open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
انسانيت واد

**انسانيت واد** __(Humanism):

تاريخي لحاظ کان هيءَ هڪ تحريڪ هئي، جيڪا اٽليءَ ۾ جاڳرتا واري دور(Renaissance) ۾ شروع ٿي، جنهن جو اهم مقصد ڪليسا۽رياست جي اجاين پابندين کان آزادي ماڻڻ هو. هيومنسٽ (انسانيت پرست) گهڻو ڪري يوناني ۽ رومي ڪلاسيڪل شاهڪارن تي يقين ڪندا هئا، خاص طور سندن ڪم ادب، سائنس آرٽ ۽ اخلاقيات تي مبني هو. يورپ ۾ نئين سجاڳيءَ واري دور جا اڪثر ليکڪ هن قسم جي تحرير جا حامي هئا. اڳتي هلي روسو،ايڊمنڊ برڪ، جوزف مسٽري ۽ ٻيا هن تحريڪ ۾ سرگرم هئا. هنن جي ادب ۾ ’انسان‘ ۽ ’انسانيت‘ جي وڏي اهميت هئي. انسان جي مرڪزي حيثيت واري فلسفي جيڪو  مافوق الفطرت ھستين جي ترديد ڪري پيو انڊيا جي فلسفي واري لوڪاياتا سسٽم  ۾ 1500 ق م ۾ پڻ ملي ٿو. رگويد ۾ نساديا سڪاتا وارو مضمون  ان اگنانواديت (Agnosticism) جو پھريون رڪارڊ آھي.پالي ادب ۾ گوتم ٻڌ جا ڇھين صدي قبل مسيح ۾ پڻ اھڙا خيال مليا آهن.:

## حوالا

زمرو:زندگي جو فلسفو
انشائيہ

**انشائيه** (Essay) هڪ اصطلاح جي حيثيت ۾ ”ايسي“ (Essay) جو ترجمو آهي. پھرين ان کي ”مضمون“ بہ چيو ويندو هو، ليڪن مضمون هڪ اهڙو عام اصطلاح آهي جنھن جي حدن ۾ سوانحي مضمون، تحقيقي مقالا، ايستائين جو اخباري ڪالم بہ اچي وڃن ٿا. مضمونن جي ان خاص قسم لاءِ ڪنھن خاص لفظ جي ضرورت هئي، جنھن  لاءِ بعد ۾ “انشائيه” جي اصطلاح کي استعمال ڪيو ويو. سنڌيءَ ۾ انشائيہ لفظ گهڻو عام نہ آهي، پر اردو ۾ ان جو خاص مقام آهي.

## حوالا
انفراديت

**انفراديت** (Individuality) ڪنھن تخليق جي عظمت جو اھڃاڻ ٿئي ٿي. ان ئي عنصر جي ڪسوٽيءَ ذريعي ڪنھن بہ تخليقي شھپاري جي فني ۽ فڪري پھلوئن جي ڇنڊ ڇاڻ ڪري سگهجي ٿي. ٻين لفظن ۾ ائين چئجي تہ انفراديت ڪنھن تخليق (Creation) جي سڃاڻپ، علحدي خاصيت ۽ اهڃاڻ آهي. جديد شاعرن پنھنجي ذاتي محسوسات، مشاھدن، احساسن ۽ تجربن کي ھڪ انوکي انداز ۾ بيان ڪيو اھي. تشبيھن، استعارن، اصطلاحن ۽ محاورن جو اظھار بہ نرالي ۽ پيرائتي انداز ۾ ڪيو آھي.
جيئن شيخ اياز چيو آھي تہ: 
:جتي لڪ لڳي جت اڪ ڦٽن
:سو ديس مسافر منھنجو ڙي
:جت سج ڦلا ٿي نڪري ٿو ۽ آڳ الا ٿي نڪري ٿو
:جت ڏينھن ڪڙھائي جيئن ڪڙھن سو ديس مسافر منھنجو ڙي

## حوالا

زمرو:تشخص
انٽرويو

انٽرويو __(Interview):

انٽرويو، اخبار نويسيءَ جي فن مان ادب ۾آيل هڪ نئين صنف آهي. ان کي سنڌيءَ ۾”ملاقات“ يا ”مکاميلو“ به چوندا آهن. ڪنهن اخبار يا رسالي يا ٽي. وي يا ريڊيو لاءِ ورتل انٽرويوءَ ۾ڪنهن ليکڪ/فنڪار/سياستدان وغيره کان ذاتي زندگيءَ يا موجوده مسئلن ۽ حالتن تي سوال پڇيا ويندا آهن، جن جا هو جواب ڏيندو آهي. ادبي انٽرويوءَ ۾ڪنهن اديب کان ادب بابت پڇيل سوالن جا جواب ڏنل هوندا آهن. ادبي انٽرويوءَ ۾ليکڪ کان سندس ذاتي زندگيءَ ، ادبي خدمتن ۽ همعصر حالتن ۽ ادب بابت سوال پڇيا ويندا آهن.  
[thumb|right|[اسڪائپ تي ٿيندڙ جديد وڊيو ڪانفرنس]]
عام طور تي انٽرويو آمھون سامھون ويھي يا بيھي ڪيو ويندو هو پر  ھاڻي جديد ٽيڪنالاجي ۽ سڌ سماء جي وسيلن ذريعي جنھن ۾ انٽرنيٽ شامل آھي، انٽرويو ٻن علحده جاگرافيائي خطن ۾ ھوندي به ممڪن ٿي ويو آھي ان ۾ ويڊيو ڪانفرنس سافٽويئر جي مدد کپندي آهي.

## حوالا
انقلاب

left|200px|thumb|فرينچ انقلاب دوران 14 جولائي 1789 ۾ ماڻھو باسٽائيل جيل تي حملو ڪندي ڏيکاريل
**انقلاب** (Revolution) مڪمل حڪومتي تبديلي، نظام جي تبديلي، نئون سرشتو آڻڻ لاءِ سرڪار يا سماجي نظام جو زوريءَ خاتمو ڪرڻ وغيره. انقلاب جي زمري ۾ اچي وڃن ٿا. دنيا ۾ ڪيترائي انقلاب آيا آهن، مثال طور فرانسي انقلاب، روسي ڪميونسٽ انقلاب، چيني انقلاب، زرعي انقلاب، وغيره وغيره. سياسي انقلابن ۾ اديبن جو بہ اهم ڪردار رهيو آهي. روسو جي لکڻين جي ڪري فرانسي انقلاب جي راھ هموار ٿي. چارلس ڊڪنس جي ناول “A Tale of two Cities”۾ فرانسي انقلاب جو ذڪر آهي. ڪارل مارڪس جي لکڻين سڄي دنيا ۾ سياسي ۽ اقتصادي ۽ ڪميونسٽ انقلاب آندو. 

## حوالا

زمرو:پوليٽڪل سائنس
زمرو:سماجي تنازعا
زمرو:سياسي فلاسافي
زمرو:معاشرتي تصور
اوسارو

**اوسارو**، اوساري جي لغوي معنيٰ آهي ”افسوس ڪرڻ“ يا ”ماتم ڪرڻ“. اوسارو پنهنجي ڪنهن عزيز، مائٽ يا دوست جي موت تي ڪيو ويندو آهي. شاعريءَ ۾ اوساري کي ’مرثيي‘ جو بہ حصو سمجهيو ويندو آهي. ڪربلا جي شهيدن يا ڪنهن ٻي مٽ مائٽ جي غم ۾ عورتون اوسارا چونديون آهن.

## حوالا
اوليائت

**اَوليائت** (Transcendence) هڪ قسم جي مذهبي ۽ فلسفيانه تحريڪ، جيڪا سال 1820ع ۾ آمريڪا ۾ هلي، هن کي ماورائيت يا بعيد الفھم يا سمجهہ کان مٿانھين ڪيفيت بہ چيو ويندو آهي. سماجي ۽ سياسي ڌريون انسان جي پاڪائيءَ کي داغدار ڪن ٿيون، هي تحريڪ ان خلاف هلي هئي. اوليائت پسند انسان جي پاڪائيءَ تي يقين رکندا آهن.

## حوالا

زمرو:بشريات
زمرو:خيال
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:علم موجودات
زمرو:فلسفو
زمرو:فن
زمرو:مذهب
اومني بس

**اومني بس** (Omnibus) لفظ اومني بس جي معنيٰ آهي وڏي بس، جهڙوڪ لنڊن ۾ هلندڙ ڊبل ڊيڪر، پر علم ۽ ادب ۾ ان جي معنيٰ ٿيندي: ڪنهن ليکڪ جي مڙني لکڻين جو گڏيل هڪ مجموعو. مثلاً ڪنهن به تخليقڪار جي ڪهاڻين، ناولن، شعرن، خطن ۽ مضمونن جو گڏيل مجموعو. انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ انيڪ ليکڪن جا ان قسم جا ادبي مجموعا نڪرندا رهندا آهن. خاص ڪري نثر جي حوالي سان ’مدد علي سنڌيءَ جو ”دل اندر درياوَ“ شايع ٿيل آهي.

## حوالا
اونداھو کنڊ

**اونداهو کنڊ** (Dark Continent) اهل يورپ، جيستائين آفريڪا کي دريافت نہ ڪيو هو، تيستائين ان کنڊ کي ’اونداهو کنڊ‘ سڏيندا هئا. ڇو جو کين آفريڪا جي باري ۾ ڪابہ معلومات نہ هئي. ادب ۾ اهو اصطلاح ڪنھن اڻڄاتل يا مبھم خيال لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي.

## حوالا
ائبرجڊ ايڊيشن

**ائبرجڊ ايڊيشن** (Abridged Edition) ڪنھن تاريخي ڪتاب يا ڪنھن ناول يا تحرير کي پڙهندڙن جي سھولت لاءِ ننڍو ڪري لکجي جيئن اُن جو بنيادي پيغام نہ ضربجي. شيڪسپيئر جا اڪثر ڊراما ٻارن لاءِ ننڍا ڪري ڇاپيا ويا آهن.

## حوالا
ائبسرڊ ناٽڪ

**اڍنگائيءَ جو ٿيٽر** (Theatre of the absurd)، يورپ ۾ صنعتي انقلاب کانپوءِ واري صنعتي معاشري ۾ ماڻهوءَ جي جيڪا صورتحال وڃي بيٺي، ان کي اڍنگائيءَ واري صورتحال چيو ويو. هن ڊرامي جو هر ڪردار ڪنھن نہ ڪنھن خوف ۾ ورتل هوندو آهي. ڪنھن وڏي طاقت جو خوف، جيڪو حقيقي يا خيالي ٿي سگهي ٿو. اهو خوف، انديشي ۽ ڊپ ۾ ورتل انسان کان عجيب حرڪتون ڪرائي ٿو ۽ سندس واهيات حرڪتن کي ڏسي کل ايندي آهي، جيڪا اجائي ۽ بي معنيٰ آهي. ڪنھن مھل ان کل جو آواز روئڻ جھڙو ٿو لڳي. سنڌيءَ ۾ ڊاڪٽر پريم پرڪاش جو ناٽڪ ’مورچابندي‘، موتي پرڪاش جو ناٽڪ ’رات هڪ طوفان جي‘ ۽ ايم ڪمل جو ناٽڪ ’ماچس ڪٿي آهي؟‘ وغيره اهم ائبسرڊ ناٽڪ سمجهيا وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
ائڪمي ازم

160px|thumb|Nikolai Gumilyov 
نڪولائي گميليوف جوانيءَ ۾ جمنازم جي اسڪول ۾
**ائڪمي ازم** (Acmeism) لفظ ’ائڪمي‘ جي معنيٰ آهي ڪمال يا اَوج، پر ادب ۾ هڪ تحريڪ، جيڪا 20 صديءَ جي شروع ۾ روسي شاعرن جي هڪ گروه علامت نگاريءَ (Symbolism) جي خلاف هلائي هئي. ان جو گهڻو بيان ”اپولون“ نالي رسالي ۾ شايع ٿيو. هيءَ تحريڪ گهڻو وقت هلي نہ سگهي ۽ 1920ع ڌاري ختم ٿي وئي، پر هن تحريڪ ۾ ڪيترا چڱا ناميارا شاعر شريڪ هئا، جن ۾ نڪولائي گميليف (1921- 1886ع)، اوسپ مينڊلسٽم (1940-1891ع) بہ شامل هئا تہ اينا اخماتوف (1967- 1889ع) بہ، جنھن کي سريلن گيتن جي ليکڪا طور وڏي مڃتا حاصل آهي.

## حوالا

زمرو:20هين صدي جو ادب
غلام شاھ جيلاني

**غلام شاھ جيلاني** انگريزي (Ghulam Shah Jeelani) اردو (غلام شاہ جیلانی) (جنم: 7 آگسٽ 1957ع)،(وفات:13 سيپٽمبر2019ع) ، پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينز سان لڳاپيل، سنڌ پاڪستان جو سياستدان هو جيڪو  2008ع کان وفات تائين سنڌ صوبائي اسيمبلي جو ميمبر رهيو.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
غلام شاھ جيلاني 7 آگسٽ 1957ع ۾ نئيگ شريف جي گادي نشين سيد الله بخش شاھ جيلاني جي گهر ۾ جنم ورتو  هن بين الاقومي سياسيات ۾ ايم.اي  سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان پاس ڪئي

## سياسي شروعات
هيءُ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينز جي ٽڪيٽ تان صوبائي اسيمبلي سنڌ جي تڪ پي ايس 75دادو-V تان 2002ع جي عام چونڊن ۾ صوبائي اسيمبلي سنڌ جي رڪن طور چونڊ لڙيو پر ناڪام رهيو ۽ڊاڪٽر منظور حسين لغاري ڪامياب رهيو. هيءُ 2008ع ۾جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينزءَ جي اميدوار طور پي ايس 75-دادو-II t تڪ تان ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ ميمبر صوبائي اسيمبلي سنڌ چونڊجي ويو. غلام شاهه جيلاني 2013ع جي عام چونڊن ۾ پي ايس 75-دادو-II تڪ تان ٻيهر صوبائي اسيمبلي سنڌ جو ميمبر چونڊيو ويو. جولاءِ 2016ع ۾ سيد مراد علي شاهه جي وڏ وزارت دوران سنڌ ڪابينا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ اوقاف کاتي لاءِ وڏي وزير جو خاص صلاحڪار مقرر ٿيو.
## وفات
غلام شاھ جيلاني مختصر علالت کان پوءِ 13 سيپٽمبر 2019ع تي ڪراچي جي هڪ نجي اسپتال ۾ وفات ڪري ويو. کيس نئيگ ماٿري ۾ واقع سندس اباڻي ڳوٺ نئيگ شريف ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌي سياستدان
ائني مزم

[thumb|[Edward Tylor developed animism as an anthropological theory.]]

ائني مزم __ (Animism):

مظاهر پرستي، بيجان شين ۾ روح هئڻ جو اعتقاد. 
ائني مزم جو خيال اہنٿراپالاجسٽ سر ايڊورڊ برونٽ ٽيلر 1871 ۾ پنھنجي ڪتاب پرمٽو ڪلچر *Primitive Culture* ۾ ڏنو

## حوالا
ايبي ٿئيٽر

**ايبي ٿئيٽر** (Abbey Theatre) آئرش ٿئيٽر جو سڀ کان مشهور ٿئيٽر هو، جيڪو 1899ع ۾ ڊبليو. بي. ييٽس (1865-1939ع) ۽ ليڊي گريگوريءَ (1852-1932ع) پاران هلايل ناٽڪ- تحريڪ جو مرڪز هو، جنهن جو مقصد اهو هو ته وڌ ۾ وڌ آئرش موضوعن کي آئرش ناٽڪن ۾، اتان جي ئي اداڪارن ذريعي پيش ڪجي. هن ۾ گئلڪ ٻوليءَ ۾ ڊراما پيش ڪرڻ تي به زور ڏنو ويندو هو. 1951ع ۾ ايبي ٿئيٽر جي سڙي وڃڻ کان پوءِ ٻيهر 1966ع ۾ اُن کي تعمير ڪيو ويو.

## حوالا
نقل

**اهل** يا **نقل** (Imitation) يونانين جي خيال ۾ هر تخليق اصل ۾ اهل يا نقل آهي، ڇو ته اصل شيءِ جو خالق خدا آهي. ان جو مطلب تہ تخليق در اصل نقل جو بہ نقل آهي. هن (خدا) خيال يا تصور ڪيو ۽ تخليق ڪئي، ان تخليق کي ڏسي انسان جي ذهن ۾ تصور ۽ عڪس پيدا ٿيو، جنهن مان سندس تخليق جنم ورتو. يوناني خيال پرست ڏاهن، خاص ڪري افلاطون نظريو ڏنو تہ شاعري، ڊرامو، ۽ ٻيو ادب نقل جو بہ نقل آهي. 

## حوالا
اھل علميت

290px|left|thumb|14th-century image of a university lecture

**اهل علميت** (Scholasticism) ارسطوءَ جي منطق جي حوالي سان مذهبي عقيدن تي بحث ڪندڙ عالم. روايتي علمن جو ماهر ۽ ان جي دلچسپي رکندڙ فرد. وچئين دور ۾ اهڙو ليکڪ، جيڪو الاهيات ۽ فلسفي سان خصوصي تعلق رکندو هو. ان کي ان نالي سان سڏيندا هئا.

## حوالا

زمرو:اولهندي تهذيب
ايثارپسندي

thumb|خيرات ڏيڻ ايثارپسندي جو ڪم  اھي.
**ايثارپسندي** (Altruism) خير خواهي، ڀلائي پسنديءَ جو جذبو، جنھن سان ٻين جي ڀلائي ڪري سگهجي. ايثار پسندي دراصل انا پرستيءَ جو ضد آهي. ايثار پسنديءَ جي جذبي هيٺ ڪيترا ناول ۽ ڪھاڻيون لکيا ويا آهن.

## حوالا

زمرو:ايثار
زمرو:انساني رويا
زمرو:سماج فلسفو
زمرو:شخصي تعلقات
زمرو:اخلاقي نفسيات
ايجنڊا

**ايجنڊا** (Agenda) ڪارروائي نامو، گڏجاڻيءَ لاءِ غور هيٺ ايندڙ مکيہ نُڪتا يا رٿا جي ترتيب کي چيو ويندو آھي. ايجنڊا *Agenda* اصل ۾ *agenda sunt*  يا *agendum est*. اھو لفظ لاطيني  فعل جي فقرن *ago, agere  ۽  egi, actum* يعني "to drive on, ۽  set in motion" جي ترتيبوار واحد ۽ جمع جي مختصر صورت آهين.

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
ايڊيپس مونجھارو

**ايڊي پس مونجهارو** (Oedipus Complex)، هي اصطلاح، مشهور ماهر نفسيات سگمنڊ فرئڊ (1856-1939ع) جو ايجاد ڪيل آهي. فرائڊ هي اصطلاح مشهور يوناني ڊرامي ’King Oedipus‘ مان اخذ ڪيو هو. هن ڊرامي ۾ بادشاھ ايڊي پس بيخبريءَ ۾ پنهنجي والد کي قتل ڪيو هو ۽ ماءُ سان شادي ڪري ڇڏي هئي. هن اصطلاح موجب ماءُ جو تحت الشعور ۾ پٽ ڏانهن لڳاءُ هوندو آهي. ان ضد ۾ پٽ ۽ پيءُ جي وچ ۾ رقابت پيدا ٿيندي آهي. اهو ذهني مونجهارو اڳتي هلي ٻين عورتن ۾ ماءُ جو عڪس ڳولڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي 

[thumb|upright|پينٽنگ ۾ ڏيکاريل ''اوڊيپس ۽ اسفنيڪس "  by:  [Gustave Moreau (1864)]]

## حوالا
ايضاً

ايضاً __(Etcetra):

حوالي جي ورجاءَ کان بچندي يا ساڳئي حوالي کي ٻيهر لکڻ بدران ’ ايضاً‘ لفظ ڪم آڻبو آهي. انگريزيءَ ۾ لفظ ايٽ ايٽ سيٽرا***Et cetera*** ; ) جنھن جي مختصر صورت:***etc.***, ***etc***, ***&c.***يا   ***&***آھي لاطيني ۾ ان جو اچار ايٽ ڪيٽرا آھي., اھو ھڪ لاطيني فڪرو آھي جيڪو انگريزي ۾ ساڳين شين جي اظھار طور انھن شين جي پاران استعمال ٿيندو آهي.

## حوالا
اينٽي ھيرو

**اينٽي هيرو** (Antihero) فلم، ناول، ڊرامي يا ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار، جيڪو هڪ هيري ۾ موجود روايتي خصوصيتن جهڙوڪ زندگيءَ جي اعليٰ مقصد ۽ بهتر رويي وغيره کان خالي هجي.

## حوالا
علم بديع

**علم بديع** يا **علم بدايع** اهو علم آهي، جنھن جي قانون تي هلڻ ڪري فصاحت ۽ بلاغت حاصل ٿئي ٿي ۽ ڪلام جون سڀ ترڪيبون ۽ صنعتون معلوم ٿين ٿيون، جنھن سان ڪلام سھڻو، پڪو ۽ عمدو بنجي ٿو. ڪلام نثر (منثور) ۽ نظم (منظوم) ٿيندو آهي. ’بدايع‘ صنعتن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ معنوي رنگينيون هونديون آهن. ھي عربي زبان جو لفظ آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آھي ”نئين ڄاڻ يا نئين ايجاد“. هي اهو علم آهي، جنھن ۾ فصيح ۽ بليغ ڪلام جي لفظي ۽ معنوي خوبين تي بحث ڪجي ٿو. اصطلاحي زبان ۾ طرز تحرير (نثر خواھ نظم) کي پر ڪشش، خوبصورت، دلڪش، رنگين ۽ پر اثر بنائڻ لاءِ معنائن مان نھايت ڪاريگريءَ کان ڪم وٺڻ کي ”علم بديع“ چئبو آھي.

## حوالا
برلسڪ

thumb|300px|بن حر جي ڪھاڻي تي برلسڪ

برلسڪ (Burlesque) هي اٽالين زبان جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ مذاق ۽ ڀوڳ آهي. برلسڪ مزاحيہ ڊرامي جو هڪ قسم آهي. هن ڊرامي ۾ گهٽ درجي وارا ماڻهو، اعليٰ طبقي وارن يا شريف ماڻهن جا نقل، حرڪتن ذريعي پيش ڪري ماڻهن کي کلائيندا آهن. هن قسم جي ڊرامي جا مڪالما، چرچن تي ٻڌل جوشيلي انداز ۾ چيا ويندا آهن. 

## حوالا

زمرو:تفريح
زمرو:Articles with short description
بروو سنڌي

**بروو سنڌي** (سُر) راڳ وديا موجب ”بروو“ هڪ راڳڻيءَ جو نالو آهي. راڳداريءَ جي ڪتابن ۾ هي سر شامل آهي، پر بروو سنڌي جدا راڳ آهي ۽ رات جي وقت ڳائجي ٿو. هي ڪافي ٺاٺ مان اصل ڪلاسيڪي راڳ نڪتل آهي. سنڌ ۾ ان کي ٿوري ڦير گهير سان ڳاتو وڃي ٿو. لطيف سائينءَ جو هڪ سُر هن راڳڻيءَ جي نالي سان رسالي ۾ موجود آهي. هي اوڍو سمپورن راڳڻي آهي. جنھن کي شاھ لطيف نج سنڌي رنگ ڏنو آهي. هن سر ۾ مجازي عشق جو گهڻو وستار آهي، البتہ ان ۾ حقيقي محبوب جو بہ ذڪر آيل آهي..

## حوالا
برهمي لکت

260px|thumb|کاٻو|ٽين صدي قبل مسيح ۾ برھمي اسڪرپٽ ۾ مھاراجا اشوڪ جي ٺلھ جي پٿر جي ٽڪر تي لکيل عبارت
**برهمي رسم الخط** () برهمي رسم الخط 5000 ق.م. اڳ جي آهي، جيڪا هن وقت مروج نه آهي. عالمن جي خيال ۾ هن خط جو واسطو سنڌو تهذيب جي هڙپا دور سان آهي. اها ان دور جي ٻوليءَ جي سڌريل صورت خطي هئي. 

ڏکڻ ايشيا جي ٻولين ۽ لپين جي ڊائريڪٽريءَ جي ليکڪن موجب: بنگالي، گجراتي، ڪنڙ، ملايالم، تامل، تيلگو، دیوناگري، گرمکي، تبتي ۽ سنهالي لپيون هن خط مان جڙيون آهن. جاپان ۾ هن خط جي ڪيليگرافيءَ وارو نمونو آرٽ جو درجو رکي ٿو. هن لپيءَ ۾ 19 حرف علت ۽ 33 وينجن آهن. ايڊورڊ ٿامس موجب هي خط دراوڙن ايجاد ڪيو. هن خط کي تصويري لکت جي ترقي يافته صورت قرار ڏنو وڃي ٿو. ڪجهه لسانيات جا ماهر هن خط کي سامي، يوناني  ۽ فونيقي لپي جي صورت ڪوٺين ٿا، پر جديد دؤر جي لسانياتي ماهرن موجب هي خط قديم هند-سنڌ جي لپين جي سڌريل صورت آهي. ٻڌ عبادتگاهن مان پهرين صدي عيسوي جي برهمي لکتون دستياب ٿيون آهن، جيڪي خاص طور ٽامي جي ٿالهين تي اڪريل آهن.

380px|thumb|برھمي اسڪرپٽ جي 250 ق م کان 800 عيسويءَ تائين ٿيل ارتقا.

## حوالا

زمرو:لپيون
زمرو:چار اکرن وارا آئي ايس او 15924 رسم الخط
بزم ادب

**بزم ادب** (Literary Association) ادبي تنظيم، جنھن ذريعي ادبي سرگرميون، ادبي مباحثا، ۽ مشاعرا وغيره ٿيندا آهن. انگريزن جي دور ۾ سنڌ ۾ ڪيتريون ئي ’بزم‘ وجود ۾ آيون. آزادي کانپوءِ اهڙو رجحان جاري رهيو.

## حوالا

زمرو:Articles with short description
بزم طالب الموليٰ

**بزم طالب الموليٰ** سنڌ جي نامياري شاعر ۽ روحاني اڳواڻ مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ جي سرپرستيءَ ۾ 1954ع ۾ قائم ٿي هئي. بزم پنھنجي دؤر جي هڪ ادبي تحريڪ بڻجي اڀري، جنھن جون سنڌ جي مکيہ شھرن ۾ شاخون قائم ٿيون. هن بزم سنڌ ۾ شاعريءَ جي شمع کي سالن تائين روشن رکيو ۽ ڪيتريون ڪانفرنسون منعقد ڪرايون . هن بزم جي شاخن جي سرگرمين ۽ خدمتن جو رڪارڊ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ۾ محفوظ آهي. اهڙين ٻين بزمن ۾: بزم استاد بخاري، بزم نثار بزمي وغيره اچي وڃن ٿيون.

## حوالا
ايوارڊ

**ھن مضمون کي وڪي طرز تي آڻڻ جي ضرورت آھي.** *(نومبر 2018ع)*
thumb|220px|left|ڪٻٽ ۾ رکيل ٽرافيون
**ايوارڊ** يا **اعزاز** (Award)، ادبي دنيا ۾ ڪنهن اديب، شاعر، عالم يا ڪنهن اداري کي ادبي ڪارنامن يا خدمتن تي عزت ۽ مان ڏيڻ لاءِ اعزاز يا انعام ڏيڻ لاءِ تمغو، پئسا يا سرٽيفڪيٽ ڏنو ويندو آهي، ان کي ايوارڊ چئبو آهي. شاھ جي عرس جي موقعي تي سنڌ ۾ ’شاھ لطيف ايوارڊ‘، شاهه تي لکندڙ اديبن ۽ شاھ کي ڳائيندڙن کي ڏنو ويندو آهي. اهڙي طرح “سچل ايوارڊ”، “سگا ايوارڊ”، “سنڌي ادبي سنگت ايوارڊ”، “سنڌي لئنگئيج اٿارٽي ايوارڊ” ۽ ڪي ٻيا ايوارڊ (اعزاز) سنڌ جي ادبي دنيا ۾ ڏنا ويندا آهن.اڳئين زماني ۾ اديبن ۽ شاعرن کي سونا قلم بہ انعام ۾ ڏنا ويندا هئا.

## حوالا

زمرو:اعزاز
باب

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/فائل:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|thumb|تصوير ۾ [حديث جي ڪتاب، صحيح بخاري جي انگريزي ترجمي جي جلدون، جيڪا 3882 بابن ۾ ورهايل آهن.]]
**باب** (Chapter) لفظي معنيٰ "در"، ڪتاب جي هڪ ڀاڱي کي چئن ٿا. ڪنهن ڪتاب، ناول يا موضوع کي مختلف حصن يا بابن ۾ ورهايو ويندو آهي، جئين ته هر موضوع جي اهميت ۽ خصوصيت ظاهر ٿئي.

**وڪيپيڊيا**
* وڪيپيڊيا (باب): وڪيپيڊيا ۾ ڏنل بابن (Portals) کان مراد ڪنهن خاص موضوع تي هڪ تفصيلي ۽ جامع مضمون هوندا آهن. هي باب نه صرف موضوع سان متعلق معلومات ڏيڻ ٿا، پر گڏوگڏ تصويرون، تاريخ، تازي خبرون ۽ لاڳاپيل مضمونن جي فهرست پڻ پيش ڪين ٿا. اهڙي طرح صارفين کي هن موضوع کان متعلق خاص مضمونن تائين آساني کان پهچڻ آسان ٿي ويندو آهي.

باب جو حوالو هيٺ ڏنل معني ۾ به ڏجي سگھجي ٿو. 

**ڪتاب**
* باب (ڪتاب): لکت يا دستاويز جو هڪ مکيه ڀاڱو. 
* باب ڪتاب: هڪ ڪهاڻي يا درسي ڪتاب جيڪي وچولي پڙهندڙن، عام طور تي 7-10 سالن جي عمر لاءِ هوندي آهي.

**عمارتون**
* باب (مسجدون): مسجد نبوي ۽ مسجد الحرام جا وڏا داخلي دروازا، باب عبدالعزيز، باب فهد، باب عبدالله، باب السلام، باب الفتح، باب البقيع وغيره 
* باب (شهر جي فصيلون): پراني عرب ۾ قلعي بند شهرن ۾ فصيلن جا در

**مذهب**
* باب (خطاب): رسول الله حضرت علي کي "باب العلم" جو خطاب ڏنو.
 "انا مدينه العلم و علي بابها"(مون علم جو شهر آهيان ۽ علي هن جو در آهي)
* باب (عهدو): قرامطي فرقي ۾ مذهبي عهدو.
* باب (نالا): بابي مذهب جي باني، "محمد علي باب" جو مختصر نالو.

**تنظيمون**
* باب (تنظيمن جون مقامي شاخون): تنظيم جي اندر هڪ مقامي ڀاڱو، جهڙوڪ غير منافع بخش تنظيم (NGO)، مذهبي تنظيم، ٿقافتي تنظيم، ٽريڊ يونين، يا برادريون ۽ سٿ.

## پڻ ڏسو
* باب: ڊبلن جو هڪ بينڊ.
* 

## حوالا

زمرو:باب
بغاوت

**بغاوت** جڏهن عام ماڻهن جي اڪثريت حڪمرانن يا حڪومت جي پاليسين خلاف عَدم تعاون شروع ڪري تہ اهڙي ڪيفيت کي ’بغاوت‘ چيو ويندو آهي. بغاوت دوران ادب جو ڪردار انتهائي اهم هوندو آهي. نعري بازيءَ وارو ادب بہ انهيءَ صورتحال ۾ تخليق ٿيندو آهي، اديب ۽ شاعر عوام ۾ بغاوتي شعور پيدا ڪندا آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* سرڪشي

## حوالا

زمرو:ڏوھ
بلاغت

**بلاغت** (Rhetoric) عربيءَ جي لفظ ”بليغ“ سان نڪتل آهي، جنھن جي معنيٰ آهي، ”پورو، ڪامل، موقعي مطابق“. اصطلاحي معنيٰ موجب ”بلاغت شعر جي اُها خاصيت آهي، جنھن موجب، شعر ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت ٿيل هجي ۽ ان ۾ اهڙي تہ صفائي ۽ چٽائي هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم اوڏانهن ڇڪجي وڃي.

## حوالا

زمرو:تنقيدي سوچ جو ھنر
زمرو:خيالن جي تاريخ
سر بلاول

**بلاول (سُر)** (Bilawal) هنڊول راڳ جي پنجن زالن مان هڪ آهي، راڳ جي اصطلاح ۾ هڪ ٺاٺ ۽ راڳڻيءَ جو نالو بلاول آهي. هيءُ بلاول ٺاٺ جو سمپورڻ راڳ آهي. هن ۾ کرج يا ڌيوت کي وادي سُر مڃين ٿا ۽ پنچم يا رکب کي سموادي. هن جي آروهيءَ ۾ مَڌَم سُر ڪمزور رهندو آهي ۽ اَمروهيءَ ۾ گنڌار تي زور نه ڏيندا آهن. هن ۾ نکاد جو سُر اڪثر وڪر لڳايو ويندو آهي، يعني ڌيوت کان پوءِ نکاد کي ڇڏي سڌو کرج ڏانهن وڌندا آهن. هن راڳ جو زور اُترانگ يعني مٿين سُرن ۾ رهندو آهي ۽ امروهيءَ ۾ هن جي شڪل ظاهر ٿيندي آهي. هن جي ڳائڻ جو وقت صبح آهي ۽ هن کي ”صبح جو ڪلياڻ“ بہ چوندا آهن. شاھ لطيف جي سر بلاول ۾ڌڻي تعاليٰ، پيغمبر سڳوري ۽ سخي حاڪم ڄام جکري جي ساراھ ڪئي ويئي آهي.

## حوالا
بلو بڪ

[thumb|right|[Chicago Construction Blue Book from 2003]]

بلو بڪ __(Blue-Book):

بلو پاٺي وارو ڪتاب، جنهن جي معنيٰ آهي ’سرڪاري رپورٽ‘، اقتصادي قاعدن جو ڪتاب. هي سرڪاري رپورٽ تي مشتمل ڪتاب، انگريز دور ۾ ڪمشنر ۽ ڊپٽي ڪمشنر رکندا هئا، جنهن ۾ علائقي جون مخفي داخلائون (مخالفن ۽ همدردن جون) رکيون وينديون هيون. ٻي معنيٰ موجب خوف ۽ هراس وارين ڪهاڻين جو ڪتاب، جنهن جو علامتي طور تي بلو رنگ وارو جلد (ٽائيٽل) ٺاهيو ويندو آهي. .ھڪ شمارياتي ڪتاب جو نالو جنھن ۾ تفصيل يا مخصوص انگ اکر درج ڪيا ويندا آھن.ان لفظ جو ذڪر پندرھين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو جڏھن يونائٽيڊ ڪنگڊم جي پارليامينٽ ۾ جو رڪارڊ ھڪ واڱڻائي رنگ جي ڪتاب۾ درج ڪيو ويندو ھيو. آڪسفورڊ يونيورسٽي ڊڪشنري بلو بڪ جو پھريون دفعو رڪارڊ تي اچڻ 1633 ۾ ظاھر ڪيو آھي. ان فقري جون ٻيون بہ جوڙ معنائون آهن. عمارتن ۽ تعميرات جو بلو بڪ 1913 ۾شروع ڪيو ويو جيڪو خريدارن جي گائيڊ آھي ء ييلو پيجز وانگر ان ۾  ڪمپنين ۽ ڪمرشل تعميرات بابت ڄاڻ ھوندي آھي.

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
بند (شاعري)

**بند** (Stanza) عام طرح شعر جي ٻن مصرعن/سٽن کي چئبو آهي. اصطلاحي معنيٰ ۾ نظم جي ترتيب ۽ خيالن جي با مقصد سٽاءَ يا مصرع بند سڏجي ٿو. نظم جي سٽاءَ موجب بند ٻن، چئن، پنجن، ڇهن ۽ اٺن سٽن جو به ٿيندو آهي. بند لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي ٻوليءَ جو لفظ *اسٽينزا* (Stanza) اصل ۾ اٽالين يا اطالوي ٻولي جي لفظ اسٽينسا (Stansa) مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي ڪمرو يا جاء(room).

## حوالا
بوھيمين

thumb|بوھيمين جا روايتي لباس

بوهيمن __(Bohemian):

چيڪ ريپبلڪ جي علائقي بوھيميا جا رھاڪو. بوھيميا جو علائقو پھرين بوھيميا جي بادشاھت ھيو. انگريزيءَ ۾ بوھيمين ويھين صديءَ جي شروعاتي عرصي کان اڳ چيڪ ماڻھن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو ھيو بعد ۾ ويھين صديءَ ۾ چيڪ لفظ جو استعمال شروع ٿيو. لفظ بوھيميا لفظ بوئي (Boii) مان نڪتل آهي جيڪو ڪيلٽڪ قبيلو ھو جو ان علائقي ۾ رھندو ھو.
 
## بوھيمين __ھڪ اصطلاح

هي يورپي ادبي اصطلاح اهڙن اديبن، شاعرن ۽ فنڪارن لاءِ آندو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي زندگي بي ترتيب ۽ منتشر نموني گذاريندا اھن. اهي روايتن کان پاسيرو رهندا آهن. هي لفظ ابتدا ۾ جپسين(Gypsies) لاءِ استعمال ٿيندو هو..

## حوالا
بياني لسانيات

**بياني لسانيات** (Descriptive Linguistics) کي ’**وضاحتي لسانيات**‘ يا ’**توضيحي لسانيات**‘ بہ چئبو آهي. ڪنھن بہ ٻوليءَ جي عملي طريقن جو ڪنھن بہ هڪ دور ۾ جائزو ورتو ويندو آهي؛ اهو دور چاهي حال جو هجي يا ماضيءَ جي دورن مان ڪو بہ هڪ هجي، پر ان دور جو لکيل رڪارڊ موجود هجي. ’بياني لسانيات‘ ۾ جڏهن ڪنھن ٻوليءَ جي هڪ خاص دور جو جائزو ورتو ويندو آهي، تڏهن ان دور جي ماضيءَ ، توڙي مستقبل جو، ڪو لحاظ نہ رکبو آهي ۽ انھن کي بلڪل نظرانداز ڪري پوءِ ان دور ۾ زبان جون خصوصيتون بيان ڪيون وينديون آهن. ساڳئي وقت انھن ٻين ٻولين کي بہ نظرانداز ڪيو ويندو آهي، جيڪي ان سان گڏوگڏ چالو هونديون آهن.

## حوالا

زمرو:ڇنڊ ڇاڻ
زمرو:لسانيات
مضمون (ادب)

لفظ **”مضمون“** (Essay) سنڌي ٻوليءَ ۾ ڏاڍي گهري معنا رکي ٿو. ان جو استعمال ڪيترين معنائن ۾ ٿئي ٿو. مثال طور نثر جي ڪنهن به بياني لکت، ان جي موضوع (Subject)، متن (Text) ، عنوان (Topic)، مرڪزي خيال (Them) يا شعر جي مواد يا رُچ (Content) کي عام طور مضمون سڏيو ويندو آهي. اردو ۾ مضمون کي ’انشائيه‘ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق به آهي. لفظ مضمون عربي ٻوليءَ جي لفظ ”ضمن“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي”گڏ ڪرڻ“، ان ڪري ڪنهن به موضوع کي دليلن، مثالن ۽ حوالن سان سمجهاڻي، وضاحت، مناسب ترتيب ۽ ٺهڪندڙ لفظن کي پيش ڪرڻ کي مضمون چئبو آهي. لفظ مضمون جي وصف اسان وٽ انگريزي لفظ Essay مان آئي آهي. ”ايسي“ (Essay) فرانسيسي ٻوليءَ جي لفظ ”Essai“ مان ورتل آهي، جنهن جي معنا آهي جاکوڙ يا (Attempt) ڪرڻ. ان جو مطلب ٿيو ته مضمون ڪنهن موضوع تي لکڻ جي جاکوڙ جو نالو آهي، مضمون نگاريءَ جو بنياد فرانسيسي دانشور مائيڪل ڊي مانٽين (1533-1592ع) وڌو. سندس شروعاتي تخليقون 1650ع ڌاري مجموعن ۾ آيون. هن پنهنجي ذاتي تاثرن ۽ تخليقي جي روپ ۾ شايع ٿيل لکيڻن کي ”ايسز“ (Esais) جو نالو ڏنو. انگريزيءَ ۾ فرانسسز بيڪن (1561- 1626ع) هن صنف کي مشهور ڪيو. سنڌيءَ ۾ مضمون نگاري انگريز دَور کان زور ورتو. مرزا قليچ بيگ، ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام، ڀيرومل مهر چند، لعلچند، امر ڏنومل، ڄيٺمل پرسرام، ڊاڪٽر دائود پوٽي، ڊاڪٽر گربخشاڻي، عبدالحسين موسوي، عثمان علي انصاري، ڊاڪٽر بلوچ، محمد ابراهيم جويي، هيري ٺڪر، ڪيرت ٻاٻاڻي، مرليڌر جيٽلي، اي. جي. اُتم، ستيش روهڙا ۽ ڊاڪٽر فهميدا حسين ۽ ٻين مضمون جي صنف کي وڏي هٿي ڏني آهي.

## بياني مضمون (Descriptive Essay)

بياني مضمون ۾ ڪنهن جڳهه، شخص،شيءِ منظر، ڪردار ۽ احساس جي جزن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي مضمونن لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ حقيقي ۽ اصلي ڳالهين جو ذڪر ڪيو وڃي، جنهن سان انساني دماغ تي اثر ٿئي. هي مضمون گهڻو ڪري سيکڙاٽ ليکڪ لکندا آهن. بياني مضمونن ۾: شخص (ٽپالي، پوليس، استاد وغيره)، جانور (گڏهه، گهوڙو، شينهن، ڳئون وغيره)، ٻوٽا ۽ گل (گلاب، چنبيلي، ٻٻر، سنجهي وغيره)، معدنيات (لوهه، ٽامو، شيشو وغيره)، عمارتون (ڪاليج، لائبريري، قلندر جي مزار وغيره)، ميوا (صوف، ڪيلا، انگور وغيره)، ڳوٺ، واهڻ ۽ شهر (سنڌ جي ڳوٺن جي زندگي ۽ مسئلا)، ملڪ (پاڪستان، هندستان، آمريڪا وغيره)، صنعتون (ڪپڙو، ٿانو، بجلي جو سامان وغيره)، فطري منظر (بهار جي موسم، مينهوڳي، بجلي جو آزار ۽ گرمي) ۽ مذهب (اسلام، عيسائيت، هندو ڌرم وغيره) جا موضوع اچي سگهن ٿا..

## دليلي مضمون

(Argumentative Essay): استدلالي يا دليلي مضمون ۾ ڪنهن به موضوع، خيال ۽ بيان کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ان جي حق ۾ يا مخالفت ۾ دليل ڏيڻا پوندا آهن. اهڙي طرح بحث کي عقلي، اڀياسي معلومات جي روشني ۾ حل ڪيو ويندو آهي. مثال طور ”وقت جي پابندي”، ”تندرستي“، ”ورزش جا فاعدا“، ”عورتن جي تعليم“ وغير سٺا مثال آهن.

## حوالا

زمرو:لکت
بي ساختہ

**بي ساخته**  
ڪنهن شعر يا عبارت جو بي ساخته يا ڪنهن ارادي جي بغير، پاڻمرادو بي اختيار ٿي نمودار ٿيڻ. جنهن کي ’في البديهه‘ به چئبو آهي. وليم ورڊس ورٿ (1770-1850ع) چيو آهي ته ”شاعري هڪ بي ساخته جذبن جي اٿل جو عمل آهي“. شاعري ڪئي نه ويندي آهي پر بي ساخته ٿي پوندي آهي. 

## حوالا
بي معني شعر

**بي معنيٰ شعر** (Amphigory) اهڙو شعر جنھن ۾ ظاهري طور معنيٰ تہ هجي، پر غور ۽ فڪر کان پوءِ ڪا معنيٰ نظر نہ اچي. ايمفيگوري ٻن يوناني لفظن مان نڪتل آهي:ايمفي (amphi)  جنھن جي معني آهي ٻنهي پاسي يا ٻنهي قسمن جو؛ گورس (gyros) جنھن جي معني سرڪل آھي. اھڙي طرح ان لفظ جي معني ٿيندي : ٻنھي پاسي سرڪل.

## حوالا
بورجوازي

بورجوازي __ بورژوازي __(Bourgeoisie):(; ) مارڪسي نظريي موجب اهو طبقو جيڪو پيداواري ذريعن تي قابض هجڻ جي ڪري يا سرمائيدارانه نظام جي قاعدن موجب، محنت ڪش طبقي جو استحصال ڪري. مطلب ته بوزروائي اهو طبقو آهي، جيڪو سرمائيدار طبقي جي پٺڀرائي ڪندو آهي. .

## نالو ۽ معني

اھو فرينچ ٻوليءَ جو گھڻ معنائون لفظ آهي.جديد فرانسيسي لفظ بورژوا  (bourgeois)  پراڻي فرينچ لفظ بورجواژ  *burgeis*    مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي مارڪيٽ ٽائون. اھو لفظ وري پراڻي فرينڪش ٻوليءَ جي لفظ بورجوا مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي شھر. اصطلاحن بورژوازی جي معني آهي شھر جو رھاڪو.انگريزيء ۾ بورجوازي يا بورژوازي جي معنيَ آهي سرمائيداراڻو حاڪم طبقو جيڪو سماج اندر انتھائي سياسي ۽ معاشي مفاد رکندڙ آهي.  فرينچ انقلاب (1789 کان 1799) ۾ شھري ۽ ٻھراڙيءَ جي سڃاڻپ لاء مذڪر ۽ مونث وارا ٻہ لفظ مروج ٿيا جن تحت ٻھراڙيءَ جي اميرن ۽ عورتن لاء لفظ فيوڊل آرڊر ۽ شھر جي اميرن ۽ عورتن لاء لفظ بورژوازي  سڏجڻ لڳو. ان انقلاب ۾ عام ماڻھن بوربن خاندان جي بادشاھ لوئيس سورھين کي ان جي اميرن سميت ھٽائي ڇڏيو.ان سبب ڪري اڻويھين صديءَ ۾ لفظ بورژوازي عام طور تي سرمائيداراڻي سماج جي مٿئين حاڪم طبقي جو سياسي ۽ معاشرتي نعمل بدل بڻجي ويو. تاريخي طور تي فرانس جي وچين دؤر ۾ لفظ بورجوا ڪوٽن وارن تجارتي شھرن ۾  ھنرمندن ، ڪاريگرن، واپارين  ۽ ٻين کي چيو ويندو هو جن بورجوازي يا بورژوازي ٺاھي اتان جو زميندارن ۽ ھارين جي وچ ۾  ، ۽ مزدورن ۽ پيداواري ذريعن جي مالڪن جي وچ ۾  سوشيو ايڪانامڪ طبقو بڻجي ڪردار ادا ڪرڻ لڳو اھڙي طرح بورژوازي ھڪ وچولو طبقو نروار ٿيو.ان ۾ بزنس ڪندڙ ماڻھو جن جو سرمايي تي اختيار ھيو شھرن جي اندر بورژوازي جي ظھور کي ممڪن بڻايو.

## حوالا
بنياد پرستي

**بنياد پرستي** (Fundamentalism) بنياد پرستي، اصل ۾ هڪ تحريڪ هئي، جيڪا عيسائي مذهب وارن شروع ڪئي هئي، جنهن ۾ روايتي پروٽيسٽنٽ عقيدي تي سختيءَ سان زور ڏنو ويو جنهن موجب آسماني صحيفن کي غلطين کان آجو سمجهڻ ۽ عيسائين جي بنيادي اصولن جي مڪمل پيروي ڪرڻ هو، اڄ ڪلھ بنياد پرستيءَ جو اصطلاح مسلمانن جي انهيءَ گروھ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي, جيڪي جهاد ۽ اسلام جي بنيادي نظرين ۽ رسمي ادائگين تي سختيءَ سان ڪاربند رهڻ تي زور ڏين ٿا ۽ ان لاءِ تشدد کان بہ گريز نہ ٿا ڪن. بنياد پرستي رڳو مسلمانن وٽ نہ، پر هندن، عيسائين وغيره وٽ بہ آهي، جنهن موجب ڌرم يا مذهب جي ظاهري رسمن تي سختيءَ سان عمل ڪرائڻ مقصود آهي. اڄڪلهه بنياد پرستي صحافتي ادب جو خاص موضوع آهي. 

## حوالا

زمرو:نظريو
ٻاراڻا گيت

**ٻاراڻا گيت** (Nursery Rhymes) اها شاعري، جيڪا ٻارن جي وندر، ورونهن ۽ اخلاقي قدرن جي سکيا لاءِ لکي وڃي. اها شاعري اڪثر گيتن ۽ نظمن ۾ هوندي آهي. ٻاراڻن گيتن جي سلسلي ۾ ڪاڪي ڀيرومل جو ھي گيت اڄ تائين ھر ٻار جي زبان تي ھوندو اھي، جنھن ۾ ماءُ جي عظمت کي واکاڻيو ويو آھي: مون کي ڪنھن ٿي کير پياريو؟ پيار منجھان ٿي گود وھاريو؟ خوش ٿي ھر ھر مون ڏي نھاريو؟ منھنجي امڙ ننڊ ڦٽي مون جڏھن ٿي پئي، ڪنھن ٿي سمھاريو لولي ڏيئي ڇڏي نہ مون کي ڪيڏانھن وئي! منھنجي امڙ ماضيءَ ۾ ٻاراڻن گيتن جا شاعر، ڪشنچند بيوس، ڀيرومل ’غريب‘، قليچ بيگ، جمع خان ’غريب‘، محمد صديق ’مسافر‘، هري دلگير، استاد بخاري، شيخ اياز، وغيره ٿي گذريا آهن. جديد سنڌي شاعرن ۾ اياز گل، ادل سومرو، مقصود گل، مختيار ملڪ، ڊاڪٽر ذوالفقار سيال ۽ ٻيا ٻاراڻن گيتن جا شاعر مشھور آهن.

## حوالا
ٻاڻي

**ٻاڻِي** يا **ٻول** گُروءَ جي مُک مان نڪتل وچن يا ٻول. ڌرمي ڪتابن جون واڻيون يا ٻاڻيون يا سلوڪ. ڪن محققن جو خيال آهي تہ ٻاڻي يا واڻيءَ مان ”وائي“ لفظ نڪتو آهي، جيڪو نج سنڌي شاعريءَ جي هڪ اهم صنف آهي.

## حوالا
ٻاونجاھ اکري

**ٻاونجاھ اکري** (Alphabetic Verse) ٻاونجاھ اکريون سنڌي الف ب يعني ٻاونجاھ اکرن سان شروع ٿيندڙ بيتن يا نظمن جي بندن هيٺ طويل نظماڻي صورت ۾ لکيون وينديون آهن. ٻاونجاھ اکريءَ ۾ ”ڱَ“، ”ڙ“ ۽ الف حمزي (ء) جھڙا اکر جيڪي ڪنھن بہ لفظ جي منڍ ۾ نٿا اچن، تن جي ڏکيائيءَ سبب ۽ طويل نظم جي ڪري تمام گهٽ لکيون ويون آهن. شاعريءَ جي قديم انداز بيان سان 1983ع ۽ 1986ع جي ايم آر ڊي تحريڪن ۾ سنڌي شاعر ’سانوڻ وچولائي‘ ٻاونجاھ اکري نظم ۾ جديد رنگ سان خوبصورتيءَ سان لکي آهي، جنهن جو مثال ملڻ محال آهي. هن ”ڱ“ ۽ ”ڙ“ جھڙن لفظن کي پٽيءَ جي اچارن هيٺ استعمال ڪيو. مثال: ”ڱ“ سڱ جھڙو لفظ عجب ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ ڳولي ڏي.“ مشڪور ڦلڪاري نالي شاعر بہ ٻاونجاھ اکري لکي آهي.

## حوالا
ٻڙيون

**ٻڙيون** (...) بيهڪ جي هڪ نشاني. جڏھن تحرير ۾ ڪا ڳالهه اڌ ۾ ڇڏڻي هجي يا ڪنھن چوڻيءَ (Quotation) جو ڪجهه حصو ڪٽي ڇڏڻو ھجي، تہ اتي ٽي ٻڙيون ڏئي ڇڏبيون آھن، جنھن جو مطلب اھو ٿيندو تہ ھتان ڪجهه حصو ڪٽيل اھي. جيڪڏھن ڪٽيل حصو ڏنگين ۾ ھجي، تہ ٻڙيون بہ ڏنگين ۾ ڏبيون اھن. جڏھن ڳالھ اڌ ۾ ڇڏڻ جو تاثر ڏيڻو ھجي تہ بہ جملي جي آخر ۾ اھي ٻڙيون ڏئي ڇڏبيون آهن. ياد رھي تہ اھي ٻڙيون ٽن کان وڌيڪ نہ ڏيڻ گھرجن.

## حوالا

زمرو:لکت
زمرو:نحو
ٻول

**ٻول** (Utterance) عام طرح ”ٻول“ گفتگو، قول، (سخن) يا وچن کي چئبو آهي. اصطلاحي زبان ۾ راڳيندڙ جي سھڻي سخن کي ”ٻول“ سڏبو آهي. لوڪ ادب ۾ ”ٻول“ نظم جي صورت ۾ هوندا آهن، جنھن ۾ ٻھراڙيءَ جا ڏاها سادن لفظن ۽ تشبيهن ۾ فڪر انگيز ڳالهيون ڪندا آهن. ٻول بيت، ٻن بندن کان وٺي ويھن، ٽيھن بندن تائين بہ لکيا ويا آهن. هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو: ڏچر گهوڙي سچر زال، ڇڊي ڪڻڪ، گهاٽا تر، اڌارو وهانءُ، پنجئي نہ ٿيا.

## حوالا
ٻيجل

ٻيجل __(Beejal):سر جي صدا ھڻندڙ مشھور منگتو، جنھن ڪڇ- ڪاٺياواڙ جي راجا راءِ ڏياچ جي سخا جي پرک لاءِ دان ۾ سندس سر جو دان گھريو
 ٻيجل ذات جو چارڻ هيو. ”سورٺ ۽ راءِ ڏياچ“ جي قصي ۾’ ٻيجل چارڻ‘ جو ڪردار اهم آهي، جنهن پنهنجي سُرندي جي سوز ڀرين آلاپن تي راءِ ڏياچ کي راضي ڪري کانئُس سندس سِر ڏان طور ورتو. 

## پڻ ڏسو
* راجاراءِ ڏياچ
*ٻيجل (ذات)
## حوالا
ٻاراڻو ادب

**ٻاراڻو ادب** (Children Literature) اهو ادب آهي، جيڪو ٻارن لاءِ لکيو وڃي ٿو.  ٻارن جي ادب يا نوجوان ادب ۾ ڪهاڻيون، ڪتاب، رسالا ۽ نظمون شامل آهن، جيڪا روايتي ادبي صنفن کانسواء، خاص طور ٻارن لاءِ ٺاهيا ويا آهن. جديد ٻارن جي ادب جي حدن کي، پڙهندڙ جي عمر جي لحاظ کان، يعني تمام ننڍڙن ٻارن لاءِ تصويري ڪتابن کان وٺي نوجوان بالغن لاءِ جيڪا پختگي جي ويجهو آهن، درجه بندي  ڪيو ويندو آهي

ٻارن جي ادب کي روايتي ڪهاڻين جهڙوڪ پرين جون ڪهاڻيون، جيڪيون صرف سترهين صدي کان ٻارن جي ادب جي طور تي سڃاڻپ ڪيون ويون آهن ۽ گيت، هڪ وسيع زباني روايت جو حصو، جيڪا بالغ پنهنجي ٻارن سان، ان کان اڳ جو اهي شايع ٿيا هئا، زباني شيئر ڪندا هئا، تائين ڳولي سگهجو ٿا.  ڇپائي کان اڳ جي ابتدائي ٻارن جي ادب جي ترقي جو پتو لڳائڻ ڏکيو آهي. ڇپائي جي وسيع ٿيڻ کان پوءِ به ڪيتريون ئي ڪلاسيڪل "ٻارن جون ڪهاڻيون" اصل ۾ بالغن لاءِ ٺاهيون ويون هيون ۽ پوء ۾ ٻارن لاءِ ترتيب ڏنيون ويون. پندرهين صدي کان وٺي، گهڻو ادب، اڪثر اخلاقي يا مذهبي پيغام سان، خاص طور تي ٻارن لاءِ ٺاهيو ويو. ٻارن جي ادب کي مذهبي ذريعن، جهڙوڪ مذهبي روايتن يا چارلس ڊارون ۽ جان لاڪ جي اثرن سان وڌيڪ فلسفياتي ۽ سائنسي نقطه نظر سان شڪل ڏني وئي آهي. اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کي "ٻاراڻي ادب جو سونهري دور" سڏيو ويندو آهي، جئين ته ان وقت ڪيتريون ئي ٻارن جون ڪلاسيڪل ڪتابون شايع ٿيون هيون.

دنيا جي ڪنھن بہ ٻوليءَ جي ادب ۾ ’ٻاراڻي ادب‘ کي وڏي اھميت اھي. ٻاراڻي ادب کان سواءِ دنيا جو ڪو بہ ادب ترقي ڪري نہ ٿو سگھي، ڇو جو ٻار ائيندي جو ابو اھي. ٻاراڻي ادب جي ھڪ اھميت اھا اھي تہ ان سان مستقبل جي نئين ۽ ازاد انسان پيدا ڪرڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي. دنيا جي قومن جي تھذيبي ۽ اخلاقي ترقيءَ ۾ ٻاراڻي ادب جو وڏو ڪردار ھوندو آھي. ڏٺو وڃي تہ ٻاراڻي ادب جا ٽي مکيہ سرچشما ٿين ٿا. جن ۾ ماءُ، استاد ۽ اديب شامل اھن. ٻاراڻي ادب جي ابتدا ماءُ جي جھوليءَ واري لوليءَ ۽ ٻوليءَ سان ٿئي ٿي. استاد کيس دنيا جي علمن سان گڏ اخلاقي تربيت سيکاري ٿو ۽ ادب معاشري تي ھڪڙو اثر ڇڏي ٿو، جنھن کي ٻار بہ قبول ڪري ٿو. مطلب تہ جيئن ٻار ائيندي جو ابو اھي، تيئن ٻاراڻو ادب ائيندي جي پيڙھ اھي.

## حوالا

زمرو:ٻاراڻو ادب
زمرو:ٻار
زمرو:ادب
زمرو:ادب بلحاظ صنف
ٻيلڻ

**ٻيلڻ**

ٻيلڻ لوڪ گيت جو هڪ قسم آهي. ڪاڇي جا جت جڏهن اٺ تي چڙهندا آهن، تڏهن اٺ جي مهار ڪنڌ تي رکي هڪ هٿ ڪن تي ڌري ”الوميان“ ڪندا آهن. سندن اها ’الوميان‘ ٻيلڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿيندي آهي. سرائڪي ٻيلڻ جو هڪ مثال هيٺ ڏجي ٿو: چنڊڻ سونهاري، تيڏي گهيڙ اڻانگي تلڙيان ڏي چڙهسان، سهڻل دي سانگي ڇنڊڻ سونهاري، تيڏيانِ ساريان هن ڇپران آندي هن ڪا ڇيلي، ڏسين خير ديان خبران 

## حوالا
ڀاٽڪي اسڪرپٽ

**ڀاٽڪي رسم الخط** (Bhatki Script) لاڙ ۾ لاڙي بندر، فتح باغ، جوڻ، رڙي، بدين، راهمڪي بازار ۽ ٻنگار شھرن ۾ استعمال ٿيندي هئي. ان جي استعمال وارا ڀٽ، ڀان ۽ چارڻ قبيلا هوندا هئا.

## حوالا
ڀاٽيااسڪرپٽ

**ڀاٽيا رسم الخط** (Bhatia Script) ٺٽي جا ڀاٽيا ڪتب آڻيندا هئا. البيرونيءَ مطابق ارڌناگري رسم الخط، ڀاٽيہ رسم الخط پنجاب ۽ سنڌ جي ڪن حصن ۾ ڪتب ايندو هو. خاص طور ٺٽي جا ڀاٽيا هن رسم الخط ۾ پنھنجو علم ادب ۽ ڪاروبار لکندا هئا. عربن جي اچڻ کان گهڻو اڳ هي رسم الخط جاري هو. ڀاٽيا رسم الخط جو استعمال بہ الڳ هوندو هو. مثال طور ٺٽائي ڀاٽين جو الڳ رسم الخط هوندو هو ۽ سيوهاڻي ڀاٽين جو الڳ رسم الخط هوندو هو. 

## حوالا
ڀان

**ڀان** ___(Bhan):

راءِ، برهمڻ، سومرن ۽ سمن جي دور جا شاعر، درٻاري شاعر ۽ شجرا لکندڙ هوندا هئا. انهن ۾ اڪثريت ڀٽن ۽ ڀانن جي هوندي هئي. اها هڪ ذات به آهي. ڀاڳو ڀان، دودي سومري جي درٻار جو مشهور سگهڙ شاعر ٿي گذريو آهي. ڀٽ ۽ ڀان سرڪار جي مشهوري شعرن رستي ڪندا هئا: ”ڪِي جو ٻيجل ٻوليو، ڀِنيءَ ويهي ڀان“ (شاهه، سورٺ).

## حوالا
ڀڃڪير

ڀڃڪير __ھو ڊن اٽ__(Whodunit):

جاسوسي ڪهاڻي( detective story)، جنهن ۾ قتل جو سراغ لهڻ بابت سمجهاڻي يا قاتل جي تلاش ڪرڻ بابت ڪهاڻي هجي.  جرنلسٽ وولف ڪافمين دعوي ڪئي ھئي تہ جاسوسي ناول لاءِ ھو-ڊن-اٽ لفظ جو استعمال سڀ کان پهرين ان ورائٽي ميگزين ۾ 1935 عيسويءَ ۾ ڪيو ھو. 1920 کان 1950 تائين  ڀڃڪير يا ھو-ڊن-اٽ ناولن جو سونھري دؤر سمجھيو ويندو آھي. ان عرصي دوران برٽش ليکڪن  ڏاڍو نالو ڪمايو جن ۾ اگاٿا ڪرسٽي، نڪولس بليڪ، جي.ڪي.چيسٽرٽن، ڪرسٽيئانہ برينڊ، ايڊمنڊ ڪرسپن، ميخائيل انز،  ڊورٿي ايل. سيئرس، گليڊس مچيل، جوزيفائين ٽي شامل آهن.

## حوالا
ڀڳت

ڀڳت ___(Bhagat):

ڀڳت سنڌي نرت ناٽڪ جو ابتدائي روپ آھي. ڀڳت، ڀڳتي اڪثر مرد ھوندا ھئا، جيڪي عورتن جو ويس ڍڪي، پيرن ۾ گھنگھرو ٻڌي، محفلن ۾ ”ڀڳت“ وجھي حاضرين کي خوش ڪندا ھئا. ڀڳت وجھندڙ کي ’ڀڳت‘ چيو ويندو ھو. پنھنجي ڀڳت وجھڻ کان اڳ ڀڳت ”سر ڪلياڻ“ مان ھڪ پرارٿنا پڙهندا ھئا. جھڙي نموني قديم يونان ۾ ’ٽريجدي‘ کان اڳ ڪورس ۾ دعا پڙھي ويندي ھئي ۽ ڌڻيءَ جي واکاڻ ڪندا ھئا. اھڙيءَ ريت ناچ بھ ڀڳت جو روح ھوندو ھو. سنڌ ۾ پراڻي زماني کان ميلن ملاکڙن ۾ لوڪ ناٽڪ (Folk Theatre) ٿيندا هئا. ڀڳت کي ناٽڪ جي شروعاتي صورت چئي سگھجي ٿو. ڪڏھن ڪڏھن ڀڳت ۾ ڪا ڪھاڻي، ڪو منظر، سوال، جواب تي ٻڌل قصي جي صورت ۾ پيش ڪئي ويندي ھئي. اھڙي نموني ڀڳت ڪندڙ فنڪار ۽ اداڪار، اداڪاري ڪندو ۽ نچندو بھ ھو. ڀڳت وجھندڙ اداڪارن جو انگ ھميشھ ٻھ يا ٽي ھوندو ھو. اھي ڀڳت سٺا ڳائڻا بھ ھوندا ھئا. ڪنور ڀڳت، نارو ڀڳت، موٽيو ڀڳت، موهن ڀڳت سنڌ جا مشهور ڀڳت ٿي گذريا آهن. سيد سليمان شاهه به هن قسم جو ڳائڻو هو.

## حوالا
ڀڳتي ناچ

ڀڳتي ناچ __(Bhagti Dance):

سنڌيءَ ۾ ڀڳت ناچ، ڪٿڪ جو نمونو آهي، ڪٿڪ ۾ به قصه گوئي ڪئي ويندي آهي ۽ ناچ وسيلي ڪردارن کان ڳارايو ويندو آهي. اهي نچي نچي پنهنجي احساسن جو اظهار ڪندا آهن. 

## حوالا

زمرو:ناچ
ڀلنامو

ڀلنامو __(erratum_واحد)__(جمع_Errata):

ڪتاب ۾ جيڪي لکت جون چڪون رهجي وينديون آهن، تن جي درست پڙهڻيءَ کي ڪتاب جي پڇاڙيءَ ۾ ڏبو آهي، ان کي ڀلنامو چيو ويندو آهي. .ڪوريجينڊم  (corrigendum) لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي جنهن جي معني به ساڳي آھي.

## حوالا

زمرو:ڪتابي اصطلاعون
ڀئينو

**ڀئينو** __(Bhainoo):

ٿري/ڍاٽڪي لوڪ گيت، جنهن ۾ هڪ عورت شاديءَ کانپوءِ پنهنجي ڀاءُ کي ياد ڪندي آهي.

## حوالا
ڀيانڪ رس

**ڀيانڪ رس**  (Terror Song) اهڙي شاعري، جنھن ۾ دنيا جي دهشت ۽ هيبت جو ذڪر/رس بيان ٿيل هجي.

مثال :
:دهشت دم درياھ ۾، جت جايون جانارن نڪو سنڌو سير جو، 
:مپ نہ ملاحن درندا درياھ ۾، واڪا ڪيو ورن (شاھ)

## حوالا
ڀڄن

**ڀڄن** (Hymn) سنسڪرت لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي ”پوڄڻ“. ڀڄن اهو شعر آهي، جنھن ۾ ايشور/ڌڻيءَ جي بندگي جو ورنن هوندو آهي. ڀڄن ۾”گرو“ (ڀڳوان) جي ساراھ ڪئي ويندي آهي. سنڌ ۾ موهن فقير آهوجا، صوفي دلپت، سوامي مينگهراج، آسو رام ۽ ٻيا ڪيترا ڀڄن جا وڏا شاعر ٿي گذريا آهن. ڀڄن مندرن ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن. ميران ٻائيءَ جا ڀڄن سنڌ هند ۾ مشهور آهن. 

## حوالا
ڀيٽ /تقابلي اڀياس

**ڀيٽ ڪرڻ**/**تقابلي اڀياس** (Compare and Contrast) ادبي تنقيد ۾، خاص طور طريقو آهي، جنهlھن وسيلي ڪردارن واقعن، خيالن، حالتن ادبي فنپارن جي، ٻن اديبن جي موضوعن، اسلوبن جي پاڻ ۾ هڪجهڙاين ۽ مختلف هجڻ جي ڀيٽ ڪئي ويندي آهي. ان کي ڪي تقابلي اڀياس (Comparative Study) پڻ چون ٿا.

## حوالا

زمرو:ڀيٽائڻ
تاثراتي تنقيد

تاثراتي تنقيد __(Impressionistic Criticism):

يوناني ۽لاطيني تنقيد جي ميدان ۾ لانجائينس پهريوننقاد هو، جنهن ادب جي تاثر کي ان جي خوبي قرار ڏنو هو ۽ اعليٰ ادب جي پرک لاءِ ان جي تاثر کي اهميت ڏني هئي. ان کانپوءِآمريڪاجي مشهور نقاد ”اسپسن گارن“ هن نظرئي جو مختصر لفظن ۾بيان ڪيو آهي ته ادب فقط تاثر آهي ۽ ان جي تنقيد به تاثرات جو مجموعو آهي، يعني جڏهن ڪنهن تصنيف کي پڙهڻ وقت جيڪو تاثر پيدا ٿئي ٿو يا تصنيف کي پڙهي ، اهو اندازو لڳايو وڃي ته انهيءَ ڪهڙو تاثر ڇڏيو. هن تنقيد ۾ ادبي نتيجا ۽ سوچون، سماجي قدرن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ ضروري نه آهن. ڪيترن نقادن اهڙي تنقيد کي ”تخليقي تنقيد“ پڻ سڏيو آهي. انهن جو خيال آهي ته ڪنهن ڪتاب کي پڙهڻ ۽ ان مان لطف اندوز ٿيڻ ۽ مجموعي تاثر وٺڻ کانپوءِ جيڪا راءِ قائم ڪجي، اها تاثراتي تنقيد آهي. ائين کڻي چئجي ته تخليق مان ملندڙ لطف جي اثرکي جاچڻ ۽ ماپڻ ئي تنقيد آهي. اهڙي تنقيد جو اصل مقصد انهن ڪيفيتن جي نشاندهي ڪرڻ آهي، جيڪي ڪنهن تخليق کي سرجڻ وقت شاعر يا اديب تي گذرن ٿيون. 

## حوالا
تاثريت

**تاثريت جي تحريڪ** (Impressionism) 1863ع ۾”مو“ نالي هڪ مصور پنهنجي هڪ تصوير ٺاهي”تاثرات“ ذريعي هيءَ تحريڪ شروع ڪئي. تاثريت جي ادبي آغاز جي سراغ لڳائڻ لاءِ پهريائين فرانسيسي ناول نگارن ”زولا“ (1940-1902ع) ۽ ”فلوبيرٽ“ (1821-1880ع) جي تحريرن ڏانهن رجوع ڪيو ويندو هو، جن جي حقيقت نگاريءَ جي خلاف هڪ چڱو چوکو رد عمل شروع ٿي چڪو هو. پر اڳتي هلي ادبي تاثريت پنهنجي هڪ جداگانہ حيثيت قائم ڪري ورتي. 

## اطاليا ۾ پکڙجڻ
اٽلي جي ان فنڪارن مان جيڪي امپريشنسٽ موضوعن کي پنهنجي الڳ ۽ گهرو عبوري انداز ۾ ترقي ڏني، فرانچسکو فلِپيني (1853–1895) هڪ نمايان مقام رکي ٿو. جيتوڻيڪ هو ڪنهن رسمي فنڪاري تحريڪ سان وابسته نه هو، پر هن جي رنگڪاري اٽلي جي فنڪار نسل کي ڄڻ هڪ قسم جي بصري اسڪول لاءِ هڪ رهنمائي ڏني، جيڪا قومي سطح تي ۽ يورپي آفاقن تائين پهتي.

عصري ناقد هن کي “فرانسيسي امپريشنزم جو اطالوي جواب” تسليم ڪن ٿا، پر ان سان گڏ هن جي فن ۾ آزاديءَ، گهراين ۽ ذاتي خوبيون پڻ آهن. ڪلاڊ مونيه جي برعڪس، جنھن جي ڪيريئر کي جزوي طور تي گيلرستان سنڀاليو، جيڪي آمريڪي salons جي مزاج مطابق رنگ چونڊيندا هيا، بازار جي مقصد لاءِ رنگن کي ترتيب ڏيندا هيا، فلِپيني آزاد رهي، ڪنهن به تجارتي ذميواري کان پاسو ڪيو ۽ هڪ استعارتي، اخلاقي ۽ فلسفي انداز ۾ رنگڪاري اختيار ڪئي.

هن جي زرعي منظرن جي پيشڪش — جيڪا فضائي روشني ۽ ديہاتي زندگي جي عزت تي مبني هئي — هڪ انفرادي شاعرانہ انداز پيدا ڪيو، جيڪو ورجاءُ کان ڇٽي ۽ بازار جا تقاضا نه مڃيندڙ هيو. ڪجھ مطالعات هن کي “انٽيڪا جي دور جي اهم ترين اطالوي آرٽسٽ” طور تسليم ڪن ٿيون، جنهن پنھنجي وقت جي سوچ ۾ هڪ نئين سجاڳي آندي. هن کي هڪ انقلابي ۽ فيوٽرسٹ جذبن جو پڻ هڪ عالمی مشهور اڳواڻ تسليم ڪيو وڃي ٿو، خاص طور تي امبرٽو بوچوني تي ان جي اثر جي مدد سان.

اڄڪلهه، سندس گهٽ ملندڙ اور قيمتي بڻيل فن پارا اٽلي آرٽ جي 19هين صدي جي آخرين دور مان اهم شاهديون سمجهيا وڃن ٿا، پنهنجي جمالياتي معيار ۽ فن جي ترقي ۾ تاريخي اهميت جي ڪري، خاص طور تي ماڊرن پينٽنگ ڏانهن وڃڻ جي صورت ۾.

## حوالا
تاڃي پيٽو

**تاڃي پيٽو** لغوي معنيٰ ۾ ڪپڙي جي اڻت ۾ ڊيگهہ، ويڪر، بناوٽ آھي پر ادب ۾ ڪنھن بہ ناول، ڪھاڻي، ڊرامي يا شاعري وغيره جي اڻت کي تاڃي پيٽو چئبو آهي. 

## حوالا
تاريخ گوئي

**تاريخ گوئي** هڪ پراڻو فن آهي، جنھن ۾ ڪنھن بہ واقعي- شادي، غمي، عمارت جو ٺھڻ وغيره جو مثال اهڙن لفظن ۾ منظوم ڪجي، جو حروف مڪتبي تحت اعداد، گهربل سن جي برابر هوندا آهن. تاريخ ۾ تعمير ۽ تحربہ بہ ٿئي ٿو. تاريخ حروف ابجد جي حساب سان نڪرندي آهي.

## حوالا
تاريخ وار

[thumb|222px|[جوزف جسٽس اسڪيليگر جديد ڪرنولاجي جي علم جو باني آھي]]

تاريخ وار __(Chronology):

گذريل واقعن تي تاريخ جو تعين ڪرڻ لاءِ تاريخي دستاويزن جي زماني جي حساب سان ترتيب ۽ اڀياس ڪرڻ. ايم. ايڇ پنهور سنڌ جي واقعاتي لغت Chronological Dictionary of Sindh لکي، جنهن ۾ تخليق ڪائنات کان وٺي سمن جي دور تائين سنڌ جي واقعن کي تاريخ وار بيان ڪيو آهي. 
ڪرنولاجي لاطيني ٻوليءَ جي لفظ ڪرنولاگيا *chronologia*   جيڪو وري قديم يوناني لفظ
,', ڪورونوس chrónos مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي وقت.اھا واقعن جي  واقع ٿيڻ واري وقت کي ترتيب ۾ رکڻ واري سائنس آهي جنهن جو مثال ٽائيم لائين آھي

## حوالا

زمرو:ڌرتي سائنس
زمرو:زميني سائنسون
زمرو:واقعن جي تاريخ وار ترتيب
تاريخي تنقيد

**تاريخي تنقيد** (Historical Criticism) سان ڪنھن بہ فن يا تخليق کي ان جي اصل حيثيت ۽ حالت ۾ ڏٺو ويندو آهي ۽ انهيءَ جي روشنيءَ ۾ فن يا تخليق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي. فريڊرڪ شليگل (Firedrich Schlagal) جو اهو نظريو آهي تہ ادب کي پرکڻ جو بھترين نظريو ۽ طريقو تاريخي آهي هن فن ۽ فنپاري کي تاريخي تناظر ۾ ڏسڻ ۽ پرکڻ جي ڳالهہ ڪئي آهي. تاريخي تنقيد ۾ هيٺين اصولن کي پرکي سگهبو آهي: بڻ بڻياد جي تلاش مقبول ۽ عوامي فن جو شعور تسلسل جو اصول.

## حوالا
تاليف

**تاليف** (Compilation) عربي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي”جز جوڙڻ“، گڏ ڪرڻ سهيڙڻ ٻن شين کي ملائڻ، ادبي طور جدا جدا ڪتابن مان مضمون گڏ ڪري، يا ڪنهن بزرگ جا قول يا ملفوظات جمع ڪري ڪتاب جوڙڻ کي تاليف چئبو آهي ۽ گڏ ڪندڙ کي ”مؤلف“ (Compiler) چيو ويندو آهي. 

## حوالا
تاويل

**تاويل** لفظ ”تاويل“ جي لغوي معنيٰ ”اصل ڏانهن موٽائڻ“ آهي. خاص ڪري قرآن شريف ۾ هيءُ لفظ حقيقت يا حقيقي معنيٰ ڏانهن رجوع ڪرڻ جي معنيٰ يا تفسير لاءِ ڪم ايندو آهي.چوٿين صديءَ هجريءَ تائين هي لفظ تفسير جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو رهيو.”تاويل“ ۽ ”تفسير“ ۾ ٿورو فرق آهي.لفظ ”تفسير“ جو استعمال ڏکين لفظن جي استعمال ۽ تشريح بابت ٿيندو آهي ۽ ”تاويل“ جو لفظ جملن ۾ معنيٰ ۽ وضاحت لاءِ هوندو آهي. 

## حوالا
تبصرو

**تبصرو** (Review) ڪنھن مسئلي، مضمون يا ڪتاب بابت پنھجا خيال ظاهر ڪرڻ. مضمون يا ڪتاب تي ڏنل راءِ. تبصرو عربي ٻوليءَ جي لفظ بصر ڏسڻ، سمجهڻ تان ورتل آهي، جنھن جي معنيٰ آهي خيال، ويچار، ڪنھن ادبي فنپاري بابت پنھنجا خيال ظاهر ڪرڻ. تبصرو دراصل ان راءِ کي چيو ويندو آهي، جنھن ۾ ڪتاب، ليکڪ يا ادبي رجحان وغيره کي عام ڪرڻ يا وڪري کي آسان ڪرڻ لاءِ متعارف ڪرائڻ آهي. تبصرو تنقيدي بہ ٿيندو آهي تہ معلوماتي بہ. تبصرو مختصر بہ ٿي سگهي ٿو تہ طويل بہ. تبصري ۾ ڪتاب تي مجموعي طور مختصر نموني خوبين ۽ خامين سميت راءِ ڏني ويندي آهي. اسان وٽ تبصرا اڪثر اخبارن يا رسالن ۾ شايع ڪيا ويندا آهن.

## حوالا
تت

**تت** (Precise) ڪنهن عبادت جو مغز يا بنيادي خيال مختصر لفظن ۾.

## حوالا
ماسڪو

**ماسڪو** (روسي ٻولي: Москва، انگريزي ٻولي: Moscow) روس جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي، اقتصادي، تجارتي، تعليمي ۽ اچ وڃ جو مرڪز آھي. ھي یورپ کنڊ جو سڀ کان وڏو شھر بہ آھي. هي شهر وچ روس ۾ موسڪووا نديءَ تي بيٺل آهي، جنهن جي آبادي جو ڪاٿو شهر جي حدن اندر ھک کروڑ تیھ لک (13.0 ملين) رهواسين تي آهي، شهري علائقي ۾ ھک کروڑ 88 لک (18.8 ملين) کان وڌيڪ رهواسي، ۽ ميٽرو پوليٽن علائقي ۾ بہ کروڑ 15 لک (21.5 ملين) کان وڌيڪ رهواسي آهن. هي شهر 2,511 چورس ڪلوميٽر (970 اسڪوائر ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جڏهن ته شهري علائقو 5,891 چورس ڪلوميٽر (2,275 اسڪوائر ميل) تي پکڙيل آهي، ۽ ميٽروپوليٽن علائقو 26,000 چورس ڪلوميٽر (10,000 اسڪوائر ميل) تي پکڙيل آهي. ماسڪو دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ آهي، جيڪو پوري ريت يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، يورپ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقو آهي، ۽ يورپي وڏي کنڊ تي زميني ايراضي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي.

دنيا ۾ سڀ کان اترین ۽ سرد ترين ميگا شهر، ماسڪو هڪ وفاقي شهر جي طور تي سنڀاليو ويو آهي، جتي اهو روس ۽ مشرقي يورپ جي سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سائنسي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. الفا ورلڊ شهر جي حيثيت ۾، ماسڪو دنيا جي وڏي شهري معيشتن مان هڪ آهي. هي شهر دنيا جي تيز ترين وڌندڙ سياحتي منزلن مان هڪ آهي ۽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل شهرن مان هڪ آهي. ماسڪو دنيا جي ڪنهن به شهر جي ارب پتين جي ڇهين نمبر تي آباد آهي. ماسڪو انٽرنيشنل بزنس سينٽر يورپ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏي مالي مرڪزن مان هڪ آهي ۽ يورپ جي وڏين بلند ترين عمارتن جي خاصيت آهي. ماسڪو سال 1980ع سمر اولمپڪس جو ميزبان شهر ۽ 2018ع فيفا ورلڊ ڪپ جي ميزبان شهرن مان هڪ هو. 

ماسڪو ڪيترن ئي روسي فنڪارن، سائنسدانن ۽ راندين جي شخصيتن جو گهر آهي، گڏوگڏ عجائب گھر، تعليمي ۽ سياسي ادارا، ۽ ڊراما. هن شهر ۾ ڪيترن ئي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽن تي مشتمل آهي ۽ روسي فن تعمير جي نمائش لاءِ مشهور آهي، خاص طور تي علائقن جهڙوڪ ريڊ اسڪوائر ۽ عمارتن جهڙوڪ سينٽ باسل ڪيٿيڊرل ۽ ڪريملن، جنهن روس جي حڪومت جو اقتدار جي سيٽ آهي. ماسڪو مختلف صنعتن ۾ روسي ڪمپنين جو گهر آهي ۽ هڪ جامع ٽرانزٽ نيٽ ورڪ طرفان خدمت ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا، ڏهه ريلوي ٽرمينل، هڪ ٽرام سسٽم، هڪ مونوريل سسٽم، ۽ ماسڪو ميٽرو شامل آهي، جيڪو يورپ ۾ مصروف ترين ميٽرو سسٽم آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڏي تيز رفتار ٽرانسپورٽ سسٽم مان هڪ آهي. هن شهر جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو سبزي سان ڍڪيل آهي، ان کي دنيا جي سرسبز شهرن مان هڪ بڻائي ٿو. 
## نالو
## تاريخ
## جاگرافي
## حڪومت ۽ انتظامي ڊويزن
## ڊيموگرافي
## فن تعمير
## معيشت
## ٽرانسپورٽ
## تعليم
## صحت
## فن ۽ ثقافت
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:ماسڪو
زمرو:روس
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:روس ۾ شهر
زمرو:ماسڪو اوبلاسٽ
زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون
زمرو:ماسڪو اوبلاسٽ جا شهر
تتبع

**تتبع** ڪنھن شاعر جي غزل يا نظم جي ڀران غزل يا نظم جوڙڻ يا سندس زمين ۾ لکڻ کي تتبع ڪرڻ چئبو آهي.

## حوالا
تجربيت

[thumb|right|[John Locke (1632–1704), a leading philosopher of British empiricism]]

تجربيت __امپرسزم__ (Empiricism):

تجربيت پسنديءَ جا وڏا پرچارڪ جان لاڪ (1632-1704ع)، هابس (1588 - 1679ع)،ڊيوڊ هيوم (1711- 1716ع) ۽ جارج برڪلي (1894-1971ع) چيا وڃن ٿا. هنن جو چوڻ آهي ته درست علم صرف تجربي يا انساني حواسن ذريعي ئي حاصل ڪري سگهجي ٿو. يعني اها شيءِ، جيڪا اديب ڏسي، ڇهي، محسوس ڪري سگهي يا سائنسي طور ان جو تجربو ڪري سگهي، اها تجربيت ۽ درست علم آهي. امپرسزم فلسفي ۾ ھڪ اھڙي نظريي جو نالو آهي جيڪو ٻڌائي ٿو ته علم ھميشہ حواسن جي تجربن سان حاصل ٿئي ٿو. سائنسي فلسفي ۾ امپرسزم يا تجربيت شھادت تي زور ڏئي ٿي، خاص طور تي اھڙي شھادت جيڪا تجربن سان ظاهر ٿئي. اھو خيال ريشنل ازم _ rationalism  جي ابتڙ آھي .ريشنل ازم ٻڌائي ٿو ته علم  reason  مان حاصل ٿئي ٿو ۽ حواسن جو ان ۾ ڪوبہ ڪردار ناھي.

## نالو ۽ معني

انگريزي لفظ امپريڪل _ empirical  قديم يوناني لفظ  ايمپيريا _ ἐμπειρία  مان نڪتل آهي جنھن جي معني تجربو آھي.

## حوالا

زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:فلسفي طريقو
تجريديت

[thumb|220px|[وئسلي ڪئنڊنسڪي پھرين واٽر ڪلر تجريدي آرٽ  پينٽنگ]]

تجريديت __( Abstract Art):

بظاهر بي معنيٰ، خيالي يا تصوراتي فن، جنهن جي پس پرده ڪو مقصد هجي يا اهڙو فن جيڪو فطري هوندي تصوراتي وڌيڪ هجي، جنهن سان اندر جي جذبن ۽ احساسن جو اظهار ڪرڻ لاءِ غير رواجي اظهار ڪيو وڃي. اهڙو فن جيڪو غير موضوعي هجي جنهن ۾ هيئت ۽ حقيقي رنگ سڃاڻپ لائق شين سان هڪجهڙائي رکندڙ نه هجن، جنهن جي ڏسڻ يا پڙهڻ سان لڪل راز يا صورت متعلق سوچي پس پرده حقيقي شڪل تائين رسجي. اڪثر نقاد عڪسيت/محاڪات جي ٺوس يا تجريدي هئڻ بابت پڻ اهو اصطلاح استعمال ڪندا آهن. شاعريءَ ۾ تجريديت کان وڌيڪ مقرر روپ کي وڌيڪ بهتر سمجهيو ويو آهي.

thumb|220px|رابرٽڊلائوني___پريميئر ڊسڪ.

## گئلري



فائل:Arthur Dove, 1911-12, Based on Leaf Forms and Spaces, pastel on unidentified support. Now lost.jpg|Arthur Dove, 1911–12, *Based on Leaf Forms and Spaces*, pastel on unidentified support. Now lost
فائل:Vassily Kandinsky, 1912 - Improvisation 27, Garden of Love II.jpg|Wassily Kandinsky, 

فائل:Hilma af Klint Svanen.jpg|Hilma af Klint, *Svanen* (*The Swan*), 
Image:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|Theo van Doesburg, ]]
فائل:Carlsund Rapid (1930).jpg|Otto Gustaf Carlsund, *Rapid*  
 

## حوالا
تجريدي نظم

**تجريدي نظم** (Abstract Poem) اصطلاحي طور ان نظم کي چئبو آهي، جنھن ۾ ڪو بہ موضوع اهڙيءَ طرح بيان ڪيو وڃي، ڄڻ تہ اهو بي ربط خيال هجي. هي هڪ راز ڀريو نثراڻو نظم هوندو آهي، جنھن ۾ بيان هڪڙو ۽ مقصد ٻيو هوندو آهي. تجريدي نظم، شاعريءَ جو هڪ قسم آهي. سنڌي زبان ۾ ڊاڪٽر ملڪ نديم جي تجريدي نظمن جو پھريون ڪتاب ”تجريدي نظم“ عنوان سان ڇپيل آهي. 

## حوالا
سڪندر اعظم

**سڪندر اعظم** يونان جو عظيم ۽ نوجوان بادشاهه، دنيا جي گهڻي ڀاڱي تي فتح حاصل ڪندڙ جنهنکي اسين سڪندر اعظم جي نالي سان سڃاڻيندا آهيون، اڄ کان لڳ ڀڳ اڍائي هزار سال اڳ جي هن اڳواڻ کي ڪي تاريخدان عظيم ۽ انصاف پسند حڪمران چوندا آهن تي ڪي وري کيس دنيا جو وڏي ۾ وڏو ڌاڙيل به چوندا آهن. سندس لشڪر جنهن پاسي به منهن ڪندو هو ته کين فتح نصيب ٿيندي هئي، پر جڏهن هماليا جي ٽڪر تان سنڌو درياھ جو ڪپر وٺي هيٺ لٿو ته سندس مقابلو ٿيو هند سنڌ جي راجا پورس سان، جنهن ۾ کيس تمام گهڻو نقصان ٿيو، سندس ڪيترائي ساٿي جنرل مري ويا ۽ هو پاڻ به زخمي ٿيو، جنهن کانپوءِ سندس لشڪر فيصلو ڪيو ته هاڻ کين واپس گهرن ڏانهن ورڻ گهرجي.

## پڻ ڏسو
* سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت

## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم
زمرو:بادشاهه
زمرو:قديم يونان
زمرو:يونان جي تاريخ
زمرو:قديم يونان جا بادشاهه
زمرو:قديم يونان جون شخصيتون
زمرو:چوٿين صدي ق م جون شخصيتون
تجزياتي تنقيد

**تجزياتي تنقيد** (Analytical Criticism) ڪيترا نقاد تنقيد جي هن قسم کي تنقيد جو خاص طريقو ڄاڻائين ٿا. ٽي ايس ايليٽ (1965-1888 T.S. Eliot) کي هن تنقيد جو باني ۽ مؤجد سڏيو وڃي ٿو. جنھن جي ڪوشش سان 1920ع کان وٺي تنقيد جي هن قسم مقبوليت ۽ شھرت حاصل ڪئي. 20 صديءَ جي ٻي چوٿائي کان پوءِ جڏهن ادب ۽ تنقيد جي دنيا ۾ تاثريت (Impressionism)، آتم ڪٿا (Autobiography) نقاد جي سرسري ۽ مجموعي ڪوشش خلاف بغاوت جو آغاز ٿيو ۽ جڏهن ڏات توڙي مڃتا کي زوري هڪ ٻئي سان ملايو ويو تہ انهيءَ جي خلاف تنقيد ۾ تجزباتي تنقيد جنم ورتو. تنقيد جو هر انداز، جنھن ۾ ادبي فنپاري جو تجزيو ڪري، انهن جو معروضي مطالعو ڪيو وڃي ۽ ان مان سائنسي انداز ۽ غير جانبداري سان نتيجا اخذ ڪيا وڃن تہ اهڙي تنقيد کي تجزياتي تنقيد چيو ويندو آهي. تجزياتي تنقيد نگارن جو چوڻ آهي تہ تنقيد هڪ قسم جي سائنس آهي، جنھن سان ڪنھن ادب پاري جي مختلف عنصرن جي تجزياتي ڇنڊڇاڻ ڪري انهن جي افاديت ۽ اهميت اجاڳر ڪري سگهجي ٿي.

## حوالا
تجزيو

**تجزيو** (Analysis) ڪن بہ ٻن برابر وارين شين کي ھڪٻئي کان جدا ڪرڻ جي صلاحيت کي چئبو آهي. اھو ھڪ خاص تڪبيري حد تائين برقرار رکي سگھجي ٿو. تجزيي جي صلاحيت کي روشنيءَ جي شعاعن سان بھتر بنائي سگھجي ٿو.

## ادب
تجزيو ڪرڻ جو مطلب آهي ڇيد ڪرڻ ذريعي چڪاس ڪرڻ. ڪنهن به ادب پاري وغيره جي ترڪيبي جزن کي پرکي ان تي مجموعي راءِ ڏيڻ. مفروضي وارين اڳڪٿين ۽ منطقي دليل جي تجربي ۾ اهو ڏٺو وڃي ٿو تہ مفروضو صحيح آهي يا غلط؟ ڪنهن بہ ناول، ڊرامي، ڪهاڻي يا شاعريءَ جو تنقيدي ڪسوٽين مطابق تجزيو ڪيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:اصول ۽ طريقا
زمرو:تصور
زمرو:تعليم جي تاريخ
زمرو:تنقيدي سوچ جو ھنر
زمرو:ڇنڊ ڇاڻ
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنسي طريقو
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:عقلي فلسفو
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:علميات
زمرو:علم موجودات
زمرو:فلسفي جي تاريخ
زمرو:مابعد الطبعيات
زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
اڻ تڻ

**تجسس** (Suspense) ڪنهن ڪهاڻيءَ جي پڙهندڙ، ڊرامي جي ڏسندڙ جي اها ڪيفيت يا انتظار، جنهن ۾ سندس ذهن ۾ اهڙو سوال اڀري ته ڪهاڻيءَ ۾ هاڻي ڇا ٿيندو يا ٿيڻ وارو آهي. اهڙي ڪيفيت کي تجسس يا اشتياق چيو ويندو آهي. درحقيقت جن ڪهاڻين، ناولن يا ڊرامن يا قصن ۾ تجسس جو عنصر وڌيڪ هوندو آهي، اهي ئي مقبول ٿيندا آهن. جاسوسي ادب ۾ تجسس جو عنصر غالب هوندو آهي.

## حوالا

زمرو:ياداشت
تجنيس تام

**تجنيس تام** (Pun)، تام معنيٰ مڪمل؛ ڪلام ۾ ٻہ اهڙا لفظ آندا وڃن، جي لکڻ توڙي پڙهڻ ۾ هڪجهڙا هجن. پر انهن جي معنيٰ مختلف هجي. مثال تجنيس تام:
:جا هَڙَ اَندَرُ جِيَّ، ساهَڙَ ڏِنِي ساھ کي؛
:سا هَڙَ ڇُڙي نہ ساھ جِي، سا هَڙَ ساهَڙَ رِيَّ؛
:ساهَڙَ ميڙِ، سَمِيعَ! تہ سا هَڙَ ڇُڙي ساھ جِي.
::::::سُر سھڻي 5‏:14

هن بيت ۾ ساهڙ لفظ جون ٻہ معنائون آهن: هڪ جي معنيٰ آهي ساهڙُ، يعني ميھار ۽ ٻيو لفظ آهي، سا، هَڙَ يعني اُها ڳنڍ. هن کي تجنيس لفظي بہ چئبو آهي. 

## حوالا

زمرو:علم اللغات