾ انهن جي هڪ فهرست ڏنل آهي.
* اسڪيلي عثمانلر (ڊپٽيچس ميڪوليٽس): صرف ديوسائي، گلگت بلتستان ۾ ملي ٿي.
* زوب جي مهاشير (نازيرٽر زوبينسس) 
* چٽالا مڇي (نوٽوپٽرس چٽالا) 
* برونزي فيدر بيڪ (نوٽوپٽرس نوٽوپٽرس) 
* پائيٽڪوباربس ڪونيروسٽرس: صرف ديوسائي، گلگت بلتستان ۾ ملي ٿي.
* تبتي پٿر مڇي (ٽرپلوفائيسا اسٽولڪزڪائي): صرف ديوسائي، گلگت بلتستان ۾ ملي ٿي. ۾ ملي ٿو. 

## فهرست
**مٺي پاڻي جي مڇيون**:
* ٿيلا مڇي (Catla)
* مارگل مڇي (Marigal)
* مهاشير (Himalayan Mahasher)
* روهو (ليبيو روهيتا)
* مريگل مڇي (سيرِنس مرگلا)
* چيرا مڇي (Talipia)
* گلفام مڇي (Common Carp)
* املوشڪ مڇي (Mahi Mahi)
 * راون مڇي (Indian Salmon)
* سارم مڇي (Queen Fish)
* گيسر مڇي (Himar)
* مشڪا مڇي (Crocker)
* ٽرائوٽ (Trout)

**سامونڊي مڇيون**:
* هيرا مڇي (Red Snapper)
* سورمائي مڇي (King Fish)
* پاپليٽ (Pomfret)
* اڇو پاپليٽ (White Pomfret)
* ڪارو پاپليٽ (Black Pomfret)

## خاندان ڪپرينيڊائي
* ٿيلا مڇي  Catla
* ٺهري مڇي Catla 
* لابيو ڪالباسو 
* داهي مڇي نارنگي پن ليبيو 
* لابو روهيتا- رهو 
* تور پوٽورا - گولڊن مهاشير، پاڪستان جي قومي مڇي 
## خاندان ڪلوپيڊائي
* گدوسيا چپرا 
* تنيولوسا ايليشا ايلش 
## خاندان ڪئنديڊائي
* چنا گچوآ 
* چنا ماروليئس 
* چنا پنڪٽاٽا 
* چنا اسٽريٽا 
* ڪنڊي واريون مڇيون 
## غير ملڪي جنسون
* سينوفارينگوڊون آئيڊيلا - گراس ڪارپ 
* سائپرينس ڪارپيو - عام ڪارپ 
* هائپوفٿلمچٿس موليٽڪس - سلور ڪارپ 
* هائپوفٿلمچٿس نوبيلس - وڏو مٿو ڪارپ 
* ميڪولابيٽس عربيڪا - عربي وائپري 
* آنڪورهينچس مائيڪس - رينبو ٽرائوٽ 
* سالمو ٽروٽا - براؤن ٽرائوٽ 
* چيني ڪارپس
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*"List of Freshwater Fishes for Pakistan"
*Wildlife - Northern Areas of Pakistan - Freshwater fish

زمرو:پاڪستان جون مڇيون
زمرو:ڏکڻ ايشيا جون مڇيون 
زمرو:پاڪستان ۾ مڇين جي شڪار جي صنعت پاڪستان

زمرو:فهرستون
زمرو:مڇيون
زمرو:پاڪستان
زمرو:ايشيا جون مڇيون
ڏکڻ آمريڪا جي معيشت

**ڏکڻ آمريڪا جي معيشت** (Economy of South America) ۾ تقريبن 43 ڪروڙ 40 لک ماڻهو شامل آهن، جيڪا ڏکڻ آمريڪا جي 12 خودمختيار رياستن ۽ ٽن منحصر علائقن ۾ رهن ٿا، جيڪا دنيا جي آبادي جو 6 سيڪڙو آهن. 2025ع ۾، ڏکڻ آمريڪا کنڊن جي لحاظ کان نامياري گهريلو پيداوار (PPP) جي لحاظ کان، يورپ کان پوءِ ۽ آفريڪا ۽ اوشينيا کان اڳ چوٿين نمبر تي آهي. 

ڏکڻ آمريڪا ۾ ٻه وڏا واپاري بلاڪ آهن. مرڪوسور ۽ اينڊين ڪميونٽي. برازيل ڏکڻ آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي معيشت آهي (نامياري جي ڊي پي جي لحاظ کان). ان جو هڪ وسيع ۽ متنوع معاشي منظرنامو آهي (زراعت، پيداوار، خدمتون ۽ قدرتي وسيلن کي شامل ڪري ٿو). برازيل جي وڏي معيشت جي ڪري. ان جو پنهنجي پاڙيسرين تي وڏو اثر آهي. ۽ عالمي سطح تي به. ارجنٽائن جيڪو ڏکڻ آمريڪا جي ٻي وڏي معيشت آهي. اهو صنعتي ٿيڻ جي هڪ امير تاريخ ۽ هڪ سٺي ترقي يافته زرعي شعبي جو فخر ڪري ٿو. معاشي چئلينجن ۽ تمام گهڻي افراط زر جي باوجود. ارجنٽائن پنهنجي وسيع قدرتي وسيلن (۽ ماهر افرادي قوت) کي اقتصادي ترقي ۽ جدت کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. گڏجي. برازيل ۽ ارجنٽائن اقتصادي پاور هائوس طور ڪم ڪن ٿا. ۽ انهي ڪري. اهي آس پاس جي ملڪن لاءِ اهم اثر آهن. يوراگوئي نمايان آهي ڇاڪاڻ ته اهو علائقي ۾ في ماڻهو جي ڊي پي جي سڀ کان وڌيڪ فخر ڪري ٿو. پنهنجي مستحڪم سياسي ماحول، مضبوط سماجي ڀلائي واري نظام ۽ متنوع معيشت لاءِ مشهور آهي. يوراگوئي مسلسل مٿين قومن ۾ (انساني ترقي ۽ زندگي جي معيار جي لحاظ کان) درجه بندي ڪئي آهي. يوراگوئي ۾ هڪ وڏو زرعي شعبو آهي. ۽ ان اڳوڻي اسٽريٽجڪ سيڙپڪاري ڪئي آهي (ٽيڪنالاجي ۽ جدت ۾). يوراگوئي جي معيشت گهريلو استعمال ۽ بين الاقوامي واپار ٻنهي تي ترقي ڪري ٿي. گيانا ٻئي نمبر تي آهي. جيڪو ان جي تيل ۽ گئس جي شعبي سان منسوب آهي.

## تفصيل

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:ڏکڻ آمريڪا جي معيشت
زمرو:معيشت بلحاظ کنڊ
زمرو:ڏکڻ آمريڪا جي معيشتون
اوشينيا جي معيشت

**اوشينيا جي معيشت** (Economy of Oceania) ۾ 14 کان وڌيڪ الڳ الڳ ملڪ ۽ انهن سان لاڳاپيل معيشتون شامل آهن.

مجموعي طور تي، اوشينيا ۾ لڳ ڀڳ 3,47,00,201 رهواسي آهن جيڪا ڏکڻ پئسفڪ سمنڊ ۾ ايشيا ۽ آمريڪا جي وچ ۾ 30,000 ٻيٽن ۾ پکڙيل آهن. هن علائقي ۾ معيشتن جو هڪ متنوع ميلاپ آهي، جيڪيون آسٽريليا ۽ نيوزي لينڊ جي انتهائي ترقي يافته ۽ عالمي سطح تي مقابلي واري مالي مارڪيٽن کان وٺي تمام گهٽ ترقي واري معيشتن تائين آهن، جيڪيون ان جي ڪيترن ئي پاڙيسرين ٻيٽن تي انحصار ڪنديو آهن.

زمرو:اوشينيا جي معيشت
زمرو:اوشينيا جي معيشتون
آڪلينڊ، ڪيليفورنيا

آڪلينڊ (Auckland) آمريڪي رياست، ڪيليفورنيا ۾ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ايسٽ بي علائقي ۾ هڪ شهر آهي. اهو الميدا ڪائونٽي جي ڪائونٽي سيٽ ۽ سال 2020ع ۾ 4,40,646 جي آبادي سان، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. ويسٽ ڪوسٽ جي هڪ وڏي بندرگاهه، اوڪلينڊ ايسٽ بي ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، بي ايريا ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ ڪيليفورنيا ۾ اٺون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. اهو بي ايريا جي واپاري مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. آڪلينڊ جو بندرگاهه اتر ڪيليفورنيا ۾ مصروف ترين بندرگاهه ۽ آمريڪا ۾ پنجون يا ڇهون مصروف ترين شهر آهي. آڪلينڊ کي 4 مئي 1852ع تي، ڪيليفورنيا جي "سون جي رش" (Gold Rush) جي ڪري، رياست جي وڌندڙ آبادي جي نتيجي ۾، هڪ چارٽر شهر طور شامل ڪيو ويو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:آڪلينڊ، ڪيليفورنيا
زمرو:ڪيليفورنيا
زمرو:رياست ڪيليفورنيا جا شهر
فريزنو، ڪيليفورنيا

**فريزنو** (Fresno، ، اسپيني ۾ "خاڪ وڻ" لاءِ) ڪيليفورنيا، آمريڪا جي "سان جاڪن وادي" (San Jaoquin Valley) ۾ هڪ شهر آهي. اهو فريزنو ڪائونٽي جي ڪائونٽي سيٽ ۽ وڏي سينٽرل وادي علائقي جو سڀ کان وڏو شهر آهي ۽ انهي سان گڏ سينٽرل ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. اهو تقريبن 114.7 چورس ميل (297 چورس ڪلوميٽر) تي پکڙيل آهي ۽ سال 2020ع جي مردم شماري جي مطابق ان جي آبادي 5,42,107 هئي، جيڪي ان کي ڪيليفورنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو اندروني شهر ۽ آمريڪا ۾ 34 هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻائي ٿي.

سان جاڪوئن نديءَ تي پکڙيل "راھ جي وڻن" (Ash Trees) جي ڪري نالو ڏنل، فريسنو 1872 ۾ سينٽرل پئسفڪ ريلوي جي ريلوي اسٽيشن جي طور تي قائم ڪيو ويو ان کان اڳ جو ان کي 1885 ۾ شامل ڪيو ويو. اهو ان کان پوءِ فريسنو ڪائونٽي ۽ سان جوڪوئن وادي جو هڪ معاشي مرڪز بڻجي چڪو آهي، ميٽروپوليٽن فريسنو علائقي ۾ گهڻو ڪري آس پاس جا علائقا وڏي پيماني تي زرعي پيداوار سان ڳنڍيل آهن. فريسنو ڪيليفورنيا جي جاگرافيائي مرڪز جي ويجهو آهي، لاس اينجلس کان تقريباً 220 ميل (350 ڪلوميٽر) اتر ۾، رياست جي گاديءَ واري هنڌ، سيڪرامنٽو کان 170 ميل (270 ڪلوميٽر) ڏکڻ ۾، ۽ سان فرانسسڪو کان 185 ميل (300 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾. يوسمائيٽ نيشنل پارڪ اتر ۾ تقريباً 60 ميل (100 ڪلوميٽر)، ڪنگز ڪينيئن نيشنل پارڪ 60 ميل (100 ڪلوميٽر) اوڀر ۾، ۽ سيڪوئيا نيشنل پارڪ 75 ميل (120 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آهي. فريسنو آمريڪا ۾ ٽيون نمبر وڏو اڪثريتي-هسپانوي شهر پڻ آهي جنهن جي 2020 ۾ آبادي جو 50.5٪ هسپانوي آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*

 

زمرو:فريزنو، ڪيليفورنيا
زمرو:ڪيليفورنيا
زمرو:ڪيليفورنيا ۾ ريلوي شهر 
زمرو:رياست ڪيليفورنيا جا شهر 
زمرو:سان جاڪوئن وادي 
زمرو:ڪيليفورنيا ۾ ڪائونٽي سيٽون
زمرو:آمريڪا ۾ آرمينيائي ڊاسپورا برادريون زمرو:فريسنو ڪائونٽي، ڪيليفورنيا ۾ شهر
زمرو:ڪيليفورنيا ۾ شيڪانو ۽ ميڪسيڪن پاڙه
زمرو:ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ قصبا زمرو:1872ع ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون
ڪاٺور

**ڪاٺور** (Kathore) ڪراچي جي ملير ضلعي ۾ هڪ ڳوٺ آهي. اهو ڪراچي کان تقريباً 65 ڪلوميٽر پري مين سپر هاءِ وي تي واقع آهي. ملير ضلعي جي زرخيز زمين ۽ ڪراچي شهر جي ويجهو ڳوٺ ۾ زرعي زمينن وارو ڪاٺور ڪراچي جي شهرين لاءِ هڪ ڪشش جو مرڪز آهي، جيڪا شهري زندگي جي هلچل کان بيزار آهن. اڄڪلهه، ڪاٺور ۾ مين سپر هاءِ وي سان گڏ ڪيترائي شاندار ريسٽورنٽ کلي ويا آهن، جيڪا ڪراچي وارن کي ڳوٺاڻي ماحول مان لطف اندوز ٿيڻ جو موقعو ڏين ٿا.

## حوالا

زمرو:ملير ضلعو
زمرو:ڪراچي ڊويزن
زمرو:ڪراچي جا ڳوٺ
زمرو:ملير ضلعي جا ڳوٺ
زمرو:ڪراچي جا گردونواح
زمرو:ڪراچي ۾ گهمڻ جي جايون
زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام
زمرو:ڪراچي ۾ آبادي واري جايون
ال دي فرانس

**ال-دئ-فرانس** (Ile-de-France؛ '''فرانسيسي''': Île-de-France؛ لفظي طور تي: **فرانس جو ٻيٽ**) پهرين جنوري، 2023ع تي سرڪاري اندازي مطابق  **1,2271,794** رهاڪن سان، فرانس جي ارڙهن علائقن مان سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي.****** فرانس جي گاديءَ واري شهر، پيرس تي مشتمل، اهو ملڪ جي اتر-مرڪزي حصي ۾ واقع آهي ۽ اڪثر ڪري "پيرس علائقو" (فرانسيسي: Région parisienne) سڏيو ويندو آهي.  ال-دئ-فرانس گنجان آباد آهي ۽ قومي اسٽيج تي هڪ اهم معاشي حيثيت برقرار رکي ٿو. اهو **12,012** چورس ڪلوميٽر (**4,638** چورس ميل) تي پکڙيل آهي. ميٽروپوليٽن فرانسيسي علائقي جو لڳ ڀڳ **%2** تي پکڙيل ال-دئ-فرانس، فرانس جي 2017ع جي ڪل آبادي جو لڳ پنجون حصو هئي.

The region is made up of eight administrative departments: Paris, Essonne, Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis, Seine-et-Marne, Val-de-Marne, Val-d'Oise and Yvelines. It was created as the "District of the Paris Region" in 1961. In 1976, when its status was aligned with the French administrative regions created in 1972, it was renamed after the historic province of Île-de-France. Residents are sometimes referred to as *Franciliens*, an administrative word created in the 1980s. The GDP of the region in 2019 was nearly one-third of the French, and 5% of the European Union's. It has the highest per capita GDP of any French region.

Beyond the city limits of Paris, the region has many other important historic sites, including the palaces of Versailles and Fontainebleau, as well as the most-visited tourist attraction in France, Disneyland Paris. Although it is the richest French region, a significant number of residents live in poverty. The official poverty rate in the Île-de-France was 15.9% in 2015. The region has witnessed increasing income inequality in recent decades, and rising housing prices have pushed the less affluent outside Paris.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Regional Council of Île-de-France 

زمرو:ال دي فرانس
زمرو:فرانس
زمرو:فرانس جا علائقا
زمرو:يورپي يونين جا شمارياتي علائقا 
زمرو:فرانس جا اڳوڻا صوبا 
زمرو:ال دي فرانس جي تاريخ 
زمرو:سينٽر-ويلئ ڊي لوئرئ جي تاريخ 
زمرو:هاٽئ-ڊي-فرانس جي تاريخ 
زمرو:بورگون-فرانچ-ڪامٽي جي تاريخ زمرو:ايسئنئ جي تاريخ 
زمرو:آرڊينيس جي تاريخ (ڊپارٽمينٽ) 
زمرو:ايسون جي تاريخ 
زمرو:يور-ايٽ-لوئرئ جي تاريخ 
زمرو:تاريخ هاٽئ-ڊي-سين 
زمرو:لوئرٽ جي تاريخ 
زمرو:اوئس جي تاريخ 
زمرو:سين-ايٽ-مارن جي تاريخ 
زمرو:سين-سينٽ-ڊينس جي تاريخ زمرو:سومي جي تاريخ 
زمرو:وال-ڊي-مارن جي تاريخ
نارمنڊي (انتظامي علائقو)

**نارمنڊي** (انگريزي: Normandy؛ فرانسيسي: Normandie؛ ) فرانس جي ارڙهن علائقن مان سڀ کان اتر اولهه ۾ آهي، جيڪو تقريبن نارمنڊي جي تاريخي ڊچي جو تاريخي تسلسل آهي.

نارمنڊي پنجن انتظامي ڊيپارٽمينٽ؛ ڪيلواڊوس، يور، مانچي، اورن ۽ سين-ميري ٽائيم ۾ ورهايل آهي. اهو 29906 چورس ڪلوميٽر (11547 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪو ميٽروپوليٽن فرانس جي علائقي جو تقريباً %5 تي مشتمل آهي. ان جي آبادي 3,322,757 آهي جيڪا فرانس جي آبادي جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي. نارمنڊي جا رهواسي نارمن جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ هي علائقو نارمن ٻولي جو تاريخي وطن آهي. پاڙيسري علائقا اوڀر ۾ هٽس-ڊي-فرانس ۽ ايل-ڊي-فرانس، ڏکڻ اوڀر ۾ سينٽر-ويل ڊي لوئر، ڏکڻ ۾ پيس ڊي لا لوئر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ برٽني آهن. ان جو پريفيڪخر ۽ سڀ کان وڏو شهر روئن آهي، جيتوڻيڪ علائقائي ڪائونسل ڪين ۾ واقع آهي، جيڪو نارمنڊي کي فرانس جي ٻن علائقن مان هڪ بڻائي ٿو ( بورگوگن-فرانچ-ڪامٽي سان گڏ) جنهن ۾ صوبو علائقائي ڪائونسل جي ساڳئي شهر ۾ نه ويٺو آهي.

نارمنڊي جو نالو 9هين صدي عيسويءَ ۾ وائڪنگز اتر وارن پاران علائقي جي آبادڪاري مان آيو آهي ۽ هن جي 10هين صدي عيسويءَ ۾ فرانس جي بادشاهه چارلس III ۽ وائڪنگ *[[ارل|جارل]]* رولو جي وچ ۾ ٿيل معاهدي ذريعي تصديق ڪئي وئي آهي.
## حوالا

زمرو:نارمنڊي
زمرو:فرانس
زمرو:فرانس جا علائقا
ٿاڻو بولا خان تعلقو

**ٿاڻو بولا خان تعلقو**  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جي ضلعي ڄامشوري جو هڪ تعلقو آهي جنھن جو صدر مقام ٿاڻو بولا خان شھر آھي۔  ھتان جي آبادي جي اڪثريت ھندو آھي۔ ھن تعلقي جي آدم شماري سال 1998ع ۾ 1,03,826 ھئي جيڪا وڌي سال 2017ع ۾ 1,45,450 تي پھتي آھي۔ تعلقي جي پکيڙ 5,367 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ھتي جي آبادي جي گھاٽائي 27.1 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آھي۔ ڪل آبادي مان 1,30,492 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 14,958 ماڻھو شھر ۾ رھن ٿا۔ 

## نالو
تعلقي جو نالو، محل ڪوهستان، سنڌي ۾ "جبل وارو علائقو" جي معنيٰ ڏئي ٿو. 
## جاگرافي
شهر جي چوڌاري ٽڪريون آهن. سنڌ جي اولهه واري علائقي ۾ واقع هي تعلقو، اتر ۾ خيرپور ناٿن شاهه ۽ سيوهڻ تعلقن، اوڀر ۾ ڪوٽڙي، اولهه ۾ دُريجي تعلقي ۽ ڏکڻ ۾ گڊاپ ۽ ٺٽي تعلقن سان ڳنڍيل آهي.
## تاريخ
سنڌ، پاڪستان جي ڄامشورو ضلعي ۾ محل ڪوهستان (هاڻي ٿانو بولا خان تعلقو) سال 1865ع ۾ وجود ۾ آيو. انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان اڳ، "محل ڪوهستان" سال 1783ع کان 1843ع تائين، ٺٽي جو حصو هو. سنڌ جو هڪ اهم شهر، ٺٽو ٽالپر خاندان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. ٽالپر خاندان سنڌ تي غلبو ڪيو ۽ محل ڪوهستان انهن جي مکيه زمينن مان هڪ هو. سال 1843ع ۾ انگريزن جي فتح کان پوءِ سنڌ کي ٽن ضلعن؛ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور ۾ ورهايو ويو. 

محل ڪوهستان لاءِ ڪراچي ضلعو چونڊيو ويو. سال 1858ع ۾ جڏهن ڪراچي ضلعو وڌيڪ ڊويزنن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ته محل ڪوهستان کي ڪوٽڙي ڊويزن ۽ تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو. پر سال 1865ع ۾، محل ڪوهستان ڪوٽڙي تعلقي کان الڳ ٿي ويو ۽ ڪراچي ضلعي جي ڪوٽڙي ڊويزن ۾ هڪ نئون تعلقو، محل ڪوهستان ٺاهيو ويو. تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر ٿاڻو بولا خان شهر ۾ هو، جيڪو ضلعي ڪراچي جي مرڪز ۾ هو.

محل ڪوهستان تعلقو سال 1901ع ۾ ڪراچي ضلعي کان ورهايو ويو ۽ نئين قائم ٿيل لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو. محل ڪوهستان تعلقو سال 1931ع ۾ ٻيهر لاڙڪاڻي ضلعي کان آزاد ڪيو ويو ۽ نئين ضلعي، دادو ۾ ضم ڪيو ويو. سال 1947ع ۾ ورهاڱي کان پوءِ تعلقي جو نالو ٿاڻو بولا خان رکيو ويو. سال 2004ع ڄامشورو ۽ ٿاڻو بولا خان تعلقن کي ملائي ڄامشوري جي نالي سان هڪ نئون ضلعو ٺاهيو ويو.

### تاريخي جڳهيون
رني ڪوٽ قلعو، منگهو پير قلعو، ۽ پير روشن شاهه مزار تعلقي ۾ واقع ڪجهه تاريخي يادگار آهن.

## معيشت
تعلقي ۾، جيڪو بنيادي طور تي ٻهراڙي وارو آهي، زراعت مکيه معاشي شعبو آهي، ڪڻڪ، ڪپهه ۽ ڪمند تعلقي ۾ پوکيل ٽي مکيه فصل آهن. نوري آباد (تعلقي جو ٽپو) ۾، ڪيتريون ئي وڏيون صنعتون پڻ آهن، جن ۾ سيمينٽ پلانٽ، ڪڻڪ پيسڻ واريون ملون ۽ اينٽون ٺاهڻ جون ڀٽيون شامل آهن. 
## آباديات
7 تعلقي ۾، لڳ ڀڳ 145,000 ماڻهو رهن ٿا. آبادي جي اڪثريت سنڌي آهي، پر بلوچي ۽ اردو ڳالهائيندڙن جي به وڏي آبادي آهي. ڪيتريون ئي ننڍيون مذهبي اقليتون، جن ۾ هندو ۽ عيسائي شامل آهن، تعلقي ۾ رهن ٿيون.

### آدمشماري
پاڪستان اسٽيٽسٽڪس بيورو جي مطابق ھن تعلقي جي آدمشماري پھرين مارچ، 1998ع ۾ 1,03,826 ھئي. ان کانپوء 15 مارچ، 2017ع جي آدمشماري مطابق وڌي 1,45,450 ٿي وئي. تعلقي جي ڪل پکيڙ 5,367 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ان نسبت سان ھن تعلقي ۾ آبادي جي گھاٽائي 27.10 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر آهي. 1,30,492 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھن ٿا ۽ 14,958 شھري آبادي آهي، جيڪا ٿاڻو بولا خان شھر ۾ رھائش پذير آهي۔

### يونين ڪاؤنسلون

### ديھون
ٿاڻو بولا خان تعلقي ۾ ڪل 28 ديھون واقع آهن.

## ماڳ مڪان
* آري پير قبرستان

## حوالا

زمرو:ٿاڻو بولا خان تعلقو
زمرو:ڄامشورو ضلعو
زمرو:سنڌ جا تعلقا
زمرو:ڄامشورو ضلعي جا تعلقا
منحصر علائقو

هڪ **منحصر علائقو** (Dependent Territory)، ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻاهرين علائقو طور حوالو ڏنو ويندو آهي، هڪ اهڙو علائقو، جن کي مڪمل سياسي آزادي يا خودمختيار رياست جي حيثيت سان خودمختياري حاصل ناهي ۽ سياسي طور تي ڪنٽرول ڪندڙ رياست جي لازمي علائقي کان ٻاهر رهي ٿو.

هڪ منحصر علائقو عام طور تي ملڪ جي ذيلي تقسيم کان الڳ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو هڪ خودمختيار رياست جو جزوي حصو نه سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران، هڪ انتظامي ذيلي تقسيم، هڪ رياست جي مناسب علائقن جي تقسيم سمجهي ويندي آهي. ان جي برعڪس، هڪ منحصر علائقو، اڪثر ڪري وڏي حد تائين، ان جي ڪنٽرول ڪندڙ رياست کان خودمختياري برقرار رکي ٿو. تاريخي طور تي، گهڻيون ڪالونيون منحصر علائقا سمجهيون وينديون هيون. سڀني خودمختيار ادارن کي منحصر علائقا نه سمجهيو ويندو آهي، گهڻي آباد منحصر علائقن جا پنهنجا ISO 3166 ملڪي ڪوڊ آهن. 

ڪجهه سياسي ادارا، بين الاقوامي معاهدي يا ٻئي معاهدي جي ضمانت سان، هڪ خاص پوزيشن ۾ رهن ٿا. ان ڪري، خودمختياري جي هڪ خاص سطح، مثال طور، اميگريشن ضابطن ۾ فرق، پيدا ٿئي ٿي. انهن ادارن کي ڪڏهن ڪڏهن منحصر علائقا سمجهيو ويندو آهي يا گهٽ ۾ گهٽ گروپ ڪيو ويندو آهي، پر سرڪاري طور تي انهن کي، انهن جي حڪومت ڪندڙ رياستن پاران، انهن رياستن جو هڪ لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي. 
## خلاصو
## منحصر علائقن جون فهرستون
## ساڳين ادارن جون فهرستون
## وضاحت
## آباد منحصر علائقن جو جائزو
## پڻ ڏسو
## حوالا

زمرو:حاڪيمت جو حق
زمرو:منحصر علائقا
ملڪن جي لحاظ کان انتظامي ورهاستن جي فهرست

## فهرست
## ملڪن جي لحاظ کان انتظامي ورهاستن جي فهرست
* "قسم" وارو ڪالم هڪ وفاق (جن ۾ هيٺين سطح جون اڪائيون شامل آهن، جيڪي ڪجهه خودمختياري استعمال ڪن ٿيون)، وحداني رياست (جتي اعليٰ سطحي ادارو واحد خودمختار آهي) يا علائقائي رياست (طاقت جي وڏي منتقلي سان وحداني) کي ظاهر ڪري ٿو.
* "ٽيڊي لکت ۾ اصطلاح" انگريزي کانسواءِ ٻين ٻولين ۾، جمع جي صورت ۾ (ٻولين کانسواءِ جيڪي انگن سان واحد شڪل وٺن ٿيون. جهڙوڪ هنگري) اصطلاح آهن.
* "چورس بریکٹ" هڪ اصطلاح کي ظاهر ڪن ٿا جيڪي اڃا تائين تصديق نه ڪيو ويو آهي. 

هيٺ ڏنل جدول ملڪن ۽ انهن جي مکيه منحصر علائقن پاران استعمال ٿيندڙ انتظامي ڊويزنن جي قسمن ۽ (جتي ڄاڻايل) انگن کي ظاهر ڪري ٿو: 
### گڏيل قومن جي ميمبر ۽ مبصر رياستون

### Member states of United Nations specialized agencies

### Other states

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:انتظامي ورھاست
زمرو:انتظامي ورھاست بلحاظ ملڪ