open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اينئهائيم

**اينهائيم** (Anaheim؛  ) آمريڪا جي ڪيليفورنيا جي اتر اورنج ڪائونٽي ۾ هڪ شهر آهي ۽ گريٽر لاس اينجلس علائقي جو حصو آهي. سال **2020**ع جي مردم شماري جي مطابق شهر جي آبادي **3,46,824** هئي، جيڪا ان کي اورنج ڪائونٽي جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، اينهائيم ڪيليفورنيا ۾ ڏهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ آمريڪا ۾ 57هون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻائي ٿي. زميني ايراضي جي لحاظ کان اورنج ڪائونٽي جو ٻيو وڏو شهر، ڊزني لينڊ، اينهائيم ڪنوينشن سينٽر ۽ ٻن پيشه ور راندين جون ٽيمن؛ ميجر ليگ بيس بال (MLB) جي "**لاس اينجلس اينجلز**" ۽ نيشنل هاڪي ليگ (NHL) جي "**اينهائيم ڊڪس**" جي گهر هجڻ جي ڪري مشهور آهي. اهو سال 1980ع کان 1994ع تائين نيشنل فٽبال ليگ (NFL) جي "**لاس اينجلس ريمز**" جي گهر طور پڻ ڪم ڪيو.

Anaheim was founded by fifty German families in 1857 and incorporated as the second city in Los Angeles County on March 18, 1876; Orange County was split off from Los Angeles County in 1889. Anaheim remained largely an agricultural community until Disneyland opened on July 17, 1955. This led to the construction of several hotels and motels around the area, and residential districts in Anaheim soon followed. The city also developed into an industrial center, producing electronics, aircraft parts and canned fruit. Anaheim is a charter city.

Anaheim's city limits extend almost the full width of Orange County, from Cypress in the west, twenty miles east to the Riverside County line, encompassing a diverse range of neighborhoods. In the west, mid-20th-century tract houses predominate. Downtown Anaheim has three mixed-use historic districts, the largest of which is the Anaheim Colony. South of downtown, a center of commercial activity of regional importance begins, the Anaheim–Santa Ana edge city, which stretches east and south into the cities of Orange, Santa Ana, and Garden Grove. This edge city includes the Disneyland Resort, with two theme parks, multiple hotels, and its retail district; Disney is part of the larger Anaheim Resort district with numerous other hotels and retail complexes. The Platinum Triangle, a neo-urban redevelopment district surrounding Angel Stadium, is planned to be populated with mixed-use streets and high-rises. Further east, Anaheim Canyon is an industrial district north of the Riverside Freeway (SR 91) and east of the Orange Freeway (SR 57). The city's eastern third consists of Anaheim Hills, a community built to a master plan, and open land east of the Eastern Transportation Corridor (SR 241 toll road).

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* Anaheim Historical Society
* Anaheim, California on the C-SPAN Cities Tour website
* Anaheim CA ZIP Code Map

زمرو:اينهائيم
زمرو:ڪيليفورنيا
زمرو:رياست ڪيليفورنيا جا شهر
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا شھر
زمرو:اورينج ڪائونٽي، ڪيليفورنيا ۾ شهر 
زمرو:سانتا ائنا نديءَ تي آباد جڳهيون 
زمرو:1857ع ۾ قائم آبادي جڳهيون 
زمرو:1876ع ۾ قائم آبادي جڳهيون 
زمرو:پولش-آمريڪن جي تاريخ 
زمرو:جرمن-آمريڪن جي تاريخ 
زمرو:آمريڪا ۾ آرمينيائي ڊاسپورا جي برادريون
زمرو:ڪيليفورنيا ۾ شڪانو ۽ ميڪسيڪن جا پاڙا
ڪنڊ

**[[جاميٽري]]** ۾، هڪ **ڪنڊ** (angle) تڏهن ٺهي ٿي جڏهن ٻه ليڪون هڪ نقطي تي پاڻ ۾ ملن ٿيون. هر ليڪ کي ڪنڊ جي **ٻانهن** يا ضلعو (side) چيو ويندو آهي، ۽ جنهن نقطي تي اهي ملن ٿيون ان کي ڪنڊ جو **نڪتو** يا راس (Vertex) چيو ويندو آهي.

اصطلاح 'ڪنڊ' کي جاميٽري جي شڪل توڻي ان جي ماپ يا مقدار (magnitude) ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنڊ جي ماپ جو تعلق دائري (Circle) ۽ گردش (rotation) سان هوندو آهي. ان کي اڪثر هڪ دائري جي قوس (arc) جي مدد سان ظاهر ڪيو ويندو آهي، جنهن جو مرڪز ڪنڊ جو نڪتو (vertex) هوندو آهي ۽ اهو ٻنهي ٻانهن جي وچ ۾ هوندو آهي.

ڪنڊن کي عام طور تي **ڊگري** (degree) يا **ريڊين** (radian) ۾ ماپيو ويندو آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* ٽڪنڊو
* دائرو
* جاميٽري
فيشن

**فيشن** (Fashion) هڪ وسيع اصطلاح آهي جيڪو ڪپڙن، جتن، زيبائشي شين (accessories)، هار سينگار (cosmetics) ۽ زيورن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هي مختلف ثقافتي جماليات جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي ملائي ڪري لباس جي اهڙي ترتيب ڏني ويندي آهي جيڪا مخصوص انداز (style) ۽ لاڙن (trends) کي ظاهر ڪري ٿي. فيشن سماجي رتبو، پنهنجو پاڻ کي ظاهر ڪرڻ (self-expression) ۽ ڪنهن خاص گروهه سان وابستگي جي علامت طور ڪم ڪري ٿو. هڪ گهڻ-رخي اصطلاح طور، فيشن هڪ صنعت، ڊيزائن، جماليات ۽ جديد لاڙن جي وضاحت ڪري ٿو.

## لغوي معنيٰ ۽ ارتقا
لفظ 'فيشن' جي شروعات لاطيني ٻوليءَ جي لفظ 'Facere' مان ٿي آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "بنائڻ" يا "ٺاهڻ". هي اصطلاح خاص ثقافتي نمونن، گُلڪاريءَ (motifs)، شڪلن ۽ ڪٽائيءَ سان سينگاريل لباس جي تياري، ترتيب ۽ استعمال کي بيان ڪري ٿو. فيشن ذريعي ماڻهو پنهنجي گروهي سڃاڻپ، قدر، عقيدن ۽ طرزِ زندگيءَ جو اظهار ڪندا آهن.

## فيشن ۽ ماحوليات
جديد دور ۾ وڏي پيماني تي سستن ڪپڙن جي تياري (mass production) ۽ عالمي پهچ جي ڪري، فيشن جي صنعت جا ماحول تي پوندڙ منفي اثر هڪ وڏو چئلينج بڻجي ويا آهن. فيشن جي ماحولياتي اثر کي گهٽائڻ ۽ ان ۾ 'پائيداري' (sustainability) آڻڻ هن وقت سياستدانن، برانڊز ۽ واهپيدارن جي وچ ۾ هڪ اهم موضوع بڻيل آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ثقافت
* لباس
* صنعت

## حوالا
رواج

**رواج** يا **سماجي معمول** (Norms) مان مراد اهي قاعدا، قانون، معيار ۽ هلت جا طريقا آهن جيڪي هر سماج يا معاشري ۾ موجود هوندا آهن. سماج جا اڪثر فرد انهن تي عمل ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سماج کي هڪ منظم ۽ مناسب رستو ڏين ٿا. هر گروهه ۾ الڳ الڳ ۽ ڪٿي وري هڪجھڙا رواج به هوندا آهن؛ جهڙوڪ شادي، موت، خوشي، غم، ۽ پيدائش جي موقعن تي مختلف رسمون ۽ رواج ٿيندا آهن.

لفظ 'رواج' جو تعلق 'رائج' سان آهي، يعني اها شيءِ جيڪا سماج ۾ هلي پئي ۽ سماج پاران تصديق ٿيل ۽ تسليم ٿيل هجي. سماجي ماهرن مطابق:
> ”رواج اهي قاعدا يا معيار آهن جيڪي ماڻهن کي ٻڌائن ٿا ته ڪنهن خاص صورتحال ۾ کين ڇا ڪرڻ گھرجي ۽ ڇا نه ڪرڻ گھرجي.“

## رواج جا قسم
سماجي علم (Sociology) ۾ رواج کي بنيادي طور تي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:

### 1. لوڪ ريت (Folkways)
**لوڪ ريت** مان مراد عام ماڻهن ۾ رائج عادتون يا سٺي هلت جا طريقا آهن. اهي اهڙا رواج آهن جيڪي سماج ۾ تسليم ٿيل ته آهن، پر مذهبي يا اخلاقي لحاظ کان ايترا سخت نه هوندا آهن. جيڪڏهن ڪو فرد انهن جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو، ته ان جو ڪو وڏو نقصان يا خوفناڪ نتيجو نه نڪرندو آهي.

### 2. طور طريقا (Mores)
**موريس** (Mores) لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي رسم رواج ۽ سماجي طور طريقا. هي اهي رواج آهن جيڪي سماج ۾ مذهبي توڙي اخلاقي لحاظ کان تمام گهڻي اهميت رکندا آهن. انهن جي ڀڃڪڙي سماج تي گهرو اثر وجهندي آهي ۽ اهڙي عمل کي سخت ناپسند ڪيو ويندو آهي.

### 3. قانون (Laws)
**قانون** اهي رواج آهن جيڪي سماج پاران باقاعده تسليم ۽ تصديق ٿيل هوندا آهن. انهن جي ڀڃڪڙيءَ جي صورت ۾ رياست، حڪومت ۽ عدالت حرڪت ۾ ايندي آهي. قانون لاڳو ڪندڙ ادارا انهن رواج ڪن کي برقرار رکڻ ۽ ڀڃڪڙي ڪندڙ کي سزا ڏيڻ جا پابند هوندا آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* سماجيات
* ثقافت
* اخلاقيات

## حوالا


زمرو:معاشرتي تصور
لباس

**لباس** (Clothing) (جنهن کي ڪپڙا، پوشاڪ يا پهراڻ به چيو ويندو آهي) انهن شين کي چئبو آهي جيڪي انساني جسم تي پهريون وڃن ٿيون. عام طور تي لباس ڪپڙي يا ٽيڪسٽائل مان ٺاهيو ويندو آهي، پر وقت سان گڏ ان ۾ جانورن جي کلن ۽ ٻين قدرتي شين جو استعمال پڻ ٿيندو رهيو آهي. لباس پهريان صرف انسانن تائين محدود آهي ۽ هي هر انساني معاشري جي هڪ خاصيت آهي. لباس جو مقدار ۽ قسم جنس، جسم جي بناوت، سماجي عنصرن ۽ جاگرافيائي حالتن تي منحصر هوندو آهي. جسم کي ڍڪڻ لاءِ پوشاڪ، پيرن لاءِ جوتا، هٿن لاءِ دستانا ۽ مٿي لاءِ ٽوپي يا پٽڪو استعمال ڪيو ويندو آهي.

## لباس جا مقصد ۽ فائدا
لباس جا ڪيترائي مقصد آهن، جن ۾ سڀ کان اهم ماحول جي سختين کان بچاءُ آهي:
* **تحفظ:** لباس چمڙي ۽ ماحول جي وچ ۾ هڪ رڪاوٽ طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو اسان کي کهري مٿاڇري، تکي پٿرن، ڪنڊن ۽ جيتن جي ڏنگ کان بچائي ٿو.
* **موسمي بچاءُ:** هي سردي يا گرمي جي سختيءَ کان بچائي ٿو ۽ جسم جي گرمي پد کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.
* **صحت ۽ صفائي:** لباس هڪ حفاظتي تهه طور ڪم ڪري ٿو جيڪو زهريلي مادي ۽ انفيڪشن کي جسم کان پري رکي ٿو.
* **شعاعن کان بچاءُ:** هي سج جي الٽرا وائلٽ شعاعن کان چمڙي کي محفوظ رکي ٿو.
* **خاص ضرورتون:** مخصوص پيشن، راندين ۽ جنگين ۾ لباس کي زخم کان بچاءُ لاءِ خاص طور تيار ڪيو ويندو آهي. ان کان علاوه، کيسن (pockets) ۽ پٽي (belts) جي مدد سان شيون کڻڻ ۾ آساني ٿئي ٿي.

## سماجي پهلو ۽ معيار
لباس پائڻ جا سماجي عنصر تمام اهم آهن. هي هڪ متغير سماجي معيار آهي جيڪو شرم ۽ حيا جي تصور سان جڙيل هوندو آهي:
* **شرم ۽ حيا:** اڪثر سماجن ۾ ٻين جي سامهون ڪپڙن کان سواءِ هجڻ کي اڻوڻندڙ سمجهيو ويندو آهي. دنيا جي اڪثر حصن ۾ عوامي جڳهن تي مخصوص عضون کي ظاهر ڪرڻ کي غير اخلاقي تصور ڪيو وڃي ٿو.
* **سڃاڻپ:** لباس ذريعي سماجي رتبو، دولت، گروهي سڃاڻپ ۽ انفراديت جو اظهار ڪيو ويندو آهي. 
* **ثقافتي روايتون:** مختلف ثقافتن ۾ مخصوص لباس پائڻ هڪ سماجي معاهدو آهي، جيڪو آبوهوا کان وڌيڪ سماجي روايتن تي ٻڌل هوندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* فيشن
* ثقافت
* ٽيڪسٽائل

## حوالا
ليپاڪشي

**ليپاڪشي** سري ستيه سائي، آنڌرا پرديش، ڀارت ۾ هڪ ڳوٺ آهي. اهو هندوپور کان اوڀر طرف  مفاصلي تي، تقريباً قادري کان اولهه طرف  ۽ بنگلور کان اتر طرف  تي واقع آهي. مشهور ويرڀدرا مندر هن ڳوٺ ۾ موجود آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* ليپاڪشي جا لٽڪندڙ ٿنڀ ۽ ٻيا عجائبات

## حوالا
نندي (ھندو مت)

**نندي** ()، جنهن کي **ننديڪيشور** يا **ننديديو** به چيو وڃي ٿو، هندو ڌرم جي ديوتا شيوا جو ڍڳو سواري (واهن) آهي. هو ڪيلاس، جيڪو شيوا جو مسڪن آهي، جو دربان ديوتا پڻ آهي. لڳ ڀڳ سڀني شيوا مندرن ۾ ويٺل نندي جي پٿر جي مورتي رکيل هوندي آهي، جيڪا عام طور مکيه گربھ گريهه ڏانهن منهن ڪري ويٺي هوندي آهي.

## اصل نالو
سنسڪرت لفظ *نندي* () جو مطلب خوشي، سرور ۽ اطمينان آهي، جيڪي نندي، شيوا جي الهي نگهبان جون خاصيتون آهن.

ڍڳي لاءِ نندي نالي جو استعمال (سنسڪرت: *ورشبھ*) شيوا مت اندر مختلف علائقائي عقيدن جي جديد هم آهنگي جو نتيجو آهي. قديم شيوائي گرنٿن ۾ نندي جو نالو گهڻو ڪري ڪيلاس جي انساني شڪل واري دربان لاءِ استعمال ٿيندو هو، نه ڪي سندس سواري لاءِ. شيو سڌانتا جا متن نندي ۽ *ورشبھ* ۾ فرق ڪن ٿا.

## ڏند ڪٿائون
نندي کي رشي شيلادا جو پٽ بيان ڪيو ويو آهي. شيلادا سخت تپسيا ڪئي ته کيس اهڙو پٽ ملي جنهن کي امرتا ۽ شيوا جون برڪتون حاصل هجن، ۽ کيس نندي پٽ طور مليو. شيوا پران موجب نندي شيلادا پاران ڪيل *يگيا* مان پيدا ٿيو. نندي شيوا جو وڏو ڀڳت بڻيو ۽ نرمدا ندي جي ڪناري تي سخت تپسيا ڪئي ته شيوا جو دربان ۽ سواري بڻجي سگهي.

شيو مت جي شيو سڌانتا مطابق نندي کي سدهرن مان مکيه سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي پاروتي ۽ شيوا پاران ديکشا ڏني وئي. چيو وڃي ٿو ته هن پنهنجو علم پنهنجي اٺ شاگردن، يعني چار ڪمارا، تيرومولر، وياگراپادا، پتنجلـي ۽ شيويوگ مني ڏانهن منتقل ڪيو. اهي علم ڦهلائڻ لاءِ اٺن مختلف طرفن ڏانهن موڪليا ويا. سندن تعليمات کي ننديناته سمپردايه ۾ محفوظ رکيو ويو آهي.

ڪيترين ئي پراني ڪٿائن ۾ نندي جو ذڪر آهي. هڪ ڪهاڻيءَ ۾ سندس مقابلو راون سان بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو *[[رامائن]]* جو مخالف ڪردار آهي. نندي راون کي لعنت ڏني ته سندس راڄ هڪ ٻيلن ۾ رهندڙ بندر (وانر) طرفان ساڙيو ويندو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شيوا سان ملڻ جي انتظار ۾ بيچيني ڏيکاري رهيو هو. پوءِ هنومان لنڪا کي ساڙيو جڏهن هو سيتا جي تلاش ۾ ويو.

## شڪل ۽ علامت
آگم گرنٿن ۾ نندي کي ڍڳي جي مٿو ۽ چار هٿن واري انساني-ڍڳي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ هرڻ، ڪهاڙي، گدائي ۽ ابهيا مدرا هوندي آهي. سندس سواري واري صورت ۾ نندي سڀني شيوا مندرن ۾ ويٺل ڍڳي طور ڏيکاريو ويندو آهي. هي صورت ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت ڪمبوڊيا ۾ پڻ ملي آهي.

اڇو ڍڳو پاڪيزگي ۽ انصاف جي علامت آهي. يوگ جي نقطه نظر کان، نندي ذهن جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو شيوا ڏانهن وقف آهي.

## نندي جهنڊو

نندي جهنڊو يا ورشبھ جهنڊو ويٺل ڍڳي جي نشان سان هڪ جهنڊو آهي، جيڪو خاص ڪري تامل برادري ۾ شيو مت جي علامت طور سڃاتو وڃي ٿو. نندي تاريخي تامل شيوائي راجائن، جهڙوڪ پالوا سلطنت ۽ يافنا سلطنت جو نشان رهيو آهي.

## ڏسو پڻ
* ڪامڌينو
* مذهب ۾ ڍڳا
* گاويووداتا
* ڪاؤ (ڍڳو)

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* *Dictionary of Hindu Lore and Legend* (2004)

زمرو:هندو ڏند ڪٿائن جا مخلوق
زمرو:هندو ديوتا
زمرو:مٿالي ڍڳا
زمرو:هندو ڌرم ۽ ڍڳا
زمرو:مقدس ڍڳا
زمرو:شيو مت
زمرو:ڍڳا ديوتا

## حوالا
ترار

تلوار سان ڀل نہ کائو.
**ترار** (Sword) جنھن کي عام طور **تلوار** چيو ويندو آھي، هڪ ڌاريل، پليٽ وارو هٿيار آهي جيڪو هٿ سان ڪٽڻ يا دشمن تي وار ڪرڻ (thrusting) لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو پليٽ (blade) ڪاتِي يا خنجر کان وڏو هوندو آهي، جيڪو هڪ مڃي يا دستي (hilt) سان جڙيل هوندو آهي. تلوار سڌي يا مڙيل (curved) ٿي سگهي ٿي. ٽُڪڻ يا گهائڻ واري تلوار عام طور تي سڌي ۽ نوڪدار هوندي آهي، جڏهن ته وڍڻ واري تلوار مڙيل هوندي آهي جنهن جي هڪ يا ٻنهي پاسن کان تکي ڌار هوندي آهي. تلوار جي صحيح تعريف تاريخي دورن ۽ جاگرافيائي علائقن جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهي ٿي.

## تاريخي پس منظر
تاريخي طور تي، تلوار جي شروعات **برونز دور** (Bronze Age) ۾ خنجر مان ارتقا ذريعي ٿي؛ جنهن جا قديم ترين نمونا لڳ ڀڳ 1600 قبل مسيح جا آهن. لوهه واري دور (Iron Age) جي تلوار ڪافي ننڍي هوندي هئي. قديم رومي فوج جي استعمال واري 'سپاٿا' (spatha) تلوار وچين دور جي يورپي تلوارن جي پيش رو بڻجي وئي. انگريزي لفظ 'Sword' قديم انگريزي لفظ 'sweord' مان نڪتل آهي.

## تلوار جا قسم ۽ استعمال
تلوار جي استعمال جي فن کي **تلواري بازي** چيو ويندو آهي. جديد دور جي شروعات ۾، مغربي تلوارون ٻن مکيه قسمن ۾ ورهاجي ويون:

### گهائيندڙ تلوارون (Thrusting Swords)
جهڙوڪ ريپيئر (rapier) ۽ ننڍيون تلوارون. هي تلوارون دشمن جي جسم ۾ تيزيءَ سان سوراخ ڪرڻ ۽ گهرو زخم لڳائڻ لاءِ ٺاهيون ويون هيون. اهي سڌيون، ڊگهيون پر هلڪيون هونديون هيون، جن کي مقابلي دوران آسانيءَ سان گهمائي سگهبو هو.

### وڍيندڙ تلوارون (Slashing Swords)
جهڙوڪ **سيبرا** (sabre) ۽ ڪٽليس (cutlass). هي تلوارون وزن ۾ ڳريون هونديون هيون ۽ عام طور تي جنگين ۾ استعمال ٿينديون هيون. هي خاص طور تي گهوڙي سوار فوجين لاءِ ٺاهيون ويون هيون ته جيئن اهي دشمن کي مٿان کان وڍي سگهن. سيبرا جو استعمال 20هين صديءَ جي شروعات تائين جنگ جي ميدان ۾ ٿيندو رهيو.

## غير يورپي تلوارون
يورپ کان ٻاهر به تلوارن جا مشهور قسم موجود آهن:
* **شمسير (Scimitar):** وچ اوڀر (مسلمان ملڪن) جي مشهور مڙيل تلوار.
* **ڊائو (Dao):** چين جي هڪ پاسي ڌار واري تلوار.
* **ڪاٽانا (Katana):** جاپان جي مشهور ۽ انتهائي تکي تلوار.
* **جيان (Jian):** چين جي ٻن پاسن کان ڌار واري سڌي تلوار.

سنڌي ثقافت ۾ به تلوار کي بهادريءَ جي علامت سمجهيو ويندو آهي ۽ تاريخ ۾ سنڌي تلوار بازن پنهنجي مهارت جا مڃتا مڃائي آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* ھٿيار
* جنگ
* ڍال
ڪاؤ (ڍڳو)

**ڪاو** (ميتي اُچار: /káo/) هڪ ڏند ڪٿاوي افسانوي ٻلو آهي، جيڪو خومن خمبا پاران ميتي ڏند ڪٿائن ۽ لوڪ روايتن ۾ قديم موئرنگ رياست ۾ گرفتار ڪيو ويو هو۔ اهو قصي *ڪاو فابا* ()، جنهن کي *خمبانا ڪاو فابا* () پڻ چيو وڃي ٿو، ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو خمبا ٿويبي مهاڪاوَ جو حصو آهي۔

## ڏند ڪٿا
ڪونگيامبا، انگوم قبيلي جو هڪ امير اميرزادو، موئرنگ ۾ خومن سالائي سلطنت جي عورتن جي هڪ ٽولي سان مليو ۽ پڇيائين ته اهي اتي مڇي ڇو پڪڙي رهيون آهن۔ انهن ٻڌايو ته هڪ خطرناڪ ٻلو ڪيترن ماڻهن کي ماريو آهي، تنهنڪري هو مڇي نه پڪڙي سگهن ٿيون۔

ڪونگيامبا پنهنجي نوڪر خمبا کي دوکي سان ٻلو پڪڙڻ لاءِ مجبور ڪيو۔ هن بادشاهه اڳيان ظاهر ڪيو ته هو ديوي طاقت سان متاثر آهي ۽ چيو ته ديوتا ٿانگجنگ هن وسيلي ڳالهائي رهيو آهي۔ هن مطالبو ڪيو ته خومن کي دهشت ۾ رکڻ واري ٻلي جو گوشت پيش ڪيو وڃي، ۽ چيو ته "منهنجو نوڪر خمبا واعدو ڪري ٿو ته هو اهو منهنجي عزت ۽ رياست جي ڀلائي لاءِ آڻيندو۔" آخرڪار بادشاهه واعدو ڪيو ته جيڪڏهن خمبا ڪامياب ٿيو ته هو شهزادي ٿويبي سان شادي ڪري سگهندو۔

### خومن سلطنت ڏانهن سفارت
موئرنگ جي بادشاهه خومن بادشاهه ڏانهن سفارت موڪلي۔ ٻنهي رياستن جي ماڻهن لاءِ هڪ وڏو ميدان تيار ڪيو ويو ته جيئن جهنگلي ٻلي کي پڪڙڻ جو مقابلو ڏٺو وڃي۔

### خمبا پاران گرفتاري

ڪهمنو خمبا کي راز ٻڌايو ته اهو ٻلو سندن پيءُ جي رڍن مان هو۔ جيڪڏهن خمبا پيءُ جو نالو ٻلي جي ڪن ۾ چوندو ته اهو نرم ٿي ويندو۔

مقابلي جي ڏينهن خمبا ٻلي آڏو بيٺو۔ ٻلو تيز سينگن سان ڊوڙيو، پر خمبا ثابت قدم رهيو۔ آخرڪار هن ٻلي کي قابو ڪري ورتو۔ جهنگلي ٻلو اوچتو نرم ٿي ويو ۽ خمبا کيس واپس آندو۔

واپسي تي ڪونگيامبا ڪوڙو دعويٰ ڪئي ته هن ٻلو پڪڙيو۔ پر جڏهن کيس ٻيهر آزمائش لاءِ چيو ويو ته هو ڊڄي ويو، جڏهن ته خمبا ٻيهر بهادري سان ٻلو قابو ڪيو۔

## عوامي ثقافت ۾
ڪاو فن، ڪتابن، فلمن ۽ ٿيٽر ۾ ظاهر ٿئي ٿو۔

### مصوري
#### خمبانا ڪاو فابا
2001ع ۾ خمبانا ڪاو فابا (تصوير) کي اندرا گانڌي راشٽريا مانَو سنگرهالايا، ڀوپال ۾ مستقل نمائش لاءِ رکيو ويو۔ 2019ع ۾ ان کي "مهيني جي نمائش" طور چونڊيو ويو۔

### ٿيٽر
#### ڪاو، مقدس ٻلو
2011ع ۾ *"ڪاو، مقدس ٻلو"* نالي ڊرامو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪاو جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو۔

#### ڪاو فابا
2020ع ۾ شومنگ ڪمهئي انداز ۾ *"ڪاو فابا"* ڊرامو پيش ڪيو ويو، جيڪو قديم موئرنگ جي ڏند ڪٿا تي ٻڌل هو۔

## پڻ ڏسو
* ڪريتن ٻلو
* مينوٽاور
* تورَس

## حوالا
ھٿيار

**هٿيار** (Weapon) يا **حربي اوزار** مان مراد اهڙو ڪو به اوزار يا آلو آهي، جيڪو ڪنهن کي ڊيڄارڻ، ڌمڪائڻ، جسماني نقصان پهچائڻ يا مارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هٿيارن جو استعمال مختلف سرگرمين جي اثرائتي هجڻ ۽ صلاحيت وڌائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ شڪار، ڏوهه (مثال طور قتل)، قانون تي عمل درآمد، پنهنجو بچاءُ (Self-defense)، جنگ (Warfare) يا خودڪشي. وسيع تناظر ۾، هٿيارن ۾ اهڙي هر شيءِ شامل ٿي سگهي ٿي جيڪا ڪنهن دشمن يا حدف تي حڪمت عملي، مادي يا ذهني برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي.

## هٿيارن جا قسم
جيتوڻيڪ عام شيون جهڙوڪ پٿر ۽ بوتلون به هٿيار طور استعمال ڪري سگهجن ٿيون، پر ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي انهيءَ مقصد لاءِ ڊيزائن ڪيون وينديون آهن. انهن ۾ سادي اوزارن جهڙوڪ لٺين ۽ تلوارن کان وٺي جديد آتشي هٿيارن (Firearms)، ٽينڪن، ميزائلن ۽ حياتياتي هٿيارن (Biological weapons) تائين سڀ ڪجهه شامل آهي. جڏهن ڪنهن عام شيءِ کي جنگي مقصدن لاءِ تبديل يا بهتر ڪيو وڃي ته ان کي 'هٿيار بڻايل' (weaponized) چيو ويندو آهي، جهڙوڪ هٿيار بڻايل وائرس يا ليزر.

## تاريخي ارتقا
هٿيارن جي ارتقا جو ٽيڪنالاجي جي ترقي ۽ سماجي ضرورتن سان گهرو تعلق رهيو آهي. قديم دور جي سادن اوزارن کان وٺي اڄ جي پيچيده سسٽمن تائين جي اها تبديلي، جنگ جي طريقن ۽ حفاظتي نظامن ۾ ايندڙ وڏين تبديلين جي عڪاسي ڪري ٿي.

## وڌيڪ ڏسو
* جنگ
* ٽيڪنالاجي
* بچاءُ

## حوالا
جاءِ

**جاءِ ** (House) هڪ اڪيلي يونٽ تي مشتمل رهائشي عمارت کي چئبو آهي. هي بناوت ۾ هڪ سادي جهوپڙيءَ کان وٺي ڪاٺ، پٿر، سيمينٽ يا ٻئي مادي سان ٺهيل هڪ پيچيده عمارت تائين ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ پاڻي جي فراهمي (plumbing)، بجلي، ۽ هوا جي لنگهه (ventilation) جو نظام موجود هجي. جاءِ ن ۾ مختلف قسمن جون ڇتون هونديون آهن ته جيئن رهائشي جڳهه کي مينهن ۽ ٻين موسمي اثرن کان بچائي سگهجي. جاءِ ن ۾ عام طور تي دروازا ۽ تالا هونديون آهن ته جيئن اتي رهندڙ ماڻهن ۽ سامان کي چورن يا ٻين اڻ وڻندڙ ماڻهن کان محفوظ رکي سگهجي.

## جاءِ  جي بناوت
جديد مغربي ۽ ڪيترن ئي ٻين معاشرن ۾ هڪ عام جاءِ ۾ هيٺيان حصا هوندا آهن:
* **سمهڻ جا ڪمرا (Bedrooms):** آرام ۽ سمهڻ لاءِ.
* **غسل خانو (Bathroom):** وهنجڻ ۽ صفائيءَ لاءِ.
* **بورچي خانو (Kitchen):** کاڌو رڌڻ لاءِ.
* **رهائشي ڪمرو (Living room):** ويهڻ ۽ مهمانن لاءِ.

ڪجهه جاين ۾ کائڻ جو الڳ ڪمرو (dining room) هوندو آهي، يا وري کائڻ جي جڳهه باورچی خاني سان گڏ هوندي آهي. زرعي معاشرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن جاءِ جا پالتو جانور، جهڙوڪ ڪڪڙيون يا مال مديتي (کير ڏيندڙ جانور)، به جاءِ جي هڪ حصي ۾ انسانن سان گڏ رهندا آهن.

## سماجي پهلو
جاءِ  ۾ رهندڙ سماجي يونٽ کي **گهرڀاتي** يا **[[گھراڻو|گهراڻو]]** (household) چيو ويندو آهي. عام طور تي هڪ جاءِڀاتي هڪ خاندان تي ٻڌل هوندو آهي، پر ان ۾ ٻيا ماڻهو جهڙوڪ روم ميٽس (roommates) به ٿي سگهن ٿا. ڪجهه جاءِ صرف هڪ خاندان لاءِ هوندا آهن، جڏهن ته وڏين عمارتن يا **ٽائون هائوسز** ۾ هڪ ئي ساخت جي اندر ڪيترائي خاندان رهي سگهن ٿا.

جاءِ  سان گڏ ڪجهه ٻيون واڌو جڳهون به ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ:
* **گئريج:** گاڏين بيهارڻ لاءِ.
* **ٻاهريون اڱڻ (Yard):** جاءِ جي اڳيان يا پويان کليل جڳهه، جتي ماڻهو ورزش ڪري سگهن ٿا يا ويهي سگهن ٿا.
* **باغچو:** گلن يا ڀاڄين پوکڻ لاءِ.

## وڌيڪ ڏسو
* گھر
* خاندان
* شھر

## حوالا
فاسل ٻارڻ

**فاسل فيول** (Fossil fuel) يا **فاسل ٻارڻ** ٻرندڙ ڪاربان مرڪبن يا هائيڊروڪاربانن تي ٻڌل اهڙو مادو آهي، جيڪو زمين جي تهن ۾ لکن سالن کان پوريل قديم جاندارن (جانورن، ٻوٽن ۽ مائيڪرو پلانڪٽنز) جي باقيات مان قدرتي طور ٺهي ٿو. اهڙن مرڪبن جا وڏا ذخيرا جهڙوڪ **ڪوئلو**، **پيٽروليم** ۽ **قدرتي گئس** کوٽي ٻاهر ڪڍيا وڃن ٿا ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻاريا وڃن ٿا. ان توانائي کي سڌي طرح پچائڻ، گرمائش يا روشنيءَ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، يا وري ان سان گاڏيون هلائڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ وارو ڪم ورتو وڃي ٿو. ڪجهه فاسل فيولن کي وڌيڪ صاف ڪري مٽيءَ جو تيل، گئسولين ۽ ڊيزل تيار ڪيو وڃي ٿو، يا انهن مان پلاسٽڪ ۽ ٻيون ڪيميائي شيون ٺاهيون وڃن ٿيون.

## بناوت ۽ تيار ٿيڻ جو عمل
فاسل فيول جو بنياد مري ويل جاندارن جي آڪسيجن کانسواءِ ٿيندڙ ٽوڙ ڦوڙ (anaerobic decomposition) تي آهي. انهن نامياتي موادن کي ڪاربان سان ڀرپور فاسل فيول ۾ تبديل ٿيڻ لاءِ لکين سالن جو جيولاجيڪل وقت لڳي ٿو. ان ڪري انهن کي **غير تجديدي وسيلا** (non-renewable resources) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي هڪ ڀيرو ختم ٿيڻ کان پوءِ جلدي ٻيهر نٿا ٺهي سگهن.

## ماحولياتي اثرات
فاسل فيول جو وڏي پيماني تي استعمال ماحول کي سخت نقصان پهچائي رهيو آهي:
* **گرين هائوس گئسون:** 2022ع ۾ انساني سرگرمين سبب خارج ٿيندڙ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (CO2) فاسل فيول ٻارڻ مان نڪتي هئي.
* **گلوبل وارمنگ:** فاسل فيول مان نڪرندڙ گئسون زمين جي گرمي پد ۾ واڌ (Global Warming) ۽ سمنڊن جي تيزابيت جو بنيادي ڪارڻ آهن.
* **هوا جي آلودگي:** هوا جي آلودگي سبب ٿيندڙ اڪثر موت فاسل فيول مان نڪرندڙ ذڙن ۽ زهريلين گئسن جي ڪري ٿين ٿا. اندازي موجب، ان سان عالمي معيشت کي مجموعي پيداوار جو 3 سيڪڙو نقصان پهچي ٿو.

## عالمي توانائي ۽ تبديلي
2023ع تائين دنيا جي 77 سيڪڙو توانائي ۽ 60 سيڪڙو بجلي فاسل فيول مان حاصل ڪئي وئي. آلودگي ۽ آبهوا جي تبديلي (Climate Crisis) کي نظر ۾ رکندي، هاڻي دنيا فاسل فيول کي ختم ڪري **تجديدي توانائي** (Renewable energy) جهڙوڪ شمسي ۽ هوائي توانائي ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. عالمي معاهدا جهڙوڪ **پيرس ڪلائيميٽ ايگريمينٽ** هن تبديليءَ کي تيز ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويا آهن.

انٽرنيشنل انرجي ايجنسي موجب، جيڪڏهن دنيا کي آبهوا جي تبديليءَ جي بدترين اثرن کان بچڻو آهي، ته فاسل فيول ڪڍڻ جا وڌيڪ نوان منصوبا بند ڪرڻا پوندا.

## وڌيڪ ڏسو
* توانائي
* گلوبل وارمنگ
* پيٽروليم

## حوالا
گاويووداتا

**گاوئيوڊاتا** (*gav-aēvō.dātā*) اوستائي ٻولي ۾ زرتشتي ڪائناتي تخليق جي ابتدايي ڍڳي جو نالو آهي۔ اهو زرتشتي مذهب جي ڪائناتيات ۽ تخليق ڪهاڻيءَ ۾ اهورا مزدا جي ڇهن ابتدائي مادي تخليقن مان هڪ آهي ۽ سڀني نيڪ جانورن جو ڏند ڪٿائي مورثِ اعلى سمجھيو وڃي ٿو۔

تخليق جي ڪهاڻيءَ ۾ هيءَ ابتدائي ڍڳي مارجي وڃي ٿي، پر ان جي هڏن جي گودي، عضون ۽  مان دنيا ٻيهر جانورن سان آباد ٿئي ٿي۔ ابتدائي ڍڳي جي روح — *گيوش اوروان* — ٻيهر دنيا ۾ مال جي روح طور موٽي ٿي۔ زرتشتي روايت موجب *گيوش اوروان* ابتدائي ڍڳي جو هڪ پهلو آهي، پر پراڻن متنن ۾ ٻنهي جو تعلق واضح ناهي۔

## اوستا ۾
اوستائي لفظ *گاو-* (ڳئون) نحوي طور مؤنث آهي، پر اهو گڏيل طور مال لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو۔ انگريزي ترجمن ۾ گاوئيوڊاتا کي اڪثر غير صنفي اصطلاحن سان "ابتدائي ڍڳو" چيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪي ترجما ان کي ٻلو سڏين ٿا۔ نالي جو حصو *-aevo.data* لفظي طور "واحد تخليق ٿيل" يا "خاص طور تخليق ٿيل" معنيٰ رکي ٿو۔

گاوئيوڊاتا جو ذڪر اوستا جي باقي بچيل متنن ۾ رڳو اشارن طور ملي ٿو ۽ نالي سان صرف ٻن مناجاتن ۾ اچي ٿو۔ ٻين هنڌن تي، جيئن *يشت* 13.85 ۾، ان کي ڇهن مادي تخليقن مان هڪ طور ياد ڪيو ويو آهي، پر نالي سان نه۔ *يسنا هپتانگهائيتي* ۾ ڳئون جي روح (*گيوش اوروان*) لاءِ دعائون ڪيون وڃن ٿيون، يا "ڳئون جي روح ۽ ان جي پيدا ڪيل جسم" جي پوڄا ڪئي وڃي ٿي، پر نالو واضح ناهي۔

*ڳئون جو نوحو* (*يسنا* 29ب) ۾ ڳئون جي روح دج (*[[اشا|دروج]]*) جي قوتن کان شڪايت ڪري ٿي۔ ديوتائن صلاح ڪئي ۽ فيصلو ڪيو ته رڳو زرتشت ئي ان جي حالت بهتر ڪري سگهي ٿو۔ شروعات ۾ روح مايوس ٿي، پر پوءِ زرتشت جي مدد قبول ڪئي۔

محققن هن متن مان ٻه مطلب اخذ ڪيا آهن: پهريون ته ظلم ستم زرتشت جي برادري جي حالت جي علامت آهي، ٻيو ته ابتدائي ڍڳي جي روح زرتشت کي مليل پيغام جي تمثيل آهي۔

## روايت ۾
9هين کان 11هين صديءَ جي وچ فارسي متنن ۾ ابتدائي ڍڳي جي ڏند ڪٿا مڪمل صورت ۾ ملي ٿي۔ انهن ۾ گاوئيوڊاتا کي وچ فارسي ۾ (پالي ٻولي ۾) *گاوِ ايو داد* يا (پالي ٻولي ۾) *ايوز داد* چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب ساڳيو ئي آهي۔

ان بابت اهم ماخذ *[[بندهشن]]* آهي، جيڪو نائين صديءَ جو متن آهي۔ ان ۾ ابتدائي ڍڳي کي ٻنهي جنسيتن وارو بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ کير ۽ مني ٻئي هئا۔ اهو چنڊ وانگر اڇو ۽ روشن هو ۽ ٽي ماپي ٿيل قطب اوچائيءَ جو هو۔ اهو درياهه وه دائتي جي ڪناري رهندو هو، جڏهن ته سامهون ڪناري تي گايومرت (پهريون انسان) رهندو هو۔

تخليق ڪهاڻي موجب پهرين ٽن هزار سالن ۾ اهورا مزدا ڇهن مادي تخليقن مان ڍڳي کي چوٿين يا پنجين طور پيدا ڪيو۔ ٻئي ٽن هزار سالن جي شروعات ۾ انگره مينو (اهرمن) دنيا تي حملو ڪيو۔ خالق ڍڳي کي ستارن جي آسمان ۾ رکيو، پر اهرمن جي حملي کان پوءِ اهورا مزدا ڍڳي کي "دوائيءَ وارو منگ" کارايو ته جيئن ان جي تڪليف گهٽجي۔ جلد ئي اهو ڪمزور ٿيو ۽ مري ويو۔

مرڻ وقت ان جو *چيهر* چنڊ جي جاءِ تي منتقل ڪيو ويو۔ چنڊ جي سنڀال ۾ اهو پاڪ ٿيو ۽ مختلف نسلن جي نر ۽ مادي جانورن ۾ تبديل ٿيو۔ ڍڳي جي مرڻ کان پوءِ پنجاهه قسمن جا اناج ۽ ٻارهن قسمن جون دوائون ان جي گودي مان نڪري آيون۔

گوشورن (*گيوش اوروان*)، ابتدائي ڍڳي جي روح، ستارن ۽ چنڊ ڏانهن وئي ۽ دنيا جي تباهي تي ماتم ڪيو۔ اهورا مزدا کيس اڃا ڄمڻ کان اڳ زرتشت جي فروهر ڏيکاري ۽ واعدو ڪيو ته کيس حفاظت ملندي۔ پوءِ گوشورن راضي ٿي دنيا ۾ مال جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيڻ لاءِ۔

## پڻ ڏسو
* گو ماتا
* آوڌمبلا، نارسي ڏند ڪٿا ۾ ابتدائي ڳئون
* مقدس ٻلو
* تورڪٽوني
* ڊيما ديوتا

## ڪتابيات
*.
*.
*.

زمرو:مذهبي ڪائناتيات
زمرو:زرتشتي فلسفيانه تصور
زمرو:زرتشتي افسانوي مخلوقون
زمرو:افسانوي ڍڳا
زمرو:مذهب ۽ ڏند ڪٿائن ۾ ٻنهي جنسيتن وارا موضوع

## حوالا
ميٽر

**ميٽر** (انگريزي: metre؛ آمريڪي اسپيلنگ: meter؛ نشان: **m**) ڊيگهہ جي بين الاقوامي ايڪن جي نظام (SI) جو بنيادي ايڪو آهي. 2019ع کان پوءِ ميٽر جي وصف هن ريت ڪئي وئي آهي تہ اهو خال (vacuum) ۾ روشنيءَ طرفان طئي ڪيل رستي جي ڊيگهہ آهي، جيڪا وقت جي وقفي \frac{1}{299,792,458} سيڪنڊ دوران طئي ٿئي ٿي، جتي سيڪنڊ جي وصف سيزيم جي هائپر فائين منتقلي جي تعدد (frequency) جي بنياد تي ڪئي وئي آهي.

ميٽر کي پھريون ڀيرو 1791ع ۾ فرانس جي قومي اسيمبلي پاران هن طرح بيان ڪيو ويو تہ اهو خطِ استوا کان اتر قطب تائين پيرس مان گذرندڙ وڏي دائري (great circle) جي فاصلي جو ڏھ ملين حصو آهي، جنهن سان زمين جي قطبي محيط جو چوٿون حصو 10000 ڪلوميٽر مقرر ٿيو.

1799ع ۾ ميٽر کي هڪ معياري ڌاتي ڇڙي (prototype metre bar) جي بنياد تي ٻيھر بيان ڪيو ويو. 1889ع ۾ استعمال ٿيندڙ ڇڙي تبديل ڪئي وئي، ۽ 1960ع ۾ ميٽر جي تعريف krypton-86 جي هڪ خاص اخراج لائين جي موجن (wavelengths) جي مخصوص تعداد جي لحاظ سان ڪئي وئي.

هاڻوڪي وصف 1983ع ۾ اختيار ڪئي وئي ۽ 2002ع ۾ ٿوري وضاحت سان تبديل ڪئي وئي تہ جيئن ميٽر کي صحيح ڊيگهہ (proper length) جي ماپ طور واضح ڪيو وڃي. 1983ع کان 2019ع تائين ميٽر کي خال ۾ روشنيءَ طرفان \frac{1}{299,792,458} سيڪنڊ ۾ طئي ڪيل فاصلي طور رسمي طرح بيان ڪيو ويندو رهيو. 2019ع ۾ SI جي نظرثاني کان پوءِ هن تعريف کي ٻيھر بيان ڪيو ويو تہ جيئن سيڪنڊ جي وصف ۾ سيزيم جي تعدد ΔνCs کي شامل ڪيو وڃي. انهن تبديليُن ميٽر جي حقيقي مقدار ۾ ڪا اهم تبديلي نہ آندي. جديد ماپن موجب زمين جي قطبي محيط تقريباً 40007.863 ڪلوميٽر آهي.

## حوالا

زمرو:ميٽر
ڪلوگرام

**ڪلوگرام** (انگريزي: kilogram؛ متبادل اسپيلنگ: kilogramme) بين الاقوامي ايڪن جي نظام (SI) ۾ ماس (وزن) جو بنيادي ايڪو آهي، جيڪا هڪ هزار گرام جي برابر هوندو آهي. ان جو ايڪائي نشان **kg** آهي. لفظ "ڪلوگرام" ميٽرڪ اڳياڙي ڪلو- (جنهن جي معنيٰ هزار آهي) ۽ "گرام" جي ميلاپ مان ٺھيو آهي. عام طور تي ان کي مختصر ڪري "ڪلو" (جمع: ڪلوَ) به چيو ويندو آهي.

ڪلوگرام SI جي بنيادي ايڪن مان هڪ آهي، جنهن جي وصف آخرڪار SI جي ٽن بنيادي مستقل قدرن جي بنياد تي ڪئي وئي آهي، يعني سيزيم-133 ايٽم جي هڪ مخصوص منتقلي تعدد، روشنيءَ جي رفتار، ۽ پلانڪ مستقل. هڪ مناسب طور تي تيار ڪيل ميٽرولوجي ليبارٽري ماس جي ماپ ڪندڙ اوزارن جهڙوڪ ڪِبل بيلنس (Kibble balance) کي ڪلوگرام لاءِ بنيادي معيار طور ڪيليبريٽ ڪري سگهي ٿي.

ڪلوگرام کي پھريون ڀيرو 1795ع ۾ فرانسيسي انقلاب دوران هڪ لٽر پاڻي جي ماس طور بيان ڪيو ويو (شروعاتي طور 0 °C تي، بعد ۾ وڌ ۾ وڌ گهاٽائي واري گرمي پد يعني تقريباً 4 °C تي). هاڻوڪي وصف اصل وصف سان تقريباً 30 حصا في ملين (0.003٪) جي اندر مطابقت رکي ٿي. 1799ع ۾ پليٽينم مان ٺهيل "Kilogramme des Archives" کي ماس جي معيار طور اختيار ڪيو ويو. 1889ع ۾ پليٽينم–ايرڊيم مان ٺھيل سلنڊر، (International Prototype of the Kilogra) (IPK)، ميٽرڪ نظام لاءِ ماس جي معياري وحدت بڻيو ۽ تقريباً 130 سالن تائين استعمال ۾ رهيو، جيستائين 2019ع ۾ موجوده تعريف اختيار ڪئي وئي.

## حوالا

زمرو:ايڪا زمرو:ماس جا ايڪا زمرو:بين الاقوامي ايڪن جو نظام
خطري ھيٺ جنسون

**خطري هيٺ آيل نسل** يا **خطري ھيٺ جنسون** () اهڙي حياتياتي نسل کي چيو ويندو آهي جيڪو ويجهي مستقبل ۾ عالمي سطح تي يا ڪنهن خاص علائقي اندر ناپيد ٿيڻ جي وڏي خطري هيٺ هجي. اهڙيون نسلون مختلف سببن جي ڪري خطري ۾ اچي سگهن ٿيون، جهڙوڪ رهائشگاھ جي تباهي، غيرقانوني شڪار (poaching)، حملا آور نسل (invasive species)، ۽ موسمياتي تبديلي.

انٽرنيشنل يونين فار ڪنزرويشن آف نيچر (IUCN) جي **Red List** دنيا جي ڪيترين ئي نسلن جي عالمي تحفظاتي حيثيت (conservation status) بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جڏهن تہ ٻيا ڪيترا ئي ادارا مخصوص علائقن اندر نسلن جي حالت جو جائزو وٺن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن وٽ اهڙا قانون موجود آهن جيڪي تحفظ جي محتاج نسلن جي حفاظت ڪن ٿا، مثال طور شڪار يا گڏ ڪرڻ تي پابندي لڳائڻ، زمين جي ترقي تي حدون مقرر ڪرڻ، يا محفوظ علائقا (protected areas) قائم ڪرڻ.

ڪيئي خطري هيٺ آيل نسلن لاءِ وسيع تحفظاتي ڪوششون ڪيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ قيد ۾ افزائش (captive breeding) ۽ رهائشگاھ جي بحالي (habitat restoration).

انساني سرگرميون نسلن جي خطري ۾ اچڻ جو هڪ اهم سبب سمجهيون وڃن ٿيون.

زمرو:حياتياتي تحفظ زمرو:نسلن جو ناپيد ٿيڻ زمرو:ماحوليات
تجزياتي ڪيميا

**تجزياتي ڪيميا** ()، جنهن کي **ڪيميائي تجزيو** پڻ چيو وڃي ٿو، ڪيميا جي اها شاخ آهي جيڪا مواد جي ڪيميائي بناوٽ کي سڃاڻڻ ۽ مخلوطن ۾ موجود جزن جي مقدار کي ماپڻ لاءِ طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي جو بنيادي مقصد نامعلوم مرڪبن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ انهن جي موجودگي کي مختلف طريقن سان ماپڻ آهي، جهڙوڪ مقدارِ مادو (amount of substance)، ارتڪاز (concentration)، ماس جو سيڪڙو (percentage by mass)، مولن جو تعداد، يا گئس جي صورت ۾ جزوي دٻاءُ (partial pressure).

تجزياتي ڪيميا ۾ روايتي (classical) طريقا به شامل آهن، مثال طور ٽائيٽريشن (titration) ۽ وزني تجزيو (gravimetric analysis)، جڏهن ته جديد اوزارن تي ٻڌل طريقا جهڙوڪ اسپيڪٽروسڪوپي (spectroscopy)، ڪروميٽوگرافي (chromatography)، ماس اسپيڪٽروميٽري (mass spectrometry)، ۽ برقي-ڪيميائي طريقا (electrochemical methods) پڻ وڏي اهميت رکن ٿا. جديد تجزياتي ڪيميا ڊيٽا جي تجزئي ۽ ڪيموميٽرڪس سان گهڻي حد تائين ڳنڍيل آهي، ۽ خودڪار نظام (automation)، ننڍي پيماني تي اوزارن (miniaturization)، ۽ حقيقي وقت واري سينسنگ (real-time sensing) جهڙن رجحانن سان تيزي سان ترقي ڪري رهي آهي. ان جا استعمال مختلف شعبن ۾ ٿين ٿا، جهڙوڪ حياتياتي ڪيميا، دوائن جي ڪيميا، فارينزڪ سائنس، آثار قديمه، غذائي سائنس، زرعي ڪيميا، ڪيميائي ترڪيب، ڌاتڪاري (metallurgy)، ڪيميائي انجنيئرنگ ۽ مواد سائنس.

"بگ ڊيٽا" جي دور ۾ تجزياتي ڪيميا، ڪيموميٽرڪس ۽ بايو انفارميٽڪس سان گڏجي، پيچيده نتيجن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، خاص طور تي اعليٰ ڪارڪردگي وارن طريقن جهڙوڪ گئس ڪروميٽوگرافي-ماس اسپيڪٽروميٽري (GCMS)، اعليٰ ڪارڪردگي واري مائع ڪروميٽوگرافي (HPLC)، inductively coupled plasma mass spectrometry، ۽ اعليٰ ريزوليشن ماس اسپيڪٽروميٽري مان حاصل ٿيل ڊيٽا ۾. ساڳئي وقت ننڍي سائيز وارا اوزار، خودڪار تجزياتي نظام، ۽ حقيقي وقت وارا تشخيصي سينسر (point-of-care diagnostics) تي به خاص ڌيان ڏنو پيو وڃي.

زمرو:ڪيميا جون شاخون زمرو:تجزياتي طريقا زمرو:سائنس
پليٽ ٽيڪٽانڪس

**پليٽ ٽيڪٽانڪس** (؛ لاطيني *tectonicus* ۽ قديم يوناني τεκτονικός (tektonikós) مان، معنيٰ "تعمير سان لاڳاپيل") زمين جي ساخت بابت هڪ سائنسي نظريو آهي، جنهن موجب زمين جي ليٿوسفير ڪيترين ئي وڏين ٽيڪٽانڪ پليٽن تي مشتمل آهي جيڪي تقريباً 3 کان 4 ارب سالن کان آهستي آهستي حرڪت ڪري رهيون آهن. هي ماڊل براعظمي سرڪڻ (continental drift) جي تصور تي ٻڌل آهي، جيڪو ويهين صدي جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ پيش ڪيو ويو هو. سامونڊي تري جي ڦهلاءَ (seafloor spreading) جي تصديق کان پوءِ 1960ع جي ڏهاڪي ۾ پليٽ ٽيڪٽانڪس کي جيو سائنس جي ماهرن وڏي پيماني تي قبول ڪيو. اهي عمل جيڪي پليٽن جي حرڪت ۽ زمين جي ڪرسٽ جي شڪل ٺاهين ٿا، انهن کي گڏيل طور "ٽيڪٽانڪس" چيو وڃي ٿو.

زمين جي ليٿوسفير، جيڪا ڌرتيءَ جو سخت ٻاهريون تهه آهي ۽ جنهن ۾ زميني ڪرسٽ ۽ مٿيون مينٽل شامل آهن، ست يا اٺ وڏين پليٽن ۽ ڪيترين ننڍين پليٽن ۾ ورهايل آهي. جتي پليٽون هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، اتي انهن جي لاڳاپيل حرڪت مطابق پليٽ حدون (plate boundaries) ٺهن ٿيون: گڏ ٿيندڙ (convergent)، پري ٿيندڙ (divergent)، يا ٽرانسفارم (transform). پليٽن جي حرڪت عام طور تي صفر کان 10 سينٽي ميٽر في سال تائين هوندي آهي. اهڙن علائقن ۾ اڪثر زلزلا، آتش فشاني سرگرمي، جبل سازي، ۽ سامونڊي کوهن (oceanic trenches) جي ٺهڻ جهڙا عمل ٿيندا آهن.

ٽيڪٽانڪ پليٽون سامونڊي ليٿوسفير ۽ وڌيڪ ٿلهي براعظمي ليٿوسفير تي مشتمل هونديون آهن، ۽ هر هڪ پنهنجي مخصوص ڪرسٽ سان ڍڪيل هوندي آهي. گڏ ٿيندڙ پليٽ حدن تي subduction جو عمل هڪ پليٽ کي ٻي پليٽ هيٺ مينٽل ۾ ڌڪي ڇڏيندو آهي، جنهن سان زمين جي ڪرسٽ جو ڪجهه حصو ختم ٿيندو آهي. هي نقصان نئين سامونڊي ڪرسٽ جي ٺهڻ سان توازن ۾ رهي ٿو، جيڪا divergent حدن تي seafloor spreading ذريعي ٺهي ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح زمين جي سطح جو مجموعي رقبو تقريباً ساڳيو رهندو آهي.

زمين واحد معلوم سيارو آهي جتي هن وقت فعال پليٽ ٽيڪٽانڪس موجود آهي، پر ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته ٻين سيارن ۽ چنڊن تي بہ ٽيڪٽانڪ سرگرمي جا نشان مليا آهن. مثال طور يوروبا (Jupiter جو چنڊ) تي برفاني پليٽن جي حرڪت جا نشان ڏٺا ويا آهن، جڏهن ته مريخ ۽ زهره تي ماضي ۾ ٽيڪٽانڪ سرگرمي ٿيڻ جا امڪان ظاهر ڪيا ويا آهن.

ٽيڪٽانڪ پليٽون نسبتاً سخت هونديون آهن ۽ هيٺ موجود ductile اسٿينوسفير تي ترنديون آهن. مينٽل اندر کثافت جي فرق سبب convection جا وهڪرا پيدا ٿين ٿا، جيڪي پليٽن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. seafloor spreading واري ريج تي پليٽون هڪ ٻئي کان پري ٿينديون آهن، جڏهن ته subduction زون تي ٿڌي ۽ ڳري سامونڊي ڪرسٽ مينٽل ۾ هيٺ لهندي آهي، جيڪا پليٽن جي حرڪت جو اهم محرڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻين عنصرن جهڙوڪ فعال convection، مينٽل اندر اوڀرندڙ وهڪرا (upwelling)، ۽ چنڊ جي ڪشش (tidal drag) بابت سائنسدانن ۾ اڃا به بحث جاري آهي.

## حوالا

زمرو:ارضيات زمرو:زمين جي سائنس زمرو:پليٽ ٽيڪٽانڪس
ٽراپيڪل سائيڪلون

**ٽراپيڪل سائڪلون** () هڪ تيزي سان ڦرندڙ طوفاني نظام آهي جنهن ۾ گهٽ دٻاءُ وارو علائقو، بند هيٺين سطح واري فضائي گردش، تيز هوائون، ۽ گولائي ۾ ترتيب ڏنل گجگوڙ وارا بادل شامل هوندا آهن جيڪي سخت برسات ۽ طوفاني جهونڪن جو سبب بڻجن ٿا مقام ۽ شدت جي لحاظ سان ٽراپيڪل سائڪلون کي مختلف نالن سان سڏيو ويندو آهي، جهڙوڪ **هريڪين** (Atlantic Ocean يا اتر-اوڀر پئسفڪ ۾)، **ٽائيفون** (اتر-اولهه پئسفڪ ۾)، ٽراپيڪل طوفان، سائڪلونڪ طوفان، ٽراپيڪل ڊپريشن يا صرف سائڪلون هر سال سراسري طور دنيا ۾ لڳ ڀڳ 80 کان 90 نالي وارا ٽراپيڪل سائڪلون ٺهن ٿا، جن مان اڌ کان وڌيڪ 65 ناٽ (120 ڪلوميٽر في ڪلاڪ) يا ان کان وڌيڪ رفتار واريون هوائون پيدا ڪن ٿا.

ٽراپيڪل سائڪلون عام طور تي گرم پاڻيءَ جي وڏن سمنڊن مٿان ٺهن ٿا اهي پنهنجي توانائي سمنڊ جي سطح تان پاڻي جي ٻاڦ ٿيڻ مان حاصل ڪن ٿا، جيڪا مٿي اڀرندڙ نم هوا جي ٿڌي ٿيڻ سان بادل ۽ برسات ۾ تبديل ٿئي ٿي هي توانائي وچ-عرض البلد (mid-latitude) وارن طوفانن کان مختلف هوندي آهي، جيڪي گهڻو ڪري گرمي پد جي افقي فرقن سان هلن ٿا ٽراپيڪل سائڪلون جو قطر عام طور 100 کان 2,000 ڪلوميٽر تائين ٿي سگهي ٿو انهن جي گردش ڪندڙ تيز هوائون زمين جي گردش مان پيدا ٿيندڙ angular momentum جي تحفظ سبب پيدا ٿين ٿيون، تنهنڪري اهڙا طوفان عام طور خطِ استوا کان 5° اندر گهٽ ٺهن ٿا.

ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ٽراپيڪل سائڪلون تمام گهٽ ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته اتي مضبوط wind shear ۽ ڪمزور Intertropical Convergence Zone موجود هوندي آهي ان جي ابتڙ، آفريقي easterly jet ۽ فضائي عدم استحڪام جا علائقا ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ ڪيريبين سمنڊ ۾ سائڪلون جي ٺهڻ ۾ مدد ڏين ٿا

سمنڊ مان حاصل ٿيندڙ گرمي توانائي ٽراپيڪل سائڪلون کي تيز ڪندي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري وارا علائقا اندروني علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪندا آهن، جيتوڻيڪ ٻوڏ جا اثر گهڻو پري تائين محسوس ٿي سگهن ٿا سامونڊي ڪنارن تي نقصان مضبوط هوائن، سخت برسات، وڏين لهرن، storm surge ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٽورنيڊو سبب به ٿي سگهي ٿو موسمياتي تبديلي ٽراپيڪل سائڪلون تي ڪيترن ئي طريقن سان اثرانداز ٿئي ٿي؛ سائنسدانن مطابق گرم ٿيندڙ سمنڊ ۽ پاڻيءَ جي چڪر جي شدت سبب انهن جي مدت، تعداد ۽ طاقت ۾ اضافو ٿي سگهي ٿو.

ٽراپيڪل سائڪلون وڏي علائقي مان نم هوا کي گڏ ڪري ننڍي علائقي ۾ تيز برسات جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا، جنهن سان سامونڊي ڪناري کان 40 ڪلوميٽر يا ان کان وڌيڪ اندر تائين ڪيترن ڪلاڪن يا ڏينهن تائين انتهائي برسات ٿي سگهي ٿي نتيجي طور دريائي ٻوڏ، زميني ٻوڏ، ۽ پاڻيءَ جي انتظامي نظام تي وڏو دٻاءُ پيدا ٿي سگهي ٿو.

## حوالا

زمرو:موسميات زمرو:قدرتي آفتون زمرو:طوفان
ٽائيفون

**ٽائيفون** () هڪ قسم جو ٽراپيڪل سائيڪلون آهي جيڪو اتر اڌ گولي (Northern Hemisphere) ۾ 180° کان 100°E جي وچ واري علائقي ۾ ٺهندو آهي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 119 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (74 mph) جي رفتار واريون مستقل هريڪين-طاقت واريون هوائون هونديون آهن. هن علائقي کي **اتر-اولهه پئسفڪ بيسن** (Northwestern Pacific Basin) چيو ويندو آهي، جيڪو دنيا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جيترا ٽراپيڪل سائڪلون پيدا ڪري ٿو. تنظيمي مقصدن لاءِ اتر پئسفڪ سمنڊ کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي: اوڀر (اتر آمريڪا کان 140°W تائين)، مرڪزي (140°W کان 180° تائين)، ۽ اولهه (180° کان 100°E تائين). ٽراپيڪل سائڪلون جي اڳڪٿي لاءِ Regional Specialized Meteorological Center (RSMC) جاپان ۾ موجود آهي، جڏهن ته ٻيا خبرداري مرڪز هوائي، فلپائن ۽ هانگ ڪانگ ۾ آهن. ٽائيفونن جا نالا 18 ملڪن جي گڏيل هم آهنگي سان مقرر ڪيا ويندا آهن جن جا علائقا هر سال انهن طوفانن کان متاثر ٿين ٿا.

اتر-اولهه پئسفڪ جي اڪثر حصن ۾ ٽائيفون لاءِ ڪو مخصوص سرڪاري موسم (season) مقرر نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٽراپيڪل سائڪلون سڄي سال ٺهي سگهن ٿا. ٽائيفون جي ٺهڻ لاءِ ڪجھ بنيادي شرطون ضروري آهن، جهڙوڪ ڪافي گرم سمنڊي سطح، فضائي عدم استحڪام، ٽروپوسفير جي هيٺين ۽ وچين سطحن ۾ وڌيڪ نمي، Coriolis اثر جو موجود هجڻ، اڳ ۾ موجود گهٽ دٻاءُ يا فضائي خلل، ۽ گهٽ vertical wind shear. گهڻا طوفان جون کان نومبر جي وچ ۾ ٺهن ٿا، جڏهن ته ڊسمبر کان مئي دوران اهڙا طوفان تمام گهٽ ٿيندا آهن. عالمي سطح تي اتر-اولهه پئسفڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ۽ طاقتور ٽراپيڪل سائڪلون ڏٺا وڃن ٿا.

ٻين بيسنن وانگر، هتي به طوفان عام طور subtropical ridge جي اثر هيٺ اولهه يا اتر-اولهه طرف وڌن ٿا، ۽ ڪجهه نظام جاپان جي ويجهو يا اوڀر طرف مڙي سگهن ٿا. فلپائن گهڻو ڪري سڌي طرح متاثر ٿيندو آهي، جڏهن ته چين ۽ جاپان نسبتاً گهٽ متاثر ٿين ٿا؛ تنهن هوندي به تاريخ جا ڪجهه سڀ کان خطرناڪ ٽائيفون چين تي آيا آهن. ڏکڻ چين وٽ ٽائيفون جي اثرن بابت هزار سالن تائين ڦهليل تاريخي رڪارڊ موجود آهي، جڏهن ته تائيوان اتر-اولهه پئسفڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات ڏيندڙ ٽائيفون جو تجربو ڪيو آهي. ويتنام پنهنجي ٽائيفون موسم کي جون جي شروعات کان نومبر جي آخر تائين سمجهي ٿو، جتي سراسري طور هر سال چار کان ڇهه ٽائيفون ملڪ کي متاثر ڪن ٿا.

Joint Typhoon Warning Center جي انگن اکرن موجب 1950ع کان 2022ع تائين اتر-اولهه پئسفڪ ۾ سراسري طور هر سال 26.5 نالي وارا ٽراپيڪل سائڪلون ٺهيا، جن مان لڳ ڀڳ 16.6 ٽائيفون جي معيار يا ان کان وڌيڪ شدت تائين پهتا.

## حوالا

زمرو:موسميات زمرو:ٽراپيڪل سائڪلون زمرو:قدرتي آفتون
طوفان

**طوفان** () هڪ قدرتي موسمياتي واقعو آهي جنهن ۾ تيز هوائون، سخت برسات، برفباري، گجگوڙ، وڄ، يا فضائي دٻاءَ ۾ تبديليون شامل ٿي سگهن ٿيون. طوفان مختلف قسمن جا ٿيندا آهن ۽ انهن جي شدت ۽ اثرات علائقي، موسم ۽ ماحولياتي حالتن تي دارومدار رکندا آهن. طوفان موسميات جو اهم موضوع آهي ۽ انساني زندگي، ماحول ۽ معيشت تي وڏو اثر وجهي سگهي ٿو.

## وصف
عام طور تي طوفان اهڙي موسمي حالت کي چيو ويندو آهي جنهن ۾ ھوا ۾ غيرمعمولي توانائي گڏ ٿي وڃي ٿي ۽ نتيجي طور تيز هوائون، برسات يا ٻين سخت موسمي حالتن جو ظهور ٿئي ٿو. ڪيترائي طوفان گهٽ دٻاءُ واري نظام سان لاڳاپيل هوندا آهن، جتي هوا مرڪز ڏانهن ڇڪجي اچي گردش پيدا ڪري ٿي.

## طوفان جا قسم
طوفان مختلف قسمن جا ٿي سگهن ٿا، جن مان ڪجهه اهم هي آهن:

***[[ٽراپيڪل سائيڪلون]]** – گرم سامونڊي پاڻي مٿان ٺهندڙ طاقتور طوفان، جهڙوڪ هريڪين ۽ ٽائيفون.
***ٿنڊر اسٽورم** (گجگوڙ وارو طوفان) – گجگوڙ، وڄ ۽ تيز برسات سان گڏ طوفان.
***برفاني طوفان** – برفباري ۽ تيز هوائن سان پيدا ٿيندڙ طوفان.
***ريتي يا مٽيءَ جا طوفان** – خشڪ علائقن ۾ تيز هوائن سبب مٽي يا واري اڏامڻ.
***ٽورنيڊو** – انتهائي تيز گردش ڪندڙ هوائي ڦير، جيڪو محدود علائقي ۾ وڏو نقصان ڪري سگهي ٿو.

## ٺھڻ جا سبب
طوفان جي ٺهڻ ۾ مختلف عنصر شامل هوندا آهن، جهڙوڪ:

*گرمي پد ۽ فضائي دٻاءَ ۾ فرق
*هوا جي نمي
*زمين جي گردش (Coriolis اثر)
*گرم ۽ ٿڌي هوا جي ٽڪراءُ
*سامونڊي گرمي توانائي (خاص طور ٽراپيڪل طوفانن ۾)

## اثرات
طوفان انساني آبادي ۽ ماحول تي مختلف اثر وجهي سگهن ٿا:

*تيز هوائن سبب عمارتن کي نقصان
*سخت برسات ۽ ٻوڏ
*سامونڊي لهرن ۾ اضافو (storm surge)
*زرعي نقصان
*بجلي ۽ مواصلاتي نظام ۾ رڪاوٽ

## تحفظ ۽ تياري
طوفانن کان بچاءَ لاءِ اڳواٽ خبرداري نظام، محفوظ پناهه گاهون، مضبوط عمارتون، ۽ عوامي آگاهي اهم آهن. جديد ٽيڪنالاجي جهڙوڪ سيٽلائيٽ ۽ موسمياتي ماڊلنگ طوفانن جي اڳڪٿي ۾ مدد ڪن ٿا.

## پڻ ڏسو
*موسميات
*ٽراپيڪل سائيڪلون
*زلزلو
*موسمياتي تبديلي

## حوالا

زمرو:موسميات زمرو:قدرتي آفتون
آنڌي

**آنڌي** () هڪ قدرتي موسمياتي واقعو آهي جنهن ۾ تيز هوائن سبب زمين تي موجود مٽي، واري يا ريتي وڏي مقدار ۾ فضا ۾ اڏامي وڃي ٿي. آنڌيون خاص طور خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن ۾ ٿينديون آهن، جتي زمين جي مٿاڇري تي ڍڪ گهٽ هجي ۽ هوا جي رفتار وڌيڪ هجي. موسميات ۽ ماحوليات ۾ آنڌي کي اهم قدرتي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو انساني صحت، زراعت ۽ آمدرفت تي اثر وجهي سگهي ٿو.

## تعريف
آنڌي اهڙي حالت کي چيو وڃي ٿو جڏهن تيز هوائون زمين مان مٽيءَ يا واري کي اڏائي فضا ۾ کڻي وڃن، جنهن سبب نظر گهٽجي وڃي ٿي ۽ ماحول ڌنڌلو ٿي وڃي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن آنڌي سان گڏ گجگوڙ يا طوفاني هوائون به ٿي سگهن ٿيون.

## ٺهڻ جا سبب
آنڌي جي پيدا ٿيڻ ۾ ڪيترائي عنصر شامل هوندا آهن:

*خشڪ موسم ۽ گهٽ برسات
*تيز ۽ مسلسل هوائون
*نباتاتي ڍڪ (vegetation) جو گهٽ هجڻ
*زرعي زمين جو گهڻو استعمال يا مٽيءَ جي ڍانچي ۾ تبديلي
*موسمياتي تبديلي جا اثر

## قسم
آنڌين جا مختلف قسم ٿي سگهن ٿا:

***مٽيءَ جي آنڌي** (Dust storm) – بارڪ مٽي هوا ۾ اڏامي ٿي.
***ريتي جي آنڌي** (Sandstorm) – وڏي ذرن واري واري اڏامي ٿي، خاص طور ريگستاني علائقن ۾.
***هَبُوب** (Haboob) – اوچتو ۽ تيز آنڌي جيڪا گهڻو ڪري طوفاني بادلن سان لاڳاپيل هوندي آهي.

## اثرات
آنڌيون ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿين ٿيون:

*نظر گهٽ ٿيڻ سبب ٽرئفڪ حادثا
*تنفسي بيمارين جو وڌڻ
*فصلن کي نقصان
*هوائي آمدرفت ۾ رڪاوٽ
*مٽيءَ جي ڪٽاءُ (soil erosion)

## تحفظ ۽ بچاءُ
آنڌين کان بچڻ لاءِ ڪجهه احتياطي قدم:

*گهرن اندر رهڻ ۽ کليل هنڌن کان پاسو ڪرڻ
*ماسڪ يا چهري کي ڍڪڻ
*گاڏي هلائيندي رفتار گهٽ رکڻ
*وڻڪاري ۽ زمين جي تحفظ ذريعي مٽيءَ جي ڪٽاءُ کي گهٽائڻ

## پڻ ڏسو
*طوفان
*موسميات
*ريگستان

زمرو:موسميات زمرو:قدرتي آفتون زمرو:فضائي مظاهر
ٽورنيڊو

**ٽورنيڊو** () هڪ انتهائي طاقتور ۽ تيزي سان ڦرندڙ هوائي ڀنور (rotating column of air) آهي جيڪو عام طور گجگوڙ وارن بادلن (thunderstorms) مان پيدا ٿيندو آهي ۽ زمين تائين پکڙيل هوندو آهي. ٽورنيڊو قدرتي آفتن مان هڪ خطرناڪ موسمياتي واقعو آهي، جيڪو ٿوري وقت ۾ وڏي تباهي آڻي سگهي ٿو. واچوڙن جو مطالعو موسميات جي شعبي ۾ ڪيو ويندو آهي.

## وصف
ٽورنيڊو هڪ تنگ پر تيز گردش ڪندڙ هوا جو ٿنڀو هوندو آهي جيڪو بادل ۽ زمين جي وچ ۾ رابطو پيدا ڪري ٿو. ان جي شڪل عام طور ڦنل (funnel) جهڙي هوندي آهي ۽ اهو مٽي، پاڻي يا ٻيون شيون مٿي کڻي سگهي ٿو.

## ٺهڻ جو عمل
ٽورنيڊو عام طور تي هيٺين حالتن ۾ ٺهندو آهي:

*گرم ۽ نمي واري هوا جو ٿڌي هوا سان ٽڪراءُ
*گجگوڙ وارا طوفاني بادل (supercell thunderstorms)
*فضائي عدم استحڪام
*هوا جي رفتار ۽ رخ ۾ تبديلي (wind shear)

زمين جي ويجهو گردش وڌڻ سان هڪ ڦرندڙ ستون ٺهي ٿو جيڪو ٽورنيڊي جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو.

## خاصيتون

***رفتار**: ٽورنيڊي ۾ هوائن جي رفتار 100 کان 400 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.
***قطر**: ڪجهه ميٽرن کان وٺي ڪلوميٽرن تائين ٿي سگهي ٿو.
***مدت**: گهڻو ڪري ڪجهه منٽن کان هڪ ڪلاڪ تائين رهندو آهي.
***رستو**: عام طور تنگ رستي تي هلندي وڏي نقصان جو سبب بڻجي ٿو.

## اثر
ٽورنيڊو انتهائي تباهڪار ٿي سگهن ٿا:

*عمارتن ۽ ڍانچن جي تباهي
*وڻن ۽ بجليءَ جي لائنن جو ڪرڻ
*گاڏين کي اڇلائڻ
*انساني زخمين ۽ جاني نقصان

## ماپ ۽ درجا بندي
ٽورنيڊو جي شدت ماپڻ لاءِ Enhanced Fujita Scale (EF Scale) استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا نقصان جي بنياد تي EF0 کان EF5 تائين درجا مقرر ڪري ٿي.

## حفاظتي اپاءَ

*موسمياتي خبردارين تي ڌيان ڏيڻ
*مضبوط عمارت يا زيرِ زمين پناھ ۾ وڃڻ
*کليل هنڌن ۽ گاڏين کان پاسو ڪرڻ
*دريون ۽ دروازا بند رکڻ

## ڏسو پڻ

*طوفان
*ٽراپيڪل سائيڪلون
*موسميات

زمرو:موسميات زمرو:قدرتي آفتون زمرو:طوفان
سيمون دي بووار

**سيمون لوسي ارنيسٽين ماري برٽران دي بووار** (فرينچ: ؛ 9 جنوري 1908ع – 14 اپريل 1986ع) هڪ فرانسي وجوديت پسند (existentialist) مفڪر، ليکڪا، سماجي نظريه دان ۽ فيمينسٽ ڪارڪن هئي. جيتوڻيڪ هن پاڻ کي واضح طور فلسفي نه سڏيو ۽ سندس حياتيءَ دوران ڪيترن ماڻهن کيس فلسفي طور تسليم نه ڪيو، پر پوءِ به هن وجوديت ۽ جديد فيمينسٽ نظريي تي گهرو اثر ڇڏيو.

## زندگي ۽ تعليم
سيمون دي بووار پيرس، فرانس ۾ پيدا ٿي. هن ابتدائي عمر کان ادب، فلسفي ۽ سماجي مسئلن ۾ دلچسپي ڏيکاري. هن اعليٰ تعليم دوران فرانس جي اهم فڪري حلقن سان واسطو رکيو ۽ بعد ۾ هڪ استاد ۽ آزاد ليکڪا طور ڪم ڪيو.

## فڪري ڪم
دي بووار ناول، مضمون، مختصر ڪهاڻيون، سوانح عمريون، خودنوشتون ۽ فلسفي، سياست ۽ سماجي مسئلن تي ڪيترائي علمي ڪتاب لکيا. سندس سڀ کان مشهور ڪتاب ***[[The Second Sex]]*** (1949ع) آهي، جيڪو عورتن جي سماجي دٻاءَ ۽ عدم مساوات بابت تفصيلي تجزيو پيش ڪري ٿو ۽ جديد فيمينزم جي بنيادي ڪتابن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

هن جا اهم ناول شامل آهن:

* ***She Came to Stay*** (1943ع)
* ***The Mandarins*** (1954ع)

## ادبي يادگيريون
سندس يادگيرين (memoirs) کي ادب ۾ خاص حيثيت حاصل آهي، خاص طور *Mémoires d'une jeune fille rangée* (1958ع)، جنهن ۾ هن پنهنجي نوجواني ۽ فڪري ارتقا جو احوال ڏنو آهي.

## اعزاز
سيمون دي بووار کي ڪيترائي عالمي اعزاز مليا، جن ۾ شامل آهن:

* 1954ع – Prix Goncourt
* 1975ع – Jerusalem Prize
* 1978ع – Austrian State Prize for European Literature

هن کي نوبل انعام براءِ ادب لاءِ 1961ع، 1969ع ۽ 1973ع ۾ نامزد پڻ ڪيو ويو.

## تڪرار
زندگيءَ جي هڪ مرحلي دوران ڪجهه شاگردن سان نامناسب لاڳاپن جي الزام سبب کيس عارضي طور تدريس واري نوڪري وڃائڻي پئي، جنهن سبب سندس شخصيت بابت بحث ۽ تڪرار پيدا ٿيا.

## اثر ۽ ورثو
سيمون دي بووار جديد فيمينسٽ فلسفي، عورتن جي حقن، ۽ وجوديت پسند فڪر ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. سندس لکڻيون اڄ به صنفي برابري، سماجي آزادي ۽ انساني سڃاڻپ بابت بحثن ۾ بنيادي حوالو سمجهيون وڃن ٿيون.

## پڻ ڏسو

* وجوديت
* نسائيت

## حوالا

زمرو:فرانسيسي فلسفي
زمرو:فيمينسٽ مفڪر
زمرو:1908ع جون پيدائشون
زمرو:1986ع جون وفاتون
ڪنفيوشس

**ڪنفيوشس** (؛ پِن ين: ؛ تقريباً 551 ق م – تقريباً 479 ق م)، جن جو اصل نالو **ڪونگ ڪيو** (孔丘) هو، چين جي اسپرنگ اينڊ آٽم دور (Spring and Autumn period) جا مشهور فلسفي هئا ۽ روايتي طور چيني دانائن مان سڀ کان وڏن مفڪرن مان هڪ سمجهيا ويندا آهن. چين ۽ ان جي ثقافتي اثر هيٺ ايندڙ علائقن (Sinosphere) جي گڏيل ثقافتي ورثي جو وڏو حصو ڪنفيوشس جي فلسفي ۽ تعليمات مان متاثر آهي.

## فلسفي ۽ تعليمات
ڪنفيوشس جي فلسفي کي **[[ڪنفيوشسيت]]** (Confucianism) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ذاتي اخلاق، حڪومتي اخلاق، سماجي هم آهنگي، انصاف، مهرباني، سچائي ۽ حڪمران جي اخلاقي ذميوارين تي زور ڏنو ويو آهي. هن جو خيال هو ته حڪمران کي فضيلت ۽ اخلاقي مثال ذريعي حڪومت ڪرڻ گهرجي.

ڪنفيشس پاڻ کي پراڻن دورن جي اخلاقي قدرن جو منتقل ڪندڙ سمجهندو هو، جيڪي سندس دور ۾ نظرانداز ٿي رهيا هئا. هن خاندان جي اهميت تي زور ڏيندي **filial piety** (والدين جي عزت ۽ فرمانبرداري)، وڏن جي احترام، ۽ ابن ڏاڏن جي عزت ڪرڻ جي تعليم ڏني. هن مضبوط خانداني نظام کي مثالي حڪومت جي بنياد قرار ڏنو. سندس مشهور اخلاقي اصولن مان هڪ “سلور رول” آهي: *“اهو ٻين سان نه ڪريو جيڪو توهان پاڻ لاءِ نٿا چاهيو.”*

## تاريخي اثر
ڪنفيشس جي زندگيءَ جو دور چين جي فڪري تاريخ جو اهم زمانو هو، جنهن ۾ مختلف فلسفيانه خيال موجود هئا. سندس خيالن کي جنگ ڪندڙ رياستن جي دور (Warring States period) ۾ اهميت ملي، پر Qin سلطنت جي فتح کان پوءِ ڪجهه وقت لاءِ گهٽ اثر رهيو. هان سلطنت جي شهنشاهه Emperor Wu جي دور ۾ ڪنفيوشس جي تعليمات کي سرڪاري حيثيت ملي ۽ سرڪاري نوڪرين لاءِ لاڳاپيل ڪتابن جو مطالعو لازمي بڻايو ويو.

بعد ۾ تانگ سلطنت ۽ سونگ سلطنت جي دور ۾ ڪنفيوشسيت ترقي ڪري Neo-Confucianism جي صورت اختيار ڪئي. ويهين صدي ۾ جديد چين ۾ “New Confucianism” جي نالي سان هڪ فڪري تحريڪ شروع ٿي جنهن جو مقصد ڪنفيوشس جي خيالن کي جديد سماج سان هم آهنگ ڪرڻ هو.

## ڪتاب ۽ تعليمات
روايتي طور ڪنفيوشس کي قديم چيني متنن، خاص طور “Five Classics” جي ترتيب يا تدوين سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، پر جديد محقق احتياط سان اهڙيون نسبتُون قبول ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن مان ڪجهه خيال اڳين دورن سان به لاڳاپيل هئا. سندس قولن ۽ تعليمات کي بعد ۾ *[[Analects]]* نالي ڪتاب ۾ گڏ ڪيو ويو، جيڪو سندس وفات کان ڪيترن سالن پوءِ ترتيب ڏنو ويو.

## اثر ۽ ورثو
ڪنفيشس جا خيال قديم سلطنتن کان وٺي جديد دور تائين چيني سماج، سياست، تعليم ۽ اخلاقيات تي گهرو اثر ڇڏيندا رهيا آهن. ڪنفيوشسيت چين جي سماجي بناوت ۽ زندگيءَ جي طرز جو اهم حصو بڻجي چڪي آهي.

## پڻ ڏسو

* چيني فلسفو
* ڪنفيوشسيت
* اخلاق فلسفو

## حوالا

زمرو:چيني فلسفي
زمرو:قديم فلسفي
زمرو:551 ق م جون پيدائشون
زمرو:479 ق م جون وفاتون
جارج وِلھيلم فريڊرڪ هيگل

**جارج وِلھيلم فريڊرڪ هيگل** (؛ 27 آگسٽ 1770ع – 14 نومبر 1831ع) هڪ جرمني فلسفي هو ۽ جرمن آئيڊيلزم (German idealism) جي فڪري روايت جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو. هن جو اثر مغربي فلسفي جي ڪيترن ئي شعبن تي پيو، جن ۾ علميات (epistemology)، وجوديات (ontology)، سياسي فلسفو، فنونِ لطيفه جو فلسفو ۽ مذهب جو فلسفو شامل آهن.

## ابتدائي زندگي
هيگل اسٽوٽگارٽ شهر ۾ پيدا ٿيو. سندس زندگي روشن خيالي (Enlightenment) ۽ رومانوي تحريڪ (Romantic movement) جي وچ واري عبوري دور ۾ گذري. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين جي جنگين سندس فڪري ترقي تي گهرو اثر ڇڏيو، جن کي هن فلسفياتي نقطه نظر سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد ۾ هو برلن يونيورسٽي ۾ فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو ۽ پنهنجي وفات تائين اهم علمي شخصيت طور سڃاتو ويندو رهيو.

## فلسفياتي نظام
هيگل جو اهم ڪارنامو هڪ جامع فلسفياتي نظام جي تعمير آهي، جنهن کي عام طور **مطلق آئيڊيلزم** (absolute idealism) چيو ويندو آهي. هن جو مقصد حقيقت کي هڪ متحد ۽ مربوط مجموعي طور بيان ڪرڻ هو. هن جي فڪر جو مرڪزي تصور “روح” () آهي، جنهن موجب انسانيت تاريخي ۽ عقلي ترقي جي عمل ذريعي پاڻ کي سڃاڻيندي آهي.

هيگل جي مشهور طريقه ڪار کي اڪثر “ڊائليڪٽڪ” (dialectical) يا قياسي طريقو چيو ويندو آهي، جنهن ۾ خيالن يا شعور جي صورتن کي انهن جي اندروني تضادن جي بنياد تي پرکيو ويندو آهي. هي تضاد آخرڪار هڪ اعليٰ سطح جي وحدت ۾ حل ٿين ٿا، جيڪا پراڻي مرحلي کي ختم ڪندي به ان جا ڪجهه عنصر برقرار رکي ٿي.

## اهم ڪتاب
هيگل جا ڪيترائي اهم فلسفياتي ڪتاب آهن، جن ۾ شامل آهن:

* *[[Phenomenology of Spirit]]* (1807ع)
* *[[Science of Logic]]* (1812–1816ع)

سندس سياسي فلسفي ۾ مشهور قول آهي ته: *“عالمي تاريخ آزادي جي شعور ۾ ترقي آهي.”*

## اثر
هيگل جي فڪر جو اثر گهڻو ۽ ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيو آهي. سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ پوئلڳن کي ٻن ڌڙن ۾ ورهايو ويو: “Right Hegelians” ۽ “Left Hegelians”. کاٻي ڌر ۾ Ludwig Feuerbach ۽ Karl Marx شامل هئا، جن هيگل جي ڊائليڪٽڪ طريقي کي مادي (materialist) تنقيد لاءِ استعمال ڪيو. ويهين صدي ۾ به سندس خيال فرينچ هيگليئنزم، تنقيدي نظريي (critical theory)، ۽ وجوديت تي اثرانداز رهيا.

## پڻ ڏسو

* جرمن آئيڊيلزم
* ڪارل مارڪس
* وجوديت

## حوالا

زمرو:جرمن فلسفي
زمرو:1770ع جون پيدائشون
زمرو:1831ع جون وفاتون
زمرو:مغربي فلسفو