لنگر

سک ڌرم ۾ **لنگر** (، اچار: ، ”باورچی خانو“) گردواري جي برادريءَ واري رڌڻي کي چيو وڃي ٿو، جيڪو سڀني کي بغير قيمت جي کاڌو ڏئي ٿو—مذهب، ذات، جنس، معاشي حيثيت يا نسل کان بغير۔ ماڻهو فرش تي گڏ ويهي کائين ٿا، ۽ اهو رڌڻو سک برادريءَ جا رضاڪار سنڀالين ٿا، جيڪي *سيوَا* (”بي لوث خدمت“) ڪندا آهن۔ لانگر ۾ پيش ڪيل کاڌو هميشه ليڪٽو-سبزي خوراڪ هوندو آهي۔

## نالي جو اصل
*لنگر* هڪ فارسي لفظ آهي، جيڪو پوءِ پنجابي ٻولي ۽ ان جي لغت جو حصو بڻيو۔

## ابتدا

خيرت ۽ پڪي خوراڪ يا اڻپڪي راشن جي فراهميءَ جو تصور، تپسوي ماڻهن ۽ گهمندڙ يوگين کي ڏيڻ، اوڀرئين ثقافتن ۾ لڳ ڀڳ 2000 ورهين کان ڄاتل آهي۔ تنهن هوندي به، دهلي سلطنت (۽ پوءِ مغل سلطنت) جي ڪيترن بادشاهن ۽ حڪمرانن جي اداري سهڪار جي باوجود، ان کي هڪ پائيدار برادريءَ واري اداري رڌڻي جي صورت ۾ مڪمل طور قائم نه ڪري سگهيو؛ اهو گهڻو ڪري رضاڪارن جي هلندڙ مفت کاڌي جي خدمتن جي صورت ۾ جاري رهيو۔
جمون جي پهاڙي علائقن ۾ صوفي مبلغن جي سماجي خدمت جو هڪ اهم پاسو برادريءَ جا رڌڻا منظم ڪرڻ هو، جيڪي مقامي طور ”لنگر“ سڏبا هئا۔ ضرورت مند ماڻهن کي کاڌو ڏيڻ سان گڏ، انهن جو مقصد معاشري ۾ شموليت وڌائڻ ۽ الڳائپ ۽ اڇوت کي گهٽائڻ هو—اهي ٻئي ڀارت جي برصغير ۾ وڏي پيماني تي رائج هئا۔ هي رواج گهڻو ڪري چندن ۽ عطين وسيلي هلندو هو، جنهن سان شرڪت ڪندڙ ماڻهو پنهنجي سماجي سڃاڻپ جي ڀيدن کي پري رکي گڏ ويهي کائيندا هئا، ۽ ان کي مقدس ذميواري سمجھيو ويندو هو۔ روايت جو آغاز 12–13هين صدي ۾ شيخ فريد سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو۔
سک گروئن پاران شروع ڪيل برادريءَ وارو رڌڻو سڀني مذهبن ۽ پسمنظرن وارن لاءِ کليل ۽ قبول ڪندڙ هو، ۽ اها روايت اڄ تائين جاري آهي۔ پيش ڪيل کاڌي جي نوعيت ۽ پچائڻ جا طريقا پڻ اهڙا هئا، جن لانگر کي مختلف مذهبن ۽ ذاتين وٽ قابلِ قبول بڻايو۔
ڪيترن ليکڪن، جهڙوڪ گورندر سنگھ مان ۽ اَروِند-پال سنگھ منڊير، ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪيو آهي ته پندرهين صديءَ ۾ مسافرن، تپسوي ماڻهن ۽ گهمندڙ يوگين کي پڪو کاڌو (يا راشن) ڏيڻ جا رواج موجود هئا، ۽ اهڙي مفت خوراڪ جي ورڇ هندو ناٿ يوگين ۽ مسلمان صوفي بزرگن جهڙن مذهبي گروهن ۾ به رائج هئي۔ پر ڪنهن هڪ مخصوص برادريءَ پاران اهڙا باقاعده اداري رڌاڻا، جيڪي ڊگهي عرصي تائين لڳاتار مفت پڪو کاڌو فراهم ڪن، ان بابت واضح ثبوت موجود نه آهن۔
اهڙي رضاڪارانه خيراتي کاڌ خوراڪ جي جڙون هندستاني روايت ۾ تمام پراڻيون آهن؛ مثال طور: گپتا سلطنت جي دور ۾ هندو مندرن سان گڏ رڌڻو ۽ خيراتي گهر (almshouse) لڳل هوندو هو، جنهن کي *ڌرم-شالا* يا *ڌرم-ستر* سڏبو هو، جتي مسافرن ۽ غريبن کي کارايو ويندو هو—يا اهي جيڪي به چندو ڇڏي ويندا هئا۔ اهي برادريءَ جا رڌاڻا ۽ آرام گهر ڪتبن ۽ لکتن جي شاهدين ۾ ملن ٿا، ۽ ڪڏهن انهن کي *سَترم* (مثال طور *اَنّسيا سَترم*)، *چولٽري* يا *ڇٿرم* به سڏيو ويو آهي۔ درحقيقت، سک مورخ ڪپور سنگھ لنگر کي هند-آريائي اداري طور حوالو ڏئي ٿو۔
چيني ٻڌ مت جو ياتري يجنگ (7هين صدي عيسوي) اهڙن خانقاهن بابت لکيو جن وٽ رضاڪارن جي هلندڙ رڌاڻا هئا۔ لانگر جو ادارو پنجاب علائقي جي 13هين صديءَ جي صوفي بزرگ فريدالدين گنج شڪر سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي۔ هي تصور وڌيڪ ڦهليو ۽ *Jawahir al-Faridi* ۾ پڻ دستاويز ٿيو، جيڪو 1623ع ۾ مرتب ٿيو۔
لنگر جو اهو تصور—جيڪو سڀني ماڻهن لاءِ، مذهب، ذات، رنگ، عقيدي، عمر، جنس يا سماجي حيثيت کان بغير، برابر طور قائم رکڻ لاءِ ٺهرايو ويو—سک ڌرم ۾ برابري جو علامتي ۽ نئون خيراتي نظام هو، جنهن کي باني گرو نانڪ لڳ ڀڳ 1500ع ۾ پنجاب جي اتر ڀارت ۾ متعارف ڪرايو۔
سک ڌرم جو ٻيو گرو، گرو اَنگد، سک روايت ۾ لانگر جي اداري کي سڀني گردوارن جي احاطن ۾ منظم ڪرڻ لاءِ ياد ڪيو وڃي ٿو، جتي ويجهو پري کان ايندڙ زائرن کي سادي ۽ برابر ويهڪ سان مفت کاڌو ملي سگهندو هو۔ هن رضاڪارن (*[[سيوادار]]*ن) لاءِ قاعدا ۽ تربيت جو طريقو پڻ مقرر ڪيو، ۽ زور ڏنو ته ان کي آرام ۽ پناهه جي جاءِ سمجھي هلائجي، ۽ سڀني مهمانن سان هميشه نرمي ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي۔
ٽيون گرو، گرو اَمر داس، هو جنهن لانگر کي هڪ نمايان اداري جي حيثيت ڏني، ۽ ماڻهن کي—ذات ۽ طبقي کان بغير—گڏ ويهي کائڻ جي ترغيب ڏني۔ هن لانگر جي عمل کي وڌايو ۽ جيڪي به وٽس ايندا هئا، انهن لاءِ ضروري ڪيو ته هو پهرين لانگر ۾ شريڪ ٿين، پوءِ ئي ساڻس ڳالهائي سگهن۔

## موجوده عمل

سڄي دنيا ۾ گردوارن ۾ لانگر لڳندا آهن، جن مان گهڻا بي گهر ماڻهن کي پڻ متوجه ڪن ٿا۔ رضاڪار ڪنهن به امتياز کان بغير ماڻهن کي کارائين ٿا، ساڳئي وقت اهي سک عقيدتمند به گڏ ويهي کائين ٿا جيڪي عبادت لاءِ گڏ ٿين ٿا۔ لڳ ڀڳ سڀ گردوارا لانگر هلائين ٿا، جتي مقامي برادريون—ڪڏهن سئوَن يا هزارن مهمانن سميت—سادي ليڪٽو-سبزي خوراڪ گڏجي کائين ٿيون۔ ڪينيڊا جي گردوارن ۾ ڏٺو ويو آهي ته لانگر پڙهندڙ شاگردن لاءِ به سهارو بڻجي ٿو، جڏهن سيمسٽر جي پڇاڙيءَ ۾ سندن وسيلا گهٽجي وڃن؛ اهي کاڌو گهٽ روايتي اسٽائرو فوم ڪنٽينرن ۾ وجهي ڪيمپس ڏانهن واپس وٺي وڃن ٿا ته جيئن پڙهائي جاري رکي سگهن۔

## گيلري

File:Janamsakhi painting showing Guru Nanak's dialogue with Sant Ren during the Sacha Sauda episode.jpg|جنم ساخين جي تصوير، جنهن ۾ ”ساچا سودا“ واري واقعي دوران گرو نانڪ جو سنت رين سان مکالمو ڏيکاريل آهي، جتي بکايل تپسوي ماڻهن کي کارايو پيو وڃي
File:The Camp of Bhai Bir Singh Naurangabad, Punjab, ca.1850.jpg|پنجاب ۾ بير سنگھ نورنگ آباد جي ڪئمپ ۾ لانگر، لڳ ڀڳ 1850ع


## پڻ ڏسو
* ڀوڳ
* پنگت
* ڪڙاه پرشاد (سِک ڌرم)
* پرساد (هندو مت)
* ڀنڊارا (برادريءَ جو رڌڻو)

## نوٽس ۽ حوالا

## ٻاهرين ڳنڍڻيون

* 

زمرو:ڀارت جا سبزي خور کاڌا
زمرو:پنجابي پکوان
زمرو:پنجابي کاڌا
زمرو:پنجابي لفظ ۽ جملا
زمرو:سِک مذهبي عمل
زمرو:مفت کاڌا