open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بچو بادشاھ ۽ پيرو وزير

هن نالي سان شهيد صبغت -الله- شاهه گورنمينٽ ڊگري ڪاليج سانگهڙ جي پروفيسر مبين وساڻ هڪ مڪمل ڪتاب لکي 2007ع ۾ ڀيڄ پاڳار پبليڪيشن سانگهڙ پاران ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن ڊيمي سائيز جي ڪتاب جا 219 صفحا آهن ۽ -ان- جي قيمت 150 رپيا آهي. پهريون ڀيرو مبين وساڻ، -بچو بادشاهه- بابت -تاريخ- ۽ عوامي روايتن مان ملندڙ مواد کي ڇنڊي ڇاڻي هن ڪتاب ۾ پيش ڪيو آهي ۽ هن وڏي -تحقيق- سان -بچو بادشاهه- جو هڪڙو ڌنڌلو فوٽو پڻ هٿ ڪيو، جنهن کي سانگهڙ جي نوجوان مصور اسماعيل مهديءَ نئين سِر پينٽ ڪري تيار ڪيو. جيڪو ڪتاب جي سرورق تي داخل آهي ۽ -تاريخ- ۾ اڳتي -بچو بادشاهه- جي اها ئي واحد -تصوير- رڪارڊ ۾ رهندي.

## حوالا
بڇڙو ديھ

ضلعي جيڪب -آباد- جي تعلقي ٺل جي هڪ ديهه، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ -آباد- آهن: ’-بڇڙو-‘، ’سڪندر -آباد-‘، ’حاجي اٽل بنگلاڻي‘، ’الاهي بخش ڪندراڻي‘، ’-تاج- محمد ڪندراڻي‘، ’خيرمحمد ٻرڙو‘، ’گلاب ٻرڙو‘، ’حاجي رحيم بخش‘، ’-ڀائي خان- کوسو‘، ’راضي ڪندراڻي‘ ۽ ’لالومل‘.

## حوالا
بڇيري ڳوٺ

بڇيري-، نواب شاهه تعلقي جو اهم ڳوٺ، بلڪه ننڍو شهر آهي. هتي زرداري، سهتا، عباسي، -بروهي-، رند ۽ ٻيون ذاتيون رهن ٿيون. بڇيريءَ ۾ هاءِ اسڪول، گرلس مڊل اسڪول، ۽ آسپاس پرائمري اسڪول گهڻا آهن. واپار به چڱو هلندڙ آهي. هن ڳوٺ کي اسپتال، واٽرسپلاءِ نظام ۽ بجليءَ جون سهوليتون پڻ مليل آهن. نوابشاهه ۽ پڊعيدن جي وچ تي ريلوي -اسٽيشن- پڻ آهي. بڇيريءَ جو موجوده شهر -اسٽيشن- جي سهوليت سبب ريلوي لائين ويجهو جڙيو، نه ته اصل ڳوٺ کي هينئر پراڻي -بڇيري- چيو وڃي ٿو، جيڪو موجوده شهر کان -اتر- اولهه طرف ڏيڍ ڪلوميٽر کن جي پنڌ تي آهي. جتان اڳ ۾ درياهه وهندو هو. -ان- کان سواءِ انگريزن جي دؤر ۾ پوليس -ٿاڻو- ۽ ڪورٽ جي بلڊنگ موجوده شهر ويجهو ٺاهي وئي هئي، -ان- ڪري ماڻهو آهستي آهستي موجوده شهر ۾ اچڻ لڳا ۽ پراڻي بڇيريءَ ۾ فقط هڪ مسجد وڃي -بچي- آهي، جيڪا سم جي پاڻيءَ جي وچ ۾ اڃا تائين بيٺل حالت ۾ آهي. -ان- کانسواءِ هڪ درويش سيد لهري شاهه جي درگاهه پڻ موجود آهي. پراڻي بڇيريءَ ۾ تمام وڏا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو درياءُ ڪنهن زماني ۾ هتان وهندو هو. هڪ مقامي روايت موجب هيءُ ڳوٺ درياهه جي ڪنهن ڇاڙهه جي پُڇڙيءَ ۾ -آباد- هو، اُن ڪري ’پُڇڙيءَ‘ مان بدلجي ’-بڇيري-‘ بڻيو. پر عقل اها ڳالهه تسليم نه ٿو ڪري، -ان- جو پسمنظر ڪو ٻيو هوندو، جنهن تي -تحقيق- جي ضرورت آهي.

## حوالا
بحالڪاڻي ديھ

جيڪب آباد- ضلعي جي تعلقي ڪنڌڪوٽ جي هڪ ديهه، جنهن ۾ ’-بالاچ-‘ ۽ ’سليم -بجاراڻي-‘ ڳوٺ -آباد- آهن.

## حوالا
وڏو سمنڊ

thumb|ائٽلانٽڪ سمنڊ مٿان ڪڪر

**سمنڊ** وڏو ۽ ڳنڍيل پاڻيءَ جو سڀ کان وڏو علائقو، جيڪو اصل ۾ دنيا جي سڄيءَ زمين جو 70 سيڪڙو آهي. سهوليت لاءِ اُن کي ائٽلانٽڪ سمنڊ، پئسفڪ سمنڊ ۽ هندي وڏي سمنڊ ۽ ٻين الڳ الڳ نالن سان سمنڊن ۾ ورهايو ويو آهي. سمنڊ جي پاڻيءَ ۾ حرارت موجود آهي، جنهن کي پاڻيءَ جون ويرون ۽ هوائون ورهائينديون آهن. سامونڊي پاڻي هميشه حرڪت ڪندو رهندو آهي. ويرون پاڻيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ ڏانهن کڻي وينديون آهن. سمنڊ جي سراسري گهرائي 500، 12 فوٽ آهي. هر 33 فوٽن جي گهرائيءَ تي فضا جو دٻاءُ 15 پائونڊ هڪ ڪيوسڪ فوٽ تي وڌي ويندو آهي. اڄ تائين معلوم ٿيل سمنڊ جي وڌ کان وڌ گهرائي 800، 35 فوٽ پئسفڪ وڏي سمنڊ (بحرالڪاهل) جي ’مارياناس‘ ۽ ’نيروڊيب‘ وارن هنڌن تي آهي. بحري يا سامونڊي پاڻيءَ جي ڪثافت عام پاڻيءَ کان وڌيڪ آهي. خيال آهي ته هن پاڻيءَ ۾ دنيا جا سڀ عنصر حل ٿيل حالت ۾ موجود آهن. البت ڪلورين، سوڊيم، سلفر ۽ مئگنيشيم جو مقدار وڌيڪ آهي. سامونڊي جانور گهاٽي ۽ لڙاٽيل پاڻيءَ ۾ گهٽ ويندا آهن. اُهي اهڙي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا، جتي آلودگي ۽ دٻاءُ گهٽ هجي ۽ روشني پهچي سگهي. ٽن وڏن سمنڊن کان علاوه ڪي ٻيا سمنڊ به مشهور آهن: ’اتر وڏو سمنڊ‘،  ’ڏکڻ وڏو سمنڊ‘،  ’اڇو سمنڊ‘ (روس جي اُتر ۾)، ’ڳاڙهو سمنڊ‘ (عربستان ۽ آفريڪا جي وچ ۾)، ’ڀُونوِچ سمنڊ‘ (يورپ ۽ آفريڪا جي وچ ۾) ۽ ’ڪارو سمنڊ‘ (ڪئسپين ڍنڍ، جيڪا روس جي ڏکڻ ۾) آهي.

## حوالا

زمرو:وڏا سمنڊ
زمرو:ارضي شڪليون
زمرو:طبيعي جاگرافي
زمرو:پاڻي جا جسم
زمرو:جاگرافيائي اصطلاح
زمرو:رواني ارضي شڪليون
علم عروض

**علم عروض ** (Arabic Prosody) يا علم عروض شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو جو علم آهي. عروض ان علم کي چئبو آهي، جنهن جي وسيلي شعر ۾ موسيقي قائم ڪئي ويندي آهي ۽ ان جي جوڙجڪ تحت شعر چئي سگهجي.
علم عروض جا مقرر ڪيل پيمانا، جن جي وزن ۾ شعر چئي سگهجي. عروض جا مروج بحر خليل بن احمد عروضيءَ (وفات 175ھ/791ع) جا ايجاد ڪيل آهن. ڪن استادن ۽ شاعرن ان کانپوءِ نوان بحر به ايجاد ڪيا آهن. غزلن، قصيدن ۽ قطعن لاءِ 19 بحر، مثنويءَ لاءِ 9 بحر رائج آهن، جڏهن ته هاڻي غزل، عروضي وزنن کان سواءِ ڇند تي به لکيو وڃي ٿو. عام مشهور اوڻيهه بحر آهن: ’بحر طويل‘، ’بحر مزيد‘، ’بحر بسيط‘، ’بحر ڪامل‘، ’بحر وافر‘، ’بحر هزج‘، ’بحر رجز‘، ’بحر رمل‘، ’بحر مُنسوح‘، ’بحر مضارع‘، ’بحر مقتضب‘، ’بحر مُجتث‘، ’بحر سريعُ‘، ’بحر جديد‘، ’بحر قريب‘، ’بحر خفيف‘، ’بهر مشاڪِلُ‘، ’بحر متقارب‘ ۽ ’بحر متدارڪ‘. بحر (Meter) شعر جي ارڪانن ۽ وزنن جي مجموعي کي ڪوٺيندا اھن. ”بحر“ عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، ”سمنڊ. اصطلاحي معنيٰ موجب، اهو مقرر ڪيل تُڪن جو نظام، جنهن سان شعر جو وزن پورو ڪري بيهارجي. ”بحر“ جي مقرر تُڪن کي عربيءَ ۾ ”ارڪان“ چئبو آهي. اهي ارڪان شعر جي وزن جا ماپا آهن. مطلب ته شعر جي وزن واري ماپي يا تارازيءَ کي علم عروض جي قاعدي موجب ”بحر“ چئبو آهي. عام طور شعر ٻن مصرعن جو ٿيندو آهي ۽ هر هڪ مصرع ۾ چار رڪن هوندا آهن. اهڙيءَ طرح ٻن مصرعن ۾ ڪل اٺ رڪن ٿين ٿا، جن مان هڪ ”بحر“ جڙي ٿو. جيڪو ’سالم‘ يا ’مثمن‘ هوندو آهي. بحرن ۾ ارڪانن جو انداز گهٽ وڌ به ٿيندو آهي، ان حوالي سان انهن بحرن کي محذوف ۽ مقصور به چوندا آهن. عربي ۽ فارسيءَ ۾ شعر جا مکيه بحر 19 آهن، جن مان عام مروج 11 آهن، جن مان ڇهه بحر ’رجز‘، رمل، ڪامل، متدارڪ، متقارب ۽ هزج آهن ۽ ٻيا 5 بحر، خفيف، سريع، محبتث، مضارع ۽ منسرخ آهن. ا.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:شاعري
بحر العميق (ڪتاب)

**بحر العميق** هي ڪتاب سنڌ جي صوفي شاعر سيد چيزل شاهه قادر يءَ جي شاعريءَ جو ڪتاب آهي، جيڪو حڪيم اعجاز حسين چانڊيي ترتيب ڏيئي، روشني پبليڪيشن ڪنڊياري پاران 2006ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن کان اڳ ”بحر العميق“ جا ٽي ڇاپا 1987ع 2001ع ۽ 2004ع ۾ ڇپجي چڪا آهن، پهريون ڇاپو فتح چند ڪنيا لعل ڪارڙا جيڪب آباد واري ڇپايو هو، ٻيو ڇاپو به انهيءَ عقيدتمند ڇپرايو هو ۽ ٽيون ڇاپو پڻ ساڳئي ئي شخص ڇپائي پڌرو ڪيو هو. جڏهن ته هي چوٿون ڇاپو نئينءَ ترتيب سان سنواري سڌاري، روشني پبليڪيشن ڪنڊياري پاران شايع ڪيو ويو آهي. هن 269 صفحن واري ڊيمي سائيز ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي، هن ڪتاب جي سر ورق تي سيد چيزل شاهه جي روشني جي تصوير ڏنل آهي، جڏهن ته اندرين صفحن ۾ سيد رکيل شاهه، سيد چيزل شاهه ۽ سيد صادق علي شاهه صوفيءَ جون رنگين تصويرون ڏنل آهن.

بحر العميق (سيد چيزل شاهه صوفي القادري جو ڪلام)، سيد چيزل شاهه رح، سجاده درگاهه فتح پور، بلوچستان جي ڪلام جو هيءُ مجموعو (قافيون ۽ بيت)، هن درگاهه جي پشت به پشت معتقدن ۽ مريدن فتح چند ۽ گرڌاري لعل جيڪب آباد وارن پنهنجي مرشد سيد چيزل شاهه رح سان بيحد عقيدت جي اظهار طور 1987ع ۾ ڇاپائي پڌرو ڪيو. مرحوم سيد چيزل شاھ سنه 1984ع ۾ 72- ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سلسلي طريقت ۾ قادري طريقي جو خانوادو آهي. کيس معرفت جي موج پنهنجي والد سيد رکيل شاهه قادري کان ملي، جيڪو شاهه عنايت الله شهيد جهوڪ واري جي سلسلي مان حضرت عبدالستار شاهه رح کان فيضياب ٿيو. سيد رکيل شاهه رح پاڻ مشهور اهل دل ۽ وڏو شاعر هو، جنهن جو ڪلام ”بحر العشق (رسالو: حضرت سيد رکيل شاهه صوفي القادري) جي نالي سان آڳاٽو ڇپيل آهي. سيد چيزل شاهه پڻ سلوڪ ۽ طريقت جي راهه واريون منزلون طيءِ ڪري الاهي انوار جو مشآهدو ماڻي چڪو هو، تنهن پنهنجي ڪيفيت ۽ تصوف جي نڪتن جي اُپٽار ۽ اظهار قافين ۽ بيتن ذريعي ڪيو، ۽ انهيءَ ڪلام جو نالو پڻ پنهنجي والد جي رسالي جي مطابقت سان ”بحر العميق“ رکيائين.

اڪثر راڳ جي محفلن ۾ سائين چيزل شاهه جو رندي ڪلام محفل کي مست ڪري ڇڏيندو هو، پر افسوس جو اهو ڪلام دستياب نه هو. ”بحر العميق“ جي ڇپجڻ سان هڪ طرف اها ڪمي پوري ٿي آهي، ته ٻئي طرف ڪلام جي مهڙ ۾ چيزل شاهه جي سوانح عمريءَ ۾ نسبتي سلسلي توڙي طريقت جي سلسلي بابت ڏنل معلومات نهايت ئي مفيد آهي. خصوصاً چيزل شاهه رح جي شاعري، حق ۽ حقيقت، روح ۽ نفس، قلب ۽ تنقيح، اسم ۽ جسم، عروج ۽ نزول، حسد ۽ لاحد، مڪان ۽ لامڪان، علم ۽ حلم، 
نفي ۽ اثبات، قرب ۽ بعد، اسرار ۽ مسائل ۽ ٻيا تصوف جا نڪتا، جيڪي طالبن جي طرفان پڇيا ويا ۽ سيد چيزل شاهه مرشداڻي مام ۾ سولي نموني سان سمجھايا آهن، سي سالڪن ۽ طالبن جي لاءِ چڻ ته راهه هدايت آهن.

سائين چيزل شاهه جو ڪلام روايتي انداز سان جدا جدا سُرن ۽ راڳڻين جي عنوانن هيٺ ورڇيل آهي، سندس ڪلام ۾ هيٺين راڳڻين تي ڪلام شامل آهي: شام ڪلياڻ، تلنگ، پيلو، ضلعو، ڪلنگڙو، ڀيروي، جوڳ، ڪونسيو، سهڻي، ڪوهياري، بلاولي، راڻو، سورٺ، لوڙائو، مانجھ، پهاڙي، آسا، صبوحي، ٽوڙي، ڌناسري ۽ بسنت. انهن راڳڻين هيٺ جملي 188 قافيون شامل آهن. ان کان سواءِ مختلف عنوانن هيٺ 70 بيت به شامل آهن، جن ۾ هڪ ٽيهه اکري به آيل آهي.

البت قافين جي فهرست مناسب طريقي سان نه ڏني وئي آهي. هيءُ ديوان ڪونهي جنهن جي نموني سان الف- ب وار ترتيب سان قافيون نروار ڪجن. جيئن ڪتاب ۾ قافيون راڳڻين جي عنوان سان ڇپيل آهن، انهيءَ سلسلي سان فهرست رکجي ها ته بهتر ٿئي ها.

مجموعي طور سان ”بحر العميق“ پنهنجي ڪلام، سوانح عمري، شاعري ۽ فرمودات (تصوف جي نڪتن جي اُپٽار، مڪالمي جي انداز ۾) جي مواد سان سنڌي ادب ۾ هڪ قابل قدر ۽ سهڻو اضافو آهي.

## حوالا
مائيَ براهيم

مائيَ براهيم (My Brahim) مراڪش جو رهائشي علائقو آهي. جيڪو تانسيف آسفي، الحوز صوبي ۾ آهي. 2004ع جي آدمشماريءَ جي ڳڻپ مطابق ان جي آبادي 3,273 آهي.

## حوالا
بحر وڇاڻي

**بحر وڇاڻي** لاڙ جي چئن مشھور درويشن (ابراهيم ناگوراڻي ۽ ساٿين) مان هڪ درويش جو نالو آھي.

## حوالا
بحرالدين سگھڙ

بحرالدين ولد ڪؤڙو خان شنباڻي، تخلص ”-بحر-“، 1950ع ۾ ڳوٺ درياءُ خان شنباڻيءَ (ضلعي خيرپور) ۾ ڄائو. اڻ پڙهيل آهي. سندس ڌنڌو هارپو آهي. بهترين سگهڙ آهي. ڳوٺ -جسڪاڻي-، تعلقي ڪوٽ ڏجيءَ، ضلعي خيرپور ۾ رهي ٿو.

## حوالا
اِڪي انگ

**ايڪي** يا **اِڪي انگ** () اهڙا انگ آهن جيڪي ٻه جي ضرب نه آهن. جيڪڏهن اِڪي انگ کي 2 سان ونڊ ڪبو ته پاڇي بچندي. 1 پهريون واڌو انگ ()، ان کان پوءِ وڏا اِڪي انگ 3،5،7،9 آهن. ڪجهه اِڪي انگ هي آهن، {1,3,5,7,9,11,13,15,17,19,21,23,25,27,29,31,33,35}.

جيڪڏهن ڪو انگ اِڪي ناهي ته اهو ٻڌي انگ هوندو آهي. ٻڌي انگ هن ريت  {0,2,4,6,8,10,12,14,16...} هوندا آهن. جيڪڏهن ٻڌي انگ کي 2 سان ونڊ ڪبو ته هڪ مڪمل انگ ايندو جڏهن ته اِڪي کي ٻه سان ونڊ ڪرڻ سان پاڇي بچندي. 

رياضي ۾ نه صرف واڌو پر ڪاٽو انگ به (..., −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, ...) اِڪي يا ٻڌي ٿي سگھن ٿا.

## وڌيڪ ڏسو
* صحيح انگ
* قدرتي انگ
* ٻڌي انگ
* مڪمل انگ
جمال الدين فقير

جمال الدين فقير، سانگهڙ ضلعي جي ڳوٺ ٻوٻي اسٽيشن ۾ 1952ع ۾ مصري فقير جي گهر، ڳوٺ ڇٽڻ وساڻ ۾ ڄائو. هو سنڌ جي تصوف واري جمالي روپ جو گائڪ فقير منش صفت رکندڙ هو. فقير سنڌ جو عوامي راڳي رهيو. پاڻ بيماري وگھي 26 جون 2016 تي انتقال ٿي ويو.
## گھرو زندگي
جمال الدين فقير صرف پرائمري تائين تعليم حاصل ڪئي، جمال الدين فقير 25 سالن جي ڄمار ۾ پنهنجي مامي جي گهران شادي ڪئي، کيس پنج پٽ ۽ چئن نياڻين جو اولاد آهي.
## راڳ جو سفر
درگاهه منٺار فقير راڄڙ کپري جي مريد مصري فقير، جمال الدين کي سندس ننڍپڻ کان ئي درگاهه تي وٺي ويندو هو، ننڍي هوندي کان ئي درگاهه سان تعلق هئڻ ڪري پاڻ صوفي راڳي طور اڀريا، سندس پهريون پروگرام 1988ع ۾ پي ٽي وي تان نشر ٿيو، ان بعد سندس هڪ انٽرويو ريڊيو پاڪستان تان نشر ٿيو، ان بعد مختلف ريڊيو اسٽيشنن تان پروگرام نشر ٿيندا رهيا. جمال الدين فقير سنڌ جي مشھور صوفي فنڪار سهراب فقير جي انداز ۾ ڪلام پيش ڪندو هئو. هو پاڪستان کان ٻاهر گورنمينٽ ڪلچرل ڊپارٽمينٽ طرفان اٽلي، جنيوا، سوئيٽزرلينڊ، لنڊن، بيلجيم ۽ آمريڪا سميت ترڪي ۾ به پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو هو. کيس شھرت ڏيندڙ ڪلام، اها مٽي حڪم ڪريندي هزار، آئون نچڻ واري تنهنجي ڀولڙي ۽ هم صنم ڪي در سي شراب پي آئي. انهن ڪلامن کيس عوام ۾ ڏاڍي مقبوليت بخشي. ترڪي جي دوري دوران پڻ هن کي ترڪيءَ ۾رهائش جي آڇ ڪئي وئي پر جمال فقير سنڌ سان ازلي محبت خاطر اهي سموريوبن آڇون ۽ آسائشون ٺڪرائي ڇڏيون. صوفي راڳ جَي راڻي جمال فقير جو چوڻ هو ته منهنجي جنم ڀومي سنڌ آهي، سنڌ امڙ کان سواءِ رهي نه ٿو سگهان.
## انعام ۽ ايوارڊ
کيس کوڙ سارا ايوارڊ مليا، جن ۾ شاهه لطيف جا ٻه ايوارڊ، هڪ 2001 ع ۾ ۽ ٻيو 2013ع ۾، هڪ سچل سرمست ايوارڊ به مليو، پي ٽي وي طرفان به ٻه ايوارڊ ڏنا ويا، آمريڪا ۾ سانا ڪنوينشن ايوارڊ ، مصري شاهه ايوارڊ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ ملي چڪا.
## انتقال
سندس انتقال 26 جون 2016 تي شديد بيماريءَ جي ڪارڻ ٿيو. جمال فقير کي سانگهڙ ويجهو ڳوٺ رشيد خان مري جي قبرستان ۾ مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻهو
بحرالعشق

هيءُ ڪتاب صوفي رکيل شاهه قادريءَ جو رسالو آهي. ڊيمي سائيز ۽ پڪي جلد واري هن ڪتاب ۾ 410 صفحا آهن ۽ قيمت 10 رپيا اٿس. هن رسالي جو پهريون ڇاپو، نٿو پٽ لوڪومل گرناڻيءَ، ڪرائون سائيز ۾ ڇپايو. هن ڪتاب جي ٻئي ڀاڱي ۾ صوفي رکيل شاهه قادريءَ جو ڪلام ڏنل آهي. رايل سائيز جي هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 172 صفحا آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، فقير پير بخش ابڙي، رهندڙ ڳوٺ طيب، تعلقي رتيديري، سال 1952ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. ڇاپو ٽيون، هرگنداس ولد ڪندن مل، ٽيڪنيڪل پريس، ڪراچيءَ مان سال 1968ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. جڏهن ته هن جو تازو ڇاپو روشني پبليڪيشن پاران 2005ع ۾ ڇپرايو ويو آهي. -ان- کان سواءِ هڪ ڇاپو جيڪب -آباد- جي فتح چند ڪنيا لعل ڪارڙا ڇپايو هو، جنهن کي ٿوريءَ ڦير گهير ۽ نئين ترتيب سان روشني پبليڪيشن ڪنڊياري پاران 2005ع ۾، خوبصورت ٽائيٽل سان، ڊيمي سائيز ۾ ڇپايو ويو آهي. هي رسالو 485 صفحن تي مشتمل آهي ۽ قيمت 200 روپيا آهي.

## حوالا
سرفراز راڄڙ

سرفراز راڄڙ () ضلعي سانگهڙ جي کپري تعلقي ۾ سنڌ جي صوفي شاعر منٺار فقير راڄڙ رحه جي گهراڻي حاجي نور محمد راڄڙ جي گهر کاڻي راڄڙ 1952-03-01 تي ڄائو. هو شاعر ۽ اديب آهي. هن مهل هو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ۾ اعزازي چيئرمين طور ڪم ڪري رهيو آهي.
## ننڍپڻ ۽ تعليم
پاڻ پرائمري جا پنج درجا ۽ ميٽرڪ، کپرو مان پاس ڪرڻ بعد، انٽر مسلم ڪاليج حيدرآباد مان ڪيائون ۽ 1983ع  ۾ ماسٽرس سنڌي ادب ۽ سنڌ يونيورسٽي مان پاس ڪئي.
## ادبي سفر
لکڻ ۽ پڙهڻ سان چاهه هئڻ ڪري پاڻ هن وقت تائين 3 ڪتاب مارڪيٽ ۾ آڻي چڪو آهي. جنهن ۾ ڪتاب؛ نينهن ساڳيو، نگاهون ساڳيون، سنڌي ٻولي ۾ لکيائون ۽ هڪ اردو ٻولي ۾ ايک سفر اور پڻ لکيو اٿن. جڏهن ته هڪ ڪتاب انگريزي ٻولي ۾ شهيد راڻي محترمه بينظير ڀٽو تي لکيل آهي. اڃا ٻه ڪتاب ڇپائي جي مرحلي ۾ آهن. جن ۾ هڪ ڪتاب؛ ”ڳالهيون پيٽ ورن ۾“ ۽ ٻيو ڪتاب سندس لکيل ڪالمن تي مبني آهي، جيڪي جلد مارڪيٽ ۾ اچڻ وارا آهن.
## سياسي سفر
سرفراز راڄڙ سياست جي شروعات ميٽرڪ جي زماني کان ڪئي. ان وقت کپري جو پهريون شخص ھو جنهن صدر ايوب خلاف تحريڪ هلائي ۽ شاگردن کي باقاعده هڪ پيلٽ فارم تي گڏ ڪيو ۽ احتجاجي مظاهرا ڪيا. جنهن بعد جڏهن ذوالفقار علي ڀٽو پيپلز پارٽي جو بنياد وڌو هو. ان وقت پاڻ پيپلز پارٽي جو سانگهڙ ضلعي ۾ بنياد وجهندڙن مان هو ۽ کپرو تعلقي جو پهريون جنرل سيڪريٽري ٿيو هو. جنهن بعد 1971ع جوائنٽ سيڪريٽري پ پ ضلعي سانگهڙ ٿيو. ان بعد ذوالفقار علي ڀٽي کيس جنرل سيڪريٽري پيپلز پارٽي سانگهڙ رکيو. سال 1998ع  ۾ محترمه بينظير ڀٽو، سرفراز راڄڙ جي ڪيل محنتن ۽ وفادارين کي ڏسي پاڻ وٽ گهرائي، پ پ ڪلچر سنڌ جو صدر مقرر ڪيو. پاڻ سانگهڙ ضلعي جو قائم مقام پ پ صدر به رهيا.
سرفراز راڄڙ 1990ع پيپلز پارٽي جي ٽڪيٽ تي کپرو جي صوبائي سيٽ تي اليڪشن لڙيو ۽ ٻه ڀيرا 235 اين اي سانگهڙ تي پ پ جي ٽڪيٽ تي قومي اسيمبلي جي سيٽ تي چونڊ پڻ وڙهيو. سرفراز راڄڙ جون پيپلز پارٽي لاءِ وڏيون قربانيون آهن ۽ پاڻ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ۾  15-5-2015 کان 14-10-2016 تائين اعزازي چيئرمين رهيو. 

## حوالا

## حوالا
آمريڪي علامتي ٻولي

**اَي ايس ايل** يا **آمريڪي علامتي ٻولي** (American Sign Language) مشھور اشارن جي زبان آهي. ھن کي مختصر طور تي **اَي ايس ايل** سڏيو وڃي ٿو. گونگا ۽ ٻوڙا انسان، جيڪي ٻُڌي ۽ ڳالھائي نٿا سگهن، اهي هن اشارن جي ٻوليءَ کي هڪٻئي سان رابطي (ڪميونيڪيشن) جي لاءِ استعمال ڪن ٿا. اَي ايس ايل يا آمريڪن سائن لينگويج، نارٿ آمريڪا (آمريڪا، ڪئناڊا ۽ ميڪسيڪو) ۾ ڊيف ڪميونٽيءَ لاءِ رابطي جو اهم ذريعو آهي. هر ملڪ ۾ ثقافتي سببن جي ڪري مختلف اشارن جو زبانون (سائن لينگويجز) ٺھيل آهن، جنھن ڪري مختلف ملڪن ۾ مختلف لفظن جا هڪ ٻئي کان جدا اشارا هجڻ سبب، هڪ ملڪَ جي گونگي ٻوڙي انسان کي ٻئي ملڪ جي گونگي ٻوڙي انسان جي اشارن جي ٻولي سمجهڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي. پر هاڻي انٽرنيٽ اچڻ کانپوءِ فيس بُڪ، اسڪائيپ ، واٽس ايپ ۽ سائبر اسپيس تي ٻيون تمام گهڻيون سھولتون حاصل ٿيڻ کانپوءِ اَي ايس ايل تائين سڄي دنيا جي ڊيف ڪميونٽي جي پھچ ڊيف ڪميونٽي (Deaf Community) جي عالمي اشارن جي زبان طور اُڀري رهي آهي. اَي ايس ايل سکڻ ۾ ڏاڍي سولي آهي ۽ ڊيف ڪميونٽيءَ جي ڏاڍي مقبول زبان آهي.

## حوالا

زمرو:ٻولي
زمرو:باربڊوس جون ٻوليون
زمرو:برونڊي جون ٻوليون
زمرو:بوٽسوانا جون ٻوليون
زمرو:بيليز جون ٻوليون
زمرو:زمبابوي جون ٻوليون
زمرو:گرينڊا جون ٻوليون
زمرو:گيانا جون ٻوليون
زمرو:هيٽي جون ٻوليون
زمرو:ڪينيڊا جون ٻوليون
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ٻوليون
فاجزي

**فاجزي** (لاطيني: Fajzë) هڪ ڳوٺ آهي، جيڪو اُتر اوڀر البينيا جي Kukës County جي اڳوڻي مينوسپالٽيءَ ۾ آهي. 2015ع ۾ مقامي حڪومت جي سُڌارن کان پوءِ ميونسپالٽي جي سب ڊويزن بڻجي چڪي آهي. 2011ع جي آدمشماري مطابق ان جي آبادي 3،491 آهي.

## حوالا
ٽائر

**ٽائر** رٻڙ جو گول دائرو يا ڦيٿو آهي، جنهن ۾ هوا ڀرڻ لاءِ ٽيوب هوندو آهي. هي ڪارن، سائيڪلن ۽ ٻين گاڏين جي ڦيٿي ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀ کان پهريون ٽائر ٿامس 1845ع ۾ ايجاد ڪيو هو، 1886ع ۾ سائيڪل (باءِ سائيڪل) ايجاد ٿي تہ بلفاسٽ جي هڪ شخص جان ڊنلپ هڪ بهترين قسم جو ٽائر ايجاد ڪيو، جيڪو پوءِ ڪارن وغيره جي ڦين طور ڪَتب اچڻ لڳو.
thumb|سائيڪل ٽائر
ٽائپ رائٽر

**ٽائپ رائٽر**: *ٽائيپ رائيٽر*: (**Typewriter**):

اصل ۾ هڪ اهڙي مشين يا ڪَلَ آهي، جنهن ۾ بٽڻ (**keys**) لڳل هوندا آهن ۽ اکر جي علامت (**characters**) جي وسلي سان ڪاغذ تي ڇپجي وڃن ٿا. برقي ٽائيپ رائٽر کي اليڪٽرومڪينيڪل (**electro-mechanical**) ٽائيپر رائٽر چئجي ٿو.
ھٿ سان لکيل خط پڙھڻ م مشڪل پيش اچڻ  ڪري دفترن م ٽائيپ رائيٽنگ سسٽم ٽائيپ رائٽر ي استعمال سان مروج ٿيو جنھن سان نہ رڳو لکڻ ۽ پڙھڻ ۾ آساني ٿي پر ان خط يا لکت جا نقل تيار ڪرڻ بہ آسان ٿي پيا.

thumb|
ٽائيپ رائيٽر جي تاريخ ۽  استعمال لاءِ ھي وڊيو ڏسو ««play media»» کي دٻايو

ٽائيپ رائيٽر جي ڪمرشل ٿيڻ جي ابتدا 1874 ۾ ٿي. پر انھن جو دفترن م استعمال 1880 واري ڏھاڪي ۾ شروع ٿيو 
 thumb|
ٽائيپ رائيٽر جي استعمال جي وڊيو ڏسو:««play media»» کي دٻايو
thumb|right|ائڊلر ڪمپني واري ٽائيپ رائيٽر جا کوليل سڀ پرزا

ٽائيپ رائيٽر ٺاھيندڙ مشھور ڪمپنين ۾  اي.ريمنگٽن اينڊ سنز (E. Remington and Sons)، آء بي ايم(IBM),امپيريل ٽائيپ رائيٽر  (Imperial Typewriters),اوليور ٽائيپ رائيٽر ڪمپني  (Oliver Typewriter Company)، اوليويتي (Olivetti), رايل ٽائيپ رائيٽر ڪمپني (Royal Typewriter Company), سمٿ ڪورون (Smith Corona),انڊر ووڊ ٽائيپ رائيٽر ڪمپني(Underwood Typewriter Company)۽ ائڊلر ٽائيپ رائيٽر ڪمپني(Adler Typewriter Company) شامل آهن.

## تصويرون

فائل:type.jpg|
فائل:Brother WP1-IMG 1750.jpg|


## حوالا
ڊڪٽا فون

thumb|375x375 عڪسلون|Dictaphone

**ڊڪٽا فون** (Dictaphone) هڪ مشين يا ڪَلَ آهي، جيڪا آفيسن ۾ استعمال ۾ ايندي هئي. ڊڪٽا ”ڊڪٽيشن“ جي اسپيلنگ ۽ فون جي معنا يا آواز ڪڍڻ جي حوالي سان آهي. هن مشين ۾ ميڻ جو هڪ سلينڊر ٿئي ٿو، جيڪو گراموفون جي ريڪارڊ وانگر ڦرندو رهي ٿو. جڏهن ڪو آفيسر ڪو خط، رپورٽ يا ڪنهن قسم جون يادگيريون لکرائڻ چاهي ٿو ته اهو هن مشين کي حرڪت ۾ آڻڻ کانپوءِ، مشين جي مائيڪ ۾ چوندو وڃي ٿو ۽ اهي ڳالهيون ميڻ جي سلينڊر تي نقش ٿي ريڪارڊ ٿينديون وڃن ٿيون. جڏهن بيان پورو ٿي وڃي ٿو ته ٽائپسٽ هيڊ فون ڪنن سان هڻي مشين کي هلائي، آفيسر جي بيان کي ٽائيپ ڪندو وڃي ٿو.

زمرو:ٽيڪنالاجي
فائيو فورٽي ايوي ايشن

**فائيو فورٽي ايوي ايشن** (انگریزي:Five Forty Aviation )ڪينيا جي هوائي ڪمپني آهي ۔ فائيو فورٽي ايوي ايشن جي مرڪزي آفيس ڪينيا جي ائير پورٽ Jomo Kenyatta International Airport  تي موجود آهي۔

## حوالا

## وڌيڪ ڏسو
* ڪينيا جي هوائي ڪمپنين جي فهرست
مزيم سانهجا

مزيم سانهجا M'Zem Sanhaja هڪ ننڍو ڳوٺ آهي، جيڪو مراڪش جي تانسيف الحوز ۾ آهي. 2004ع جي آدمشماري موجب، مزيم سانهجا جي ڪل آبادي 9253 آهي. 

## حوالا
بحري باز

هيءُ باز، ڪارَ اَکيو سنڌ جو شڪاري پکي آهي، دنيا جي گهڻن حصن ۾ ٿيندو آهي، هيءُ -باز- عام طرح وڏين ڍنڍن جي ويجهو ڏسڻ ۾ ايندو. کنڀ پکڙيل هوندا اٿس. هن جي وسيلي -تلور- ۽ ٻيلائي پکين جو شڪار ڪيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:پکي
بحري باشو

’باز‘ پکيءَ جو هڪ قسم، ”ڪلهيو باز“، (بحري -ٻچي- جي مادي، مٿو اڇو ۽ وڏو، ڪلهن تي ڳاڙهو رنگ، سياه چشم، ڳچيءَ ۾ ڪارو -پٽو-، اڏامڻ جو تيز).

## حوالا
ڪيول رام سلامت راءِ آڏواڻي

**گل شڪر** سنڌي پهاڪن ۽ چوڻين جو پهريون مجموعو آهي ، جيڪو&nbsp; 27 آڪٽوبر 1869ع تي اربع جي ڏينهن ڪتاب جي صورت&nbsp; ۾ ڇاپي پڌرو ڪيو ويو هو. ڪيول رام سلامت راءِ آڏواڻي، انگريزن جي حڪومت کان پهرين ٽالپرن وٽ ملازم هو. پوءِ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي ته انهن وٽ مختيارڪار جي عهدي تي مقرر ٿيو. ڪيول رام سن 1864ع کان هڪ سردار جي چوڻ تي سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيو گڏ ڪيون. هن ڪُل 785 سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون گڏ ڪري انهن جو سمجهاڻيون لکيون. هن **[[گل]]** ۽ **سوکڙيءَ** جي نالي سان سنڌي چوڻيون برطانوي دور جي سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي کي ڏنا. پر عملدارن جي لاپرواهي سبب اهي هٿ لکيل چوڻيون ڪٻَٽن ۾ بند رهيون، نيٺ ڪنهن سرڪاري عملدار جي نظر انهن گڏ ڪيل پهاڪن تي پئي جنهن هُن جا ٽيئي ڪتاب سن 1905ع ۾ ڇپائي پڌرا ڪيا.

روچي رام گجومل ڪرپالاڻي به سنڌي پهاڪن جو هڪ ڪتاب انگريزي معنيٰ ۾ هم- معنا انگريزي پهاڪن سان گڏ سن 1892ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن 800 کن پهاڪا گڏ ڪيا هئا. اُن ڪتاب جو نالو هو اَيَ هينڊ بُڪ آف سنڌي پرووربز.
1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ فتح ڪرڻ کان پهرين به هٿ لکيل شڪل ۾ سنڌي ادب ۾ پهاڪن جو استعمال نظر اچي ٿو. مثال جي طور تي ؛ عبدالرحيم گرهوڙي (1778-1737) جي ڪلام ۾ گهڻيون ئي سنڌي چوڻيون قلمبند ٿيل ملن ٿيون. (الانا، غلام علي، سنڌي نثر جي تاريخ، زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد سنڌ (ٻيو ڇاپو) 1978، صفحو 9.)
ان کان سواءِ به ٽالپرن جي دؤر جي خليفي محمود نظاماڻيءَ جون هٿ لکيل لکڻين ۾ سنڌي چوڻيون ملن ٿيون. (الانا، غلام علي، سنڌي نثر جي تاريخ، زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد سنڌ (ٻيو ڇاپو)
1978، صفحو 9.)

## حوالا

## ٻاهريان ڳڍڻا
مان نه

**مان نه** (رومن سنڌيءَ ۾: maan na) (انگريزي: not me) هڪ اصطلاح آهي. جنهن جو مطلب آهي ٻين تي ڪم ۽ ڏوهه وجهڻ. مثال طور: اسان جي معاشري ۾ گهڻائي مسئلا ۽ خرابيون آهن. جڏهن انهن ڏانهن ڌيان ڇڪائيندي، ڪنهن معاملي يا مسئلي ڏانهن ٿورو به اشارو ٿو ڪجي ته هر ڪو ٿو چوي ”مان نه“ يعني قبضاگيري؟ مان نه. بدعنواني ۽ رشوت خوري؟ مان نه. امتحانن ۾ ڪاپي ڪلچر؟ مان نه. داداگيري؟ مان نه. ڀتي خوري؟ مان نه. ڦرلٽ؟ مان نه. يعني مان ته عظمت جو مينار آهيان، باقي سڄو سماج بڇڙو، بديانت ۽ ڪميڻو آهي. فلاڻو سياستدان؟ ڪرپٽ ۽ ڪميڻو. عوام؟ جاهل. فلاڻو؟ فلاڻو ته آهي ئي چريم سلفائيڊ، ڪاربن آڪسائيڊ. يا معاشري جي ڀلائي ۽ بهتري لاءِ ڪو ڪم ڪرڻو هجي ته ”مان نه“ ڀلي ٻيا ڪن. مطلب ته هر صورت ۽ هر حالت ۾ ڪم ۽ ڏوهه ٻين تي وجهڻو آهي ۽ ٻين تي هر وقت ۽ هر حالت ۾ لعنت ڦٽڪار وجهندي، سندن ٻناٻوڙ ڪرڻي آهي، پر پاڻ خبط عظمت جو شڪار ٿي، پنهنجو پاڻ کي نرگسيت جو لبادو پهرائي، هر وقت سکڻيون کڳيو هڻي، پاڻ کي هر حالت ۾ اُتم ۽ اعليٰ ثابت ڪرڻو آهي!

اسان جي معاشري ۾ هاڻي ڪامريڊ عزيز ڀنگوار جهڙا سچا انسان تمام ٿورا بچيا آهن، جيڪي پنهنجي ڪيل غلطين کي مڃي پاڻ ۾ سُڌارا آڻيندا هئا. **عزيز ڀنگوار** جيئي سنڌ جو هڪ کرو اڳواڻ ڪارڪن هو، جنهن پنهنجي ڪيل غلطين کي لکت ۾ مڃندي، ”مان ڏوهي هان” کي ڪتابي شڪل ۾ ڇپائي، پنهنجو پاڻ کي سڀني آڏو تنقيد لاءِ پيش ڪيو هو.
## حوالا

زمرو:معاشرو
زمرو:سماج
زمرو:انسان
بحيرا

هڪ نسطوري عيسائي راهب، جنهن حضرت محمد صلي -الله- عليه وسلم -جن- کي حضرت ابوطالب سان گڏ ڏسي کين سڃاتو هو ته پاڻ آخري زماني جو نبي آهي.

## حوالا
تپ

thumb|Clinical thermometer
بخار- تپ- ٻَرو (Fever) عام ماڻهوءَ جي بدن جي سراسري گرميءَ جو پد سراسري طور 98 سينٽي گريڊ ٿئي ٿو ۽ جڏهن اهو وڌي ٿو تہ پوءِ اُن کي تپ (**بخار)** چئبو آهي. جسم ۾ جراثيم داخل ٿيڻ، عضون جي سور، ٿڪ، گرميءَ ۽ اُس ۾ رهڻ يا ڪنهن ٻيءَ اندروني تڪليف جي ڪري بخار ٿي پوندو آهي. بخار جا ڪيئي قسم آهن. موسمي بخار، مڇرن جي ڪري مليريا جو بخار، مدي جو تپ، ڳاٽي ٽوڙ بخار وغيره. جانورن کي به بخار ٿيندو آهي، جنهنڪري جسم جي حرارت جو درجو وڌي وڃي ٿو. جڏهن جسم ۾ گرميءَ جي وڌيڪ پيدا ٿيڻ يا جذب ٿيڻ سان يا گرمي گهٽجڻ (Heat loss) ۾ خرابيءَ سبب گرمي پد وڌي وڃي، ته ان کي هيٽ اسٽروڪ (Heat stroke) ”ڏينهن لڳڻ“ چئبو آهي. درجه حرارت وڌڻ جو ٻيو سبب رت ۾ زهريلي مادي جو پيدا ٿيڻ آهي، جيڪو رت جي دوري ۾ ڪنهن به جراثيم يا وائرس وغيره جي داخل ٿيڻ سان ڇوت پيدا ڪري ٿو. جانورن ۾ بخار ٻن قسمن جو ٿيندو آهي: سيپٽڪ (Septic) ۽ ائنٽيسپٽڪ (antiseptic).

**سيپٽڪ بخار**: هيءُ بخار جو اهو قسم آهي، جيڪو وائرس، بئڪٽريا، فنجائي يا ڪنهن پروٽوزوئا جي ڇوت سان ٿئي ٿو. انفيڪشن سڄي بدن ۾ بئڪٽيريميا Bacteraemia يا سيپٽيسيميا Septicaemia جي صورت ۾ ٿيندي آهي. بدن ۾ خاص ردعمل (reaction) ٿئي ٿو، جنهن جو اثر گرميءَ جي سينٽر تي ٿيڻ سبب گرمي وڌي وڃي ٿي.

**ائنٽيسپٽڪ بخار**: بخار جو هيءُ قسم ڪيميڪل بخار آهي، جنهن جو ڪارڻ ٻاهران داخل ٿيل پروٽين جي ري ائڪشن سان ٿئي ٿو. 
علامتون: بخار ۾ ٽاڪسيميا ۽ هائير ٿرميا جو گڏجي اثر ٿئي ٿو، جنهن ۾ جسم جو درجه حرارت وڌي وڃي ٿو. نبض تيز ٿي وڃي ٿي، اڃ تيز، سهڪ وڌي ۽ بک ختم ٿئي ٿي، قبضي به ٿئي ٿي، جانور ۽ ماڻهو موڳو ۽ سست ڏسڻ ۾ ايندو آهي. پيشاب گهٽ ۽ گهاٽو پيلاڻ مائل ٿئي ٿو. بخار گهٽ وڌ به ٿي سگهي ٿو يا مسلسل به هوندو آهي. گهڻو ڪري ٻه يا ٽي ڏينهن وڌيل حد تي رهندو آهي، پوءِ گهٽجي ويندو آهي. ڪن بيمارين ۾ هڪ دفعو بخار گهٽجي وري وڌندو ويندو آهي.

**علاج**: زهر پيدا ڪندڙ جراثيم کي ختم ڪري وڌيل بخار جو علاج ڪبو آهي. جيڪڏهن بخار تمام وڌيڪ ۽ مسلسل هجي، رت جو دورو يا ساھ جو نظام جيڪڏهن ڪم ڇڏي رهيا هجن ته مٿي تي ٿڌيون پٽيون رکجن.

## حوالا

زمرو:بيماريون
بحري تار

**بحري تار** اڃا وائرليس ايجاد ڪونہ ٿيو هو ته سمنڊن ۾ پيغام ڏيڻ وٺڻ جو ذريعو ھئي، انهن کي **سامونڊي تار** چيو ويندو آهي. وائرليس جي ايجاد ٿيڻ جي باوجود اڄ بہ اهي تارون ڪارائتيون آهن. انهن سان بحري پيغام رسائيءَ جو ڪم سرانجام ڏنو وڃي ٿو. انهن تارن جو 1884ع ۾ پهريون ڪامياب تجربو ٿيو. جيڪو هر هنڌ استعمال ڪيو پيو وڃي.

## حوالا

زمرو:سامونڊي پٽي اڏاوت
بخاري

سنڌ جي ساداتن جي مشهور قبيلن (لڪياري، مٽياري،-بخاري-) مان هڪ قبيلي جو نالو، -جن- جا وڏا بخارا مان آيل هئا. سنڌ ۽هند جا سمورا -بخاري- سادات، -جلال- الدين سرخ پوش -بخاري- رحمة -الله- عليه جو اولاد آهن. کين 3 فرزند هئا. (1) سيد احمد ڪبير، (2) سيد -بهاؤالدين-،(3) سيد محمد.سيد سرخ بخاريءَ سيد بدرالدين رضويءَ جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي. -بخارا- کان سڌو -بکر- آيو ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ويو ۽ حضرت شيخ -بهاؤالدين- ذڪريا ملتانيءَ جي دست مبارڪ تي -بيعت- ڪري، خلافت جو خرقو ڍڪيائين. سکر، -بخاري- ساداتن جو قديم مسڪن هو، تنهنڪري گهڻا -بخاري پير- هن شهر ۾ ئي آرامي آهن: جهڙوڪ مخدوم نوح -بخاري-، جيڪو قلعي -بکر- اندر ستل آهي، سيد سومر شاهه -بخاري- ۽ سيد بقا شاهه وغيره.
## حوالا
بخاري ديھ

هن نالي سان ضلعي ۽ تعلقي شڪارپور جي هڪ ديهه، جنهن ۾ ’-بخاري-‘، ’گدا علي‘، ’لوهر‘، ’علي نواز لوهر‘، ’رسول بخش -بروهي-‘ ۽ ’دافتي مسجد‘ ڳوٺ -آباد- آهن.

## حوالا
بخاري پير

ڪنڊياري شهر جي پوليس ٿاڻي جي ڀرسان پير -بخاري- آرامي آهي. عام روايت آهي ته پاڻ پنهنجي دور جو ولي، ڪامل، متقي، فضيلت ۽ ڪمال وارو ۽ حال ۽ قال جو ڌڻي هو. سندس آخري آرامگاهه جي ڀرسان مسجد شريف پڻ اڏيل آهي.سندس -باري- ۾ ٻي ڪا به معلومات نه آهي.

## حوالا
جمال الدين بخاري

مشهور ڪميونسٽ رهنما ڪامريڊ **جمال الدين بخاري** جو اصل نالو سيد جمال الدين ولد سيد زين العابدين بخاري هو. هن 14 مارچ 1900ع ۾ هندستان جي شهر احمد آباد ۾ جنم ورتو. سندس وڏن جو تعلق اُچ جي بخاري ساداتن سان هو. جتان پوءِ سندس وڏا لڏي اچي احمدآباد جي ”سنڌي واڙي“ ۾ رهائش پذير ٿيا. سندس والد احمدآباد جي هڪ اسڪول جو پرنسپال هو. هن پنهنجي فرزند کي مدرسي جي شروعاتي -تعليم- بعد جرمنيءَ اعليٰ تعليم لاءِ موڪليو. هن 1914ع ۾ جونيئر ۽ سينيئر ڪئمبرج پاس ڪرڻ بعد وڌيڪ تعليم لنڊن ۽ علي ڳڙهه ۾ حاصل ڪئي. 1920ع ۾ گريجوئيشن ڪيائين. اُن بعد هو ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا ۾ شامل ٿي چڪو هو ۽ ان جو ڪُل وقتي ڪارڪن ٿي رهيو ۽ ڪجهه عرصو ڪميونسٽ پارٽي، انڊيا جي سيڪريٽري پڻ رهيو. هن اڃا اعليٰ تعليم ۾ مس قدم رکيو ته خلافت تحريڪ جو آغاز ٿي چڪو هو. جمال الدين بخاري جي والد 1919ع ۾ لاڙڪاڻي خلافت ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي هئي ۽ ان بعد پاڻ پنهنجي پٽ جمال الدين کي مولانا محمد علي جوهر جي والده ”بِي امان“ سان گڏ لاڙڪاڻي جي ٻين اجلاسن ۾ موڪليندو هيو. هن 1919ع ڌاري روس ۾ ڪامريڊ لينن سان پڻ ملاقات ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ مولانا عبيدالله سنڌي به هو. ڪامريڊ جمال جي والد 1922ع ۾ وفات ڪئي. جمال الدين بخاري سياست ۾ مولانا محمد علي جوهر ۽ مولانا حسرت موهاني جو اثر قبول ڪيو. هن 1920ع کان ڪراچيءَ ۾ رهائش اختيار ڪئي. خلافت تحريڪ ۾ شموليت دوران 1922ع کان 1948ع تائين ڪُل 18 سال جيل به ڪاٽيائين. 1923ع ۾ الوحيد ۾ ڪم ڪرڻ سان هن صحافت ۾ پير پاتو. پاڻ مختلف وقتن تي مختلف اخبارون ڪڍندو رهيو. ڪراچيءَ ۾ رهڻ دوران هفتيوار "چنگاري" (سنڌي)، "صداقت" (سنڌي) روزانامه "آزادي" (اردو)، اخبارون جاري ڪيائين. لاڙڪاڻي ۾ اچي رهڻ کانپوءِ هفتيوار "نيو ايرا" (انگريزي) ۽ "انصاف" (سنڌي) اخبارون ڪڍيائين. 1940ع ڌاري سنڌ هاري ڪميٽيءَ ۾ شموليت ڪيائين، ڪامريڊ عبدالقادر صدر ۽ جمال الدين بخاري سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو. 1943ع ۾ شادي ڪيائين. ٻئي زال مڙس انقلابي هئا. 1946ع ۾ رائل انڊين نيوِي جي بغاوت جي حمايت ۾ ڪميونسٽ پارٽي طرفان عيدگاهه ميدان ڪراچيءَ ۾ وڏو اجتماع ڪرايائين، جنهن تان ناراض ٿي سرڪار ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي. 1946ع کان 1949ع تائين پاڪستان ڪيمونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري رهيو. 1949ع ۾ لاڙڪاڻي لڏي آيو. هو سرگرم صحافي، سياستدان ۽ سماجي ورڪر هو ۽ کيس سنڌ ۽ سنڌي ٻولي سان پيار هو. ڪامريڊ جمال الدين، سائين جي. ايم. سيد ۽ حيدر بخش جتوئي سان گڏ پڻ ڪم ڪيو. چين جو وزيراعظم، چِو اين لائي، مصر جو صدر، جمال ناصر، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ۽ ٻيا اڳواڻ سندس صلاحيتن جا قائل هئا. ان ڀارت، روس، چين، جرمني، انگلينڊ، ايران، عراق، سعودي عرب، ازبڪستان، آذربائيجان، افغانستان، برما، ٿائيلينڊ، سري لنڪا فرانس، چيڪوسلواڪيا، هالئنڊ، بيلجيم، بيت المقدس، ترڪي، شام، بلغاريه، رومانيه، آئرلينڊ، سائوٿ آفريڪا، مصر وغيره جا دورا ڪيا. جوانيءَ ۾ حج به ڪيائين. جواهر لال نهرو به هن جي صلاحيتن جو قائل هو، جنهن کيس 1961ع ۾ هندستان جي مرڪزي وزير ٿيڻ جي آڇ ڪئي، پر هن سنڌ ۽ سنڌين سان عشق سبب سنڌ نه ڇڏڻ سبب معذرت ڪئي. هن 1948ع ڌاري اسٽالن سان ڪميونسٽ پاليسيءَ تي کليل اختلاف ڪيا، جنهنڪري پاڪستان ڪميونسٽ پارٽي جي جنرل سيڪريٽريءَ جي جاءِ تي سندس بدران سجاد ظهير کي آندو ويو. هن اعليٰ پائي جي سياسي، سماجي شخصيت 17 ڊسمبر 1984ع تي لاڙڪاڻي ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:سیاست
زمرو:سنڌ جون شخصيتون
نديم ميراڻي

**نديم ميراڻي** () سنڌ جو مشهور راڳي فنڪار آھي. جنهن جا گيت ڏاڌا مشھور ٿيندا آھن. نديم ميراڻي جو جنم لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ٿيو. نديم ميراڻي گهڻا گيت استاد بخاري جا ڳايا آهن.

## تعليم
نديم ميراڻي لاڙڪاڻو ضلعو ۾ جنم ورتائين. ۽ پرائمري تعلم به اُتي پرائين.

## گيت
*چاڪليٽي نيڻن واري ڇوڪري
*هوسٽل جون يادون ڪئمپس جا ڏيهنڙا
*دل سڪڻي *شاعر* استاد بخاري

## شوشل پروفائل
* نديم ميراڻي فس بڪ ته
ماسٽر منظور

**ماسٽر منظور** () سنڌ جو ھڪ مشھور راڳي هئو جنهن بيشمار سنڌي گيت ڳايا.  ماسٽر منظور 8 جولاءِ، 1974ع تي نئون ٺارو تعلقو ميرو خان ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو قدر حسين وڌو ھيو ۽ منظور سندس عرفيت ھئي. ابتدائي تعليم بہ ان ڳوٺ ۾ حاصل ڪيائين. سندس والد مکڻو فقير پڻ مشھور راڳي ھيو جنھن يڪتاري ۽ چپڙي تي راڳ ٻڌايا. پنھجي پيءُ کان ئي کيس راڳ جو شوق پيو ۽ ھن راڳ جي ابتدائي سکيا پڻ پنھنجي پيءُ کان ورتي. سندس شادي پنھنجي عزيزن مان افشان نالي عورت سان ٿي جنھن مان کيس پنج ٻار پيدا ٿيا. ھن ننڍي عمر ۾ ئي ڳائڻ جي شروعات ڪئي ۽ جلد ئي مشھوري ماڻي. سندس گيت "ھر جاء پرين ھر محفل ۾" کيس پوري سنڌ ۾ مشھور ڪري ڇڏيو. ماسٽر منظور جا ڪيترائي البم جاري ٿيا. سندس پھريون آڊيو البم سال 1992ع ۾ جاري ٿيو ھو جنھن ۾ ڪيسٽ واري ڪمپني پاران کيس ماسٽر منظور جو نالو ڏئي متعارف ڪرايو جنھن بعد مٿس ان نالي سان معروف ٿي ويو. ٽي وي تي پھريون ڀيرو پي ٽي وي جي "ڪچھري" پروگرام ۾ فن جو مظاهرو ڪيو. ھن سنڌي گانن ۾ وڏي مشھوري ماڻي. ھن اردو ۾ پڻ گانا ڳاتا. ھن ملڪ جي اندر ۽ ملڪ کان ٻاھر بيشمار پروگرامن ۾ پنهجي فن جو مظاهرو ڪيو. ھن 500 جي لڳ ڀڳ آڊيو البم ڏنا. ھن سال 2003ع ۾ حيدرآباد ۾ تعلقي قاسم آباد ۾ رھائش اختيار ڪئي.

## سندس مشھور  گانا
*ڇني ڀلا مان ڪيئن ڇڏيان ، ڇنڻ جو ھي نہ پيار آ...
* ھر جاء پرين ھر محفل ۾، مون تنھنجي ڪمي محسوس ٿي ٿئي ..

## وفات
ھن 20 اپريل 2012 تي حيدرآباد ۾ نسيم نگر ٿاڻي جي حد ۾ واقع پنھنجي گھر ۾ پاڻ کي گولي ھڻي خودڪشي ڪئي. ان جو ڪارڻ سندس گھرواري جي علحدگي ٻڌائي وئي. مرحوم کي پنج ٻار ھيا. سندس وارثن ان جو پوسٽ مارٽم نہ ڪرايو. کيس ڪراچي حيدرآباد سپر ھاء وي تي واقع واديئي حسين قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻهو
زمرو:سنڌي راڳي
گيس

کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|فارغو جي حالت ۾ ذرا (اُڻا ۽ ماليڪيول) آزاداڻي حرڪت ڪندي هڪٻئي سان به ٽڪرائين ٿا ۽ ٿانوءَ جي ڀتين سان به.

طبیعيات ۾ **گيس** یا **فارغو** (انگريزي؛ Gas) مادي جي اها حالت آهي، جنهن ۾ مادي جي ڪا خاص شڪل نه هوندي آهي ۽ ان جا ذرا يعني اُڻا (ائٽم) ۽ مالڪيولَ يا پرماڻا آزاداڻي حرڪت ڪن ٿا. مثال جي طور تي، هوا جنهن ٿانوءَ ۾ بند آهي، اها ان جي شڪل اختيار ڪري وٺي ٿي. نهري (سخت) ۽  پاڻياٺ جي ڀيٽ ۾ فارغو سولائي سان پکڙجي ۽ سُسي سگهي ٿي. ٿڌو ڪرڻ ۽ گهربل ٿڌ ڏيڻ سان فارغو کي ، پاڻيٺ ۽ نهري حالت ۾ بدلائي سگهجي ٿي. گئس کي سوگھو ڪرڻ لاء ھر پاسي کان بند ڪرڻو پوندو آهي.

## بڻ بنياد
هتي گيس کي سمجهڻ لاءِ انگريزي لفظ gas جي اصل بڻ بنياد (etymology) کي بنياد بڻايو ويو آهي. لغت موجب گيس جو لفظ يوناني جي khaos مان ورتل آهي. جنهن جي معنا خالي هئڻ جي آهي. هاڻي گيس جو لفظ سائنس ۾ اَڄڪلهه جي بنيادي معنا سان گڏوگڏ اهي سڀئي معنائون به رکي ٿو جن کي گيس جون خاصيتون (properties of gas) جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو.
# empty space = الموقع الفارغ = خالي جڳهه
# empty box = الصندوق الفارغ = خالي دٻو يا پيتي

جيئن ته انگريزي جي لفظ gas جي لاءِ ٻيا ممڪن متبادل نه آهن، جيئن بخارَ vapor، ڌنڌ mist سان وڌيڪ ميل کائي ٿو، نه ڪي گيس سان. جيئن ته  gas جو لفظ تمام گهڻو ڪَتب اچي ٿو،  تنهنڪري جيڪڏهن پنهنجي ٻوليءَ ۾ ان جو متبادل ٺاهڻو آهي ته پوءِ اهو انگريزيءَ جي گيس لفظ وانگر ئي سولو هجڻ گهرجي.

## فارغو جا قانونَ
ڪنهن به فارغو جي ڏنل خاص مقدار ۾، ان فارغو جي حرارت جي درجي، حجم ۽ دٻاءَ جي پاڻ ۾ تعلق کي فارغو جا قانون چيو وڃي ٿو. ٻنيادي طور تي فارغو جا هي هيٺ ڏنل ٽي قانون اهم آهن.
* بوائل جو قانون
* چارلس جو قانون
* ايووگيڊرو جو قانون

 
## وڌيڪ ڏسو
* حرڪيات
* ٿرموڊائنامڪس
* بوائل جو گيس جو قانون
## حوالا

زمرو:گئسون
زمرو:طبيعي ڪيميا
زمرو:مادي جي حالتون
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:ڪيميائي اصطلاحون
بخت سان ڪنھن جي ريس (ڪتاب)

هيءُ ٻاراڻي ادب جو ڪتاب -اياز- پاٽوليءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 34 صفحا آهن ۽ قيمت 50 پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، گلشن ادب ٽنڊي محمد خان طرفان ڇپيو.

## حوالا
بخت نصر

**بخت نصر** قديم زماني جي هڪ سرڪش حڪمران جو نالو، جيڪو بابل جو بادشاھ هو ۽ جنھن يروشلم کي ٻہ دفعا تباھ ڪيو هو. هن کي ”نبوڪد نصر“ بہ چوندا آهن. هن عيسويءَ سال کان 562 سال اڳ وفات ڪئي. پنھنجي عھد حڪومت ۾ مصري فوج کي، جيڪا فرعون جي ڪمان هيٺ هئي، شڪست ڏنائين. 597 ق. م ۾ هن يھوديہ جي بغاوت کي ختم ڪري، ’صدقياه‘ کي تخت تي ويھاريو. بخت نصر جي دور ۾ بابل کي عروج حاصل ٿيو، جنھن جا هن وقت محل، مندر ۽ کوهن وغيره جا آثار کوٽائي ڪري نروار ڪيا ويا آهن.

## حوالا
محاورو

محاورو __(Idiom):

عربي لفظ ’حَاوَرَ‘ جو اسم مصدر ’محاورة‘ ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي معنى ٿي ورندي، وراڻي (جيڪا ڳالهه ورائي چئجي يعني جواب) مڪالمو يا مباحثو. اهو مروج استعمال جيڪو بيان ۾ ڪنھن جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي ۽ اکري معنى بدران، ٻوليءَ جي رواج مطابق ٻي معنى ڏيندو آهي، انھيءَ کي ‘محاورو يا اصطلاح’ چئبو آهي.لفظ ‘محاوري’ جي اشتقاق ۽ مختلف لغتن مان جيڪا معنى ۽ مفهوم سامهون اچي ٿي تن مان اهو ئي اخذ ٿئي ٿو ته لفظ ‘اصطلاح’ ۽ ‘محاورو’ ٻه مختلف اسم آهن. يقيناً انهن جي استعمال ۾ به فرق هوندو. ..هيءُ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جتان اهو فارسيءَ ۾  ڪتب اچڻ لڳو. ائين محاورو عربي مان فارسيءَ ۾ ۽ پوءَ فارسي مان  هندي، اُردو، سنڌي، پنجابي ۽ ٻين ڪيترن ئي ٻولين ۾ ڪَتب اچڻ لڳو. ’محاوري کي عربيءَ ۾ ’محاورت‘ ڪري اُچاريندا آهن. اصل ۾  اِهو ’حاور‘ يا ’حوَر‘ فعل مان نڪتو آهي. محاوري جو مطلب آهي- موٽائڻ، ورندي ڏيڻ.  اڳتي هلي ان  جو مطلب  گفتگو، ڳالھ- ٻولھ،  لفظن جو ميڙ، روايت ۽  اصلاح  وغيره نڪرڻ لڳو. محاوري جو جمع ”محاورا“ آهي.

## حوالا

زمرو: پهاڪا، محاورا ۽ چوڻيون
ورجيس

**ورجيس** اهو مروج استعمال جيڪو بيان ۾ ڪنھن جملي جو جزو ٿي ڪتب اچي ۽ ان جي اکري معنىٰ گهربل هجي، تنھن کي ’ورجيس‘ چئبو آهي. “محاوري وانگر ورجيس پڻ اهڙو ايڪو آهي، جيڪو جملي جو جزو ٿي ڪتب ايندو آهي. ٻنھي ۾ فرق اهو آهي تہ محاورو اکري معنىٰ بدران ٻي معنىٰ ڏيندو آهي، پر ورجيس پنھنجي اکري معنىٰ ۾ ئي استعمال ٿيندي آهي ’ورجيس‘ لفظ ”ورج“ مان نڪتل آهي. سنڌي ڊڪشنرين ۾ **ورج**  جون هي معنائون ڏنل آهن. محاورو، عادت، ريت، هلت، رواج، دستور، اصلاح ۽ رهڻي وغيره آهن. محاوري وانگر **ورجيس** جملي جو حصو آهي، پر اهو گهڻو ڪري لفظي معنيٰ ۾ ڪم ايندو آهي يا هڪ اھڙو اصطلاح جنهن جي لفظي معنيٰ هڪڙي آهي ۽ رواج موجب ٻي)، جنھن کي مخففن جُڳت به چئي سگھجي ٿو.

## حوالا

زمرو: پهاڪا، محاورا ۽ چوڻيون
آمنه جروار

**آمنه جروار** (انگريزي: Amina Jarwar) سنڌ جو هڪ مثالي ڪردار آهي. هن ماتلي ويجهو ڳوٺ اي بي هسواڻيءَ ۾ استاد الهبچايو جي ڪکائين گهر ۾ جنم ورتو. 16 جنوري 2015ع جي روزآني ڪاوش جي رپورٽ مطابق  آمنه  انٽر پاس ڪرڻ سان گڏوگڏ شاهه عبدالطيف جو سمورو رسالو به حفظ ڪري چڪي آهي. هن پنهنجي گهر ۾ هڪ ننڍڙو اسڪول به کوليو آهي ته جيئن شاه لطيف جي ”سائين سدائين ڪرين مٿي سنڌ سڪار، دوست مٺا دلدار عالم سڀ آباد ڪرين“ جي وطن سان محبت ۽ عالمي امن جي پيغام کي عام ماڻهن تائين پهچائي سگهي.  گهر ۾ قائم ڪيل ان اسڪول ۾ آمنه ، شاگردن ۽ شاگردياڻين کي شاهه لطيف جي شاعري جي باري ۾ ڄاڻ ڏئي ٿي ۽ شاهه لطيف جي شاعري ۾ ڪتب آيل لفظن ۽ تشبيهن جي باري سمجهائي ٿي.  آمنه جروار جي خواهش آهي عام ماڻهو تائين لطيف جو پيغام پهچائجي ته جيئن اهي لطيف کي پڙهڻ کان پوءِ سمجهي ان تي عمل ڪن ۽ لطيف جي پيغام کي اڳيان وڌائن.

## حوالا
تاسين ٿانگ

**تاسين ٿانگ** (Tả Sìn Thàng) ويٽنام جو هڪ رهائشي علائقو آهي، جيڪو ديئن بيئن صوبي ۾ آهي.

Coordinates: 22.0417°N 103.3439°E

## حوالا
پاڻيءَ جي پکين جا نالا

سنڌي ۾  پاڻي جي ڪجهه پکين جا نالا هي آهن. سانهن ڪهنگ، ڪڙيل کيڻاٺي ڪئنگري ، چيکلو، نيرگهي (نير رنگي)، رتونگو ٿورهانگو، دهلاري ڳهڻو، ڊگوش هنجهر، ڏوئيلو پکي، آڙي پيڻ، تورچيهون، ڪوراڙو،  ڪاز يا منگهه،  ڪونج، تاڙا ۽ ميهار پکي.

ڪيٽيگري: علم حياتيات

## حوالا
بحري جھاز

سمنڊ ۾ هلندڙ جهازن کي **بحري جهاز** چيو ويندو آهي. انساني ارتقا دوران جڏهن انسان وڌيڪ سمجهدار ٿيو ۽ ڪاٺيءَ کي پاڻيءَ ۾ ترندي ڏٺائين، ته پوءِ هو ڪاٺين ذريعي دريائن ۽ سمنڊن ۾ ترڻ لڳو. انسان جيئن جيئن ترقي ڪندو ويو، تيئن هن ڪاٺين کي گڏي کُڏ جيان ٻيڙيءَ جو بنياد وڌو ۽ ان تي ويهي سفر ڪرڻ لڳو ۽ ان ذريعي سامان کڻڻ شروع ڪيائين. اهڙيءَ طرح انسان ترقي ڪري ٻيڙي ٺاهي. 

هڪ بحري جهاز هڪ وڏي گاڏي آهي جيڪا دنيا جي سمنڊن ۽ ٻين بحري رستن تي، سامان يا مسافرن کي کڻڻ يا خاص مشن، جهڙوڪ دفاع، تحقيق ۽ مڇي مارڻ لاء سفر ڪري ٿي. بحري جهاز کي عام طور تي ٻيڙين کان، سائيز، شڪل، لوڊ گنجائش ۽ مقصد جي بنياد تي، ڌار ڪيو ويندو آهي. بحري جهازن جي ڳولا، واپار، جنگ، لڏپلاڻ، نوآباديات ۽ سائنس جي حمايت ڪئي آهي. دنيا جي واپار جي سڀ کان وڏي حصي لاء بحري جهاز جي ٽرانسپورٽ ذميوار آهي. لفظ جهاز (Ship) جا معنيٰ، زمان ۽ مڪان جي لحاظ کان مختلف آهن، يا ته فقط هڪ وڏو جهاز يا خاص طور تي ٽن يا وڌيڪ مستول سان ڀريل جهاز، جنهن مان هر هڪ چورس رگيل هوندو آهي.  

ٻيڙين جو قديم ترين تاريخي ثبوت مصر ۾ چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ملي ٿو. سال 2024ع ۾، جهازن جي عالمي سامان جي گنجائش  2.4 ارب ٽن هئي.  ٽن وڏن قسمن سان گڏ، جهاز خشڪ بلڪ سامان (43 سيڪڙو)، آئل ٽينڪر (28 سيڪڙو) ۽ ڪنٽينر جهاز (14 سيڪڙو) آهن. 

تاريخ مان پتو پوي ٿو ته 6300 ق.م ۾ پهرين ٻيڙي ٺاهي ويئي، جنهن جا آثار ماهرن ڳوليا. 400 ق.م ۾ مصرين ڊگهين ٻيڙين ٺاهڻ جو رواج وڌو ۽ پوءِ سڙهن جو استعمال ڪيو. ان سان اهو فائدو ٿيو، جو ٻيڙي درياءُ جي اوڀاري طرف به هلڻ لڳي. ان کان پوءِ جنگين ۾ به ان جي اهميت وڌي وئي. واپار جي لحاظ سان پڻ ڪارائتي ثابت ٿي. 

سال 1200 ق.م ۾ يونانين ۽ فونيشيئن، رومي سمنڊ تي قبضو ڪري وڏن ٻيڙن سان واپار شروع ڪيو. جڏهن ته 100 ق.م ۾ رومين هڪ وڏو بحري ٻيڙو ٺاهيو هو. جنهن جي ڊيگهه 180 فٽ ۽ ويڪر 45 فٽ هئي. سنڌو تهذيب جي آثارن مان پڻ پتو پوي ٿو ته تڏهوڪي دور ۾ به سنڌي ماڻهن جو ٻيڙن ذريعي پرانهن ملڪن سان واپاري رستو هو. 

سال 1736ع ۾ ٻيڙيءَ جي اهميت ۾ واڌارو ٿيو ۽ ان کان پوءِ ته فرانس ۽ برطانيه ۾ ٻيڙين ٺاهڻ جون ڪمپنيون کلي پيون. رابرٽ فلٽن ارڙهين صديءَ ۾ تارپيڊو ۽ آبدوز ٻيڙيون تيار ڪيون. هاڻوڪي دؤر ۾ پاڻيءَ جا جهاز مسافرن ۽ واپار لاءِ ڪارامد ذريعو آهن. ان کان سواءِ فوجي سگهه لاءِ به بحري جهاز ڪتب اچن ٿا، جنهن جو مثال پهرين ۽ ٻي مهاڀاري لڙائي آهي.

## حوالا

زمرو:جهاز
زمرو:سامونڊي
زمرو:ٽرانسپورٽ
ڳوٺ زوار محمد بخش ڀنڀرو

**ڳوٺ زوار محمد بخش ڀنڀرو** خيرپور ميرس ضلعي جي ڪوٽڏجي تعلقي ۾ آھي. هتان جي آبادي اٽڪل ھڪ هزار آهي. هن ڳوٺ ۾ فقط ڀنڀرا ذات جا ماڻهو رهن ٿا.

ڳوٺ جي 70 سيڪڙو آبادي پڙهيل لکيل آهي. ڳوٺ ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي لاءِ پنجين ڪلاس تائين جدا جدا اسڪول آهن.
جي ايم مهڪري

## پيدائش
جي ايم مهڪري (G.M. MEHKRI) اوڻيھ، آڪٽوبر 1908ع تي هندوستان جي شهر بئنگلور ۾ پيدا ٿيو. هن جو  پورو نالو سيد غلام محي الدين ولد مينم علي مهڪري هيو. ورهاڱي کان اڳ، هندوستان مان لڏي اچي ڪراچي، سنڌ ۾ آباد ٿيو هو.

## تعليم
دهلي ۽ بمبئي (ممبئي) يونيورسٽيءَ مان سوشيالاجي ۽ سائڪالاجي ۾ پي ايڇ ڊي ڪيائين. سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ڊاڪٽر جي ايم مهڪري،1977ع، 1978ع، ۽ 1979ع ۾، وزيٽنگ پروفيسر جي حيثيت سان ليڪچر ڏيندو هو. هفتي ۾ ڇنڇر ڏهاڙي سوشيالاجي ۽ سومر ڏيهاڙي سائيڪالاجي ڊپارٽمينٽ جي شاگردن کي پڙهائيندو هو.
## جي ايم مهڪري جي باري ۾ وڌيڪ تفصيل
**ڊاڪٽر جي ايم مهڪري** انگريزي اخبار ڊان ۽ ان جي مشهور مئگزين ’سنڌ ڪوارٽرلي‘ جو مستقل ڪالم نويس هو. هن جي تمام گهڻي مشهوري ماڻيندڙ ڪتاب جو نالو **Sorrows of Sindh** آهي. جنهن ۾ هن سنڌ جي دردن ۽ سورن جي باري ۾ لکيو آهي ۽ انهن جو تجزيو ڪيو آهي. هن ريپبليڪن پارٽيءَ جي نالي سان هڪ پارٽي به ٺاهي هئي. پر جيئن ته جي ايم مهڪري ڪو سياستدان نه هو ۽ نه ئي کيس سياستدانن وارا
آڏا اُبتا سُبتا&nbsp; گُر ۽ چالاڪيون اينديون هيون، ان ڪري سندس پارٽي ڪا گهڻي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهي. 
جي ايم مهڪريءَ جي سوشيالاجي ۽ سائيڪالاجي ۾ ڄاڻ ۽ علم جي حوالي سان سنڌ جون ڪيتريون ئي علمي ۽ ادبي شخصيتون هن جي علمي حيثيت ۽ لياقت جون قدردان هيون، جن ۾ ابراهيم جويو، شيخ اياز، غلام رباني آگرو، ، مظهر يوسف، خيرالنساءِ جعفري، مولانا غلام مصطفيٰ قاسمي وغيره جھڙيون علمي و ادبي شخصيتون به شامل آهن.
منظور ڪوهيار پنهنجي ڪتاب ”ڪي ڪي ماڻهو وديا ساگر“ ۾ لکي ٿو ته؛ منير چانڊيو ۽ مان (منظور ڪوهيار) ابراهيم جويي سان 24 آگسٽ 2010ع تي ملڻ وياسين ته اتي ڪچهري ڪندي، جي ايم مهڪري جو ذڪر نڪتو، ته ابراهيم جويئي مهڪريءَ جي شخصيت جي باري ۾ رائيَ ڏيندي چيو ته: **”جي ايم مهڪري سنڌ ۽ سنڌي قوم جو عاشق هيو، هن کي مهاجر لفظ کان چڙ هئي**، هو چوندو هو ،”آئون سنڌي آهيان، ان ڪري جو آئون سنڌ ۾ پنهنجي مرضي سان آيو هئس، نڪي مجبوريءَ مان.“
منظور ڪوهيار پنهنجي ڪتاب ۾ مهڪري صاحب جي باري ۾ لکي ٿو ته؛&nbsp; يونيورسٽي ۾، گهڻو ڪري استاد، شاگردن جون تارون رک سان کڻائي ڇڏيندا ها ۽ الٽين جهڙا نوٽس پيا لکرائيندا ها. انهن جي ڀيٽ ۾ مهڪري وري علم جو اَمرت پيو اوتيندو هو. ڳالهائيندو هو ته ڄڻ ساڃاهه جو ساگر پيو ڇلڪندو هو. سندس ليڪچر جي دؤران ڪا جهل پل نه هوندي هئي، ڪير ڪهڙي به ڊپارٽمينٽ جو هجي، ڪهڙي به مڪتبِ فڪر جو هجي. ڪڏهن ته ڪي علم جي واڌاري جي لاءِ به اچي سندس ليڪچر ٻُڌاندا هئا. 
1977ع ۾ جي ايم مهڪريءَ کي سندس هڪ ليڪچر ”مذهب هڪ سماجي ادارو“ جي موضوع تي ڳالهائڻ سبب ڪٽر مذهبين جي تنقيد کي به منهن ڏيڻو پيو هو.
## مهڪري جي شخصيت
ڊاڪٽر مهڪري جي شخصيت جي باري منظور ڪوهيار لکي ٿو ته ڪن شخصيتن جي باري ۾ تاثر کي بيان ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو هوندو آهي. منظور ڪوهيار موجب ڊاڪٽر مهڪري پنهنجي فڪر ۾ سيڪيولر، انسان دوست ۽ علمي لحاظ کان بحر بيڪران هيو. منظور ڪوهيار، سنڌ جي هن دمقراط ۽ سقراط جھڙي قدآور شخص جي انگريزي اخبارن ۾ لکيل مضمونن کان متاثر ٿي، انهن جو ترجمو ڪري ، ’مهڪري جا مضمون‘ جي عنوان سان هڪ ڪتاب پڻ ڇپرايو آهي.
## وفات
سنڌ ڌرتيءَ جو هي گهڻ گهريو 15 آگسٽ 1995ع اسان کان سدائين لاءِ وڇڙي ويو.
### حوالا ڏسو

## حوالا

زمرو:صحافي
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
قطب نما

thumb
thumb
thumb
thumb
ڪمپيوترائزڊ **ڪمپاس** (compass) جيڪو موبائل يا سيل فون ۾ پروگرام ٿيل آهي، اهو شايد هيٺ زمين جي اندر ڪم نه ڪري، ڇو جو ان جو آڌار ريڊيائي لهرن تي ٿئي ٿو، جيڪي ڏاڍي سولائي سان جبل يا پاڻي وغيره جهڙين رڪاوٽن سان رڪجي وڃن ٿيون. پر هڪ عام سادو روايتي ڪمپاس يا **قطب نما** حرڪت ڪندڙ ڪانٽي سان زمين جي گهرائي مان نڪرندڙ مقناطيسي لهرن تي آڌار رکي ٿو. هڪ عام سادو ڪمپاس زمين جي هيٺ ان ڪري ڪم ڪري ٿو جو ان جو مقناطيسي ڪانٽو يا سوئي، اُتر ۽ ڏکڻ قطبن مان نڪرندڙ مقناطيسي ميدان سان لاڳاپي ۾ اچي وڃي ٿي. هيءَ ڳالهه اوهان لاءِ شايد حيراني جهڙي هجي ته ڪئناڊا ۾  قطب نما يا ڪمپاس ڪم نٿو ڪري، ڇو جو ڪئناڊا اُتر قطب تي هئڻ سبب قطب نما جو ڪانٽو، اُتر قطب ڳولهي نه سگهڻ سبب منجهي پوي ٿو ۽ غلط ريڊنگ ڏيئي ٿو.

ڪمپاس compass چڪرو ڇو هوندو آهي ۽ اهو ڪيئن ڪم ڪندو آهي ڪنھن بہ مقناطيس چقمق جا ٻہ قطب poles هوندا آهن

اُتر North ڏکڻ South زمين جي اندريون حصو ڪور Core ۾ موجود لوھ ڪارڻ اسانجي زمين هڪ وڏي مقناطیسي جي طرح آهي جنھن جي پنھنجي Magentic field چقمقي مقناطيسي ميدان آهي زمين جي جنھن خطي کي اسان جغرافيائي جي لحاظ سان اتر North چوندا

جتي آئيسلينڊ ۽ گرين لينڊ آهن اهو زمين جو مقناطیسي ڏکڻ South آهي ان طرح زمين جي جنھن خطي کي اسان جغرافيائي جي لحاظ کان ڏکڻ South چوندا آهيون جتي Antarctica موجود آهي اهو زمين جو مقناطیسي اتر North آهي ان لاءِ اسان ڪو بہ عام مقناطیس وٺي ڪري ڪنھن طرح ٽنگي ڇڏيو تہ ان مقناطیس اتر North قطب پول Pole زمين جي مقناطیسي جنوبي قطب pole جي طرف ڇڪندو attract ٿيندو يعني آئيسلين واري سمعت ۾ ۽ ان لاءِ ان مقناطیس کي جنوبي قطب pole زمين جي مقناطیسي شمالي قطب pole جي طرف attract ٿيندو يعني Antarctica جي سمعت ۾ تہ ان طرح اسان هڪ عام مقناطیس کي ڪنھن طرح ٽنگي ڪري سمعت جو اندازو لڳائي سگھجي ٿو Compass چڪر هڪ اهڙو گول ڊوائيس آهي جنھن ۾ هڪ مقناطیسی سوئي ڪجهه ان طرح مقرار ڪيو ويندو آهي تہ جيئن freely آزادي سان گھمي سگھي ۽ انجي ذريعي اسان سمعت جو اندازو لڳائي سگھون ٿا ڇوجو اهو ہمیشہ ڏکڻ ۽ اتر جي سمعت ۾ ئي اشارو ڪندي آهي.

## حوالا
بختاور پليجو

بختاور ڌيءَ غلام قادر پليجو ۽ -اختر بلوچ-، 2 سيپٽمبر 1976ع تي حيدرآباد ۾ -جنم- ورتو. ڪراچي يونيورسٽيءَ مان ماس ڪميونيڪيشن ۾ ايم. اي ڪئي اٿس. سندس سڃاڻپ هڪ شاعره ۽ آرٽسٽ جي حيثيت سان آهي. شاعريءَ ۾ -آزاد نظم- سندس پسنديده صنف آهي. هن ڪيترائي خوبصورت -آزاد نظم- لکيا آهن ۽ ڪجهه ڪهاڻيون به لکيون اٿس. هن وقت ناپا (NAPA) ڪراچيءَ ۾ ڊرامي جي فن تي تربيت وٺڻ سان گڏ اتي تدريس جو ڪم پڻ ڪري رهي آهي. سندس ڀيڻ سَسئي پليجو، -ثقافت- ۽ سياحت جي صوبائي وزير آهي.

## حوالا
بختاور ڀٽو زرداري

پاڪستان- جي اڳوڻي وزيراعظم شهيد بينظير ڀٽو جي وڏي نياڻي بختاور جو -جنم- 1990ع ۾ ٿيو، هوءَ -بلاول- ڀٽو زرداريءَ کان ننڍي ۽ آصفه ڀٽو زرداريءَ کان عمر ۾ وڏي آهي. هن وقت اسڪاٽ لينڊ جي مشهور يونيورسٽي ’ايڊنبرگ‘ ۾ تعليم پرائي رهي آهي. هوءَ -پاڪستان- پيپلز پارٽيءَ جي عورتن واري ونگ جي اڳواڻ پڻ آهي، -ان- حوالي سان هن جي والد آصف علي زرداريءَ، -پاڪستان- جي صدر چونڊجڻ کانپوءِ سندس وڌيڪ همت افزائي ڪئي. بختاور پنهنجي والده جي شهادت وقت -پاڪستان- آئي هئي. -ان- کان پوءِ هن جو پنهنجي وطن ڏانهن -اچ- وڃ جو سلسلو -جاري- آهي. تازو هن شهيد ماءُ جي ڏک ۾ پنهنجي انگريزيءَ ۾ ڪيل شاعريءَ کي جديد موسيقيءَ ۾ پاڻ ڳائي، کيس ڀيٽا پيش ڪئي آهي، -ان- گيت کي تمام گهڻو ساراهيو ويو، جنهن جو عنوان آهي ”I would take the pain away ...’...“ هيءُ گيت 6 -جنوري- 2009ع تي جاري ٿيو. بختاور ڀٽو في الحال تعليم پرائي رهي آهي ۽ هڪ ذهين شاگردياڻي آهي. سندس والد -آصف علي زرداري- هن وقت -پاڪستان- جو صدر، ۽ سندس وڏو -ڀاءُ- -بلاول ڀٽو زرداري-، -پاڪستان- پيپلز پارٽيءَ جو چيئرمئن آهي.

## حوالا

زمرو:1990ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
عطارد

thumb|Mercury
اسان جي شمسي نظام ۾ سڀ کان تيز رفتا سيارو **عطارد** (علامت: , Mercury) آهي. عطارد پنهنجي مدار ۾ لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر (31 ڪلوميٽر) في سيڪنڊ جي رفتار سان چڪر لڳائي ٿو ۽ سج جي پنهنجي مدار جو چڪر 88 ڏينهن ۾ لڳائي وٺي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو شروعاتي تارا شناسن ان جو نالو تيز هلڻ وارو خدا جو قاصد رکيو هو.

عطارد MERCURY

مرڪري نظام شمسي جو سڀني کان ننڍي ۾ ننڍو ۽ سج کان ويجھي ۾ ويجھو گرھ آھي . سج کان مرڪري جو مفاصلو 57.51 ملين ڪلو ميٽر آھي . ھي نظام شمسي جي پٿريلي گرھن مان ھڪ آھي .

مرڪري جو نالو رومين پنھنجي ديوتا مرڪري جي نالي تي رکيو . ھن گرھ جو مشاھدو پراڻي تاريخ کان ٿيندو پيو اچي . مرڪري ء ھر دور جي ماھرين ۽ سائنسدانن جي تجسس کي وڌايو. ھن گرھ جو مشاھدو 14 سو قبل مسيح جي آشوري سائنسدانن جي علاوه ھڪ ھزار قبل مسيح ۾ قوم بابل به ڪيو ھو . قوم بابل ھن سياري کي پنھنجي ديوتا نبو جي نالي سڏيندا ھئا .

قديم يونانين ۽ رومن سائنسدانن به ھن جو مشاھدو ڪيو .ھن جي باري ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا . 1100 ء صدي عيسوي ۾ مسلمان سائنسدان ابو اسحاق ابراھيم الزلقالي مرڪري جي مدار جي حوالي سان اھم نظريا پيش ڪيا .

مرڪري جي تخليق اڄ کان 4.6 بلين سال اڳ ٿي . دوران تخليق ۽ تخليق کان پوء ھي گرھ شھابين جي شديد بمباري جي زد ۾ رھيو . تنھن ڪري ھن جي مٿاڇري تي ھر جاء نشان آھن . جيڪي ڪجهه ميٽرن کان وٽي ڪئي ڪلو ميٽرن جا آھن .

مرڪري سج کي ويجھي ھجڻ جي ڪري 88 زميني ڏينھن ۾ ھڪ چڪر مڪمل ڪندو آھي . ھن جو ڪو چنڊ نه آھي . ھن جي فضاء 42 سيڪڙو ماليڪيولر آڪسيجن 29 سيڪڙو سوڊيئم 22 سيڪڙو ھائڊروجن 6 سيڪڙو ھيليئم ۽ 0.5 سيڪڙو پوٽاشيئم تي ٻڌل آھي . ان کان علاوه Argon, carbon dioxide , Nitrogen, Water vapour, xenon, Krypton, Neon پڻ شامل آھن .

ھن جي درجه حرارت ڪافي حيران ڪندڙ آھي . رات جو ھن جي سطح جو درجه حرارت 173- ڪاٽو ھڪ سؤ ٽيھتر ۽ ڏينھن جو +427 واڌو چار سؤ ستاويھ سينٽي گريڊ تائين پڄي وڃي ٿو .

گرھ جي اتر ۽ ڊکڻ قطب تي سج جا ڪرڻا نه پڄڻ ڪري - 91 سينٽي گريڊ ھجي ٿو . جنھن جي ڪري قطبين ۾ پاڻي ھميشه برف جي صورت ۾ موجود ھوندو آھي .

مرڪري پنھنجي مدار ۾ تمام سست گھمندو آھي . جنھن جي مثال ھن طرح آھي جو ھي سج جا ٻه چڪر لڳائيندو آھي ته ان دوران پنھنجي مدار ۾ صرف ۽ صرف ٽي دفعا ڦرندو آھي .

مرڪري جو مقناطيسي ميدان زمين جي مقناطيسي ميدان وانگي مضبوط آھي . جيڪو تابڪاري کان ھن کي محفوظ رکندو اچي پيو .

ناسا 1975ء ۾ ميرينر Mariner ۽ 2004 ۾ Messenger space craft ميسينجر اسپيس ڪرافٽ نالي خلائي جھاز موڪليو . انھن ڪاميابيءَ سان مرڪري جي بابت ڪارائتي ۽ اھم ڄاڻ ڏني .

جاپان ۽ يورپي خلائي ايجنسين گڏجي 2018ء ۾ بي بي ڪولمبو Bepi columbo نالي خلائي اسپيس ڪرافٽ مرڪري تي موڪلڻ جو منصوبا بندي ڪئي آھي .

ھاڻي اھيو ڏسڻو آھي ته ھي اسپيس ڪرافٽ مرڪري جي ڪھڙين ڪھڙين پر اسرار رازن تان پردو ھٽائيندي .

## حوالا

زمرو:نظام شمسي
زمرو:نظام شمسي جا سيارا
بختاور خان ملڪ

بختاور خان ملڪ اصل لاڙڪاڻي جو هو ۽ سيويءَ جو حاڪم هو. شڪارپور وارو پاسو به انهيءَ سان هو. جڏهن ميان يارمحمد ڪلهوڙو شڪارپور تي ڪاهي آيو، تڏهن بختاور خان ڀڄي شهزادي محمد معزالدين وٽ ملتان ۾ ويو، شهزادي سندس پرڳڻي ۾ وڃڻ گهريو، پر هن نٽايو، تنهن تي شهزادي هن سان وڙهي کيس مارايو ۽ پوءِ سگهوئي سندس ڀاءُ ملڪ الهه بخش کي سيويءَ جو حاڪم ڪيائين.

## حوالا
شاستا ڪائونٽي، ڪيليفورنيا

**شاستا ڪائونٽي**، ڪيليفورنيا (انگريزي: Shasta County, California) يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا جي اُتريئين حصي ۾ آهي. 

## تفصیل
2010ع جي آدمشماري جي مطابق، هن ڪائونٽيءَ جي آبادي 177،223 آهي.

## حوالا
فنگس جو انفيڪشن

ڦڦونڊي، فنگس يا فنجائي (انگريزي: Fungus or Fungai) جا 50 لکن کان وڌيڪ قسم آهن. پر ان جا هي ٽي قسم انسانن جي موت جو ڪارڻ بڻجن ٿا. ڦَڦُونڊيءَ جي انهن ٽن قسمن جا نالا هي آهن.
# 1 **ايسپر گيلس** (Aspergillus):
فنجائي يا ڦڦونڊيءَ جو هي قسم ڦڦڙن کي نقصان پهچائي ٿو.
# 2 **ڪرپٽو ڪوڪس** (Cryptococcus):
فنجائي يا فنگس جو هي قسم دماغ تي حملو ڪري نقضان پهچائي ٿو.
# 3 **ڪينڊيڊا** (Candida):
فنجائيءَ يا ڦڦونڊيءَ جو هي قسم وات ۽ ٻڄيدانيءَ کي نقصاڻ پهچائي ٿو.

ڊاڪٽرن جو چوڻ آهي ته فنجائيءَ جي هنن ٽن قسمن جو انفيڪشن (جراثيمي روڳ) مليريا ۽ ڃاتيءَ جي ڪينسر کان به وڌيڪ انساني جانيون وٺي رهيو آهي. ڊاڪٽرن (طبيبن) جو چوڻ آهي ته هر سال ڏهه لکن کان  وڌيڪ انسان فنجائي يا ڦَڦُونڊيءَ جي انفيڪشن سبب پيدا ٿيڻ وارين بيمارين جي ڪري موت جو شڪار ٿي رهيا آهن.

### حوالو ڏسو

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:چمڙيءَ جون بيماريون
پنجاب، ڀارت

**پنجاب** (**Punjab** ()) ڀارت جي ھڪ رياست آھي جنھن کي عام طور تي اوڀر پنجاب يا ڀارتي پنجاب جي نالي سان سڏيو ويندو آھي. ھن جون سرحدون اولھه ۾ پاڪستان جي صوبي، پنجاب، اتر ۾ ڄمون ۽ ڪشمير، اتر-اوڀر ۾ ھماچل پرديش، ڏکڻ ۾ ھريانہ، ڏکڻ-اوڀر ۾ چندي ڳڙھ ۽ ڏکڻ-اولھ ۾ راجسٿان سان ملن ٿيون.
thumb
رياست جو ڪل رقبو 50 ھزار 362 چورس ڪلوميٽر جڏھن تہ آبادي 2000ع جي مطابق 2,42,89,296 هئي. ڀارتی پنجاب جي گادي جو ھنڌ چندي ڳڙھ آھي جيڪو پاڙيسري رياست ھريانہ جو بہ گادي جو ھنڌ آھي. ٻين وڏن شھرن ۾ امرتسر، جالنڌر، لڌيانہ، ڀٽنڊہ ۽ پٽيالہ شامل آھن. آبادي جي اڪثريت سک مذهب سان تعلق رکي ٿي.

thumb|پنجاب (ڀارت) جا ضلعا
thumb|ڀارت جو نقشو پنجاب

## پڻ ڏسو
* پنجاب
* پنجاب، پاڪستان
## حوالا

زمرو:پنجاب، ڀارت
زمرو:اولهائين ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون
زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:نامڪمل مضون
فھرست پنجابي شاعر

پنجابي ٻولي جي شاعرن جي فھرست:

## 12،13،15،16،17،18،19 ۽ 20ھين صدي
* بابا فريد الدين گنج شڪر

* دمودر داس اروڙا
* **گرو نانڪ ديو**
* گرو انگد ديو
* گرو امار داس
* گرو رام داس
* شاہ حسين
* سلطان باھو
* صالح محمد صفوري
* وارث شاھ
* خواجہ غلام فرید
* **بلھي شاھ**
* ميان محمد بخش
* شريف ڪنجاھي
* مير تنھا يوسفي
* انور مسعود
* آتش
* فيض احمد فيض
* استاد دامن
* منير نيازي
* چمن لال چمن
* شمشير سنگھ سڌو

## پڻ ڏسو
* اردو شاعر
* پشتو شاعر

## ھاڻوڪو دور

## حوالا
گڌا (رقص)

thumb|ناريون گڌّا رقص ڪري رھيون آھن.
ساڄو|thumb|216x216 عڪسلون|پنجابی گِڌّا جي رقاصہ
گِڌّا (پنجابی&#x3A; ਗਿੱਧਾ, giddhā) ڀارت ۽ پاڪستان جي خطي پنجاب جي عورتن جو ھڪ مقبول لوڪ ناچ آھي۔ ھن رقص کي عام طور تي قديم جھومر رقصن جو حصو سمجھيو وڃي ٿو ۽ ھي ڀنگڙو  جي ئي  نموني توانائي خرچ ڪرائيندو آھي؛ ان سان گڏوڏ ھي زائفن جي لوچ، لچڪ ۽ زنانہ زينت کي تخليقي انداز سان پيش ڪري ٿو۔ عورتون ھن رقص کي تھوارن ۽ سماجي تقريبن جي موقعي تي پيش ڪنديون آھن۔

## حوالا

زمرو:پنجاب جا لوڪ رقص
زمرو:ناچ