وائيشيشڪ

**وائيشيشڪ** (IAST: Vaiśeṣika؛ ؛ ) قديم ڀارت جي هندو فلسفو جي ڇهن مکتبن مان هڪ آهي۔ پنهنجي ابتدائي دور ۾، وائيشيشڪ هڪ خودمختيار فلسفو هو، جنهن وٽ پنهنجي مابعدالطبيعات، علميات، منطق، اخلاق ۽ نجاتيات موجود هئي. وقت سان گڏ، وائيشيشڪ جو نظام پنهنجي فلسفيانه طريقيڪار، اخلاقي نتيجن ۽ نجاتيات ۾ نيائيا مڪتب سان ويجهو ٿي ويو، پر پنهنجي علميات ۽ مابعدالطبيعات ۾ فرق برقرار رکيو.

هندو ڌرم جي وائيشيشڪ مڪتب جي علميات، ٻڌ ڌرم وانگر، علم لاءِ فقط ٻه معتبر ذريعا قبول ڪيا: سڌي مشاهدي ۽ استدلال. وائيشيشڪ ۽ ٻڌ ڌرم ٻئي پنهنجن صحيفن کي ناقابلِ ترديد ۽ معتبر علمي ذريعا سمجهندا هئا، پر فرق اهو هو ته وائيشيشڪ لاءِ معتبر صحيفا ويد هئا.
وائيشيشڪ مڪتب پنهنجي فطريت پسندي بابت بصيرتن لاءِ مشهور آهي، جيڪا فطري فلسفي ۾ ايٽم ازم جي هڪ صورت آهي. هن مڪتب جو موقف هو ته مادي ڪائنات جون سڀ شيون *[[پرماڻو]]* (ايٽم) ۾ گهٽائي سگهجن ٿيون، ۽ انساني تجربا مادو (ايٽمن، انهن جي تعداد ۽ انهن جي مقام جي ترتيب جو ڪم)، صفت، عمل، عاميت، خصوصيت ۽ اِنھرنس جي باهمي لاڳاپي مان پيدا ٿين ٿا. هر شيءِ ايٽمن مان ٺهيل هئي؛ صفات ايٽمن جي مجموعن مان پيدا ٿينديون هيون، پر انهن ايٽمن جي گڏجڻ ۽ فطرت ڪائناتي قوتن پاران اڳواٽ مقرر ٿيل هئي۔ آجيڪا ۽ جين ڌرم جي ترائراسيڪا (Trairāśika) مڪتبن پڻ ايٽمن جو تصور پيش ڪيو، پر انهن جا خيال پاڻ ۾ مشابه هئا، جڏهن ته وائيشيشڪ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ترقي يافته هئا۔
وائيشيشڪ جي مطابق، علم ۽ نجات تجربي جي دنيا جي مڪمل سمجهه سان حاصل ڪري سگهجن ٿا.
وائيشيشڪ درشن جي بنياد ڪناد ڪاشيپ تقريباً 6هين کان 2هين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ رکي.

## جائزو
وائيشيشڪ نالو *ويشيش* مان نڪتل آهي، جيڪا بي شمار موجود شين جي انفراديت جي درجي کي ظاهر ڪري ٿي.
جيتوڻيڪ وائيشيشڪ نظام نيايا فلسفي کان الڳ ترقي ڪئي، پر ٻئي ويجها ٿي ويا ۽ اڪثر گڏ پڙهيا وڃن ٿا۔ پنهنجي ڪلاسيڪي صورت ۾، وائيشيشڪ نيايه کان هڪ اهم نڪتي تي مختلف هو: جتي نيايه صحيح علم جا چار ذريعا قبول ڪيا، اتي وائيشيشڪ فقط ٻه قبول ڪيا.
وائيشيشڪ جي علميات فقط ٻه معتبر علمي ذريعا قبول ڪيا – ادراڪ ۽ استدلال.
وائيشيشڪ ايٽم ازم جي هڪ صورت کي اختيار ڪري ٿو، جنهن موجب حقيقت پنجن مادّن مان ٺهيل آهي (مثال طور زمين، پاڻي، هوا، باھ ۽ خلا). انهن پنجن مان هر هڪ جا ٻه قسم آهن، گنيري وضاحت ڪري ٿو: *پرماڻُو* ۽ مرڪب. *[[پرماڻُو]]* اهو آهي جيڪو ناقابلِ فنا، ناقابلِ تقسيم آهي ۽ ان جي هڪ خاص قسم جي ماپ آهي جنهن کي "ننڍو" (aṇu) چيو وڃي ٿو. مرڪب اهو آهي جيڪو پرماڻُو ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جيڪو ڪجهه انسان محسوس ڪن ٿا اهو مرڪب آهي، ۽ سڀ کان ننڍي محسوس ٿيندڙ شيءِ، جهڙوڪ مٽي جو ذرڙو، به حصن تي مشتمل آهي، جيڪي نظر نٿا اچن. وائيشيشڪ سڀ کان ننڍي مرڪب شيءِ کي "تريانوڪا" (tryaṇuka) تصور ڪيو، جنهن جا ٽي حصا هئا، ۽ هر حصو هڪ "ديانوڪا" (dyaṇuka) سان لاڳاپيل هو. وائيشيشڪ جو عقيدو هو ته ديانوڪا جا ٻه حصا آهن، ۽ هر حصو هڪ ايٽم آهي. جسامت، شڪل، حقيقتون ۽ انساني تجربي جي هر شيءِ پرماڻُو، انهن جي تعداد ۽ انهن جي جڳھائي ترتيب جو نتيجو آهي.

*پرم* جو مطلب آهي "سڀ کان پري، آخري، انتهائي"، ۽ *اڻو* جو مطلب آهي "ايٽم يا نهايت ننڍو ذرڙو"، تنهنڪري *پرماڻُو* جو بنيادي مطلب آهي "سڀ کان آخري يا سڀ کان ننڍو ذرڙو".

هن فلسفي جا پوئلڳ گهڻو ڪري شيوا سان لاڳاپيل رهيا آهن. هريڀدرا سوري پنهنجي ڪتاب *سدارسانساموڪايا* ۾ وائيشيشڪ جي پوئلڳن کي پشوپتي يا شيوا جا پوڄاري بيان ڪري ٿو.

## واڌ

### بنيادي متن
وائيشيشڪ بابت سڀ کان شروعاتي منظم ۽ ترتيبوار وضاحت ڪناد يا ڪناڀڪش جي وائيشيشڪ سُوتر ۾ ملي ٿي. ڪناد کي چيني ٻڌ شارح سي-تسان (Ci-tsan) پڻ اُلوڪا  نالي سان ياد ڪري ٿو. هي رسالو ڏهن ڪتابن ۾ ورهايل آهي.

### شرحون
وائيشيشڪ ستر تي ٻه شرحون، راونڀاسيا ۽ ڀرادباجاورتي، هاڻي دستياب ناهن (موجود نه رهيون آهن). پرشستپاد پدرٿاڌرمسامگرھ (تقريباً چوٿين صدي) هن مکتب جو ايندڙ اهم ڪم آهي. جيتوڻيڪ عام طور ان کي وائيشيشڪ م ڀاسيا چيو وڃي ٿو، پر حقيقت ۾ هي موضوع تي هڪ خودمختيار ڪم آهي. وائيشيشڪ جو ايندڙ رسالو، چندر جو دساپدرٿاشاستر جيڪو پرشستپاد]] جي رسالي تي ٻڌل آهي، رڳو چيني ترجمي ۾ موجود آهي. پرشستپاد جي رسالي تي دستياب سڀ کان پراڻي شرح ويوماسيو جي ويوماوتي (اٺين صدي) آهي. ٻيون ٽي شرحون هي آهن: سرڌار جي نيايڪانڊلي (991)، اُديانا جي ڪرنوالي (ڏهين صدي) ۽ سرواتسا  جي للاوتي (يارهين صدي) ۽ سپتپاڌرٿي پڻ ساڳئي دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو نيايه ۽ وائيشيشڪ جي اصولن کي هڪ گڏيل ڪُل جو حصو ڪري پيش ڪري ٿو. شنڪر مشرا جي اوپسڪار جيڪا وائيشيشڪ ستر تي لکيل آهي، اها به هڪ اهم تصنيف آهي.

## مابعدالطبيعات

### درجا يا ''پدارٿ''
وائيشيشڪ مڪتب موجب، سڀ شيون جيڪي موجود آهن، جن کي سڃاتو/سمجهو ۽ نالو ڏنو وڃي سگهي ٿو، اهي *پدارٿ* (لفظي مطلب: لفظ جو مطلب) آهن—يعني تجربي جون شيون/موضوع. تجربي جون سڀ شيون ڇهن درجن ۾ ورهايون وڃن ٿيون: *دراويا* (مادو)، *گڻ* (صفت)، *ڪرم* (عمل)، *سمانيا* (عاميت)، *وشيش* (خصوصيت) ۽ *سماوايا* (لازم ڳانڍاپو/اِنهرنس). پوءِ وارن وائيشيشڪ عالمن سريڌر ۽ اُديانا ۽ سيودت  هڪ وڌيڪ درجو شامل ڪيو: *[[اڀاوا]]* (عدم/غير موجودگي). پهريان ٽي درجا *ارٿ* (جيڪي ڏسي/محسوس ڪري سگهجن) طور بيان ڪيا ويندا آهن ۽ انهن جي حقيقي موضوعي موجودگي آهي. آخري ٽي درجا ٻڌياپيڪسم (ذهني تميز/عقلي فرق جو پيداوار) طور بيان ڪيا ويندا آهن ۽ اهي منطقي درجا آهن.

# *دراويا* (مادو): مادا نَو آهن:*پرٿوي* (زمين)، *اپ* (پاڻي)، *تيجا* (باھ)،*وايو* (هوا)، *آڪاش* ،*ڪلا* (وقت)، *دڪ* (جڳهه/سمت)، *آتما*(آتما: نفس/روح) ۽ *منس* (من: ذهن). پهريان پنج*ڀوٽا* سڏبا آهن—اهي مادا جن ۾ ڪجهه خاص صفتون هونديون آهن، جن جي ڪري اهي ڪنهن نه ڪنهن خارجي حس سان محسوس ٿي سگهن ٿا.
# *[[گڻ]]* (صفت): وشيشڪ ستر (17  گُڻَ) بيان ڪري ٿو، جن ۾ پرشستپاد وڌيڪ 7 صفتون وڌايون. جڏهن ته مادو پاڻ ۾ الڳ/خودمختيار موجود رهي سگهي ٿو، گُڻ (صفت) ائين الڳ موجود نٿي رهي سگهي. اهي گُڻَ (صفتون) هي آهن: *روپ* (رنگ)، *رس* (ذائقو)، *گند* (بوءِ)، *سپارس* (ڇهاءُ/ڇهڻ)، *سنکيا* (انگ/تعداد)، *پريماڻ* (ماپ/بُعد/مقدار)، *پرٿڪتوا* (انفراديت)، *سام يوگ* (ڳانڍاپو/ملاپ)، *وڀاڳ* (جدائي)، *پراتوا* (اوليت/ترجيح)، *اپراتوا* (پوئينپڻ/پوسٽيريريٽي)، *ٻڌي* (ڄاڻ)، *سک* (لذت)، *ڏک* (تڪليف)، *اڇا* (خواهش)، *دويس* (نفرت/بيزاري) ۽ *پرياتڻ* (ڪوشش). انهن ۾ پرشستپاد هي صفتون وڌايون: *[[گُروتوا]]* (ڳروائي)، *دروتوا* (سيالائپ/روانگي)، *سنيھا* (ليسوپڻ/چپچپاهٽ)، *ڌرم* (ثواب/نيڪي)، *اڌرم* (گناه/بدِي)، *شبد* (آواز) ۽ *سنسڪار* (صلاحيت).
# *[[ڪرم]]* (عمل): *ڪرن يا ڪرما* (عمل) به  (صفت) وانگر الڳ وجود نٿا رکن؛ اهي مادو سان لاڳاپيل آهن. پر فرق هي آهي ته صفت مادو جو مستقل/پايدار پاسو آهي، جڏهن ته عمل عارضي پاسو آهي. *اڪسا* (ايثر/آڪاش)، *ڪلا* (وقت)، *دڪ* (جڳهه/سمت) ۽ *آتما* (نفس)، جيتوڻيڪ مادا آهن، پر انهن ۾ *ڪرم* (عمل) ناهي.
# *[[سامانيا اوپنشد]]* (عاميت): ڇو ته مادا گهڻا آهن، تنهنڪري انهن جي وچ ۾ لاڳاپا به هوندا. جڏهن ڪا خاصيت ڪيترن مادن ۾ مشترڪ ملي ٿي، ان کي *سامانيا* چيو وڃي ٿو.
# *وسيس* (خصوصيت): *وسيس* جي وسيلي اسين مادن کي هڪٻئي کان جدا/مختلف طور سمجهي سگهون ٿا. جيئن آخري ايٽم بي شمار آهن، تيئن *وشيسش* به بي شمار آهن.
#  (لازم ڳانڍاپو/اِنهرنس): ڪناڊا *سماويا* کي سبب ۽ نتيجي  جي وچ واري رشتو طور بيان ڪيو. پرشستپاد ان کي انهن مادن جي وچ ۾ موجود رشتو چيو جيڪي جدا نٿا ٿي سگهن—يعني اهڙو لاڳاپو جنهن ۾ هڪ ظرف ۽ ٻيو مظروف جيان هجي. *ساماويا* جو رشتو سڌو محسوس نٿو ٿئي؛ اهو رڳو مادن جي لازمي ۽ جدا نه ٿيندڙ ڳانڍاپي مان استدلال سان ڄاتو وڃي ٿو.
# *اڀاوا* (عدم/غير موجودگي)

### ايٽم ازم

وشيشڪ مڪتب مطابق *پرماڻو* (ايٽم) مادّي جو ناقابلِ فنا ذرڙو آهي. ايٽم ناقابلِ تقسيم آهي، ڇو ته اهو اهڙو درجو آهي جنهن تي ڪا ماپ لاڳو نٿي ڪري سگهجي. انهن ايٽمن جي خاصيتن کي طئي ڪرڻ لاءِ ثابت رهڻ واري قسم جا دليل پڻ استعمال ڪيا ويا. ان ۾ اهو به چيو ويو آهي ته *اڻو* جون ٻه حالتون ٿي سگهن ٿيون—مطلق سڪون ۽ حرڪت جي حالت.
هنن چار قسم جا ايٽم فرض ڪيا: ٻه وزن/ماس وارا، ۽ ٻه ماس کان سواءِ. هر مادو بابت چيو ويو ته اهو انهن چئن قسمن جي ايٽمن تي مشتمل هوندو آهي. ايٽم پهرين تِرَيڻُڪ (ٽي حصن وارو) ۽ دِوَيڻُڪا (ٻه حصن وارو) جي صورت ۾ گڏجي سگهن ٿا، پوءِ اهي اهڙن جسمن ۾ گڏ ٿين ٿا جيڪي محسوس ڪري سگهجن. هر پرماڻو (ايٽم) وٽ پنهنجي جدا وشيش (انفراديت) هوندي آهي.

اهي بئي حصا ايٽم جن جي ماپ کي *پرمنڊلا پرماڻ* چيو وڃي ٿو. اها ابدي آهي، ۽ اها ڪنهن ٻئي مادو جي ماپ پيدا نٿي ڪري سگهي. ان جي ماپ مڪمل طور پاڻ ئي آهي.

## علميات
مختلف ڀارتي فلسفيانه مکتبن ۾ ڇهه *[[پرماڻ]]* (علميات جي لحاظ کان معتبر ذريعا—صحيح ڄاڻ ۽ سچائين تائين پهچڻ جا وسيلا) ذڪر ڪيا ويندا آهن: *پرتياڪس* (ادراڪ)، *انومان* (استدلال)، *شبد* يا *آگما* (لفظ/شاهدي: ماضي يا حال جي معتبر ماهرن جي گواهي)، *اپمان* (مقابلو ۽ تمثيل)، *ارٿپت* (افتراض/حالتن مان نتيجو ڪڍڻ)، ۽ *انوپالاڀدي* (غير ادراڪ: منفي/ذهني دليل). انهن مان  علميات رڳو *پرتياڪس* (ادراڪ) ۽ *انومان* (استدلال) کي صحيح علم جا معتبر ذريعا سمجهندي آهي. يوگ انهن ڇهن مان پهريان ٽي *پرماڻ* قبول ڪري ٿو؛ ۽ نيايه مڪتب، جيڪو وائيشيشڪ سان لاڳاپيل آهي، انهن ڇهن مان پهريان چار قبول ڪري ٿو.

* ***پرتياڪس***  جو مطلب ادراڪ/سڌو مشاهدو آهي. اهو ٻن قسمن جو آهي: خارجي ۽ داخلي. خارجي ادراڪ کي پنجن حواسن ۽ دنياوي شين جي لاڳاپي مان پيدا ٿيندڙ ادراڪ طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته داخلي ادراڪ کي هن مکتب اندروني حس—يعني ذهن—جي ادراڪ طور بيان ڪري ٿو. هندو ڌرم جي قديم ۽ وچئين دور جي متنن صحيح ادراڪ لاءِ چار شرط بيان ڪن ٿا: *اندرياٿاسنيڪارس* (حسّي عضوي جو سڌو تجربي سان شيءِ سان لڳاءُ/رابطو)، *اوياپديسيا* (غير لفظي؛ قديم ڀارتي عالمن موجب صحيح ادراڪ ٻڌڻي/ٻڌ سڻي تي ٻڌل ناهي، يعني جڏهن حسّي عضوي جو دارومدار ڪنهن ٻئي جي ادراڪ کي قبول يا رد ڪرڻ تي هجي)، *اوياڀڪار* (نه ڀٽڪندڙ؛ صحيح ادراڪ بدلجندڙ نه هوندو آهي ۽ نه ئي اهو ڌوڪي جو نتيجو هوندو آهي—جهڙوڪ حسّي عضوي يا مشاهدي جو وسيلو ڀٽڪي، خراب هجي يا شڪ وارا هجن)، ۽ *وياوساياتمڪا* (قطعي؛ صحيح ادراڪ شڪ وارن فيصلن کي رد ڪري ٿو—يا ته سڀ تفصيل نه ڏسڻ سبب شڪ پيدا ٿئي ٿو، يا ماڻهو مشاهدي سان استدلال کي گڏ ڪري، جيڪو ڏسڻ چاهي اهو ڏسي، يا جيڪو نه ڏسڻ چاهي اهو نه ڏسي). ڪجهه قديم عالمن “غير معمولي ادراڪ” کي *پرماڻ* طور پيش ڪري “داخلي ادراڪ” سڏيو، پر ٻين ڀارتي عالمن ان تجويز کي رد ڪيو. داخلي ادراڪ جي مفهوم ۾ *پراتڀ* (اچانڪ بصيرت/الهام)، *سامنيالاڪسناپرتياڪس* (محسوس جزئيات مان ڪُل/عام ڏانهن وڃڻ جي هڪ صورت)، ۽ *جنانلاڪسناپرتياڪس* (موجوده حالت جو مشاهدو ڪري “موضوعِ مطالعو” جي اڳين عملن/اڳين حالتن جو ادراڪ ڪرڻ جي هڪ صورت) شامل آهن. وڌيڪ، متنن *Pratyakṣa-pranama* مان غير يقيني ڄاڻ قبول ڪرڻ جا ضابطا به بحث هيٺ آندا ۽ سنواريا، ته جيئن *نرنايا* (قطعي فيصلو/نتيجو) کي *اناڌياوسايا* (غير قطعي فيصلو) کان جدا ڪيو وڃي.

* ***انومان*** (अनुमान) جو مطلب استدلال آهي. ان کي ائين بيان ڪيو وڃي ٿو ته هڪ يا وڌيڪ مشاهدي ۽ اڳين سچائين مان عقل لاڳو ڪري نئون نتيجو ۽ سچ حاصل ڪيو وڃي. دونهون ڏسي باهه جو نتيجو ڪڍڻ *انومان* جو مثال آهي. هڪ هندو مکتب کان سواءِ سڀني ۾ هي علم حاصل ڪرڻ جو درست ۽ ڪارائتو وسيلو آهي. ڀارتي متنن موجب استدلال جو طريقو ٽن حصن تي مشتمل آهي: *پراتجن* (مفروضو/دعويٰ)، *ھيت* (سبب/دليل)، ۽ *درشتنت* (مثال). قديم ڀارتي عالمن موجب مفروضو وڌيڪ ٻن حصن ۾ ڀڃبو آهي: *سڌ* (اها ڳالهه جيڪا ثابت يا رد ڪرڻي هجي) ۽ *پڪش* (اهو موضوع/شئي جنهن بابت *سڌ* چيو وڃي). استدلال “شرطي طور” صحيح آهي جيڪڏهن *سپڪش* (مثبت مثال شاهد طور) موجود هجن ۽ *وپڪش* (منفي مثال ضد-شاهدي طور) غير موجود هجن. وڌيڪ سختي لاءِ ڀارتي فلسفا اضافي علمياتي قدم به رکندا آهن؛ مثال طور *وياپتي* جي شرط—يعني *ھيت* (دليل) لازمي طور ۽ الڳ الڳ “سڀني” حالتن ۾، *سپڪش* ۽ *وپڪش* ٻنهي ۾، نتيجي کي جواز ڏئي. اهڙي طرح شرطي طور ثابت ٿيل مفروضو کي *نگمان* (نتيجو) چيو وڃي ٿو.

### قياسي دليل (سِلاگزم)
وائيشيشڪ مڪتب جو قياسي دليل (syllogism) هندو ڌرم جي نيايه مکتب سان مشابه هو، پر پرشستپاد جيڪي 5 جزا/رڪن قياسي دليل لاءِ رکيا، انهن جا نالا مختلف آهن.

## پڻ ڏسو
* درشن
* هندو فلسفو
* هندو ڌرم
* نيايه (فلسفو)
* پدارٿ
* تَرڪ-سنگرهه
* ڪناد
* وائيشيشڪ سُوتر
* ايٽم ازم
* پدارٿ
* نيائيا: سورهن درجا (پدارٿ)
* درجا (ارسطو)

## حوالا

## ذريعا
*
* .
* .
* 
* .

## وڌيڪ پڙهڻ
* بمل متيلال (1977)، A History of Indian Literature - Nyāya-Vaiśeṣika، Otto Harrassowitz Verlag، ، 
* گوپي ڪويراج (1961)، Gleanings from the history and bibliography of the Nyaya-Vaisesika literature، Indian Studies: Past & Present، Volume 2، Number 4، 
* 
* Kak, Subhash: Matter and Mind: The Vaiśeṣika Sūtra of Kaṇāda 
* 
* 
* 

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* وائيشيشڪ سُوتر ٽن شرحن سميت — نندلال سِنها (Nandalal Sinha) جو 1923 وارو انگريزي ترجمو (گلاسري سميت)
* وائيشيشڪ فزڪس جو خلاصو
* شاستر نيتراليا — وائيشيشڪ
* گريٽل (GRETIL) تي وائيشيشڪ سُوترن جو اي-متن

زمرو:آستڪ
زمرو:ايٽم ازم
زمرو:علميات وارا مڪتب ۽ روايتون
زمرو:هندو فلسفو
زمرو:منطق
زمرو:مذهب جي مابعدالطبيعات
زمرو:قديم ڀارتي فلسفي ۾ مڪتب ۽ روايتون