open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پڇاڙي

**پڇاڙي** (Suffix) اھي پد، صرفيا يا لفظن جا حصا جيڪي خاص معنيٰ پيدا ڪرڻ لاءِ ڪم اچن يا مرڪب لفظ جي آخر ۾ لکايا وڃن، تن کي پڇاڙي چئبو آهي.

## حوالا
پد

پد __(A Part of couplet):

ڪنهن اکر مٿان ڪا حرڪت لڳي ۽ آواز پيدا ٿئي ته ان "آواز " کي پد چئجي ٿو.
يا لفظ جا اهڙا ڀاڱا جيڪي آواز اچارين تِن کي "پد" چيو ويندو آھي
لفظن جو  ڇيد ڪرڻ ۽ اشتقاق ڪرڻ لاء پدن ۾ ورهائبو آهي.
مثال جي طور تي؛ 

نيٺ, هيٺ ۽ آهي،  ٻن پدن وارا ٻولَ آهن.

سا, ري، گا، ما، پا، دا، ني ۽ سا.

مٿيان آواز هڪ پد جو مثال آهن.

علم لغت موجب پد لفظ جو هڪ ڀاڱو (Syllable) ٿيندو آهي، پر شاعري جي زبان ۾بيت يا شعر جو هڪ ڀاڱو يا رڪن.”پد“سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي، ”آواز، ڀاڱو، ٽڪرو، حصو،فقرو“. اصطلاحي معنيٰ ۾ ”پد“ ان کي چئجي ٿو، جو ڪنهن جملي يا سٽ جو حصو يا ٽڪرو هجي ۽ اهو ٽڪرو ڪن لفظن جي ملائڻ سان ٺهيو هجي ۽ منجهانئس اڻ پورو مطلب نڪري.”پد“ کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ”ٺپ“ به چئبوآهي.”پد“ اڪثر نظم يا شعر سان واسطو رکي ٿو؛ ڇاڪاڻ ته شعر يا بيت جي هر سٽ يامصرع ٻن حصن ۾ ورهايل ٿيندي آهي، جن مان هر هڪ حصي کي ”پد“ چيو وڃي ٿو. اهڙي طرح هڪ سٽ ۾ ٻه پد ۽ ٻن سٽن ۾ چار پد ٿيندا آهن. هر پد کي ڪاما ’،‘ سان ڌار ڪبو آهي.هير صبح جي ٿڌي ٿڌي،سج جو نرم شعاع، شبنم گل کان ٿي ڪئي، ڪهڙي وقت وداع (نارائڻ شيام) 

## حوالا
پدي لکتون

**پدي لکتون** __(Syllabic Writings):

ھن قسم جي لکت ۾ ڪتب ايندڙ نشانيون ڳالھائڻ واري ٻوليءَ جي اکرن (Syllables) جون عيوضي ھونديون آھن.آوازي لکت سان ھڪ حصو علحدو ڪيو ويندو آھي، جنھن سان صرف آواز معلوم ٿئي. آ، و، ي وغيره جپاني ۽ چيني وغيره لکت ھن قسم جي آھي. ان کانسواءِ ٻولين مان به ڪي هڪ پديون ته ڪي گهڻ پديون ٿينديون آهن. جيئن سنڌي ٻوليءَ ۾ ضميري پڇاڙين جو نظام ان کي گهڻ پدي صورت ڏي ٿو، جو هڪ لفظ ۾ پد ڳنڍي مڪمل جملا ٺاهي سگهجن ٿا. مثلاً ”لکرايو مانس“، ”مون هن کان لکرايو“ .

## حوالا
پرک ۽ پروڙ

**پرک ۽ پروڙ** سنڌي ادب ۾ تنقيد نگاريءَ لاءِ پرک ۽ پروڙ جا اصطلاح بہ استعمال ڪيا ويندا آهن. جنهن جو مطلب آهي، ڪنهن ادبي لکت يا فنپاري کي تحقيقي ۽ تنقيدي طور جاچڻ يا پرکڻ.

## حوالا
پرولي

پرولي __ (Riddle):

پرولي ھڪ ڳجھارتي فن آھي، اهڙو وسيلو، جنھن ۾ ٺاھيندڙ ڪا معنيٰ رکي، جيڪا سندس ذاتي معنيٰ کان ڳجھي ھجي ۽ جتي ٻاھريون ۽ اندريون مطلب ڪڍيو وڃي. پرولي لفظ ”پروئڻ“ مان نڪتل لڳي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي ”موتين جي لڙهي“. پرولي سنڌيلوڪ ادب جي ھڪ پراڻي صنف اھي.ويچار کان پوءِ ڪنھن شيءِ جو پتو لڳائڻ کي پرولي ڀڃڻ چئبو اھي. پروليون ڪيئن ٺھيون ۽ ڪھڙي وقت کان مروج ٿيون، ان جو پورو پتو نھ ٿو پوي، ٻھراڙين ۾ عام طرح ڪچھرين ۾ پروليون ڏيڻ جو چھچٽو لڳندو اھي. پرولين ۾ ڪيتريون ئي ڳجھيون معنائون ۽رازرکيل ھوندا اھن، جيسگھڙ ۽ سمجھدار پروڙي ۽ سمجھي سگھندا اھن. پروليون، سوليون ڳجهارتون آهن. ڳجهارت در حقيقت پرولي ئي آهي. ان جو بنياد به پروليءَ تي رکيل آهي، پر سٽاءُ جي لحاظ کان ٻنهي ۾ فرق ضرور آهي. پرولي ڀڃڻ ۾ آسان ۽ ان جا اهڃاڻ نمايان ملندڙ هوندا آهن، پر ڳجهارت جي ڳولا ڪرڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي، جنهن جي ڳجه ڳولڻ لاءِ وڏي غور خوض جي ضرورت پوندي آهي. ڊاڪٽر بلوچ پرولي ۽ ڳجهارت بابت خاص فرق سٽاءَ جي لحاظ کان ٻڌايو آهي. سندس مطابق: ”منوي لحاظ کان جيتوڻيڪ ڳجهارت هڪ قسم جي پرولي آهي، مگر سٽاءَ جي لحاظ کان ڳجهارت ۽ پروليءَ ۾ فرق آهي. ’پرولي‘ جو بنياد تشبيه ۽ استعاري تي آهي، ۽ ’ڳجهارت‘ جو مدار تجنيس ۽ تلميح تي آهي.“

## سوال-جواب واريون پروليون

آڳاٽي ادب ۾ سوال جواب وارو رجحان گهڻو هوندو هو، جنهن ۾ ٻين لفظن ۾ بحث به ٿيل هوندو هو. خاص طور تي ھن قسم جي پرولين ۾ پڇندڙ ڪو سوال ڪندو اھي جنھن جو جواب پڇڻو ھوندو اھي ۽ جواب بھ وري وزن ۾ شعر وانگر چئجي. مثال طور: سوال: شينھن کي گھر تي چاڙھي ڏيکاريو؟ جواب: رسيءَ ۾ ور، شينھن چڙھيو گھر. سوال: شينھن کان پٽڪو ٻڌائي ڏيکاريو؟ جواب: سوڙ ۾ سٽڪو، شينھن ٻڌو پٽڪو

## حوالا
پرين جون ڪهاڻيون

پرين جو ڪهاڻيون __(Fairy Tales):

پرين جون ڪهاڻيون،لوڪ ادب (folk literature) ۽تصوراتي ۽ غير حقيقي ادب (Supernatural) ۾ اچن ٿيون. هنن آکاڻين ۾ خيالي ۽ غير حقيقي دنيا سان وابسته منظر ڏيکاريا ويندا آهن. ڪوھ ڪاف جون پريون، ڪهاڻين ۾ خاص طور تي مشهور آهن.پري هڪ خوبصورت ۽ حسين عورت تصور ڪئي ويندي آهي، جنهن کي پر هوندا آهن ۽ اها گهڻي ڀاڱي رحمدل هوندي آهي. سنڌيءَ ۾ بيشمار پرين جون ڪهاڻيون موجود آهن. سنڌي لوڪ ڪهاڻين جا ڪجهه جلد ديوين ۽ پرين جي ڪهاڻين تي ٻڌل آهي.

## حوالا

زمرو:لوڪ ڪهاڻي
پريوگ

پريوڳ__(Piryog):

پريوڳ سنسڪرت لفظ آھي، جنھن جي لغوي معنيٰ آھي ”ميلاپ“ . علم صرف و نحو جي زبان ۾ ٻين لفظن (فعل ۽ فاعل يا فاعل ۽ مفعول) جي ڳانڍاپي (ميلاپ) کي ”پريوگ “ چئبو اھي. ڪڏھن ڪڏھن فعل ٻنھي کان بلڪل علحده بہ ھوندو آھي. گرامر موجب ”پريوگ“ جا ٽي قسم آهن: پريوڳ ڪرتري، پريوڳ ڪرمڻي ۽پريوڳ ڀاوي.پريوگ ڪرتري: جڏهن فعل جو تعلق فاعل سان هجي. پريوگ ڪرمڻي: جڏهن فعل جو تعلق مفعول سان هجي. پريوگ ڀاوي: فعل نه فاعل سان نه ئي مفعول سان ڦري ته اهو ڀاوي پريوگ سڏبو. وياڪرڻ جي ڄڻ ماهرن موجب پريوڳ اصل ۾ سنڌي ٻوليء جو لفظ آهي جيڪو سنسڪرت ۾  پريوگ طور مُروج آهي جيئن سنڌي ۾ آڪاس ۽ سنسڪرت ۾ آڪاش. اهڙا کوڙ مثال آهن. اصل  ۾  1600 ق. م کان 1100 ق. م  ۽ ڪن محققن موجب 900 ق. م  تائين ڄاڻائيل ويدڪ دور ۾ ۽ ان کان پوءِ بہ  سنڌي ۽ سنسڪرت ٻوليون ٻہ الڳ پُور وڇوٽ ۽ نج نبار ٻوليون رهيون آهن. فرق اهو رهيو تہ سنسڪرت صرف سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي رهي جنهن جي ڪا قوم يا ڪو قبيلو نہ هو پر سنڌي عوامي ٻولي آهي جنهن جو قبيلو تہ ڇا قوم صدين کان اڄ تائين آهي. اسان جي  سنڌي  ٻوليء جي ماهرن اڪثر سنڌي ٻوليء جي اصلي لفظن  جو ڌاتو سنسڪرت مان ڄاڻايو آهي, شايد ان ڪري تہ سنڌي ٻولي عربي فارسي ٻولين جي اثر هيٺ رهي آھي. اُھي اصل سنڌي جا لفظ  عام واهپي ۾ نه رهيا ۽ جهڙو ڪر متروڪ ٿي ويا جنهڪري سنڌي ٻوليء جي ماهرن اصل سنڌي ٻوليء جي لفظ جو ڌاتو سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايو.پريوڳ لفظ جي لغوي معنيٰ آھي ”ميلاپ“، "تعلق", "لاڳاپو يا "ڳانڍاپو". علم صرف و نحو  يا وِياڪَرڻ يعني گرامر موجب پريوڳ جو عدد يا جنس جي نسبت سان فاعل يا مفعول سان لاڳاپو هوندو آهي. ٻوليء جي لحاظ کان فعل جو فاعل يا  مفعول جي  عدد يا جنس جي ڳانڍاپي کي ”پريوگ“ چئبو آھي. ڪٿي ڪٿي فعل ٻنھي کان بلڪل الڳ ٿلڳ پڻ  ھوندو آھي. 
## پريوڳ جا قسم
سنڌي ٻوليء جي وِياڪرڻ يعني گرامر  موجب ”پريوگ“ جا ٽي قسم ٿين ٿا.

1، پريوڳ ڪَرتَري

2، پريوڳ ڪَرمَڻِي 

3, پريوڳ ڀاوِِي 

*پريوگ ڪرتري: 

ڪرتري معئي فاعل يا ڪم جو ڪندڙ، يعني فعل جو فاعل سان لاڳاپو.  اهڙو پريوڳ جنهن موجب فعل جو تعلق فاعل سان هجي. ايئن کڻي واضح ڪجي تہ فعل ۽ فاعل جو اهڙو تعلق جنهن ۾ فعل فاعل جي عدد  يا جنس جي نسبت سان تبديل ٿئي تہ فعل بہ عدد  يا جنس جي نسبت سان  تبڊيل ٿئي. انڪري اهو پريوڳ ڪرتري سڏبو آهي 

مثال طور: 

ڳيرو اُڏامي ٿو

ڳيرا اُڏامن ٿا 

ڳيرِي  اڏامي ٿي

ڳيرِيون اُڏامن ٿيون

يا

گهوڙو ڊوڙي ٿو. 

گهوڙا ڊوڙن ٿا. 

گهوڙِي ڊوڙي ٿي. 

گهوڙيون ڊوڙن ٿيون. 

ڄاڻايل جملن ۾ فاعل واحد مان جمع يا جنس مطابق تبديل ٿيڻ ٿا تہ فعل بہ عدد يعني واحد ۽ جمع يا جنس مطابق  تبديل ٿئي ٿو. 

*پريوگ ڪرمڻي: 

ڪرمڻي معني مفعول يا جنهن تي ڪم ٿئي يعني فعل جو مفعول سان ڳانڍاپو. جڏهن فعل جو تعلق مفعول سان هجي ۽ مفعول عدد يا جنس مطابق تبديل ٿئي تہ فعل بہ تبديل ٿئي ٿو تہ اهڙو پريوڳ ڪرمڻي سڏبو آهي. 

مثال طور: 

اعجاز ڳيرو ڪُٺِو.

اعجاز ڳيرا ڪُٺا 

اعجاز ڳيري ڪٺي

اعجاز ڳيريون ڪٺيون 

ڄاڻايل جملن ۾ مفعول ڳيرو يا ڳيرِي آهي جنهن جي واحد جمع يا جنس مطابق تبديلي سبب فعل ۾ بہ عدد ۽ جنس موجب تبديلي اچي ٿي.

*پريوگ ڀاوي:

ڀاوِي معني نيارو، الڳ ٿلڳ يا علحده يعني جنهن جو فاعل يا مفعول سان ڪو تعلق نه هوندو آهي. فعل نہ فاعل سان نه ئي مفعول سان عدد ۽ جنس موجب  ڦري يا تبديل ٿئي ته اهڙو پريوڳ ڀاوي  سڏبو آهي. 

مثال طور: 

ڇوڪري ڪتي کي ماريو

ڇوڪرن ڪُتن کي ماريو 

ڇوڪريءَ ڪتي کي ماريو

ڇوڪريُن ڪُتن کي ماريو

يا
هُن ڪتي کي ماريو

انهن ڪتن کي ماريو 

چاڻايل جملن ۾ فاعل يا مفعول جي عدد يا جنس ۾ تبديلي سان فعل  ماريو ۾ ڪا بہ تبديلي نہ ٿي اچي.

## حوالا
پستڪ

**پستڪ**  __(Book)

مذهبي ڪتاب يا پوٿيءَ کي ’پستڪ‘ چيو ويندو آهي. پستڪ، ڌرمي به ٿيندو آهي ۽ علمي به. ڊاڪٽر سنيتي ڪمار چئٽرجيءَ پنهنجيءَ ٺاهيل بنگالي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ سنسڪرت لفظ ”پستڪ“ جو لاڳاپو پارسي لفظ ”پوست“ (کَل) سان ڄاڻايو آهي. هيءَ تاريخي ڳالهه آهي ته قديم ايراني لوڪ گاين جون کلون ڪاغذ يا پني جهڙيون سنهيون ڪري، انهن تي لکندا هئا. اها حقيقت ڊاڪٽر مارٽن هاگ پنهنجي ڪتاب ۾ پارسين جي مذهب ۽ ٻوليءَ جو ذڪر ڪندي صفح 136 ۾ ڄاڻائي آهي. ”پستڪ“ لفظ به ڄاڻائي ٿو ته قديم هندو لوڪ به ڪجهه وقت کلن تي لکندا هئا، جو گاين ۽ ڍڳن ڪهڻ  ڳائي گوشت کائڻ جو رواج مهاڀارت واري زماني تائين به عام هو.

## حوالا
پسمنظر موسيقي

پسمنظر موسيقي __(Background Music):

فلم يا ٽي وي ڊرامي ۾ منظر (Scene) جي مطابق پس پرده موسيقي هلائي ويندي آهي. اها منظر جي ماحول مطابق هوندي آهي. مثال طور هلندڙ منظر خوشيءَ جو هوندو ته موسيقي به خوشي واري هوندي. اگر منظر غمگين هوندو ته موسيقي جو پسمنظر به اداس ڪندڙ هوندو آهي.

## حوالا
پلاٽ (ڪھاڻي)

**پلاٽ** (plot) واقعن جو مجموعو ھوندو اھي. جنهن ۾ واقعن جو پاڻ ۾ گھرو تعلق ٿئي ٿو، اھو واقعاتي خاڪو جنھن کي واقعاتي ڪردارن جي سگھ وسيلي ڪھاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي. دراصل تسلسل وسيلي واقعن ۽ عمل جي ڳانڍاپي واري سوچ کي ’پلاٽ‘ ٿو چئجي. جيستائين واقعن ۾ ترتيب ۽ تنظيم پيدا نہ ڪئي ويندي تہ اھو ناول، افسانو ۽ ڊراما نہ رھندو. جيڪڏھن واقعن جون ڪڙيون منظم ھونديون تہ افساني/ناول/ڊرامي جي جوڙجڪ بہ پختي ھوندي. پر جيڪڏهن ان ۾ ترتيب ۽ خيال منتشر ھوندا تہ اھو ڪامياب ٿي نہ سگھندو، پوءِ ڀلي ان ۾ خيال جي بلندي ۽ اسلوب بيان ۽ موضوع ڪيترو بہ سٺو ھجي. پلاٽ ۽ ڪردار جي وچ ۾ ڪا بہ دوري نہ ھجي. ناول جي ڪھاڻي يا ڊرامي گھڙڻ وقت اھو خيال رکڻ گھرجي تہ ڪھاڻي جو توازن ۽ تسلسل برقرار رکي سگھجي. لکڻ وقت وحدتزمان ۽ مڪان جو خاص خيال رکڻو ٿو پوي.

## پلاٽ جا قسم

ماھر نقادن ۽ محققن پلاٽ جا ٻه ٻڌايا اھن. ھڪ سادو پلاٽ ۽ ٻيو مرڪب پلاٽ يا الجھيل پلاٽ. ھرھڪ جا وري ٻہ قسم ٿين ٿا: ھڪ لچڪدار يا پختو پلاٽ ۽ ٻيو غير پختو يا ڍلو پلاٽ. (i) سادو پلاٽ (Simple Plot) ھي سڌو سئنون پلاٽ ٿئي ٿو. ان ۾ ڪھاڻيءَ جو پلاٽ ھڪ ئي ڳالھه تي رکيل ھوندو اھي، ان ۾ ھڪ ھيرو ۽ ھڪ ھيروئن ھوندي آھي. ٻيا ڪردارن انھن سان ڪنھن نہ ڪنھن نموني منسوب ھوندا آھن. (ii) گڏيل پلاٽ (Compound Plot) ھي پلاٽ جو اھم قسم اھي، جنھن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڪھاڻيون گڏوگڏ ھلنديون اھن. ٻنھي ڪھاڻين جو ھڪٻئي سان سڌو سنئون تعلق ھوندو اھي. ھن قسم جي پلاٽ ۾ ڪھاڻي ھڪ کان وڌيڪ رازن تي رٿيل ھوندي اھي. ھر ھڪ پلاٽ وري ربط ۽ تنظيم جي لحاظ کان ھيٺين ٻن قسمن ۾ ورھايل ھوندو اھي. (iii) گهرگهلو يا ڍلو پلاٽ (Loose Plot) ليکڪ، جنھن مقصد کي ذھن ۾ رکي ڪھاڻي ترتيب ڏئي. ان ۾ رٿا کي گھڻو وڌائي وڃي تہ اھڙي پلاٽ کي ڍلو پلاٽ چئبو اھي. موجوده دور ۾ وجوديت واري فلسفي يا شعور واري سٽاءَ ۾ لکيل ناولن جو پلاٽ گھرگھلو ھوندو اھي. (iv) مربوط يا پختو پلاٽ (Organised Plot) ھي پلاٽ جو اھو قسم آھي، جنھن ۾ ليکڪ جنھن مقصد کي ذھن ۾ رکي ڪھاڻي ترتيب ڏئي ٿو، اھو مقصد ڪھاڻيءَ جي اخر ۾ نڪرندو اھي. يعني مقصد ابتدا واري رٿا سان به ملي تہ اھڙي قسم جي پلاٽ کي پختو پلاٽ چئبو اھي.

## حوالا
پلھاڻو

پلهاڻو __(A Folk Song):

ڳيچ جو هڪ قسم، جو ڪنهن ڪم يا خاص وقت تي ڳائجي، جيئن هاري ان ڳاهيندي جهونگاريندا ته ”هلر هلي، هلي ملهي“، يا کجين پرچائڻ وقت باغائي پرچاڻي ڏيڻ ۾ جيڪي ٻول چون. ٻارن جي ڪن خاص ساٺن سوڻن وقت زالون جيڪي ٻول چون. 

## حوالا
پمفليٽ

پمفليٽ __(Pamphlet):

هڪڙو ننڍڙو ڪتابچو. بنيادي طور پمفليٽ ۾ هڪڙو مضمون شايع ڪيو ويندو هو، پر هاڻي ڪنهن به اداري، اديب، مواد يا ڪنهن به گروهه يا پارٽيءَ جي مشهوريءَ لاءِ پمفليٽ/پترا شايع ڪيا ويندا آهن. 

## حوالا
پنج سٽا

**پنج سٽا** پنجن سٽن تي ٻڌل شعر کي چيو ويندو آھي. پنج سٽي جي هن فارم ۾ پھرين ۽ ٽين سٽ هم قافيہ هونديون آهن. جڏهن تہ ٻين ۽ چوٿين ۽ پنجين سٽ پاڻ ۾ هم قافيہ هونديون آهن. استاد بخاري ڪامياب پنج سٽا لکيا آهن.

## حوالا
پنجڪڙا

**پنجڪڙا** (*Panjkra*) شاعريءَ جي صنف آهي، جيڪا ابتدا ۾ ”پنجڪا“ جي نالي سان مشهور هئي.”پنجڪا“ جي معنيٰ آهي، اُهو شعر يا چوڻي، جنهن ۾ پنجن مختلف شين جون ذڪر پيش ڪيل هجي. پر پنجڪڙا سنڌي شعر جي اُها صنف آهي، جنهن ۾ پنج سٽون هونديون آهن. موجوده دؤر جي سنڌي شاعرن هن صنف جي سٽاءَ ۾ جدت آڻي، پنج ئي سٽون پاڻ ۾ هم وزن رکيون آهن. ’پنجڪڙا‘ هندي ڇند وديا ۽ عروض جي ڪنهن بہ وزن تي لکي سگهجن ٿا. هندستان ۾ هن صنف تي پرڀو وفا جو ڪتاب ”سرخ گلاب سرها خواب“ شايع ٿيل آهي، جڏهن تہ سنڌ ۾ راشد مورائي، سعيد ميمڻ (”ڪاري بر ۾ چنڊ“: ڪتاب) ذوالفقار سيال ۽ ٻين پنجڪڙا لکيا آهن.

## حوالا
پنڊت

**پنڊت** هندو ودوان يا ڌرمي قانون ڄاڻندڙ . ڪيترا سنڌي هندو اديب بہ پنھنجي ڄاڻ ادبي ۽ سماجي خدمتن جي ڪري پنھنجي نالي اڳيان ”پنڊت“ لفظ استعمال ڪندا آهن، مثلاً: مشھور عالم ڊاڪٽر مُرليڌر جيٽلي جو والد پنڊت ڪشنچند جيٽلي (1910-1995ع). پر هاڻي ڪنھن بہ مضمون جي ماهر لاءِ اهو لفظ استعمال ٿئي ٿو. جيئن ’سياسي پنڊت‘ وغيره.

## حوالا

زمرو:ابلاغ عامه
پنھون

**پنهون** (Punhoo) سسئي پنهون داستان جو مرڪزي ڪردار آھي. پنهون ڪيچ مڪران جي حاڪم آريءَ جو پٽ هو ۽ ذات جو هوت بلوچ هو. شاھ عبداللطيف ۽ ٻين ڪلاسيڪل سسئي پنهون داستان کي ڳائي سندن ڪردارن کي امر ڪري ڇڏيو. 

## حوالا
سر پورب

**پورب (سُر)** (*Journey to the East*) شاھ لطيف جي هڪ سُر جو نالو ’پورب‘ آهي، جيڪو هن پورب پار جي آديسين کان متاثر ٿي لکيو. هي سُر ”سلوڪ جو سُر“ آهي. يعني سالڪن ۽ سندن منزلِ مقصود تي پهچڻ واري پنڌ جو سُر آهي. سالڪن کي اڳين موحد هندو فقيرن جي تمثيل سان پوربي، ڪاپڙي، سامي، سنياسي، جوڳي ۽ آديسيءَ جي نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. جن جي منزلِ مقصود ’ناٿ‘ آهي. جنهن کي ملڻ لاءِ هو پورب (اوڀر) وڃن ٿا. يا ناني ۽ هنگلاج طرف پهچڻ لاءِ پنڌ ڪن ٿا. تمثيل ۾ پورب ڄڻ ته آخري منزل ۽ دارالبقا آهي، جنهن ۾ ابدي زندگي ماڻڻ لاءِ سالڪ هن جهان مان ڪشالا ڪري راهي ٿين ٿا.

## حوالا
فل اسٽاپ

بيهڪ جي نشانيءَ جو قسم. ھر قسم جي بياني جملي پوري ٿيڻ تي پورو دم(.) ڏبو اھي. لفظن جي پوري لکڻ بدران ابتدائي اکرن (abbreviations) ۾ بھ انھن جي وچ ۾ پورو دم لکندو آهي. مثال طور: ايم. ايڇ. پنھور، جي. اي. الانا، ايم، ايڇ. خواجھ وغيره. ڊگرين جي لکڻ ۾ بھ اھو استعمال ٿيندو: ايم.اي، بي. اي، بي. ايس. سي وغيره. پوري دم لاءِ هر ڪنهن ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ ساڳيا نالا آهن. جيئن انگريزي ۾ Period، فرنچ ۾ Periode، لاطيني (Latin) ۾ Periodus، گريڪ (Greek) Periodos، معنيٰ Peri معنيٰ Arowid ۽ Odos  معنيٰ Away  پوري لفظ جي معنيٰ ٿي A going round
پورو دم بياني جملي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ڏنو ويندو آهي، جنهن کي مڪمل خيال چيو وڃي ٿو. يعني خيال کي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايندڙ نشاني کي پورو دم چيو وڃي ٿو. يا ائين چئجي ته پورو دم جو مطلب آهي بياني جملو پورو ٿيو يا جملي ۾ ڏنل خيال مڪمل ٿيو ۽ ٻيو خيال يا بيان شروع ٿيندو. اهڙي جملي ۾ ڳالهائڻ وقت ڪنهن به اکر تي زور نه ڏنو ويندو پر اکر هڪ ساريڪي آواز ۾ ڳالهايا ويندا.ڪن حالتن ۾ سوالي يا عجب يا ندا واري جملي جي پٺيان به پوري دم جي نشاني ڏني ويندي آهي.
(الف) قدم کڻڻ کان اڳي خبردار رهجائين.
(ب) اچو ته پوري ڳالهه کي وساري ڇڏيون.
(ت) ڪهڙو نه سٺو ٿئي ها، جيڪڏهن اسين سڀ اتي هجون ها.
لفظن جي مخفف هجڻ جي نشاني به پورو دم ڏئي ظاهر ڪئي ويندي آهي.
مثال
ايم. اي.، پي ايڇ. ڊي.،
M. A., Ph. D., D.c.,
پورو دم ڊيسيمل لاءِ به ڪم ايندو آهي.
Rs. 120.80,               11.39                       *
مخفف هجڻ جي حالت ۾ يا ڊيسيمل واري حالت ۾ پوري دم جي حيثيت هڪ ٻوڙيءَ جي هوندي آهي جيڪا لفظ جي مخفف هجڻ ظاهر ڪندي آهي.

پورو دم __فل اسٽاپ__(Full Stop)__(.):

## حوالا

زمرو:نحو
پوسٽ امپريشن ازم

**پوسٽ امپريشنزم** يا **تاثريت پڄاڻان** (Post Imprssionism) اصطلاح ظاهري طرح تہ انهن گهڻن فڪري مڪتبن جي لاءِ ٺاهيو ويو هو ، جن جو تاثريت يا امپريشنزم جي تحريڪ کان هڪدم پوءِ عروج ٿيو، پر عام طرح هن اصطلاح سان چئن فنڪارن جو نالو لاڳاپيل آهي، جيڪي ترتيب ۽ رنگن جي استعمال ۾ اثر جي شدت کان ڪم وٺندا هئا. اهي فنڪار وان گوگ (Van Gaugh)، پال گاگين (Paul Gaugen)، سيرا (Seurat) ۽ سيزان (Cezanne) هئا.

## حوالا
ڊاڪٽر آف فلاسفي

**پي ايڇ ڊي** (PhD) دراصل انگريزي اصطلاح ´ڊاڪٽر آف فلاسافي`ءَ جو مخفف آهي. هن ڊگريءَ لاءِ ماسٽر ۽ ايم. فل ڪرڻ کانپوءِ ڪنهن خاص مضمون يا فڪر تي ڪنهن ڏاهي عالم جي رهنمائيءَ ۾، (جيڪو خود به ان مضمون يا فڪر جو ڄاڻو هجي)، تحقيقي مقالو لکي ڊگري وٺبي آهي. سنڌي ادب جي ڪيترن ئي استادن ، عالمن مختلف ادبي پهلوئن تي پي ايڇ ڊي ڪئي آهي.

## حوالا

زمرو:تعليم
زمرو:تحقيق
زمرو:سائنس جا شعبا
زمرو:تعليمي اصطلاحون
پيپر

**پيپر** (Paper) انگريزي لفظ جي لغوي معنيٰ آهي ’ڪاغذ‘ پر علمي ادبي ميدان ۾ ڪنھن خاص پروگرام، سيمينار، ورڪشاپ، سمپوزيم، ادبي گڏجاڻي، ايم فل يا پي ايڇ ڊي لاءِ لکيل تحقيقي مضمون يا مقالي کي ’پيپر‘ چيو ويندو آهي. پيپر ڪڏهن ڪڏهن ڪنھن جي رهنمائيءَ ۾ لکيو ويندو آهي. پيپر لکڻ لاءِ باقاعده هڪ مقرر نمونو (Format) ٺھيل هوندو آهي. 

## حوالا
پيپر بئڪ

**پيپر بئڪ** يا **ڪچو جلد** (Paperback) ڪتاب جي نرم جلد بندي، جنھن ۾ پاٺي بدران ڪارڊ پيپر استعمال ٿئي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب ڇپائي
زمرو:ڪتابي اصطلاعون
پيش لفظ

**پيش لفظ** ،ڪنهن ڪتاب يا ادبي تصنيف جي شروع ۾ لکيل مضمون کي چئبو آهي. پيش لفظ اڪثر ليکڪ کان سواءِ ڪو ٻيو ڪتاب جي باري ۾ لکندو آهي. پيش لفظ لکندڙ ڪتاب جي ليکڪ جي وچ ۾ ڪتاب بابت ڳالهه ٻولهه کي لکندو آهي. جيڪڏهن ڪتاب جو نئين ايڊيشن اچي  ته ان ۾ ممڪن آهي نئون پيش لفظ هجي جيڪو اڳي کان مختلف هجي، ۽ نئون پيش لفظ پهرين لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ پراڻو پيش لفظ لڳايو ويندو آهي.

جيڪڏهن پيش لفظ ليکڪ خود لکڻ چاهي ته ان ۾ انهن جا ٿورا مڃيندو آهي جن جي مدد سان ڪتاب ممڪن بڻيو، ديباچي ۾ ليکڪ جي صحيح جي ضرورت ناهي پر جيڪڏهن ليکڪ پاڻ پيش لفظ لکي ته صحيح ڪرڻ لازمي آهي. 

ڪتاب جي شروعات ۾ پيش لفظ، ديباچو، يا ارپنا جي صفحن کي ڪتاب جي صفحن سان نه ڳڻيو ويندو آهي اهڙي صفحن جي هيٺ صفحو نمبر رومن انگن ۾ ڏنل هوندو آهي ۽ باقي سموري ڪتاب جي صفحن کي عربي انگن سان ڏيکاريو ويندو آهي. جيڪڏهن ڪتاب ۾ ديباچو ۽ پيش لفظ موجود هجن ته پهرين پهرين پيش لفظ جو صفحو هوندو آهي پوءِ ديباچو، ان کان اڳ جيڪو صفحو ايندو آهي ان کي ڪتاب جو تعارف چيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* تمهيد
* ديباچو
* ارپنا

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:ڪتاب ڊزائين
زمرو:ڪتابي اصطلاعون
پيلا صفحا

پيلا صفحا __(Yellow Pages):

ٽيليفون ڊائريڪٽريءَ ۾ تجارتي ۽ ٻين ادارن جا نمبر ڏيڻ لاءِ پيلي رنگ جا پنا. واپارين جي ڄاڻ لاءِ مخصوص صفحا، جيڪي زرد يا پيلي رنگ جي پنن تي شايع ڪيا ويندا آهن.

## حوالا
پيلي پوش وارا ناول

پيلي پوش وارو ناول __(Yellow-Backs):

اڳي انگريزي ادب ۾، پيلي پوش ۾ سستا ناول شايع ڪيا ويندا هئا، جيڪي پيپر ۽ پاٺي جي لحاظ کان سادا هوندا هئا. 

## حوالا
پيئروڊي

**پيئروڊي** (انگريزي: *Parody*) هڪ ادبي صنف آهي، جنهن ۾ مضحڪہ خيز (کل جوڳي) نقل پيش ڪئي ويندي آهي. شاعريءَ جي ڪنهن بہ صنف تي لکيل شعر کي ساڳي صنف ۾ پر طنزيه ۽ مزاحيه انداز ۾ پيش ڪرڻ ۽ ساڳي وزن ۽ بحر ۾ پيش ڪرڻ کي پئروڊي چيو ويندو آهي. مطلب تہ شعر جي حرف بہ حرف ٻين لفظن ۾ طنز يا مزاح سان نقل ڪيو وڃي.

سنڌ ۾ رند ڪيفي هن رجحان کي عام ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. رشيد ڀٽي بہ هن صنف ۾ هڪ وڏو نالو رکندو آهي. شمشير الحيدري ۽ نياز همايوني پئروڊي جا بي مثال شاعر رهيا آهن .

## خصوصيتون
* پئروڊي اصل مواد کي طنزيہ انداز ۾ پيش ڪندي آهي.  
* وزن، بحر ۽ صنف جي پابندي لازمي آهي.  
* پڙهندڙ يا سامعين ۾ مزاح ۽ تنقيد پيدا ڪرڻ مقصد هوندو آهي.  

## استعمال
پئروڊي عام طور تي:
* شاعريءَ ۾ مزاح ۽ طنز لاءِ استعمال ٿيندي آهي  
* ادبي ۽ ثقافتي تقريبن ۾ مزاحيہ مظاهرو لاءِ  
* اخلاقي يا سماجي مسئلن تي طنز پيش ڪرڻ لاءِ  

## حوالا




زمرو:ادب
زمرو:شاعري
زمرو:مزاح
زمرو:طنز
جاگيرداري

**جاگيرداري نظام** (Feudalism) هڪ سماجي معاشي صورتحال، جيڪا غلاميءَ واري يا قديم پئنچائتي نظامن جي ٽوڙ ڦوڙ کان پوءِ سامهون آئي ۽ تقريباً سڀني ملڪن ۾ موجود رهي. حڪمرانن جي طرفان ڪنهن وفادار ملازم يا خدمتگار کي سندس خدمت جي عيوض، گذاري لاءِ انعام طور مليل زمين کي جاگير چئبو هو. جاگيردار ۽ هاري، جاگيرداري معاشري جا مرڪزي طبقا رهيا آهن، جاگيردار جا ساٿي اڪثر حڪمران ۽ مفادپرست مذهبي اڳواڻ رهيا، حڪمران طبقي ۾ سماجي جاگيرن جو هڪ سلسلو ترتيب ڏنل هو ۽ ننڍا جاگيردار، وڏن جاگيردارن جا زيردست هوندا هئا. ننڍي کنڊ ۾ جاگيرداري نظام دهليءَ جي سلطنت متعارف ڪرايو. سنڌ تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ انگريز سرڪار حڪم جاري ڪيو تہ جاگيردار ۽ اهي ماڻهو، جيڪي 17 فيبروري 1843ع تائين، جن زمينن تي قابض هئا، حاضر ٿي سلاميءَ جو پروانو حاصل ڪن ۽ پنهنجي معاف ڪيل ڍل واري زمين تي قابض ٿين. 1949-1948ع ۾ سنڌ حڪومت هڪ ائڪٽ ذريعي سنڌ مان جاگيرداريون ختم ڪري، اهي زمينون پشت بہ پشت هارپو ڪندڙ هارين ۾ ورهائي کين مالڪاڻا حق ڏيئي ڇڏيا. پر اهي حق صرف ڪاغذن ۾ ئي رهيا. جاگيرداري نظام اڄ بہ پنهنجي استحصال سميت سنڌ تي قابض آهي. سنڌي ترقي پسند ادب جو وڏو مرڪزي موضوع جاگيرداري نظام رهيو آهي. سنڌي اديبن پورهيت، هاري ۽ مزدور کي ملڪ جو هيرو ڪري پيش ڪيو آهي ۽ جاگيردارن، وڏيرن ۽ سرمائيدارن جي ظلم تي ڦٽڪار ڪئي آهي.

## حوالا

زمرو:سياسي نظام
زمرو:معاشرتي نظام
زمرو:وچين دور جون ثقافتون
جامد

**جامد** لفظ جي معنيٰ آهي غير متحرڪ، ادبي اصطلاح جي لحاظ کان هن نظريي ۾ طرز عمل، ڪردار، فن، زبان، ادب يا ٻي ادبي صنف کي جامد چيو ويندو، جنهن ۾ بدليل حالتن ۽ ماحول جي گهرجن مطابق پاڻ بدلائي. نون تصورن کي نہ وٺڻ، نوان تجربا نہ ڪرڻ، نيون راهون تلاش نہ ڪرڻ، وغيره ’جامد‘ هجڻ جو علامتون آهن.

## حوالا

زمرو:ادب
جبريت

thumb|right|140px|'''جبريت''' جي فلسفي جا کوڙ نظريا ٻڌائن ٿا ته سچائي اڳواٽ طئي ٿيل رستي سان مشروط آهي.

جبريت __(Determinism):

جبريت هڪ عقيدو آهي ته انسان جو ڪردار هڪ اهڙي طاقت جي زير اثر آهي، جنهن تي انسان جو پنهنجو ڪو اختيار ڪونهي. ان فلسفي جي مڃيندڙن مطابق هڪ جبريت جنسيت (Sexism) به آهي. جبريت جو ضد مرضي( free will) سمجھيو ويندو آھي. اھو ھڪ فلسفي جو نظريو آھي جيڪو ٻڌائي ٿو ته سڀ واقعا، اخلاقي اختيار سميت اڳواٽ موجود سببن جي ڪري طئي ٿين ٿا. تقدير ۽ جبريت ساڳي ڳالھ ناھن بلڪہ ھڪٻئي کان مختلف آهن. تقدير جو نظريو مذھبي آھي جنھن ۾ واقعن جي واقع ٿيڻ ۾ سبب جو ڪو ڪردار نه ھوندو آھي پر انسان جو مستقبل ،سبب جي دخل اندازي کان سواءِ، اڳواٽ مافوق الفطرت ھستيءَ طرفان طئي ٿيل ھوندو آھي .

## حوالا
جبلت

thumb|ڪڪڙ پنھنجي ٻچي کي پنھنجي پرن ۾ لڪائيندي آهي جيڪا ان جي جبلت آھي
**جبلت** (Instinct) جبلت هڪ اهڙي صلاحيت آهي، جنهن لاءِ سکيا يا تعليم جو هجڻ ضروري نه آهي. اها صلاحيت ڪنهن به فرد سان گڏوگڏ پيدا ٿيندي آهي مثال طور هڪ نئين ڄاول ٻار کي ماءُ جو کير پيئڻ جي صلاحيت سکيا سان نه پر، جبلي صلاحيت سان موجود هوندي آهي.
thumb|left|220px|ڪتو پاڻيءَ ۾ پسڻ کان پوءِ پنھنجي جسم کي لوڏائي پنھنجي بج جو پاڻي سڪائيندو آھي.اھو ان جو جبلتي عمل ھوندو آھي.
ھر اھو عمل جيڪو تجربي ۽ سکيا کانسواءِ ٿئي ۽ جنھن ۾ اندروني بائيلاجيڪل فئيڪٽر شامل ھجي ان کي جبلت چيو ويندو آهي. ڪمي جا ٻچا ڪناري تي انڊن مان ڦٽڻ کان پوءِ سڌا سمنڊ جو رخ ڪندا آهن انھن جو اھو عمل (behavior) جبلت ھوندو آھي. جانورن جو پاڻ ۾ وڙهڻ، لڳ ڪرڻ، پکين جو آکيرا ٺاھڻ جبلت سڏبو آهي جيڪي ڄائي ڄم کان جاندارن ۾ موجود ھونديون آھن.جبلتي عمل  ۾ اختيار جي غير موجودگيءَ جو مطلب اهو ناھي ته انسان يا جانور مقرر جبلتي ترتيبن کي بدلائڻ کان لاچار آهي. مثلاً: انسان چاھي تہ ڪنھن بہ مقرر جبلتي ترتيب کي شعوري طور تي سمجھندي ان جي اڀرڻ کان اڳ بدلائي سگھي ٿو.ان لاءِ کيس رڳو جبلت کي اڀرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ئي درڪار ھوندي آھي.جانورن ۾ جيڪڏهن جبلت جاڳي پئي تہ اھي مقرر جبلتي ترتيب تبديل نہ ٿا ڪري سگهن پر جي تمام گھڻي اختياري گنجائش موجود آهي تہ پوءِ اھو ممڪن آهي. جاندارن ۾ جبلتن جو ڪردار عمل جي تعين واري حساب سان ھڪ جنس کان ٻي جنس تائين ساڳيو نہ ھوندو آھي. جاندارن جو اعصابي سرشتو (neural system) جيترو وڌيڪ پيچيده ھوندو آھي اوترو ان جي ميڄالي يا دماغ جو ٻاھريون حصو (cerebral cortex) ۽ معاشرتي تربيت وڌيڪ ڪردار ادا ڪندي آھي ۽ جبلتي ڪردار گھٽجي ويندو آهي.

## حوالا
جدائيءَ جو گيت

**جدائيءَ جو گيت** (Alba) اهو گيت جنھن ۾ عاشق ۽ محبوب جي جدائيءَ جو ذڪر ڪيل هجي.

## حوالا
جدت

جدت __(Modernity):

’جدت‘جي اصطلاحي معنيٰ موجب، ’جدت‘ شعر ۾ جدت، اُها خاصيت آهي، جنهن مطابق، شعر ۾ نوان نوان لفظ ۽ موزون تشبيهون آيل هجن ۽ ڪلام ڪاريگريءَ جي فن سان مالا مال هجي، ۽ موضوع پڻ نئون هجي، جيئن اُن مان جوش ۽ جذبي جون جهلڪيون ظاهر ٿين ۽ روح کي تازگي يا فرحت اچي. 

## نالو ۽ معنيَ

’جدت‘ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ’تازگي، نئون ٿيڻ. انگريزيءَ جو لفظ ماڊرنٽي modernity لاطيني ٻوليءَ جي لفظ مارڊنس modernus مان نڪتل آهي جيڪو ھڪ ظرف موڊو modo مان نڪتل جنھن جي معني آهي "بلڪل ھاڻي".  ڇھين صدي عيسويءَ جو رومي سياستدانن ڪاسيئوڊوروس (Cassiodorus) پھريون ليکڪ آھي جنھن سڀ کان اول پنھنجي دؤر جي لاءِ لفظ ماڊرنس يعني ماڊرن استعمال ڪيو. 

## حوالا
جدگالي لهجو

جدگالي لهجو __(Jadgali Dialect):

بلوچستان جي مڪران ۾ جيڪا سنڌي ڳالهائي وڃي ٿي، ان کي ’جدگالي‘ يا ’جغدالي‘ چيو وڃي ٿو. مڪران تي سنڌجو ڪيترو ئي عرصو حڪومت رهي. لڏ پلاڻ جي ڪري ڪيترائي سنڌ جا قبيلا اچي هتي آباد ٿيا. هن علائقي ۾ غير بلوچن کي ’جدگال‘ يا ’جت+ گال ‘ چيو وڃي ٿو. ان جو هڪ مفهوم جتن جي ٻولي. معياري ۽ جدگالي لهجي جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا: معياري لهجو مون کي ماري ٿو تنهنجو نالو ڇا آهي؟ مان ماني کانوان پيو جدگالي لهجو مينک ماري سو تو جو نالو سوئي مين ماني کائين سو 

جدگال کي مختلف تحقيق ڪندڙ ڪوئي جت+گال ٿو لکي ته ڪوئي جدا+گال ٿو لکي، جدگال تي جدگالن جي روحاني پيشوا سيد رکيل شاه جي اولادن مان سيد ظهور شاه ھاشمي جيڪو بلوچي زبان جو وڏو ليکڪ ھو ھن به اھيو لکيو آھي ته جدگال جي معني  جد جي معني جدي پشتي يا ڏاڏن پڙ ڏاڏن جي زبان گال، معني زبان يعني قديمي زبان آھي. 

غير بلوچ جيڪو بلوچستان ۾ رھي ٿو ،ان ۾ سنڌي ذاتيون ،جت ،دايا وغيره جدگال سڏجن.ڪن جو اچار جگدال به ڪڍين. حقيقت ۾ ھو ان کي چون ته جتڪي ٻولي ڳالهائيندڙ ،جت+ ڳالھ.پر ساحلي علائقن ۽ لسبيلي ،توڙي ڪوھستان جي غير ٻروچ کي چون جدگال.
جدگال ڪنھن ھڪ قوم جو نالو نہ پر مختلف برادرين جو مجموعو آھن جنھن ۾ ڪئي برادريون ۽ قبيلا شامل آھن. جدگال لفظ جي معنيٰ آھي جدا گال يعني جدا يا الگ ٻولي ڳالھائڻ وارا. سندن مختلف برادريون سنڌ کان سواءِ بلوچستان جي سامونڊي پٽيءَ ۾ لسٻيلي کان گوادر ۽ مڪران تائين پکڙيل آھن، جڏھن تہ ايراني بلوچستان ۾ خاص طور تي مڪران قديم زماني کان سندن ڳڙھ رھيو آھي جنھن جا رھواسي پاڻ کي نمڙ سڏائين ٿا، انھن ۾ صابرا، مانڊڻا، ٻُرا، گنگا، رونجھا، اڱاريا، مَسور، شيخ ۽ سومرا شامل آھن.
نمڙ  لفظ جي معنيٰ آھي 9 ميڙن يا 9 برادرين وارا جدگال، اھي 9 ئي برادريون پاڻ کي ھڪ گڏيل قبيلي جي حيثيت سان نِمَڙ سڏائين ٿا، انھن نِمڙ مان سڌاڻي برادري جيڪا سنڌ جي بادشاھ ڀونگر سومري جي پُٽ شھيد دودي سومري جي ڌيءَ شھزادي ڪويل جي پُٽ سِريئي خان جو اولاد آھن ۽ انھن دودي سومري جي شھادت کان پوءِ مڪران ۾ اچي لڳ ڀڳ سن 1300 عيسويءَ کان 19ھين صديءَ جي اڌ تائين ھڪ ڊگھو عرصو مڪران ۾ باھو ۽ دشتياري کان وٺي ويندي چابھار ۽ ڪنارڪ تائين حاڪمي ڪئي آھي، سندن پھريون حاڪم سِريئو خان ھو تنھن کان پوءِ سندس پُٽ سَڌو خان حاڪم ٿيو جنھن مڪران ۾ دشتياري ۽ باھو تي باقائدا منظم طريقي سان حاڪمي ڪئي. جيڪا پشت در پشت صدين تائين قائم رھي. سندن آخري حاڪم مير دين محمد خان بن عبدي خان سڌاڻي ھو، جنھن کي فارس (ايران) جي قاجار بادشاھ ناصرالدين شاھ قاجار گرفتار ڪرائي مشھد جي جيل ۾ قيد ڪري ڇڏيو، سندس گرفتاريءَ کان ڪجھہ عرصو پوءِ ايران (فارس) ۾ محمد رضا نالي ھڪ فوجي جنرل فوجي انقلاب ذريعي ناصر الدين قاجار جي باشاھت کي ختم ڪري سموري فارس تي قبضو ڪيو ۽ ملڪ تي ايران نالو رکي پاڻ محمد رضا شاھ پھلويءَ جي نالي سان ايران جو شھنشاھ بڻيو، تنھن کان پوءِ ان پھلوي شھنشاھ محمد رضا شاھ پھلويءَ سن 1928 عيسويءَ تي مير دين محمد خان کي 63 سالن جي ڄمار ۾ مشھد جي جيل اندر قيد دوران قتل ڪرائي ڇڏيو. اھڙي ريت جدگالن جي حاڪمي 500 کان پوءِ پنھنجي پڄاڻيءَ تي پھتي، پر تنھن ھوندي بہ اڃان تائين سرداري پڳ ان برادريءَ جي ھٿ ۾ آھي، جنھن ۾ مير دين محمد کان پوءِ مير مولا داد سردار ھو، ان کان پوءِ مير حميداللہ سردار بڻيو ۽ ھن وقت مير رستم خان سردار آھي، اِھي سڀئي سردار زھي سڏجن ٿا.

## حوالا

زمرو:ايران جون ٻوليون
زمرو:سنڌي ٻولي جا لهجا
زمرو:عمان جون ٻوليون
جدليات

**جدليات** (Dialectical) جو متبادل لفظ يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنٰي آهي بحث مباحثو ڪرڻ. پراڻي زماني ۾ ’جدليات‘ ان فن جو نالو هو، جنهن جي ذريعي مد مقابل جي دليلن جو تضاد ظاهر ڪري ۽ ان کي ختم ڪري حقيقت تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪن فلاسافرن جو خيال هو ته حقيقت کي ڳولڻ جو بهترين طريقو هي آهي ته خيالن جي تضاد کي ظاهر ڪيو وڃي ۽ متضاد راين کي هڪ ٻئي سان ٽڪرايو وڃي. اهو جدلي طريقو جيڪو خيالن کي پرکڻ لاءِ استعال ٿيندو هو، جڏهن فطرت جي مظاهر کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو ته معلوم ٿيو ته فطرت ۽ ان جي مظاهر ۾ هميشه کان ٻن قوتن ۾ باهمي جدوجهد ٿيندي رهي ٿي، اهي ٻه قوتون: ٿيسز(Thesis) ۽ ان جي مخالف ’ائنٽي ٿيسز‘(Anti-thesis) جي نالي سان سڏجن ٿيون . انهن ٻنهي قوتن جي ٽڪرائجڻ جي نتيجي ۾ هڪ ٽين طاقت ظاهر ٿئي ٿي، جنهن کي ’سن ٿيسز‘ (Syn thesis) چئجي ٿو. جا ڪجهه عرصي بعد ٿيسز (Thesis) بڻجي، پنهنجي مخالف قوت ( Anti thesis) پيدا ڪريو وٺي ۽ اهڙيءَ طرح هي ٻه قوتون مسلسل عمل ڪنديون رهن ٿيون . انهن جي عمل ڪري هن ڪائنات ۾ ۽ انساني شعور ۾ تغير ، تبديلي ۽ ترقي ٿيندي رهي ٿي.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:فلسفي طريقو
جديديت

[thumb|260px|[يوجين ڊيلاڪرا Eugène Delacroxجي پينٽنگ__آزاديء طرف ماڻھن جو قدم]]

جديديت، اهڙي تحريڪ آهي، جنهن 20 صديءَ کان اڳ واري موسيقي، پينٽنگ، ادب، آرڪيٽيڪچر خلاف زلزلو برپا ڪري ڏنو. ان زلزلي جو مرڪز ته ويانا هو، پر ان جا اثر فرانس، جرمني ۽ برطانيہ ۾ به ٿيا ۽ ان اثر تحت ،Futurism, Dadaism ۽ Cubism جون تحريڪون آيون، ڊاڊا ازم جي تحريڪ ‘Anti Art’ (آرٽ مخالف) تحريڪ هئي. جديديت واري زور شور وارو زمانو سال 1910ع کان 1930ع وارو هو، جنهن جا وڏا پادري اديب هئا: ٽي ايس. ايليٽ (1888-1965ع)، جيمس جو ائس (1882-1941ع)، ازرا پائونڊ (1885-1972ع)، وينڌم لويس (1882-1957ع) ، ورجينيا وولف(1882-1941ع)،اسٽينونس، ڪافڪا(1883-1924ع)، رلڪي (1875-1926ع) وغيره. سنڌيءَ ۾ جديديت جي لاڙي هيٺ لکڻ وارن ۾ مدد علي سنڌي، مشتاق شورو۽ ماڻڪ جا نالا شامل آهن.

## جديديت جون ڪجهه خاصيتون

داخليت ۽ اثريت (Impressionism and Subjectivity) جديديت تحت سرجندڙ ادب ۾ ماڻهوءَ جي اندر جي وارتا کي اڪيلي گفتگو يا يڪ ڪلامي (Monologue) يا خود ڪلامي (Soliloquies) جي ذريعي پيش ڪرڻ ۽ ڪهاڻيءَ کي ڪردار جو محتاج بنائڻ به شامل هو، نه ته قديم يا ڪلاسڪ ادب ۾ رڳو فرضي ڪهاڻين تي زور هوندو هو. ماڻهوءَ جي فطرت ۽ ان جي داخلي ڪيفيتن، احساسن ۽ وارتائن بجاءِ جديديت ۾ اهو لاڙو متعارف ٿيو، جنهن تحت ماڻهوءَ جي اندر جا مسئلا بيان ڪيا ويا، جن ۾ Stream of Consciousness (شعور جي وهڪري) تحت ورجينيا وولف ۽ جيمس جوائس سرفهرست آهن. صنفن جا دائرا ٽوڙيا ويا. مثال طور شاعريءَ ۾ نثري نظم ۽ ناول کي شاعريءَ ۾ پيش ڪرڻ. ٽوٽڪن وارو ادب بنا ترتيب جي متعارف ڪرائڻ اهڙو لاڙو جنهن مطابق Reflexivity هجي ته جيئن شعر، ناول، ڊرامو پنهنجي فطرت مطابق معاملا (Issues) اڀاري سگهي. مطلب ته جديدت ادب ۾ نوان گس ڏنا، نوان تجربا ڪيا ۽ ڪلاسڪ ادب جي دائرن کي ٽوڙيو جنهن ۾ اصولن تحت ادب سرجندو هو.

## جديديت پڄاڻان يا بعد جديديت

(Post Mordernism):جديديت پڄاڻان ( Post Modernism) کي جديديت ( Modernism) جو ابتڙ يا ان جو تسلسل يا ان جو عمل يا ان جو رد عمل چئي سگهجي ٿو. هڪڙي حوالي سان چئي سگهجي ٿو ته Post معنى ان کانپوءِ اچڻ يا ان جو تسلسل يعني ”جديديت“ کي رد ڪد ڏيئي ان جي ابتڙ ڳالهه ڪرڻ. پوسٽ ماڊرنزم جو لفظ زندگيءَ سان واسطيدار هر کيتر سان جڙيل آهي، پوءِ ادب هجي، فنون لطيفہ هجي، فئشن، هجي، فلم، ناٽڪ، موسيقي، سماجي وهنوار هجي يا ٽيڪنالاجي هجي. پوسٽ ماڊرنزم بنيادي طور تي هڪ لاڙو آهي. جديديت وارو ادب يا فن جديديت واري اثر هيٺ سرجيل تخليق کي چيو ويندو آهي، جيڪا هڪ هلچل يا تحريڪ هئي، جيڪا يورپ ۾ روشن خيالي (Enlightenment) جي نالي سان 18 صديءَ ۾ شروع ٿي .جڏهن ته ’بعد جديديت‘، جديديت جو تسلسل آهي. پر ان جا اصول ۽ متا مختلف آهن. جديديت پڄاڻان جي ادبي نظرئي کي ٺاهڻ ۾ سو سيئر، فوڪو، دريدا، لاڪان، پال دي مان، رولان بارٿ، جوليا ڪريٽيو ۽ ٻين جي فڪر ۽ نظرين جو وڏو ڪردار آهي. ’جديديت پڄاڻان‘، دراصل ’ساختيات ۽ رد ساختيات‘ (Structuralism and Post Structuralism) جي نظرين کان بنيادي استفادو حاصل ڪيو آهي. 

## حوالا
جذبا

thumb|ڇھن بنيادي جذبن جا مثال

**جذبا**
انگريزي رومانوي شاعرن وليم ورڊس ورٿ (1770-1850ع) ۽ڪولرج (1772-1831ع)شاعريءَ ۾ رومانويت(Romanticism) جي حوالي سان جيڪي معيار مقرر ڪيا هئا، انهن ۾ جذبن جي اٿل کي وڏي اهميت ڏنائون، جنهن کانسواءِ شاعري ممڪن ئي ڪانهي. ورڊس ورٿ چيو هو: **شاعري طاقتور جذبن مان نڪرندي آهي** “Poetry is overflow of powerful feelings”- هونءَ به سموري شاعري جذبن جو اظهار هوندي آهي. جذبن کي عربي۾ مشاعر سڏبو آهي ۽ پاڻ لفظ جذبو پڻ عربي ٻوليءَ مان ورتل آهي جنھن جي معنيَ ڪشش ۽ ڇڪ آهي.جڏھن ٻاھريان عمل انساني شعور کي پنھنجي اندر جذب ڪندا آهن تہ جذبا پيدا ٿيندا آهن. اھي ڪنھن بہ قائدي ۽ قانون جا پابند نہ ھوندا آھن ڇوتہ قائدن۽ قانون جو تعلق شعور سان ھوندو آھي ان جي ابتڙ جذبا ان وقت تائين ناپيد ھوندا آھن جيستائين شعور کي جذب نہ ٿا ڪن 

## حوالا

زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:نفسياتي تصورات
جذباتيت

جذباتيت ___(Sentimentalism):

ارڙهين صدي عيسوي جي اوائلي اڌ ۾فرانسيسي ادب تي جذباتيت جو رنگ چٽو نظر اچي ٿو. نامياري فلاسافر ۽ اديب ووونارگ Vauvenargues (1747-1715ع) کي جذباتيت جو باني سمجهيو وڃي ٿو، جنهن پنهنجي لکڻين ۾ زندگيءَ جي ٻين مسئلن جي لکڻ جو سلسلو شروع ڪيو ۽ انساني احساسن جي ترجماني ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جذباتيت جي اثر هيٺ سرجيل ادب ۾ فرانسيسي ناول کي زياده شهرت ۽ اهميت حاصل ٿي ۽ فرانس جي ’جذباتي ناول نگاري‘، بين الاقوامي ادب ۾ هڪ خاص جاءِ والاري ٿي.جن فرانسيسي ناول نگارن کي جذبات جي حوالي سان نمائنده ناول نگار مڃيو ويو آهي، انهن ۾ ماري وو Marivaux (1628-1663ع) ۽ پريووسٽ Prevost (1697-1763ع) جا نالا نمايان آهن. فرانسيسي ادب جون ٻيون صنفون جذباتيت جي حوالي سان ڪا ذڪر جوڳي حيثيت نه ٿيون رکن ۽ نه ئي انهن کي بين الاقوامي سطح تي ڪا چڱي موچاري مڃتا ملي سگهي آهي.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
زمرو:ايشيا جي تاريخ
زمرو:يورپ جي تاريخ
جرنل (رسالو)

جرنل __(Journal):

هڪ قسم جورسالو، جنهن ۾ اڪثر ڪري تحقيقي مقالا گڏ ڪري شايع ڪبا آهن.پي. ايڇ. ڊي يا ڪنهن لاڳاپيل مضمون سان وابستگيءَ وارن کي تاڪيد ڪيو ويندو آهي ته ڪنهن مشهور جرنل ۾پنهنجا پيپر شايع ڪرائين. سنڌ ۾ انگريزن جي دؤر ۾ انگريزي زبان ۾ڪيترائي جرنل شايع ٿيندا هئا. 20 صديءَ ۾ سيد مصطفيٰ غلام شاھ سنڌ ڪواٽرلي Sindh Quarterly نالي هڪ جرنل شايع ڪندو هو.انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، سنڌي شعبو سنڌ يونيورسٽي، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، سچل چيئر خيرپور، ۽ شاھ عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي طرفان به جرنل شايع ٿيندا رهندا آهن. جن ۾ ”ڀٽائي“، ”ڪينجهر“، ”ڪلاچي“، ”آشڪار“ ۽ ”سنڌي ٻولي“ اهم آهن.

## نالو ۽ معني
جرنل Journal انگريزيءَ ٻوليءَ ۾ فرينچ مان آيو جيڪو لاطيني ٻوليءَ جي لفظ diurnalis مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي "روزانو". جرنل جون ڪيتريون ئي معنائون آهن .
• ڌنڌي يا واقعن جو رڪارڊ. روزمره جي ذاتي رڪارڊ جي جرنل کي ڊائري چئبو آهي.
•اخبارون ۽ رسالا جيڪي روزانو شايع ٿين.
• مقرر وقت تي وقفي سان شايع ٿيندڙ رسالا به جرنل سڏبا آهن جن ۾ تعليمي جرنل، سائنسي جرنل، سوسائٽيءَ جي وھنوار جي رڪارڊ کي بہ جرنل چئبو آهي.

لفظ جرنلسٽ بہ جرنل مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي اھڙو ماڻھو جيڪو پبلڪ پريس يا ميڊيا جي پاران لکڻ جو ڪم ڪري. ان لفظ جو استعمال سترھين صديءَ جي آخر ۾ شروع ٿيو.

## پبلڪ جرنل
پارليامينٽ يا ڪانگريس جي روزمره جي ڪاروائي جو رڪارڊ پبلڪ جرنل سڏبو آهي.ان کي ايوان جا منٽس آف رڪارڊ بہ چوندا آهن.

## اڪائونٽ جرنل
ڌنڌي ۾ ھڪ ڪتاب جو نالو جرنل ھوندو آھي جنھن ۾ ڌنڌي جي ھر وھنوار جي پھرين داخلا ان ۾ رکي ويندي آھي جتان انھن داخلائن جو حوالو ليجر نالي ڪتاب ۾ منتقل ٿيندو آهي. ونھوار جي داخلائن جي ان مرحلي کي بڪ ڪيپنگ چوندا آھن.

## حوالا
جلد

**جلد** (Volume) جڏهن ڪتاب هڪ کان وڌيڪ حصن ۾ شايع ٿيندا آهن، تڏهن انهن کي جلدن (volumes) ۾ ورهايو ويندو آهي

## حوالا
جماليات

160px|thumb|جي. اي. وسلر جو ڊزائين ڪيل پيڪاڪ روم جيڪو جمالياتي ڊزائين جو مثال آھي
**جماليات** (Aesthetics) فلسفي جي هڪ شاخ آهي جن جو تعلق خوبصورتي ۽ ذائقي جي نوعيت سان لاڳاپيل موضوعن سان آهي ۽ اها وسيع معنيٰ ۾ فن جي فلسفي طور سمجهي ويندي آھي.  جماليات فنڪارانه احساس جي قدرن، فني ذوق ۽ ترجيح جي تنقيدي فيصلن جي جانچ ڪري ٿي.    اهڙيءَ طرح اها آرٽ جي فلسفياتي جائزي، ته ڪيئن فنڪار تصور، تخليق ۽ فن جا ڪم انجام ڏين ٿا ۽ انهي سان گڏ ماڻهو ڪيئن فن کي استعمال ڪن ٿا، لطف اندوز ٿين ٿا ۽ تنقيد ڪن ٿا، جو مطالعو آهي. جماليات غور ڪري ٿي ته ماڻهو ڪجهه شين کي ڇو خوبصورت ۽ ٻين کي نه سمجهن ٿا ۽ انهي سان گڏ خوبصورتي ۽ فن جون شيون ڪئين اسان جي مزاج ۽ ڀروسن کي متاثر ڪري سگهن ٿيون. 

جماليات جواب ڳولڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته فن اصل ۾ ڇا آهي ۽ سٺو فن ڪئين وجود ۾ اچي ٿو. اها پڻ غور ڪري ٿو ته  بصري فن ڏسڻ، موسيقي ٻڌن، شاعري پڙهڻ، لذيذ کاڌي کان لطف اندوز ٿيڻ، فن جي وڏي منصوبن ۾ مشغول ٿيڻ، جهڙوڪ ڊراما، فيشن شو، فلمون ۽ ٽيليويزن پروگرام ٺاهڻ ۽ تجربو ڪرڻ، جو اثر اسان جي ذهنن ۾ ڇا ٿئي ٿو. اها ان تي پڻ ڌيان ڏئي ٿي ته انسان فطري دنيا ۾ خوبصورتي جي مختلف شڪلن کي ڪيئن ڏسن ٿا. اهڙي طرح اها اصل ۾ "فن، ثقافت ۽ فطرت تي تنقيدي عڪاسي" آهي. 
## جمالياتي نظريو
’جماليات‘ لفظ ’جمال‘ سونهن مان نڪتل آهي. ’جماليات‘ کي ‘Aestheticism’ سڏيو وڃي ٿو. Aestheticism هڪ يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي”اُهي شيون، جيڪي حواسن سان ماڻي سگهجن.“ 1750ع ۾ اي. ٽي. بامگرٽن هڪ دستاويز ”ايسٿيٽيڪ “ نالي شايع ڪيو، جنهن ۾ ”لذت يا ذائقي“ کي فلسفياڻو نظريو سمجهڻ تي تنقيد ڪئي وئي هئي. آهستي آهستي اهو اصطلاح خوبصورتي يا لذت جي نظريي بابت تنقيد سان لاڳاپجي ويو. ادبي تنقيد ۾ وري هي نظريو ادب يا آرٽ جي ظاهري سونهن بابت تصورسبب هيئتي (formalistic) عنصر رکي ٿو. هڪ aesthete اُهو آهي جيڪو آرٽ، موسيقيءَ ۽ ادب ۾ ”حُسن“ تلاش ڪري ۽ ان سان وابسته ٿئي. هتي ’جماليات‘ اُن مفهوم سان وابسته آهي.

جماليات جي معنيٰ سونهن يا سونهن واري شيءِ يا وجود جي ٻـُوجھ، پرک ۽ انهن جو ماخذ تلاش ڪرڻ آهي. سونهن فطرت ۾ به هوندي آهي ۽ فن ۾ به هوندي آهي. فطرت ۽ ان جا سمورا مظاهر قدرت جي عطا آهن. هي اڀرندڙ لهندڙ سج واري ويل، شفق ۽ سنڌيا، پونم جو چنڊ، چانڊوڪيءَ جو اُهاءُ، سمنڊ جي ويرَ، درياھه جون ڇوليون، ڏکڻ جي هير، سنڌوءَ ۾ تڙڳندڙ چنڊ ۽ ان جو ڦهليل عڪس، وُٺي کان پوءِ ڌرتيءَ مان ايندڙ مٽيءَ جي سـُڳنڌ، ملهار، ڪڪرن جي لس، وُٺي کان پوءِ ڌوتل وڻ ٽڻ ۽ گهرو نيرو اُڀ، وسڪاري کان پوءِ واري اوڀڙ، تاڙي جي تنوار، بربلن جو ڳٽڪو، ڪويل جي ڪوڪ، ماڪ جي شفافيت ۽ ٿڌيرو ڇهاءُ، گلن جي سرهاڻ ۽ ڪوملتا، مٽيءَ جي عظمت، ڊيل جو ٽلڻ، ڪبوتر جي اڏام، اِهي سڀ فطري سونهن جا مظهر آهن، پر انهن مڙني کان اعليٰ ۽ سونهن جو عظيم تر مظهر خود انسان آهي. ائين سُر به سونهن آهي ته لفظ ۽ رنگ به سونهن آهن ته تند ۽ تنوار ۾ بہ حسن موجود آهي، جنهن کي ”جماليات“ چئبو آهي.

## جمالياتي وڇوٽي

جماليتي وڇوٽي (Aesthetic distance) : ڪنهن ادبي يا فني ڪارنامي جي فني ڪاميابيءَ لاءِ مشاهدي ڪرڻ واري کي فن جي غير واقعي هجڻ جو احساس هجي. ان احساس جي ڪري مشاهدو ڪرڻ وارو فني ڪارنامي کان پري ٿي وڃي. مثال طور ڪنهن ڊرامي ۾ ڪوبہ بدمعاش هيروئن جي مدد نه ڪندو آهي، ڇو جو هن وٽ جمالياتي سگھ جي کوٽ هوندي آهي. ان طرح سان فن ۽ مشاهدي جي وڇوٽيءَ واري رويي کي نفسياتي اصطلاح ۾ ”جمالياتي وڇوٽي“ چئبو آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:فن
زمرو:فلسفو
زمرو:جماليات
زمرو:بشريات
زمرو:بصري فنون

## حوالا
جمالياتي قابليت

**جمالياتي قابليت** (Aesthetic Ability) جمالياتي خوبين کي پسڻ جي قابليت رکندڙ.

## حوالا
جملو

**جملو**  عربي لفظ ”جملةُ“ تان ورتل آهي، جنهن جو مطلب آهي، اهو ٻن يا ٻن کان وڌيڪ لفظن يا ’فقرن جو مجموعو، جنهن مان پورو مقصد يا خيال ظاهر ٿئي‘. مطلب ته، جدا جدا لفظ پاڻ ۾ ملي، هڪ جملي جي صورت اختيار ڪن ٿا. جملو ’گفتگوءَ جو ايڪو‘ به چئي سگهجي ٿو. جڏهن ٻه يا وڌيڪ لفظ پاڻ ۾ ملي معنيٰ دارفقرو يا گفتگو ۽ ڳالهائڻ جو مفهوم دار لفظي ميڙ بنائين، ته انهن کي لفظن جو ميڙ يا جملو چئبو. اهو لفظن جو ميڙ، جملو به ٿي سگهي ٿو ۽ جملي جو هڪ ڀاڱو به، جهڙوڪ: ڪالھ ڏينهن ڏٺي جو، شهر ۾ڦُر ٿي آهي.

## جملي جي بناوٽ
### ڇيد

ڇيد جنهن جي لفظي معنيٰ آهي ڀڃڻ، ٽوڙڻ، جدا جدا ڪرڻ. ڇيد اصلوڪو سنڌي ٻوليءَ جو لفظ آهي، ۽ تفريق عربي زبان جي لفظ فرق مان جڙيو آهي، جنهن جي پڻ لغوي معنيٰ ساڳي آھي. ڇيد يا تفريق جملي جو ٿيندو آهي، جو ٻن يا وڌيڪ لفظن جو مجموعو ٿئي ٿو ۽ منجهانئس پورو مطلب نڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌي گرامر( وياڪرڻ)
جميعت شعراء سنڌ

جميعت الشعراءِ (سنڌ):
 

سنڌي شاعرن جي هيءَ جماعت ورهاڱي کان اڳ 1946ع ۾ باقاعدي قائم ڪئي وئي. هن جماعت سنڌجي مختلف شهرن ۾ادبي ڪانفرنسن ۽ مشاعرن جو انعقاد ڪرائيعلم ادب ۽عروضي شاعريءَ کي عام ڪيو. هن جماعت جي بنياد وجهندڙ ڪجهه شاعرن جا نالا: ڊاڪٽر شيخ ابراهيم خليل (1900-1982ع)، عبدالله ”عبد“ (1910-1973ع)، رشيد احمد لاشاري (1922-1970ع) وغيره. 

## حوالا
جنتري

thumb|left|MS. 8932. Medieval folding almanac (15th century)

جنتري ___(Almanac):

ساليانو خاڪن يا خانن تي ٻڌل ڪتاب، جنهن ۾ مهينن ۽ ڏينهن جو ڪئلينڊر هوندو آهي. جنتريءَ ۾ستارن جي علمجي آڌار تي پيش گويون به ٿيل هونديون آهن. 

## حوالا
گرامر ۾ صنف

سنڌي گرامر ۾ **جنس** يا **صنف** (Gender) ۾ ٻه جنسون آهن:

# مذڪر (نَرُ) ؛ مذڪر اُهي اسم يا ضمير آهن جيڪي نر جي معنى ڏيکارين، تن کي جنس مذڪر چئبو آهي.
# مؤنث (مادي) ؛ مؤنث اُهي اسم يا ضمير آهن جيڪي مادي جي معنى ڏيکارين، تن کي جنس مؤنث چئبو آهي.

جيئن؛ مذڪر؛- بادشاھ، شهزادو، ڇوڪرو، مرد، گابو، پاڏو، ٻڪر، شينهن، واگھ، ڀاءُ، مڙس، سالو، ٻانهو...

جيئن؛ مؤنث؛- راڻي، شهزادي، ڇوڪري، عورت، گابي، پاڏي، ٻڪري، شينهڻ، واگھڻ، ڀيڻ، زال، سالي، ٻانهي...

## بي جان شين  جي جنس
بي جان شين جي جنس جي معلوم ڪرڻ لاءِ هيٺيون قانون آهي.

بي جان شين سان صفت لڳائبي ته جنس مذڪر يا جنس مؤنث معلوم ٿي ويندي.

# گلاب جو گل **سهڻو** آهي. 
# هي ندي **سهڻي** آهي.
# ليمون ڏاڍو **کٽو** آهي

باقي جن واحد اسمن جي آخر ۾ ”و“ آهي سي جنس مذڪر آهن.

جئينː- دلو، ڪؤنرو، اڏام کٽولو، اٽو، لٽو.

جن واحد اسمن جي پڇاڙي ۾ ”پيش“ آهي سي گهڻو ڪري مذڪر ۽ ڪڏهن ڪڏهن مؤنث ٿين.

جئين؛ مذڪر ؛ هٿ، دڪان، ٻڪ، سج، نڪ

مؤنث؛ تند، ٿڃ، ماءُ، کنڊ

جن واحد اسمن جي پڇاڙي ۾ ”زبر“ آهي سي گهڻو ڪري مؤنث آهن.

جئين؛ ميز، ڄڀ، کٽ، قبر، پڳ، نٿ.

## حوالا
جنسيت

thumb|لنڊن ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جو مطالبو ڪندڙ تنظيم جي ميمبر عورت جي 1914 ۾ گرفتاري
**جنسيت** (Sexism) جنسي ڪردار جي بنياد تي انسان جي قدر ۽ قيمت جو اندازو لڳائڻ جو باضابطي عمل آھي. جنسي تعصب يا جنسي فرق خاص ڪري عورتن ۽ ڇوڪرين جي خلاف رکڻ کي جنسيت يا سيڪسزم چئبو آهي.

## حوالا
جمالياتي چونڊ

**جمالياتي چونڊ** (Aesthetic Choice) اهڙي چونڊ، جنهن ۾ چونڊيندڙ (نبيريندڙ) سبب ڄاڻائڻ بدران تجربيگاھ ۾ تجربو ڪرڻ چاهي تہ اهڙي چونڊ کي ’جمالياتي چونڊ‘ چئبو آهي.

## حوالا
جمالياتي حس

**جمالياتي حِس** (Aesthetic Sense) مان مراد اها فطري صلاحيت آهي، جنھن جي بدولت خير ۽ شر ۾ فرق ڪرڻ جي تميز ڪرڻ يا خوبصورت ۽ بدصورت ۾ فرق ڪرڻ يا سونهن جي پرک هئڻ کي ”جمالياتي حِس“ چئبو آهي.

## حوالا
شھوتي لاڙو

**شھوتي لاڙو** (Eroticism) ڪھاڻي، ناول يا ڊرامي ۾ اهڙو ڪردار، جيڪو جنسي حَوس رکندو آهي. يا وري اهڙو لاڙو، جنھن ۾ شھوتي اپٽار ٿئي. هي لاڙومنفي لاڙو آهي. ٻين لفظن ۾ ادبي محبت (Platonic Love) جو ضد شھوتي لاڙو آهي.

## حوالا
جوڌيو

**جوڌيو** ٿري لوڪ گيت، جنھن ۾ ڪا عورت پنھنجي جوڌي جي وڇوڙي تي ڳائيندي آهي. هن گيت ۾ ورلاپ ۽ وڇوڙي جو ذڪر هوندو آهي: ”جوڌيا ماروڙي مين امرائي ري مارکي“

## حوالا
جيجل لولي

**جيجل لولي** (Song of Mother) ماءُ جو ٻار سان فطري پيار ھوندو اھي، سياري جون ڊگھيون راتيون ۽ اونھاري جا ڊگھا گرم ڏينھن جاڳي بہ ٻچي کي ننڊ ڏياريندي اھي. ٻار کي لوڏي آرام ڏيارڻ واري لوليءَ کي ’جيجل لولي‘ چئبو آهي. جيجل جهولي، ڏئي پئي لولي، لولي لال جيئين شال! - بسم ا ست، تو ۾ اھي ا جي برڪت بسم ا جي رتي، توکي واءُ نہ لڳي رتي توکي ڪوسا نہ لڳن جھولا رب ڏيکاري نہ ڏينھن اولا.

## حوالا
جينيئس

**ذھين** (Genius) غير معمولي ذهانت خداد ڏات هوندي آهي، جيڪا پيدائش کان ملندي آهي. اها ذهانت منفي بہ ٿي سگهي ٿي تہ مثبت بہ. علم ۽ ادب جي دنيا ۾ معمولي طور ڪامياب شخص، اعليٰ درجي جي تخليقي صلاحيتن جي مظاهري ڪندڙ ۽ مختلف شعبن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪندڙ شخص کي ذهين (Genius) چيو ويندو آهي.

## حوالا
جيون ڪھاڻي

**جيون ڪھاڻي** (Literary biography) غير افسانوي ادب جو ھڪ قسم آھي، جنھن جو موضوع فرد جي حياتي/جيوني هوندو اھي. سنڌيءَ ۾ ان کي ’سوانحي ادب‘ بہ چئبو آهي. عام طرح ھن دائري ۾ اتم ڪھاڻي بہ اچي وڃي ٿي. جيون ڪھاڻيءَ کي تاريخ جو حصو به سمجهيو ويندو آهي، ڇو تہ ان جو مدار واقعن جي تسلسل ۽ لکيل توڙي زباني مواد جي وضاحت تي هوندو اھي. اهو تحقيق ۽ ذاتي يادگيرين تي مشتمل هوندو آهي. عام طور جيون ڪھاڻي جي صنف سوانحي ادب ۾ اچي ٿي.”سوانح عمري“، ”اجتماعي سوانح عمريون“، ”خاڪا نگاري“، ”آتم ڪھاڻي/ڪٿا“، ”يادگيريون“، ”تذڪره“، ”ڊائريون“، ”رپورٽون“، ”انٽرويو“ ۽ ”سفرناما“ وغيره ان جي دائري ۾ اچي وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:سوانح حيات (صنف)
جھالريو

**جهالريو** هڪ ٿري لوڪ گيت آهي، جيڪو ٿر ۾ خاص ڏڻن تي عورتون گڏجي ڳائينديون آهن. هي لوڪ گيت “جهالريو زيور” تي ٺھيل هوندو آهي، جنھن ۾ ڀيڻ پاران پنھنجي ڀاءُ جو اوسيئڙو ڪڍڻ جو موضوع سمايل هوندو آهي. مثال طور: کيڙيئي ري کيتر ۾ ٻور، هون تان گهڙائيس هيل. ملوڪ جهالريو

## حوالا
جھولڻو

جهولڻو __(Jhoolnoo):

حضرت سچل سرمست (1739-1829ع) جي رسالي ۾ هڪ انوکي صنف ”جهولڻو“ ملي ٿي، جيڪا اڳ ۾ ڪنهن به سنڌي شاعر وٽ نظر نه ٿي اچي. البته روحل فقيرجي هندي ڪلام ۾ ”جهولڻو“ ملي ٿو، پر فني سٽاءَ جي لحاظ کان روحل فقير (1734-1804ع) جي هندي جهولڻي ۽ سچل سرمست جي جهولڻي ۾ فرق آهي. روحل فقير جي هندي جهولڻي ۾ اڪثر چار سٽون ٿين ٿيون، ۽ هر سٽ جو وزن عام بيت جي وزن کان وڏو ۽ اينگهه وارو ٿئي ٿو. سچل سرمست جي جهولڻي جو هر بند گهڻو ڪري اَٺن سٽن جو ٿئي ٿو، ۽ نائين سٽ وراڻيءَ جي اچي ٿي. سچل سرمست جي رسالي ۾”سسئي پنهون“ بابت جهولڻو ملي ٿو، جنهن ۾ اهڙا پنجاهه بند آهن. هر بند يا بيت کان پوءِ جيڪي وراڻيون اچن ٿيون، اهي پاڻ ۾ هم قافيه آهن. هر بند جي سٽ جو وزن ننڍو ۽ گهڻو ڪري هندي جهولڻي جي سٽ جي اڌ جيترو آهي. ڄڻ چئن سٽن کي اَٺ سٽون ڪري رکيو ويو آهي. قافيو بند جي سمورين سٽن جي آخر ۾ اچي ٿو، ۽ هر بند يا بيتجو جدا جدا قافيو آهي. حضرت سچل سرمست جي ”سسئي ۽ پنهون“ جي جهولڻي مان هڪ بند هيٺ ڏجي ٿو: سرتيون سڀ ٿيس صلاحي، هو تان راهه وٺي پيا راهي، ڇوٿينءَ ڪڍ تنين جي ڪاهي، ڏونگر ڪيم ڏسائج ڏاهي، حـَـبَ ۾ ڪونه ڪندءِ همراهي، هت ٿو سنگ منجهائي ساهي تڏهن ڇپ ڪرڻ تو ڇاهي، پر هو اهڙو امر الاهي: ٻيا سڀ ويهه تون وهم وساري 

## حوالا
ٽيٽرالاجي

**ٽيٽرالاجي** چار پيرائتا ڪم/ڪتاب (Tetralogy) چار مسلسل ادبي ڪارناما، ڪتاب وغيره، جيڪي ساڳئي تسلسل ۾ ٿيل هجن. قديم يونان ۾ اهو اصطلاح ڊرامن لاءِ ڪم ايندو هو، جنهن ۾ ٽي غمگين ڊراما ۽ هڪ مزاحيه ڊرامو شامل هوندو هو لفظ ٽيٽرالاجي يوناني لفظ **tetralogy** يوناني ٻوليءَ جي ٻن لفظن مان نڪتل آهي: τετρα- يعني ٽيٽرا  جنھن جي معني چار ۽ لاگيا λογία جنھن جي معني گفتگو.

## حوالا
چوسٽو

**چوسٽو** چئن سٽن وارو شعر/نظم، جنھن جي پھرين، ٻي ۽ چوٿين سٽ هم قافيہ ٿيندي آهي. ڪنھن بہ عروضي وزن يا ڇند وديا موجب لکي سگهبو آهي ۽ ان ۾ موضوعن جي فراواني هوندي آهي. سنڌ جي ڪيترن شاعرن چؤسٽا لکيا آهن، پر استاد بخاري، شمشيرالحيدري، پرواني ڀٽي، راشد مورائي، امداد حسيني وغيره جا چؤسٽا مشھور آهن.

## حوالا
چوسڻا آواز

**چوسڻا آواز** (Implosive Sounds) سنڌي ٻوليءَ ۾ چار اھڙا آواز اھن، جن کي اچارڻ سان ھوا کي وات ۾ اندر ڇڪڻو پوندو اھي. انھيءَ ڪري لسانيات جي ماھرن انھن کي چوسڻا اواز سڏيو آهي. ھي اواز ”ٻ“، ”ڏ“، ”ڄ“ ۽ ”ڳ“ جي حرفن سان ٺھندا اھن. ھنن اکرن جي خوبي اھا اھي تھ انھن جي جاءِ تي ڪو بھ حرف نعم البدل طور استعمال ڪري نھ ٿو سگھجي. اگر اکرن جي جاءِ تي سندن ويجھن ھم اوازن جھڙوڪ ”ب“، ”د“، ”ج“ ۽ ”گ“ جو استعمال ڪبو تھ اچارن جي معنيٰ تبديل ٿي ويندي مثال طور: ٻ = ٻار، ب = بار ڏ = ڏسان، د = دسان ڳ = ڳلو، گ = گلو ڄ = ڄار، ج = جار 

## حوالا
چوماسو (لوڪ گيت)

**چوماسو** لوڪ گيت ٿر ۾ وڏي چاھ سان ڳايو ويندو آهي. هن گيت کي خاص ڪري عورتون سانوڻ جي وڻندڙ مند ۾ڳائينديون آهن. خاص ڪري پرديس تي پرڻيل نينگريون پنهنجي اباڻن جي اڪير، ساهيڙين جي سار ۽ ساڻيهه لاءِ واجهائڻ وغيره جهڙن موضوعن کي مد نظر رکندي بادلن، ۽ برساتين جي مند ۾ ڪڪرن کي پنهنجو قاصد ڪري نياز وچان نياپا موڪليندي، اندر جي اَجهل آواز مان نينهن جا نوري نظارا چٽينديون رهنديون آهن. نينهن جا نياپا هو نهايت سريلي ۽ مٺڙي آواز ۾ اهڙيءَ طرح ته گڏجي آلاپينديون آهن، جو ٻڌندڙن جي دل جهڄي پوي.تاريخي اعتبار کان هي گيت گهڻو آڳاٽو چيو وڃي ٿو.

## پڻ ڏسو

* چوماسو

## حوالا
چونڊ جي آزادي

**چونڊ جي آزادي** (Freedom of choice) جيڪو انسان هن دنيا ۾ آيو آهي، ان جي پسند ۽ ناپسند پنھنجي پنھنجي آهي، هر ماڻهوءَ کي حق آهي تہ هو پنھنجي پسند مطابق زندگي گذاري. چونڊ جي آزادي هر ملڪ جي آئين ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿي ۽ دنيا جي ادب جو خاص موضوع آهي.

## حوالا

زمرو:خودمختياري
زمرو:سياسي خيال
زمرو:حق
زمرو:معاشرتي تصور
چونڪ

**چونڪ** (Quatrain) جي لفظي معنيٰ آهي، ”چئن جو ميڙ“؛ يعني اُها جاءِ، جتي چار شيون اچي پاڻ ۾ گڏ ٿين يا اُهو هنڌ، جتي چئني طرفن کان رستا يا واٽون اچي هڪ ٻئي سان ملن. اصطلاحي معنيٰ موجب، ”چونڪ“ هڪ شعر جو قسم آهي، جنهن ۾ چار هم وزن سٽون گڏ ٿين ٿيون. اُنهن مان پهرين ۽ چوٿين سٽ جو قافيو هڪ جهڙو ٿيندو آهي ۽ باقي وچ واريون ٻه سٽون (ٻي ۽ ٽين سٽ) قافيي کان بلڪل آزاد هونديون آهن. چونڪ جي شروعات سنڌ ۽ هند جي شاعريءَ ۾ ٿيل محسوس ٿئي ٿي. سنڌي شاعرن به هن صنف تي طبع آزمائي ڪئي آهي. چونڪ ۾ اڪثر تشبيهي ۽ اخلاقي مضمون پيش ڪيا وڃن ٿا:
:ٻٻر ڪڏهن ڪو ٻير ڏئي ٿو!
:سهڻا ٽوهه پٽن تي پيا هن.
:هر ڪو پنهنجو بڻ ٿو ساري،
:ڌاريو پنهنجو ٿي نه سگهي ٿو.
:::(مير محمد پيرزادو)

## حوالا
چوڻي

**چوڻي** (Saying)، اهو مروج استعمال، جيڪو بيان ۾ الڳ استعمال ٿيندڙ هڪ پورو جملو يا ايڪو هوندو آهي ۽ پنھنجي لفظي معنى ۾ ئي ڪتب ايندو آهي، اها ڪنهن مشهور ماڻهوءَ جي نسبت سان پهاڪي طور استعمال ٿيندي آهي جيئن ”ڏک سکن جي سونهن“ انھيءَ کي چوڻي سڏبو آهي.

## حوالا
چيئر

**چيئر** ڪنهن يونيورسٽيءَ ۾ ادب ۽ تحقيق واري شعبي ۾ منسوب ۽ مخصوص ڪيل ان حصي کي چيئر سڏبو آهي، جنهن ۾ ڪنهن هستيءَ جي فن، فڪر، متعلق تحقيق ڪئي وڃي ۽ ان سان لاڳاپيل سامان ۽ مواد کي يڪجا ۽ محفوظ ڪيو وڃي. سنڌ جي مختلف يونيورسٽين ۾ هيٺيون چيئرون قائم آهن: علامہ آءِ. آءِ قاضي چيئر، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شورو. علامہ غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر، سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو. قليچ چيئر، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شورو. شهيد بينظير ڀٽو چيئر، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شورو. ايم. ايڇ. پنهور چيئر، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شورو. سچل چيئر، شاھ عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور. شيخ اياز چيئر، شاھ عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور. شاھ عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، ڪراچي. سيرت چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، ڪراچي. شهيد بينظير ڀٽو چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، ڪراچي.

## حوالا
ڇاپخانو

ڇاپخانو __(Printing press):

اها جڳهه، جتي مشين يا ڪمپيوٽر وسيلي ڪتابن ، اخبارن ، رسالن، پمفليٽ ، ڪارڊن ۽ ٻئي هر قسم جي مواد جي ڇپائي ٿيندي هجي. قديم تهذيب ۾ هٿ سان لکت جا اهڃاڻ مصر ۽ چين ۾ ملن ٿا، جيڪي ڪاريگرن جي هٿ جي ڇپائيءَ جو بهترين مثال آهن.يورپ ۽ هندستان ۾ ڪپڙن جي ٽڪرن تي مليل لکتون به آڳاٽي اشاعت جو اهڃاڻ آهن. ڪاغذ تي ڇپائيءَ جا مؤجد يورپوارا آهن، يورپ ۾ سجاڳيءَ واري دور (Renaissace) ۾ ڇپائيءَ جون مشينون ايجاد ٿي چڪيون هيون. گڏيل هندستان ۾ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ اشاعتي ادارا برڀا ڪري، ڇاپخانا جوڙيا. سنڌ ۾ سنڌيالف-ب جي سرڪاري منظوريءَ کان پوءِ ليٿوگرافڪ پرنٽنگ پريسون قائم ٿيون ،جنھن سان سنڌي ڪتابن جي ڇپائڻ جو سلسلو شروع ٿيو. 

## حوالا
ڇاپو

ڇاپو __(Edition):

ڇاپي جو مطلب آهي طباعت يا اشاعت. ڇاپي مطابق، ڪتاب، رسالي وغيره جي اشاعت جو مهينو، سال به لکيو ويندو آهي ۽ شايع ٿيل ڪتاب جي ڇاپي جو ڪل نمبر به لکيو ويندو آهي. جڏهن ڪنهن ڪتاب جو پهريون ڇاپو ختم ٿي ويندو آهي، ۽ ان کي ٻيهر مارڪيٽ ۾آڻبو آهي، تڏهن ان کي ٻيو ڇاپو چئبو آهي. اهڙي طرح ڪتابن جا ڪيترائي ڇاپا (editions) شايع ٿيندا آهن.

**ايڊيشن** __(Edition):

ڪنھن ڪتاب جون سموريون ڪاپيون جيڪي ساڳيون ھجن ۽ ٽائيپوگرافي جي ڪنھن ٻہ نموني سان 
ٽائپ ٿي پرنٽ ٿين ته ن کي ايڊيشن چئبو آهي.

## پھريون ايڊيشن

ساڳئي ڪتاب جي ايڊيشن جيڪا ڪوئي بہ ساڳيو پبلشر پھريون دفعو ڪري تہ اھا پھرين ايڊيشن سڏبي آھي.

## روائيزڊ ايڊيشن
## اي- ڊيشن___e-dotion
## ڪو-ايڊيشن
## بڪ ڪلب ايڊيشن
## چيپ ايڊيشن

## لائبريري ايڊيشن
## جامع ايڊيشن

(Variorum Edition)

اهڙو مڪمل ايڊيشن، جنهن ۾ مختلف شارحن جي حاشين کي جمع ڪري پيش ڪيو وڃي. 

## ائبرجڊ ايڊيشن

(Abridged Edition):ڪنهن تاريخي ڪتاب يا ڪنهن ناول يا تحرير کي پڙهندڙن جي سهولت لاءِ ننڍو ڪري لکجي جيئن اُن جو بنيادي پيغام نه ضربجي. شيڪسپيئر جا اڪثر ڊراما ٻارن لاءِ ننڍا ڪري ڇاپيا ويا آهن. 

## حوالا

زمرو:ڪتاب ڇپائي
ڇتارا

**ڇتارا** (Sextet) ڇتارو ڇهن سٽن تي مبني اهڙي شعري صنف آهي، جنجن جون ٻہ ٻہ سٽون هم قافيا هونديون آهن. پھريون ”ٻہ سٽون“ هم قافيا، بند جو آخري لفظ ٽين سٽ/ ٻئي بند جو پھريون حصو ٿي ڪم ايندو آهي. اهڙي ريت ٻيون ٻہ سٽون/بند پاڻ ۾ هم قافيا هوندو آهي ۽ ٽيون حصو/ ٻہ سٽون بند/ آخري بند پاڻ ۾ هم قافيا هوندو آهي. ان بند جو آخري لفظ قافيو ۽ هن سڄي ڇتاري جو پھريون لفظ ساڳيو هوندو آهي. سنڌيءَ ۾ ڇتارا مختيار ملڪ، مير محمد پيرزادي، تاج جويي، ج. ع. منگهاڻي لکيا آهن. ڇتارو اصل ۾ هندي شعري صنف ’ڪنڊلي‘ جو جديد ۽ سڌريل روپ آهي.

## حوالا

زمرو:Articles with short description
ڇلڙو

ڇلڙو __(Chhalro):

’ڇلو‘ هٿ جو زيور آهي، جيڪو ڪهڙي به آڱر ۾ پائي سگھجي ٿو، پر خصوصاًعورت چيچ ۾ پائيندي آهي. ڇلو لوهه، پتل، ٽامي، چاندي، ۽ سون جو ٿيندو آهي. دوست هڪٻئي کي سوکڙيءَ طور ڇلو ڏيندا آهن، پر ٻهراڙيءَ ۾ اڃا تائين ’ڇلي‘ کي نينهن جي نشاني سمجھيو وڃي ٿو. ڇلو = هندي ڇلا، سن. ڇَل=منڊيءَ جو قسم لوڪ شاعريءَ ۾ جانب جي جدائيءَ ۾ ڇلو ئي روح ريجھائيندڙ ۽ تسڪين قلب ڏيندڙ چيز آهي. ڇلڙو اهو گيت، جنهن ۾ ڇلي جو ذڪر هجي.مفهوم جي خيال کان شعر ۾ محبت جون ميارون، قرب جون پچارون ۽ نوري نشانيون ڄاتو آهي. سٽاءَ جي لحاظ کان ٿلهه کان علاوه هر مصرع ڏيڍ سٽي به ٿئي ٿي.”ڇلي“ جو نمونو هيٺ ڏجي ٿو: ائي منهنجو ڇلڙو ڙي ڪري پيو کوهه ۾ ڙي کوهه جي نار ۾ ڙي لوٽن مان ٿي  وريو ادي منهنجو ڇلڙو - ”ڀلا يار جاني! آهيان تنهنجي ٻانهي، ڇلا روڙي روڙي ، ڪم قادر جوڙي، لکيو ڪونه موڙي. 

## حوالا
ڇند وديا

**ڇَند وِديا** (Hindi Prosody) هندي يا سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي وزن جي علم کي ڇنڊ وديا چئبو. هيءُ شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو علم آهي. ”هندي ڇند وديا“ ۾ دوها ڇند، سورٺا ڇند ۽ ٻيا ڪيترا ڇند ٿيندا آهن. ”دوها ڇند“ ٻن مصرعن تي مشتمل آهي. هر هڪ سٽ ۾ ٻہ پد يا چرڻ ٿين . پھرئين پد ۾ 13 ۽ ٻئي پد ۾11 ماترائون ٿينديون آهن. ’سورٺا ڇند‘ اصل ۾ ابتو دوهو آهي، جنھن ۾ قافيي وارين ماترائن (11) جون بند وچ ۾ ايندو آهي، ۽ ٻيو پد (13 ماترائن وارو) سٽ جي آخر ۾ ايندو آهي.”دوها - سورٺا ڇند“جديد شاعرن مٿين ڇند وديا جي اصولن ۾ ڀڃ گهڙ ڪري هڪ سٽ دوهي جي تہ ٻئي وري سورٺي جي ڪتب آندي آهي. ان کي دوها سورٺا ڇند چئبو آهي. ڇند جا ٻيا بہ کوڙ قسم آهن. ڇند وديا شاعريءَ جي مخصوص وزن جي نظام (Prosodic System)کي چئبو آهي؛ جيڪو ان ۾ موسيقيت ۽ نغمگي پيدا ڪري ٿو، ان ڪري شعر ٻڌڻ وقت متاثر ڪري ٿو. هن علم ۾ اهي سڀ اصول، قاعدا، قانون اچي وڃن ٿا، جيڪي قديم دؤر کان هندي شاعريءَ ۾ هلندڙ آهن.

## حوالا