وشاکاپٽنم

**وشاکاپٽنم** يا  وساکاپٽنم،  اڳي **وزاگاپٽنم** جي نالي سان مشهور هو، ۽ اڄ به **وزاگ**، **وشاکا** ۽ **والٽيئر** سڏيو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي آنڌرا پرديش رياست جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو عظيم شهر آهي۔ اهو اوڀرائي گهٽ جبلن ۽ بنگال جي نار جي ساحل جي وچ ۾ واقع آهي۔ اهو اوڀر واري سامونڊي پٽي تي چينائي کان پوءِ ٻيو وڏو شهر آهي ۽ ڏکڻ ڀارت جو چوٿون وڏو شهر آهي۔ اهو اسمارٽ سٽيز مشن تحت چونڊيل آنڌرا پرديش جي چئن اسمارٽ شهرن مان هڪ آهي ۽ وشاکاپٽنم ضلعو جو هيڊڪوارٽر آهي۔

وزاگ کي "ڀارت جي ٻيڙيون ٺاهڻ واري راڄڌاني" طور سڃاتو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ڪيترائي شپ يارڊ موجود آهن، جهڙوڪ هندستان شپ يارڊ ۽ نيول ڊاڪ يارڊ (وشاکاپٽنم)، ۽ اهو اوڀر سامونڊي ڪناري لاءِ بحري ڪمانڊ جو مرڪز پڻ آهي۔ آنڌرا پرديش جي معاشي مرڪز طور، شهر ۾ ڳري صنعتون، بندرگاهون، لاجسٽڪس، دواسازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي، توانائي پيداوار، سياحت، ڪپڙو صنعت ۽ وڌندڙ معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مالي ٽيڪنالاجي جا مرڪز موجود آهن۔ هن شهر کي "قسمت جو شهر" ۽ "اوڀر ڪناري جو هيرو" پڻ سڏيو وڃي ٿو۔

وشاکاپٽنم جي تاريخ ڇهين صدي قبل مسيح تائين وڃي ٿي۔ تاريخي طور تي اهو ڪلنگا علائقي جو حصو رهيو آهي۔ شهر تي آنڌرا ستواهان، وينگي، پلووا خاندان، اوڀرائي گنگا خاندان ۽ گجپتي خاندان حڪمراني ڪئي۔ قديم دور ۾ اهو هڪ اهم بندرگاهه هو جنهن جا واپاري لاڳاپا وچ اوڀر ۽ رومي سلطنت سان هئا۔ ٻارهين صدي عيسويءَ ۾ اهو هڪ مضبوط واپاري شهر هو۔ يورپي طاقتن هتي واپاري مرڪز قائم ڪيا ۽ پوءِ اهو فرانسيسي ڀارت جي قبضي هيٺ آيو۔ 1804ع ۾ شهر ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حوالي ٿيو ۽ 1947ع ۾ ڀارت جي آزادي تائين برطانوي راڄ هيٺ رهيو۔

شهر ۾ ڪيترائي مرڪزي ۽ رياستي تعليمي ادارا موجود آهن، جهڙوڪ آنڌرا يونيورسٽي، آنڌرا ميڊيڪل ڪاليج، ڀارتي انتظامي ادارو وشاکاپٽنم، ڀارتي پئٽروليم ۽ توانائي اداري، دامودرم سنجيويا نيشنل لا يونيورسٽي، ڀارتي سامونڊي يونيورسٽي ۽ قومي سامونڊي تحقيقاتي ادارو وغيره۔ وشاکهاپٽنم ڀارتي بحريه جي اوڀرائي بحري ڪمانڊ جو مرڪز پڻ آهي۔ شهر ڏکڻ ساحلي ريلوي زون جو علائقائي هيڊڪوارٽر پڻ آهي۔ هتي ڀارت جي اوڀر ڪناري تي واحد قدرتي بندرگاهه ۽ پراڻو شپ يارڊ موجود آهي۔ وشاکاپٽنم بندرگاهه ڀارت جي پنجين مصروف ترين مال برداري بندرگاهن مان هڪ آهي۔

هي شهر سياحت جو اهم مرڪز آهي ۽ پنهنجي ساحلن، قديم بدھ ڌرم ماڳن ۽ اوڀرائي گهٽ جي قدرتي ماحول لاءِ مشهور آهي۔ 2020ع جي سواڇ سرويکشن درجه بندي موجب، هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ اهو ڀارت جو نائون صاف ترين شهر قرار ڏنو ويو۔ 2020ع ۾ اهو عالمي اسمارٽ شهر انعامن جي "رهائش ۽ شموليت" درجي ۾ فائنلسٽ پڻ رهيو۔

## اشتقاق
شهر جي نالي بابت مقامي عقيدي موجب چوٿين صديءَ ۾ هڪ بادشاهه پنهنجي تيرٿ ياترا دوران لاسن بي تي ترسيو ۽ اتي ويساکا جي نالي سان منسوب هڪ مندر تعمير ڪرايو، جيڪو سمنڊ هيٺ غرق ٿي ويو؛ پر مندر جو نالو آبادي سان وابسته ٿي ويو. ٻين تاريخي نالن ۾ *ڪلوتنگاپٽنم* شامل آهي، جيڪو چولا بادشاهه ڪلوتنگا اول رکيو؛ ۽ *اسحاقاپٽنم*، جيڪو مسلمان بزرگ سيد علي مدني (اسحاق مدني) سان نسبت رکي ٿو. ڀارت ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي راڄ دوران شهر *وزاگاپٽنم* جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. مضافات *والٽيئر* به اهڙو ئي هڪ نالو آهي، جيڪو برطانوي نوآبادياتي سرڪار جي استعمال ڪيل نالي مان نڪتل آهي. “وزاگاپٽنم” کي مغربي يورپي ابجد ۾ *وشاکاپٽنم* به لکيو ويندو هو. نالو عام طور مختصر ٿي *وزاگ* بڻيو، ۽ هي صورت ضلعي ۾ برطانوي نوآبادياتي راڄ جي شروعاتي ڏينهن کان (ارهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾) استعمال ۾ رهي. مقامي ماڻهو اڄ به ان کي *وزاگ* چون ٿا؛ پر آزادي کان پوءِ ماڻهن ٻيهر ان جي ڀارتي نالي *وشاکاپٽنم* سان سڏڻ شروع ڪيو آهي.

## تاريخ

وشاکاپٽنم جي تاريخ ڇهين صدي قبل مسيح تائين پکڙيل آهي، ۽ شهر جو ذڪر قديم متنن ۾ ملي ٿو، جيئن چوٿين صدي قبل مسيح جا ليک پانيڻي ۽ ڪاتيايانا جا لکڻيون. تاريخي طور هي علائقو ڪالنگا خطي جو حصو سمجهيو ويندو هو، ۽ وچئين دور ۾ هتي وينگي بادشاهت ۽ پالاوا ۽ مشرقي گنگا خاندانن جي حڪومت رهي. آثار قديمه جا رڪارڊ ٻڌائن ٿا ته موجوده شهر يارهين ۽ ٻارهين صدي عيسويءَ ڌاري چولا خاندان جي بادشاهه ڪلوتنگا اول تعمير ڪرايو. شهر تي ڪنٽرول تامل ناڊو جي چولا خاندان ۽ اوڊيشا جي گجپتي بادشاهت جي وچ ۾ ڦرندو رهيو جيستائين پندرهين صديءَ ۾ وجي نگر سلطنت ان کي فتح ڪيو.

شهر تي وينگي ۽ پالاوا جي آندھرا حڪمرانن جي حڪومت به رهي. هڪ ذريعي موجب شهر جو نالو سري وشاکا ورما جي نالي سان منسوب آهي. ڏند ڪٿا موجب رادھا ۽ وشاکا ساڳئي ڏينهن پيدا ٿيون ۽ ٻئي نهايت خوبصورت هيون. سري وشاکا سکھي اٺن اهم گپين مان ٻي وڏي اهميت واري گوپي آهي. هوءَ رادھا ۽ ڪرشن جي وچ ۾ پيغام کڻي هلندي آهي ۽ سڀ کان ماهر گوپي پيغامبر سمجهي وڃي ٿي. رهواسين جو عقيدو آهي ته هڪ آندھرا بادشاهه پنهنجي خانداني ديوي وشاکا جي نذراني طور هڪ مندر تعمير ڪرايو، جيڪو هاڻي سمنڊ جي پاڻيءَ هيٺ اچي ويو آهي ۽ اهو هنڌ آر ڪي بيچ ڀرسان آهي. ٻي نظرئي موجب شهر جو نالو ٻڌ ڌرم جي هڪ عورت شاگرده وشاکا جي نالي تي پيو. بعد ۾ شهر تي جيپور جي بادشاهت (1535–1571)، قطب شاهي (1571–1674) ۽ (1674–1711)، مغل سلطنت (1711–1724) ۽ نظام (1724–1757) جي حڪومت رهي. فرانسيسين (1757) ۽ برطانيا (1765) هتي ڪارخانا ۽ اثر قائم ڪيا. 1794ع ۾ پدمانڀم جي جنگ وزيانگرم جي زمينداري ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي وچ ۾ ٿي. جنگ کان پوءِ وزيانگرم جاگير 1802ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني حاصل ڪئي. برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني 1804ع ۾ وزاگاپٽنم جي جنگ وڙهي، ۽ پوءِ شهر برطانوي نوآبادياتي راڄ هيٺ رهيو، تان جو 1947ع ۾ آزادي تائين، جڏهن اهو اتر سرڪارون خطي جو حصو هو.

### ٻڌ ڌرم جو اثر

هندو متنن موجب پنجين صدي قبل مسيح دوران وشاکاپٽنم جو علائقو ڪالنگا جي سرزمين جو حصو هو، جيڪو گوداوري درياهه تائين پکڙيل هو. علائقي مان مليل آثار پڻ هتي ٻڌ سلطنت جي موجودگيءَ جا ثبوت ڏين ٿا. ڪالنگا پوءِ پنهنجي وقت جي سڀ کان خوني جنگ ۾ هي علائقو بادشاهه اشوڪ وٽ وڃايو، جنهن کان پوءِ اشوڪ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو. وشاکاپٽنم ۾ قديم ٻڌ ماڳ، جيڪي تازو کوٽي نڪتا آهن، مختلف هنڌن تي پکڙيل آهن ۽ علائقي جي ٻڌ ورثي کي ظاهر ڪن ٿا.

#### پاؤرالاڪونڊا

پاؤرالاڪونڊا (“ڪبوتر ٽڪري”) ڀيملي کان اولهه طرف هڪ ننڍڙي ٽڪري آهي، جيڪا وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ  پري آهي. هتي مليل ٻڌ آباديءَ جو اندازو پهرين صدي قبل مسيح کان ٻي صدي عيسويءَ تائين لڳايو وڃي ٿو. ٽڪريءَ تي (جيڪا سامونڊي ڪناري کي ڏسي ٿي) مينهن جو پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ 16 پٿر ڪٽيل حوض آهن. گوپالاٽنم، ٽنڊوا درياهه تي، اهڙو ڳوٺ آهي جيڪو سرن جي اسٽوپن، ويهاران، مٽيءَ جي ٿانون ۽ ٻين ٻڌ آثارن سان گهيريل آهي.

#### سنڪرم

1907ع ۾ برطانوي ماهر آثارِ قديمه اليگزينڊر ريا سنڪرم کي کوٽي ڪڍيو، جيڪو 2,000 سال پراڻو ٻڌ ماڳ آهي. “شنڪرم” جو نالو سنگهارام (مندر يا ويهارو) مان نڪتل آهي. وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ  ڏکڻ طرف واقع هي هنڌ مقامي طور بوجانناڪونڊا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ آنڌرا پرديش جو هڪ اهم ٻڌ ماڳ آهي. هتي ٻڌ ڌرم جا ٽي وڏا اسڪول (هينايان، مهايان ۽ وجريان) ڦليا ڦوليا. هي ماڳ پنهنجن هڪ-پٿري اسٽوپان، پٿر ڪٽيل غارن ۽ سرن جي ڍانچن سبب مشهور آهي. بنيادي اسٽوپا شروعات ۾ پٿر مان تراشيو ويو ۽ پوءِ سرن سان ڍڪيو ويو. کوٽائيءَ مان پهرين صدي عيسويءَ جا تاريخي مٽيءَ جا ٿانوَ ۽ ساتواهن سڪا پڻ مليا. لنگالاڪونڊا تي به ٽڪريءَ تي قطارن ۾ پٿر ڪٽيل هڪ-پٿري اسٽوپا موجود آهن. ويهارو (خانقاهه) لڳ ڀڳ 1,000 سال تائين سرگرم رهيو.

ويجهو هڪ ٻيو ٻڌ ماڳ به بوجانناڪونڊا آهي، جتي غارن جي پٿر تي ٻڌ جون ڪيتريون ئي تصويرون تراشيل آهن. لِگالاميٽا تي ٽڪريءَ ۾ قطارن جي صورت ۾ سوين پٿر ڪٽيل هڪ-پٿري اسٽوپا پکڙيل آهن. ٻين ٻڌ ڪششائن ۾ تبرڪ جو صندوقچو، ٽي چيتيه هال، نذرانن جا پليٽفارم، اسٽوپا ۽ وجريان مجسما شامل آهن.

#### باويڪونڊا

باويڪونڊا هڪ اهم ٻڌ ورثي وارو ماڳ آهي، جيڪو وشاکاپٽنم شهر کان لڳ ڀڳ  اتر اوڀر طرف ٽڪريءَ تي واقع آهي. هتي 16 هيڪٽر هموار ٽيرس واري علائقي ۾ ٻڌ آباديءَ جا آثار ملن ٿا. خانقاهه ۾ ٽئين صدي قبل مسيح کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين هينايان اسڪول تي عمل ٿيندو رهيو. باويڪونڊا ۾ ٽن مرحلن سان لاڳاپيل 26 ڍانچا مليا آهن. هتي هڪ مٽڪي مان هٿ آيل هڏِيءَ جو ٽڪرو، جنهن کي ٻڌ جي فاني باقيات سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، پڻ مليو. “باويڪونڊا” لفظ تيلوگو ۾ “کوهن واري ٽڪري” جي معنيٰ رکي ٿو. نالي مطابق، اها اهڙي ٽڪري آهي جتي مينهن جو پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ کوهه موجود آهن. هي ماڳ وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ  پري آهي ۽ هڪ اهم ٻڌ ماڳ آهي.

1982ع کان 1987ع تائين ٿيل کوٽائيءَ مان ٻڌ ادارو ظاهر ٿيو، جنهن ۾ مهان چيتيه (يعني وڏي اسٽوپا) شامل آهي، جنهن ۾ تبرڪ جا صندوقچا رکيل هئا، گڏوگڏ وڏو ويهارو (خانقاهه) ڪمپليڪس، ڪيترائي نذراني اسٽوپا، پٿر-ستونن وارو اجتماعگاهه، مستطيل هال ۽ کاڌي جو هال (رفيڪٽري) شامل آهن. هتان هٿ آيل شين ۾ رومي ۽ ساتواهن سڪا ۽ مٽيءَ جا ٿانوَ شامل آهن، جيڪي ٽئين صدي قبل مسيح کان ٻي صدي عيسويءَ تائين جا آهن. هڪ اهم دريافت مٽڪي ۾ هڏِيءَ جو ٽڪرو (گهڻي راakh سميت) هو، جنهن کي ٻڌ جي باقيات سمجهيو وڃي ٿو. باويڪونڊا کي ايشيا جي قديم ترين ٻڌ ماڳن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو. اهو ڏکڻ ڀارت ۾ موجود پراڻي ٻڌ تهذيب جي ياد ڏياري ٿو، ۽ انڊونيشيا جي بوروٻودور جي به ياد ڏياريندو آهي.

#### توٽلاڪونڊا

وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ  پري توٽلاڪونڊا هڪ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي واقع ٻڌ ڪمپليڪس آهي. منگاماريپيٽا جي ٽڪريءَ تي موجود هي ڪمپليڪس مقامي طور توٽلاڪونڊا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ وشاکاپٽنم-ڀيملي سامونڊي رستي تي وشاکاپٽنم کان لڳ ڀڳ  پري آهي. دريافت کان پوءِ (هوائي سروي دوران) آنڌرا پرديش سرڪار 1978ع ۾ 48 هيڪٽر علائقي کي محفوظ يادگار قرار ڏنو. 1988ع کان 1992ع تائين کوٽائيءَ مان ڍانچا ۽ شيون مليون، جن کي مذهبي، سيڪيولر ۽ شهري درجن ۾ ورهايو ويو. انهن ڍانچن ۾ اسٽوپا، چيتيه گرها، ستونن وارا اجتماعگاهه، ڀنڊاگار، ريفيڪٽري (ڀوجن شالا)، نيڪال ۽ پٿر جا رستا شامل آهن. ماڳ جو ڪل علائقو  آهي ۽ ان کي آنڌرا پرديش سرڪار محفوظ علائقو قرار ڏنو آهي. کوٽائيءَ مان ٽي قسمن جا ڍانچا ظاهر ٿيا: مذهبي، سيڪيولر ۽ شهري. ڍانچن ۾ مهان اسٽوپا، 16 نذراني اسٽوپا، پٿر-ستونن وارو اجتماعگاهه، يارهه پٿر ڪٽيل حوض، چڱيءَ طرح پڪيل پٿر جا رستا، ايپسيدل چيتيه-گرهه، ٽي گول چيتيه-گرها، ٻه نذراني پليٽفارم، ڏهه ويهارا ۽ ٽن هالن واري باورچيخاني سان گڏ هڪ ريفيڪٽري (کاڌي جو هال) شامل آهن. ڍانچن کان علاوه، کوٽائيءَ مان ٻڌ دور جا خزانا به مليا، جن ۾ نو ساتواهن ۽ پنج رومي چانديءَ جا سڪا، ٽيراکوٽا ٽائلس، اسٽڪو سينگار جا ٽڪرا، تراشيل پينل، پٿر ۾ ننڍا اسٽوپا ماڊل، ٻڌ جا پدا (پيرن جا نشان) جن تي اشٽمڱل نشان (يعني سوستيڪا، شري وستا، نندھياورته، وردھمانڪه، ڀدرآسنه، ڪلاشه، منيوگلا ۽ درپن) ۽ ابتدائي مٽيءَ جا ٿانوَ شامل آهن.

### بعد واري تاريخ

ان کان پوءِ وشاکاپٽنم جو علائقو وينگي جي آندھرا حڪمرانن هيٺ آيو، ۽ چالوڪيه ۽ پالاوا حڪمرانن به هتي حڪومت ڪئي. ڏهين صديءَ کان سورهين صدي عيسويءَ تائين علائقو مشرقي گنگا خاندان جي بادشاهن ۽ گجپتي بادشاهن جي هٿ هيٺ رهيو. آثار قديمه جي شاهدين موجب پربھاکر ۽ مشرقي گنگا حڪمرانن يارهين ۽ ٻارهين صديءَ ۾ شهر ۾ مندر تعمير ڪرايا. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ علائقو سڌي طرح سوريه وشي بادشاهه مهاراجه وشوناتھ ديو گجپتي جي حڪومت هيٺ آيو، جيڪو جيپور جو حڪمران هو. پر 1571ع کان 1674ع تائين علائقو قطب شاهي بادشاهن جي ڪنٽرول ۽ انتظام هيٺ رهيو، جن گولڪنڊا مان حڪم هلائيندا هئا ۽ علائقي مان ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ گورنر يا فوجداره مقرر ڪندا هئا. هي فوجداره علائقو سريڪاڪولم يا اُن وقت جي نالي مطابق چيڪاڪول مان هلائيندو هو. 1674ع ۾ جيپور جي مهاراجه وشوامڀر ديو فوجداره کي شڪست ڏئي، ڪمزور ٿيندڙ قطب شاهين کان خودمختياري دعويٰ ڪئي. چون ٿا ته وشوامڀر ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني کي به شڪست ڏني، جنهن تي الزام آهي ته هنن مقامي ماڻهن کي اغوا ڪيو، خاص ڪري سمنڊ ڪناري رهندڙ مهاڻا. پوءِ سندس جانشين مهاراجه رگھوناتھ ڪرشن ديو مغلن طرفان مقرر “سير لاسڪر” کي شڪست ڏئي علائقي تي پنهنجي حڪومت برقرار رکي. اهڙيءَ طرح وشاکاپٽنم 1711ع ۾ مهاراجه رام چندر ديو اول جي وفات تائين جيپور جي بادشاهت جو حصو رهيو؛ ان کان پوءِ حيدرآباد جو نظام ان تي قبضو ڪيو، جيڪو ڪجهه ڏهاڪا ئي حڪومت ڪري سگهيو ۽ پوءِ ان کي برطانيا حوالي ڪيو. نوآبادياتي دور ۾ به جيپور جي بادشاهن کي “وزاگاپٽنم جو مهاراجه” يا “وزاگاپٽنم جو راجا” سڏيو ويندو هو. فرانس، هالينڊ ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا يورپي واپاري هن قدرتي بندرگاهه کي تمباڪو، ڌان، ڪوئلو، لوهي پٿر، عاج، ململ ۽ ٻين ڪپڙي جي شين جي برآمد لاءِ استعمال ڪندا هئا. برطانيا وشاکاپٽنم کي اوڀر ڪناري تي هڪ نمايان بندرگاهه طور ترقي ڏني. پراڻو بندرگاهه جالاري پيٽا ۾ ٺهيو ۽ جيپور جي مهاراجه استعمال ڪندو هو، جنهن وٽ ڪيترائي جهاز به هئا. پهريئن عالمي جنگ دوران مهاراجه وڪرم ديو ٽيون پنهنجي جهازن جو ٻيڙو برطانيا جي مدد لاءِ موڪليو ۽ پوءِ بندرگاهه مدراس جي برطانوي سرڪار کي عطيو ڪيو. هاڻي اها جاءِ مڇي مارڪيٽ طور استعمال ٿئي ٿي.
مقامي ڏند ڪٿا موجب هڪ آندھرا بادشاهه، بينارس ويندي واٽ ۾، وشاکاپٽنم ۾ ترسيو ۽ شهر جي سونهن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن پنهنجي خانداني ديوي وشاکا جي عزت ۾ هڪ مندر تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو. پر آثارِ قديمه جا ماخذ ٻڌائن ٿا ته اهو مندر غالباً يارهين ۽ ٻارهين صديءَ جي وچ ۾ چولا حڪمرانن تعمير ڪرايو. هڪ جهاز رانيءَ جو واپاري، سنڪرايا چيٽي، مندر جي منڊپمن (ستونن وارن هالن) مان هڪ تعمير ڪرايو. جيتوڻيڪ اهو هاڻي موجود ناهي (ممڪن آهي ته لڳ ڀڳ 100 سال اڳ ڪنهن طوفاني چڪرائي طوفان سبب وهي وڃي)، پر وشاکاپٽنم جا پوڙها رهواسي ياد ڪن ٿا ته سندن ڏاڏن-پڙڏن قديم زيارتگاهه تي ويندا هئا (جيتوڻيڪ ليکڪ گنپتي راجو اچوتا راما راجو ان ڳالهه کي رد ڪري ٿو).

اٺارهين صديءَ دوران وشاکاپٽنم اتر سرڪارون خطي جو حصو هو، جيڪو سامونڊي آندھرا ۽ ڏکڻ سامونڊي اوڊيشا تي مشتمل علائقو هو؛ اهو پهرين فرانسيسي ڪنٽرول هيٺ ۽ پوءِ برطانوي ڪنٽرول هيٺ آيو. وشاکاپٽنم مدراس پريزيڊنسي ۾ برطانوي هند جو هڪ ضلعو بڻيو. سيپٽمبر 1804ع ۾ بندرگاهه ڀرسان برطانوي ۽ فرانسيسي ٻيڙن جي دستن وزاگاپٽنم جي جنگ وڙهي. ڀارت جي آزادي کان پوءِ، اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو ضلعو هو، جنهن کي پوءِ سريڪاڪولم، وزيانگرم ۽ وشاکاپٽنم ضلعن ۾ ورهايو ويو.

شهر جو هڪ حصو برطانوي نوآبادياتي دور جي نالي والٽيئر سان سڃاتو وڃي ٿو؛ نوآبادياتي دور ۾ شهر جو مرڪز والٽيئر ريلوي اسٽيشن هو ۽ شهر جو هڪ حصو اڄ به والٽيئر سڏجي ٿو.

7 مئي 2020ع تي شهر کي هڪ صنعتي حادثو پيش آيو، جڏهن هڪ پوليمر ڪارخاني مان زهريلي اسٽائرين گئس ليڪ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪارخانو ڪورونا وائرس لاڪ ڊائون کان پوءِ ٻيهر ڪم شروع ڪري رهيو هو. هي وشاکاپٽنم گئس ليڪ گهٽ ۾ گهٽ يارنهن ماڻهن جي موت جو سبب بڻيو، ۽ ان جو تقابلو ڀوپال سانحو سان ڪيو ويو.

## جاگرافي

شهر مشرقي گهات ۽ بنگال جي کڙي جي وچ ۾ واقع آهي. شهر جو رقبو 682&nbsp;ڪم2 آهي. سراسري اوچائي 45&nbsp;ميٽر آهي. وشاکاپٽنم سامونڊي آندھرا خطي ۾ واقع آهي.

شهر کي اولهه ۾ سمهاچلم ٽڪري سلسلو، ڏکڻ اوڀر ۾ يارادا ٽڪريون، ۽ اتر اولهه ۾ ڪمبالاڪونڊا جهنگلي جيوت پناهه گاهه گهيري بيٺا آهن. اهي ٽڪريون وشاکاپٽنم جي ماحولياتي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون ۽ 621.52 &nbsp;ڪم2 کان وڌيڪ علائقو ڍڪين ٿيون.

### وشاکاپٽنم ۾ ٽڪريون
* مشرقي گهات
* سمهاچلم ٽڪريون
* يارادا ٽڪريون
* ايرا مٽي ڊببالو
* ڊولفن جو نڪ ٽڪريون
* ڪيلاسگري ٽڪريون

### آبهوا

وشاکاپٽنم ۾ ٽروپيڪل سوانا آبهوا آهي (ڪوپن: *Aw*، جيڪو *As* جي بلڪل ويجهو آهي). سالياني سراسري گرمي پد  جي وچ ۾ رهي ٿو؛ وڌ ۾ وڌ مئي ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ جنوري ۾. گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد  جي حد ۾ رهي ٿو. سڀ کان وڌيڪ وڌ ۾ وڌ گرمي پد  1978ع ۾ رڪارڊ ٿيو، ۽ سڀ کان گهٽ  6 جنوري 1962ع تي. هتي ڏکڻ-اولهه ۽ اتر اوڀر مون سون مان برسات پوي ٿي ۽ سراسري سالياني برسات  رڪارڊ ڪئي وئي آهي. آڪٽوبر 2014ع ۾ سائڪلون هدهد وشاکاپٽنم ڀرسان سامونڊي ڪناري تي اچي لڳو.

وشاکاپٽنم کي ڀارت ۾ “قومي صاف هوا شهر” جي درجابندي ۾ (زمرو 1: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهر) 22هين بهترين شهر جو درجو ڏنو ويو آهي.

## آبادي ۽ سماجي ڄاڻ

 ڀارت جي مردم شماري موجب، وشاکاپٽنم جي آبادي 1,728,128 هئي، جنهن مان مرد 873,599 ۽ عورتون 854,529 هيون—يعني جنس جو تناسب هر 1000 مردن تي 978 عورتون. آبادي جي ڳاڙهاڻ  هئي. 0–6 سالن جي عمر واري گروهه ۾ 164,129 ٻار هئا، جن ۾ 84,298 ڇوڪرا ۽ 79,831 ڇوڪريون هيون—يعني 1000 ڇوڪرن تي 947 ڇوڪريون. سراسري خواندگي جي شرح 81.79% هئي ۽ ڪُل 1,279,137 پڙهيل لکيل ماڻهو هئا، جن مان 688,678 مرد ۽ 590,459 عورتون هيون. هي شهر دنيا جي تيزي سان وڌندڙ شهرن جي فهرست ۾ 122هين نمبر تي رکيل آهي. ڪُل ڪچي آبادي (سلمن) جو حصو ڪُل آبادي جو 44.61% آهي، جنهن جو مطلب آهي ته 770,971 ماڻهو ڪچي آبادين ۾ رهن ٿا.

شهر جي آبادي جا تازي اندازا 2022ع ۾ 2,358,412 آهن.

### ٻولي ۽ مذهب

تلگو سرڪاري ٻولي آهي ۽ مقامي ڳالهائيندڙن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي. هتي تلگو جون ٻه لهجون ڳالهائجن ٿيون: عام لهجو ۽ اتر آنڌرا (اتر اوڀر آندھرا) لهجو. ٻيون لهجو خاص طور انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ آهي جيڪي اصل ۾ وزيانگرم ۽ سريڪاڪولم ضلعن سان لاڳاپيل آهن. وشاکاپٽنم جي گهڻ رخي آباديءَ ۾ تامل، مليالي، سنڌي، ڪنڊيگ، اوڊيا، بنگالي ۽ ڀارتي ٻين علائقن مان بيهاري لڏپلاڻ ڪندڙ به شامل آهن. هتي هڪ اينگلو-انڊين برادري به آهي، جنهن کي شهر جا پهريان گهڻ ثقافتي رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.

2011ع جي مردم شماري موجب شهر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي تلگو آهي، جنهن جا ڳالهائيندڙ 92.13% آهن؛ ان کان پوءِ اردو (2.77%)، هندي (2.19%) ۽ اوڊيا (0.92%) آهن.

شهر جي اڪثريت هندومت تي عمل ڪري ٿي؛ ان کان پوءِ اسلام ۽ عيسائيت آهن. قديم دور ۾ هتي ٻڌمت به رائج هو، جنهن جا ثبوت شهر کان ٻاهرين علائقن ۾ موجود ڪيترن ئي ٻڌمت وارن سنگھارامن مان ملن ٿا؛ پر وقت سان گڏ ٻڌمت تي عمل ڪندڙن جو انگ گهٽجي ويو، ۽ تازي مردم شماري موجب سڄي شهر ۾ انهن جو حصو لڳ ڀڳ 0.03% آهي.

## انتظاميا

گريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن (جي وي ايم سي) شهر جي شهري ضرورتن ۽ سهولتن جي نگراني ڪندڙ مڪاني ادارو آهي. هن علائقي جي ابتدائي ميونسپل ادارن مان هڪ، وزاگ (وشاکاپٽنم) ميونسپلٽي 1858ع ۾ ماڻهن جي بنيادي ڍانچي (انفراسٽرڪچر) ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. 1979ع ۾ ان کي ميونسپل ڪارپوريشن ۾ تبديل ڪيو ويو. گريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن 21 نومبر 2005ع تي آندھرا پرديش سرڪار جي حڪم (جي او) جاري ٿيڻ کان پوءِ وجود ۾ آئي.

هن جو دائري اختيار  آهي، جنهن ۾ ضم ٿيل ميونسپلٽيون گاجواڪا، انڪاپلي ۽ ڀيمنوپٽنم شامل آهن. جيتوڻيڪ 2011ع جي مردم شماري موجب، آندھرا پرديش جي ضلعو-شهري سهولتن واري هينڊ بڪ ۾ ان جو رقبو  ڄاڻايل آهي، جيڪو انهن سالن دوران ميونسپل ڪارپوريشن جي ڍڪيل علائقي ۾ واڌ ڏيکاري ٿو.

وشاکاپٽنم جي ميونسپل ڪارپوريشن ٽي قانونن تحت هلائي وڃي ٿي. پهريون رياستي ميونسپل قانون، يعني آندھرا پرديش ميونسپلٽيز ايڪٽ 1965ع؛ ٻيو آندھرا پرديش ميونسپل ڪارپوريشنز ايڪٽ 1994ع؛ ۽ ان کان علاوه وشاکاپٽنم لاءِ مخصوص قانون، يعني وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن ايڪٽ 1979ع پڻ لاڳو آهي.

شهر کي 9 زونن ۾ ورهايو ويو آهي. ڀيميلي جي پنج ڳوٺن (آبادي 19,000) کي جي وي ايم سي جي حدن ۾ شامل ڪرڻ واري تازي گڏجاڻيءَ کان پوءِ وارڊن جو انگ وڌي 98 ٿي ويو.

### ميونسپل چونڊون ۽ شهري حڪومت جا عملدار
گذريل ميونسپل چونڊون 2007ع ۾ ٿيون. 13 سالن جي وڏي وٿي کان پوءِ چونڊون 23 مارچ 2020ع تي ٿيڻ لاءِ مقرر ٿيون. آندھرا پرديش جي 145 ميونسپلٽين ۽ 10 ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ تازي چونڊون 30 مارچ تي ٿيون ۽ نتيجا سومر جي ڏينهن اعلان ڪيا ويا. سيماندھرا جي 92 ميونسپلٽين مان ٽي ڊي پي 65 ميونسپلٽيون ۽ وائي ايس آر ڪانگريس 19 کٽي. ست ميونسپل ڪارپوريشنن مان ٽي ڊي پي پنج ۽ وائي ايس آر ڪانگريس ٻه کٽيون.

جي وي ايم سي جي شهري حڪمراني جو ڍانچو چونڊيل ونگ ۽ انتظامي ونگ تي مشتمل آهي: چونڊيل ونگ جي سربراهي ميئر ڪري ٿو، جڏهن ته انتظامي ونگ جي سربراهي انتظامي ڪمشنر ڪري ٿو؛ ان سان گڏ چار اضافي ڪمشنر ۽ اٺ زونل ڪمشنر پڻ آهن. ميئر جون چونڊون مارچ 2020ع ۾ ڪرائڻ جو منصوبا بندي ڪئي وئي هئي، پر تفصيل اڃا تائين ظاهر نه ٿيا. هن وقت شهر جي ميونسپل ڪمشنر جي. سريجانا آهي. ميونسپل ڪمشنر ڪارپوريشن جي انتظامي معاملن جي نگراني ڪري ٿو.

انتظامي ونگ ۾ انجنيئرنگ، عوامي صحت، روينيو، شهري منصوبه بندي، باغباني، تعليم، ماليات، عام انتظاميا، منصوبا، آئي ٽي اي-گورننس ۽ شهري ڪميونٽي ڊولپمينٽ جا کاتا شامل آهن.

جي وي ايم سي جي تنظيمي ڍانچي ۾ اسٽينڊنگ ڪميٽيون، وارڊ ڪميٽيون ۽ خاص ڪميٽيون شامل آهن. ڪارپوريشن جون وارڊ ڪميٽيون گهٽ ۾ گهٽ ڏهن وارڊن تي مشتمل هجڻ گهرجن؛ خاص ڪميٽيون ڪارپوريشن پنهنجي ئي ميمبرن مان مقرر ڪري ٿي؛ ۽ هڪ اسٽينڊنگ ڪميٽي پڻ هوندي آهي جيڪا سڀني وارڊن جي چيئرپرسنن تي مشتمل هوندي آهي.

### ميونسپل بجيٽ
جي وي ايم سي مالي سال 2020–21 لاءِ  جو بجيٽ اندازو لڳايو. هي 2019–20 جي گذريل بجيٽ جي ڀيٽ ۾  جي واڌ ڏيکاري ٿو. جي وي ايم سي جو روينيو کاتو ملڪيت ٽيڪس، خالي زمين ٽيڪس وغيره لاڳو ڪري، ۽ منافعي وارن ادارن، پاڻي چارجز وغيره جي وصولي ۽ انتظام ذريعي آمدني پيدا ڪري ٿو.

### ماسٽر پلان

2019ع ۾ وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (وي ايم آر ڊي اي) جي پلاننگ ونگ “پرسيپٽو پلان 2051” تي ڪم شروع ڪيو، جيڪو 30 سالن جو حڪمتِ عملي منصوبو آهي، ان سان گڏ “ماسٽر پلان 2041” پڻ تيار ڪرڻ جي عمل ۾ آهي. “پرسيپٽو پلان” ۾ وسيلن جي تحفظ، علائقائي واڌ ويجهه، اقتصادي واڌ، ٽرانسپورٽ حڪمتِ عمليون، ساحلي زون ضابطن، آفتن جي انتظام حڪمتِ عملين، آباديءَ جي اڳڪٿي ۽ ورڇ، وسيع ڍانچي وارو منصوبي جو خاڪو ۽ عملدرآمدي منصوبا شامل ٿيڻ جي اميد آهي.

“ماسٽر پلان” ٽرانزٽ-اورينٽيڊ ڊولپمينٽ حڪمتِ عملين سان واڌ ويجهه جي رٿا پيش ڪري ٿو، ۽ سيٽلائيٽ شهرن جهڙوڪ وزيانگرم، انڪاپلي، ڀيميلي وغيره جي توسيع، تجويز ڪيل ميٽرو-ريل ڪوريڊور سان گڏ موضوعاتي اقتصادي نوڊس، بس بنياد عوامي ٽرانسپورٽ، سياحتي منزلن جي ترقي، جامع ڳوٺاڻي ايجنڊا ۽ لچڪدار (رزليئنٽ) شهر منصوبه بندي شامل آهن.

هڪ ٻي تجويز ۾ ڀوگا پورم هوائي اڏي کي شهر جي موجوده ڪاروباري مرڪزن ۽ اچوتاپورم جي صنعتي ڪلسٽرن سان، وشاکاپٽنم-چنائي صنعتي ڪوريڊور تحت، هڪ ٽرانزٽ ڪوريڊور ذريعي ڳنڍڻ شامل آهي.

### ضلعي انتظاميا
ضلعي جو رقبو  آهي. سب-ڊويزن کي منڊلن ۾ ورهايو ويو آهي. وشاکاپٽنم ضلعي ۾ 43 منڊل آهن، ۽ هر منڊل جو سربراهه تحصيلدار هوندو آهي. ضلعي ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن ۽ ٻه ميونسپلٽيون پڻ آهن. ضلعي ۾ چار روينيو ڊويزنون آهن. روينيو ڊويزن جو سربراهه روينيو ڊويزنل آفيسر هوندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر يا ڊپٽي ڪليڪٽر جي درجي ۾ هوندو آهي. هو پنهنجي ڊويزن لاءِ سب-ڊويزنل مجسٽريٽ پڻ هوندو آهي.

### قانون ۽ امن امان
شهر ۾ قانون ۽ امن امان جا معاملا وشاکاپٽنم سٽي پوليس سنڀالي ٿي، جيڪا پوليس ڪمشنريٽ نظام سان ليس آهي؛ ان جو سربراهه پوليس ڪمشنر هوندو آهي ۽ مختلف زونن لاءِ ٽي ڊپٽي ڪمشنر مددگار هوندا آهن. هن وقت سٽي پوليس ڪمشنر مسٽر منيش ڪمار سنها آهي. وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (وي ايم آر ڊي اي) هڪ شهري منصوبه بندي ڪندڙ اداري طور، جي وي ايم سي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن کي ڍڪي ٿي؛ جنهن ۾ ٻه ڪارپوريشنون، هڪ ميونسپلٽي، هڪ نگر پنچائت ۽ ٻن ضلعن (وشاکاپٽنم ۽ وزيانگرم) مان 895 ڳوٺ شامل آهن. شهر جو وڌايل علائقو، يعني وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن،  تائين پکڙيل آهي ۽ آبادي 50,18,000 (مغربي: 5,018,000) آهي؛ ۽ اهو وشاکاپٽنم ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي جي انتظام هيٺ آهي.

ضلعي ۽ سيشن ڪورٽ وشاکاپٽنم شهر ۾ واقع آهي، ۽ ان ۾ فيملي ڪورٽون پڻ شامل آهن.

### قانون ساز اسيمبلي ۽ پارليامينٽ
شهر جي حدن اندر قانون ساز اسيمبلي جون اٺ تڪون آهن. قانون ساز چونڊن ۾ گنٽا سرينواسا رائو ڀيميلي مان چونڊجي اسيمبلي ۾ آيو. وامسي ڪرشنا سرينواس وشاکاپٽنم ڏکڻ مان چونڊجي آيو. وشاکاپٽنم اوڀر لاءِ ولاگاپوڊي رامڪرشنا بابو چونڊجي آيو. وشاکاپٽنم اتر لاءِ پينميٽسا وشنو ڪمار راجو، ۽ وشاکاپٽنم اولهه لاءِ پي. جي. وي. آر. نائيڊو چونڊجي آيو. گاجواڪا لاءِ پلا سرينواسا رائو، ۽ پينڌورٿي لاءِ پنچڪرلا راميش بابو چونڊجي آيا. انڪاپلي لاءِ ڪوناتھلا رامڪرشنا چونڊجي آيو. اٺ تڪن مان انڪاپلي ۽ پينڌورٿي انڪاپلي لوڪ سڀا تڪ هيٺ اچن ٿا، جنهن جو ميمبر پارليامينٽ سي. ايم. راميش آهي. لوڪ سڀا ۾ وشاکاپٽنم جو موجوده ميمبر پارليامينٽ ماتھڪميلّي ڀارت آهي.

## شهري سهولتون
آنڌرا پرديش اوڀر پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ (اي پي اي پي اي ڊي سي ايل) وشاکاپٽنم شهر کي بجلي فراهم ڪري ٿي. شهر ۾ باهه وسائڻ جون خدمتون رياستي فائر کاتي، يعني آندھرا پرديش اسٽيٽ ڊزاسٽر ريسپانس ۽ فائر ڊپارٽمينٽ، اوڀر علائقو (اي پي فائر) انجام ڏئي ٿو.

شهر جي پاڻي جي فراهمي بنيادي طور ٽن سروس رزروائرن ۾ ذخيرو ڪئي ويندي آهي: ٽائون سروس رزروائر، دوارڪانگر؛ هاءِ-ليول سروس رزروائر، ٽي بي روڊ، اپلينڊز؛ ۽ سرڪٽ هائوس رزروائر، والٽئير اپلينڊز. شهر کي سطحن (ڪنٽورز) مطابق 14 بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر بلاڪ لاءِ الڳ رزروائر مقرر آهي. سسٽم جي مختلف حصن کي مجموعي طور 35 رزروائر خدمت ڏين ٿا. گهريلو پاڻي جي فراهمي گهڻو ڪري عوامي نلن ۽ گهرن جي سروس ڪنيڪشنن ذريعي ٿيندي آهي.

زميني پاڻيءَ جي ذريعن طور لڳ ڀڳ 2072 بور ويل موجود آهن. 2015ع جي هڪ رپورٽ مطابق، “جي وي ايم سي خام پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ گهڻو ڪري سطحي پاڻيءَ تي ڀاڙي ٿي ۽ شهر جي 54.9 سيڪڙو آبادي کي گهر-سطح پائپ ڪنيڪشنن ذريعي فراهمي ڏئي ٿي. فراهميءَ ۾ لڳ ڀڳ 66 ملين ليٽر في ڏينهن (ايم ايل ڊي) جو خلاءُ موجود آهي”.

2019 کان، شهر جي صرف 50 سيڪڙو آبادي کي زيرزمين نيڪال (انڊرگرائونڊ ڊرينيج) جي سهولت حاصل آهي. اهو هن پس منظر ۾ آهي ته گذريل ڏهاڪي دوران شهر وڌيو ۽ ڀيميلي ۽ انڪاپلي سميت ٻين پري-پاسي وارن ڳوٺن کي جي وي ايم سي جي حدن ۾ شامل ڪيو ويو. جي وي ايم سي  جي بجيٽ سان زيرزمين نيڪال نيٽ ورڪ وڌائڻ جو منصوو شروع ڪيو آهي. نئون منصوو اندازي طور 8,000 گهرن کي زيرزمين نيڪال جي سهولت فراهم ڪندو. هي نيٽ ورڪ وينڪتا پورم ۽ ويمان نگر ۽ اُن جي ڀرپاسي وارن علائقن جي پمپنگ اسٽيشنن جي ڪمانڊ ايريا هيٺ تعمير ڪيو ويندو.

2015ع ۾ ميونسپل ڪارپوريشن روزانو 920 ٽن ڪچرو پيدا ڪيو. سڀني وارڊن مان پيدا ٿيندڙ ڪچرو 2007ع کان ڪاپولوپپاڊا واري ڊمپ سائيٽ تي اُڇلايو ويندو رهيو آهي.

## معيشت

وشاکاپٽنم دنيا جي 100 تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. بندرگاه جي عام سمنڊي خوراڪ برآمدي گنجائش  آهي ۽ مالي سال 2015ع ۾، قدر جي لحاظ کان، هن ٻين بندرگاهن جي ڀيٽ ۾ سمنڊي خوراڪ جي برآمدن ۾ پهرين نمبر حاصل ڪيو. وشاکاپٽنم بندرگاهه ۽ گنگاورم بندرگاهه شهر جا ٻه بندر آهن، ۽ پهريون بندر مالي سال 2016–17ع دوران  مال برداري سنڀالڻ سان سرفهرست رهيو. هندوستان شپ يارڊ بحري بيڙي جي تعمير ۽ مرمت جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.

### معلوماتي ٽيڪنالاجي
تازن سالن ۾ آئي ٽي شعبي جي واڌ مقامي معيشت کي هٿي ڏني آهي. 2016–17ع ۾ وشاکاپٽنم ۾ آئي ٽي صنعت جي ٽرن اوور ۾ واڌ ٿي ۽ اهو  طور رڪارڊ ٿيو، جڏهن ته 350 کان وڌيڪ فرمون موجود هيون؛ جڏهن ته 2013–14ع ۾ اها رقم  ڄاڻايل هئي. “سن رائز اسٽارٽ اپ وليج”، هڪ انڪيوبيشن سينٽر ۽ فن ٽيڪ وئلي وزاگ قائم ڪيا ويا ته جيئن شهر کي آندھرا پرديش رياست ۾ عالمي فن ٽيڪ گاديءَ طور وڌايو وڃي. ملينيئم آئي ٽي ٽاورز 1 جو افتتاح اُن وقت جي آندھرا پرديش جي وزيراعليٰ اين. چندرابابو نائيڊو 15 فيبروري 2019ع تي ڪيو، ۽ ملينيئم آئي ٽي ٽاورز 2 فن ٽيڪ سيڙپڪاري کي وڌائڻ لاءِ تياريءَ جي مرحلي ۾ آهي.

شهر ۾ ڪيترين قومي ۽ گهڻ-قومي آئي ٽي/آئي ٽي اي ايس ۽ فن ٽيڪ ڪمپنين/فرمن جي موجودگي آهي، جهڙوڪ آءِ بي ايم، وپرو، ٽيڪ مهندرا، ڪينيڪسا، اِنفوٽيڪ، ميرڪل سافٽ ويئر سسٽمز، ڪنڊيوئنٽ، سائيئنٽ، پي ٽي ايم، ڪن سينٽرڪس، سدرلينڊ، ايڇ ايس بي سي وغيره. وڌيڪ سيڙپڪاريون به امڪان ۾ آهن، جهڙوڪ گوگل ايڪس، لليٿ اهوجا جي اي اين ايس آر ڪن سلٽنگ، فرينڪلِن ٽيمپلٽن، اِننووا سوليشنز وغيره، جيڪي شهر ۾ فن ٽيڪ وئلي سان لاڳاپيل آهن. “برانڊڪس انڊيا اپيرل سٽي” ملڪ جو سڀ کان وڏو ٽيڪسٽائل پارڪ آهي ۽ هڪ ئي هنڌ تي 15,000 کان وڌيڪ عورت ملازمن کي روزگار ڏيڻ جو رڪارڊ رکي ٿو.

جولاءِ 2025ع ۾ رپورٽ ٿيو ته گوگل وشاکاپٽنم ۾ 1 گيگا واٽ ڊيٽا سينٽر ڪيمپس ٺاهڻ لاءِ 6 ارب آمريڪي ڊالر سيڙپ ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿو. منصوبي ۾ لڳ ڀڳ 2 ارب آمريڪي ڊالر قابلِ تجديد توانائيءَ جي ڍانچي لاءِ پڻ شامل آهن، ۽ اميد آهي ته اهو ڪمپنيءَ جو ايشيا ۾ سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر ترقياتي منصوو هوندو. هي قدم آنڌرا پرديش جي اُن وسيع هدف سان هم آهنگ آهي جنهن تحت پنجن سالن اندر مجموعي طور 6 گيگا واٽ ڊيٽا سينٽر گنجائش پيدا ڪرڻي آهي، ۽ مقصد ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ گهٽ ليٽنسي وارن ڊجيٽل خدمتن جي وڌندڙ گهرج کي پورو ڪرڻ آهي.

### ٻيون صنعتون
جواهر لال نهرو فارما سٽي (جي اين پي سي) وشاکاپٽنم ڀرسان پَراواڊا ۾  تي ترقي ڪئي وئي آهي، ۽ هتي وڏيون فارما ڪمپنيون موجود آهن، جهڙوڪ هاسپيرا، مائلن، ايسائي، ريڊيز ليب، اوروبندو فارما، ٽورينٽ فارما، ڊوِس ليب وغيره. آندھرا پرديش ميڊ ٽيڪ زون لميٽيڊ ڀارت جو پهريون انتهائي جديد طبي سامان جي ٺاهه ۽ جاچ جي سهولت وارو مرڪز آهي، جيڪو ٺاهيندڙن ۽ نون جدت آڻيندڙن لاءِ کليل آهي.

وشاکاپٽنم ڀرسان ميگنيز ڌات جي موجودگي سبب فيرو الاءِ پلانٽن جي گهڻائي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايلومينيم ريفائنريون جهڙوڪ ائن راڪ ايلومينيم ۽ جندال ايلومينيم شهر جي چوڌاري باڪسائيٽ ذخيرن سبب ترقي ڪري رهيون آهن. وشاکاپٽنم “پيٽروليم، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميائي سيڙپڪاري علائقو (پي سي پي آءِ آر)” جو حصو آهي، جيڪو وشاکاپٽنم ۽ ڪاڪيناڊا جي وچ ۾ تجويز ڪيل آهي. اميد آهي ته پي سي پي آءِ آر 1.2 ملين نوڪريون پيدا ڪندو ۽ اندازي مطابق  جي سيڙپڪاري گهربل هوندي. اين ٽي پي سي جو 2,000 ميگاواٽ وارو سمهدرِي سپر ٿرمل پاور اسٽيشن هڪ اضافي سپرڪرٽيڪل يونٽ جي تعمير سان توسيع جي مرحلي ۾ آهي، جيڪو 660 کان 1,000 ميگاواٽ تائين بجلي پيدا ڪندو. هندوُجا گروپ وشاکاپٽنم ضلعي ۾ 1,070 ميگاواٽ ٿرمل پاور پلانٽ جي تعمير شروع ڪئي آهي، جنهن جي لاڳت 1.25 ارب آمريڪي ڊالر آهي.

## ثقافت

هي شهر مذهبي تنوع جي لحاظ کان ڏاڍو مالا مال آهي؛ هندو ڌرم هتي اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته اسلام، عيسائيت ۽ ٻڌ ڌرم جا پيروڪار به موجود آهن. تيلگو هتي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا شهر جي ڪاسموپوليٽن (گهڻ رُخي) ثقافت کي ظاهر ڪري ٿي؛ ساڳئي وقت اوڊيا، هندي، تامل ۽ مليالم ڳالهائيندڙن جي به نمايان موجودگي آهي. وشاکاپٽنم ۾ ڏکڻ ڀارتي ۽ مغربي طعامن جو سنگم ملي ٿو، ۽ موڙي مڪشر ۽ اراکو وئلي جو بانس ڪڪڙ جهڙا کاڌا مشهور آهن. شهر ۾ ڪيترائي ميلا ملهائيا وڃن ٿا، جن ۾ مڪر سنڪرنتي، اوگاڏي، ونايڪا چويٿي، ديپاولي ۽ داسرا شامل آهن. ڪرڪيٽ سڀ کان پسنديده راند آهي، ۽ ان لاءِ ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم جهڙيون سهولتون موجود آهن. ان کان سواءِ شهر ۾ تيلگو سامسڪرُتِڪا نيڪيتنم ميوزيم، سبميرين ميوزيم، ٽي يو وي، ۽ هيرئير جهاز ميوزيم جهڙيون ڏسڻ لائق جايون به آهن.

### شاعر
هن شهر سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان شاعرن ۾ سري سري، گوللاپوڊي ماروتي راؤ ۽ سريوِنِّيلا سِيتھاراما ساستري شامل آهن.

### مذهبي ماڳ

ڪجهه مذهبي ماڳ وڏي اهميت رکن ٿا، جهڙوڪ *[[وراہ لکشمي نرسمھا مندر، سمھچلم|سمھچلم]]*، جيڪو ڀڳوان نرسمھا جو مندر آهي ۽ شهر کان اتر طرف  پري واقع آهي، ۽ سري ڪناڪا مها لکشمي مندر. ٻڌ ڌرم جي عبادتگاهن ۽ ماڳن بابت آرڪيالاجيڪل کوٽائين—جن ۾ ٿوتلاڪونڊا، باويڪونڊا، پاوُرالاکونڊا ۽ پنچادرلا شامل آهن—هن علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي بالادستي ظاهر ڪئي آهي.

## آمد و رفت

شهر جا سفر ڪندڙ عام طور شهر بسون ۽ آٽو رکشا کي آمد و رفت جو بنيادي ذريعو پسند ڪن ٿا، جنهن کان پوءِ ٻه ڦيٿا گاڏيون ۽ ڪارون اچن ٿيون. ڊگهن سفرن لاءِ روڊ ۽ ريل کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ۽ انهن لاءِ دوارڪا بس اسٽيشن ۽ وشاکاپٽنم جنڪشن ريلوي اسٽيشن ترتيبوار سهارو فراهم ڪن ٿيون. شهر وٽ سامونڊي ۽ هوائي سفر جو ڍانچو به موجود آهي، جهڙوڪ وشاکاپٽنم بندرگاهه ۽ وشاکاپٽنم هوائي اڏي.

اي پي ايس آر ٽي سي دوارڪا بس اسٽيشن مان شهر، ضلعي ۽ بين-رياستي بس خدمتون هلائي ٿي. 600 کان وڌيڪ شهر بسون 150 روٽن تي هلن ٿيون، ان کان سواءِ بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم پينڊورٿي ۽ سمھچلم جي ٻن ڪوريڊورن ۾ هلندو آهي. منصوبابندي هيٺ “انٽيگريٽيڊ بس ٽرمينل ڪمپليڪس” مڊيلاپالم ۾ تعمير ڪيو ويندو. بسون کان سواءِ شهر جي روڊن تي لڳ ڀڳ 25,000 آٽو رکشا هلن ٿا، جيڪي درمياني عوامي آمد و رفت فراهم ڪن ٿا.

وشاکاپٽنم ڀارتي ريلوي جي ڏکڻ ڪنارو ريلوي زون جو هيڊڪوارٽر آهي. وشاکاپٽنم ريلوي اسٽيشن کي “اے1” اسٽيشن طور درج ڪيو ويو آهي ۽ والٽئير ريلوي ڊويزن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪُل آمدني رکندڙ اسٽيشن آهي. هتي روزانو اوسطاً 20,000–25,000 مسافرن جي آمد و رفت ٿئي ٿي، ۽ ميلن دوران اهو انگ 40,000 تائين پهچي سگهي ٿو. هتي ملڪ جو سڀ کان وڏو ڊيزل لوڪوموٽو شيڊ موجود آهي، جنهن جي گنجائش 206 آهي. وشاکاپٽنم ميٽرو هڪ منصوبابندي هيٺ ميٽرو ريل منصوو آهي.

، شهر ۾ ٽرانسپورٽ موڊ شيئر جو سيڪڙو هن ريت آهي: 18% بسون، 9% آٽو، 15% ٻه ڦيٿا گاڏيون، 2% ڪارون، ۽ 55% غير موٽرائزد آمد و رفت (سائيڪلون ۽ پيادل). مجموعي روڊ نيٽ ورڪ جي ڪُل ڊيگهه  آهي. اين ايڇ 16، جيڪو هڪ وڏو شاهراهه آهي ۽ گولڊن ڪوادرليٽرل نظام جو حصو آهي، شهر کي باءِ پاس ڪري ٿو.

وشاکاپٽنم هوائي اڏي 2018ع ۾ ڪُل 2,815,205 مسافرن کي سروس ڏني، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 16.8% واڌ آهي. ساڳئي سال ۾ هتي ڪُل 23,264 جهازن جي اچ وڃ (آپريشن) رڪارڊ ٿي.

وشاکاپٽنم بندرگاهه ڀارت جي 13 وڏن بندرگاهن مان هڪ آهي ۽ آندھرا پرديش جو واحد وڏو بندرگاهه آهي. مال برداري جي مقدار جي لحاظ کان هي ڀارت جو ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. اهو ڀارت جي اوڀر ڪناري تي واقع آهي ۽ چنئي ۽ ڪولڪاتا بندرگاهن جي وچ ۾ تقريباً وچئين هنڌ تي آهي. ڪروز شپنگ وشاکاپٽنم ۽ انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽن جي وچ ۾ هلندڙ آهي.

## تعليم

ابتدائي ۽ ثانوي تعليم رياست جي “اسڪول ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ” هيٺ سرڪاري، امدادي ۽ خانگي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي. تعليمي سال 2016–17ع جي اسڪول انفارميشن رپورٽ موجب، شهري وشاکاپٽنم ۾ 1,44,268 (Western: 144,268) شاگرد 434 اسڪولن ۾ داخل هئا. مختلف اسڪولن ۾ سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن، سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ يا انڊين سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن جهڙا نصاب اختيار ڪيا ويندا آهن. اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو انگريزي ۽ تيلگو ٻوليون آهن. “اسٽ. الائوشس اينگلو-انڊين بوائز هاءِ اسڪول” شهر جو سڀ کان پراڻو اسڪول آهي، جيڪو 1847ع ۾ قائم ٿيو. وشاکاپٽنم ضلعي سينٽرل لائبريري حڪومت جي سهڪار سان هلندي آهي ۽ دوارڪا نگر ۾ واقع آهي.

شهر ۾ حڪومت، آندھرا پرديش سوشل ويلفيئر ريزيڊينشل ۽ خانگي اداري هيٺ ڪيترائي جونيئر ڪاليج موجود آهن. آندھرا يونيورسٽي “يونيورسٽيز گرانٽس ڪميشن” اسڪيم تحت منظور ٿيل واحد خودمختيار ڪاليج آهي. *[[مسز اي. وي. اين. ڪاليج]]* شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان هڪ آهي.

گِتام يونيورسٽي ۽ گائتري ويديا پريشد ڪاليج آف انجنيئرنگ شهر جا ٻيا فني تعليمي ادارا آهن. وشاکاپٽنم ۾ دامودرم سنجيويا نيشنل لا يونيورسٽي (ڊي ايس اين ايل يو) پڻ موجود آهي، جيڪا آندھرا پرديش رياست جي نيشنل لا يونيورسٽي آهي. ڊي ايس اين ايل يو ۾ داخلا ڪامن لا ايڊميشن ٽيسٽ ذريعي ٿيندي آهي ۽ قيام جي ترتيب موجب 17 نيشنل لا يونيورسٽين مان 15هين نمبر تي آهي. شهر کي ڀارت جو پهريون پيڪيجنگ پارڪ ملڻ جو امڪان آهي جنهن سان انڊين انسٽيٽيوٽ آف پيڪيجنگ، آءِ آءِ پي ۽ بِٽس پلاني ۽ برلا انٽرنيشنل اسڪول، سرالا برلا اڪيڊمي جي سرپرستي هيٺ قائم ٿيڻ جون تجويزون پڻ شامل آهن.

انڊين ميريٽائم يونيورسٽي (آءِ ايم يو) ڀارت جي حڪومت پاران پارليامينٽ جي هڪ ايڪٽ (انڊين ميريٽائم يونيورسٽي ايڪٽ 2008) تحت مرڪزي يونيورسٽي طور قائم ڪئي وئي. آءِ ايم يو سامونڊي شعبي لاءِ انساني وسيلن جي ترقي ۾ ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ تيار آهي. شهر ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوشيانوگرافي پڻ موجود آهي. انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، ۽ انڊين انسٽيٽيوٽ آف پيٽروليم اينڊ انرجِي به قومي اهميت وارا ٻيا ادارا آهن.

## دفاع ۽ تحقيق

### بحري اڏو

وشاکاپٽنم اوڀر بحري ڪمانڊ جو هيڊڪوارٽر آهي، بحري سائنس ۽ ٽيڪنالاجيڪل ليبارٽري (هڪ ڊي آر ڊي او ليب)، چيف ڪوالٽي اشيورنس اسٽيبلشمينٽ (سي ڪيو اي اي)، اي ايف ايس آفيس، بحري ڊاڪ يارڊ (1949ع ۾ قائم)، ۽ بحري اڏا—جن ۾ آءِ اين ايس وِرباهو، آءِ اين ايس ڪرڻا، آءِ اين ايس ڪلنگا، آءِ اين ايس سَمُدريڪا، آءِ اين ايس ستاواهنا ۽ آءِ اين ايس ديگا شامل آهن—هتي موجود آهن. آءِ اين ايس رامبِلي تي هڪ نئون اڏو  تي  جي سيڙپڪاري سان تعمير ٿي رهيو آهي، جيڪو ڀارت جو پهريون مخصوص ائٽمي آبدوزن جو اڏو بڻجڻ لاءِ رٿيل آهي. ڀارت جي پهرين ائٽمي آبدوز آءِ اين ايس اَريهانت بحري ڊاڪ يارڊ مان لانچ ڪئي وئي، ۽ ڀارت ڊائنامڪس ٽارپيڊو ٺاهڻ شروع ڪيا آهن. شهر ۾ ڀارتي ساحلي محافظ جا جهاز ۽ آفيسون پڻ موجود آهن. ڪيترائي بحري تربيتي ادارا، جهڙوڪ نيوي شپ رائيٽ اسڪول، پڻ هتي قائم آهن.

### تحقيقي تنظيمون
ڀابها ائٽامڪ ريسرچ سينٽر (بي اي آر سي) جو ملڪ ۾ (ٽرومبي کان پوءِ) ٻيو تحقيقي مرڪز ضلعي جي اَچُتپورم منڊل ۾ موجود آهي. ان کان سواءِ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوشيانوگرافي ۽ ڀارت جو موسميات کاتو جا آفيس پڻ موجود آهن.

## راندين

ڪرڪيٽ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي، ان کان پوءِ ٽينس ۽ فٽبال آهن. وشاکاپٽنم ۾ ڪيترائي مقامي ڪرڪيٽ ٽيمون موجود آهن جيڪي ضلعي ۽ زونل ميچن ۾ شرڪت ڪن ٿيون. گلي ڪرڪيٽ يا پٺاڻهڙي ڪرڪيٽ (گهٽيّن يا پارڪن ۾ کيڏجندڙ ڪرڪيٽ جي هڪ صورت) مقامي نوجوانن ۾ تمام مشهور آهي. وشاکاپٽنم 2002ع ۾ حيدرآباد سان گڏ 32هين قومي رانديون گڏيل طور ميزبان رهيو. شهر ۾ ست ڪرڪيٽ اسٽيڊيم آهن، جيڪي رانجي ٽرافي ميچن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ انهن مان ٻه اسٽيڊيم ون ڊي انٽرنيشنل (او ڊي آءِ) ميچن لاءِ پڻ استعمال ٿيا آهن. اندرا پريادَرشِني اسٽيڊيم، جيڪو ميونسپل ڪارپوريشن اسٽيڊيم جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پهريون او ڊي آءِ 9 ڊسمبر 1988ع تي ۽ آخري او ڊي آءِ 3 اپريل 2001ع تي ميزبان رهيو. بعد ۾ ان کي نئين ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، پي ايم پالم جي حق ۾ بند ڪيو ويو.

ڊاڪٽر واءِ. ايس. راجسيخرا ريڊي انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم آندھرا ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جو هوم گرائونڊ آهي. هتي باقاعدي رانجي ٽرافي، ون ڊي انٽرنيشنلز، ۽ ٽيسٽ انٽرنيشنلز منعقد ٿين ٿا. اسٽيڊيم آندھرا ڪرڪيٽ ٽيم جو هوم گرائونڊ پڻ آهي. هتي آءِ پي ايل ميچون به نيوٽرل وينيو طور ٿيون. هتي پهريون ٽيسٽ ميچ انگلينڊ خلاف 17 نومبر 2016ع کان شروع ٿيو.

پورٽ ٽرسٽ گولڊن جوبلي اسٽيڊيم وشاکاپٽنم جو ٻيو وڏو اسٽيڊيم آهي، جنهن ۾ انڊر-19 نوجوان انٽرنيشنلز منعقد ٿيا آهن. هتي 2014 پرو ڪبڊدي ليگ سيزن به تيلگو ٽائٽنز جي هوم گرائونڊ طور منعقد ٿيو. سورنا ڀارتي اِنڊور اسٽيڊيم، جيڪو گريٽر وشاکاپٽنم ميونسپل ڪارپوريشن تعمير ڪيو، مختلف اِنڊور راندين لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ جي وي ايم سي آڪوا اسپورٽس ڪمپليڪس (ترڻ ۽ ڊائيوِنگ لاءِ آبي مرڪز) سامونڊي ڪناري واري روڊ ڀرسان واقع آهي.

سرفنگ جون سرگرميون رشيڪونڊا سمنڊ ڪناري تي عام آهن. خوبصورت شهر ۾ چنتاپلّي وٽ اسڪوبا ڊائيوِنگ سياحن کي هر هنڌ کان متوجه ڪندي رهي آهي. شهر ۾ ايسٽ پوائنٽ گولف ڪلب نالي هڪ گولف ڪورس پڻ آهي.

## ميڊيا
شهر ۾ تيلگو روزانو اخبارن جا پبلشر ايينادو، آندھرا جيوٿي، ساڪشي، آندھرا ڀومي، آنڌرا پرڀا، وارٿا، سوريا، پرجاشڪتي ۽ وشالاانڌرا آهن. مقامي ٻوليءَ کان علاوه هتي ڪجهه انگريزي اخبارون به آهن، جهڙوڪ دي هندو، دي ٽائمز آف انڊيا، ڊيڪن ڪرانيڪل، دي هندو بزنس لائين، دي نيو انڊين ايڪسپريس ۽ دي هانس انڊيا.

### ايف ايم اسٽيشنون
* ريڊيو سٽي – 91.1 – تيلگو/هندي
* بگ 92.7 ايف ايم – 92.7 – تيلگو/هندي
* ريڊ ايف ايم – 93.5 – تيلگو/هندي
* ريڊيو مرچي – 98.3 – تيلگو
* اي آءِ آر پرائمري – 101.6 – تيلگو
* اي آءِ آر ايف ايم رينبو – 102.0 – تيلگو
* ويساکھا ايف ايم – 105.6 – تيلگو
* گييان واني – 106.4 – تيلگو/انگريزي/هندي

### ڊي آر ايم
* ايئر وِزاگ – 918&nbsp;kHz، 2 اسٽيشنون

## نمايان شخصيتون

* اللوري سيتاراما راجو
* گُراجادا اپّاراو
* ڪنڪورڊيا ميريل
* ايڊورڊ هي ميڪينزي ايليئٽ
* سر سي. وي. رامن
* گام مالوڊورا
* ڪَتّامانچي رامالِنگا ريڊي
* سروپلي راڌاڪرشڻن
* تينّيٽي وِشواناڌَم
* سري سري
* آرُڌرا
* سريوِنِّيلا سِيتھاراما ساستري
* بيسيٽي وينڪٽا ستيه وَٿي
* پيلا گووِندا ستيانارايانا
* ملا وجيا پرساد
* ملا وينڪٽا مانيڪيلو
* رمنا گوگولا
* پي. ٽي. سرينيواسا ايئنگر
* ڪوچيرلاڪوٽا رنگڌاما راؤ
* نوڪالا چنّا ستيانارايانا
* سري ڪنٿا ڪرشنماچاريو لو
* ديويڪا راني
* ايل. وي. ريونيٿ
* وينوگوپال راؤ
* گوڊي وينڪٽا جگّاراؤ

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
* *

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*  هي برطانوي دور ۾ شهر ۽ ضلعي جي تفصيلي وضاحت تي مشتمل آهي.
* Visakhapatnam Urban Development Authority جي سرڪاري ويب سائيٽ 

## حوالا

زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ
زمرو:ڀارت جا شهر
زمرو:ڀارت ۾ بندرگاهه شهر
زمرو:وشاکاپٽنم
زمرو:آنڌرا پرديش جا شهر