سيد احمد خان

**سيد احمد خان** 17 آڪٽوبر 1817 ۾ دهلي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو مير تقي هو. سندس ماءُ عزيز النساء بيگم مشهور صوفي شاعر خواجه مير درد جي خاندان سان تعلق رکندي هئي. وقت موجب تعليم حاصل ڪيائين. دهلي ڪاليج ۾ به پڙهيو. پاڻ علي ڳڙهه ۾ مسلم ڪاليج جو بنياد رکيائين، جنهن کي بعد ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو مليو. اهو ڪاليج هندستان جي مسلمانن ۾ اعليٰ تعليم عام ڪرڻ جي جذبي تحت کوليو ويو. پاڻ علي ڳڙھ ۾ ئي 27 مارچ 1898 تي وفات ڪئي.

## شروعاتي زندگي

سيد احمد تقوي ’خان بهادر‘ 17 آڪٽوبر 1817ع تي سيد محمد متقي ۽ عزيزُ النساءِ جي گهر دهلي ۾ پيدا ٿيو، جيڪا ان وقت مغليه سلطنت جي گاديءَ جو شهر هئي، جڏهن مغل شهنشاھ اڪبر شاھ ثاني جي حڪومت هئي. سندس خاندان جون ڪيترائي نسل مغل درٻار جي انتظام سان گهري ريت لاڳاپيل رهيون هيون. سندس نانيءَ جو والد، خواجه فريدالدين، مغل اڪبر شاھ ثاني جي درٻار ۾ *[[وزير]]* طور خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. سندس ڏاڏي، سيد هادي جواد بن عمادالدين، منصب دار (يعني جرنيل) جي حيثيت سان هڪ اعليٰ انتظامي عهدو رکندو هو ۽ مغل شهنشاھ عالمگير ثاني جي درٻار ۾ کيس اعزازي نالو ”مير جواد علي خان“ عطا ڪيو ويو هو. سر سيد جو والد، سيد محمد متقي، ذاتي طور شهنشاهه اڪبر شاهه ثاني جو ويجهو هو ۽ سندس ذاتي صلاحڪار طور پڻ خدمتون انجام ڏيندو هو. بهرحال، سيد احمد اهڙي وقت ۾ پيدا ٿيو، جڏهن سندس والد علائقائي بغاوتن ۾ مصروف هو، جن کي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي مدد ۽ اڳواڻي حاصل هئي؛ اها ڪمپني مغل رياست جي روايتي طاقت کي ختم ڪري چڪي هئي ۽ شهنشاهه کي رڳو هڪ علامتي حڪمران بڻائي ڇڏيو هو.

سيد احمد ٽن ڀائرن ڀينرن مان ننڍو هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ سيد محمد بن متقي خان ۽ وڏي ڀيڻ صفيتُ النساءِ سان گڏ، سر سيد جي پرورش سندس نانيءَ جي گهر ۾، شهر جي هڪ خوشحال علائقي ۾ ٿي. انهن جي تربيت سخت مغليه اشرافي روايتن مطابق ٿي ۽ کين سياست سان ويجهڙائيءَ ۾ رکيو ويو. سندن ماءُ، عزيزُ النساءِ، سر سيد جي شروعاتي زندگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو؛ هن کيس سخت نظم و ضبط سان پاليو ۽ جديد تعليم تي خاص زور ڏنو.

## تعليم
سر سيد جي تعليم جي شروعات 1822ع ۾ شاھ غلام علي دهلوي کان ٿي، جيڪو سندس والد جو روحاني مرشد هو. کيس قرآن پڙهڻ ۽ سمجهڻ جي تعليم هڪ عورت استادن عريبا سحر کان ملي. دهلي ۾ هن مسلمان اشرافيه جي روايتي تعليم حاصل ڪئي. هن پنهنجي اباڻي گهر جي ڀرسان هڪ گهر ۾ قائم عالم مولوي حميدالدين جي هلائيندڙ مڪتب (تعليم) ۾ داخلا ورتي ۽ اتي فارسي ۽ عربي سکڻ شروع ڪئي. هن مسلم عالمن ۽ اديبن جهڙوڪ سھبائي، ذوق ۽ غالب جا تصنيف ٿيل ڪم پڙهيا. ٻين استادن کيس علم رياضي، اسلامي فلڪيات ۽ الجبرا جي تعليم ڏني. هن ڪيترن سالن تائين حڪيم غلام حيدر خان وٽ طب جي به تعليم حاصل ڪئي. سر سيد ترڻ، نشاني بازي ۽ ٻين راندين ۾ پڻ مهارت رکندڙ هو. هن مغليه درٻار جي ثقافتي سرگرمين ۾ به سرگرم شرڪت ڪئي ۽ محفلن، ميلن ۽ مشاعرن ۾ شريڪ ٿيندو رهيو.

سيد احمد جي وڏي ڀاءُ دهلي مان هفتيوار اخبار ”سيدُ الاخبار“ جاري ڪئي، جيڪا اتر هندستان جي ابتدائي اردو اخبارن مان هڪ هئي. 1838ع ۾ والد جي وفات تائين سر سيد هڪ خوشحال مسلمان نوجوان اشراف وانگر زندگي گذاريندو رهيو. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي ڏاڏي ۽ والد جا لقب ورثي طور حاصل ڪيا ۽ بھادر شاھ ظفر شهنشاهه کيس ”عارف جنگ“ جو لقب عطا ڪيو. مالي مشڪلاتن سبب سر سيد جي باقاعده تعليم جو سلسلو ختم ٿي ويو، پر هن نجي طور مختلف موضوعن تي ڪتابن ذريعي مطالعي جو عمل جاري رکيو.

## پيشاورانه زندگي

مغليه سياسي طاقت جي لڳاتار زوال کي محسوس ڪندي، سر سيد ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هو نوآبادي دور جي سول سروس ۾ داخل نه ٿي سگهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هندستانين کي ان سروس ۾ 1860ع واري ڏهاڪي کان پوءِ داخلا ملي. سندس پهرين مقرري دهلي ۾ صدر امين جي آفيس ۾ فوجداري شعبي جي *سرشتيدار* (يعني ڪلارڪ) طور ٿي، جتي هو رڪارڊ سنڀالڻ ۽ عدالتي معاملن جي انتظام جو ذميوار هو. فيبروري 1839ع ۾ کيس آگره بدلي ڪيو ويو ۽ ڪمشنر جي آفيس ۾ *نائب منشي* يا نائب ريڊر جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. 1841ع ۾ کيس فتح پور سيڪري جو *منصف* يا سب جج مقرر ڪيو ويو ۽ پوءِ 1846ع ۾ ٻيهر دهلي منتقل ڪيو ويو. هو 1854ع تائين دهلي ۾ رهيو، سواءِ ٻن مختصر مقررين جي، جڏهن 1850ع ۽ 1853ع ۾ روهتڪ ۾ قائم مقام *صدر امين* طور خدمتون سرانجام ڏنائين. 1855ع ۾ کيس بجنور ۾ *صدر امين* جي عهدي تي ترقي ملي.

اعليٰ درجي جي برطانوي عملدارن سان ويجهي واقفيت سبب، سر سيد کي عدالتن ۾ خدمتن دوران برطانوي نوآبادي سياست بابت گهري ڄاڻ حاصل ٿي. 1857ع جي بغاوت جي شروعات تي، 10 مئي 1857ع تي، سر سيد بجنور جي عدالت ۾ چيف اسيسمينٽ آفيسر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو. هن بجنور جي برطانوي عملدارن جو ساٿ ڏنو ۽ بغاوت ڪندڙ سپاهين کان ڪيترن عملدارن ۽ سندن خاندانن جون جانيون بچايون. هن تڪرار ۾ وڏي تعداد ۾ عام شهري مارجي ويا. مسلمان طاقت جا اڳوڻا مرڪز جهڙوڪ دهلي، آگره، لکنئو ۽ ڪانپور سخت متاثر ٿيا. سر سيد پنهنجي ڪيترن ويجهن مٽن مائٽن کي تشدد ۾ وڃائي ڇڏيو. جيتوڻيڪ هو پنهنجي ماءُ کي انهيءَ انتشار مان بچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر ميرٺ ۾ ڏکن ۽ محرومين سبب سندس وفات ٿي وئي.

1858ع ۾ کيس مرادآباد جي عدالت ۾ *صدرالصدور* جهڙي اعليٰ عهدي تي مقرر ڪيو ويو، جتي هن پنهنجي سڀ کان مشهور ادبي تصنيف *The Cause of the Indian Revolt* لکڻ شروع ڪئي. 1862ع ۾ کيس غازیپور منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ 1864ع ۾ عليڳڙھ موڪليو ويو. ساڳئي سال کيس بنارس اماڻيو ويو ۽ *ننڍن دعوائن جي عدالت* جو سب جج مقرر ڪيو ويو.

اپريل 1869ع ۾ سر سيد پنهنجي ٻن پٽن سيد حامد ۽ سيد محمود سان گڏ انگلينڊ ويو؛ جنهن مان سيد محمود انگلينڊ ۾ تعليم لاءِ اسڪالرشپ حاصل ڪئي هئي.

سر سيد 1876ع ۾ سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿي عليڳڙھ ۾ رهائش اختيار ڪئي. 1878ع ۾ کيس امپيريل ليجسليٽو ڪائونسل جو اضافي ميمبر نامزد ڪيو ويو، جنهن ۾ هن جولاءِ 1878ع کان جولاءِ 1880ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن ٻي مدي تائين به خدمت ڪئي، جيڪا 1883ع تائين جاري رهي. ان کان سواءِ، هن 1887ع کان 1893ع تائين اتر-اولهه صوبن جي ليفٽيننٽ گورنر جي قانونساز ڪائونسل ۾ ٻه مدتون خدمتون سرانجام ڏنيون.

## اثر
سر سيد جي شروعاتي اثرن ۾ سندس والده عزيزالنسا ۽ ناني خوجه فريدالدين شامل هئا، جن ٻنهي سندس تعليم ۾ خاص دلچسپي ورتي. خوجه فريدالدين مغليه درٻار ۾ وزير جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏيڻ سان گڏ استاد، رياضي دان ۽ فلڪيات جو ماهر به هو. هو تصوف ڏانهن به مائل هو، جنهن جو اثر سر سيد تي ننڍپڻ کان ئي پيو. سندس مامو خوجه زين‌الدين احمد، جيڪو موسيقي ۽ رياضيءَ جو ماهر هو، به شروعاتي دور ۾ سر سيد تي اثرانداز ٿيو.

سر سيد جي شروعاتي ديني تحريرن مان سندس فڪري رخ تي ٽن ديني فڪري روايتن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو: نقشبندي روايت—خاص طور شاه غلام علي دهلوي، شاه ولي الله دهلوي ۽ سندن تعليمات؛ ۽ سيد احمد بريلوي جي مجاهدين تحريڪ، گڏوگڏ سندس ابتدائي شاگرد شاه اسماعيل دهلوي. جيتوڻيڪ سر سيد هندستان ۾ ديني سڌارن جي خواهش ۾ مجاهدين تحريڪ سان هم‌خيال هو، پر هو هندستاني وهابي تحريڪ جو مخالف رهيو.

دهلي ۾ پنهنجي تشڪيل واري دور دوران سر سيد جو واسطو مرزا غالب ۽ ذوق سان پيو، جن جي نثر ۽ شاعريءَ جي نفيس انداز سندس لکڻين تي گهرو اثر ڇڏيو. هو تعليم جي ڏينهن ۾ اڪثر امام بخش صھبايي ۽ صدرالدين خان آزرده دهلوي وٽ ويندو رهيو. آگره ۾ سندس استاد ۽ دوست، ڪنڌالا جو نورالحسن—جيڪو 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آگره ڪاليج ۾ عربي جو استاد هو—به سر سيد تي اثرانداز ٿيو؛ هن سندس شروعاتي ڪم جي همت افزائي ڪئي ۽ درستي به ڪئي.

هو تيونس جي اصلاحي مفڪر خيرالدين پاشا جي تصنيفن کان به متاثر ٿيو ۽ مسلمان سماج ۾ سڌارن لاءِ اظهارِ راءِ جي آزاديءَ کي ڪم ۾ آڻڻ وارو طريقو اختيار ڪيائين.

مغربي ليکڪن مان جن سندس سياسي خيالن تي سڀ کان وڌيڪ اثر وڌو، تن ۾ افاديت پسندي (Utilitarianism) جا مفڪر شامل هئا، خاص طور جان اسٽوارٽ مل، جن جا حوالا سر سيد پنهنجي لکڻين ۾ گهڻو ڏيندو رهيو. ان کانسواءِ، هو جوزف ايڊيسن ۽ رچرڊ اسٽيل جي مضمونن کان به متاثر ٿيو ۽ پنهنجن رسالن کي سندن *[[ٽيٽلر (جرنل 1709)]]* ۽ *[[اسپيڪٽيٽر (1711)|اسپيڪٽيٽر]]* جي نموني تي ترتيب ڏنو.

## ادبي ڪم

جونيئر ڪلارڪ طور ڪم جاري رکندي، سر سيد 23 ورهين جي عمر (1840ع) کان لکڻ تي ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو ۽ مختلف موضوعن تي ( ميڪانيڪس کان وٺي تعليمي مسئلن تائين) گهڻو ڪري اردو ۾ لکندو رهيو؛ سندس لکڻيون گهٽ ۾ گهٽ 6000 صفحن تائين پهچن ٿيون. هن آثارِ قديمه بابت هڪ مشهور ڪتاب *Athar-ul-Sandeed* به لکيو. هندستان جي ڪجهه مشهور ليکڪن سان ملاقاتن کان پوءِ هن ۾ ادب ڏانهن به دلچسپي پيدا ٿي.

### ديني تصنيفون

سر سيد احمد خان جي ليکڪانه حياتي 1842ع ۾ شروع ٿي، جڏهن هن ديني موضوعن تي اردو ۾ ڪيترن رسالن/رسالن جهڙيون تحريرون شايع ڪيون. سندس شروعاتي ديني تحريرن ۾ فڪري لحاظ کان وڌيڪ روايتي (آرٿوڊڪس) رخ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ پر وقت سان گڏ، ۽ مغرب سان وڌندڙ رابطن سبب، سندس خيال آهستي آهستي وڌيڪ خودمختيار ٿيندا ويا. سندس ابتدائي ڪم ۾ تصوف ۽ دهلي جي پرورش جا اثر به نمايان آهن. انهن تصنيفن جا بنيادي موضوع اسلامي نبي حضرت محمد صه جي سنتن/عملن کي “واحد صحيح رستو” طور عام ڪرڻ، ۽ هندستاني مسلمانن جي زندگين کي ديني بدعتن کان پاڪ ڪري سڌارڻ جي خواهش هئا، جيئن هندستان ۾ اسلامي عقيدي جي صفائي ۽ خالصتائي حاصل ڪئي وڃي. سندس پوءِ وارا ديني ڪم—مثلاً تورات ۽ انجيل تي سندس تبصرو ۽ محمد بابت مضمون، هندستان ۾ عيسائي مشنرين جي سرگرمين ۽ برطانوي مؤرخن جي اسلام بابت جارحانه نظرين جي ردعمل طور وڌيڪ تيز ٿيا.

#### شروعاتي رسالا

سندس پهريون رسالو 1842ع ۾ شايع ٿيو، جيڪو حضرت محمد صه بابت سوانحي خاڪو هو ۽ ان جو نالو *جلا القلبي ذڪر محبوب* هو، جيڪو شاه ولي الله جي اصلاحي خيالن جي لاڙي سان هم آهنگ هو. هي مولد جي موقعي تي پڙهڻ لاءِ نثر هو، جيڪو رواني واري (محاورتي) اردو ۾ لکيل هو. هن پنهنجو ٻيو رسالو *تحفه حسن* 1844ع ۾ پنهنجي دوست نورالحسن جي همت افزائي تي شايع ڪيو. هي شاھ عبدالعزيز دهلوي جي *تعفه اثنا عشري جي ڏهين ۽ ٻارهين بابن جو اردو ترجمو آهي، جيڪو [[شيعه اسلام|شيعه]] عقيدن تي تنقيد تي مشتمل هو. ڏهون باب [[اصحابن]] ۽ [[حضرت عائشه]] بابت شيعه الزامَن جو جواب ڏئي ٿو، ۽ ٻارهون باب شيعه تصورن [[تولي]] ۽ تبرّي تي بحث ڪري ٿو.

سندس ٽيون رسالو *ڪلمات الحق* 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي *پير–مريد* لاڳاپن جي چوڌاري هلندڙ ڪجهه رائج [[صوفي ازم|صوفي]] عملن تي تنقيد آهي. ڪم جي پهرئين حصي ۾ *پيري* جي تصور تي بحث آهي، ۽ هن حصي ۾ سر سيد دليل ڏئي ٿو ته محمد ئي واحد صحيح پير آهي. ٻيو حصو *مريدي* ۽ *بيعت* جي تصور تي مرڪوز آهي. هو پير–مريد لاڳاپي ۽ ان سان لاڳاپيل عملن ۾ سڌارن جي اپيل ڪري ٿو. سندس چوٿون رسالو *راہ سنته دار رد بدعه*. 1850ع ۾ شايع ٿيو. هن ۾ هن پنهنجي ڪجهه مسلمان همعصرن جي اُنهن مذهبي عملن ۽ عقيدن جي مخالفت ظاهر ڪئي، جيڪي سندس نظر ۾ بدعت سان ملي ويا هئا ۽ صحيح [[سنت]] کان هٽي چڪا هئا. 1852ع ۾ هن *نامقہ در بیان مسلہ تصورِ شیخ* شايع ڪيو، جنهن ۾ صوفي عمل: پنهنجي روحاني رهنما جي صورت کي اندر ۾ تصور ڪرڻ,جو دفاع ڪيو. 1853ع ۾ هن الغزالي جي *ڪيميائي سعادت* مان ڪجهه حصا ترجمو ڪيا.

==== تورات ۽ انجيل تي تبصرو ====
1862ع ۾، جڏهن هو غازيپور ۾ مقرر هو، سر سيد [[بائيبل]] ۽ ان جي تعليمات تي تبصرو لکڻ شروع ڪيو، جنهن جو مقصد انهن کي اسلامي نقطه نظر سان سمجهائڻ هو. هي تبصرو 1862ع کان 1865ع تائين ٽن حصن ۾ اردو ۽ انگريزي ۾ *تبن الڪلام في تفسير التورات و انجيل الملتل اسلام* جي عنوان سان شايع ٿيو. پهريون حصو بائيبل واري تحريرن بابت اسلامي رويي تي آهي، جڏهن ته ٻيو ۽ ٽيون حصو ترتيبوار سِفرِ پيدائش ۽ [[انجيلِ متي]] تي تبصرو رکن ٿا.

==== *سيرت النبي تي مضمون* ====
1869ع ۾ هن حضرت محمد صه جي زندگي مبارڪ تي *الخطبات الاحمديہ في العرب سيرت المحمديہ" 
لکيو، جيڪو وليم ميور جي 1864ع ۾ شايع ٿيل مشهور چار جلدن واري ڪتاب *لائيف آف محمد* جي جواب طور هو. ميور جي اسلام بابت تصويرڪشي ۽ محمد جي ڪردار بابت بيان سر سيد کي گهڻو پريشان ڪيو. هن کي انديشو هو ته اهو ڪتاب نوجوان مسلمان نسل ۾ شڪ پيدا ڪري سگهي ٿو. ڪتاب جي تياري لاءِ هن پنهنجي پُٽ سان گڏ انگلينڊ جو سفر ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو مغربي تهذيب جو سڌو تجربو/مشاهدو ڪرڻ چاهيندو هو.

هو چارلس ڊارون جو پڙهندڙ به هو، ۽ جيتوڻيڪ هو سندس سڀني خيالن سان متفق نه هو، تڏهن به کيس پنهنجي همعصر آسا گري وانگر هڪ قسم جو الاهي ارتقا پسند چئي سگهجي ٿو. سيد احمد اسلامي دنيا ۾ هن نظرئي کي اختيار ڪندڙ شروعاتي ماڻهن مان هڪ هو. هن جي دليلن ۾ پنهنجي سائنسي تحقيق جا نتيجا ۽ اڳين اسلامي عالمن جهڙوڪ الجاحظ، ابن خلدون ۽ شاه ولي الله جا حوالا شامل هئا.

#### تفسير القرآن
سر سيد 1877ع ۾ تفسير، يعني قرآن تي شرح/تبصرو، لکڻ شروع ڪيو. هي *تفسير القرآن* جي عنوان سان ست جلدن ۾ شايع ٿيو؛ پهريون جلد 1880ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ آخري جلد سندس وفات کان ڇهه سال پوءِ 1904ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪم ۾ هن قرآن جا 16 پارا ۽ 13 سورتون تجزيو ڪري تفسير ڪيون. پهرئين جلد ۾ هن *تحرير في اصول التفسير *  نالي هڪ مفصل مقالو به شامل ڪيو، جنهن ۾ هن 15 اصول بيان ڪيا، جن کي هن پنهنجي تفسير جي بنياد طور اختيار ڪيو.

### تاريخي ڪم
تاريخ سر سيد جي پسنديده مطالعي جو ميدان هو، ۽ 1840ع ۾ هن پنهنجي سرپرست رابرٽ اين. سي. ھيملٽن جي خواهش تي دهلي جي تيموري حڪمرانن بابت، تيمور کان بھادر شاه ظفر تائين، زماني/سنين جي ترتيب وارا جدول مرتب ڪيا. هي پوءِ *Jam-i-Jum* (*جمشيدس ڪپ*) جي عنوان سان شايع ٿيو. * سلسلات الملڪ* ۾ هن دهلي جي تاريخ جي سڀني حڪمرانن بابت سوانحي/حياتياني ڊيٽا گڏ ڪئي. بجنور ۾ قيام دوران هن بجنور شهر جي تاريخ به لکي، پر 1857ع جي بغاوت دوران اها تباهه ٿي وئي. هن ڪتابن جا تنقيدي ايڊيشن پڻ تيار ڪيا، جهڙوڪ ضياءُالدين برني جي *تاريخ فيروز شاھي* (1862ع ۾ شايع)، ۽ *تزڪ جھانگيري* (1864ع ۾ شايع). پر سندس سڀ کان اهم تاريخي ڪم، جن کيس عالم جي حيثيت سان شهرت ڏني، *آثار سنديد* (Asar-us-Sanadid) جا ٻه ايڊيشن ۽ *آئين اڪبري * جو ايڊيشن هئا.

#### آثار سنديد
1847ع ۾ هن *آثار سنديد* 
(*The Remnants of Ancient Heroes*) شايع ڪيو، جنهن ۾ دهلي جي وچئين دور (medieval era) کان لاڳاپيل قديم آثارن جو بيان آهي. ڪتاب چار حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون حصو دهلي شهر کان ٻاهر جي عمارتن تي؛ ٻيو دهلي قلعو جي چوڌاري عمارتن تي؛ ٽيون شاهجهان آباد جي يادگارن/آثارن تي؛ ۽ آخري حصو دهلي جي مختلف بستن بابت مختصر تاريخي جائزو ۽ دهلي جي نامور رهواسين بابت (صوفين—مثلاً شاه غلام علي ۽ سيد احمد شهيد—سميت)، طبيبن، عالمن، شاعرن، خطاطن ۽ موسيقارن بابت بيان پيش ڪري ٿو. هن ۾ فيض علي خان ۽ مرزا شاهروخ بيگ جون لڳ ڀڳ 130 تصويرون به شامل هيون، جيڪي هندستان ۾ لٿوگرافي ذريعي تيار ٿيندڙ ڪتابي تصويرن مان سڀ کان شروعاتين ۾ شمار ٿين ٿيون. سيد احمد 1854ع ۾ *Ansar-as-Sanadid* جو ٻيون ايڊيشن جاري ڪيو. پر ٻيون ايڊيشن پهرئين کان بنيادي طور بلڪل مختلف هو—اهو مختصر ۽ وڌيڪ حقائقي/فئڪٽول (factual) هو. هن ڪتاب سر سيد کي وڌيڪ وسيع شهرت ڏني ۽ کيس هڪ سُڌريل عالم جي ساک ملي. 1861ع ۾ پيرس ۾ جوزف ھيلئودور گارسَن ڊي ٽيسي هن جو فرانسيسي ترجمو ڪيو. ڪتاب لنڊن ۾ رائل ايشياٽڪ سوسائٽي آف گريٽ برٽن اينڊ آئرلينڊ کي به پيش ڪيو ويو، جنهن کيس اعزازي فيلو بڻايو.

#### آئين اڪبري

1855ع ۾ هن ابوالفضل جي *[[آئين اڪبري]]* جو پنهنجو علمي ۽ تصويرن وارو ايڊيشن مڪمل ڪيو. هن ڪم جا پهريون ۽ ٽيون جلد 1855ع ۾ شايع ٿيا. ٻيو جلد، جيڪو 1857ع ۾ ناشر ڏانهن موڪليو ويو هو، ان سال ٿيندڙ بغاوت ۾ تباهه ٿي ويو. ڪم مڪمل ڪري، ۽ سمجهي ته مرزا اسدالله خان غالب سندس محنتن کي ساراهيندو، سيد احمد غالب کان ان لاءِ *تقريض* (ان دور جي رواج موجب، تعريفي پيش لفظ) لکڻ جي درخواست ڪئي. غالب لکيو ضرور، پر هن جيڪو لکيو سو فارسيءَ ۾ هڪ مختصر نظم هو، جنهن ۾ *آئين اڪبري* تي تنقيد هئي ۽ بالواسطه ان شاهي، شان و شوڪت واري، علمي ۽ ادبِي مغليه ثقافت تي به، جنهن جي پيداوار هي ڪتاب هو. گهٽ ۾ گهٽ اهو چئي سگهجي ٿو ته غالب جي نظر ۾ هي ڪتاب هڪ “قديم دستاويز” طور به گهڻو قيمتي نه هو. غالب عملي طور سيد احمد خان کي مرده شين تي پنهنجي قابليت ۽ وقت ضايع ڪرڻ تي ملامت ڪئي. وڌيڪ اهو ته هن “انگريزن صاحبن” جي بي انتها واکاڻ ڪئي، جيڪي اُن وقت دنيا جي سڀني *آئينن* جون ڪنجيون پنهنجي هٿ ۾ رکندا هئا.

ان کان پوءِ سر سيد احمد خان ڪڏهن به * آئين اڪبري* جي ساراهه ۾ ڪا ڳالهه نه لکي، ۽ حقيقت ۾ هن تاريخ ۽ آثارِ قديمه ۾ فعال دلچسپي گهٽائي ڇڏي. هن ايندڙ ڪجهه سالن ۾ ٻه ٻيا تاريخي متن به ايڊٽ ڪيا، پر انهن مان ڪوبه *آئين* جيان نه هو—يعني اڪبر جي حڪمراني بابت هڪ وسيع ۽ فتح مندانہ دستاويز.

### سياسي ڪم
1857ع جي بغاوت دوران سر سيد بيجنور جي عدالت ۾ چيف اسيسمينٽ آفيسر طور مقرر هو. هن بغاوت جي تاريخ *تاريخ سرڪشي بجنور * ۾ قلمبند ڪئي، جيڪا 1858ع ۾ شايع ٿي. هو خاص طور پنهنجي مسلمان هم قومن لاءِ بغاوت جي نتيجن بابت گهڻو پريشان هو. هن ڪيترائي مضمون ۽ پمفليٽ لکيا، جهڙوڪ *اسباب بغاوت ھند *, ھندستان جا وفادار مسلمان *، ۽ *Review on Dr Hunter's Indian Musalmans: Are They Bound in Conscience to Rebel Against the Queen?*—جن جو مقصد مسلمانن ۽ اسلام جو دفاع ڪرڻ ۽ برطانوي اختيارين ۽ مسلمان برادريءَ جي وچ ۾ خوشگوار لاڳاپا قائم ڪرڻ هو.

==== *اسباب بغاوت ھند* ====
سر سيد [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو ساٿ 1857ع واري بغاوت ۾ ڏنو، جنهن تي ڪجهه قومپرستن، مثلاً [[Jجمال الدين افغاني]]، طرفان تنقيد به ڪئي وئي. 1859ع ۾ سر سيد اردو ۾ رسالو *اسباب بغاوت ھند * شايع ڪيو، جنهن ۾ هن هندستاني بغاوت جي سببن جو جائزو ورتو. هن پنهنجي هن سڀ کان مشهور ڪم ۾ اُن عام خيال کي رد ڪيو ته سازش مسلمان اشرافيا ترتيب ڏني هئي، جيڪي مسلمان بادشاهن جي گهٽجندڙ اثر سبب ناراض هئا. هن [[ انڊيا ۾ ڪمپني راڄ]] جي جارحانه توسيع ۽ هندستاني ثقافت بابت برطانوي سياستدانن جي بي خبريءَ کي ذميوار قرار ڏنو. سر سيد انگريزن کي صلاح ڏني ته انتظاميه ۾ مسلمانن کي ساٿي بڻائين، ته جيئن هو جنهن کي ‘حرامزادگي’ (گندي/قبيح حرڪت) سڏي ٿو، اهڙي واقعي—جهڙوڪ بغاوت—کان بچي سگهجي.

مولانا الطاف حسين حالي سر سيد جي سوانح ۾ لکيو ته:
<blockquote>"جيئن ئي سر سيد مُرادآباد پهتو، تڏهن ئي هن *اسباب بغاوت ھند*نالي پمفليٽ لکڻ شروع ڪيو، جنهن ۾ هن پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ته هندستان جي ماڻهن کي، ۽ خاص طور مسلمانن کي، بغاوت (Mutiny) جي الزام کان پاڪ ثابت ڪري. ظاهر خطري جي باوجود، هن حڪومت خلاف ماڻهن جيڪي الزام لڳائي رهيا هئا، انهن بابت دليرانه ۽ تفصيلي رپورٽ تيار ڪئي، ۽ اُن نظريي کي رد ڪيو جيڪو انگريزن بغاوت جي سببن جي وضاحت لاءِ گهڙيو هو."```0."</blockquote>

جڏهن ڪم مڪمل ٿيو، انگريزي ترجمي جو انتظار ڪرڻ کانسواءِ، سر سيد اردو نسخو آگره جي مفصلات گزيٽ پريس ۾ ڇپائڻ لاءِ موڪليو. ڪجهه هفتن اندر کيس پرنٽرن کان 500 ڪاپيون واپس مليون. سندس هڪ دوست کيس خبردار ڪيو ته هي پمفليٽ برطانوي پارليامينٽ يا هندستاني حڪومت ڏانهن نه موڪلي، جڏهن ته راءِ شنڪر داس، سر سيد جو ويجهو دوست، هن کي ڪتاب ساڙڻ جي به صلاح ڏني ته جيئن جان کي خطرو نه ٿئي. سر سيد جواب ڏنو ته هو اهي ڳالهيون برطانوي حڪمرانن جي ڌيان ۾ پنهنجي قوم، پنهنجي ملڪ ۽ خود حڪومت جي ڀلائي لاءِ آڻي رهيو آهي. هن چيو ته جيڪڏهن اهڙو ڪم ڪندي، جيڪو حڪمرانن ۽ هندستان جي رعيت ٻنهي لاءِ وڏو فائدو رکي، کيس ڪو نقصان پهچي ته هو خوشيءَ سان برداشت ڪندو. جڏهن راءِ شنڪر داس ڏٺو ته سر سيد جو فيصلو پڪو آهي ۽ ڪا ڳالهه بدلائي نٿي سگهجي، ته هو روئي پيو ۽ خاموش ٿي ويو. اضافي نماز پڙهي ۽ خدا کان برڪت گهري، سر سيد پنهنجن 500 ڪاپين مان لڳ ڀڳ سڀئي انگلينڊ موڪلي ڇڏيون، هڪ ڪاپي حڪومت کي ڏني، ۽ باقي پاڻ وٽ رکيو.

جڏهن هندستان جي حڪومت ڪتاب ترجمو ڪري ڪائونسل آڏو پيش ڪيو ته گورنر جنرل لارڊ ڪيننگ ۽ [[سر بارٽل فريئر]] ان کي خلوص ۽ دوستاڻو رپورٽ قرار ڏئي قبول ڪيو. پر پرڏيهي سيڪريٽري [[سيسل بيڊن]] ( Cecil Beadon) سخت مخالفت ڪئي، ان کي “انتہائی بغاوت انگيز پمفليٽ” سڏيو، ۽ تحقيق جو مطالبو ڪيو؛ هن چيو ته ليکڪ جيڪڏهن تسلي بخش وضاحت نه ڏئي ته ساڻس سخت ورتاءُ ٿيڻ گهرجي. ڪائونسل جي ڪنهن ٻئي ميمبر هن راءِ سان اتفاق نه ڪيو، تنهن ڪري سندس اعتراض جو ڪو خاص اثر نه ٿيو.

بعد ۾ سر سيد کي فَرُّخ آباد ۾ لارڊ ڪيننگ جي [[دربار]] ۾ شرڪت جي دعوت ملي، جتي سندس ملاقات پرڏيهي سيڪريٽري سان ٿي. هن سر سيد کي چيو ته پمفليٽ سبب هو ناراض آهي، ۽ جيڪڏهن سر سيد واقعي حڪومت جي مفاد جو خيال رکندو هو ته هو پنهنجا خيال ملڪ اندر هن طريقي سان عام نه ڪري ها؛ سڌو حڪومت کي ٻڌائي ها. سر سيد جواب ڏنو ته هن رڳو 500 ڪاپيون ڇپرايون هيون، جن مان اڪثريت انگلينڊ موڪلي هئي، هڪ حڪومت کي ڏني هئي، ۽ باقي ڪاپيون اڃا سندس قبضي ۾ هيون؛ وڌيڪ، هن وٽ رسيد به موجود هئي. هن چيو ته هو ڄاڻندو هو ته ان زماني جي دٻاءُ ۽ پريشانيءَ سبب حڪمرانن جي نظر ۾ حقيقتون بگڙجي سگهن ٿيون ۽ سڌي مسئلي کي صحيح تناظر ۾ رکڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو؛ تنهن ڪري هن پنهنجي ڳالهيون هن صورت ۾ اڳتي وڌايون. هن واعدو ڪيو ته جيڪڏهن هندستان ۾ ڪا ڪاپي گردش ڪندي ملي ته هو هر ڪاپيءَ عيوض ذاتي طور 1000 رپيا ادا ڪندو. شروع ۾ بيڊن مطمئن نه ٿيو ۽ بار بار پڇندو رهيو ته ڇا واقعي هندستان ۾ ڪا ٻي ڪاپي ورهائجي نه سگهي آهي؛ سر سيد کيس يقين ڏياريندو رهيو، ۽ پوءِ بيڊن ٻيهر اهو معاملو نه ڇيڙيو. بعد ۾ هو سر سيد جي مضبوط حامين مان هڪ بڻجي ويو.

اردو متن *بغاوت ھند ڪي اسباب* جا ڪيترائي سرڪاري ترجما تيار ڪيا ويا. هندستان آفيس وارو ترجمو ڪيترين بحثن ۽ مناظرن جو موضوع بڻيو. پمفليٽ جو ترجمو حڪومتِ هندستان ۽ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن به ڪيو، پر ڪا به صورت عوام لاءِ پيش نه ڪئي وئي. هڪ ترجمو، جيڪو سرڪاري آفيسر [[آڪلنڊ ڪالون]] شروع ڪيو هو، سر سيد جي دوست ڪرنل G.F.I. گراهام مڪمل ڪيو ۽ آخرڪار 1873ع ۾ شايع ٿيو.


== بحيثت مسلمان سڌارڪ==



1850ع واري ڏهاڪي دوران سيد احمد خان تعليم لاءِ هڪ مضبوط شوق پيدا ڪيو. يورپي قانون سميت مختلف مضمونن جو مطالعو ڪندي، سر سيد کي اها حقيقت سمجهه ۾ آئي ته مغربي طرزِ تعليم جا ڪيترائي فائدا آهن، جيڪي هندستان ۾ نون قائم ٿيل ڪاليجن ۾ مهيا ڪيا پئي ويا. انتهائي ديندار مسلمان هجڻ باوجود، سر سيد روايتي جمود ۽ مذهبي قدامت پرستيءَ تي تنقيد ڪئي، جن هندستاني مسلمانن جي وڏي حصي کي انگريزي اثرن کان بدظن بڻايو هو. سر سيد کي مسلمان برادرين جي مستقبل بابت وڌندڙ فڪر ٿيڻ لڳو.. مغل اشرافيه سان تعلق رکڻ سبب، سر سيد مسلمان اشرافي ثقافت جي اعليٰ روايتن ۾ پرورش پائي هئي ۽ کيس سڄي هندستان ۾ مسلمان سياسي طاقت جي مسلسل زوال جو بخوبي احساس هو. 1857ع جي [[بغاوت ھند، 1857ع|هندستاني بغاوت]] کان اڳ ۽ پوءِ انگريزن ۽ مسلمانن وچ ۾ وڌندڙ دشمني ايندڙ ڪيترين ئي نسلن لاءِ مسلمان برادرين کي پٺتي ڌڪي ڇڏڻ جو خطرو پيدا ڪري رهي هئي.

===سائنسي سوسائٽي===
سر سيد انگريز اختيارين سان سهڪار کي فروغ ڏيڻ لاءِ پنهنجو ڪم تيز ڪيو ۽ هندستاني مسلمانن ۾ [[برطانوي ايمپائر]] سان وفاداري جي تبليغ ڪئي. مسلمانن جي بهتري لاءِ ڪم ڪرڻ جي عزم سان، سر سيد 1859ع ۾ مرادآباد ۾ هڪ جديد [[مدرسو]] قائم ڪيو؛ جيڪو انهن پهرين مذهبي اسڪولن مان هو، جتي سائنسي تعليم ڏني ويندي هئي. سر سيد سماجي ڪمن ۾ پڻ سرگرم رهيو ۽ 1860ع ۾ اتر-اولهه صوبي ۾ ڏڪار متاثر ماڻهن لاءِ امدادي ڪارروائين جي تنظيم ۾ مدد ڪئي.. 1863ع ۾ [[غازيپور]] ۾ تعينات دوران، هن هڪ مدرسو
قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ وڪٽوريا هاءِ اسڪول بڻيو. هن ملڪ ڀر ۾ تعليمي سڌارن کي فروغ ڏيڻ لاءِ غاضيپور ۾ سائنسي سوسائٽي پڻ قائم ڪئي. هن تعليم بابت هڪ بصيرت افروز رسالو لکيو، جنهن جو عنوان هو *التماس بخدمت ساڪنان ھند دار باب ترقي و تعليم اهل ھند* (*هندستان جي رهواسين کي تعليم جي ترقي بابت خطاب*).. 1864ع ۾ [[عليڳڙھ]] منتقلي کان پوءِ، سر سيد پاڻ کي مڪمل طور تعليم لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. سائنسي سوسائٽي کي غازيپور مان عليڳڙهه منتقل ڪري ان جو نالو [[عليڳڙهه سائنسي سوسائٽي]] رکيو ويو. هن سوسائٽي کي [[رايل سوسائٽي]] ۽ [[رايل ايشياٽڪ سوسائٽي]] جي نموني تي ترتيب ڏنو. سر سيد ملڪ جي مختلف علائقن مان مسلمان عالمن کي گڏ ڪيو. سوسائٽي سالياني ڪانفرنسون منعقد ڪيون، تعليمي مقصدن لاءِ فنڊ ورهايا ۽ سائنسي موضوعن تي انگريزي ۽ اردو ۾ باقاعده رسالو شايع ڪيو. سر سيد جو خيال هو ته جديد سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ کان قدامت پرست نفرت سبب مسلمانن جو سماجي-اقتصادي مستقبل خطري ۾ پئجي ويو آهي. هن اسلام بابت ڪيترائي لکڻيون شايع ڪيون، جن ۾ آزادي پسند ۽ عقلي تشريحون پيش ڪيون ويون ۽ [[جن (اسلام)|جنن]]، [[فرشتا (اسلام)|فرشتن]] ۽ نبين جي معجزن لاءِ منطقي وضاحتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. مثال طور، هن پنهنجي *تفسير* ۾ دليل ڏنو ته *ربا* غريبن کي قرض ڏيڻ وقت ورتل وياج لاءِ آهي، پر واپار يا صنعت لاءِ قرض وٺندڙن تي لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي مالي مدد واپار، قومي فلاح ۽ خوشحاليءَ کي سهارو ڏئي ٿي. جڏهن ته ڪيترن فقيهن هر قسم جي وياج کي ربا قرار ڏنو، سر سيد موجب اهو قرآن بدران سندن ذاتي قياس تي ٻڌل هو.

===محمدن اينگلو-اورينٽل ڪاليج===
1 اپريل 1869ع تي سر سيد پنهنجي پٽن سيد محمود ۽ سيد حامد سان گڏ انگلينڊ ويو، جتي کيس 6 آگسٽ تي [[آرڊر آف اسٽار آف انڊيا]] عطا ڪيو ويو. انگلينڊ ۾ سفر دوران هن اتي جي ڪاليجن جو دورو ڪيو ۽ [[جاڳرتا]](Renaissance) کان پوءِ قائم ٿيل تعليمي ثقافت کان متاثر ٿيو. ايندڙ سال هندستان موٽي، هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]] ۽ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]] جي نموني تي هڪ تعليمي ادارو قائم ڪرڻ جو پڪو ارادو ڪيو.

26 ڊسمبر 1870ع تي هن *خواستگاران ترقي و تعليم مسلمانان* (مسلمانن ۾ تعليم جي واڌاري لاءِ ڪميٽي) قائم ڪئي، جيڪا 1872ع ۾ اسڪول جي قيام لاءِ فنڊ ڪميٽي بڻجي وئي. سر سيد 1872ع ۾ پنهنجي مجوزه اداري بابت هڪ مضمون لکيو، جيڪو بعد ۾ *عليڳڙھ انسٽيٽيوٽ گزيٽ* ۾ شايع ٿيو:

<blockquote>
"شايد مان خواب ڏسندڙ لڳان، پر اسان جو مقصد آهي ته هن MAO ڪاليج کي [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]] يا ڪيمبرج جهڙي يونيورسٽي بڻايون... هر ڪاليج سان مسجد هوندي... ڊسپينسري، ڊاڪٽر ۽ يوناني حڪيم هوندو... شاگردن لاءِ پنج وقت نماز جماعت سان لازم هوندي، غير مسلم شاگرد مستثنيٰ هوندا... شيعا ۽ سني شاگرد مذهبي اختلافن تي بحث نه ڪندا... اڄ اهو خواب آهي، مان الله کان دعا ٿو گهران ته اهو پورو ٿئي."
</blockquote>

24 ڊسمبر 1870ع تي هن *تھذيب الاخلاق* (سماجي سڌارڪ) رسالو جاري ڪيو، جنهن جو مقصد جديد موضوعن بابت آگاهي ۽ مسلمان سماج ۾ سڌارا آڻڻ هو. 1875ع ۾ [[محمدن اينگلو-اورينٽل ڪاليجيئيٽ اسڪول]] قائم ٿيو، جيڪو 1877ع ۾ [[محمدن اينگلو-اورينٽل ڪاليج ]] بڻيو، ۽ آخرڪار 1920ع ۾ [[علي ڳڙھ مسلم يونيورسٽي]] بڻيو.

===مخالفت ۽ تنقيد===
سر سيد جي عليڳڙهه تحريڪ ۽ مغربي تعليم جي حمايت کي قدامت پرست مسلمانن مخالفت جو نشانو بڻايو. ڪيترن رسالن ۽ عالمن هن کي اسلام کان ٻاهر قرار ڏنو ۽ سندس خيالن تي سخت فتويٰ جاري ڪيا. ديوبندي، اهلِ حديث ۽ ٻين حلقن سر سيد جي خيالن جهڙوڪ معجزن جي انڪار، فرشتن بابت شڪ، ۽ نبوت جي تشريح تي سخت تنقيد ڪئي. [[مولانا قاسم نانوتوي]] سر سيد جي همت جي تعريف ڪندي، سندس ڪجهه عقيدن تي ڳڻتي ظاهر ڪئي.
1887ع ۾ مولانا قاسم نانوتوي ۽ سر سيد جي خط و ڪتابت *تصفيات العقائد* جي نالي سان شايع ٿي.

==سياسي خيال ۽ سرگرميون==
شان محمد پنهنجي ڪتاب *سر سيد احمد خان: a پوليٽيڪل بايو گرافي* ۾ لکي ٿو ته سر سيد سڀ کان اڳ تعليم دان ۽ سڌارڪ هو، اڪيڊمڪ/نظرياتي مفڪر نه؛ تنهن ڪري سندس سياسي فلسفو پنهنجي زماني جي حالتن سان ڳنڍيل هو. اهڙا اهم واقعا جن سندس سياسي سوچ کي شڪل ڏني، تن ۾ 1857ع جي بغاوت، انگلينڊ ۾ [[وليم ايوارٽ گليڊسٽون]] (William Ewart Gladstone) جي وزيراعظمي (1868ع کان شروع)، ۽ هندستان ۾ [[لارڊ رپن]] (Lord Ripon) جي وائسراءِ هجڻ شامل آهن. سر سيد انتهائي مذهبي هو. سندس سياسي نظرين جو مرڪز اسلام ۽ اسلامي نقطهٔ نظر هو. 1878ع ۾ سر سيد کي [[وائسراءِ جي ليجسليٽو ڪائونسل]] جو ميمبر نامزد ڪيو ويو. هن تعليمي ڪميشن آڏو شاهدي ڏني ته هندستان ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ اسڪول قائم ڪيا وڃن. سياسي زندگيءَ جي شروعات ۾ سر سيد هندو-مسلم اتحاد ۽ هندستان جي گڏيل ثقافت جو حامي هو ۽ سڀني هندستانين کي بااختيار ڪرڻ چاهيندو هو. ساڳئي سال هن هندستان جي مختلف علائقن جي مسلمانن ۾ سياسي سهڪار وڌائڻ لاءِ محمدن اسوسيئيشن قائم ڪئي. 1886ع ۾ هن عليڳڙهه ۾ [[آل انڊيا محمدن تعليمي ڪانفرنس]] منظم ڪئي، جنهن مسلمانن لاءِ جديد تعليم ۽ سياسي اتحاد جي سندس تصور کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻين ۽ اثر سبب هو 19هين صديءَ جي هندستان ۾ سڀ کان نمايان مسلم سياستدان بڻجي اڀريو، ۽ ڪيترن قومي مسئلن تي مسلمانن جي رويي تي اثرانداز ٿيندو رهيو.

===فعال سياست جي مخالفت===

سر سيد مسلمانن کي فعال سياسي تحريڪن ۾ سڌي طرح شامل ٿيڻ کان روڪيندو هو. سندس خيال ۾ مسلمان برادريءَ جي سڌاري لاءِ پهرين ترجيح اعليٰ انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ هئي، نه ڪي سياسي جدوجهد. هن 1887ع ۾ [[سيد امير علي]] پاران قائم ڪيل نئشنل محمدن اسوسيئيشن کي سهارو ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ لاهور ۾ ٿيندڙ محمدن نيشنل ڪانفرنس ۾ شرڪت به نه ڪئي، جنهن کي هو سياسي ڀڙڪا/تحريڪ سمجهندو هو. 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] قائم ٿي ته هن ابتدا ۾ ڪا راءِ ظاهر نه ڪئي؛ پر بعد ۾ هو تنظيم جو سرگرم ناقد بڻجي ويو ۽ ڪانگريس جي مخالفت کلي طرح ڪندو رهيو. سندس ان مخالفت تي پڻ تنقيد ٿي. [[مولوي شرف الحق]]، ڪانگريس جي مطالبن بابت سر سيد جي خيالن تي *ڪلام مفيدالاسلام* نالي رسالي ۾ اعتراض ڪيا. [[لالا لجپت راء|لالا لجپت راءِ]] به کليل خطن جي هڪ سلسلي ۾ ڪانگريس بابت سر سيد جي رويي ۾ تبديليءَ تي حيرت ۽ افسوس ظاهر ڪيو. سر سيد انگريز حڪومت آڏو شڪايتون پيش ڪرڻ لاءِ آئيني طريقن (جهڙوڪ انتظاميا ۾ شموليت) جي حمايت ڪندو هو. هن [[سريندرناتھ بينرجي]] ۽ [[دادابھائي ناؤروجي]] جهڙن اڳواڻن جي ان ڪوشش جي به مدد ڪئي ته هندستانين کي حڪومت ۽ سول سروس ۾ نمائندگي ملي. 1883ع ۾ هن [[محمدن سول سروس فنڊ ايسوسيئيشن]] قائم ڪئي ته جيئن مسلمان گريجوئيٽس کي [[انڊين سول سروس]] (ICS) ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿ ۽ مدد ملي. ساڳئي سال هن محمدن اسوسيئيشن پڻ قائم ڪئي ته مسلمانن جون شڪايتون امپيريل ليجسليٽو ڪائونسل آڏو رکي سگهجن. 1887ع ۾ [[لارڊ ڊفرن]] کيس سول سروس ڪميشن جو ميمبر نامزد ڪيو. 1888ع ۾ هن راجا شِو پرشاد [[بنارس]] سان گڏ [[عليڳڙهه]] ۾ [[يونائيٽيڊ پيٽرائيٽڪ اسوسيئيشن]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد انگريزن سان سياسي سهڪار ۽ مسلمانن جي برطانوي حڪومت ۾ شموليت کي فروغ ڏيڻ هو.

===هندو–مسلم اتحاد===
سيد احمد خان نوآبادي دور جي هندستان ۾ هندو-مسلم اتحاد جي وڪالت ڪئي. هن چيو: "هندستان هڪ حسين ڪنوار آهي ۽ هندو ۽ مسلمان سندس ٻه اکيون آهن؛ جيڪڏهن هڪ اک وڃائجي وڃي ته اها حسين ڪنوار بدصورت ٿي پوندي." دهلي جهڙي گهڻ رڱي شهر ۾ پرورش ٿيڻ سبب، سيد احمد خان هندو ۽ مسلمان ٻنهي جا تھوار ڏٺا ۽ سکيائين. هن هندو ڌرمي لکڻيون گڏ ڪيون ۽ ملڪ جي گڏيل ثقافت سان "وابستگي" رکي، ۽ سندس دوستي [[سوامي وويويڪانند]] کان وٺي [[رابيندرناٿ ٽئگور]] تائين سان بيان ڪئي وئي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ڳئون ڪُهڻ جي مخالفت ڪئي ۽ امن لاءِ عيدالاضحىٰ تي هڪ مسلمان کي قربانيءَ کان به روڪي ڇڏيو. 27 جنوري 1884ع تي [[گرداسپور]] ۾ وڏي اجتماع کي خطاب ڪندي هن چيو:


جڏهن هن [[محمدن اينگلو-اورينٽل ڪاليج]] قائم ڪيو ته ان جا داخلا سڀني مذهبن جي هندستانين لاءِ کولي ڇڏيا؛ پهريون پرنسپل هينري سڊنس عيسائي هو ۽ سرپرستن مان هڪ [[مھندر سنگهه (پٽيالا)]] سِک هو. [[شفيع ڪدوائي|شفَي ڪِدوئي]] موجب، سر سيد "سڀني هندستانين کي بااختيار ڪرڻ" جي وڪالت ڪندو هو. ٻئي طرف، سندس ڪتاب *اسباب بغاوت ھند* (ابتدا ۾ اردو ۾ 1858ع ۾ شايع) ۾ هن، انگريزن جي اها ڀُل اجاگر ڪندي ته هندو ۽ مسلمانن کي هڪ ئي يونٽ ۾ گڏ ڪرڻ سان برطانوي حيثيت خطري ۾ پئجي ٿي، هندو ۽ مسلمانن کي "ٻه مخالف نسلون" قرار ڏنو.

===اردو جي وڪالت===



1867ع جي [[هندي–اردو تڪرار]] جي شروعات سان سر سيد اردو جي حق ۾ هڪ وڏو ترجمان بڻجي اڀريو. هن [[يونائيٽيڊ پراونسز آف آگره اينڊ اوڌ|يونائيٽيڊ پرووينسز]] (اڄوڪو [[اتر پرديش]]) ۾ هندي کي ٻي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي مخالفت ڪئي. سر سيد اردو کي يونائيٽيڊ پرووينسز جي * رابطي واري زبان* سمجهندو هو، جيڪا هندستان ۾ مسلمان ۽ هندو حصيداريءَ جي ميلاپ مان ٺهي. مغل دور ۾ اردو کي فارسي (مغل درٻار جي سرڪاري ٻولي) جي ثانوي ٻولي طور استعمال ڪيو ويندو هو. مغلن جي زوال کان پوءِ سر سيد پنهنجي لکڻين وسيلي اردو جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو. سر سيد جي سائنسي سوسائٽي مغربي ڪتابن جا ترجما رڳو اردو ۾ ڪيا. سر سيد قائم ڪيل اسڪولن ۾ تعليم اردو ذريعي ٿيندي هئي. هندو اڳواڻن پاران هندي جي مطالبن کي سر سيد هندستان ۾ صدين کان هلندڙ مسلمان ثقافتي بالادستيءَ جي گهٽتائي سمجهيو. تعليمي ڪميشن آڏو شاهدي ڏيندي هن تڪراري جملو چيو ته "اردو شريفن جي ٻولي آهي ۽ هندي عام/بازاري ماڻهن جي ٻولي."  هن بيان تي هندو اڳواڻن پاران سخت ردعمل آيو ۽ هندي کي تسليم ڪرائڻ لاءِ تحريڪ وڌيڪ منظم ٿي وئي. هندي تحريڪ جي ڪاميابي کان پوءِ سر سيد اردو کي مسلمان ورثي جي علامت ۽ سڀني هندستاني مسلمانن جي ٻولي طور وڌيڪ اجاگر ڪرڻ لڳو. سندس تعليمي ۽ سياسي ڪم آهستي آهستي مسلمان مفادن تي وڌيڪ مرڪوز ٿيندو ويو. هن انگريزن کي به قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته اردو کي وسيع سرڪاري استعمال ۽ سرپرستي ڏني وڃي. سندس ساٿين جهڙوڪ [[نواب محسن الملڪ]] ۽ [[مولوي عبدالحق]] ادارا قائم ڪيا، جهڙوڪ [[اردو ڊفينس اسوسيئيشن]] ۽ [[انجمن ترقي اردو]]، جيڪي اردو جي بقا ۽ ترقي لاءِ ڪم ڪندا رهيا. انهن ڪوششن جي نتيجي ۾ اردو [[حيدرآباد دکن]] جي سرڪاري ٻولي ۽ [[عثمانيه يونيورسٽي]] ۾ تعليم جو ذريعو بڻجي. اتر ۽ اولهه هندستان جي مسلمانن لاءِ اردو سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو لازمي حصو بڻجي وئي؛ پر هندي/اردو ورهاست مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ فرقيواراڻا ڇڪتاڻ به وڌائي.

===ٻه-قوم نظريو===
سر سيد کي برصغير ۾ مسلمانن لاءِ جدا قوميت جي خيال جو ابتدائي نظريه ساز قرار ڏنو وڃي ٿو. 1888ع ۾ [[Meerut|ميرٺ]] جي تقرير ۾ هن بعد-نوآبادي مرحلي جي مجموعي صورتحال بيان ڪندي مسلمانن ۽ هندن کي ٻه قومون قرار ڏنو. هن کي [[ٻه قومي نظريو|ٻه-قوم نظريي]] جو پيءُ ۽ [[مسلم قوم پرستي]] جو اڳواڻ پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو انجام [[ ھندوستان جي تقسيم|ورهاڱي]] تائين وڃي ٿو. 

[[اردو–هندي تڪرار]] کي سر سيد جي خيالن ۾ مسلمان قوميت ڏانهن تبديليءَ جو هڪ سبب به سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو اظھار هن پوئين دور جي تقريرن ۾ ڪيو. مسلمانن جي سياسي طاقت وڃائجي وڃڻ جي خوف سان گڏ، سر سيد جمهوريت جي اهڙي خود حڪومتي نظام بابت به انديشمند هو، جنهن ۾ هندو اڪثريت سبب حڪومت جو ڪنٽرول هندن وٽ اچي وڃي.

<blockquote>"هن وقت اسان جي قوم تعليم ۽ دولت جي لحاظ کان خراب حالت ۾ آهي؛ پر الله اسان کي دين جي روشني ڏني آهي ۽ قرآن اسان جي رهنمائي لاءِ موجود آهي، جنهن انهن ۽ اسان کي دوست ٿيڻ جو حڪم ڏنو آهي. هاڻي الله انهن کي اسان تي حاڪم بڻايو آهي. تنهن ڪري اسان کي انهن سان دوستي وڌائڻي گهرجي ۽ اهڙو طريقو اختيار ڪرڻ گهرجي جنهن سان سندن حڪمراني هندستان ۾ مضبوط ۽ دائمي رهي ۽ [[بنگالي ماڻھو|بنگالين]] جي هٿن ۾ نه وڃي... جيڪڏهن اسان بنگالين جي سياسي تحريڪ ۾ شامل ٿياسين ته اسان جي قوم کي نقصان ٿيندو، ڇو ته اسان نٿا چاهيون ته انگريزن بدران هندن جا تابع بڻجون؛ (بلڪه) "[[اهلِ ڪتاب]]" جا تابع رهون..."</blockquote>

پوئين عمر ۾ هن چيو:
<blockquote>"فرض ڪريو ته انگريز برادري ۽ فوج هندستان ڇڏي وڃي، پنهنجا توپون ۽ شاندار هٿيار کڻي... پوءِ هندستان جا حڪمران ڪير ٿيندا؟...

ڇا اهڙي حالت ۾ ٻه قومون—محمدن ۽ هندو—ساڳئي تخت تي ويهي هڪجهڙي طاقت سان برابر رهي سگهن ٿيون؟ هرگز نه. لازمي آهي ته انهن مان هڪ ٻيءَ تي غالب اچي. ٻنهي جي برابريءَ جي اميد رکڻ ناممڪن ۽ ناقابلِ تصور آهي. پر جيستائين هڪ قوم ٻيءَ تي غالب نه ٿيندي ۽ ان کي مطيع نه بڻائيندي، ملڪ ۾ امن قائم نٿو ٿي سگهي."
</blockquote>

==ذاتي زندگي==

1836ع ۾ هن پرسا بيگم، المعروف مبارڪ بيگم، سان شادي ڪئي. انهن کي ٻه پٽ، سيد حامد ۽ [[سيد محمود]]، ۽ هڪ ڌيءَ آمينه ٿي، جيڪا ننڍي عمر ۾ وفات ڪري وئي.

سر سيد احمد خان پنهنجي زندگيءَ جا آخري ٻه ڏهاڪا عليڳڙهه ۾ گذاريا، جتي هو 19هين ۽ 20هين صديءَ جي مسلم ڪاروباري ۽ فڪري اڳواڻن جو سرپرست ۽ راهنما سمجهيو ويندو هو. بيمارين ۽ پوڙهائپ سان جدوجهد ڪندي، سر سيد 27 مارچ 1898ع تي وفات ڪئي. کيس [[سر سيد مسجد]] جي ڀرسان [[عليڳڙھ مسلم يونيورسٽي]] جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.

==ورثو ۽ اثر==



سيد احمد خان کي ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي هڪ عظيم مسلم سماجي مصلح ۽ دور انديش شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس تعليمي ماڊل ۽ ترقي پسند سوچ انهن مسلم اشرافين کي متاثر ڪيو، جن [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي حمايت ڪئي. هن 1886ع ۾ [[آل انڊيا محمدن ايجوڪيشنل ڪانفرنس]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد هندستان جي مسلمانن ۾ مغربي تعليم، خاص طور سائنس ۽ ادب، کي فروغ ڏيڻ هو. هن ڪانفرنس نه رڳو سيد احمد خان جي [[محمدن اينگلو اورينٽل ڪاليج]] لاءِ مالي وسيلا پيدا ڪيا، پر مسلم اشرافين کي ٻين علائقن ۾ به تعليمي سڌارن بابت سوچڻ لاءِ آماده ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[عليڳڙھ تحريڪ]] جي نالي سان سڃاتو ويو. نتيجي طور، مسلمان اشرافين ۾ سياسي شعور وڌيو، جنهن مان پوءِ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] وجود ۾ آئي، ۽ جنهن آخرڪار هندستاني مسلمانن کي پاڪستان جي قيام ڏانهن وٺي وئي.

سيد احمد خان ڪيترن ئي سياسي اڳواڻن، مفڪرن ۽ اديبن تي گهرو اثر ڇڏيو، جن ۾ [[علامه محمد اقبال]]، [[ابوالڪلام آزاد]]، [[سيد ممتاز علي]]، [[الطاف حسين حالي]]، [[شبلي نعماني]]، [[نواب محسن الملڪ]]، [[چراغ علي]] ۽ [[نذير احمد دهلوي]] شامل آهن.

هن جيڪا يونيورسٽي قائم ڪئي، اها اڄ به هندستان جي اهم ترين تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ مسلمان هندستان جي فڪري مرڪز طور ڪم ڪندي رهي آهي. عليڳڙھ جا نمايان شاگردن ۾ مسلمان سياسي اڳواڻ [[مولانا محمد علي جوهر]]، [[عبدالرب نشتر]]، [[مولانا شوڪت علي]] ۽ [[مولوي عبدالحق]] شامل آهن. پاڪستان جا پهريان ٻه وزيراعظم، [[لياقت علي خان]] ۽ [[خواجه ناظم الدين]]، ۽ ڀارت جو صدر [[ڊاڪٽر ذاڪر حسين]] پڻ عليڳڙھ يونيورسٽي جا مشهور فارغ التحصيل رهيا آهن. سندس سالگرهه هر سال يونيورسٽي ۽ ان جي فارغ التحصيلن طرفان “سر سيد ڊي” طور ملهائي وڃي ٿي.

هندستان ۽ پاڪستان ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سر سيد ڪيس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[سر سيد ڪاليج، تليپارمبا]]، سندس نالي سان منسوب آهن.



== اعزاز ==

2 جون 1869ع تي سيد احمد خان کي پنهنجي خدمتن عيوض [[آرڊر آف اسٽار آف انڊيا]] (CSI) جو شريڪ مقرر ڪيو ويو، جڏهن هو پرنسپل *صدر امين* طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو. هن کي وائسراءِ طرفان 1876ع ۽ 1887ع ۾ ترتيبوار ڪلڪتي ۽ الٰہ آباد يونيورسٽين جو فيلو پڻ مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ سيد احمد خان کي ”خان بهادر“ جو لقب عطا ڪيو ويو ۽ 1888ع جي نئين سال جي اعزازن ۾ برطانوي حڪومت طرفان کيس [[آرڊر آف دي اسٽار آف انڊيا]] جو [[نائٽ ڪمانڊر]] (KCSI) بڻايو ويو. هي اعزاز کيس برطانوي تاج سان وفاداري، شاهي قانون ساز ڪائونسل جي ميمبرشپ وسيلي، جي اعتراف طور ڏنو ويو. ان کان پوءِ ايندڙ سال کيس [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] طرفان اعزازي [[Doctor of Laws|LL.D.]] پڻ ڏني وئي. [[انڊيا پوسٽ]] سيد احمد خان جي اعزاز ۾ 1973ع ۽ 1998ع ۾ يادگاري ٽپال ٽڪيٽون جاري ڪيون. بنگلاديش جي راڄڌاني ڍاڪا ۾ هڪ سڙڪ سندس نالي سان سر سيد روڊ سڏجي ٿي. [[پاڪستان پوسٽل سروسز]] پڻ 1990ع ۾ پنهنجي ”پائنيئرز آف فريڊم“ سيريز تحت سيد احمد خان جي نالي سان يادگاري ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.
1997ع ۾ سيد احمد خان جي ياد ۾ انگريزي ورثي طرفان بلومزبري جي ميڪلنبرگ اسڪوائر نمبر 21 تي، جتي هو 1869–70ع ۾ رهيو هو، هڪ [[نيري تختي]] لڳائي وئي.
2017ع ۾ [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] طرفان سيد احمد خان جي 200هين پيدائش سالگرهه جي موقعي تي سندس تصوير سان يادگاري 50 رپين جو سڪو جاري ڪيو ويو.
14 آگسٽ 2022ع تي پاڪستان جي آزادي جي [[ڊائمنڊ جوبلي]] جي موقعي تي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] طرفان يادگاري 75 روپين جو نوٽ جاري ڪيو ويو، جنهن تي سيد احمد خان سميت ٻين باني اڳواڻن جون تصويرون شامل ڪيون ويون، جيڪي [[پاڪستان جي آزادي]] لاءِ جدوجهد جي علامت آهن.

<gallery mode="packed" widths="240px" heights="200px">
Syed Ahmed Khan 1973 stamp of India.jpg|1973ع جي هندستاني ٽڪيٽ
SIR SYED AHMED KHAN 1817-1898 Muslim Reformer and Scholar lived here 1869-1870.jpg|انگريزي هيريٽيج جي نيري تختي، جيڪا سر سيد جي نالي سان منسوب آهي
SirSyedHouse.jpg|يونيورسٽي ڪيمپس ۾ سر سيد جو گهر
</gallery>

== ڪتابيات ==

===قانوني تصنيف===
* ايڪٽ نمبر 10 (اسٽيمپ ايڪٽ)، 1862ع.
* ايڪٽ نمبر 14 (حدبندي ايڪٽ)، 1859–1864ع.
* ايڪٽ نمبر 16 (دستاويزن جي رجسٽريشن بابت) – اليسن، 1864ع.
* ايڪٽ نمبر 18 (عورتن جي حقن بابت)، 1866ع.

===مذهبي تصنيف===
* *جل القلب ذڪر المحبوب* (محبوب جي ذڪر سان دلين جي راحت)، دهلي، 1843ع.
* *تحفہ حسن* (خوبصورت تحفو)، 1844ع.
* *ترجمه فوائد الافڪار في عمل الفرجار*، دهلي، 1846ع.
* *مزوم بنسبت تنزل علوم دينيه و عربيه و فلسفه يونانيه*، آگره، 1857ع.
* *رساله تحقيق لفظ نصارہ*، 1860ع.
* * احڪام توئام اھل ڪتاب*، ڪنپور، 1868ع.
* *رساله ھوالموجود*، 1880ع.
* *ڪيميائي سعادت*، ٻه فصل، 1883ع.
* *نمقه في بيان مسئلہ تصور الشيخ *، عليڳڙهه، 1883ع.
* *راھ سنت دار رد بدعت*، عليڳڙهه، 1883ع.
* *ترقم في قصه اصحاب الڪھف والراقم*، آگره، 1889ع.
* *ازالت الچين ذوالقرنين*، آگره، 1889ع.
* *خلق الانسان علا ما في القرآن*، آگره، 1892ع.
* *الدوعوالاستجبا*، آگره، 1892ع.
* *تحرير في اصول التفسير*، آگره، 1892ع.
* *النظر في بعض مسائل امام الغزالي*، آگره.
* *رساله ابتال غلامي*، آگره، 1893ع.
* *تفسير الجن والجان الا ما في القرآن*، رحماني پريس، لاهور، 1893ع؛ آگره، 1891ع.
* *تابئين الڪلام في تفسير التورات والانجيل علاملات السلام* (انجيل ۽ تورات تي اسلامي نقطه نظر سان تفسير).
* *تفسير القرآن*:
:: جلد I، عليڳڙهه، 1880ع؛
:: جلد II، عليڳڙهه، 1882ع؛ آگره، 1903ع؛
:: جلد III، عليڳڙهه، 1885ع؛
:: جلد IV، عليڳڙهه، 1888ع؛
:: جلد V، عليڳڙهه، 1892ع؛
:: جلد VI، عليڳڙهه، 1895ع؛
:: جلد VII، آگره، 1904ع.
* *تفسير سماوات*، آگره.
* *تصفيه الاقائد* (سيد احمد خان ۽ مولانا محمد قاسم ديوبندي جي وچ ۾ خط و ڪتابت).

===تاريخي تصنيف===

* *آئين اڪبري* (تصويرن سميت ايڊيشن)، دهلي.
* *اسرار سنديد* (I) *
Syed-ul-Akhbar*، 1847ع؛ (II) *مطاع سلطاني*، 1852ع.
* *دھلي جي يادگار جو بيان*، 1852ع (هندستاني متن مان ترجمو: ايم. گارسين ڊي ٽيسي)، پيرس، 1861ع.
* *جام جم*، آڪبرآباد، 1940ع.
* *سلسلة الملڪ *، مطبع مسرف، دهلي، 1852ع.
* *تاريخ فيروز شاهي* (ايڊيشن)، ايشيائي سوسائٽي، ڪلڪتو، 1862ع.
* *تزڪ جھانگيري*  (ايڊيشن)، عليڳڙهه، 1864ع.

===سوانحي تصنيف===
* *الخطبات الاحمديہ في العرب و سيرت المحمديہ*، عليڳڙهه، 1900ع؛ انگريزي ترجمو، لنڊن، 1869–70ع.
* *سيرت فريديه*، آگره، 1896ع.

===سياسي تصنيف===
* *اسباب بغاوت ھند*، اردو، 1858ع؛ انگريزي ايڊيشن، بنارس.
* *انڊين نيشنل ڪانگريس مدراس تي ليڪچر*، ڪنپور، 1887ع.
* *1864ع جي ايڪٽ نمبر XVI تي ليڪچر*، 4 ڊسمبر 1864ع، سائنٽيفڪ سوسائٽي، عليڳڙهه.
* *مسلمانو ڪي قسمت پر فيصله* (تقريرون: سيد احمد خان ۽ سيد مهدي علي خان وغيره)، آگره، 1894ع.
* * ھنٽر جي (ڪتاب): آور انڊين مسلمانس، تي (جواب)*، لنڊن، 1872ع.
* *پريزنٽ اسٽيٽ آف انڊين پاليٽڪس* (تقريرون ۽ خطبا)، الهٰ آباد، 1888ع.
* *سرڪشي ضلعه بنجور*، آگره، 1858ع.

===خطبا===
* *التماس بخدمت ساڪنان ھندوستان دار باد ترقي تعليم اھل الھند*، غازيپور، 1863ع.
* *دارباب ترغيب و تحريڪ تعليم اطفال مسلمانان* تي ليڪچر، 1895ع؛ آگره، 1896ع.
* *مدرسات العلوم علي ڳڙھ ڪي تاريخي حالات پر ليڪچر*، آگره، 1889ع.
* *محمدن ايجوڪيشن ڪانفرنس جي ڏھين اجلاس ۾ ليڪچر*، آگره، 1896ع.
* *محمدن ايجوڪيشن ڪانفرنس جي يارھين اجلاس متعلق ليڪچر*، آگره، 1896ع.
* *ڏھ سالا قراردادن جو مجموعو* (1886–1895ع دوران منظور ٿيل ٺهراءَ)، ايڊيٽر: سر سيد احمد، آگره، 1896ع.
* *سالياني رپورٽ* (مدرسة العلوم جي بورڊنگ هائوس جي سالياني رپورٽ، 1879–1880ع).
* *خطبات احمديہ*، وليم ميور جي ڪتاب *لائيف آف محمد*  جي جواب ۾، 1870ع.



===مجموعا===
* *خطوط سر سيد*، ايڊيٽر: راس مسعود، 1924ع.
* *سر سيد ڪي ليڪچرز ڪا مجموعه*، ايڊيٽر: منشي سراج الدين، سڌوره، 1892ع.
* *مقالات سر سيد*، ايڊيٽر: عبدالله خويشگري، عليڳڙهه، 1952ع.
* *مقالات سر سيد*، ايڊيٽر: محمد اسماعيل، لاهور.
* *مکاتب سر سيد*، مصطفيٰ حسين، دهلي، 1960ع.
* *مڪاتب سر سيد*، محمد اسماعيل پانيپتي، لاهور، 1959ع.
* *مڪمل مجموعه ليڪچرز و اسپيچز*، ايڊيٽر: ملڪ فضل الدين، لاهور، 1900ع.
* *مکتوبات الخلان*، ايڊيٽر: محمد عثمان مقبول، عليڳڙهه، 1915ع.
* *تصنيف احمديه* (مذهبي موضوعن تي سر سيد احمد خان جا ڪم)، 8 حصا.
* *اسٽريس آن ھولي قرآن*.
* *رفارميشن آف فيٿ*.

===متفرقات===
* *آن دي يوز آف سيڪٽر*(اردو)،
*سيد الاڪبر*، 1846ع.
* *قول متين دار ابتال حرڪت زمين*، دهلي، 1848ع.
* *تشل فجار سقل*، آگره، 1844ع.
* *اڪ نادان خدا پرست اور داناء دنيادار ڪي ڪھاني*، بدايون، 1910ع.
* *ڪلمات الحق *، عليڳڙهه.

===رسالا، رپورٽون ۽ ڪارروائيون===
* [[تھذيب الاخلاق]].
* [[علي ڳڙھ انسٽيٽيوٽ گزيٽ]].
* محمدن ايجوڪيشنل ڪانفرنس جون ڪارروايون.
* *اين اڪائونٽ آف لايل محمدنس آف انڊيا *، حصا I، II، III، موفصل پريس، ميرٺ، 1860ع.
* سائنٽيفڪ سوسائٽي جون ڪارروايون.
* سائنٽيفڪ سوسائٽي جا ضابطا (By-Laws).
* عليڳڙهه ۾ محمدن اينگلو-اورينٽل ڪاليج بابت خطاب ۽ تقريرون (1875–1898ع)، ايڊيٽر: نواب محسن الملڪ، عليڳڙهه، 1898ع.

==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ==

* *دي گلوئنگ ليجينڊ آف سر سيد: ڪانٽينينٽل ٽربيوٽ* (1998)، ايڊيٽر: سيد ضياءُ الرحمان، نان ريزڊنٽ اسٽوڊنٽس سينٽر، عليڳڙهه مسلم يونيورسٽي (عليڳڙهه)
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سر سيد اور فن تعمير*، سر سيد اڪيڊمي، اي ايم يو، عليڳڙهه
* پروفيسر افتخار عالم خان، *مسلم يونيورسٽي ڪي ڪھاني ، عمارتون ڪي زباني*، ايجوڪيشنل پبليڪيشنز، سول لائينز (عليڳڙهه)
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سر سيد اور سائنٽيفڪ سوسائٽي*، سر سيد اڪيڊمي، اي ايم يو، عليڳڙهه
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سر سيد ڪا سياسي اور سماجي پسمنظر*، ايجوڪيشنل پبلشنگ هائوس، ڌولا ڪوان، دهلي
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سرسيد ھائوس ڪي ماہ وصال*، عليڳڙهه
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سرسيد دارون خانه*، ايجوڪيشنل پبليڪيشنز، سول لائينز، عليڳڙهه
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سر سيد اور جديديت*، ايجوڪيشنل پبليڪيشنز، دهلي، 2012
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سر سيد اور هندوستاني نظام زراعت*، ايجوڪيشنل پبلشنگ، دهلي
* پروفيسر افتخار عالم خان، *سر سيد ڪا نظريه تعليم*، ايجوڪيشنل پبلشنگ هائوس، دهلي، 2017
* پروفيسر شفيع ڪِدوائي، *سوانح سر سيد:ايک بازديد*(2017)
، براؤن بُڪ هائوس، شمشاد مارڪيٽ، عليڳڙهه، 2020
* پروفيسر شفيع ڪِدوائي، *عليڳڙھ انسٽيٽيوٽ گزيٽ: اڪ تجزياتي مطالعه'' (2019)، براؤن بُڪ هائوس، شمشاد مارڪيٽ، عليڳڙهه

## حوالا
زمرو:تحريڪ پاڪستان
زمرو:پنجاب یونیورسٽي جا ماڻھو
زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان
زمرو:1817ع جون پيدائشون
زمرو:1898ع جون فوتگيون