بربر

**بربر** يا **امازيغي** (واحد: **امازيغ**، جمع: **امازيغن**) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي اتر آفريڪا جي ملڪن جهڙوڪ **مراڪش**، **الجزائر**، **ليبيا** ۽ **تونس** جا قديم ترين رهواسي آهن. اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا 100 کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا. اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو **تمازيغت** (Tamazight) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها **تيفيناغ** (Tifinagh) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.

## "بربر" ۽ "امازيغ" اصطلاح
عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي **بربر** چيو ويو. لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (Barbarian) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن.

اهي پاڻ کي **امازيغ** سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو". تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي.

## تاريخ
**بربر**  اتر آفريڪا جي قديم ٻوليون، ثقافت ۽ ماڻھن جو نالو آهي. بربر يا امزائغي  ڏکڻ ۾ صحارا رڻپٽ، اوڀر ۾ مصر کان رومي سمنڊ وارو اتر آفريڪا جو پورو حصو ويندي اولھ آفريڪا جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا. تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، عيسائيت، يھوديت ۽ اسلام شامل آهن. موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ سني اسلام سان تعلق رکندڙ آهن. اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمان ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو. اھي اسپين جي فتح ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا. انھن جو عربن سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا. ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن الموارد ۽ الموحد شاھي خاندانن کي اڀاريو جن اسپين ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي. بربر مانھن جو ماريني (1196ع–1464ع) ۽ فاطمي (909ع–1171ع) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، لبيا ۽ تيونس ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي الجيريا، نائيجيريا ۽ ماريطانيہ ۽ خصوصاً مراڪش ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا. مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي. انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن فرانس، بيلجيم ۽ نيدرلينڊ ۾ رھندڙ آھي. لفظ بربر يوناني ۽ رومن لفظ باربيرين  سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو. اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي **تمازائت**  سڏين ٿا.

### آغاز
امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا.

### عرب اسلامي فتحون
7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن اسلام قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن اموي خلافت جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.

### امازيغي سلطنتون
تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ المرابطون (Almoravids) ۽ الموحدون (Almohads) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي اندلس (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.

## هنر ۽ ثقافت
امازيغي ثقافت ۾ عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾.

### اڻڻ جو هنر (Weaving)
امازيغي عورتن لاءِ قالين ۽ ڪپڙا اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ جنت ۾ ويندي. اهي اون (wool) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.

#### نقش ۽ نگار (Motifs)
ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن:
* **پن پنجو (هٿ):** بد نظر کان بچڻ لاءِ.
* **ٽڪنڊا ۽ هيرا:** عورتن جي طاقت جي علامت.
* **ٻج يا ٻوٽا:** زرخيزي جي علامت.

## ٻوليون ۽ تنوع
تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن:
1. **تاشيلحيٽ** (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي.
2. **تازائيٽ** (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي.
3. **ريفين** (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي.

اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:بربر ٻولي
زمرو:اتر آفريڪا
زمرو:اسپين
زمرو:بربر قبيلا
زمرو:سلجھائپ صفحا
زمرو:مراڪش