آنڌرا پرديش

**آنڌرا پرديش**  انڊيا جي 29 رياستن ۽ يونين ٽيريٽرين مان ھڪ رياست آھي جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي جنھن جي پکيڙ 1,60,205 چورس ڪلوميٽر (61,855 چورس میل) آھي. سال 2011ع جي آدمشماري مطابق ھن رياست جي آبادي 4,93,86,799 ھئي. ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر وساکاپٽنم آھي. ھن رياست جي سرڪاري ٻولي تيلگو آھي. 

ھن رياست جو اتر اولھ وارو حصو ڌار ڪري 2 جون 2014ع تي قائم ٿيل نئين رياست تلنگانا جو حصو بڻايو ويو. حيدرآباد ڊگھي وقت تائين آنڌرا پرديش جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھو ء اھو بہ تلنگانا ۾ شامل ڪيو ويو پر ساڳي وقت حيدرآباد آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي جو گادي جو هنڌ بڻيو. آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 2014 تحت حيدرآباد جي ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش جي قائم مقام گادي جي ھنڌ طور حيثيت برقرار رکي وئي.  نئون ڊي فيڪٽو گاديءَ جو هنڌ امراوتي آنڌرا پرديش ۾ واقع آهي ۽ آنڌرا پرديش ڪيپيٽل ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (APCRDA) جي اختيار ھيٺ آھي. ھن رياست جو ساحلي ڪنارو 974 ڪلوميٽر (605 میل) آھي جيڪو انڊيا ۾ گجرات جي ساحل کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ساحل آھي. 
آندھرا پرديش ڏکڻ ڀارت جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ رياست آهي. اها ملڪ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان ستين وڏي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ڏهين وڏي رياست آهي. تيلوگو، جيڪا ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ آهي، رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ۽ سرڪاري ٻولي آهي. امراؤتي رياست جي گادي آهي، جڏهن ته سڀ کان وڏو شهر وشاکهاپٽنَم آهي. امراؤتي هڪ نئين منصوبابند گاديءَ وارو شهر آهي جيڪو وجيواڊا جي ويجهو ترقي ڏنو ويو آهي، ۽ جغرافيائي لحاظ کان امراؤتي ۽ وجيواڊا کي جڙواں شهر به سڏيو وڃي ٿو. آندھرا پرديش جون حدون اتر اوڀر ۾ اوڊيشا، اتر ۾ ڇتيسڳڙهه، اولهه ۾ ڪرناٽڪ، ڏکڻ ۾ تامل ناڊو، اتر اولهه ۾ تلنگانا ۽ اوڀر ۾ بنغال جي خليج سان ملن ٿيون. هن وٽ ڀارت ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي جيڪو لڳ ڀڳ  آهي.

آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته آندھرا پرديش ۾ 247,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انساني آبادي رهي آهي، ابتدائي قديم انسانن کان وٺي نئين پٿر دور جي آبادين تائين. اندرهن جو پهريون حوالو ايتريه برهمڻ (تقريباً 800 ق م) ۾ ملي ٿو. لڳ ڀڳ 300 ق م ۾ گوداوري ۽ ڪرشنا درياهن جي ڊيلٽا ۾ رهندڙ اندرهن پنهنجي مضبوط فوجي طاقت لاءِ مشهور هئا، جيڪي برصغير ۾ موريا سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئا. پهرين وڏي اندرهاڻي سياسي قوت ساتواهن خاندان هئي (ٻي صدي ق م کان ٻي صدي عيسوي)، جنهن سڄي ڏکن پليٽو ۽ اولهه ۽ وچ ڀارت جي پري علائقن تي حڪمراني ڪئي. انهن رومي سلطنت سان واپاري لاڳاپا قائم ڪيا، ۽ سندن گادي ڌانياڪتاڪه ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو سڀ کان خوشحال شهر هو. ان کان پوءِ اهم خاندانن ۾ وشنوڪندينا خاندان، اوڀر چالوڪيه، ڪاڪاتيه خاندان، وجياناگر سلطنت ۽ گولڪنڊا سلطنت شامل هئا، جن کان پوءِ برطانوي راج قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ 1953ع ۾ آندھرا رياست کي مدراس رياست مان الڳ ڪيو ويو. 1956ع ۾ اها تلنگانا سان ضم ٿي متحده آندھرا پرديش ٺهي، پر 2014ع ۾ نئين رياست تلنگانا جي قيام سان ٻيهر ورهائجي وئي.

اوڀر گهاٽ سامونڊي ميداني علائقن کي اندرين هموار پليٽن کان جدا ڪن ٿا. اهم درياهن ۾ ڪرشنا درياهه، گوداوري درياھ، تونگڀدرا درياھ ۽ پينا درياھ شامل آهن. آندھرا پرديش وٽ ڀارت جي چون چوني (ليم اسٽون) جا لڳ ڀڳ ٽيون حصو ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته بيرائيٽ ۽ گرينائيٽ جا پڻ اهم ذخيرا آهن. زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرميون 62.17٪ آباديءَ کي روزگار ڏين ٿيون، جن ۾ چانور بنيادي فصل آهي. رياست ڀارت جي مڇيءَ جي پيداوار جو 30٪ حصو ڏئي ٿي ۽ سامونڊي خوراڪ جي برآمدات جو 35٪ فراهم ڪري ٿي. سريھاريڪوٽا ٻيٽ تي واقع سريھاريڪوٽا رينج ڀارت جو بنيادي سيٽلائيٽ لانچ مرڪز آهي.

آنڌرا امراؤتي فن جي جنم ڀومي آهي، جيڪا هڪ قديم ڀارتي فن جو انداز آهي جنهن ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي اثر وڌو. هتي ڪوچيپوڊي به پيدا ٿيو، جيڪو ڀارت جي ڪلاسيڪي ناچ جي صنفن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترائي مشهور ڪرناٽڪ موسيقي جا موسيقار به هتان سان لاڳاپيل رهيا آهن. رياست ۾ اهم مذهبي زيارتگاهون ۽ قدرتي سياحتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ وينڪٽيشره مندر، تيروملا ۽ اراڪو وادي شامل آهن. جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رکندڙ مشهور شين ۾ تيرپتي لڊو، بانگناپلي آم، ڪونڊاپلي رانديڪا، ڌرماورم ساڙيون ۽ پوٿاريڪولو شامل آهن.

## اشتقاق

آنڌرا جو ذڪر ايتريه برهمڻ ۾ رگ ويد () دوران ملي ٿو، جتي کين رشي وشوامتر جا اولاد ڄاڻايو ويو آهي. آنڌرا ماڻهن کي آريائي آباديءَ جي سرحدي علائقن ۾ رهندڙ غير آريائي قبيلن طور بيان ڪيو ويو آهي.

ستواہن خاندان، جيڪي هن علائقي تي حڪومت ڪندڙ ابتدائي بادشاهه هئا، تن کي پُراني ادب ۾ *آنڌرا*، *آنڌرراجاتيه* ۽ *[[آنڌرڀرتيا]]* نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. ”آنڌرا“ هڪ قبيلائي توڙي علائقائي نالو هو. اهو علائقو جتي آنڌرا رهندا هئا، ان کي آنڌراديشا چيو ويندو هو.

## تاريخ

### قبل از تاريخ
پراڪاسم ضلعي ۾ حنومانٿونيپاڊو مان کوٽائي دوران هٿ آيل پٿر جا اوزار 2.47 لاکه (247,000) سال پراڻا قرار ڏنا ويا (وچ پيلوليٿڪ). هن دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهڙا اوزار قديم هومينن (انساني ارتقا جي ابتدائي شاخن) تيار ڪيا هئا، جڏهن ته اهڙي قسمن جا اوزار اڳ ۾ جديد انسان جي آفريڪا مان لڏي نڪرڻ (تقريباً 2.10 لاکه / 210,000 سال اڳ) سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. فوسل ثبوت نه هئڻ سبب اهو سمجهڻ هڪ ڳجهارت بڻجي ويو ته انهن سان پوءِ ڇا ٿيو. پراڪاسم ضلعي جي يراگونڊاپالم منڊل واري علائقي ۾ بويا لاپلي ڳوٺ ڀرسان چاڪرالا بوڊو ۾ پٿر تي نقاشين (پيٽروگلفس)، تصويري نقش (پيڪٽوگرافس) ۽ ڊولمنز جي دريافت هن علائقي ۾ نيون پٿر دور (نيو لٿڪ) جي انساني آبادين جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.

### شروعاتي ۽ وچئين دور جي تاريخ

ميگسٿينس پنهنجي ''انڊيڪا'' () ۾ رپورٽ ڪيو ته آنڌرا ماڻهو گوداوري ۽ ڪرشڻا جي ڊيلٽائن علائقن ۾ رهندا هئا، ۽ پنهنجي فوجي طاقت سبب مشهور هئا، جيڪا سڄي ڀارت ۾ موريه سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهي ويندي هئي. ڀٽيپرو لو، امراوتي ۽ ڌرنيڪوٽا جهڙن هنڌن تان آثار قديمه جا ثبوت ٻڌائين ٿا ته آنڌرا علائقو موريه سلطنت جو حصو هو. شهنشاهه اشوڪ جي وفات کان پوءِ تقريباً 200 ق م ڌاري موريه حڪمراني ڪمزور ٿي وئي ۽ ان جي جاءِ تي آنڌرا علائقي ۾ ڪيترين ننڍين بادشاهتين وجود ورتو.

ڀٽيپرو لو مان برهمي رسم الخط جو هڪ ابتدائي مثال ملي ٿو، جيڪو ٻڌ جا آثار رکندڙ هڪ ٿانءَ (اُرن) تي لکيل هو. ان کي تامل-برهمي جي پڙهڻي/ڃاڻپ لاءِ ”روزيٽا اسٽون“ جي حيثيت وارو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. ڀٽيپرو لو برهمي مان نڪتل ڪدمبا رسم الخط پوءِ تيلوگو ۽ ڪناڊا رسم الخط جي ارتقا ڏانهن وڌيو.

ستواہن خاندان پهرين صدي ق م کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين دکن پليٽو تي غالب رهيو. هنن جا رومن سلطنت سان واپاري لاڳاپا پڻ هئا. ستواہنن ڌانياڪاٽڪه-امراوتي کي گادي بڻايو. مورخ اسٽينلي وولپرٽ موجب اها شهر ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو شايد سڀ کان خوشحال شهر رهيو هوندو.

ناگارجونا، جيڪو مهايانا جو فلسفي هو، هن علائقي ۾ رهيو. مهايانا چين، جاپان ۽ ڪوريا تائين پکڙجي ويو، ۽ اهو دنيا ۾ ٻڌ ڌرم جو سڀ کان وڏو فرقو بڻيو. امراوتي اسڪول آف آرٽ کي قديم ڀارتي فن جي ٽن وڏن اسلوبن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هن جو ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي وڏو اثر رهيو.

آنڌرا اِڪشوَڪو، جن جي گادي ويجيه پوري ۾ هئي، ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪرشڻا ندي واري وادي ۾ ستواہنن جا جانشين ٿيا. سلنڪايڻه هڪ قديم خاندان هو، جنهن 300 عيسويءَ ڌاري گوداوري ۽ ڪرشڻا ندين جي وچ واري علائقي (گادي وينگي، اڄوڪو پيڊاوينگي) تي حڪومت ڪئي. تيلوگو چولا ڇهين کان تيرهين صديءَ تائين وقفي وقفي سان اڄوڪي ڪڊاپا علائقي تي حڪمران رهيا. 575 عيسويءَ ۾ ڌنام جَيہ جي دور ۾ کوٽيل ”ڪللَملا“ *شاسنم* (قانون) مڪمل طور تي تيلوگو ۾ سڀ کان پراڻو ڪتبہ ليکيو وڃي ٿو.

وشنُڪُنڊينا خاندان پنجين ۽ ڇهين صديءَ ۾ ڏکڻ ڀارت جي سياست ۾ اثر قائم ڪندڙ پهريون خاندان ليکيو وڃي ٿو. اونداولي غارون ان دور جي ڀارتي پهاڙ-ڪٽ تعمير جو هڪ مثال آهي.

وينگي جا اوڀر چالوڪيه، جن جو خاندان ستين صديءَ کان 1130 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ پنج سؤ سال قائم رهيو، آخرڪار چولا خاندان ۾ ضم ٿي ويا. چولا خاندان جي سرپرستي هيٺ اهي 1189 عيسويءَ تائين حڪمراني ڪندا رهيا. بادشاهه راجا نريندر جي خواهش تي نننايا—جنهن کي پهريون تيلوگو شاعر سمجھيو وڃي ٿو—1025 عيسويءَ ۾ مهاڀارت کي تيلوگو ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو.

ڪاڪٽيه خاندان ٻارهين کان چوڏهين صديءَ جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال هن علائقي ۽ تلنگانا تي حڪومت ڪئي. پوءِ انهن کي دهلي سلطنت شڪست ڏني. جڏهن دهلي سلطنت ڪمزور ٿي ته بھمني سلطنت اقتدار ۾ آئي.
ان ئي دور ڌاري، چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ موسنوري ۽ ريڊي بادشاهت هن علائقي جي ڪجهه حصن تي حڪمراني ڪئي. ريڊي بادشاهن ڪونڊاويدو قلعو ۽ ڪونڊاپلي قلعو تعمير ڪرايا. گجپتي هن علائقي جا ڪجهه حصا هلائيندا رهيا، ان کان اڳ جو بادشاهه ڪرشناديورايه جي دور ۾ سڄو علائقو وجياناگر سلطنت جو حصو بڻجي ويو.
پيمماساني نائڪاس آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول رکندا هئا ۽ انهن وٽ وڏيون ڀاڙو ڀرتي فوجون هيون، جيڪي سورهين صديءَ ۾ سلطنت جي لشڪر جو اڳيون دستو (وينگارڊ) هيون.
ڪيترائي ٽئنڪ (پاڻيءَ جا حوض) ۽ اينيڪٽ (بند/بناوتون) پڻ ٺهيا. انهن مان ڪن ۾ ڪُمبَم ٽئنڪ، موپاڊ ٽئنڪ، ڪوريگال اينيڪٽ ۽ تونگڀدرا نديءَ تي والڀاپور اينيڪٽ شامل آهن. سلطنت جي سرپرستي سبب ڪنّاڊا، تيلوگو، تامل ۽ سنسڪرت ۾ لطيف فنون ۽ ادب نون اوج تي پهتا، ۽ ڪرناٽڪ موسيقي پنهنجي موجوده صورت ڏانهن وڌي.
هن دور ۾ ٺهيل ليپاڪشي جي يادگارن (منومنٽس) جي گروهه ۾ وجياناگر بادشاهن سان لاڳاپيل ڀت-چٽساليون (مُورل پينٽنگز)، دراوڙ فن ۽ ڪتبن جون شاهديون موجود آهن. انهن کي يونيسڪو عالمي ورثي ڪميٽي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

### جديد تاريخ

وجياناگر سلطنت جي شڪست کان پوءِ، قطب شاهي خاندان اڄوڪي عام آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا جي وڏي حصي تي اثر قائم رکيو. پوءِ هي علائقو مغل سلطنت جي حڪمراني هيٺ اچي ويو. چن قِلچ خان، جنهن کي 1713ع ۾ مغلن پاران دکن جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو هو، پاڻ کي حيدرآباد جو نظام جي حيثيت سان اڌ خودمختيار حڪمران طور قائم ڪري ورتو. 1765ع ۾ برطانوي لارڊ رابرٽ ڪلايو مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ چار ”سرڪار“ (circars) جي عطا/منظوري حاصل ڪئي، جيڪا 1778ع ۾ نظام علي (حيدرآباد رياست جو پنجون نظام) سان معاهدي ذريعي باضابطه بڻجي، ۽ ان سان گڏ هڪ وڌيڪ سرڪار شامل ڪئي وئي. پوءِ 1800ع ۾ نظام علي چار علائقا برطانوي حڪومت حوالي (cede) ڪيا، جيڪي آخرڪار رائيالسيميہ (Rayalaseema) وارو علائقو بڻيا.

ان دوران اڄوڪي اتر آنڌرا ۾ راجا وزيارام راز (وِجيارام راج) برطانوي سهڪار سان هڪ خودمختيار بادشاهت قائم ڪئي ۽ پاڙيسري اسٽيٽون به پنهنجي قبضي ۾ آنديون. پوءِ برطانيا سان اختلاف ٿيڻ سبب 1794ع ۾ پدمنابھم جي جنگ ۾ ان تي حملو ٿيو ۽ اها شڪست کاڌي. پوءِ ٻين نوابن/راجائن وانگر اها به خراج گذار اسٽيٽ طور ضم ڪئي وئي ۽ 1949ع ۾ ڀارتي يونين ۾ شامل ٿيڻ تائين ساڳي حيثيت ۾ رهي. 1801ع ۾ ڪرناٽڪ سلطنت جي الحاق کان پوءِ، اڄوڪي آنڌرا پرديش جو آخري وڏو حصو به برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ هيٺ اچي ويو، ۽ مدراس پريزيڊنسي جو حصو بڻيو. 1857ع جي بغاوت کان پوءِ هي علائقو برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني ۾ رهيو، ۽ هندستان جي آزادي (1947ع) تائين ان جو حصو رهيو.

1850ع ۾ آرٿر ڪٽن پاران ڊائوليشورم ۾ ٺهيل اينيڪٽ (بند)  ۽ وجيواڊا، نيلور، سنگم، سُنڪيسُلا ۽ پولمپلّي ۾ اهڙيون ٻيون بناوتون برطانوي راڄ دوران ٺهيل آبپاشي سهولتن جا مثال آهن، جن ساحلي ضلعن ۾ لکين ايڪڙن کي سيراب ڪيو. 1806ع کان 1878ع دوران ٺهيل بڪنگھم ڪينال، جيڪو ڪاڪيناڊا کان تامل ناڊو جي مراڪڪنم تائين ڪرومندل سامونڊي ڪناري سان متوازي هلي ٿو، 1960ع واري ڏهاڪي تائين مال جي آبي ترسيل لاءِ هڪ اهم رستو رهيو. 1850ع ۾ شروع ٿيل ٽيليگراف سروس 160 سالن کان وڌيڪ هلي، پر موبائيل رابطي ۽ مختصر پيغام سروس جي ترقي سبب گهٽ استعمال جي بنياد تي 15 جُولاءِ 2013ع تي بند ڪئي وئي. چارلس فلپ براؤن تيلوگو کي ڇاپي واري دور ۾ آڻڻ لاءِ اهم ابتدائي ڪم ڪيو ۽ ويمانا جا شعر انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايا. ڪندوڪوري ويري شالنگم کي تيلوگو نئين جاڳرتا (رينيسانس) تحريڪ جو والد سڏيو وڃي ٿو، ڇو ته هن عورتن ۽ هيٺين ذاتين جي تعليم جي همت افزائي ڪئي. هن برهمڻن جي شاديءَ وارن ريتن—جهڙوڪ ٻال-شادي، ڪنوار-قيمت (bride price) جو نظام، ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ تي پابندي—خلاف جدوجهد ڪئي.

لساني سڃاڻپ جي بنياد تي آزاد رياست حاصل ڪرڻ ۽ مدراس رياست جي تيلوگو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ پوٽي سري رامولو 1952ع ۾ مرڻ تائين بک هڙتال ڪئي. 1 آڪٽوبر 1953ع تي مدراس رياست مان تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقو الڳ ڪري آنڌرا رياست قائم ڪئي وئي، ۽ ڪرنوول ان جي گادي بڻيو. جنٽلمينز ايگريمينٽ 1956ع جي بنياد تي اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 1956 پاڙيسري حيدرآباد رياست جي تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقن کي گڏ ڪري 1 نومبر 1956ع تي آنڌرا پرديش ٺاهي، ۽ حيدرآباد کي گادي قرار ڏنو. 

متحده رياست ۾ 1983ع تائين انڊين نيشنل ڪانگريس (INC) رياست تي حڪمراني ۾ هڪ قسم جي اجارداري برقرار رکي. ان کان پوءِ تيلوگو ديسم پارٽي (TDP) جي اڳواڻ اين. ٽي. راما راؤ (NTR) اقتدار ۾ آيو ۽ رياست تي حڪمراني ڪندڙ ٻي وڏي پارٽي بڻجي وئي. 1967ع ۾ ناگارجونا ساگر بند ڪم شروع ڪيو، ۽ 1982ع ۾ سري سيلم هائيڊرو اليڪٽرڪ منصوبي جو افتتاح ٿيو؛ اهي آبپاشي ۽ بجليءَ جي منصوبن جا ڪجهه مثال آهن. سماجي تحريڪن جي اثر هيٺ رياست جي سماجي ۽ سياسي ميدانن ۾ عورتن، دلتن ۽ قبائلي ماڻهن جي موجودگي وڌي؛ پر ان سان گڏ انهن گروهن خلاف تشدد ۾ اضافو پڻ ڏٺو ويو. زمين جهڙن وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ جهڙا مقصد اڃا تائين رياست ۾ سندن معاشي موقعا وڌائڻ جي ڪوشش ۾ مڪمل طور حاصل نه ٿي سگهيا.

2009ع ۾ جڏهن يونين ڪابينا ٻيهر اُڀريل تلنگانا تحريڪ جي مطالبي کي نظر ۾ رکندي تلنگانا رياست ٺاهڻ بابت غور ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته ان جي مخالفت ۾ سمايڪيانڌرا تحريڪ جنم ورتو ۽ رياست سياسي ڇڪتاڻ ۽ افراتفري مان گذري. آخرڪار آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014ع جو بل ڀارت جي پارليامينٽ مان تلنگانا رياست جي قيام لاءِ منظور ڪيو ويو، جيتوڻيڪ رياست جي قانونساز اداري ان جي مخالفت ڪئي هئي. ڀارت جي صدر جي منظوري کان پوءِ 2 جون 2014ع تي نئين تلنگانا رياست وجود ۾ آئي، جڏهن ته بچيل رياست ساڳي نالي سان آنڌرا پرديش طور قائم رهي.

بچيل رياست ۾ TDP پهرين حڪومت ٺاهي، جنهن ۾ چندرابابو نائڊو وزيراعليٰ بڻيو. 2017ع ۾ آنڌرا پرديش جي حڪومت پنهنجي نئين گرين فيلڊ گادي امراوتي مان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن لاءِ 33,000 ايڪڙ زمين هڪ نئين ”لينڊ پولنگ“ اسڪيم ذريعي آبادگارن کان حاصل ڪئي وئي. 2019ع جي چونڊن ۾ واءِ. ايس. جگن موهن ريڊي، جيڪو واءِ ايس آر ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ آهي، 175 مان 151 سيٽون کٽي وزيراعليٰ بڻيو. هن ”ڳوٺ ۽ وارڊ رضاڪار“ نظام متعارف ڪرايو، ۽ رياست کي ٻيهر منظم ڪري 26 ضلعا ٺاهيا. رياست جي لڳ ڀڳ سڀني اسڪولن ۾ پڙهائيءَ جو ذريعو انگريزي ڪرڻ جو فيصلو به ڪيو ويو. ٽي گاديون (امراوتي کي قانونساز گادي، وِزاگ کي انتظامي گادي، ۽ ڪرنوول کي عدالتي گادي) وارو قدم هاءِ ڪورٽ رد ڪري ڇڏيو. سندس حڪومت ان فيصلي خلاف سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي.

## جاگرافي

آنڌرا پرديش  ايراضيءَ سان پکيڙ موجب ستون سڀ کان وڏو رياست آهي. سياسي طور هي رياست اتر اوڀر ۾ اُڙياسا، اتر ۾ ڇتيسڳڙھ، ڏکڻ اولهه ۾ ڪرناٽڪا، ڏکڻ ۾ تامل ناڊو، اتر اولهه ۾ تلنگانا ۽ اوڀر ۾ خليج بنگال سان سرحدون شيئر ڪري ٿي. يانام ضلعو، جيڪو پڊوچيري جو هڪ اينڪليو (enclave) آهي، رياست جي اندر ڪاڪيناڊا ضلعو جي سرحد ڀرسان واقع آهي. رياست جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ  ڊگهو آهي، جنهن سبب هي ملڪ ۾ ٻيون سڀ کان ڊگهي سامونڊي پٽي رکندڙ رياست آهي.

اوڀر گھاٽ رياست جي جاگرافي ۾ هڪ اهم ورهاست ڪندڙ لڪير آهن، جيڪي ساحلي ميداني علائقن کي پيني پلينن کان جدا ڪن ٿا. اهي گھاٽ مسلسل نه آهن، ۽ انهن جا مختلف حصا مقامي نالن سان سڏجن ٿا. سامونڊي ڪناري جي ڏکڻ ۽ انتهائي اتر حصن ڏانهن گھاٽ وڌيڪ نمايان ٿين ٿا. انهن ۾ ھورسلي ھلز، سيساچالا ٽڪريون، نللاملا ٽڪريون ۽ پاپي ھلز شامل آهن. آرما ڪونڊا، جيڪو وشاکهاپٽنَم ضلعي ۾ واقع آهي، رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي. رائيالسيميہ جو حصو بڻجندڙ پيني پلين اوڀر طرف ڍلان رکن ٿا. اوڀر ساحلي ميدان خليج بنگال جي ڪناري سان ساحلي ضلعن جي علائقي تي مشتمل آهن، جن جي اولهه پاسي سرحد اوڀر گھاٽن تائين وڃي ٿي ۽ انهن جي ويڪر مختلف آهي. اهي گهڻو ڪري ڊيلٽا وارا علائقا آهن، جيڪي ڪرشنا، گوڊاوري ۽ پينا دريائن جي ٺهيل آهن. رياست ۾ مٽيءَ جا پنج مختلف قسم آهن، جن مان اڪثريت ڳاڙهي ليٽيرائيٽڪ ۽ ڪاري مٽيءَ وارا قسم آهن. ساحلي ميدانن جو وڏو حصو گهاٽي زرعي استعمال هيٺ آهي. ڪاڊاپا بيسن، جيڪو اوڀر گھاٽن جي ٻن وڪڙندڙ شاخن مان ٺهيو آهي، معدنيات سان ڀرپور علائقو آهي.

واديُن ۾ آراڪو وادي شامل آهي، جيڪا حياتياتي تنوع ۾ مالا مال آهي ۽ گنڊيڪوٽا گھاٽي به شامل آهي. گنڊيڪوٽا گھاٽي ايراملا ٽڪري سلسلي جي وچ ۾ ٺهيل هڪ ڪينين آهي، جنهن مان پينا (پيننار) درياهه وهي ٿو. بورا غارون، جيڪي لکين سالن اڳ پاڻيءَ جي سرگرميءَ سبب ٺهيون، ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان ڊگهو غارن جو نظام بيلم غارون به رياست ۾ آهن. رياست جي ساحلي ضلعن ۾ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا پڻ آهن، جهڙوڪ رشيڪونڊا، ميپاڊو ۽ سوريالنڪا.

Andhra Pradesh and Telangana Physical.jpeg|آنڌرا پرديش جو ٽوپوگرافي وارو نقشو
Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|آنڌرا پرديش جو نقشو جنھن ۾ سريسائلم ڊيم ۽ ندي ڏيکاريل

ھن رياست جون حدون اتر اولھ ۾ تلنگانا، اتر اوڀر ۾ ڇتيس ڳڙھ ۽ اوڙيسيا، اولھ ۾ ڪرناٽڪا،  ڏکڻ ۾ تامل ناڊو ۽ اوڀر ۾ بنگالي سمنڊ سان ملن ٿيون. ھن رياست ۾ ٻہ نديون وھن ٿيون جن ۾ ڪرشنا ندي  ۽گوداواري ندي 

### ٻوٽا ۽ جاندار

رياست جو ڪُل ٻيلو ڍڪ  آهي، جيڪو ڪُل ايراضيءَ جو 18.28٪ آهي. اوڀر گھاٽن وارو علائقو گھاٽي ٽراپيڪل ٻيلن جو گھر آھي. جڏهن ته گھاٽ پيني پلينن ۾ بدلجڻ سان نباتات گهٽجي رھي آھي ۽ جهنگلي جھاڙيون واري نباتات وڌيڪ عام ٿيندي پئي وڃي. رياست ۾ نباتات گهڻي ڀاڱي خشڪ پن ڇڻندڙ (dry deciduous) قسمن مان آهي، جنهن ۾ ساگوان (teak) ۽ *[[ٽرمناليا (ٻوٽو)|ٽرمناليا]]*، *[[ڊالبيرجيا]] (Dalbergia)*، *[[پٽيروڪارپس]]*  وغيره جا نسل شامل آهن. رياست وٽ ڪجهه ناياب ۽ مقامي (endemic) ٻوٽا پڻ آهن، جهڙوڪ *[[سائڪاس بيدومي]] (Cycas beddomei)*، *[[پيٽروڪارپس سانٽالينس]]*، *ٽرمناليا پالڊا*، *[[سيزيگيم الٽرنيفوليم]]*، *شوريا ٽمبرگيا* وغيره.

 رياست ۾ 3 قومي پارڪ ۽ 13 جهنگلي حيات پناهه گاهه آهن. جاندارن جي تنوع ۾ واگھ، چيتو (leopard)، چٽڪمرو ھرڻ، سامبر، سامونڊِي ڪڇون ۽ ڪيترائي پکي ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانور شامل آهن. گوڊاوري ۽ ڪرشنا دريائن جا ڊيلٽا (estuaries) مئنگروو ٻيلن سان ڀرپور آهن، جتي مڇي-شڪار ٻلي ۽ اُڏ بنيادي نوعون طور موجود آهن. ڪورنگا جهنگلي حيات پناهه گاهه سمنڊ ڀرسان مئنگروو (Mangrove) ۽ لوڻ سَهندڙ ٻيلن جي نظام جو مثال آهي. انهن ٻيلن جو علائقو  آهي، جيڪو رياست جي مقامي ٻيلو ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9٪ آهي. ٻين پناهه گاهن ۾ ناگارجونا ساگر–سري سيلم ٻڳ محفوظ علائقو، ڪوليرو پکي پناهه گاهه، ۽ نِيلاپٽّو پکي پناهه گاهه شامل آهن. نم (Azadirachta indica) رياستي وڻ، ياسمين رياستي گل، روز-رِنگڊ طوطو رياستي پکي، ۽ ڪارو هرڻ رياستي ٿڻيدار (mammal) آهي.

[alt=|thumb|ڪاڪيناڊا لڳ [تمر جو ٻيلو]]

2014 جي رياستي ورھاست بعد ٻيلن واري زمين ھن رياست ۾ 
22,862&nbsp;km2 آھي.

### معدني وسيلا

مختلف قسم جي ارضياتي بناوٽن سبب رياست ۾ صنعتي معدنيات ۽ عمارتن لاءِ پٿرن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. اهم معدنيات، جيڪي قابلِ ذڪر مقدار ۾ ملن ٿا، انهن ۾ سامونڊي واري, باڪسائيٽ, چوني جو پٿر, گرينائيٽ ۽ هيرن شامل آهن. ننڍن معدنيات ۾ بيريٽس, ڪيلسائيٽ (calcite) ۽ ميڪا شامل آهن. يورينيم جا سڀ کان وڏا ذخيرا واءِ ايس آر ضلعي جي تُمالاپلّي ڳوٺ ۾ آهن. رياست وٽ تيل ۽ nمقدرتي گيس جا ذخيرا پڻ موجود آهن.

### موسم
موسم جاگرافيائي علائقي موجب تمام گهڻو مختلف آهي. اونهارو مارچ کان جون تائين رهي ٿو. ساحلي ميدانن ۾ اونهاري جا گرمي پد عام طور رياست جي ٻين حصن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ گرمي پد  کان مٿي به هليو وڃي ٿو. اونهاري ۾ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڏکڻ اولهه جي پري علائقن ۾ لڳ ڀڳ  هوندو آهي. جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه مانسون جون ٽروپيڪل برساتون ٿينديون آهن. سياري جو موسم آڪٽوبر کان فيبروري تائين هوندو آهي. آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين اتر اوڀر مانسون سان گڏ خليج بنگال ۾ گهٽ دٻاءَ جا نظام ۽ ٽروپيڪل سائيڪلون ٺهن ٿيون، جيڪي رياست جي ڏکڻ ۽ ساحلي علائقن ۾ برساتون آڻين ٿا. سياري ۾ گرمي پد جو دائرو عام طور  هوندو آهي، سواءِ اتر اوڀر وارن علائقن جي، جتي اهو  کان هيٺ به ٿي سگهي ٿو. لمباسينگي (الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾) کي “آنڌرا پرديش جو ڪشمير” سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي گرمي پد  جي حد ۾ رهي ٿو. رياست جي سراسري سالياني برسات  آهي.

## آبادي ۽ سماجي جوڙجڪ

2011 جي انڊيا جي مردم شماري موجب، آنڌرا پرديش جي آبادي 49,577,103 آهي، ۽ آبادي جي گهاٽائي  آهي. ڳوٺاڻي آبادي 70.53٪ ۽ شهري آبادي 29.47٪ آهي. رياست ۾ شيڊولڊ ڪاسٽ (SC) آبادي 17.08٪ ۽ شيڊولڊ ٽرائِب (ST) آبادي 5.53٪ آهي. 0–6 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ ٻارن جو تعداد 5,222,384 آهي، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 10.6٪ بڻجي ٿو. رياست ۾ جنس جي تناسب موجب هر 1000 مردن تي 997 عورتون آهن، جيڪو قومي سراسري 926 في 1000 کان وڌيڪ آهي. رياست ۾ خواندگي جي شرح 67.35٪ آهي. اڳوڻو ويسٽ گوڊاوري ضلعو 74.32٪ سان سڀ کان وڌيڪ خواندگي رکي ٿو، جڏهن ته اڳوڻو وِزياناگرم ضلعو 58.89٪ سان سڀ کان گهٽ آهي.

سال 2022 لاءِ رياست جو انساني ترقيءَ جو اشاريہ (HDI) 0.673 آهي.  تائين، ووٽرن جو تعداد 39,984,868 آهي، جنهن ۾ 3,924 ٽين-جنس (third-gender) ووٽر پڻ شامل آهن. ڪُرنول ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽر 1,942,233 آهن، جڏهن ته الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾ سڀ کان گهٽ 729,085 ووٽر آهن.

تيلگو رياست جي پهرين سرڪاري ٻولي آهي، ۽ اردو رياست جي ٻي سرڪاري ٻولي آهي. تيلگو لڳ ڀڳ 90٪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. سرحدي علائقن ۾ تامل، ڪناڊا ۽ اوڊيا ڳالهايون وڃن ٿيون. لمباڙي ۽ ٻيون ڪيتريون ٻوليون رياست جي شيڊولڊ ٽرائِبن ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. 2019 جي چوٿين ٽه ماهي (Q4) واري انڊين ريڊرشپ سروي موجب 12+ ورهين جي آباديءَ مان 19٪ ماڻهو انگريزي پڙهي ۽ سمجهي سگهن ٿا.

### مذهب

2011 جي مردم شماري موجب، رياست ۾ وڏا مذهبي گروهه هندُو (90.89٪)، مسلمان (7.30٪) ۽ عيسائي (1.38٪) آهن. هندومت جا ڪجهه مشهور ياترا مرڪز تيروپتي ۾ تيروملا وينڪٽيشره مندر، سري سيلم ۾ مليڪارجونا مندر، وجياواڊا ۾ ڪناڪا دُرگا مندر ۽ سِمهاچلم ۾ وراهه لڪشمي نرسمها مندر آهن. امراوتي ۽ ناگارجونا ڪونڊا جا ٻُڌ مت جا ماڳ پڻ مشهور آهن.

### ذيلي درجابندي
آنڌرا پرديش لاءِ SC درجي ۾ 59 داخلائون، ST درجي ۾ 34 داخلائون، ۽ OBC درجي ۾ 104 داخلائون آهن. ڪوماتي، برهمڻ، ڪمما، ڪاپو، راجو (ذات)، ريڊي (ذات) ۽ ويلاما برادريون فارورڊ ڪاسٽ ۾ شامل آهن.

## ثقافت

آنڌرا پرديش ۾ 32 ميوزيم آهن، جن ۾ قديم مجسما، تصويرون، مورتيون، هٿيار، کائڻ جا اوزار، ڪتبا، لکتون ۽ مذهبي نوادرات جو متنوع ذخيرو موجود آهي. امراوتي آرڪيالاجيڪل ميوزيم ۾ امراوتي جي فنّي روايتن ۽ ٻڌ جي تصويرن جي نمائش آهي. وجياواڊا ۾ باپو ميوزيم ۾ تاريخي گيلريون، پٿر تي اُڪريل لکڻيون، سڪا، تلوارون، جسماني زرھ، ڍالون، هٿيار ۽ زيورن جي شين جي نمائش آهي. وساکاپٽنم ۾ *[[T
تيلگو سنسڪروٿڪا نڪيتنم]]* آزادي کان اڳ واري دور جا تاريخي نوادرات ڏيکاري ٿو. ڀارت جي آرڪيالاجيڪل سروي آنڌرا پرديش ۾ 135 مرڪزي طور تحفظ يافته يادگار سڃاتا آهن. انهن ۾ اَنوپو ۽ ناگارجوناڪونڊا جا ٻيهر تعمير ڪيل يادگار پڻ شامل آهن. *جياگرافيڪل انڊيڪيشن آف  گڊس (رجسٽريشن اينڊ پروٽيڪشن) ايڪٽ, 1999* موجب، رياست ۾ زراعت، دستڪاري، کاڌي واريون شيون ۽ ڪپڙي جي شين جي زمرا ۾ 17 جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رجسٽريشنون آهن.

### لباس

مردن جو روايتي لباس *پانچي* آهي، جيڪو  ڊگهو، اڇو ۽ مستطيل شڪل جو بغير سِليندڙ ڪپڙو هوندو آهي، جنهن جي ڪنارن تي اڪثر روشن رنگن جون پٽيون هونديون آهن. عورتون روايتي طور *[[sari|ساڙي]]* پائين ٿيون، جيڪا  ڊگهي ۽  ويڪري ڊراپ هوندي آهي؛ اها عام طور ڪمر جي چوڌاري وراڻي وڃي ٿي، ۽ هڪ ڇيڙو ڪلهي مٿان وڌو وڃي ٿو، جنهن سان پيٽ جو وچ وارو حصو کليل رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ته ڀارتي فلسفي مطابق ناف کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو وڃي ٿو. شادين جهڙين خاص تقريبن تي عورتون رنگين ريشمي ساڙيون پائين ٿيون. ننڍين ڇوڪرين جو روايتي لباس بلائوز سان گڏ اڌ ساڙي آهي. ڇوڪرن ۽ مردن ۾ پينٽ ۽ شرٽ جهڙن مغربي ڪپڙن جو رواج عام ٿي ويو آهي، جڏهن⁠ته عورتون ساڙين سان گڏ *سلواڙ قميص* پڻ پائين ٿيون. ڌرماورم ڪپڙا، مچيلي پٽنم ۽ سري ڪالهستي جا ڪلامڪاري هٿ جي هنر جا ڪجهه مثال آهن، جيڪي لباس واري زمري ۾ GI حيثيت رکن ٿا.

### کاڌ خوراڪ

آنڌرا طعام ۾ مصالحيدار، ترش ۽ مٺن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي. آنڌرا کاڌي ۾ مرچ، املي ۽ *[[گونگورا]]* (روزيل جا پن) جو استعمال عام آهي. ڪيري پتا گهڻين ڪڙهين ۽ چٽڻين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. دالن سان گڏ ٽماٽو، پالڪ، گوگڙو، توري وغيره ملائي *پپّو* جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. ڪڙهين کان علاوه *پلوسو*، جيڪو املي جي رس سان گڏ سبزين، سامونڊي کاڌي، ڪڪڙ، مُٽن وغيره سان ٺهندڙ ستو آهي، تمام مشهور آهي. *پچّڊي*، جيڪا عام طور مڱ ڦري، تريل سبزيون ۽ مرچ گڏ ڪري تيار ٿيندڙ ليپ هوندي آهي، هر طعام ۾ لازمي سمجهي وڃي ٿي. آم، آملو، ليمون وغيره مان ٺهندڙ اچار *پپّو* سان گڏ شوق سان کاڌا ويندا آهن. طعام جي آخر ۾ چانورن سان گڏ لسّي يا ڏهي کائڻ سان جسم کي سڪون ملي ٿو، خاص ڪري اڳ ۾ مصالحيدار شيون کائڻ کان پوءِ.
گدامڙي تي ٻڌل هڪ مشهور کاڌو *پُليھورا* سڏبو آهي، جيڪو املي، مرچن، لوڻ ۽ هيڱ (asafoetida) جي گاڙهي چٽ سان ٺاهيو ويندو آهي. ان ۾ رائي، ڪيري پتا ۽ مڱ ڦريون جو ڇنڊڪو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ چانورن سان ملائبو آهي. اهو ديوتائن کي پڻ چڙهايو ويندو آهي ۽ پوءِ مندرن ۾ عقيدتمندن کي *[[پرساد]]* (الاهي نذر) طور ڏنو ويندو آهي. مشهور سبزي واريون ڪڙهيون *ڊونڊڪايا ڪورا* (آئي وي گورڊ ناريل ۽ سائي مرچ سان) ۽ *گُٽّيوانڪايا ڪورا* (ڀريل بينگڻ جي ڪڙهي) آهن. *ٿالاڪايا ڪورا* (ٻڪريءَ جي مٿي جو سالن)، *روييالا ڪورا* (جهينگا املي ۾) ۽ *ناتوڪوڊي ڪورا* (مرچن سان ديسي ڪڪڙ جو سالن) گنٽور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مشهور غير سبزي طعام آهن. رائلسيما ۾ *ييتا مامسم ڪوبّري* برياني (ناريل سان مُٽن)، *سيما ڪوڊي* (رائلسيما انداز جو ڪڪڙ)، *چنّنور دُم برياني* ۽ *گونگورا مامسم* (سورل سالن ۾ مُٽن) مشهور آهن. مڇيءَ جي طعامن ۾ *پُلاسا پُلسو*—گوڊاوري جي پُلاسا قسم جي هڪڙي مڇيءَ مان ٺهندڙ خوشبودار ۽ ترش گاڙهو سالن—ڪوناسيما ۾ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. *[[اريسيلو]]*، *بُريلو*، *[[لڊو]]* ۽ *[[پوٿاريڪولو]]* اهي مٺايون آهن، جيڪي خاص ميلن ۽ موقعن تي تيار ٿين ٿيون. *پوٿاريڪولو* (کنڊ ۽ چانورن جي اٽي مان) ۽ *تانڊري* (آم جي ذائقي وارو سُڪيل ميوي جو جيلي) ڪوناسيما جي اٿريا پورم مان نڪرندڙ مشهور مٺايون آهن. ڪاڪينادا جو *کاجا*—پرت دار اٽو تلجي کنڊ جي شربت ۾ ٻوڙيل—هڪ ٻي مشهور مٺائي آهي. *[[Bandar laddu|بندر لڊو]]* ۽ *[[Tirupati Laddu|تيروپتي لڊو]]* انهن خوراڪي شين مان آهن جن کي GI حيثيت حاصل آهي.

### ادب

ننّيا، ٽِڪّانا ۽ يِرّاپرگادا انهن ٽنهي کي ان “تثليث” طور سڃاتو وڃي ٿو جن 11هين کان 14هين صديءَ دوران سنسڪرت مهاڳ *[[مهاڀارت]]* جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو. ننّيا تيلگو گرامر بابت سنسڪرت ۾ پهريون رسالو *آنڌرا شبدہ چنتامني* لکيو. پوٿنا *[[ڀڳوتا پراڻا|ڀاڳوتَم]]* جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو. ويمن هندي فيلسوف هو، جنهن يوگا، دانائي ۽ اخلاق سميت ڪيترن موضوعن تي سادي ٻولي ۽ ڏيهي محاورن ۾ تيلگو شاعري ڪئي. پوٽولوري ويربرهميندر سوامي (17هين صديءَ جو “غيب دان” ۽ سماجي سڌارڪ) *ڪالاگنانم* لکيو، جيڪو پيشنگوين جو ڪتاب آهي.

ڪنڊڪوري ويريسالنگم کان پوءِ واري تيلگو ادب کي *اڌنيڪا تيلگو ساھتيم* (جديد تيلگو ادب) چيو وڃي ٿو. هن 1880ع ۾ ڇپيل پهريون تيلگو سماجي ناول *Rajasekhara Charitram* لکيو. ادب ۾ *گرانڌڪ* (ڪلاسيڪي) انداز بدران روزمره (گفتگو) واري ٻوليءَ جي حمايت، جيڪا مگورجادا اپّاراو ۽ گڊوگو رامامورتي پنٿولو ڪئي، خواندگيءَ ۾ واڌ جو سبب بڻي. شاعري، ناول ۽ مختصر ڪهاڻي جهڙيون ادبي صورتون ڦُلي ڦَٽي نظر آيون، جيئن مختلف شعبن ۾ قومي ۽ بين الاقوامي تبديلين جا اثر انساني زندگيءَ تي پيا.

### تعميرات

روايتي مندرن جي تعميريات تي دراوڙي ۽ وجيانگر طرز جا اثر آهن. دراوڙي تعميريات—جنهن جو هڪ مثال تيروملا مندر آهي—۾ مندرن ۾ دروازي کان اڳ پورچ يا *منٽاپا* هوندا هئا جيڪي اندروني مقدس جاءِ ڏانهن ويندڙ در تي پهچائيندا هئا، چوطرفي گهيرائن ۾ مندر کي گهيريندڙ چوڪنڊي احاطن تي دروازي-پيراميڊ جهڙا *[[گوپورم]]*، ۽ گهڻن مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ *ستونن وارا هال* شامل هوندا هئا. انهن کان سواءِ مندر ۾ عام طور هڪ تلاءُ به هوندو آهي جنهن کي *ڪلياني* يا *پشڪرڻي* چيو وڃي ٿو. *گوپورم* هڪ يادگاري (monumental) برج هوندو آهي، جيڪو عام طور مندر جي مُکيه داخليءَ تي ڏاڍي سينگاريل صورت ۾ ٺهندو آهي ۽ نمايان خصوصيت بڻجي بيهندو آهي. انهن جي مٿان *ڪلسَم* رکيو ويندو آهي، جيڪو گولائيءَ وارو پٿريلو فنيل (finial) هوندو آهي. *[[ويمانا]]* اهڙيون ئي بناوتون آهن جيڪي مندر جي *[[گربھگريهه]]* يا اندرين مقدس حجري جي مٿان ٺاهيون وينديون آهن، پر عام طور *گوپورم* کان ننڍيون هونديون آهن. وجيانگر طرز—جنهن جو مثال ليپاڪشي ويرڀدر مندر آهي—۾ مُکيه مندر جي جوڙجڪ ٽي حصن تي ٻڌل هوندي آهي: گڏجاڻيءَ وارو هال جنهن کي *مُکها منٽاپا* چيو وڃي ٿو؛ *اردا منٽاپا* يا *انترالا* (وچ وارو اڳڪمره)؛ ۽ *[[گربھگريهه]]* يا اندروني مقدس حجرو. سري وينڪٽيشورا روايتي مجسما سازي ۽ تعميريات جو ادارو، جيڪو تيروملا تيروپتي ديواستانم هلائي ٿو، ڊپلوما ڪورس فراهم ڪري ٿو. شهري تعميريات—جنهن ۾ گڏيل خانداني نظام کي سهارو ڏيڻ لاءِ اڱڻ واري بناوت ۽ سادن گول گهرن جي خاصيت هوندي هئي—هاڻي جديد اپارٽمينٽن جي جاءِ وٺي رهي آهي.

### فنون

ڪونڊاپلّي رانديڪا، دُرگي جون نرم چونا پٿر جون مورتيون تراشڻ واريون ڪاريگريون ۽ ايتيڪوپّاڪا جا لئڪر لڳايل ڪاٺ جا رانديڪا، اهي ڪجهه دستڪاريون آهن جن کي جي آءِ حيثيت حاصل آهي. ڪوچيپوڊي—اهو ثقافتي ناچ جنهن کي آنڌرا پرديش رياست جو سرڪاري ناچ سمجهيو وڃي ٿو—ڪرشنا ضلعي جي ڪوچيپوڊي ڳوٺ مان شروع ٿيو. ڪرناٽڪ موسيقي جا ڪيترائي نامور سنگيتڪار جهڙوڪ اننّماچاريه، ڪشيترَيّا، تيياگراجا ۽ ڀدرآچلا رامداس هن رياست مان هئا. شادين، گهريلو ۽ مندرن جي تقريبن ۾ *سَنّنائي* ۽ *ڍولو* عام موسيقي وارا ساز آهن. *هريڪٿا ڪلاڪشيپم* (يا هريڪٿا) ۾ ڪا ڪهاڻي بيان ڪئي ويندي آهي ۽ ان سان لاڳاپيل گيت پڻ گڏ ٻڌايا ويندا آهن. *بُرّا ڪٿا* هڪ زباني قصه گوئي جي طريقيڪار آهي، جنهن جو موضوع يا ته هندو ديومالائي ڪهاڻي هوندو آهي يا وري ڪا معاصر سماجي ڳالهه. *ڊراما* ڀارتي ٿييٽر جي هڪ فنّي صورت آهي، جيڪا اڃا تائين مقبول آهي. گورجادا اپّاراو پهريون ڀيرو ڳالهائجندڙ لهجي ۾ ناٽڪ ڪنياسُلڪم لکيو. اهو 1892ع ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو. اهو تيلگو ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ناٽڪ سمجهيو وڃي ٿو.

تيلگو فلمي صنعت (جنهن کي "ٽولي وُڊ" چيو وڃي ٿو) بنيادي طور حيدرآباد ۾ قائم آهي، جيتوڻيڪ ڪيترين فلمن جي شوٽنگ وِزاگ، تيروپتي ۽ راجامهندروورم ۾ به ٿيندي آهي. هر سال لڳ ڀڳ 300 فلمون تيار ڪيون وڃن ٿيون، ۽ سي پُلّيا کي تيلگو سينما جو “والد” سڏيو وڃي ٿو. فلم پروڊيوسر ڊي. رامانايدو وٽ هڪ شخص پاران سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهڻ جو گينيس رڪارڊ آهي. رياست جا موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ پلے بئڪ گلوڪار گهنٽسالا، ايس پي بالاسوبرهمنيَم، پي سشيلا، ايس جانڪي ۽ پي بي سِرينيواس شامل آهن. فلم آر آر آر مان “ناٽو ناٽو” 2023ع ۾ اڪيڊمي اوارڊ (بهترين اصل گيت) کٽندڙ ايشيائي فلم جو پهريون گيت بڻيو. وِزاگ کي فلمي صنعت جو مرڪز بڻائڻ لاءِ ترغيبي رعايتون ڏيڻ سميت ڪوششون جاري آهن.

### ميلا ۽ جشن

*[[سنڪراني|سنڪراني]]* رياست ۾ ملهايو ويندڙ وڏو پوکائي (ڪٽائي) جو ميلو آهي. اهو جنوري جي ٻي هفتي ۾ چار ڏينهن ملهايو وڃي ٿو. تيلگو نئين سال جو پهريون ڏينهن *[[اوگادي|اوگادي]]* (مارچ/اپريل ۾) پڻ اهم جشن آهي، جنهن ۾ ڪچن آم، نيم جا گل، ڪاري مرچ جو پائوڊر، ڳُڙ ۽ املي مان ٺهندڙ اچار (*پچّڊي*) تيار ڪري ورهايو ويندو آهي. هن اچار جو چکڻ—جنهن ۾ ڪيترن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي—زندگيءَ جي سٺين ۽ اڻ وڻندڙ تجربن کي گڏجي قبول ڪرڻ جي اهميت سيکاري ٿو. جشن جو اختتام ايندڙ سال جون نجومي اڳڪٿيون پڙهڻ سان ٿيندو آهي، جنهن کي *پنچانگ شروڻم* چيو وڃي ٿو. وجيا دشمي جيڪا عام طور دوسهرو سڏجي ٿي، ۽ ديپاولي (روشنيءَ جو ميلو) ٻيا وڏا هندو جشن آهن. ڪوٽاپاڪونڊا ۾ شيوراتري ملهايو وڃي ٿو، جتي ڀرپاسي جي ڳوٺن جا ماڻهو 80–100 فُٽ اوچائيءَ جا ڍانچا تيار ڪن ٿا، جن کي *پربھالو* چيو وڃي ٿو، ۽ انهن کي جلوس ۾ کڻي “شائن” ڏانهن ويندا آهن. عيد خاص نمازُن سان ملهايو وڃي ٿو. *[[روٽيلا پنڊوگا|روٽيلا پنڊوگا]]* نيلور ۾ بارا شهيد درگاهه تي مذهبي سرحدن کان مٿانهون ٿي ملهايو ويندو آهي. عيسائي پنهنجا مذهبي جشن گڊ فرائيڊي، ايسٽر ۽ ڪرسمس جلوسن ۽ دعائن سان ملهاين ٿا.

## حڪومت ۽ انتظاميه

رياست جي قانون ساز اسيمبلي ۾ ڪُل 175 اسيمبلي حلقا آهن. قانون ساز ڪائونسل مٿيون ايوان آهي، جنهن ۾ 58 ميمبر آهن. ڀارت جي پارليامينٽ ۾ رياست وٽ *[[لوڪ سڀا]]* ۾ 25 سيٽون ۽ *[[راجيا سڀا]]* ۾ 11 سيٽون آهن. ڀارت جي آئين مطابق، گورنر رياست جو قانوني (قانوني حيثيت وارو) سربراهه هوندو آهي ۽ وزيراعليٰ مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي طور انتظامي اختيار هوندو آهي.

2019ع جي چونڊ نتيجن ۾ ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين گڏجي سيٽن جو 66٪ حصو حاصل ڪيو. 2024ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ به ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين (اڳتي طبقن مان) کي وڏين سياسي پارٽين يا اتحادَن طرفان غيرمحفوظ زمري ۾ او بي سي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽڪيٽن جي ورڇ ڏني وئي. ٽي ڊي پي جي اڳواڻي وارو قومي جمهوري اتحاد، جنا سينا پارٽي ۽ ڀارتي جنتا پارٽي سان گڏ، موجوده حڪمران وائي ايس آر سي پي (جنهن جي اڳواڻي جگن موهن ريڊي ڪري رهيو هو) کي شڪست ڏئي ڪامياب ٿيو. اتحاد 164 سيٽون کٽيون، جڏهن ته وائي ايس آر سي پي کي 11 سيٽون مليون—151 سيٽن کان وڏي گهٽتائي، جيڪي اڳ ۾ ان وٽ هيون. اين. چندرابابو نائڊو چوٿين ڀيري رياست جو وزيراعليٰ بڻيو. دي هندو روزاني ۾ عائشه منهاز جي هڪ راءِ مطابق، ڪيترن سببن—جن ۾ اڳوڻي حڪومت خلاف مخالف-اقتدار (اينٽي اِنڪمبنسي) ۽ اتحاد جو “دولت پيدا ڪرڻ سان گڏ ڀلائي” وارو واعدو—ٽي ڊي پي جي اڳواڻي واري اتحاد جي ڪاميابي ۾ ڪردار ادا ڪيو.

آنڌرا پرديش پوليس جي جوڙجڪ ضلعن، سب ڊويزن، سرڪل ۽ پوليس اسٽيشنن جي درجي بندي تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ 43.66٪ واڌ ٿي ۽ ڪيسن جو انگ 25,503 تائين پهتو—هي انگ نيشنل ڪرائم ريڪارڊس بيورو (اين سي آر بي) جي انگن اکرن موجب آهي. رياست ۾ 2,341 سائبر ڏوهن جا ڪيس هئا ۽ ملڪ ۾ پنجين نمبر تي بيٺي. آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ امراوتي ۾ قائم آهي ۽ ان جي سربراهي چيف جسٽس ڪندو آهي؛ عدالت ۾ 37 جج آهن. ضلعي عدليه ٽن درجن واري نظام ۾ منظم آهي: مٿي ضلعي عدالتون، وچ ۾ سول (سينيئر) ۽ اسسٽنٽ سيشن عدالتون، ۽ هيٺ سول (جونيئر) ۽ جوڊيشل فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ عدالتون. انهن کان علاوه خاص عدالتون به آهن، جهڙوڪ خانداني عدالتون، سي بي آءِ، اي سي بي، زمين سڌارن جا اپيل ٽربيونل، ۽ صنعتي ٽربيونل.

تاريخي نگاهه سان آنڌرا پرديش ٻه علائقا تي مشتمل آهي: ساحلي آنڌرا ۽ رائلسيما. ساحلي آنڌرا جي اتر حصي کي ڪڏهن ڪڏهن ڌار طرح اتر آنڌرا به چيو وڃي ٿو، ته جيئن اتي جي پوئتي پيل ترقي خلاف آواز اٿاري سگهجي.

### انتظامي ورهاستون

رياست کي وڌيڪ 28 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. اهي اڳتي 81 آمدني ورهاستن ۽ 680 منڊلن ۾ ورهايل آهن. انتظامي تنظيم جي حصي طور 13,324 ڳوٺ پنچایتون پڻ آهن.
انتظامي مقصدن لاءِ آنڌرا پرديش 28 ضلعن ۾ ورهايل آهي. اهي ضلعا اڳتي 79 آمدني ورهاستن ۾ گروهه بند آهن ۽ پوءِ 686 منڊلن ۾ ورهايا وڃن ٿا. هر ضلعي جو انتظام ضلعي ڪليڪٽر ڪندو آهي، جيڪو زميني آمدني، قانون ۽ امن، چونڊن ۽ ترقياتي ڪمن جي نگراني ڪندو آهي. آمدني ورهاستن جي سربراهي آمدني ورهاست آفيسر (آر ڊي او) ڪندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر (آءِ اي ايس آفيسر) يا ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سگهي ٿو. منڊل—ذيلي ضلعي سطح جا اهم يونٽ—ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندا آهن ۽ منڊل ريونيو آفيسر (ايم آر او) انهن کي هلائيندو آهي، جيڪو ضلعي انتظاميا ۽ ڳوٺ سطح جي حڪمراني جي وچ ۾ بنيادي ڪڙي هوندو آهي.

### مقامي حڪومت

آنڌرا پرديش ۾ مقامي حڪومت ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽن درجن واري پنچائتي راج نظام ۽ شهرن/قصبن ۾ شهري مڪاني ادارن ذريعي ڪم ڪندي آهي. ڳوٺاڻِي حڪمراني ۾ گرام پنچایتون، منڊل پريشد، ۽ ضلعا پريشد شامل آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو انتظام نگر پنچایتون، ميونسپلٽيون ۽ ميونسپل ڪارپوريشنون هلائينديون آهن. اهي ادارا مقامي انتظام، ترقياتي ڪم ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي جا ذميوار آهن.

آنڌرا پرديش ۾ شهري حڪمراني لاءِ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 77 ميونسپلٽيون ۽ 29 نگر پنچایتون آهن. ڳوٺاڻِي حڪمراني ڳوٺ سطح تي 13,234 گرام پنچایتن، منڊل سطح تي 676 منڊل پريشدن ۽ ضلعي سطح تي 26 ضلعا پريشدن ذريعي هلائي ويندي آهي. انهن مان هر اداري وٽ چونڊيل ڪائونسلون ۽ ميمبر هوندا آهن.

### شهر ۽ قصبا
رياست ۾ 123 شهري مڪاني ادارا آهن، جن ۾ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 79 ميونسپلٽيون ۽ 27 نگر پنچایتون شامل آهن. 2011ع جي مردم شماري موجب شهري آبادي 14.9 ملين (1.49 ڪروڙ) آهي. رياست ۾ ٻه شهر اهڙا آهن جن جي آبادي 10 لک کان وڌيڪ آهي، يعني وشاکاپٽنم ۽ وجياواڊا.

ھي رياست ٻن خطن ۾ ورھايل آھي: (1) ساحلي آنڌرا جنھن ۾ 9 ضلعا واقع آھن، (2) رايلاسيما جنھن ۾ چار ضلعا واقع آھن. اھڙي طرح ھي رياست ٽوٽل تيرھن ضلعن ۾ ورھايل آھي جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:

اھي تيرھن ضلعا وري 50 روينيو ڊويژنن ۾ ورھايل آھن جيڪي 671 منڊلن ۾ ورھايل آھن جن مان سڀ کان وڌيڪ منڊل چتور ضلعي ۾ آھن جن جو تعداد 66 آھي 
آنڌرا پرديش ۾ 31 شھر آھن جن م 16 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 14 ميونسپل ڪاميٽيون شامل آھن.

### حڪومتي آمدني ۽ خرچ
2021–22ع لاءِ آنڌرا پرديش حڪومت جون ڪُل وصوليون ₹2.05 لک ڪروڙ هيون، جن ۾ ₹53,284 ڪروڙ قرض به شامل هو. رياستن جي ٽيڪس آمدني ₹70,979 ڪروڙ هئي. ٽيڪس آمدني جا ٽي سڀ کان وڏا ذريعا هي هئا: سامان ۽ خدمتن وارو ٽيڪس (جي ايس ٽي) (₹23,809 ڪروڙ)، سيلز ٽيڪس/ويليو ايڊڊ ٽيڪس (وي اي ٽي) (₹20,808 ڪروڙ)، ۽ رياستي ايڪسائيز (₹14,703 ڪروڙ). رجسٽريشن خدمتن لاءِ 2.574 ملين ٽرانزيڪشنن مان حڪومت ₹7,345 ڪروڙ آمدني حاصل ڪئي. آمدني ۾ وڏو حصو ڏيندڙ شهر وشاکاپٽنم، وجياواڊا، گنٽور ۽ تيروپتي آهن.

حڪومت جا ڪُل خرچ ₹1,91,594 ڪروڙ هئا، جن ۾ ₹13,920 ڪروڙ قرض واپسي به شامل هئي. مالي خسارو جي ايس ڊي پي جو 2.1٪ هو. مجموعي واجب الادا قرض ₹3.89 لک ڪروڙ هو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ₹40,000 ڪروڙ وڌيڪ هو. هي رقم جي ايس ڊي پي جو 32.4٪ ٿي بيٺي، جيڪا مالياتي ذميواري ۽ بجيٽ انتظاميه واري قانون تحت عام حد 25٪ کان وڌيڪ آهي. واجب الادا گارنٽيءَ جو اندازو ₹1,38,875 ڪروڙ هو، جنهن مان توانائي وارو شعبو ₹38,473 ڪروڙ تي مشتمل هو، جيڪو جي ڊي پي جي 12٪ جي برابر آهي. 2021–22ع ۾ رياست جي آڊٽ ٿيل ڪُل خرچ ₹1,77,674 ڪروڙ مان سماجي خدمتن جو حصو 42.65٪ ۽ سرمائيداري خرچ 9.21٪ هو. 2020–21ع جي ڀيٽ ۾ سرمائيداري خرچ 14٪ گهٽيو. ڪُل خرچ مان سماجي خدمتن جي وڏي ورڇ هيئن هئي: سماجي ڀلائي 16٪، تعليم/راند/فنون/ثقافت 15٪، ۽ صحت ۽ خانداني ڀلائي 6.3٪. ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل پنهنجي 2023ع جي رپورٽ ۾ خبردار ڪيو ته آمدني خرچ جي سطح وڌڻ ۽ سرمائيداري خرچ گهٽ رهڻ جو رجحان ڊگهي مدي ۾ ڍانچي جي ترقي، مجموعي طلب، روزگار پيدا ڪرڻ ۽ آمدني پيدا ڪرڻ تي ناڪاري اثر وجهندو.

## سياسي نظام

thumbnail|گنتر شھر جي ضلعي عدالت

alt=|thumb|اولھ گوداواري جي اليرو ۾ ڪيليڪٽوريٽ جو ڪامپليڪس

ليجسليٽو اسيمبلي ھن رياست جو ھيٺيون ايوان آھي ۽ ليجسليٽو ڪائونسل وري مٿيون ايوان آھي جنھن جا 58 ميمبر آھن. انڊيا جي پارليامينٽ ۾ ھن رياست جي راجيا سڀا ۾ نمائندگي 11 سيٽون آهن ۽ لوڪ سڀا ۾ 25 سيٽون آهن. آنڌرا پرديش جي ليجسليٽو اسيمبلي جون 175 سيٽون آهن جن مان اوڀر گوداواري ضلعي جي حدن ۾ سڀ کان گھڻا تڪ ٽوٽل 19 تڪ واقع آھن. رياست جي ليجسليٽو ڪائونسل جون 58 سيٽون آهن جيڪو  اسيمبلي سيٽن جو جملي ٽيون حصو آهي. 1962 تائين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا پنھنجي سوشلسٽ اتحادين سميت ڪردار ادا ڪيو پر 1967 جي اليڪشن ۾ ھارائي ويا ايتري قدر جو مخالف ڌر جي حيثيت بہ نہ ماڻي سگھيا. ھن رياست جو پھريون وزيراعلي نيلم سنجيو ريڊي ھيو جيڪو بعد ۾ انڊيا جو صدر پڻ رهيو.  1983 ۾ تيلگو ديسم پارٽي (ٽي ڊي پي) اليڪشن کٽي ۽ اين ٽي راما رائو رياست جو وزيراعلي بڻيو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس جي ھڪ پارٽي جي اثر ۾ ڪمي اچي وئي.

## معيشت

سال 2022–23ع لاءِ موجوده قيمتن تي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (جي ايس ڊي پي/جي ڊي پي) جو اندازو  ₹1,317,728 crore (US$160 بلين) (اڳواٽ اندازا) لڳايو ويو آهي. جي ايس ڊي پي ۾ زراعت جو حصو 36.19٪، صنعت جو 23.36٪ ۽ خدمتن جو 40.45٪ آهي. رياست مستقل قيمتن (2011–12) تي 7.02٪ جي رڪارڊ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته سڄي ملڪ جي واڌ 7٪ هئي. في فرد جي ڊي پي جو اندازو ₹ 219,518 (US$2,600) آهي. مستقل 2011–12ع قيمتن تي شعبي وار واڌ جون شرحون هيون: زراعت 4.54٪؛ صنعت 5.66٪ ۽ خدمتون 10.05٪. *نيتي آيوگ* جي رپورٽ موجب غربت جي شرح 2023ع ۾ 4.2٪ تائين گهٽجي وئي آهي، جيڪا 2015–16ع ۾ 11.77٪ هئي. استعمال ٿيل طريقيڪار عالمي گهڻ-پاسو غربت واري اشاري تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ 10 اشارا آهن؛ اهي ٽن شعبن—صحت، تعليم ۽ زندگيءَ جي معيار—کي ڍڪين ٿا، ۽ اضافي طور مائرن جي صحت ۽ بئنڪ اڪائونٽس کي به شامل ڪن ٿا. جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع واري دوري جي دوري وار محنتي قوت سروي موجب آنڌرا پرديش ۾ گريجوئيشن وارن ماڻهن جي بيروزگاري جو اندازو 24٪ آهي، جيڪو ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آهي. سڄي ڀارت لاءِ هي انگ 13.4٪ آهي.

*ڀارت جي معاشي سروي 2024–25* موجب آنڌرا پرديش کي زراعت ۽ ساڳين شعبن (ٻيلن ۽ ڪاٺ ڪٽائي کان سواءِ) ۾ “اڳواڻ ڪارڪردگي” رکندڙ رياست طور سڃاڻپ ڏني وئي، جتي سالياني مرڪب واڌ جي شرح (سي اي جي آر) 8.80٪ رڪارڊ ٿي. ان کان پوءِ مدهيه پرديش 6.30٪ ۽ تامل ناڊو 4.80٪ سان رهيا. خدمتن واري شعبي ۾ مجموعي رياستي قدر-واڌ (جي ايس وي اي) جي لحاظ کان آنڌرا پرديش 10هين نمبر تي به آيو.

### زراعت

زرعي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، پولٽري فارمنگ ۽ مڇيگيري شامل آهن. ڀارت جا چار اهم درياهه—گوڏاوري، ڪرشنا، پينا ۽ تونگڀدرا—رياست مان وهي گذرن ٿا ۽ آبپاشي فراهم ڪن ٿا. 2020–21ع جي مالي ڊيٽا موجب زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ لڳل آبادي 62.17٪ آهي. چانور رياست جو وڏو خوراڪي فصل ۽ بنيادي خوراڪ آهي. چانورن کان سواءِ، هاري جووار، ٻاجرو، مڪئي، پلسز جا ڪيترائي قسم، ڪنڊ، ڪپهه، تمباڪو، ميوا ۽ ڀاڄيون پوکن ٿا. رياست ڀارت جي مڇي پيداوار ۾ 30٪ حصو ڏنو ۽ 2022–23ع ۾ ڀارت جي ڪُل سامونڊي خوراڪ جي برآمدات ۾ 35٪ حصو رکندڙ هئي. رياست ۾ ٽي زرعي برآمداتي علائقا آهن: ورهاست کان اڳ چِتّور ضلعو آم جي پلپ ۽ ڀاڄين لاءِ، ورهاست کان اڳ ڪرشنا ضلعو آم لاءِ، ۽ ورهاست کان اڳ گنٽور ضلعو مرچن لاءِ. رياست ۾ پيدا ٿيندڙ بنگاناپلي آم کي 2017ع ۾ جي آءِ حيثيت ڏني وئي.

*ريٿو سيوا ڪيندر* (آر ايس ڪي) يا هارين لاءِ سهولت مرڪز حڪومت 2020ع ۾ شروع ڪيا ته جيئن ٻج کان وٺي وڪرو تائين هارين جي ضرورتن لاءِ بي تڪليف، هڪ جاءِ تي حل مهيا ٿي سگهي. بئنڪنگ ڪوري اسپانڊنٽ وسيلي بئنڪنگ خدمتون به گڏ ڪيون ويون آهن.  10,778 آر ايس ڪي ڪم ڪري رهيا آهن. 2023ع ۾ اي پي زمين ٽائيٽلنگ ايڪٽ آندو ويو ته جيئن قبضي، رجسٽريشن يا وراثتي دستاويزن تي ٻڌل فرضي ملڪيت واري نظام بدران قطعي زميني ملڪيت وارو نظام آندو وڃي، جنهن ۾ حڪومت ملڪيت جي ضمانت ڏيندڙ طور بيهي ٿي. 6000 ڳوٺن ۾ ڊرونز وسيلي زمينن جي سروي ڪئي وئي ۽ مالڪن کي زمين جا ٽائيٽل سرٽيفڪيٽ ڏنا ويا، سندن زميني ٽڪرن جي جايو-حوالو بندي سان. هن ايڪٽ جا فائدا زميني تڪرارن ۾ گهٽتائي ۽ عوامي ضرورتن لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۾ آساني شامل آهن. نئين ٺهيل ٽي ڊي پي اڳواڻي واري اين ڊي اي اتحادي حڪومت اختيارن جي غلط استعمال جي گنجائش ۽ مرڪز جي مسودي بل کان انحراف جو حوالو ڏئي ايڪٽ کي رد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

آنڌرا پرديش جي “شامل ۽ پائيدار زرعي ترقي ڪميشن” (چيئرمين پروفيسر آر. رادھڪرشنا) 2014ع ۾ ٺيڪيدار هارين جو انگ 24.25 لک اندازو لڳايو. ان ۾ 6.29 لک بي زمين ٺيڪيدار ۽ باقي ڪجهه زمين رکڻ وارا هئا. پوک هيٺ 60.73 لک هيڪٽر مان 27.15 لک هيڪٽر (44٪) ٺيڪيدارن پوکيو. 2021ع جي کاتياتي اندازن موجب ٺيڪيدار هارين جو انگ لڳ ڀڳ 16 لک هو. ٺيڪيدارن جي سڃاڻپ ۽ ضرورتن لاءِ 2019ع ۾ “ڪراپ ڪلٽيويٽر رائٽس ايڪٽ” (سي سي آر اي) آندو ويو. 2022ع جي ڊيٽا موجب رڳو 26٪ ٺيڪيدارن سي سي آر اي يا قرض اهليت ڪارڊ حاصل ڪيا.

### صنعتون

سالن 2019–20ع جي “سالياني صنعتن سروي” موجب ڪارخانن جو انگ 12,582 هو ۽ ملازم 681,224 هئا. روزگار جا چار وڏا فراهم ڪندڙ شعبا خوراڪي شيون (25.48٪)، غير ڌاتي معدنيات (11.26٪)، ڪپڙي جون صنعتون (9.35٪) ۽ دواسازي (8.68٪) آهن. صنعتي شعبي طرفان ڏنل مجموعي قدر-واڌ (جي وي اي) ₹55,035 ڪروڙ (US$6.5 ارب) هئي، جنهن مان خوراڪي شيون (18.95٪)، دواسازي (17.01٪) ۽ غير ڌاتي معدنيات (16.25٪) ٽي سڀ کان وڏا حصيدار هئا. ضلعي سطح تي مٿيان ٽي ضلعا وشاکاپٽنم، تيروپتي ۽ ورهاست کان اڳ ڪرشنا ضلعو هئا.

آنڌرا پرديش ۾ 50 کان وڌيڪ نوٽيفائيڊ خصوصي اقتصادي علائقا (ايس اي زي) آهن، جن ۾ آءِ ٽي/آءِ ٽي اي ايس، دواسازي، گهڻ-پيداوار، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪپڙي جا شعبا شامل آهن، ۽ ڌيان برآمد-مرڪوز واڌ تي آهي. ڪامياب هلندڙ مثالن ۾: وشاکاپٽنم خصوصي اقتصادي علائقو، سري سٽي، آنڌرا پرديش خصوصي اقتصادي علائقو ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.

دفاعي انتظام هيٺ هندستان شپ يارڊ لميٽيڊ 1948ع ۾ ڀارت جو پهريون ٻيڙو ٺاهيو. رياست ۾ 36 وڏا آٽو پليئر آهن، جهڙوڪ اشوڪ ليلينڊ، هيرو موٽرز، ايسوزو موٽرز انڊيا ۽ ڪِيا موٽرز؛ کوٽائي وارو شعبو 2021–22ع دوران رياست کي ₹ 3,390 ڪروڙ (US$400 ملين ڊالر) in  آمدني ڏني. 1994ع کان 2011ع دوران ڪرشنا-گوڏاوري بيسن جي گهٽ اونهي سامونڊي علائقي ۾ راوّا بلاڪ مان لڳ ڀڳ 225 ملين بيرل خام تيل پيدا ٿيو. 2020–21ع ۾ رياست ڀارت جي خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ پيداوار جو 0.6٪ ۽ قدرتي گئس پيداوار جو 2.9٪ حصو رکندڙ هئي.

20 جون 2023 تائين آنڌرا پرديش ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جون 190 تنظيمون ھيون، جن ۾ 12 مرڪزي ليبارٽريز ۽ ريسرچ ادارا شامل ھيا. سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر (ايس ڊي ايس سي)، جنهن کي سريهريڪوٽا رينج (شار) چيو وڃي ٿو، سريهريڪوٽا جي رڪاوٽي ٻيٽ تي تيروپتي ضلعو ۾ قائم آهي ۽ ڀارتي خلائي تحقيق تنظيم جي هلائڻ هيٺ بنيادي سيٽلائيٽ لانچنگ اسٽيشن آهي.

### خدمتون
خدمتن واري درجي ۾، مستقل 2011–12ع قيمتن تي سال 2022–23ع لاءِ واپار، هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن سڀ کان وڌيڪ 16.64٪ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته عوامي انتظاميا سڀ کان گهٽ 4.24٪ واڌ ڏيکاري. 2021ع ۾ گهريلو سياحن جي آمد جي لحاظ کان رياست ٽئين نمبر تي آئي: 93.2 ملين گهريلو سياح، جيڪو ڀارت جي سڀني گهريلو سياحن جو 13.8٪ بڻجي ٿو. سياحن جو وڏو حصو تيروپتي، وجياواڊا ۽ سري سيلام جي مندرن ڏانهن وڃي ٿو. 2021–22ع ۾ رياست مان معلوماتي ٽيڪنالاجي برآمدات جو قدر ₹926 ڪروڙ (US$110 ملين ڊالر) هو، جيڪو ڀارت جي آءِ ٽي برآمدات جو 0.14٪ آهي. گذريل پنجن ورهين ۾ اهو حصو 0.2٪ کان هيٺ رهيو آهي.

## ڍانچو
### آمدرفت

#### رستا

 رياست وٽ ڪُل وڏو روڊ نيٽ ورڪ  آهي. هن ۾ قومي شاهراهه ، رياستي شاهراهه ، ۽ وڏن ضلعي رستن جا  ڪلوميٽر شامل آهن. قومي شاهراهه واري درجي ۾، قومي شاهراهه 16 (اين ايچ 16) رياست اندر لڳ ڀڳ  نيٽ ورڪ سان گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبي جو حصو آهي. رجسٽر تي گاڏين ۾ 1.828 ملين ٽرانسپورٽ گاڏيون ۽ 13.7 ملين غير ٽرانسپورٽ گاڏيون شامل آهن. ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ سامان ڍوئڻ واريون گاڏيون 53.61٪، آٽو رڪشا 36.21٪، ۽ اسٽيچ گاڏيون 1.14٪ مٿيون ٽي درجا بڻجن ٿيون. غير ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ موٽر سائيڪلون 89.5٪، چار ڦيٿا گاڏيون 7.29٪، ۽ ٽيڪسيون 5.96٪ مٿيون ٽي درجا رکن ٿيون. رياست جي سرڪاري بس آمدرفت فراهم ڪندڙ ادارو آنڌرا پرديش رياستي روڊ ٽرانسپورٽ تنظيم آهي. اهو چئن زونن ۾ 129 ڊيپوٽن تي ورهايل آهي. هن وٽ 11,098 بسون ۽ 49,544 عملي جا ماڻهو آهن. 2023ع جي سماجي-معاشي سروي موجب اهو 1.11 بلين ڪلوميٽر هلندو آهي ۽ روزانو 3.68 ملين مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو. 

#### ريلوي
رينِيگُنٽا رياست جي وڏين اسٽيشنن مان پهريون هو، جيڪو 1862ع ۾ مدراس ريلوي پاران مدراس سان ڳنڍجڻ وقت آنڌرا پرديش جي ريلوي نقشي تي ظاهر ٿيو. راجامهندروورم–وِزاگ ۽ وجياواڊا–ڪووور سيڪشن 1893ع ۾ کوليا ويا. وجياواڊا–مدراس سيڪشن 1899ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1900ع ۾ ان کي هاورا تائين وڌايو ويو.  رياست وٽ ڪُل ويڪرو پٽو ريلوي رستو  آهي، ۽ ريلوي گهڻائي 24.36&nbsp;ڪم في 1000&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي. آنڌرا پرديش جو ريلوي نيٽ ورڪ ڏکڻ-مرڪزي ريلوي، اوڀر-سامونڊي ريلوي، ۽ ڏکڻ-اولهه ريلوي زونن هيٺ اچي ٿو. 2014ع کان 2022ع دوران، ڏکڻ-مرڪزي ريلوي ڊويزن هيٺ آنڌرا پرديش ۾ 350&nbsp;ڪم نيون لائينون 44&nbsp;ڪم في سال جي شرح سان ٺهيون. ان کان اڳ وارن پنجن سالن ۾ اها شرح رڳو 2&nbsp;ڪم في سال هئي. ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي لائين (308.70&nbsp;ڪم) کي 2011–12ع ۾ مرڪز ۽ رياست جي گڏيل منصوبي طور ₹ 22.89 بلين (US$270 ملين ڊالر) بجيٽ سان منظوري ملي، پر ترقي سستي آهي: 2021–22ع ۾ رڳو پهرئين مرحلي جا 46&nbsp;ڪم—نيو پِدوگُرالا اسٽيشن کان ساوالياپورم تائين—مڪمل ٿيا. 2017ع جي جائزي موجب رياست ۾ ٽي اي-1 ۽ 23 اي-ڪيٽيگري ريلوي اسٽيشنون آهن. وشاکاپٽنَم کي 2018ع جي جائزي موجب ملڪ جي سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشن قرار ڏنو ويو. شِميليگُڊا جي ريلوي اسٽيشن ملڪ ۾ اوچي اوچائيءَ تي موجود ٻئين ويڪرو پٽو ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا ڄمون ۽ ڪشمير جي قاضي گُنڊ کان پوءِ اچي ٿي. 2019ع ۾ ڏکڻ-سامونڊي ريلوي (ايس سي او آر) نالي نئين ريلوي زون جو اعلان ڪيو ويو، جنهن جو هيڊڪوارٽر وشاکاپٽنم ۾ رکڻ جو چيو ويو، پر اهو اڃا لاڳو ناهي ٿيو.

#### هوائي اڏا

تيروپتي هوائي اڏو 1976ع ۾ قائم ٿيو. وشاکاپٽنم 1981ع ۾ شهري هوابازيءَ جو حصو بڻيو. وجياواڊا ڏانهن روزاني پروازون 2003ع ۾ شروع ٿيون. انهن ٽن (جيڪي بين الاقوامي هوائي اڏا آهن) کان سواءِ، رياست وٽ ٽي گهريلو هوائي اڏا به آهن: راجامهندروورم، ڪداپا ۽ ڪُرنول. هنگامي ۽ چارٽر پروازن لاءِ خانگي هوائي اڏو پُٽاپرتھي ۾ آهي. ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو وشاکاپٽنم ڀرسان 2,300 ايڪڙ ايراضي تي ₹4,750 ڪروڙ بجيٽ سان ٺهيو پيو وڃي، ۽ اميد آهي ته 2025ع تائين مڪمل ٿيندو. 2021–22ع (جنوري 2022ع تائين) دوران رياست جي پنجن هوائي اڏن تي گهريلو هوائي مسافرن جي آمد ۾ 60٪ واڌ ٿي: 24.74 لک مسافر، جڏهن ته گذريل مالي سال جي ساڳئي عرصي ۾ 15.48 لک هئا.

#### سامونڊي بندرگاهه

رياست وٽ مرڪزي حڪومت جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ هڪ وڏو بندرگاهه وشاکاپٽنم ۾ آهي، ۽ رياست حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ 15 نوٽيفائيڊ بندرگاهه (ٽن “ڪيپٽو” بندرگاهن سميت) آهن. وشاکاپٽنم بندرگاهه 1933ع ۾ سڀ کان اڳ ڪميشن ٿيو. گنگاورم بندرگاهه هڪ گهرو سامونڊي بندرگاهه آهي، جيڪو 200,000–250,000 ڊي ڊبليو ٽي تائين سمنڊِي جهازن کي جاءِ ڏئي سگهي ٿو. 2023–34ع دوران گنگاورم، ڪاڪيناڊا ڊيپ واٽر، ڪرشنپٽنم، راوّا، ڪاڪيناڊا اينڪريج، ۽ وشاکاپٽنم گڏجي 189.21 ملين ٽن ڪارگو هٿ ڪيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 7.9٪ واڌ آهي. راماياپٽنم، ماچلي پٽنم، مُلاپيٽا ۽ ڪاڪيناڊا ۾ نوان بندرگاهه ٺهيا پيا وڃن.

### رابطا
جنوري 2023ع ۾ جاري ٿيل سماجي-معاشي سروي موجب آنڌرا پرديش ۾  پوسٽ آفيسون آهن. ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل)  ٽيليفون ايڪسچينج هلائي ٿو، 20.6 ملين لينڊ لائين ڪنيڪشنون رکي ٿو ۽ 5.4 ملين وائرليس سبسڪرائبر به آهن. ايئرٽيل، جيو، ووڊافون آئيڊيا، ۽ بي ايس اين ايل رياست ۾ موبائل خدمتون ڏين ٿا.  آنڌرا پرديش ۾ موبائل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 82 ملين ۽ انٽرنيٽ سبسڪرائبرن جو انگ 67.1 ملين تائين پهتو. موبائل نيٽ ورڪ خدمتون 17,328 مان 15,322 ڳوٺن ۾ موجود آهن. 5 جي نيٽ ورڪ رابطي لاءِ 16,714 بيس ٽرانسفر اسٽيشنون مهيا ڪيون ويون آهن. ڪيترائي فراهم ڪندڙ، جن ۾ رياست حڪومت جي ملڪيت وارو آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ پڻ شامل آهي، وائر لائين خدمتون هلائين ٿا، جيڪي انٽرنيٽ رابطي، ٽيليفوني، ۽ انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن کي سهارو ڏين ٿيون. اي پي سڄي رياست وارو ايريا نيٽ ورڪ 668 هنڌن تي رياستي انتظاميا جي 2,164 آفيسن کي منڊل هيڊڪوارٽرن جي سطح تائين ڳنڍي ٿو. هي نيٽ ورڪ ڊيٽا ۽ وڊيو ٻنهي قسمن جي رابطن کي سهارو ڏئي ٿو. بي ايس اين ايل ۽ قومي علمي نيٽ ورڪ ضلعي هيڊڪوارٽرن کي رياستي هيڊڪوارٽرن سان 34 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍين ٿا. منڊل هيڊڪوارٽر 8 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍيل آهن.

### پاڻي
رياست ۾ 40 وڏيون ۽ وچولي درجي جون نديون ۽ 40,000 ننڍا آبپاشي ذريعا آهن. گوداوري، ڪرشنا ۽ پينا اهم نديون آهن. ڪُل قابلِ پوک زمين 19.904 ملين ايڪڙ آهي. وڏن، وچولي ۽ ننڍن آبپاشي منصوبن وسيلي 10.172 ملين ايڪڙ يا 51.1٪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪئي وڃي ٿي . رياست جا ڪيترائي پاڻي منصوبا مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن. پولاورم منصوبو هڪ گهڻ-مقصد ذخيرو منصوبو آهي، جيڪو داوليشورم بيراج کان 42 ڪلوميٽر مٿي وهڪري تي واقع آهي. اهو 2014ع جي آنڌرا پرديش ٻيهر تنظيم قانون تحت قومي منصوبو قرار ڏنو ويو آهي. هن جي ذخيرو گنجائش 194.6 ٽي ايم سي آهي ۽ سالياني 322.73 ٽي ايم سي پاڻي استعمال ڪرڻ جي اميد آهي. 2022ع جي ٻوڏن دوران ڊائفرام ڀت کي نقصان پهچڻ سبب تعمير هيٺ منصوبي کي جهٽڪا لڳا. ويليگونڊا منصوبو، جيڪو پراڪاسم، نيللور ۽ مڊالا ضلعن جي ضرورتن لاءِ شروع ڪيو ويو، سست رفتاري سان اڳتي وڌي رهيو آهي. اننامايا منصوبو، جيڪو 2021ع جي ٻوڏن ۾ وهي ويو هو، 787 ڪروڙ رپين سان ٻيهر ڊزائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو پيو وڃي. ورهاڱي کان پوءِ ڪرشنا ۽ گوداوري جي پاڻي ورڇ بابت تلنگانا سان تڪرار جاري آهن.

### توانائي

حرارتي، آبي ۽ قابلِ تجديد بجلي گهر رياست کي بجلي فراهم ڪن ٿا. سرڪاري شعبي جي پيداوار اسٽيشنن ۾ رياست جي لڳايل گنجائش 7,245 ميگاواٽ هئي. نجي شعبي جي لڳايل گنجائش 9,370 ميگاواٽ هئي، جنهن ۾ 1,961 ميگاواٽ آزاد پيدا ڪندڙن جي گنجائش شامل آهي. ڪُل لڳايل گنجائش 16,615 ميگاواٽ هئي. 2021–22ع دوران وڌ ۾ وڌ طلب 12,032 ميگاواٽ هئي ۽ في فرد استعمال 1,285 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ڪُل استعمال 68,972 ملين يونٽ هو. توانائي استعمال 2018–19ع ۾ 54,555 ملين يونٽن کان وڌي 2023–24ع ۾ 69,113 ملين يونٽن تائين پهتو، جيڪو 4.8٪ واڌ جي شرح آهي. في فرد بجلي استعمال ۾ صرف 123 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي 146 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي. ان جا سبب بجلي جي شرح ۾ تيز اضافو ۽ بجلي ڪٽوتين جو ٻيهر لاڳو ٿيڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ پولاورم آبي بجلي منصوبو (960 ميگاواٽ)، سري دامودرم سنجيويّا حرارتي توانائي اسٽيشن (ڪرشنپٽنم) اسٽيج-2 يونٽ-3 (800 ميگاواٽ) ۽ ڊاڪٽر نرلا ٽاٽا رائو حرارتي توانائي اسٽيشن اسٽيج-5 يونٽ-8 (800 ميگاواٽ) جي ڪمشننگ ۾ دير ٿي.

### صحت
صحت جو ڍانچو 13 ضلعي اسپتالن، 28 سب-ضلعي اسپتالن ۽  شهري ۽ ديهي صحت مرڪزن تي مشتمل آهي . ڳوٺن ۾ دروازي تائين صحت سهولتون  منظور شده سماجي صحت ڪارڪنن وسيلي فراهم ڪيون وڃن ٿيون . 108 سروس ايمرجنسي مريضن کي ويجهي صحت مرڪز ڏانهن منتقل ڪري تيز امداد فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته 104 سروس موبائل طبي يونٽن وسيلي هر مهيني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڳوٺن ۾ پهچي صحت سهولتون مهيا ڪري ٿي. سڀئي غريب خاندان مفت رياستي صحت انشورنس اسڪيم تحت  جي حد تائين ڍڪيل آهن، جيڪا 42.5 ملين ماڻهن کي فائدو ڏئي ٿي. خدمتون سرڪاري ۽ نجي اسپتالن ۾ نيٽورڪ تحت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2014–2018ع دوران فائدو وٺندڙن جي دعويٰ رقم ۾ واڌ ٿي، پر مهانگائي کي نظر ۾ رکڻ کان پوءِ گهٽتائي آئي. اموات جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جيڪا گهٽ خرچ تي بهتر نتيجن جي نشاندهي ڪري ٿي. 2,700 نجي اسپتالن مان 540 (20٪) خاص اسپتالون آهن. علاج ڪرايل مريضن جو انگ 2022–23ع ۾ 1.2 ملين کان وڌي 2023–24ع ۾ 1.39 ملين ٿيو، جڏهن ته بجيٽ ₹3,350 ڪروڙ تي برقرار رهيو. قومي خانداني صحت سروي-5 (2019–21ع) موجب 85٪ کان وڌيڪ گهرن وٽ رهائش، بجلي، صاف ٻارڻ، بيت الخلاءُ، موبائل فون ۽ بئنڪ کاتي جي سهولت موجود آهي، جڏهن ته نلڪي پاڻي صرف 22٪ گهرن تائين محدود آهي. رياستي صحت انشورنس، ملازمن جي صحت اسڪيم، قومي صحت بيمه يوجنا، ملازمن جي رياستي انشورنس ۽ مرڪزي حڪومت جي صحت اسڪيم وسيلي گهٽ ۾ گهٽ هڪ فرد سان 70٪ گهر ڍڪيل آهن.

### بينڪاري
31 مارچ 2023 رياست ۾ 33 نجي شعبي جون بينڪون، 12 سرڪاري شعبي جون بينڪون، ٽي ديهي بينڪون، ٽي ننڍيون مالياتي بينڪون، ٽي ادائيگي بينڪون، هڪ سهڪاري بينڪ ۽ هڪ رياستي مالياتي ڪارپوريشن ڪم ڪري رهيا آهن. ڪُل 7,881 شاخون آهن. سيپٽمبر 2023 ۾ جمع پونجي ₹435,183.49 ڪروڙ (US$51 بلين ڊالر) ۽ ڏنل قرض  ₹628,134.9 ڪروڙ (US$74 بلين ڊالر) هئا، جڏهن ته ڪريڊٽ-ڊپازٽ تناسب 144٪ هو، جيڪو ريزرو بينڪ آف انڊيا جي 60٪ معيار کان وڌيڪ آهي. ابتدائي شعبي جا قرض ڪُل قرض جو 60.13٪ هئا. مارچ 2011ع تائين گڏيل آنڌرا پرديش ۾ خرد مالياتي صنعت 65٪ قومي قرضن سان ترقي ڪئي، پر 2010ع جي رياستي ضابطن کان پوءِ 31 مارچ 2023ع تائين قرض پورٽ فوليو 0.8٪ تي اچي ويو. عدالت پاران ضابطن خلاف فيصلو اچڻ بعد صنعت جي ٻيهر بحالي جي اميد آهي.

## تعليم

پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولي تعليم سرڪاري ۽ نجي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي، جنهن کي رياست جو اسڪولي تعليم کاتو ضابطو آڻي ٿو. حڪومت 2021ع ۾ انهن امدادي اسڪولن کي مالي مدد بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جن جي تاريخ 1870ع واري ڏهاڪي تائين وڃي ٿي؛ نتيجي طور انهن کي مجبور ڪيو ويو ته يا ته امدادي عملي سميت اسڪول حڪومت حوالي ڪن يا نجي بڻجن. گڏيل ضلعي تعليمي ڄاڻ نظام پلس (يو ڊي آءِ ايس اي+) جي 2021–22ع رپورٽ موجب  اسڪولن ۾ ڪُل  شاگرد داخلا ٿيل هئا. 2018–2022ع دوران درجن 1–8ع ۾ ديهي شاگردن جي پڙهڻ ۽ حسابي مهارتن جي ڪارڪردگي گهٽ ٿي، جنهن جو هڪ سبب ڪووڊ وبا به ٻڌايو ويو. مثال طور ڪلاس اَٺين جي پڙهڻ واري جاچ ۾ 2018ع جي 78٪ کان مٿي سطح 2022ع ۾ 67٪ تائين لهي وئي. تنهن هوندي به سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن جي داخلا 63.2٪ کان وڌي 71٪ ٿي وئي. مارچ 2024ع جي سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (ايس ايس سي) امتحان ۾ باقاعده ڌارا مان  شاگردن شرڪت ڪئي. ضلعن ۾ پروٿاويپورم-مانيم ضلعي سڀ کان وڌيڪ 96.37 پاس فيصد حاصل ڪيو. مجموعي پاس فيصد 86.69٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 14.43٪ واڌ آهي، ۽ 2,803 اسڪولن ۾ 100٪ نتيجا آيا. 
مارچ 2024ع ۾ ٿيندڙ انٽرميڊيئيٽ (اعليٰ ثانوي) امتحانن ۾ 393,757 شاگردن شرڪت ڪئي. پاس فيصد 78٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 7٪ واڌ آهي.

رياست 2020ع ۾ تعليمي سڌارا شروع ڪيا، جن تحت اسڪولن جا ڇهه قسم ٺاهيا ويا: سيٽلائيٽ بنيادي اسڪول (پري-پرائمري)، بنيادي اسڪول (پري-پرائمري کان ڪلاس 2 تائين)، بنيادي اسڪول پلس (پري-پرائمري کان ڪلاس 5 تائين)، پري-هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 7/8 تائين)، هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 10 تائين)، ۽ هاءِ اسڪول پلس (ڪلاس 3 کان ڪلاس 12 تائين). سڀني سرڪاري اسڪولن ۾ انگريزي-ميڊيم تعليم ڏانهن تبديلي 2020–2021ع جي تعليمي سال کان شروع ڪئي وئي، جنهن جي 2024–25ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. شروعاتي قدم طور 2022–23ع ۾ 1,000 سرڪاري اسڪولن کي مرڪزي ثانوي تعليم بورڊ سان الحاق ڏنو ويو. والدين جي سروي جي بنياد تي رياستي حڪومت احتجاجن ۽ عدالتي ڪيسن جي باوجود انگريزي-ميڊيم منصوبي کي اڳتي وڌايو. هن رياستي منصوبي لاءِ 2021–2026ع دوران "سپورٽنگ آنڌراس لرننگ ٽرانسفارميشن" منصوبي تحت ورلڊ بينڪ کان $250 ملين جو قرض جزوي طور فراهم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڪلاس 2 تائين ٻارن جي سکيا نتيجن کي بهتر بڻائڻ آهي.

2023 کان رياست ۾ 169 سرڪاري-امدادي ڊگري ڪاليج ۽ 55 نجي-امدادي ڊگري ڪاليج آهن. قومي جائزي ۽ تصديق ڪائونسل طرفان 66 سرڪاري ڪاليجن ۽ 48 نجي-امدادي ڪاليجن کي گريڊ ڏنا ويا. 85 سرڪاري-امدادي ۽ 175 نجي پولي ٽيڪنڪ ڪاليج آهن، جن جي منظور شده گنجائش 75,906 شاگردن جي آهي. فني تعليم جي درجي ۾ 685 ادارا ڊپلوما، انڊر گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڪورس پيش ڪن ٿا، جن جي داخلا گنجائش 299,608 آهي. آنڌرا پرديش رياستي ڪائونسل براءِ اعليٰ تعليم مختلف شعبي وار داخلا امتحان منظم ڪري ٿي ۽ داخلا لاءِ ڪائونسلنگ به ڪرائي ٿي. تعليم يافته ماڻهن جي مهارت وڌائڻ ۽ روزگار لڳائڻ لاءِ آنڌرا پرديش رياستي مهارت ترقي ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي آهي.  رياست ۾ ڪُل 36 يونيورسٽيون آهن: ٽي مرڪزي يونيورسٽيون، 23 رياستي سرڪاري يونيورسٽيون، ڇهه رياستي نجي يونيورسٽيون ۽ چار ڊيِمڊ يونيورسٽيون. آنڌرا يونيورسٽي رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، جيڪا 1926ع ۾ قائم ٿي. حڪومت 2008ع ۾ راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز قائم ڪئي ته جيئن رياست جي ديهي نوجوانن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪري سگهجي. اين ٽي آر يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز روايتي دوائن کان جديد دوائن تائين 348 لاڳاپيل ڪاليجن ۾ طبي تعليم جي نگراني ڪري ٿي. سرڪاري يونيورسٽيون—جن ۾ ورثي واريون يونيورسٽيون جهڙوڪ آنڌرا، سري وينڪٽيشورا ۽ ناگارجُنا شامل آهن—سخت مالي تنگي ۽ عملي جي کوٽ جو شڪار آهن، ۽ منظور شده پوري وقت عملي جي رڳو 20٪ سان ڪم هلائي رهيون آهن. ڪي ايل يونيورسٽي 2023ع جي ڀارت درجابنديءَ ۾ مجموعي درجي اندر 50هين نمبر تي رهي، جڏهن ته آنڌرا يونيورسٽي 76هين نمبر تي رهي. هي درجابندي يونين وزارتِ تعليم جي قومي اداري درجابندي فريم ورڪ تحت هئي، جنهن ۾ 2,478 ادارن—جن ۾ رياست جا 242 ادارا شامل هئا—شرڪت ڪئي. 18–23 عمر جي گروپ لاءِ اعليٰ تعليم ۾ مجموعي داخلا تناسب (جي اي آر) 2019–20ع ۾ 35.2٪ هو، جيڪو سڄي ڀارت جي 27.1٪ جي ڀيٽ ۾ بهتر آهي. عورتن جو جي اي آر 35.3 ۽ مردن جو 38.2 هو، تنهنڪري جنس برابري اشاري جو قدر 0.84 ٿيو، جڏهن ته ڀارت لاءِ لاڳاپيل قدر 1.01 هو.

2020–21ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ 510 صنعتي تربيتي ادارا (آءِ ٽي آءِ) هئا، جن مان 82 سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 417 نجي انتظام هيٺ هئا. 2021ع ۾ ڪُل سيٽون 93,280 هيون، جن مان 48.90٪ ڀريون ويون. 2020ع ۾ 10,053 شاگردن آءِ ٽي آءِ مڪمل ڪيو. رياست ۾ 2,510 عوامي لائبريريون آهن، جن ۾ چار علائقائي لائبريريون ۽ 13 ضلعي مرڪزي لائبريريون سرڪاري انتظام هيٺ شامل آهن. سراسوتا نيڪيتنم، جيڪو ويٽاپالم ۾ باپٽلا ضلعو اندر واقع آهي، نجي انتظام هيٺ 1918ع ۾ قائم ٿيل قديم ترين لائبريرين مان هڪ آهي، پر انٽرنيٽ جي ڦهلاءَ سان ان جي ڪشش گهٽجي رهي آهي. حڪومت ڳوٺاڻن پنچائت جي سطح تي ڊجيٽل لائبريريون قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي رهي آهي.

## ميڊيا

رياست ۾ سال 2020–21 دوران رجسٽرڊ اخبارن ۽ رسالن جو ڪل انگ 5,798 هو. انهن مان 1,645 روزاني اخبارون، 817 هفتيوار، 2,431 ماهوار ۽ 623 پندرهن روزه رسالا هئا. تيلگو روزاني اخبارن جو انگ 787 آهي جن جي گردش 9,911,005 آهي، جڏهن ته انگريزي روزاني اخبارون 103 آهن جن جي گردش 1,646,453 آهي. *[[ايناڊو]]*، *[[ساڪشي (اخبار)|ساڪشي]]* ۽ *[[آندھرا جيوٿي]]* گردش جي لحاظ کان هندستان ۾ مٿيان ٽي تيلگو روزاني اخبارون آهن ۽ ساڳيءَ طرح مٿيان ٽي تيلگو خبرون ويب سائيٽون پڻ آهن. بي بي سي تيلگو نيوز 2 آڪٽوبر 2017 تي شروع ڪئي وئي. ڪيتريون خانگي خبرون ميڊيا اداريون رياست ۾ مخصوص سياسي پارٽين ڏانهن جانبدار سمجهيون وڃن ٿيون.

اطلاعات ۽ عوامي لاڳاپن واري کاتي طرفان منظوري حاصل ڪيل چينلن جو ڪل انگ 45 آهي، جن ۾ 23 خبرون چينل، 10 عام وندر چينل، ٻه صحت چينل، ڇهه مذهبي چينل، ٻه ٻيا چينل ۽ ٻه ڪيبل ورڇ چينل شامل آهن.  آڪاشواني، جيڪا اڳ آل انڊيا ريڊيو جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، رياست ۾ 14 هنڌن تان 3 ميگاواٽ ۽ 17 ايف ايم ٽرانسميٽر هلائي ٿي. اها رياست جي 99٪ ايراضي ۽ 99.5٪ آبادي تائين پهچي ٿي، جڏهن ته صرف ايف ايم ڪوريج 36٪ ايراضي ۽ 45٪ آبادي تائين پهچي ٿي. پنج خانگي آپريٽر 13 ايف ايم اسٽيشنون هلائن ٿا، جن مان ريڊ ايف ايم پنج هنڌن تان نشر ٿئي ٿي.

## رانديون

ٻالڪپڻ دوران کيڏيون ويندڙ روايتي رانديون ۾ *ڏاگُدو موٽالو* (لڪو ڇپو)، *[[ٽوڪُدو بِلّا]]*، *[[ييدو پينڪولاتا]]*، *[[پَللانگُوزي|وامناگُنتالو]]*، *چادرنگم* (شطرنج)، *[[پُلي جُودم]]*، *[[اشٽا چمّا]]*، *وئڪنتاپالي* (سانپ ۽ سيڙهيون)، *[[نالُگو اسٽمبالاٽا]]* ۽ *[[نالُگو رالا آٽا]]* شامل آهن. *[[ڪرّا سامو]]* (لٺ بازي) رياست جي هڪ روايتي مارشل فن آهي. اها ڳوٺن ۾ چوري ۽ ڦر کان بچاءَ لاءِ پاڻ بچاءَ جو هڪ طريقو آهي. اها قومي راندين ۾ هڪ نظم طور شامل آهي، پر آندھرا پرديش ۾ راندين جي ڪوٽا واري ريزرويشن لاءِ سڃاتل ناهي.

آنڌرا پرديش اسپورٽس اٿارٽي راندين جي ڍانچي جي ترقي، ڪوچنگ ۽ راندين جي واڌاري وارين منصوبن جي انتظام سنڀالي ٿي. اسپورٽس اٿارٽي آف انڊيا (ايس اي آءِ)  آندھرا پرديش ۾ ٽي تربيتي مرڪز هلائي ٿي. ڊاڪٽر واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول، پُتلَمپَلّي، ضلعو ڪڊاپا کي 2021ع ۾ *[[کيلو انڊيا]]* مرڪزِ ڪماليت طور ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيو ويو. ڊاڪٽر واءِ ايس راجاسيکھرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، وشاکھاپٽنم ۾، بين الاقوامي ڪرڪيٽ مقابلن جي ميزباني لاءِ مشهور آهي.

پُليلا گوپي چند ڀارتي بيڊمينٽن جو اڳوڻو رانديگر آهي. هن 2001ع ۾ آل انگلينڊ اوپن بيڊمينٽن چيمپيئن شپ کٽي، ۽ پراڪاش پڊوڪون کان پوءِ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ ٻيون ڀارتي بڻيو. پي وي سنڌھو ڀارت جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان هڪ آهي، جنهن اولمپڪس ۽ بي ڊبليو ايف ورلڊ ٽور جهڙن اهم مقابلن ۾ تمغا کٽيا، جن ۾ 2019 بي ڊبليو ايف ورلڊ چيمپيئن شپ ۾ سون جو تمغو به شامل آهي. هوءَ پهرين ڀارتي آهي جنهن بيڊمينٽن ۾ عالمي چيمپيئن بڻجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو ۽ ٻي ڀارتي آهي جنهن لڳاتار ٻه اولمپڪ تمغا کٽيا. ڪرنام ماليسواري پهرين ڀارتي عورت آهي جنهن اولمپڪ تمغو کٽيو. هن 2000ع جي اولمپڪ راندين ۾ 69 ڪلوگرام وزن کڻڻ واري مقابلي ۾ ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو. سريڪانتھ ڪِدامبي، هڪ بيڊمينٽن رانديگر، 2021ع ۾ مردن جي سنگلز ۾ عالمي چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهچندڙ ۽ چاندي جو تمغو کٽيندڙ پهريون ڀارتي بڻيو. رياست 2022ع ۾ منعقد ٿيل 36هين قومي راندين ۾ 16 تمغا حاصل ڪيا ۽ مقابلي ۾ 21هين درجي تي رهي. 2022ع ۾ چين ۾ ٿيل 19هين ايشيائي راندين ۾ رياست جي رانديگرن ٽينس، تيراندازي، بيڊمينٽن، ائٿليٽڪس، شطرنج ۽ ڪرڪيٽ ۾ 11 تمغا حاصل ڪيا. 2023ع جي ڇهين ايڊيشن *کيلو انڊيا يوتھ گيمز* ۾ 27 تمغا کٽي رياست 13هين پوزيشن تي رهي.

## حوالا

زمرو:آنڌرا پرديش 
زمرو:ڏکڻ ھندستان
زمرو:ڀارت جي رياستون

## ٻاهريان ڳنڍڻا

### حڪومت
* 

### عام ڄاڻ
* 


زمرو:ڏکڻ ڀارت
زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا
زمرو:1956ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا
زمرو:1956ع ۾ ڀارت ۾ قيام