مالڪ بن انس

**مالڪ بن انس**؛ لڳ ڀڳ 711–795) جن کي **امام مالڪ** پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ مسلمان عالم، فقيه، محدث ۽ روايتي عالم هو، جيڪو مالڪي فقهي مذهب جو باني هو، جيڪو سني اسلام ۾ فقهي اجتهاد جي چئن وڏن مذهبن مان هڪ آهي.
امام مالڪ مدينو ۾ پيدا ٿيو. هن هشام بن عروه، ابن شهاب الزهري، جعفر الصادق، نافع مولى ابن عمر ۽ ٻين وڏن عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هو پنهنجي دور جو وڏو محدث بڻيو ۽ کيس همعصرن پاران **مديني جو امام** چيو ويندو هو. سندس فقهي راءِ سندس حياتيءَ ۾ ۽ ان کان پوءِ به وڏي اهميت حاصل ڪئي ۽ اهڙيءَ طرح مالڪي فقهي مذهب وجود ۾ آيو، جيڪو اتر آفريڪا، الاندلس، مصر، شام، يمن، سوڊان، عراق ۽ خراسان جي ڪيترن علائقن ۾ رائج رهيو.

اسلامي تاريخ ۾ امام مالڪ جو سڀ کان وڏو ڪارنامو *[[موطا امام مالڪ|الموطأ]]* جي تاليف آهي، جيڪو سني حديثن جي سڀ کان پراڻن ۽ معتبر مجموعن مان هڪ آهي. امام شافعي هن ڪتاب بابت چيو ته “قرآن کان پوءِ زمين تي سڀ کان صحيح ڪتاب موطا آهي”.
سني روايت موجب، رسول الله ﷺ امام مالڪ بابت اڳڪٿي فرمائي ته “جلد ماڻهو علم جي تلاش ۾ اُٺن جون پٺيون ڪُٽيندا، پر مديني جي عالم کان وڌيڪ علم وارو ڪوبه نه ملندو.”
اسلامي تاريخ ۾ امام مالڪ کي سڀني سني فڪري ڌرين ۾ وڏي عزت حاصل رهي آهي. صوفي روايتن ۾ به کيس ولي الله شمار ڪيو ويو آهي. سندس شاگرد امام شافعي چيو: “الله جي دين ۾ مون تي سڀ کان وڏو احسان امام مالڪ جو آهي؛ جڏهن به علم وارن جو ذڪر ٿئي ٿو، مالڪ تارو آهي.”

## سوانح حيات
مالڪ جو نسب هن ريت آهي:تمام ڊگهو مالڪ مدينو ۾  جي لڳ ڀڳ، انس بن مالڪ (ساھابي ساڳئي نالي واري شخص کان مختلف) ۽ عاليه بنت شريك الازدية جو پٽ ٿي ڄائو. سندس خاندان اصل ۾ يمن جي الاصبحي قبيلې سان لاڳاپيل هو، پر سندس پڙدادو ابو عامر اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هجري تقويم جي ٻئي سال، يعني 623ع ۾، خاندان کي مدينو ڏانهن لڏي آيو. سندس ڏاڏو مالڪ بن ابي عامر اسلام جي ٻئي خليفي عمر جو شاگرد هو، ۽ خليفي عثمان جي دور ۾ جڏهن قرآن جا اصل متن لکيل چمڙن/ورقن کي گڏ ڪيو ويو، تڏهن انهن جي گڏ ڪرڻ واري عمل ۾ شامل ماڻهن مان هڪ هو.

### استاد

مدينو ۾ رهڻ سبب مالڪ کي شروعاتي اسلام جي انتهائي وڏن عالمن تائين رسائي حاصل هئي. هن پنهنجي نوجوانيءَ ۾ قرآن ياد ڪيو ۽ ابو سهيل نافع بن عبدالرحمان کان قرائت سکيو، جنهن کان هن اجازه (يعني ٻين کي پڙهائڻ جي اجازت/سند) به حاصل ڪئي. هن ڪيترن مشهور عالمن وٽ پڙهيو، جن ۾ هشام بن عروه، ابن شهاب الزهري ۽ مشهور امام جعفر الصادق پڻ شامل آهن.

مالڪ ۽ الزهري ٻئي نافع مولى ابن عمر جا شاگرد هئا، جيڪو وڏي مرتبي وارو تابعين امام ۽ عبدالله بن عمر جو آزاد ڪيل غلام هو.

امام مالڪ، پنهنجي دور جي مشهور عالم امام جعفر سان پڻ علم حاصل ڪيو، پر بنيادي طور ٻين فقهائن، جهڙوڪ نافع، کان وڌيڪ اثر قبول ڪيو.

امام مالڪ امام شافعي جو استاد هو، ۽ امام شافعي اڳتي هلي امام احمد بن حنبل جو استاد ٿيو.

امام مالڪ پنهنجو علم مديني جي ستن فقيهن کان ورتو، جيڪي فقها’ السبعة جي نالي سان مشهور آهن:

# عبيدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود
# عروه بن الزبير
# القاسم بن محمد بن ابي بڪر الصديق
# سعيد بن المسيب
# ابو بکر بن عبدالرحمان بن الحارث بن هشام
# سليمان بن يسار
# خارجة بن زيد بن ثابت

### سنڌ جي سونهن واري روايت جو سلسلو
مالڪ جي راوين جي سلسلي کي انتهائي صحيح سمجھيو ويندو هو ۽ مشهور حديث عالمن، جن ۾ محمد البخاري پڻ شامل آهي، هن کي *سلسلة الذهب* يا “راوين جو سونهري سلسلو” سڏيو. روايت جو هي “سونهري سلسلو” (يعني اهو سلسلو جنهن کي حديث جي عالمن سڀ کان وڌيڪ صحيح قرار ڏنو) مالڪ تي مشتمل آهي، جيڪو نافع مولى ابن عمر کان روايت ڪري ٿو، نافع ابن عمر کان روايت ڪري ٿو، ۽ ابن عمر محمد کان روايت ڪري ٿو.

## نظرِيَا

### عقيدو

عبدالغني الدقر لکيو ته مالڪ “ڊائليڪٽڪ علمِ ڪلام” کان سڀني کان وڌيڪ پري هو، ۽ هو انهن جي بحثن کي سڀ کان وڌيڪ ڄاڻندڙ هوندي به سندن نظرين کي قبول نه ڪندو هو. ٻئي پاسي، جي.ايف. حداد دليل ڏنو ته مالڪ علمِ ڪلام جي باري ۾ مڪمل طور بيزار نه هو؛ حداد مطابق مالڪ “ابن هرمز” جي اڳيان زانو ٽيڪي “تيرهن کان سولهه سال” علمِ ڪلام پڙهيو، جيڪو هن فن جو وڏو استاد هو.

#### تشبيه (انسان جهڙو بڻائڻ)
عقيدي جي ميدان ۾ مالڪ جون خاص خدمتون هيون ته هو تشبيه جو سخت مخالف هو، ۽ هن کي انسان جي وصفن سان خدا جي صفتن جو مقابلو ڪرڻ بيوقوفي لڳندو هو. مثال طور، جڏهن ڪنهن شخص قرآن 20:5 جي معنيٰ بابت مالڪ کان پڇيو ته “الرحمن  ڪيو عرش تي”، ته روايت آهي ته “ان شخص جي سوال کان مالڪ تي ڪابه ڳالهه ايتري اثرانداز نه ٿي” ۽ فقيه پوري شدت سان جواب ڏنو: “ان جو ‘ڪيئن’ معلوم نه آهي؛ *استوى* کي مڃيو وڃي ٿو؛ ان تي ايمان واجب آهي؛ ۽ ان بابت پڇڻ بدعت آهي.”

#### ديدارِ الهي
مالڪ سني عقيدي جي مشهور اصول، ديدارِ الهي، جو حامي هو. چئبو آهي ته هن پنهنجي عقيدي لاءِ قرآن 75:22–23 (“ان ڏينهن چهرا تروتازا هوندا، پنهنجي رب ڏانهن ڏسندا”) ۽ 83:15 (“نه! بيشڪ اُن ڏينهن اهي [سرڪش] پنهنجي رب کان اوٽ ۾ رکيا ويندا”) مان دليل پيش ڪيو.

#### ايمان جي حقيقت
ايمان جي حقيقت بابت جڏهن کانئس پڇيو ويو ته مالڪ ان کي “قول ۽ عمل” (*قَولٌ وَعَمَل*) چيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مالڪ ايمان ۽ عمل جي سخت جداگيءَ کي پسند نه ڪندو هو.

#### وسيلو
مالڪ وسيلو کي ذاتي دعا ۾ جائز سمجھڻ وارو لڳي ٿو. مثال طور، روايت آهي ته جڏهن عباسي خليفو المنصور مالڪ کان پڇيو ته ذاتي نماز يا دعا دوران نبي جي روضي ڏانهن منهن ڪرڻ بهتر آهي يا قبله ڏانهن، ته مالڪ جواب ڏنو: “تون ڇو نه سندس طرف منهن ڪرين، جڏهن هو تنهنجو ۽ تنهنجي پيءُ آدم جو به قيامت جي ڏينهن خدا ڏانهن وسيلو (*وسيلة*) آهي؟” هن روايت بابت تيرهين صديءَ جي حديث جي استاد ابن جماعه چيو: “هي خبر ٻن حديثي استادن ابن بشڪوال ۽ قاضي عياض *الشفا* ۾ آندي آهي؛ ۽ انهن جي ڳالهه ڏانهن ڌيان نه ڏنو وڃي ٿو، جيڪي پنهنجي بيڪار خواهشن جي بنياد تي ان کي جعلسازي چون ٿا.” تاريخي طور ڄاتو وڃي ٿو ته مالڪي فقهي مذهب ۾ وسيلو جي صحت بابت مالڪ جا بيان بنيادي اصولن مان رهيا، ۽ ڪلاسيڪي دور جي لڳ ڀڳ سڀني مالڪي مفڪرن نبيءَ جي وسيلے جي خيال کي قبول ڪيو. وڌيڪ اهو پڻ ڄاتو وڃي ٿو ته مالڪين جا ڪلاسيڪي ڪتاب هن ڳالهه جي شرط سان ڀريا پيا آهن ته *دعا* روضي ڏانهن منهن ڪري ڪئي وڃي.

#### تصوف
ڪيترين شروعاتي روايتن جي بنياد تي ظاهر ٿئي ٿو ته مالڪ شروعاتي صوفين ۽ سندن عملن کي وڏي عزت ڏيندو هو. وڌيڪ اهو پڻ نقل ٿيل آهي ته مالڪ “اندروني علم” (**علم الباطن**) يعني باطني علم کي “ظاهري علم” يعني فقه سان گڏ ڪرڻ جو مضبوط حامي هو. مثال طور، ٻارهين صديءَ جي مالڪي قاضي قاضي عياض—جن کي پوءِ ولي طور پڻ عزت ڏني وئي—هڪ روايت نقل ڪئي جنهن ۾ ڪنهن شخص مالڪ کان “باطني علم” بابت پڇيو، ته مالڪ چيو: “سچ پچ باطني علم کي ڪوبه نٿو ڄاڻي سواءِ انهن جي جيڪي ظاهري علم ڄاڻن ٿا! جڏهن هو ظاهري علم ڄاڻي ۽ ان تي عمل ڪري، تڏهن خدا سندس لاءِ باطني علم کولي ڇڏيندو—۽ اهو تڏهن ٿيندو جڏهن سندس دل کلي ۽ روشن ٿئي.”
جيتوڻيڪ ڪجهه روايتون اهڙيون به آهن جن موجب مالڪ مجموعي طور تصوف جو مخالف نه هو، پر خاص طور گروهي ذڪر جي عمل کان بيزار هو؛ پر اهڙين روايتن کي سندن سلسلي ۾ *منڪر* يا “ضعيف” قرار ڏنو ويو آهي. وڌيڪ اهو به چيو ويو آهي ته انهن مان ڪا به روايت—جيڪي سڀ مالڪ جي طنزيه تعجب کي بيان ڪن ٿيون ته ڀرسان گروهي ذڪر ٿي رهيو آهي—سڌي طرح عمل تي اعتراض نٿي ڏيکاري، پر “انهن ماڻهن” تي تنقيد آهي جيڪي سندس زماني ۾ صوفي سڏجڻ باوجود شريعت جي حدن کان وڌي ويندا هئا. جيئن ته سندن اسناد ڪمزور آهي ۽ مالڪ بابت ٻين صحيح روايتن سان ميل نٿي کائي، تنهن ڪري ڪيترن عالمن وٽ اهي روايتون رد ڪيل آهن؛ البت تصوف جي جديد ناقدن مان ڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن کي پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ آڻين ٿا.

### تبرڪ (تبرڪات)
مالڪ *تبرڪ* جو حامي هو، يعني “تبرڪن/آثارن جي تعظيم وسيلي برڪت طلب ڪرڻ”. مثال طور، مالڪ عطاء بن ابي رباح جي اها روايت پسنديدگي سان نقل ڪئي، جنهن کي هن [[نبيءَ جي] مسجد](https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A) ۾ داخل ٿيندي ڏٺو، پوءِ منبر جي دستي/پوٽلي کي هٿ لڳايو، پوءِ قبله ڏانهن منهن ڪري دعا ڪئي؛ اهڙيءَ ريت مالڪ منبر جي دستي کي ان جي برڪت (*بركة*) جي سبب هٿ لڳائڻ جي تائيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته اها شيءِ محمد سان لڳي چڪي هئي. وڌيڪ اهو به درج آهي ته “جڏهن ڪنهن خليفي نبيءَ جي ڪاٺيءَ واري منبر کي چاندي ۽ جواهرن واري منبر سان بدلائڻ جو ارادو ظاهر ڪيو”، ته مالڪ چيو: “مان ان کي سٺو نٿو سمجھان ته ماڻهن کان رسول الله جا آثار کسي ڇڏجن!” (*لا أرى يُحرم الناس آثار رسول الله*).

### محمد جي سنت
مالڪ سنت تي عمل کي هر مسلمان لاءِ بنيادي اهميت جو حامل سمجھيو. نقل آهي ته هن چيو: “سنت نوح جي ٻيڙي آهي؛ جيڪو ان تي چڙهي ٿو سو بچي ٿو، ۽ جيڪو ان کان پري رهي ٿو سو هلاڪ ٿئي ٿو.”

### اخلاق

#### اختلاف
مالڪ جي زندگيءَ جا بيان ڏيکارين ٿا ته هو علما جي وچ ۾ اختلاف کي اسلامي امت لاءِ خدا جي رحمت سمجھندو هو. “مالڪ جي زماني ۾ به ڪي اهڙا ماڻهو هئا جيڪي هڪ متحد *مذهب* ٺاهڻ ۽ سني فقهي مذهبن جي سڀ اختلافن کي ختم ڪرڻ جو خيال آڻيندا هئا”، ۽ “ٽنهين مسلسل خليفن” ڪوشش ڪئي ته “*موطا* ۽ مالڪ جي مذهب کي سڄي اسلامي دنيا تي لاڳو ڪيو وڃي”، پر “مالڪ هر ڀيري ان جي اجازت نه ڏني... [ڇو ته هن وٽ فقيهن جي اختلاف] ماڻهن لاءِ رحمت هئي.” جڏهن ٻئي عباسي خليفو المنصور مالڪ کي چيو: “مان هن علم کي هڪجهڙو ڪرڻ چاهيان ٿو. مان لشڪر جي اڳواڻن ۽ حاڪمن ڏانهن لکندس ته اهي ان کي قانون بڻائين، ۽ جيڪو مخالفت ڪندو سو قتل ڪيو ويندو”، ته روايت آهي ته مالڪ جواب ڏنو: “امير المؤمنين، ٻيو رستو آهي. بيشڪ نبي هن امت ۾ موجود هو؛ هو لشڪر موڪليندو هو يا پاڻ نڪري پوندو هو، ۽ گهڻا ملڪ فتح نه ٿيا جيستائين خدا سندس روح واپس ورتو. پوءِ ابو بڪر اڀريو ۽ هن به گهڻا ملڪ فتح نه ڪيا. پوءِ انهن ٻن کان پوءِ عمر اڀريو ۽ سندس هٿان ڪيترائي ملڪ فتح ٿيا. نتيجي ۾ هن کي ضرورت پئي ته محمد جا ساٿي استاد ڪري موڪلي، ۽ ماڻهو انهن کان علم وٺندا رهيا، وڏا عالم وڏن عالمن کان وٺندا رهيا، اسان جي زماني تائين. جيڪڏهن تون هاڻي ماڻهن کي انهن جي ڄاتل ڳالهه کان اُن ڳالهه ڏانهن ڦيرائيندين جيڪا انهن نٿي ڄاڻن، ته هو ان کي ڪفر سمجھندا. تنهن ڪري هر ملڪ جي ماڻهن کي اُن علم تي قائم رکو جيڪو انهن وٽ آهي، ۽ تون اهو علم پنهنجي لاءِ وٺ.”

هڪ ٻي روايت موجب، المنصور، ڪجهه اهم سوالن تي مالڪ جا جواب ٻڌڻ بعد چيو: “مون فيصلو ڪيو آهي ته تنهنجون لکڻيون نقل ڪري هر مسلم علائقي ڏانهن موڪليون وڃن، جيئن رڳو اهي ئي عمل ۾ آنديون وڃن ۽ ٻين حڪمن کي ڇڏايو وڃي. اهي بدعتون ڇڏيندا ۽ رڳو هن علم کي وٺندا؛ ڇو ته مان سمجھان ٿو علم جو سرچشمو مديني جون روايتون ۽ ان جي عالمن جو علم آهي.” ان تي مالڪ چيو: “امير المؤمنين، ائين نه ڪر! ڇو ته ماڻهن اڳ ئي مختلف رايا ٻڌا آهن، *حديث* ٻڌا آهن، ۽ روايتون نقل ڪيون آهن. هر گروهه وٽ جيڪو پهتو سو هن ان تي عمل ڪيو ۽ ان سان هم آهنگ ٿيو، جڏهن ته ٻيا اختلاف ڪندا رهيا. انهن کي هاڻي اُن ڳالهه کان هٽائڻ جيڪا هو مڃين ٿا، مصيبت بڻجندي. تنهن ڪري ماڻهن کي انهن جي اختيار ڪيل رستي تي ڇڏ، ۽ هر ملڪ جي ماڻهن جيڪو پاڻ لاءِ چونڊيو آهي، ان تي قائم رهن.”

#### علم جي حدن جي سڃاڻ
مالڪ جو مشهور قول آهي: “عالم جي ڍال هي آهي: ‘مون کي خبر ناهي.’ جيڪڏهن هو ان کي نظرانداز ڪري، ته هو جان ليوا ڌڪ کائيندو.” ٻئي هنڌ خالد بن خداش ٻڌايو: “مان عراق کان سفر ڪري مالڪ وٽ چاليهه سوال کڻي آيس. هن رڳو پنجن جا جواب ڏنا. پوءِ چيائين: ابن عجلان چيو ڪندو هو: جيڪڏهن عالم ‘مون کي خبر ناهي’ کان اڳتي نڪري وڃي ته هو جان ليوا ڌڪ کائيندو.” اهڙيءَ طرح الهيثم بن جميل چيو: “مون مالڪ بن انس کي اٺيتاليه سوال پڇيا ويندي ڏٺو، هن ٻنٽيهه سوالن تي چيو: ‘مون کي خبر ناهي.’” پوءِ مالڪ جي شاگرد ابن وهب ٻڌايو: “مون عبدالله بن يزيد بن هرمز کي چوندي ٻڌو: ‘عالمن کي گهرجي ته جيڪي ماڻهو وٽن ويهن، انهن ۾ “مون کي خبر ناهي” واري ڳالهه ايئن رچائي ڇڏين جيئن اها انهن وٽ بنيادي اصول (*اصل*) بڻجي وڃي، ۽ اهي خطري کان بچاءَ لاءِ ان ۾ پناه وٺن.’”

#### ديني جهيڙو
مالڪ چيو ويندو آهي ته دين جي معاملن ۾ جهيڙي کي ناپسند ڪندو هو ۽ چوندو هو: “دين ۾ جهيڙو (*الجدال*) خودنمائي پيدا ڪري ٿو، دل جي نور کي کسي ٿو ۽ دل کي سخت ڪري ٿو، ۽ بغير مقصد ڀٽڪڻ پيدا ڪري ٿو.” تنهن ڪري بيڪار بحث کان مالڪ پاسو ڪندو هو، ۽ عام طرح ديني معاملن ۾ خاموشي اختيار ڪندو هو، جيستائين کيس اهو ڊپ نه ٿئي ته “گمراهي پکڙجندي يا اهڙو ڪو ٻيو خطرو ٿيندو.”

### سماجي
#### مڇن جو مُنڊڻ
 ٻئي هنڌ لکيل آهي ته هو مونڇن جو مُنڊڻ “ناپسند ۽ مذمت” ڪندو هو، ۽ وڌيڪ اهو به ته “ڏاڙهي جي وڌندڙ ڊگھائي” کي به پسند نه ڪندو هو. جڏهن ته ڪي ٻيا عالم مڇن جي ڪترڻ (*قص*) ۽ ڪڍڻ (*احفاء*) ٻنهي کي سنت سمجھندا هئا،

## جسمي بناوٽ
مالڪ بابت موجود جسمي بيانن موجب، هو “ڊگهو قد، ڀريل جسم وارو، باوقار ۽ رعبدار شخص هو، انتهائي گوري رنگت وارو، سفيد ڏاڙهي سان … [۽] گنجو … [۽] نيرن اکين وارو.” وڌيڪ اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي ته “هو هميشه سهڻا ڪپڙا پائيندو هو، خاص طور تي اڇا ڪپڙا.”

## وفات

امام مالڪ 795ع ۾ مدينو ۾ 83 يا 84 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي، ۽ کيس جنت البقيع جي قبرستان ۾، نبي ڪريم ﷺ جي مسجد جي سامهون دفن ڪيو ويو. وچئين دور جي آخر ۾ سندس قبر جي چوڌاري هڪ ننڍو مزار تعمير ڪيو ويو هو، جتي ڪيترائي مسلمان احترام لاءِ ايندا هئا، پر 1932ع ۾ سعودي عرب جي قيام کان پوءِ روايتي اسلامي ورثي جي ڊاهه واري مهم دوران اهو مزار مڪمل طور ڊاهي پٽ ڪيو ويو.
مالڪ جا آخري لفظ اسماعيل بن ابي اويس بيان ڪيا آهن، جنهن چيو: “مالڪ بيمار ٿيو، پوءِ مون پنهنجي ماڻهن مان پڇيو ته وفات جي وقت هن ڇا چيو. انهن ٻڌايو ته هن ايمان جي شاهدي پڙهي، پوءِ هي آيت پڙهي:

‘الله جو ئي حڪم آهي، اڳ به ۽ پوءِ به.’



795ع ۾ مالڪ بن انس جي جنازي نماز عباسي دور جي مڪه ۽ مديني جي گورنر عبدالله الزينبي پڙهائي.

## تصنيفات
امام مالڪ هي ڪتاب لکيا:
* *[[موطا امام مالڪ|الموطأ]]*، حديثن جي شروعاتي مجموعن مان هڪ.
* *[[المدونة الكبرى]]*، جيڪو سحنون بن سعيد بن حبيب التنوخي (تقريباً 776–7ع – 854–5ع) امام مالڪ جي وفات کان پوءِ مرتب ڪيو.

## وڌيڪ مطالعو
### آن لائين
* مالڪ بن انس: مسلمان فقهي عالم، *انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا آن لائين* ۾، ايڊيٽرز آف انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا، آڪانڪشا گور، مارڪو سامپائولو ۽ ايڊم زيڊان پاران

## ڪتابيات

* 

* 

* 

## خارجي ڳنڍڻا
 
* MuslimScholars.info تي سوانح
* امام مالڪ جي زندگي
* Lost Islamic History تي امام مالڪ جي سوانح
* امام مالڪ جي سوانح
* امام مالڪ جي جامع سوانح 
* امام مالڪ جو الموطأ
* نارويچ جا مسلمان ، هڪ مالڪي برادري
* : http://ecolemalekite.com/index.php/category/imam-malik/*  امام مالڪ جي سوانح 
*  امام مالڪ بن انس جي زندگيءَ جو انداز
* مالڪ، امام بن انس مَالِك بن أَنَس؛ مڪمل سوانح
* امام مالڪ جي زندگي، فقه ۽ اثر

## حوالا