open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڄاهو

هنن جي ڄمار 8 کان 10 سال هوندي آهي. 

## <big>ڊِگھ - ڪَنو ڄاهو</big>

### <big>جسم جي بناوٽ</big>
ڊگھ يا ڪنو ڄاهي يا ٻيٻاهي جي جسامت 17 سينٽي ميٽر آهي ۽ وزن 200 کان 500 گرام هوندو آهي. هن جو رنگ ڪارسرو ٿئي ٿو. پُٺي جا ڪنڊا تقريبا منو انچ ڊگھا ٿيند ٿا. ڪن وڏا اٿس.

### <big>کاڌ خوراڪ</big>
عام طور تي ڏينهن جو ٻين جانور جي ٻرن ۾ آرام ڪندو آهي ۽ رات جو شڪار لاءِ نڪرندو آهي. نظر ڪمزور پر سنگھڻ جي حِس ڪافي تيز اٿس، جنهن سان خوراڪ تلاش ڪندو آهي. جيت ننڍڙا ڪوئا، ڪِرڙيون، نانگ، ڏيڏر وغيره کائيندو آهي. جيڪڏهن گھڻو بکايل هجي ته وڏن جانورن تي به حملو ڪري ٿو. شڪار جو ڪو به حصو وات ۾ آيس ته ان کي جھلي چٻڻ شروع ڪري ڏيندو آهي ۽ پاڻ کي وڪوڙي ڪنڊا اُڀا ڪري ڇڏيندو آهي ته جئين جوابي حملي ۾ محفوظ هجي. ڇيڙڇاڙ ڪرڻ سان گول بال وانگر ويڙهجي ويندو آهي. سياري ۾ موسي نستائيءَ ۾ هليو ويندو آهي.

### <big>رهائش</big>
هي ڄاهو هندستان ۾ (گجرات، راجستان ۽ اترپرديش) ۾ ملي ٿو ۽ پاڪستان (سنڌ ، پنجاب ۽ خيبر پختونخواه ).  ۾ پڻ ملي ٿو. 

### <big>نسل جي واڌويجھ</big>
مادي 3 کان 4 ٻچا ڏيندي آهي. اهي موسمي جي حساب لڳ ڪندا آهن. نر  مارچ کان آگسٽ تائين جوش ۾ هوندو آهي جڏهن ته مادي اپريل کان آگسٽ تائين جوش ۾ هوندي آهي. [6] اهو هڪ جامع پيچيده جذباتي ميلاپ هوندو آهي ۽ قابل ذڪر آهي جنهن ۾ نر مادي جي ڀرسان ڪيترن ئي ڏينهن تائين "ناچ" ڪندو آهي.

## هيڊو ڄاهو / ٻيٻاهو

### <big>جسم جي بناوٽ</big>
هن ڄاهي جي نر جو وزن 435 گرام ۽ مادي جووزن  312 گرام هوندو آهي. هن جو پڇ 2 کان 4 سينٽي ميٽر ڊگھو هوندو آهي. 5 کان 7 انڇ ڊگهو، هي ننڍڙو ڪوئي جيترو مماليه جانور آهي، جنهن جي سڄي پٺيءَ تي پيشاني کان آخر تائين ڪندا ٿين ٿا، رنگ هيڊو يا هلڪو اٿس، هيٺين بجدار کل ۽ منهن جو مٿيون حصو اڇو ٿئيس، باقي منهن ۽ پير ڪارڙا اٿس.

### <big>کاڌ خوراڪ</big>
هي گوشت خور جانور آهي هن جي مک خوارڪ جيت، ڪيڙا، نانگ ۽ ڏيڏر وغيره کائي ٿو.هي ڄاهو رات جي وقت پنهنجي ٻر مان ٻه  يا ٽي ڀيرا ٻن ٻن يا ٽن ٽن ڪلاڪن لاءِ نڪري ٿو ان وچ ۾ ننڊ ڪندو آهي. هن جي شڪار جو طريقو به تمام دلچسپ آهي، جيڪو شڪار ملندو اٿس انجي جسم جو جيڪو حصو وجھ ۾ ايندو اهي ان کي چٻاڙڻ لڳندو آهي

### <big>نسل جي واڌويجھ</big>
هي ڄاها صرف لڳ جي مند ۾ ملندا آهن. انکان پوءِ اڪيلو رهندا آهن. مادي 2 کان 3 ٻچا ڄڻيندي آهي. نر مادي جي ٻچن پالڻ ۾ بلڪل هن جي مدد نه ڪندو آهي. نر ٻچن کي ڏسندي ئي ماريندو آهي ان ڪري مادي پنهنجي ٻچن حفاظت ڪندي آهي.



### <big>رهائش</big>
هي ڄاهو هندستان ۾ (گجرات ۽ راجستان) ۾ ملي ٿو ۽ پاڪستان (سنڌ ۽ پنجاب)  ۾ پڻ ملي ٿو.
## <big>طب</big>
**اثر**: گرم خشڪ 2، نقصان: جگر ۽ معدي کي، ميل: ______، عيوض: ___-، وزن: ضرورت مطابق.

**سڃاڻپ**: هي جانور ٻلي کان گهڻو ننڍو، سڄو ڪنڊن سان ويڙهيل ڪوئي جي شڪل تي، ڪاري رنگ جو ٿئي ٿو.

**خاصيت**: فالـج، جلندر، عضون جي سيٽجڻ، داءِ الفيل، جذام، گردي جي سور، ڦٽن ۽ ڦرڙين لاءِ مفيد آهي. هن جي کل ٽانڊن تي رکي موڪن کي اُن جو دونهون ڏبو، ته موڪن کي ساڙي ڪيرائيندو ۽ بواسير جي رت کي بند ڪندو.
فائل:Hedgehogball.jpg
فائل:Hedgehog suffering from balloon syndrome before deflating 2.jpg
فائل:Hedgehog drinking.JPG
فائل:Stuffed Hedgehog (138652035).jpeg
فائل:Baby Hedgehog - panoramio.jpg
فائل:Hedgehog in my garden.jpg
فائل:Long Eared hedgehog.jpg
فائل:Lesser Hedgehog-tenrecs (Echinops telfairi) (9583771418).jpg
فائل:Hedgehog Gnesta.jpg


## حوالا
**[http://www.sl.sindhila.org/en ڪتاب- سنڌ جي جھنگلي جيوت- مصنف- بدر ابڙو- سنڌي لئنگئيج اٿارٽي] **

زمرو:حيوان
زمرو:حيوانات
زمرو:جانور
ڄام

**ڄام** هڪ ذات جو نالو آهي، ڄام لفظ جو استعمال لقب  طور ’سما‘ حڪمرانن جي دور ۾ ٿيو، پر هيءُ لقب رڳو سما حڪمرانن لاءِ مخصوص ڪونهي. 
## تاريخ
سما پراڻڪ انسائيڪوپيڊيا جي ص 341-342 تي لکيل آهي ته سما، شري ڪرشن جي اولاد ۽ سندس گهر واريءَ جامبوتيءَ (ڄامڀوتيءَ) جي پيٽان ڄاول آهن. هيءَ عورت ڄام باوان جي ڌيءَ هئي، جيڪو شري ڪرشن واري زماني ۾ ڪڇ ڪاٺياواڙ جو راجا هو. مختصر تاريخ سنڌ جو ليکڪ سيد محب الله شاهه ڄام لفظ بابت لکي ٿو ته، ڄام سنڌي ٻوليءَ ۾ پنهنجي قوم ۽ قبيلي جي سردار کي چئبو آهي، جيئن فارسيءَ ۾ ’بيگ‘ قوم جي سردار کي چئبو آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي سمن جي سلطنت بابت هڪ جامع ڪتاب لکيو آهي. ان ۾ ’ڄام‘ لفظ بابت لکي ٿو ته: بادشاهي وڃڻ بعد سماٽ جي مختلف ذاتين ۾ وڌيڪ تقسيم ٿي. اها سما ذات گهڻن قبيلن ۾ ورهايل هئي، جن جا سردار ڄام، ارباب، وڏيرا، ڄاموٽ وغيره لقب سان سڏبا هئا، پر حڪومت وڃڻ کانپوءِ ننڍن قبيلن جا مک سردار به ڄام سڏائڻ لڳا. ڄام لفظ کي سنڌي چوڻين، پهاڪن ۽ شعرن ۾به ڪتب آندو ويو آهي، جيئن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سنڌين جي اهڙي اوصاف ۽ خوبين واري لقب کي حضور صلي الله عليه وسلم لاءِ تمثيلي طور استعمال ڪيو آهي:
**ڄاپڻ وقت ڄام جي، ڪريا ڪوٽ ڪفار.**
يعني حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جي ڄمڻ سان ئي ڪفر/ لادينيت جا ڪوٽ، قلعا ڀڄي ڀري پيا. اهو ڄام لقب، لفظ شاهه سائين، نبي سائين لاءِ تمثيلي طور استعمال ڪري سنڌي قوم جي ان لقب جي اهميت کي واضح ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:رياستي سربراھ
زمرو:سما جاتيون
ڄام آري

**ڄام آري** سنڌ جي تاريخ ۾ هنَ جو ذڪر موجود آهي.  شاهه لطيف پڻ سسئي پنهون جي داستان ۾ آري، آري ڄام، آرياڻي ۽ آريجن جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا ڪم آندو آهي. مثال طور:
**آن ڪي ويندا گڏيا، آرياڻي اِن پارا.**
(سر آبري، داستان پهريون، وائي: 2)
**آريءَ جو آتڻ ۾، پڇنديس پاڻ پهاڪو.**
(سر آبري، داستان چوٿون، وائي 2)
**آءٌ نه گڏي پرينءَ کي، ٿورا ڏينھَ ٿئا،**
**راتين روز وئا، عبث آريءَ ڄام ري.**
(سر معذوري، داستان ستون، بيت 1)
## تؤنگ وارو آري ڄام
پر تؤنگ وارو آري ڄام ٻيو آهي. سنڌ بلوچستان ۾ آري ڄام جا آستانا يا مزارون ڪافي جاين تي آهن. آري پير جو هڪ آستانو يا مزار مول کان اتر طرف آهي. هڪ آستانو آنڌار جبل ۾ ان هنڌ آهي، جتي نئن سارونا آنڌار جبل مان ٻاهر نڪري ٿي. اڄڪلهه اتي ڊيم ٻڌو ويو آهي. لاهوتي فقير اتي زيارت لاءِ پهچندا آهن. آري پير جي هڪ مزار لڪي جبل جي اولهه ۾ ۽ جهانگارن کان ڏکڻ طرف آهي (حوالو: تحفة الڪرام). ان کان سواءِ مشهور شهر سن کان ڏکڻ طرف ميل ڏيڍ پنڌ تي آري پير جي قبر موجود آهي.
## حوالو

## حوالا
پتافي

**پِتافي** هڪ ذات جو نالو ۽ سنڌ جو هڪ قبيلو آهي. جيڪي  اڪثر گهوٽڪي ۽ پني عاقل تعلقن ۾ ۽ ڪراچي طرف رهن ٿا.

## بنياد
هيءَ قبيلو ڪورائي بلوچن جي شاخ آهي، پتافي قبيلي جو ڏاڏو ڪورائي هو، جيڪو جلال خان ولد هرين جو پٽ هو. ’دستي‘ ۽ ’بڊاڻي‘ به هن قبيلي جون شاخون آهن. سنڌ ۾ ميرپور ماٿيلي ۽ اُٻاوڙي پاسي پتافي ڪافي تعداد ۾ ويٺل آهن، جڏهن ته بهاولپور رياست ۾ پڻ گهڻي انداز ۾ رهندڙ آهن.

ھيءُ ڪورائي سنڌ جي ھڪڙي شاخ آھي ۽ ھو اڪثر بھاولپور رياست ۾ رھندا آھن. ھنن جو ڏاڏو ڪورائي ھو، جو جلال خان ولد ھرين جو پٽ ھو. دستي ۽ ٻڍاڻي به انھيءَ شاخ جون ڦريون آھن. سنڌ ۾ مير پور ماٿيلي ۽ اُٻاوڙي جي پاسي رھندا آھن.

## لفظي معنا
پتافي لفظ جي معنيٰ آهي ڏکڻ وارا. 
## تاريخ ۽ پاڙا
سنڌ جون چند ذاتيون ڪتاب ۾ لکيو ويو آهي ته پتافي قبيلي جو ڳوٺ لنڊ پتافي هو، سرداريءَ جي پڳ قندراڻي قبيلي تي هئي. هن وقت پڳ گلواڻي پاڙي جي پتافين تي آهي، جنهن جو سردار احمد علي سان پتافي آهي. مرزا قليچ بيگ ”قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو“  (ص 303) ۾ لکيو آهي ته پتافي، ڪورائي بلوچن جي هڪڙي شاخ آهن، هنن جو ڏاڏو ڪورائي بن مير جلال خان هو، دستي ۽ ٻڍاڻي به انهيءَ شاخ جون ڦريون آهن. هي سنڌ ۾ ميرپور ماٿيلي ۽ اُٻاوڙي طرف رهندا آهن، اڪثر سرائڪي ڳالهائين ٿا. مولائي شيدائيءَ جي ڪتاب ”تاريخ بلوچستان“ (ڇاپو 1941،  ص 28) ۾ گورچاڻين جا يارهن پاڙا ڄاڻايل آهن، جن مان هڪ پاڙي جو نالو ”پتافي“ آهي. يعني پتافي، گورچاڻي ”رند“ آهن. انهي ساڳئي ڪتاب ۾ پتافي خاندان، ذات، قبيلي يا شاخ جون هيٺيون ڦريون لکيل آهن:

# جرواڻي
# هـوتمـان
# ڪتالاڻي
# براهماڻي
# متڪاڻي
# جنگلاڻي
# سرموراڻي
# ٺلراڻي
# اميگراڻي
# گوڪيباواڻي (گوڪياواڻي)
# ڀاوناڻي
# بگاڻي
# ستاڻي
# رانجھاڻي
# جداڻي
# ننگراڻي
# رتڙو
مقامي طور چاڪراڻي، جيوڻاڻي، گهنوراڻي، رحيماڻي، ڪرماڻي ۽ بگاڻي پڻ پتافين جا پاڙا آهن.مغلن جي دور ۾ ديري غازي خان ۽ مظفر ڳڙهه ۾ سندن رياست هئي، لنڊ پتافي سندن تختگاه هو.

## حوالا

زمرو:بلوچ قبيلا
زمرو:سنڌي ذاتيون
سر پرڀاتي

**سر پرڀاتي** شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جو هڪ ”سُر“. هِن سُر ۾ منگتن، مڱڻهارن ۽ سخي سردارن جو ذڪر آهي، پر خاص موضوع لس ٻيلي جي واليءَ سپڙ ڄام جي سخا آهي، ڇو ته ٻين سردارن ۽ ڏاتارن سخا ڪئي ته پنهنجي شان ۽ مان وڌائڻ خاطر ڪئي، پر سپڙ ڄام سمي، ڪيرت وارن جي قدردانيءَ لاءِ سخا جا در کولي ڇڏيا. هن خاص طرح محتاجن کي اَن ۽ ڏڏن کي ڏان ڏنا.

## نالو

پرڀاتي هڪ راڳڻي جو نالو آهي، جيڪا پرڀات اسر (ويل) ڳائبي آهي. هن راڳڻيءَ جي نالي سان شاهه لطيف جو هڪ سر به آهي. هن سر ۾ شاهه سائينءَ بندگيءَ جي تاڪيد ۽ رب سائينءَ جي نعمتن کي ساراهيو آهي، لسٻيلي جي حاڪم سپڙ سخي جي سخاوت کي تمثيلي رنگ ۾ بيان ڪيو آهي. 
هن سُر جو نالو موضوع جي مناسبت سان رکيو ويو آهي، ڇو ته منگتا/ مڱڻهار/ چارڻ پرڀات ويل اُٿي، سمن سردارن جي درن تي بيهي کين ساراهيندا ۽ سندن واکاڻ جا گيت ڳائيندا هئا. ان واکاڻ کي ”وهاڳ“ به چئبو آهي، ان ڪري هن کي ’سُر وهاڳڙو‘ به چوندا آهن. منگتا وڏا هنرمند ۽ جاجڪ هئا، جيڪي پنهنجي جاجڪاڻي انداز ۾ سخي سردارن کي موهي وجهندا هئا. انهيءَ مناسبت سان جدا جدا رسالن ۾، هن سُر جا جدا جدا نالا آهن، جهڙوڪ: جاجڪاڻي ۽ جاجڪان، وهاڳڙو وغيره.

## دور
هيءُ سُر سمن جي ان آڳاٽي سرداري سماج واري ماحول جو يادگار آهي، جڏهن سردارن موروثي طور مڱڻهار رکيا ته هُو کانئن وڏا انعام۽ اڪرام حاصل ڪري ساراهون ڪن. منگتن کي نوازڻ سان هڪ طرف انهن جي ڳائڻ وڄائڻ ۾ واڌارو آيو، ته ٻئي طرف ڪيرت جي ٻولن ۾ وڏي تورتڪ پيدا ٿي. هر قابل جاجڪ تي انعام جي ورکا ٿي پئي، پر ويچارا معذور مڱڻهار اهڙن انعامن اڪرامن کان محروم هئا. پوءِ لسٻيلي جو اهو نامور سخي ’سپڙ ڄام‘ ساماڻو، جنهن معذور منگتن کي مان ڏنو. انهيءَ پسمنظر ۾ ’لڱي چارڻ‘ جي ڳالهه مشهور ٿي، جنهن کي ڪيرت لاءِ ڪو به پاڻ سان گڏ وٺي نه ٿي ويو، پر کيس سپڙ ڄام جي سخا ۾ وڏي اميد هئي ۽ ٿيو به ائين. سپڙ ڄام هن بيوس منگتي کي ڏوليءَ ۾ چاڙهائي پاڻ وٽ گهرايو ۽ وڏا انعام ۽ اڪرام ڏنا. انهيءَ ڪري لطيف سائين به هن سخي سردار جي سخا کي ڳايو آهي.

## حوالا
پالڪي

thumb|کاٻو|ڪوريا ملڪ ۾ پراڻي پالڪيءِ جو عڪس
**پالڪي** اها ڏولي، جيڪا سواريءَ لاءِ هاٿيءَ جي پٺيءَ تي ٻڌبي آهي، ان کي پالڪي چئبو آهي. ڍڪيل سواري به ’پالڪي‘ سڏبي آهي، جيڪا ڪنوار لاءِ مخصوص هجي. پالڪي ڪاٺ جي ٺهيل ننڍڙي ڪمري وانگر بند ڪوٺيءَ مثل هوندي آهي، جنهن کي ٻه چار ماڻهو ڪلهن تي کڻي منزل تي رسائيندا آهن. اڳي امير پالڪي ۾ سفر ڪندا هئا. ماضيءَ ۾ اها روايت هئي ته گهٽين سوڙهين هئڻ ڪري پرديدار عورتون ٻئي هنڌ وڃڻ لاءِ ڏولي/ پالڪيءَ ۾ چڙهي وينديون هيون. سنڌ جي ٺٽي شهر ۾، پاڪستان قائم ٿيڻ کان پنج ڏهه سال پوءِ به، ڏولين جو رواج هو، جيڪو هاڻي ختم ٿي ويو آهي. هن وقت فقط شيرازي ساداتن مان پالڪي نڪرندي آهي، جنهن ۾ پڳدار سيد ويهي عيدگاهه تي ويندو آهي. ڏوليءَ/ پالڪيءَ کي حمال کڻي هلندا آهن. هندن جي مندرن ۾ ڀڳوان جي مورتيءَ جي ڀرسان رکيل ننڍڙي پينگهي کي به ’پالڪي‘ چيو ويندو آهي. 
## حوالا

زمرو:انساني سگهه واريون گاڏيون
زمرو:ڪرسيون
طنبورو

**طنبورو** يا تانپورو (Tanbur) منفرد ساز شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحمته الله عليه جي ايجاد آهي ۽ سندس دوؤر کان پوءِ سندس ڳائڻن، فقيرن ۽ ٻين موسيقارن وٽ استعمال ۾ آهي. غالباً هي ساز، شاهه صاحب، عربي ۽ ايراني موسيقيءَ کان متاثر ٿي ايجاد ڪيو. تنبور، تانپوري وانگر آهي، جيڪو مصرين جي ايجاد آهي. پر عالم چون ٿا ته دنبوري کي وڌائي پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ اڳي ٽي تارون هيون، شاهه صاحب هِن دنبوري جي جسامت وڌائي، ان ۾ تارن جو تعداد پنج ڪري ڇڏيو. برصغير ۾ چئن تارن وارو ساز چؤتارو به موجود آهي، جيڪو گلوڪار جي آواز جي آس ڏيڻ لاءِ ڪم ايندو آهي.

## تارون
شاهه صاحب تنبوري ۾ پنجين تار جو اضافو ڪيو ۽ ساز جي لئي لاءِ اهڙي نموني بنايو، جو تال جو ڪم به ڏيڻ لڳو. تنبوري جي پنجن تارن جي ورهاست هن نموني ڪئي ويئي آهي، پهرين تار کي **گهُور** چيو ويندو آهي. ان کي مڌر اسٿان جي کرج سان ملايو ويو آهي، ان کان پوءِ ٻن تارن کي **جاڙيون** چيو ويندو آهي، انهن مان مڌم اسٿان جي کرج نڪرندي آهي. چوٿين تار کي **زبان** چيو ويندو آهي، جنهن مان مڌر اسٿان جو پنچم سُر ڪڍيو ويندو آهي، پنجين تار **سٽا** تي نڪرندي آهي. اها لطيف سائينءَ جي ايجاد آهي. ان جو اهو فائدو ٿيو آهي، جو ڳائيندڙ پنهنجو بنيادي آواز سُر کرج جي بجاءِ پنچم کان شروع ڪندا آهن ۽ پوءِ ٽيپ اسٿان ۾ اچڻ وقت سندس آواز تمام اوچو ٿي ويندو آهي. اهو طريقو ايران ۽ مصر ۾ اڃا تائين مروج آهي. هن تنبور جي ايجاد کان پوءِ ڳائيندڙ کي تال جي ڪنهن ساز جي ضرورت نٿي پوي، ڇاڪاڻ ته هو انهن ڀرپور تارن تي جنهن وقت مضراب هڻندا آهن ته ساز سان گڏ تارون تال جو ڪم به ڏينديون آهن.
## پهريون تنبور
پهريون تنبورو شاهه صاحب ٺٽي مان ٺهرايو ۽ اهو ساڳيو تمر فقير کنيو، جيڪو ”شاهه جي راڳ“ جو اڳواڻ ٿيو. اهو تنبورو تاحال تمر فقير واري اوطاق ۾ رکيل آهي. هر جمعي جي رات راڳ جو اڳواڻ فقير اول انهيءَ تنبور تي وڌائي خاطر تند هڻي، پوءِ پنهنجي تنبوري تي ويهي ڳائيندو آهي. هن وقت اهو دنبورو نازڪ حالت ۾ آهي. هي يڪ ڀانڊو تنبور، هڪ ئي ڪاٺيءَ مان ڪوري ٺاهيل آهي. چون ٿا ته ڀٽائي صاحب جي وقت ۾ ٺٽي کان موتي ۽ گوپال ڪاريگر آيا، جن ڀٽ تي ويهي اهي تنبورا ٺاهيا. ان کان پوءِ ڦاڪدار تنبورو يعني هڪ کان مٿي ڪاٺ جي ٽڪرن جي جوڙ مان ٺاهيا. تمر واري تنبوري کان پوءِ ٻه ٻيا تنبورا هڪ فقير محمد عالم ڏيري جو ۽ ٻيو تمر فقير جي ڪنهن ساٿيءَ جو ٺهيو، جنهن کي شاهه سائينءَ وڄايو.
## حوالا

زمرو:سنڌي ثقافت
زمرو:موسيقي جا اوزار
گگرال جو وڻ

**گگرال جو وڻ** ريگستاني ۽ خشڪ جابلو ريتيلن علائقن جو وڻ آهي. هن وڻ مان گگر نالي هڪ قيمتي کئونر جھڙو مادو ملي ٿو، جيڪو دوائن ٺاهڻ ۾ ڪم اچي ٿو. انھي ڪري هن وڻ مان حاصل ٿيندر گگر نھايت قيمتي  آهي. هن وڻ جي سموري واڌ ويجهہ جو سرشتو هن جي ڪاٺي ۽ خاص ڪري کل ۾ آهي. چوماسي کان اڳ ۾ مئي، جون، جي سخت لڪن جي موسم جنھن کي عام ٻولي ۾ چاليھي جي موسم سڏيو چيو وڃي ٿو ۾ هن جا حساس ۽ نرم نازڪ پن ڇڻي ويندا آهن. جنھن سبب هي چوماسي جي مند ۾ مينھن وسڻ کان اڳ ۾ سڪل ڏسڻ ۾ ايندو آهي. پنن جي سڪڻ سبب هن جي زندگي جي سموري سرشتي جو دارومدار ڪاٺي ۽ سندس کل جي ريشن يعني تندن واري نظام تي هوندو آهي. هي وڻ پڻ ٻين ريگستاني ٻوٽن جيان پنھنجي ڊگهين پاڙن ذريعي زمين جي پوسل مان پنھنجي پاڻي جي ضرورتن جو پورائو ڪري ٿو. چوماسي جي موسم ۾ جڏهن هوا م گهم جو مقدار وڌي ويندو آهي، تڏهن هن وڻ جي زندگي جي سرشتي جي ذميواري جو ڪردار ادا ڪندڙ کل ۾ موسمي گهم جي وڌيڪ مقدار سبب دفاعي رد عمل ٿيندو آهي، جنھن ڪري هن وڻ جي کل تي ڳاڙهي رنگ جا ڦليا مٿي اڀري ظاهر ٿيندا آهن. جيڪو چوماسي جي موسم ۾ هوا ۾ وڌيل گهم ۽ آبي بخارن جي گهڻائي جو رد عمل هوندو آهي. جڏهن هوا ۾ گهم جو وڌيڪ مقدار هوندو تڏهن ئي چوماسي جون برساتون وسنديون آهن. تنھنڪري گگرال جي وڻ جي ڪاٺين تي، جڏهن ڳاڙهي رنگ جا ڦليا يا داڻا داڻا نڪرندا آهن تہ ان کي مينھن وسڻ ۽ سڪار جو اهڃاڻ سمجهيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:وڻ
زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا وڻ
مڪاڪ ڀولڙو

مڪاڪ () ڀولڙي جو پُڇ ڊگهو ٿئي ٿو. مڪاڪ ڀولڙا ملائيشيا ۾ تمام گهڻو ٿين ٿا. ٻين ملڪن ۾ ڀولڙا رڳو جانورون جي باغ ۾ ئي نظر ايندا آهن، پر انڊيا ۽ ملائيشيا اهڙا ملڪ آهن، جتي ڪيترن ئي شهرن، جهنگلن ٻيلن ويندي پڪن رستن تي ڀولڙا عام جام گهمندي نظر ايندا آهن. 

هنن ڀولڙن کي سائنس جي تجربن ۾ تمام گهڻو ڪتب آندو وڃي ٿو. تنهنڪري ڪيترن ئي ملڪن ۾ هن ڀولڙي جي کپت آهي. ملائيشيا طرفان ان ڀولڙي جي وڪري يا ٻاهر موڪلڻ تي پهرين جهل پل نه هئي. پر هاڻي ويجهڙائيءَ ۾ حڪومت ان کي ٻاهر اماڻڻ تي بندش وڌي آهي جو پهچندڙ رپورٽن موجب خبر پيئي ته انهن ڀولڙن تي ٻين ملڪن ۾ سائنس جي نالي تي سخت ظلم ٿي رهيا هئا ۽ کين ڪيميائي ۽ بايولاجيڪل جنگي تجربن ۾ استعمال ڪيو پيو ويو. نتيجي ۾ ملائيشيا جي حڪومت مڪاڪ جي ايڪسپورٽ ڪرڻ تي بندش وجهي ڇڏي.

حڪومت جي هن اوچتي جهل انهن واپارين کي سخت نقصان ۾ وجهي ڇڏيو آهي، جيڪي هي ڀولڙا ٻاهر موڪلي ناڻو ڪمائڻ ڪارڻ هتي ڀولڙن جا فارم هلائي رهيا هئا جن فارمن ۾ هن وقت هزارين ڀولڙا موجود آهن. هنن کي سمجهه ۾ نه ٿو اچي ته هاڻي انهن کي ڪيڏانهن ڪن. جي پاڻ وٽ رکن ٿا ته ڪمائيءَ بدران انهن کي کارائڻ پيارڻ ۽ نگهبانيءَ تي خرچ ڪرڻو ٿو پوين ۽ جي کين آزاد ڪري جهنگل ۾ ٿا ڇڏين ته ڀولڙن ۾ ٻين جانورن وانگر اهو افعال بنهه ناهي ته هڪدم پنهنجي کاڌي خوراڪ جي ڳولا ۾ لڳي وڃن. نتيجي ۾ ٻنهي صورتن ۾ اهي اڃايل بکيل مري ويندا. 

زمرو:ملائيشيا
زمرو:مڪاڪ
ملائيشيا جي مردم نگاري

ملائيشيا () ۾ ٽي قومون رهن ٿيون: **ملئي**، **چيني** ۽ **انڊين**. اندين ۾ جيتوڻيڪ ننڍي کنڊ جا سڀ ماڻهو اچي وڃن ٿا پر انهن ۾ سڀ کان گهڻا ڏکڻ هندستان جا تامل آهن. هي اتر انڊيا جي دهلوي، لکنوي، گجراتين، بهارين ۽ پاڪستان جي پنجابين، سنڌين، پٺاڻ کا رنگ ۾ وڌيڪ ڪارا ۽ جسم ۾ ڏٻرا آهن. ڏکڻ هندوستان ملائيشيا جي ويجهو آهي، ان ڪري جن ڏينهن ۾ اچ وڃ تي پابندي نه هئي ته ڏکڻ هندوستان جا ماڻهو روزگار توڙي واپار وڙي لاءِ هن پاسي گهڻو آيا. ٻيو ته انگريزن جي ڏينهن ۾ ملائيشيا ۾ رٻڙ جي پوک جو ڪم وڌڻ ويجهڻ ڪري، انهن ماڻهن جي ضرورت پيئي، جيڪي گرميءَ توڙي جهڙ مينهن ۾ جهنگل ۾ رهي ڪم ڪري سگهن. ان لاءِ ڏکڻ هندوستان جي آبهوا توڙي کيت فصل ساڳيا ملائيشيا جهڙا آهن. مزوريءَ خاطر ملائيشيا ۾ انگريزن جي حڪومت دوران چين کان چيني به جام آيا جيڪي خاص ڪري هتي جي ٽين (Tin) جي کاڻين ۾ ڪم ڪرڻ آيا. پر پوءِ آهستي آهستي ٻين واپار وڙن تي به ڇائنجي ويا. هن وقت ملائيشيا جا چيني گهڻو سکيا ستابا آهن. انڊين ۾ هندو سنڌي، پنجابي سک ۽ پنجابي مسلمان، گجراتي پڻ چڱا مڇيءَ مانيءَ وارا ۽ امير آهن پر تامل ناڊو ۽ ڪيرالا پاسي جا ڏکڻ هندوستاني اڃان تائين غريب آهن.

## حوالا
ماڪوڙي

thumb|
ماڪوڙي () کي ڪيئلي يا ڪِوِلي به سڏين ٿا. ماڪوڙيءَ جو جمع ماڪوڙيون، ڪيئليون، يا ڪوِليون آهي.  ماڪوڙي اِيو سوشل (eusocial) جيت آهي، جيڪو ماکيءَ جي مکين ۽ ڏنيڀن واري سلسلي سان لاڳاپيل آهي. 

چئوماسي جي موسم ۾ ماڪوڙيون ٻرن مان نڪري پنهنجا آنا کڻي مٿانهين جاءِ ڏانهن وڃن، ته اهو به برسات اچڻ جو اهڃاڻ سمجهيو وڃي ٿو. سائنس جي ماهرن جو چوڻ آهي ته ، ماڪوڙيون پڻ جيتن جي انهن قسمن ۾ شمار ٿين ٿيون، جيڪي ڪالونيون ٺاهي هڪ نظام يا سرشتي تحت رهنديون آهن. ماڪوڙيون عام حالتن ۾ زمين جي اندر سوراخ ڪري اندر داخل ٿي پوءِ پنهنجي رهائشي ڪالوني جي اڏاوت ڪري انهن ۾ هڪ نظام تحت رهائش اختيار ڪنديون آهن. ماڪوڙيون ڏکين حالتن جي تياري پڻ اڳواٽ ڪنديون آهن. هنن ۾ پنهنجي خوراڪ گڏ ڪري رکڻ جي پڻ صلاحيت موجود آهي. هي جيتن ۾ سڀ کان وڌيڪ حساس آهن. هنن جي سونگهڻ ۽ چکڻ جو حواس سڀ کان وڌيڪ حيرت ۾ وجهندڙ حد تائين تيز هوندو آهي . هي اڪثر ڪري خوراڪ جي تلاش ۾ پنهنجي ٻرن کان ٻاهر نڪري هِتي هُتي ڦرنديون پڻ نظر اهي، خاص ڪري مٺاڻ تي ڪٿي به اچي گڏ ٿينديون آهن. تمام پري کان هو پنهنجي تيز حواسن ذريعي شين جي ذائقي جي حد تائين سڃاڻپ رکن ٿيون. هي ضرورت موجب کائڻ کانپوءِ شين کي پنهنجي ٻرن تائين کڻي وڃي ذخيرو ڪرڻ جي محنت ڪنديون رهن ٿيون. هي ٽولين جي شڪل ۾ پنهنجي وزن جي ڀيٽ ۾ ڳريون شيون کڻي وڃي پنهنجي ٻرن اندر ذخيرو ڪنديون آهن. هي مئل جيت ، گوشت جا ذرا ، ان جا داڻا، ماني جا ڀور مطلب ته کين جيڪا به کاڌ خوراڪ جي شئي نظر ايندي آهي، انهي کي هڪٻئي جي مدد سان کڻي وڃي پنهنجي ٻرن ۾ ٺهيل گودامن ۾ گڏ ڪنديون آهن. 

چوماسي جي مند ۾ هوا ۾ آبي بخارن جي وڌي وڃڻ سبب هن جي ٻرن تائين ٺهيل زميني سوراخن مان هوا جا رستا آبي بخارن جي وڌڻ سبب بند ٿي ويندا آهن. ان کان علاوه آڙنگ جي گرمي ۾ سندن ٻرن جي درجه حرارت وڌي وڃڻ ۽ ٻين سببن جي ڪري برسات جي اچڻ کان اڳ ۾ ئي مينهن جي اچڻ کان باخبر ٿي وڇن ٿيون. انهي ڪري هي دفاعي لحاظ کان پنهنجي ٻرن ۾ پاڻ کي غير محفوظ سمجهندي، ٻرن مان نڪري مٿانهين جاين ڏانهن هنگامي لڏ پلاڻ ڪنديون آهن، جيئن محفوظ رهي سگهن . عام حالتن ۾ ماڪوڙيون پنهنجي ٻرن مان خالي نڪرنديون آهن ۽ ٻرن ۾ داخل ٿيڻ وقت سندن منهن ۾ ڪانه ڪا شئي هوندي آهي. پر هنگامي حالتن ۾ ٻرن ۾ خالي منهن داّخل ٿينديون آهن ۽ ٻرن مان نڪرڻ وقت ڪانه ڪا شئي ٻاهر کڻي نڪرنديون آهن. انهن شين ۾ سندن آنن جو تعداد وڌيڪ هوندو آهي. سندن اهڙي قسم جي خاص چرپر ڏسي ماڻهون پڻ محسوس ڪندا آهن ته هاڻي جلد برسات اچڻ واري آهي. 
## حوالا

زمرو:جيت
زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور
براس بساح

براس بساح () سنگاپور جو پراڻو ۽ مشهور روڊ آهي، جنهن تي هن ٻيٽ کي لڀڻ واري انگريز حاڪم سر اسٽلمئنفورڊ رائفلس جي نالي واري رئفلس هوٽل پڻ آهي. ان جي ڀر سان ئي براس بساح نالي ڪتابن جي ويهه پنجويهه کن دوڪانن جو ڪامپليڪس آهي. براس بساح روڊ  拉士巴沙路  سنگاپور جي ڊائون ٽائون ايريا ۾ اچي ٿو. هي روڊ،  آرچرڊ رود ۽ هينڊي روڊ جي جنڪشن کان شروع ٿئي ٿو. هن روڊ تي ميوزيم پڻ آهي. 

زمرو:سنگاپور
ٿائيپوسام

ٿائيپوسام () هندن جو ڌرمي ڏڻ آهي. ٿائيپوسام (Tamil: தைப்பூசம்) گناهه بخشائڻ ۽ سکائون پوريون ڪرڻ واري ڏڻ طور مشهور آهي. هي ڏڻ گهڻو ڪري تامل ڪميونٽي جنوري يا فيبروريءَ جي مهيني ۾ چنڊ جي چوڏهين تاريخ تي ملهائيندي آهي. هن ڏڻ تي تامل (ڏکڻ هندوستاني) انگوڇا ٻڌي مٿي تي مختلف ديوتائن جون مورتيون يا ٻيو سامان ننڍڙين ڏولين ۾ مٿي تي رکي هلندا آهن، جن کي ڪاواٽي (Kavadi) سڏجي ٿو. ان ڪاواٽيءَ کي تارِن سان ٻڌي انهن جا پوڇڙ سنوان سڌا، يا وري ڪنڍن يا سوئن ذريعي ڪاواٽي کڻندڙ جي جسم ۾ ٽنبيا ويندا آهن. اهي سوئا ۽ ڪنڍا جسم ۾ ڪيترن ئي هنڌن تي ٽنبيل هوندا آهن، خاص ڪري ڇاتي ۽ پٺ ۾. ڪي ڪي ڪاواٽي کڻندڙ ماڻهو ته اهي سوئا ڳلن، چپن ۽ ويندي ڄڀ مان به آرپار لنگهائي هلندا آهن. ٿائيپوسام، سنگاپور ۽ ملائيشيا ۾ ڏياري ۽ هوليءَ وانگر وڏي پيماني تي تامل ملهائين ٿا، خاص ڪري ٿائيپوسام جو جلوس ٿيڻ ڪري سڀ ڏسن ٿا. اهي ماڻهو مٿي تي ڪاواٽيون رکي هلندا آهن جن ۾ چڱو بار هوندو آهي. تائيپوسام جو ڏڻ انڊيا، شري لنڪا، ملائيشيا، سنگاپور کان سواءِ جن به ملڪن ۾ تامل آبادي وڏي انگ ۾ رهي ٿي ملهايو ويندو آهن، اهو ئي سبب آهي جو تائيپوسام ڏڻ انڊونيشيا، ٿائيلينڊ، ميانمار ۽ سائوٿ آفريڪا ۾ پڻ ملهايو ويندو آهي. 

## گيلري

Thaipusam Celebration In Malaysia 03.jpg|ملائيشيا ۾ ٿائيپوسم جشن
Thaipusam Celebration In Malaysia 01.jpg|ملائيشيا ۾ ٿائيپوسم جشن
Thaipusam Celebration In Malaysia 02.jpg|ملائيشيا ۾ ٿائيپوسم جشن


## حوالا

زمرو:تامل
زمرو:تقريبون بلحاظ مڪمل چنڊ
زمرو:سنگاپور
زمرو:ملائيشيا
زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ تبديل ٿيندڙ ڏينهن
جاٽ (ذات)

thumb|کاٻو|جاٽ هاري
**جاٽ** هند ۽ پاڪ جي ننڍي کنڊ ۾ رهندڙ اها هڪ ذات آهي، جنهن کي بشريات جي ماهرن آريائي يا سٿي (Scythian) آريا نسل ڪري ڄاڻايو آهي. 

## تاريخ
هيءَ برادري مڪاني قبيلن جي ميل جول ڪري جدا جدا فرقـن ۾ ورهائجـي ويئي. جيئن ته پنجاب ۾ راويءَ جي اولاهن ضلعن ۾ گهڻا ’جاٽ‘ مسلمان هئا، پر وچولي پنجاب ۾ گهڻا سِکَ، ۽ ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ گهڻو ڪري هندو هئا. پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ تقريباً غير مسلم جاٽ هندستان هليا ويا آهن. پنجابي ۽ لهندا ٻولين ۾ ’جاٽ‘ کي ’جٽ‘ اُچاريو ويندو آهي. ’جاٽ‘ ذات ٻني ٻاري سان وابسته آهي. هڪ هنڌ رهڻ ۽ پاڻ ۾ ٻڌيءَ رکڻ جي ڪري هر دور ۾ هي قبيلو طاقتور رهيو آهي. مثلاً: محمود غزنويءَ جي لشڪر سان جنگ ڪيائون؛ مغل شهنشاهه شاهجهان جي دؤر ۾ بغاوت ڪيائون؛ اورنگزيب جي دور ۾ جاٽن پنهنجن سردارن راجا رام ۽ رام چيرا جي اڳواڻيءَ ۾ نه فقط عام ماڻهن کي آزاريو، پر فتح پور سڪريءَ ۾ اڪبر بادشاهه جي مقبري کي به ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪيائون، جنهن تي 1686ع ۾ اورنگزيب کين سيکت ڏيڻ لاءِ وڏو لشڪر موڪليو، پر جاٽن ان کي به شڪست ڏيئي ڀڄائي ڇڏيو.

## جنگيون
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغليه حڪومت نهايت ڪمزور ٿي ويئي. ان موقعي جو فائدو وٺندي جاٽن جي سردار سورج مل، دهليءَ جي وچ واري علائقي ۾ ظلم جي انتها ڪري ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ احمد شاهه ابداليءَ حملو ڪري جاٽن کي سيکت ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ان دور ۾ پاڻيپٽ جي جنگ ۾ مرهٽن کي سخت شڪست  آئي، جنهن کان پوءِ جاٽن جو زور گهٽجي ويو. ان سلسلي ۾ باقي رهيل ڪسر انگريزن ڪڍي ڇڏي، جن 1857ع ۾ دهليءَ تي قبضو ڪري جاٽن کي بيوس ڪري ڇڏيو.

## سنڌ ۾ جت
سنڌ ۾ رهندڙ جتن بابت ڪن مؤرخن  جو خيال آهي ته اهي جاٽ آهن، جيڪي سنڌ تي عربن جي فتح کان پوءِ عربستان ڏانهن هليا ويا هئا ۽ کين تاريخن ۾’زط‘ چيو ويو آهي. جڏهن ته ’جاٽ‘ برادري جو واسطو پنجاب جي اُترئين حصي سان آهي. سنڌ ۾ ’جت‘ هڪ جدا برادري آهي، جيڪا پنجاب جي ملتان واري پاسي، سنڌ ۽ بلوچستان جي رهندڙ آهي. اها برادري اُٺن جا وڳ ڌاريندي  آهي. ٿر، ڪوهستان ۽ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن وارا علائقا سندن رهائش گاهون آهن. انهيءَ نسبت سان اُٺن تي بار کڻندڙ يا اُٺ ڌاريـندڙ به جت سڏيا ويا. بلوچستان ۽ ڪوهستان ۾ رهندڙ هر قبيلي جا پنهنجا ’جت‘ هوندا آهن. ٿر جي تعلقي ڇاڇري ۽ ننگرپارڪر جي ڪجهه حصن ۾ به ’جاٽ‘ رهن ٿا، جن جون نکون ڪلوريا، موندا ۽ سوراجان آهن. 

## جاٽ، جت ۽ ڄٽ
خيال آهي ته اها ذات گهڻو ڪري ٻين قومن ۽ شهري زندگيءَ کان پري رهڻ ڪري عام شهري ڪلچر کان غير واقف رهي آهي، انهيءَ ڪري ’ڄٽ‘ جو محاورو وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ آهي ’جاهل‘ يا اڻ ڄاڻ.

## پڻ ڏسو
*ميد

## حوالا

زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه
جاجڪ

**جاجڪ** لفظ جي معنيٰ آهي، منگتو، مڱڻو، پينو فقير. هنديءَ ۾ ان کي ’جاچڪ‘ به چون ٿا، جنهن جي معنيٰ آهي: ڀٽ، دهل وڄائڻ وارو، مڱڻهار. جاجڪ هندن ۾ هڪ ذات آهي، جيڪي خوشيءَ جي موقعن تي ڳائي وڄائي ساٺ سوڻ ڪن ۽ لاڳ وٺن ٿا. جاجڪ بنيادي طرح منگتو آهي، شاهه لطيف سُر سورٺ ۾ ٻيجل/ چارڻ لاءِ جاجڪ لفظ استعمال ڪيو آهي:
**جاجڪ جهوناڳڙهه ۾، ڪو عطائي آيو.**
## حوالو

## حوالا
جادم مڱريو

**جادم مڱريو** ناميارو سياستدان عرف فقير جادم ولد فقير وڏڻ مڱريي، 1957ع ڌاري  ڍوري ناري لڳ ڳوٺ حاجي ولي محمد مڱريي، ضلعي عمرڪوٽ ۾ جنم ورتو. 
## تعليم
پرائمري تعليم ڳوٺ مان، مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڍوري نـاري ۽ انـٽـرمـيـڊئـيـٽ سـچـل ڪاليج حيـدرآباد مـان پاس ڪيائين. جنهن کانپوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ مان بي. اي ۽ ايم. اي (اقتصاديات) جي ڊگري ورتائين. 
## سياسي سفر
هن سياست جو آغاز ڍورو نارو يـونيـن جـي صـدارت کان 1974ع ۾ ڪيو. 1987ع کان 1989ع تائين ٽائون ڪاميٽي ڍوري ناري جو چيئرمئن رهيو. 1990ع وارين چونڊن ۾ مسلم ليگ ’فنڪشنل‘ جي ٽڪيٽ تان صوبائي سيٽ لاءِ چونڊ وڙهيو، سندس مقابلي ۾ بيٺل مير منور ٽالپر کي 360 ووٽن تان ڪاميابي ملي، کيس پير صاحب پاڳاري جي ڀرپور حمايت حاصل رهي آهي. هُو ڄام صادق علي ۽ مظفر حسين شاهه جي وڏ وزارت دوران صلاحڪار رهيو. 1993ع ڌاري ڪجهه عرصو جيل به ڪاٽيائين. 1994ع کان 1996ع تائين ’مسلم اسٽوڊنٽس فيڊريشن‘ جي صدارت جون ذميواريون سنڀاليائين. 03- 2002ع ۾ جڏهن علي محمد مهر سنڌ جو وڏو وزير هو، تڏهن جادم مڱريو ’ڪميونٽي ڊولپمينٽ‘ بابت صلاحڪار مقرر ٿيو، بعد ۾ ارباب غلام رحيم جي وڏ وزارت دوران سندس خاص صلاحڪار مقرر ٿيو، جنهن جو درجو صوبائي وزير وارو هو، ان دوران هو ’فشريز ۽ لائيو اسٽاڪ‘ بابت صلاحڪار رهيو. ذميوارين دوران هن مهاڻن جي ترقي، فلاح ۽ مالوند ماڻهن جي ڀلائيءَ جا ڪجهه پئڪيج منظور ڪرايا ۽ ٺيڪيداري نظام جي خاتمي لاءِ ڪوششون ورتيون. 2008ع جي چونڊن ۾ هن پهريون ڀيرو قومي اسيمبليءَ جي تڪ اين. اي 234- سانگهڙ تان چونڊ وڙهي ۽ پير صاحب پاڳاري جي حمايت سان ڪامياب ٿيو. يوسف رضا گيلانيءَ جي وزارت عظميٰ دوران کيس ڪجهه عرصي لاءِ ريلوي جو مملڪتي وزير مقرر ڪيو ويو. ان بعد فشريز، لائيو اسٽاڪ ۽ ڊيري ڊولپمينٽ جو مملڪتي وزير به رهيو. 
## جيجل ماءُ اسپتال
هن حيدرآباد جي علائقي نسيم نگر ۾ ’جيجل ماءُ‘ نالي خيراتي اسپتال به قائم ڪئي آهي.
## حوالو

## حوالا

زمرو:سياسي شخصيتون
جارج اسٽيفنسن

thumb|جارج اسٽيفنسن، انجنيئر ۽ سائنسدان
**جارج اسٽيفنسن** ريلوي انجڻ ٺاهيندڙ، مشهور انجنيئر، جو جنم 9 جون 1781ع تي انگلينڊ جي نارٿ امبرلئنڊ رياست جي وائلم (Wylam) شهر ۾ ٿيو. ننڍي هوندي کان ئي نيو ڪيسل (New castle) ۾ ٻاڦ تي هلندڙ انجڻ تي ڪم ڪرڻ لڳو، جيڪا کاڻين مان ڪوئلي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، 19 سالن جي عمر ۾ هن اُن انجڻ کي هلائڻ جي قابل بڻائي ورتو.

## تعليم ۽ شادي
تعليمي سلسلي کي اڳتي وڌائيندي هن رات جو هلندڙ هڪ اسڪول ۾ داخلا ورتي. ان کان پوءِ جلد هن شادي ڪئي ۽ ضرورتون وڌي وڃڻ سبب کاڻين ۾ ڪم ڪندڙ ملازمن جون جُتيون ٺاهڻ، واچون ٺاهڻ ۽ انهن جا ڪپڙا سبڻ شروع ڪيائين. 
## شهرت
ٿوري ئي عرصي ۾ سندس غير معمولي ذهانت کي ڏسندي کيس ڪلنگ ورٿ (Killingworth) ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۾ چيف مڪينڪ مقرر ڪيو ويو. 1803ع ڌاري اسٽيفنسن کي رابرٽ نالي هڪ پٽ ڄائو، جيڪو اڳتي هلي سندس ڪم ۾ وڏو مددگار ثابت ٿيو. 1813ع ڌاري اسٽيفنسن ڀر واري ڪوئلن جي کاڻين ۾ ڦيٿن تي هلندڙ ٻاڦ جي بائلرن (بٺين) جي جائزي وٺڻ لاءِ دورو ڪيو، جيڪي جان بلينڪن ساپ (John Blenkinsopp) ٺاهيا هئا. جائزي دوران کيس معلوم ٿيو ته کانچي وارن ڦيٿن هئڻ جي ڪري ريل حادثن جا امڪان وڌيڪ آهن. اسٽيفنسن جي ذهن ۾ آيو ته اُن مسئلي جي حل لاءِ ڪو قدم کڻجي. 
## مهارتي سفر
هن ’ڪلنگ ورٿ‘ جي مالڪ لارڊ راونس ورٿ (Lord Ravens worth) سان صلاح مشوري ڪرڻ کانپوءِ بلوشر (Blucher) نالي هڪ انجڻ ٺاهي، جيڪا ڪوئلي جي 30 ٽن کڻندڙ اٺن ويگنن کي 4 ميل (6 ڪلوميٽر) في ڪلاڪ جي رفتار سان ڇڪي ٿي سگهي. اسٽيفنسن اُن انجڻ مان به مطمئن نه ٿيو. هن انجڻ جي رفتار کي اڃا به وڌائڻ جي ڪوشش جاري رکي ۽  اسٽيم بلاسٽ نالي هڪ انجڻ ٺاهي، گهربل رفتار جو پورائو ڪيو. 1821ع ڌاري هن کي اسٽاڪٽن (Stockton) کان ڊارلنگٽن (Darlington) تائين هڪ ريل روڊ واري پراجيڪٽ جي تعمير جي خبر پئي. هن ڊارلنگٽن وڃي پراجيڪٽ شروع ڪندڙ ائڊورڊ پيز (Edward Pease)  کي انٽرويو ڏنو، جنهن کانئس متاثر ٿي کيس ٻاڦ تي هلندڙ ريلوي انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏني. 27 سيپٽمبر 1825ع تي جڏهن ريل جي  پٽڙي تيار ٿي. تڏهن اسٽيفنسن جي تيار ڪيل انجڻ ڊارلنگٽن کان 450 ماڻهو کڻي 15 ميل (24 ڪلوميٽر) في ڪلاڪ جي رفتار سان پٽڙيءَ تي رواني ٿي اسٽاڪٽن پهتي. 1829ع ڌاري لور پول (Liverpool) ۽ مانچيسٽر (Manchester) شهرن جي وچ ۾ 40 ميلن (64 ڪلوميٽرن) جي ريلوي لائين وڇائي وئي ته ان رستي تي هلڻ لاءِ ريل جي ڪيترين ئي انجڻن جو مقابلو ٿيو. ان مقابلي ۾ اسٽيفنسن جي تيار ڪيل نئين انجڻ ’راڪيٽ‘، جيڪا هن پنهنجي پٽ رابرٽ سان گڏجي تيار ڪئي هئي، 36 ميل (58 ڪلوميٽر) في ڪلاڪ جي رفتار سان مقابلو کٽي ورتو. ان کانپوءِ برطانيا، يورپ ۽ اُتر آمريڪا ۾ تيزيءَ سان ريلوي لائينون وڇايون ويون. رستن جي تعميراتي مسئلن، پُلين جي نمونن ۽ انجڻين جي ٺهڻ لاءِ اسٽيفنسن ۽ سندس پُٽ ’رابرٽ‘ جون خدمتون حاصل ڪيون.
## انگلينڊ ۾ ڪارخانو
هن انگلنڊ ۾ انجڻن ٺاهڻ جو هڪ ڪارخانو به قائم ڪيو، جيڪو هر سال بهترين 10 انجڻيون جوڙيندو رهيو. اهڙيءَ طرح انگلينڊ سان گڏ ٻين ملڪن ۾ به ريل گاڏين جو رواج پيو. انهن سمورن ملڪن ڏانهن اسٽيفنسن جي ڪارخاني ۾ ٺهندڙ انجڻيون موڪليون ويون. 1901ع تائين تقريباً 145 ريلوي انجڻيون انهيءَ ڪارخاني مان دنيا جي مختلف ملڪن جهڙوڪ: سريلنڪا، هندستان، آسٽريليا، ارجنٽائن ۽ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن موڪليون ويون.
## وفات
جارج اسٽيفنسن، 12 آگسٽ 1848ع تي وفات ڪئي.  
## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:سائنسدان
زمرو:اطلاقي سائنس
زمرو:1848ع جون فوتگيون
جارج ايليٽ

thumb|کاٻو|جارج ايليٽ جي تصوير
**جارج ايليٽ** (George Eliot) انگريزي زبان جي خاتون ناول نگار، جو اصل نالو **مئري ائني ايونس** هو، جنهن 22 نومبر 1819ع ۾ انگلنڊ ۾ جنم ورتو. هواءَ اعليٰ پائي جي ناول نگار ۽ ليکڪا هئي. ان وقت انگلنڊ جي معاشري ۾ ليکڪ عورتن کي مڃتا نه ملڻ جي ڪري هن پنهنجو نالو بدلائي لکيو. هن 7 ناول لکيا، جن مان هيٺان قابل ذڪر آهن:
* (1) The Mill on the Floss (دي مل آن دَ فلاس)
* (2) Middle March (مڊل مارچ)
* (3) Daniel Deronda (ڊينئيل ڊيرنڊا
* (4)  Adam Bede (آدم بيڊ)
## ادبي لاڙو
جارج ايليٽ جي تحريرن ۾ حقيقت پسندي ۽ نفسياتي گهرائي موجود آهي. مَئري ائني ايوَنس، رابرٽ ايونس جو ٽيون ٻار هئي. هوءَ تمام گهڻي ذهين هئي. هن جا ناول يوناني ادب تي مبني هئا. هن شروعاتي زندگيءَ ۾ تعليم مشهور عورتن جي اداري (Royal Holloway College, Survey)  مان ورتي، جنهن کي هاڻي يونيورسٽيءَ جو درجو حاصل آهي.
## ذاتي زندگي
ماءُ جي وفات کان پووءِ هوءَ گهر موٽي آئي، ديهي معاشري کي ويجهو رهڻ ڪري کيس نوان تجربا حاصل ٿيا، اتي هن جي دوستي‘Charles Bray’ سان ٿي، جيڪو انسان دوست ماڻهو هو ۽ خير جي ڪمن ۾ گهڻو اڳتي هو. هو نوان اسڪول قائم ڪندو ۽ ٻيون عوامي ڀلائي جون خدمتون ڪندو رهندو هو. 
## مذهبي لاڙو
جارج ايلئيٽ مذهب کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندي هئي، ان ڪري ‘Charles Bray’ جي گهري دوست ٿي.
## حوالو

## حوالا

زمرو:1819ع جون پيدائشون
زمرو:1880ع جون فوتگيون
زمرو:انگريز ناستڪ
جانجهه

**جانجهه** ساز جو هڪ قسم آهي، جيڪي گهڻي ڀاڱي پتل يا ڪَنجهي جي مخروطي وٽين يا ڪَٽورين تي مشتمل ٿينديون آهن. جيڪي مندرن ۾ ستسنگ يا ڀڳتيءَ جي موقعي تي وڄايون وينديون آهن. 
## ساخت
هي ٽَليون جئين ته گول وَٽين وانگر هونديون آهن، ان ڪري انهن ۾ ننڍڙيون لارون وِڌيون وينديون آهن ۽ اُهي ڌاڳن سان ملائي وَڄايون وينديون آهن. جانجهه وَڄائڻ لاءِ ٽَلين جون ٻه جوڙيون ڪم آنديون وينديون آهن. مُک ڀڳت يا راڳي تنبوري ۽ باجي تي ڳائيندو آهي ۽ ٽوليءَ ۾ موجود ٻيا ڀڳت يا راڳي جانجهه ۽ کڙتالون وڄائي ڀڳتي ڪندا آهن. ٿر ۾ جانجهه جي وَٽين کي’ڪانسيا‘ به چئبو آهي. خاص ڪري ڀوپا ماڻهن جي جِن ڪڍڻ واري هڪ وهمي عمل/ عقيدتي عمل دوران چار پنج ڄَڻا گڏجي جانجهه ۽ دهل وڄائيندا آهن. ٿر جا لوڪ فنڪار ۽ ڀڳت عام گيتن، ڪلامن ۽ ڀڄنن دوران جانجهه/ ٽَليون وڄائيندا آهن. موهن ڀڳت کان وٺي ڀُڳڙي ڀڳت تائين سمورن ڀڳتن جي راڳداريءَ ۾ جانجهه يا ٽَلين کي وڏو عمل دخل رهيو آهي.

## حوالا
جانڊهه

**جانڊهه** اٽي پيهڻ جو وڏو جنڊ، جنهن کي هٿ سان هلائي نه سگهبو آهي، ان ۾ گڏهه ٻڌندا آهن. گڏهه کي جانڊهه جي مٿئين پُڙ سان ٻڌي، ان جي اکين تي اکياڙي ٻڌي ڇڏيندا آهن ان بعد گڏهه پاڻهي يا هلڪي چوڪ ڏيڻ سان ڦرندو رهندو آهي ۽ جانڊهه ۾ اٽو پيسبو رهندو آهي. 
## جنڊ جي ايجاد
اڳئين دور ۾ غالباً پٿر تي اٽو پيهڻ جو رواج هو. پوءِ وري اکريءَ ۾ اٽو پيهبو هو. ان بعد جنڊُ ايجاد ٿيو. ننڍو جنڊ عورتون هٿ سان استعمال ڪنديون  هيون، جڏهن ته وڏو جنڊ جنهن کي ’جانڊهه‘ يا جانڊاهه چوندا آهن، ان ۾ غلام يا قيدي کي ٻَڌي، اٽو پيسرايو ويندو هو. سنڌ جي جيلن ۾ قيدي جانڊهه ۾ اٽو پيهندا آهن.
## حوالو

## حوالا
جان ملٽن

**جان ملٽن** (Jhon Milton) جو جنم 9 ڊسمبر 1608ع تي لنڊن جي بريڊ اسٽريٽ ۾ ٿيو. هن جي پيءُ جو نالو سينيٽر جان ملٽن هو ۽ والده جو نالو ساره جيوفري هو.

## تعليم
هن بنيادي تعليم ايس ٽي، پائو جي اسڪول مان ورتي. جتي هن لاطيني ۽ يوناني ادب کي پڙهڻ شروع ڪيو. هن 1625ع ڌاري ’ڪئمبرج يونيورسٽيءَ‘ جي ’ڪرائسٽ ڪاليج‘ مان مئٽرڪ پاس ڪئي ۽ 1629ع ڌاري بي.اي جو امتحان ڪئمبرج يونيورسٽيءَ مان پاس ڪيائين ۽ 3 جولاءِ  1632ع ۾ ايم.اي جي ڊگري حاصل ڪيائين. 
## شاعريءَ جي ابتدا
ڪئمبرج يونيورسٽيءَ مان فارغ ٿيڻ کانپوءِ 1632ع کان 1637ع تائين ’هارٽن‘ ۾ وڃي پنهنجي پيءُ سان رهيو ۽ اوائلي ادب، خاص طور شاعريءَ جي صنفن جو مطالعو ڪيائين. هن جو تعلق پيوريٽن فرقي سان هو. هيءُ دولت مشترڪه جو ملازم به هو. ادبي لکڻين جي شروعات ڪاليج واري دؤر کان ئي ڪيائين. 1626ع ڌاري پهريون ڀيرو هن لاطيني ٻوليءَ ۾ ‘Ekgia Prima’ مرثيو لکيو. 
## نظم
هن 1629ع ڌاري ٻه اهم نظم لکيا:
* (1) 'On the Death of a Fair in fant'، 
* (2) 'On the morning of chirists Nativity' ۽ وري 1630ع ڌاري شيڪسپيئر تي ‘The Poem on Shakespear’ لکيائين. 1637ع ڌاري هن ڪاليج جي يادن بابتLycidas  نالي شاعريءَ جو ڪتاب لکيو. چيو وڃي ٿو ته ملٽن Lycidas، بادشاهه  ايڊورڊ (Edward)کي ڀيٽا ڏيڻ لاءِ لکيو هو. 1649ع ڌاري'Magistrets'  ۽ 'The Tenure of kings' لکيائين. 1654ع ۾ اکين ۾ سائي موتئي جي ڪري هميشه لاءِ انڌو ٿي ويو. ڪجهه عرصي کانپوءِ هن چوڏهن سٽن وارو نظم ‘On his Blindness’ لکيو، جنهن کي انگريزيءَ ۾ سانيٽ  ‘Sonnet’سڏيو ويو.
## شاديون
هن پهرين شادي 1651ع ڌاري ميريءَ سان ڪئي، جيڪا 1652ع ۾ وفات ڪري وئي. ٻي شادي 12 نومبر 1656ع  تي ڪيائين، جيڪا پڻ 1658ع ۾مري وئي ۽ ٽين شادي 24 فيبروري 1663ع تي ايلزبيٿ سان ڪيائين. 1959ع ڌاري هن جو ڪتاب ’A Tratise of Civil Power‘ ڇپيو. هن ڪيترا نثري نظم لکيا. ملٽن جو مشهور نظم ‘Paradise lost’   آهي، جيڪو هڪ طويل نظم هو، ان ملٽن کي مشهور ڪيو. هيءُ بيانيه انداز ۾ لکيل مذهبي نظم آهي، جنهن ۾ خدا، شيطان، آدم، حوا، جنت، جهنم ۽ انهن ۾ رهندڙ فرشتن جو ذڪر ڪيل آهي، هيءُ طويل نظم هن 1664-1658 ڇهن سالن جي محنت کان پوءِ تيار ڪري ڇپايو ۽ وري 1671ع ڌاري ‘Paradise  Regained’ شايع ٿيو. 
## وفات
8 نومبر 1674ع تي هن بڪين جي مرض سبب وفات ڪئي، کيس چرچ آف ايس. ٽي. گلس ڪرپلگيٽ ۾ دفنايو ويو.
## حوالو

## حوالا

زمرو:آزاد تقرير ڪارڪن
زمرو:سياسي فلاسافي
زمرو:سياسي فلاسافي
جانوري

**جانوِرِي (Janwari/Janwri)** هيءَ بلوچن (Baloch) جي هڪ ذات آهي.

## شجرو
جلال خان کي ڪل چار پٽ ۽ هڪ ڌيءَ هئي، پٽن ۾ پهريون رند، ٻيو لاشاري، ٽيون هوت، چوٿون ڪورائي هو. سندس ڌيءَ جو نالو ’جتو‘ هو. هوت کي ٻه پٽ ٿيا، هڪ چانڊيو ۽ ٻيو ڪرمتي. جانوري ڪرمتيءَ جي اولاد مان آهن، سندن سردار غلام شاهه ولد دولت خان ڪرمتي هو، جيڪو ميرپورساڪري جو هڪ وڏو زميندار ٿي گذريو آهي. جانوري، چانڊين جي هڪ شاخ آهن، ڌيرڻ خان چانڊيو ۽ سندس هڪ ڀاڻيجو، نواب غيبي خان اول جا خاص ماڻهو هوندا هئا. هن خاندان مان علي بخش ۽ سٻڙ خان ڪلهوڙن جا درٻاري هئا. ميرن جي لشڪر ۾ ڪافي جانوري(Janwari) هئا، جيڪي کرڙي، مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا هئا. شام فقير (اول) چانڊين جي جانوري قبيلي مان هو، جيڪو 800ھ/ 1397ع ڌاري گذاري ويو. هن جانوري قبيلي جي سورهيائيءَ جا بلوچي ٻوليءَ ۾ بيت چيا آهن. اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي ۾ جانوري (Janwari/janwri) چانڊين جو هڪ مقام آهي، جنهن ۾ جانوري (Janwari) چانڊين جي ٻن قبيلن جا ماڻهو دفن ٿيل آهن، جن ۾ زهراڻي قبيلو، رستماڻي قبيلو شامل آهن. وراڻي قبيلو ۽ حملاڻي قبيلو ۽ انهن مان شهلي خان ۽ مبارڪ خان زهراڻي قبيلي جا هئا ۽ مشهور جرنيل ڌيرڻ خان، رستماڻي قبيلي مان هو. رئيس تيجو خان وراڻي قبيلي جو هو، مشهور سگهڙ ۽ شاعر سونا خان فقير حملاڻي قبيلي جو هو.
## جانورين (Janwari Janwri)جا خاص پاڙا
* بلنداڻي
* بناڻي
* بهاؤالداڻي
* جگناڻي
* جولياڻي
* ڇٽاڻي
* حملاڻي
* دائوداڻي
* دوداڻي
* رجياڻي
* رحيماڻي
* زهراڻي
* سوماراڻي
* شيراڻي
* صادقاڻي
* صالمياتي
* گلماڻي
* گوماڻي
* مارفاڻي
* معراڻي
* ميواڻي
* ورياڻي
* وليداڻي. 
## حوالا
جاويد قاضي

**جاويد قاضي** ناليوارو صحافي، ڪالم نگار ۽ وڪيل، مشهور محب وطن سياستدان ۽ هاري اڳواڻ، قاضي فيض محمد جو فرزند آهي. هن 02 مئي 1964ع تي نوشهري فيروز ۾ جنم ورتو. 
## خانداني پس منظر
سندس والد قاضي فيض محمد نه صرف هاءِ ڪورٽ سنڌ جو وڏو وڪيل هو. پر سندس شمار سنڌ جي ساڃاهه وند اديبن ۽ هاري تحريڪ جي اڳواڻن ۾ ٿئي ٿو. قاضي فيض محمد جا ٽي ناول، آتم ڪٿا ۽ ٻه شاعريءَ جا ڪتاب ڇپيل آهن. 
## تعليم
جاويد قاضي پرائمري تعليم نوشهري فيروز مان حاصل ڪئي. ميٽرڪ 1979ع ۾ ڪيڊٽ ڪاليج پيٽاري مان، انٽر گورنمينٽ ڪاليج موري (1981ع) مان ۽ بي. اي (انجنيئرنگ) مهراڻ يونيورسٽي ڄامشوري مان 1988ع ۾ڪيائين. سدائين پهريون نمبر کڻندڙ جاويد قاضيءَ DABP جو ڪورس انسٽيٽيوٽ آف بينڪرس آف پاڪستان مان 2000ع ۾ ۽ ايل ايل بي جي ڊگري يونيورسٽي آف لنڊن (ايڪسٽرنل) مان 2009ع ۾ ڪئي. 
## عملي زندگي
جاويد قاضيءَ جا سياسي، سماجي، ادبي ۽ ثقافتي مسئلن تي ڪالم، تجزيا، پروفائيل، انٽرويو، اڀياس، تبصرا وغيره اخبارن، رسالن ۽ مئگزينن ۾ ڇپجندا رهن ٿا. گذريل پندرهن سالن کان سنڌي ٻوليءَ جي اهم ڪالمسٽ طور سڃاتو وڃي ٿو. جاويد قاضي، ’هم‘ ٽي. وي (اردو) ۽ سنڌ ٽي. وي تي ڪجهه عرصو ’اينڪر پرسن‘ طور ڪم ڪري چڪو آهي، جنهن ۾ هن اهم سياسي ۽ سماجي شخصيتن جا انٽرويو به ڪيا. هن بئنڪاري جا به ڪيترا ڪورس ڪيا آهن. ان سلسلي ۾ هن پاڪستان کان ٻاهر انگلنڊ ۽ بنگلاديش وغيره ملڪن ۾ ڪيترن سيمينارن ۽ ورڪشاپن ۾ به حصو ورتو آهي. قاضي جاويد انساني حقن، غربت جي خاتمي ۽ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندي، انهن مسئلن بابت ڪيترن ئي ملڪن جو دورو ڪري سيمينارن ۾ شرڪت ڪئي آهي. هن وقت به لنڊن يونيورسٽيءَ مان ايل. ايل. ايم ڪري رهيو آهي. هن وقت سنڌ جي سنيئر وڪيل عبدالحفيظ لاکي سان گڏجي ڪراچيءَ ۾ وڪالت ڪري رهيو آهي.
## حوالا
جپسي

thumb|کاٻو|يورپ ۾ رهندڙ جپسي خانه بدوش
**جِپسي** (Gypsy) بابت ايران جي مشهور شاعر فردوسي، شاهنامي ۾ لکيو آهي ته ايران جي شاهه بهرام گور، اتر هندستان جي ان وقت جي راجا شنگل  کي عرض ڪيو ته ايران جي قومي جلسي ۾ حصو وٺڻ لاءِ ويهه هزار ڳائڻا موڪليا وڃن. انهيءَ تي راجا مشهور ڳائڻا ايران موڪلي ڏنا، اهي هتان جا خانه بدوش هئا، جن کي انگريزيءَ ۾ جپسي سڏجي ٿو.جپسي پاڻ کي سنتي(Sinti) به سڏائڻ ٿا جيڪو غالبن سنڌي جو بگاڙ آهي.

## ڦهلاءُ
انهن ڳائڻن جي راڳ ايران جي شاهه کي اهڙو ته موهي ڇڏيو، جو کين ايران ۾ رهڻ لاءِ مفت ۾ زمينون، ڍڳا، اناج وغيره ڏنائين، پر جيئن ته ڳائڻا ٻني ٻاري کان اڻ ڄاڻ  ۽ خانه بدوش  قبيلن مان هئا، تنهن ڪري اهي مصر ڏانهن هليا ويا، جتان يورپ ۾ پکڙجي ويا. 
## ڏند ڪٿا
جپسي قوم بابت هڪ ڏند ڪٿا هيءَ به آهي ته اهي هند ۾ رهندا هئا، سڪندر اعظم کين پاڻ سان وٺي ويو، جيڪي ايران ۾ ئي رهيا، پوءِ هڪ  هنڌ ٿانيڪا ٿي نه ويٺا ۽ خانه بدوش ئي رهيا. جپسي لوڪن ۾ اڄ به نه فقط ڪيتريون رسمون ساڳيون آهن، پر ٻوليءَ جا گهڻا لفظ به ساڳيا آهن. 
## ٻولي
اهي ٻوليءَ ۾ جيئن ته ڇُري، بال (وار) ڪَن، نڪ، ڪارو، راءِ، بڊو (وڏو)، ٿانءُ، ماس، پاني (پاڻي، بڙهو (پوڙهو)، چوري، رات، رتُ، تون، سچو، ساري رات وغيره جهڙا لفظ استعمال ڪن ٿا، ان ڪري انهن لفظن مان ظاهر آهي ته جپسين جو گهڻي قدر لاڳاپو سنڌ سان هو. يورپ جي ڪن حصن ۾ هو پاڻ کي ’زنگلي‘ ته ڪٿي ’روسي‘ ته ڪٿي وري ’سنتي‘ سڏائيندا آهن. سنتي لفظ مان ظاهر آهي ته هو سنڌي آهن. لسانيات جي ماهرن ان لفظ جو رشتو سنڌيءَ سان جوڙيو آهي. مشهور يوناني مورخ ڄاڻايو آهي ته: ”سنڌي نالي هڪڙي هندي قوم ڪاري سمنڊ جي ويجهو رهندي هئي، اهو زمانو عيسوي سنه کان ڇهه سئو ورهيه اڳ جو آهي“، چمن لال به لکيو آهي ته: ”پنجاب جي هڪ ايراضيءَ ۾ ’چنگر‘ نالي هڪ پٺتي پيل قوم رهندي هئي، جيڪا سنڌوئي جو هڪ جزو آهي، جن جي ٻولي سنڌيءَ سان واسطو رکندڙ آهي. اها ئي قوم ايران جي اندرين ايراضين تائين ڏسجي ٿي.“ جپسي ٻوليءَ ۾ ايراني ۽ آرمينيا جي ٻولين جا اثر به آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا ته هو ڪجهه وقت انهن ايراضين ۾ ضرور رهيا آهن. ايران ۾ جڏهن ساساني حڪمرانن جو راڄ هو، تڏهن ئي هو شايد هند مان لڏي ايران ۾ وڃي رهيا هوندا. هنن پوءِ فرات نديءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ ڊاٻو ڪيو ۽ عربن سان گڏجي ملڪن کي فتح ڪرڻ ۾ سندن ساٿ ڏنو، پر عباسي خليفي مامون الرشيد جي موت کان پوءِ هنن ان ملڪ کي ڇڏي ڏنو. آرمينيا مان ٿي هو سيريا (شام) منجهان لنگهي وڃي اتر آفريڪا ۾ پهتا. اتان وري هو ڪجهه يورپ ڏانهن ڦهلجي ويا. سندن نرالين رسمن جي ڪري ملڪ ۾ مٿن ظلم ڪيو ويندو هو.  ڪن هنڌن تي ته کين ناس ڪرڻ لاءِ قدم به کنيا ويا، جيئن ٻي مهاڀاري لڙائيءَ ۾ خود جرمنيءَ جي حاڪم هٽلر کين ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ظلم ستم جي باوجود اهي زنده سلامت رهيا ۽ پنهنجي وجود کي قائم رکيو  اچن. 
## ڳائڻ وڄائڻ
جپسي ڳائڻ وڄائڻ ۾ ماهر آهن، انهيءَ ڪري هر هنڌ کين مان پئي مليو. روس جي هڪ راڻي ’ڪئٿرائين‘ ته کين رهڻ لاءِ سرڪاري زمين ڏئي ڇڏي هئي. هن وقت رومانيا، هنگري بلغاريا ۽ چيڪوسلواڪيا ۾ ’جپسي‘ گهڻي تعداد ۾ رهيل آهن. سنڌي قوم لاءِ مشهور آهي ته هوءَ ڳائڻ وڄائڻ ۾ هوشيار آهي. اٺين صدي عيسويءَ جي هڪ جين آچاريه اديوتن پنهنجي ’ڪوليه مالا ڪٿا‘ ۾ سنڌين لاءِ صاف لکيو آهي ته اهي ڳائيندڙ ۽ مرڪندڙ ماڻهو آهن، جپسين کي پنهنجي اصل نسل جو پورو پتو ڪونهي، پر گهڻن کي اهو يقين آهي ته سندن ابا ڏاڏا هند جا ئي رهاڪو هئا، سندن هڪ راجا جو نالو ’زنديلو‘ چيو وڃي ٿو (زندو= سنڌو). جپسي (Gypsy) لفظ مٿن ڪنهن وقت مصر (Egypt) ۾ رهڻ سبب پيو.
## حوالا
جراثيم

thumb|کاٻو|جراثيمن جو خوردبيني مان جائزو
**جراثيم** لفظ فارسي ٻوليءَ مان ورتل آهي، جنهن جو مفهوم اهي ننڍڙا جيوڙا جيڪي عام طرح نظر نه ايندا آهن، فقط خوردبينيءَ سان ڏسي سگهبا آهن. 
## جسم
جراثيم، نامياتي جسم آهن، جيڪي جيوگهرڙن تي مشتمل هوندا آهن. خوردبينيءَ سان ئي ڏسي سگهبا آهن. ڪي اهڙا به آهن، جيڪي خوردبينيءَ سان به ڏسڻ ۾ نه ايندا آهن. اهي مختلف جسم رکندا آهن ۽ انهن جون شڪليون به هڪ ٻئي کان ڪافي مختلف هونديون آهن. اهي انسان جي جسم ۾ داخل ٿي بيماريون پيدا ڪندا آهن.
## قسم
جراثيم ٽن مختلف گروهن ۾ ورهايل آهن، جراثيم جياپي لاءِ هوا مان نائٽروجن ۽ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ڪندا رهندا آهن. پاڻيٺ جي صورت ۾ واڌ ويجهه ڪندا آهن ۽ خشڪيءَ سان ختم ٿيندا آهن. روشني به انهن کي ماريندي آهي. جراثيم نباتاتي يا ٻوٽن جي پيداوار آهن ۽ ٻوٽن جي گهرڙن مان پيدا ٿين ٿا. اهي هر هنڌ، هوا، مٽيءَ ۽ ٻين جاندارن جي جسم ۾ موجود هوندا آهن، اهي بئڪٽيريا  نقصانڪار آهن، ٻوٽن ۽ جانورن جي جسمن ۾ زهريلا مادا پيدا ڪري مختلف بيمارين جو ڪارڻ بڻبا آهن. ڪي بئڪٽيريا ڪارائتا هوندا آهن جيڪي کير مان ڌئونرو، سرڪو ۽ پنير ٺاهڻ ۾ مدد ڏيندا آهن. ڪي بئڪٽيريا هوا ۾ موجود نائٽروجن کڻي مٽيءَ ۾ ملائي ٻوٽن ۽ جانورن کي مهيا ڪندا آهن. بئڪٽريا، نمونيا، مدي جي تپ، سلهه، ڪالرا، ڦٽن ۽ ڦرڙين ۾ پونءِ وغيره پيدا ڪندا آهن. بئڪٽيريا ۾ نسل جي افزائش جو طريقو بائنري فشن (Binary Fission) سان ٿيندو آهي. بئڪٽيريا 20 کان 25 منٽن ۾ هڪ مان ٻن ۾ ورهائجي ٿو ۽ انهي رفتار سان ٿوري عرصي ۾ ايترا ته بئڪٽيريا ٺهي پون ٿا، جو انهن جو مجموعي تعداد هن وايو منڊل کان به وڌي وڃي ٿو. هي پنهنجي مٿان هڪ ٿلهو کوپو يا خول ٺاهيندا آهن جنهن کي اسپور (Spore)  چوندا آهن. اهڙيءَ طرح هي سخت گرمي ۽ سردي کان محفوظ رهن ٿا. سازگار حالتون اچڻ تي اسپور مان نڪري وري معمول مطابق زندگي گذارڻ ۽ افزائش ڪرڻ شروع ڪندا آهن. انهيءَ ڪري تمام ضروري آهي ته جيڪي جانور انهن بيمارين ڪري مري ويا هجن، انهن جو پوسٽ مارٽم نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ جو ڪروڙين بئڪٽيريا اسپور ٺاهي زمين تي رهي ۽ بيماري جو ڪارڻ بڻبا آهن.
## حوالو

## حوالا

زمرو:انفيڪشن واريون بيماريون
ننڍي ڌرتي، وڏي ڌرتي

left|thumb|350px|Morgan-Keenan spectral classification of stars. Most common star type in the universe are M-dwarfs, 76%. The sun is a 4.6 billion year-old G-class (G2V) star and is more massive than 95% of all stars. Only 7.6% are G-class stars

اسان جنهن ڌرتي تي رهون ٿا، اها ننڍڙي به آهي ته وڏڙي به آهي. اها ڳالهه ٻڌي گھڻن کي تپرس وٺي ويندو ته اهو وري ڪيئن؟ دنيا جي هر شئي جي قد بت، ٿولهه، ويڪر ۽ ڊيگھه وغيره جي اسان کي سُڌ تڏهن پوي ٿي، جڏهن اسين ان جي  ڪنهن ٻيءَ شئي سان ڀيٽ ڪيون ٿا. جيڪڏهن ڀيٽ نه ڪبي ته ڪنهن به شئي جي وڏي يا ننڍي هجڻ، ڊگھي يا بندري هجڻ، ٿلهي يا سنهي هجڻ، پراڻي يا نئين هجڻ، آڳاٽي يا هاڻوڪي هجڻ، سهڻي يا ڪوجھي هجڻ، سوادي يا بي سواد هجڻ، وڻندڙ يا اڻوَڻندڙ هجڻ، سياڻي يا اياڻي هجڻ، سڌريل يا اڻسڌريل هجڻ، ڊولائتي يا بيڊولي هجڻ ۽ اهڙن ٻين ڪيترن ئي گُڻن يا اَوگڻن جي ڪا به صحيح سُڌ نه پوندي. هڪ شئي جي ٻي شئي سان ڀيٽ جو اهو اصول اسان جي سِجَ، ڌرتيءَ ۽ ٻين تارن ۽ سيارن تي به لاڳو ٿئي ٿو. ڌرتي به ڪيترين ئي شين جي ڀيٽ ۾ ڏاڍي وڏي آهي، پر ساڳيءَ ئي مهل اها ڪيترين ئي ٻين شين جي ڀيٽ ۾ ڏاڍي ننڍي به آهي. سمجھو ته ڌرتيءَ کي زور ڏئي، دٻائي، سُسائي، سوڙهو ڪري، هڪ مَٽر جي داڻي جيترو ڪيون ٿا ۽ سج تي به اوترو ئي داٻ وڌو وڃي ته سج جو قدبت سمجھڻ لاءِ اسان کي مٽر جا 13 لک داڻا گڏ ڪرڻا پوندا. ان جو مطلب ته سج ڌرتيءَ کان 13 لک ڀيرا وڌيڪ وڏو آهي. ڀيٽ ڪرڻ کانپوءِ هاڻي اسين سوچي سگهون ٿا ته ڌرتي،  سج جي ڀيٽ ۾ ڪيتري ننڍڙي آهي. يعني 13 لک ڌرتيون گڏبيون ته اسان جي سج جيڏو گولو ٺهندو پر سج ۾ اسان جي ڌرتيءَ جيان نهراڻ ۽ پاڻياٺ ڪانهي، سج رڳو گئسن جو مجموعو آهي. 

## حوالا

زمرو:ڌرتي
زمرو:نظام شمسي
ڪوئيٽا

**ڪوئيٽا **(Quetta) صوبي بلوچستان ۽ ضلعي ڪوئيٽا جو گاديء جو ھنڌ آھي۔ ھي صوبي بلوچستان جو سڀ کان وڏو شھر آھي. ھن کي ميون جو ڳڙھ بہ چيو ويندو آھي۔ ھي 1,680 ميٽر (5,510 فٽ ) جي سطح سمنڊ کان اوچائي تي وسي ٿو۔ اھڙي طرح ھي پاڪستان جو اوچائي تي وسندڙ اڪيلو اھم شھر آھي۔  896,090 ماڻھن جي آبادي ھن کي بلوچستان جو سڀ کان وڏو شھر ۽ پاڪستان جو ھڪ اھم شھر بڻائي ٿي۔

ڪوئيٽا ڊيورنڊ ليڪ کان ڏکڻ پاسي اترين بلوچستان ۾ بولان گلي سان وسي ٿو۔

[thumb|[Hanna Lake]]
Hanna Lake

## نالو
ڪوئيٽا جو نالو پنجابي / سنسڪرت لفظ ڪوٽ تان ٺھيو آھي جنھن جو مطلب آھي قلعو۔ سيالڪوٽ، مٺڻ ڪوٽ ملندڙ لفظ آھن۔

## تاريخ
ڪوئيٽا ھڪ پراڻي نگري آھي۔ ھي چئن اوچن جبلن سان گھريل آھي۔ چلتن، زرغون ۽ مھردار ھن جا جبل آھن۔  لکتن ۾ پھريون دفعو ھن جو نالو ڇھين صدي ۾ آيو جڏھن ھي ايران جي ساساني سلطنت جو حصو ھئي۔ بنواميه جي وقت ھي مسلمانن جي ھٿ لڳي۔ ھي شھر مغل سلطنت جو بہ حصو رھيو۔ 1839 ۾ پھرين انگريز افغان جنگ ۾ انگريزن ھن شھر کي ھٿ ڪري ورتو۔ 1876 ۾ سلطنت برطانيہ جو حصو بڻجي ويو۔ 31 مئي 1935 تي ھتي ھڪ وڏو زلزلو آيو جنھن ۾ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ 30 کان 60 ھزار تائين ماڻھو مري ويا ۽ شھر جو وڏو حصو تباھ ٿي ويو وچ۔ ايران ۽ افغانستان جي وچ ۾ واپار جو رستو ھجڻ جي سبب ھي شھر اڳتي وڌڻ لڳو۔ 1947 ۾ پاڪستان ٺھڻ کانپوءِ ھي شھر بلوچستان جي گادي جو ھنڌ آھي.

## تصويرون

فائل:Quetta Railway station (1894).jpg
فائل:View of Chiltan Mountain Quetta.jpg
فائل:Quetta1880---.JPG




## حوالا

زمرو:شهر
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
زمرو:بلوچستان جا شهر
زمرو:پاڪستان جا شهر
ڪوئيٽا ضلعو

**ڪوئيٽا** (Quetta District) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي اتر اولهه واري حصي ۾ هڪ ضلعو آهي. سال 2023ع جي پاڪستاني مردم شماري مطابق ڪوئيٽا ضلعي جي آبادي 22,72,290 (2.2 ملين) آهي. 

اهو ڪوئيٽا ڊويزن جو حصو آهي. ضلعو پنهنجي زرعي پيداوار لاءِ مشهور آهي، خاص طور تي ميوي جا باغ، جن ۾ سيب ۽ انگور شامل آهن. هنه وادي هڪ اهڙو علائقو آهي جتي بادام پوکيا ويندا آهن. 1998ع جي مردم شماري ۾ آبادي 7,60,000 هئي، جڏهن ته سال 2010ع ۾ ان جو اندازو 12,35,000 هو ۽ سال 2023ع ۾ 2,272,290 ٿي وئي.
## تاريخ
ڪوئيٽا جو قديم نالو شالڪوٽ هو، هڪ اصطلاح جنهن سان اهو اڃا تائين ملڪ جي ماڻهن ۾ مشهور آهي. هن علائقي تي غزنوين، غوري، ارغونن ۽ مغلن جي حڪومت رهئي آهي. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، اهو هرات جي حڪمران شاهه بيگ ارغون کي عطا ڪيو ويو، مغلن جي وڌندڙ طاقت اڳيان ٿوري دير ۾ ئي رستو ڇڏڻو پيو. آئين اڪبري ۾ شال ۽ پشين ٻنهي جو ذڪر آهي جيڪي اڪبر کي فوجي خدمت ۽ آمدني فراهم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اهي علائقا قنڌار سان گڏ صفوين جي حوالي ٿي ويا. ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ قنڌار ۾ خلجي طاقت جي عروج تي، ساڳئي وقت قلات ۾ بلوچن جي طاقت سان، ڊيورنڊ جي معاهدي ذريعي ڪوئيٽا ۽ پشين انگريزن جي هٿ ۾ ڪينٽ بڻجي ويا.

### برطانوي دور

19 صدي دوران ڪوئيٽا (شالڪوٽ) تي سال 1879ع جي ٻي اينگلو-افغان جنگ دوران برطانوي فوج قبضو ڪيو.   1839ع ۾ سنڌو درياءَ جي برطانوي فوج جي اڳڀرائي تي، ڪيپٽن بين کي شالڪوٽ ۾ پهريون پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ڪيو ويو ۽ ملڪ جو انتظام شاهه شجاع الملڪ جي طرفان هن جي طرفان ڪيو ويو. 1876 ۾ سر رابرٽ سنڊيمن جي قلات جي مشن کان پوءِ، ڪوئيٽا قلعي تي سندس محافظ قبضو ڪيو ويو ۽ ملڪ جو انتظام خان آف قلات جي طرفان 1883 تائين ڪيو ويو، جڏهن ان کي خان ۽ برطانوي سلطنت جي وچ ۾ هڪ معاهدي ذريعي 25,000 رپين جي سالياني ڪرائي تي برطانوي حڪومت کي ليز تي ڏنو ويو. 1883ع ۾ پشين ۽ شورارود سان گڏ هڪ انتظامي چارج ۾ ان کي قائم ڪيو ويو. 1888ع تائين پراڻو چمن سرحد تي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته پوسٽ هئي؛ پر، خواجه امران جي پار ريلوي جي واڌ تي، ٽرمينس ان جي موجوده جڳهه تي مقرر ڪيو ويو، ان جڳهه کان 7 ميل (11 ڪلوميٽر). افغانستان سان سرحد آخرڪار 1895-1896 ۾ حد بندي ڪئي وئي.

شالڪوٽ جو شهر جو علائقو ڪاسي قبيلي جي آبادي هو ۽ ان جي چوڌاري بازئي قبيلي جي قبضي ۾ هو، جنهن ۾ سليمان خيل، خروٽي، نصر ۽ بيتنائي جا قبيلا شامل هئا. قنڌار جي ٻاهرئين پاسي هجڻ ڪري، اهو گهڻو ترقي يافته نه هو. برطانوي فوجن جي آمد سان، ترقي جا دروازا کوليا ويا. تمام جلد، ماڻهن علائقي ۾ روڊ، ٽرينون ۽ اسڪول ڏٺا.

## انتظامي تقسيم
### تعلقا
In 1975, Quetta and Pishin were made separate districts. Quetta District today consists of two towns and one sub-tehsil. Quetta District was designated as a City District in 2001, having two tehsils and one sub-tehsil with a total of 67 union councils.

## آباديات
## قابل ذڪر ماڻهو

* Abdul Samad Khan Achakzai
* Ali Ahmad Kurd
* Habib Jalib Baloch
* Iftikhar Muhammad Chaudhry
* Qazi Faez Isa
* Qazi Muhammad Essa
* Sardar Yaqoob Khan Nasar
* Zeenat Karzai
* Yahya Bakhtiar

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Quetta District at 
* Quetta District  at 

## حوالا

زمرو:ڪوئيٽا ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
غلام سرور جتوئي

**غلام سرور جتوئي** سنڌ جو هڪ ناميارو پهلوان، ملهه جو تجربيڪار کيڏاري ۽ ملهه ايسوسيئيشن جو جنرل سيڪريٽري رهيو آهي، هيءُ سنڌ جي شهر شڪارپور  جو رهواسي آهي. هن جو شمار چوٽيءَ جي پهلوانن ۾ ٿئي ٿو. هن جي جوڙ جا پهلوان شير ميربحر، سيد سمن شاهه ۽ پستول شيدي وغيره هئا.
## تعليم
غلام سرور جتوئي هڪ تعليم يافته ملهه رهيو آهي، جنهن شاهه لطيف ڪاليج شڪارپور مان بي . اي ڪئي ۽ ڪاليج جي يونين جو صدر به ٿيو.
## شهرت
غلام سرور جتوئي سنڌ ۾ ٿيندڙ ملاکڙن ۾ هر جوڙ جي پهلوانن سان وڙهيو ۽ هميشه سوڀارو رهيو. هيءُ ٻين پهلوانن سان گڏ لعل شهباز قلندر جي ميلي تي ٿيندڙ ملاکڙي ۾، سمن شاهه جي ميلي، حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي ميلن ۽ ٻين ڪيترن هنڌن تي منعقد ٿيندڙ ميلن ۽ ملاکڙن ۾ پنهنجي زور ۽ هنر جا ڪرتب ڏيکاريندو رهيو آهي. 
## سکيا ۽ ڪاميابيون
هن پنهنجي والد قلب علي جتوئيءَ کان ملهه جي راند جي تربيت وٺي ميدان ۾ لٿو. هن جو والد پڻ وقت جو ناميارو ملهه هو. غلام سرور جتوئي 1971ع ۾ ملهه وڙهڻ شروع ڪئي ۽ جلد ئي 1972ع ۾ ٻئي جوڙ جي پهلوانن  ۾ شمار ٿيڻ لڳو. هن ڪئين انعام، گولڊ ميڊل ۽ ٽرافيون پڻ  کٽيون ۽ آخر ۾ هي پهرئين جوڙ جو ملهه بڻجي ويو. هن کي فقط سيد سمن شاهه شڪست ڏني، غلام سرور هڪ تعليم يافته پهلوان هو، ان ڪري سڀني ملهن گڏجي کيس ايسوسيئيشن جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو ۽ هن باقاعدي ملهه برادريءَ جي سڌاري جا ڪارناما انجام ڏنا. غلام سرور جتوئي جنرل سيڪريٽريءَ جي حيثيت سان حڪومت کي ملهن کي درپيش مسئلن کان آگاهه ڪندو رهيو آهي، جنهن ۾ ملهن کي ٻين رانديگرن وانگر سرڪاري توڙي بئنڪن ۾ نوڪري ڏيڻ وارو مطالبو به شامل آهي. 
## پڻ ڏسو

## حوالا

زمرو:ملاکڙو
زمرو:سنڌي رانديگر
زمرو:سنڌ جا ملهه
چاغي ضلعو

**چاغي ضلعو** (اردو: ضلع چاغی؛ بلوچي:چاگۓ دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي رخشان ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. هي ضلعو پاڪستان جي چئن صوبن ۾ وڏي ۾ وڏو ضلعو آهي، جنهن جي ڪل پکيڙ 44,748 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي ضلعو  بلوچستان جي اتر اولهه ڪنڊ ۾ واقع آهي. ضلعي جي حدون ٻن ملڪن؛ افغانستان ۽ ايران سان لڳل آهن. سال 2023ع جي آدمشماري موجب هتان جي آبادي 269,192 ماڻهن تي مشتمل آهي.

## انتظامي تقسيم
چاغي ضلعو انتظامي طور تي هيٺين تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي:

## جاگرافي
ان کان اڳ 1985ع ۾ نوشڪي تعلقي کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. چاغي جابلو علائقو آهي. 
## آباديات
### آبادي
As of the 2023 census, Chagai district has 38,213 households and a population of 269,192. The district has a sex ratio of 108.24 males to 100 females and a literacy rate of 33.15%: 41.90% for males and 23.57% for females. 101,423 (37.76% of the surveyed population) are under 10 years of age. 20,054 (7.45%) live in urban areas.

### مذهب
In 2023, Islam was the most followed religion with 99.3% followers. Christians and Hindus are the largest minorities and have roughly equal population.

### ٻوليون

At the time of the 2023 census, 73.77% of the population spoke Balochi, 16.79% Brahui and 8.93% Pashto as their first language.
### قبيلا
بروهي، بلوچ ۽ ڪجهه افغان قبيلا هتان جا اصل رهواسي آهن.  هتي عرب به آباد رهيا آهن.  جنهن جي شاهدي پرگ ۽ زراله شهرن جي آسپاس مقبرن جا تباهه ٿيل آثار ڏين ٿا.  گزيٽئر بلوچستان جي ليکڪ موجب: هتي سيد به رهندا هئا، جن کي سنجراڻي بلوچن لوڌي ڪڍيو. نوشڪيءَ جي مشرقي حصي ۾ اوائلي باشندا مانڊئي آباد هئا، جن کانپوءِ رخشان بلوچ هتي سرداري نظام قائم ڪيو، جيئن اڄڪلهه سڄي بلوچستان ۾ آهي.

هتي رهندڙ قبيلن ۾ رخشاني، باديني رخشاني، حمالدني رخشاني، ماندئي، ذگر مينگل، مهه حسني، سنجراڻي، سارات، بزيچ، لانگو، لوهڙي ۽ ڪجهه هندو ذاتيون آباد آهن.  هتان جي ماڻهن جو ڌنڌو هارپو زمينداري ۽ واپار آهي.

## ائٽمي تجربو
نواز شريف جي حڪومت دوران 28 مئي 1998ع تي هتي پاڪستان ائٽمڪ انرجي ڪميشن طرفان هن ضلعي ۾ موجود راس ڪوهه جي ٽڪرين ۾ ايٽمي ڌماڪو ڪيو ويو، جنهنڪري هيءُ ضلعو سڄي دنيا ۾ مشهور ٿي ويو.

## حوالا

زمرو:چاغئي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
خاران ضلعو

**خاران ضلعو** (بلوچي:ھاران دمگ)  پاڪستان جي بلوچستان صوبي جي رخشان ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي صدر مقام خاران شهر آهي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق هن ضلعي جي آبادي 2,60,352 آهي.

## انتظامي تقسيم

## حوالا

زمرو:خاران ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا