open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مشاھير اسلام ( ڪتاب)

**مشاهير اسلام** ڪتاب ”مشاهير اسلام“ انسٽيٽيوٽ آف سنڌ الاجي شايع ڪيو.، ڪتاب جو مصنف مولانا عبدالرحيم منگسي صاحب آهي. ڪتاب جي ضخامت 94 صفحا آهي ۽ مشاهير اسلام، جن جي سلسلي ۾ لکيو ويو آهي، انهن جو تعداد 54 آهي، جنهن ۾ هر مشاهير انهيءَ پايي جو آهي جو ان لاءِ هڪ هڪ ڪتاب جي ضرورت آهي. ليڪن مولانا صاحب نهايت اختصار کان ڪم وٺي درياءَ کي ڪوزي ۾ بند ڪرڻ جو فرض سرانجام ڏنو آهي. عام معلومات جيڪا ڪنهن تمام اڻ ڄاڻائي واري طبقي لاءِ هجي، ان جي پيش نظر ڪتاب لکيل ٿو ڏسجي. مشاهير جو هر اسم اهڙو آهي، جيڪو هن دور ۾ روشناسي جي خيال کان ڪافي توجه لهڻي.

مشاهيرن جي سلسلي ۾ صرف انهن جي حياتي جي احوال کي مختصر صورت ۾ قلمبند ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي آهي، جيڪا پنهنجي جاءِ تي قابل قدر آهي ۽ پڙهندڙن لاءِ ان جو مطالعو فائدي جو باعث آهي. انهن مشاهيرن ۾ صحابه به آهن ته ائمه حديث به آهن، ائمه فقه به آهن ته صاحبِ تصوف به آهن. اختصار جي صورت ۾ هر مشاهير جي سلسلي ۾ جيڪو عام تصور علمي حلقن ۾ آهي، اهو پڙهڻ کان پوءِ تشنه رهجي وڃي ٿو. هي ڪتاب جنهن وقت جو لکيل آهي، ان وقت جي لحاظ کان اهو صحيح هو، ليڪن جنهن وقت ۾ ان جي اشاعت هڪ اهم سنڌي اداري طرفان ٿي آهي، ان صورت ۾ اداري تي ڪي فرض به عائد ٿين ٿا.

*الف: ڪتاب ۾ بيان ڪيل هر مشاهير جي ڏنل احوال کي مولانا موصوف جي لفظن ۾ پيش ڪيو وڃي ها.
*ب: ان سلسلي ۾ فوٽ نوٽ ۽ تشريحات جو طريقو اختيار ڪري هر مشاهير جي سلسلي جي مڪمل معلومات ڏني وڃي ها. اسان وٽ اهڙو هڪ نه پر ڪيترائي مثال آهن. مرحوم پير حسام الدين راشدي ”مڪلي نامه“ جي مختصر ڪتاب کي تشريح ۽ توضيح جي سلسلي ۾ جيڪا اوجر ڏني ان اصل مصنف جي ڪتاب کان به وڌيڪ ان کي چارچنڊ لڳائي ڇڏيا.
*ج: اهم ادارن جو فرض صرف ڪتاب شايع ڪرڻ نه آهي، پر ان سلسلي ۾ ان کي جامع ۽ بهتر صورت ۾ پيش ڪرڻ به ضروري آهي. جيڪڏهن انهيءَ حيثيت سان ”مشاهير اسلام“ کي شايع ڪيو وڃي ها ته آءٌ ڀانيان ٿو ته ڪتاب جي اهميت ۽ افاديت ۾ نهايت واڌارو ٿئي ها ۽ ڪتاب موجوده دور جي علمي تقاضائن کي پورو ڪري سگهي ها. باوجود انهن اوڻاين جي ڪتاب ٻولي ۽ سٽاءُ توڙي بيان ڪيل معلومات جي روشنيءَ ۾ سنڌي ادب توڙي ٻولي ۾ هڪ انگ جي واڌاري جي حيثيت رکي ٿو ۽ پنهنجي معيار جي خيال کان پڙهندڙن جي معلومات ۾ ضرور اضافو آڻيندو.

## حوالا
ڀنڀور ۽ ديبل ( ڪتاب)

**ڀنڀور ۽ ديبل** سنڌ جي پراڻن دڙن ۽ شهرن جي لاءِ تحقيق ۽ کوجنا جو سلسلو صدين کان جاري آهي ۽ جاري رهندو. هي ڪيڏي نه بدقسمتيءَ جي ڳالهه آهي، جو اسان اڃا تائين پنهنجي پنهنجي وکر، پنهنجي اسباب متعلق پوري معلومات نه ٿا رکون. جيڪا به ڄاڻ ملي ٿي، سا ٻين محققن ۽ پارکن جي هٿان. اسان اهي ئي هٿين خالي، ٻين جي جهولين ۾ نگاهون وجهي ويٺا هوندا آهيون. موهن جو دڙو هجي يا ٽئڪسلا، هڙاپا هجي يا ڪاهوءَ جو دڙو، برهمڻ آباد هجي يا اگهم ڪوٽ، اگهاماڻي وارا پنڊ هجن يا ڪاٺ ٻانڀڻ جا دڙا، اسان انهن متعلق صرف ڏند ڪٿائن ۽ زباني روايتن تي زور ڏنو آهي. ديبل ۽ ڀنڀور—هڪ شهر جا ٻه نالا، پر تاريخ جي ورقن تي وقت جي مٽي جي ايتري ته گهري تهه ڄمي وئي آهي جو سالن جا سال مسلسل ڪوششن جي باوجود اڃا تائين اها لهي نه سگهي آهي. 1983ع ۾ ڀنڀور جي ماڳ تي، سنڌ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو منعقد ٿيل هڪ باوقار ۽ تاريخي ڪانفرنس (ڀنڀور نيشنل سيمينار) جي موقعي تي پڙهيل عالمانه مقالن کي سليقي سان ترتيب ڏيئي، محترم عبدالقادر منگي (اسسٽنٽ ڪمشنر سجاول) شايع ڪيو آهي. دراصل ڪانفرنس ئي محترم عبدالقادر منگي جي جدوجهد، جاکوڙ ۽ نيڪ ڪوششن سان منعقد ٿي هئي. جڏهن پاڻ ميرپور ساڪري ۾ ملازمت ڪندا هئا.

هن ڪتاب ۾ جن عالمن جا جواهر پارا درج آهن، تن جا نيڪ نالا هي آهن: ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ڊاڪٽر غلام علي الانا، علي احمد بروهي، مظهر يوسف، محمد حسين پنهور، مئڊم مهتاب اڪبر راشدي، مئڊم امينه خميساڻي، ڊاڪٽر محمد رفيق مغل، شيخ خورشيد حسن، ڊاڪٽر ايف- اي- خان، حڪيم محمد سعيد، ڊاڪٽر لوئيس فليم، عبدالله ورياهه، ڪريم بخش خالد، عزيزه چنا، مسرت مرزا، هدايت پريم، مئڊم ممتاز راشدي، ولي محمد طاهرزادو، ڊاڪٽر حميده کهڙو، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، معمور يوسفاڻي، تاج صحرائي، مريم مجيدي، حافظ ارشد انڍڙ، احسن جوکيو، مير محمد بخش ٽالپر، ڪمتر نقوي. ڪجهه مضمون فضل احمد بچاڻي ترجمو ڪيا آهن.

سنڌ جي وڏي وزير سيد غوث علي شاهه صاحب پنهنجي مهاڳ ۾ راءِ ڏيندي لکيو آهي ته ”سنڌ جي قديم تهذيبي مرڪزن ۽ شهرن مان ڪيترن ئي هنڌن تي زندگي جا ٿورا ڪي گهڻا اهڃاڻ نظر ايندا آهن؛ رڳو ڀنڀور ئي آهي، جتي شهر خموشان واري ويراني نظر اچي ٿي ۽ ڀنڀور جي ڀاڻن تي صدين کان مٽي ۽ واري وسندي رهي ٿي.“ اها حقيقت آهي ته اها واري ۽ مٽي ڀنڀور ۾ نه، پر سنڌ جي تاريخ تي پيل آهي، جنهنکي لاهڻ لاءِ گذريل ڏهاڪو کن سالن کان وٺي، مجموعي طرح سان جيڪي ڪوششون ورتيون ويون آهن، سي نيڪ فال آهن.

ڀنڀور ۽ ديبل ڪتاب ڇپيل علمي مقالا اسان کي فڪر جي دعوت ڏين ٿا ۽ اهو احساس ڏيارين ٿا ته اسان وٽ پنهنجو عظيم الشان تاريخي ۽ ثقافتي ورثو آهي، ان کي اجاگر ڪرڻ لاءِ اسان کي وڏي جاکوڙ ڪرڻي پوندي. بهرحال هن ڪتاب کي شايع ڪرڻ لاءِ مسٽر عبدالقادر منگي کي جس ڏيڻ کان سواءِ رهي نه ٿو سگهجي، ڇو ته هُن صاحب پنهنجي گوناگون منصبي مصروفيتين جي با وجود نه صرف مقالن کي ڪتابي شڪل ڏيئي، ڀنڀور جهڙي نظرانداز ٿيل ماڳ جي دلچسپ ۽ اهم موضوعن کي هميشه لاءِ محفوظ ڪري عالمن لاءِ هڪ بنيادي ماخذ فراهم ڪيو آهي، پر ان سان گڏ ڪتاب کي هر لحاظ کان هڪ ’باوقار‘ ڪتاب بنائي پيش ڪيو آهي.
”جهڙو پنهون پاڻ، تهڙي سٽاء ساٿ جي.“

## حوالا
سنگاپور ويندي ويندي (ڪتاب)

**سنگاپور ويندي ويندي** سنڌي ٻوليءَ ۾ سفرنامن جي صنف کي ترقيءَ جون منزلون طئه ڪرائي عروج تي رسائڻ وارن ۾ الطاف شيخ سڀ کان اڳڀرو آهي. سفرناما اڳ به لکيا ويندا هئا پر سفرنامن کي دلچسپ ۽ بامقصد بنائڻ ۾ الطاف شيخ جو وڏو هٿ آهي. سفر ڪرڻ وارا به ڪيترائي آهن. سفر جي روئداد کي قلمبند ڪرڻ جو ڏانءُ الطاف وٽ آهي. شروع کان ئي الطاف پنهنجن سفرنامن ۾ ڳالهين مان ڳالهه ڪندو، ڪيترائي مزيدار واقعا ۽ ٽوٽڪا ٻڌائيندو رهيو آهي، جن مان ڪيترن ئي واقعن جو تعلق سندس ذات سان پڻ آهي.

الطاف شيخ جو تازو سفرنامو ”سينگاپور ويندي ويندي“ پڻ سندس سفرنامن جي سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي، حالانڪ هو صاحب سامونڊي ۽ سيلاني زندگيءَ کي وقتي طور ترڪ ڪري ملائيشيا جي شهر ملاڪا ۾ ٽن سالن جي عرصي لاءِ زميني زندگي گهاري رهيو آهي.

مذڪوره ڪتاب سينگاپور جي فقط ٻن ڏينهن جي سفر جي احوال تي مشتمل آهي. حسب معمول سينگارپور ويندي ويندي حال احوال ڪندي ماضي ۽ حال جا ڪيترائي واقعا ۽ دلچسپ ڳالهيون ٻڌائڻ لڳي ٿو.
الطاف شيخ پنهجي سفرنامن ۾ پنهنجي وطن سنڌ کي ڪڏهن به وساريو نه آهي. ڏيهه پرڏيهه جي قديم توڙي جديد شهرن، ڳوٺن، واهڻن، رستن، گهٽين جي هميشه ڀيٽ سنڌ جي شهرن سان ڪندو آهي، اهڙي طرح وطن جي سڪ سيني ۾ سمائي پيو گهمندو آهي. دنيا جي ترقي يافته ملڪن ۾ جديد زماني جي ٽيڪنالاجي،فلڪ بوس عمارتون، ۽ رنگين شيون ڏسي به هميشه سنڌ جي اڄوڪين حالتن ۽ اسان جي پوئتي پيل علائقن جي حالت ياد ايندي اٿس ۽ ان جو ذڪر دکدائڪ نموني ۾ ڪندو آهي. پڙهندڙ کي احساس ڏيارڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته اسان جي پوئتي پوڻ جا ڪهڙا ڪارڻ آهن ۽ دنيا جون ڪي قومون ڇو اڳتي وڌي ويون آهن. سينگاپور به هڪ اهڙو ئي ٻيٽ، شهر ۽ ملڪ آهي، جنهن گذريل ڏهن ٻارهن سالن ۾ جيڪا ترقي ڪئي آهي، تنهن کيس اوسي پاسي جي مڙني ملڪن کان سکيو ستابو ۽ الڳ ٿلڳ بنائي رکيو آهي.

الطاف شيخ جي سفرنامن جي هڪ وڏي خوبي هيءَ آهي ته ڪتاب ۾ تمام جهجهي، سٺي ۽ تازه ترين معلومات هوندي آهي. ”سينگاپور ويندي ويندي“ ڪتاب ۾ نه صرف سينگاپور جي باري ۾ اهم معلومات مهيا ڪري ٿو پر ملائيشيا ملڪ جي باري ۾ پڻ ڪافي ڪجهه ٻڌائي ٿو. اتي جي ماڻهن جي باري ۾، سندن اٿڻي ويهڻي ۽ رهڻي ڪرڻي، سندن ٻولي، مذهب، ويندي شادي مرادي لاءِ پڻ مختلف ماڻهن سان ٿيل گفتگو قلمبند ڪئي اٿس.

## حوالا
ڀوڏيسر جي مسجد

**ڀوڏيسر جي مسجد**:

شهر ننگرپارڪر کان پنجن__ ڇهن ميلن تي، اتر طرف ڏي، ”ڀوڏيسر جي مسجد“ آهي، جا 1436 ع جي ٺهرايل آهي، جنهن تي ٻه ڪتبا لڳل آهن __ هڪ آهي عربيءَ ۾ ۽ ٻيو آهي پارسيءَ ۾. اها مسجد گجرات جي بيگڙه خاندان جي بادشاهن تعمير ڪرائي هئي. اڄڪلهه اها مسجد نالي ماتر آثار قديمه جي محڪمي جي حوالي آهي.مسجد جي پويان هڪ تلاءُ آهي، جنهن تي به پٿر جو ڪتبو لڳل آهي. پٿر تي ڪي مورتون به اُڪريل آهن، ۽ ڪي اکر پڻ نظر اچن ٿا. انهن جي عمر به چئن صدين کان زياده آهي.

## حوالا
چندن گڍ

ڪارونجهر جبل  اندر،  ننگر پارڪر جي ڀرسان”چندن گڍ“ نالي قلعو به هو، جو پنهنجي فني ۽ تعميري حيثيت سان نهايت شاندار هو. اهو قعلو، چندن سنگ پرمار، تقريباً هڪ هزار سال کن اڳ جوڙايو هو، اهو به ٺَڪرن جي بلوي ڪري، ڪئپٽن تروٽ، ڊائناميٽ  سان ڪرايو هو.

## حوالا

## حوالا
ويرا واھ

380px|thumb|ويراواھ جو جين مذھب وارو تاريخي مندر

**ويراواھ**: هيءُ ننگرپارڪر تعلقي ۾ 31 – 24 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 0 – 70 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ ۾ ويري نالي رَٻاريءَ جو ٻڌايل جهونو ڳوٺ آهي. هن جي اڀرندي پاسي ”پاري ننگر“ جو تاريخي ڦٽل بندر آهي، هتي اڳي جيني اوسواڙ رهندا هئا، جن جا مندر ۽ ديوتائن جا پتلا اتي رکيل آهن. ريکو ديو جو بت ڏسڻ جهڙو آهي، جو سنگ مرمر جو ٺهيل آهي. هن جي ڏکڻ ۾ سانگاهه نالي تلاءُ آهي، جتي برساتي موسم ۾ ڪافي وقت پاڻي رهي ٿو، ۽ آبادي به ٿيندي آهي. هتي پرائمري اسڪول، پوسٽ، ٿاڻو، مسافرخانو ۽ يونين آفيس هن. مٺي کان ننگرپارڪر ڏي ويندڙ لاري هتان لنگهي ٿي.ويرا واهه ڳوٺ جي ڀرسان، ”سانگاهه“ نالي، 6  چورس ميل هڪ ڍنڍ آهي، جنهن جي هڪ طرف تي، جين ڌرم وارن جو پٿرائون ڊٺل مندر آهي، جنهن جون ڪيتريون نشانيون اڃا موجود آهن، ۽ ڪي بُتَ به سلامت آهن. انهن کي ”جکن پيرن جا ڏهرا“  ڪري ڪوٺيندا آهن. هندن جي لڏپلاڻ کانپوءِ، ڪا به وَسندي نه رهي آهي. اڄ اهو مندر به برباد  ٿي چڪو آهي. اندازو آهي ته اهو مندر، سترهين صدي عيسويءَ جو ٺهرايل آهي. ان مندر جي ڀرسان، هڪ مناري تي ٿَلهو ٺهيل آهي، جتي جين ڌرم وارا پاريهلن کي داڻو ڏيندا آهن.

220px|thumb|جين مندر جو ھڪ منظر

## حوالا
ملير

**ملير**  يا مارئي جو ملڪ:سنڌ جي مشهور سَتيءَ مارئيءَ جو ملڪ، ”ملير“ ننگر پارڪر واري جُوءِ ۾ آهي. اهو ننگرپارڪر کان اٽڪل ٻاويهه ميل ڏکڻ طرف ٿيندو، اتي، ”ڀالوا“ نالي ٻه ڳوٺ اڄ به موجود آهن. هڪ ڳوٺ ۾ ”ڀيل“ ٿا رهن ۽ ٻئي ڳوٺ ۾ ”خاصخيلي سرائي“ رهن ٿا، ليڪن مارئيءَ جو اصل  ڳوٺ هينئر ويران آهي. ڪجهه سال اڳ منهنجي ڪوششن سان، ان  کوهه جي ٻيهر مرمت ڪرائي ويئي هئي، جنهن تي مارئيءَ جي اها ”ڪونڊي“ پيل هئي، جنهن ۾ مارئي اتي اچي ”ڇيلڙن“ کي پاڻي پياريندي هئي. اهو خطو به آهي ته ٿر ۽ بر، پر ماڻهو چون ٿا ته اڳ اهو نهايت سرسبز ۽ آباد هو. ان ڪري ماڻهو کيس سڏيندا ئي هئا،  ملير!

مارئي جي مذهب ۽ قوميت متعلق اڄ تائين اختلاف آهن ته اصل ۾ ڪير هئي. پر اها به هڪ حقيقت آهي ته مارئي مسلمان  هئي. ايتريقدر جو هن تر ۾ مشهور آهي ته مارئيءَ جي قبر، ڀوڏيسر جي مسجد جي ڀرسان شهيدن جي قبرستان ۾ آهي.

## حوالا
سما

**سما** ھڪ قديم  سنڌي ذات جو نالو. لفظ ”سماٽ“ جي ڇنڊ ڇاڻ ڪري ڏسڻ گهرجي ته ان جو تعلق لساني حيثيت سان ڪهڙي زبان سان آهي. ان جو صاف طرح سان حل ته اهو آهي ته هي سنسڪرت لفظ آهي.(1 )    سم = هڪجهڙو، هڪجيڏو وغيره(2 )   سموا = برابر.(3 )   سمواتمه = هڪجهڙو ڀاءُ ماڻهو (4 )   سمويا سمويه = ساڳئي ملڪ يا ساڳئي راڄ جو. (5 )    سموترا = هڪ ڀائپي جو راڄ (جمهوريت)، لوڪ راڄ.(6 )   سمو (سنڌي) = راڄ جو ڀاءُ ماڻهو.(7 )   سو = پنهنجو پاڻ، خود پاڻ، اشارو سج جي روشنيءَ ڏانهن.سوم = پاڻ، نالو سج جو پوڄا واسطي (8 )   سومرت  = سج پوڄا.(9 )   سومريه = سج جو پوڄاري، گويا هڪ مذهبي ماڻهو (0 1 ) سوم وار = سوم جي پوڄا جو ڏينهن _ هاڻي سومر(1 1 ) سوامي = سومه جي ٽڪاڻي جو پوڄاري، سامي، درويش ۽ بزرگ - هاڻي سائين.(2 1 ) سمو = ساڳئي راڄ جو عام ماڻهو، پر ڌرم ساڳي وارو.(3 1 ) سومريه = سومرو، ساڳي راڄ جو ساڳئي ڌرم جو ماڻهو، سوريه معنيٰ سج يا ٻلوان. (4 1 ) سمواترا = اهڙي راجا جو ملڪ جو پاڻ سج جي پوڄا ڪري ۽ ڪرائي.(5 1 ) سماويد = اهڙي ملڪ جو ڪوڊ يا قانون، جنهن ۾ سڀ هڪجهڙي پوڄا ڪن ۽ هڪ راجائي هيٺ هجن.

## حوالا
سموترا

”سموترا“ جو ڀاڱو اهو آهي جو افغانستان سميت، ڪشمير سميت، هاڻوڪي الور رياست کان جا ليڪ ڇڪجي سا کنڀات جي نار کان ڦري ڪڇ، ڪاٺياواڙ، گجرات، سنڌ بلوچستان تائين اچي. گويا سڀ ملڪ ”سموترا“ ۾ اچي وڃن ٿا.

## حوالا
سيراندي

سنسڪرت ۾ ”ند“ چئبو آهي طرف کي، جتان ٺهيو ”ندان“، معنيٰ - ”هُو طرف يا جو مَٿو“، ”اند“ معنيٰ ”اندريون پاسو“، ۽ ”سند“ معنيٰ ”سامهون پاسو“. سراندي  = ”سيراندي“، پراندي  = ”پيراندي“. سيراندي= سر يا مٿي وارو پاسو . کٽ يا پلنگ جي فريم جو مٿي وارو پاسو .

## حوالا
معاويہ ابن يزيد

معاويه بن يزيد , جنهن کي معاويه ثاني (Muawiah II) پڻ سڏيندا آهن .اموي خلافت جو ٽيون خليفو هو . 
يزيد جي موت کان بعد کيس خليفو مقرر ڪيو ويو , پر پاڻ صرف چار مهينا حڪومت ڪيائون , ان کان بعد خلافت تام دستبردار ٿيا , ڇاڪاڻ ته کيس اموي حاڪمن جا ظلم ناپسند هئا .
مروان ابن حاڪم

**مروان بن حڪم** بني اميه خاندان جو چوٿون خليفو آهي . انتهائي ظالم ۽ فاسق شخص هو . سندس پيء حڪم رسول الله صلي الله عيه وسلم جن جو نقل ڪندو هو ۽ کين تڪليفون ڏيندو هو، جنهن ڪري پاڻ سڳورن کيس ۽ سندس پٽ کي مديني مان جلاپطن ڪري ڇڏيو , ابتدائي ٻن خليفن جي دور ۾ به هو مديني ڪونه اچي سگهيا . حضرت عثمان رضي الله عنه مائٽي جو لحاظ رکندي کيس مديني اچڻ جي اجازت ڏني ۽ مروان کي پنهنجو مهرر مقرر ڪيو .  مروان ان عهدي جو ناجائز فائدو وٺندي خليفي جي نالي تي عوام کي آزارڻ لڳو , نتيج ۾ بغاوتن جنم ڏنو ۽ انهن دوران حضرت عثمان رضي الله عنه جي شهادت ٿي .

## خلافت علي عليه السلام جي دور ۾
حضرت علي رضي الله عنه جڏهن خليفا ٿيا ته پاڻ مروان جي تلاش ۾ ماڻهو موڪليا , پر هو روپوش ٿي ويو

## خلافت معاويه ج دور ۾
مديني مان نڪرڻ بعد مروان شام ۾ حضرت معاويه وٽ آيو ۽ کيس حضرت علي رضي الله عنگ خاف ڀڙڪايائين .

## مروان ۽ حسين بن علي
معاويه جي وفات بعد جڏهن يزيد جي بيعت جو وقت آيو ته مروان مديني جي گورنر کي حضرت حسين بن علي رضي الله عنه خلاف سخت قدم کڻڻ جو چيو . پر مديني جو والي محب اهل بيت هجڻ ڪري سندس ڳاله نه مڃي , هڪ دفعي جڏهن حسين بن علي ۽ گورنر مدينه پاڻ ۾ مليا ته مروان وچ ۾ ٽپو ڏيندي گورنر کي چيو ته 

"هي سٺو موقعو آهي . هتي ئي کيس قتل ڪري ڇڏيو ."

## خلافت
معاويه جي استعفي بعد ملڪ خانه جنگي ۽ وڳوڙ ۾ داخل ٿي ويو , اموين جي ئختکف گروهن ۾ اقتدار لاء ڪشمڪش شروع ٿي وئي . آخرڪار مروان سڀني کي مات ڏئي ملڪ جو بادشاه ٿي ويو . سندس خلافت تي ويهڻ سان اسلامي سلطنت ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ خانه جنگي گهڻي قدر ختم ٿي وئي . البته هو هڪ ظالم ۽ جابر حاڪم هو . 
## حوالا
سليمان ابن عبد المالڪ

وليد جي وفات بعد سندس ڀاء سليمان بن عبدالملڪ تخت نشين ٿيو . هن کي پيٽو بادشاه پڻ چوندا آهن , کائڻ پيئڻ ۽ ناچ گانن جو وڏو شوقين هو .
هن جي دور ۾ اسلامي تاريخ جي عظيم جرنيلن سان انتهائي ناگوار ۽ افسوس ناڪ سلوڪ ڪيو ويو . هن فاتح سنڌ محمد بن قاسم کي محض ذاتي دشمني جي ڪري قيد ۾ سختيون ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو . طارق بن زياد ۽ موسي بن نصير جي سڄي ملڪيت ضبط ڪري ڇڏيائين , جنهن ڪري آخر ۾ ٻنهي جون حياتيون تنگ دستي ۽ غربت ۾ گذريون .
زمرو:ناچ
الوليد ابن عبد المالڪ

عبدالملڪ جي وفات بعد سندس پٽ وليد تخت نشين ٿيو . سندس دور ۾ سلطنت مظبوط ۽ مستحڪم ٿي وئي .سڄي ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو . ڪيئي ملڪ فتح ٿي اسلامي سلطنت ۾ شامل ٿيا .

## ابتدائي حالات
## خلافت
## فتوحات

وليد جو دور فتحن لاء مشهور آهي . سندس ئي دور ۾ هڪ طرف محمد بن قاسم سنڌ فتح ڪئي ته ٻئي طرف طارق بن زياد اسپين ۾ داخل ٿيو .هوڏانهن قتيبه بن مسلم باهلي چين جي بادشاه کي زير ڪيو ۽ کائنس خراج وصول ڪيائين .

## حوالا
ڪچو

**ڪچو**: درياھ جي ٻنهي ڪپن واريءَ زمين کي ’ڪچو‘ چئبو آهي ۽ اتي جي رهاڪن کي ’ڪچي جا ماڻهو‘ ڪري سڏبو آهي. ڪچي ۾ گهاٽا گهاٽا جهنگ ۽ ٻيلا آهن، جن ۾ ٻٻر، باهڻ ۽ ڪانهن ڪثرت سان هوندا آهن. زمين سيڪ واري ٿيندي آهي، جنهن تي ڇٻر هميشـﮧ ڄاول هوندي آهي. ساوڻ ۾ سمورو ڪچو پاڻي هوندو آهي. وري سرءُ جو، جڏهن پاڻيءَ جي مُند ختم ٿيندي آهي، تڏهن ڪچو به سُڪندو آهي. ساوڻ ۾ اُتي جا ڀاڳيا پنهنجون مينهون، ڏاند، ڳئون هڙئي پڪي تي ڪڍي ايندا آهن، جتي پاڻي ڪونه هوندو آهي.ڪچي جي ماڻهن جا گهر باهڻن ۽ ڪانهن جا ٺهيل هوندا آهن.ن. ڇت ۽ ڀتيون جيڪي ڪانهن سان ٺهيل هونديون آهن، سي تمام پڪيون ۽ جٽادار ٿينديون آهن. اُنهن کي مينهن واءُ جو خطرو مُور نه ٿيندو آهي. گهرن کان به وڌيڪ هو پنهنجن مينهن جا منَههَ، جن کي واڙا به سڏيندا آهن، سٺا مضبوط ۽ ڪشادا ٺاهيندا آهن. هنن کي ساهه کان به وڏيڪ سندن مينهون ۽ منَههَ پيارا آهن. ڪچي ۾ ڏهن ٻارهن گهرن جو ڳوٺڙو ٿيندو آهي، جو انهن جي وڏي ڀاڳئي جي نالي پٺيان سڏبو آهي. جي ڪنهن زميندار جو هوندو آهي، ته فلاڻي جي ’ڪيٽي‘ ڪري چئبو آهي. ڳوٺڙي جا رستا تمام سوڙها، چارن جي نموني ٿيندا آهن، جي گهرن جي اڱڻن ۾ وڃي کٽندا آهن. چارن جي ٻنهي پاسي ڀاڻ پيل هوندو آهي، وچ مان رستو ٿيندو آهي. ڀاڻ ڀاڳين کي ساوڻ جو دونهن جي ڪم ۾ ايندو آهي، ۽ سياري جو ڪٺو ڪندا ويندا آهن. هر هڪ گهر ۽ واڙي جي چوڌاري ڪنڊن جو پيهو هوندو آهي، جو ست اٺ فوٽ وڏو ٿيندو آهي ۽ ”در“، جنهن کي ”ڳلي“ ڪري سڏيندا آهن، سو رات جو ڍنگر سان بند ڪري ڇڏيندا آهن.

## حوالا
مسجد امير خاني ٺٽو

**امير خاني مسجد** ٺٽي جي شاهجهاني مسجد جي اُتر-اولهه ۾ ڪئنڊ تي، سؤ قدم پري، گنبذ واري هڪ ننڍي چؤديواري ۾ موجود آهي، اها مسجد امير خاني آهي، جنهن کي امير خان، ابو البقا جيڪو امير خانن جو وڏو هو ۽ جنهن ٺٽي تي ٻه دفعا گورنري ڪئي، ٺهرايو. انهيءَ مسجد جي سلسلي ۾ به اهائي روايت آهي ته مڙهي ڊهرائي مسجد ٺهرائي ويئي. اها مسجد ڀائي خان جي محلي چوڪ ملڪ مان ۽ چوڪ عبدالغنيءَ جي وچ ۾ هئي. ٻارهين صديءَ ۾ مسجد سان متصل ٺٽي جي مشهور شاعر خاندان شيخ محمد مريد قانونگو جو گهر هو. محمد محفوظ سرخوش ان جو پٽ هو ۽ ميان قمرالدين عشرت سندس ڏوهٽو هو. شيخ محمد مريد 1171 ھجري ۾ وفات ڪئي، ۽ ان بعد به سندس اولاد انهيءَ گهر ۾ رهندي آئي.

اها مسجد 1039 ھجري ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ سال 1040 ھجري ۾ جُڙي تيار ٿي. هيٺينءَ طرح انهيءَ مسجد تي ڪتبا لڳل آهن:

ڏاکڻي ديوار تي اندران؛
 "همين کردم طلب سالِ بنايشخرد گفتـﮧ کـﮧ "بيت الله باني" (1039 ھجري)"

مسجد جي ڪوٺيءَ اندر داخل ٿيڻ لاءِ اوڀر کان هڪ دروازو آهي، انهيءَ دروازي جي اتر ۾ ٻاهران هي ڪتبو آهي؛
 "اين مسجد بهشت نشان را بنا نهادمهِرَ سپهر دولت و اقبال اميرخان

دروازي جي ڏکڻ کان، ٻاهرئين طرفان:

 "چون ختم بود، در همـﮧ اوصاف فيض و لطيفسال تمام گشتن او نيز ”ختم“ دان (1040 ھجري)

ظاهر آهي ته جنهن مسجد  هڪ سال ٺهڻ ۾ ورتو هوندو، اها فقط اها ڪوٺي ڪانه هوندي، جيڪا اڄ موجود آهي، ضرور مسجد خوبصورت ۽ ڪشادي هوندي. جتان رستو وڃي ٿو، اتي ضرور مسجد جو صحن هوندو.

مقالات الشعرا ۾ ملتفت خان مير عبدالڪريم امير خان، جيڪو امير ابوالبقا جو فرزند هو، ان کي اُن مسجد جو باني لکيو ويو آهي، جا روايت سراسر غلط آهي، البت تحفـﺔ الڪرام ۾ مير قانع صحيح لکيو آهي ته مسجد ابوالبقا اميرخان ٺهرائي.

مسجد زبون ٿي چڪي هئي، ٽي چار سال ٿيا جو ان مسجد جي پي.ڊبليو.ڊي وارن مرمت ڪئي آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ اسلام
زمرو:سنڌ جون مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
مسجد اسلام پور مڪلي

**مسجد اسلامپور** مڪليءَ جي دامن ۾ اڃا تائين آهي. اها پڻ هندوئن جي هڪ ميلي واريءَ جاءِ ۽ مڙهيءَ جي مقابل، جنهن کي ڪالڪان سڏيو ويندو هو، ٺهرائي ويئي ۽ ان جو نالو ڪالڪان جي مقابلي ۾ مسجد اسلامپور رکيو ويو. اها مسجد ٺٽي جي مشهور واعظ ميان عبدالقادر جي پٽ محمد حفيظ ٺهرائي. ميان عبدالقادر ميان ابوالحسن جو سؤٽ هو، جنهن جي سنڌي "مقدمـﮧ الصلواة" مشهور آهي. 

مٿي بيان ڪيل مسجد، ٻارهين صديءَ جي شروع ۾ ٺهي هوندي، ڇاڪاڻ ته محمد حفيظ مرحوم انهيءَ زماني جو هو. ٺٽي ايندي مڪليءَ جي لاهيءَ ۾ اها مسجد هاڻ ويران پيئي آهي.

## حوالا

زمرو:تاريخي ماڳ
زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
مخدوم محمد معين ٺٽوي جي مسجد

**مخدوم محمد معين جي مسجد** ٺٽي جي هن عظيم المرتبت صوفيءَ ۽ عالم جي حويليءَ ڀرسان هيءَ مسجد هئي. مخدوم صاحب جو مدرسو انهيءَ مسجد ۾ هلندو رهيو، ۽ ايڏو وڏو تعداد شاگردن جو انهيءَ مسجد ۾ استفادي لاءِ حاضر ٿيندو هو، جو مدرسي ۾ متعدد نائب مقرر هئا، جن مان ميان عنايت الله جو نالو قابليت سبب مشهور آهي. انهيءَ مدرسي مان ڪيترا جيد عالم نڪتا، جن هن دنيا کي فيض پهچايو، مثلاّ مولوي محمد صادق. مخدوم صاحب جي وڏن شاگردن مان هو، جنهن جي مدرسي  پوئين زماني ۾ مخدوم صاحب جون سڪون لاٿيون.

اها ٺٽي جي اها مسجد آهي، جنهن ۾ ڪيترا دفعا شاهه عبداللطيف ۽ مخدوم ممدوح جي مابين ملاقاتيون ٿيون. مخدوم صاحب جي وفات (1161ھ) بعد ڪو ڪونه رهيو، جو انهيءَ مسجد واري مدرسي کي قائم رکيو اچي. شاهه عبداللطيف به ٺٽي مان هميشه لاءَ انهيءَ ڏينهن موڪلايو، جنهن ڏينهن سندس يار رخصت ورتي.

## حوالا
چوڪ ملڪ مان

**چوڪ ملڪ مان** جاني بيگ جي اميرن مان هڪ جو نالو ملڪ امان هو. ٺٽي جو اهو چوڪ سندس نالي سان مشهور ٿيو. شايد انهيءَ چوڪ جي قريب ئي سندس گهر هو، تنهنڪري چوڪ جي ڏانهنس نسبت ٿي. اصل نالو ”چوڪ ملڪ امان“ هو، ليڪن گهڻي استعمال سبب وچ وارو الف نڪري ويو، باقي ”ملڪ مان“ وڃي رهيو.
پير شاهي ٺٽي جو وڏو مشائخ هو، ۽ 963ھ ۾ گوا جي عيسائين هٿان شهيد ٿيو، ان کي انهيءَ چوڪ جي سامهون دفن ڪيو ويو. جتي دفن ٿيو اهوئي سندس گهر هوندو هو، اهو چوڪ قانع جي ڏينهن تائين به هو (1181ھ). اهو  چوڪ محلي ڀائي خان ۾ هو، ڇاڪاڻ ته پير شاهيءَ جي مزار جو ذڪر شيخ محمد اعظم محلي ڀائي خان جي تحت ڪيو آهي.

## حوالا
چوڪ عبدالغني

**چوڪ عبدالغني**، عبدالغني ڪير هو جنهن جي نالي تي اهو چوڪ مشهور ٿيو، ان جي صراحت ڪٿي به ٿيل ڪانه آهي. اهو چوڪ به ٺٽي جي مشهور چوڪن مان هو. جامع شاهجهانيءَ جي پٺيان اترئين ۽ اولهائينءَ ڪنڊ ۾ رستي تي جيڪا ننڍي مسجد امير خانيءَ جي نالي سان موجود آهي، سا ان زماني ۾ چوڪ مان ۽ چوڪ عبدالغنيءَ جي وچ ۾ هوندي هئي، ۽ جتي مسجد آهي، ان محلي کي ”ڀائي خان جو محلو“ ڪري سڏبو هو. اهي چوڪ يا ته مسجد جي ڏکڻ ۽ اتر ۽ هئا يا وري اوڀر ۽ اولهه ۾، ليڪن قرين قياس اهو آهي ته اوڀر ۽ اولهه ۾ هوندا.

## حوالا
عالي جان واھ

**عالي جان واه**، اهو واهه ٺٽي جي شهر منجهان يا شهر سان متصل وهندو هو. انهيءَ ئي واهه کي غالبا خانواهه به سڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته معصوميءَ ۽ طاهريءَ ۾ ان جو نالو خانواهه آيو آهي. انهيءَ واهه جي سلسلي ۾ روايت آهي ته اُهو ڄام نظام الدين جي وزيراعظم ۽ سپهه سالار درياه خان شهيد کوٽايو هو، تاڪه انهيءَ جي ذريعي شهر جي آسپاس خواهه ساڪري جون زمينون آباد ٿين.

انهيءَ واهه وٽ، شاهه بيگ سان درياه خان دولهه جو آخري  مقابلو ٿيو، جنهن ۾ سنڌ جي سموري لشڪر درياه خان سميت شهيد ٿي ملڪ مٿان سر ڏنو، ۽ شاهه بيگ سنڌ کي انهيءَ جنگ جي ذريعي کٽيو.

مرزا باقيءَ جڏهن خودڪشي ڪئي، ان وقت سندس پٽ مرزا مظفر بدين کان هلي اچي عالي جان واهه جي ڪپ تي لٿو، تاڪه شهر ۾ داخل ٿي پڳ ٻڌي، ليڪن اميرن پائنده بيگ کي پڳ ٻڌائي، مملڪت جو مختار ڪل ان جي پٽ جاني بيگ کي بڻايو. مرزا اهو اطلاع سڻي، عالي جان واهه جي ڪپ تان منزل ڪوچ ڪري بدين موٽي ويو.

شاهه قاسم خان بيگلار جي پٽ ابوالقاسم سلطان، جڏهن مرزا غازيءَ سان بغاوت ڪئي،  (1010ھ) ان وقت مرزا ڏي نياپو موڪليائين ته تو ۽ منهنجي وچ ۾ ”بارگاه واهه“ جي حد آهي_ هي پاسو منهنجو ۽ پريون پاسو تنهنجو. جيڪڏهن اها ڳالهه تسليم نه آهي ته پوءِ مان ٺٽي پهچي عالي جان واهه کي اچي سرحد بڻائيندس.

مير قانع جي قول مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو اوهه قلعـﮧ حاڪم نشين جي اوڀارين دروازي جي سامهون وهندو هو، ڇاڪاڻ ته اڀرندي دروازي کان نواب احمد يار خان (1116_1119هه) ان تي پُل ٻڌرائي هئي

## حوالا
نارقي واھ

**نارقي واهه**، هي واهه پڻ ٺٽي جي ڀرسان اچي لنگهندو هو. اهو لاهوري بندر جي کاريءَ مان نڪرندو هو. ايڏو ڪشادو ۽ اونهون هو، جو منجهانئس وڏا ٻيڙا مال سميت هلي اچي ٺٽي پهچندا هئا، ۽ سمنڊ کان ٺٽي تائين مال جي اچڻ لاءِ اهو به هڪ رستو هو. 963ھ ۾ پورچو گيزن جي حملي کان پوءِ، مرزا عيسيٰ ان ۾ وڏا پٿر وجهرائي ان جي  گھرائي ختم  ڪرائي ڇڏي، تاڪه ان مان ڪوبه ٻيڙو لنگهي اچي ٺٽي تائين نه پهچي.لاهوري بندر ۽ دڪي جي وچ ۾ ميرزا هڪ قلعو به ٺهرايو، جنهن ۾ مختصر سپاهي نگهبانيءَ لاءِ مقرر ڪيا ويا . ٺٽي جا ماڻهو ان کي نارقي واهه سڏيندا هئا، انهيءَ نسبت جو سبب ڪونه لکيو ويو آهي.

## حوالا
قلندر شهباز جي مزار

250px

سڀ کان پھريون، سلطان فيروز تغلق جي دؤر ۾، ملڪ اختيار الدين والي سيوستان، روضو مبارڪ، 7 رجب 757ھه جو ٺھرايو _ ھڪ ڪتبي مان اھو معلوم ٿئي ٿو. ٻئي ڪتبي مان پتو پوي ٿو ته روضي مٿان گنبذ، ملڪ جلال الدين، 7 صفر 757ھ جو جوڙايو. ديندار خان (سيد ڀورو عرف ديندار خان _ وفات 1045ھه) جي ڪتبي مان پتو پوي ٿو ته مرزا جاني بيگ به انھيءَ گنبذ جي مرمت ڪرائي، ۽ فيروزي دؤر جا اھي ڪتبا ھن لھرائي ھيٺ رکي ڇڏيا. شاھجھان جي زماني ۾، جڏھن ديندار خان مرمت ڪرائي، ان وقت ھن وري انھن ڪتبن کي ديوار ۾ ھڻائي ڇڏيو. ديندار خان، 1040ھه ۽ 1041ھه ۾، روضي ۾ ڪجھه ترميمون ڪيون؛ سڄي خانقاھه جي مرمت ڪرائي ۽ ايوان ۾ فرش ٻڌارايو؛ ٻه مسجديون به 1043ھه ۾ خانقاھه اندر تعمير ڪرايون. انھيءَ ساڳئيءَ ديندارخان، ڇٽي امراڻيءَ جو مقبرو به 1044ھه ۾ ٺھرايو. مرزا جانيءَ جي پٽ مرزا غازيءَ (1008_ 1021ھه)، والد جي اڌ رھيل مرمت کي تڪميل تي پھچايو. ميان غلام شاھه 1173ھه ۾ درگاھه کي ھڪ نشان پيش ڪيو، خانقاھه ۽ روضي جي نئين سر مرمت ڪرائي، ۽ ھن وقت جيڪا ڏيوڍي آھي؛ سا انھيءَ وقت ميان غلام شاھه ٺھرائي.ٽالپري عھد ۾، مير ڪرم علي خان درگاھه جي مرمت ڪرائي، ۽ درگاھه ۾ چانديءَ جو دروازو ھڻايوسيوهڻ ۾ عارف ڪامل لعل شهباز قلندر جو مقبرو پهريائين سلطان فيروز شاه تغلق، پوءِ مرزا جاني بيگ تعمير ڪرايو هو. پوءِ شاهجهان صاحبقران ثانيءَ جي ڏينهن ۾ نواب سيد ديندار خان بخاريءَ مقبري جي صحن کي فرش هڻائي اتي ٻه مسجدون تعمير ڪرايون. ساڳئي نواب سنه 1042ھ ۾ شيخ ڇٽي امراني درويش جي مقبري تي گنبذ تعمير ڪرايو ۽ صحن ۽ ديوارن تي ڪاشيءَ جون سرون هڻايون.
ساريءَ سنڌ اندر آثار قديمه جي نظرن ۾ ٺٽي کي جيڪا اهميت آهي، سا ٻئي ڪنهن به شهر کي حاصل ڪانه آهي. هتي جي جامع مسجد شاهجهانيءَ جو نمونو مغليه آهي. بنياد مضبوط پٿر جو رکيل اٿس، ان کان پوءِ مضبوط ۽ پڪين سرن سان عمارت آهي. مسجد جي ڍڪيل حصي ۾ هشت پهلو عمارت تي هڪ وڏو گنبذ اڏيل آهي، جنهن تي رنگين ڪاشيءَ جو خوشنما ڪم ڪيل آهي. ڇت ۾ ڪل 92 گنبذ ننڍا وڏا اٿس، جن ۾ ٽي اندريان گنبذ بلڪل اهم آهن. ’لب تاريخ‘ واري جو چوڻ آهي ته هن مسجد جو ڪم مير ابوالبقا امير خان ولد نواب ابوالقاسم بکريءَ شاهجهان جي حڪم سان سنه 1054ھ ۾ شروع ڪرايو ۽ ان کان پوءِ مسجد جي تڪميل سنه 1068ھ ۾ ٿي. آثار قديمه (اولهندي هندستان کاتي) جي رپورٽ ۾ ڏيکاريل آهي ته مسجد جو ڪم سنه 1052ھ ۾ ختم ٿيو. مٿس 9 لک رپيا خرچ ٿيو. ڪتبي تي سنه 1104ھ لکيل آهي، يعني عالمگيري دور ۾ به انهي مسجد جي تعمير ٿي آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
مخدوم محمد هاشم جي مسجد

**مخدوم محمد هاشم جي مسجد**:مخدوم محمد هاشم ٺٽوي  جي پاڙي ۾ سندن اها مسجد هئي. انهيءَ مسجد منجهان سنڌ جي سَوَن مسلمانن فيض پرايو. ڏاڍي برڪت ۽ خير واري مسجد هئي. انهيءَ ئي مسجد ۾ مخدوم صاحب جن ويهي پنهنجيون ڪيتريون لازوال تصنيفون مڪمل ڪيون. دين جي خدمتگذاري انهيءَ مسجد مان موصوف ويٺي ڪئي. انهيءَ مسجد مان ئي هن دين متين جي فروغ ۽ استقامت لاءِ سنڌ جي حاڪمن ڏانهن خط لکيا، ۽ اهائي اُها مسجد سڳوري هئي، جنهن ۾ ويهي انهيءَ عظيم شخصيت، فقهي مسئلن مطابق فتوائون جاري ڪيون، جن سنڌ ۾ اسلامي قاعدي قانون کي نئين جلا بخشي.

مخدوم صاحب عليه رحمت جو دستور هو ته پاڻ هر جمعي تي جامع خسرو ۾ وعظ جي مجلس منعقد ڪندو هو، ۽ پنهنجي انهيءَ مسجد شريف ۾ هر روز ٽه_پهريءَ جو حديث سڳوريءَ جو درس ڏيندو هو. مخدوم صاحب کان پوءِ (1174ھ) سندن فرزند مخدوم عبداللطيف پنهنجي والد جي مسند تي ويهي، ساڳئي برڪت واري شغل کي جاري رکيو. مخدوم جڏهن 1187ھ ۾ ميان محمد سرفراز جي لشڪر ۾ قضا جي عهدي تي مقرر ٿي اوڏانهن ويو، تڏهن سندس فرزند ميان ابراهيم اها خدمت بجا آڻڻ شروع ڪئ، تا وقتيڪه هو بزرگ ٺٽي مان لڏي پهرين ڪراچيءَ ويو، اتان مستقل طرح ڪڇ جي مڏئي شهر ۾ وڃي ويٺو.

انهيءَ مسجد ۾ صبح جي وقت مخدوم صاحب وڏي جي وقت کان مدرسو قائم ٿيندو هو، ۽ ٽه_پهريءَ بعد فقط حديث جو درس ڏنو ويندو هو. اها مسجد ٽالپر حڪومت تائين قائم هئي، جنهن بعد ٺٽي ۾ نه مخدوم صاحب جو ڪو اولاد رهيو، نه مدرسو باقي رهيو ۽ نڪو حديث جي درس ڏيڻ وارو ڪو رهيو. 

## حوالا
نئون ڪوٽ

thumb| نئون ڪوٽ نالي ننڍڙو قلعو

**نئون ڪوٽ**، جنھن جو اڳوڻو نالو **[[فتح ڳڙهه|فتح ڳڙھ]]** ھو، سو مير فتح علي خان، 1204ھه ۾ ٺھرايو، جيڪو اڃا تائين موجود آھي. جھڏي لائين تي، نبي سر ڏانھن ويندي، واٽ تي نئين ڪوٽ جي اسٽيشن اچي ٿي، جتان لھي نئين ڪوٽ جي ڳوٺ ۾ وڃجي ٿو: قلعو موجود آھي، ۽ ڳوٺ به چڱو موچارو آھي.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ قلعا
زمرو:ضلعو ٿرپارڪر
لي آئوٽ

**لي آئوٽ** (Layout of Building) ڪنھن بہ عمارت جي تعمير جو ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ اھو تمام ضروري آھي تھ انھيءَ جو فائونڊيشن پلان (Foundation plan) ٺاھي انھيءَ جي سٽ (Layout)  بلڪل صحيح ۽ نقشي مطابق ڪئي وڃي. انھيءَ ڪم کي سر  انجام ڏيڻ لاءِ سڀ کان پھرين جنھن ھنڌ يا پلاٽ تي عمارت ٺاھڻي آھي انھيءَ کي چڱيءَ طرح صاف ۽ چٽو ڪرائڻ گھرجي. انھيءَ بعد ھيٺ ڏنل طريقي مطابق سٽ (Layout) ڪجي:
#ھر ڪنھن ڀت جي وچ واري يا مرڪزي ليڪ (Centre Line) نقشي جي حساب سان زمين تي چوني جي پائوڊر يا ڪنھن اھڙيءَ ٻيءَ شيءِ سان لڳائجي جيئن ھر ڪنڊ، عمودي (Right angle) ھجي، اھڙين ڪنڊن تي 3: 4: 5 جي نسبت سان عمودي ڪنڊ وارو ٽڪنڊو (Right angle triangle)  ٺاھي، ڪنڊن جي ماپ صحيح نموني سان جانچي سگھجي ٿي.
#مرڪزي ليڪ (Centre Line)  جي ٻنھي پاسي بنياد جي چوڙائيءَ يعني ويڪر برابر لائينون يا لڪيرون لڳائجن.
#بنياد جي لائينن لڳائڻ بعد چڱي طرح سان جانچي ڏسجي تھ ڪمرا صحيح طرح سان مستطيل آھن. ھر ڪمري جي ھڪ ٻئي کي ڪپيندڙ ليڪن (Cross Lines) جي ڊيگھھ ھڪ ٻئي جي برابر ھئڻ گھرجي.
#بنياد کان علاوه ڀتين جي اوساري پڻ مرڪز واري ليڪ (Centre Line) جي مدد سان درست ڪري سگھجي ٿي. انھيءَ لاءِ ڏور جي مدد سان ھر مرڪزي لائين (Centre Line) جي سڌ ۾ بنياد جي کوٽائيءَ کان ٻاھر ڪلا (pegs) لڳايا وڃن. انھيءَ لاءِ بنياد جي چوڙائيءَ کان ٻاھر چوڪيءَ جي ليول (plinth Level) تائين ننڍا ٺل (pillars) ٺاھي، انھن جي مٿان مرڪزي لڪير (Centre Line) جا نشان لڳائجن.

## حوالا
اڇو سيمنٽ

**اڇو سيمنٽ** :(White Cement) ھيءُ سيمينٽ لوھ جي آڪسائيڊ (Iron Oxide) ۽ ٻين اھڙين ناقص خرابين کان پاڪ ۽ صاف ھوندو آھي ۽ چن واري پٿر (Chalk or Carboniferous Lime Stone) يا چيني مٽيءَ (Chine Clay) مان ٺاھيو ويندو آھي.

انھن کان علاوه تازو ايجاد ڪيل سيمينٽ تازو ايجاد ڪيل سلئگ سيمينٽ (Slag Cement) جنھن جون خاصيتون ۽ ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙيون آھن، استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ استعمال ڪرڻ ۾ صرف ترائي ڪجھھ وقت وڌيڪ (14 کان 21 ڏينھن) ڪرڻي پوي ٿي ۽ ھيءُ عام پورٽلئنڊ سيمينٽ کان سستو آھي.

## حوالا
عمارتي ڪاٺ

**عمارتي ڪاٺ**- (Timber): ھونئن تھ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور ديال (Deodar Wood)، پين ۽ ساڳ (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا.
ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، چلغوزھ ۽ چِيل وغيره بھ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.

## حوالا
مسالو

thumb|right|پنج گئلن واري بالٽي۾ وڌل سيمنٽ جو تيار ڪيل مسالو

**مسالو**--Cement Mortar
ھن قسم جو ڳچ نشاندھي ڪيل تناسب جھڙوڪ 1:1، 1:2، 1:3، 1:4، 1:5 ۽ 1:6 وغيره، مطلب تھ ھڪ حصو سيمينٽ ۽ ھڪ کان ڇھ يا ان کان وڌيڪ حصا جابلو ريتيءَ جو ھئڻ گھرجي. ھن قسم جي مسالي يا گچ ۾ ھميشه ڇاڻيل ريتي استعمال ڪرڻ گھرجي. ھن قسم جو گچ عام طرح سان ٻن طريقن رستي ٺاھيو ويندو آھي. ھڪ ھٿ جي ملاوٽ (Hand mixing) ۽ ٻي مشيني ملاوٽ (Machine mixing) ٻنھي طريقن جو تفصيلوار بيان ھيٺ ڏجي ٿو.
ھٿ رستي ملاوٽ   Hand mixing))
ھن قسم جو طريقو ٿوري مقدار ۾ گھربل گچ جي نوعيت وارن ڪمن ۾ اختيار ڪيو ويندو آھي ھن طريقي سان گچ ٺاھڻ لاءِ سڀ کان پھريائين ھڪ اڻ ٽمندڙ ٿلھو يا دڪو (Non- porous platform) ٺاھيو ويندو آھي. ڇاڻيل ريتيءَ کي سڪل حالت ۾ ڄاڻايل ماپ جي حساب سان ڍڳ جي صورت ۾ انھيءَ ٿلھي تي رکيو ويندو آھي ۽ ڄاڻايل تناسب سان سڪل سيمينٽ کي ريتيءَ جي ڍير مٿان ھڪ ڪرو پٿاريو ويندو آھي. انھيءَ کانپوءِ انھن ٻنھي شين کي سڪل حالت ۾ ڪوڏر يا بيلچي سان ٻھ يا ٽي دفعا ڪلٽيون ڏيئي ملائبو آھي تھ جيئن ريتي ۽ سيمينٽ پاڻ ۾ ملي ھڪ ڪري رنگ جا ٿي وڃن. ان بعد انھيءَ سڪل مسالي جي ڍير  جي وچ ۾ ٿوري کڏ (Depression) ٺاھي ويندي آھي. انھيءَ کان پوءِ گھربل مقدار ۾ آھستي آھستي پاڻي ملائي ٻھ يا ٽي دفعا ڪلٽيون ڏيئي گچ (Mortar) ٺاھبو آھي. عام طرح سان ھڪ سيمينٽ جي ٻوريءَ جي گچ ٺاھڻ لاءِ اٽڪل 28 ليٽر پاڻي استعمال ٿيندو آھي.
ھن ڳالھھ جو خاص خيال رکيو ويندو آھي تھ گچ ھميشه ايتري مقدار ۾ ٺاھيو وڃي، جيترو اڌ ڪلاڪ اندر استعمال ٿي سگھي. پاڻيءَ سان ملي تيار ٿيل گچ اگر اڌ ڪلاڪ اندر استعمال نھ ٿيندو تھ اھو ڄمڻ (Set) لڳندو ۽ استعمال لائق نھ رھندو. اھڙو گچ خارج ڪيو وڃي. 
مشين مڪسر رستي ملاوٽ  Machine  mixing))
ھن طريقي جي ملاوٽ ۾ پھرين گھربل انداز جو 5 يا 10 سيڪڙو پاڻي ملاوٽ واري مشين جي ڊرم ۾ وڌو وڃي. انھيءَ کان پوءِ سڪل حالت ۾ پوريءَ طرح ۽ گھربل تناسب سان ملايل سيمينٽ ۽ واريءَ جي ملاوٽ کي مڪسر اندر وجھي ايتريقدر ملائجي، جيئن ھڪ ڪرو ۽ موافق گچ ٺھي وڃي.
ھيءُ طريقو وڏن ڪمن لاءِ جتي مسالي جو گھڻو مقدار درڪار ھوندو آھي، اختيار ڪيو ويندو آھي، جيئن شروعاتي ڄمڻ (Initial Setting) کان اڳ استعمال ٿي وڃي..
چوني وارو مسالو (White Lime Mortar)
ھن قسم جو گچ ڄاڻايل مقدار ۾ ٺاريل چن (Slaked Lime) ۽ جابلو ريتيءَ (Hill Sand) کي گھربل تناسب (جھڙوڪ 1:1، 1:2 يا 1:3 وغيره) کي ملائي ۽ انھيءَ کي ڍڳن يعني ڏاندن رستي ھلندڙ گھاڻي (Bullock-driven mortar mill) يا مشيني قوت رستي ھلايل چڪيءَ (Power-driven mortar mill)  ۾ پيھين ٺاھيو ويندو آھي.
استعمال ٿيندڙ چن کي ھميشه ڪم واري ھنڌ ھڪ انچ اندر 64 خانن واري ڇاڻي مان ڇاڻي ۽ ٺاري ٺاھيو ويندو آھي. ننڍن ڪمن ۽ مرمت وارن ڪمن لاءِ کڏون کوٽي انھيءَ اندر ھن قسم جو مسالو تيار ڪري سگھجي ٿو.
گھاڻي ۾ تيار ٿيل گچ واسطي ھميشه پھرين چن ۽ واري کي سڪل حالت ۾ ملايو ويندو آھي ۽ انھيءَ بعد گھاڻي اندر پاڻي ملائي گھٽ ۾ گھٽ 180 گھمرا ڏيئي ٺاھيو ويندو آھي.
ھن قسم جو گچ ھميشه ايتري انداز ۾ ٺاھيو وڃي جيترو ھڪ ڏينھن اندر استعمال ڪري سگھجي. اھڙيءَ طرح ھر ٻئي ڏينھن تازو گچ ٺاھيو وڃي ۽ گذريل ڏينھن جي ٺاھيل ۽ بچيل گچ کي اڇلائي خارج ڪيو وڃي.
جيڪڏھن سيمينٽ ۽ سڻيءَ جي استعمال جي ضرورت ھجي تھ ڄاڻايل ۽ گھربل انداز ۾ ٺھيل چن جي گچ ۾ مختلف کيپن سان ايتري انداز ۾ ٺاھي استعمال ڪبو رھجي جيترو اڌ ڪلاڪ اندر استعمال ٿي سگھي. اھڙي قسم جو گچ (چن ۽ نيرو پلستر (Lime neru plaster) جي ڪم ۾ استعمال ٿيندو آھي..

## حوالا

## حوالا
گارو

**گارو**----(Mud Mortar) ھن قسم جو گارو سٺي، ٺوس، ڪلر ڪچري ۽ اڏوھيءَ کان پاڪ مٽيءَ مان ٺاھيو ويندو آھي.
ھن قسم جو گارو زمين جي صاف ٽڪري تي پاڻي ملائي ۽ گھٽ ۾ گھٽ ٻہ ڏينھن خوب طرح سان لتاڙي ٺاھيو ويندو آھي، جيئن انھيءَ ۾ چڱيءَ طرح وٽ (Plasticity) اچي وڃي ۽ ان ۾ مليل مٽيءَ جا ڀتر بلڪل چڱيءَ طرح گاري ۾ ملي وڃن ۽ ان ۾ ڪنھن بہ قسم جا ڳنڍا ۽ ڳوڙھا رھجي نہ وڃن.
جيڪڏھن مٽي ايتريقدر چيڪي آھي جو گارو استعمال کان پوءِ سڪڻ بعد ٽڪرا ٽڪرا ٿي ڪرڻ جو انديشو آھي تہ اھڙي مٽيءَ ۾ ڪجهه ڪاري درياھي واري (River Sand) استعمال ڪرڻ ۾ ڪو ھرج ڪونھي..

## حوالا
ڊي پي سي (اڏاوت)

**ڊي پي سي**  (Damp Proof Course i.e. D.P.C): سرن ۾ پاڻي جذب ڪرڻ جي خاصيت ٿئي ٿي انھيءَ سبب ڪري جاءِ جي سڀني ديوارن ۾ پلنٿ ليول مٿان ڪنھن غير جاذب شيءِ جو تھ ڏيڻ جي ضرورت پوي ٿي جنھن کي عام طرح سان ”ڊي-پي-سي“ چيو وڃي ٿو. ھيءَ تھ ھيٺينءَ زمين جي آلاڻ کي سرن جي سوراخن منجھان مٿي چڙھڻ کان روڪي ٿو. پلنٿ ليول زمين جي ھموار ڪيل ليول کان گھٽ ۾ گھٽ 6 انچ مٿي ھئڻ گھرجي، جيئن جاءِ جي ٻاھرين ديوارن جي چوڌاري ھوا تي اڏامي جمع ٿيل مٽي ۽ ٻيو گند ڪچرو آلو ٿي ديوار جي مٿئين  حصي کي نقصان پھچائڻ جو سبب نہ بڻجي.

انھيءَ واسطي اسان وٽ عام طرح سان 1:2:4 جي ملاوٽ جو 11/2" کان 3" ٿلھو سيمينٽ ڪانڪريٽ جو تھ ڏيئي انھيءَ مٿان ڏامر جا ٻہ تھ چاڙھيا ويندا آھن. انھيءَ کان علاوھ مختلف علائقن ۽ مختلف ملڪن ۾ زمين جي نوعيت ۽ عمارت جي معيار مطابق ڊي-پي-سيءَ واسطي ايليومينم جون چادرون (Aluminum Sheets)، شيھي جون چادرون (Lead Sheets)، ڏامر جون چادرون (Bitumen Felts)، سليٽ پتر جون تختيون  (Two Courses of Slates)، غير جاذب قسم جون سرون، واٽر پروف سيمينٽ جھڙوڪ پڊلو ۽ غير جاذب نھرا پٿر وغيره استعمال ڪيا ويندا آھن. . پڊلو گھڻو ڪري ھڪ عام سيمينٽ جي ٻوريءَ پويان 5 پائونڊ استعمال ڪيو ويندو آھي ڇاڪاڻ تھ زيادھ پڊلو استعمال ڪرڻ سان سيمينٽ ڪانڪريٽ ۾ ڏار پيدا ٿي پوندا آھن.

ساڳئي مقصد سان برسات دوران پاڻيءَ جو مٿان کان ھيٺ رسي نقصان پھچائڻ کي روڪڻ واسطي ٽيڪي وارين ديوارن (Parapet Walls) ھيٺان ڊي پي سيءَ جو تھھ چاڙھيو ويندو آھي.
سم وارن علائقن ۾ ديوارن جي اندرئين ۽ ٻاھرئين يعني ٻنھي پاسن کان پلنٿ ليول تائين ڊي پي سيءَ جو اڀو تھھ چاڙھي انھيءَ کي پلنٿ ليول مٿان چاڙھيل ڊي پي سيءَ جي سڌي تھھ سان ملايو ويندو آھي.
ڊي پي سيءَ جو تھھ فرش جي ليول سان سنوت ۾ ھئڻ گھرجي. عام طرح سان پلنٿ ليول زمين جي ليول کان گھٽ ۾ گھٽ 11/2 فوٽ کان 2 فوٽن تائين مٿي رکڻ موزون رھي ٿي.

## حوالا

زمرو:باغباني
تيشي

**تيشي** (Brick hammer) اوزار سرن کي گهربل ماپ ۾ ٽڪڻ، سرن جي ٻڌڻ يا گهڙڻ ۽ ڪوڪن ٺوڪڻ جي استعمال ۾ ايندو آھي.

## حوالا
ليول(اوزار)

**ليول**، اسپرٽ ليول يا ھٿ واري ليول  (Sprit Level) ھن کي سڌيءَ پٽيءَ (Straight Edge) سان گڏ استعمال ڪري افقي تھ (Horizontal Surfaces) صحيح طرح جانچڻ لاءِ ڪم آڻبو آھي.

## حوالا
ڪلب ھئمر

ڪلب ھئمر يا لمپ ھئمر  -: (Club Hammer or Lump Hammer) ھيءُ ھٿوڙو سرن کي ٽڪڻ وقت سھاري ڏيڻ لاءِ ڪم ايندو آھي.

## حوالا
ڏور

**ڏور **  ھيءُ سرن جي مختلف بارن کي صحيح نموني ۾ سنوت ۾ آڻڻ لاءِ ڪم ايندي آھي. ھڪ قسم جي سنھي رسي جيڪا رازا ڀت جي اوساري ۾ سرن جي سنوت لاء استعمال ڪندا آهن.

## حوالا
گونيا

گونيا  -: (Mason’s Square) ھيءُ اوزار ڀتين جي ڪنڊن کي 90 ڊگرين تي بيھارڻ جي ڪم ايندو آھي.

## حوالا
سڌي پٽي

سڌي پٽي  -: (Straight Edge) ھيءُ سرن جي اوساريءَ جا پاسا سنوت ۾ بيھارڻ جي ڪم ايندي آھي.

## حوالا
ڪرني

**ڪرني** (Trowel) تغاريءَ مان مسالو کڻي ۽ انھيءَ کي صحيح نموني ۾ پٿارڻ ۽ جوڙن ٺاھڻ جي ڪم ايندي آھي.

## حوالا
شاھل

**شاھل** (Plumb Rule) اوساريءَ جي پاسن جي اوچائيءَ کي صحيح نموني ۾ ھڪ ڪرو رکڻ ۾ ۽ جانچڻ جي ڪم ايندو آھي.

## حوالا
چائنٺ

**چائنٺ** (Sill)  فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو

## حوالا
ٻانھي

**ٻانھي**---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts)  فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو. کٽ يا پلنگ جي فريم جون  پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي.

## حوالا

زمرو:سنڌي لغت
تاڪ

تاڪ : ( Shutter or Leaf)  ڪاٺ جي مختلف جزن سان جڙيل اھي تختا جي دروازن ۽ درين وغيره کي کولڻ ۽ بند ڪرڻ جي ڪم اچن ٿا انھن کي ”تاڪ“ چئجي ٿو.

## حوالا
انجيس

**انجيس**--- يا-- **قبضو**

درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي  ضرورت پوندي آھي.
انجيسون يا قبضا : (Hinges)
دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.
(i) بُٽ ھنجِس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest
ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.
(ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges) 
ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron)  جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.
(iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) 
ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي.
(iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) 
جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن.


 Image:HingesOldB.jpg|Ancient   pivot hinges قديم پيوٽ انجيس.
Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس.
Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس.
Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا.
Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو .
Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس.
Image:Drzwi biegun 0211.jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم.
Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم.
ٽاور بلٽ

**ٽاور بلٽ** -يا- **ٽاور بولٽ** جاءِ جي درين ۽ دروازن کي اندران بند ڪرڻ لاءِ ھن قسم جا بلٽ استعمال ڪيا ويندا آھن. ھي لوھ، پتل يا بنگار (Bronze)  قسم جي ڌاتن جا ھوندا آھن ۽ انھن کي تاڪن جي اندرئين طرف مٿئين ۽ ھيٺئين حصن تي يا ڪڏھن ھڪ تاڪ جي دروازي لاءِ وچ ۾ پڻ لڳايو ويندو آھي.. اھو ھڪ خاص قسم جو ننڍڙو ڪڙو ھوندو آھي جنھن سان عارضي طور تي دروازي کي بند ڪري ڪنھن جي بغير اجازت جي داخلا کي روڪبو آھي . دري جي تاڪ ۾ لڳائي پردو يا پرائيويسي ، ھوا يا روشنيءَ کي ڪنٽرول ڪبو آهي.لڳائڻ وقت ان ڪڙي جي بيھڪ اڪثر ڪري ٽاور وانگر اڀي ھوندي آھي ان ڪري ان ڪڙي جو نالو ٽاور بولٽ يا ثور بلٽ پئجي ويو.

## حوالا
ڪڙو

**ڪڙو** ---يا ---** بلٽ**,** بولٽ**

ھي مختلف قسمن جا ۽ عام طرح سان لوھ ۽ پتل جا ٺھيل ھوندا آھن ۽ دروازن جي ٻاھرئين طرف لڳايا ويندا آھن..

## ڪڙي جا قسم

ڇپڪو ۽ ڪنڍو: (Hasp and staple) ھن کي عام طرح سان ڇپڪو ۽ ڪنڍو پڻ چوندا آھن ۽ ھيءُ ھلڪي قسم جي دروازن، درين ۽ المارين ۾ لڳايو ويندو آھي. ھيءُ ڪڙا لوھ يا پتل جا ٺھيل ھوندا آھن..

## حوالا
چؤنڪو

**چؤنڪ** (Frame)  درين، دروازن ۽ روشندانن جي تاڪن کي سھارو ڏيڻ لاءِ ٺاھيل ڪاٺ جي بوتي کي ”فريم“ چئجي ٿو.

**سرو** --(سين تي زبر) --Head. 
سر = مٿو. سرو : مٿي وارو پاسو.
 ڪاٺ جي فريم جي مٿينءَ سڌي پٽيءَ کي ”ھيڊ“ يا سرو  چئجي ٿو.

## حوالا
فلش ٽوائليٽ

**فلش ٽوائليٽ** ___**فلش پائخانو**__**فلش ڪاڪوس**:فلش ٽئنڪس : (Flush Tanks) ڪاڪوس جي چلھن منجھان پاڻيءَ جي وسڪاري سان گند کي خارج ڪرڻ لاءِ (To Flush) ٻن قسمن جون ٽانڪيون لڳايون وينديون آھن. ھڪ مٿين ليول واريون ٽانڪيون (High level flushing Cisterns)  ۽ ٻيون ھيٺين ليول واريون ٽانڪيون (Low level flushing Cisterns). مٿين ليول واريون ٽانڪيون بِير (Cast Iron)  جون ٺھيون ھونديون آھن ۽ اھي اڪثر ڪري پاڪستاني چلھن مان گند خارج ڪرڻ لاءِ لڳايون وينديون آھن. گھڻي ۽ بي احتياطيءَ سان استعمال ٿيندڙ جاين تي، جھڙوڪ ھاسٽلون، ڪارخانھ، اسپتالون، سرڪاري دفتر ۽ عوامي جايون وغيره، ھميشھ ھن قسم جي ٽانڪين جي استعمال کي ترجيح ڏني ويندي آھي. ٽانڪيءَ جي تري ۽ چلھي جي مٿاڇري جي وچ ۾ اڪثر طور ساڍن ڇھن فوٽن جي اوچائي رکي ويندي آھي.

ھيٺين ليول واريون ٽانڪيون اڪثر ڪري ڪموڊن (English type) يعني انگريزي نموني جي چلھن مٿان سيٽ کان ٿورو مٿي لڳايون وينديون آھن ۽ معياري عمارتن واسطي چينيءَ جون ۽ ھڪ ئي سيٽ (Set)  واري چينيءَ جي قسم ۽ رنگ جون ھونديون آھن. انھيءَ کان علاوه رواجي ڪمن واسطي گھٽ معيار واري چيني (Porcelain) سٺي قسم جي پينٽ جي تھھ چڙھيل ٽين ۽ پلاسٽڪ جون ٽانڪيون (Low Level Cisterns)  پڻ استعمال ڪيون وينديون آھن. اسان وٽ ٻنھي قسمن جي ٽانڪين ۾ 2 کان 3 گيلن پاڻيءَ جي گنجائش ھوندي آھي.
300px|thumb|left|فلش ٽوائليٽ ۾ ڪموڊ جو  فلش ڪرڻ وارو استعمال
thumb|فلش جو آواز.Typical sound of a flush toilet

پيشابدانن (Urinals)  کي صاف رکڻ واسطي ھر پيالي مٿان ھڪ گئلن واري ٽانڪي استعمال ڪئي ويندي آھي. گھڻي استعمال ٿيندڙ ۽ عام پبلڪ وارين جاين تي پيشابدانن جي قطار واسطي ھڪ کان ٽن گئلن پاڻيءَ جي گنجائش واريون آٽوميٽڪ ٽانڪيون بھتر رھن ٿيون جن ۾ ھڪ منٽ اندر ½ گئلن پاڻيءَ جي رسد جي گنجائش رکي ويندي آھي ۽ انھن ۾ بال والو (Ball valve) ۽ پاڻيءَ جي اٿل (Overflow) جي ضرورت نھ پوندي آھي.

## حوالا
پيشابدان

250px|thumb|سينسر تي ڪم ڪندڙ پيشابدان

**پيشابدان** (پيشاب گهر، پيشاب جي شيشي، موترڻي) (urinal، , )

پيالي نموني پيشابدان پير جي ليول کان اٽڪل 2″-6″ مٿي لڳايا ويندا آھن ۽ انھن ھيٺان 2 انچ ڊايا ميٽر جا ويسٽ پائيپ (waste pipes) لڳايا ويندا آھن.
250px|thumb|ھيء تصوير ڏيکاري ٿي ته سينسر وارا پيشابدان ڪيئن ڪم ڪن ٿا.
پيشاب جي اثر کي نظر ۾ رکندي شيھي جي پائيپن کي ترجيح ڏني ويندي آھي، ليڪن عام رواجي طرح خرچ جي بچاءَ واسطي پي-وي-سيءَ (P.V.C)  جا ويسٽ پائيپ استعمال ڪيا ويندا آھن. تمام گھڻو استعمال ٿيندڙ ۽ گھڻن ماڻھن وارين جڳھين واسطي قطار ۾ لڳل پيشابدانن واسطي 7 پيشابدانن يا 14 فوٽ چينيءَ جي ڊگھي ناليءَ (channel)  پويان ھڪ نالي واري موري (outlet) لڳائڻ گھرجي ۽ نالي اھڙي لاھانديءَ سان ٺاھي وڃي جيئن پيشاب تيزيءَ سان خارج ٿي وڃي.
250px|thumb|آسٽريا جي شھر ويانا ۾ ھڪ واش روم ۾ مردن جو پرائيويسي بيريئر وارا پيشابدان
قطار ۾ لڳل پيشابدانن واسطي ھر ٻن پيشابدانن جي وچ ۾ ٻھ فوٽ مفاصلو ڇڏڻ گھرجي ۽ انھن ۾ پيشاب نيڪال ڪرڻ وارن سوراخن مٿان بندوقن ٺاھڻ واسطي استعمال ٿيندڙ ڌاتوءَ (gun-metal)  جي ڄاري لڳائڻ گھرجي. پيشابدانن کي تقسيم ڪندڙ وچ واريون ۽ انھيءَ کان سواءِ ساڄي ۽ کاٻي طرف واريون ڀتيون سرن ۽ سيمينٽ جي پلستر سان ھرگز نھ ٺاھيون وڃن ۽ ٻئي ڪنھن اڻ چوھيندر روغن جي تھھ چڙھيل چينيءَ جي ٽائيلن (glazed tiles)  يا بلوري پٿر (marble tiles)  جي ٽائيلن ڳنڍڻ واسطي تمام سنھا جوڙ ڇڏيا وڃن، جيئن انھن منجھ پيشاب جذب ٿي نھ سگھي

## عورتن لاء

عورتن لاء پڻ پيشاب دان ھوندا پر اھي غير معروف آھن. عورتون بہ مردن وارو پيشابدان استعمال ڪري سگھن ٿيون پر ان لاءِ انھن کي ھڪ مخصوص پرزي جي مدد کپندي آهي. 
250px|thumb|عورتن لاءِ پيشابدان
250px|thumb|upright|مرد ۽ عورت ٻنھي جي لاءِ استعمال قابل پيشابدان

## گئلري


فائل:Urinal with urinal cake gsu cit 2004.jpg|پيشابدان جنھن ۾ گلابي ڪيڪ رکيل آھي .اھو گلابي ٽڪرو پيشاب جي ڌپ کي ختم ڪندو آھي
فائل:Many urinals rows with amber lighting in the Tokyo Cinema's toilet.jpg|ٽوڪيو، جپان ۾ ھڪ سينيما جي ٽوائليٽ ۾ پيشابدان جن ۾ معذورن لاءِ ٽيڪ لاء لوھ جي سيخ پڻ لڳل آهي.
فائل:2007-08-cesko-344.jpg|جمھوريہ چيڪ ۾ پيشابدان
فائل:Urinal 3.jpg|لاس اينجلس ۾ پيشابدان
فائل:Urinals Munich, Germany.JPG|جرمنيء جي شھر ميونخ جي ٽرين اسٽيشن تي پيشابدان
فائل:GOMA toilets 02.jpg|آسٽيليا جي شھر برسبين ۾ ھڪ آرٽ جي عجائب گھر ۾ جديد پيشابدان
فائل:Wallurinal.jpg|ڪئناڊا جي رياست برٽش ڪولمبيا جي شھر سري (Surrey) ۾ اسٽيٽسن بائول اسٽيڊيم ۾ پيشابدان.
فائل:Historic American Buildings Survey Cervin Robinson, Photographer June 1959 URINAL DETAIL, BOYS' TOILET, BASEMENT SOUTH WING - Mayhew School, Poplar and Chambers Streets, Boston, HABS MASS,13-BOST,67-8.tif|سال 1933 کان 1959 تائين آمريڪا جي شهر بوسٽن جي ھڪ سيڪنڊري اسڪول جو پيشابدان
فائل:Urinal at the school ,showing boys and girls side. (5075089050).jpg|انڊيا جي رياست تامل ناڊو ۾ اسڪول ٻاھران ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ پيشابدان


## حوالا
صادق سنجراڻي

صادق سنجراڻي ﴿پيدائش ؛ 14 اپریل 1978﴾ پاڪستاني سياستدان آهي، جيڪو ايوان بالا جو رُڪن آهي۔ صادق 2018ء سينيٽ چُونڊُن کانپوءِ چيئرمين سينيٽ چُونڊجي ويو۔   

## حوالا

زمرو:بلوچ شخصيتون
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:1978ع جون پيدائشون
زمرو:بلوچستان جي شخصيتون
زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون شخصيتون
زمرو:پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين
زمرو:جيوت ماڻهو
غسل ٽپ

300px|thumb|upright=1.35|وھنجڻ جو ٽب
**غسل ٽپ** (Bathtub) گھڻو ڪري عمدہ ۽ وڏن گھرن جي غسلخانن ۾ لڳايو ويندو آھي ۽ قيمت ۽ لڳائڻ جي خرچ جي لحاظ کان نھايت ئي مھانگو پوندو آھي. ھيءُ اٽڪل 5′-6″ کان 6′-0″ ڊگھو ٿيندو آھي ۽ 1′-8″ کان 2′-4″ ويڪرو ٿيندو آھي. فرش جي ليول کان ٽب جي ڪني (Rim) تائين ٽب جي اوچائي اٽڪل 2 فوٽ ٿيندي آھي ۽ اھو اندران 17 انچن کان 18 انچن تائين اونھون ھوندو آھي.

## حوالا
ٻٽير

250px|thumb|جنگل بش ٻٽير انڊيا ۾ ٿيندو آهي
**ٻٽير** گيليفارمز سلسلي وارن پکين مان ننڍڙي قد وارن پکين جو نالو آهي جنھن جا ھڪ کان وڏيڪ قسم آھن. اھي پکين جي اوڊانڊوفوري ڊيئي خاندان مان آھن. آمريڪا ۾ 2007 ۾ چار ڪروڙ  ٻٽيرن جي پيدائش ڪئي وئي. انگريزيءَ ۾ ان جو نالو ڪئيل (Quail) آھي.

## کاڌن ۾ استعمال
ٻٽير مسلمانن ۾ حلال پکي آھي. دنيا جي مختلف حصن ۾ ان جو گوشت کاڌو ويندو آهي. ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ ٻٽير جا آنا بہ شوق سان کاڌا ويندا آھن. ٻٽير جا آنا سائيز ۾ ننڍا ھوندا آھن. چپاني کاڌن ۾ ان جو استعمال گھڻو ٿيندو آهي.

250px|thumb|.پٽاٽن سان گڏ ٻٽير جي آنن جو طعام
250px|thumb|تصوير ۾ ٻٽير جي انڊي سان  گڏ بدڪ۽ ڪڪڙ جا انڊا ھٿ تي رکيل آھن جن مان ٻٽير جي انڊي جي سائيز جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
ڪوڏر

380px|thumb|ڪوڏر وڻن جي پوکيءَ لاءِ اوزار ھوندو آھي.ايروزينا جي ڪئباب نئشنل فاريسٽ ۾ ھڪ ماڻھو ڪوڏر سان ڪم ڪندي

ڪوڏر: هي تمام ڪمائتو اوزار آهي، نظر رکجي ته ڳن ڪوڏر ۾ گوني ڪنڊ کان وڌيڪ پري لڳل نه هجي ۽ سندس منهن تيکو هجي. مڏي ڪوڏر سان جيڪو ڪم سڄي ڏينهن ۾ ٿيندو، سو تکيءَ ڪوڏر سان ٻن ڪلاڪن ۾ لهي سگهندو. ڪوڏر ۾ ننڍي ڳن جي ڪري استعما وقت جھڪڻو پوندو آهي جنھن جي ڪري چيلھ جي سور جي شڪايت پيدا ٿيندي آهي. ڪيليفورنيا ۾ سيزر شاويز نالي شخص جي سياسي جدوجھد سان ڪوڏر ۾ ننڍي ڳن لڳائڻ تي سپريم ڪورٽ جي حڪم تي 1975 ۾  ڪيليفورنيا رياست جي سرڪاري بندش لڳائي ڇڏي.موزمبيق آفريقا جو ملڪ آھ ان جي جھنڊي ۾ ڪوڏر جو نشان آھي.


فائل:Flag_of_Mozambique.svg|Flag of Mozambique, featuring a draw hoe


## تاريخ
ڪوڏر کوٽائي جو سڀ کان قديم اوزار آھي ۽ ان جو استعمال انسان ھر کان اڳ شروع ڪيو ھو.  قديم سميري نسل جي ماڻھن جو خيال ھو تہ ڪوڏر ديوتائن جي مجلس جي سردار ديوتا اينلل ايجاد ڪئي ھئيڪوڏر جو ذڪر بابل جي بادشاھ حمورابي جي لکيل ڪوڊ ۾ بہ ملي ٿو.

## حوالا
رنبو

رنبو يا رنبي: هي اوزار باغائيءَ لاءِ تمام ضروري آهن. هن کي هندستانيءَ ۾ کُرپي چوندا آهن. هن سان زمين ولبي ۽ کوٽبي آهي، ۽ چڪيون ڪڍبيون آهن.

## حوالا
سوٻٽ

فائل:Papilio machaon caterpillar.jpg
فائل:Kiefernschwaermer Sphinx pinastri Caterpillar Richard Bartz.jpg
فائل:Cydalima perspectalis caterpillar.jpg
فائل:Malacosoma neustria Caterpillar.jpg
**سوٻٽ**: ڪيترن ئي قسمن جا ڪينئان آهن، جي گلن توڙي ميون جي وڻن کي نقصان رسائين ٿا. ڪي ڪي ته اهڙا آهن، جو پهريائين زمين ۾ پاڙن منجهه لڪيو ويهو رهن؛ پوءِ جڏهن وڻ اڀرڻ ۽ زور ڀرڻ لڳي ٿو، تڏهن اهي ڪينئان به وڌي ظاهر ٿين ٿا. انهن کي ناس ڪرڻ جو ڪو آسان رستو سجهي نٿو. ڳولڻ سان جتي لڀن اتي ناس ڪجين. ڏئي جو ڦلو، هڪڙي چمچي جيترو پاڻيءَ جي ننڍڙي ڪوزي ۾ ملائي، جيتن کي ناس ڪرڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. ٻيو رستو هي آهي ته هڪ گيالن پاڻيءَ جو ٽهڪائي، ان ۾ هڪڙو پائونڊ ڏيهي پيلي صابڻ جو ڳاري ڇڏجي. پوءِ باهه تان لاهي، ان ۾ پاءُ کن جيترو ڪيروسن جو تيل ملائي، چڱيءَ طرح گڏائي، ٺاري، ٻاٽليون ڀري رکي ڇڏجن. پوءِ وڻ تي جتي سنهڙا جيت ڇٽ ٻڌي ويهن اتي لائي ڇڏجي. ٻيءَ حالت ۾ اها دوا ٽيڻي پاڻي سان ملائي، ڇڊي ڪري، پچڪاريءَ سان وڻن تي وجهجي. انهيءَ مان وڻ کي ڪا به حرڪت ڪا نه ٿي پهچي. ڪيترن ئي قسمن جي ڪينئن، خاص سوٻٽن لاءِ اهو علاج تمام چڱو آهي.
”ويسٽن“ صاحب لکي ٿو ته ”جڏهن گوبيون، ڦول گوبيون ۽ ٻيون ڀاڄيون باغ ۾ پوکجن، تڏهن هيئن ڪجي جو پندرهن پندرهن فوٽن جي تفاوت تي، شيشي جون ٻاٽليون اونڌيون ڪري ڪنهن ڪاٺيءَ ۾ وجهي زمين ۾ هڻي ڇڏجن. شايد شيشي جي چمڪاٽ ڪري پوپٽ ٽهي وڃن ٿا ۽ پنن ۽ ٻوٽن ۾ اچي نه ٿا ويهن ۽ آنا لاهين، جن مان سوٻٽ ۽ ڪينئان ڦٽي نڪرن ٿا.

## حوالا
ڳاڙهو ڪوريئڙو

ڳاڙها ڪوريئڙا: وڻن جي لاءِ هيءَ وري ٻي آفت آهي. انهيءَ لاءِ ڦلي وارو پاڻي، يا صابڻ جي گجي، يا تماڪ جو پاڻي چڱو آهي. هي ڪوريئڙا اڪثر شيشن جي گهرن يا پناهه جي ۾َنَهن ۾ ٿيندا آهن، خاص جڏهن هوا خشڪ رهندي آهي. تنهنڪري وڻن کي پاڻي ڏيڻ سان يا ٻيءَ طرح گم ڪرڻ سان نڪري وڃن ٿا.

## حوالا
تڏ

تڏ :   **Crickets** :گريلس ڪيمپيسٽرس:

تڏ :   **Crickets** :گريلس ڪيمپيسٽرس:جو تعلق گرلڊاء يا گرلڊي  **Gryllidae** ڪٽنب سان تعلق رکندڙ جيت جو نالو آهي جيڪو ٻوڙن واري تڏ يا ٽٽيگنائيڊاء (Tettigoniidae) جو مائٽ آھي ۽ بيبي گھوڙي(grasshopper) جو پري جو مائٽ آھي.گرلڊاء ڪٽنب جي  جيتن جا جسم سلينڊر وانگر گولائي ۾ ھوندا آھن, کين گول مٿا جن ۾ اينٽينائون ھونديون آھن ۽ ان جي پٺيءَ تي پليٽ وانگر ھڪ لسو ۽ نمايان ڍڪ ھوندو آھي جنھن کي پرونوٽم (pronotum) چوندا آهن. گرلڊاء جو پيٽ جتي ختم ٿيندو آھي اتي ٻہ ميخون (cerci) ھونديون اٿس. مادي جيتن  کي  پيٽ جي آخري ڇيڙي تي آويپوزيٽر (ovipositor) ھوندو آھي جيڪو پڇ وانگر ھوندو آھي ۽ آنا لاھڻ استعمال ٿيندو اٿس. انھن جي پٺين ٽنگن جون رانون (femora) وڏيون ھونديون آھن جيڪي ان کي ٽپ ڏيڻ ۾ طاقت ڏينديون آهن ۽ آھي جھليدار (membranous) جيڪي ساڪن رھڻ وقت چٻيو  ھونديون آھن . انھن جا پر سخت ء چمڙيءَ نما ڍڪ (elytra) ھوندا آھن.گرلڊاء خاندان ۾ تڏين جا ڪجهه اھڙا قسم بہ آھن جيڪي جسم جي انھن حصن کي ھڪٻئي سان  مھٽي چر چر جو آواز (chirping) ڪڍنديون آهن. انھن جو ڊگھي ۾ ڊگھو قسم ڍڳي تڏ (bull cricket) جنھن کي بائيولاجي ۾ برانڪي ٽروپز (Brachytrupes) چوندا آھن ان تڏ جي ڊيگھ
 آھي. ڌرتيءَ تي  تڏن جي گرلڊاء يا گرلڊي خاندان ۾ 900 قسم ملي چڪا آهن انھن مان سندن سڀ کان گھڻو تعداد  ڌرتي جي  ٽراپيڪل پٽي ۾ ملي ٿو. انھن جون رھڻ جون جايون ٻيلن، وڻن ٻوٽن، چراگاهن، سمنڊ ڪنارن ۽ غارن ۾ ھونديون آھن. تڏ رات جو جيت آھي ۽ پنھنجي تکي آواز جي ڪري مشھور آھي. اھو آواز نر مادين کي متاثر ڪرڻ لاء پنھنجي جسم ۾ حرڪت آڻي ڪڍندا آهن.مرزا قليچ بيگ پنھنجي ڪتاب ۾ تڏ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو تہ: "وڏي تِڏ موچاري ننڍي مڪڙ جيڏي ٿيندي آهي. اُها وڻ جي پاڙ ۾ زمين منجهه ٽنگ ڪري رهندي آهي، رات جو ٻاهر نڪري آواز ڪندي آهي ۽ سلا زيان ڪندي آهي؛ انهيءَ کي مارڻ جو رستو اهو آهي ته سندس ٽُنگ سهي ڪري منجهس پاڻي وجهبو ته نڪري ايندي. پوءِ وٺي ماري ڇڏجيس".

## حوالا

ذمرو:جيت
ذمرو: گرلڊاء
ذمرو: گرلڊي

## خارجي ڳنڍڻا

* گھريلو تڏ
*   گھريلو تڏ (ٽراپيڪل)
* گريليوس زميني تڏ

ذمرو:تڏيون
ذمرو:اينسيفيرا
ذمرو:جيتن جي پالنا
ڳاڙھي ٽنڊڻي

**ڳاڙهي ٽنڊڻي** گدرن، هنداڻن ۽ ونگن جي سلن کي نقصان رسائينديڙ جيت آھي. ھي ڄاڻايل ميون جي سلن جا تازا ساوا پن کائي وينديون آهن، جنھنڪري اهي وليون وڌڻ کان بيھي وينديون آهن. علاج اهو آهي تہ ڪنھن کوکي جو مٿيون ۽ هيٺيون تختو ڪڍي انهن ولين جي مٿان رکجي، پوءِ ان جي مٿان ڪو ڄاريءَ جو ٽڪر وجهي ٻڌي ڇڏجي. جڏهن وليون وڏيرڙيون ٿينديون آهن تڏهن ٽنڊڻيون انھن کي ڪين چونديون آهن.

## حوالا

زمرو:جيت