ٽينوچٽٽلان

**تينوچٽٽلان** (Tenochtitlan )، جن کي **ميڪسيڪو-تينوچٽٽلان**  به چيو وڃي ٿو موجوده ميڪسيڪو شهر جي تاريخي مرڪز ۾ واقع هڪ وڏو ميڪسيڪي الٽيپيٽل هو. شهر جي قيام جي صحيح تاريخ غير واضح آهي، پر 1925ع ۾ شهر جي ڇهه سئو ساله سالگرهه ملهائڻ لاءِ 13 مارچ 1325ع کي چونڊيو ويو.

هي شهر ان ٻيٽ تي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو ان وقت واديءِ ميڪسيڪو اندر ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو ۾ واقع هو. پندرهين صدي ۾ هي شهر وڌندڙ ازتڪ سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جيستائين 1521ع ۾ ان کي ٽلاڪسڪالا وارن ۽ اسپينين فتح ڪيو.
پنهنجي عروج تي، هي قبلِ ڪولمبس آمريڪا جو سڀ کان وڏو شهر-رياست هو. بعد ۾ اهو نئون اسپين جي وائسراءِت جو هڪ *[[ميڪسيڪو جون ميونسپلٽيون|ڪابيسيرا]]* بڻيو. اڄ،  جا کنڊر ميڪسيڪو جي گاديءَ واري شهر جي تاريخي مرڪز ۾ موجود آهن.  جو عالمي ورثي وارو ماڳ ميڪسيڪا گاديءَ جي باقي بچيل جاگرافي (پاڻي، ٻيڙيون، ترندڙ باغ) کي محفوظ رکي ٿو.
 ٻيٽ تي موجود ٻن ميڪسيڪا  (شهر-رياستن يا سياسي وحدتن) مان هڪ هو، جڏهن ته ٻيو  هو.

## اشتقاق
روايتي طور تي، تينوچٽٽلان نالي کي ناهواٽل ٻوليءَ جي لفظن "ٽيٽل" (tetl; : پٿر) ۽ "نوشٽلي" (nōchtli;; ڪاٽن وارو ناگفني/ڪنڊيالي ناشپاتي) مان نڪتل سمجهيو ويندو رهيو آهي ۽ عام طور ان جو مطلب "پٿرن جي وچ ۾ وڌندڙ ڪنڊيالي ناشپاتيون" سمجهيو وڃي ٿو. بهرحال، ديرين 16هين صديءَ جي هڪ مخطوطي ۾، جنهن کي "بينڪرافٽ ڊائلاگس" چيو وڃي ٿو، اهو ذڪر ملي ٿو ته ٻيو حرف علت مختصر هو، جنهن سبب هن نالي جي صحيح اشتقاق اڃا تائين غير يقيني رهي ٿي. اهو پڻ خيال ڪيو وڃي ٿو ته شهر جو نالو "تينوچ" جي نالي تان رکيو ويو هو.

## جاگرافي

 جو اندازي موجب علائقو  هو، جيڪو اٿلي ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو جي اولهه واري پاسي واقع هو.
اسپيني فتحن جي وقت، ميڪسيڪو سٽي ۾  ۽  ٻئي شامل هئا. شهر اتر کان ڏکڻ طرف ڦهليل هو: اتر ۾  جي حد کان وٺي دلدلن تائين، جيڪي ان وقت آهستي آهستي اولهه طرف ختم ٿي رهيا هئا؛ شهر لڳ ڀڳ اڄوڪي  واري جاءِ تي ختم ٿيندو هو.
شهر کي خشڪي سان پلن ۽ بندن ذريعي ڳنڍيو ويو هو، جيڪي اتر، ڏکڻ ۽ اولهه ڏانهن ويندا هئا. انهن بندن ۾ اهڙا پل هئا، جيڪي ٻيڙين ۽ ٻين آبي آمدرفت کي آزاديءَ سان گذرڻ ڏيندا هئا. ضرورت پوڻ تي اهي پل ڪڍي به سگهجن ٿيون، ته جيئن شهر جو بچاءُ ٿي سگهي. شهر ۾ نهرن جو ڄار وڇايل هو، جنهن سبب شهر جي هر حصي تائين پيادل يا ٻيڙي ذريعي پهچي سگهجي پئي.
 ڍنڍ پنج پاڻ ۾ ڳنڍيل ڍنڍن مان سڀ کان وڏي هئي. ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اندروني نيڪاس واري وادي ۾ ٺهي هئي، تنهن ڪري  ڍنڍ جو پاڻي کارو هو. موڪٽيزوما پهريون جي دور ۾ “ جو بند” تعمير ڪيو ويو، جيڪو مبينا طور  جو ٺهيل هو. اندازي موجب هن بند جي ڊيگهه  هئي، ۽ اهو ع ۾ مڪمل ٿيو. هن بند تازي چشمي واري پاڻي کي  جي چوڌاري محفوظ رکيو، جڏهن ته کارو پاڻي بند جي اوڀر طرف رهجي ويو.
ٻه ٻيڻا آبي نالا، هر هڪ  کان وڌيڪ ڊگها ۽ ٽيراڪوٽا مان ٺهيل،  جي چشمن مان شهر کي تازو پاڻي فراهم ڪندا هئا. اهو پاڻي خاص طور صفائي ۽ ڌوئڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ پيئڻ لاءِ جبلن جي چشمن جو پاڻي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو هو. گهڻا ماڻهو ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا وهنجندا هئا؛ چيو وڃي ٿو ته  ڏينهن ۾ چار ڀيرا غسل ڪندو هو. ازتڪ ثقافت بابت ادب موجب، اهي گهڻو ڪري صابڻ طور  نالي ٻوٽي جي پاڙ (*[[Saponaria]] americana*) استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا صاف ڪرڻ لاءِ  (*[[Agave americana]]*) جي پاڙ ڪم آندي ويندي هئي. امير طبقو ۽ حامله عورتون  ۾ غسل ڪنديون هيون، جيڪو ساونا جهڙو هوندو هو ۽ اڄ به ڏکڻ ميڪسيڪو ۾ استعمال ٿيندو آهي. اهو طريقو ٻين ميزوامريڪي ثقافتن ۾ به عام هو.

## شهر جي منصوبابندي

شهر کي چار علائقن، يا *ڪئمپ*ن، ۾ ورهايو ويو هو؛ هر *ڪئمپ* کي 20 ضلعن (*[[calpulli]]s*، ، ، جنهن جو مطلب “وڏو گهر”) ۾ ورهايو ويندو هو؛ ۽ هر *calpulli* مان گهٽيون يا  گذرنديون هيون. ٽي مکيه گهٽيون شهر کي پار ڪنديون هيون، ۽ هر هڪ خشڪي ڏانهن ويندڙ ٽن وڏن بندن مان هڪ ڏانهن ويندي هئي: ،  ۽ . برنال دياز دل ڪاستيلو ٻڌايو ته اهي گهٽيون ڏهه گھوڙن جي ويڪر جيتريون هيون. مٿي کنيل بندن جي چوڌاري مصنوعي ترندڙ باغ، نهرون ۽ ٻوٽن، جهنگلي ٻوٽن ۽ وڻن جا باغ هئا. *calpulli* نهرن ذريعي ورهايل هئا، جن تي ڪاٺيون پليون هيون، جيڪي رات جو ڪڍي ڇڏيون وينديون هيون.
شهر جون سڀ کان پراڻيون يورپي تصويرون ڪاٺي ڇاپ هيون، جيڪي لڳ ڀڳ 1522ع ۾ Augsburg ۾ شايع ٿيون.

### مارڪيٽون

هر *calpulli* وٽ پنهنجي  (بازار) هوندي هئي، پر مکيه بازار  ۾ هئي، جيڪا  جي ڀيڻ شهر هئي. اسپيني فاتح هيرنان ڪورتيز اندازو لڳايو ته اها سالامانڪا شهر کان ٻيڻي وڏي هئي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 60٬000 ماڻهو اتي واپار ڪندا هئا. برناردينو ڊي ساهگون وڌيڪ محتاط اندازو ڏئي ٿو: عام ڏينهن تي 20٬000 ۽ عيدن تي 40٬000 ماڻهو. ٻين مرڪزي ميڪسيڪي شهرن ۾ به خاص مارڪيٽون موجود هيون.

### عوامي عمارتون
 شهر جي مرڪز ۾ عوامي عمارتون، مندر ۽ محل هئا. هڪ ڀت سان گهيريل چوڪ، جنهن جي هر پاسي ڊيگهه هئي، مذهبي مرڪز هو. هتي لڳ ڀڳ 45 عوامي عمارتون هيون، جن ۾ شامل هئا: ٽيمپلو مايور، جيڪو ازتڪ سرپرست ديوتا ھُئِيْٽزِيلُوپُوچٽلِي (Huitzilopochtl) ۽ مينهن جي ديوتا ٽلَالُوڪ (Tlaloc) لاءِ وقف هو؛ڪِٽزَلڪُوٽِل (Quetzalcoatl) جو مندر؛ ٽلَاخٽْلِي (tlachtli)  (ميزوامريڪي بال راند جو ميدان) جنهن سان گڏ ٽزُومپَنٽلِي (tzompantli)  يا کوپڙين جو ريڪ؛ سج جو مندر، جيڪو ٽُونَاتِيُو (Tonatiuh) لاءِ وقف هو؛ عقابن جو گهر، جيڪو ويڙهاڪن ۽ حڪمرانن جي قديم طاقت سان لاڳاپيل هو؛ گليڊيئيٽري قربانين جا پليٽفارم؛ ۽ ڪجهه ننڍا مندر. ان کان ٻاهر موڪٽيزوما جو محل هو، جنهن ۾ 100 ڪمرا هئا، ۽ هر ڪمري سان گڏ غسل خانو هو، سردارن ۽ اتحادي يا فتح ٿيل قومن جي سفيرن لاءِ. ويجهو ئي  (گيتن جو گهر) ۽  پڻ هئا.شهر ۾ وڏي هم آهنگي هئي. سڀ تعميرون  جي منظوري سان ٿينديون هيون، جيڪو شهر جي منصوبابندي جو ذميوار عملدار هو.

### موڪٽيزوما ٻئي جا محل
موڪٽيزوما ٻئي جي محل ۾ ٻه گهر يا چڙيا گهر به هئا: هڪ شڪاري پکين لاءِ، ۽ ٻيو ٻين پکين، ريپٽائيلن ۽ مماليان لاءِ. لڳ ڀڳ 300 ماڻهو جانورن جي سنڀال لاءِ مقرر هئا.
هتي هڪ بوٽانيڪل باغ ۽ هڪ ايڪويريم به هو. ايڪويريم ۾ ڏهه کارن پاڻيءَ جا تلاءَ ۽ ڏهه مٺي پاڻيءَ جا تلاءَ هئا، جن ۾ مختلف مڇيون ۽ آبي پکي رکيل هئا. اهڙا هنٽيڪسڪوڪو, ڇاپُلْٽِيْپِيڪْ (Chapultepec),  واڪْسْٽِيْپِڪْ (Huaxtepec),اوَڪْسْٽِيْپِڪْ
(Oaxtepec), ٽِڪْسْڪُوْٽْزِنْگُو (Texcotzingo) ۾ به موجود هئا.

## حوالا

زمرو:ميڪسيڪو
زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب
زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ