open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بشير احمد شاد

**ڊاڪٽر بشير احمد شاد** (انگريزي: Dr Bashir Ahmed Shad)  سنڌي ٻوليءَ جو نالي وارو شاعر، محقق ۽ نثر نويس آهي جنهن جا ڪيترائي ئي ڪتاب ڇپيل آهن.

## زندگي جو احوال
ڊاڪٽر پروفيسر بشير احمد شاد پهرين اپريل 1942ع ۾سنڌ جي شڪارپور ضلعي جي شھر شڪارپور ۾ آغا در محمد پٺاڻ جي گهر ۾ پيدا ٿيو.

## تعليم
ڊاڪٽر پروفيسر شاد ابتدائي، سيڪنڊري ۽ ڪاليج سطح جي تعليم شڪارپور شهر ۾ حاصل ڪئي. ايم اي سنڌي ادب جي سند سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪيائين. جڏهن ته هن **مولانا ثناءُﷲ ثنائي جي شاعري جو تنقيدي جائزو** جي عنوان سان 1989ع ۾ سنڌ يونيورسٽي مان ڊاڪٽريٽ جي سند حاصل ڪئي.

## علمي ۽ ادبي خدمتون
ڊاڪٽر بشير احمد شاد ليڪچرار طور ملامت اختيار ڪئي. اول ڊگري ڪاليج سانگهڙ ۾ مقرر ٿيو ۽ پوءِ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻو ۾ بدلي ٿي آيو ۽ علمي خدمتون سرانجام ڏيندي 2002ع ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر طور رٽائرڊ ٿيو. ڊاڪٽر شاد اسڪول ۾ پڙهائي واري ڏينهن ۾ 1958ع ۾ لکڻ جي شروعات ڪئي. سندس شاعري ۽ مقالا ڪيترين ئي اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيا آهن ۽ ٿيڻ پيا.

## ڪتاب
ڊاڪٽر بشير احمد شاد جا 13 ڪتاب شايع ٿيل آهن جن ۾ قابل ذڪر هيٺ ڏجن ٿا:

*امام شامل، تاريخ، 1976ع
*اوجاڳو اکڙين، شاعري، 1986ع
*پيهي منجھ پاتال، لطيفيات، 1992ع 
*لاڙڪاڻو صدين کان، مرتب، 1995ع 
*اسلامي تاريخ جون نامور عورتون، 1995ع 
*ڀلارو ڀٽ جو گهوٽ، 1997ع 
*ڀلارو ڀٽ ڌڻي، 1999ع 
*شاھ لطيف هر دور جو شاعر، 2008ع
*سنڌي ٻولي جون حسناڪيون

## انعام
ڊاڪٽر پروفيسر شاد کي علمي ادبي خدمتن عيوض مڃتا طور اوارڊ مليا آهن.انهن ۾ شاھ لطيف اوارڊ 1980ع، پبلڪ اسڪول سکر پاران شاھ لطيف اوارڊ 1986ع، ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو پاران شاھ لطيف اوارڊ 1989ع، ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻو پاران بيسٽ اسپيڪر اوارڊ 1997ع، نئين زندگي پبليڪيشن پاران مولانا عبدالواحد اوارڊ 1999ع، فيض اڪيڊمي پاران، فيض بخشاپور اوارڊ 1999ع، ڪلهوڙا عباسي تنظيم پاران ميان شاهل محمد اوارڊ 2000ع قابل ذڪر آهن.

## حوالا

زمرو:شاعر
زمرو:سنڌ جا شاعر
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:1942ع جون پيدائشون
رضوان گل

**رضوان گل** (انگريزي: Rizwan Gul) سنڌي ٻولي جو شاعر، ڪهاڻيڪار، مترجم، محقق ۽ نثر نويس آهي جنهن جا ڪيترائي ئي ڪتاب ڇپيل آهن.

## زندگي جو احوال
رضوان گل جو اصل نالو رضوان الحق ولد بشير احمد  پٺاڻ آهي. هيءُ 4 آڪٽوبر 1977ع تي ضلعي لاڙڪاڻي جي شھر لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو.

## تعليم
رضوان گل شروعاتي تعليم توڙي سيڪنڊري ۽ ڪاليج سطح تائين تعليم لاڙڪاڻو ۾ حاصل ڪئي. هن ايم ايس سي جاگرافي ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان2000ع ۾ حاصل ڪئي.

## علمي ۽ ادبي خدمتون
رضوان گل ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي ۾ 2001ع کا ليڪچرار طور علمي خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. هن لکڻ جي شروعات 92-1991ع کان ڪئي. سندس ادبي رهنمائي سندس والد ڊاڪٽر بشير احمد شاد ڪئي. سندس شاعري، ڪهاڻيون ۽ مضمون مختلف معياري اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيو آهي.رضوان گل سنڌيڪاري ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي آهي ۽ اردو منجهان ڪهاڻيون ۽ نثر به ترجمو ڪيو آهي.

## ڪتاب
رضوان گل جا ڪيترائي ڪتاب ڇپيا آهن پر ذڪر لائق هيٺ ڏجن ٿا.

*پنج ڏينهن، ترجمو 2005ع
*ساهت ڏيھ جا سرجڻهار، 2010ع
*ڏات ڏئا ٻاريا، 2010ع(گڏيل شاعري جو ڪتاب) 
*پيار جي پهرين بارش، 2012ع
*سپنن جو انت، ڪهاڻيون
*جاگرافي جي سنڌي انگريزي لغت
*لاڙڪاڻو تاريخ جي روشني ۾
*لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ

## اوارڊ
رضوان گل کي ادبي خدمتن جي صلي ۾ اوارڊ ۽ مڃتا ڪافي سرٽيفيڪيٽ مليا آهن.کيس عباسي ڪلهوڙا تنظيم پاران 2002ع ۾ بهترين مقالا نگار اوارڊ، سچل ادبي مرڪز لاڙڪاڻو پاران تنوير عباسي اوارڊ. سنڌي ادبي سنگت شاخ قمبر پاران بهترين ڪهاڻيڪار طور سرٽيفيڪيٽ مليل آهن.

## حوالا

زمرو:شاعر
زمرو:ڪهاڻيڪار
زمرو:سنڌ جا شاعر
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:1977ع ۾ پيدائش
بگ مرض

**بگ مرض** يا **بگُ (ڀوراڻ)**، **ڪوڙھ جو مرض** ( Albino)  چمڙي جي هڪ بيماري، جنهن ۾ سڄي جسم تي اڇا چٽا يا داغ ٿي پوندا آهن، ۽ ماڻھو پوڙھو نظر ايندو آھي.  قرآن شريف جي سورة ’آل عمران‘ ۾ هن بيماريءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي ته حضرت عيسيٰ عليہ السلام پنهنجي قوم کي چيو ته ”آءٌ ڄائي ڄم کان انڌي کي اکيون ڏيندس ۽ ڪوڙهه جي بيماريءَ کان نجات ڏياريندس“.*



بگ (Albinism) اھڙي بيماري جنھن ۾  [[کل]]، [[اک]] ۽ [[وار|وارن]] ۾ رنگدار مادو [[اسودين|ميلانن]] جي گھٽتائي ٿيندي آھي. ان کي ھڪ [[وراثي (سلجھائپ)|وراثتي]] مرض ۾ ڳڻيو ويندو آھي، جيڪو [[وراثتي مرض|وراثتي]] طور ماءُ پيءُ کان منتقل ٿيندو آھي۔ بنيادي طور تي ان ۾ [[گھٽ ميلانيت|گھٽ ميلانيت (hypomelanism)]] پڻ چئبو آھي، جيڪا پاڻ ھڪ [[گھٽ رنگيزہ]] [[پيدائشي مرض]] (hypopigmentary congenital disorder) ہے۔ 

عام طور پر اس خصوصیت کا جو نام معروف ہے وہ ہے 'سورج مُکھی' جس کا مفہوم ہے سورج کی طرح روشن / سفید چہرے والا، ویسے عام فہم میں ایسے لوگوں کو بھورا، چٹا بھی کہا جاتا ہے مگر سورج مکھی زیادہ مشہور ہے۔ قدرت کی طرف سے خصوصیت کا اظہار صرف انسانوں ہی پر نہیں ہوتا بلکہ بعض دیگر انواع حیات بھی اس سے متاثر ہوتے ہیں. 



<gallery>
عڪس:Dama dama 006.jpg| بَگ [[ھرڻ]]
فائل:Pavo cristatus albino001xx.jpg|بَگ [[مور]]
عڪس:Albino alligator.jpg|بگ [[واڳون]]
فائل:Canguru Albino.jpg|بگ يا ڪوڙھ [[ڪينگرو]]
فائل:Whitesquirrel.jpg|بگ [[نوريئڙو]]
فائل:Snowdrop.penguin.600pix.jpg|بگ مرض [[پينگوئن]]

</gallery>

۽ ڪڏھن ٻُوٽا پڻ ان خاصيت ۾ رنڱيل نظر ايندا آھن ۔
<gallery>
فائل:Albino redwood.jpg| بگ ريڊ ووڊ
فائل:Campanula polymorpha a5.jpg|بگ يا ڪوڙھ ٿيل گُل
فائل:Q-robur-new-cultivar.JPG|ھڪ ٻوٽي ۾ موجودہ ڪوڙھ (بگ مرض)  شاخ
</gallery>




البينزم Albinism کي هندي ۾ سورج مکي مانوش بہ چئبو آهي

البينزم اهڙي ڪيفيت جو نالو آهي جنھن ۾ چمڙي، اکين جا وار رنگدار مادن جي نہ هجڻ ميلانن جي گهٽتائي ڪارڻ ٿيندي آهي ان کي خانداني مرضن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي جيڪو والدين طرفان ايندي آهي بنيادي طور تي ان کي گھٽ هپوملنسم بہ چئبو آهي جيڪو پاڻ هڪ گهٽ رنگي پيدائشي خرابي آهي

پنهنجي خلين ۾ رنگ پيدا نہ ڪري سگهندڙ جانورن کي البينو چئبو آهي جيڪو خانداني مرض آهي هي ان وقت پيدا  ٿيندو آهي جڏهن رنگ پيدا ڪرڻ وارو جينياتي مواد ماءُ ۽ پيءُ ٻنھي طرفان اولاد ڏا منتقل ناهين ٿيندا اُها حالت کير پياڪ، مڇين، پکين، پاڻي واري جانورن ۾ سڀ کان وڌيڪ پاتي ويندي آهي ڇوتہ گھڻا جانور اس کان بچڻ لاءِ پنھنجي حفاظت لاءِ انهي رنگدار مادي تي تابعدار ڪندا آهن انڪري انجو شڪار ڪجهه جانور ايترو عرصو زندھ بہ ناهين رهي سگھندا جو پنھنجي نسل پيدا ڪري سگھن ساڳي ريت انسانن ۾ بہ تقريبن هر نسل ۾ البينو موجود هوندا آهن انجي گھڻي حالت ۾ جسم جي ڪنھن بہ خليي ۾ رنگدار مادو ناهي هوندو البينو جو شڪار جانور ڏسڻ ۾ هلڪا گلابي ۽ وار اڇا هوندا آهن انھن جون اکيون رت جي ننڍين رگن Capillaries جي وجھ سان گلابي ڏيکاربيون آهن ڇوجو البينو ماڻھن ۾ روشني جذب ڪرڻ وارو رنگدار مادو گهٽ هوندو آهي انڪري انھن کي تيز اس ۾ الرجي ٿيندي آهي ڪجهه ماڻھو قدرن البينو هوندا آهن ۽ انھن مان ڪجهه چمڙي ۾ رنگدار مادي جي گهٽتائي ڪارڻ هوندا آهن ساڳئي ريت ڪجهه جانور بہ قدرن البينو بہ هوندا آهن



== *حوالا'' ==

زمرو:چمڙيءَ جون بيماريون

زمرو:بگ مرض
زمرو:بيماريون
زمرو:پيدائشي بيماري
جوڳي ويرو

**جوڳي ويرو** سنڌ ۾ ضلعو ٿرپارڪر،  تعلقي ڇاڇري جي هڪ ديھ آهي، جنهن جي ڀرپاسي ۾ جيڪي ڳوٺ شامل آهن، انھن ۾ عيداڻي، سومرن جي ڍاڻي، ڏونگر ويرو، جوڳي ويرو، علي خان جي ڍاڻي، ويڻي جي ويري ۽ سنڊي   =

## پڻ ڏسو

* جوڳي ذات

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون

زمرو:ٿرپارڪر ضلعو
فقير امداد علي

**فقير امداد علي** (انگريزي: Fakir Imdad Ali) سنڌ جو سگهڙ شاعر آهي جنهن سنڌي لوڪ ادب ۽ لوڪ شاعري ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون آهن.

## زندگي جو احوال
فقير امداد علي ٻٻر 2 فيبروري 1955ع تي غلام حيدر ٻٻر جي گهر ۾ دادو ضلعي جي خيرپور ناٿن شاھ تعلقي جي ڳوٺ آدم خان ٻٻر ۾ پيدا ٿيو. سندس تعليم صرف هڪ درجو پرائيمري آهي. هيءُ سنڌ لوڪ ادب سنگت ضلعي دادو جو صدر بہ رهيو آهي. هن ننڍپڻ ۾ سگهڙائپ جو فن پنهنجي ناني کان سکيو. وڌيڪ تربيت سگهڙ استاد خدا بخش مشوري کان ورتائين. هن باقاعدي سگهڙائپ جي شروعات 1975ع ۾ ڪئي. هن لوڪ ادب جي ڏور بيت، سينگار ۽ ٻين صنفن ۾ شاعري ڪئي آهي. هيءُ ڳجهارت، هنر، ڏٺ ۽ پرولي ڏيڻ، جوڙڻ ۽ پڃڻ جو ماهر سگهڙ آهي. هن سگهڙ طور پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪراچي جي پروگرامن ۾ پڻ شرڪت ڪئي آهي.

## حوالا

زمرو:لوڪ ادب
مسلمان خلابازن جي فھرست

خلا ۾ هن مھل تائين ويندڙ خلابازن جو انگ 565 آهي جن مان هن مھل تائين ڏھ مرد ۽ هڪ عورت مسلمان خلا ۾ وڃي چڪا آهن.

سڀ کان پھريان مسلمان خلاباز سعودي عرب سان واسطو رکندڙ سلطان بن سلمان السعود 17 جون 1985ع جو ناسا جي اسپيس شٽل ڊسڪوري جي پنجين مشن جو حصو هئو. انکان پوءِ شامي خلاباز محمد فارس 22 جولائي 1987ع ۾ سوويت خلائي شٽل مير تي ويو هئو. خلاباز موسی ماناروف جيڪو 21 ڊسمبر 1987ع جنھن جو واسطو روس سان هئو ٻہ ڀيرا خلا ۾ وڃي چڪو آهي ۽ خلا ۾ 541 ڏينهن پڻ رهي چڪو آهي. افغانستان سان واسطو رکندڙ عبدل احد مهمند 29 آگسٽ 1988ع سوويت اسٽيشن مير تائين ويو هئو جيڪو افغانستان جو هوائي پائلٽ پڻ رهي چڪو آهي. توڪتار اوباڪيروف 2 آڪٽوبر 1991ع سوويت خلاباز هئو جيڪو انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن تائين ويو هئو. قازقستان سان واسطو رکندڙ تلغات موسي 4 نومبر 1994ع کانپوءِ 27 آگسٽ 1998ع کانپوءِ آخري ڀيرو 6 مئي 2001ع تي ٽي ڀيرا ڌار ڌار مشنن تي خلا ۾ وڃي چڪو آهي ۽ خلا ۾ 341 ڏينھن پڻ رهي چڪو آهي. روسي خلاباز ساليزان شاريپو 20 جنوري 1998ع ۽ 14 آڪٽوبر 2004ع  ٻہ ڀيرا خلا ۾ ۽ 201 ڏينھن بہ رهي چڪو آهي. پھرين مسلمان عورت انوشا انصاري ايراني جيڪا آمريڪا ۾ پيدا ٿي، 18 سيپٽمبر 2006ع ۾ خلا ۾ وئي. مليشيا سان واسطو رکندڙ پھريون خلاباز ڊاڪٽر مظفر شڪور 10 آڪٽوبر 2007ع ۾ خلا ۾ ويو هئو. قازقستان سان واسطو رکندڙ ايدن ايمبيتوف 25 سپٽمبر 2015ع ۾ خلا ۾ ويو هئو. تازو سعودي عرب سان واسطو رکندڙ آخري مسلمان خلاباز هزاع المنصوري 25 سپٽمبر 2019ع ۾ خلا ۾ ويو هئو.

## مددي مواد
ڀڳونتي ناواڻي

**ڀڳونتي ناواڻي** () ،سنڌ جي ڳائڪا ھئي. ڪماري ڀڳونتي ناواڻي، 1 فيبروري 1940 تي نصرپور مٽياري سنڌ ۾ پيدا ٿي،پرائمري تعليم ڪراچيءَ ۾ ورتائين. پاڪستان ۽ ھندستان جي ورھاڱي کان پوءِ واري لڏپلاڻ جي ڪري ڪماري ڀڳونتي جو ڪٽنب به ھندستان لڏي ويو جتي ممبئي انڊيا ۾ رھائش اختيار ڪيائون، ڀڳونتي ميٽرڪ جي تعليم ممبئي انڊيا ۾ پوري ڪيائين، پاڻ ننڍپڻ کان ئي سر سنگيت سان شوق رکندي هئي ڳوٺن گھرن ۾ شادي جا لاڏا شاھ لطيف، سچل،سامي، اياز،ماسٽر چندر ۽ ٻين سنڌي شاعرن جون شاعري ڳائي ھند ۽ سنڌ ۾ ھڪ جھڙي مقبوليت ماڻي، کيس دبئي لنڊن آمريڪا مان دعوتون اچڻ لڳيون جتي وڃي فن جو مظاهرو ڪيائين، سنڌ مان به دعوتون موڪليون ويون پر ويزا نه ملڻ جي سبب سنڌ نه اچي سگھي سندس ذاتي شوق به ھيو ته سنڌ جي ڳوٺن شھرن ۾ وڃي ڳائي، جيڪا سڪ سندس سڪ ئي رھجي وئي. ڀڳونتي ناواڻي کي سنڌي ساھتيڪار گوبند مالهي پنھنجي سنگيت گروپ ۾ گڏ وٺي سنڌين جي ھر بستيءَ ۾ سنڌيت جو پرچار ڪيو. ڀڳونتي ناواڻي پلي بيڪ سنگر، فلم ڊائريڪٽر سترام روھڙا سان پڻ گيت ڳايا. 

ڀڳونتي ڳائڻ سان گڏ فلمن ۽ اسٽيج ڊرامن ۾ به ڪم ڪيو وڏي مڃتا ماڻي،ھندي بنگالي فلمن جون به آڇون اچڻ پر ڀڳونتي انڪار ڪيو،

## سندس فلمي ڪيريئر

شيڪسپيئر جو سنڌي ترجمو ٿيل ڊرامو ,آٿيلو، ڏاڍي مڃتا ماڻي،

ھڪ سنڌي فلم٫سنڌو جي ڪناري،۾ به ڪم ڪيو, باقي فلم ۾ پلي بيڪ سنگر طور ڪم ڪيو، وڌيڪ جن فلمن ۾ ھن ڪم ڪيو، تِن جا نالا ھن ريت آھن: 
* جھولي لعل،
* لاڏلي،
* سنڌوءَ ڪناري،
* شل ڌيئرون نه ڄمن،
* ھوجمالو،
* ھل ته ڀڃي ھلون،
* پرديسي پريتم،

سميت ڪُل 22 فلمون شامل آھن. 

## ديھانت (وفات)
ڀڳونتي ناواڻي 22 آڪٽوبر 1986ع تي پرلوڪ پَڌاري (وفات ڪري) وئي. 

## حوالا

## ٻاھران ڳنڍڻا
* [سنڌي ڊسڪو- ڀڳونتي ناواڻي](https://archive.org/details/2-bhagwanti-navani-bah-lagi-ahe-zamane-album-sindhi-disco/1+-+Bhagwanti+Navani+-+Aae+Allah+Hi+(Album+-+Sindhi+Disco).mp3)

زمرو:سنڌي ماڻھو
جوڳي (ديھ)

**جوڳي** يا جوڳي ديھ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعي تعلقو وارھ ۾ ھڪ ديھ جو نالو آھي. جنھن جي پسگرادائيءَ ۾ پير صالح شاهه، ڪمال چانڊيو، جاڙو ماڇي، مراد ڀٽي، واحد بخش کهاوڙ عرف عرفي کهاوڙ، نوريز چانڊيو ۽ ڪنڊي ڳوٺ موجود آھن. 

## پڻ ڏسو
*جوڳي ذات
* جوڳي ويرو
* جوڳي (وارھ)
* جوڳي (ديھ)
* جوڳيڙو

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
زمرو:قمبر شھداڪوٽ ضلعو
واڻ

**واڻ** (انگريزي: *Waanu*) ھڪ قسم جو رسو يا نوڙِي ٿئي ٿي جيڪا کٽن ۽ منجِيُن واڻڻ ۾ ڪتب اچي ٿي. واڻ ٻن قسم پِيش جو واڻ ۽ مُڃ جو واڻ ٿيندا آھن. پِيش جو واڻ پِيش جو ٻُوٽو مُگلين يا مغرين سان ڪُٽي ٺاهيو ويندو آهي. مُڃ جو واڻ سَرَ يا ڪانهن جي ٻوٽي جي کلن کي ڪُٽي ان منجهان جوڙيو ويندو آهي. واڻ ٺاهڻ جو هنر ٿر، ڪاڇي ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ قديم زماني کان رائج آهي. عام يا غريب ماڻهن جي روزگار جو وسيلو آهي. واڻ اڪثر ٻهراڙين ۾ عورتون وٽينديون آهن.

## حوالا

زمرو:رسو
سر (ٻوٽو)

**سَرُ** (انگريزي: Reed plant) ھڪ ٻوٽو آهي جيڪو  دنيا وانگر سنڌ ۾ بہ ڍنڍن، ڍورن، واهن، شاخن، واٽر ڪورسن وغيره جي ڪناري سان ٿئي ٿو. سر جي ٻوٽي کي نڙ وارن عام ٻوٽن (Common reed plants) جي ڪٽنب ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. هيءَ اٽڪل ست کان ڏھ فوٽن تائين ڊگهو ٿيندو آھي. هن ٻوٽي جي پنن مان ٽُوئا، مَنَهن، ڇاپرن، لانڍين، جهوپڙين، ڇَنن وغيره جون ڇتِيون ٺاهيون يا ڍڪيون وينديون آهن. سر جي پنن مان ٻهاريون بہ ٺهڻ ٿيون. سر جي سنگ وران تيلن مان ڇڄ، وڃڻا وغيره بہ جڙندا آهن. سر جي ٻوٽي جي مٿين کل لاهي ڪُٽي ان منجهان مُڃ جو واڻ بہ ٺاهيو ويندو آهي جيڪو کٽون ۽ منجيون واڻڻ ۾ ڪم ايندو آهي. هن ٻوٽي کي شاھ عبداللطيف ڀٽائي پنهنجي شاعري ۾ خوب ڳايو آهي.

## حوالا

زمرو:گاھ
زمرو:ٻوٽا
رسو

thumb|رسو
**رَسو** (انگريزي:rope) هڪ قسم جو نوڙ يا نوڙي ٿئي ٿي جيڪا مختلف شين مان ٺهي ٿي. رسو پِيش، سَر، ڪانهن، سِڻي، ڪپھ جي سُٽ، کجيءَ جي ڪاٻار وغيره مان ٺهندو آهي. رسا ٻڪري، رڍ، اٺ جهڙن جانورن جي وارن مان بہ ٺهندا آهن. هاڻ رسو پلاسٽڪ منجهان بہ ٺهي ٿو. رسو مال متاع جي ٻَڌڻ لاءِ ڪم اچي ٿو. کٽڻ جي واڏڻ لاءِ بہ رسو ڪم اچي ٿو. سنڌ ۾ رسن جي استعمال جي نسبت سان مختلف نالا بہ آهن. مهار، ڪڍ، ڇِڪو، ڳارو، واڻ، واڏڻ، گور بند، پينڌ وغيره.

## حوالا
مقبرو

**مقبرو** (انگريزي:Tomb) ڪنهن فوت ٿي ويل جي قبر مٿان اڏيل اهڙي عمارت جنهن کي گهڻو ڪري هڪ گول گنبذ هوندو آهي جنهن کي مقبرو چئبو آهي. مقبرو لفظ به قبر مان نڪتل آهي جنهن جو مطلب پڻ قبر مٿان اڏاوت آهي.سنڌ ۾ هر ضلعي ۾ تاريخي قبرستانن توڙي ولين جا مقبرا اڏيل آهن.

## حوالا

زمرو:قبرستان
گدڙ

**گِدڙ** (انگريزي:Jackal) ھڪ جهنگلي جانور آهي. گدڙ دنيا سان گڏوگڏ پاڪستان جي ٻين صوبن ۽ سنڌ جي جبلن، جهنگلن، ميدانن ۾ ٿئي ٿو. ٿر ۽ ڪاڇي ۾ تہ تمام گهڻو هوندا هئا پر هاڻ گهٽجي ويا آهن. گدڙ اصل ۾ بگهڙ جي نسلي ڪٽنب ۾ شمار ٿيندو آهي. گدڙ کي ڊيڄُو جانور سمجهيو ويندو آهي. گدڙ سان سنڌي ٻوليءَ ۾ کوڙ پهاڪا، چوڻيون ۽ لوڪ ڪهاڻيون مروج آهن.

## حوالا

زمرو:حيوان
زمرو:مماليا
زمرو:جانورن جا عام نالا
سارس

**سارس** (انگريزي :Stork) ھڪ لاڏائو پکي جو قسم آهي. هن جا ڪافي قسم يا رنگ ٿين ٿا. اڇو ۽ ڪارو سارس گهڻو مشهور آهن. سارس آبي پکي آهي. قد ۾ ڪافي وڏو ٿئي ٿو. هن جي چهنب پڻ وڏي ٿيندي آهي. هيءَ پکي ڪونج، بدڪ، ٻگھ ۽ اهڙن ڊگهين چهنبن وارن پکين (Crane birds) جي ڪٽنب ۾ شامل آهي. پاڪستان جي صوبن سنڌ، پنجاب ۽ سرحدي صوبي (خيبر پختونخواھ) ۾ بہ اچي ٿو جتي سندس شڪار ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:پکي
ماڪڙ (ٽڊا)

**ماڪڙ** يا **ٽڊا** (Locust) ھڪ قسم جو جيت آهي. ماڪڙ (لاطيني ٻوليءَ جي لوڪسٽا مان نڪتل آهي، لوڪسٽ يا لوبسٽر) خاندان اڪريڊيڊائي (Acrididae) ۾ مختصر سينگن وارا ٽڊي جا مختلف قسم آهن جن جو هڪ لڏپلاڻ وارو مرحلو آهي. اهي جيوت اڪثر اڪيلائي ۾ هوندا آهن، پر ڪن حالتن ۾ اهي وڌيڪ گهڻا ٿي ويندا آهن ۽ پنهنجا رويا ۽ عادتون بدلائي، دل بڻجي ويندا آهن. هيءُ اڪثر صحرائي جيت آهي ۽ ولرن جي صورت ۾ هوندو آهي. مڪڙ وڻ ٽڻ، ٻوٽا يا فصلن جا فصل کائي تباھه ڪري ڇڏن ٿا. هيءَ جيت تِڏِ جي ڪٽنب ۾ شمار ٿئي ٿو.

ماڪڙ ۽ ٽڊي جي نسلن جي وچ ۾ ڪو به ٽيڪسانومي جو فرق نه ڪيو ويو آهي؛ تعريف جو بنياد اهو آهي ته ڇا هڪ نسل وقفي وقفي سان مناسب حالتن ۾ دل ٺاهيندي آهي. اهو آزاديءَ سان ڪيترن ئي نسلن ۾ ترقي ڪري چڪو آهي، جنهن ۾ 5 مختلف ذيلي خاندانن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 نسل شامل آهن. عام طور تي، اهي ڍڳيون بي ضرر آهن، انهن جو تعداد گهٽ آهي ۽ اهي زراعت لاءِ ڪو وڏو معاشي خطرو نه ٿا بڻجن. بهرحال، خشڪيءَ جي مناسب حالتن ۾، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوٽن جي تيزيءَ سان واڌارو ٿئي ٿو، انهن جي دماغن ۾ سيروٽونين ڊرامائي تبديلين کي جنم ڏئي ٿو: جڏهن انهن جي آبادي ڪافي گهڻ ٿي وڃي ٿي، ته اهي وڏي تعداد ۾ نسل پيدا ڪرڻ شروع ڪن ٿا، وڏي تعداد ۾ نسل ڪشي ۽ خانه بدوش ٿي وڃن ٿا. اهي پنن کان سواءِ نِمفس جا ٽولا ٺاهيندا آهن جيڪي بعد ۾ پرن وارن بالغن جا دل بڻجي ويندا آهن. ماڪڙ ۽ تڏ ٻئي گھمندي ڦرن ٿيون، تيزي سان زمينون پٽين ٿيون ۽ فصلن کي نقصان پهچن ٿيون. بالغ طاقتور اڏڻ وارا (fliers) آهن؛ اهي تمام وڏا فاصلا سفر ڪري سگهن ٿا، جتي به ميڙ آباد ٿئي ٿو، اڪثر سائي ٻوٽن کي استعمال ڪن ٿا. 

ماڪڙ اڳي تاريخ کان وٺي تباهيون ٺاهيون آهن. قديم مصري انهن کي پنهنجي مقبرن تي ٺاهيندا هئا ۽ هن جيوت جو ذڪر ايليڊ، مهاڀارت، بائبل ۽ قرآن ۾ موجود آهي. تڏيون فصلن کي تباهه ڪيو آهي ۽ ڏڪار ۽ انساني لڏپلاڻ جو سبب بڻيا آهن.

وڌيڪ تازو، زرعي طريقن ۾ تبديليون ۽ ماڪڙ جي نسل جي ميدانن جي بهتر نگراني شروعاتي اسٽيج تي ڪنٽرول جي اجازت ڏني آهي. روايتي ماڪڙ جي ڪنٽرول ۾ زمين يا هوا مان جيت ڪش استعمال ڪيو ويندو آهي، پر جديد حياتياتي ڪنٽرول طريقا اثرائتو ثابت ٿي رهيا آهن. 20 صدي عيسويء ۾ دل بڻڻ جي رويي ۾ گهٽتائي آئي، پر جديد نگراني ۽ ڪنٽرول طريقن جي باوجود، جڏهن مناسب موسمي حالتون پيدا ٿين ٿيون ۽ احتياط جي کوٽ ٿي وڃي ٿي،دل (swarms) اڃا به ٺاهي سگهن ٿا، جيڪا ڏڪار ۽ بيمارين جا ڪارڻ ٿي سگهن ٿا. 

ماڪڙ وڏا جيت آهن ۽ علم حيوانات جي تحقيق ۽ ڪلاس روم جي مطالعي لاءِ آسان آهن. اها انسانن طرفان کاڌ خوراڪ طور به استعمال ٿيندا رهيا آهن ۽ اڃا تائين استعمال ٿيندا آهن. اهي سڄي تاريخ ۾ کائيندا ويا آهن ۽ ڪيترن ئي ملڪن ۾ هڪ لذت وارو کاڌو سمجهيا ويندا آهن. سنڌ ۾ ٿر جا ماڻهو هن جي ڀاڄي به ٺاهيندا آهن.

## ٽڊي دل

## تقسيم ۽ تنوع

## انسانن ۽ جانورن سان رابطو

## پڻ ڏسو

## خارجي لنڪس

* Visual neuron of the locust, Ri Channel video, October 2011
* FAO Locust Watch
* FAO EMPRES 
* FAO eLocust3e suite
* eLocust3M android app
* Desert Locust Meteorological Monitoring at Sahel Resources
* Locust Video
* USAID Supplemental Environmental Assessment of the Eritrean Locust Control Program 
* USAID Supplemental Environmental Assessment: Pakistan Locust Control Programs, August 1993 
* 
* When The Skies Turned To Black, The Locust Plague of 1875

## حوالا

زمرو:جيت
زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور
ڳجھ

**ڳِجھ** (انگريزي: Vulture; اردو: گدھ; ھندي: गिद्ध)، هڪ شڪاري پکي آهي، جيڪو مردار کي کائي ٿو. ڳِجھن جون ڪنڊور سميت      23 موجوده جنسون آهن. پراڻي دنيا جي ڳِجھن ۾ 16 زنده جنسون شامل آهن. اهي يورپ، آفريڪا ۽ ايشيا جا آهن. نئين دنيا جا  ڳِجھ اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين محدود آهن ۽ انهن جون ست جنسون آهن. ڪيترن ئي ڳِجھن جي هڪ خاص خاصيت هڪ گنجو ۽ بي پرن وارو مٿو آهي. انهن جي ننگي چمڙي، کاڌ خوراڪ دوران مٿو صاف رکي ٿي ۽ گرمي جي ضابطي ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.  

ڳِجھن کي ڏٺو ويو آهي ته اهي پنهنجي جسم کي جهڪائين ٿا ۽ سردي ۾ پنهنجا مٿا ٽيڪ ڏين ٿا ۽ گرمي ۾ پنهنجا پر کوليندا آهن پنهنجون ڳچيون ڊگهي ڪندا آهن. اهي پنهنجي جسم کي ٿڌو ڪرڻ لاءِ پاڻ تي پيشاب به ڪندا آهن.

اڏامندڙ ڳِجھن جي هڪ ٽولي کي "ڪيٽل" (Kettle) سڏيو ويندو آهي. جڏهن ته "ڪميٽي" (Committee) جو اصطلاح زمين تي يا وڻن تي آرام ڪندڙ ڳِجھن جي هڪ ٽولي کي ظاهر ڪري ٿو. ڳِجھن  جي هڪ ٽولي کي جيڪو کاڌو کائي رهيو آهي ان کي "جاڳڻ" (Wake) چيو ويندو آهي.

## ٽيڪسونامي
جيتوڻيڪ نئين دنيا جا گدھ ۽ پراڻي دنيا جا گدھ ڪيتريون ئي مشابهتون شيئر ڪن ٿا، پر اهي تمام ويجها لاڳاپيل نه آهن. بلڪه، اهي ڪنورجنٽ ارتقا جي ڪري هڪجهڙائي شيئر ڪن ٿا. * ابتدائي فطرت پرستن سڀني گدھن کي هڪ واحد حياتياتي گروهه جي تحت رکيو. ڪارل لينيئس پراڻي دنيا جي گدھن ۽ نئين دنيا جي گدھن ٻنهي کي وولٽر جينس ۾ شامل ڪيو هو، جنهن ۾ هارپي ايگل به شامل هو. جلد ئي اناٽومسٽن پراڻي ۽ نئين دنيا جي گدھن کي ورهايو، نئين دنيا جي گدھن کي هڪ نئين ماتحت، ڪيٿارٽي ۾ رکيو ويو، بعد ۾ فرانسيسي آرنيٿولوجسٽ فريڊرڪ ڊي لافرسنائي پاران نامزدگي جي قاعدن (يوناني: ڪارٿارٽس، معنيٰ "پاڪ ڪندڙ") جي مطابق ڪيٿارٽيڊي جو نالو ڏنو ويو. بعد ۾ ماتحت کي هڪ ماتحت جي بدران هڪ خاندان جي طور تي تسليم ڪيو ويو. پراڻي دنيا: نئين دنيا: کاڌ خوراڪ: تحفظ جي حيثيت: ڏند ڪٿا ۽ ثقافت ۾: 

## پڻ ڏسو
جيڪو اڪثر جبلن ۾ رهندو آهي ۽ گوشت خور پکي آهي. هن پکيءَ جي ڍونڍ ڳولي لهڻ جي حس تمام تيز ٿئي ٿي. ڳجھ ڍونڍ خور پکي آهي. گدھ هڪ شڪاري پکي آهي (جيڪو مردار کي کائي ٿو).

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا

## قسم
هن پکي جا ڪيترائي ئي قسم ٿين ٿا. هن وقت نسل ختم ٿيڻ سبب دنيا ۾ ناياب پکي بڻجي ويو آهي.
* ڳجھن جا مختلف قسم آهن، جيڪي 11 ڪلوميٽرن تائين 37000 فوٽ بلندي تائين اوچائي اڏامي سگهن ٿيون.
* ڳجھ کي اوچائي تي پهچڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 61 منٽ لڳندا آهن. هڪ ڳجھ 5 سيڪنڊن جي رفتار سان 5 ميٽر مٿي اوچائي تائين پرواز ڪري سگهي ٿي.
* اها هڪ کان ٻه ماڙ عمارت تائين ٻن کان ٽن سيڪنڊن ۾ اڏامي پھچي سگهي ٿي.
* اوچائي تي اڏامڻ دوران، ڳجھ 5 ڪلوميٽرن جي علائقي ۾ کاڌو ڳولي سگهي ٿي. هن جي نظر ڏاڍي تيز ٿئي ٿي.
* ڳجھ گروھن ۾ رهن ٿيون ۽ اھڙي طرح کاڌو ڳولڻ ۽ محفوظ رھڻ ۾ محفوظ رھن ٿيون.
* ڳجھ جي چھنب 3 کان 5 سينٽي ميٽر ڊگھي ۽ ايتري تيز ٿئي ٿي جو سخت چمڙي کي پٽي ڇڪي سگهي ٿي ۽ گوشت کي ڇڪي سگهي ٿي.
* ڪجھ ڳجهن جي پرن جي پکيڙ 6 فوٽن تائين ٿئي ٿي.

ڳجھ اسان جي ماحولياتي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.  ڍونڍ خور طور، اهي مئل جانورن کي کائينديون آهن، انهن کي رستن ۽ ٻين علائقن مان هٽائي ڇڏينديون آهن. ڳجھ نه رڳو سڙيل، بدبودار لاشن جو انگ گھٽائي ٿي،پر بيمارين جي پکيڙجڻ کان به گھٽائي ٿي.

## چترشالا

Buitres leonados (Gyps fulvus) 0.jpg|ڳِجهه پکي هڪ مئل جاندار جو ماس کائي رهيون آهن
Vulture11.jpg|ڪينيا ۾، ڳِجهه پکي مري ويل شڪار تي حملو ڪرڻ جي تياري پڪڙيندي
White-backed vultures eating a dead wildebeest.JPG|ڪينيا جي ميسائي مارا نيشنل پارڪ ۾، خانہ بدوش آفريڪي اڇي چُهنب وارا ڳِجهه پکي هڪ جهنگلي جانور جي لاش ڀرسان بيٺل آهن


## حوالا

زمرو:پکي
سرڻ

**سِرڻ** (انگريزي :Black Kite/Milvus Migrans)  ھڪ گوشت خور پکي آهي جنهن جي اڏام تمام اوچي ٿئي ٿي. سرڻ ڪاري کان علاوه ڳاڙهي به ٿيندي آهي. سرڻ دنيا ۾ جام ٿئي ٿي. ڳاڙهي سرڻ سنڌ ۾ اڻلڀ آهي. 

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
زمرو:پکي
چچڙ

**چچڙ** (Tick) آرڊر، آئگزوڊيڊا جا رت پياڪ آراڪنڊز آهن. اها ديمڪ جي سپر آرڊر، پئراسيٽيفورمس جو حصو آهن. بالغ چچڙون لڳ ڀڳ 3 کان 5 ملي ميٽر ڊگھيون هونديون آهن، اها عمر، جنس، نسل ۽  پيئل رت تي منحصر هوندو آهي. چچڙون خارجي رت پياڪ (Parasite) آهن، جيڪي مماليا، پکين ۽ ڪڏهن ڪڏهن ريپٽائلن ۽ جل ٿيلن جي رت کي کارائڻ سان رهن ٿا. چچڙن جي ابتدا جو وقت غير يقيني آهي، جيتوڻيڪ سڀ کان پراڻا ڄاتل چچڙن جا حجري آثار ڪيريٽيسيئس دور، لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ سال پراڻا آهن. چچڙ سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور تي گرم خشڪ موسم واري علائقن ۾ ورهايل آهن، جٿي اها چوپائي مال جو رت چُوسيندا يا پيئندا آھن.

## حوالا

زمرو:جيت
زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور
جهنگ ڪڪڙ

**جهنگ ڪُڪڙُ** (انگريزي:Amauronis phoenicurus) (Waterhen) جهنگ ۾ رهندڙ پکي آهي جنهنڪري مٿس نالو جهنگ ڪڪڙ پيو. هن جو رنگ گهڻو ڳاڙهو هوندو آهي تڏهن ان کي ڳاڙهو جهنگ ڪڪڙ بہ سڏيو ويندو آهي. هن جا کنڀ ڳاڙهي کان علاوه ٻين رنگن جا بہ ٿيندا آهن. هيءُ جهنگلي ڪڪڙ اڏامي سگهندو آهي.

## چترشالا

AmaurornisPhoenicurusGould.jpg|
Amaurornis phoenicurus - Singapore Botanic Gardens.jpg|
White-breasted Waterhen.ogv|White breasted Waterhen


## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
زمرو:پکي
گورک مٿي چنڊ (ڪتاب)

**گورک مٿي چنڊ** سنڌي ٻوليءَ ۾ شاعريءَ جو ڪتاب آهي جنهن جو ليکڪ عزيز ڪنگراڻي آهي. هن ڪتاب ۾ بيت، وايون، غزل، نظم، ترائيل، آزاد نظم ۽ هائيڪا شامل آهن. هيءُ ڪتاب نئون نياپو پبليڪيشن ڪراچي پاران آڪٽوبر 2016ع ڇپيل آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ٻولي ۾ ڪتاب
زمرو:سنڌي ٻولي ۾ ڪتابون
سپر نووا

**سپر نووا** (Supernova) اسانجي سج کان ڏهوڻ وڌيڪ ماس ڪميت وارن تارن جي ڦاٽڻ جي عمل کي چئبو آهي. سڀني تارن جي هڪ زوال جي عمر هوندي آهي، اهي پيدا ٿيندا آهن آخر ۾ ختم ٿي ويندا آهن. ننڍن سپر نووا تارن جي عمر گھڻي وڏي هوندي آهي، جڏهن تہ وڏن تارن جي عمر گھٽ. سج جي عمر اڃا پنج ارب سال آهي ۽ وڌيڪ پنج ارب سال کانپوءِ هي بہ ختم ٿي ويندو. هڪ تاري جي ختم ٿيڻ جو مطلب آهي انجو نيوڪليئر فيوزن وارو عمل رڪجي وڃڻ ۽ ان مان توانائي روشني نيڪال ٿيڻ بند ٿي وڃڻ. پنھنجي زندگي جي آخر ۾ سج پھريان گھڻو ڦهلبو ۽ پنھنجي فضا وڃائي ويهندو خالي انجي اندر واري قلب باقي رهجي ويندي، جيڪا جسامت ۾ اسانجي زمين برابر هوندي. ماهرن موجب سج سپر نووا جي موت نہ مرندو بلڪ اڇي بوني ۾ تبديل ٿي ويندو. جيڪي تارا سج کان گھڻا وڏا هوندا آهن انھن جي پڄاڻي گھڻي خراب هجي ٿي. ان عمل وقت اهو سج کان سو ارب وڌيڪ روشني نيڪال ڪندا آهن اهڙن تارن جي موت کي سپر نووا چئبو آهي.

ماضي ۾ اڄ کان هزار سال اڳ 1054ع چين جي هيت دانن پنھنجي ڪتابن ۾ آسمان تي هڪ اهڙي نئي تاري بابت لکيو آهي جيڪو گھڻو روشن ٿيو جيڪو صبح ٿيڻ تائين بہ کين نظر آيو ۽ ڪجهه هفتن تائين نظر ايندو رهيو پوءِ اهو ڏيک ختم ٿي ويو.

آسمان تي جنھن جڳھ جي انھن نشاهندي ڪئي هئي هاڻي اتي ڪريب نيبيولا Crab Nebula نظر ايندو آهي، جيڪا ڪنھن مئل تاري جي پڇاڙيءَ واري نشاني آهي. انجي ان مرڪز ۾ ٽيھ ڪلوميٽر وڏو هڪ مرڪز آهي جيڪو  Crab Pulsar چورائبو آهي اهو ھڪ نيوٽران تارو آهي ۽ هي اسانجي سج کان ڏيڍ سيڪڙو وڌيڪ وزني آهي.

## حوالا

زمرو:نجميات
زمرو:فلڪي شيون
زمرو:ٻاهرين خلا
اڇو ڄامڙو

**اڇو ڄامڙو** (White dwarf) انھن تارن کي چئجي ٿو جيڪي پنھنجي عمر گذراڻ کانپوءِ بہ فيوزن واري عمل جي قابل ناهين رهندا ۽ پنھنجي ڪرندڙ پد ڪارڻ اوچتو تباھ ٿي ڪري سڪڙجي ويندا آهن. هڪ سج جيترو وڏو تارو جڏهن اڇو ڄامڙو ٿيندو آهي تہ انجي جسامت سڪڙجي ڪري زمين جي برابر رهجي ويندي آهي. سائز ننڍي ۽ وزن  ماس ۾ گهٽتائي نہ ٿيڻ جي وجھ سان ان تاري جو مادو گھڻو ڳرو ٿي ويندو آهي. زمين تي سڀ کان ڳري شيءِ  آسیمیم Osmium آهي جيڪا پاڻي کان 22.6 سيڪڙو وزني هجي ٿي. 

**جسامت**: سج جي ڀيٽ ۾ زمين جو قطر 0.009**(ايڪو گھربل)** آهي. ماس جي حساب سان سج زمين کان 3.3 سيڪڙو وڏو آهي. جڏهن تہ قطري سببن جي هڪ سو ڏھ سيڪڙو وڏو آهي. اڇي بوني جو قطر 0.008 **(ايڪو گھربل)** کان وٺي 0.02 **(ايڪو گھربل)** تائين ڏٺو ويو آهي. يعني جسامت ۾ تہ اهو زمين جي ٿورو گهڻو برابر هوندا آهن پر ماس ۾ سج جي برابر هوندا آهن. سائرس B نالي اڇي ڄامڙي جي جسامت زمين کان گھڻي گهٽ آهي پر ماس ٽي لک سيڪڙو وڌيڪ آهي.

## ڇا هڪ تارو اڇو ڄامڙو ٿي سگھي ٿو

هر تاري جي مرڪز ۾ هلڪي ايٽمن جي پاڻ ۾ ڳانڍاپي وارو عمل هلندڙ هوندو آهي جنھن کي فيوزن ميلاپ چئبو آهي. فيوزن ڪارڻ تارن جي مرڪز ۾ اڻ حد تائين پد پيدا ٿيندي آهي ۽ تاري جون گيسون گرم ٿي ڪري ڦھلبيون آهن. جنھن سان تاري جي جسامت ۾ واڌارو ٿيندو آهي. تاري جي ڪشش ثقل تاري جي گيسن کي ڦهلجڻ کان روڪڻ ۾ رڌل هوندي آهي ۽ انھي ٻنھي قوتون جو توازن تاري جي جسامت کي ٽيڪ ڏئي رکندو آهي.

خالي اهوئي تارا اڇا ڄامڙا ٿي سگهن ٿا جن جي ڪيمت سج کان 1.44 سيڪڙو وڌيڪ هجي. انکان وڏا تارا اڇي ڄامڙي ۾ تبديل نٿا ٿين ان حد کي چندرا شيکر جي حد چئبو آهي. تاري ۾ موجود مادي جي هجڻ جي اعتبار مان انجي حد ۾ ٿوري تبديلي اچي سگھجي ٿي. اسانجي ڪهڪشان ۾ ملندڙ گھڻو ڪري 97 سيڪڙو تارا سج جي وزن جيترا آهن ۽ هڪ ڏينهن اهي ئي اڇي ڄامڙي ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. هن وقت تائين جيڪي اڇا ڄامڙا (White dwarf) ڏٺا ويا آهن انھن ۾ ڪجهه جو ماس سج کان 0.5 کان 0.7 **(ايڪو گھربل)** آهي. هاڻي تائين دريافت ٿيل سڀ کان ننڍو اڇو ڄامڙو سج جي 0.17 **(ايڪو گھربل)** ماس رکندڙ آهي ۽ سڀ کان وڏو ڄامڙو سج جي 1.33 **(ايڪو گھربل)** ماس رکندڙ آهي.

هبل دوربين پاران ورتل اڇي ڄامڙي جي تصوير جنھن جي مرڪز ۾ سائرس A ۽ هيٺان کان ٽٻڪو نظر ايندڙ سائرس B آهي سائرس B هڪ اڇو بونا تارو آهي اهو تارو اسان کان 8.6 نوري سال جي وٿي تي سپر نووا آھي.

## حوالا

زمرو:نجميات
زمرو:فلڪي شيون
لوڙھ

** لوڙھ** يا لوڙھه ڪوڻي گل جي پاڙ ۾ ڳنڍ وانگي ٿين ٿا جيڪي کائڻ ۾ ڏاڍا مزيدار ٿين ٿا. هر ٻوڙ ۾ پٽاٽي جي جاءِ تي خاص طرح مڇي ۾ پوي ٿو.

لوڙھ اڄ ڪلھ لاڙ جي ڍنڍن ڍورن ۾ بہ جام ٿئي ٿو. هن کي سڪائي رکو، مھينا کائو.

لوڙھ کي سنڌي شاعري ۾ وڏي اھميت رھي آھي ايتري قدر جو لوڙھه سنڌي شاعريء جي زينت رھيو آھي.

لوڙھي لَکُ وِڪاءِ ، ڪُمۡ ڪروڙيان آڳرو ، پَٻُڻَ پدمنئون پري ، قيمت بِھَ نه ڪاءِ ،گيربُ ڪري نه گندري ، کاڄُ کاريبو کاء ،جنھن سان رِيڌو را ، سا سَڃيائي سوکڙي.

(خليفو نبي بخش قاسم لغاري)

تاريخ ۾ بہ لوڙھ حوالي طور ڪم اچي ٿو. لوڙھ جي ايتري ماھيت آھي جو سمن جي دور ۾ لوڙھ سمي بادشاھ ڏي سوکڙي طور ويندا ھئا.

ھاڪ وھندو ھاڪڙو، ڀڄندي ٻنڌ اروڙ،بھ، مڇي ۽ لوڙھ، سمي ويندا سوکڙي!

(ماموئي فقير)
انسان جو سڀ کان آڳاٽو ماڳ

سائنسدانن اُتر بوٽسوانا جي زمبسي دريا جي ڏکڻ واري پرڳڻي کي هاڻوڪن سڀني انسانن جو آڳاٽو ۽ شروعاتي ٺڪاڻو سڏيو آھي. تاريخدانن جي مطابق اسان جا وڏڙا هتي ستر هزار ورھيه رھيا هئا.
آسٽريليا جي ڪاروان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل ريسرچ جي پروفيسر وينيسا چيو آھي ته ”اھو پڌرو آھي ته اڄوڪو جديد انسان ٻه لڳ ورھيه پھرين هتي موجود هو ۽ هتي ستر هزار ورھيه رھڻ ۽ گذارڻ کان پوءِ مُندن ۾ تبديليون اچڻ ڪارڻ اڳتي ٻين پاسن ڏانھن لڏپلاڻ ڪئي هئي، جن مان پھريون گروھ اُتر اولھ پاسي، ٻيو ڏکڻ اولھ پاسي ڏانھن ۽ ٽيون گروھ اُتي ئي رھي پيو هو ۽ چاليھ کان پنجھاھ هزار ورھيه پھرين تائين انسان يورپ تائين پھچي چُڪو هو.

## حوالا
ساريس

alt=ساريس|thumb|ساريس
**سيرس ** (انگریزی: Sirius، عربی: قلب الجباد) هڪ وڏي چمڪندڙ تاري جو نالو، رات جي پھر ۾ زميني مٿاڇري ڏا اوهانکي ڪروڙين روشن تارا نظر ايندا آهن جيڪي اسانجي ملڪي وي ڪهڪشان جو حصو آهن انھن مان ڪجهه هلڪا روشن ۽ ڪجهه وري گھڻا روشن ڏيکاربا آهن هوئين تہ تارن منجھان سڀ کان زمين جي ويجھو سج آهي جيڪو چٽو نظر ايندو آهي پر اسان کي جيڪو ٻيو روشن تارو ڏسڻ لاءِ ملندو آهي اهو ”سيرس Sirius“ نالي جهرمٽ يعني ٽي تارا آهن. 

سيرس بابت مشھور آھي تہ قديم مصر جا ماڻھو انکي سوپڊٽ (Sopdet) نالي ديوي يعني سيرس تاري جي ديوي طور پوجا ڪندا هئا. سيرس تارا زمين کان اٺ ڏهائي ست نوري سال جي پنڌ تي موجود آهن جيڪي تقريبن سو کرب ميل جو پنڌ ٿي ٿو، يعني  ايڪانوي لک سٺ هزار ڪروڙ ميل آهي هاڻ تائين جديد ترز رفتار خلائي گاڏي اسپيس شٽل تي جيڪڏهن ان تاري ڏا اڏام ڀرجي تہ گھٽ ۾ گھٽ ٽي صديون لڳنديون جيڪڏهن ان گاڏي جي رفتار سٺ هزار ڪلوميٽر في ڪلاڪ ڪجي تہ تڏهن وڃي زمين کان گھڻو روشن ڏسجندڙ تاري سيرس تائين پهچنداسين هاڻوڪي خلائي گاڏين جي رفتار گولي جي رفتار کان ڏهوڻ وڌيڪ هجي ٿي، سٺ هزاز ڪلوميٽر في ڪلاڪ
جيڪو سندرتا ڏيک ٻين تارن کي بہ ظاهر ڪندو آهي 

اها ڳالھ تہ سڀني کي خبر آهي تہ روشني پد جي سبب ئي هوندي آهي ۽ جتي گھڻي ڀاڳي روشني هوندي اتي پد بہ انھي ڀاڳي وڌيڪ هوندو اهو تارو اسانجي سج کان ٻيڻ وڌيڪ پد جو مالڪ آهي، سج پنج هزار پنج سئو ڊگري سينٽي گريڊ پد رکندڙ آهي. جڏهن تہ سيرس تارو نو ھزار ڇھ سئو ڇاهٺ ڊگري سينٽي گريڊ پد رکندڙ آهي، 

جيڪڏهن ڊائي ميٽر سان ڏٺو وڃي تہ سج چوڏهن لک ڪلوميٽر جڏهن تہ سيرس ويھ لک ڪلوميٽر خلائي جڳھ کي وڪوڙيل آهي. جيڪڏهن اسان انکي خالي اکين سان ڏسنداسين تہ هي وڏو تارو هڪڙو روشن تارو ڏيکاربو آهي پر اهو هڪ تارو ناهي بلڪ ٽن تارن جو هڪ سسٽم آهي، جنھن ۾”سيرس اي، سيرس بي، سيرس سي موجود آهن. ٻيا تارا ننڍا آهن جيڪي زمين کان طاقتور دوربين وسيلي ڏسجي سگھجن ٿا جن کي اڇو بونا تارا بہ چيو ويندو آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* سائنس جي دنيا بلاگر تي

## حوالا

زمرو:نجميات
زمرو:فلڪي شيون
جابر بن سنان البتاني

**جابر بن سنان البتاني** بن عبداللہ محمد بن سنان بن جابر الحراني البتاني، جابر بن سنان البتاني جي نالي ساڻ مشھور ”حران“ ۾ پیداٿيو ۽ عراق ۾ لاڏاڻو. سندن زماني جي ٻئي صدي هجري جي آخري ۽ ٽي صدي هجري جو زمانو آهي، شمارو دنيا جي عظيم ترين فلڪياتي سائنسدانن ۾ ٿيندو آهي، انجو سبب اهوئي اھم نظريات آهن جيڪي انھن ان ميدان ۾ واضع ڪيا.
 
ان کان سواءِ حساب ۽ ڪتاب ۾ بہ ڪجهه نظريا واضع ڪيا خلائي جسمن ۽ تارن جي حساب لڳائڻ ۾ مشھور هئا، جابر بن سنان هڪ گھڻي مشاهدي واري جيو ميٽري، ۽ نظريہ عملي فلڪيات ماهر هئو. سندن هڪ اهم ڪڙي جوڙي جنھن ۾ انھن ٻن روشن جسمن ”سج ۽ چنڊ“ بابت پنھنجو مشاهدو لکيو ۽ فلڪياتي حسابن تحت پنج سيارن جي حرڪتن کي لکيو. فلڪيات ۽ جغرافيائي تي جابر بن سنان ڪيترائي مضمون لکيا سندن جي ٺاهيل فلڪي ٽيبل ۽ "حرڪتي ڏور وٿي" اسان تائين پهچڻ واري صحيح حرڪت آهي. 

بلينو جي تحقيق کان سال 1899ع ۾  اسپين جي لائبريري ۾ محفوظ ڪتاب”الزيج الصابي للبتاني“ پڌري ٿي. جنھن ۾ سٺ کان وڌيڪ اهم فلڪيات موضوع بحث هيٺ ورتا ويا، جنھن ۾ فلڪي دائري کي الڳ ڪرڻ ۽ انجي حصن کي پاڻ ۾ ضرب ۽ الڳ ڪرڻ، حسابن سان تارن جي حرڪتن جو پتو لڳائڻ ۽ انھن جون جڳھون ٺاهڻ، يونانين جي جاميٽري طور حل ڪيل گهڻن مسئلن جي صحيح رياضياتي حل دريافت ڪيا، گرمي ۽ ٿڌ جي ويليو-قيمت صحيح ۽ ڏينھن جي نسبتي (سج جي ويجھو گھمڻ جي نسبت کان زمين جي پنھنجي ويجھو چڪر جي جھڪ) جي ويليو-قيمت لکي، دريافت ڪيو تہ اها قيمت 23 درجا ۽ 35 منٽ آهي، اڄ جيڪا صحيح قيمت آهي اها بہ 23 آهي جيڪا انھن جي اهم فلڪياتي دريافت آهي. جابر بن سنان البتاني شمسي سال جو عرصو ماپيو ۽ انھن جي ماپ ۾ خالي ٻن منٽن ٻاويھ سيڪنڊن جي غلطي ڪئي.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:فلڪيات
زمرو:سائنسدان
زمرو:فلڪيات دان
مائي ڌائي

**مائي ڌائي, مائي ڍائي** () سنڌ جي ٿر جي علائقي عمرڪوٽ جي لوڪ فنڪاره آهي. ڪوڪ اسٽوڊيو 8 جي لاءِ مائي ڌائيءَ سيف سميجو سان گڏ ٻه گانا ريڪارڊ ڪرايا ۽ ان کان پوءِ ڏاڍي مشهوري ماڻي آهي.

مائي ڍائي ٿر جي صحرا جي ڍاٽڪي توڙي سنڌي ٻوليءَ ۾ لوڪ گيت ڳاتا آهن. هن سنڌ سان گڏ پرڏيھ ۾ خاص طور آمريڪا ۾  ڳائي نالو ڪمايو آهي. سندس خاندان مڱڻهار آهي جيڪو اصل راجستان جو هو پر ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان لڏي آيا.

## شروعاتي حياتي
مائي ڌائي جو جنم برطانوي دور جي هندستان جي رياست راجسٿان جي ضلعي ٻاڙمير ۾ ٿيو. پنهنجي ماءُ خندا ٻائي کان مائي ڌائيءَ گانا ڳائڻ سکيا، جيڪا شادين وغيره ۽ ٻين فنڪشنن ۾ لوڪ گيت ڳائيندي هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سندس خاندان ٿر جي علائقي ۾ رهڻ لڳو.
ماءُ جي وفات کان پوءِ مائي ڌائي به لوڪ گيت کائڻ شروع ڪيا.

سنڌي شاعر ۽ سياستدان سردار شاهه کيس حيدرآباد ۾ انٽروڊيوس ڪرايو هو. منفرد ۽ بي مثال يگاني آواز سبب آهستي آهستي سڄي ملڪ ۾ مشهور ٿي وئي.

## ڪوڪ اسٽوڊيو سيزن 8

مائي ڌائيءَ موسيقيءَ جي مشهور پروگرام ڪو ڪ اسٽوڊيو جي اَٺئين سيزن ۾ ٻه گانا ڳايا، جنهن کان پوءِ کيس سڄي دنيا ۾ تمام گهڻي سڃاڻپ ملي.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني عورتون
زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ
زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز
زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي
زمرو:راڳي
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌي ڳائڻيون
زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون
زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون
زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون
زمرو:1919ع جون پيدائشون
زمرو:سنڌي راڳي
سيلامينڊر

**سيلامينڊر** (salamander) خشڪي ۽ پاڻي جي ڪرڙي جو هڪ قسم آهي. ھن کي پنھنجي جسم جي اڳئين ۽ پوئين پيرن ۽ پنھنجي پڇ جي ڪٽجڻ يا ڌڪ لڳڻ کانپوءِ ٻيھر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آھي. حيرت انگيز ڳالھ اها آهي تہ ھي پنھنجي دل، دماغ ۽ ٻين اندروني حصن کي بہ ٻيھر پيدا ڪري سگهي ٿي جنھن کي ري جنريشن (Regeneration) جي صلاحيت چئبو آھي.

ھي گهڻي ڀاڱي آمريڪا ۽ اتر آفريڪا، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن ۾ ملن ٿيون. شاخن جي پٿرن، پتن هيٺان جهنگ ۾ رهنديون آهن. ھن جو سائنيسي نالو Urodela آهي، ۽ خاندان Salamandriae آھي. ھي هڪ زهر رکندڙ ڪرڙي آهي جيڪا پنھنجي چمڙي تي اهو لڪائي رکندي آهي جڏهن ڪو جانور انکي کائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي تہ اهو ٻاهر ڪڍندي آھي.

هي ڏيڏر ۽ ڪرڙي جيان ڏيک ڏيندڙ هجي ٿي ڪجهہ سيلامينڊرن جا چار پير ۽ ڪجهہ جا ٻہ پير هجن ٿا.

ماهرن کي هڪ تحقيق مان پتو پيو آهي تہ سيلامينڊر جا عضوا ٻيھر جنم هڪ اهڙي صلاحيت تحت وٺندا آهن جيڪا ان جي  میڪروفیجز معدافتي سيلن جي نظام تي تابع ڪندي آهي جنھن ۾ ميڪروفيج خليا ڌڪ واري جڳھ تي جواب ۾ اهم اڳڀرائي ڪندا رهندا آهن جيڪي ٻہ کان چار ڏينھن اندر هڪ زخم تي پھچي ويندا آهن ۽ انجي مرمت ڪرڻ ۾  لڳي ويندا آهن.

## حوالا
نتاشا برگ

**نتاشا برگ** () نيڪول نتاشا برگ جواريز (پيدائش 2 مئي 1980ع تي مانھيم ۾) اسپيني نژاد ھڪ جرمن ماڊل ، پروڊيوسر ۽ اڳوڻي خوبصورتي ملڪا آھي. ھن ميڊيڪل ھائڊلبرگ ۾ پڙھائي ڪئي آھي. 

## ڪيريئر
چوڏھن سال جي ڄمار ۾ ھن ماڊلنگ شروع ڪئي. ھن کي 2000 ۾ مس جرمن ڪارپوريشن (ايم جي سي) پاران جرمن مس ورلڊ لاءِ چُونڊيو ويو ھيو. آڪٽوبر 2003ع کان بھار جي مند 2007 تائين، نتاشا برگ علائقائي ميگزين داس جرنل ۾ ميزباني ڪئي. جنھن لاءِ ھن ٽي آن لائن جي لاءِ ھڪ گيم شو پيش ڪيو ۽ ھيءَ پريميئر ۾ پروگرام انائونسر جي حيثيت ۾ سرگرم رھي. 2007 جي شروعات ۾، نتاشا برگ *ڊي ڊبليو ٽي وي* تي ھڪ ٽريول ميگزين جي ڊسڪور جرمني وسيلي ڪيٽي سالي سان پروگرام ڪيو  ۽ پروسيبين ۽ اين 24 تي مشتمل خبرون پڙھيون. 

2 مارچ، 2008 کان، هن پريميئر شوپلاسٽ جي نمائش ڪئي ۽ ايڇ ڊي ٽي وي HDTV تي نشريات پيش ڪئي.

## فلموگرافي
*2008: Present Perfect
*2009: Just the 3 of Us (Kurzfilm)
*2009: Business as Usual (Kurzfilm)
*2009: Immigrants (Fernsehserie, 10 Folgen)
*2010: Stranger’s Relative
*2011: Testing Life
*2011: In Captivity (Kurzfilm)
*2011: Shadows (Kurzfilm)
*2011: Haywire
*2012: C.A.T.s (Covert Anti-Espionage Team) (Kurzfilm)
*2012: Green Card, Black Rice (Kurzfilm)
*2013: Jurassic Attack, Rise of the Dinosaurs  
*2013: Bad Fucking
*2013: Polt

## ويب ڳنڍڻا
* 

## حوالا

## ٻاھريان ڳنڍڻا
*ٽوئٽر تي @TheNataschaBerg
زمرو:ماڊل
زمرو:مس جرمن
پليٽيپس

**پليٽيپس/پلي ٽيپس** () نيم آبي کير پياريندڙ جانور ( مماليہ Mammal) آهي.
بدڪ جهڙي چهنب واري پليٽيپس جو سائنسي نالو  Ornithorhynchus anatinus آهي جيڪو کير پياڪ Mammalia ۾ شمار ٿيندو آهي ۽ اهو پاڻي ۽ زمين تي رهڻ جي صلاحيت رکندڙ پڻ آهي، پر ان جي اصل خاصيت تہ انجي اندر موجود هڪ اهڙي حواس Sense آهي جنھن کي سائنسدان”اليڪٽرولوڪيشن Electro location“ جو نالو ڏنو آهي، ان صلاحيت سبب هي برقي ميدان اليڪٽرڪ فيلڊ جي مدد سان پنھنجي شڪار جي حرڪت کي ٻڌي ۽ محسوس ڪري سگھي ٿو. ان لاءِ پليٽيپس کي شڪار ڪرڻ وقت اکين ۽ نڪ ڪنن جي بہ ضروري نٿي پئي.

تازو ماهرن کي پليٽيپس جي زهر ۾ هڪ اهڙو هارمون دريافت ڪيو

آهي جيڪو مستقبل ۾”ذيابيطس diabetes“ شوگر جي مرض لاءِ بھتر علاج ثابت ٿي سگھي ٿو

پليٽيپس گھڻو آسٽريليا ۾ پاتو ويندو آهي جيڪو ڏيندو تہ آنا آهي پر گڏوگڏ پنھنجي ٻچن کي کير بہ پياريندو آهي 

انجي بدڪ جھڙي چهنب ڪارڻ انکي( ڊڪ بل DuckBill) بہ چيو ويندو آهي
alt=پلي ٽيپس آسٽريليا جي هڪ ڍنڍ ۾ تَرِي رهيو آهي|thumb|پلي ٽيپس آسٽريليا جي هڪ ڍنڍ ۾ تَرِي رهيو آهي

alt=پليٽيپس هڪ کيرڏيندڙ (ميمل) آهي جنهن کي لڌڙو جانور جهڙو پُڇ ۽ هڪ بدڪ (ڊڪ بل) جهڙو ڏيک اٿس|thumb|پليٽيپس هڪ کيرڏيندڙ (ميمل) آهي جنهن کي لڌڙو جانور جهڙو پُڇ ۽ هڪ بدڪ (ڊڪ بل) جهڙو ڏيک اٿس

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري طرف ويندڙ جنسن جي ڳاڙهي فهرست
فش بيس

**فش بيس**  () مڇي جي جنسن جو هڪ عالمي درجي (نوعيت) جو ڊيٽابيس آهي (خاص طور تي فِنفش finfish). اهو ويب تي سڀ کان وڏو ۽ وڏي تعداد ۾ رسائي وارو گهميو ويندڙ آن لائن ڊيٽابيس آهي.
*alt=فش بيس جو لوگو |thumb|فش بيس جو لوگوفش بيس FishBase جي ويب سائيٽ

## حوالا

زمرو:گهڻ اللساني ويب سائيٽون
يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست

يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست
آسٽريا ۾ هالسٽاٽ ڳوٺ جي هڪ تصوير
هيٺيون **[[يُورَپ|يورپ]] جي مختلف ملڪن ۾ [[يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو|ورلڊ ورثو ماڳن]] جي فهرستن** جي **فهرست** آهن.

* ڏاکڻئي يورپ ۾ ورلڊ ورثو سائٽس جي فهرست  
* اولهہ يورپ ۾ ورلڊ ورثو سائٽون
* اتر يورپ ۾ ورلڊ ورثو سائٽون
* اُڀرندي يورپ ۾ ورلڊ ورثو سائٽون 

[[هالسٽاٽ، آسٽريا، آسٽريا جو شهر]]

## حوالا

زمرو:ثقافت
زمرو:يورپ
زمرو:فهرستون
زمرو:يورپ سان لاڳاپيل فهرستون
يورپ ۾ عالمي ورثو سائٽون
زمرو:يورپ ۾ عالمي ورثو ماڳ
عالمي ورثو سائٽون
زمرو:يورپ ۾ سياحتي ڪشش جون فهرستون
غلام (نالو)

**غلام** اڪثر ڪيترن ئي نالن ۾ اڳياڙي طور استعمال ٿيندو آھي. ھيٺ ڪجهه شخصيتن جا نالا ڏجن ٿا جن ۾ غلام اچي ٿو.

*غلام محمد ڀرڳڙي
*غلام مصطفيٰ جتوئي
*غلام نبي مهيسر
*غلام مصطفيٰ خان
*غلام علي چاڳلا
*غلام رباني آگرو
*غلام علي الانا
*غلام حسين ھدايت الله
*غلام مصطفيٰ زرداري
بوتل

thumb|200px|ھڪ شيشي جي بوتل
**بوتل** ھڪ ڊگھڙي شڪل وارو ٿانءُ ھوندو آھي. بوتلن جي جي چيلھ ڊگھي، منھن سوڙھو ھوندو آھي جنھن جي مٿان ڍڪڻ لڳندو آھي. بوتلون شيشي، پلاسٽڪ، ڌاتو، چمڙي، مٽي وغيرہ مان ٺاھيون وينديون آھن.
شروان شاهان محل

**شروان جي شاهن جو محل** (، ، ) پندرهين صدي ۾ شروان جي شاهن پاران تعمير ڪرايل هڪ محل آهي. سال 2000ع ۾ ھن کي يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، ۽ يونيسڪو پاران "آذربائيجان جي فن تعمير جي موتين منجهان هڪ" جي طور تي بيان ڪيل آهي. اهو آذربائيجان، جي گادي جي هنڌ، باڪو شهر جي اندر واقع آهي ۽ ڪنواري مينار سان گڏ، تاريخي يادگارن جي يونيسڪو عالمي ورثو فهرست تحت ڏنل تاريخي يادگار جو هڪ جوڙو ٺاهي ٿو. 

ان عمارت جي اڱڻ ۾ محلات جي مُکيا عمارت، ديوان خانه، تدفين جو تهه خانو، هڪ ميناري واري شاهه جي مسجد، سيد يحيي بڪوي جو مقبرو (نام نهاد "درويش جو مقبرو")، محل جي ڏکڻ، اوڀر ۾ هڪ داخلي رستو، "مُراد گيٽ"، هڪ تلاءُ ۽ وهنجڻ واري جاءِ (Bath) جي باقيات شامل آهن. ان کان اڳ، اتي مزار جي ڀر ۾ ھڪڙي آڳاٽي مسجد ھئي. مقبري جي اولهه ۾، اڃا تائين وهنجڻ واري جاءِ جا کنڊر موجود آهن. 

## اتهاس
15 هين صدي ۾ شيروان شاهي خاندان، شيروان جي ابراهيم پهريون جي ماتحت، هڪ تباهي آڻيندڙ زلزلي کانپوءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ (دارالحڪومت) شيماکا کان باڪو ڏانهن منتقل ڪيو.

سورنهين صدي جي ٻئي اڌ حصي ۾ صفوي ۽ عثماني سلطنت جي وچ ۾ ويڙهه (جنگ) هئي. 1578 ع ۾، ترڪُين باڪو کي فتح ڪيو. محلات واري علائقي ۾ عثماني سلطنت جي حڪمراني جي زماني کان، محل جي چئوگرد اوڀر کان محلات جون ڀِتِيون محفوظ رهيون آهن. هن دروازي جي پورٽل تي رکيل لکيل لکت مان اهو ظاهر ٿئي ٿو، ته اهي ترڪ سلطان مراد III جي حڪمراني دوران (راڄ (حڪمراني) 1574 کان 1595 سال) جي دور ۾ اَڏاوت ڪيا ويا هيا.

ادبي ڪم جي ڪري، اتي ان وقت محل ۾ ترڪش پاشا رهندا هئا. اوڀر جو دروازو هن جي شاهدي آهي.

## فنِ معماري
### محلات جو نقشو
* شاهي محل
* ديوان-خانو
* سيد يحيي بکيوي مقبرو
* تباهه ٿيل ڪي-ڪبباد مسجد جي جاءِ
* اڀرندو ٻُنڀو
* محل مسجد
* درگاهه
* شنان (وهنجڻ) جي جاءِ
* Ovdan.

#### مُکيا عمارت (شاهي محل)
محلات جي عمارت هڪ ئي وقت تي اَڏائي نه وئي.
کاٻو|thumb|200px|شروان شاھان جو باڪو ۾ واقع مقبرو-پندرهين صديءَ جو

## تصويرون

فائل:Palace of the Shirvanshahs IAA1173.jpg
فائل:Azerbaigian-baku3.jpg
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 165-167 HDR.jpg
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 183-185 HDR.jpg
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-28, DD 22.jpg
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-28, DD 24.jpg
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-28, DD 26.jpg
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-28, DD 27.jpg
فائل:Portal-Shirvanshahs.JPG
فائل:Palacio de los Shirvanshah, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 154.jpg


## حوالا

زمرو:آذربائيجان ۾ محلات
زمرو:آذربائيجان
زمرو:آذربائيجان ۾ شاهي رهائش گاهون
زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:آذربائيجان ۾ عالمي ورثو ماڳ
زمرو:باڪو ۾ اڏاوتون ۽ عمارتون
زمرو:باڪو ۾ سياحتي مقام
زمرو:فن تعمير
انگ

**انگ** (ٻيا نالا: نمبر، عدد، ڳڻپ، انگ، شمار، ڳڻت، عدد، ) ڳڻڻ، پرچي يا ٽڪلي (ليبل) هڻڻ ۽ ماپ ۾ استعمال ٿيندڙ رياضياتي مفعول آهي...
alt=انگ|thumb|انگ

## انگ

### انگ 0-9

### انگ 10-90

### انگ 100-سؤ ملين

## سنڌي ويا ڪرڻ ۾ عدد
1. سنڌي ويا ڪرڻ ۾ اسم جو عدد ٻن قسمن جو هوندو آهي. 

# عدد واحد (ڪرسي، ميز، ڪتابُ، قلمُ، ڇوڪرو، پپيتو، صوفُ، ماءُ، ڌيءُ)
# عدد جمع (ڪرسيون، ميزون، ڪتابَ، قلمَ، ڇوڪرا، پپيتا، صوفَ، مائرون، ڌيئرون)

### واحد عدد مان جمع عدد ٺاهڻ جا قائدا

جن عددن يعني اسمن جي آخر وارو اکر ”و“ آهي ان اسم جي آخري اکر ”و“ ڪڍي ”ا (الف)“ لڳائڻ سان جمع ٺھندو آهي

2. جن عددن يعني اسمن جي آخر واري اکر تي ”پيش“ آهي ۽ جنس مؤنث آهي تہ آخري اکر تان پيش هٽائي ”ون“ يا ”رون“ لڳائڻ سان جمع ٺھندو آهي.

3. جن اسمن جي آخري اکر هيٺيان ”زير“ هجي ۽ اڪثر ڪري اهڙا اسم مؤنث هوندا آهن، انهن کي جمع ٺاهڻ لاءِ ”يون“ ملائبو آهي.

4. اهڙا واحد اسم جن جو آخري اکر ”ي“ هجي ۽ جنس مؤنث هجي، اهڙن اسمن کي جمع ٺاهڻ لاءِ آخر ۾ ”ون“ لڳائبو آهي.

5. جن اسمن جي آخري اکر تي ”زبر“ هجي ۽ جنس مؤنث هجي، اهڙن اسمن کي جمع ٺاهڻ لاءِ ۾ وچولي ۽ لاڙ جي علائقي ۾ ”ون“ ملائبو آهي ۽ اتر سنڌ ۾ ”ان“  ملائبو آهي.

6. ڪن واحد اسمن جي آخري ۾ لفظ ۾ ”ون“ هوندو آهي ۽ جنس مؤنث هوندي اٿن پر جمع بنا ڪنهن تبديليءَ ساڳيءَ صورت ۾ اچاريو ويندو آهي.

7. ڪن اسمن جي پڇاڙي واري اکر تي ”پيش“ هوندي آهي، اهڙا اسم ڪثر ڪري مذڪر هوندا آهن. انهن کي جمع ٺاهڻ لاءِ ”پيس“ هٽائي ”زبر“ لڳائبي آهي.

8. ڪي اهڙا اسم هوندا آهن جن جي پڇاڙيءَ واري اکر ”و“ يا ”ي“ تي ”زير“ هوندي آهي. اهي مذڪر به هوندا آهن تہ مؤنث بہ. انهن جو جمع ٺاهڻ لاءِ ساڳي صورت ۾ اچاريو ويندو آهي.

جيئن؛- اولاد- پکي- ماڻهو- ساٿي- هاٿي- 

## سنڌي ويا ڪرڻ ۾ صفت ۾ عدد جا قسم
سنڌي ويا ڪرڻ صفت ۾ عدد ٻن قسمن جو هوندو آهي.
### عدد شماري
اهڙا لفظ جيڪي جملي ۾ عدد جو انداز ڏيکارين ۽ صفت ٿي ڪم اچن.

جيئن؛ هڪ، ٻہ، ٽي، چار، پنج، ڇهہ، ست، اٺ، نَوَ، ڏھ...

مثال طور؛ هڪ سال ۾ چارمندون آهن.

### عدد قطاري
اهڙا لفظ جيڪي قطار ۾ اسم جو عدد ٻڌائين.

جيئن؛ پهريون، ٻيون، ٽيون، چوٿون، پنجون، ڇهون، ستون، اٺون، نائون، ڏهون...

پھرين، ٻين، ٽين، چوٿين، پنجين، ڇھين، ستين، اٺين، نائين، ڏهين...

مثال طور؛- دودو درجي ۾ پھرين نمبر تي آهي. هي پھريون سبق آهي.

## حسابن عدد

### اڪي ۽ ٻڌي عدد

#### اڪي عدد
اڪي عدد اهڙا عدد جن جي پڇاڙي ۾  1، 3، 5، 7 ۽ 9 ايڪن وارن خانن هجن اهي اڪي عدد چورائيندا آهن.

#### ٻڌي عدد
ٻڌي عدد اهڙا عدد جن جي پڇاڙي ۾ 0، 2، 4، 6 ۽ 8 ايڪن واران خانن ۾ هجن تن کي ٻڌي عدد چورائيندا آهن.

### مفرد ۽ مرڪب عدد

#### مفرد عدد
اهڙو سڄو عدد جيڪو 1 کان وڏو هجي ۽ پاڻ کان سواءِ ٻئي انگ سان ونڊجي نه سگھجي ان کي مفرد عدد چئبو آهي.

مثال طور؛- 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, 163, 167, 173, 179, 181, 191, 193, 197, 199 وغيره.

#### مرڪب عدد
اهڙو سڄو عدد جيڪو 1 کان وڏو هجي ۽ پاڻ کان سواءِ ٻئي انگ سان ونڊجي سگھجي ان کي مرڪب عدد چئبو آهي.

4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100 وغيره


## حوالا

زمرو:انگ
زمرو:شماريات
آذربائيجان جو آئين

**آذربائيجان جو آئين**  () 12 نومبر 1995ع تي نافذ ڪيو ويو. آزدبائيجان جي دستور کي ھڪ رينفرينڊم کانپوءِ منظور ڪيو ويو ھو. ھي آزاد آذربائيجان جو پھريون دستور ھو. جمھوريہ آذربائيجان جو قيام 1918ع ۾ عمل ۾ آيو ھو ۽ 23 مھينن بعد 1920ع ميں ٿي ويو ھو. ان سڄي دورانيي ۾ اتي ڪوئي دستور منظور نہ ٿي سگھيو. آذربائيجان ۾ دستور سازي جو ڪم ان وقت شروع ٿيو جڏھن ھو سوويت اتحاد جو حصہ ھو. آذربائيجان سوويت گڏيل جمھوريہ جو پھريون دستور 1921ع م منظور ٿيو ۽ ھي آئين سوويت اتحاد تي ٻڌل ھو. آذربائيجان سوويت گڏيل جمھوريہ جو آخري دستور 21 اپريل 1978ع تي منظور ٿيو ۽ ھي سوويت اتحاد جي دستور سان گھڻي حد تائين ملندڙ ھو بلڪہ ان جو ئي ھڪ حصو ھو. آزاد آذربائيجان جي پھرين دستور ۾ 5 ۽ 147 دفعا آھن. ان ۾ 24 آگسٽ 2002ع ۾ ترميم ٿي. آذربائيجان جي آئين ۾ ٻين ترميم 18 مارچ 2009ع تي ٿي. آذربائيجان جي آئين جي دفعي 147 کي آذربائيجان ۾ سڀ کان وڌيڪ قانوني طاقت حاصل آھي. آذربائيجان جي آئين ۾ ٻين ھاڻوڪي ترميم 26 سيپٽمبر 2016ع تي ٿي ھئي ۽ آئيني ريفرينڊم جي ذريعي ان ترميم کي منظور ڪيو ويو. 2002ع ۾ آذربائيجان جي آئين جي 22 دفعن ۾ 31 ترميمن کي منظور ڪيو ويو ۽ 2009ع ۾ 29 دفعن ۾ 41 ترميمن کي منظوري ملي. پوءِ 2016ع ۾ 6 نون دفعن کي شامل ڪيو ويو 23 دفعن ۾ ترميم ڪئي وئي.

12 نومبر تي آذربائيجان ۾ يوم دستور ملھايو ويندو آھي ۽ ھي قومي موڪل جو ڏينھن آھي.

## ديباچو
آذربائيجان جو دستور “تمام شھرين ۽ سماج کي خوشحالي ۽ فلاح ۽ بھبود جو يقين ڏياري ٿو“، ھيت ڏنل نڪتن ۾ ان کي واضع ڪيو ويو آھي.

1- قومي آزادي ۽ قومي سالميت جو تحفظ

2- آئيني جمھوريت

3- شھري معاشري جو قيام

4- شھرين جي معياري زندگي ۽ انصاف تي ٻڌل معاشي ۽ سماجي نظام

5- عالمي انساني قدرن ۽ امن ۽ بين الاقوامي تعاون جو تحفظ.

## حوالا

زمرو:ملڪ جي لحاظ سان آئين
زمرو:آذربائيجان جو آئين
تندور

**تندور** (/ tænˈdʊər / يا / tɑ:nˈdʊər /) جنھن کي **تنور** بہ چيو ويندو آھي ھڪ ويلڻڪار مٽي يا ڌاتو جو تندور آھي جيڪو کاڌو پچائڻ ۽ مانيون پچائڻ ۾ استعمال ٿيندو آھي. ھي تندور ڏاکڻي، وچين ۽ اولاھين ايشيا ۾ کاڌي پچائڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي، ڏاکڻي قفقاز ۾ بہ ان جو استعمال ٿئي ٿو.

تندور جي لاءِ گرمي عام طور تي چارڪول يا کاٺہ جي باھ سان پيدا ڪئي ويندي آھي، جيڪا تندور ۾ ئي ٻرندي رھندي آھي، اھڙي طرح کاڌي کي گرم رھڻ جي لاءِ ان باھ کي بي نقاب ڪيو ويندو آھي ۽ اھڙي طرح گرمي جي تپش سان کاڌو پچايو ويندو آھي تہ گرم ھوا، نقل ۽ حرڪت جو کاڌو پچائڻ ۽ چرٻي ۽ کاڌي جي رس وغيرہ چارڪول تي ٽمين.
ڪنھن تندور ۾ گرمي پد 480 ڊگري سيلس (900&nbsp;°F) تائين وڃي سگھي ٿو ۽ کاڌو پچائڻ جي اعليٰ گرمي پد کي برقرار رکڻ جي لاءِ تندور ۾ ڊگھي عرصي تائين باھ ٻرندي رھڻ عام آھي. تندور ڊزائن عارضي زمين جي تندور ۽ افقي رچناساز چنائي جي تندور وچ ۾ عبوري شڪل مان ٺھيل ھوندو آھي.

## نالي جو ذريعو
ھي لفظ ھندي / اردو تندور (تنور / تندور) کان آيو آھي، جيڪو فارسي تنور (تنور) کان آيو آھي، جنھن جي تمام معنيٰ (مٽيءَ جو چلھو) تندور آھي. ديھخدا فارسي لغات جي مطابق فارسي جو ھي لفظ اڪاڊيئن لفظ ٽنارو (𒋾𒂟) مان نڪتو آھي، جيڪو "گپ" ۽ (نورو / نورا) "باھ" تي جڙيل آھي ۽ ان جو تذڪرو گلگامش جي اڪيڊاني مھاڪاوي ۾ ٿيو آھي ،(سنسڪرت ۾، تندور کي ڪنڊو چيو ويندو آھي.)
تندور سان لاڳاپيل ۽ ملندڙ جلندڙ لفظ مختلف ٻولين ۾ استعمال ٿيندا آھن، مثال طور فارسي جا ٽي الفاظ تندور ۽ تنوير، آرمينيائي ٿنونر (Թոնիր)، جارجيائي تون (თონე)، عربي تنور (تنّور)، عبراني تنور (תנור) ۽ ڪتاب احبار 2: 4 ترڪ تندر، ازبڪ تندر، آزربائيجان ٽينڊر ۽ ڪرديش تينور.

## قسم
افغاني تندور زمين جي اندر پڪل سرن سان ٺاھيو ويندو آھي.

پنجاب تندور

آرمينيائي تندور

آذربائيجاني تندور

## کاڌا
ھڪ تندور ۾ مختلف قسم جا تندوري کاڌا پچائبا آھن. ڪجهه ڏاڍا عام آھن جيئن تندوري ماني، تندوري نان، تندوري لڇو پراٺو، مسي روٽي ۽ تندوري ڪلچو وغيرہ.

## حوالا

زمرو:ازبڪستاني کاڌا
زمرو:بنگالي کاڌا
زمرو:ڀارتي کاڌا
زمرو:تاجڪ کاڌا
زمرو:ترڪمانستاني کاڌا
زمرو:ترڪي جا کاڌا
زمرو:ترڪ کاڌا
زمرو:پاڪستاني کاڌا
زمرو:پنجابي کاڌا
زمرو:جارجيائي کاڌا
زمرو:سوري کاڌا
زمرو:عراقي کاڌا
زمرو:عربي کاڌا
زمرو:عرب کاڌا
زمرو:فلسطيني کاڌا
زمرو:قازقستاني کاڌا
زمرو:ڪرغيز کاڌا
زمرو:ڪرگيز کاڌا
زمرو:آذربائيجاني کاڌا
زمرو:آرمينيائي کاڌا
اسڪول بس

[thumb|[برطانيا جي برمنگھم جي ھڪ ڇوڪرين جي اسڪول بس]]
**اسڪول بس** (School bus)) ھڪ مخصوص قسم جي بس ھوندي آھي جنھن کي يا ليز تي يا معاھدي تي يا رياست پنھنجي ملڪيت تي ھر ھڪ اسڪول جي انتظاميہ ھيٺ روانو ڪندي آھي. اھڙيون بسون باضابطہ اسڪولي شاگردن کي گھر کان اسڪول ۽ اسڪول کان گھر کڻي وينديون آھن. يا انھن کي ڪيترن ئي تجربيگاھن ۽ تفريح گاھن ڏانھن بہ وٺي وڃڻ جو ڪم ڪنديو آھن. اھڙيون اسڪولي بسون صرف ٻارن جي اسڪول يا ان جي لاڳاپيل اچ وچ سان جڙيل ھونديو آھن، اھي پينٽ ٿيل اسڪول جي نالي ۽ اچڻ وڃڻ جي رستي جو اشارو ڪنديون آھن. 

جڏھن تہ ھنگامي ۽ استثائي(؟) حالتن ۾ بہ ڪم آيندڙ بسون بہ اھڙي طرح سان پينٽ ڪيل يا نالا ۽ نشان ناھن رکنديون. ڪجهه ملڪن ۽ رياستن ۾ اسڪولي بسن جي الڳ سڃاڻپ ٺاھي رکڻ قانوني طور تي ضروري آھي. جڏھن تہ ڪجهه جڳھن تي ۽ ڪجهه ملڪن ۾ اھا ڳالھ اختياري آھي ۽ اسڪول انتظاميہ جي مرضي تي ٻڌل آھي. 

اسڪول بسن کي ھلائڻ واري ڊرائيور جو تربيت يافتہ ۽ لائسنس يافتہ ھجڻ ضروري آھي. اھو ان لاءِ آھي تہ انھن کي رستن تي گاڏيءَ کي ڏاڍي احتياط سان ھلائڻو ھوندو آھي. ان کان سواءِ گاڏي وارن کي بيھارڻ وقت ۽ گاڏي ھلائڻ شروع ڪرڻ وقت اھو بہ غور ڪرڻو ھوندو آھي تہ ڪٿي ڪوئي شاگرد ان جي زد ۾ تہ ناھي اچي رھيو.

## شاگردن جي حفاظت جي لاءِ قانون سازي
پيچري تي شاگرد ۽ شاگردياڻين بابت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن قانون سازي ڪئي آھي. ھي قانون عام پيچري جي گاڏين جي اچ وڃ ۽ رفتار سان لاڳاپيل آھن تہ ڪڏھن قانون رياست جي اسڪول بسن سان لاڳاپيل آھن.

جنوري 2019ع ۾ شاگردن جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ جي لاءِ گڏيل عرب امارتن جي اڳواڻن نئون قانون متعارف ڪرائي ڇڏيو آھي، جنھن جي تحت اسڪول بس کي اوور ٽيڪ ڪرڻ تي ھڪ ھزار درھم ڏنڊ وڌو ويندو. تفصيلن جي مطابق گڏيل عرب امارتن جي گاديءَ جي ھنڌ ابو ظبي جي ٽريفڪ عملدارن ڪار ۽ موٽر سائيڪل جي ڊرائيورن کي نون ٽريفڪ قانونن سان متعارف ڪرايو آھي جن جو مقصد اسڪول ويندڙ گھٽ عمر شاگردن جي حفاظت کي وڌيڪ بھتر بڻائڻو آھي. ٽريفڪ عملدارن طرفان لاڳو ڪيل نئين قانون ھيٺ اسڪول بس بيھي ٿي تہ ٻين گاڏين کي اسڪول بس جي پويان بيھڻو پوندو نہ تہ ڳري ڏنڊ کي منھن ڏيڻو پئجي سگھي ٿو. اماراتي خابرو اداري جو چوڻ آھي تہ ذڪر ڪيل قانون جي مطابق جيڪڏھن اسڪول بس جي ڊرائيور ٻارن کي بس ۾ چاڙھيندي ۽ لاھيندي وقت ’اسٽاپ‘جي سائن نہ کولي تہ ان کي 500 درھم ڏنڊ ۽ ڊرائيونگ لائسنس ۾ ڇھ ڪارن نڪتن کي منھن ڏيڻو پوندو.

## پڻ ڏسو
* بس
* اسڪول
* پيچرو

## حوالا

زمرو:سواري
زمرو:ٽرانسپورٽ
زمرو:قسم جي لحاظ سان بسون
سواحلي ٻولي

تصغیر|سواحلي ٻولي ڳالهائڻ وارا علائقا

**سواحلي** (Kiswahili) آفريڪا کنڊ ۾ هندي وڏي سمنڊ جي ساحلي ملڪن ۾ ڳالهائي ويندڙ بنتو خاندان جي ٻولي آهي. ڪوموروس، اُتر ڪينيا کان اُتر موزمبيق تائين جا مُلڪ ۾ ڏهه لک ماڻهو سواحلي ٻولي ڳالهائيندا آهن. ان کان سواءِ تنزانيا، يوگنڊا ۽ ڪينيا ۾ سرڪاري ٻولي جي حيثيت حاصل آهي. بنتو ٻولي خاص طور تي اوڀر آفريڪا ۾ ڳالهائي ويندي آهي، جيڪا تنزانيا ۾ قومي ٻولي ۽ ڪينيا جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.

## حوالا

زمرو:ٻوليون
زمرو:سواحلي ٻولي
زمرو:آفريڪي ٻوليون
زمرو:امتزاجي ٻوليون
زمرو:برونڊي جون ٻوليون
زمرو:تنزانيه جون ٻوليون
زمرو:روانڊا جون ٻوليون
زمرو:زيمبيا جون ٻوليون
زمرو:عمان جون ٻوليون
زمرو:ڪينيا جون ٻوليون
زمرو:ملاوي جون ٻوليون
زمرو:موزمبيق جون ٻوليون
زمرو:يوگنڊا جون ٻوليون
زمرو:آفريڪي ٻوليون
زمرو:آنگولا جون ٻوليون