open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عباس ڪوريجو

**عباس ڪوريجو** سنڌي ٻوليءَ جو ڪھاڻيڪار ۽ محقق، قمبر تعلقي جي ڳوٺ ڪوريجا (محمد بخش ڪوريجو) ۾  زميندار حاڪم علي ڪوريجي جي گهر ۾  16 سيپٽمبر 1983ع ۾ جنم ورتو. پرائمري تعليم ڳوٺ جي اسڪول مان پِرائِي، ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي شعبي ۾ ماسٽرس ڪيائين. ادبي کيتر ۾  عباس ڪوريجي 3 ڪھاڻين جا ڪتاب ۽ ھڪ تحقيق تي مشتمل ڪتاب لکيو.  پاڻ ھن وقت دُبئي ۾ ذاتي ڪاروبار ڪندو آھي. سنڌي ٻوليءَ جو ڪھاڻيڪار ۽ محقق.

## ننڍپڻ ۽ تعليم
عباس ڪوريجو 16 سيپٽمبر 1983ع ۾ قمبر جي ڳوٺ ڪوريجا ۾ ڄائو۔ ابتدائي تعليم ڳوٺ جي پرائمري اسڪول مان پوءِ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جيئڻ ابڙي مان پاس ڪئي، انٽرميڊيئيٽ شاهه لطيف ڪاليج قمبر مان ڪئي.  پهرين ماسٽرس جي ڊگري ايڪنامڪس ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪئي ۽ پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن سان ماسٽرس ڪئي.  اٺين درجي ۾ پھرين ڪھاڻي ”پاڇا“ لکيائين ۽ پوءِ مختلف رِسالن ۽ اخبارن ۾ سندس ڪھاڻيون پڻ ڇپيون.

 
   
 
## ڇپيل ڪتابَ
عباس ڪوريجي جي سڃاڻپ ڪهاڻيڪار، محقق ۽ نقاد واري آهي. ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ”چنڊ پيرن هيٺ” 2005ع ۾ ڇپيو، ٻيو گڏيل ڪهاڻي ڪتاب ”کيرٿر تان اڏار“ 2006ع ۾ ڇپيو ۽  سندس ڪهاڻين جو مجموعو ”پنهنجي ڌرتي” 2014ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو۔ سال 2015ع ۾ سندس تحقيقي ڪتاب ”جديد ڪهاڻي: فن ۽ موضوع“ ڇپجي پڌرو ٿيو. جنهن جو ٻيو ڇاپو سال 2020ع ۾ شايع ٿيو آهي. عباس ڪوريجي جو مضمونن جو ڪِتاب ”ادب ۽انتهاپسندي“ پڻ سال 2022ع جي شروعات ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو جنھن جِي مھورتي تقريب 27 فيبروري 2022ع تي دُبئي ايڪسپو 2020 ۾ ٿِي گُذري۔ 

عباس ڪوريجي جو لکيل ”وڻ“ ناول 2022ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، جنھن کي ادبي حلقي ۾ تمام گهڻي موٽ ملي.

## سنڌي ڪميپوٽنگ لاءِ خدمتون
سنڌي ڪمپيوٽنگ لاءِ عباس ڪوريجي جي ڪيل خدمتن ۾ سنڌي ٻوليءَ جا فونٽ، سنڌيءَ ۾ ادبي ويبسائٽون، سنڌي ادب جي ڊجيٽلائيزشن شامل آھن.
  
## مڃتا
ھُن کي مختلف وقتن تي ادبي ۽ سماجي تنظيمن طرفان ايوارڊس، شيلڊس ڏنيون ويون آھن جَن ۾ ھيٺيون سرِ فھرست آھن:
* سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري پاران ”سال 2014ع جو بھترين ڪھاڻي ڪتاب“ ايوارڊ
* سنڌي ادبي سنگت طرفان سال 2006ع ۾ ”بھترين سيڪريٽري شاخ قمبر“ جو ايوارڊ
* مرزا قليچ بيگ چيئر، سنڌ يونيورسٽي پاران ”نوجوانن سان مِلو“ جي سِري ھيٺ ايوارڊ
* اسٽڊي سرڪل سنڌي شعبي پاران ”پھرين پوزيشن“ ايوارڊ
* اين.ايس.ٽي پاران ”بھترين يونٽ منتظم“ ايوارڊ
* سنڌ يونيورسٽيءَ پاران ’سنڌي ادب ۾ پھرين پوزيشن حاصل ڪرڻ تي‘ ”گولڊ ميڊل“ ۽ ”سلور ميڊل“

## حوالا

 
## ٻاهريان ڳنڍڻا
* عباس ڪوريجو

زمرو:سنڌ جا ڪھاڻيڪار
زمرو:سنڌ يونيورسٽي
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:ڪھاڻي
زمرو:1983ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:سنڌي اديب
ڊي فيڪٽو

**ڊي فيڪٽو** يا **حقيقت ۾**   ھڪ لاطيني ٻولي جو فقرو آھي جيڪو حڪومت يا قانون متعلق استعمال ۾ ٿيندو آھي. انگريزي ۾ ان لاءِ موزون لفظ   آھي. ڊي فيڪٽو جو مطلب آھي تہ ڪا بہ شئي اصل ۾ موجود آهي باوجود ان جي تہ اھا قانوني يا سرڪاري طور تي تسليم نہ ڪئي وئي ھجي  ڊي فيڪٽو لفظ ڊي جيور (de jure) جي ابتڙ استعمال ٿيندو آهي جنھن جي معنيَ آهي قانون مطابق . ڊي جيور اھڙين شين لاء استعمال ٿيندو آهي جيڪو قانون مطابق ھونديون آھن يا قانون مطابق واقع ٿينديون آهن.

## حوالا
يريوان

**يريوان** ( , 
  آرمينيا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪَ پراڻي زماني کان آبادي شھر آھي جيڪو ھرازدان ندي جي ڪناري تي واقع آهي. ھي شھر آرمئنيا جو انتظامي، حڪومتي، ثقافتي، معاشي ۽ صنعتي مرڪز آھي. 1918ع کان وٺي لاڳيتو آرمينيا جي گادي جو هنڌ رھيو آھي.

يريوان جو قومي نشان ڪوھ آرارات آھي جيڪو ھن شھر ۾ نظر ايندو آهي. 27 سيپٽمبر 2004 ۾ يريوان **ايرابني يريوان** نالي سان قومي ترانو اختيار ڪيو

## تاريخ

يريوان جي تاريخ اٺين صدي قبل مسيح تائين پراڻي آهي جڏهن 782 ق م ۾ ارارتو جي بادشاھ آرگيشتي پھرين آرارات واري ميدان جي آخري ولھندي حصي ۾ ايرابني قلعو اڏايو. جيڪو ان وقت اوراتو جي گادي جي هنڌ ٿيڻ سميت ھڪ وڏو انتظامي ۽ مذھبي مرڪز ٿي ويو. ارارتو جي عروج دوران يريوان يا ايرابني جي پسگردائيءَ ۾ آبپاشي وارا ڪئنال ۽ مصنوعي پاڻي جا ڊيم جوڙيا ويا

ستين صدي قبل مسيح ۾ ارارتو جي سرزمين تي روسا ٻئين ايرابني قلعي جي اولھ طرف 7 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي ھڪ نئون شهر تيشبائني جي نالي سان اڏايو
590 ق م ارارتو جي بادشاھت جو ايراني ميديائي ماڻھن جي ھٿان ٿيو جنھن بعد ايرابني ميديائي ايمپائر جو حصو ٿي ويو. اڳتي هلي 550 ق م ۾ سائرس اعظم ميديائي ايمپائر فتح ڪئي اھڙي طرح ايرابني شھر اشميني ايمپائر جو حصو ٿي ويو. 522 کان 331 ق م ايرابني آرمينيا جي ساتراپي جو مکيه مرڪز بنجي ويو. سڪندراعظم اشميني ايمپائر جو خاتمو آندو جنھن بعد آرمينيائي ساتراپي 331 و م ۾ گئوگميلا جي جنگ ذريعي آزادي ماڻي ۽ آرمينيائي بادشاهت جو بنياد پيو. آرمينيا جي بادشاھت پوئين وقت گادي جا ھنڌ تبديل ڪندي رھي جنھن سان ھن شھر جو زوال اچي ويو. بعد ۾ ساساني ايران جو خاتمو خلافت راشده آندو جنھن بعد خلاف بنو اميه جي دؤر ۾ يريوان خلافت جي قبضي ۾ آيو ۽ آرمينيا جي امارت جو حصو ٿي ويو. ٻہ سؤ سال بعد خلافت بنو عباس جي دور ۾ آشوت پھرين آرمينيا کي آزاد ڪرائي باگراتوني گھراڻي جي بادشاھي جو بنياد وڌو جيڪا 885ع کان 1045ع تائين قائم رهي جنھن بعد ھي علائقو بازنطيني ايمپائر جي قبضي هيٺ 1064ع تائين رھيو. ان سال طغرل ان کي سلجوقي ايمپائر ۾ شامل ڪيو ۽ طغرل جي جانشين الپ ارسلان جي حڪومت ۾ رھيو. 1201 ۾ ذڪري پرنسپلٽي قائم ٿي جيڪا جارجيائي خراج واري رياست ھئي. 1236ع ۾ منگولن ان تي قبضو ڪري الخانيٽ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. چوڏھين صدي عيسويءَ ۾ آرمينيا اق قويونلو گھراڻي جي حڪمراني هيٺ هو

تيمور لنگ 1400ع ۾ آرمينيا تي قبضو ڪري 60000 مانھن کي غلام بڻايو. 1410ع ۾ ھي شھر قرہ قويونلو گھراڻي جي راڄ ھيٺ آيو. سورھين صدي جي شروعات م صفوي ايمپائر آرمينيا کي پنھنجي قبضي ۾ آندو ۽ جي شھر فارس جو حصو ٿي ويو. جنھن بعد افشري ايمپائر، قجر ايمپائر ، خلافت عثمانيه ۽ روسي ايمپائر جي قبضي ۾ رھيو. روس واري دؤر ۾  اھو شھر ايروان خانيٽ جو مرڪز ٿي ويو ۽ 1736ع کان 1828ع تائين ايروان خانيٽ جو مرڪز رھيو ۽ 1850ع کان 1917ع تائين ان جي گورنري رھيو. پھرين آڪٽوبر 1879ع ۾ روسي ايمپائر جي زار اليگزينڊر ٻيون يريوان کي وڏي شھر جو درجو ڏنو. ويھين صديءَ جي شروعاتي دؤر ۾ يريوان جي آبادي لڳ ڀڳ 30000 ھئي. پھرين جنگ عظيم جي پڄاڻي تي پھرين آرمينيائي ريپبلڪ جي قيام سان يريوان ان جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو جنھن ۾ ھزارين عثماني خلافت جي ترڪن ھٿان نسل ڪشي ۾ بچي ويل آرمينيائي اتي پھتا ھئا سوويت آرمينيا واري دؤر ۾ شھر تيزي سان وڌيو ۽ ملڪ جو صنعتي ۽ ثقافتي مرڪز ٿي ويو. 2016 ۾ ھن شھر جي آبادي 
1,073,700 ٿي چڪي هئي.  ھن شھر جي لڳ ايرابني قلعو ھن شھر جي جنم ڀومي سمجھيو ويندو آھي.

## حوالا

زمرو:آرمينيا
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون
زمرو:آرمينيا جا صوبا
زمرو:آرمينيا ۾ شهر
آرمينيائي ٻولي

**آرمينيائي ٻولي** (Arminian language)  ھڪ هند-يورپي ٻولي آھي. اھا آرمينيائي شاخ جي واحد ٻولي آھي. ھن وقت، اها جمهوريه آرمينيا ۽ ارتسخ جي جمهوريه (ڊي فيڪٽو) جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي. تاريخي طور تي اھا ٻولي پوري آرمينيائي مٿاھين پٽن ۾ ڳالھائي ويندي هئي. ھن ٻولي جي لکڻ جي طريقو الڳ آھي، جن کي آرمينيائي لپي سڏين ٿا جن کي ھڪ پادري، ميسروپ ماشٽاٽس سال 405ع ۾ تيار ڪيو ھو.

## تاريخ
آرمينيائي ٻولي هند-يورپي ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ھڪ الڳ ٻولي آھي. ٻولين جي ڪجهه ماھرن جو خيال آهي ته آرمينيائي ٻولي يوناني ٻولي ۽ ترڪي جي اناطوليه علائقي جي فريجيئين ٻولي ۽ هند-ايراني ٻولي لھجي جي لحاظ کان وڌيڪَ  ويجھي آھي. لھجي جي ان مفروضاتي گروہ منجھ پروٽو آرمينيائي ٻولي کي پروٽو يوناني ۽ پروٽو هند-ايراني ٻولين جي وچ ۾ رکيو ويو آھي. رونالڊ آء. ڪم (Ronald I. Kim) وري بلڪل انوکو بناوٽي جوڙجڪ درج ڪيو آهي، جن جي مطابق آرمينيائي ٻولي جو تعلق بالٽو-سلاوڪ ٻولين سان آھي. آرمينيا ٻين صدي قبل مسيح کان وٺي آڄوڪي دؤر تائين ھڪ ٻولي ڳالھائيندڙن جو ديس رھيو آھي. ھن ٻوليء جي تاريخ لکت ۾ بہ تمام پراڻي آھي. پنجين صدي عيسويءَ ۾ بائيبل جو ھن ٻوليء ۾ ترجمو پراڻي آرمينيائي ٻولي جو ھڪ محفوظ مسودو آھي. لغت ۾ تاريخي طور تي ھن ٻولي وچولي ايراني ٻولين جھڙوڪ پارٿي ٻولي، فارسي ٻولي، سرياني ٻولي کان وڌيڪَ متاثر ٿيل آھي. جديد ادبي لکت پڙھت جي معيارن سان موافقت رکندڙ ھن ٻوليء جا ٻہ نمونا؛ اوڀرندي آرمينيائي ٻولي ۽ اولھندي آرمينيائي ٻولي آهن، جنهن جي ذريعي لڳ ڀڳ ھن دؤر جا سمورا لھجا باھمي طور تي قابل فھم آھن.
## جاگرافيائي ورڇ
## حيثيت ۽ استعمال
## صوتيات
## مورفولوجي
## لهجا
## آرٿوگرافي
## لفظ
## نموني جو متن
## پڻ ڏسو
 
* آرمينيائي اشارن جي ٻولي 
* علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر 
* ٻولي جو ڪٽنب
* هند-يورپي ٻوليون
* هند-يورپي ٻولين جي فهرست

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Haylib - ڪورسز، ڪتابن، وڊيوز ۽ ٻين وسيلن جي هڪ مفت لائبريري جيڪا توهان کي آرمينيائي سکڻ ۾ مدد ڪندي  
* آرمينيائي پاور اسپيل 
* آرمينيا ۽ ايران iv. هزارين سالن کان آرمينيائي ٻولي ۾ ايراني اثرن جي تاريخ، بحث، ۽ پيشڪش 
* Nayiri.com (آرمينيائي لغاتن جي لائبريري) 
* dictionaries.arnet.am آرمينيائي XDXF ۽ Stardict لغاتن جو مجموعو
* Grabar (Brief introduction to Classical Armenian also known as Grabar)
* բառարան.հայ – Armenian dictionary

زمرو:آرمينيائي ٻولي 

زمرو:ٻوليون
زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون
زمرو:آرمينيا جون ٻوليون
زمرو:ايران جون ٻوليون
زمرو:ترڪي جون ٻوليون
زمرو:روس جون ٻوليون
زمرو:قازقستان جون ٻوليون
زمرو:لبنان جون ٻوليون
زمرو:ڪپرس جون ٻوليون
زمرو:آرمينيائي ٻوليون 
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون 
زمرو:هند-يورپي ٻوليون 
زمرو:پنجين صدي کان تصديق ٿيل ٻوليون
زمرو: آرمينيا جون ٻوليون 
زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون  
زمرو:جارجيا جون ٻوليون 
زمرو:ايران جون ٻوليون 
زمرو:لبنان جون ٻوليون 
زمرو:روس جون ٻوليون 
زمرو:قفقاز جون ٻوليون
زمرو:ترڪي جون ٻوليون 
زمرو:فاعل-فعل-مفعول ٻوليون 
زمرو:حرف-وقت واريون ٻوليون
آرمينيائي حواري ڪليسا

**آرمينيائي حواري ڪليسا** آرمينيا جي ماڻھن جي قومي ڪليسا جو نالو آهي جيڪا مشرقي آرٿوڊڪس جي شاخ آھي ۽ قديم عيسائي ادارن ۾ شامل آهي 
آرمينيا جي بادشاھت پھرين رياست ھئي جنھن جي 
ارشاڪوني گھراڻي جي بادشاھ تيردات ٽئين چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عيسائيت کي سرڪاري مذھب طور اختيار ڪيو روايتن مطابق ھي ڪليسا برٿولوميو ۽ اڊاسا واري ٿيڊيئس جي پھرين صدي عيسويءَ واري تبليغي محنت سان وجود ۾ آئي. ڪڏهن ڪڏهن ان جو تذڪرو بطور **آرمينيائي آرٿوڊڪس چرچ** يا **گريگورين چرچ** يا **ايچميڊزين چرچ** پڻ ٿيندو آهي. پر ھن حواري ڪليسا اھي نالا ناھن قبوليا ڇوتہ ھي ڪليسا پنھنجو باني رڳو برٿولوميو حواري ۽ ٿيڊيئس کي سمجھي ٿي ۽ سينٽ گريگوري روشنگر کي پنھنجو پھريون گورنر سمجھي ٿي.

## حوالا
وچ آفريڪا

**وچ آفريڪا** () آفريڪا کنڊ جو هڪ ذيلي علائقو آهي جيڪو مختلف تعريفن جي مطابق مختلف ملڪن تي مشتمل آهي. هن علائقي ۾ وچ آفريڪي رعيتي راڄ، برونڊي، چاڊ، رُوانڊا، ڪانگو ۽ گئبون جا ملڪ  شامل آهن.

**وچ آفريڪا** (فرانسيسي: **Afrique centrale**؛ اسپيني: África   central؛ پرتگالي: África Central) آفريڪا کنڊ جو هڪ ذيلي علائقو آهي ۽ مختلف تعريفن جي مطابق مختلف ملڪن تي مشتمل آهي. وچ آفريڪا هڪ اهڙي اصطلاح آهي جيڪا گڏيل قومن پاران جيو اسڪيم ۾ آفريڪا لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ هن ۾: انگولا، ڪيمرون، وچ آفريڪي جمهوريه، چاڊ، ڪانگو جمهوريه، ڪانگو جمهوريه، استوائي گني، گيبون، ۽ ساؤ ٽوم ۽ پرنسيپ شامل آهن. وچ آفريڪا لاءِ گڏيل قومن جي آفيس ۾ خطي ۾ برونڊي ۽ روانڊا پڻ شامل آهن. جن کي جيو اسڪيم ۾ اوڀر آفريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.    اهي يارهن ملڪ وچ آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري (ECCAS) جا ميمبر آهن. انهن مان ڇهه ملڪ، ڪيمرون، وچ آفريڪي جمهوريا، چاڊ، استوائي گني، گيبون ۽ جمهوريا ڪانگو  سينٽرل آفريڪا جي اقتصادي ۽ مالياتي برادري (CEMAC) جا پڻ ميمبر آهن ۽ هڪ گڏيل ڪرنسي، سينٽرل آفريڪن فرانڪ (CFA) شيئر ڪن ٿا.

ٻئي طرف، آفريڪي ترقياتي بينڪ وچ آفريڪا کي ست ملڪن: چاڊ، ڪيمرون، گيبون، وچ آفريڪي جمهوريه، جمهوريه ڪانگو، جمهوري جمهوريه ڪانگو ۽ استوائي گني جي طور بيان ڪري ٿو.

وووچ آفريقي ملڪن جي فهرست: پس منظر: جاگرافي: تاريخ: معيشت: آبادي: ثقافت: فن تعمير: سائنس ۽ ٽيڪنالاجي: پڻ ڏسو:

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Afrique Centrale.org
*Africa Interactive Map from the United States Army Africa
*African Pygmies—Among the earliest inhabitants of Central Africa

زمرو:وچ آفريڪا
زمرو:جاگرافي آفريڪا
زمرو:آفريڪا کنڊ جا علائقا
زمرو:وچ آفريڪا جي جاگرافي
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
مرڪزي معاهدي وارو ادارو

**سينٽرل ٽريٽي آرگنائيزيشن** **مرڪزي معاهدي وارو ادارو** () هڪ بچاءُ ٺاهه هيو جنهن کي اڳ ۾ ”بغداد معاهدو يا بغداد پيڪٽ“ سڏيو ويندو هيو. ان ٺاهه تي سڀ کان پهرين عراق ۽ ترڪي 24 فيبروري 1955ع تي صحيون ڪيون، ان ٺاهه ۾ آمريڪا جي 1956ع شموليت کانپوءِ پاڪستان، برطانيا ۽ ايران پڻ شامل ٿيا. اِ

## حوالا
وچ ايشيا

**وچ ايشيا** (Central Asia) ايشيا ۾ هڪ علائقو آهي جيڪو ڏکڻ اولهه ۾ ڪيسپئن سمنڊ، اتر اولهه ۾ يورپي روس، اوڀر ۾ چين  ۽ منگوليا، ڏکڻ ۾ افغانستان ۽ ايران ۽ اتر ۾ سائبيريا سان جڙيل آهي. ان ۾ قازقستان، ڪرغزستان، تاجڪستان، ترڪمانستان ۽ ازبڪستان شامل آهن. اسلام کان اڳ ۽ ابتدائي اسلامي دور ۾ وچ ايشيا ۾ اڪثر ايراني ماڻهو آباد هئا،  جنهن جي آبادي مشرقي ايراني ڳالهائيندڙ باخترين، سغدين، چوراميشيئن ۽ نيم خانه بدوش سيٿيئن ۽ داهائين جي آبادي هئي. ترڪ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، وچ ايشيا پڻ قازق، ڪرغز، تاتار، ترڪمان، ايغور ۽ ازبڪ لاء وطن بڻجي ويو. ترڪ ٻولين گهڻو ڪري علائقي ۾ ڳالهائيندڙ ايراني ٻولين کي تبديل ڪيو. 

سواء تاجڪستان ۽ انهن علائقن جي جتي تاجڪ ڳالهايو وڃي ٿو. ريشم روڊ واپاري رستا وچ ايشيا مان گذرندا هئا، جنهن جي ڪري خوشحال واپاري شهرن جو عروج ٿيو.  وچ ايشيا يورپ ۽ ڏور اوڀر جي وچ ۾ ماڻهن، سامان ۽ خيالن جي تحريڪ لاء هڪ سنگم طور ڪم ڪري رهيو آهي.    وچ ايشيا جا اڪثر ملڪ اڃا تائين دنيا جي معيشت جا حصا آهن.

19هين صدي جي وچ کان وٺي 20 صدي جي آخر تائين، وچ ايشيا کي روسين طرفان نوآبادي بڻايو ويو ۽ روسي سلطنت ۾، ۽ پوء سوويت يونين شامل ڪيو ويو. 19هين صدي جي وچ کان وٺي 20هين صدي جي آخر تائين، وچ ايشيا ۾ روسي نوآباديون ٺاهيا ۽ روسي سلطنت ۾ ۽ پوء سوويت يونين ۾ شامل ڪيا، جن جي ڪري روسي ۽ ٻيا سلاف ماڻهو علائقي ۾ لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. جديد وچ ايشيا يورپي آبادگارن جي هڪ وڏي آبادي جو گهر آهي، جيڪا گهڻو ڪري قازقستان ۾ رهن ٿا. 70 لک روسي، پنج لک يوڪريني ۽ لڳ ڀڳ 1,70,000 جرمن قازقستان ۾ رهن ٿا. اسٽالن جي دور ۾، سوويت يونين ۾ ڪوريا جي ماڻهن جي جبري جلاوطني جي نتيجي ۾ علائقي ۾ 3,00,000 کان وڌيڪ ڪورين جي آبادي پيدا ٿي. 

وچ ايشيا جي آبادي، پنج ملڪن ۾، لڳ ڀڳ ست ڪروڙ ويھه لک (72 ملين) آهي.

* ازبڪستان ٽي ڪروڙ 50 لک (35 ملين)
* قازقستان هڪ ڪروڙ 80 لک (18 ملين)
* تاجڪستان 90 لک (9 ملين)
* ترڪمانستان 60 لک (6 ملين) ۽
* ڪرغزستان 60 لک (6 ملين)

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* Central Asia ethnicity, languages, and religious composition maps at Columbia University
* General Map of Central Asia I – World Digital Library  a historic map from 1874
* The Central Asian Chronicles

زمرو:وچ ايشيا
زمرو:ايشيا جا علائقا
زمرو:ايشيا جا علائقا
زمرو:ايشيا جي جاگرافي
زمرو:ايشيا جا جاگرافيائي علائقا
تاشقند

**تاشقند ** () ازبڪستان ۽ تاشقند صوبي جي گادي جو هنڌ آهي. 2006 کان سرڪاري انگ اکر مطابق ، شهر جي آبادي 31 لک آهي ۽ غير سرڪاري انگن اکرن موجب 40 لک کان وڌيڪ. وچين دور ۾، شهر کي چيچند اڻيو ويندو هو، جيڪو بعد ۾ چيچند يا چشمند ۽ پوءِ تاشقند بڻيو. ترڪي ٻولي ۾ تاش جي معنيٰ آھي پٿر جڏھن ته قند کي شھر لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي (جهڙوڪ سمرقند، يارقند، پنجي قند وغيره). اهو نالو بدلڻ 16ھین صدي عيسوي کان پوءِ ٿيو. تاشقند جي موجوده نالي جو املاءِ روسي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو.

تاشقند ازبڪستان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو وچ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي، جنهن جي آبادي 1 اپريل 2024 تائين 30 لک کان وڌيڪ آهي. اهو قزاقستان جي سرحد جي ويجهو، اتر اوڀر ازبڪستان ۾ واقع آهي. 

اٺين صدي عيسوي جي وچ ڌاري اسلام جي اثر کان اڳ، سغدياني ۽ ترڪ ثقافت غالب هئي. 1219ع ۾ چنگيز خان شهر کي تباهه ڪرڻ کان پوءِ، ان کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو ۽ ريشم روڊ تي ان جي مقام کان فائدو حاصل ڪيو ويو. 18 هين کان 19 صدي تائين، هي شهر هڪ آزاد شهري رياست بڻجي ويو، ان کان اڳ جو ڪوڪند جي خانات طرفان ٻيهر فتح ڪيو ويو. 1865ع ۾، تاشقند روسي سلطنت جي قبضي ۾ اچي ويو. نتيجي طور، اهو روسي ترڪستان جي راڄڌاني بڻجي ويو. سوويت دور ۾، سڄي سوويت يونين مان جبري جلاوطني جي ڪري هن وڏي ترقي ۽ ڊيموگرافڪ تبديلين کي ڏٺو. تاشقند جو گهڻو حصو 1966 جي زلزلي ۾ تباهه ٿي ويو، پر ان کي جلد ئي هڪ ماڊل سوويت شهر جي طور تي ٻيهر تعمير ڪيو ويو. اهو ان وقت سوويت يونين جو، ماسڪو، لينن گراڊ ۽ ڪيف کان پوءِ، چوٿون وڏو شهر هو.     

اڄ، هڪ آزاد ازبڪستان جي راڄڌاني جي حيثيت سان، تاشقند هڪ گهڻ نسلي آبادي کي برقرار رکي ٿو، اڪثريت جي طور تي نسلي ازبڪ سان. 2009 ۾، ان جي لکيل تاريخ جي 2,200 سال ملهائي وئي.

## حوالا

زمرو:ازبڪستان
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون
زمرو:ازبڪستان ۾ آباد جڳهيون
زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ
زمرو:پهريون هزار سال مسيح کان اڳ ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ
منظور سولنگي

**منظور سولنگي** سنڌ جو نالي وارو شاعر، تجزيه نگار، سوشلسٽ صحافي، دانشور ۽ ليکڪ آھي. سندس هڪ ڪتاب” سنڌ هڪ درد ڪهاڻي آ“ ڇپجي چڪو آھي. انکان سواءِ سندس سياست، سماجيات ۽ ڪرنٽ افيئر تي ڪيترائي مضمون ڇپجي چڪا آھن. هو سنڌي اخبار ”الک“ جو ايڊيٽر به رهي چڪو آھي. جيئن ”سچ وڏو ڏوهاري آھ“. مشھور گيت ” مَنهن ڇپرن لوڙھن ۽ گهر گهر ۾ گوليون“ به سندس لکيل آھي.
__NOINDEX__

اوائلي عمر ۽ سکيا 

ساهتي پرڳڻي جي ڀريا تعلقي جي هڪ ننڍي ڳوٺ ”ڪوڙي جا ڀاڻ“ ۾ پيدا ٿيو. جنهن کان پوء سندس وڏا ٺٽ سولنگي لڏي آيا. اوائلي سکيا پڻ ٺٽ سولنگيءَ ۾ پِرايائين. 

ادبي خدمتون 

* سنڌ هڪ درد ڪهاڻي آ“

## حوالا
جرمن ٻولي

**جرمن ٻولي** (جرمن: Deutsch)، هند-يورپي ٻولي خاندان ۾ هڪ اولهائين جرمنڪ ٻولي آهي، جيڪي خاص طور تي اولهه ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. اها جرمني کانسواء، آسٽريا، سوئٽزرلينڊ ۽ ليختنسٽائن ۾ اڪثريتي ۽ سرڪاري (يا گڏيل سرڪاري) ٻولي آهي ۽ لڪسمبرگ، بيلجيم ۽ ڏکڻ ٽائرول (اٽلي جو خودمختيار صوبو) جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ انهي سان گڏ نميبيا ۾ هڪ تسليم ٿيل قومي ٻولي پڻ آهي.  يورپ جي ٻين حصن ۾ پڻ قابل ذڪر جرمن ڳالهائيندڙ برادريون آهن، جنهن ۾؛ پولينڊ (مٿيون سيلشيا)، چيڪ جمهوريا (اتر بوهيميا)، ڊينمارڪ (اتر شليسوِگ)، سلوواڪيا، رومانيا، هنگري (سوپئرن) ۽ فرانس (السيس) جا علائقا شامل آهن. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ جي سڀ کان وڏي برادريون آمريڪا ۾ آهن. 

سال 2024ع تائين، جرمن ٻولي، تقريبن اٺ ڪروڙ (80 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ ۽ 13ڪروڙ (130 ملين) کان وڌيڪ ڪل ڳالهائيندڙن سان، دنيا جي وڏين ٻولين مان هڪ هئي. اها يورپي يونين جي اندر سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي ۽ انگريزي کان پوءِ، پهرين ۽ ٻئي ٻنهي طور، ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ جرمنڪ ٻولي آهي. جرمن کي پرڏيهي ٻولي طور پڻ وڏي پيماني تي سيکاريو ويندو آهي، خاص طور تي يورپ جي مکيه زمين تي، جتي اها انگريزي ۽ فرانسيسي کانپوء ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي ۽ آمريڪا ۾، جتي اها K-12 نظام هيٺ، ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ ٻئي ٻولي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۾ اسپيني ۽ فرانسيسي کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي. مجموعي طور تي، جرمن ٻولي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ سکي ويندڙ ٻي ٻولي آهي. هي ٻولي فلسفي، الهيات، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ اثر انداز رهي آهي. اها سائنس ۾ ٻي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ۽ ويب سائيٽن تي ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻولي آهي.  جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ نئين ڪتابن جي سالياني اشاعت جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. دنيا ۾ سڀني ڪتابن  (e-books سميت)  جو ڏهون حصو جرمن بولي ۾ شايع ٿئي ٿو.

جرمن ٻولي ٻين اولهائين جرمن ٻولين؛ آفريڪي، ولنديزي (ڊچ)، انگريزي، فريسيائي ۽ اسڪاٽ بولي، سان تمام گهڻي ويجهڙائي رکي ٿي. ان ۾ اتر جرمن گروپ جي ڪجهه ٻولين، جهڙوڪ ڊينش، نارويجين ۽ سوئيڊش، سان لفظيات ۾ ويجهڙائي پڻ آهي. جديد جرمن ٻولي، پراڻي هاءِ جرمن ٻولي، جيڪا ابتدائي وچين دور ۾ پروٽو-جرمنڪ مان ترقي ڪئي، کان وقت سان گڏ ترقي ڪئي.

جرمن هڪ ڦهليل ٻولي آهي. هن ۾  اسم، ضمير ۽ صفت لاءِ چار، ٽي جنس لاء ٽي صورتون آهن. ان ۾ مضبوط ۽ ڪمزور فعل آهن. ان جي لغت جو گهڻو حصو انڊو-يورپي ٻولي خاندان جي قديم جرمنڪ شاخ مان نڪتل آهي، جڏهن ته هڪ ننڍڙو حصو، فرانسيسي ۽ جديد انگريزي مان قرض ورتل گهٽ لفظن سان گڏ، جزوي طور تي لاطيني ۽ يوناني مان نڪتل آهي.   بهرحال، انگريزي تازي ورتل لفظن جو مکيه ذريعو آهي. هن جي ٽي معياري قسم جرمن، آسٽريائي ۽ سوئس معياري جرمن آهن. جرمن پنهنجي وسيع ٻولين جي دائري لاءِ پڻ قابل ذڪر آهي.

جرمن دنيا جي اهم ٻولين مان هڪ آهي. ان ۾ اٽڪل 122 ملين ڳالهائيندڙ آهن. دنيا ۾ گهڻا ترجما جرمن ۾ آهن ۽ رومن لپي ۾ لکيل آهن. ان ۾ ڪيترائي تلفظ آهن. جرمني جي لوئر سڪسوني ۾ ھينور (ھينور) جي ٻولي مستند سمجھي ويندي آھي. ٻي عالمي جنگ تائين، سائنس جي ٻولي جرمن هئي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* Dissemination of the German language in Europe around 1913 (map, 300 dpi)

زمرو:جرمن ٻولي
زمرو:ٻوليون
زمرو:يورپي ٻوليون
زمرو:جرمنڪ ٻوليون
زمرو:ضم ٿيل ٻوليون
زمرو:هاء جرمنڪ ٻوليون
زمرو:آسٽريا جون ٻوليون
زمرو:بيلجيم جون ٻوليون
زمرو:جرمني جون ٻوليون
زمرو:سئيٽزرلينڊ جون ٻوليون
زمرو:ليچينسٽن جون ٻوليون
زمرو:ليڪسمبورگ جون ٻوليون
زمرو:نميبيا جون ٻوليون
زمرو:ڊينمارڪ جون ٻوليون

## حوالا
وچ يورپ

**مرڪزي يورپ** ()، يورپ جو وچواري علائقو تي  ٻڌل آهي. وچ يورپ لڳاتار اهڙن علائقن تي قبضو ڪيو، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن  اولهه يورپ ، ڏاکڻي يورپ ۽ اوڀر يورپ جا ڀاڱا سمجهيا ويندا هيا.

## حوالا

زمرو:يورپ
زمرو:وچ يورپ
زمرو:يورپ جا علائقا
ڳوراهو

ٺٽ ڳوراهو وچولو سنڌ ضلع نوشھري ۾ ھڪ پراڻو تاريخي ڳوٺ آھي. 

## حوالو
هرشورڌن

thumb|Harshavardhana Circa AD 606-647
**هرش يا هرش ورڌن** () ٿانيسور جي راجا پرڀاڪر ورڌن جو ننڍو پٽ ھو. هرش آڪٽوبر 606ع ۾ ٿانيسور جي گاديء تي ويٺو ۽ پاڻ کي هرش ورڌن جي نالي سان سڏائڻ لڳو. تخت نشينيء کان وٺي ساندھ ساڍا پنج سال ڀروارين رياستن سان لڙائيء ۾ مصروف رهيو.

هيون سانگ چيني ياتري جي لکڻ موجب هن پنهنجي گادي  قنوج ۾ قائم ڪئي. سندس فوجي طاقت تمام زبردست هئي. هو اوڀر کان اولھ تائين ڪاهيندو ويو ۽ رستي ۾ ايندڙ رياستون فتح ڪري تابعدار بنايائين. هرش جي فوج ۾ پهريان پنج هزار هاٿي، ويھ ھزار سوار ۽ اڌ لک پيادا سپاهي هئا. اتر هندستان جي خودمختيار رياستن کي فتح ڪرڻ کان پوء سندس فوج جو تعداد اڃا به وڌي ويو. چيو وڃي ٿو ته ان وقت سوار سپاهين جو انگ هڪ لک هو ۽ هاٿي اٽڪل سٺ ھزار هئا. 612ع تائين هن اتر هندستان جو پنجاب کان علاوه ٻيو سڄو حصو بنگال تائين فتح ڪيو. سن 643ع ڌاري بنگال جي اپسمنڊ تائين جيڪي به ملڪ هئا ۽ پڻ آسام فتح ڪري ڇڏيو.

پنهنجي زندگيء ۾ ھن صرف راجا پوليڪسن 2 سولنڪيءَ کان دکن جي ميدان تي شڪست کاڌي. هرش شِوِ ديوتا جو پوڄاري هو. سن 646ع جي آخر يا 647ع جي شروع ۾ پرلوڪ پڌاريائين.

## حوالا

زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه
زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاھ
پامير

## پامير جي بيھڪ
پامير جابلو سلسلو وچ ايشيا، ڏکڻ ايشيا ۽ اوڀر ايشا جي سنگم تي واقع آھي۔ ھي ھماليہ، قراقرم، ھندوڪش، تیان شان اور ڪُنلُن، ھندو راج جابلو سلسلن جي سنگم تي واقع آھي. ھن جو شمار دنيا بلند ترين جابلو سلسلن ۾ ٿئي ٿو. جنھن جي ڪري ھن کي دنیا جي ڇت (Roof of the World) بہ چيو ويندو آھي.

پامیر تاجڪستان، ڪرغزستان، افغانستان ۽ چين ۾ پکڙيل آهي۔ ھن جو وڏو حصو تاجڪستان جي علائقي گورنوبدکشان، جيڪو ڪرغزستان جي اَلَي وادي کان ٿيندا تيان شان جبلن سان ملي ٿو، ڏکڻ ۾ افغانستان جي واکان دَري وٽان ھندوڪش جابلو سلسلن سان ملي ٿو. اوڀر ۾ چين ڪوگر تاگ جابلو سلسلن سان ملي ٿو، اوڀاريون پامير جابلو سلسلو چين ۽ گلگت بلتستان جي وچ ۾ واقع يارڪنڊ وادي ۾ ڪُنلُن جابلو سلسلي ذريعي جدا ٿئي ٿو. 

## پامير لفظ
پامير نالو مڊلٽن ۽ ٿامس، مطابق پامير ھڪ ارضياتي اصطلاح آھي. پامير ھڪ سڌي مٿانهين پٽ يا انگريزي اکر U شڪل جي وادي جيڪا جبلن سان گھيريل ھجي انکي چئبو آهي. اھو پامير تڏھن ٺھندو آھي جڏھن ڪو گليشيئر يا برفاني علائقو رجي وڃي ۽ پٿريلو ميدان ظاھر ٿيئي. پامير تيسيتائين رھندو جيسيتائين ڪٽاوَ جي ڪري پامير جو علائقو وڌندو رھندو آھي. ھن طرح جا علائقا واکان جي اوڀر اتر ۽ گورنوبدکشان جي اوڀر ڏکڻ ۾ ملن ٿا. پامير جو ڪارج گرمين چراگاهن طور بہ ٿيندو آهي.

## پامير جون سڀ کان مٿانهيون چوٽيون

# پامیر جي سڀ کان مٿانهين جابلو چوٽي اسماعيل ساماني آھي، جيڪا 7490 ميٽر / 24590 فٽ بلند آھي.
# ابن سينا چوٽي: جنھن لينن چوٽي پڻ چيو وڃي ٿو، ھن جي اوچائي 7 ھزار 1 سو 34 ميٽر يعني 23 ھزار 6 سو 9 فٽ آهي.
# ڪورزنیوسڪایا چوٽي: ھن جي اوچائي 7 ھزار 1 سو 5 ميٽر يعني 23 ھزار 3 سو 10 فٽ آهي.

## پامير جا گليشيئر
پامير سلسلي ۾ تمام گهڻا گليشيئر آھن جن ۾ فيڊچينڪو گليشيئر جيڪو اتر ۽ ڏکڻ قطب ۾ موجود گليشيئرن کي ڇڏي ٻئي سموري دنيا جي گليشيئرن کان وڏو آھي. ھن پکيڙ 25 ميل يعني 77 ڪلوميٽرن آهي. اتر پامير جا گليشيئر قائم آھن انھن ڪا بہ موسمياتي تبديلي نہ پئي ٿئي، باقي ڏکڻ پامير جا گليشيئر سالياني 10 في سيڪڙي جي رفتار پگھرجن پيا.

پامير جي آبھو

## معيشت
اولھ ۾ ڪوئلي جون کاڻيون آهن پر اتان جي ماڻھن جو مُک طور گذر سفر  رڍن پالڻ تي آهي.

## اچ وڃ جا وسيلا
پامير ھائي وي دنيا ٻيون نمبر بلندي تي قائم ھائي وي آھي جيڪا تاجڪستان جي گادي جي ھنڌ دوشنبي کان گورنوبدکشان کان ٿيندو اوش ڪرغزستان وڃي ٿي. شاھراھ ريشم جا لنگھ پڻ پامير جي وادين مان گذرن ٿا.

## تاريخي اھميت
تاريخي طور تي ، پامير جبل اتر شاھراھ ريشم  تي ڪاشگر ۽ ڪوڪند جي وچ ۾ اھم واپاري رستو سمجهيو ويندو هو ، اڳئين دور واري پيدل رستو ڪيترن ئي علائقائي فتحن جو گواھ  آهي. اتر ريشم روڊ (تقريبن 2،600 ڪلوميٽر (1،616 ميل) ڊيگهه) قديم چين جي گادي جي ھنڌ زيان کي  پامير جبل جي رستي ڪاشگر  سان ڳنڍي ھئي. . 20 هين صدي ۾ ، اهي تاجڪستان گهرو ويڙھ ، چين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ سرحدي تڪرار ، آمريڪي ، روسي ۽ هندستاني فوجي اڏن جو قيام ، ۽ واپار جي ترقي ۽ وسيلن جي ڳولا ۾ نئين دلچسپي جو بنياد رهيا آهن. چين وچ ايشيائي ملڪن سان گهڻو ڪري اهي مسئلا حل ڪيا آهن.
## حوالا

زمرو:پامير
زمرو:جبلن جا سلسلا
زمرو:ايشيا جي جاگرافي
دوشنبي

**دوشنبَي** (Dushanbe)، وچ ايشيا جي ملڪ تاجڪستان جو گادي جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. ھن شھر جي آبادي جنوري 2020ع مطابق 8 لک 63 ھزار 4 سو آھي، ان آبادي ۾ گھڻي آبادي تاجڪ ماڻھن جي آھي. 1929 کان 1961 تائين سوويت يونين ۾ ھن شھر کي جوزف اسٽالن جي نالي پٺيان دوشنبي کي اسٽالن آباد چوندا ھئا.

دوشنبي 9 سيپٽمبر 1991 تي تاجڪستان ڪي گادي جو ھنڌ مقرر ڪيو ويو

## دوشنبَي جي بيھڪ ۽ انتظامي ورهاست
دوشنبَي انتظامي طور چئن ضلعن تي مشتمل آهي جيڪي تاجڪستان جي مشھور شخصيتن جي نالي تي رکيل آھن.

1. اسماعيل ساماني

2. ایویسینا

3. فردوسي

4. شاھ منصور

ھي شھر گِسار وادي ۾ آھي جنھن اتر ۽ اوڀر گِسار جبل آھن، ڏکڻ ۾ باباٽيگ، اَڪٽو، رنگونٽو، ڪاراٽو جبل آھن. ھن ٻنھي طرفن درياھ وھن ٿا، اتر کان ڏکڻ طرف درياءَ وارزوب ۽ ڏکڻ کان اولھ طرف درياءَ ڪوفر نيھان آھن.

## دوشنبَي نالي جي پيڙھ
دوشنبي نالو فارسي زبان مان ورتل آھي جنھن ج ي معني آھي سومر جو ڏينھن. صدين کان ھتي سومر جي بازار لڳندي ھئي، جنھن چوپائي مال، جنسن، اناج، ڌاتن جو واپار ٿيندو ھو انڪري ھن دوشنبي بازار معني سومر جي بازار چوندا ھئا. اڳتي ھلي بازار لفظ نڪري ويو ۽ دوشنبي وڃي باقي بچو.

## دوشنبَي جي موسم
سيارو؛ 7 ڊسمر کان 22 فيبروري

بھار؛ 22 فيبروري کان 17 مئي

اونھارو؛ 17 مئي کان 14 آگسٽ

سرءُ؛ 14 آگسٽ کان 7 ڊسمبر

بھار ۾ مينھن تيز طوفانن سان ايندو آهي ۽ سراسري سال ۾ 3 ڏينھن ايترو ته تيز طوفان ايندو آهي جنھن سان تمام گھڻو نقصان ٿيندو آهي.

## دوشنبَي جا مشهور ماڳ
1. تاجڪستان نيشنل ميوزيم

2. نيشنل ميوزيم آف اينٽيڪس

3. اسماعيلي سينٽر

4. وحدت پيلس

5. دوشنبَي جانورن جو گھر

6.  روداڪِي ايوينيو

7. دوشنبَي فليگ پول (ھن جي اوچائي 541 فٽ آھي ۽ دنيا جو ٻيو نمبر اوچو فليگ پول آھي)

## دوشنبَي شھر جي ماڻھن جو مذھبي لاڳاپو
ھتي جي ماڻھن جي گھڻائي شيعا اسلام سان لاڳاپو رکي ٿي، اسلام ھتي 8 صدي ۾ آيو. ان کان ھتي 120 جي تعداد ۾ ڪيٿولڪ عيسائي آباد آهن ۽ 350 يھودي پڻ صدين کان ھتي آباد آهن.

## حوالا

زمرو:تاجڪستان
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون
زمرو:تاجڪستان ۾ آباديون جڳهيون
صوبيہ شاهد

صوبيہ شاھد : هڪ پاڪستاني سياستدان آهي جيڪا مئي 2013 کان خيبرپختونخوا جي صوبائي اسيمبلي جي ميمبر آهي.

## تعليم
هن جي ماسٽر جي ڊگري آهي https://www.dawn.com/news/1426727/pti-secures-16-of-22-seats-reserved-for-women-mpas 

## سياسي پسمنظر
صوبيہ شاهد 2013 عام چونڊن ۾ عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي اميدوار طور خيبرپختونخوا جي صوبائي اسيمبلي لاءِ چونڊيو ويو 

2015 ۾ ،صوبيہ شاهد خيبرپختونخوا اسيمبلي ۾ سڀني کان وڌيڪ سرگرم عورت ميمبر طور نوٽ ڪئي وئي .2015 ۾ ،صوبيہ شاهد خيبرپختونخوا اسيمبلي ۾ سڀني کان وڌيڪ سرگرم عورت ميمبر طور نوٽ ڪئي وئي هئي. [1] مئي 2016 ۾ ، هوءَ خيبرپختونخوا جي صوبائي اسيمبلي ۾ عورتن جو قافلو قائم ڪرڻ واري قرارداد ۾ شامل ٿي

صوبيہ شاهد 2018 جنرل اليڪشن ۾ عورتن جي لاءِ مخصوص ٿيل سيٽ تي مسلم ليگ (ن) جي اميدوار طور ٻيهر خيبرپختونخوا جي صوبائي اسيمبلي لاءِ چونڊجي وئي.

## ذاتي زندگي
صوبيہ شاهد شادي شده آهي ۽ 2017 کان ، ٽن ٻارن کي آهي.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني عورت سياستدان
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:پاڪستاني عورتون
زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا سياستدان
زمرو:جيوت ماڻهو
سنڌ زرعي يونيورسٽي

سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊو ڄام. واقع حيدرآباد جي ٽنڊو ڄام شھر ، حيدرآباد-ميرپورخاص شاهراهه تي آهي ۽ ڪراچي ايئرپورٽ کان حيدرآباد تائين سپر هاءِ وي سان ڳنڍيل 200 ڪلوميٽر (120 ميل) آهي. سنڌ جي زراعت هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان زراعت ۾ يونيورسٽي ٽئين نمبر تي بهترين يونيورسٽي آهي.

.يونيورسٽي پنجن فيڪلٽن جي ايڪيڊمڪ ڪمپليڪس آهي. (فصل جي پيداوار جي فيڪلٽي ، فصل جي حفاظت جي فيڪلٽي ، زرعي سماجي سائنس جي فيڪلٽي ، زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي ۽ .جانورن جي پالڻ ۽ جانورن جي سائنس جي فيڪلٽي).۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ايڊوانسڊ اسٽڊيز اينڊ ريسرچ. پنج فيڪلٽيز تقريبن 41 شعبن ۾ اهم آهن. انهن ۾ ڊاڪٽر آف ويٽرنري دوائون (D.V.M) ، بيچلر آف انجنيئرنگ ايگریکلچر شامل آهن بيچلر آف سائنس (زراعت جي اعزاز). ۽ بيچلر آف سائنس انفارميشن ٽيڪنالاجي (بي ايس-آئي ٽي آنرز) يونيورسٽي پوسٽ گريجوئيٽ پروگرام پيش ڪري ٿي جنهن ۾ ايم ايس / ايم اي ۽ ايم ايس-آئي ٽي جي ايوارڊ لاءِ زرعي انجنيئرنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ زراعت جي مٿين بيان ڪيل سڀني شعبن ۾. ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي جي ڊگري پروگرام پڻ چونڊيل مضمون وارن علائقن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن جتي تربيت ٿئي ٿي مختصر ڪورس ۽ تربيتي پروگرام جو ھڪڙو معمولي تعداد باقاعده طور پيش ڪيو ويندو آھي جيڪي زراعت جي آفيسرن ، فيلڊ اسسٽنٽس ، بينڪ جي عملدارن ، زراعت جي جاري ۽ خدمت جي تعليم جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ.يونيورسٽي جو احاطو ڪيل علائقو 416.66 ايڪڙ (1.6862 ڪلوميٽر) آهي جنهن ۾ 80 ايڪڙن کان وڌيڪ ايراضي ۽ يونيورسٽي جي رهائشي ۽ غير رهائشي عمارتن تي قبضو آهي ،زرعي تحقيقاتي ادارا ، نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف زراعت ، رورل اڪيڊمي ، زرعي انجنيئرنگ ورڪشاپ ، ڊرينج ريسرچ سينٽر ، ۽ سينٽرل ويٽريري ڊائنگنوسٽڪ ليبارٽري.

## ڳنڍيل ڪاليج
ٽي لاڳاپيل ڪاليج (سب ڪيمپس عمرڪوٽ ، شهيد زيڊ اي ڀٽو زراعت ڪاليج ڏوڪري ۽ زرعي انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي خيرپور ڪاليج)
## ڊپارٽمينٽ
### فصل جي پيداوار جي فيڪلٽي

*مٽي سائنس جو کاتو.

*زراعت جو کاتو.

*باغباني جو کاتو.

*پلانٽ افزائش ۽ جينياتيات جو کاتو.

*بايو ٽيڪنالاجي جو کاتو.

*فصل فزيولوجيشن جو کاتو.

### فصل جي حفاظت جي فيڪلٽي

اينومولوجيز جو کاتو.

ٻوٽي جي رياضيات جو کاتو.

ٻوٽن جي حفاظت جو کاتو.

### زرعي سماجي سائنسز جي فيڪلٽي
زراعت جي اقتصاديات جو کاتو.

زراعت جي واڌاري جو کاتو.

ڳوٺاڻي سوشيالاجي جو کاتو.

شماريات جو کاتو.

انگريزي جو کاتو

اسلامي تعليم جو کاتو.

پاڪستان اسٽڊيز جو کاتو.

### زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي
آبپاشي ۽ نيڪال واري کاتي جو کاتو.

فارم پاور ۽ مشينري جو کاتو.

زمين ۽ پاڻي جي انتظام جو کاتو.

فارم جي بناوت جو کاتو.

توانائي ۽ ماحوليات جو کاتو.

بنيادي انجنيئرنگ جو کاتو.

### جانورن جي جانورن ۽ جانورن جي سائنس جو فيڪلٽي
* جانورن ۽ تاريخولوجي جو کاتو
* جانورن جي غذائيت جو کاتو
* جانورن جي نسلن ۽ جينياتيات جو کاتو
* جانورن جي شين جو کاتو
* جانورن جي بحاليءَ جو کاتو
* ويٽريٽري پراسولوجيجي جو کاتو
* جانورن جي بيماري جو کاتو
* ويٽرنري دواسازي جو کاتو
* جانورن جي دوا جو کاتو.
* زنده جانورن جو کاتو.
* مرغي ۽ پالڻ جو کاتو
* سرجري ۽ رڪاوٽ جو کاتو
* انفارميشن ٽيڪنالاجي سينٽر
* ڪمپيوٽرائيزيشن ۽ نيٽورڪ (ايم ايس-آئي ٽي)
* سافٽ ويئر انجنيئرنگ ۽ انفارميشن سسٽم (MS-IT)
## حوالا

زمرو:ٽنڊو ڄام
زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا
زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا
زمرو:يونيورسٽيون ۽ ڪاليجز 
زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون
آسٽريا جو صدر

**آسٽريا جو صدر** (President of Austria) آسٽريا جي ريپبلڪ جو رياستي سربراھ آھي. جيتوڻيڪ نظرياتي طور تي آئين طرفان وڏي طاقت سونپي وئي آهي. عملي طور تي. صدر گهڻو ڪري هڪ رسمي ۽ علامتي شخصيت آهي.

صدر جو دفتر 1920 ۾ نئين ٺاهيل وفاقي آئيني قانون ذريعي قائم ڪيو ويو. آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کان پوءِ (۽ 1918 ۾ هيبسبرگ بادشاهت). رياست جي سربراهه جي حيثيت سان. صدر آئين ساز اسيمبلي (بادشاهت کان پوءِ عارضي قانون ساز اداري) جي چيئرمين جي جاءِ تي ويٺو. اصل ۾ آسٽريائي عوام پاران سڌو سنئون چونڊڻ جو ارادو ڪيو ويو. هر ڇهن سالن ۾ عالمگير ووٽ جي ذريعي. صدر کي 1951 تائين قانون ساز وفاقي اسيمبلي پاران مقرر ڪيو ويندو هو. جڏهن ٿيوڊور ڪورنر پهريون مقبول چونڊيل صدر بڻيو. عوامي ووٽ جي اداري کان وٺي. صرف سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي ۽ پيپلز پارٽي جا نامزد اميدوار صدارت لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. 2016 ۾ گرين جي تصديق ٿيل موجوده اليگزينڊر وان ڊير بيلن جي چونڊ تائين. 

صدر چانسلر، وائيس چانسلر، وزيرن، رياست جي سيڪريٽرين ۽ سپريم ڪورٽن جي ججن کي مقرر ڪري ٿو. صدر ڪنهن به وقت چانسلر ۽ ڪابينا کي به هٽائي سگهي ٿو. اضافي طور تي، صدر  قانون ۾ بلن تي دستخط ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:آسٽريا
زمرو:آسٽريا جي حڪومت
سماٽ

**سماٽ** سنڌ جي نج سنڌي قبيلن تي ٻَڌل ذاتين کي سماٽ سڏيو ويندو آهي. کين **ڄاموٽ** پڻ چيو ويندو آهي. سماٽ لفظ سنسڪرت جي ”سماتر“ مان ورتل آهي، جنھن جي معنيٰ آهي اصل رهاڪو، يعني سنڌ جا اصلوڪا ماڻھو.سماٽ ملاح آھن 
سميجا'سما'نھڙي يا نھڙا وغيره سماٽ آھن

## حوالا

زمرو:سنڌي ذاتيون
زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه
زمرو:سنڌ جي تاريخ
آغا عمران پٺاڻ

**آغا عمران پٺاڻ** (انگريزي:Agha Imran Pathan) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي جو ڪهاڻيڪار آهي. سندس ڪتڙيون ئي ڪهاڻيون شايع ٿيل آهن.
## زندگي جو احوال

آغا عمران جو پورو نالو عمرالحق پٺاڻ آهي. هن سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جي شهر لاڙڪاڻي ۾ سنڌ جي ناليواري شاعر، محقق ۽ شاھ لطيف جي پارکو ڊاڪٽر بشير احمد شاد جي گهر ۾ جنم ورتو.

## تعليم

آغا پرائيمري کان ڪاليج سطح تائين تعليم لاڻڪاڻي شهر ۾ حاصل ڪئي. هن ايل ايل بي جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي.

## خدمتون

آغا عمران لکڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ڪئي. سندس تربيت ۾ سندس والد جو اهم ڪردار رهيو. سندس خاندان ۾ رضوان گل ۽ ڊاڪٽر احسان دانش پڻ اديب آهن. هن جيڪي ڪهاڻيون لکڻ شروع ڪيون سي ڪهاڻيون سنڌي ٻوليءَ جي اهم رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيون آهن ۽ ٿيڻ ٿيون. هيءَ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري جج مقرر ٿيو ۽ جج طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. ان لحاظ کان سنڌي ادب ۾ جمال ابڙو کان پوءِ ٻيو ڪهاڻيڪار آهي جيڪو اديب سان گڏ جج به آهي. هيءُ ادبي پروگرامن ۾ پڻ شرڪت ڪندو رهيو آهي. کيس مڃتا طور ڪيترائي سرٽيفڪيٽ ۽ اوارڊ مليل آهن.

## حوالا

زمرو:ڪهاڻيڪار
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
دمجلي چر

**دامجلي چُر** () ”روئڻ وارو پاڻي“ آذربائيجان ۾ هڪ اڌ گول سرڪل شڪل واري غفا جي ماڳ (6400-6000 ق.م) تي آهي، جتي تواريخي زماني کان اڳ جي (پري هسٽارڪ) پراڻو پاهڻي دور (پليئلوٿڪ) انسان جي موجودگي ۽ پٿر جو وچيون (ميسوليٿيڪ) دور کان اڳ واري انسان جي موجودگي جا ثبوت لڌا ويا.

ان غفا ۾ پٿر جا انيڪ اوزار، تير جا نشان، چڪمڪ ڇُري (ڪاتي)، چُلهه (آتش دان) جي باقيات ۽ جانورن جا فوسل ٿيل هڏا غار ۾ مليا آهن.

ان چُر ۾ ڪيترائي گيڙو، ھلڪو ھيڊو (ochre) جا نشان ڏٺا ويا آهن، جيڪي ان خيال کي ظاهر ڪن ٿا ته ان غفا ۾ قبضو ڪري ويٺل ماڻهن ۾ علامت ۽ رس گيان (جماليات) سان سلهاڙيل اِڇا (خواهش) هئي.

تري واري مٽي- لَٽُ جا تَهه، جن ۾ اوچر (گيڙو ochre) ملايا ويا هيا، سي وڌيڪ گيسريو (ڍرو) تهن سان ملايا ويا هيا، جنهن منجهان پَروڙ پوي ٿي ته ان جو استعمال موسيرين سڀيتا سان ملندڙ هڪجهڙائي رکندڙ آهي.

## جائزو
ديمجلي غار ايوي جبل جي غفائن (چُرنِ) ۾ سڀني کان وڏي چُر (غفا) آهي. ان جي پکيڙ 360 ڪلوميٽر (139.0 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي. ان چُر جو اڳيون ڀاڱي جي اونچائي 4ميٽر (13.1 فوٽ) آهي. گذريل ڪيترن ئي ورهين جي دوران اتي ايندڙ ٻوڏ جي نتيجي ۾ ان غُفا جو سامهون وارو ڀاڱو تباهه ٿي ويو آهي..

### هنڌ (لوڪيشن)
اهو ماڳ (هنڌ) ننڍڙو قفقفاز جي ايوي مائونٽين جي ڏکڻ اوطر واري حصي ۾ واقع آهي، جيڪو گازخ رييون (غزک ضلعو) جي صلاحلي ڳوٺ کان خرم درياهه تائين پکڙيل آهي.

### غار جو نالو
دامجيلي جو نالو ”روئڻ وارو پاڻي“ ڏانهن هڪ اشارو (ڀيد) آهي، جيڪا چونا غفائن جي ديوارن ۾ موجود قدرتي چير يا ڏار پوڻ جي وسيلي کلندي (آگهارِڻُ) آهي (آذري لفظ دامجي (آذربائيجاني: ڊيمسي damcı) جنهن جي جو ترجمو آهي ڦڙُو (ڊراپ، يا قطرو).

### دمجيلي چشمو
دمجلي چشمي جو پاڻي قدرتي چيرن جي ذريعي غار جي چيڪي مٽي مٿان کان بهار ۾ ٽمڻ، ڦڙو ڦڙو ٿي وهڻ جي ڪري گهٽجي ويو آهي. خالص ۽ ٿڌو گرڻ وارو ڪِرندڙ پاڻي جا ڦڙا هيٺاهين جي کَڏ ۾ جمع ٿي رهيا آهن ۽ چشمو بڻجي رهيا آهن. اهو ئي سبب آهي ته چشمو دامجلي سڏجي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ ” ڦڙو ڦڙو ٿي وهڻ“ آهي.

## کوٽايون
دامجلي غار پهريون ڀيرو 1953 ۾ روسي سائنسدان زامياتن ۽ آذربائيجان جي آثار قديمه جي ماهر محمد علي حسينوف جي گڏيل مهم دوران ڳولهي لڌي وئي هئي.

### کوجنائون
دامجيلي غار ۾ ملندڙ اوزار، وچولي پيليليٿڪ-موزيٽرين دور تائين، اپر پوليليٿڪ، ميزولٿڪ، نيووليٿڪ، اينولوٿڪ دورن ۽ ڪنجھي وارو زمانو (برونز ايج) ڏانهن پتو لڳائين ٿا.

کُرپو (اسڪريپر)، ڪٽڻ جا اوزار، رنبي- سوئو (آر سبڻ لاءِ، ٽوپڻ) جو اوزار، ڇُري جي سائز وارا اوزار اپر پيليوليٿڪ دور جي بنيادي چقمق پٿر ۽ آبشاني پٿر مان ٺهيل هئا.

## حوالا

زمرو:آذربائيجان جون غفائون
زمرو:آذربائيجان ۾ قديم آثار ماڳ
افغاني مھاجر

"افغاني مھاجر ماڻھون" یا پشتو ڳلھائڻ وارن ماڻھون کي يا  اھڙي ماڻهن کي  چوندا آھن جيڪي پاڪستاني جديد رياست جا شھري آھن.

پاڪستان 1978ء ۾ افغان گهرو ويڙهه جي دور کان ھي افغاني مھاجرَن جا  میزبان رهيا آھن، تنهن هوندي 1979ء ۾ افغانستان تي سوویت يونين حملي کان بعد ان ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو۔ 1980ء تائين 100،000 پناھگير هر مهيني صوبي خیبر پختون خوا ۾ داخل ٿيندا رھيا  جن منجهان 25 سيڪڙو پناه گير ضلعو پشاور ۾ اچي رهيان

افغان پناھگيرن  جو وڏو تعداد پشاور ۾ رهندڙ هجڻ سبب شھر جي بنیادي ڍانچي تي زور پيو،  ۽ شھر جي آبادي ۾ گھڻيون تبدیلیون ٿيون۔   افغاني مھاجر قوم جن  ۾ واپاري، سفارتڪار، سياح، شاگرد ۽ زندگي جي ٻين شعبن سا تعلق رکڻ وارا ماڻهو شامل آھن۔ پھرين ڀيرو افغانستان کان ماڻھون پاڪستان اچڻ ان وقت شروع ٿيا، جڏھن 1980ء جي ڏهاڪو ۾ افغانستان ۾ سوويت جنگ شروع ٿي۔جنهن مطابق ڊسمبر 2012، پاڪستان ۾ 5.7 ملين افغاني پناهگير پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ اچي رهيا آھن جن ۾ خیبر پختونخوا، قبائلي علائقا بلوچستان شامل آھن۔ 

=شخصیات=

* رحمان بابا
* غنی خان
* خوشحال خان خٽڪ
* پیر روشان
* عبدالصمد خان اچڪزئي
* محمود خان اچڪزئي
* حافظ حمد اللہ
* منظور پشتین
* ملالہ يوسفزئي
* اجمل وزیر
* محمد علي عرف ڪاڪا

=اثر رسوخ=
افغاني ماڻھون صرف ھجرت ھي نہ ڪي ھوئي پنھنجو ڪلچر، ثقافت سڀ ڪج پنھنجي گڏ کھڻي  آيا ھوا۔

### پکوان

File:Dum Biryani Plate.jpg|Awadhi chicken Dum Biryani.
File:Punjabi pullao.JPG|Pullao
File:Chicken Tikka.jpg|cooked under barbecue method.
File:Indian Curry Chicken.jpg|Chicken curry with چپاتی.
File:Samosachutney.jpg|Samosa served with chutney.
File:Afghan Palo.jpg|afghani plao
File:Polu.jpg|plou
File:Afghan dish of mantu.jpg|Afghan dish of mantu 


## آرٽ,غلم، جولري

File:Azerbaijani carpet Ajdahaly from Karabakh 2.JPG|قالین
Pottery made in Afghanistan.jpg|Afghan items of pottery
Afghan jewelry and rugs.jpg|Afghan rugs and jewelry on sale, in the United States


## حوالا
ڄام ابڙو جاڙيجو

ڄام ابڙو جاڙيجو ڪڇ جي ھڪ ننڍي رياست وڏسر جو راجا ھُئو جيڪو 1314ع ۾ سنڌ جي بادشاھ شھيد دودي سومري جون 140 سومريون شھزاديون بچائيندي علاءُ الدين خلجيءَ جي لشڪر سان وڙھندي شھيد ٿي ويو.
ڄام ابڙو جاڙيجو پاڻ ھندو سنڌي راجا ھُئو جڏھن تہ سنڌ جا سُومرا مسلمان ٿي چُڪا ھُئا، پر ڪڇ جا ھندو راجا کين پنھنجا ڀائر چوندا ھُئا ۽ سنڌ تي خلجين جي حملي وقت سومرن جي شھزادين ڪڇ جي ھندو راجا وٽ پناھ ورتي ھُئي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
گوئگول نيشنل پارڪ

**گوگيل نيشنل پارڪ** () آذربائيجان جو هڪ قومي پارڪ آهي. اهو 1 اپريل 2008 ۾ اڳوڻي گوئيگول ضلعو انتظاميه جي هڪ علائقي 1 اپريل، 2008 ۾ قائم ڪيو ويو هو جيڪو 1925 ۾ قائم ٿيل اڳوڻي "گوئيگول اسٽيٽ ريزرو" جي بنياد تي قائم ڪيو ويو هيو، جيڪا 1925 ۾ قائم ٿي هئي، ۽ جنهن ان کي ختم ڪري ڇڏيو هيو، ان جي پکيڙ 12،755 هيڪٽرن (127.55 اسڪوائر ڪلوميٽر) جي ايراضي تي پکڙيل آهي. ان پارڪ کي اڳوڻي رياست جي 6،739 هيڪٽرن (67.39 اسڪوائر ڪلوميٽر) ايراضي سان ۽ موجوده پارڪ واري مٿاڇري ڏانهن نيشنل پارڪ جي طور تي وڌايو ويو.

ان نينشل پارڪ ۾ آذربائيجان جي سڀ کان وڌيڪ شفاف ۽ سهڻي گيگول ڍنڍ شامل آهي. ان ريزرو جو مقصد ليسر قفقاز (ڪوهه ڪاف) جي اترئين لاهي (گهير) جي سبليپائن زون جي قدرتي ماحولياتي سرشتو (ايڪو سسٽم) جو بچاءُ ڪرڻ آهي. ان کي سندس ريزروِ حيثيت کان محروم ڪيو ويو هيو، پر پوءِ ان حيثيت کي بحال ڪيو ويو هيو.

## فلورا ۽ فانا
### ٻوٽا (فلورا)
کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون|Forest in Göygöl National Park
گوئيگول جو علائقو لڳ ڀڳ سڄو ٻيلن (جهنگ) سان ڍڪيل آهي، ۽ اتي 420 کان مٿي ٻوٽن جي پرجاتي (اسپيشيز) موجود آهي، جنهن ۾ 20 ڏيهي ٻوٽا پڻ شامل آهن.

### جهنگلي جانور (فانا)
کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|Horses in Göygöl National Park
هتي پکين جون ڪيتريون ئي ڏيهي پرجاتيون (جنسون، اسپيشيز) آهن، جن ۾ ڏاڙهي وارو ڳِجهه پکي (Gypaetus barbatus)، مصري ڳِجهه پکي (Neophron percnopterus)، يوروشين باز (پرمار) ڄٻرو (Bubo bubo)، ڪارو ڪاٺَ ڪُٽو (Dryocopus martius)، سونهري پيِلڪ پکي (Oriolus oriolus)، مسٽل ٿروس (Turdus viscivorus)، اسٽاڪ ڊئو (ڪبوتر، ڳيرو، ڪولمبا اويناس Columba oenas)، يوروشين ووڊڪوڪ (اڇو ٽيٽو، اسڪولوپڪس روسٽولا Scolopax rusticola)، ووڊرلارڪ (لولولا آربورا Lullula arborea)، گونگو راج هنس پکي (سيگنس اولور Cygnus olor)، عام ٻٽيرو (Coturnix coturnix)، ڪئسپين ٽاٽئيموس (پوائلي هيرڪنيس Poecile hyrcanus) ٽٽموائوس جو ذيلي پرجاتي؛ قفقاز جي گهگهه (چڪور، تتر، ڪيڪ Phasianus colchicus colchicus) عام چڪور يا تتر پکي جي ذيلي پرجاتي يا نسل جا پکي شامل آهن.

## فلموگرافي
هڪ دستاويزي فلم ”گيگول ملي پارڪ“ (گوئگول نيشنل پارڪ) جي عنوان سان 2015 ۾ هتي فلمائي وئي. اها فلم باڪو جي نظامي سينيما سينٽر ۾ پيش ڪئي وئي هئي هئي. ان فلم جي پيشڪش ۾ حيدر عليئيف فائونڊيشن جي نائب صدر ليليٰ عليئيف شريڪ ٿي هئي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Göygöl National Park Official Website - Ministry of Ecology and Natural Resources of Azerbaijan 
* National Parks: Göygöl National Park - Ministry of Ecology and Natural Resources of Azerbaijan 
## حوالا

زمرو:آذربائيجان
زمرو:قومي پارڪ
زمرو:محفوظ علائقا
زمرو:آذربائيجان جا ٻيلا
زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ
زمرو:آذربائيجان جا قومي پارڪ
زمرو:2008 ۾ آذربائيجان جا ادارا
زمرو:2008 ۾ قائم ٿيل محفوظ علائقا
ڄام راول جاڙيجو ابڙو

ڄام راول جاڙيجو ابڙو (ڪڇ ڌڻي) جنھن 1524ع ۾ ڪڇ رياست قائم ڪئي.
ڄام راول جاڙيجي ابڙي 1540ع ۾ ھالار جبل سان لاڳاپيل 999 ڳوٺن سان سلھاڙيل ھڪ ٻي رياست (نوان نگر) قائم ڪئي، جنھن کي ھينئر ڪاٺياواڙ سڏجي ٿو.
ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ ۾ گھڻائي (اڪثريت) سنڌي ابڙا قبيلي سان لاڳاپو رکندڙ جاڙيجا واگھيلا، سم، ڇيپا، اھير، نوھڙي، ٿيٻا، اڳڙا (آگرا)، ھاليپوٽا، ھنگورجا، راھپوٽا، مچيار، سنگھار، ھنگورا، مياڻا رھن ٿا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌي شخصيتون
محمد خان مسرور

مسرور پنائي (Masroor Panai) جو جنم 25 آڪٽوبر 1947ع تي ٿيو. سنڌ جو نالي چڙھيو، اديب، استاد، آزادي پسند اڳواڻ، سماجي خدمتگار سياستدان ۽ شاعر هو، جنهن کي ”پنائي“ به ڪوٺيو ويندو آھي.سندس هڪ ڪتاب ” زندگي ماڪ ڦڙا“ ڇپيل آھي. ساهتي پرڳڻي جو مشھور ماڻھو ٿي گذريو آھي.

## اوائلي عمر  ۽ تعليم

مسرور پنائيء جو جنم حاجي نبي بخش سولنگيء جي ڪکن ۾ ڳوٺ پنو سولنگي تعلقو ڀريا ضلع نوشھري فيروز ۾ ٿيو. پهرياتي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ ئي پرايائين ۽ اڳتي سنڌيء ۾ ايم اي ڪيائين. ۽ 1992ع ڌاري سکر مان بي. ايڊ جي ڊگري ورتائين. پهريان پرائمري ماستر ٿيو جنهن کان پوء تعليم کاتي ۾ سپروائيزر ٿي 1998ع ۾ رٽائرمينٽ ورتائين. 

## سياسي ڪيريئر

مسرور ناظمي دور ۾ يوسي دليپوٽا جو ناظم چونڊيو. هاري ڪاميٽيء سان جڙيل رهيو. هڪ سٺو مزاحمتي شاعر به هيو. اڪثر هو پنهنجي انقلابي شاعري پنهنجن ٺاهيل ڌنن ۾ ڳائي نوجوانن ۾ سڄاڳي جو روح ڦوڪيندو هيو. هن شاعريء کي جاگيرداريء خلاف ڍال بنايو ۽ آسپاس جي نوجوانن تي مشتمل انقلابي گروھ تيار ڪيو. جنهن جو مقصد سماجي ناانصافي ۽ معاشي اڻبرابري خلاف ويڙھ ڪرڻ ھو جنهن ۾ ھو گهڻي ڀاڱي سرس ٿيو. 

## موت

آخري ڏينهن ۾ جوان پٽ خالد مسرور جي اڻمندائتي موت کيس جهوري وڌو ۽ ڪجهه وقت کان پوء پاڻ به دل جو سور پوڻ سبب 2004ع ۾ پرلوڪ پڌاريائين. سندس شاعري ڪيترن فنڪارن ڳائي آھي. هن جي شاعري نج ٻھراڙيء جي چٽ ڪندڙ احساس، درد ۽ انقلاب سان ٽمٽار هئي. سندس هڪ ڪتاب ڇپجڻ جي مرحلي ۾ ھئڻ دوران سندس موت ٿيو.

## ''ادبي'' پورھيو
* زندگي ماڪ ڦڙا (شاعري ميڙ)

## حوالا
ستار بهلزاده

thumb|300x300 عڪسلون| آذربائيجاني مُهرون ستار بهلزاده جي تصويرن سان ٺهيل

**ستار بهلزاده** (    ؛ ،     - 14 آڪٽوبر 1974) آذربائيجان جي روان زميني منظرنگاري (لينڊسڪيپ پينٽنگ) جو باني هو. 

## جنم ساکي(بايوگرافي)
هن پنهنجي پيشه ورانه تعليم نيشنل آرٽ انسٽيٽيوٽ باڪو ۾ شروع ڪئي (1927-1931). 1933 ۾،  تعليم کي جاري رکڻ لاءِ هو ماسڪو ڏانهن ويو ۽ ماسڪو فائن آرٽس انسٽيٽيوٽ جي  ڊرائنگ ڊپارٽمينٽ ۾ داخلا ورتائين.  اتي هن ولاديمير فورسسڪي جي اسٽوڊيو ۾ تعليم ورتي. ڪريميا ۾ اونهاري جي ورڪشاپن دوران، روسي پينٽر گريگوري شيگل  ستار جا ڪجهه خاڪا ڏٺا ۽ صلاح ڏني ته هو انهن کي انسٽيٽيوٽ جي پينٽنگ ڊپارٽمينٽ ۾ منتقل ڪن. پوءِ بلڪل ايئن ڪيو.

جيتوڻيڪ هن فن جي مختلف صنفن ۾ تجربا ڪيا، پر سندس منفرد قابليت لينڊاسڪيپ پينٽنگ هئي. پهرين، هو پرڪرتي (فطرت) جي حقيقت کي پينٽنگ  ڪندو هو جئين هن کي سيکاريو ويو هو. پر جلد ئي هن انهي جذباتي احساس کي ظاهر ڪرڻ جو پنهنجو نرالو انداز وڌايو. اهو نئون انداز وڌيڪ لا شعوریت ۽ سنسارسنٻڌي وارو هو. اصل ۾ هن جون ڪجهه پينٽنگز خلا مان ورتل زمين جي تصويرن جي ياد ڏياري رهيون آهن. پسٽل رنگن ۽ بولڊ اسٽروڪ جو هڪ ميلاپ استعمال ڪندي، هن پرڪرتي کي وڌيڪ رنگين ۽ زنده رنگ ٺاهيو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ته اڃا به وڌيڪ شاندار بڻايو، جيڪو حقيقت ۾ ان کان به وڌيڪ سهڻو هيو.

ستار پنهنجي ملڪ - آذربائيجان - جي سونهن ڳولهڻ لاءِ گھمڻ (سيرسپاٽو ڪرڻ) پسند ڪندو هو. هڪ دفعي هن چيو هو، ”مون کي گوگين وانگر ٽاهٽي وڃڻ جي گُهرجَ نه آهي. منهنجو اُتساهه، منهنجي اباڻي ملڪ ۽ ماڻهن مان اچي ٿو.

ھن جا ڪيترائي ڪم آذربائيجان جي مخصوص علائقن جي عڪاسي ڪن ٿا. مثال طور، "بايزازوزُو ٻاهريان علائقا" بازازوزُو خاص طور تي گرانق قفقاز جبلن جو بلند مقام کي چونڊي پنهنجي پينٽنگ ۾ ڏيکاريو. ٻين مثالن ۾ ”پراڻي شامکي“ ۽ ”نوکوانين ۾ خزان“ جا ماڳ پڻ سندس پينٽنگ ۾ چٽسالي ۾ ڏيکاريل آهن.

بهلولزادي پنهنجي فن لاءِ ڪيترائي انعام حاصل ڪيا. هن 1960 ۾ ريپبلڪ آف آذربائيجان جي اعزازي آرٽ ورڪر جو لقب حاصل ڪيو ۽ 1963 ۾ پيپلز آرٽسٽ جو نالو ڏنو ويو.

1973 ۾ ، ستار رت جي ذهر (بلڊ پوائزنگ) جي روڳ سبب انتهائي بيمار ٿي پيو. جڏهن ستار 1974 ۾ فوت ٿي ويو، ته کيس انهي همراهه جي مانوارن ماڻهن جي ايوينيو ۾ دفن نه ڪيو ويو، جيئن شايد توقع ڪئي وئي هئي. ان جي بدران، هن جي وصيت مطابق، هن کي پنهنجي ماءُ جي قبر جي ڀرسان، پنهنجي اباڻو ڳوٺ اميرجان (آذربائيجان) ۾ مٽيءَ ماءُ ۾ دفنيايو ويو.

ستار جي ورثي ۾ انيڪ ڪارناما شامل آهن جيڪي  آمريڪا ، انگلينڊ ، ترڪي ۽ روس ۾ ذاتي نمائش سميت سڄي دنيا ۾ نمائش لاءِ پيش ڪيا ويا آهن. هن لڳ ڀڳ 30 اسڪيچ ڊائريز به ٺاهيا جيڪي زندگي ۽ فن تي هن جي فڪر تي ٻَڌل آهن.

ھن جا اڪثر ڪم آذربائيجان جي عجائب گھر (ميوزيم) ۾ نمايان آھن خاص طور تي باڪو ، گنجا ۽ ناکچيوان جھڙن شھرن ۾. هن جا ڪجهه عظيم ڪارناما آهن:

* گوداليچي وادي (1953)
* ڪئسپين سمنڊ کان مٿي شام (1959)
* منهنجي اباڻي زمين جي بهار (1967)

## درشن

فائل:Stamps of Azerbaijan, 2009-882.jpg|قديم شمڪا.
فائل:Stamps of Azerbaijan, 2009-883.jpg|ڏاڙهون سان گڏ زعفران.
فائل:Stamps of Azerbaijan, 2009-884.jpg|بوزونا ساحل.
فائل:Stamps of Azerbaijan, 2009-885.jpg|لينڊ اسڪيپ.
فائل:Stamps of Azerbaijan, 2009-886.jpg|پوپيس.
فائل:Stamps of Azerbaijan, 2009-887.jpg|ڳاڙهو نظارو.


## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* ستار بهلزاد ، فطرت جو آزار آذربائيجان انٽرنيشنل ميگزين
* AZgallery.org تي بهلولز پينٽنگس ڏسو .
* ستار بهلزادي
* بهلزاده عنوانن ۾
زمرو:1974ع جون فوتگيون
زمرو:1909ع جون پيدائشون
درگاهه ڀرچونڊي شريف

"درگاھ ڀر چونڊي شریف" گھوٽڪي ضلعو جي شھر ڏهرڪي تعلقو جي ڀرسان آھي۔ ھن درگاھ جو گادي نشین پیر عبدالخالق آھي۔ هن درگاھ  جي مریدن ۽ پیروڪارن کي قادري چيو ويندو آھي۔

زرعي بنياد تي ٻڌل ملڪ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾، اڻ پڙهيل ۽ جاهل ووٽر گهڻو ڪري توہم پرستن تي ڀاڙين ٿا ۽ اهي روحاني اثر ۽ شخصيت کي مڃن ٿا.

## جبري مذهبي تبديلي ۾ ملوث
درگاه چونڊي جو ميان مٺو تي 117 کان وڌيڪ نابالغ هندو ڇوڪرين کي جبري طور مذهب تبديل ڪرڻ ۾ ملوث هجڻ جا الزام آهن. هن تي وڌيڪ الزام آهي ته هو ماڻهن کي  خاص طور تي غير مسلمن هندن خلاف پاڪستان جي توهين رسالت جي قانونن جو غلط استعمال ڪرڻ  ۽ هندن خلاف تشدد لاءِ ڀڙڪائيندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو

* لو جهاد

## حوالا
پينگهو

**هندورو** (انگريزي:Cradle) لوڏ يا پينگھ وانگر ٿيندو آهي جنهن کي پينگهو به چئبو آهي. هندورو کٽ وانگر واڻبو آهي جيڪو ٻنهي پاسي ٽيڪ تي بيهاريو ويندو آهي. هندورا ننڍا به ته وڏا به ٿين ٿا.سنڌ ۾ قديم زماني کان هندوري جو رواج رهيو آهي. هالا شهر جا ھندوا مشهور آهن.پاڪستان جي ٻين صوبن ۾ به هندوري جو رواج آهي.

## حوالا

زمرو:ثقافت
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا
زمرو:سلجھائپ صفحا
عمر ايلداروف

**عمر حسن اوگلو الضروف** (    ) هڪ  آزربائجاني يادگار جايون ٺاهيندڙ مورت ساز آهي ، جيڪو   آذربائيجان جو فن سڌارڪ (1961 ع)، آذربائيجاني ماڻهن جو رنگريز (1982 ع)،   آذربائيجان سائنس نيشنل اڪيڊمي (2001 ع) جو فل ميمبر،روسي اڪيڊمي آف آرٽس  جو مڪمل ميمبر (1988 ع)، آذربائيجان اسٽيٽ اڪيڊمي آف فائن آرٽس جو صدر (2001) ، ۽ تعليمي ماهر آهي. 

## سوويت دور جي رچنا
عمر ايلداروف ڊسمبر 21، 1927ع تي دربينت  ۾ ڄائو هو.

1942 کان 1945 تائين هن آزم آزمزاده نالي ٿيل آذربائيجان اسٽيٽ آرٽ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي . 1951 ۾ انسٽيٽيوٽ آف پينٽنگ، اسڪپچيور ۽ آرڪيٽيڪچر مان گريجوئيشن ڪئي. هيءُ اي ٽي  ماتيوف، ايم اي ڪرزين، وي بي پنچوڪ جهڙن عظيم ماسٽرن جو شاگرد هو. 

1980 ۾ ، کيس دوشنبي ۾ صدرالدين عيني (1979) جي يادگار ٺاهڻ لاءِ يو ايس ايس آر اسٽيٽ انعام ڏنو ويو . عمر الضروف ” آرڊر آف بيج آف آنر “ جو ايوارڊ رکندڙ آهي.  کيس باڪو ۾ پي اي زپريدزا (1980) جي يادگار  ٺاهڻ لاءِ آذربائيجان سوويت سوشلسٽ ريپلڪ جو رياستي انعام ڏنو ويو. سندس سڀ کان مشهور ڪم بڪي ۾ فزولي  (1962) جو يادگار آهي، ٻين مشهور ڪمن ۾ مجسمه ساز ٽوئي محمدوف سان گڏ ، جنهن لاءِ هن کي يو ايس ايس آر اڪيڊمي آف آرٽس جي چانديءَ جو تمغو ڏنو ويو. نتنوان (1960) جي يادگار، باڪو، آرڪيٽيڪٽ اي اِيسائيلوف ۽ ايف ليونٽيف سميت؛ موصل نيازي جي تصوير (1984) ؛ ”کلائيندڙ مزدور جو مٿو“ (1984)؛ ” مهاتما گانڌي “ (1987) ؛ ” ابن سينا “ (1980)؛ رابندرناٿ ٽيگور (1987) ؛ آئلس (1988) ، آتن (1988) جون تصويرون شامل آهن. 

## تخليقيت (1991 کان هيئنر تائين)
ستار بهلزاده جي پورٽريٽ ٺاهيندڙ، مسلم موگائيف جي تصوير، هوسن جاويد جي يادگار (1993) ، محمد امين رسولزاده جي يادگار (1995) ، عاظم عظمي (2002) ، راشد بهبودوف جي بي راحت (2002) ، نظامي گنجوي صاحب ۾ بسٽ چيڪاوبارسي (2004 ع)، ذرفا اليوف، جي قبرستان حيدر عليئيف ، ڏه-علي گربانوف، توفيق گليوف باڪو، قبر جي نقاشي ۽ جي گلڪاريون متاثرن ۾ عالم سڳورا تدفين جي گلي ۾ عزير حاجيبايوف ۾ ويانا (2005 ع)، نيازي جي گلڪاريون -رليف (2006 ع)، ۾ حيدر عليوف جي يادگار نکچيوان (2006 ع)، کي يادگار احسان دورماسي ۾ ڌرئي (2003 ع)، توفيق گليوف (2006 ع) جي يادگار تختي، حيدر عليئيف ۽ اڪيڊميشن ذريفا اليوفا (2008 ع) جي يادگار پليتون. 

## حوالا

زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:1927ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو