محمود الاھي بنام ڊان ٽرسٽ 1950(ڪيس)

"محمود الاھي بنام ڊان ٽرسٽ" (P. L. D. 1950 Sind 25) واري فيصلي ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ (ڪراچي) هڪ درخواست تي، قاضي جي حيثيت ۾، “ڊان ٽرسٽ” نالي وقف لاءِ متولي مقرر ڪرڻ بابت پنهنجو اختيار استعمال ڪيو. درخواستگذار (محمود الاهي) عدالت کان رڳو *متولي جي تقرري* گهري، ۽ وقف جي انتظام بابت ڪابه هدايت نه گهري.

## پس منظر ۽ فريقي موقف
* “ڊان ٽرسٽ” کي قائدِاعظم محمد علي جناح دهلي ۾ 18 نومبر 1946ع تي رجسٽرڊ اعلان ذريعي وقف قرار ڏنو، ۽ پاڻ ان جا واحد متولي هئا؛ وفات کان پوءِ وقف ۾ متولي جي جاءِ خالي ٿي وئي.
* درخواستگذار محمود الاهي عدالت کي قاضي طور متحرڪ ڪيو ته خالي جاءِ تي متولي مقرر ڪيا وڃن.
* عوامي نوٽيس سڀني لاڳاپيل مسلمانن لاءِ جاري ٿيو؛ رڳو “مسٽر چوٽاڻي” رڪارڊ تي ڌر ٿيڻ لاءِ آيو ۽ کيس ڌر بڻايو ويو.
* ٻڌڻي کان اڳ، درخواستگذار وڪيل (وحيدالدين) واضح ڪيو ته “پاڪستان هيرالڊ لميٽيڊ” (جيڪو “ڊان” اخبار ڪراچي مان ڇپجي ٿو) هن ڪارروائي ۾ ڌر ٿي ڪا رعايت/رليف نه ٿو گهري، ۽ ٻڌڻي ۾ به صرف متولي جي تقرري تائين درخواست محدود رکي وئي.

## سنڌ ۽ سنڌي سماج جو پسمنظر
سنڌ جي تاريخ ۾ *زمين، خيراتي وقف، ۽ عوامي ڀلائي جا ادارا*—خاص طور تعليم، صحافت، ۽ سماجي خدمت سان لاڳاپيل، هميشه سياسي ۽ ثقافتي سجاڳيءَ جا اهم وسيلا رهيا آهن. سنڌ جي زرعي-شهري ڍانچي ۾ (هارين، واپارين، ۽ شهر ڪراچي جي بندرگاهي معاشيات تائين) اعتماد ۽ اجتماعي ڀلائيءَ جا اهڙا انتظامي بندوبست، جن ۾ متولي جهڙو ادارتي ڪردار مرڪزي آهي، سماجي استحڪام لاءِ لازم سمجهيا ويندا رهيا آهن. هن ڪيس جو تعلق به *وقف ۽ ادارتي تسلسل* سان آهي: هڪ اهم عوامي نوعيت جي وقف (“ڊان ٽرسٽ”) ۾ متولي جي خالي جڳھ ڀرڻ، اهڙي سماجي-قانوني روايت جي تسلسل کي يقيني بڻائڻ لاءِ، عدالت کي قاضي طور ڪردار ادا ڪرڻ ڏانهن وٺي آيو، ۽ اهو سنڌ ۾ ادارن جي انتظام، عوامي اعتماد، ۽ قانوني نگراني جي تاريخي ڪڙي سان ٺهڪي اچي ٿو.

## قانوني سوال
# ڇا عدالت (سنڌ هاءِ ڪورٽ) محمدن قانون تحت *قاضي* جي حيثيت ۾، وقف ۾ متولي جي خالي جاءِ تي *درخواست* ذريعي متولي مقرر ڪري سگهي ٿي؟
# ڇا اهڙي درخواست تي سول پروسيجر ڪوڊ، 1908 جو قلم 92 لاڳو ٿيندو؟
# جيڪڏهن ڪا ڌر وقف جي *صحت يا اعتبار* (validity) تي اعتراض اٿاري، ته ڇا اهو سوال هن قسم جي قاضي-اختيار واري درخواست ۾ نبيري  سگهجي ٿو يا الڳ دعويٰ ۾؟

## عدالت جو تجزيو ۽ اصول (Ratio)
### (1) ڪازي جي حيثيت ۾ متولي مقرر ڪرڻ جو اختيار
عدالت چيو ته اڻ ورهايل هندستان ۾ عدالتون اهڙو اختيار استعمال ڪنديون رهيون آهن ته وقف ۾ متولي جي جاءِ خالي ٿيڻ تي درخواست ذريعي متولي مقرر ڪيو وڃي. جسٽس ويلاڻي هن اصول جي حمايت ۾ هي نظيرون قبول ڪيون:
* *عبدالعليم بنام ابير جان* (I. L. R. (1928) 55 Cal. 1284)
* *بيبي زهره بنام بيبي حبيب النساء* (I. L. R. (1938) 18 Pat. 417)
* *الله راکهو بنام ناصرالدين* (A. I. R. 1943 Oudh 278)

### (2) سي. پي. سي. سيڪشن 92 جو عدم اطلاق
عدالت واضح ڪيو ته Section 92 سي. پي. سي. جو بنياد تڏهن ٺهندو جڏهن:
* *ٽرسٽ جي ڀڃڪڙي* (breach of trust) جو الزام هجي، يا
* *ٽرسٽ جي انتظام لاءِ عدالتي هدايتون لازمي* هجن.
پر هتي درخواستگذار رڳو متولي جي تقرري گهري ۽ انتظام بابت ڪا هدايت نه گهري؛ تنهنڪري Section 92 لاڳو نه ٿيو. جسٽس ويلاڻي هن لاءِ *ملڪنٿ ديورائو بنام رام ڪرشن وٿل* (I. L. R. 46 Bom. 101) کي حوالو طور ذڪر ڪيو.

### (3) وقف جي عدمِ صحت جو اعتراض: الڳ دعويٰ ڏانهن رهنمائي
عدالت چيو ته:
* هن ڪارروائي ۾ سڀ ڌريون ڊان ٽرسٽ کي وقف مڃن ٿيون،
* عوامي نوٽيس باوجود ڪنهن به وقف جي صحت تي باقاعده اعتراض نه کنيو،
تنهنڪري عدالت لاءِ مناسب نه هو ته صحت جو سوال هن درخواست ۾ طئه ڪري. ۽ جيڪڏهن ڪو شخص وقف جي عدمِ صحت کڻي، ته ان کي مناسب طور *الڳ دعويٰ* ڏانهن موڪليو وڃي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سوال ڪازي-اختيار واري متولي تقرري واري دائري کان ٻاهر به ٿي سگهي ٿو. هن نڪتي لاءِ *هاشم بنام غوث علي شاه* (I. L. R. (1942) Kar. 179، ص 185–186) جو حوالو ڏنو ويو.

## فيصلو / حڪم
بار) تي بيان آيو ته:
* محترمه فاطمه جناح
* لياقت علي خان
ڊان ٽرسٽ جي متولي شپ جون ذميواريون قبول ڪرڻ تي راضي آهن. عدالت انهن کي *مناسب ترين* قرار ڏئي، قاضي جي اختيار ۾، ڊان ٽرسٽ جا متولي مقرر ڪيو.

## اهم نتيجا
* وقف ۾ متولي جي خالي جاءِ تي عدالت *درخواست* ذريعي (قاضي جي حيثيت ۾) متولي مقرر ڪري سگهي ٿي.
* قلم 92 سول پروسيجر ڪوڊ تڏهن لاڳو ٿيندو جڏهن *ٽرسٽ جي ڀڃڪڙي* يا *انتظام بابت هدايتون* جهڙو بنياد موجود هجي؛ صرف تقرريءَ واري درخواست تي اهو لازماً لاڳو نه ٿيندو.
* وقف جي *صحت يا عدمِ صحت* جهڙو بنيادي تڪرار عام طور الڳ دعويٰ (civil suit) ۾ کڻڻ مناسب آهي، متولي تقرريءَ واري محدود درخواست ۾ نہ.

## حوالا