open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ايلن ٽيورنگ

**ايلن مئٿيسن ٽيورنگ** (Alan Mathison Turing؛ 23 جون 1912ع – 7 جون 1954ع) هڪ انگريز رياضي دان، ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ منطقي هو. کيس جديد **ڪمپيوٽر سائنس** ۽ **مصنوعي ذهانت** (Artificial Intelligence) جو پيءُ سمجهيو ويندو آهي. هن ڪمپيوٽيشن جي تصور کي "ٽيورنگ مشين" ذريعي واضح ڪيو، جيڪو اڄ جي جنرل پرپز ڪمپيوٽرن جو بنيادي ماڊل آهي.

## ٻي عالمي جنگ ۽ ڪوڊ بريڪنگ
ٻي عالمي جنگ دوران، ٽيورنگ برطانيه جي ڪوڊ ٽوڙيندڙ مرڪز **بليچلي پارڪ** (Bletchley Park) ۾ ڪم ڪيو. هن جرمن بحريه جي خفيه پيغامن کي سمجهڻ لاءِ "هٽ 8" (Hut 8) جي قيادت ڪئي.
* **انيگما ڪوڊ:** ٽيورنگ جرمن فوج جي مشهور **انيگما مشين** (Enigma Machine) جا ڪوڊ ٽوڙڻ لاءِ "بومبي" (Bombe) نالي هڪ اليڪٽروميڪينيڪل مشين تيار ڪئي.
* هن جي انهن ڪوششن جي ڪري اتحادين (Allies) کي جنگ کٽڻ ۾ مدد ملي ۽ مؤرخن موجب جنگ جو مدو ٻه سال گهٽجي ويو.

## ڪمپيوٽر ۽ حياتيات ۾ خدمتون
جنگ کان پوءِ هن پهريون ڀيرو هڪ اهڙو ڪمپيوٽر ڊيزائن ڪيو جيڪو پروگرامن کي ذخيرو (Stored-program) ڪري سگهي ٿو، جنهن کي **Automatic Computing Engine (ACE)** چيو ويندو آهي.
* **حياتيات:** ٽيورنگ کي رياضي ذريعي حياتياتي بناوت (Morphogenesis) کي سمجهڻ ۾ دلچسپي هئي. هن ان ڳالهه جي پيشنگوئي ڪئي هئي ته ڪيميائي ردعملن ذريعي جاندارن ۾ نمونا (Patterns) ڪيئن ٺهن ٿا.
* **ٽيورنگ ٽيسٽ:** هن مصنوعي ذهانت کي پرکڻ لاءِ هڪ معيار مقرر ڪيو، جنهن کي اڄ به "ٽيورنگ ٽيسٽ" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

## ناانصافي ۽ وفات
1952ع ۾ ٽيورنگ مٿان ان دور جي برطانوي قانون تحت "هم جنس پرستي" جو ڪيس هلايو ويو. کيس جيل کان بچڻ لاءِ ڪيميائي طور تي نامرد بڻائڻ (Chemical Castration) جي سزا ڏني وئي. 7 جون 1954ع تي هو سائنائيڊ زهر جي ڪري وفات ڪري ويو. 
2013ع ۾ ملڪه ايلزبيٿ II کيس سرڪاري طور تي معافي ڏني ۽ برطانوي حڪومت سندس سان ٿيل سلوڪ تي معذرت ڪئي.

## ورثو
اڄ ڪمپيوٽنگ جي دنيا جو سڀ کان وڏو اعزاز **"ٽيورنگ ايوارڊ"** (Turing Award) سندس نالي سان منسوب آهي. 2021ع کان برطانيه جي 50 پائونڊ جي نوٽ تي پڻ سندس تصوير لڳائي وئي آهي.

## حوالا

زمرو:ڪمپيوٽر سائنسدان
زمرو:رياضي دان
زمرو:1912ع جون پيدائشون
زمرو:1954ع جون وفاتون
پرائيميٽ

**پرائميٽس** (Primates) کير پياريندڙ جانورن جو هڪ درجو (Order) آهي، جنهن ۾ ليمر، گالاگوس، باندر، لنگور ۽ انسان شامل آهن. هنن جو ارتقا اٽڪل 74 کان 63 ملين سال اڳ ٿيو. پرائميٽس پنهنجي ذهانت، سماجي جوڙجڪ ۽ وڻن تي چڙهڻ جي ماهرانه صلاحيتن جي ڪري مشهور آهن.

## جسماني خاصيتون
پرائميٽس ۾ ٻين جانورن جي ڀيٽ ۾ ڪيتريون ئي منفرد خاصيتون هونديون آهن جيڪي کين وڻن جي ماحول ۾ رهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون:
* **وڏو دماغ:** جسم جي لحاظ کان هنن جو دماغ ٻين کير پياريندڙن کان وڏو هوندو آهي.
* **اکين جو نظر:** هنن ۾ دوربيني نظر (Binocular vision) ۽ رنگن جي سڃاڻپ جي صلاحيت هوندي آهي.
* **هٿ ۽ آڱريون:** اڪثر پرائميٽس ۾ سامهون وارو آڱوٺو (Opposable thumb) هوندو آهي، جنهن سان هو شين کي مضبوطيءَ سان پڪڙي سگهن ٿا.
* **حرڪت جا طريقا:** ڪجهه پرائميٽس وڻن جي لڪڻين تي لڏندا آهن (Brachiation)، جڏهن ته ڪجهه ٻن پيرن تي هلندا آهن (Bipedalism).

## سماجي زندگي ۽ ذهانت
پرائميٽس دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سماجي جانورن مان آهن. 
* اهي خانداني گروهه، هڪ نر وارا حرم (Harem)، يا گڏيل گروهه ٺاهي رهندا آهن.
* غير انساني پرائميٽس اوزارن (Tools) جو استعمال ڪندا آهن ۽ اشارن، آوازن توڙي چهري جي تاثرات ذريعي هڪ ٻئي سان رابطو ڪندا آهن.
* هنن جي واڌ ويجهه جي رفتار سست هوندي آهي پر اهي وڏي عمر تائين جيئرا رهن ٿا.

## بقا جا خطرن
اڄڪلهه پرائميٽس جي تقريبن 60 سيڪڙو نسلن کي ختم ٿيڻ جو خطرو آهي. ان جا اهم سبب هي آهن:
# **ٻيلن جي واڍي:** زراعت لاءِ ٻيلن کي ختم ڪرڻ هنن جو وڏو دشمن آهي.
# **شڪار:** خوراڪ، دوائن يا پالتو جانورن طور استعمال لاءِ هنن جو شڪار ڪيو وڃي ٿو.
# **بيماريون:** انسانن سان مشابهت سبب، ڪيتريون ئي بيماريون (جهڙوڪ ايبولا، هيپاٽائيٽس) انسانن مان هنن ۾ منتقل ٿي سگهن ٿيون.

## حوالا

زمرو:حياتيات
زمرو:پرائميٽس
زمرو:کير پياريندڙ جانور
ڦڦڙن جي رڪاوٽ جو پراڻو مرض

**ڦڦڙن جي رڪاوٽ جو پراڻو مرض** (Chronic Obstructive Pulmonary Disease - COPD) ڦڦڙن جي هڪ وڌندڙ بيماري آهي جنهن ۾ ساهه جي نالين ۾ رڪاوٽ سبب ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. هي هڪ گڏيل اصطلاح آهي جيڪو بنيادي طور تي ٻن حالتن، **ايمفيزيما** (Emphysema) ۽ **ڪرونڪ برونڪائٽس** (Chronic bronchitis) لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

## علامتون ۽ اثرات
سي او پي ڊي جي مريضن ۾ عام طور تي هي علامتون نظر اينديون آهن:
* ساهه جو چڙهڻ، خاص طور تي جسماني مشقت دوران.
* لڳاتار کنگهه جيڪا بلغم پيدا ڪري سگهي ٿي.
* سيني ۾ گهٽت يا سيٽيءَ جهڙو آواز (Wheezing).
* وقت گذرڻ سان روزاني جا معمولي ڪم جهڙوڪ ڪپڙا پائڻ يا هلڻ به ڏکيو ٿي پوندو آهي.

## بيماريءَ جا قسم (Phenotypes)
سي او پي ڊي اڪثر ڪري ٻن صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي:
# **ايمفيزيما (Emphysema):** هن ۾ ڦڦڙن جون هوا واريون ٿيلهيون (Alveoli) ڦاٽي پون ٿيون، جنهن ڪري آڪسيجن جو رت ۾ جذب ٿيڻ گهٽجي ويندو آهي.
# **ڪرونڪ برونڪائٽس:** هن ۾ ساهه جي نالين ۾ لڳاتار ساڙ (Inflammation) ۽ بلغم جي ڪري رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.

## سبب ۽ خطري جا عنصر
* **سگريٽ نوشي:** سي او پي ڊي جو سڀ کان وڏو سبب سگريٽ نوشي آهي.
* **فضائي گندگي:** گهرن ۾ ٻارڻ (ڪاٺيون، ڇيڻا) ٻارڻ ۽ ٻاهريون دونھون.
* **جينياتي کوٽ:** الفا-1 اينٽي ٽرپسين جي کوٽ سبب به هي مرض ٿي سگهي ٿو.

## تشخيص ۽ علاج
هن مرض جي تشخيص جو بهترين طريقو **اسپائروميٽري** (Spirometry) ٽيسٽ آهي، جنهن ۾ مريض جي ساهه ڪڍڻ جي طاقت کي ماپيو ويندو آهي.
جيتوڻيڪ سي او پي ڊي جو مڪمل علاج ناهي، پر ان کي هيٺين طريقن سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو:
* سگريٽ نوشي کي ترت ڇڏڻ.
* **برونڪوڊائليٽرز:** اهڙيون دوائون جيڪي ساهه جي نالين کي کولي ڇڏين ٿيون.
* آڪسيجن ٿراپي ۽ شديد حالت ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري (Transplant).

## عالمي صورتحال
2021ع تائين دنيا ۾ تقريبن 21 ڪروڙ ماڻهو هن مرض ۾ مبتلا هئا. اها دنيا ۾ موت جو چوٿون وڏو سبب آهي، ۽ 90 سيڪڙو موت گهٽ آمدني وارن ملڪن ۾ ٿين ٿا جتي صفائي ۽ ٻارڻ جا مسئلا وڌيڪ آهن.

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون
زمرو:طبي حالتون
چارلس ڊي گال

**چارلس انڊري جوزف ماري ڊي گال** (Charles de Gaulle؛ 22 نومبر 1890ع – 9 نومبر 1970ع) فرانس جو هڪ مشهور جنرل ۽ رياستدان هو. هن ٻي عالمي جنگ ۾ نازي جرمنيءَ خلاف "آزاد فرانسيسي فوج" (Free French Forces) جي قيادت ڪئي. هن فرانس جي **پنجين جمهوريه** (Fifth Republic) جو بنياد وڌو ۽ 1959ع کان 1969ع تائين فرانس جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. کيس 20هين صديءَ جو عظيم ترين فرانسيسي شخص سمجهيو ويندو آهي.

## ٻي عالمي جنگ ۽ مزاحمت
ٻي عالمي جنگ دوران جڏهن جرمنيءَ فرانس تي قبضو ڪيو، ته ڊي گال شڪست قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ انگلينڊ هليو ويو. 
* **18 جون جي اپيل:** لنڊن مان ريڊيو ذريعي هن فرانسيسي عوام کي جرمنيءَ خلاف مزاحمت جاري رکڻ جي اپيل ڪئي.
* هن آزاد فرانسيسي فوج جو بنياد وڌو ۽ جنگ کانپوءِ فرانس ۾ جمهوريت جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

## پنجين جمهوريه ۽ صدارت
1958ع ۾ الجزائري جنگ جي بحران دوران کيس ٻيهر اقتدار ۾ آندو ويو. هن فرانس لاءِ نئون آئين تيار ڪرايو، جنهن تحت صدر کي وڌيڪ طاقت ڏني وئي.
* **الجزائر جي آزادي:** هن وڏي سياسي مخالفت جي باوجود الجزائر کي آزادي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو ته جيئن جنگ جو خاتمو ٿي سگهي.
* **ايٽمي طاقت:** هن فرانس کي هڪ آزاد قوت بڻائڻ لاءِ ايٽمي پروگرام شروع ڪيو، جنهن سان فرانس دنيا جي چوٿين ايٽمي طاقت بڻجي ويو.
* **نيٽو (NATO) کان علحدگي:** هن فرانس جي آزاديءَ کي برقرار رکڻ لاءِ فرانسيسي فوج کي نيٽو جي گڏيل ڪمانڊ مان ٻاهر ڪڍي ورتو.

## معاشي پاليسي (Trente Glorieuses)
ڊي گال "ڊائريجسٽ" (Dirigiste) معاشي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن ۾ رياست جو معيشت تي ڪنٽرول هو. ان جي نتيجي ۾ فرانس ۾ 30 سالن تائين غير معمولي معاشي ترقي ٿي، جنهن کي **"ٽرينٽ گلوريس"** (Trente Glorieuses) چيو ويندو آهي.

## استعيفيٰ ۽ وفات
1968ع ۾ شاگردن ۽ پورهيتن جي احتجاجن کانپوءِ، ڊي گال 1969ع ۾ هڪ ريفرنڊم ۾ ناڪاميءَ کانپوءِ عهدي تان استعيفيٰ ڏني. هڪ سال پوءِ 1970ع ۾ هن وفات ڪئي. سندس سياسي نظريي کي اڄ به **"گاليزم"** (Gaullism) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو فرانس جي سياست تي اڄ به اثرانداز آهي.

## حوالا

زمرو:فرانس جا صدر
زمرو:ٻي عالمي جنگ جا جرنيل
زمرو:1890ع جون پيدائشون
زمرو:1970ع جون وفاتون
سليمان پھريون

**سلطان سليمان اول** (Suleiman I؛ 1494ع – 1566ع)، جيڪو مغرب ۾ **سليمان عاليشان** (Suleiman the Magnificent) ۽ مشرق ۾ پنهنجي انصاف پسندي سبب **سليمان قانوني** جي نالي سان مشھور آهي، 1520ع کان 1566ع تائين عثماني سلطنت جو سلطان هو. سندس دور حڪومت عثماني سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي طاقت جو عروج سمجهيو ويندو آهي.

## فوجي فتوحات
سلطان سليمان پنهنجي پيءُ سليم اول کان پوءِ تخت تي ويٺو ۽ جلد ئي يورپ جي عيسائي طاقتن خلاف مهمون شروع ڪيون:
* **يورپ:** 1521ع ۾ بيلگريڊ ۽ 1522ع ۾ روڊس ٻيٽ فتح ڪيو. 1526ع ۾ "موهاچ جي جنگ" ۾ هنگري جي بادشاهت جو زور ٽوڙي ڇڏيو.
* **ويانا جو گهيرو:** 1529ع ۾ هن ويانا جو گهيرو ڪيو، پر سخت سيءُ ۽ موسم جي خرابيءَ سبب هو اڳتي نه وڌي سگهيو.
* **مشرق:** هن صفوي سلطنت (ايران) خلاف جنگيون وڙهيون ۽ ميسوپوٽيميا (عراق) کي سلطنت ۾ شامل ڪيو.
* **سامونڊي طاقت:** عثماني بحريه ميڊيٽرينين (ڀونوچ سمنڊ) کان وٺي ڳاڙهي سمنڊ ۽ خليج فارس تائين پنهنجو قبضو برقرار رکيو.

## قانوني ۽ سماجي سڌارا
سلطان سليمان کي "قانوني" ان ڪري چيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته هن عثماني نظام ۾ وڏيون قانوني تبديليون آنديون:
* هن مذهبي قانون (شريعت) ۽ سلطان جي جاري ڪيل قانونن (قانون) کي گڏ ڪري هڪ نئون نظام تيار ڪرايو.
* هن ٽيڪس، تعليم ۽ ڏوهن جي سزائن بابت قانونن کي منظم ڪيو ته جيئن عام ماڻهن سان انصاف ٿي سگهي.

## ثبات ۽ ورثو
سلطان سليمان جو دور فن، ادب ۽ تعميرات جو سنهري دور هو. مشهور معمار **سنان** (Sinan) هن دور ۾ سليمانيه مسجد جهڙا شاهڪار تعمير ڪيا.
* **حرم جو اثر:** سليمان عثماني روايتن جي خلاف پنهنجي ٻانهي **خرم سلطان** (Roxelana) سان شادي ڪئي، جنهن سان عثماني تاريخ ۾ "عورتن جي سلطنت" جو دور شروع ٿيو.
* 1566ع ۾ سندس وفات کانپوءِ سليم ٻيون تخت تي ويٺو. مؤرخن موجب سليمان جي وفات عثماني تاريخ جو هڪ وڏو موڙ هئي، جنهن کانپوءِ سلطنت جي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون.

## حوالا

زمرو:عثماني سلطان
زمرو:ترڪي جي تاريخ
زمرو:1494ع جون پيدائشون
زمرو:1566ع جون وفاتون
پابلو پڪاسو

**پابلو روئيز پڪاسو** (Pablo Picasso؛ 25 آڪٽوبر 1881ع – 8 اپريل 1973ع) هڪ اسپيني مصور، مجسمي ساز ۽ پرنٽ ميڪر هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو فرانس ۾ گذاريو. پڪاسو کي 20هين صديءَ جي سڀ کان بااثر فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هو **ڪيوبزم** (Cubism) تحريڪ جي باني، ڪولاج (Collage) جي ايجاد ۽ جديد مجسمي سازي ۾ پنهنجي انقلابي ڪمن جي ڪري مشهور آهي.

## فن جا مختلف دور
پڪاسو جي فن کي اڪثر مختلف دورن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن ۾ هن نوان تجربا ڪيا:

* **نيرو دور (Blue Period - 1901-1904):** هن دور ۾ هن گهڻو ڪري نيري رنگ جا غمگين منظر چيتاريا.
* **گلابي دور (Rose Period - 1904-1906):** هن ۾ هن نارنجي ۽ گلابي رنگن جو استعمال ڪيو، جنهن ۾ سرڪس جي فنڪارن کي ڏيکاريو ويو.
* **آفريقي دور (1907-1909):** آفريقي نقابن کان متاثر ٿي هن پنهنجو مشهور فن پارو *Les Demoiselles d'Avignon* ٺاهيو.
* **ڪيوبزم (Cubism - 1909-1919):** جنهن ۾ شين کي جاميٽريڪل شڪلين (گهٽين) ۾ ٽوڙي پيش ڪيو ويندو هو.

## شاهڪار فن پارا
پڪاسو جا ٻه اهم ترين فن پارا تاريخ ۾ نهايت اهم آهن:
1. **ليس ڊيموئزيليس ڊي ايويگنون (1907ع):** جنهن جديد فن جي شروعات ڪئي.
2. **گرنيڪا (Guernica - 1937ع):** هي هڪ جنگ مخالف پينٽنگ آهي، جنهن ۾ اسپيني گهريلو جنگ دوران گرنيڪا شهر تي جرمني ۽ اٽلي جي بمباريءَ جي دهشت کي ڏيکاريو ويو آهي.

## ورثو
پڪاسو پنهنجي 76 سالن جي ڪيريئر ۾ هزارين فن پارا تخليق ڪيا. هو پنهنجي زندگيءَ ۾ ئي دنيا جو مشهور ترين ۽ امير ترين فنڪار بڻجي ويو هو. هن جي جديد فن جي نظريات اڄ به سڄي دنيا جي مصورن ۽ مجسمي سازن لاءِ الهام جو ذريعو آهن.

## حوالا

زمرو:اسپيني مصور
زمرو:پڪاسو
زمرو:1881ع جون پيدائشون
زمرو:1973ع جون وفاتون
اينزائم

**اينزائم** (Enzyme) هڪ حياتياتي وڏو ماليڪيول (Macromolecule) آهي، جيڪو عام طور تي پروٽين مان ٺهيل هوندو آهي. هي هڪ **حياتياتي ڪيٽلسٽ** طور ڪم ڪري ٿو، يعني ڪيميائي عمل جي رفتار کي لکين ڀيرا تيز ڪري ٿو پر پاڻ ان عمل ۾ خرچ نه ٿيندو آهي. اهي ماليڪيول جن تي اينزائم اثر ڪن ٿا، تن کي **سبسٽريٽس** (Substrates) چئبو آهي، جيڪي عمل کانپوءِ **پراڊڪٽس** (Products) ۾ تبديل ٿي ويندا آهن.

## ڪم ڪرڻ جو طريقو
اينزائمز ڪيميائي عمل لاءِ گهربل **ايڪٽيويشن انرجي** (Activation Energy) کي گهٽائي ڇڏيندا آهن، جنهن ڪري عمل تمام تيزيءَ سان مڪمل ٿئي ٿو.
* **مخصوصيت:** هر اينزائم پنهنجي خاص بناوت جي ڪري صرف مخصوص سبسٽريٽ تي ئي اثر ڪندو آهي.
* **ريگيوليشن:** اينزائمز جي سرگرمي کي ايڪٽيويٽرز (تيز ڪندڙ) يا انهبيٽرز (روڪيندڙ) ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.
* **حساسيت:** اينزائمز گرمي پد (Temperature) ۽ پي-ايڇ (pH) جي تبديليءَ لاءِ تمام حساس هوندا آهن. تمام گهڻي گرمي پد تي اهي پنهنجي بناوت وڃائي ويهندا آهن، جنهن کي **ڊينيچريشن** (Denaturation) چيو ويندو آهي.

## قسمن جا مثال
اينزائمز تقريبن 5,000 قسمن جي حياتياتي ڪيميائي عملن ۾ مدد ڪن ٿا. ڪجهه اينزائمز پروٽين جي بجاءِ آر-اين-اي (RNA) مان ٺهيل هوندا آهن، جن کي **رائيبوزائمز** (Ribozymes) چئبو آهي.

## روزاني زندگيءَ ۾ استعمال
اينزائمز جا صنعتي ۽ گهرو استعمال تمام گهڻا آهن:
# **صنعت:** اينٽي بائيوٽڪس ۽ ٻيون پيچيده دوائون تيار ڪرڻ ۾.
# **واشنگ پائوڊر:** ڪپڙن تان پروٽين، نشاستي (Starch) ۽ چربيءَ جا داغ ختم ڪرڻ لاءِ.
# **کاڌو:** گوشت کي نرم ڪرڻ (Meat tenderizing) لاءِ پاپين (Papain) جهڙا اينزائمز استعمال ٿين ٿا.

## حوالا

زمرو:حياتياتي ڪيميا
زمرو:اينزائمز
زمرو:پروٽين
گوٽفريڊ ولهيم لائبنز

**گوٽفريڊ ولهيم لائبنز** (Gottfried Wilhelm Leibniz؛ 1 جولاءِ 1646ع – 14 نومبر 1716ع) هڪ جرمن عالم ۽ پولي ميٿ (Polymath) هو. کيس سر آئزڪ نيوتن سان گڏ **ڪيلڪيولس** (Calculus) جو باني تسليم ڪيو ويندو آهي. لائبنز کي "آخري عالمي جينيئس" چيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته هن رياضي، فلسفي، فزڪس، منطق، ۽ لائبريري سائنس سميت لڳ ڀڳ هر علمي شعبي ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون.

## رياضي ۾ خدمتون
لائبنز رياضيءَ جي تاريخ ۾ هڪ نهايت اهم مقام رکي ٿو:
* **ڪيلڪيولس:** هن نيوتن کان الڳ پنهنجو ڪيلڪيولس جو نظام تيار ڪيو. اڄڪلهه رياضيءَ ۾ جيڪي نشانين (جهڙوڪ $\int$ ۽ $d$) استعمال ٿين ٿيون، اهي لائبنز جون ئي ڏنل آهن.
* **بائنري سسٽم:** لائبنز جديد **بائنري نمبر سسٽم** (0 ۽ 1) کي منظم ڪيو، جيڪو اڄ جي دور ۾ ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل ٽيڪنالاجي جو بنياد آهي.
* **ميڪينيڪل ڪيلڪوليٽر:** هن "لائبنز ويل" (Leibniz wheel) ايجاد ڪيو، جنهن جي مدد سان پهريون ڀيرو ضرب ۽ ونڊ ڪندڙ ميڪينيڪل مشينون ٺاهيون ويون.

## فلسفو ۽ مذهب
فلسفي جي دنيا ۾ لائبنز ريني ڊيڪارٽ ۽ اسپينوزا سان گڏ "عقل پسندن" (Rationalists) ۾ شمار ٿئي ٿو.
* **بهترين ممڪن دنيا:** هن جو خيال هو ته خدا هيءَ دنيا سڀني "ممڪن دنياؤن" مان بهترين تخليق ڪئي آهي. هن نظريي تي والٽيئر پنهنجي ناول *ڪينڊيڊ* ۾ طنز به ڪئي هئي.
* **موناڊولاجي (Monadology):** هن پنهنجو هڪ مشهور نظريو پيش ڪيو ته ڪائنات "موناڊز" نالي لافاني ۽ روحاني ذرات مان ٺهيل آهي.

## علمي ورثو
لائبنز لائبريري سائنس ۾ ڪئٽلاگنگ جو نئون نظام متعارف ڪرايو جيڪو سڄي يورپ جي لائبريرين لاءِ مثال بڻيو. هن جي ڏنل منطقي اصولن بعد ۾ جديد مصنوعي ذهانت (AI) ۽ ڪمپيوٽر سائنس جي ترقيءَ لاءِ راهه هموار ڪئي. لائبنز کي اڄ به هڪ اهڙي دماغ طور ياد ڪيو ويندو آهي جنهن پنهنجي دور جي هر علم کي ڇهيو ۽ ان ۾ انقلاب آندو.

## حوالا

زمرو:جرمن رياضي دان
زمرو:جرمن فيلسوف
زمرو:1646ع جون پيدائشون
زمرو:1716ع جون وفاتون
سينٽ پيٽرز بئسيليڪا

**سينٽ پيٽرز بئسيليڪا** (St. Peter's Basilica) ويٽيڪن سٽي ۾ واقع هڪ اطالوي ريناسنس دور جو عظيم الشان گرجا گهر آهي. هي دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر (اندروني ماپ جي لحاظ کان) آهي ۽ ڪيٿولڪ مسيحي دنيا جي سڀ کان مقدس ماڳن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ان جي تعمير 1506ع ۾ شروع ٿي ۽ 1626ع ۾ مڪمل ٿي.

## تاريخي پسمنظر
هن بئسيليڪا جي جڳهه تي اڳ ۾ چوٿين صديءَ ۾ رومي شهنشاهه ڪانسٽنٽائن اعظم هڪ پراڻو گرجا گهر تعمير ڪرايو هو. 15هين صديءَ ۾ ان جي حالت خراب ٿيڻ کانپوءِ پوپ جوليئس ٻئي موجوده عمارت جي تعمير جو حڪم ڏنو. 
* **سينٽ پيٽر جي قبر:** مسيحي روايتن موجب، هيءَ عمارت حضرت عيسيٰ عليه السلام جي حواري ۽ پهرين پوپ "سينٽ پيٽر" جي قبر مٿان تعمير ٿيل آهي. سندس مقبرو بئسيليڪا جي مکيه محراب (High Altar) جي بلڪل هيٺان واقع آهي.

## فنِ تعمير ۽ ڊيزائن
سينٽ پيٽرز بئسيليڪا جي ڊيزائن تي پنهنجي دور جي عظيم ترين فنڪارن ڪم ڪيو:
* **ميڪل اينجلو (Michelangelo):** هن بئسيليڪا جو مشهور وشال گنبد ڊيزائن ڪيو، جيڪو اڄ به روم جي آسمان تي سڀ کان اوچي نشاني آهي.
* **ڊوناٽو برامانٽي (Donato Bramante):** هن عمارت جو پهريون خاڪو تيار ڪيو.
* **جان لورينزو برنيني (Bernini):** هن بئسيليڪا جي سامهون وارو وڏو ميدان (St. Peter's Square) ۽ اندروني آرائشي سامان تيار ڪيو.

## مذهبي حيثيت
جيتوڻيڪ هي ڪيٿولڪ چرچ جو مکيه صدر مقام ناهي (اهو اعزاز "سينٽ جان ليٽرن" کي حاصل آهي)، پر سينٽ پيٽرز بئسيليڪا پنهنجي قدامت ۽ پوپ سان وابستگي جي ڪري سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. هتي هر سال لکين زائرين زيارت لاءِ ايندا آهن. پوپ پاران خاص ڏينهن تي ڏنل خطبا ۽ دعائون هتي ئي منعقد ٿينديون آهن، جن ۾ 80 هزار کان وڌيڪ ماڻهو شرڪت ڪندا آهن.

## تعميراتي خاصيتون
* **قد:** هي عمارت 136.6 ميٽر اوچي آهي.
* **مواد:** ان جي تعمير ۾ ٽراورٽائن پٿر ۽ ماربل جو گهڻو استعمال ڪيو ويو آهي.
* **شاهڪار:** بئسيليڪا جي اندر ميڪل اينجلو جو مشهور مجسمو **"پيٽا"** (Pietà) پڻ موجود آهي.

## حوالا

زمرو:ويٽيڪن سٽي
زمرو:گرجا گھر
زمرو:ريناسنس فن تعمير
زمرو:تاريخي عمارتون
انڪا سلطنت

**انڪا سلطنت** (Inca Empire)، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ **تاوانتنسويو** (Tawantinsuyu) يعني "چئن حصن جي سرزمين" چيو ويندو هو، ڪولمبس جي آمد کان اڳ واري آمريڪا جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. هن تهذيب جو مرڪز موجوده پيرو (Peru) جا جبل هئا. 13هين صديءَ ۾ شروع ٿيندڙ هيءَ سلطنت 15هين ۽ 16هين صديءَ ۾ پنهنجي عروج تي هئي، جنهن ۾ اڄوڪي پيرو، ايڪواڊور، بوليويا، ارجنٽائن ۽ چلي جا حصا شامل هئا.

## حيران ڪندڙ فني خاصيتون
انڪا سلطنت دنيا جي انهن چند عظيم تهذيبن مان هڪ هئي، جنهن وٽ ڪيتريون ئي اهڙيون شيون نه هيون جيڪي ٻين تهذيبن لاءِ لازمي هيون:
* **پڦي (Wheel):** هنن وٽ گاڏين لاءِ پيئي يا ڦيٿي جو استعمال نه هو.
* **لکڻ جو نظام:** هنن وٽ ڪا روايتي الف بي يا لکڻ جو نظام نه هو.
* **ڌاتو:** هنن وٽ لوهه يا فولاد جي اوزارن جو علم نه هو.

ان جي باوجود، هنن اهڙيون بلند عمارتون ۽ پٿرن جا شاهڪار (جهڙوڪ **ماچو پيچو**) تعمير ڪيا جو اڄ جا انجنيئر به حيران آهن.

## ڪيپو (Quipu): رڪارڊ رکڻ جو نظام
لکڻ جي نظام جي غير موجودگي ۾، انڪا مالي رڪارڊ، آدمشماري ۽ تاريخي واقعن کي ياد رکڻ لاءِ رنگين ڌاڳن ۽ ڳنڍين (Knots) جو هڪ پيچيده نظام استعمال ڪندا هئا، جنهن کي **ڪيپو** چيو ويندو هو.

## معيشت ۽ ٽيڪس نظام
انڪا سلطنت ۾ پئسو (Money) يا منڊي (Market) جو تصور نه هو. 
* **متا (Mita):** شهرين تي ٽيڪس پئسن جي صورت ۾ نه، پر پورهئي (Labor) جي صورت ۾ لازم هو. ماڻهو روڊن جي تعمير، فوجي خدمت يا پوکيءَ ۾ حصو وٺندا هئا.
* ان جي بدلي ۾ رياست کين زمين، کاڌو ۽ پناهه فراهم ڪندي هئي.

## مذهب ۽ عقيدو
انڪا جا ماڻهو سج جي پوڄا ڪندا هئا ۽ سندن مکيه خدا جو نالو **انٽي** (Inti) هو. اهي پنهنجي بادشاهه، جنهن کي **ساپا انڪا** چيو ويندو هو، سج جو پٽ سمجهندا هئا.

## زوال
1532ع ۾ اسپيني حملي آورن پنهنجي جديد هٿيارن ۽ يورپي بيمارين سان هن سلطنت تي حملا شروع ڪيا. 1572ع تائين آخري انڪا رياست کي به شڪست ڏني وئي ۽ هيءَ عظيم سلطنت ختم ٿي وئي.

## حوالا

زمرو:پيرو جي تاريخ
زمرو:انڪا سلطنت
زمرو:قديم تهذيبون
آيا صوفيہ

**آيا صوفيه** (Hagia Sophia)، جنهن کي سرڪاري طور تي **آيا صوفيه جي وڏي مسجد** چيو ويندو آهي، ترڪي جي شهر استنبول ۾ هڪ اهم تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ آهي. هيءَ عمارت 537ع ۾ هڪ عيسائي ڪيٿڊرل طور مڪمل ٿي، جيڪا 1453ع تائين بازنطيني سلطنت جو مرڪزي گرجا گهر رهي. عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. 1935ع ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، پر 2020ع ۾ ٻيهر مسجد طور بحال ڪيو ويو.

## تاريخي پسمنظر
آيا صوفيه جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو:
# **بازنطيني دور (360ع – 1453ع):** شهنشاهه جسٽينين پهرين جي دور ۾ موجوده عمارت مڪمل ٿي. هي 500 سالن تائين دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر رهيو.
# **عثماني دور (1453ع – 1931ع):** سلطان محمد فاتح استنبول فتح ڪرڻ کانپوءِ ان کي مسجد بڻايو ۽ عمارت ۾ مينار شامل ڪيا ويا.
# **جديد دور (1935ع کان هينئر تائين):** مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي دور ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، جيڪو 2020ع ۾ صدر رجب طيب اردگان جي حڪم تي ٻيهر مسجد بڻيو.

## تعميراتي اهميت
آيا صوفيه کي بازنطيني فنِ تعمير جو اعليٰ ترين مثال سمجهيو ويندو آهي.
* **مرڪزي گنبد:** هن جو گنبد پنهنجي دور جو انجنيئرنگ جو معجزو هو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو "پينڊنٽيو" (Pendentive) ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ته جيئن گول گنبد کي چورس بنياد تي ٽيڪ ڏئي سگهجي.
* **اندروني بناوت:** عمارت جي اندرين حصي کي رنگين ماربل، سون جي موزائيڪ (Mosaics) ۽ وڏن خطاطي وارن تختن سان سجايو ويو آهي.
* **اثرات:** هن جي بناوت بعد ۾ عثماني دور جي مشهور مسجدن جهڙوڪ "سلطان احمد مسجد" (نيلي مسجد) ۽ "سليمانيه مسجد" لاءِ الهام جو ذريعو بڻي.

## مذهبي ۽ سياسي اهميت
آيا صوفيه لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ جو روحاني مرڪز رهيو. 1054ع ۾ عيسائيت جي ٻن وڏن فرقن (ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس) جي وچ ۾ علحدگي (Great Schism) جو آغاز پڻ هن عمارت مان ٿيو هو. اڄ هي عمارت اسلامي ۽ عيسائي تاريخ جي گڏيل ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:استنبول
زمرو:ترڪي جون مسجدون
زمرو:بازنطيني فن تعمير
زمرو:تاريخي ماڳ
ميٽابولزم

**ميٽابولزم** (Metabolism) انهن ڪيميائي عملن جي مجموعي کي چيو ويندو آهي جيڪي زنده جاندارن جي اندر زندگي برقرار رکڻ لاءِ ٿين ٿا. يوناني ٻوليءَ ۾ "ميٽابولي" جي معنيٰ آهي "تبديلي". هن جا ٽي مکيه مقصد آهن: غذا کي توانائيءَ ۾ تبديل ڪرڻ، غذا کي پروٽين ۽ لپڊس جهڙن بلڊنگ بلاڪس ۾ تبديل ڪرڻ، ۽ جسم مان نائٽروجني فضول کي خارج ڪرڻ.

## ميٽابولزم جا قسم
ميٽابولزم کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
1. **ڪيٽابولزم (Catabolism):** هن عمل ۾ وڏا ماليڪيول (جهڙوڪ گلوڪوز) ٽٽي ننڍا ٿين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ توانائي خارج ٿئي ٿي. مثال طور: ساهه کڻڻ (Respiration).
2. **اينابولزم (Anabolism):** هن عمل ۾ توانائي استعمال ڪري ننڍن ماليڪيولن مان وڏا مرڪب (جهڙوڪ پروٽين ۽ نيوڪليڪ ايسڊ) ٺاهيا وڃن ٿا.

## اينزائمز جو ڪردار
ميٽابولزم جا سمورا عمل **اينزائمز** (Enzymes) جي مدد سان ٿين ٿا. اينزائمز حياتياتي ڪيٽلسٽ طور ڪم ڪن ٿا، جيڪي ڪيميائي عملن جي رفتار کي تيز ڪن ٿا. اهي جسم جي ضرورت موجب انهن عملن کي ڪنٽرول به ڪندا آهن ته جيئن جسم جو توازن (Homeostasis) برقرار رهي.

## ميٽابولڪ رستا (Metabolic Pathways)
جسم ۾ ڪيميائي عمل هڪ تسلسل سان ٿين ٿا، جنهن کي "ميٽابولڪ رستا" چيو ويندو آهي. هڪ حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته بيڪٽيريا کان وٺي هاٿيءَ تائين، اڪثر جاندارن ۾ بنيادي ميٽابولڪ رستا (جهڙوڪ **ڪريبس سائيڪل**) ساڳيا هوندا آهن. هيءَ هڪجهڙائي ارتقائي تاريخ جي گواهي ڏئي ٿي.

## بنيادي ميٽابولڪ شرح (BMR)
**بيسل ميٽابولڪ ريٽ** (Basal Metabolic Rate) مان مراد توانائي جي اها مقدار آهي جيڪا هڪ جاندار آرام جي حالت ۾ پنهنجي بنيادي حياتياتي ڪمن (جهڙوڪ ساهه کڻڻ ۽ رت جي گردش) لاءِ استعمال ڪري ٿو.

## ميٽابولڪ بيماريون
جڏهن ميٽابولزم جو قدرتي توازن بگڙجي وڃي ته مختلف بيماريون جنم وٺن ٿيون، جهڙوڪ:
* شڪر (Type II Diabetes)
* ميٽابولڪ سنڊروم
* ڪينسر (ڪينسر جا جزا عام جزا جي ڀيٽ ۾ مختلف طرح ميٽابولزم ڪن ٿا)

## حوالا

زمرو:حياتياتي ڪيميا
زمرو:ميٽابولزم
زمرو:حياتيات
پروٽسٽنٽ ازم

**پروٽسٽنٽ ازم** (Protestantism) عيسائيت جي اندر هڪ تحريڪ ۽ شاخ آهي، جيڪا 16هين صديءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ جي ڪجهه تعليمات ۽ عملن خلاف احتجاج طور شروع ٿي. هن تحريڪ کي **پروٽسٽنٽ سڌارا** (Protestant Reformation) چيو ويندو آهي. ان جو بنيادي اصول اهو آهي ته انسان جي نجات صرف ايمان (Faith) ۽ خدا جي فضل سان آهي، ۽ بائبل ئي مذهبي اختيار جو آخري ذريعو آهي.

## تاريخي پسمنظر
هن تحريڪ جي شروعات 1517ع ۾ ٿي جڏهن جرمن راهب **مارٽن لوٿر** پنهنجا "95 نڪتا" (95 Theses) پيش ڪيا.
* **مخالفت جو سبب:** لوٿر ڪيٿولڪ چرچ پاران "معافي نامن" (Indulgences) جي وڪري خلاف آواز اٿاريو، جنهن تحت پئسن جي عيوض گناهن جي بخشش جو سرٽيفڪيٽ ڏنو ويندو هو.
* **ترجمو:** لوٿر بائبل جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو ته جيئن عام ماڻهو پاڻ مذهب کي سمجهي سگهن، جنهن کان اڳ بائبل صرف لاطيني ٻوليءَ ۾ هئي.

## بنيادي عقيدا (The Five Solae)
پروٽسٽنٽ عقيدن جو تت پنجن لاطيني اصولن ۾ بيان ڪيو ويو آهي:
# **Sola Scriptura:** صرف بائبل ئي سچائيءَ جو ذريعو آهي.
# **Sola Fide:** نجات صرف ايمان سان ملي ٿي.
# **Sola Gratia:** نجات صرف خدا جي فضل (Grace) سان آهي.
# **Solus Christus:** مسيح (حضرت عيسيٰ عه) ئي واحد نجات ڏيندڙ آهي.
# **Soli Deo Gloria:** سڀ تعريفون صرف خدا لاءِ آهن.

## مکيه شاخون (Denominations)
پروٽسٽنٽ ازم ڪيترن ئي گروهن ۾ ورهايل آهي، جن ۾ اهم هي آهن:
* **لوٿرنزم:** مارٽن لوٿر جي تعليمات تي ٻڌل (جرمني ۽ اسڪينڊينيويا).
* **ڪيلونزم:** جان ڪيلون جا پيروڪار (هالينڊ، اسڪاٽ لينڊ ۽ سوئٽزرلينڊ).
* **اينگليڪنزم:** انگلينڊ جو چرچ، جيڪو ڪيٿولڪ ۽ پروٽسٽنٽ جي وچ وارو رستو اختيار ڪري ٿو.
* **بيپٽسٽ، ميٿڊسٽ ۽ پينٽيڪوسٽل:** اهي بعد ۾ پيدا ٿيندڙ متحرڪ شاخون آهن.

## عالمي اثر
پروٽسٽنٽ ازم دنيا ۾ تعليم، جمهوريت، ۽ جديد معيشت (سرمائيداري نظام) جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اڄڪلهه دنيا جي عيسائي آباديءَ جو تقريبن 35 سيڪڙو پروٽسٽنٽ آهن، ۽ انهن جي وڏي آبادي اتر آمريڪا، يورپ، ۽ آفريڪا ۾ رهي ٿي.

## حوالا

زمرو:عيسائيت
زمرو:مذهب
زمرو:تاريخ
سلواڊور ڊالي

**سلواڊور ڊالي** (Salvador Dalí؛ 1904ع – 1989ع) هڪ اسپيني مصور هو، جيڪو پنهنجي غير معمولي فني مهارت، درست ڊرافٽسمين شپ، ۽ پنهنجي ڪم ۾ عجيب و غريب ۽ حيرت انگيز تصويرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. کيس ويهين صديءَ جي سڀ کان اهم تحريڪ **سرئلزم** (Surrealism) جو سڀ کان نمايان چهرو سمجهيو ويندو آهي.

## فني سفر ۽ اسلوب
ڊالي جي شروعاتي تعليم ميڊرڊ ۾ ٿي، جتي هو تاثرات پسندي (Impressionism) ۽ ريناسنس جي استادن کان متاثر ٿيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، هن سرئلسٽ گروپ ۾ شموليت اختيار ڪئي.
* **خوابن جي دنيا:** ڊالي جي فن جو وڏو حصو انساني لاشعور، خوابن ۽ وهمي تصويرن تي ٻڌل آهي. هن جو مشهور فن پارو **دي پرسسٽنس آف ميموري** (The Persistence of Memory)، جنهن ۾ ڳرندڙ گهڙيال (Melting Watches) ڏيکاريل آهن، سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.
* **نيوڪليئر ميسٽيسزم:** ٻي عالمي جنگ کانپوءِ، ڊاليءَ جو لاڙو سائنس، مذهب ۽ قدامت پسندي ڏانهن وڌيو، جنهن کي هن "نيوڪليئر ميسٽيسزم" جو نالو ڏنو.

## ورسٽائل فنڪار
ڊالي صرف مصوري تائين محدود نه هو؛ هن مجسمي سازي، فلم سازي، فيشن، فوٽوگرافي ۽ لکڻ جي شعبي ۾ به ڪم ڪيو. هن والٽ ڊزني سان گڏجي اينيميشن ۽ الفريڊ هچڪاڪ سان گڏ فلمي منظرن تي به ڪم ڪيو. سندس عجيب و غريب شخصيت ۽ پنهنجي مڇن جو خاص انداز به سندس سڃاڻپ جو حصو بڻجي ويو.

## ميوزيم ۽ ورثو
ڊالي جا ٻه وڏا عجائب گهر آهن:
1. **ڊالي ٿيٽر ميوزيم:** فگيرس، اسپين ۾.
2. **سلواڊور ڊالي ميوزيم:** سينٽ پيٽرسبرگ، فلوريڊا، آمريڪا ۾.

سندس فن پاپ آرٽ ۽ اڄ جي جديد فنڪارن جهڙوڪ جيف ڪونز تي گهرا اثر ڇڏيا آهن.

## حوالا

زمرو:اسپيني مصور
زمرو:سرئلسٽ فنڪار
زمرو:1904ع جون پيدائشون
زمرو:1989ع جون وفاتون
گستاف ماھلر

**گستاف ماهلر** (Gustav Mahler؛ 7 جولاءِ 1860ع – 18 مئي 1911ع) هڪ آسٽرو-بوهميائي رومانوي موسيقيڪار ۽ پنهنجي دور جو مشهور ترين ڪنڊڪٽر هو. هن کي 19هين صديءَ جي جرمن موسيقيءَ جي روايت ۽ 20هين صديءَ جي جديديت (Modernism) جي وچ ۾ هڪ پل سمجهيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ سندس حياتيءَ ۾ کيس هڪ بهترين ڪنڊڪٽر طور سڃاتو ويندو هو، پر سندس پنهنجي تخليق ڪيل موسيقيءَ کي عالمي مقبوليت ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ملي.

## فني سفر ۽ ويانا ڪورٽ اوپرا
ماهلر بوهميا جي هڪ يهودي خاندان ۾ پيدا ٿيو. ويانا ڪنزرويٽري مان تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هن يورپ جي مختلف اوپرا هائوسز ۾ ڪم ڪيو.
* **ويانا ۾ قيادت:** 1897ع ۾ کيس "ويانا ڪورٽ اوپرا" (Vienna Court Opera) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. هن عهدي کي حاصل ڪرڻ لاءِ هن کي ڪيٿولڪ مذهب اختيار ڪرڻو پيو، ڇاڪاڻ ته ان وقت اتي يهودي مخالف جذبات عروج تي هئا.
* **بهترين معيار:** ماهولر کي واگنر، موزارٽ ۽ چائڪووسڪي جي ڪمن جي بهترين ترجمانيءَ ۽ اعليٰ فني معيار قائم ڪرڻ جي ڪري شهرت ملي.

## موسيقيءَ جون خاصيتون
ماهلر جي موسيقيءَ جي ذخيري (Ouevre) ۾ گهڻو ڪري وڏيون سمفنيون ۽ گيتا (Lieder) شامل آهن.
* **وشال آرڪيسٽرا:** هن جي اڪثر سمفنين لاءِ تمام وڏي آرڪيسٽرا، ڪورس (Choruses) ۽ گلوڪارن جي ضرورت هوندي آهي. مثال طور، هن جي **سمفني نمبر 8** کي "هزارن جي سمفني" (Symphony of a Thousand) چيو ويندو آهي.
* **جذباتي گهرائي:** سندس موسيقي اڪثر ڪري زندگي، موت، فطرت ۽ انسان جي روحاني جدوجهد جهڙن گهرن موضوعن جي عڪاسي ڪري ٿي.

## اثرات ۽ ورثو
ماهلر جي موسيقيءَ جو اثر ايندڙ دور جي ڪيترن ئي موسيقيڪارن تي پيو، جن ۾ ارنولڊ شوينبرگ، دمتري شوستاڪووچ ۽ بينجمن برٽن شامل آهن. نازي دور ۾ هن جي موسيقيءَ تي پابندي لڳائي وئي هئي، پر 1945ع کان پوءِ سڄي دنيا ۾ کيس ٻيهر دريافت ڪيو ويو. اڄ ماهلر جون سمفنيون دنيا جي هر وڏي ڪنسرٽ هال ۾ تمام گهڻي شوق سان ٻڌيون وڃن ٿيون.

## حوالا

زمرو:آسٽريائي موسيقيڪار
زمرو:1860ع جون پيدائشون
زمرو:1911ع جون وفاتون
زمرو:سمفني جا موسيقيڪار
پيٽر اعظم

**پيٽر پھريون** (Peter I) يا **پيٽر اعظم** (Peter the Great؛ 1672ع – 1725ع) روس جو زار ۽ بعد ۾ روسي سلطنت جو پھريون شهنشاهه هو. هن پنهنجي دور ۾ روس کي هڪ پسمانده ملڪ مان ڪڍي يورپ جي هڪ عظيم طاقت بڻائي ڇڏيو. هن جا سڌارا مذهبي روايتن جي بجاءِ سائنس، مغربي ثقافت ۽ روشن خياليءَ تي ٻڌل هئا.

## فوجي فتوحات ۽ بحريه جو قيام
پيٽر اعظم پنهنجي دور جو گهڻو وقت عثماني سلطنت ۽ سويڊن خلاف جنگين ۾ گذاريو.
* **روسي بحريه:** هن "ازوف مہم" کانپوءِ روسي بحريه (Navy) جو بنياد وڌو، جنهن ڪري کيس روسي بحريه جو پيءُ چيو ويندو آهي.
* **عظيم اترين جنگ (Great Northern War):** سويڊن کي شڪست ڏيڻ کانپوءِ روس بالٽڪ سمنڊ تائين پهچ حاصل ڪئي ۽ هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو.

## مغربيائپ ۽ ثقافتي انقلاب
پيٽر چاهيو ٿي ته روس يورپي ملڪن وانگر جديد بڻجي. ان لاءِ هن ڪيترائي اهم قدم کنيا:
* **سينٽ پيٽرسبرگ جو قيام:** هن نيوا نديءَ جي ڪناري تي هڪ نئون شهر "سينٽ پيٽرسبرگ" اڏايو، جنهن کي "اولهه ڏانهن کڙڪي" (Window to the West) چيو ويندو آهي. 1712ع ۾ هن گاديءَ جو هنڌ ماسڪو مان بدلائي هن شهر کي بڻايو.
* **ڪيلينڊر ۽ لکت:** هن جولين ڪيلينڊر متعارف ڪرايو ۽ روسي لکت (Orthography) ۾ سڌارا آندا.
* **ڏاڙهي ٽيڪس:** هن روسي مردن کي مغربي لباس پائڻ ۽ ڏاڙهي ڪترائڻ جو حڪم ڏنو، ۽ ڏاڙهي رکڻ تي ٽيڪس مقرر ڪيو ته جيئن قديم روايتون ختم ٿي سگهن.

## انتظامي سڌارا ۽ تعليم
پيٽر روسي حڪومت جي جوڙجڪ کي مڪمل طور تي بدلائي ڇڏيو:
* **ٽيبل آف رينڪس (Table of Ranks):** هن هڪ اهڙو نظام جوڙيو جنهن ۾ عهدو خانداني شرافت جي بجاءِ قابليت ۽ خدمت جي بنياد تي ڏنو ويندو هو.
* **تعليم:** هن روسي اڪيڊمي آف سائنسز ۽ سينٽ پيٽرسبرگ اسٽيٽ يونيورسٽي جو بنياد رکيو (1724ع) ۽ يورپي عالمن کي روس اچڻ جي دعوت ڏني.

## ورثو
پيٽر اعظم جي وفات 1725ع ۾ ٿي، پر سندس آندل سڌارا 1917ع جي انقلاب تائين روسي سلطنت جو بنياد رهيا. هو اڄ به روسي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر ۽ طاقتور شخصيت طور ياد ڪيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:روس جا شهنشاهه
زمرو:1672ع جون پيدائشون
زمرو:1725ع جون وفاتون
زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ
مھا معاشي بدحالي

**مھا معاشي بدحالي** (Great Depression) 1929ع کان 1939ع تائين جاري رهندڙ هڪ سخت عالمي معاشي بحران هو. هن دور جي سڃاڻپ بيروزگاريءَ جي بلند شرح، غربت، صنعتي پيداوار ۾ گهٽتائي، ۽ بين الاقوامي واپار جي تباهيءَ سان ٿئي ٿي. هن بحران جي شروعات آمريڪا ۾ 1929ع جي "وال اسٽريٽ ڪريش" (Wall Street Crash) سان ٿي.

## بحران جا سبب
معاشي ماهرن موجب هن بحران جا ڪيترائي سبب هئا:
* **اسٽاڪ مارڪيٽ جو ڪريش:** آڪٽوبر 1929ع ۾ شيئرز جي قيمتن ۾ اوچتو وڏي گهٽتائي آئي.
* **بئنڪن جي ناڪامي:** اٽڪل 9,000 آمريڪي بئنڪون بند ٿي ويون، جنهن ڪري ماڻهن جي عمر جي ڪمائي ٻڏي وئي.
* **زرعي بحران:** فصلن جي قيمتن ۾ 60 سيڪڙو تائين گهٽتائي آئي، جنهن ڪري هاري پنهنجون زمينون وڃائي ويٺا.
* **غلط معاشي پاليسيون:** "سموٽ-هولي ٽريف ايڪٽ" (1930) جهڙن قانونن عالمي واپار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.

## عالمي اثرات
هن بحران جا اثر سڄي دنيا تي پيا:
1. **آمريڪا:** بيروزگاري 25 سيڪڙو تائين پهچي وئي. صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ "نيو ڊيل" (New Deal) پروگرام ذريعي معيشت کي سهارو ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.
2. **جرمني:** جرمن معيشت آمريڪي قرضن تي ٻڌل هئي، بحران جي ڪري اتي بيروزگاري 30 سيڪڙو تائين پهتي، جنهن اڊولف هٽلر ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ لاءِ رستو هموار ڪيو.
3. **صنعتي شهر:** اهي شهر جيڪي ڳري صنعت (Heavy Industry) تي ٻڌل هئا، اهي سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيا ۽ تعميراتي ڪم مڪمل طور تي بيهي ويا.

## بحران جو خاتمو
عظيم معاشي بدحاليءَ جو خاتمو 1939ع ۾ **ٻي عالمي جنگ** جي شروعات سان ٿيو. جنگ جي ڪري فيڪٽرين ۾ هٿيارن ۽ سامان جي پيداوار وڌي وئي، جنهن سان لکين ماڻهن کي روزگار مليو ۽ فوج ۾ ڀرتين سبب بيروزگاري جو خاتمو ٿيو.

## معاشي انگ اکر (1929-1932)

## حوالا

زمرو:معاشي تاريخ
زمرو:20هين صدي
زمرو:آمريڪا جي تاريخ
ڪارل فريڊرچ گائوس

**يوهان ڪارل فرائڊرچ گائوس** (Carl Friedrich Gauss؛ 1777ع – 1855ع) هڪ جرمن رياضي دان ۽ سائنسدان هو، جنهن کي اڪثر "رياضي دانن جو شهنشاهه" (Princeps mathematicorum) چيو ويندو آهي. هن رياضيءَ جي تقريبن هر شاخ، بشمول نمبر ٿيوري، الجبرا، شماريات، ۽ فلڪيات ۾ اهڙيون خدمتون سرانجام ڏنيون جن جديد سائنس جو رخ بدلائي ڇڏيو.

## رياضي ۾ عظيم خدمتون
گائوس ننڍپڻ کان ئي هڪ ذهين ٻار (Child Prodigy) هو. سندس ڪجهه اهم ڪارناما هي آهن:
* **نمبر ٿيوري:** هن پنهنجو مشهور ڪتاب "Disquisitiones Arithmeticae" لکيو، جنهن نمبر ٿيوري کي هڪ جديد علم طور قائم ڪيو.
* **هپٽاڊيڪاگون (Heptadecagon):** صرف 19 سالن جي عمر ۾ هن ثابت ڪيو ته 17 ضلعن وارو باقاعده گهڻ پڙهو (Polygon) صرف پرڪار ۽ پٽي جي مدد سان ٺاهي سگهجي ٿو.
* **ڪانگروئنس (Congruence):** هن رياضيءَ ۾ ٽن لڪيرن واري نشاني (≡) متعارف ڪرائي.
* **نارمل ڊسٽريبيوشن:** شماريات ۾ مشهور "بيل ڪرو" (Bell Curve) يا گائوسي ورهاست سندس ئي نالي سان منسوب آهي.

## سائنس ۽ فزڪس ۾ خدمتون
گائوس صرف نظرياتي رياضي تائين محدود نه هو:
* **فلڪيات:** هن بونا سياري "سيريز" (Ceres) جو مدار معلوم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي ۽ گائوسي ثقلي مستقل (Gaussian gravitational constant) پيش ڪيو.
* **مئگنيٽزم:** هن زمين جي مقناطيسي فيلڊ جي پهرين مطلق ماپ ڪئي ۽ مقناطيسيت جا بنيادي اصول واضح ڪيا.
* **ٽيليگراف:** 1833ع ۾ هن وليهم ويبر سان ملي پهريون اليڪٽروميگنيٽڪ ٽيليگراف ايجاد ڪيو.

## جيوڊيسي ۽ جاميٽري
گائوس هانوور جي بادشاهت جو جيوڊيٽڪ سروي ڪيو. ان دوران هن **گائوسي ڪرويچر** جو تصور ڏنو، جيڪو مڙيل سطحن جي جاميٽريءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. هن غير-يوڪليڊين جاميٽري (Non-Euclidean geometry) جي پڻ دريافت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان کي پنهنجي حياتيءَ ۾ شايع نه ڪرايو.

## ورثو
گائوس جا شاگرد، جهڙوڪ برن هارڊ ريمان ۽ رچرڊ ڊيڊيڪائونڊ، پاڻ وڏا رياضي دان بڻيا. هن جو چوڻ هو ته "ڄاڻ حاصل ڪرڻ جو عمل، ڄاڻ هجڻ کان وڌيڪ خوشي ڏيندڙ آهي." اڄ سائنس ۽ رياضيءَ جا 100 کان وڌيڪ تصور سندس نالي سان منسوب آهن.

## حوالا

زمرو:جرمن رياضي دان
زمرو:جرمن ماهر فلڪيات
زمرو:1777ع جون پيدائشون
زمرو:1855ع جون وفاتون
جارج فريڊرڪ ھينڊل

**جارج فريڊرڪ هينڊل** (George Frideric Handel؛ 1685ع – 1759ع) هڪ جرمن-برطانوي موسيقيڪار هو، جنهن کي باروڪ دور جي عظيم ترين فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن پنهنجي ڪيريئر جو وڏو حصو لنڊن ۾ گذاريو ۽ برطانوي شهريت اختيار ڪئي. هينڊل پنهنجي اوپرا، اوراٽوريو (Oratorios)، ۽ آرڪيسٽرا واري موسيقيءَ جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.

## فني زندگي ۽ عروج
هينڊل جرمنيءَ ۾ پيدا ٿيو ۽ اٽليءَ ۾ موسيقيءَ جي تعليم حاصل ڪيائين، جتي هن تي اطالوي باروڪ انداز جو گهرو اثر پيو. 1712ع ۾ لنڊن منتقل ٿيڻ کانپوءِ هن انگريزي اشرافيه لاءِ اطالوي اوپرا ڪمپنيون قائم ڪيون.
* **ميسائيا (Messiah):** 1742ع ۾ هن جو مشهور ترين مذهبي ڪم "ميسائيا" سامهون آيو، جيڪو اڄ به دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ٻڌو ويندڙ اوراٽوريو آهي.
* **شاهي موسيقي:** هن برطانوي بادشاهن لاءِ "واٽر ميوزڪ" (Water Music) ۽ "موسيقي برائي شاهي آتش بازي" (Music for the Royal Fireworks) جهڙا شاهڪار تخليق ڪيا.
* **تاجپوشي جا گيت:** هن جو گيت "زاڊوڪ دي پريسٽ" (Zadok the Priest) 1727ع کان وٺي هر برطانوي بادشاهه جي تاجپوشي تي وڄايو ويندو آهي.

## موسيقيءَ جو اسلوب
هينڊل جي موسيقي "هاءِ باروڪ" (High Baroque) انداز جي چوٽي آهي. هن اطالوي اوپرا کي ترقي ڏياري ۽ انگريزي چرچ ميوزڪ ۾ هڪ نئون روح ڦوڪيو. هن جي موسيقيءَ ۾ ڊرامائي گهرائي ۽ جذباتي شدت هوندي هئي، جنهن ڪري کيس "ڊرامائي جينيئس" سڏيو ويندو آهي.

## ورثو ۽ اثر
هينڊل جي موسيقيءَ کي موزارٽ، هائيڊن، ۽ بيٿوفن جهڙن عظيم موسيقيڪارن پڻ ساراهيو. هن جي وفات 1759ع ۾ ٿي ۽ کيس لنڊن جي مشهور ويسٽ منسٽر ائبي (Westminster Abbey) ۾ سرڪاري اعزاز سان دفن ڪيو ويو. 20هين صديءَ کان وٺي هينڊل جي موسيقيءَ ۾ دلچسپي وڌي وئي آهي ۽ اڄ هو ڪلاسيڪل موسيقيءَ جي وڏن نالن ۾ شمار ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:باروڪ موسيقيڪار
زمرو:1685ع جون پيدائشون
زمرو:1759ع جون وفاتون
زمرو:برطانوي موسيقيڪار
پيوٽر اليچ چائڪووسڪي

**پيوٽر اليچ چائڪووسڪي** (Pyotr Ilyich Tchaikovsky؛ 1840ع – 1893ع) رومانوي دور جو هڪ عظيم روسي موسيقيڪار هو. هو پهريون روسي فنڪار هو جنهن جي موسيقيءَ عالمي سطح تي مستقل اثر ڇڏيو. چائڪووسڪي ڪلاسيڪل موسيقيءَ جا ڪجهه مشهور ترين شاهڪار تخليق ڪيا، جن ۾ سندس بيلٽ (Ballets)، سمفنيون ۽ ڪنسرٽو شامل آهن.

## تعليم ۽ فني شروعات
چائڪووسڪي شروعات ۾ هڪ سرڪاري ملازم طور تعليم حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت روس ۾ موسيقيءَ کي پيشي طور اختيار ڪرڻ جا موقعا گهٽ هئا. جڏهن "سينٽ پيٽرسبرگ ڪنزرويٽري" قائم ٿي، ته هن اتي داخلا ورتي ۽ 1865ع ۾ گريجوئيشن ڪئي. سندس تعليم مغربي انداز جي هئي، جنهن کيس ان دور جي ٻين قومپرست روسي موسيقيڪارن (جهڙوڪ 'دي فائيو') کان ممتاز بڻايو.

## مشهور شاهڪار
چائڪووسڪي جي موسيقي پنهنجي مٺاس، جذباتي شدت ۽ روسي لوڪ رنگن جي ڪري مشهور آهي. سندس اهم ڪم هي آهن:
* **بيلٽ (Ballets):** سوان ليڪ (Swan Lake)، دي سليپنگ بيوٽي، ۽ دي نٽ ڪريڪر (The Nutcracker).
* **آرڪيسٽرا:** 1812 اوورچر (جنهن ۾ توپون هلائڻ جو آواز شامل ڪيو ويندو آهي) ۽ سندس ڇهين سمفني (Pathétique).
* **اوپرا:** يوگين اونيگن (Eugene Onegin).

## ذاتي زندگي ۽ چئلينجز
مقامي ۽ عالمي شهرت جي باوجود، چائڪووسڪي جي زندگي سخت ذهني دٻاءُ ۽ پريشانيءَ ۾ گذري. سندس ماءُ جي جلد وفات، ناڪام شادي، ۽ سندس هم جنس پرستي (جنهن کي هن لڪائي رکيو) سندس جذباتي زندگيءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. هن جي وفات 53 سالن جي عمر ۾ ٿي، جنهن جو سبب عام طور تي "ڪالرا" (Cholera) ٻڌايو ويندو آهي، پر تاريخ دانن ۾ اڃا تائين ان تي بحث جاري آهي.

## ورثو
شروعات ۾ ڪجهه روسي نقادن چيو ته سندس موسيقي "روسي" گهٽ ۽ "مغربي" وڌيڪ آهي، پر وقت گذرڻ سان هو روسي قومي سڃاڻپ جو وڏو حصو بڻجي ويو. اڄ چائڪووسڪي جي موسيقي دنيا جي هر ڪنڊ ۾ وڄائي وڃي ٿي ۽ کيس تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ محبوب موسيقيڪارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:روسي موسيقيڪار
زمرو:1840ع جون پيدائشون
زمرو:1893ع جون وفاتون
زمرو:رومانوي موسيقيڪار
پاناما ڪئنال

**پاناما ڪئنال** (Panama Canal) پاناما ۾ واقع 82 ڪلوميٽر (51 ميل) ڊگهو هڪ مصنوعي آبي رستو آهي، جيڪو اٽلانٽڪ سمنڊ (ڪيريبين سمنڊ ذريعي) کي پئسفڪ سمنڊ سان ملائي ٿو. هي ڪئنال ڏکڻ آمريڪا جي ڏورانهين ۽ خطرناڪ رستي (ڊريڪ پيسيج) کي لنوائي، جهازن جي سفر جو وقت ۽ فاصلي کي تمام گهڻو گهٽائي ڇڏي ٿو.

## انجنيئرنگ ۽ لڪس (Locks) جو نظام
پاناما ڪئنال جي سڀ کان وڏي خاصيت ان جو **لڪس سسٽم** آهي، جيڪو جهازن کي سمنڊ جي سطح کان مٿي کڻي ٿو:
* **گاٽون ڍنڍ (Gatun Lake):** هيءَ مصنوعي ڍنڍ سمنڊ جي سطح کان 26 ميٽر مٿي آهي. جهازن کي هتي پهچائڻ لاءِ پاڻيءَ جا وڏا دروازا (Locks) استعمال ڪيا وڃن ٿا.
* **لڪس جو ڪم:** جڏهن جهاز لڪ ۾ داخل ٿيندو آهي، ته ان ۾ پاڻي ڀري جهاز کي مٿي کنيو ويندو آهي ته جيئن هو اڳتي وڌي سگهي.
* **توسيع:** 2016ع ۾ "نيو پاناماڪس" (Neopanamax) جهازن لاءِ نوان ۽ ويڪرا لڪس کوليا ويا آهن.

## تاريخي پسمنظر
هن واهه جي تعمير انساني تاريخ جي ڏکين ترين انجنيئرنگ منصوبن مان هڪ هئي:
1. **فرانسيسي ڪوشش (1881ع):** فرانس پهرين ڪم شروع ڪيو پر بيمارين (پيلي بخار) ۽ انجنيئرنگ مسئلن سبب ناڪام ويو.
2. **آمريڪي تعمير (1904ع):** آمريڪا منصوبو سنڀاليو ۽ 15 آگسٽ 1914ع تي ڪئنال جو افتتاح ڪيو.
3. **پاناما جي مالڪي:** 1999ع تائين هي ڪئنال آمريڪا جي قبضي ۾ هو، پر هاڻي پاناما جي حڪومت ان کي هلائي ٿي.

## عالمي واپار تي اثر
پاناما ڪئنال عالمي واپار جو روح آهي. ساليانو اٽڪل 14,000 کان وڌيڪ جهاز هتان گذرن ٿا. آمريڪا، چين، چلي، جاپان ۽ ڏکڻ ڪوريا ان جا سڀ کان وڏا واپرائيندڙ آهن. آمريڪن سوسائٽي آف سول انجنيئرز هن واهه کي "جديد دنيا جي ستن عجائبن" مان هڪ قرار ڏنو آهي.

## اهم انگ اکر

## حوالا

زمرو:پاناما
زمرو:واهه
زمرو:انجنيئرنگ جا شاهڪار
زمرو:عالمي واپار
بيئر

**بيئر** (Beer) دنيا جي قديم ترين ۽ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ الڪوحل وارو مشروب آهي. هي اناج (خاص ڪري جَو) مان تيار ڪيو ويندو آهي. پاڻي ۽ چانهه کانپوءِ هي دنيا جو ٽيون نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مشروب آهي. ان کي تيار ڪرڻ جي عمل کي "برئوئنگ" (Brewing) چيو ويندو آهي.

## تيار ڪرڻ جو طريقو
بيئر تيار ڪرڻ ۾ چار بنيادي شيون استعمال ٿينديون آهن:
1. **اناج (Grain):** اڪثر ڪري جَو (Barley) کي استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن جي نشاستي (Starch) کي کنڊ ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.
2. **پاڻي:** بيئر جو وڏو حصو پاڻي هوندو آهي.
3. **هاپس (Hops):** هي هڪ ٻوٽي جا گل آهن جيڪي بيئر کي ڪڙاڻ (Bitterness) ۽ خوشبو ڏيندا آهن.
4. **خمير (Yeast):** خمير کنڊ کي الڪوحل ۽ ڪاربان ڊائي آڪسائيڊ ۾ تبديل ڪندو آهي.

## تاريخي پسمنظر
بيئر جي تاريخ اوتري ئي پراڻي آهي جيتري زراعت جي تاريخ.
* **قديم ميسوپوٽيميا:** 1750 ق.م جي "حمورابي ڪوڊ" ۾ بيئر جي ورڇ بابت قانون موجود آهن.
* **نينڪاسي (Ninkasi):** قديم ميسوپوٽيميا ۾ بيئر جي هڪ ديوي "نينڪاسي" جي پوڄا ڪئي ويندي هئي، جنهن جي دعا ۾ بيئر ٺاهڻ جو طريقو پڻ لکيل آهي.
* **جديد دور:** اڄڪلهه بيئر هڪ عالمي ڪاروبار آهي، جنهن ۾ ننڍن ڪارخانن (Microbreweries) کان وٺي وڏيون ملٽي نيشنل ڪمپنيون شامل آهن.

## صحت تي اثرات
بيئر جي اعتدال ۾ واپرائڻ جا ڪجهه سماجي اثر آهن، پر گهڻي استعمال سان صحت کي سخت نقصان پهچي سگهي ٿو. الڪوحل ڪينسر جو سبب بڻجي سگهي ٿو ۽ جگر (Liver) جي بيمارين جو وڏو سبب آهي.

## اهم انگ اکر

## حوالا

زمرو:مشروبات
زمرو:الڪوحل
زمرو:تاريخي مشروبات
والٽ ڊزني

**والٽر الياس ڊزني** (Walt Disney؛ 1901ع – 1966ع) هڪ آمريڪي اينيميٽر، فلم پروڊيوسر، ۽ ڪاروباري شخصيت هو. هن کي آمريڪي اينيميشن صنعت جو پيشوا سمجهيو ويندو آهي. هن دنيا جي مشهور ترين ڪارٽون ڪردارن، جهڙوڪ **ميڪي مائوس** (Mickey Mouse)، کي جنم ڏنو. والٽ ڊزني وٽ انفرادي طور تي سڀ کان وڌيڪ (22) آسڪر ايوارڊ کٽڻ جو عالمي رڪارڊ آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيريئر
ڊزني شڪاگو ۾ پيدا ٿيو ۽ کيس ننڍپڻ کان ئي تصويرون ٺاهڻ جو شوق هو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنهنجي ڀاءُ راءِ (Roy) سان ملي "ڊزني برادرز اسٽوڊيو" جو بنياد رکيو، جيڪو اڄ "دي والٽ ڊزني ڪمپني" جي نالي سان مشهور آهي.
* **ميڪي مائوس جو عروج:** 1928ع ۾ هن "اب ايورڪس" سان ملي ميڪي مائوس جو ڪردار تيار ڪيو، جيڪو سندس پهرين وڏي ڪاميابي بڻيو. شروعاتي سالن ۾ هن پاڻ ميڪي مائوس جو آواز به ڏنو.

## اينيميشن ۾ انقلاب
ڊزني اينيميشن ۾ نيون ٽيڪنالاجيون متعارف ڪرائي سڄي صنعت کي بدلائي ڇڏيو:
1. **آواز ۽ رنگ:** هن ڪارٽونن ۾ پهريون ڀيرو "سنڪرونائيزڊ سائونڊ" ۽ "ٽيڪني ڪلر" (Technicolor) جو استعمال ڪيو.
2. **شاهڪار فلمون:** هن جي پهرين فيچر لينٿ اينيميٽڊ فلم **Snow White and the Seven Dwarfs** (1937ع) هئي، جنهن کانپوءِ پنويڪيو، فينٽاسيا، ۽ بامبي جهڙيون مشهور فلمون آيون.

## ڊزني لينڊ ۽ ايپڪٽ (EPCOT)
1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڊزني "ٿيم پارڪ" (Theme Park) جي صنعت ۾ قدم رکيو.
* **ڊزني لينڊ:** جولاءِ 1955ع ۾ هن ڪيليفورنيا ۾ دنيا جو پهريون "ڊزني لينڊ" کوليو.
* **ايپڪٽ:** وفات کان اڳ هو فلوريڊا ۾ "ڊزني ورلڊ" ۽ هڪ جديد شهر "ايپڪٽ" (EPCOT) جو منصوبو ٺاهي رهيو هو، جيڪو مستقبل جي طرزِ زندگي جو نمونو هجڻو هو.

## وفات ۽ ورثو
والٽ ڊزني تمام گهڻي سگريٽ نوشي جي ڪري ڦڦڙن جي ڪينسر ۾ مبتلا ٿيو ۽ 1966ع ۾ وفات ڪري ويو. هن کي 20هين صديءَ جي سڀ کان اهم ثقافتي شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. اڄ سندس ڪمپني دنيا جي سڀ کان وڏي ميڊيا ۽ تفريحي ادارن مان هڪ آهي.

## اعداد و شمار (اڪيڊمي ايوارڊز)
والٽ ڊزني جا آسڪر ايوارڊز جا انگ اکر ڪجهه هن ريت آهن:

## حوالا

زمرو:آمريڪي فلم پروڊيوسر
زمرو:ڊزني
زمرو:1901ع جون پيدائشون
زمرو:1966ع جون وفاتون
ليونارڊ اويلر

**ليونارڊ اويلر** (Leonhard Euler؛ 1707ع – 1783ع) هڪ سوئس رياضي دان، فزڪس دان ۽ ماهر فلڪيات هو. کيس تاريخ جي سڀ کان وڏن رياضي دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن رياضيءَ جي تقريبن هر شاخ ۾ اهم اضافو ڪيو.

## جديد رياضيءَ جو بنياد
اويلر رياضيءَ ۾ ڪيتريون ئي اهڙيون نشانيون متعارف ڪرايون جيڪي اڄ به سڄي دنيا ۾ استعمال ٿين ٿيون:
* **فنڪشن جي نشاني:** هن پهريون ڀيرو f(x) استعمال ڪيو.
* **پائي (π):** دائري جي گهيري ۽ قطر جي نسبت لاءِ π کي مشهور ڪيو.
* **اويلر جو نمبر (e):** نيچرل لوگارٿم جي بنياد لاءِ e جي تعريف ڪئي.
* **تخيلي عدد (i):** جزر الٽو (√-1) لاءِ i جو استعمال شروع ڪيو.
* **سميشن (Σ):** مجموعي لاءِ يوناني اکر سگما استعمال ڪيو.

## اهم علمي ڪارناما
* **ٽوپولوجي:** هن اويلر ڪئارڪٽرسٽڪ جو فارمولا دريافت ڪيو: 
: **V - E + F = 2**
: (جتي V = ڪنڊون، E = ضلعا، ۽ F = منهن يا سطحون آهن).
* **اويلر جي سڃاڻپ:** هن رياضيءَ جي سڀ کان خوبصورت مساوات پيش ڪئي:
: **e^(iπ) + 1 = 0**

## هڪ عالمي جينيئس
اويلر جي ياداشت ۽ تخليقي قوت ايتري ته مضبوط هئي جو هن پنهنجي زندگيءَ جا آخري 17 سال نابين (انڌو) هجڻ جي باوجود ڪيتريون ئي پيچيده لکتون مڪمل ڪيون. مشهور رياضي دان لاپلاس چيو هو ته: "اويلر کي پڙهو، هو اسان سڀني جو استاد آهي."

## حوالا

زمرو:سوئس رياضي دان
زمرو:1707ع جون پيدائشون
زمرو:1783ع جون وفاتون
زمرو:رياضي جي تاريخ
دل جو دورو

**دل جو دورو** يا **مائيوڪارڊيل انفارڪشن** (Myocardial Infarction) تڏهن پيدا ٿيندو آهي جڏهن دل جي عضلات ڏانهن رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي اچي يا اهو مڪمل طور تي بند ٿي وڃي. رت جي کوٽ سبب دل جي بافتن (Tissues) کي نقصان پهچندو آهي يا اهي مري ويندا آهن. هي هڪ انتهائي خطرناڪ صورتحال آهي جنهن ۾ فوري طبي امداد جي ضرورت هوندي آهي.

## علامتون (Symptoms)
دل جي دوري جون علامتون هر ماڻهو ۾ مختلف ٿي سگهن ٿيون:
* **ڇاتيءَ ۾ سور:** سڀ کان عام علامت ڇاتيءَ جي وچ ۾ سخت سور يا دٻاءُ آهي جيڪو ڪلهي، ٻانهن، ڄاڙيءَ يا پٺي ڏانهن وڃي سگهي ٿو.
* **ساهه جي تڪليف:** سور سان گڏ يا سور کان سواءِ ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي ٿيڻ.
* **ٻيون علامتون:** ٿڌو پگهر اچڻ، متلي (Nausea)، چڪر اچڻ، ۽ انتهائي ٿڪ محسوس ٿيڻ.
* **عورتن ۾ علامتون:** عورتن ۾ اڪثر ڇاتيءَ جي سور جي بجاءِ ڳچيءَ جو سور يا صرف ٿڪاوٽ جهڙيون علامتون ظاهر ٿينديون آهن.

## سبب ۽ ميڪانيزم
اڪثر دورا **ڪورونري آرٽري جي بيماري** (CAD) سبب ٿيندا آهن.
# **پلاڪ (Plaque):** شريانن جي اندر چرٻي ۽ ڪوليسٽرول جو تهه ڄمي ويندو آهي.
# **رڪاوٽ:** جڏهن اهو تهه ڦاٽندو آهي ته اتي رت جو ڦٽو (Clot) بڻجي ويندو آهي جيڪو رت جي وهڪري کي روڪي ڇڏيندو آهي.
# **خطرناڪ عوامل:** سگرٽ نوشي، هاءِ بلڊ پريشر، موٽاپو، ورزش جي کوٽ ۽ شوگر ان جا وڏا سبب آهن.

## تشخيص ۽ علاج
ڊاڪٽر دل جي دوري جي تشخيص لاءِ هيٺيان طريقا استعمال ڪندا آهن:
* **ECG:** دل جي بجليائي لهرن جي چڪاس.
* **بلڊ ٽيسٽ:** رت ۾ خاص پروٽين جهڙوڪ "ٽروپونن" (Troponin) جي مقدار چڪاسڻ.
* **علاج:**
** فوري طور تي **ايسپرين** (Aspirin) ڏني ويندي آهي.
** **PCI (اينجيو پلاسٽي):** هڪ ننڍي تري (Stent) ذريعي بند شريان کي کوليو ويندو آهي.
** **بائي پاس سرجري:** جيڪڏهن ڪيتريون ئي شريانون بند هجن.

## بچاءُ (Prevention)
دل جي بيمارين کان بچڻ لاءِ طرزِ زندگي ۾ تبديلي ضروري آهي، جهڙوڪ:
* سگرٽ نوشي کان پرهيز.
* صحتمند خوراڪ جو استعمال.
* روزاني گهٽ ۾ گهٽ 30 منٽ ورزش.
* وزن، بلڊ پريشر ۽ شوگر کي ڪنٽرول ۾ رکڻ.

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:دل جي صحت
زمرو:طبي ايمرجنسي
ريمبرانٽ

**ريمبرانٽ هيرمينزون وان ريجن** (Rembrandt van Rijn؛ 1606ع – 1669ع) هڪ مشهور ڊچ مصور ۽ نقش نگار هو. کيس يورپي آرٽ جي تاريخ جي سڀ کان اهم ۽ باصلاحيت فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. سندس ڪم هالينڊ جي ان دور سان تعلق رکي ٿو جنهن کي "ڊچ گولڊن ايج" چيو ويندو آهي.

## فني اسلوب ۽ خاصيتون
ريمبرانٽ پنهنجي تصويرن ۾ روشني ۽ پاڇي جي زبردست ميلاپ (Chiaroscuro) لاءِ مشهور آهي.
* **موضوع:** هن پورٽريٽ، مناظر (Landscapes)، مذهبي داستانن ۽ تاريخي واقعن کي پنهنجي فن جو موضوع بڻايو.
* **خود پورٽريٽ (Self-portraits):** ريمبرانٽ پنهنجي سڄي عمر ۾ اٽڪل 40 کان وڌيڪ پنهنجا پورٽريٽ ٺاهيا، جيڪي سندس جذباتي ۽ جسماني تبديلين جي هڪ مڪمل خود نوشت (Autobiography) وانگر آهن.
* **ايچنگ (Etching):** هو نه صرف هڪ عظيم مصور هو پر نقش نگاري (Etching) جي فن ۾ به کيس مهارت حاصل هئي.

## مشهور فن پارا
# **دي نائيٽ واچ (The Night Watch):** هي هن جو سڀ کان مشهور ۽ وڏو تيل وارو رنگ (Oil painting) آهي، جيڪو هڪ ملٽري گارڊ گروپ کي ڏيکاري ٿو.
# **دي اينٽومي لیسن آف ڊاڪٽر نڪولس ٽولپ:** جنهن ۾ طب جي شاگردن کي هڪ لاش جو معائنو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.
# **موٽي آيل پٽ جي واپسي (The Return of the Prodigal Son):** هڪ بائيبل تي ٻڌل مشهور مذهبي تصوير.

## آخري سال ۽ ورثو
جيتوڻيڪ ريمبرانٽ کي پنهنجي دور ۾ تمام گهڻي شهرت ملي، پر سندس آخري سال مالي مشڪلاتن ۽ گهرو سانحن ۾ گذريا. ان جي باوجود هن ڪڏهن به فن سان رشتو نه ٽوڙيو. اڄ سندس لڳ ڀڳ 300 پينٽنگس ۽ سوين نقش نگاريون دنيا جي وڏن عجائب گهرن جي زينت آهن.

## حوالا

زمرو:ڊچ مصور
زمرو:1606ع جون پيدائشون
زمرو:1669ع جون وفاتون
زمرو:ڊچ گولڊن ايج
ويڪسين

**ويڪسين** (Vaccine) هڪ حياتياتي تيارِي آهي جيڪا ڪنهن خاص انفيڪشن يا بيماريءَ خلاف جسم ۾ مدافعت (Immunity) پيدا ڪندي آهي. ويڪسين بيمارين جي روڪٿام جو سڀ کان اثرائتو طريقو آهي، جنهن جي مدد سان دنيا مان "ماتا" (Smallpox) جهڙين خطرناڪ بيمارين جو خاتمو ڪيو ويو آهي.

## ڪم ڪرڻ جو طريقو
ويڪسين جسم جي مدافعتي نظام کي تربيت ڏيڻ جو ڪم ڪندي آهي:
1. **نقلي دشمن:** ويڪسين ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم جو ڪمزور يا مري ويل حصو شامل هوندو آهي.
2. **مدافعتي جواب:** جڏهن هي جسم ۾ داخل ٿيندي آهي، ته مدافعتي نظام ان کي سڃاڻي ان جي خلاف "اينٽي باڊيز" (Antibodies) تيار ڪندو آهي.
3. **ياداشت:** مدافعتي نظام ان جراثيم کي ياد رکندو آهي، ته جيئن مستقبل ۾ جيڪڏهن اصل جراثيم حملو ڪري، ته جسم فوري طور تي ان کي ختم ڪري سگهي.

## تاريخي پسمنظر
ويڪسين جي تاريخ تمام پراڻي آهي:
* **چين (10هين صدي):** ويڪسين جي شروعاتي صورت جا نشان چين ۾ ملن ٿا جتي ماتا کان بچڻ لاءِ جراثيم جو استعمال ڪيو ويندو هو.
* **ايڊورڊ جينر (1798ع):** جديد ويڪسين جو باني ايڊورڊ جينر کي چيو ويندو آهي. هن ڳئون جي ماتا (Cowpox) کي استعمال ڪري انسانن کي ماتا (Smallpox) کان بچائڻ جو پهريون ڪامياب تجربو ڪيو.
* **لوئي پاسچر (1881ع):** جينر جي احترام ۾، لوئي پاسچر تجويز ڏني ته سڀني حفاظتي ٽيڪن کي "ويڪسين" سڏيو وڃي (ويڪا لاطيني ٻوليءَ ۾ ڳئون کي چيو ويندو آهي).

## ويڪسين جا قسم
ويڪسين ٻن قسمن جي ٿي سگهي ٿي:
* **وقايتي (Prophylactic):** جيڪا بيماري ٿيڻ کان اڳ ان کان بچاءُ لاءِ لڳائي وڃي.
* **علاج واري (Therapeutic):** جيڪا ڪنهن مرض (مثال طور ڪينسر) جي علاج لاءِ استعمال ڪئي وڃي.

## اهم ڪاميابيون
عالمي صحت جي اداري (WHO) موجب، ويڪسين ذريعي 25 کان وڌيڪ روڪڻ جوڳين بيمارين جو علاج موجود آهي. پوليو، خسرو (Measles)، ۽ تٽنس (Tetanus) جهڙين بيمارين جي شرح ويڪسين جي ڪري ئي گهٽ ٿي آهي.

## حوالا

زمرو:طب
زمرو:ويڪسين
زمرو:صحت
زمرو:حياتيات
ڪتريندڙ

**روڊنٽ** (Rodents) مماليه جانورن جو هڪ اهڙو گروهه آهن جن جي سڃاڻپ انهن جي مسلسل وڌندڙ اڳين ڏندن (Incisors) مان ٿيندي آهي. مماليه جانورن جي ڪل قسمن مان اٽڪل 40 سيڪڙو جو تعلق هن گروپ (Order Rodentia) سان آهي. انهن ۾ ڪوئا، ڳورڙا (Squirrels)، بيور (Beavers)، ۽ پورڪيوپائن (ڪنڊي واري ٻلي) شامل آهن.

## جسماني بناوت ۽ ڏند
روڊنٽس جي سڀ کان اهم خصوصيت انهن جا ڏند آهن:
* **ڪتريندڙ ڏند:** انهن جي مٿئين ۽ هيٺئين ڄاڙيءَ ۾ هڪ هڪ جوڙو اهڙن ڏندن جو هوندو آهي جيڪي سڄي عمر وڌندا رهندا آهن.
* **استعمال:** اهي جانور پنهنجي ڏندن کي کاڌو ڪترڻ، दुٻيون (Burrows) کوٽڻ، ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪندا آهن.
* **گليئرز (Glires):** روڊنٽس ۽ خرگوش (Lagomorpha) پاڻ ۾ ويجها مٽ مائٽ آهن، پر خرگوش جي مٿئين ڄاڙيءَ ۾ ڏندن جا ٻه جوڙا هوندا آهن.

## ماحوليات ۽ ورڇ
انٽارڪٽيڪا کان سواءِ روڊنٽس دنيا جي هر کنڊ تي موجود آهن. اهي مختلف ماحولن ۾ رهي سگهن ٿا:
* **زميني ۽ زيرِ زمين:** ڪجهه کڏون کوٽي زمين اندر رهن ٿا (Fossorial).
* **وڻن تي رهندڙ:** جهڙوڪ ڳورڙا (Arboreal).
* **آبي:** جهڙوڪ بيور جيڪي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا (Semiaquatic).

## انساني زندگيءَ تي اثر
روڊنٽس جا انسانن تي ٻن قسمن جا اثر آهن:
# **فائدا:** ڪيترن ئي روڊنٽس کي پالتو جانور طور رکيو ويندو آهي (جهڙوڪ هيمسٽر) ۽ ليبارٽريءَ ۾ طبي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.
# **نقصان:** ڪوئن جا ڪجهه قسم فصلن ۽ گودامن ۾ رکيل کاڌي کي نقصان پهچائيندا آهن ۽ مختلف بيماريون (جهڙوڪ طاعون) پکيڙڻ جو سبب بڻجن ٿا. ڪجهه ٻيٽن تي اهي "جارحيت پسند" (Invasive) ثابت ٿيا آهن ۽ ٻين مقامي پکين جي نسل جي خاتمي جو سبب بڻيا آهن.

## اهم مثال

## حوالا

زمرو:مماليه جانور
زمرو:روڊنٽس
زمرو:حياتيات
روماني لوڪ وارتا

روماني لوڪ داستان روماني ماڻهن جي لوڪ ڪهاڻين، ڏند ڪٿائن، زباني روايتن ۽ ليجنڊ تي ٻڌل آهن. روماني ماڻهو لاڏائو هئا جڏهن اهي وچين دور ۾ هندستان مان لڏپلاڻ ڪري نڪتا. انهن وڏي پئماني تي لڏپلاڻ ڪئي، خاص ڪري يورپ ڏانهن، جڏهن ته ٻيا گروهه ترسي پيا ۽ مستقل رهواسي بڻجي ويا. ڪجهه ڏند ڪٿائون (اڪثر غير روماني ماڻهن پاران) چون ٿيون ته ڪجهه روماني ماڻهن وٽ غير معمولي مانسڪ شڪتيون آهن، جهڙوڪ همدردي، اڳڪٿي، ماضي جي ڄاڻ، يا شين کي ڇهڻ سان انهن بابت ڄاڻڻ. مثال طور، وليسلاڪي پاڻ سکيل جپسولوجسٽ طور مشهور هو، ۽ هن جي ڪيترن ئي لکتن کي مستند روماني ڪهاڻيون سمجهيو وڃي ٿو، پر وليسلاڪي جي ڇپيل ڏند ڪٿائن جو اصل روماني روايتن سان ڪو واسطو ناهي؛ هي سڄي روماني قوم بابت غلط فهمي پيدا ڪري ٿو. ٻين ڏند ڪٿائن ۾ هوا ۾ اڏامڻ جي صلاحيت، مراقبي ذريعي روحاني سفر، پٽون پاراتا يا دعائون ڏيڻ، روحن کي گهرائڻ يا انهن سان رابطو ڪرڻ، ۽ نظر بنديءَ جو فن شامل آهن. سلاوڪ ملڪن جا روما ماڻهو آدم خور بگهڙن (werewolves) تي ويساھ رکن ٿا. روماني جادوگريون (چوويحانيون) اڪثر ڪري بچاءُ لاءِ مختلف ٻوٽين ۽ ڌاڳن ڦيڻن جو استعمال ڪنديون آهن. ٿوم روماني ماڻهن پاران استعمال ٿيندڙ هڪ مشهور ٻوٽي آهي.

## روماني لوڪ ڪهاڻيون
* گنجو مٿو (Bald Pate)
* "بانديءَ جي ڪهاڻي ۽ طوهر" (The Captive's Tale and Circumcision)
* "سارنگي (وائلن) جي رچنا" (The Creation of the Violin)
* "فيدور ۽ پري" (Fedor and the Fairy)
* فوم ميڊن (جهڳ واري ڪنوار)
* "جيڪ ۽ سندس سون جي ناس واري دٻي" (Jack and His Golden Snuff-Box)
* "انگلنڊ جو بادشاهه ۽ سندس ٽي پٽ" (The King of England and his Three Sons)
* "ننڍڙو گابي جو ٻچو" (The Little Bull-Calf)
* "موسي ڪوٽ" (Mossycoat)
* "ڳاڙهو بادشاهه ۽ جادوگرياڻي" (The Red King and the Witch)
* "پيلو ازدها" (The Yellow Dragon)
* آني (بيضي) مان نڪتل ڇوڪري (The Girl from the Egg)

## حوالا