رائيپور ضلعو

**رائيپور ضلعو** ڇتيس ڳڙھ رياست (ڀارت) جو هڪ ضلعي آهي۔ هن جو انتظامي هيڊڪوارٽر رائيپور شهر آهي۔ ضلعو معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ هتي ڪيترائي جهنگلي جيوت پناھگاهه آهن۔ لڳ ڀڳ ٻه ملين آبادي سان، هي ڇتيس ڳڙھ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو آهي۔

## تاريخ
رائيپور ضلعو، جيئن ته ڇتيس ڳڙھ جي ميداني علائقي جو باقي حصو، اڳي ‘‘ڏکڻ ڪوسالا’’ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي موريه سلطنت جي اثر هيٺ سمجھيو ويندو هو۔ رائيپور ڀرسان آرانگ ۾ 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت هن علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔ 7هين صدي عيسويءَ ۾ هي علائقو جديد مهاراشٽر ۾ ڀاندڪ واري هڪ ٻُڌ ڌرم جي بادشاھي جي اثر هيٺ هو ۽ ان جو ذڪر شوانزانگ وٽ به ملي ٿو۔ هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي ۾ سرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ سڄي ‘‘ڏکڻ ڪوسالا’’ تي ڪنٽرول قائم ڪيو۔ هن بادشاھيءَ جي خوشحالي جو عروج تيوارا ديو جي دور ۾ پهتو۔ سندس پُٽ سرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرائي ڇڏيون۔ پوءِ انهن کي شراڀاپوريه (شارڀاپوريه) حڪمرانن هٽايو، جن ڇتيسڳڙھ جي باقي حصي تي قبضي سان ڪيترن ئي صدين تائين حڪمراني ڪئي۔
پوءِ هايهايا يا ڪلاچوري (جيڪي چيدي نسل سان نسبت ڪندا هئا) 9هين صديءَ جي شروعات ۾ هن علائقي تي حاوي ٿيا۔ هايهايا حڪمران مُگهٽُنگا هن خاندان مان پهريون هو جنهن ڇتيسڳڙھ تي حڪومت ڪئي، ۽ سندس پوٽي راڄڌاني رتنپور ۾ قائم ڪئي (اڄ جو بلاسپور ضلعو)۔ سندن علائقي ۾ جديد رائيپور به شامل هو۔ ڪلاچوري ايندڙ ٽي صديون رتنپور مان هن علائقي کي سنڀاليندا رهيا ۽ پنهنجي بادشاھيءَ ۾ ڪيترائي مندر تعمير ڪيا۔ 12هين صديءَ تائين سندن راڄ جا ڪيترائي ننڍا حصا خاندان جي ننڍن شهزادن کي جاگيرن طور ڏنا ويا ۽ سندن طاقت گهٽجڻ لڳي۔ پوءِ رائيپور واري شاخ جا هايهايا مضبوط ٿيڻ لڳا: سندن هڪ بادشاهه دشمن جا 18 ‘‘گڙھ’’ (قلعا) فتح ڪيا، جنهن مان ‘‘ڇتيسڳڙھ’’ (36 قلعا) جي اتيمالاجي جو ذڪر ڪيو ويندو آهي۔ اهي 1741ع ۾ امر سنگھ ديو جي دور تائين حڪمران رهيا۔
16هين صديءَ جي وچ ڌاري ڪليان سنگھ (رائيپور جو حڪمران) اڪبر سان ملاقات ڪئي ۽ کيس راجا جو لقب ۽ ٻيا اعليٰ لقب مليا۔ اهو ڇتيس ڳڙھ ۾ پهريون مسلم اثر هو، جيڪو پوءِ به هميشه محدود رهيو۔ 18هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچوري ڪيترن ئي ورهايل ننڍن سرداري علائقن جا بالادست بڻجي چڪا هئا، پر عملي اختيار تمام گهٽ هو۔ ڪلاچوري حڪمران راگھوناتھ سنگھ رتنپور مان آخري آزاد حڪمران هو ۽ 1740ع ۾ مرهٽي جرنيل ڀاسڪر پنت علائقي تي حملو ڪيو۔ مايوس ۽ وارث کان خالي سنگھ گهڻو مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ مرهٽن ٿوري نقصان سان علائقو هٿ ڪري ورتو۔ راگھوناتھ سنگھ مرهٽن جو جاگيردار بڻجي حڪمراني جاري رکي۔ 1745ع ۾ راگھوناتھ سنگھ جي وفات کان پوءِ پنت موهن سنگھ کي تخت تي ويهاريو، جيڪو خاندان مان هڪ وفادار مرهٽو جاگيردار هو؛ هن 1758ع تائين حڪومت ڪئي، پوءِ سندس پُٽ ڀيم باجي مرهٽن جي مدد سان اقتدار سنڀاليو۔ ڀيم باجي ناگپور کان لڳ ڀڳ آزاد حڪمراني ڪئي، پر سندس ڀاءُ وینکوجي (Venkoji) جيڪو پوءِ حڪمران ٿيو، انتظام کان وڌيڪ ناگپور درٻار جي سياست ۾ دلچسپي رکندو هو۔ جيتوڻيڪ وینکوجي هڪ ‘‘صوبه’’ (گورنر) مقرر ڪيو، پر ان جي مزاحمت ٿي ۽ عملي انتظام ڀيم باجي جي بيواهه آنندي بائي ۽ وزيرن جي صلاحڪار ڪائونسل هلائيندي رهي۔ آنندي بائي جي وفات کان پوءِ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ علائقو اهڙن گورنرن جي سلسلي هيٺ رهيو، جيڪي ناگپور جي ڪمزور ڪنٽرول ۾ هئا ۽ گهڻو ڪري عهدن کي دولت گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا۔ 1818ع ۾ ٽئين اينگلو-مرهٽو جنگ کان پوءِ هڪ برطانوي ڪرنل علائقي کي سنڀاليو۔ برطانوي بيانن موجب مرهٽن جي دور ۾ ماڻهو ‘‘دٻايل’’ هئا، خاص طور سندن پنڊاري ڦرن سبب۔ 1830ع ۾ علائقو ٻيهر ناگپور جي صوبيدارن ڏانهن ويو، پر رائيپور تمام پري هجڻ سبب حڪومت سان گهڻو رابطو نه رهيو۔ اهو سلسلو 1854ع ۾ ‘‘ڊاڪٽرين آف ليپس’’ تحت ناگپور جي الحاق تائين جاري رهيو۔
امر سنگھ (رائيپور جو حڪمران) 1750ع تائين مرهٽن جي مداخلت کانسواءِ حڪمران رهيو۔ سندس وفات کان پوءِ مرهٽن سندس ملڪيت ضبط ڪئي، پر پوءِ سندس پُٽ کي واپس ڪئي وئي، جنهن جي خاندان وٽ آزاديءَ تائين محصولي حق برقرار رهيا۔

## جاگرافي
هي ضلعو 22° 33' اتر کان 21°14' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 82° 6' کان 81° 38' اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي۔ اهو مٿئين مهاندي ندي واديءَ جي ڏکڻ-اوڀر حصي ۽ ڏکڻ ۽ اوڀر طرف وارن ٽڪرن تي پکڙيل آهي۔ ضلعو ڇتيسڳڙھ جي ميداني علائقي تي واقع آهي؛ ٽڪرن ڀرسان علائقا پوءِ ضلعي جي ٽِرفرڪيشن وقت جدا ڪيا ويا۔

ضلعي جي سرحد اتر ۾ بالودا بازار ضلعو، اوڀر ۾ مهاسمند ضلعو، ڏکڻ ۾ گريابند ۽ ڌمتري ضلعن سان، ۽ اولهه ۾ درگ ۽ بيمتيارا ضلعن سان ملي ٿي۔

هن ضلعي جي بنيادي ندي مهاندي آهي۔

## ورهاستون
رائيپور ضلعو انتظامي طور 4 ترقياتي بلاڪن ۽ تحصيلن ۾ ورهايل آهي: ڌارسيوا، آرانگ، تِلدا نيوڙا، اڀنپور۔ هن ۾ هڪ لوڪ سڀا حلقو (رائيپور) ۽ 9 وِڌان سڀا (ڇتيس ڳڙھ اسيمبلي) جا حلقا شامل آهن۔ هن علائقي جي بنيادي فصل چانور آهي۔ ضلعي ۾ 50 کان وڌيڪ وڏيون ۽ وچولي پيماني جون صنعتون آهن، جن 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار فراهم ڪيو آهي۔

## آبادي
2011ع جي مردم شماري موجب رائيپور ضلعي جي آبادي 2,160,876 هئي۔ ان حساب سان اهو ڀارت ۾ 211هين نمبر تي آهي (ڪُل 640 مان)۔ ضلعي جي آباديءَ جي گھاٽائي  آهي۔ 2001–2011ع واري ڏهاڪي ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح 34.65٪ هئي۔ رائيپور جو جنس تناسب 983 عورتون في 1000 مرد هو، ۽ خواندگي 76.43٪ هئي۔ 1,276,652 (59.08٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا۔ درج فهرست ذاتون 16.60٪ ۽ درج فهرست قبيلہ 4.30٪ هئا۔

### ٻوليون

2011ع جي مردم شماري وقت ضلعي ۾ 61.77٪ آبادي ڇتيسڳڙھي، 25.16٪ هندي، 3.21٪ اوڊيا، 1.94٪ سنڌي، 1.33٪ مراٺي، 1.28٪ بنگالي ۽ 1.01٪ اردو کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندي هئي۔

ڀُنجيا ٻولي لڳ ڀڳ 7000 ڀُنجيا آديواسين پاران ڳالهائي ويندي آهي۔

## ثقافت
ڇتيسڳڙھي مقامي ٻولي آهي، جنهن ۾ هتي جا گهڻا ماڻهو ڳالهيون ٻولهيون ڪن ٿا۔ رائوت ناچا، ديور ناچا، پانٿي ۽ سووا، پڊڪي ۽ پاندواني هتي جا ڪجهه موسيقي انداز ۽ ناچ-ڊراما آهن۔ پاندواني هن علائقي ۾ مهاڀارت ڳائڻ جو مشهور موسيقي طريقو آهي۔
عورتون ‘‘ڪڇورا’’ نالي ساڙھي پائڻ جي خاص طريقي جون شوقين آهن۔ ‘‘لُگدا’’ (ساڙھي) ۽ ‘‘پولکها’’ (بلائوز) سان سينگاريل زيورن جو سيٽ ڇتيسڳڙھ جي روايت ۽ ورثي جي علامت سمجھيو ويندو آهي۔ عورتن جا مختلف سينگار: باندها (سڪن مان ٺهيل هار)، چانديءَ جو هار ‘‘سُتا’’، نڪ لاءِ ‘‘ڦُلي’’، ڪنن لاءِ ‘‘بالي’’ ۽ ‘‘خُنٽيس’’، ٻانهن تي پائڻ لاءِ ‘‘اينٺي’’ (چاندي)، ‘‘پٽا’’, چُورا (چُڙيون)، ڪمر تي ‘‘ڪردھاني’’ (چانديءَ جي بيلٽ جهڙي شيءِ)، مٿين ٻانهن لاءِ ‘‘پونڇهي’’ ۽ پيرن جي آڱرين لاءِ ‘‘بِڇهيا’’ شامل آهن۔ مرد به ناچن جهڙين تقريبن ۾ ‘‘ڪونڌي’’ (مڻين جو هار) ۽ ‘‘ڪڊهاه’’ (ڪنگڻ) پائيندا آهن۔
گوري-گورا، سُرتي، هريلي، پولا ۽ تيجا هن علائقي جا اهم تيوهار آهن۔ ‘‘شراون’’ مهيني ۾ ملهايل هريلي سرسبزيءَ جي علامت آهي۔ هارين هن موقعي تي زرعي اوزارن ۽ ڳئن جي پوڄا ڪن ٿا۔ اهي ‘‘ڀيلوا’’ (ڪاجو جهڙو وڻ، جيڪو ٻيلن ۽ ڳوٺن ۾ ملندو آهي) جون ٽاريون ۽ پن کيتن ۾ رکن ٿا ۽ سٺي فصل لاءِ دعا ڪن ٿا۔ ماڻهن گهرن جي مکيه دروازن تي ننڍيون نيم جون ٽاريون ٽنگين ٿا ته جيئن موسمي بيمارين کان بچاءُ ٿئي۔ بيگا هريلي کان پندرهن ڏينهن تائين (گنيش چتُرٿي کان پوءِ ايندڙ ڏينهن پنجمي تائين) پنهنجي شاگردن کي دوائن/علاجن جا طريقا سيکارڻ شروع ڪن ٿا۔ هن عرصي ۾ شاگردن جي طبي مهارت جو امتحان ورتو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن ڪارڪردگي مطمئن ڪندڙ هجي ته روايتي طور کين طبابت ڪرڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي۔ جيڪي شاگرد ناڪام ٿين، اهي ايندڙ سالن ۾ سکيا جاري رکندا آهن جيستائين تسليم نه ٿين۔
ٻار هريلي کان پولا تائين ‘‘گيدي’’ (بانس تي هلڻ) کيڏندا آهن۔ اهي گيدي تي مختلف ڪرتب ڏيکاريندا آهن ۽ گيدي ڊوڙ ۾ حصو وٺندا آهن۔ هريلي ڇتيسڳڙھي ماڻهن لاءِ تيوهارن جي شروعات پڻ آهي؛ ان کان پوءِ پولا ۽ تيجا اچن ٿا۔ ماڻهو پولا تي بيلن جي پوڄا ڪن ٿا، ۽ بيل ڊوڙ به هن تيوهار جو اهم حصو آهي۔ ٻار مٽيءَ مان ٺهيل ۽ مٽيءَ وارن ڦيٿن سان لڳل ننديا-بيل (شِو جي واھڻ نندي) جا بت کڻي کيڏندا آهن۔ تيجا عورتن جو تيوهار آهي؛ شادي شده عورتون هن موقعي تي پنهنجي مڙسن جي خير ۽ ڀلائي لاءِ دعا ڪن ٿيون۔ روايت موجب اها پوجا/ورَت عورتن جي مائٽن جي گهر ۾ ڪئي ويندي آهي۔ اهي هن موقعي تي پنهنجي ڄمڻ واري هنڌ تي ڪجهه وقت گذارڻ لاءِ بيتاب رهن ٿيون، جتي ميلو ۽ عبادت وارو ماحول هوندو آهي۔ هر تيوهار ۾ گڏجڻ ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو احساس نمايان هوندو آهي۔ (متن موجب) رائيپور مان ‘‘جنتا سيرشتا’’ نالي هڪ منجهند جو اخبار به لڳ ڀڳ 10 سالن کان ڇپجي رهيو آهي۔
ڇمپارن (ڇتيس ڳڙھ) ضلعي جو هڪ ننڍڙو شهر آهي، جيڪو بزرگ وَلڀ آچاريا جي جنم ڀومي هجڻ سبب مذهبي اهميت رکي ٿو۔

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* رائيپور ضلعي جا جهنگلي جيوت پناھگاهه