ميڊيا وڪي

**ميڊياوڪي** هڪ آزاد ۽ کليل ذريعو وڪي سافٽويئر نظام آهي، جيڪو اصل ۾ مئگنس مانسڪي تيار ڪيو ۽ 25 جنوري 2002 تي وڪيپيڊيا تي استعمال لاءِ جاري ڪيو ويو، ۽ پوءِ لي ڊينيل ڪراڪر ان کي وڌيڪ بهتر بڻايو، جنهن کان پوءِ ترقي (development) جي هم آهنگي وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ذمّي رهي آهي. هي سافٽويئر انٽرنيٽ تي ڪيترين وڪي ميزباني ڪندڙ ويب سائيٽن کي هلائي ٿو، ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي ميزباني هيٺ ايندڙ گهڻن ويب سائيٽن کي پڻ، جن ۾ وڪيپيڊيا، وڪشنري، وڪيميڊيا ڪامنز، وڪي ڪوٽ، ميٽا-وڪي ۽ وڪيڊيٽا شامل آهن؛ اهي سڀ گڏجي سافٽويئر لاءِ گهرجن جو وڏو حصو طئي ڪن ٿا. وڪيميڊيا سائيٽن کان سواءِ، ميڊياوڪي کي علمي انتظام ۽ مواد انتظام نظام طور به اهڙين ويب سائيٽن تي استعمال ڪيو ويو آهي جهڙوڪ فينڊم، وڪي هاو ۽ وڏين اندروني انسٽاليشنن جهڙوڪ انٽيليپيڊيا ۽ ڊپلوپيڊيا.

ميڊياوڪي پي ايچ پي پروگرامنگ ٻولي ۾ لکيل آهي ۽ سڀ متن وارو مواد ڊيٽابيس ۾ محفوظ ڪري ٿو. هي سافٽويئر وڏن منصوبن کي ڪارآمد نموني سنڀالڻ لاءِ بهتر بڻايو ويو آهي، جتي مواد ٽيرابائيٽس تائين ٿي سگهي ٿو ۽ هر سيڪنڊ ۾ لکين جي ويجهو ڏسڻيون ٿي سگهن ٿيون. ڇاڪاڻ ته وڪيپيڊيا دنيا جي سڀ کان وڏين ۽ سڀ کان وڌيڪ ڏٺل ويب سائيٽن مان هڪ آهي، تنهن ڪري ڪيترن تهن (layers) واري ڪيچنگ ۽ ريپليڪيشن ذريعي اسڪيليبيليٽي حاصل ڪرڻ ڊولپرن لاءِ هڪ وڏو خدشو رهيو آهي. ميڊياوڪي جو ٻيو اهم پهلو بين الاقوامي بڻجڻ (internationalization) آهي؛ ان جو انٽرفيس 400 کان وڌيڪ ٻولين ۾ موجود آهي. هن سافٽويئر ۾ سوين ترتيب وار سيٽنگون (configuration settings) ۽ 1,000 کان وڌيڪ توسيعون (extensions) موجود آهن، جن ذريعي مختلف خاصيتون شامل يا تبديل ڪري سگهجن ٿيون.

## اهم خاصيتون
ميڊياوڪي بنيادي طور تي هڪ وسيع ۽ مضبوط فيچر سيٽ مهيا ڪري ٿو، ۽ ان سان گڏ توسيعن کي ڳنڍڻ جو ميڪانيزم پڻ ڏئي ٿو ته جيئن اضافي ڪارڪردگي شامل ڪري سگهجي.

### بين الاقواميت ۽ مڪاني بڻجڻ

وڪيميڊيا منصوبن ۾ گهڻ ٻولي هئڻ تي زور سبب، بين الاقواميت ۽ مڪاني بڻجڻ کي ڊولپرن وڏي اهميت ڏني آهي. يوزر انٽرفيس کي مڪمل يا جزوي طور 400 کان وڌيڪ ٻولين ۾ translatewiki.net تي ترجمو ڪيو ويو آهي، ۽ سائيٽ جا منتظم ان کي وڌيڪ به ترتيب ڏئي سگهن ٿا (سڄو انٽرفيس وڪي ذريعي قابلِ ترميم آهي).

ڪي توسيعون، خاص طور تي MediaWiki Language Extension Bundle، ميڊياوڪي جي گهڻ ٻولائي ۽ بين الاقواميت کي وڌيڪ مضبوط ڪن ٿيون.

### انسٽاليشن ۽ ترتيب

ميڊياوڪي جي انسٽاليشن لاءِ ضروري آهي ته صارف وٽ انتظامي اختيار هجن اهڙي سرور تي جيڪو PHP ۽ هڪ مطابقت رکندڙ SQL ڊيٽابيس هلائي رهيو هجي. ڪڏهن ڪڏهن ورچوئل هوسٽ قائم ڪرڻ مددگار ٿيندو آهي، خاص طور تي جيڪڏهن ويب سائيٽ جو وڏو حصو ڪنهن اهڙي فريم ورڪ تي هجي (جهڙوڪ Zope يا Ruby on Rails) جيڪو ميڊياوڪي سان مڪمل مطابقت نه رکي. ڪلائوڊ ميزباني نئون سرور لڳائڻ جي ضرورت ختم ڪري سگهي ٿي.

انسٽاليشن لاءِ هڪ PHP اسڪرپٽ ويب برائوزر ذريعي هلائي وڪي جون بنيادي سيٽنگون طئي ڪيون وڃن ٿيون. اها اسڪرپٽ گهٽ ۾ گهٽ ضروري پيرا ميٽر پڇي ٿي، جڏهن ته وڌيڪ تبديليون—جهڙوڪ اپلوڊ فعال ڪرڻ، سائيٽ لوگو شامل ڪرڻ، ۽ توسيعون لڳائڻ—`LocalSettings.php` فائيل ۾ ترتيب وار سيٽنگون تبديل ڪري ڪيون وڃن ٿيون.

### مارڪ اپ
ميڊياوڪي ۽ ان جي اڳوڻي UseModWiki جي وچ ۾ اهم فرقن مان هڪ "free link" جو استعمال هو، CamelCase بدران. اڳئين وڪي انجڻن ۾ "WorldWideWeb" جهڙو متن ضروري هوندو هو، جڏهن ته ميڊياوڪي ۾ لفظن کي ٻٽي چورس بريسٽن ۾ رکي لنڪ ٺاهيو ويندو آهي، مثال طور ``.

ميڊياوڪي هڪ وڌايل هلڪو وزن وڪي مارڪ اپ استعمال ڪري ٿو، جيڪو HTML جي ڀيٽ ۾ سکڻ ۽ استعمال ڪرڻ ۾ آسان آهي. ٽيبلن جهڙي مواد کي MediaWiki مارڪ اپ ۽ HTML وچ ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ اوزار پڻ موجود آهن.

هيٺ ڏنل جدول وڪي مارڪ اپ ۽ HTML جي ڀيٽ ڏيکاري ٿو:

### ايڊيٽنگ انٽرفيس

ميڊياوڪي جو ڊيفالٽ ايڊيٽنگ اوزار سکڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو محسوس ٿئي ٿو. ڊگهن صفحن لاءِ ذيلي سيڪشن جي ترميم جي سهولت موجود آهي. رجسٽرڊ يوزر ايڊٽ کي "ننڍي ترميم" طور نشان لڳائي سگهن ٿا. جيڪڏهن ٻه يوزر ساڳئي وقت ساڳئي حصي ۾ ترميم ڪن ته edit conflict پيدا ٿي سگهي ٿو.

### ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس
ميڊياوڪي وٽ هڪ وڌايل ويب API موجود آهي جيڪو ڊيٽابيس ۾ موجود ڊيٽا تائين سڌي رسائي ڏئي ٿو. API ذريعي لاگ ان ڪرڻ، ڊيٽا حاصل ڪرڻ ۽ تبديليون موڪلڻ ممڪن آهي. اهو XML، JSON ۽ ٻين فارميٽن ۾ جواب ڏئي سگهي ٿو.

### ترميمن جي نگراني
Recent Changes فيچر وڪي تي تازين ترميمن جي فهرست ڏيکاري ٿو، جنهن ۾ يوزر، خلاصو ۽ ٽيگ شامل هوندا آهن. وڌيڪ سرگرم وڪين تي اينٽي-وينڊل سافٽويئر پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

واچ لسٽ فيچر رجسٽرڊ يوزرن کي پنهنجي چونڊيل صفحن تي ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺڻ جي سهولت ڏئي ٿو.

### نيويگيشن

#### وڪي لنڪس
وڪي اندر نيويگيشن گهڻو ڪري اندروني وڪي لنڪن ذريعي ٿيندي آهي. جيڪڏهن لنڪ ڪيل صفحو موجود هجي ته لنڪ نيري رنگ ۾، ۽ جيڪڏهن موجود نه هجي ته ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. ڳاڙهي لنڪ تي ڪلڪ ڪرڻ سان نئون صفحو ٺاهڻ جو آپشن ملي ٿو، جنهن سان "وڪي فائيڊ" مضمون ٺاهڻ آسان ٿي وڃي ٿو، ڀلي لاڳاپيل صفحا اڃا موجود نه هجن.

#### بين-ٻولي لنڪ

بين-ٻولي لنڪ اهي ننڍڙا نيويگيشن لنڪ آهن، جيڪي اڪثر ميڊياوڪي جي اسڪنن ۾ پاسي واري بار (سائيڊبار) ۾ نظر اچن ٿا ۽ هڪ مضمون کي ساڳئي وڪي خاندان اندر ٻين ٻولين جي لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍين ٿا. ان سان ٻولي-مخصوص ڪميونٽيون هڪ وڏي پسمنظر سان ڳنڍيل رهي سگهن ٿيون، ڀلي سڀئي وڪيون ساڳئي سرور تي هجن يا هر هڪ پنهنجي الڳ سرور تي هجي.

اڳ ۾، وڪيپيڊيا بين-ٻولي لنڪن ذريعي هڪ مضمون کي وڪيپيڊيا جي ٻين ايڊيشنن ۾ ساڳئي موضوع جي مضمونن سان ڳنڍيندي هئي. پوءِ وڪيڊيٽا جي شروعات سان هي نظام مٽجي ويو.

### مواد جي ترتيب

#### صفحي جا ٽيب ۽ لاڳاپيل صفحا

صفحي جا ٽيب صفحن جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريا وڃن ٿا. اهي ٽيب صارف کي اهڙا عمل ڪرڻ يا صفحا ڏسڻ جي اجازت ڏين ٿا جيڪي موجوده صفحي سان لاڳاپيل هوندا آهن. ڊيفالٽ طور موجود عملن ۾ موجوده صفحو ڏسڻ، ترميم ڪرڻ ۽ ان تي بحث ڪرڻ شامل آهن. ڏيکاريل ٽيب ان ڳالهه تي دارومدار رکن ٿا ته صارف وڪي ۾ لاگ اِن آهي يا نه، ۽ ڇا ان وٽ وڪي تي سِسوپ (sysop) جا اختيار آهن يا نه. مثال طور، صفحو منتقل ڪرڻ يا ان کي واچ لسٽ ۾ شامل ڪرڻ جهڙيون سهولتون اڪثر لاگ اِن ٿيل صارفن تائين محدود هونديون آهن. سائيٽ جو منتظم جاوا اسڪرپٽ استعمال ڪري يا توسيعون لڳائي ٽيب وڌائي يا گهٽائي سگهي ٿو.

هر صفحي سان هڪ تاريخ (هسٽري) صفحو لاڳاپيل هوندو آهي، جنهن مان صارف صفحي جي هر اُن نسخي تائين پهچي سگهي ٿو جيڪو ڪڏهن موجود رهيو آهي، ۽ پنهنجي پسند جي ٻن نسخن جي وچ ۾ diff پڻ ٺاهي سگهي ٿو. صارفن جون ڪانٽريبيوشنون رڳو هتي ئي نه، پر سائيڊبار ۾ "user contributions" واري آپشن ذريعي به ڏسي سگهجن ٿيون. 2004 واري هڪ مضمون ۾ ڪارل چالبورن ۽ ٽريسا ريئمن لکيائون ته "جيتوڻيڪ هي فيچر شايد وڪي پاڪ پسندن جي گڏيل، 'انا کان پاڪ' روح کان ٿورو هٽي ٿو، پر اُنهن استادن لاءِ تمام ڪارائتو ٿي سگهي ٿو جن کي هر شاگرد جي انفرادي ڪوشش ۽ شرڪت جو جائزو وٺڻو پوي."

#### نيم-جڳهون

ميڊياوڪي مواد جي بناوت لاءِ hyperlink کان سواءِ به ڪيترائي فيچر مهيا ڪري ٿو. انهن مان هڪ ابتدائي فيچر *[[namespace]]s* آهن. وڪيپيڊيا جي شروعاتي مسئلن مان هڪ اهو هو ته انسائيڪلوپيڊڪ مواد کي سار سنڀال، گڏيل بحث، ۽ ايڊيٽرن جي ذاتي صفحن کان ڌار ڪيئن رکجي. نيم-جڳهون صفحي جي عنوان کان اڳ لڳندڙ پري فڪس هوندا آهن (جهڙوڪ "`User:`" يا "`Talk:`") جيڪي صفحي جي مقصد جي وضاحت ڪن ٿا ۽ ساڳئي عنوان هيٺ مختلف ڪم وارا صفحا گڏ رهڻ جي اجازت ڏين ٿا. مثال طور، ڊيفالٽ نيم-جڳهه ۾ "``" نالي صفحو 1984 واري فلم بابت ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ Arnold Schwarzenegger اداڪاري ڪئي، جڏهن ته "``" نالي صفحو اهڙي صارف جو پروفائيل ٿي سگهي ٿو جيڪو اهو نالو تخلص طور چونڊي. وڌيڪ عام صورت ۾، هر نيم-جڳهه سان هڪ لاڳاپيل "`Talk:`" نيم-جڳهه هوندي آهي، جيڪا اُن نيم-جڳهه جي مواد تي بحث لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جهڙوڪ "`User talk:`" يا "`Template talk:`". بحث وارن صفحن جو مقصد اهو آهي ته مواد ۽ اُن بابت ٿيندڙ بحث کي الڳ رکيو وڃي.

نيم-جڳهون فولڊرن وانگر سمجهي سگهجن ٿيون، جيڪي معلومات يا ڪارڪردگي جي بنيادي قسمن کي ڌار ڪن ٿيون. سائيٽ جا منتظم ڪسٽم نيم-جڳهون به شامل ڪري سگهن ٿا. ڊيفالٽ طور مواد لاءِ 16 نيم-جڳهون هونديون آهن، ۽ ٻه *پسڊو-نيم-جڳهون* متحرڪ طور ٺهندڙ "`Special:`" صفحن ۽ ميڊيا فائلن ڏانهن لنڪن لاءِ استعمال ٿينديون آهن. ميڊياوڪي ۾ هر نيم-جڳهه کي نمبر ڏنو ويندو آهي: مواد وارن نيم-جڳهن جا نمبر جفت (even) ۽ انهن جي لاڳاپيل ٽاڪ نيم-جڳهن جا نمبر طاق (odd) هوندا آهن.

#### زمري ٽيگ
صارف نوان زمرا ٺاهي سگهن ٿا ۽ مواد جي متن ۾ هڪ يا وڌيڪ زمري ٽيگ شامل ڪري صفحا ۽ فائلون انهن زمرن ۾ شامل ڪري سگهن ٿا. اهي ٽيگ صفحي جي هيٺان لنڪ ٺاهي ڇڏين ٿا، جيڪي پڙهندڙ کي اُن زمري ۾ شامل سڀني صفحن جي فهرست ڏانهن وٺي وڃن ٿا، جنهن سان لاڳاپيل مضمون آساني سان ڳولي سگهجن ٿا. مواد کي ترتيب ڏيڻ لاءِ زمري بندي جي استعمال کي هي ٻنهي جو ميلاپ چيو ويو آهي:
* گڏيل ٽيگنگ سسٽم جهڙوڪ del.icio.us ۽
* درجا بندي واري طبقاتي نظام جهڙوڪ Dewey Decimal Classification.

#### ذيلي صفحا
نيم-جڳهن کان علاوه، مواد کي *ذيلي صفحن* ذريعي به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. هي سادو فيچر خودڪار برِڊڪرمبز مهيا ڪري ٿو، جهڙوڪ ``، جنهن ۾ سليش کان پوءِ وارو حصو (هن مثال ۾ "Subpage title") پاڻمرادو سليش کان اڳ واري صفحي ("Page title") ڏانهن نيويگيشن لنڪ بڻجي وڃي ٿو.

### ترتيب ۽ ڪسٽمائيزيشن

جيڪڏهن فيچر فعال هجي، صارف پنهنجا اسٽائل شيٽ ترتيب ڏئي سگهن ٿا ۽ client-side JavaScript پڻ سيٽ ڪري سگهن ٿا، جيڪو هر صفحي جي ڏسڻ سان گڏ هلندو آهي. وڪيپيڊيا تي هن سان گڏيل طور ڪيترائي اضافي اوزار ۽ مددگار ڪم ٺهيا آهن، جيڪي وڪي ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن ۽ صارفن ۾ شيئر ٿيندا آهن. مثال طور، *navigation popups* هڪ ڪسٽم جاوا اسڪرپٽ اوزار آهي جيڪو لنڪن تي هور ڪرڻ سان مضمون جا پريويو ڏيکاري ٿو ۽ عام سار سنڀال وارن ڪمن لاءِ شارٽ ڪٽ پڻ مهيا ڪري ٿو.

ميڊياوڪي جو سڄو يوزر انٽرفيس به وڪي جي اندر ئي انهن صارفن پاران ايڊيٽ ڪري سگهجي ٿو جن وٽ ضروري اجازت هجي (عام طور تي انهن کي "administrators" سڏيو ويندو آهي). اهو "MediaWiki:" پريفڪس واري هڪ خاص نيم-جڳهه ذريعي ڪيو ويندو آهي، جتي هر صفحي جو عنوان ڪنهن خاص يوزر انٽرفيس پيغام جي سڃاڻپ ڪندو آهي. هڪ توسيع استعمال ڪندي، صارف ذاتي اسڪرپٽ ٺاهي سگهي ٿو ۽ يوزر ترجيحن واري صفحي ۾ لاڳاپيل آپشنن کي آن/آف ڪري چونڊي سگهي ٿو ته ڪهڙا سائيٽ-وائيڊ اسڪرپٽ ان تي لاڳو ٿين.

### سانچا
"MediaWiki:" نيم-جڳهه شروعات ۾ ڪسٽم ٽيڪسٽ بلاڪ ٺاهڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندي هئي، جيڪي پوءِ هڪ خاص نحو سان ٻين صفحن ۾ متحرڪ طور لوڊ ٿي سگهن. بعد ۾ اهو مواد پنهنجي الڳ نيم-جڳهه "Template:" ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

سانچا اهڙا ٽيڪسٽ بلاڪ آهن جيڪي ڪنهن ٻئي صفحي اندر متحرڪ طور لوڊ ٿي سگهن ٿا جڏهن به اهو صفحو گهرجيو وڃي. سانچي کي ٻٽي curly bracket اندر هڪ خاص لنڪ ذريعي سڏيو ويندو آهي (مثال "``")، جيڪو سانچي کي (هن مثال ۾  تي) انهيءَ جاءِ تي لوڊ ڪري ڏيکاري ٿو جتي سڏ ڪيو ويو هجي.

سانچا structured document آهن جن ۾ attribute–value pair شامل هوندا آهن. انهن ۾ parameter هوندا آهن، ۽ جڏهن ڪنهن مضمون ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا ته انهن پيرا ميٽرن کي قدر ڏنا وڃن ٿا. پيرا ميٽر جو نالو ۽ قدر حد بندي سان (عام طور تي equals sign ذريعي) جدا ڪيا ويندا آهن. سانچن جو هڪ قسم infobox سڏبو آهي، جيڪو وڪيپيڊيا تي ڪنهن موضوع بابت چونڊيل معلومات گڏ ڪري پيش ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي—عام طور تي دستاويز جي مٿي (موبائل ڏسڻ) يا مٿي ساڄي ڪنڊ (ڊيسڪٽاپ ڏسڻ) تي.

ٻين نيم-جڳهن جا صفحا به سانچن وانگر شامل (transclude) ٿي سگهن ٿا. خاص طور تي، مکيه نيم-جڳهه جو صفحو عنوان جي اڳيان ڪولن لڳائي شامل ڪري سگهجي ٿو؛ مثال طور `:MediaWiki` مکيه نيم-جڳهه مان "MediaWiki" مضمون کي شامل ڪري ٿو. ان کان علاوه، ڪنهن صفحي جا اهي حصا جيڪي شامل ٿيڻ گهرجن، ڪيترن طريقن سان نشان لڳائي سگهجن ٿا؛ سڀ کان بنيادي طريقا هي آهن:

* ، جيڪو اهڙو مواد نشان لڳائي ٿو جيڪو شامل نه ڪيو وڃي؛
* ، جيڪو اهڙو مواد نشان لڳائي ٿو جيڪو تڏهن ئي ڏيکاريو وڃي جڏهن اهو شامل (transclude) ٿئي؛
* ، جيڪو اهڙو مواد نشان لڳائي ٿو جيڪو *صرف اهوئي* شامل ٿيڻ گهرجي.

هڪ لاڳاپيل طريقو، جنهن کي سانچي جي *substitution* چيو ويندو آهي (سانچي جي لنڪ جي شروعات ۾ `subst:` لڳائي)، سانچي جو مواد ٽارگيٽ صفحي ۾ داخل ڪري ڇڏيندو آهي (بلڪل copy and paste وانگر)، بجاءِ ان جي ته صفحو هر ڀيري لوڊ ٿيڻ تي سانچي جو مواد متحرڪ طور آڻجي. هي طريقو سانچن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن عدم يڪسانيت آڻي سگهي ٿو، پر ڪجهه حالتن ۾ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻين حالتن ۾ گهٽ سرور وسيلا استعمال ڪندو (بچت جو اصل مقدار وڪي جي ترتيب ۽ سانچي جي پيچيدگي تي دارومدار رکي ٿو).

سانچا ڪيترن مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اهي صارفن کي پيچيده ٽيبل لي آئوٽ ٺاهڻ جي قابل ڪن ٿا، جيڪي ڪيترن صفحن ۾ هڪ جهڙا استعمال ٿين، ۽ جن ۾ رڳو ٽيبلن جو مواد پيرا ميٽرن وسيلي داخل ٿئي. وڪيپيڊيا تي مضمونن ۾ مسئلا ظاهر ڪرڻ لاءِ به سانچا گهڻو استعمال ٿيندا آهن: مثال طور ڪنهن مضمون ۾ سانچو لڳائڻ سان اهو هڪ گرافڪ باڪس ڏيکاري سگهي ٿو، جنهن ۾ لکيل هجي ته مضمون جو مواد تڪراري آهي يا ڪنهن ٻئي ڌيان جي ضرورت آهي، ۽ گڏوگڏ ان کي زمري بندي به ڪري ڇڏيندو آهي ته جيئن اهڙا مضمون آساني سان ڳولي سگهجن. يوزر صفحن تي به سانچا استعمال ٿيندا آهن ته جيئن نون صارفن کي ڀليڪار پيغام موڪليا وڃن، سٺي ڪانٽريبيوشن تي انعام ڏنا وڃن، نامناسب رويو تي خبردار ڪيو وڃي، بلاڪ ٿيڻ جي اطلاع ڏني وڃي، وغيره.

### گروپ ۽ رسائي تي پابنديون
ميڊياوڪي صارف گروپ ٺاهڻ ۽ انهن جي تعريف ڪرڻ ۾ وڏي لچڪ ڏئي ٿو. مثال طور، هڪ اهڙو من مانو "ninja" گروپ ٺاهي سگهجي ٿو جيڪو صارفن کي بلاڪ ڪري ۽ صفحا ڊليٽ ڪري، ۽ جنهن جي ترميمن کي Recent Changes لاگ ۾ ڊيفالٽ طور لڪائي سگهجي. "autoconfirmed" صارفن جو گروپ به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ ماڻهو مخصوص ڏينهن گذرڻ ۽ مخصوص ايڊٽس ڪرڻ کان پوءِ پاڻمرادو شامل ٿي وڃي ٿو. ڊيفالٽ طور فعال ڪيل گروپن ۾ bureaucrats ۽ sysops شامل آهن. Bureaucrats ٻين صارفن جا حق تبديل ڪري سگهن ٿا. Sysops وٽ صفحن جي حفاظت، ڊليشن، ۽ صارفن کي ايڊٽ ڪرڻ کان بلاڪ ڪرڻ جا اختيار هوندا آهن. ميڊياوڪي جا ايڊيٽنگ حقن بابت ڪنٽرول ايترا ڪافي سمجهيا ويا آهن جو انهن کي اسپتال ۾ standard operating procedures جهڙا اهم دستاويز شايع ۽ سنڀالڻ لاءِ به مناسب قرار ڏنو ويو آهي.

ميڊياوڪي ۾ رسائي تي پابندي بابت ڪجهه بنيادي فيچر موجود آهن، پر ان جو اصل ۽ جاري ڊيزائن بنيادي طور تي مواد سان لاڳاپيل ڪمن تي ٻڌل رهيو آهي، نه ته مواد جي ورهاست/الڳاپي تي. نتيجي طور (ڪجهه محدود استثنائن کان سواءِ، جيڪي خاص اوزارن ۽ انهن جي "Special" صفحن سان لاڳاپيل آهن)، ڪور ڊولپمينٽ ۾ صفحن جي رسائي ڪنٽرول کي ڪڏهن به وڏي ترجيح نه ڏني وئي آهي، ۽ ڊولپرن چيو آهي ته جن صارفن کي محفوظ يوزر رسائي ۽ اختيار نامن جي سخت ڪنٽرول جي ضرورت هجي، انهن کي ميڊياوڪي تي ڀروسو نه ڪرڻ گهرجي، ڇو ته اهو اهڙين حالتن لاءِ ڊزائين ئي ناهي ڪيو ويو. مثال طور، اهڙي وڪي ٺاهڻ انتهائي ڏکيو آهي جنهن ۾ رڳو ڪجهه مخصوص صارف صفحا پڙهي ۽ کولي سگهن. هتي Foswiki، MoinMoin ۽ Confluence جهڙا وڪي انجڻ وڌيڪ لچڪ ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي access control lists جهڙن جديد سيڪيورٽي ميڪانيزمن جي حمايت ڪن ٿا.

### توسيع پذيري
ميڊياوڪي جي ڪوڊ بيس ۾ مختلف هوڪ موجود آهن، جيڪي ڪال بيڪ فنڪشن استعمال ڪري اضافي پي ايڇ پي ڪوڊ کي توسيع پذير طريقي سان شامل ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. هن سان ڊولپر اهڙيون توسيعون لکي سگهن ٿا، جن لاءِ لازمي نه آهي ته ڪور ۾ تبديلي ڪئي وڃي يا پنهنجو ڪوڊ جائزي لاءِ جمع ڪرايو وڃي. توسيع انسٽال ڪرڻ عام طور تي ترتيب (configuration) واري فائل ۾ هڪ سٽ شامل ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي، پر ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ تبديليون به گهربل ٿينديون آهن، جهڙوڪ ڊيٽابيس اپڊيٽ يا ڪور پئچ.

ميڊياوڪي ۾ ڊولپرن کي فيچر ۽ ڪارڪردگيون شامل ڪرڻ لاءِ پنج مکيه توسيعي نقطا (extension points) ٺاهيا ويا. هوڪ هر ڀيري تڏهن هلن ٿا جڏهن ڪو مخصوص واقعو پيش اچي؛ مثال طور، `ArticleSaveComplete` هوڪ تڏهن ٿيندو آهي جڏهن مضمون محفوظ ڪرڻ واري درخواست تي عمل ٿي چڪو هجي. هن کي مثال طور اهڙي توسيع استعمال ڪري سگهي ٿي، جيڪا چونڊيل صارفن کي تڏهن اطلاع ڏئي جڏهن وڪي تي نون يا گمنام صارفن پاران صفحي ۾ ترميم ٿئي. نوان ٽيگ ٺاهي سگھجن ٿا ته جيئن کولڻ ۽ بند ڪرڻ وارن ٽيگن سان ڊيٽا پروسيس ٿئي (`<newtag>...</newtag>`). پارسر فنڪشن استعمال ڪري نئون حڪم (command) به ٺاهي سگهجي ٿو (``). نوان خاص صفحا به ٺاهي سگهجن ٿا ته جيئن ڪو مخصوص ڪم انجام ڏئي سگهجي. اهي صفحا متحرڪ طور تي پيدا ٿيندا آهن. مثال طور، ڪو خاص صفحو اهي سڀ صفحا ڏيکاري سگهي ٿو جن ۾ ڪنهن ٻاهرين سائيٽ ڏانهن هڪ يا وڌيڪ لنڪ هجن، يا اهو اهڙو فارم ٺاهي سگهي ٿو جنهن ۾ صارف فيڊ بيڪ جمع ڪرائن. اسڪن صارفن کي ميڊياوڪي جي ڏيک ۽ احساس (look and feel) کي ڪسٽمائيز ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. هڪ ننڍو توسيعي نقطو Amazon S3 کي تصويري فائلن جي ميزباني لاءِ استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو.

## توسيعون
### متن جي سنڀال

سڀ کان وڌيڪ مشهور توسيعن مان هڪ پارسر فنڪشن واري توسيع ParserFunctions آهي، جيڪا شرطي بيانن جي نتيجي جي بنياد تي مختلف مواد کي ڏيکارڻ (render) جي اجازت ڏئي ٿي. اهي شرطي بيان اهڙا ڪم ڪري سگهن ٿا جيئن: ڪنهن پيراميٽر جي خالي هجڻ جي جاچ، اسٽرنگن جو مقابلو، رياضي وارا اظهار (expressions) جانچڻ، ۽ صفحو موجود هجڻ يا نه هجڻ جي بنياد تي ٻن قدرن مان هڪ واپس ڪرڻ. هي توسيع بدنام طور تي غير مؤثر (inefficient) سانچي  جي متبادل طور تي ٺاهي وئي هئي. شنڊلر ParserFunctions توسيع جي تاريخ هن ريت بيان ڪري ٿو:
 

هڪ ٻي پارسر فنڪشن واري توسيع StringFunctions ٺاهي وئي، جنهن سان اسٽرنگ جي ڊگھائي، اسٽرنگ جي جڳهه (position) وغيره جو جائزو وٺڻ ممڪن ٿيو. وڪيميڊيا ڪميونٽين، جيڪي ساڳي ڪارڪردگي لاءِ اڻ سڌا ۽ اڻ وڻندڙ متبادل (workarounds) ٺاهي چڪيون هيون، پنهنجي منصوبن تي ان کي فعال ڪرڻ لاءِ زور ڀريو. ان جي گهڻي ڪارڪردگي آخرڪار ParserFunctions توسيع ۾ ضم ڪئي وئي، پر اها ڊيفالٽ طور بند رکيل هئي، ۽ ٽم اسٽارلنگ طرفان خبردار ڪيو ويو ته اسٽرنگ فنڪشنن کي فعال ڪرڻ سان صارفن کي “پنهنجا پارسر پاڻ ٺاهي” ڇڏڻ جو موقعو ملي ويندو، “انتهائي بدصورت، انتهائي غير مؤثر پروگرامنگ ٻولي ۾ جيڪا انسان کي سڃاتل آهي: ParserFunctions سان گڏ ميڊياوڪي وڪي ٽيڪسٽ.”

### لوئا توسيع
2012ع کان Scribunto نالي هڪ توسيع موجود آهي، جيڪا “ماڊيول” ٺاهڻ جي اجازت ڏئي ٿي—يعني اهڙا وڪي صفحا جيڪي اسڪرپٽنگ ٻولي لوئا ۾ لکيل هجن—۽ پوءِ انهن کي سانچن ۽ عام وڪي صفحن اندر هلائي سگهجي ٿو. Scribunto 2013ع کان وڪيپيڊيا ۽ ٻين وڪيميڊيا سائيٽن تي انسٽال ٿيل آهي ۽ انهن سائيٽن تي وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. Scribunto جو ڪوڊ ParserFunctions استعمال ڪندڙ ساڳئي وڪي ٽيڪسٽ ڪوڊ جي ڀيٽ ۾ نمايان تيز هلندو آهي.

### حاشين ۽ علمي نمائش لاءِ
هڪ ٻي انتهائي مشهور توسيع Cite نالي حوالا (citation) واري توسيع آهي، جيڪا صفحن ۾ لائن اندر حوالن ذريعي حاشيا (footnotes) شامل ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿي. البت، هن توسيع تي تنقيد به ڪئي وئي آهي ته اها استعمال ۾ ڏکي آهي ۽ صارف کان پيچيده نحو (syntax) ياد رکڻ جو تقاضو ڪري ٿي. RefToolbar نالي هڪ گيجٽ حوالا ٺاهڻ کي آسان بنائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جنهن ۾ عام سانچا استعمال ڪيا ويندا آهن. ميڊياوڪي ۾ ڪي توسيعون اهڙيون به آهن جيڪي علمي ڪم لاءِ مناسب آهن، جهڙوڪ رياضي واريون توسيعون ۽ هڪ اهڙي توسيع جيڪا ماليڪيولن کي ٽن رخن واري خلا ۾ (3D) ڏيکارڻ جي اجازت ڏئي ٿي.

### ضم ڪرڻ
Widgets نالي هڪ عام توسيع موجود آهي، جيڪا ميڊياوڪي کي لڳ ڀڳ هر شيءِ سان ضم ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. ٻين مثالن ۾ زمرو تجويز ڪندڙ توسيعون (category suggestion extensions) ۽ Flash Video شامل ڪرڻ لاءِ توسيعون، يوٽيوب وڊيوز، ۽ RSS feed شامل آهن. Metavid نالي هڪ سائيٽ، جيڪا U.S. Senate ۽ هائوس جي فلور ڪارروائين جي وڊيو فوٽيچ کي محفوظ ڪري ٿي، ميڊياوڪي کي وڌائيندڙ ڪوڊ استعمال ڪري گڏيل وڊيو ليکڪت (collaborative video authoring) جي ميدان ۾ ٺاهي وئي هئي.

### لنڪ اسپام خلاف
ڪيترائي spambot ويب تي ميڊياوڪي انسٽاليشنون ڳوليندا آهن ۽ انهن ۾ لنڪ اسپام وڌائيندا آهن، جيتوڻيڪ ميڊياوڪي nofollow خاصيت استعمال ڪري اهڙين ڪوششن کي search engine optimization لاءِ حوصلا شڪني ڪري ٿو. مسئلي جو هڪ حصو اهو به آهي ته ٽئين ڌر جا ٻيهر ڇاپيندڙ (republishers)، جهڙوڪ مرر، شايد پنهنجي سائيٽن تي پاڻمرادو nofollow ٽيگ لاڳو نه ڪن، تنهنڪري مارڪيٽر ٽئين ڌر جي سائيٽن تي ظاهر ٿيندڙ داخلا ۾ لنڪ وجهي PageRank جو فائدو حاصل ڪري سگهن ٿا. Anti-spam توسيعون هن مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن، جيڪي CAPTCHA متعارف ڪرائن ٿيون، ڪجهه يو آر ايلن کي blacklist ڪن ٿيون، ۽ ڪنهن خاص صارف پاران تازو شامل ڪيل صفحن جي وڏي پيماني تي حذف ڪرڻ (bulk deletion) جي اجازت ڏين ٿيون.

### ڳولا ۽ پڇا ڳاڇا

ميڊياوڪي ۾ ڊيفالٽ طور هڪ معياري متن-بنياد ڳولا (text-based search) اڳواٽ انسٽال ٿيل هوندي آهي. اهڙيون توسيعون به موجود آهن جيڪي ميڊياوڪي کي وڌيڪ ترقي يافته ٽئين ڌر جي سرچ انجڻن سان استعمال ڪرڻ ڏين ٿيون، جن ۾ Elasticsearch (جيڪو 2014ع کان وڪيپيڊيا تي استعمال ۾ آهي)، Lucene ۽ سفنڪس شامل آهن.

مختلف ميڊياوڪي توسيعون وڌيڪ پيچيده faceted search جي اجازت ڏيڻ لاءِ به ٺاهيون ويون آهن—چاهي وڪي اندر داخل ڪيل ڊيٽا تي هجي يا metadata تي، جيئن صفحن جي نظرثاني (revision) جي تاريخ وغيره. Semantic MediaWiki اهڙي ئي هڪ توسيع آهي.

### گهڻو مواد

ميڊياوڪي لاءِ ڪيترائي توسيع اهڙي خاص نحو (specialized syntax) ذريعي تيار ٿيل گهڻو مواد جي سهائتا ڪن ٿا. انهن ۾ LaTeX استعمال ڪري رياضيءَ جا فارمولاز، رياضي وارن پلاٽنگ تي ٻڌل گرافڪ ٽائيم لائينون، سُرناما ۽ Egyptian hieroglyphs شامل آهن.

سافٽ ويئر اپلوڊ ٿيل ميڊيا فائلن جي وڏي قسمن کي سهارو ڏئي ٿو، ۽ تصويري گيلريون ۽ ٿمب نيلز ٺاهڻ کي نسبتاً آساني سان ممڪن بڻائي ٿو. Exif metadata لاءِ به سهائتا موجود آهي. ميڊياوڪي Wikimedia Commons هلائي ٿو، جيڪو free content ميڊيا آرڪائيوز مان هڪ وڏو آرڪائيو آهي.

WYSIWYG ايڊيٽنگ لاءِ VisualEditor ميڊياوڪي ۾ استعمال لاءِ موجود آهي، جيڪو ايڊيٽرن لاءِ ايڊيٽنگ جو عمل آسان بڻائي ٿو، ۽ ميڊياوڪي 1.35 کان گڏيل (bundled) طور شامل ڪيو ويو آهي. WYSIWYG ايڊيٽنگ کي مختلف حدن تائين سنڀالڻ لاءِ ٻيون توسيعون پڻ موجود آهن.

## ڊيٽابيس

ميڊياوڪي MySQL/MariaDB، PostgreSQL يا SQLite مان ڪنهن هڪ relational database management system کي استعمال ڪري سگهي ٿو. Oracle Database ۽ Microsoft SQL Server لاءِ سهائتا ميڊياوڪي 1.34 کان پوءِ ختم ڪئي وئي آهي.  

ميڊياوڪي جو ڊيٽابيس ڪيترين ئي درجن ٽيبلن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ `page` نالي ٽيبل شامل آهي، جنهن ۾ صفحن جا عنوان، صفحي جا سڃاڻپ نمبر (IDs) ۽ ٻيو ميٽا ڊيٽا محفوظ هوندو آهي؛ ۽ `revision` نالي ٽيبل، جنهن ۾ هر ڀيري تبديلي ٿيڻ تي هڪ نئين قطار شامل ڪئي ويندي آهي. ان ۾ صفحي جو ID، ڪيل تبديليءَ جو مختصر متن، ايڊيٽر جو يوزر نالو (يا جيڪڏهن صارف غير رجسٽرڊ هجي ته ان جو IP پتو) ۽ وقت جي مُهر (timestamp) شامل هوندي آهي.

2008ع کان اڳ وارن ساڍن چار سالن جي عرصي دوران ميڊياوڪي ڊيٽابيس وٽ 170 اسڪيما نسخا موجود هئا. شايد سڀ کان وڏي اسڪيما تبديلي 2005ع ۾ ميڊياوڪي 1.5 سان ڪئي وئي، جڏهن ڪارڪردگي ۽ لچڪ کي بهتر بڻائڻ لاءِ ميٽا ڊيٽا جي ذخيرن کي مواد (content) کان الڳ ڪيو ويو. جڏهن هي اپگريڊ وڪيپيڊيا تي لاڳو ڪيو ويو ته سائيٽ کي ايڊيٽنگ لاءِ عارضي طور بند ڪيو ويو، ۽ اسڪيما کي نئين نسخي ۾ تقريباً 22 ڪلاڪن اندر تبديل ڪيو ويو.  

ڪجهه سافٽ ويئر واڌاري جون تجويزون، جهڙوڪ اهڙي تجويز جيڪا مضمونن جي مخصوص حصن کي واچ لسٽ ذريعي نگراني ڪرڻ جي اجازت ڏئي، رد ڪيون ويون ڇاڪاڻ ته گهربل اسڪيما تبديليون وڪيپيڊيا لاءِ تمام گهڻي ڊائون ٽائيم جو سبب بڻجن ها.

## ڪارڪردگي ۽ ذخيرو
ڇاڪاڻ ته ميڊياوڪي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ٽرئفڪ وارن ويب سائيٽن مان هڪ، يعني وڪيپيڊيا، کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، تنهنڪري ان جي ڪارڪردگي ۽ scalability کي وڏي حد تائين بهتر بڻايو ويو آهي. ميڊياوڪي اسڪوئڊ، لوڊ بيلنس ڪيل ڊيٽابيس ريپليڪيشن، ڪلائنٽ-سائيڊ ڪيشنگ، memcached يا ٽيبل-بنياد ڪيشنگ (اڪثر استعمال ٿيندڙ سوالن جي نتيجن لاءِ)، سادي جامد فائل ڪيش، گهٽ خصوصيتن وارو آپريشن، ري ويزن ڪمپريشن، ۽ ڊيٽابيس آپريشنن لاءِ جاب قطار (job queue) جي سهائتا ڪري ٿو. ميڊياوڪي ڊولپرن سافٽ ويئر کي بهتر ڪرڻ لاءِ مهانگا الگورٿم ۽ ڳري ڊيٽابيس سوالن کان پاسو ڪيو آهي، اهڙن نتيجن کي ڪيش ڪيو آهي جيڪي مهانگا هجن ۽ وقتي حوالو رکن، ۽ پروفائيلنگ ذريعي ڪوڊ جي اهم حصن تي ڌيان ڏنو آهي.

ميڊياوڪي جو ڪوڊ اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو ڊيٽا کي ريڊ-رائيٽ ڊيٽابيس ۾ لکيو وڃي ۽ ريڊ-اونلي ڊيٽابيس مان پڙهيو وڃي، جيتوڻيڪ جيڪڏهن ريڊ-اونلي ڊيٽابيس اڃا اپڊيٽ نه هجن ته ريڊ-رائيٽ ڊيٽابيس مان به ڪجهه پڙهڻ وارا عمل ٿي سگهن ٿا. Metadata جهڙوڪ مضمونن جي ترميمي تاريخ، مضمونن جا لاڳاپا (لنڪ، زمرا وغيره)، صارف اڪائونٽ ۽ سيٽنگون بنيادي ڊيٽابيسن ۾ محفوظ ڪري ڪيش ڪيون وڃن ٿيون؛ جڏهن ته اصل ترميمي متن، جيڪو گهٽ استعمال ٿئي ٿو، ان کي خارجي ذخيرن ۾ append-only بلاب طور محفوظ ڪري سگهجي ٿو.  

هي سافٽ ويئر وڏي پيماني جي wiki farm جهڙن نظامن لاءِ موزون آهي، جهڙوڪ Wikimedia، جنهن وٽ آگسٽ 2011 تائين لڳ ڀڳ 800 وڪيون موجود هيون. البت، ميڊياوڪي وٽ اهڙين تنصيبات کي منظم ڪرڻ لاءِ ڪو به اندروني GUI شامل ناهي.

تجربي تي ٻڌل شاهدي ظاهر ڪري ٿي ته ميڊياوڪي ڊيٽابيس ۾ گهڻيون ترميمون اڳين نسخن کان ٿوريون ئي مختلف هونديون آهن. تنهنڪري هڪ ئي مضمون جون پوئين ترميمون گڏ ڪري پوءِ ڪمپريس ڪيون وڃن ٿيون، جنهن سان انتهائي اعليٰ data compression ratio—ڪڏهن ڪڏهن 100× تائين—حاصل ٿي سگهي ٿو.

معماري بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ، جهڙوڪ وڪي ٽيڪسٽ کي ڪيئن محفوظ ڪيو وڃي ٿو ۽ صفحو ڪيئن جوڙيو وڃي ٿو، ڏسو ''External links''.

## محدوديتون
پارسر ميڊياوڪي نحو لاءِ عملي طور (*de facto*) معياري حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ڪا به باضابطه نحو تعريف موجود ناهي. هن باضابطه تعريف جي کوٽ سبب ميڊياوڪي لاءِ WYSIWYG ايڊيٽر ٺاهڻ ڏکيو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي WYSIWYG توسيع موجود آهن، جن ۾ مشهور VisualEditor به شامل آهي.

ميڊياوڪي کي خاص طور تي online forum يا بلاگنگ سافٽ ويئر جو متبادل بڻجڻ لاءِ ڊزائين نه ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ اهڙيون توسيعون موجود آهن جيڪي انهن ٻنهي قسمن جي سهولت مهيا ڪن ٿيون.

نئين ميڊياوڪي استعمال ڪندڙن لاءِ ڪجهه عام غلطيون ڪرڻ عام ڳالهه آهي، جهڙوڪ چار ٽلڊيز () سان پوسٽن تي صحيح ڪرڻ وساري ڇڏڻ، يا هٿ سان سادي متن ۾ صحيح داخل ڪرڻ، ڇاڪاڻ ته ميڊياوڪي بحث صفحن تي رابطي جي منفرد طريقن کان اڻواقف هوندا آهن. ٻئي طرف، ڪجهه تعليمي ماهرن موجب بحث صفحن جو هي فارميٽ هڪ طاقت پڻ آهي، ڇاڪاڻ ته اهو روايتي ٿريڊ ٿيل فورمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نفيس بحث جي صلاحيت مهيا ڪري ٿو. مثال طور، پوري پيغام جو جواب ڏيڻ بدران، شرڪت ڪندڙ اصل صفحي جي ڪنهن به لفظ تي نئين وڪي صفحي ڏانهن هائپرلنڪ ٺاهي سگهي ٿو. بحثن کي فالو ڪرڻ آسان ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته مواد هائپرلنڪ ٿيل وڪي صفحن ذريعي دستياب هوندو آهي، نه ڪي رڳو جوابن جي قطار ذريعي. البت، ٿورن استثنا کانسواءِ، شاگردن هن صلاحيت جو گهٽ استعمال ڪيو، شايد روايتي سڌي ليڪ واري بحث جي عادت ۽ مواد کي وڌيڪ ‘link-rich’ بڻائڻ بابت رهنمائي جي کوٽ سبب.

ميڊياوڪي ڊيفالٽ طور اهڙن دستاويزن جي سهائتا گهٽ مهيا ڪري ٿو جيڪي ٻين صفحن مان ڊيٽا گڏ ڪري متحرڪ انداز ۾ ٺاهيا وڃن. اهڙين خاصيتن کي سڌي طرح ميڊياوڪي ۾ شامل ڪرڻ بابت ڪجهه تحقيق ڪئي وئي آهي. Semantic MediaWiki توسيع اهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿي. اها وڪيپيڊيا تي استعمال ۾ ناهي، پر 1,600 کان وڌيڪ ٻين ميڊياوڪي تنصيبات ۾ موجود آهي. جڏهن ته Wikibase Repository ۽ ان جو ڪلائنٽ بالترتيب Wikidata ۽ Wikipedia ۾ لاڳو ٿيل آهن، ۽ ڪجهه حد تائين semantic web جون خاصيتون ۽ مرڪزي طور محفوظ ڪيل ڊيٽا کي انفوبڪس سان ڳنڍڻ جي سهولت مهيا ڪن ٿا.

ميڊياوڪي کي اپگريڊ ڪرڻ عام طور مڪمل طور تي خودڪار هوندو آهي، جنهن لاءِ سائيٽ جي مواد يا سانچي پروگرامنگ ۾ تبديلي جي ضرورت نه پوندي آهي. البت، گهڻو پراڻن نسخن مان اپگريڊ ڪرڻ وقت تاريخي طور ڪجهه مسئلا پيش آيا آهن.

## سيڪيورٽي
ميڊياوڪي ڊولپرن بنيادي ڪوڊ ۽ توسيعن ٻنهي لاءِ سيڪيورٽي معيار لاڳو ڪيا آهن. SQL queries ۽ HTML آئوٽ پٽ عام طور ريپر فنڪشنن ذريعي سنڀاليا ويندا آهن، جيڪي تصديق، escaping، فلٽرنگ وغيره مهيا ڪن ٿا ته جيئن cross-site scripting ۽ SQL injection کان بچاءُ ٿئي. ڪيترائي سيڪيورٽي مسئلا ميڊياوڪي نسخن جي جاري ٿيڻ کان پوءِ درست ڪرڻا پيا آهن، تنهنڪري MediaWiki.org جو چوڻ آهي ته “سڀ کان اهم سيڪيورٽي قدم جيڪو توهان کڻي سگهو ٿا اهو آهي پنهنجي سافٽ ويئر کي اپڊيٽ رکڻ”، اعلان واري mailing list ۾ شامل ٿي ۽ جاري ٿيل سيڪيورٽي اپڊيٽس انسٽال ڪري.

## سپورٽ
ميڊياوڪي استعمال ڪندڙن لاءِ سپورٽ هيٺين ذريعن ذريعي مهيا ڪئي ويندي آهي:
* MediaWiki.org، جنهن ۾ سپورٽ ڊيسڪ شامل آهي.
* سرڪاري ميلنگ لسٽ Mediawiki-l.
* ميڊياوڪي ايڊمنسٽريشن بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا ويا آهن، جن مان ڪجهه آن لائن مفت به موجود آهن.

## لائسنس
ميڊياوڪي آزاد ۽ اوپن سورس سافٽ ويئر آهي، ۽ GNU General Public License نسخو 2 يا ان کان پوءِ واري ڪنهن به نسخي تحت ورهايو وڃي ٿو. ان جي دستاويزات، جيڪا سرڪاري ويب سائيٽ www.mediawiki.org تي موجود آهي، Creative Commons BY-SA 4.0 لائسنس تحت جاري ڪئي وئي آهي، جڏهن ته ڪجهه مدد صفحا عوامي ملڪيت (public domain) تحت جاري ڪيا ويا آهن ته جيئن ٻين لائسنسن سان هلندڙ وڪين لاءِ قانوني مسئلا پيدا نه ٿين. ميڊياوڪي جي ترقي عام طور اوپن سورس ميڊيا فارميٽ جي استعمال کي ترجيح ڏني آهي.

## ترقي
ميڊياوڪي وٽ ترقي ۽ سار سنڀال لاءِ هڪ سرگرم رضاڪار برادري موجود آهي. ڊولپر دنيا جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهن، گهڻا آمريڪا ۽ يورپ ۾. 2004ع کان وٺي ميڊياوڪي ڊولپرن لاءِ سالياني يا گهڻن ڀيرا روبرو ملاقاتون ۽ پروگرامنگ سيشن منعقد ٿيندا رهيا آهن.

ڪو به شخص منصوبي جي Git/Gerrit ريپوزيٽري ۾ پيچ جمع ڪرائي سگهي ٿو. ڪجهه ادا ڪيل پروگرامر پڻ آهن جيڪي بنيادي طور Wikimedia Foundation لاءِ منصوبا تيار ڪن ٿا. ميڊياوڪي ڊولپر Google Summer of Code ۾ به حصو وٺن ٿا، جتي شاگردن لاءِ مرشد مقرر ڪيا ويندا آهن جيڪي ميڊياوڪي بنيادي ڪوڊ يا توسيعن تي ڪم ڪرڻ چاهين ٿا.

نومبر 2012ع کان اڳ واري هڪ سال جي عرصي ۾ لڳ ڀڳ ٻه سئو ڊولپر اهڙا هئا جن ميڊياوڪي بنيادي ڪوڊ يا توسيعن ۾ تبديليون شامل ڪيون. وڏا ميڊياوڪي نسخا تقريباً هر ڇهن مهينن ۾ جاري ڪيا ويندا آهن، جتي ترقياتي برانچ مان هڪ اسنيپ شاٽ وٺي رليز ڪيو ويندو آهي، جيڪا مسلسل هلندڙ حالت ۾ رکيل هوندي آهي. ننڍا نسخا يا point release ضرورت مطابق جاري ڪيا ويندا آهن ته جيئن غلطيون (خاص طور سيڪيورٽي مسئلا) درست ڪيا وڃن.

ميڊياوڪي continuous integration ماڊل تحت ترقي ڪئي وڃي ٿي، جنهن ۾ سافٽ ويئر تبديليون باقاعدي طور وڪيميڊيا سائيٽن تي لاڳو ڪيون وڃن ٿيون. ميڊياوڪي وٽ هڪ عوامي بگ ٽريڪر پڻ آهي، phabricator.wikimedia.org، جيڪو فيچر ۽ واڌاري جي درخواستن لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو.

## تاريخ

جڏهن وڪيپيڊيا جنوري 2001ع ۾ شروع ٿي، تڏهن اها اڳ ۾ موجود wiki software نظام UseModWiki تي هلندي هئي. UseModWiki Perl پروگرامنگ ٻولي ۾ لکيل هئي ۽ سڀئي وڪي صفحا متن (.txt) فائلن جي صورت ۾ محفوظ ڪندي هئي. هي سافٽ ويئر جلد ئي ڪارڪردگي ۽ خصوصيتن جي لحاظ کان محدود ثابت ٿيو.  

2001ع جي وچ ڌاري Magnus Manske—University of Cologne جو شاگرد، ڊولپر ۽ وڪيپيڊيا ايڊيٽر—نئين سافٽ ويئر تي ڪم شروع ڪيو، جيڪو UseModWiki جي جاءِ وٺي خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو وڃي. هي نئون سافٽ ويئر PHP اسڪرپٽنگ ٻولي ۾ لکيو ويو ۽ سموري ڄاڻ MySQL ڊيٽابيس ۾ محفوظ ڪئي وئي. 24 آگسٽ 2001ع تائين سافٽ ويئر جو وڏو حصو تيار ٿي چڪو هو، ۽ جلد ئي ان لاءِ هڪ ٽيسٽ وڪي قائم ڪئي وئي.

هن سافٽ ويئر جي پهرين مڪمل تنصيب 9 نومبر 2001ع تي نئين ميٽا وڪيپيڊيا جي صورت ۾ ڪئي وئي. ان کي فوري طور انگريزي وڪيپيڊيا تي لاڳو ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي وئي هئي. پر مانسڪي کي خدشو هو ته ممڪن غلطيون ڪرسمس کان اڳ وارن امتحانن دوران نئين سائيٽ کي نقصان پهچائي سگهن ٿيون. نتيجي طور، انگريزي وڪيپيڊيا تي لانچ 25 جنوري 2002ع تائين ملتوي ڪئي وئي. پوءِ تدريجي طور سڀني ٻولين جي وڪيپيڊيا تي هن سافٽ ويئر کي لاڳو ڪيو ويو. هن کي "PHP اسڪرپٽ" يا "فيز II" سڏيو ويو، جڏهن ته UseModWiki واري مرحلي کي پوءِ "فيز I" چيو ويو.

وڌندڙ استعمال سبب جلد ئي ٻيهر لوڊ جا مسئلا پيدا ٿيا، ۽ سافٽ ويئر جي ٻيهر نئين سر لکڻ جو ڪم شروع ٿيو. هن ڀيري ڪم Lee Daniel Crocker طرفان ڪيو ويو، ۽ اهو "فيز III" جي نالي سان سڃاتو ويو. اهو به PHP ۾ MySQL بيڪ اينڊ سان لکيو ويو، پر فيز II جي بنيادي انٽرفيس کي برقرار رکندي وڌيڪ scalability شامل ڪئي وئي. جولاءِ 2002ع ۾ "فيز III" سافٽ ويئر وڪيپيڊيا تي فعال ڪيو ويو.

Wikimedia Foundation جو اعلان 20 جون 2003ع تي ڪيو ويو. جولاءِ 2003ع ۾ وڪيپيڊيا جي شريڪ Daniel Mayer سافٽ ويئر لاءِ "MediaWiki" نالو تجويز ڪيو، جيڪو "Wikimedia" تي لفظي راند هئي. آگسٽ 2003ع کان "MediaWiki" نالو تدريجي طور استعمال ٿيڻ لڳو. ان جي نالي جي مشابهت "Wikimedia" ۽ "Wikipedia" سان هجڻ سبب اڪثر مونجهارو پيدا ٿيو. MediaWiki جو پهريون سرڪاري نسخو 1.1 ڊسمبر 2003ع ۾ جاري ڪيو ويو.

پراڻو لوگو Erik Möller تيار ڪيو، جيڪو Florence Nibart-Devouard جي گلن واري تصوير تي ٻڌل هو. هي لوگو اصل ۾ 20 جولاءِ کان 27 آگسٽ 2003ع تائين هلندڙ وڪيپيڊيا لوگو مقابلي لاءِ پيش ڪيو ويو هو. اهو ٽئين نمبر تي آيو، ۽ پوءِ MediaWiki لاءِ چونڊيو ويو. ٻٽي چورس بریکٽ **[[&nbsp;]]** MediaWiki جي نحو کي ظاهر ڪن ٿا، جيڪا ٻين صفحن ڏانهن hyperlink ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، جڏهن ته سورج مُکي (sunflower) مواد جي تنوع ۽ واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.

Brion Vibber، جيڪو Wikimedia Foundation جو چيف ٽيڪنيڪل آفيسر هو، رليز مينيجر جو ڪردار سنڀاليو.

ميڊياوڪي جي ترقي ۾ اهم سنگ ميلن ۾ شامل آهن: زمرو بندي نظام (2004ع)، پارسر فنڪشن (2006ع)، Flagged Revisions (2008ع)، "ResourceLoader" (2011ع)، جيڪو CSS ۽ JavaScript پهچائڻ جو نظام آهي، ۽ VisualEditor (2013ع)، جيڪو WYSIWYG ايڊيٽنگ مهيا ڪري ٿو.

22 جون 2020ع تي نئين لوگو لاءِ مقابلو شروع ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته پراڻو لوگو بٽ ميپ هو ۽ مختلف ريزوليشنن تي مسئلا پيدا ڪندو هو. ٻه مرحلا ووٽنگ کان پوءِ Serhio Magpie جو ڊزائين 24 آڪٽوبر 2020ع تي چونڊيو ويو، ۽ 1 اپريل 2021ع تي سرڪاري طور اختيار ڪيو ويو.

## MediaWiki استعمال ڪندڙ سائيٽون

MediaWiki جو سڀ کان مشهور استعمال Wikipedia ۽ Wikimedia فائونڊيشن جا ٻيا منصوبا آهن. Fandom (اڳوڻو Wikia) پڻ MediaWiki تي هلندو آهي. ٻين عوامي وڪين ۾ wikiHow ۽ SNPedia شامل آهن. WikiLeaks شروعات ۾ MediaWiki تي ٻڌل هو، پر هاڻي وڪي نه رهيو آهي.

ڪيترائي متبادل آن لائن انسائيڪلوپيڊيا پڻ MediaWiki استعمال ڪن ٿا، جن ۾ Citizendium، Metapedia، Scholarpedia ۽ Conservapedia شامل آهن. ڪيترين وڏين ڪمپنين جهڙوڪ Novell ۽ Intel به MediaWiki اندروني طور استعمال ڪيو آهي.

سرڪاري استعمالن ۾ Intellipedia (آمريڪي انٽيليجنس ڪميونٽي)، Diplopedia (آمريڪي اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ) ۽ milWiki شامل آهن. گڏيل قومن جي ادارن جهڙوڪ United Nations Development Programme پڻ MediaWiki کي اختيار ڪيو.

## ٻين تعاوناتي سافٽ ويئر سان ڀيٽ

وڪيپيڊيا جي ڪري MediaWiki جا ڪم ۽ ترتيب ڪيترن صارفن لاءِ واقف آهن. 2006ع جي هڪ جائزي مطابق MediaWiki جمالياتي لحاظ کان سادو پر دلڪش آهي ۽ ان جو سائڊ مينيو آساني سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو.  

2009ع ۾ University of Hong Kong جي مطالعي ۾ TWiki ۽ MediaWiki جو مقابلو ڪيو ويو، جتي گهڻن شاگردن MediaWiki کي وڌيڪ آسان ۽ وڻندڙ قرار ڏنو. هڪ ٻئي مطالعي ۾ MediaWiki ۽ Google Docs جو مقابلو ڪيو ويو، جنهن ۾ Google Docs کي وڌيڪ صارف دوست قرار ڏنو ويو.

2021ع ۾ برازيل جي هڪ مطالعي ۾ MediaWiki تي ٻڌل Knowledge management نظام کي ٻين نظامن سان ڀيٽيو ويو، ۽ MediaWiki کي استعمال جي سهولت سبب فائدو قرار ڏنو ويو.

## ڏسو پڻ

* List of content management systems
* List of wiki software
* BlueSpice
* Semantic MediaWiki
* XOWA
* PHP

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 

ميڊياوڪي
زمرو:آزاد وڪي سافٽويئر
زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون
زمرو:ڪراس پليٽ فارم مفت سافٽويئر
زمرو:2002 سافٽ ويئر
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
زمرو:مثالي ڪوڊ تي مشتمل مقالا
زمرو:تعاوني سافٽ ويئر
زمرو:گهڻ پليٽفارم آزاد سافٽ ويئر
زمرو:آزاد مواد مينيجمينٽ نظام
زمرو:PHP ۾ پروگرام ٿيل آزاد سافٽ ويئر
زمرو:آزاد وڪي سافٽ ويئر
زمرو:گهڻ ٻوليائي ويب سائيٽون
زمرو:نسخو ڪنٽرول نظام
زمرو:وڪيپيڊيا جي تاريخ
زمرو:GNU جنرل پبلڪ لائسنس استعمال ڪندڙ سافٽ ويئر