ڪارپوريٽ ٽيڪس

**ڪارپوريٽ ٽيڪس** (Corporate tax)، جنهن کي **ڪارپوريشن ٽيڪس**، **ڪمپني ٽيڪس**، يا **ڪارپوريٽ انڪم ٽيڪس** پڻ چيو ويندو آهي، هڪ قسم جو سڌو ٽيڪس (Direct tax) آهي جيڪو ڪارپوريشنن ۽ ٻين ساڳين قانوني ادارن جي آمدني يا سرمائي تي لڳايو ويندو آهي. هي ٽيڪس عام طور تي قومي سطح تي لڳايو ويندو آهي، پر ڪجهه ملڪن ۾ اهو رياستي يا مقامي سطح تي به لڳي سگهي ٿو. ڪارپوريٽ ٽيڪس کي ٽيڪس جي نوعيت جي لحاظ کان آمدني ٽيڪس يا سرمائي ٽيڪس پڻ چيو وڃي ٿو.

ڪارپوريٽ ٽيڪس جو مقصد ڪارپوريشنن پاران حاصل ڪيل منافعي تي ٽيڪس لڳائي حڪومت لاءِ روينيو (پئسا) پيدا ڪرڻ آهي. ٽيڪس جي شرح هر ملڪ ۾ مختلف هوندي آهي ۽ عام طور تي ڪارپوريشن جي خالص آمدني يا سرمائي جي فيصد طور حساب ڪيو ويندو آهي. ملڪي ۽ غير ملڪي ڪارپوريشنن لاءِ ڪارپوريٽ ٽيڪس جون شرحون مختلف ٿي سگهن ٿيون.

ڪجهه ملڪن ۾ اهڙا ٽيڪس قانون آهن جيڪي ڪارپوريشنن کي انهن جي سڄي دنيا جي آمدني تي ٽيڪس ادا ڪرڻ جو پابند بڻائين ٿا، چاهي اها آمدني ڪٿي به حاصل ڪئي وئي هجي. تنهن هوندي، اڪثر ملڪن ۾ علائقائي ٽيڪس سسٽم آهن، جيڪي صرف ڪارپوريشنن کي ملڪ جي حدن اندر حاصل ڪيل آمدني تي ٽيڪس ادا ڪرڻ جو پابند ڪن ٿا.

ڪنهن ملڪ جو ڪارپوريٽ ٽيڪس انهن تي لاڳو ٿي سگهي ٿو:
* ملڪ ۾ رجسٽرڊ ٿيل ڪارپوريشنن تي،
* ملڪ ۾ ڪاروبار ڪندڙ ڪارپوريشنن جي ان ملڪ مان حاصل ڪيل آمدني تي،
* غير ملڪي ڪارپوريشنون جن جو ملڪ ۾ مستقل ادارو هجي، يا
* اهي ڪارپوريشنون جيڪي ٽيڪس جي مقصدن لاءِ رهائشي قرار ڏنيون وڃن.

ڪمپني جي آمدني جنهن تي ٽيڪس لڳي ٿو، اڪثر ڪري انفرادي ٽيڪس ڏيندڙن جي آمدني وانگر طئي ڪئي ويندي آهي. عام طور تي، ٽيڪس خالص منافعي تي لڳايو ويندو آهي. ڪجهه علائقن ۾، ڪمپنين تي ٽيڪس لڳائڻ جا قاعدا فردن تي ٽيڪس لڳائڻ جي قاعدن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه خاص ڪارپوريٽ عمل يا ادارا ٽيڪس کان مستثنيٰ (آزاد) ٿي سگهن ٿا.

ڪارپوريٽ ٽيڪس جو بار (Tax incidence) ڪنهن تي پوي ٿو، اهو اقتصاديات جي ماهرن ۽ پاليسي سازن جي وچ ۾ بحث جو هڪ وڏو موضوع آهي. ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪارپوريٽ ٽيڪس جو ڪجهه حصو سرمائي جي مالڪن، مزدورن ۽ حصيدارن (shareholders) تي پوي ٿو، پر ٽيڪس جو آخري بوجھ ڪير کڻي ٿو، اهو اڃا تائين هڪ اڻ جوابيل سوال آهي.

## اقتصاديات

اقتصاديات جا ماهر ان ڳالهه تي اختلاف رکن ٿا ته ڪارپوريٽ ٽيڪس جو ڪيترو بوجھ مالڪن، مزدورن، صارفين ۽ زميندارن تي پوي ٿو، ۽ ڪيئن ڪارپوريٽ ٽيڪس معاشي ترقي ۽ معاشي اڻ برابري تي اثرانداز ٿئي ٿو. آمريڪا جهڙين وڏين کليل معيشتن ۾ ان جو وڌيڪ بوجھ سرمائي تي پوي ٿو. ڪجهه اڀياس ٻڌائين ٿا ته ان جو بوجھ محنت (مزدورن) تي وڌيڪ آهي. هڪ اڀياس موجب: "ريگريشن تجزيي مان معلوم ٿئي ٿو ته اسٽيٽ ڪارپوريٽ ٽيڪس جي شرح ۾ هڪ فيصد اضافو اجرت ۾ 0.14 کان 0.36 سيڪڙو گهٽتائي ڪري ٿو."

### معاشي پاليسي
ڪارپوريٽ ٽيڪس کي معاشي پاليسي جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد معاشي استحڪام هوندو آهي. معاشي سستي (recession) دوران، سيڙپڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪارپوريٽ ٽيڪس جي شرح گهٽائي ويندي آهي، جڏهن ته معيشت جي تمام گهڻو تيز ٿيڻ جي صورت ۾ سيڙپڪاري کي سست ڪرڻ لاءِ ٽيڪس ۾ واڌ ڪئي ويندي آهي.

## قانوني فريم ورڪ

ڪارپوريٽ ٽيڪس هڪ ٽيڪس آهي جيڪو ڪنهن خاص دائري اختيار ۾ ڪارپوريشن جي خالص منافعي تي لڳايو ويندو آهي. ٽيڪس سسٽم ۾ منافعي جي تعريف تفصيل سان ڏنل هوندي آهي. ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ اثاثن، پگهارن يا ٻين بنيادن تي به ٽيڪس شامل ٿي سگهي ٿو.

گهڻو ڪري ملڪ ڪجهه خاص ڪارپوريٽ واقعن جهڙوڪ ڪمپني جي قيام يا ٻيهر تنظيم کي ٽيڪس کان مستثنيٰ رکن ٿا. ان کان علاوه، اڪثر سسٽم ۾ ڪمپني جي ختم ٿيڻ يا بند ٿيڻ وقت ٽيڪس جا مخصوص قاعدا هوندا آهن.

ڪيترن ئي ملڪن ۾، حصيدارن (shareholders) کي ملندڙ منافعي (Dividend) تي به ٽيڪس لڳايو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ "امپيوٽيشن سسٽم" يا فرينڪنگ ڪريڊٽس ذريعي ٻٽي ٽيڪس کان بچڻ جو رستو ڏنو ويندو آهي.

## شرحون

عام طور تي ڪارپوريٽ ٽيڪس جي شرح مختلف قسم جي آمدني لاءِ ساڳي هوندي آهي، پر آمريڪا ۾ اڳي گريجوئيٽڊ ٽيڪس سسٽم هو جتي گهٽ آمدني وارين ڪارپوريشنن کي گهٽ شرح تي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو. آمريڪا ۾ وفاقي شرح هن وقت 21 سيڪڙو آهي، جڏهن ته رياستي شرحون 2.5 سيڪڙو کان 11.5 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿيون.

## حوالا

زمرو:ڪاروباري اصطلاح