ميڊياوڪي

**ميڊياوڪي** () هڪ سافٽويئر آهي، جنهن جي ذريعي وڪي ويب سائيٽ جو انتظام هلي ٿو. وڪي ويب سائيٽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي گهڻين رٿائن ۾ استعمال هيٺ آهي، انکان سواءِ ٻيون به گهڻيون ئي ويب سائيٽون آهن، جيڪي ان سافٽويئر کي استعمال ڪن ٿيون۔ ميڊياوڪي کي اصل ۾ وڪيپيڊيا جي ضرورتن جي پورائي کي نظر رکندي ترقي ڏني وئي هئي. ميڊياوڪي پي ايڇ پي ڪمپيوٽر جي ٻولي ۾ لِکيل آهي، ۽ GNU گنو اجازت جي تحت عام فائدي جي لاءِ مفت دستياب ۽ اوپن سورس (کليل ذريعو) آهي۔

## تاريخ

جڏهن وڪيپيڊيا جنوري 2001ع ۾ شروع ٿي، تڏهن اها اڳ ۾ موجود وڪي سافٽويئر نظام، يوزموڊ وڪي، تي هلندي هئي. يوزميڊياوڪي پرل پروگرامنگ ٻولي ۾ لکيل هئي، ۽ سڀئي وڪي صفحا متن (ٽيڪسٽ فائيل) فائيلن ۾ محفوظ ڪندي هئي. هي سافٽويئر جلد ئي ڪارڪردگي ۽ خاصيتن ٻنهي لحاظ کان محدود ثابت ٿيو. 2001ع جي وچ ڌاري، ميگنس مانسڪي—جيڪو ڪولون يونيورسٽي جو شاگرد ۽ ڊولپر هو ۽ گڏوگڏ وڪيپيڊيا برادري جو رڪن پڻ هو—نئين سافٽويئر تي ڪم شروع ڪيو جيڪو يوزميڊياوڪي (UseModWiki) جي جاءِ وٺندو ۽ خاص طور وڪيپيڊيا لاءِ تيار ڪيو ويندو. هي سافٽويئر پي ايڇ پي اسڪرپٽنگ ٻولي ۾ لکيو ويو، ۽ ان جي سموري معلومات مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس ۾ محفوظ ڪئي وئي. نئون سافٽويئر 24 آگسٽ 2001ع تائين گهڻو ڪري تيار ٿي ويو، ۽ ٿوري ئي وقت بعد ان لاءِ هڪ آزمائشي وڪي ٺاهي وئي.

هن سافٽويئر جي پهرين مڪمل عملدرآمد 9 نومبر 2001ع تي نئين ميٽا وڪيپيڊيا تي ڪيو ويو. خواهش هئي ته ان کي فوراً انگريزي وڪيپيڊيا تي به لاڳو ڪيو وڃي. پر مانسڪي کي خدشو هو ته ڪرسمس کان اڳ ٿيندڙ آخري امتحانن دوران جيڪڏهن ڪو سافٽويئر نقص ٿيو ته نئين ويب سائيٽ کي نقصان پهچي سگهي ٿو؛ تنهنڪري انگريزي وڪيپيڊيا تي لانچ 25 جنوري 2002ع تائين ملتوي ڪئي وئي. ان کان پوءِ هي سافٽويئر آهستي آهستي ان وقت جي سڀني وڪيپيڊيا ٻولي وارن سائيٽن تي لاڳو ڪيو ويو. هن سافٽويئر کي "پي ايڇ پي اسڪرپٽ" ۽ "مرحلو ٻيو" چيو ويو، جڏهن⁠تہ اڳ واري يوزميڊياوڪي واري مرحلي کي پوءِ "مرحلو پهريون" سڏيو ويو.

وڌندڙ استعمال سبب جلد ئي لوڊ جا مسئلا ٻيهر پيدا ٿيا، ۽ ٿوري ئي وقت بعد سافٽويئر کي ٻيهر لکت ڪرڻ شروع ڪيو ويو؛ هن ڀيري لي ڊينيئل ڪروڪر طرفان، جنهن کي "مرحلو ٽيون" سڏيو ويو. هي نئون سافٽويئر پڻ پي ايڇ پي PHP ۾ لکيو ويو ۽ ماء ايس ڪيو ايل بيڪنڊ (MySQ
backend) استعمال ڪيو، ۽ مرحلو ٻئي جي بنيادي انٽرفيس کي برقرار رکيو، پر وڌيڪ اسڪيليبيليٽي شامل ڪئي وئي. "مرحلو ٽيون" سافٽويئر جولاءِ 2002ع ۾ وڪيپيڊيا تي لاڳو ٿيو.

وڪيميڊيا فائونڊيشن جو اعلان 20 جون 2003ع تي ڪيو ويو. جولاءِ ۾ وڪيپيڊيا جي مددگار ڊينيئل ميئر سافٽويئر لاءِ "ميڊياوڪي" نالو تجويز ڪيو، جيڪو "وڪيميڊيا" سان لاڳاپيل لفظي راند هئي. ميڊياوڪي نالو آهستي آهستي آگسٽ 2003ع کان استعمال ٿيڻ لڳو. هن نالي سبب اڪثر مونجهارو پيدا ٿيندو هو ڇاڪاڻ⁠تہ اهو "وڪيميڊيا" نالي سان گهڻو مشابهت رکي ٿو (۽ اهو وري "وڪيپيڊيا" سان مشابهت رکي ٿو). ميڊياوڪي جو پهريون نسخو، 1.1، ڊسمبر 2003ع ۾ جاري ٿيو.

پراڻو لوگو ايرڪ مولر طرفان ٺاهيو ويو، جنهن لاءِ فلورنس نيبارٽ-ڊيووارڊ طرفان ورتل گلن جي تصوير استعمال ڪئي وئي، ۽ اصل ۾ اهو نئون وڪيپيڊيا لوگو چونڊ مقابلي لاءِ پيش ڪيو ويو هو، جيڪو 20 جولاءِ کان 27 آگسٽ 2003ع تائين ٿيو. لوگو ٽئين نمبر تي آيو، ۽ پوءِ ميڊياوڪي جي نمائندگي لاءِ چونڊيو ويو، جڏهن⁠تہ ٻئي نمبر وارو لوگو وڪيميڊيا فائونڊيشن لاءِ استعمال ڪيو ويو. ٻٽيون چورس ڏنگيون (**[[&nbsp;]]**) ميڊياوڪي ۾ ٻين وڪي صفحن ڏانهن نحو ذريعي هائپرلنڪ ٺاهڻ جي علامت آهن؛ جڏهن⁠ تہ سورج مکي وڪيپيڊيا جي مواد جي تنوع، ان جي لڳاتار واڌ، ۽ فطري وسعت جي علامت آهي.

بعد ۾، ، جيڪو وڪيميڊيا فائونڊيشن جو چيف ٽيڪنالاجي آفيسر هو، هن رليز مينيجر جو ڪردار سنڀاليو.

ميڊياوڪي جي ترقي ۾ اهم مرحلن ۾ شامل آهن: زمرا بندي نظام (2004ع)؛ پارسر فنڪشن (2006ع)؛ جهنڊي لڳل ترميمون (2008ع)؛ "ريسورس لوڊر"، جيڪو سي ايس ايس ۽ جاوا اسڪرپٽ پهچائڻ وارو نظام آهي (2011ع)؛ ۽ وِجُوئل ايڊيٽر، هڪ "جيڪو ڏسو اهو حاصل ڪريو" (ويزي ويگ (WYSIWYG)) سنوار پليٽفارم (2013ع).

نئين لوگو ٺاهڻ جو مقابلو 22 جون 2020ع تي شروع ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ پراڻو لوگو بٽميپ bitmap تصوير هو ۽ ان ۾ تمام گهڻي تفصيل هئي، جنهن ڪري مختلف ريزوليوشن resolution تي ڏيکارڻ ۾ مسئلا پيدا ٿيندا هئا. ٻن مرحلن جي ووٽنگ کان پوءِ، نئون ۽ موجوده ميڊياوڪي لوگو، جيڪو سيرجيو ميگپائي ٺاهيو، 24 آڪٽوبر 2020ع تي چونڊيو ويو ۽ 1 اپريل 2021ع تي سرڪاري طور اختيار ڪيو ويو.

### تاريخ اخراجہ
ميڊياوڪي جو اولين اخراجہ 1.1 آهي، جنهن کي ڊسمبر 2003ع ۾ آندو ويو هيو، جڏنهن ته هاڻوڪي مستحڪم اخراجہ 1.19 آهي جيڪو مئي 2012ع ۾ شائع ٿيو.

## اهم خاصيتون
ميڊياوڪي بنيادي خاصيتن جو هڪ وسيع مجموعو مهيا ڪري ٿو ۽ اضافي ڪارڪردگي لاءِ واڌارن (ايڪسٽينشنن) کي شامل ڪرڻ جو نظام پڻ مهيا ڪري ٿو.

### بين الاقواميت ۽ مڪاني بڻائڻ

وڪيميڊيا منصوبن ۾ گهڻ ٻولين جي اهميت سبب، بين الاقواميت ۽ مڪاني بڻائڻ تي ڊولپرن خاص ڌيان ڏنو آهي. يوزر انٽرفيس مڪمل يا جزوي طور 400 کان وڌيڪ ٻولين ۾ translatewiki.net تي ترجمو ڪيو ويو آهي، ۽ سائيٽ منتظم ان کي وڌيڪ ترتيب ڏئي سگهن ٿا (سڄو انٽرفيس وڪي ذريعي تبديلي لائق آهي).

ڪيترائي واڌارا، خاص طور تي ميڊياوڪي لينگويج ايڪسٽينشن بنڊل، ميڊياوڪي جي گهڻ ٻولين واري نظام کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن.

### انسٽاليشن ۽ ترتيب
ميڊياوڪي انسٽال ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندڙ وٽ اهڙي سرور تي انتظامي اختيار هجڻ گهرجن جيڪو PHP ۽ هڪ مناسب SQL ڊيٽابيس تي هلندڙ هجي. ڪجهه استعمال ڪندڙن لاءِ ورچوئل هوسٽ ٺاهڻ فائديمند هوندو آهي جيڪڏهن سندن ويب سائيٽ ڪنهن فريم ورڪ (جهڙوڪ زوپ يا روبي آن ريلز) تي هلندي هجي جيڪو ميڊياوڪي سان مڪمل طور موافق نه هجي. ڪلاوڊ هوسٽنگ نئون سرور ٺاهڻ جي ضرورت ختم ڪري سگهي ٿي.

انسٽاليشن PHP اسڪرپٽ ويب برائوزر ذريعي هلائي ويندي آهي ته جيئن وڪي جون سيٽنگون شروع ڪيون وڃن. اهو استعمال ڪندڙ کان ضروري پيرا ميٽر طلب ڪري ٿو، جڏهن ته وڌيڪ تبديليون جهڙوڪ اپلوڊ فعال ڪرڻ، سائيٽ لوگو شامل ڪرڻ، ۽ واڌارا انسٽال ڪرڻ LocalSettings.php نالي فائل ۾ سيٽنگون تبديل ڪري ڪيون وينديون آهن.

ميڊياوڪي جا ڪجهه حصا خاص صفحن ذريعي ترتيب ڏئي سگهجن ٿا يا ڪجهه صفحن کي ايڊٽ ڪري؛ مثال طور abuse filters خاص صفحي ذريعي ترتيب ڏئي سگهجن ٿا، ۽ ڪجهه گيجٽ MediaWiki نيم اسپيس ۾ JavaScript صفحا ٺاهي شامل ڪري سگهجن ٿا. ميڊياوڪي ڪميونٽي هڪ مڪمل انسٽاليشن گائيڊ پڻ مهيا ڪري ٿي.

### مارڪ اپ
ميڊياوڪي ۽ ان جي اڳئين سافٽويئر UseModWiki ۾ اهم فرق اهو هو ته CamelCase بدران "آزاد ڳنڍڻا" استعمال ڪيا ويا. ميڊياوڪي ۾ لنڪ ٺاهڻ لاءِ لفظن کي ٻٽي چورس بریکٽن ۾ لکيو ويندو آهي، ۽ وچ ۾ اسپيس برقرار رهندي آهي.

ميڊياوڪي هڪ هلڪو وڪي مارڪ اپ استعمال ڪري ٿو جيڪو HTML کان سکڻ ۽ استعمال ڪرڻ ۾ آسان آهي. ڪجهه اوزار موجود آهن جيڪي جدولن جهڙي مواد کي ميڊياوڪي مارڪ اپ ۽ HTML وچ ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. ميڊياوڪي مارڪ اپ جي وضاحت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر آخرڪار اهو نتيجو نڪتو ته وڪي ڪوڊ لاءِ context-sensitive grammar ضابطا ضروري آهن.

### ايڊٽنگ انٽرفيس
ميڊياوڪي جا بنيادي صفحو ايڊٽ ڪرڻ جا اوزار سکڻ ۾ ڪجهه مشڪل سمجهيا ويا آهن. هڪ سروي ۾ شاگردن ٻڌايو ته انهن کي فارميٽنگ ۾ ٽيڪنيڪل مسئلا پيش آيا، مثال طور تصوير شامل ڪرڻ يا لفظن سان لنڪ ٺاهڻ.

ڊگهن صفحن جي ايڊٽنگ آسان بڻائڻ لاءِ ميڊياوڪي صفحي جي ڪنهن خاص سيڪشن کي الڳ ايڊٽ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ اهو به ٻڌائي سگهي ٿو ته ايڊٽ ننڍو آهي يا وڏو. املا يا گرامر درست ڪرڻ ننڍي ايڊٽ آهي، جڏهن ته نئون متن شامل ڪرڻ وڏي ايڊٽ آهي.

ڪڏهن ڪڏهن جيڪڏهن هڪ استعمال ڪندڙ ايڊٽ ڪري رهيو هجي ۽ ٻيو ساڳئي حصي کي محفوظ ڪري ڇڏي، ته edit conflict پيدا ٿيندو. پوءِ ٻنهي تبديليين کي ملائڻ جو موقعو ڏنو ويندو.

ميڊياوڪي جو يوزر انٽرفيس ڪيترين ٻولين ۾ مڪاني بڻايو ويو آهي. مواد جي ٻولي به مقرر ڪري سگهجي ٿي.

VisualEditor وٽ پنهنجو وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر آهي جنهن کي 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر چيو وڃي ٿو، جڏهن ته پراڻو ايڊيٽر 2010 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر سڏجي ٿو.

### ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس
ميڊياوڪي وٽ هڪ وڌائڻ لائق ويب API آهي جيڪو ڊيٽابيس ۾ موجود ڊيٽا تائين سڌو رسائي ڏئي ٿو. ڪلائنٽ پروگرام API ذريعي لاگ ان ڪري سگهن ٿا، ڊيٽا حاصل ڪري سگهن ٿا ۽ تبديليون موڪلي سگهن ٿا. API جاوا اسڪرپٽ ڪلائنٽ ۽ اينڊ يوزر ايپليڪيشنن کي سپورٽ ڪري ٿو. API کي ٻئي ويب سائيٽ جي backend ذريعي به استعمال ڪري سگهجي ٿو.

Python بوٽ لائبريري Pywikibot ۽ AutoWikiBrowser جهڙا اوزار به API استعمال ڪن ٿا. API کي URL ذريعي به استعمال ڪري سگهجي ٿو. API جو هڪ فائدو اهو آهي ته اهو ٻولي کان آزاد آهي ۽ XML، PHP يا JSON جهڙن فارميٽن ۾ جواب موڪلي سگهي ٿو.

### تبديليون ٽريڪ ڪرڻ
ميڊياوڪي ۾ Recent Changes خاصيت آهي جيڪا تازين تبديليين جي فهرست ڏيکاري ٿي. هن فهرست ۾ ايڊٽ ڪندڙ، ايڊٽ خلاصو، صفحو، ۽ ٽيگ شامل هوندا آهن جهڙوڪ vandalism جو شڪ.

گهڻن فعال وڪين ۾ تبديليون ايتريون گهڻيون ٿينديون آهن جو دستي طور ٽريڪ ڪرڻ مشڪل هوندو آهي. اهڙي حالت ۾ anti-vandal سافٽويئر استعمال ڪيو ويندو آهي. سرور لوڊ گهٽائڻ لاءِ Recent Changes کي IRC چينل ڏانهن به موڪلي سگهجي ٿو.

ٻيو اهم اوزار watchlist آهي، جنهن ۾ لاگ ان ٿيل استعمال ڪندڙ چونڊيل صفحن تي ٿيل تبديليون ڏسي سگهي ٿو.

ميڊياوڪي ڪنهن به استعمال ڪندڙ جي سڀني ايڊٽس کي ڏسڻ جي اجازت به ڏئي ٿو. جيڪڏهن ڪا ايڊٽ مشڪوڪ هجي ته ان استعمال ڪندڙ جون ٻيون ايڊٽس به چيڪ ڪري سگهجن ٿيون.

ميڊياوڪي مخصوص صفحي جي ڪنهن خاص ورزن ڏانهن لنڪ ڪرڻ جي اجازت به ڏئي ٿو، جيڪو سائنسي برادري لاءِ مفيد ثابت ٿيو آهي.

### نيويگيشن
#### وڪي ڳنڍڻا
وڪي ۾ نيويگيشن گهڻو ڪري اندروني وڪي لنڪن ذريعي ٿيندي آهي. جيڪڏهن صفحو موجود هجي ته لنڪ نيري رنگ ۾ هوندي، ۽ جيڪڏهن موجود نه هجي ته ڳاڙهي رنگ ۾. ڳاڙهي لنڪ تي ڪلڪ ڪرڻ سان نئون مضمون ٺاهڻ جو اختيار ملي ٿو. ان سان استعمال ڪندڙ آساني سان اهڙا مضمون ٺاهي سگهن ٿا جن ۾ ٻين لاڳاپيل موضوعن ڏانهن لنڪ هجن، ڀلي اهي مضمون اڃا موجود نه هجن.

#### انٽر وڪي ڳنڍڻا

انٽر وڪي ڳنڍڻا گهڻو ڪري نيم اسپيسن وانگر ڪم ڪن ٿا. انٽر وڪي اڳياڙين جو هڪ مجموعو اهڙي ريت ترتيب ڏئي سگهجي ٿو جو، مثال طور، `wikiquote:Jimbo Wales` جهڙو صفحي جو عنوان استعمال ڪندڙ کي وڪي قول تي جمبو ويلز واري مضمون ڏانهن وٺي وڃي. اندروني وڪي ڳنڍڻن جي ابتڙ، انٽر وڪي ڳنڍڻن ۾ صفحي جي موجودگي معلوم ڪرڻ واري سهولت نه هوندي آهي، تنهنڪري اهو ٻڌائڻ جو ڪو سولو طريقو ناهي ته نيري رنگ وارو انٽر وڪي ڳنڍڻو ٽٽل آهي يا نه.

#### بين اللساني ڳنڍڻا

بين اللساني ڳنڍڻا اهي ننڍا نيويگيشن ڳنڍڻا آهن جيڪي اڪثر ميڊياوڪي اسڪِنن ۾ پاسي واري پٽي تي ظاهر ٿيندا آهن ۽ هڪ ئي وڪي خاندان جي اندر ڪنهن مضمون کي ٻين ٻولين ۾ لاڳاپيل مضمونن سان ڳنڍيندا آهن. هن طريقي سان ٻولي-خاص برادرين کي هڪ وڏي تناظر سان ڳنڍي سگهجي ٿو، ڀلي سڀ وڪيون هڪ ئي سرور تي هجن يا هر هڪ پنهنجي سرور تي.

اڳي وڪيپيڊيا بين اللساني ڳنڍڻا استعمال ڪندي هئي ته جيئن هڪ مضمون کي وڪيپيڊيا جي ٻين ايڊيشنن ۾ ساڳئي موضوع وارن مضمونن سان ڳنڍي سگهجي. پوءِ وڪي ڊيٽا جي شروعات کان پوءِ اهو نظام ان جي جاءِ تي اچي ويو.

### مواد جي تنظيم

#### صفحي جا ٽيب ۽ لاڳاپيل صفحا

صفحي جا ٽيب صفحن جي مٿئين حصي ۾ ڏيکاريا ويندا آهن. اهي ٽيب استعمال ڪندڙن کي موجوده صفحي سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ يا صفحا ڏسڻ جي اجازت ڏين ٿا. موجود بنيادي عملن ۾ موجوده صفحو ڏسڻ، ان کي سنوارڻ، ۽ ان تي بحث ڪرڻ شامل آهن. ڪهڙا ٽيب ظاهر ٿيندا، اهو هن ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته استعمال ڪندڙ وڪي ۾ لاگ ان ٿيل آهي يا نه، ۽ ڇا وٽس وڪي تي سس اوپ جا اختيار آهن يا نه. مثال طور، صفحو منتقل ڪرڻ يا ان کي پنهنجي واچ لسٽ ۾ شامل ڪرڻ جي صلاحيت عام طور رڳو لاگ ان ٿيل استعمال ڪندڙن تائين محدود هوندي آهي. سائيٽ منتظم جاوا اسڪرپٽ استعمال ڪري يا واڌارا نصب ڪري ٽيب شامل يا ختم ڪري سگهي ٿو.

هر صفحي سان هڪ لاڳاپيل تاريخ وارو صفحو هوندو آهي، جنهن مان استعمال ڪندڙ صفحي جي موجود سڀني نسخن تائين رسائي حاصل ڪري سگهي ٿو ۽ پنهنجي پسند جي ٻن نسخن جي وچ ۾ فرق به ٺاهي سگهي ٿو. استعمال ڪندڙن جون ڀاڱيداريون نه رڳو هتي ڏيکاربيون آهن، پر پاسي واري پٽي ۾ "استعمال ڪندڙ جون ڀاڱيداريون" واري چونڊ وسيلي پڻ. 2004ع جي هڪ مقالي ۾ ڪارل چالبورن ۽ ٽيريزا رائيمان لکي ڇڏيو ته "جيتوڻيڪ هي خاصيت وڪي جي گڏيل، ’بي انا‘ روح کان ٿوري انحرافي لڳي سگهي ٿي، پر اهو انهن استادن لاءِ تمام ڪارآمد ٿي سگهي ٿو جن کي انفرادي شاگرد استعمال ڪندڙن جي ڀاڱيداري ۽ شرڪت جو جائزو وٺڻو هجي."

#### نيم اسپيس

ميڊياوڪي مواد کي ترتيب ڏيڻ لاءِ هائپر ڳنڍڻو کان اڳتي وڌي ڪيتريون ئي خاصيتون مهيا ڪري ٿي. انهن مان سڀ کان پراڻين خاصيتن مان هڪ *[[نيم اسپيس]]* آهي. وڪيپيڊيا جي شروعاتي مسئلن مان هڪ انسائيڪلوپيڊياوي مواد کي سار سنڀال ۽ گڏيل بحث سان لاڳاپيل صفحن کان، ۽ گڏوگڏ ايڊيٽرن جي شخصي صفحن کان الڳ رکڻ هو. نيم اسپيس صفحي جي عنوان کان اڳ لڳندڙ اڳياڙيون آهن (جهڙوڪ "`User:`" يا "`Talk:`") جيڪي صفحي جي مقصد کي ظاهر ڪن ٿيون ۽ ساڳئي عنوان هيٺ مختلف ڪم وارا ڪيترائي صفحا موجود رکڻ جي اجازت ڏين ٿيون. مثال طور، "``" عنوان وارو صفحو، بنيادي نيم اسپيس ۾، 1984ع واري فلم بابت ٿي سگهي ٿو جنهن ۾ آرنلڊ شوارزنيگر اداڪاري ڪئي هئي، جڏهن ته "``" عنوان وارو صفحو ڪنهن اهڙي استعمال ڪندڙ جو تعارفي صفحو ٿي سگهي ٿو جيڪو اهو نالو عرف طور اختيار ڪري. وڌيڪ عام صورت ۾، هر نيم اسپيس سان هڪ لاڳاپيل "`Talk:`" نيم اسپيس هوندي آهي، جيڪا ان جي مواد بابت بحث لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ "`User talk:`" يا "`Template talk:`". بحث وارن صفحن جو مقصد اهو آهي ته مواد کي ان مواد جي چوڌاري ٿيندڙ بحث کان الڳ رکيو وڃي.

نيم اسپيسن کي فائيل فولڊرن وانگر سمجهي سگهجي ٿو، جيڪي معلومات يا ڪارڪردگي جي مختلف بنيادي قسمن کي جدا ڪن ٿا. سائيٽ منتظم پنهنجا مرضي وارا نيم اسپيس به شامل ڪري سگهن ٿا. بنيادي طور تي مواد لاءِ 16 نيم اسپيس هونديون آهن، ۽ ٻن *شبه-نيم اسپيسن* جو استعمال dynamically generated "`Special:`" صفحن ۽ ميڊيا فائيلن ڏانهن ڳنڍڻن لاءِ ٿيندو آهي. ميڊياوڪي ۾ هر نيم اسپيس کي هڪ نمبر ڏنو ويندو آهي: مواد وارن صفحن جي نيم اسپيسن کي جفت نمبر ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳالهه ٻولهه وارن صفحن جي نيم اسپيسن کي طاق نمبر ڏنا ويندا آهن.

#### زمري جا ٽيگ
استعمال ڪندڙ نوان زمرا ٺاهي سگهن ٿا ۽ هڪ يا وڌيڪ زمرو ٽيگ مواد جي متن ۾ شامل ڪري صفحا ۽ فائيل انهن زمرن ۾ وجهي سگهن ٿا. انهن ٽيگن جي شامل ٿيڻ سان صفحي جي هيٺان ڳنڍڻا ٺهن ٿا جيڪي پڙهندڙ کي ان زمري ۾ موجود سڀني صفحن جي فهرست ڏانهن وٺي وڃن ٿا، جنهن سان لاڳاپيل مضمونن کي گهمڻ ڦرڻ آسان ٿي وڃي ٿو. مواد کي منظم ڪرڻ لاءِ زمرابندي جي استعمال کي هنن ٻن شين جي گڏيل صورت طور بيان ڪيو ويو آهي:
* گڏيل ٽيگنگ نظام جهڙا ڊيل.آئي.سي.او.يو.ايس؛ ۽
* درجا بندي وارا سلسلا جهڙا ڊيوي ڏهائي درجابندي.

#### ذيلي صفحا
نيم اسپيسن کان علاوه، مواد کي *ذيلي صفحن* جي ذريعي به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو. هي سادي خاصيت `` جهڙي نموني جا خودڪار breadcrumb پيدا ڪري ٿي، جيڪي سليش کان پوءِ واري صفحي (هن مثال ۾ "Subpage title") کان سليش کان اڳ واري صفحي (هن مثال ۾ "Page title") ڏانهن رستو ڏيکارين ٿا.

### حسب ضرورت بڻائڻ

جيڪڏهن اها خاصيت فعال هجي ته استعمال ڪندڙ پنهنجا اسٽائل شيٽ حسب ضرورت بڻائي سگهن ٿا ۽ اهڙو ڪلائنٽ-پاسي جاوا اسڪرپٽ ترتيب ڏئي سگهن ٿا جيڪو هر صفحي جي ڏيک سان گڏ هلي. وڪيپيڊيا تي هن مان ڪيترائي اضافي اوزار ۽ مددگار پيدا ٿيا آهن جيڪي وڪي جي ذريعي تيار ڪري ٻين استعمال ڪندڙن سان ونڊيا ويندا آهن. مثال طور، *navigation popups* هڪ حسب ضرورت جاوا اسڪرپٽ اوزار آهي جيڪو استعمال ڪندڙ جي لنڪن تي ماؤس آڻڻ سان مضمونن جا preview ڏيکاري ٿو ۽ عام سار سنڀال وارن ڪمن لاءِ shortcut پڻ مهيا ڪري ٿو.

سڄي ميڊياوڪي يوزر انٽرفيس کي به وڪي جي اندر ئي، ضروري اختيار رکندڙ استعمال ڪندڙن (عام طور "منتظم" سڏبا) جي ذريعي سنواري سگهجي ٿو. اهو "MediaWiki:" اڳياڙي واري هڪ خاص نيم اسپيس وسيلي ڪيو ويندو آهي، جتي هر صفحي جو عنوان يوزر انٽرفيس جي ڪنهن خاص پيغام جي سڃاڻپ ڪندو آهي. هڪ واڌاري جي استعمال سان، ڪنهن استعمال ڪندڙ لاءِ شخصي اسڪرپٽ ٺاهڻ ۽ اها چونڊ ڪرڻ به ممڪن آهي ته ڪجهه سائيٽ-وياپي اسڪرپٽ ان تي لاڳو ٿين يا نه، ۽ اهو ڪم استعمال ڪندڙ جي ترجيحن واري صفحي تي مناسب اختيار تبديل ڪري ڪيو ويندو آهي.

### سانچا
"MediaWiki:" نيم اسپيس اصل ۾ اهڙا حسب ضرورت متن جا بلاڪ ٺاهڻ لاءِ به استعمال ٿيندي هئي، جيڪي پوءِ هڪ خاص syntax جي ذريعي ٻين صفحن ۾ dynamically لوڊ ٿي سگهن. بعد ۾ اهو مواد پنهنجي الڳ نيم اسپيس "Template:" ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

سانچا اهڙا متن بلاڪ آهن جيڪي جڏهن به ڪو صفحو گهريو وڃي، تڏهن ڪنهن ٻئي صفحي جي اندر dynamically لوڊ ٿي سگهن ٿا. سانچو ٻٽي ڪنگري بریکٽن ۾ ڏنل هڪ خاص ڳنڍڻو هوندو آهي (مثال طور "``")، جيڪو سانچي کي سڏي ٿو (هن مثال ۾  تي موجود) ته جيئن اهو سانچي واري سڏ جي جاءِ تي لوڊ ٿي وڃي.

سانچا جوڙيل دستاويز هوندا آهن جن ۾ خاصيت–قدر جوڙو هوندا آهن. اهي پيرا ميٽرن سان بيان ڪيا ويندا آهن، جن کي ڪنهن مضمون واري صفحي تي شامل ڪرڻ وقت قدر (ڪمپيوٽر سائنس) ڏني ويندي آهي. پيرا ميٽر جو نالو ۽ ان جي قدر کي الڳ ڪندڙ طور هڪ برابر نشان ڌار ڪندو آهي. سانچن جي هڪ قسم، جنهن کي ڄاڻخانو چيو ويندو آهي، وڪيپيڊيا تي ڪنهن موضوع بابت چونڊيل معلومات گڏ ڪرڻ ۽ پيش ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، عام طور دستاويز جي مٿئين حصي ۾ (موبائل ڏيک) يا مٿئين ساڄي ڪنڊ ۾ (ڊيسڪ ٽاپ ڏيک).

ٻين نيم اسپيسن وارا صفحا به سانچن طور شامل ڪري سگهجن ٿا. خاص طور، بنيادي نيم اسپيس جو ڪو صفحو ان جي عنوان کان اڳ ڪولن لڳائي شامل ڪري سگهجي ٿو؛ مثال طور، `:MediaWiki` بنيادي نيم اسپيس مان "MediaWiki" مضمون کي شامل ڪري ٿو. ان کان سواءِ، ڪنهن صفحي جي انهن حصن کي، جيڪي شامل ٿيڻ گهرجن، مختلف طريقن سان نشان لڳائڻ ممڪن آهي؛ جن مان سڀ کان بنيادي هي آهن:

* ، جيڪو اهڙو مواد نشان لڳائي ٿو جيڪو شامل نه ٿيڻ گهرجي؛
* ، جيڪو اهڙو مواد نشان لڳائي ٿو جيڪو ان وقت تائين ڏيکاريو نه وڃي جيستائين اهو شامل نه ڪيو وڃي؛
* ، جيڪو اهڙو مواد نشان لڳائي ٿو جيڪو شامل ٿيندڙ *واحد* مواد هجي.

هڪ لاڳاپيل طريقو، جنهن کي template *substitution* چيو ويندو آهي (۽ جيڪو سانچي جي ڳنڍڻي جي شروعات ۾ `subst:` شامل ڪري سڏيو ويندو آهي)، سانچي جي مواد کي منزل واري صفحي ۾ داخل ڪري ڇڏيندو آهي (بالڪل ڪاپي ۽ پيسٽ جي عمل وانگر)، بجاءِ ان جي ته هر دفعي صفحو لوڊ ٿيڻ تي سانچي جو مواد dynamically لوڊ ڪيو وڃي. هن سان سانچن جي استعمال ۾ غير يڪسانيت پيدا ٿي سگهي ٿي، پر ڪجهه حالتن ۾ اهو ڪارآمد هوندو آهي، ۽ گهڻين حالتن ۾ گهٽ سرور وسيلن جي ضرورت پوندي آهي (اصل بچت جو مقدار وڪي جي ترتيب ۽ سانچي جي پيچيدگي تي دارومدار رکي سگهي ٿو).

سانچن جا ڪيترائي مختلف استعمال پيدا ٿيا آهن. سانچا استعمال ڪندڙن کي اهڙا پيچيده جدول ترتيبون ٺاهڻ جي قابل بڻائين ٿا جيڪي ڪيترن صفحن تي هڪجهڙائي سان استعمال ٿين، ۽ جتي رڳو جدولن جو مواد سانچي جي پيرا ميٽرن وسيلي داخل ڪيو وڃي. سانچا اڪثر وڪيپيڊيا جي ڪنهن مضمون ۾ مسئلا ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، يعني مضمون ۾ هڪ سانچو وڌو ويندو آهي. اهو سانچو پوءِ هڪ تصويري خانو ڏيکاريندو آهي جيڪو ٻڌائيندو آهي ته مضمون جو مواد تڪراري آهي يا ڪنهن ٻي توجهه جو محتاج آهي، ۽ گڏوگڏ ان کي زمري ۾ پڻ شامل ڪندو آهي ته جيئن اهڙي نوعيت وارا مضمون ڳولي سگهجن. سانچا استعمال ڪندڙ صفحن تي به معياري پيغام موڪلڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، جيئن نون استعمال ڪندڙن کي سائيٽ تي ڀليڪار چوڻ، نمايان ڀاڱيدارين تي کين انعام ڏيڻ، جڏهن سندن رويو نامناسب سمجھيو وڃي ته کين تنبيه ڪرڻ، جڏهن سندن سنوارڻ جي حق تي بندش وڌي وڃي ته کين اطلاع ڏيڻ، وغيره.

### گروهه ۽ رسائي تي پابندي
ميڊياوڪي استعمال ڪندڙن جا گروهه ٺاهڻ ۽ بيان ڪرڻ ۾ وڏي لچڪ فراهم ڪري ٿي. مثال طور، هڪ من پسند "ننجا" گروهه ٺاهڻ ممڪن آهي جيڪو استعمال ڪندڙن کي بند ڪري سگهي، صفحا ڊاهي سگهي، ۽ جنهن جون سنوارون بنيادي طور recent changes log ۾ لڪيل هجن. اهڙو "خودڪار-تصديق ٿيل" استعمال ڪندڙن جو گروهه به ٺاهي سگهجي ٿو جنهن جو رڪن ڪو استعمال ڪندڙ تڏهن بڻجي جڏهن هو هڪ خاص انگ تائين سنوارون ڪري ۽ ڪجهه ڏينهن انتظار ڪري. ڪي گروهه جيڪي بنيادي طور فعال هوندا آهن، انهن ۾ bureaucrats ۽ sysops شامل آهن. بيوروڪريٽن وٽ ٻين استعمال ڪندڙن جا حق بدلائڻ جو اختيار هوندو آهي. سس اوپن وٽ صفحن جي تحفظ، ڊاهڻ، ۽ استعمال ڪندڙن کي سنوارڻ کان روڪڻ جا اختيار هوندا آهن. سنوارڻ جي حقن تي ميڊياوڪي جا موجود ضابطا ايترا ڪافي سمجهيا ويا آهن جو انهن وسيلي اسپتال ۾ معياري هلائڻ وارا طريقا جهڙن اهم دستاويزن کي شايع ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو.

ميڊياوڪي رسائي محدود ڪرڻ سان لاڳاپيل بنيادي خاصيتن جو هڪ مجموعو کڻي اچي ٿي، پر ان جي اصل ۽ جاري جوڙجڪ گهڻو ڪري مواد سان لاڳاپيل ڪم ڪار کي ذهن ۾ رکي ٺاهي وئي آهي، نه مواد جي الڳ ورهاست کي. نتيجي طور، ٿورين استثنائن کانسواءِ (جيڪي ڪجهه مخصوص اوزارن ۽ انهن سان لاڳاپيل "Special" صفحن بابت آهن)، صفحن تائين رسائيءَ تي ضابطو ڪڏهن به بنيادي ترقي ۾ وڏي ترجيح نه رهيو آهي، ۽ ڊولپرن صاف طور چيو آهي ته جن استعمال ڪندڙن کي محفوظ استعمال ڪندڙ رسائي ۽ اختيار ڏيڻ جا ضابطا گهرجن، انهن کي ميڊياوڪي تي ڀاڙڻ نه گهرجي، ڇاڪاڻ ته اها اهڙين حالتن لاءِ ڪڏهن ٺاهي ئي نه وئي هئي. مثال طور، اهڙي وڪي ٺاهڻ تمام ڏکيو آهي جتي فقط ڪجهه مخصوص استعمال ڪندڙ ڪجهه صفحا پڙهي يا ڏسي سگهن. هتي اهڙا وڪي انجڻ جهڙوڪ فاس وڪي، موئن موئن ۽ ڪانفلوئنس وڌيڪ لچڪ ڏين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي رسائي ضابطي جي فهرست جهڙا ترقي يافته حفاظتي طريقا سپورٽ ڪن ٿا.

### واڌ پذيري
ميڊياوڪي جي ڪوڊ بيس ۾ هوڪن جا مختلف هنڌ شامل آهن، جتي ڪال بيڪ فنڪشنن وسيلي اضافي پي ايڇ پي ڪوڊ کي واڌ پذير نموني سان شامل ڪري سگهجي ٿو. ان سان ڊولپرن کي اهو موقعو ملي ٿو ته هو بنيادي ڪوڊ ۾ لازمي تبديلي ڪرڻ کانسواءِ، يا پنهنجو ڪوڊ لازمي جائزي لاءِ پيش ڪرڻ کانسواءِ، واڌارا لکي سگهن. ڪنهن واڌاري کي نصب ڪرڻ اڪثر ڪري ترتيب واري فائيل ۾ هڪ سٽ شامل ڪرڻ تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن اضافي تبديليون، جهڙوڪ ڊيٽابيس جي تازه ڪاريون يا بنيادي ڪوڊ تي پيچ، به گهربل هوندا آهن.

پنج بنيادي واڌاري وارا نقطا ٺاهيا ويا هئا ته جيئن ڊولپر ميڊياوڪي ۾ خاصيتون ۽ ڪارڪردگيون شامل ڪري سگهن. هوڪ هر دفعي هلندا آهن جڏهن ڪو خاص واقعو پيش اچي؛ مثال طور، `ArticleSaveComplete` وارو هوڪ تڏهن هلندو آهي جڏهن مضمون کي محفوظ ڪرڻ واري درخواست تي عمل مڪمل ٿي وڃي. هن سهولت کي، مثال طور، اهڙو واڌارو استعمال ڪري سگهي ٿو جيڪو جڏهن وڪي تي نون يا گمنام استعمال ڪندڙن طرفان ڪنهن صفحي ۾ سنوار ٿئي ته چونڊيل استعمال ڪندڙن کي اطلاع ڏئي. نوان ٽيگ به ٺاهي سگهجن ٿا ته جيئن کُلندڙ ۽ بند ٿيندڙ ٽيگن (`<newtag>...</newtag>`) ذريعي ڊيٽا تي عمل ٿي سگهي. پارسر فنڪشنن وسيلي نئون حڪم ٺاهي سگهجي ٿو (``). نوان خاص صفحا به ٺاهي سگهجن ٿا ته جيئن ڪو خاص ڪم سرانجام ڏنو وڃي. اهي صفحا پاڻمرادو تيار ٿيندا آهن. مثال طور، ڪو خاص صفحو اهي سڀ صفحا ڏيکاري سگهي ٿو جن ۾ ڪنهن ٻاهرين سائيٽ ڏانهن هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻا هجن، يا اهو اهڙو فارم تيار ڪري سگهي ٿو جنهن ذريعي استعمال ڪندڙ پنهنجو موٽ موڪلين. اسڪن استعمال ڪندڙن کي ميڊياوڪي جي ڏيک ۽ احساس کي حسب ضرورت بڻائڻ جي اجازت ڏين ٿيون. هڪ ننڍو واڌاري وارو نقطو تصويري فائيلن جي ميزباني لاءِ ايميزون ايس ٿري جي استعمال جي به اجازت ڏئي ٿو.

## واڌارا
### متن جي سنوار ۽ ڦيرڦار

سڀ کان وڌيڪ مشهور واڌارن مان هڪ پارسر فنڪشن وارو واڌارو، پاسر فنڪشنز (ParserFunctions)، آهي، جيڪو شرطي بيانن جي نتيجي جي بنياد تي مختلف مواد کي ڏيکارڻ جي اجازت ڏئي ٿو. اهي شرطي بيان اهڙا ڪم ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ اهو جانچڻ ته ڪو پيرا ميٽر خالي آهي يا نه، لکتن جو پاڻ ۾ مقابلو ڪرڻ، رياضيائي اظھارن جو جائزو وٺڻ، ۽ ان بنياد تي ٻن قدرن مان هڪ موٽائڻ ته ڪو صفحو موجود آهي يا نه. اهو هڪ بدنام حد تائين غيرمؤثر سانچي  جي متبادل طور تيار ڪيو ويو هو. شِنڊلر ParserFunctions واڌاري جي تاريخ هن ريت بيان ڪري ٿو:

هڪ ٻيو پارسر فنڪشن واڌارو، اسٽرنگ فنڪشنز (StringFunctions)، ان لاءِ تيار ڪيو ويو ته جيئن لکت جي ڊيگهه، لکت ۾ جاءِ، ۽ اهڙيون ٻيون شيون پرکي سگهجن. وڪيميڊيا برادرين، جيڪي ساڳي ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ لاءِ اڻ سڌا ۽ ڏکيا workaround ٺاهي چڪيون هيون، زور ڀريو ته اهو سندن منصوبن تي فعال ڪيو وڃي. ان جي ڪارڪردگي جو وڏو حصو آخرڪار پارسر فنڪشنز (ParserFunctions) واڌاري ۾ شامل ڪيو ويو، پر اهو بنيادي طور غيرفعال رکيو ويو، ۽ ٽِم اسٽارلِنگ ان بابت تنبيه ڪئي ته لکت وارا فنڪشن فعال ڪرڻ سان استعمال ڪندڙن کي "پنهنجا parser سڀ کان بدصورت ۽ سڀ کان غيرمؤثر پروگرامنگ ٻولي ۾ لاڳو ڪرڻ" جو موقعو ملندو، يعني ميڊياوڪي وڪي متن پارسر فنڪشنز سان.

### لوا واڌارو
2012ع کان هڪ واڌارو، اسڪرائبنٽو (Scribunto)، موجود آهي، جيڪو "ماڊيول" ٺاهڻ جي اجازت ڏئي ٿو—اهي وڪي صفحا جيڪي اسڪرپٽنگ ٻولي لوا ۾ لکيل هوندا آهن—۽ پوءِ انهن کي سانچن ۽ عام وڪي صفحن جي اندر هلائي سگهجي ٿو. Scribunto 2013ع کان وڪيپيڊيا ۽ ٻين وڪيميڊيا سائيٽن تي نصب ٿيل آهي ۽ انهن سائيٽن تي وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. اسڪرائبنٽو جو ڪوڊ پارسر فنڪشنز استعمال ڪندڙ ساڳئي وڪي متن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور تي تيز هلي ٿو.

### حاشين ۽ علمي ڏيک سان لاڳاپيل
هڪ ٻيو تمام مشهور واڌارو حوالا ڏيڻ وارو واڌارو آهي، جيڪو انلائين ريفرنس استعمال ڪري صفحن ۾ حاشيا شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. بهرحال هن واڌاري تي اها تنقيد به ٿي آهي ته اهو استعمال ۾ ڏکيو آهي ۽ استعمال ڪندڙ کان پيچيده نحو (syntax) ياد رکڻ جي گهرج ڪري ٿو.  نالي هڪ gadget عام سانچن جي مدد سان حوالا ٺاهڻ کي وڌيڪ آسان بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ميڊياوڪي ۾ ڪجهه اهڙا واڌارا به آهن جيڪي علمي ڪم لاءِ موزون سمجهيا ويندا آهن، جهڙوڪ رياضيات وارا واڌارا ۽ هڪ اهڙو واڌارو جيڪو ماليڪيولن کي ٽي-رخائي جڳهه ۾ ڏيکارڻ جي اجازت ڏئي ٿو.

### يڪجائي
هڪ عام وائڊگيٽ واڌارو موجود آهي جيڪو ميڊياوڪي کي لڳ ڀڳ هر شيءِ سان يڪجا ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. واڌارن جا ٻيا مثال، جيڪي ڪنهن وڪي کي بهتر بڻائي سگهن ٿا، زمرو تجويز وارا واڌارا ۽ فليش وڊيو، يوٽيوب وڊيوز، ۽ آر.ايس.ايس. فيڊن کي شامل ڪرڻ وارا واڌارا آهن. ميٽاوِڊ، جيڪو آمريڪي سينيٽ ۽ آمريڪي ايوانِ نمائندگان جي ايوانِي ڪارروائين جون وڊيو ريڪارڊنگون محفوظ ڪري ٿو، اهڙي ڪوڊ وسيلي تيار ڪيو ويو جيڪو ميڊياوڪي کي گڏيل وڊيو تصنيف جي ميدان تائين وڌائيندو هو.

### ڳنڍڻا-اسپيم سان مقابلو
ڪيترائي اسپيم بوٽ اهڙا آهن جيڪي ويب تي ميڊياوڪي جون تنصيبات ڳولي انهن ۾ ڳنڍڻا-اسپيم شامل ڪن ٿا، جيتوڻيڪ ميڊياوڪي اهڙين ڳولا-انجڻ بهترڪاري وارين ڪوششن کي گهٽ همٿائڻ لاءِ نوفالو (nofollow) خاصيت استعمال ڪري ٿي. مسئلي جو هڪ حصو اهو به آهي ته ٽئين ڌر جا ٻيهر شايع ڪندڙ، جهڙوڪ آئيني سائيٽون، شايد پنهنجي ويب سائيٽن تي نوفالو ٽيگ پاڻمرادو لاڳو نه ڪن، تنهنڪري مارڪيٽر اڃا تائين صفحن ۾ ڳنڍڻا وڌي صفحي درجو (PageRank) مان فائدو وٺي سگهن ٿا، جڏهن اهي داخلائون ٽئين ڌر جي سائيٽن تي ظاهر ٿينديون آهن. مسئلي سان مقابلي لاءِ ضد-اسپيم واڌارا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي CAPTCHA شامل ڪن ٿا، ڪجهه URL کي ڪاري فهرست ۾ وجهن ٿا، ۽ ڪنهن خاص استعمال ڪندڙ طرفان تازو شامل ڪيل صفحن کي وڏي پيماني تي ڊاهڻ جي اجازت ڏين ٿا.

### ڳولائون ۽ سوال

ميڊياوڪي بنيادي طور معياري متن-بنياد ڳولا سان گڏ نصب ٿئي ٿي. اهڙا واڌارا موجود آهن جيڪي ميڊياوڪي کي وڌيڪ نفيس ٽئين ڌر وارن ڳولا-انجڻن سان ڪم ڪرڻ ڏين ٿا، جن ۾ اِيلاسٽڪ سرچ (جيڪو 2014ع کان وڪيپيڊيا تي استعمال ٿي رهيو آهي)، لوسين ۽ سفنڪس شامل آهن.

ميڊياوڪي جا ڪيترائي واڌارا اهڙا به ٺهيا آهن جيڪي وڌيڪ پيچيده، پهلون واري ڳولا جي اجازت ڏين ٿا، نه رڳو وڪي ۾ داخل ڪيل ڊيٽا تي پر ميٽا ڊيٽا تي پڻ، جهڙوڪ صفحن جي ترميمي تاريخ. سيمينٽڪ ميڊياوڪي اهڙن واڌارن مان هڪ آهي.

### مالامال مواد

ميڊياوڪي جا ڪيترائي واڌارا اهڙي مالامال مواد جي مدد ڪن ٿا جيڪو خاص نحو وسيلي تيار ڪيو وڃي. انهن ۾ ليٽيڪس (LaTeX) وسيلي رياضيائي فارمولائون، رياضيائي گراف-خطي ڪشي وسيلي بصري وقتي لڪيرون، سرليپي ۽ مصري تصويري لکت شامل آهن.

هي سافٽويئر اپلوڊ ڪيل ميڊيا فائيلن جي هڪ وڏي قسم جي حمايت ڪري ٿو، ۽ تصويري گيلري ۽ ٿمبنيل آسانيءَ سان ٺاهڻ جي اجازت ڏئي ٿو. اگزف (Exif) ميٽا ڊيٽا جي سهولت پڻ موجود آهي. ميڊياوڪي وڪيميڊيا العام گڏيل ذخيرو کي هلائي ٿي، جيڪو سڀ کان وڏن آزاد مواد وارن ميڊيا ذخيرن مان هڪ آهي.

ويزي وگ WYSIWYG سنوار لاءِ وِژيوئل ايڊيٽر ميڊياوڪي ۾ موجود آهي، جيڪو سنوارڻ جو عمل سنواريندڙن لاءِ وڌيڪ آسان بڻائي ٿو، ۽ ميڊياوڪي 1.35 کان ٻڌل شڪل ۾ شامل آهي. ٻيا واڌارا به موجود آهن جيڪي مختلف درجن تائين ويزي وگ WYSIWYG سنوار کي سنڀالين ٿا.

## ڪارڪردگي ۽ ذخيرو
ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ويب جي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سائيٽن مان هڪ، وڪيپيڊيا، کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، تنهنڪري ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي ۽ اسڪيليبيليٽي کي تمام گهڻو بهتر ڪيو ويو آهي. ميڊياوڪي اسڪواڊ، لوڊ بيلنس ٿيل ڊيٽابيس نقل، ڪلائنٽ-سائيڊ ڪيش، ميم ڪيشڊ يا ٽيبل-بنياد ڪيش استعمال ڪري ٿو ته جيئن گهڻو استعمال ٿيندڙ سوالن جي نتيجن کي تيزيءَ سان سنڀالي سگهجي. ان کان علاوه سادي جامد فائيل ڪيش، خاصيتن ۾ گهٽتائي وارو آپريشن، ترميمي متن جي دٻاءُ، ۽ ڊيٽابيس آپريشنن لاءِ نوڪرين جي قطار پڻ شامل آهي. ميڊياوڪي ڊولپرن سافٽويئر کي بهتر ڪرڻ لاءِ مهانگا الگورٿم ۽ ڊيٽابيس سوالن کان بچڻ، مهانگي نتيجن کي ڪيش ڪرڻ، ۽ ڪوڊ جي اهم حصن کي پروفائيلنگ ذريعي بهتر ڪرڻ تي ڌيان ڏنو.

ميڊياوڪي جو ڪوڊ اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو ڊيٽا لکڻ لاءِ پڙهڻ-لکڻ واري ڊيٽابيس استعمال ٿئي ۽ پڙهڻ لاءِ صرف پڙهڻ واري ڊيٽابيس مان ڊيٽا حاصل ڪئي وڃي، جيتوڻيڪ جيڪڏهن پڙهڻ واري ڊيٽابيس تازه نه هجي ته پڙهڻ-لکڻ واري ڊيٽابيس مان به ڪجهه پڙهڻ جا ڪم ٿي سگهن ٿا. ميٽا ڊيٽا، جهڙوڪ مضمونن جي ترميمي تاريخ، مضمونن جا لاڳاپا (لنڪ، زمرا وغيره)، استعمال ڪندڙ اڪائونٽ ۽ سيٽنگون بنيادي ڊيٽابيس ۾ محفوظ ٿي سگهن ٿيون ۽ ڪيش ٿي سگهن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ اصل ترميمي متن، جيڪو گهٽ استعمال ٿيندو آهي، ٻاهرين ذخيرن ۾  بلو ب اسٽوريج جي صورت ۾ محفوظ ٿي سگهي ٿو. هي سافٽويئر وڏي پيماني جي وڪي فارمز جهڙوڪ وڪيميڊيا لاءِ مناسب آهي، جنهن وٽ آگسٽ 2011 تائين لڳ ڀڳ 800 وڪيون هيون. تنهن هوندي به ميڊياوڪي اهڙين تنصيبات کي سنڀالڻ لاءِ ڪو به اندروني گرافڪ يوزر انٽرفيس مهيا نٿو ڪري.

تجربي مان معلوم ٿيو آهي ته ميڊياوڪي ڊيٽابيس ۾ گهڻيون ترميمون اڳين ترميم کان ٿوريون ئي مختلف هونديون آهن. تنهنڪري، ڪنهن مضمون جون پوئين ترميمون پاڻ ۾ ڳنڍي پوءِ دٻائي سگهجن ٿيون، جنهن سان تمام وڏي ڊيٽا ڪمپريشن ريشو حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪا 100 ڀيرا تائين ٿي سگهي ٿي.

معماري بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ، جهڙوڪ اهو وڪي متن کي ڪيئن محفوظ ڪري ٿو ۽ هڪ صفحو ڪيئن تيار ڪري ٿو، ڏسو خارجي ڳنڍڻا.

## حدون
Parser ميڊياوڪي نحو لاءِ عملي طور معياري حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪا رسمي نحو مقرر نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ رسمي تعريف جي کوٽ سبب ميڊياوڪي لاءِ ويزي وگ سنواريندڙ ٺاهڻ ڏکيو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي ويزي وگ WYSIWYG واڌارا موجود آهن، جن ۾ مشهور وِجُوئل ايڊيٽر پڻ شامل آهي.

ميڊياوڪي کي خاص طور آن لائين فورم يا بلاگنگ سافٽويئر جي متبادل طور ٺاهيو نه ويو آهي، جيتوڻيڪ اهڙا واڌارا موجود آهن جيڪي انهن ٻنهي کي ممڪن بڻائين ٿا.

نئين ميڊياوڪي استعمال ڪندڙن لاءِ عام آهي ته ڪجهه غلطيون ڪن، جهڙوڪ چار ٽِلڊ (~) سان پوسٽ تي صحيح ڪرڻ وساري ڇڏڻ (), يا هٿ سان سادي لکت واري صحيح لکڻ، ڇاڪاڻ⁠تہ ميڊياوڪي بحث صفحن تي رابطي جي مخصوص طريقي کان اڻواقف هوندا آهن. ٻي طرف، انهن بحث صفحن جو فارميٽ هڪ استاد طرفان هڪ مضبوط خاصيت طور بيان ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو روايتي ٿريڊ ٿيل بحث فورمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تفصيلي بحث جون سهولتون ڏئي ٿو. مثال طور، سڄي پيغام جو جواب ڏيڻ بدران، بحث ڪندڙ اصل صفحي جي ڪنهن به لفظ مان نئين وڪي صفحي ڏانهن ڳنڍڻو ٺاهي سگهي ٿو. بحث کي سمجهڻ آسان هوندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ مواد ڳنڍيل وڪي صفحن ذريعي موجود هوندو آهي، روايتي فورمن جيان جوابن جي ڊگهي قطار بدران. بهرحال، ڪجهه حالتن کان سواءِ، شاگرد هن سهولت کي استعمال نه ڪندا هئا، شايد روايتي سڌي بحث واري طريقي سان واقفيت ۽ مواد کي وڌيڪ ڳنڍڻن سان ڀرپور بڻائڻ بابت رهنمائي جي کوٽ سبب.

ميڊياوڪي ۾ ڊفالٽ طور اهڙي دستاويزن ٺاهڻ لاءِ گهٽ سهولت موجود آهي جيڪي ٻين صفحن مان ڊيٽا گڏ ڪري پاڻمرادو تيار ٿين. اهڙين خاصيتن کي ميڊياوڪي اندر شامل ڪرڻ بابت ڪجهه تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي. سيمينٽڪ ميڊياوڪي واڌارو اهڙيون خاصيتون مهيا ڪري ٿو. اهو وڪيپيڊيا تي استعمال نٿو ٿئي، پر 1,600 کان وڌيڪ ٻين ميڊياوڪي تنصيبات ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. Wikibase ريپوزيٽري Repository ۽ وڪي بيس ريپوزيٽري گراھڪ ترتيبوار وڪيڊيٽا ۽ وڪيپيڊيا ۾ لاڳو ڪيا ويا آهن، ۽ ڪجهه حد تائين سيمينٽڪ ويب خاصيتون ۽ مرڪزي ڊيٽا کي مختلف وڪيپيڊيا مضمونن جي انفوباڪس سان ڳنڍڻ جي سهولت ڏين ٿا.

ميڊياوڪي کي اپگريڊ ڪرڻ عام طور مڪمل طور پاڻمرادو هوندو آهي ۽ سائيٽ جي مواد يا سانچي پروگرامنگ ۾ تبديلي جي ضرورت نه پوندي آهي. تاريخي طور ڪجهه مسئلا تڏهن پيش آيا جڏهن تمام پراڻن نسخن مان اپگريڊ ڪيو ويو.

## ڊيٽابيس

ميڊياوڪي يا ته مائي ايس ڪيو ايل/ماريا ڊي بي، پوسٽگري ايس ڪيو ايل يا ايس ڪيو ايلائيٽ تعلقي ڊيٽابيس انتظامي نظام استعمال ڪري سگهي ٿي. اوراڪل ڊيٽابيس ۽ مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور جي مدد ميڊياوڪي 1.34 کان پوءِ ختم ڪئي وئي. هڪ ميڊياوڪي ڊيٽابيس ۾ ڪيترائي درجن جدولون هوندا آهن، جن ۾ هڪ `page` ٽيبل شامل هوندو آهي جيڪو صفحن جا عنوان، صفحي جا سڃاڻپ نمبر، ۽ ٻيو ميٽا ڊيٽا رکندو آهي؛ ۽ هڪ `revision` ٽيبل، جنهن ۾ هر ڀيري ترميم ٿيڻ تي هڪ نئين قطار شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ صفحي جو سڃاڻپ نمبر، ڪيل تبديلي جو مختصر متن، مضمون جي سنواريندڙ جو نالو (يا غير رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ جي صورت ۾ ان جو آءِ پي پتو) ۽ وقت جي مُهر شامل هوندي آهي.

2008ع کان اڳ واري ساڍن چار سالن جي عرصي دوران، ميڊياوڪي ڊيٽابيس ۾ 170 اسڪيمه نسخا هئا. شايد سڀ کان وڏي اسڪيمه تبديلي 2005ع ۾ ميڊياوڪي 1.5 سان ڪئي وئي، جڏهن ڪارڪردگي ۽ لچڪ بهتر ڪرڻ لاءِ ميٽا ڊيٽا کي مواد کان الڳ محفوظ ڪيو ويو. جڏهن هي واڌارو وڪيپيڊيا تي لاڳو ڪيو ويو، تڏهن سائيٽ کي سنوار لاءِ بند ڪيو ويو، ۽ اسڪيمه کي نئين نسخي ۾ لڳ ڀڳ 22 ڪلاڪن ۾ تبديل ڪيو ويو. ڪجهه سافٽويئر واڌاري جون تجويزون، جهڙوڪ مضمونن جي حصن کي واچ لسٽ ذريعي ڏسڻ جي اجازت ڏيڻ واري تجويز، رد ڪيون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ ضروري اسڪيمه تبديليون وڪيپيڊيا جي تمام گهڻي وقت تائين بندش جو سبب بڻجن ها.

## تحفظ
ميڊياوڪي جي ڊولپرن بنيادي ڪوڊ ۽ واڌارن ٻنهي لاءِ حفاظتي معيار لاڳو ڪيا آهن. ايس ڪيو ايل سوال ۽ HTML جي ٻاھرين ڏيک کي عام طور اهڙن ريپر wrapper فنڪشنن وسيلي سنڀاليو ويندو آهي جيڪي جاءِ-جاءِ اسڪرپٽنگ ۽ ايس ڪيو ايل انجيڪشن کان بچاءَ لاءِ تصديق، escaping ۽ filtering ڪندا آهن. ميڊياوڪي جي ڪنهن نسخي جي جاري ٿيڻ کان پوءِ ڪيترن ئي حفاظتي مسئلن لاءِ patch جاري ڪرڻا پيا آهن، ۽ ان ئي مناسبت سان MediaWiki.org چوي ٿي ته "توهان کڻي سگهو ٿا سڀ کان اهم حفاظتي قدم اهو آهي ته پنهنجي سافٽويئر کي تازه ترين رکو"، جنهن لاءِ اعلان واري مراسلاتي فهرست ۾ شامل ٿيڻ ۽ اعلان ڪيل حفاظتي تازه ڪاريون نصب ڪرڻ ضروري آهي.

## سهائتا
ميڊياوڪي استعمال ڪندڙن لاءِ سهائتا هنن ذريعن تي مشتمل آهي:
* ميڊياوڪي.او آر جي، جنهن ۾ مددگار ڊيسڪ پڻ شامل آهي.
* هڪ سرڪاري مراسلاتي فهرست، ميڊياوڪي-l.
* ميڊياوڪي جي انتظام بابت ڪيتريون ئي ڪتابون لکيون ويون آهن، جن ۾ ڪجهه مفت آن لائين ڪتاب پڻ شامل آهن.

## اجازت نامو
ميڊياوڪي آزاد ۽ کليل ذريعو سافٽويئر آهي ۽ جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس جي نسخي 2 يا ان کان پوءِ جي ڪنهن به نسخي جي شرطن هيٺ ورهايو وڃي ٿو. ان جي دستاويزات، جيڪي ان جي سرڪاري ويب سائيٽ www.mediawiki.org تي موجود آهن، ڪريئيٽو ڪامنز بي واي-ايس اي 4.0 اجازت نامي هيٺ جاري ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ڪجهه مدد وارا صفحا، جيڪي نون وڪي تنصيبات ۾ آزاديءَ سان نقل ڪرڻ ۽/يا ميڊياوڪي سافٽويئر سان گڏ ورهائڻ لاءِ رکيا ويا آهن، قانوني مسئلن کان بچڻ لاءِ عوامي ملڪيت ۾ ڇڏيا ويا آهن، خاص طور انهن وڪين لاءِ جيڪي ٻين اجازت نامن هيٺ هلن ٿيون. ميڊياوڪي جي ترقي عام طور کليل فائيل فارميٽن جي استعمال کي ترجيح ڏيندي رهي آهي.

## ترقي
ميڊياوڪي جي ترقي ۽ سار سنڀال لاءِ رضاڪارن جي هڪ سرگرم برادري موجود آهي. ميڊياوڪي جا ڊولپر دنيا جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اڪثريت آمريڪا ۽ يورپ ۾ آهي. 2004ع کان وٺي ميڊياوڪي ڊولپرن لاءِ روبرو گڏجاڻيون ۽ پروگرامنگ سيشن سال ۾ هڪ ڀيرو يا ڪيترائي ڀيرا منعقد ٿيندا رهيا آهن.

ڪو به شخص منصوبي جي پاچن کي ان جي گِٽ/گيريٽ ذخيري ۾ جمع ڪرائي سگهي ٿو.
اهڙا پگهاردار پروگرامر پڻ آهن جيڪي بنيادي طور وڪيميڊيا فائونڊيشن لاءِ منصوبا تيار ڪن ٿا. ميڊياوڪي جا ڊولپر گوگل سمر آف ڪوڊ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا، جتي اهي انهن شاگردن لاءِ رهنما مقرر ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا جيڪي ميڊياوڪي جي بنيادي ڪوڊ ۽ واڌاري وارن منصوبن تي ڪم ڪرڻ چاهين ٿا.
نومبر 2012ع کان اڳ واري سال دوران لڳ ڀڳ ٻه سئو ڊولپر اهڙا هئا جن ميڊياوڪي جي بنيادي ڪوڊ يا ان جي واڌارن ۾ تبديليون شامل ڪيون هيون.
ميڊياوڪي جا وڏا نسخا لڳ ڀڳ هر ڇهن مهينن ۾ جاري ڪيا ويندا آهن، جنهن لاءِ واڌ واري شاخ  جا سنيپ شاٽ ورتا ويندا آهن، ۽ اها شاخ لڳاتار هلندڙ حالت ۾ رکبي آهي؛ ننڍا نسخا، يا نقطي نسخا، ضرورت موجب خرابين (خاص طور حفاظتي مسئلن) کي درست ڪرڻ لاءِ جاري ڪيا ويندا آهن.
ميڊياوڪي کي لاڳيتي يڪجائي واري ترقي ماڊل هيٺ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ سافٽويئر تبديليون باقاعدگي سان وڪيميڊيا جي سائيٽن تي زنده حالت ۾ لاڳو ڪيون وينديون آهن.
ميڊياوڪي وٽ هڪ عوامي خرابي ڳولهڻ وارو نظام پڻ آهي، *phabricator.wikimedia.org*، جيڪو فئبريڪيٽر هلائي ٿو. هي سائيٽ سافٽويئر خاصيتن ۽ سافٽويئر سڌاري جي گهرجن لاءِ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.

## ميڊياوڪي استعمال ڪندڙ سائيٽون

ميڊياوڪي جو سڀ کان مشهور استعمال وڪيپيڊيا ۾ ٿيو آهي ۽ ان کان گهٽ درجي ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ٻين منصوبن ۾. فئنڊم، جيڪو هڪ وڪي هوسٽنگ سروس آهي ۽ اڳ ۾ وڪيا سڏبو هو، ميڊياوڪي تي هلندو آهي. ٻيون عوامي وڪيون جيڪي ميڊياوڪي تي هلن ٿيون انهن ۾ وڪي هاو ۽ ايس اين پيڊيا شامل آهن. وڪي ليڪس شروعات ۾ ميڊياوڪي تي ٻڌل سائيٽ هئي، پر هاڻي اها وڪي ناهي.

وڪيپيڊيا جا ڪيترائي متبادل وڪي انسائيڪلوپيڊيا پڻ ميڊياوڪي تي هلن ٿا، جن ۾ سيٽيزينڊيم، ميٽاپيڊيا، اسڪالرپيڊيا ۽ ڪنزرويپيڊيا شامل آهن. ميڊياوڪي ڪيترين وڏين ڪمپنين جي اندروني نظامن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ نوويل ۽ انٽيل شامل آهن.

حڪومتن اندر ميڊياوڪي جي اهم استعمالن ۾ انٽيليپيڊيا شامل آهي، جيڪو آمريڪا انٽيليجنس ڪميونٽي استعمال ڪري ٿي، ڊپلوپيڊيا جيڪو آمريڪا اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ استعمال ڪري ٿو، ۽ مل وڪي جيڪو مل سوئيٽ جو حصو آهي ۽ آمريڪا ڊپارٽمينٽ آف ڊفينس استعمال ڪري ٿو. گڏيل قومن جو نظام جون اداريون جهڙوڪ گڏيل قومن ترقي پروگرام ۽ گڏيل قومن عورتن جي ترقي لاءِ بين الاقوامي تحقيق ۽ تربيت اداري (انسٽراو) پڻ پنهنجون وڪيون ميڊياوڪي استعمال ڪندي ٺاهيون، ڇاڪاڻ⁠ته "هي سافٽويئر وڪيپيڊيا هلائي ٿو، تنهنڪري ان جي مڪمل آزمائش ٿي چڪي آهي، مستقبل ۾ به ترقي ٿيندي رهندي، ۽ مستقبل جا ٽيڪنيشن ٻين وڪي سافٽويئر جي ڀيٽ ۾ ميڊياوڪي سان وڌيڪ واقف هوندا".

فري سافٽويئر فائونڊيشن پڻ ليبرپلينيٽ سائيٽ لاءِ ميڊياوڪي استعمال ڪري ٿي.

## ٻين آن لائين گڏيل ڪم ڪندڙ سافٽويئر سان مقابلو

آن لائين گڏيل ڪم ڪندڙ سافٽويئر استعمال ڪندڙ ميڊياوڪي جي فنڪشنن ۽ ترتيب سان واقف هوندا آهن ڇاڪاڻ⁠ته اهو وڪيپيڊيا تي استعمال ٿئي ٿو. 2006 ۾ اڪيڊميا ۾ سماجي سافٽويئر بابت هڪ جائزي ۾ چيو ويو ته "ٻين وڪين جي مقابلي ۾، ميڊياوڪي ظاهري طور تي سادو هوندي به خوبصورت نظر اچي ٿو، ۽ ان ۾ آساني سان ترتيب ڏئي سگهجندڙ سائڊ مينيو ۽ اسٽائل شيٽ هوندي آهي". بهرحال، 2006 جي هڪ جائزي ۾ ڪانفلوئنس (سافٽويئر) کي وڌيڪ بهتر پيداوار قرار ڏنو ويو ڇاڪاڻ⁠ته ان جو API وڌيڪ استعمال لائق هو ۽ اهو ڪيترين وڪين کي بهتر نموني سپورٽ ڪري سگهندو هو.

2009 ۾ هانگ ڪانگ يونيورسٽي ۾ هڪ مطالعي ۾ ٽو وڪي کي ميڊياوڪي سان ڀيٽيو ويو. ليکڪن ٻڌايو ته ٽو وڪي تعليمي مقالن ۽ ٽيڪنيڪل منصوبن جي ترقي لاءِ گڏيل اوزار طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن⁠ته ميڊياوڪي جو سڀ کان مشهور استعمال وڪيپيڊيا آهي. ٻنهي پليٽفارمن ۾ بحث ۽ ترقي جي ٽريڪنگ جي سهولت موجود آهي، پر ٽو وڪي ۾ "رپورٽ" وارو حصو آهي جيڪو ميڊياوڪي ۾ موجود ناهي. شاگردن ميڊياوڪي کي ٽو وڪي جي ڀيٽ ۾ استعمال ڪرڻ ۾ وڌيڪ آسان ۽ وڌيڪ دلچسپ سمجهيو. جڏهن انهن کان پڇيو ويو ته ڇا هو علم جي انتظام واري ڪورس جي گروپ منصوبي لاءِ ميڊياوڪي استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪندا، ته 16 مان 15 شاگردن ميڊياوڪي کي ترجيح ڏني. ٽو وڪي ۽ ميڊياوڪي ٻنهي وٽ لچڪدار پلگ ان آرڪيٽيڪچر موجود آهي.

2009 جي هڪ مطالعي ۾ شاگردن جي ميڊياوڪي ۽ گوگل ڊاڪس سان تجربي جو مقابلو ڪيو ويو، جنهن ۾ شاگردن گوگل ڊاڪس کي استعمال ۾ وڌيڪ آسان ترتيب جي ڪري وڌيڪ درجو ڏنو.

2021 ۾ برازيلين نيوڪليئر انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ پاران ڪيل هڪ مطالعي ۾ ميڊياوڪي تي ٻڌل علم جي انتظام واري نظام جو مقابلو ٻن ٻين نظامن سان ڪيو ويو جيڪي ڊي اسپيس ۽ اوپن جرنل سسٽمز تي ٻڌل هئا. هن مطالعي ۾ ميڊياوڪي جي فائدي طور استعمال جي آسان هجڻ کي نمايان ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠ته وڪي ميڊيا فائونڊيشن ميڊياوڪي اهڙي ويب سائيٽ لاءِ تيار ڪيو جيڪا عام ماڻهن لاءِ هئي (وڪيپيڊيا)، تنهنڪري ان جو يوزر انٽرفيس شروعات کان ئي وڌيڪ استعمال لائق ٺاهيو ويو ۽ ڊگهي عرصي تائين صارفن جي وڏي موٽ ملي.

## وڌيڪ ڏسو

مواد انتظام نظامن جي فهرست

وڪي سافٽويئر جي فهرست

بلو اسپائس

سيمينٽڪ ميڊياوڪي

ايڪس او وا – آف لائين وڪيپيڊيا ۽ ٻيون وڪيون ڏسڻ لاءِ

پي ايڇ پي – هڪ پروگرامنگ ٻولي جيڪا ميڊياوڪي کي هلائي ٿي

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:ميڊياوڪي
زمرو:2002 سافٽويئر
زمرو:وڊيو ڪلپس وارا مضمون
زمرو:مثالي ڪوڊ وارا مضمون
زمرو:گڏيل سافٽويئر
زمرو:ڪراس پليٽفارم مفت سافٽويئر
زمرو:مفت مواد انتظام نظام
زمرو:پي ايڇ پي ۾ لکيل مفت سافٽويئر
زمرو:مفت وڪي سافٽويئر
زمرو:گهڻ لساني ويب سائيٽون
زمرو:ورزن ڪنٽرول نظام
زمرو:وڪيپيڊيا جي تاريخ
زمرو:GNU جنرل پبلڪ لائسنس هيٺ سافٽويئر