open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
الياس ٿري

نامور صحافي ۽ ليکڪ **الياس ٿريء**َ جو پورو نالو **محمد الياس ولد حاجي اڪبر سومرو** آهي. هن 21 مئي 1973ع تي نيو ڇور شهر تعلقي عمرڪوٽ ۾ جنم ورتو. تعليم ايم. اي سنڌي اٿس. 1988ع ڌاري ادبي دنيا ۾ شاعري ۽ ڪالم نويسيءَ ذريعي پير پاتائين. هيءُ هلال پاڪستان، خبرون ۽ ٻين اخبارن جو رپورٽر ۽ اسٽاف رپورٽر رهي چڪو آهي. بيباڪ صحافيءَ جي حيثيت ۾ رپورٽنگ دوران ڪيترا دفعا زخمي ٿيو. عمرڪوٽ جي عوام جي آواز کي اعليٰ ايوانن تائين پهچائڻ لاءِ هفتيوار ’کوجنا‘ اخبار جاري ڪيائين. الياس ٿري صحافتي ڪيريئر ۾ ڪرنٽ افيئر توڙي سماجي معاملن تي سوين ڪالم لکي چڪو آهي. الياس ٿري حليم باغيءَ، جمن دربدر جي صحبت ۾ شاعريءَ طرف مائل ٿيو. پاڻ پريس ڪلب عمرڪوٽ جو صدر به رهي چڪو آهي.

## حوالا

زمرو:1973ع جون پيدائشون
الياس شاڪر

**الياس شاڪر** جو جنم 26 آڪٽوبر 1951ع تي حيدرآباد ۾ ٿيو، سندس تعليم ايم. اي پوليٽيڪل سائنس آهي. 1977ع ڌاري ڪراچيءَ منتقل ٿيو ۽ هڪ اخبار ۾ 1988ع تائين رپورٽر ۽ تجزيي ڪار طور ڪم ڪيائين. 5 آڪٽوبر 1998ع تي هن روزاني ”قومي اخبار“ جاري ڪئي. APNS جي انتظامي ڪاميٽيءَ طرفان سنڌ جي علائقائي ڪاميٽيءَ جو 1999ع کان 2001ع تائين ڪنوينر رهيو. CPNE جو 1997ع کان 1998ع تائين سيڪريٽري جنرل رهيو. هن وقت APNS جي انتظامي ڪاميٽيءَ جو ميمبر ۽ سنڌ ڪاميٽيءَ جو ڪنوينر آهي. ”ايم آر ڊي ڪاميابيان اور ناڪاميان“ جي نالي سان سندس ڪتاب به ڇپيل آهي.

## حوالا

زمرو:1951ع جون پيدائشون
الياس عشقي

اردو ۽ سنڌي زبانن جو ناميارو شاعر، اسڪالر ۽ اديب، **ڊاڪٽر الياس عشقي**، 25 ڊسمبر 1922ع تي جئپور جي هڪ علمي گهراڻي ۾ ڄائو. سندس والد علامہ زري جئپوري، هڪ بھترين شاعر ۽ عالم هو. ڊاڪٽر الياس عشقي اردو، سنڌي ۽ فارسيءَ جو وڏو شاعر هو. هن 1945ع ۾ آگري يونيورسٽيءَ مان ايم. اي (فارسي) ۽ 1947ع ۾ ايم. اي (اردو) جون سندون ورتيون. 1950ع ۾ ريڊيو پاڪستان سان وابستہ ٿيو ۽ عملي زندگيءَ جي شروعات ڪيائين ۽ حيدرآباد ريڊيو اسٽيشن جي ڊائريڪٽر جي حيثيت سان رٽائر ٿيو. هن کي فارسي، سنڌي، اردو، هنديءَ ۽ انگريزي ٻولين تي مڪمل عبور هو. 1983ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان پي. ايڇ. ڊيءَ جي ڊگري حاصل ڪيائين. سندس فارسي ڪلام جو مجموعو ”شھر آشوب“، 1949ع ۾ ملتان مان شايع ٿيو. ان کان سواءِ سنڌي شاعرن جي ڪلام جو سندس منظوم اردو ترجمو ”موج موج مھران“، انجمن ترقي اردو ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيل آهي. هن کي خاص ڪري شاھ لطيف جي ڪلام تي وڏو عبور حاصل هو. هن شاھ جي ڪيترن سُرن جو اردوءَ ۾ منظوم ترجمو ڪيو، جنهن جو فارم ساڳيو سنڌي بيت وارو رکيائين. سندس ترجمو اصل ڪلام واري لذت ڏئي ٿو. هن جو شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت اردوءَ ۾ لکيل ڪتاب ”آوازِ لطيف“ مڪتبہ دانيال پاران ڇپجي رهيو آهي. ڊاڪٽر الياس عشقيءَ کي 14 آگسٽ 2000ع تي حڪومت پاڪستان ”هلال امتياز“ جي اعزاز سان نوازيو. سندس وفات 16 جنوري 2006ع تي سعودي عرب ۾ پُٽ وٽ ٿي، جتان سندن ميت کي آڻائي حيدرآباد سنڌ ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا
ميان الياس ڪلھوڙو

ميان -الياس- پٽ ميان دائود پٽ ميان آدم شاهه ڪلهوڙو پنهنجي والد ميان دائود جي وفات کانپوءِ خاندان جو اڳواڻ بنجي ويو. ڪجهه محققن اهو ڄاڻايو آهي ته ميان -الياس-، وڏيري -جلال- ابڙي جي مدد سان زمينون وڌائڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي. هن بابت گهڻو احوال ميسر ٿي نه سگهيو آهي. هن متعلق مغل دور جو تذڪره نگار شاهنواز خان لکي ٿو ته، ”ميان -الياس- ابڙا قوم جو سردار هو ۽ آهستي آهستي ابڙا قوم تي غالب ٿي سندن زمينن تي قبضو ڪيائين.“. هن بابت ڪيترن ئي مفڪرن پنهنجا رايا ڏنا آهن. -پير علي محمد شاهه راشدي- (شڪارپور متعلق تاريخي يادداشت) لکي ٿو ته ”هن ڪيتريون ئي زمينون وري ٻيهر هٿ ڪيون، جي سندس والد جي زماني ۾ ڪلهوڙن کان ڦرجي ويون هيون ۽ مريدن جو پڻ تعداد وڌايو. هو وڏو عبادت گذار ۽ غريبن جو خير خواهه هو. کيس لاڙڪاڻي ضلعي ۾ گهاڙ واهه جي ڪپ تي دفن ڪيو ويو. تذڪره نگار شاهنواز خان جي -ان- بهتان تي سنڌ جا سڀ تاريخدان ۽ محقق خاموش آهن. ميان -الياس- جي وفات جي -تاريخ- ڪنهن به تذڪري ۾ ڄاڻايل نه آهي، ليڪن ”ڪلهوڙا دور حڪومت“ ڪتاب جو مصنف لکي ٿو ته، ”ميان -الياس- جي وفات جي -تاريخ- بابت سڀ محقق خاموش آهن، ليڪن همعصر مواد جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو ته هن 1035ھ مطابق 1625ع ۾ وفات ڪئي“ ۽ سندس مدفن بابت ”خدا يار خاني ميان سرفراز خان عباسي“ جو مصنف ميرزا عباس علي بيگ لکي ٿو ته، ”ميان -الياس- -بن- دائود -بن- آدم شاهه جي قبر لاڙڪاڻي ۽ هٽڙيءَ جي وچ تي ديري ڳوٺ ۾ سندس مقبرو موجود آهي، جنهن جي -تصوير- تاريخي ڪلهوڙا دور (جلد پهرئين) جي ٻئي ڇاپي (1996ع) ۾ ڏنل آهي، جيڪو ڪتاب -ثقافت- ۽ سياحت کاتي حڪومت سنڌ پاران ڇپايو ويو آهي.

## حوالا
الياس ڪلھوڙي جو مقبرو

**الياس محمد ڪلهوڙو جو مقبرو** ڪلهوڙن جي صاحبي جي وقت جو آهي ۽ ديهه فريد آباد، تپي مڏ باھو، تعلقي ڏوڪري ضلعي لاڙڪاڻي ۾ واقع آهي. ڪجهه تاريخن ۾ ھن مقبري جو ھنڌ انڙ آباد لکيو ويو آھي، ھي ماڳ باقراڻي کي ويجھو آھي، جو اتان ھڪ پڪو رستو به نڪري ٿو. ھي باقراڻي-نوآباد روڊ تي آھي. نو آباد ھن کان اتر-ڏکڻ ۾ پنج ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آھي. مقبري جي اڏاوات ۽ ٺھرائيندڙ بابت به تاريخون خاموش آھن. ڪن تاريخن ۾ سندس مدفن گھاڙ واهه ڏيکاريل آھي. جڏهن ته باقراڻيءَ ويجھو گھاڙ واهه آھي ئي ڪونه.
 
الياس محمد خان، شاھل محمد ڪلھوڙي جو وڏو ڀاءُ ھو، کانئس پوءِ ميان وال تحريڪ جي اڳواڻي شاھل محمد ڪئي. 

مقبري کي اڳيان احاطي طور پڪين سرن جي ڀت ڪنگرن ۽ چُن گاري سان لنبيل آھي. دروازو، ھڪ ڪمري وانگر اڏاوت ۾، جنھن جي ٻيڙ ٻني تي برجيون ھيون، سال 1977ع تائين موجود ھو، پر 1995ع ۾ اھو دروازو ڪونه ھو. اھو اوڀر طرف ھو. ھاڻي احاطي واريون ڀتيون ھنڌان ھنڌان ڪري پيون آھن. صرف ٽن نوڪدار ونگن سان دروازو ٺھيل آھي؛ جنھن جي پاسي ۾ اڀين ونگن سان پانيل ٺھيل آھي. وڏي ونگ جي ھيٺان ھڪ ننڍي ونگ ۾ ڪاٺ جو دروازو لڳل آھي، جيڪو 7.9 فوٽ اوچو آھي. وڏي ونگ تي ٻئي پانيل تي دروازي جي مٿان ڪاشيءَ جون سرون لڳل آھن. حاشيي کان مٿي مھاڙي، ڪاشيءَ جي اڀين ۽ سڌين سرن سان سينگاريل آھي. مھاڙيءَ واري وڏي ونگ 13.9 فوٽ اوچي، 5 فوٽ کن ويڪري ۽ 2.9 فوٽ اندر تي لڳل آھي. روضو چورس 24.6 فوٽ ھر پاسي ۽ پاسي واريون ڀتيون 25.10 فوٽ ۽ مھاڙي اوچائيءَ ۾ 22.6 فوٽ آھي. ڪنڊن وٽ لڳل برجين جي ماپ 3.8 فوٽ آھي. مقبري جي پاسي ۾ ٽن سڌين قطارن ۾ 7 پانيل مستطيل نموني جا ٺھيل آھن. ڇت تي گنبذ اڌ گول نموني جو، اٺڪنڊي ڳچ جي مٿان ٺھيل آھي. گنبذ جي گھيري جي ماپ 64.6 فوٽ آھي ۽ اوچائي 4.9 فوٽ آھي. گنبذ جي مٿان فانوس ۽ ان جي مٿان ڪلسو ڏنل آھي. ھن قسم جو فانوس ڪلھوڙن جي اڏاوتن ۾ پراڻي ۾ پراڻو آھي. حجرو چورس، جنھن جو ھر پاسو 16 فوٽن جو آھي. ھيٺان فرش کان گنبذ تائين جي ماپ 29.6 فوٽ آھي. ھر ڪنڊ تي ڪنڊ جوڙ ٺاھي چورس حجري کي اٺڪنڊي نموني جو ڪري مٿس ڳچ ٺاھيو ويو آھي. وقت به وقت جي مرمت مقبري جا اصل وسب ختم ڪري ڇڏيا آھن. پوءِ به جوڙ ڪنڊن، رھيل ڀتين ۽ گنبذ جي اندرئين حصي تي آلو چٽ (Fresco) اڃا به سھڻو بيٺل آھي. روضي ۾ ڪل ٽي قبرون آھن، انھن مان اولهه طرف ڪجهه وڏي قبر ميان الياس محمد ڪلھوڙي جي، باقي اڀرندي طرف واريون ٻه قبرون سندس پٽن يار محمد ۽ تاج محمد جون آھن.
## حوالا

زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
اليعقوبي

مشهور سياح ۽ ليکڪ احمد -بن- ابي يعقوب -بن- جعفر -بن- وهب -بن- واضع الڪاتب هو، جنهن جي جواني آرمينيا ۾ گذري. -ان- کانپوءِ خراسان ۾ درٻار ظاهري سان وابسته ٿيو. عباسي سلطنت ۾ انشناءَ جو آفيس عملدار هو. سنڌ، هند ۽ ٻين ملڪن جو سير سفر ڪيائين. هيءُ پهريون مؤرخ آهي، جنهن سڄي دنيا جي قومن جي -تاريخ- عربي ۾ لکي. -ان- سان گڏ هن مسلمانن جي جنگين ۾ فتحن جو تفصيل سان ذڪر به ڪيو آهي. سندس ڪتاب ۾ مسلمانن جي انهن حملن جو به ذڪر آهي. جيڪي هنن سنڌ تي ڪيا. سندس لکيل ڪتاب ”ڪتاب التاريخ“ 1883ع ۾ ٻن جلدن ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ انهن سڀني ڪتابن جو به احوال ڏنو آهي، جيڪي سنڌ ۽ هند جي عالمن جا ڇپيل هئا ۽ پوءِ عربيءَ ۾ ترجمو ٿيا. -ان- کانسواءِ يعقوبي جاگرافي بابت به هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ تاريخي مواد ملي ٿو. -اليعقوبي- پهريون سياح آهي، جنهن هند سنڌ جي فلسفي، حڪمت، طب علم ادب ۽ علم نجوم بابت تفصيل سان بحث ڪيو. -اليعقوبي- پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته: ”هند سنڌ جا ماڻهو عقل وارا، سوچ ويچار جا ڪوڏيا آهن ۽ اهي انهيءَ حيثيت ڪري سڀني قومن ۾ اڳرا آهن. -جوتش- ۽ نجوم ۾ سندن ڳالهيون سڀ کان وڌيڪ صحيح نڪرن ٿيون. -اليعقوبي- سنڌ ۾ لکيل ڪتابن جو تفصيل سان ذڪر ڪيو آهي. ’سڌانت‘ سنڌين جو مشهور ڪتاب آهي، جنهن مان سڀني علمن جون شاخون نڪرن ٿيون. طب ۾ به هنن جا دليل ۽ بحث سڀ کان اڳرا آهن. -اليعقوبي- جي لکيل ڪتاب مان سنڌي شهرن بابت ڪافي تاريخي ڄاڻ ملي ٿي. سندس هيءُ ڪتاب -ان- دؤر جي -تاريخ- جو عڪاس آهي، جيڪو اڄ به هڪ تاريخي حيثيت رکي ٿو. هو آخر ۾ مصر ويو، -جتي- 284ھ/897ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
اليگزينڊر ڪننگھام

**اليگزينڊر ڪننگھام** (Alexander Cunningham ):(-جنم- 23 -جنوري- 1814 وفات 28 نومبر 1893ع) سر اليگزينڊر ڪننگھام فوج ۾ انجنيئر ھو. پر کيس ”ھندوستان جي آرڪيالاجيءَ“ جو ابو تصور ڪيو وڃي ٿو. پاڻ لنڊن ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو ايلن ڪننگھام ھو، جيڪو پڻ اسڪاٽش زبان جو شاعر ليکبو ھو. پاڻ 19 سالن جي ڄمار ۾ -بنگال- جي انجنيري کاتي ۾ داخل ٿيو. ھن 28 سالن تائين فوج ۾ رھي خدمتون سرانجام ڏنيون. پاڻ ميجر جنرل جي عھدي -تان- 1861ع ۾ رٽائر ٿيو. کيس قديم آثارن ۽ خاص طور -انڊيا- جي قديم آثارن سان گھڻي دلچسپي ھئي. آرڪيالاجيڪل سروي آف -انڊيا- کي جڏھن منظم ڪيو پئي ويو ته وقت جي وائسراءِ چارلس جان ڪيننگ سان رابطو ۾ ھو. ھن کيس آرڪيالاجي کاتي جو پھريون ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. پاڻ 1861ع کان 1865ع تائين انھيءَ عھدي تي رھيو. 1865ع ۾ ڪن سببن جي ڪري آرڪيالاجي کاتي جو ڪم روڪيو ويو. 1867ع ۾ کيس سر جو خطاب ڏنو ويو. جڏھن 1870ع ۾ آرڪيالاجي کاتي ٻيھر ڪم شروع ڪيو ته ھو واپس آيو ۽ سال 1885ع تائين کاتي جو ڊائريڪٽر رھيو. ڪننگھام سال 1893ع ۾ لنڊن ۾ وفات ڪري ويو. سندس گڏ ڪيل سڪا جيڪي -برٽش ميوزم- ۾ رکيل آھن، سي تحقيقدانن لاءِ وڏو سرمايو آھن. ھن ھندستان (گڏيل) ۾ ڪيتريون کوٽايون ڪرايون، -جن- ۾ سارناٿ، سانچي ۽ مھاٻوڌي ٽيمپل اھم آھن. سندس مشھور -تصنيف- “Ancient Geography of India” آھي، جنهن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو عطا محمد ڀنڀري ڪيو آهي، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. -ان- کان سواءِ به ھن ڪجهه ڪتاب لکيا، جي ھي آھن:
# Bhilsa Topes (1854), a History of Buddhism.
# Coins of Ancient India (1891)

## جنم
الگزينڊر ڪنگهم 23 جنوري 1814ع تي لنڊن انگلينڊ ۾ ڄائو.

## زندگي
الگزينڊر ڪنگهم (Alexander Cunningham) پنهنجي نوڪريءَ جي شروعات برطانوي فوج ۾ انجنيئر جي حيثيت سان ڪئي، پر سندس اصل سڃاڻپ قديم آثارن جي ماهر ۽ تاريخدان طور رهي آهي. پاڻ جڏهن گڏيل هندستان ۾ برطانوي فوج جي بينگال انجنيئرنگ گروپ ۾ هيو ته هن هندستان جي قديم تهذيب ۽ تاريخ ۾ دلچسپي وٺڻ شروع ڪئي.

## سنڌو ماٿري جي قديم آثارن جو ابو
thumb|کاٻو|Letter dated 31st January, 1862, appointing Cunningham as Surveyor General
الگزينڊر ڪنگهم کي سنڌو ماٿري جي آرڪيالاجي يا قديم آثارن جو ابو قرار ڏنو وڃي ٿو. هي پهريون شخص هو، جنهن سنڌ هند جي قديم آثارن تي پهريون ڀيرو تحقيق ڪري، انهن جي اهميت کي دنيا آڏو نروار ڪيو. قديم آثارن ۾ سندس دلچسپيءَ سبب 1862ع ۾ کيس آرڪيالاجيڪل سرويئر جنرل مقرر ڪيو ويو. اڳتي هلي هن آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو بنياد رکيو. پوءِ کيس 1871ع ۾ آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪيو ويو. ڪنگهم ان عهدي تي 30 سيپٽمبر 1883ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون.

## ڪنگهم جا ڪتاب ۽ مقالا

ڪنگهم 1871ع ۾ انڊيا جي قديم آثارن تي (Ancient Geogrophy of India -1871) نالي ڪتاب لکيو. هن ٽيڪسيلا کان گور تائين سروي ۽ کوٽايون ڪرايون ۽ انهن کي 24 رپورٽن جي شڪل ۾ پڌرو ڪيو. هن پهريون ڀيرو 1872ع ۾ سنڌو سڀيتا جي هڪ اهم ماڳ جي کوٽائي ڪرائي، ان جي پنج هزار سال پراڻي تاريخ کي دنيا آڏو آندو. الگزينڊر ڪنگهم جي تحقيق کي بنياد بڻائيندي اڳتي هلي سر جان مارشل ۽ مارٽيمر ويلر سنڌو سڀيتا تي وڌيڪ کوجنا ڪري موئن جي دڙي جي روپ ۾، سنڌو ماٿري جي تهذيب (indus valley civilization) جي پنج هزار سالن کان به پراڻي تهذيب کي دنيا آڏو پيش ڪيو هو. 

## لاڏاڻو
ڪنگهم 28 نومبر 1893ع ٿي ديهانت ڪيو.

## حوالا

زمرو:1814ع جون پيدائشون
زمرو:1893ع جون فوتگيون
زمرو:1893ع جون وفاتون
الھه رکيو ڳورڙ

ناميارو -استاد- ۽ سماجي ڪارڪن الهه رکيو ولد -بشارت- خان ڳورڙ، 14 جون 1935ع تي ڳوٺ سوجهري ڳورڙ ، تعلقي ميهڙ، ضلعي دادو ۾ ڄائو. هن ابتدائي -تعليم- پنهنجي ڳوٺ جي پرائمري مسلم اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول دادوءَ مان 1954ع ۾ڪيائين. بي. ايڊ 1962ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ مان ۽ ايم. اي (سنڌي) 1966ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري مان ڪيائين. -استاد- الهرکئي ڳورڙ ملازمت جي ابتدا اريگيشن کاتي ۾ ڪلارڪ جي حيثيت سان ڪئي ۽ گڏوگڏ پڙهائي به -جاري- رکيائين. 1957ع ۾ ڳوٺ سڌار کاتي ۾ هيڊ ڪلارڪ ٿيو. -ان- کانپوءِ 59-1958ع ڌاري بنيادي -جمهوريت- کاتي ۾ هيڊ ڪلارڪ ٿيو ۽ جنهن بعد نوڪريءَ -تان- استعيفا ڏئي، بي. ايڊ ڪاليج ۾ داخلا ورتائين ۽ پوءِ -جولاءِ- 1962ع ۾ -استاد- مقرر ٿيو، 1976ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول لالو رائنڪ ضلعي لاڙڪاڻي جو هيڊ ماستر ٿيو، جنهن بعد -تعليم- کاتي ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيائين. هو 1992ع ۾ هائير سيڪنڊري اسڪول سن ۾ پرنسپال مقرر ٿيو، جنهن بعد هائير سيڪنڊري اسڪول سيتا روڊ جو پرنسپال مقرر ڪيو ويو ، جتان 1995ع ۾ رٽائر ڪيائين. 
الهه رکيو ڳورڙ ابتدا کان وٺي سماجي ڪمن ۾ دلچسپي رکندو هو، هن پنهنجي ڳوٺ ۾ ڪيترا سماجي ترقياتي ڪم ڪرايا، -جن- ۾ گرلز اسڪول ۽ بوائز مڊل اسڪول جو قيام به شامل آهي، جنهن کي اڳتي گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪرايائين. ڳوٺ ۾ پوسٽ آفيس، جانورن جي اسپتال، ايگريڪلچر آفيس، رورل هيلٿ سينٽر ۽ واٽر سپلاءِ اسڪيم به سندس ڪوششن سان قائم ٿيون. هن ڳوٺ جون گهٽيون ۽ رستا پڪا ڪرايا. -استاد- جي حيثيت ۾ هن ڪيترن شاگردن جي مدد ڪئي. رٽائرمنٽ بعد لکڻ پڙهڻ ۾ مصروف رهيو. سندس -آتم ڪٿا- ’جيون سفر سِڪَ جو‘ 2010ع ۾ شايع ٿي. -استاد- الهه رکيي ڳورڙ 13 مارچ 2011ع تي وفات ڪئي. سندس ٽي ڪتاب: ’هڪ هزار شاعرن جي شاعري‘، سنڌ جي سگهڙن جي ڊائريڪٽري ۽ ’سنڌي سياڻا، ساهه سيباڻا‘ ڇپائيءَ جي مرحلن ۾ آهن.

## حوالا
ام ابي ھريره

اصحابياڻي، **اميمہ بنت صعيح بن حارث**، حضرت ابو هريره رضي الله عنه جي والده سڳوري. جنھن لاءِ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مسلمان ٿيڻ جي دُعا گهري هئي. هڪ ڏينھن هن پنھنجي پٽ ابو هريره سان ڪاوڙجي نبي پاڪ صلي الله عليه وسلم جن بابت گُٿا لفظ ڳالھايا. ان تي ابو هريره کي تمام گهڻو صدمو پھتو ۽ پاڻ ڪريمن صہ جي خدمت ۾ روئي عرض ڪيائين تہ منھنجي ماءُ جي حق ۾ دُعا گهرو تہ جيئن مسلمان ٿئي. حضور پاڪ صہ جن دعا گهري. تان جو الله تعاليٰ دعا قبول فرمائي ۽ اُم ابي هريره سچي مسلمان ٿي وئي.

## حوالا
ام البنين

بيبي اُم البنين جو اصل اسم گرامي فاطمه ڪلابيه هو . هيءَ پهرين عورت آهي ، جنهن سان حضرت علي عليه السلام ، بيبي فاطمه الزهرا بنتِ محمدصه جي رحلت کان پوءِ نڪاح ڪيو . بيبي اُم البنين پنهنجو نالو فاطمه انهيءَ ڪري اُم البنين ۾ تبديل ڪيو ، جو جڏهن به کيس حضرت علي عليه السلام فاطمه جي نالي سان سڏيندا هئا ، تڏهن بيبي فاطمه الزهرا جا -ٻار- پنهنجي ماءُ کي ياد ڪري روئندا هئا . انهيءَ ڪري بيبي فاطمه ڪلابيه اهو طئي ڪيو ته هوءَ اڄ کان پاڻ کي اُم البنين جي نالي سان سڏائيندي . اُم البنين جي معنيٰ آهي ” پٽن جي ماءُ “ . بيبي اُم البنين کي چار پٽ هئا ، -جن- مان وڏو حضرت عباس علمدار عليه السلام هو . بيبي اُم البنين جا چارئي پٽ ڪربلا معليٰ ( نينوا ) ۾ 10 محرم الحرام 60ھ / مطابق 10- -آڪٽوبر- 680ع تي شهداءِ ڪربلا سان گڏ شهيد ٿيا . 
سنڌ ۾ حضرت عباس -بن- علي عليه السلام جو علم ، جيڪو حضرت -امام حسين عليه السلام- پنهنجي -ڀاءُ- علمبردار کي ڏنو . شيعا حضرات اهڙو عَلَمَ عام طرح سان وڏي عقيدتمنديءَ سان -امام- بارگاهن ۽ گهرن ۾ هڻندا آهن . حضرت عباس کي اڪثر ” باب الحوائج “ جي لقب سان ياد ڪندا آهن . سنڌ ۾ حاضري ( مشڪل حل ٿيڻ کانپوءِ حضرت عباس جو نياز ) وڏي پيماني تي ٿيندي آهي . انکانسواءِ وڏين بيبين ( بيبي آمنه ، بيبي فاطمه بنت -اسد- ۽ بيبي فاطمه ڪلابيه ) جي به -باس- ( منت ) ٿيندي آهي.

## حوالا
ام ڪلثوم (مصري ڳائڻي)

اُم ڪلثوم 4 مئي 1904ع ۾ مصر جي ڳوٺ تميزيحرا ۾ ڄائي. ننڍپڻ کان کيس ڳائڻ جو بيحد شوق هو. سندس والد -امام- کيس قرآن شريف پڙهايو ۽ 12 سالن جي عمر ۾ هوءَ حافظ قرآن بڻي. سورنهن سالن جي عمر ۾ هن کي قاهره ۾ ابو لالا محمد ۽ ذڪريا احمد پاڻ سان گڏ ڳائڻ جي آڇ ڪئي. اهي ٻئي پنهنجي وقت جا تمام وڏا گائڪ هئا. 1923ع ۾ کيس باقاعده دعوت ملي. قاهره ۾ هن پنهنجي فن جو بهترين مظاهرو ڪيو ۽ اوارڊ حاصل ڪيو. اتي سندس ملاقات وڏي شاعر احمد رامي سان ٿي، جنهن هن لاءِ 137 گيت لکيا. هن شاعر کيس فرانس ۾ به متعارف ڪرايو. ساڳئي وقت مشهور ڪمپوزر اِل ڪسايحي سان به سندس ميل ميلاپ ٿيو، جنهن کيس عربي ٿيٽر ۾ متعارف ڪرايو. 1932ع ۾ هن مشرق وسطيٰ جو دورو ڪيو، جنهن دوري ۾ هوءَ دمشق -بغداد-، بيروت ۽ ٽريپوليءَ وئي. 1948ع -جمال عبدالناصر- سان تمام ويجهو ٿي، جيڪو اڳتي هلي مصر جو صدر بنيو. جلد هيءَ عرب جي قوم پرست ڳائڻن واري انجمن ۾ شامل ٿي ويئي ۽ هن -جمال عبدالناصر- جي نظرين کي عوام تائين ڳائڻ وسيلي پهچايو. ام ڪلثوم ايتري حد تائين مقبول وئي، جو، جڏهن مهيني ۾ هڪ ڀيرو هوءَ ريڊيو تي ڳائيندي هئي، ته سندس ڪلام کان پوءِ سرڪاري ايجنڊائون نشر ڪيون وينديون هيون، ڇو ته مهيني جي هر پهرين خميس تي هوءَ ريڊيو تي ڳائيندي هئي. ۽ ماڻهن جا حشام گهٽين، هوٽلن ۽ تفريح گاهن ۾ کيس ٻڌڻ لاءِ آتا هوندا هئا. اتي ڪو به پيغام ماڻهن تي بيحد اثر ڇڏيندو هو. 
هي ڪلاڪن جا ڪلاڪ ڳائيندي هئي. سندس ڪلام ۾ پيار محبت ۽ قومي ٻڌيءَ جا ويچار هوندا هئا. هن ڳائڻ کان سواءِ اداڪاريءَ ۾ حصو ورتو. 1953ع ۾ هن هڪ ڊاڪٽر حسن اِل هفنوئي سان شادي ڪئي، جنهن ۾ شرط رکيل هو ته هوءَ جڏهن به چاهيندي ته کانئس طلاق وٺي سگهندي. کين ڪو به اولاد نه ٿيو. 1967ع ۾ هو Nephritis جي بيماريءَ ۾ وٺجي ويئي. ام ڪلثوم نيل جي محل ۾ آخري دفعو 1972ع ۾ ڳاتو. کيس سرڪاري طور علاج لاءِ -آمريڪا- به موڪليو ويو، پر 1975ع ۾ هي عظيم آواز دنيا کي هميشه لاءِ ڇڏي ويو. سندس وفات 3 فيبروري 1975ع تي قاهره جي اسپتال ۾ ٿي. سندس جنازي ۾ اٽڪل 65 لک ماڻهن شرڪت ڪئي. هن جي گائڪي جي انداز نه رڳو عرب دنيا کي متاثر ڪيو، پر مغرب وارن به سندس ڳائڻ جي انداز کي پنهنجو ڪيو. ام ڪلثوم جون ڪيتريون ئي ڪيسٽون مارڪيٽ ۾ آيون، جيڪي ماڻهو اڄ ڏينهن تائين وڏي شوق سان ٻڌن ٿا.

## حوالا

زمرو:1975ع جون فوتگيون
زمرو:1904ع جون پيدائشون
ستي (هندو ديوي)

**ستي**, **اُما ديوي** (شڪتي اسٿان هنگلاج پس منظر) هندو ڏند ڪٿائن موجب اُما ديوي دڪشا، پرجا پتيءَ جي ڌيءَ هئي، جيڪا شِو مهاديو سان پرڻي، دڪشا کي پنهنجي ناٺيءَ جي زندگيءَ جو ڍنگ پسند نه هو، -ان- ڪري هن شِو کي پنهنجي يگيه ۾ ڪوٺ نه ڏني. ان تان اُما ديويءَ پنهنجي مڙس جي بي عزتي برداشت ڪري نه سگهي ۽ هن پاڻ کي يگيه جي اگني ڪنڊ ۾ ٽپو ڏئي ساڙي ماريو. ائين هوءَ مڙس سان سچي ٿي، انڪري هن کي ’ستي’ (Sati) به چوندا آهن. ان شديد صدمي سبب شِوَ مهاديو ڪاوڙ ۾ تپي باهه ٿي ويو ۽ پنهنجي جٽا مان وير ڀدر کي پيدا ڪيائين ۽ کيس راجا دڪشا کي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنائين، جنهن سندس سر وڍي ڇڏيو. ٻئي طرف شِوُ ڀڳوان ”ستيءَ“ جو لاش کنيو بي خوديءَ ۽ بي حاليءَ ۾ ڀٽڪندو رهيو، تڏهن ڀڳوان وشنوءَ پنهنجي قوت سان ”ستيءَ“ جي لاش جا 52 ٽڪرا ڪري سڄي جڳ ۾ پکيڙي ڇڏيا، -جتي- جتي اهي ٽڪرا ڪريا، اتي شڪتي اسٿانن جو بنياد پيو.

سندس ٻيا به نالا آهن، جهڙوڪ: شڪتي ديوي، (Goddess of Power)، مها ديوي (Great Goddess)، دُرگا ديوي، ان پورنا ديوي، جگن ماتري ديوي، -پاروتي-، ڪالي ديوي ۽ ٻيا گهڻا. اما دراوڙي نالو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي مها ماتا. ان جي ماڻهن، جهنگ جي مرن (جانورن) ۽ آسماني گرهن تي حڪمراني هلندي هئي. اهو به تصور ڪيو ويو آهي ته روحن تي برتري Transcendence مهل کين ڇوٽڪارو ڏيندي آهي. پوئين دور ۾ هن ديويءَ سان گڏ شينهن ۽ جبل به ڏسجي ٿو. اهڙيون ڳالهيون انهن آرين شامل ڪيون آهن، جيڪي سنڌ مان گذري مشرق قريب پهتا هئا. هن ديويءَ جو ”اُما“ نالو ڏکڻ هندوستان ۽ پنجاب ۾ به تمام گهڻو مشهور آهي، ڇاڪاڻ ته اهي دراوڙي علائقا آهن. سنڌ جي هيءَ اُما ديوي سمير ۾ به اُما Umaa ديوي بنجي وئي. سندس پيءُ جو نالو سِن (Sin) ٻڌايو وڃي ٿو، يعني سنڌ. حقيقت به اها آهي ته هيءَ ديوي سنڌ کان هتي پهتل هئي، بعد ۾ هيءَ بابل جي اهم ديوي Primal Goddess of Babylon بنجي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته هنن سميرين وارو مذهب اختيار ڪيو هو، جيڪو دراصل سنڌ جو مذهب هو ۽ انهن مقدس مورتين جا به نالا به ساڳيا سميري رکيا هئا. ڪن عالمن جو رايو آهي ته سمير جا قديم آبادڪار سنڌ کان آيا هئا، جيڪڏهن چڱيءَ ريت جاچي ڏسبو ته ميسو پوٽاميا جو ۽ سنڌ جو مذهب به بلڪل ساڳيو آهي.

## گيلري

Kalighat Shiva mourns Sati.jpg|**شيوا ستي جي ڏُک ۾**

Dakshayani.jpg|Shiva Carrying Sati on His Trident, circa 1800, India, Himachal Pradesh, Kangra


## حوالا

زمرو:ھندومت
زمرو:شيوا جون ساٿياڻيون
زمرو:هندو ديويون

زمرو:پاروتي جا اوتار
زمرو:پرڻو ديوتا
الھندو نارو

**الھندو نارو**   يا **رائس ڪينال**  اصل ۾ هيءُ درياهي ڦاٽ آهي، جيڪو سنڌو درياھ جي اُلهندي طرف کان وهندو هو. سکر بئراج جي ٺهڻ کان پوءِ ان کي ”رائيس ڪئنال“ جي نالي سان سڏيو ويو، ليڪن عام ماڻهو اڄ به هن کي ”نارو“ چوندا آهن. هن ناري کي رائيس ڪئنال جو نالو انڪري ڏنو ويو، جو لاڙڪاڻي ۽ دادو ضلعن ۾ هن ڪئنال جي ٻنهي پاسن کان ساريال پوک ڪئي ويندي آهي. ان واھ تي رائس ڪينال جي ميھڙ شاخ جو نالو رکيو ويو. ڪنھن زماني م اھو سنڌوندي جي ڇاڙ ھيو جنھن جو پاڻي لاڙڪاڻي کان مٿي مکيه پيٽ کان الڳ ٿي سنڌوءَ سان لڳ ڀڳ وڇوٽي تي وھندو وڃي درياء سان گڏ منڇر ڍنڍ واري قدرتي ھيٺاھين ۾ پوندو هو.
هن الهندي ناري سان گڏ سکر بئراج مان ٻه واھ ٻيا به نڪرن ٿا، جهڙوڪ ساڄي پاسي کان کيرٿر ڪئنال ۽ کاٻي پاسي کان دادو ڪئنال اچن ٿا. ٽيئي واھ، -بئراج- مان نڪري گڏ هلن ٿا، جيڪي اڳوڻي سکر ضلعي ۽ هاڻوڪي شڪارپور ضلعي جي مديجي وٽان هڪٻئي کان پري ٿي جدا جدا علائقن ۾ وڃن ٿا. کيرٿر ڪئنال مديجيءَ واري علائقي مان کيرٿر جبل ڏانهن رُخ ڪري ٿو ۽ دادو ڪئنال مديجيءَ واري علائقي وٽان جدا ٿي لاڙڪاڻي ضلعي جي اوڀر ۾ هڪ ميل جي پنڌ تي عاقل ڳوٺ کان ٿيندو دادو شهر ۽ سيتا روڊ شهر طرف وڃي ٿو. باقي الھندو نارو (يعني رائيس ڪئنال) مديجيءَ واري علائقي کان سڌو رُخ رکي ٿو، جو نئين ديري شھر جي اولھ ۾ هڪ ٻن فرلانگن جي فاصلي تان هلندو، لاڙڪاڻي شهر جي اولھ ۾ لاڙڪاڻي شهر مان گڏ وهندو، وڃي ضلعي جي مختلف شهرن، جهڙوڪ باڊھ، ميھڙ وٽان ٿيندو، دادو ضلعي ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ ٿرڙي محبت، ٻٽ سرائيءَ ۽ ٻيٽي جتوئيءَ وارن ڳوٺ کي سيراب ڪندو، وڃي جنگلاڻي ڳوٺ کان هيٺ منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اڃا تائين ڪٿي ڪٿي ان جي قديم پيٽ جا ڪي نشان ملن ٿا. 
اُلهندو نارو اڳ ۾ پهرين ڦاٽ جي صورت ۾ وهندڙ هو، پر پوءِ اُن جي کاٽي کڻي، ان کي ڪئنال جي صورت ڏني وئي. هن وقت به هيءُ الھندو نارو (موجوده رائيس ڪئنال) ڀر وارن ٻنهي ڪئنالن (کيرٿر ڪئنال ۽ دادو ڪئنال) کان ويڪر ۾ وڌيڪ آهي، مفاصلي ۾ به تمام گهڻو پري ويندڙ آهي ۽ پاڻي به ٻنهي واهن کان تمام گهڻو کڻي ٿو. اڳي جڏهن سنڌوءَ ۾ گهڻو چاڙهه هوندو تڏهن اوڀارو ويندڙ ٻيڙا منڇر مان ٿيندا الهندي ناري مان ٻيڙيون هاڪاري مٿي ويندا هئا، جو اتان درياھ جي تيزي تک گهٽ هوندي هئي

## حوالا
اليگزينڊر گراھم بيل

سائنسدان ۽ ٽيليفون جو مؤجد **اليگزينڊر گراهم بيل** اسڪاٽلئنڊ جي شهر ”ايڊنبرا“ ۾ 3 مارچ 1847ع تي ڄائو. 1858ع ۾ ”ايڊنبرا“ جي رايل هاءِ اسڪول ۾ داخلا ورتائين، جتان تعليم حاصل ڪرڻ بعد، 1863ع ۾، ويسٽن هائوس اسڪول ۾ استاد ٿيو. بعد ۾ 1866ع ۾ ”سومرسٽ شاير“ ڪاليج ۾ استاد جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کانسواءِ لنڊن ۾ ٻوڙن جي اسڪول ۾ استاد مقرر ٿيو. ان دوران لنڊن يونيورسٽيءَ ۾ پنهنجي تعليم کي پڻ جاري رکيائين. 1870ع ۾ والدين سان گڏ ڪئناڊا ويو ۽ 24 سالن جي عمر ۾ 1873ع ۾ بوسٽن يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر مقرر ٿيو، جتي ميبل هبارڊ (Mabel Hubbard) سان سندس پهرين ملاقات ٿي. ان دؤران هو ”هارمونڪ ٽيليفون“ جا تجربا ڪندو رهيو ۽ نيٺ 1875ع ۾، ٽيليفون ايجاد ڪرڻ ۾ ڪامياب ويو. 10 مارچ 1876ع تي هن دنيا جو پهريون ٽيليفون پيغام موڪليو ۽ ساڳئي ئي سال 25 جون تي فلاڊيلفيا (Philadelphia) ۾ ٽيليفون جي نمائش جو اعلان ڪيائين. 9 جولاءِ 1877ع تي ”بيل ٽيليفون ڪمپنيءَ“ جو بنياد وڌو ويو. اليگزينڊر 11 جولاءِ 1877ع تي ”ميبل هبارڊ“ (Mabel Hubbard) سان شادي ڪئي. 1879ع ۾ ”بيل ٽيليفون ڪمپنيءَ“ مان استعيفيٰ ڏئي، اسڪاٽلئنڊ جي ”گريناڪ“ شهر ۾ ٻوڙن ٻارڙن لاءِ اسڪول قائم ڪيائين. ان کان پوءِ هن 1883ع ۾ واشنگٽن ۾ ٻوڙن جي لاءِ هڪ الڳ اسڪول کوليو. هن 1886ع ۾ ”باديڪ بي“ شهر ۾ ذاتي جڳھ خريد ڪري، هڪ لئبارٽري قائم ڪئي. آمريڪا ۾ ٻوڙن کي ڳالهائڻ ۽ لکڻ پڙهڻ لاءِ هڪ تنظيم جو بنياد پڻ وڌائين، جنهن جو پهريون صدر پاڻ ٿيو. ان کان سواءِ ”نئشنل جاگرافڪ سوسائٽيءَ“ ۾ ”سمٿ سونين“ اداري جو صدر پڻ ٿيو. ٽيليفون ذريعي، دنيا کي ”گلوبل نيٽ“ (Globel net) بڻائيندڙ هن عظيم سائنسدان، 75 سالن جي عمر ۾ 2 آگسٽ 1922ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1922ع جون فوتگيون
اماس

چنڊ جي مهيني جو پويون ڏينهن، جنهن ڏينهن تي چنڊ بلڪل لڪي ويندو آهي ۽ نظر نه ايندو آهي. وري پهرين -تاريخ- تي الهندي طرف کان سنهڙيءَ ليڪ جي روپ ۾ ظاهر ٿيندو آهي، جيڪو روزانو 50 منٽ دير سان اُڀرندو ۽ لهندو آهي، -تان- جو 14 -تاريخ- تي سڄو روشن ڏسبو آهي. چوڏهينءَ -تاريخ- کان پوءِ چنڊ -اوڀر- کان 50 منٽ دير سان اُڀرندو ڏسبو، پر 28 -تاريخ- تي رات جي ڪنهن به وقت بلڪل نظر نه ايندو. اها -تاريخ- اونداهي رات ٿيندي آهي. تنهنڪري -ان- کي اُماوس يا ”اماس“ چئبو، اها رات ڪاري ٿيندي آهي.

## حوالا
امام الدين ضامن

سنڌ جي مزاحيه شاعر -امام- الدين ’ضامن‘ 16 مارچ 1909ع تي ميهڙ جي ڀرسان دٻي ۾ -جنم- ورتو. -امام- الدين انگريزن جي دؤر ۾ هڪ بهترين سنڌي مزاحيه شاعر هو. هن ابتدائي -تعليم- پنهنجي اباڻي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. والد جي وفات کانپوءِ -تعليم- پنجين درجي ۾ ڇڏي -ٽپال- کاتي ۾ ملازمت اختيار ڪيائين، بعد ۾ اها نوڪري ڇڏي فقيري -تلاش- ۾ نڪتو ۽ وڃي قلندر جي درگاهه وسايائين ۽ شمس الدين -بلبل- جي صحبت ۾ رهي شاعري شروع ڪيائين. شاعري شروع ڪيائين. شاعريءَ ۾ سندس تخلص ’ضامن‘ هو. سندس مزاحيه شاعري گفتن سان ڀرپور آهي، کيس مزاحيه شاعريءَ ۾ تمام گهڻي مڃتا ملي. سنڌ جي هن مزاحيه شاعر 1959ع ڌاري وفات ڪئي.

## حوالا
امام الدين مجددي

خواجه -امام- الدين مجدديءَ جو شمار سنڌ جي وڏن عالمن ۽ درويشن ۾ ٿئي ٿو . سندس والد خواجه نظام الدين مجددي -تصوف- جو ڄاڻو ۽ باعمل بزرگ هو . هو -پشاور- ۾ ڄائو ۽ پوءِ پنهنجن ٻن پٽن سان گڏ سنڌ ۾ آيو . -ان- وقت سنڌ ۾ -امير- تيمور -بن- -احمد شاهه- ابداليءَ پاران شڪارپور جو حاڪم نواب مولا داد خان افغاني هو ، جيڪو خواجه نظام الدين جو معتقد هو . هيءُ خاندان اڄ تائين شڪارپور ۾ رهي ٿو . ٽالپرن پڻ هن گهراڻي کي ڪيتريون جاگيرون نذراني طور ڏنيون . 
خواجه نظام الدين جي وفات کان پوءِ ، سندس وڏو فرزند -امام الدين مجددي- سجاده نشين ٿيو ، هو هڪ صاحب ڪمال بزرگ هو ، جنهن وٽ هندو توڙي مسلمان زميندار ۽ عملدار سلامي ڀرڻ ايندا هئا . سندس ڪلام ، گهڻو ڪري فارسي زبان ۾ آهي . 
آخري عمر ۾ پاڻ حرمين جي زيارت لاءِ ويو . ۽ واپس موٽندي ، ڪراچيءَ کان هڪ ٻيڙيءَ رستي سکر اچي رهيو هو ته لڪيءَ وٽ سڀني کي ” الوداع “ چيائين ۽ 28 رجب 1294ھ/1877ع ۾ رحلت ڪيائين . کيس لڪيءَ جي جبلن ۾ امانت طور دفن ڪيو ويو ، جتان پوءِ سندس فرزند لاش کڻائي اچي شڪارپور ۾ ، خواجه نظام الدين جي ڀرسان دفنايو.

## حوالا
امام انقلاب (ڪتاب)

سورهيه بادشاھ (*Sooreeyh Baadshaah*) پيرصبغت الله شاھ راشديءَ (پيرپاڳاري) جي زندگيءَ جي احوال تي مشتمل هيءُ ڪتاب جامع راشديه پيرڳوٺ مان جمعيت علماءِ سڪندريه پاران ڊسمبر 1995ع ۾ ڇپايو ويو آهي. ڪتاب ڊيمي سائيز جي 115 صفحن تي مشتمل آهي ۽ سَوَلي سنڌيءَ ۽ سادي انداز بيان ۾ لکيل آهي.

## پير پاڳاري جي اڳڪٿي
پير سائين سورهيه بادشاھ ٽهڪ ڏئي چيو: ”۽ اوهين هوندئو ڪٿي؟ جي ايم سيد صاحب ڀليل آهيو. وڙهڻ لاءِ اوهين هوندئو ۽ سوڀ وقت واڳون انهن جي هٿن ۾ هونديون جيڪي انگريزن جا ازلي غلام هوندا. اوهان کي کير جي مک وانگر ڪڍي ڦٽو ڪيو ويندو ۽ شڪ ناهي ته جيل به رکيا وڃو. جيڪڏهن اسان جي اڳڪتي سچي نڪتي ته ٻڌائجو ته سياست مان گهڻو ڪير ٿو ڄاڻي،اوهين يا اسين؟ انشاء اللہ اسين ته وطن يا ڪفن حاصل ڪنداسون. پر اوهين پيا ڏکن ڏوراپن وارا ڪتاب لکندا.“ 

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌ جي تاريخ
امام

thumb|جين ليون جي1865۾  ٺاھيل تصوير جنھن ۾ قاھرہ جو ھڪ پيش امام نماز پڙھندي ڏيکاريل

**امام**: اصل عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي پيشوا، رهبر يا اهو ماڻهو، جنهن جي پيروي ڪجي. لفظ ”-امام-“ جي مفهوم ۾ وسعت آهي. هي لفظ خليفي ۽ اسلامي معاملن ۽ مسئلن جي متوليءَ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڪنهن علم، خاص ڪري مذهبي علم، -تفسير-، حديث، فقہ، -تصوف-، ڪلام ۽ لغت جي ماهرن کي به -امام- چيو ويندو آهي، جيئن -امام بخاري-، -امام- غزالي، -امام- -ابن تيميه- وغيره. شيعا، -امام- جو خطاب حضرت علي ۽ -ان- جي اولاد مان اوائلي يارهن فردن لاءِ مخصوص سمجهن ٿا، پر -اسماعيلي- شيعا فرقي وٽ سندن امامن جو سلسلو -جاري- رهندو آيو آهي. شيعن جي عقيدي موجب -امام- سڀني مسئلن کان آگاهه ۽ معصوم هوندو آهي. انهن وٽ امامت جو ثبوت فقط ”نص“ آهي، ۽ حضرت علي ”نص“ جي لحاظ سان پهريون -امام- مقرر ٿيو. جيڪا ”خُم غدير“ وٽ نازل ٿي. هنن وٽ -امام- جو هاشمي هجڻ ضروري آهي. ”اماميه“ فرقي جي عقيدي موجب نبي سڳوري کان پوءِ پهريون -امام- حضرت علي هو ۽ هنن وٽ -امام- جي نامزدگيءَ ۾ اختلاف نه هئڻ ضروري آهي. تنهن هوندي به چئن امامن جي امامت بعد ”اماميه“ ۾ اختلاف پيدا ٿي پيو. ”جبائيہ“ ۽ ڪن ٻين فرقن جي عقيدي ۾ -امام- جو قريشي هئڻ لازمي آهي، پر خارجي ۽ معتزله انهن جي خلاف آهن. -اهل- سنت والجماعت جي خيال ۾ امامت جي مقرري حضرت نبي سڳوري جي نص يا اجماع امت جي منظوريءَ سان ٿيندي آهي. امامت جي لاءِ مفتي محمد عهده لکيو آهي ته ”-ان- جي لاءِ -انتخاب- ضروري آهي.“ امامت لاءِ متڪلمين وارن گهٽ ۾ گهٽ 8 شرط پيش ڪيا آهن. ”زيديه“ فرقي وارا وري هڪ وقت ۾ هڪ کان وڌيڪ -امام- هئڻ جا به قائل آهن. عباسين ۾ سڀني کان پهرين ابراهيم -بن- محمد عباسيءَ، -امام- جو لقب اختيار ڪيو. مهدي عباسيءَ جي زماني ۾ اهو لقب عباسين جي مسڪن تي اُڪريل هو. مامون الرشيد عباسيءَ ”-امام- المسلمين“ جو لقب اختيار ڪيو. ڪجهه عباسي خليفا پاڻ کي”الامام الاعظم“ به سڏائيندا هئا. عباسين کان پوءِ مراڪش ۾ ادريسين، اندلس ۾ اُموين ۽ مصر ۾ فاطمين به اهو لقب اختيار ڪيو.

## حوالا
احمد بن حنبل

**امام احمد بن حنبل** رحه فقہ جي اُنهن چئن امامن مان هڪ هو، جنهن جي پيروي ڪرڻ ۾ مسلمان سعادت سمجهن ٿا. 
امام صاحب جي ولادت 163ھ/ مطابق 780ع ڌاري بغداد ۾ ٿي. تعليم وڏن محدثن وٽ حاصل ڪيائين. وڌيڪ علم حاصل ڪرڻ لاءِ مڪي، مديني، شام، بصري، يمن ۽ ڪوفي به ويو. 185ھ/801ع ڌاري حديث جي عنوان تي هڪ ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ هڪ لک ويهه هزار حديثون شامل هيون. سندس شاگردن ۾ امام بخاري رحه ۽ امام مسلم رضا رحه قابل ذڪر آهن.

خليفي معتصم بالله جي حڪومت جي دؤر ۾، امام صاحب جن ’خلق قرآن‘ جو نظريو رکندڙ هو. انهيءَ ڳالهه تي کيس هٿڪڙيون ۽ ٻيڙيون هڻي، معتصم بالله جي درٻار ۾ آندو ويو، جتي کيس قرآن کي مخلوق چوڻ لاءِ چيو ويو، پر پاڻ نه مڃيائون، جنهنڪري مٿس دُرن (ڦٽڪن) جو وسڪارو ڪرايو ويو. آخر بيهوش ٿي ڪري پيو ۽ نون (9) ڏينهن کان پوءِ، ڌڪن جو تاب نه سهي، 31 جولاءِ 855ع تي رحلت ڪيائين.

## حوالا
امام اوزاعي سنڌي

**امام اوزاعي** رحم اللہ، سنڌي نسل جا بزرگ هئا. سندس اصل نالو عبدالرحمان بن عمرو هو، جيڪو 88ھجری/706ع ۾ ڄائو. امام اوزاعي، فقہ جي هڪ شاخ جو باني آهي. شام ۽ اندلس ۾ وڏي عرصي تائين سندس پوئلڳن جو ڪيترو ئي تعداد رهيو. علامه ذهبي ۽ ابن حجر لکن ٿا ته هن بزرگ جو خاندان سنڌ ۾ نهايت معزز ۽ ديني ڪارنامن ڪري اعليٰ سمجهيو ويندو هو. ان کان پوءِ ان جو خاندان سنڌ جي قيدين ۾ شامل ٿي شام ۽ اندلس پهتو.
 
امام اوزاعي سڄي زندگي علم ۽ دين جي خدمت ڪندي گذاري. کيس ”شيخ الاسلام“ جي لقب سان سڏيو وڃي ٿو. امام اوزاعي ۽ امام اعظم ٻئي همعصر هئا. امام اعظم هن بزرگ جو قدر ڪندو هو ۽ سندس علم جو معترف هو. امام اوزاعي 15 ربيع الاول 156ھجری/772ع ۾ وفات ڪئي.
شيخ الاسلام عبدالرحمان بن عمرو امام اوزاعي. فقهه جي هڪ مذهب جو باني هو؛ شام ۽ اسپين ۾ ڪيتي زماني تائين سندس پوئلڳن جو وڏو تعداد موجود رهيو. فقهه جي تاريخ ۽ خلافيات ۾ اڄ تائين اهو مذهب معلوم ۽ مشهور آهي. سندس والد سنڌي هو. پاڻ دمشق جي هڪ ڳوٺ ۾، 88ھ ۾ پيدا ٿيو. آخر عمر ۾ بيروت ۾ قيام ڪيائين. حمام ۾ ڄاڻي واڻي باهه ۾ کيس جلايو ويو. سندس وفات جي سال ۾ اختلاف آهن؛ عام طرح مؤرخن 156ھ لکيو آهي. سندس استادن مان عطاء بن ابي رباح قتاده، شداد، نافع، مولي، عمر، زهري ۽ محمد بن سيرين، وغيره آهن؛ ۽ شاگردن مان مالڪ، شعبه، ثوري، ابن مبارڪ، يحيٰ بن سعيد قطان، وغيره آهن. ابن مهديءَ، امام احمد بن حنبل، امام ابو اسحاق فزاري، اسماعيل بن عباس، عبدالله بن مبارڪ ۽ سفيان ثوريءَ سندس ذڪر ڪيو آهي. امام اوزاعي ۽ امام اعظم سندس همعصر هئا؛ امام اعظم به سندس قدردان ۽ سندس علم جو معترف هو.

## حوالا

زمرو:حديث
زمرو:علم حديث
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:سنڌي شخصيتون
امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي (ڪتاب)

سنڌيءَ جي مختلف عالمن، اديبن ۽ شاعرن پاران مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ تي لکيل مضمونن ۽ مقالن کي نورمحمد عباسيءَ سهيڙي، هيءُ ڪتاب مرتب ڪيو آهي. پڪي جلد سان 192 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 150 روپيا آهي، جيڪو شهباز پبليڪيشن، حيدرآباد سنڌ پاران 1998ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
امام بخش صابر

مرحوم خانبهادر حاجي امام بخش خان عرف شاهنواز خان جتوئي، 15 رجب 1299ھ/25 جولاءِ 1881ع تي تعلقي موري جي ڳوٺ ”مَلڪ“ ۾ ڄائو. خانبهادر غلام رسول خان سندس والد هو. 1891ع ۾ پنهنجي ڳوٺ جتوئيءَ جي پرائمري اسڪول ۾ داخل ٿيو. ساڳئي سال اسڪول ڇڏي، پنهنجي خانگي مقرر ڪيل استاد قاضي عبدالرئوف وٽ قرآن پاڪ، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم ورتائين. 1897ع ۾ ٻيهر ساڳئي اسڪول ۾، ٽئين درجي ۾ داخل ٿيو. خانبهادر امام بخش خان ’صابر‘ جتوئيءَ رئيس علودي خان جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي. طب جي علم سان دلچسپي هئس، صوفي طبع ۽ راڳ جو شوقين هو. فقيرن سان ڳائڻ وڄائڻ ۾ شامل ٿي ويندو هو. 
ميرن جي صاحبيءَ ۾، پورالي درياھ جي پائڻ سبب اباڻي ڳوٺ ڪچي کي الوداع ڪري، ڪوهه ٻن جي مفاصلي تي عارضي طور ڳوٺ ٻڌي ويٺو. جنهن بعد ٽن هنڌن تي لڏپلاڻ کان پوءِ، ضلعي دادوءَ کي ڇڏي، نوشهري فيروز جي ديهه، ”فريد ديري جاگير“ ۾ ”جتوئي“ نالي ڳوٺ ٻڌي ويٺو. 1930ع ڌاري درياهه جي پائڻ سبب ”جتوئي ڳوٺ“ به تباهه ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ان ڳوٺ جي ڏکڻاوڀر طرف ڳوٺ ٻڌي ويٺو، جنهن جو نالو ”نوان جتوئي“ رکيائين. انگريز سرڪار پاران، 1912ع ۾ کيس ”خانصاحب“ ۽ 1926ع ۾ ”خانبهادر“ جو خطاب مليو. 1916ع کان 1938ع تائين تعلقي موري جو فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ رهيو. ان وچ ۾ 1920ع کان 1932ع تائين بمبئي ڪائونسل ليجسليٽو اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ ٿي رهيو. 1933ع کان 1936ع تائين ضلعي نوابشاھ ۾ ضلعي لوڪل بورڊ نوابشاھ جو صدر چونڊيو. پنهنجي ان دؤر ۾ خانصاحب تعليمي حوالي سان وڏا ڪم ڪيا. 
خانبهادر حاجي امام بخش، بهترين شاعر پڻ هو ۽ شاعريءَ ۾ پنهنجو تخلص ”صابر“ رکيائين. فارسي زبان تي عبور هئڻ ڪري، سندس شاعريءَ ۾ فارسيءَ جو اثر نمايان آهي، کيس ڪافيءَ تي عبور حاصل هو. سنڌيءَ کان سواءِ سرائڪيءَ ۾ پڻ ڪلام چيائين. سندس ڪلام جو مجموعو ””سُخن صابر“ 1987ع ۾ ڇپيو، جيڪو مومن پبليڪيشن طرفان، سندس ٻئي نمبر پوٽي غلام مجتبيٰ خان جتوئيءَ جي سهڪار سان ڇپيو. ان جو ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. سندس ڪلام کي ڪيترن ئي مقامي فنڪارن پڻ ڳايو آهي. 14 رمضان المبارڪ 1357ھ/7 نومبر 1938ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪيائين. سندس مزار نوان جتوئيءَ ڀرسان ديهه دلو شاهه جي مُقام ”صابر شاھ“ ۾ آهي. 
امام بخش ”صابر“ تي محمد ذسن چنا، ايم. اي سنڌيءَ جو مونوگراف پروفيسر علي نواز جتوئيءَ جي نگرانيءَ ۾ 621960ع دوران پڻ لکيو هو، ’صابر‘ جا ڪلام مشهور فنڪارن استاد انور الدين جتوئيءَ ۽ عثمان فقير ۽ ٻين ڳايا آهن.. سندس فرزند حاجي غلام رسول جتوئي ھيو . سندس پوٽو ميان غلام مصطفيٰ جتوئي ڪجهه وقت صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر هو ۽ هن وقت نيشنل اسيمبليءَ جو ميمبر آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
امام بخش امام زرداري

هن نوابشاهه ويجهو، حاجي محمد بخش زرداريءَ جي گهر ۾ پهرين -آڪٽوبر- 1965ع تي -جنم- ورتو. مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ 1981ع ۾ ”دانشگاهه جعفريه“ ۾ داخل ٿيو. بعد ۾ مشارع العلوم لطيف -آباد- (حيدرآباد) ۽ ”دانشگاهه جعفريه مهدي -آباد-“ ٿرپارڪر ۾ غلام مهدي نجفي، ثمر حسين ۽ عباس علي نفجيءَ وٽ -تعليم- حاصل ڪيائين. 1986ع ۾ وڌيڪ -تعليم- حاصل ڪرڻ لاءِ هو -ايران- جي شهر ’قم‘ ويو. هن سنڌ يونيورسٽيءَ مان اسلامڪ ڪلچر ۾ ”امربالمعروف و نهي عن المنڪر“ جي موضوع تي پي. ايڇ. ڊي ڪرڻ چاهي، -ان- حوالي سان، هن ايم. فل جي ٿيسز جمع ڪرائي، پر اوچتي حادثي سبب سندس ارادو مڪمل نه ٿي سگهيو. هن نوابشاهه ۾ ”مدينة العلم“ نالي سان هڪ مدرسو به قائم ڪيو. 35 سالن جي عمر ۾ فقہ جعفريه جو هيءُ عالم 28 -جنوري- 2000ع تي، -ايران- ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو. کيس اتي ئي شهر ”قم“ ۾، اٺين -امام-، علي رضا رحه جي ڀيڻ بيبي معصومه جي حرم اڳيان دفنايو ويو.

## حوالا
امام بخش خادم

-امام- بخش ”خادم“ سنڌي غزل جو مشهور شاعر ٿي گذريو آهي، جيڪو 1861ع ۾ محمد -بچل- بدويءَ جي گهر، شڪارپور ۾ پيدا ٿيو. ماءُ جي فوت ٿي وڃڻ ڪري سندس پالنا ناناڻن ڪئي. 1869ع ۾ -آخوند- قمرالدين جي مدرسي ۾ سنڌي پڙهڻ ويٺو. 1873ع ۾ پنج درجا پاس ڪري، سنڌي فائنل ڏنائين. -ان- کان پوءِ انگريزيءَ جا ٽي درجا پڙهي، ٽريننگ ڪاليج، حيدرآباد ۾ داخلا ورتائين، جتان 1879ع ۾ سرٽيفڪيٽ ورتائين ۽ حيدرآباد جي ئي هڪ اسڪول ۾ -استاد- مقرر ٿيو. اتي ئي سندس ملاقات سنڌ جي مشهور شاعرن، سيد فاضل شاهه، فضل محمد ”ماتم“ ۽ خليفي محمد قاسم هالائيءَ سان ٿي. شاعريءَ جو شوق اڳ ۾ ئي هئس، ويتر سٺي سنگت جي ڪري وڏن شاعرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. 1880ع ۾ شڪارپور بدلي ٿي ويو، -جتي- اسڪول جو هيڊماستر ٿيو. 1886ع ۾ سکر بدلي ٿي ويو. 1896ع ۾ ئي ڪٽنب سوڌو حج ڪيائين. -ان- کان پوءِ مختلف هنڌن تي پنهنجي پيشي سان نباهه ڪيائين. 1912ع ۾ استعيفيٰ ڏيئي، لکڻ پڙهڻ ۾ مشغول ٿي ويو. هن ’هير رانجهو‘ ڊرامو، ’حاتم طائيءَ جو قصو‘، ’چار درويش‘، ’-بهرام گور-‘، ’انشاءِ خادم‘، ’الف ليليٰ‘، ’فوائدالمبتدي‘ (فارسيءَ ۾)، ’نانگ وارو معجزو‘ (نظم ۾)، ’مثنوي نگار‘، ’دودو چنيسر‘ ۽ ’ڪليات خادم‘ ڪتاب لکيا. سندس ڪلام ’-بهار اخلاق-‘، ’تحفه احباب‘ ’آفتاب‘، ۽ ’سنڌ سڌار‘ جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيو. مشهور شاعر ۽ اديب، لطف -الله- -بدوي- سندس فرزند هو. حاجي -امام- بخش ’خادم‘، -جنوري- 1336ھ/1918ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
امام بخش خان مير

امام بخش خان مير-، خيرپور جي -ٽالپر- گهراڻي جو پنجون حڪمران هو ۽ حڪمران مير فيض محمد (پهريون) جو ٽيون نمبر پٽ هو. هو 1860ع ۾ ڄائو. مير -امام- بخش جا -ٻه ڀائر- مير غلام علي ۽ مير احمد علي وفات ڪري ويا هئا، -ان- ڪري پيءُ جي لاڏاڻي کان پوءِ کيس 1909ع ۾ پڳ ٻڌرائي وئي ۽ بعد ۾ سندس تاجپوشي ڪرائي حڪومت سندس حوالي ڪئي وئي. سندس حڪومتي معاملن ۾ ڪو خاص ڌيان نه هو، انڪري سمورو وهنوار سندس وزيرن هلايو. پهريائين سندس وزير -تسنيم- صادق علي هو، جيڪو روشن خيال ماڻهو هو، جنهن خيرپور ۾ -تعليم- جو لاڙو وڌايو. سندس وزارت مير -امام- بخش جي دؤر ۾ ٽي سال هلي. هو 1912ع ۾ وفات ڪري ويو ته -امام- بخش خان، اها وزارت محمد ابراهيم جي حوالي ڪئي. مير -امام- بخش جي دؤر حڪومت ۾ سندس صلاح سان خيرپور ۾ لائبرري، جيمخانو، نوان رستا، عمارتون، هنري اسڪول، فئڪٽريون ۽ ٻيا ڪيترائي يادگار ڪم ٿيا. پهرين مهاڀاري لڙائي لڳي ته انگريزن وزير محمد ابراهيم معرفت ميرن کان تمام گهڻي امداد حاصل ڪئي، جنهنڪري انگريزن مير -امام- بخش کي ”لفٽيننٽ ڪرنل“ جو اعزاز ڏنو. 

مير -امام- بخش شڪار جو شوقين هو ۽ علمي ادارن جي به وڏي مدد ڪندو هو. سندس دؤر ۾ عوام ايڏو خوش نه هو، هن ڇيڙ واري رقم ٻن آنن مان وڌائي ٻيڻي ڪري چار -آنا- ڪئي ۽ ائين اڳي مزدورن کي مزدوريءَ جا ٻه -آنا- ملندا هئا ته هن وڌائي چار -آنا- ڪيا، انڪري مزدور خوش ٿيا. ساڻس وزير محمد ابراهيم ۽ ٻنهي پٽن مير علي نواز ۽ مير غلام عليءَ جي آخري ڏينهن ۾ اڻبڻت رهي. مير طبيعت ۾ تيز هو، -ان- ڪري انگريزن محمد ابراهيم کي واپس ڪيو ۽ -ان- جي جاءِ تي نسيم قادرخان وزير ٿيو. آخري ڏينهن ۾ پٽن سان ناراضگيءَ ۾ رهيو ۽ 8 فيبروري 1921ع تي وفات ڪيائين. سندس لاش ڪربلا معليٰ ۾ دفنايو ويو. کيس ٽي پٽ علي نواز خان، علي محمد خان ۽ غلام علي خان هئا.

## حوالا
امام بخش شاھ فدوي

امام بخش شاهه ”فدوي“ ٺٽي جي رضوي ساداتن مان هو. 1822ع ۾ سندس ولادت ۽ 1888ع ۾ سندس وفات ٿي. وڏو عالم ۽ بزرگ هو. مهدوي عقيدي جو هو. -ٺٽي- ۾ پنهنجو مدرسو قائم ڪيو هئائين، -جتي- پاڻ درس ڏيندو هو. مير مرتضائي ٺٽويءَ جو ڀائٽيو ۽ شاگرد هو. شاعر به هو. مرثيا، منقبت ۽ غزل چيا اٿس. هڪ مثنوي ”يوسف زليخا“ به لکي اٿس. سندس واسطو مڪليءَ جي مشهور اولياء سيد محمد يوسف جي خاندان سان هو. سندس پيءُ جو نالو روشن شاهه هو. -امام- بخش شاهه فدوي جوانيءَ جي ڏهاڙن ۾ تپيدار هو. هو جهرڪ ۽ گهوڙاٻاري، وغيره ۾ نوڪريءَ سانگي رهيو. 1876ع ۾ نوڪري ڇڏيائين. هن جا سنڌ جي مشهور شخصيت غلام محمد شاهه ”گدا“ سان گهرا لاڳاپا هئا ۽ هو سدائين حيدرآباد ۾ ساڻس ملندو هو. 
ڊاڪٽر -اياز قادري- پنهنجي ڪتاب ”سنڌي غزل جي -اوسر-“ جي ٻئي ڀاڱي ۾ لکي ٿو ته ”فدوي پنهنجي دؤر جو نه صرف شاعر هو، پر -ٺٽي- جو پهريون شاعر آهي، جنهن ڄاڻي واڻي سنڌي شاعريءَ ڏانهن وک وڌائي.“ -امام- بخش شاهه فدويءَ جو سنڌيءَ ۾ ديوان پڻ موجود آهي.

## حوالا

زمرو:شاعر
امام بخش شر

سمام- بخش شَرُ، شهر ”ٻوٻي“ تعلقي سنجهوري جي اڀرندي طرف هڪ ننڍڙي ڳوٺ ۾ رهندو هو. سندس ولادت ۽ وفات جي -تاريخ- وغيره معلوم ٿي نه سگهي آهي. ڏاڍو رحمدل ۽ خوش مزاج شخص هو. هي پنهنجي وقت جو وڏو سگهڙ ٿي گذريو آهي. ڪيترائي ڪلام چيا اٿس، جنهن ۾ ڏور، ڳجهارتون ۽ خاص ڪري هنر جا -بيت- تمام مشهور آهن.

## حوالا
امام بخش شمس

عالم ۽ اديب -امام بخش شمس- ولد ڪريم بخش ميمڻ پهرين -جنوري- 1940ع تي شڪارپور ۾ ڄائو. ايم. اي پوليٽيڪل سائنس، ايم. اي سوشالاجي، بي. ايڊ ۽ ايل. ايل. بي جون ڊگريون حاصل ڪيائين. پيشي جي لحاظ کان پروفيسر هو. هن 26 فيبروري 1969ع تي ’انجن تحفظ -اسلام- شڪارپور‘ (رجسٽرڊ) نالي هڪ ادارو قائم ڪيو، جنهن طرفان ڪيترائي اصلاحي ڪتاب شايع ڪيائين. سندس لکيل ڪتابن مان: (1) نورِ هدايت (2) هدايتِ محمّدي (3) مشعلِ مصطفيٰ (4)راهِ عمل(5)گلدستهء -احاديث نبوي- صلي -الله- عليه وسلم (6) راهِه نجات (7) راهِ سعادت ۽ (8)روشن راهه وغيره شايع ٿيا.

## حوالا
امام بخش عاصم

امام- بخش ’عاصم‘ ولد محمد اسحاق ميمڻ، پهرين -آگسٽ- 1939ع تي شڪارپور ۾ ڄائو. ايم. اي ۽ ايم. ايڊ تائين -تعليم- حاصل ڪيائين. -استاد- طور ملازم ٿيو ۽ اڳتي هلي پروفيسر جي عهدي -تان- رٽائر ٿيو. پاڻ هڪ سٺو شاعر ۽ سٺو نثر نويس هو. سندس لکيل ڪتابن ۾: (1)-اسلام- '>-تاريخ -اسلام- -(يارهين ۽ ٻارهين جماعت لاءِ) (2) -اسلام- '>-تاريخ -اسلام- -(بي. اي لاءِ) (3) اسلاميات (بي. اي پارٽ ون لاءِ) (4) اسلامي -تهذيب- و -ثقافت- (بي. اي. ون ۽ ٽو لاءِ) (5)مـعـاشيات (بي. اي ون ۽ فائنل لاءِ (6) ڏهين جماعت لاءِ ڪيمسٽري ۽ بائلاجي (عبدالمالڪ مـيـمڻ سان گڏ) (7) -الله- جي اطاعت ڇو؟ (8)آخري غلطي (ٻاراڻيون ڪهاڻيون) (9) دال جا دڙڪا(ٻاراڻيون ڪهاڻيون) (10) آدم ۽ -ابليس- شايع ٿيل آهن. هن 1978ع ۾ ٻارن لاءِ ’گلڙا‘ رسالو پڻ -جاري- ڪيو. -امام بخش عاصم- 27 نومبر 2011ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
حافظ امام بخش سومرو

حافظ -امام- بخش سومرو 11 -آگسٽ- 1897ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. ننڍي هوندي کان ئي کيس ڪتاب پڙهڻ جو شوق هوس. -آخوند- عبدالرحمان تنيو سندس پهريون -استاد- هو ۽ قرآن پاڪ حفظ ڪرڻ جي سلسلي ۾ حافظ -امام- الدين، حافظ محمد قاسم سومري ۽ حافظ محمد يونس کان رهنمائي حاصل ڪيائين. کيس نوجواني کان وٺي ذڪر الاهي جو شوق هو، -ان- کان سواءِ -تهجد- گذار پڻ هو. ميان غلام صديق ميمڻ جي قائم ڪيل مدرسي ”مدرسه نور محمديه“ مان عربي ۽ فارسي پڙهي عالم فاضل ٿيو. حافظ صاحب سمورو ڏينهن عبادت الاهي ۾مشغول رهندو هو، پر -ترت- ئي استادن جي حڪم تي مختلف مدرسن ۾ درس و تدريس ڏيڻ ۾ مصروف ٿي ويو. حافظ -امام- بخش قادري جي طريقي ۾ سيد محمد صالح شاهه راڻيپوري، مفتي غلام عمر -جتوئي- ۽ خواجه محمد عمر جان جي صحبت حاصل ڪيائين. کيس فقه جي علم ۾ خاص مهارت حاصل هئي، سنڌي زبان ۾ سخن جو سلسلو به ڪجهه برقرار رکيائين، جنهن ڪري ڪجهه -بيت- ۽ مولود پڻ چيا اٿس. 
حافظ -امام- بخش فقيراڻي طبيعت جو مالڪ هو، سندس -استاد- هن کان تمام گهڻو خوش هئا، کيس ڇهه دفعا حج -بيت- -الله- جي زيارت جو شرف نصيب ٿيو. پاڻ حضرت قلندر لعل شهباز سان عقيدت جو اظهار ڪندا هئا. سندس شاگردن مان ڪيترائي ڄڻا عالم بڻجي ويا. هن 999 شاگردن کي حافظ قرآن بڻايو. هن عظيم بزرگ 9 سيپٽيمبر 1968ع ڌاري وفات ڪئي.

## حوالا
امام بري

مشهور بزرگ -امام- بريءَ جو اصل نالو شاهه عبداللطيف -بري- هو، هن ضلعي جهلم (پنجاب) ۾ 1617ع ۾ -جنم- ورتو، سندس والد جو نالو شاهه محمود هو. -امام بري- ننڍي هوندي کان عبادت ۽ رياضت ۾ مشغول رهندو هو. خاندان جي ڪجهه مخالف ماڻهن جي ڪري شاهه محمود پنهنجو اباڻو ڳوٺ ڇڏي -باغ- ڪلان علاقه گولڙا راولپنڊيءَ ۾ اچي رهائش پذير ٿيو، -جتي- هن پنهنجي فرزند -امام- بريءَ جي -تعليم- -جاري- رکي. -امام بري- عرفان ۽ علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ حج ۽ مقدس زيارتن لاءِ روانو ٿيو. واپس اچڻ کان پوءِ موجوده -اسلام- -آباد- واري علائقي ۾ اچي رهائش اختيار ڪيائين ۽ اتي رهي رشد ۽ هدايت جو آغاز ڪيائين، سندس علم ۽ ڄاڻ مان لکين ماڻهو فيضياب ٿيا. سندن ڪوششن سان ئي هتي جي ٻن قبيلن ڍونڊن ۽ رسين -اسلام- قبوليو. سندس ڳوٺ ”چورپور“، هاڻي ”نورپور“ جي نالي سان مشهور آهي. ”حديقته الاولياءَ“ جو صاحب لکي ٿو ته: ”شاهه لطيف -بري- پنجاب جي بزرگن مان هڪ هو، سندس هزارين ڪرامتون مشهور آهن. هو وڏو عابد، زاهد، متقي، گوشه نشين ۽ هڏ ڏوکي هو. سندس هزارين مريدن مان وڏيون بزرگ هستيون ٿيون. سندس علم ۽ عرفان ڪمال درجي تي پهتل هو“. هن عظيم بزرگ هستيءَ پنهنجي ڳوٺ ۾ 964ھ/1556ع ۾ وفات ڪئي. سندس مقبرو آبپاره اسلام آباد ۾ موجود آهي، -جتي- اڄ به هر خاص ۽ عام زيارت لاءِ ايندا آهن.

## حوالا

زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان
زمرو:صوفي شاعر
امام ترمذي

**امام ترمذي** (206ھ/821ع) ۾ ايران جي ’بوغ‘ نالي هڪ ڳوٺ ۾ ڄائو. محدث امام ترمذيءَ جو نالو فقہ جي وڏن عالمن ۾ شمار ٿئي ٿو. هن جو اصل نالو **محمد بن عيسيٰ بن سوده بن موسيٰ بن ضحاڪ** هو ۽ سندس ڪنيت ابوعيسيٰ هئي. ترمذ ۾ رهائش سبب ترمذي مشھور ٿيو.

امام ترمذي، امام بخاريءَ جو شاگرد هو. بعد ۾ امام مسلم، امام ابودائود ۽ ٻين ڪيترن ئي عالمن ۽ استادن کان علمي استفادو حاصل ڪيائين. حديث جي طلب ۾ ڪيترن ئي علمي مرڪزن جو سفر ڪيائين ۽ حديثن جو هڪ مجموعو مرتب ڪيائين، جيڪو ”جامع ترمذيءَ“ جي نالي سان مشھور آهي ۽ حديث جي ڇهن مستند ڪتابن: ”صحاح ستہ“ ۾ شامل آهي. جامع ترمذيءَ کان علاوه هن ”شمائل ترمذي“ بہ لکيو. ”جامع ترمذيءَ“ جون 17 شرحون آهن ۽ ”شمائل ترمذي“ جون 14 يا 15 شرحون آهن. 

امام ترمذيءَ جي باري ۾ اها بہ روايت آهي تہ پاڻ پيدائشي نابين هو. ٻيءَ روايت موجب، خدا جي خوف جي ڪري مسلسل روئڻ سبب نابين ٿي ويو هو. 17 رجب 279ھ/13 آڪٽوبر 892ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:حديث
زمرو:علم حديث
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:Articles with short description
امام حنيفه رحہ (ڪتاب)

**''امام حنيفه** جي سوانح بابت هيءُ ڪتاب گل محمد ”آزاد“ صوفيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 216 صفحا آهن ۽ قيمت 4 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد مان سال 1965ع ۾ ڇپايو. هن ڪتاب جو پنجون ڇاپو آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، مدينه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1966ع ۾ شايع ڪيو.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1965ع جا ڪتاب
امام ڏنو فقير

معروف شرناءِ نواز فنڪار -امام ڏنو فقير- 1950ع ڌاري ٽنڊي مير محمود، حيدرآباد ۾ ڄائو. سنڌ ۾ شرناءِ وڄائيندڙ فنڪارن ۾ کيس ملڪو حاصل هو. ڪلاسيڪل توڙي سر سوز مهارت سان وڄائي ڄاڻندو هو. ڪيترائي ڀيرا شاهه عبداللطيف ڀٽائيرحه جي ميلي جي تقريبن ۾ مهمانن جي آمد وقت شرناءِ وڄايائين. هيءُ ڍڍ وڄائڻ ۾ به ماهر هو. حيدرآباد ۾ محرم الحرام جي ڏينهن ۾ پڙن توڙي ماتمي جلوسن ۾ به سوز وڄائيندو هو. هن پنهنجي سُنگ لاءِ الڳ ڊريس به تيار ڪرائي، جنهن ۾ پيازي رنگ جا ڪپڙا، زري واري صدري ۽ -پٽڪو- شامل هئا. هن پنهنجي سُنگ سان ڪيترين ئي محفلن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. هن جا ڪيترائي شاگرد هئا. هن ثقافتي پروگرامن جي سلسلي ۾ امريڪا، فرانس، ڪئنيڊا ۽ دبئي ۾ پڻ فن جو مظاهرو ڪيو، -جن- مان اڪثر دورا حميد آخــونـد ۽ مـمـتاز مرزا جـي اڳــواڻـيءَ ۾ ڪيائين. کـيـس شـاهه لـطـيـف اوارڊ (2003ع)، لال شهباز قلندر اوارڊ ۽ صوفي ميوزڪ اوارڊ پڻ مليا. هن 26 -اپريل- 2012ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪئي. هن کي -ٽن- پٽن ۽ -ٽن- نياڻين جو اولاد آهي. کيس جڙيل شاهه قبرستان ٽنڊي -آغا- ۾ دفنايو ويو.

## حوالا
زين العابدين

حضرت امام علي زين العابدين عليه السلام، حضرت -امام- حسين عليه -اسلام- جو فرزندِ ارجمند ۽ چوٿون -امام- 38ھ / 658ع ۾ پيدا ٿيو. واقعي ڪربلا (60ھ / 680ع) ۾ حضرت -امام- حسين عليه -اسلام- پنهنجي عزيز و اقارب ۽ اصحابن سان گڏ شهيد ٿي ويو ۽ اهلبيت عصمت و طهارت سان گڏ صرف -امام- علي -بن- الحسين عليه السلام بچيو. هن واقعي کانپوءِ سڄي عمر مديني ۾ رهائش اختيار ڪيائين. پاڻ وڏو عالم، زاهد، عابد، شجاع ۽ متقي پرهيزگار هو. پاڻ خدا جي عبادت ۾ ايڏو ته مشغول هوندا هئا جو کين ”سيد الساجدين“ (يعني سجدي ڪندڙن جو سردار) ۽ ”زين العابدين“ (يعني عبادت ڪندڙن جي زينت) جا القاب ڏنا ويا. -امام- زين العابدين عليه السلام جون لاتعداد تصنيفون آهن، -جن- ۾ سڀ کان مشهور ”صحيفئه ڪامله“ لاجواب دعائن ۽ تعقيبات جو شاهڪار ڪتاب آهي. جنهن کي ”صحيفهءِ سجاديه“ به چيو وڃي ٿو، -ان- کان سواءِ استخاري لاءِ اڪثر عالم -امام- صاحب جو ”استخاره سجاديه“ جهڙو لاجواب ڪتاب استعمال ڪندا آهن. -امام- زين العابدين عليه السلام کي ڪربلا جي واقعي کانپوءِ وري وقت جي ظالم حاڪم حجاج -بن- يوسف گرفتار ڪرايو. -امام- عليه السلام -جن- 95ھ / 714ع ۾ رحلت ڪئي.

## حوالا
امام ضامن

امام موسيٰ رضا جو لقب. -امام ضامن- جو رپيو، ويساهه وارا، -امام ضامن- جي نالي تي باسي تعويذ طور -ٻانهن- ۾ ٻڌندا آهن، اهو سِڪو يا رپيو مسافر جي سلامتيءَ سان سفر پوري ڪرڻ جي سوڻ طور -ٻانهن- ۾ ٻڌجي ٿو، جيئن انهيءَ جو -امام- موسيٰ رضا، ضامن هجي. جڏهن مسافر سفر -تان- واپس آيو، تڏهن اهو سڪو يا رپيو ڪنهن مستحق کي خيرات ۾ ڏيئي ڇڏبو آهي يا ڪنهن خير جي ڪم تي لڳائبو آهي. اها رسم فقط شيعن ۾ آهي.

## حوالا
امام بارگاھ

امام بارگاهه -ان- جڳهه کي چيو ويندو آهي -جتي- امامن جون مجلسون ۽ محفلون برپا ڪيون وڃن. اصل ۾ -امام بارگاهه- کي سنڌيءَ ۾ -امام- جو پِڙ چيو ويندو آهي ۽ اردوءَ ۾ ’-امام- باڙه‘ چوندا آهن. اڪثر محرم جي ڏهاڙن ۾ شهداءِ ڪربلا جي شهيدن جي ياد ۾ مجلسون، ماتمداري ۽ جلوس انهن پِڙن (-امام بارگاهه-) ۾ برپا ڪيا ويندا آهن. سنڌ ۾ عزاداريءَ جو مرڪز ڪلهوڙن جي دور کان وٺي حيدرآباد رهيو آهي. پر ٽالپرن جي دور ۾ حيدرآباد وڌيڪ زور ورتو. هن وقت سڄيءَ سنڌ ۾ لاتعداد -امام- بارگاهون آهن، پر حيدرآباد اڄ به مرڪز آهي. حيدرآباد ۾ قديم ۾ قديم -امام بارگاهه- ٽنڊي -آغا- جي علائقي ۾ ”-امام بارگاهه- علي -آباد-“ جي نالي سان مشهور آهي. هن -امام بارگاهه- ۾ فاتحه سنڌ مير فتح علي خان -ٽالپر- جو سنڌ ۾ پهريون ڪاٺ جو ٺهرايل تعزيو پڻ رکيل آهي. حيدرآباد سميت سڄي ملڪ ۾ هن وقت لاتعداد -امام- بارگاهون موجود آهن.

## حوالا
ميرزا امام علي بيگ

ميرزا -امام- علي بيگ ”علي“ ولد ميرزا قاسم علي بيگ 1881ع ۾ حيدرآباد ۾ تولد ٿيو. پاڻ قرآن مجيد جي -تعليم- پنهنجي والد ميرزا قاسم علي بيگ کان حاصل ڪري، -آخوند-، علي محمد جي مدرسي مان درسي -تعليم- حاصل ڪيائين. مولانا ابوالحسن لکنويءَ کان ديني -تعليم- جو به درس وٺندو هو. شاعريءَ سان گڏ خوشنويسي، مصوري ۽ زردوزي قدرت کيس ورثي ۾ عطا ڪئي هئي. هِزهائينيس مير حاجي نور محمد سان گڏ ٻه ڀيرا عراق ۽ -ايران- جون زيارتيون ڪيائين. پير سيد علي اصغر شاهه راشدي جڏهن به حيدرآباد ايندو هو ته وٽس رهندو هو ۽ سندس فن ۾ ڪماليت ڏسي کيس ”نقاشِ ازل -اول-“ جي لقب سان سڏيندو هو. ڊاڪٽر علي احمد قاضي، ميرزا صاحب جي مصوريءَ جي تمام گهڻي تعريف ڪئي آهي. سندس ڪلام مرثين، سلامن، غزلن، قصيدن، مناجات ۽ نعت تي مشتمل آهي. فاتح سنڌ مير فتح علي خان -ٽالپر- جي ٺهرايل تعزيه جي خوبصورتيءَ ۾ اضافو ڪرائڻ لاءِ -ابرق تي نقاشيءَ جو ڪم- ڪري تعزيه تي زري هنئي هئائين. پاڻ 4 سيپٽمبر 1955ع تي وفات ڪري ويو.

## حوالا
امام علي شاھ

**سيد امام علي شاھ** ولد ڏنل شاھ، ڳوٺ لاڙڪ، تعلقي ڪنڊياري جو ويٺل هو. سال 39-1938ع ڌاري گذاري ويو. راڻيپور جي پير صالح شاھ صاحب جو مريد هو. شاعريءَ ۾ محمد فقير کٽياڻ ۽ فقير خيرمحمد هيسباڻيءَ کان متاثر نظر اچي ٿو. سندس ڪلام جو مضمون اڪثر سادو آهي. سنڌي ادبي بورڊ جي ڇپايل ڪافين جي ڪتاب ۾ سندس ڪي ڪافيون شامل آهن.

## حوالا
امام بخش گھرياڻي

امام بخش گهرياڻي- دادوءَ جو مشهور ۽ معروف وڪيل سال 1945ع ڌاري ڳوٺ شاهه حسن ۾ ڄائو. ميٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ دادوءَ اچي سيشن ڪورٽ ۾ ڪلارڪ ڀرتي ٿيو. نوڪريءَ دوران ايل. ايل. بي جو امتحان پاس ڪيائين ۽ پوءِ وڪالت ڪرڻ لڳو. هي پيپلز پارٽيءَ جي باني ميمبرن مان هو، هو پيپلز -پارٽي- دادو سٽيءَ جو پهريون جنرل سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو. مشهور وڪيل ۽ سماجي ڪارڪن -آسن داس- جو وڪالت ۾ اسسٽنٽ هو. جڏهن -آسن داس- هندوستان ويو ته ڪچهري روڊ واري آفيس سندس حوالي ڪري ويو. -امام- بخش يارن جو يار، هڏ ڏوکي ۽ قومي جذبا رکندڙ، -تاريخ- ۽ ادب سان پيار ڪندڙ شخص هو. -تاج صحرائي- ۽ -استاد بخاري- سميت ٻيا به دادوءَ جا اديب شاعر ۽ ادب دوست شام جو روز سندس آفيس تي ڪچهري لاءِ ڪٺا ٿيندا هئا. هن ايم. -آر-. ڊي تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتو، جنهنڪري ڪيترا ڀيرا جيل به ڀوڳيائين. محترمه بينظير جي پوئين دور ۾ کيس پبلڪ اڪاٽونس ڪميٽيءَ جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. -استاد بخاري- اڪيڊميءَ جو ميمبر هو. عمر جو آخري حصو بيماري ۾ رهندي سال 2009ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
امام علي مرزا

**ميرزا امام علي بيگ** افسر ولد ميرزا امداد علي ٽنڊي آغا (حيدرآباد) جي علمي، ادبي ۽ مذهبي ميرزا گهراڻي ۾ 14 آگسٽ 1960ع ۾ جنم ورتو.

## تعليم
ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ مئٽرڪ 1977ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان، انٽر سچل سرمست آرٽس ڪاليج مان 1979ع ۾ پاس ڪيائين. بي.اي ۽ ايم.اي (سنڌي) سٽي آرٽس ڪاليج مان پاس ڪري ’سنڌ جي عزاداري‘ جي عنوان سان سنڌ يونيورسٽيءَ مان 1996ع ۾ پي.ايڇ.ڊي (سنڌي) جي سند حاصل ڪيائين.

## ملازمتي خدمتون
عملي زندگيءَ جي شروعات 1978ع کان جيل کاتي کان شروع ڪيائين. ريڊيو حيدرآباد ۽ سنڌالاجيءَ ۾ پڻ ملازمت ڪيائين ۽ آخر ڪميشن جو امتحان پاس ڪري ليڪچرر جي عهدي تي سٽي آرٽس ڪاليج ۾ مقرر ٿيو. ترقيءَ جون منزلون طئي ڪندو هن وقت ريجنل ڊائريڪٽر آف ڪاليجز حيدرآباد جي عهدي تي فائز آهي. ايران جو ٽي دفعا سير ڪيائين.

## ادبي خدمتون
علمي ادبي ماحول جي پرورش سبب کيس ننڍپڻ کان ئي نثر ۽ نظم لکڻ جو شوق هو. سندس پي. ايڇ.ڊي جي ٿيسز ’سنڌ جي عزاداري‘ شايع ٿي چڪي آهي ۽ ان جو اردو ترجمو پڻ شايع ٿيل آهي. ان کانسواءِ ’سنڌي مرثيي جي تاريخ‘، ’مرثين جو مجموعو‘، ’دينيات جا ٽي ڪتاب‘ پڻ شايع ٿي چڪا آهن. سندس ڪجهه ڪتاب ڇپائي جا منتظر آهن. ميرزا افسر جا ڪيترائي تحقيقي مقالا ۽ مضمون نئين زندگي، پيغام، اظهار، مهراڻ، پنجتني اخبار ۽ ٻين رسالن ۾ پڻ شايع ٿي چڪا آهن. عزاداري جي ڏهاڙن ۾ ميرزا افسر مرثيہ ۽ سلام پڻ پڙهندو آهي. ۽ مختلف نعتيه محفلن ۾ نعت خواني پڻ ڪندو آهي. شاعري جي شروعات پڻ ننڍپڻ کان شروع ڪيائين. شاعري جي صنفن ۾ مرثيه، سلام، غزل، قصيدو، قطعہ تاريخ ، رباعي ۽ نوحي جي صنفن تي پڻ طبع آزمائي ڪندو آهي. ٽنڊي آغا جي قديم ۽ مشهور امام بارگاهه علي آباد ۾ منعقد ٿيندڙ هر طرحي مشاعري ۾ پڻ شرڪت ڪري داد حاصل ڪندو آهي.

## حوالا

زمرو:1960ع جون پيدائشون