سماجي معاھدو

اخلاقي ۽ سياسي فلسفي ۾، **سماجي معاهدو** (Social contract) هڪ اهڙو خيال، نظريو يا ماڊل آهي جنهن جو تعلق عام طور تي (جيتوڻيڪ هميشه نه) فرد تي رياست جي اختيار جي جواز سان هوندو آهي. روشن خياليءَ واري دور (Age of Enlightenment) ۾ پيدا ٿيل هي تصور آئين سازي جو هڪ بنيادي جزو آهي، توڻي جو اهو لازمي طور تي ڪنهن آئين ساز اسيمبلي يا لکت ۾ موجود آئين جي صورت ۾ نه هجي.
سماجي معاهدي جا دليل عام طور تي اهو چوندا آهن ته فردن پنهنجي مرضيءَ سان (صريح يا اشارتاً) پنهنجي ڪجهه آزادين تان هٿ کنيو آهي ۽ اختيارين (حڪمران يا اڪثريت جي فيصلي) جي آڏو ان شرط تي جهڪيا آهن ته بدلي ۾ انهن جي باقي رهيل حقن جي حفاظت ڪئي ويندي يا سماجي نظم کي برقرار رکيو ويندو. فطري ۽ قانوني حقن جي وچ ۾ تعلق اڪثر سماجي معاهدي جي نظريي جو موضوع هوندو آهي. هي اصطلاح **جيڪ جيس روسو** جي 1762ع واري ڪتاب *[[The Social Contract]]* (فرانسيسي: *Du contrat social*) تان ورتو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن نظريي جا آثار قديم يوناني ۽ رومي فلسفي ۾ به ملن ٿا، پر ان جو عروج 17 هين کان 19 هين صديءَ تائين هو.

گهڻن نظرين جو شروعاتي نقطو سياسي نظم کان اڳ واري انساني حالت جو جائزو وٺڻ آهي، جنهن کي ٿامس هوبز "فطري حالت" جو نالو ڏنو آهي. ان حالت ۾ فردن جا عمل صرف انهن جي ذاتي طاقت ۽ ضمير جي تابع هوندا آهن. ان بنياد تي سماجي معاهدي جا ماهر اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته ڇو عقلمند انسان رضاڪارانه طور تي پنهنجي فطري آزادي ڇڏي سياسي نظم جا فائدا حاصل ڪرڻ چاهيندا.

17 هين ۽ 18 هين صديءَ جا مشهور سماجي معاهدي جا ماهر Hugo de Groot (1625)، Thomas Hobbes (1651)، Samuel von Pufendorf (1673)، John Locke (1689)، Jean-Jacques Rousseau (1762) ۽ Immanuel Kant (1797) هئا. هوبز جو مشهور قول هو ته "فطري حالت" ۾ انساني زندگي "اڪيلي، غريب، گندي، وحشي ۽ مختصر" هوندي. اتي هر ڪنهن جي هر ڪنهن جي خلاف جنگ (*[[bellum omnium contra omnes]]*) هوندي. ان کان بچڻ لاءِ ماڻهو هڪ ٻئي سان معاهدو ڪري هڪ خودمختيار رياست قائم ڪندا آهن ته جيئن تحفظ حاصل ڪري سگهجي.

ٻئي طرف، لاڪ (Locke) ۽ روسو (Rousseau) جو دليل هو ته فرد ٻين جي حقن جو احترام ڪرڻ ۽ تحفظ ڏيڻ جو واعدو ڪري شهري حق حاصل ڪندا آهن.

سماجي معاهدي جي نظريي جو بنيادي نڪتو اهو آهي ته قانون ۽ سياسي نظم فطري ناهن، پر انسانن جا ٺاهيل آهن. هي نظام صرف هڪ مقصد حاصل ڪرڻ جو ذريعو آهي—يعني فردن جو فائدو.

## سماجي معاهدي جو ماڊل
مختلف نظرين لاءِ هڪ عام ماڊل موجود آهي. فرض ڪيو ته:
 * ***I*** نمائندگي ڪري ٿو انهن ماڻهن جي جيڪي "انتخاب ڪندڙ" آهن (فطري حالت ۾).
 * ***I**** نمائندگي ڪري ٿو حقيقي ماڻهن جي جيڪي هن معاهدي تي عمل ڪندا.
 * ***R*** ڪجهه اصولن، قاعدن يا ادارن کي ظاهر ڪري ٿو.
 * ***M*** ان ماحول يا سيٽنگ کي ظاهر ڪري ٿو جنهن ۾ فيصلو ڪيو ويو.
هن ماڊل ذريعي مختلف نظرين جو تجزيو ڪري سگهجي ٿو.

## تاريخ

### قديم سوچ
سماجي معاهدي جا تصور قديم ترين رڪارڊن ۾ ملن ٿا. ٻي صدي قبل مسيح جي هندستاني ٻڌ متن *[[Mahāvastu]]* ۾ 'مها سمتا' (Mahasammata) جو قصو بيان ٿيل آهي، جنهن ۾ ماڻهن گڏجي هڪ شخص کي نظم برقرار رکڻ لاءِ چونڊيو هو.

قديم يوناني فلسفي ۾ Epicurus چوٿين صدي قبل مسيح ۾ انصاف کي باهمي معاهدي جي بنياد تي ڏسندو هو. هن جو چوڻ هو ته:

افلاطون پنهنجي مشهور ڪتاب *[[The Republic (Plato)|دي ريپبلڪ]]* ۾ پڻ ان موضوع تي بحث ڪيو آهي.

### ريناسنس (جاڳرتا) دور جون تبديليون
ڪوئنٽن اسڪينر جو دليل آهي ته جديد معاهدي جي نظريي جون اهم تبديليون فرانسيسي ڪيلونسٽن ۽ هوگوئنٽس (Huguenots) جي لکڻين ۾ ملن ٿيون. Francisco Suárez (1548–1617) پڻ هڪ ابتدائي ماهر هو جنهن بادشاهن جي الهامي حقن (Divine Right of Kings) کي محدود ڪرڻ لاءِ فطري قانون جا دليل ڏنا.
## فيلسوف (Philosophers)

### ٿامس هوبز جو 'ليوايٿن' (1651)

جديد دور جو پهريون تفصيلي نظريو ٿامس هوبز ڏنو. هن جي نظر ۾ "فطري حالت" خوفناڪ هئي. ماڻهن پنهنجي تحفظ لاءِ هڪ خودمختيار طاقت (Sovereign) کي پنهنجا حق سونپيا ته جيئن سماج ۾ امن امان قائم رهي. هوبز جو خيال هو ته رياست کي مطلق اختيار هئڻ گهرجن ته جيئن خانه جنگي ۽ انارڪي کان بچي سگهجي.

### جان لاڪ جو 'سيڪنڊ ٽريٽائيز آف گورنمينٽ' (1689)
جان لاڪ جو تصور هوبز کان مختلف هو. لاڪ جو خيال هو ته انسان فطري حالت ۾ به اخلاقي اصولن جي پابند هوندو آهي. ماڻهو رياست ان ڪري ٺاهيندا آهن ته جيئن هڪ "غير جانبدار جج" (Neutral judge) موجود هجي جيڪو انهن جي زندگي، آزادي ۽ ملڪيت جي حفاظت ڪري سگهي. لاڪ جي نظر ۾ جيڪڏهن حڪومت ماڻهن جي حقن جي حفاظت ڪرڻ ۾ ناڪام رهي ته عوام کي بغاوت جو حق آهي.

## حوالا

زمرو:حاڪيمت جو حق
زمرو:سماجي نظريا
زمرو:سياسي خيال