آمدني ٽيڪس

**انڪم ٽيڪس** يا **آمدني ٽيڪس** (Income tax) هڪ اهڙو ٽيڪس آهي جيڪو فردن يا ادارن (ٽيڪس ڏيندڙن) تي انهن جي حاصل ڪيل آمدني يا منافعي (جنهن کي عام طور تي **ٽيڪس جي قابل آمدني** چيو ويندو آهي) تي لڳايو ويندو آهي. انڪم ٽيڪس جو حساب عام طور تي ٽيڪس جي شرح کي ٽيڪس جي قابل آمدني سان ضرب ڪري ڪيو ويندو آهي. ٽيڪس جون شرحون ٽيڪس ڏيندڙ جي قسم، خاصيتن ۽ آمدني جي قسم جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهن ٿيون.

ٽيڪس جي شرح تڏهن وڌي سگهي ٿي جڏهن ٽيڪس جي قابل آمدني وڌندي آهي (جنهن کي گريجوئيٽڊ يا ترقي پسند ٽيڪس/Progressive tax چيو ويندو آهي). ڪمپنين تي لڳايل ٽيڪس کي عام طور تي ڪارپوريٽ ٽيڪس چيو ويندو آهي ۽ اهو اڪثر ڪري هڪ مقرر (flat) شرح تي لڳايو ويندو آهي. انفرادي آمدني تي اڪثر ترقي پسند شرحن سان ٽيڪس لڳايو ويندو آهي، جتي آمدني جي هر اضافي يونٽ تي لاڳو ٿيندڙ ٽيڪس جي شرح وڌي ويندي آهي (مثال طور، پهرين 10,000 ڊالر تي 0% ٽيڪس، ايندڙ 10,000 ڊالر تي 1% ٽيڪس، وغيره). اڪثر ملڪ مقامي خيراتي تنظيمن کي ٽيڪس کان مستثنيٰ رکن ٿا. سيڙپڪاري مان حاصل ٿيندڙ آمدني تي ٻين قسمن جي آمدني جي ڀيٽ ۾ مختلف (عام طور تي گهٽ) شرحن تي ٽيڪس لڳائي سگهجي ٿو.

عام طور تي، ڪنهن به دائري اختيار (jurisdiction) ۾ رهندڙ ٽيڪس ڏيندڙ جي قابل ٽيڪس آمدني، ڪل آمدني مان ڪاروباري خرچن ۽ ٻين ڪٽوتين (deductions) کي گهٽائڻ بعد حاصل ٿيندي آهي. اڪثر ملڪن ۾ غير رهواسين تي صرف انهن جي ان ملڪ مان حاصل ڪيل مخصوص آمدني تي ٽيڪس لڳايو ويندو آهي. اڪثر رياستون ٽيڪس جي خود تشخيص (self-assessment) جو مطالبو ڪن ٿيون ۽ پگهارن يا ادائگين مان ٽيڪس ڪٽڻ (withhold) جو نظام رکنديون آهن. ٽيڪس وقت تي ادا نه ڪرڻ جي صورت ۾ سخت ڏنڊ لڳايو ويندو آهي، جنهن ۾ انفرادي طور تي جيل جي سزا به شامل ٿي سگهي ٿي.

## تاريخ

آمدني تي ٽيڪس لڳائڻ جو تصور هڪ جديد ايجاد آهي. ان لاءِ ڪجهه شرطن جو هجڻ ضروري آهي: هڪ پئسن جي معيشت، صحيح حساب ڪتاب، آمدني ۽ خرچن جو گڏيل سمجھ، ۽ هڪ منظم سماج جنهن ۾ قابل اعتماد رڪارڊ موجود هجي. انساني تهذيب جي گهڻي عرصي تائين اهي حالتون موجود نه هيون، تنهنڪري ٽيڪس ٻين عنصرن تي ٻڌل هوندو هو، جهڙوڪ دولت، سماجي حيثيت، يا پيداوار جي ذريعن (زمين ۽ غلامن) جي ملڪيت. قديم دور ۾ ملندڙ 'ڏهه حصو' (tithe) يا پهرين ميوي جو نذرانو انڪم ٽيڪس جي شروعاتي صورت سڏي سگهجي ٿي.

### قديم مثال
9ع ۾، شن خاندان جي شهنشاهه وانگ منگ (Wang Mang) جهنگلي ٻوٽن، مڇي مارڻ، ريڍار جي پيشي ۽ ٻين غير زرعي سرگرمين مان حاصل ٿيندڙ خالص آمدني تي 10 سيڪڙو ٽيڪس لڳايو هو. هي ٽيڪس مقبول نه ٿيڻ سبب 22ع ۾ ختم ڪيو ويو.

رومن جمهوريه جي شروعاتي ڏينهن ۾، عوامي ٽيڪس ملڪيت ۽ دولت تي لڳايا ويندا هئا. عام حالتن ۾ شرح 1% هوندي هئي، جيڪا جنگ جي صورت ۾ 3% تائين پهچي ويندي هئي.

انڪم ٽيڪس جو هڪ پهريون رڪارڊ ٿيل مثال 1188ع ۾ انگلينڊ جي بادشاهه هينري ٻئي پاران متعارف ڪرايل 'صلاح الدين ٽيٿ' (Saladin tithe) هو، جيڪو ٽين صليبي جنگ لاءِ فنڊ گڏ ڪرڻ لاءِ لڳايو ويو هو.

### جديد دور

#### برطانيه

جديد انڪم ٽيڪس جي شروعات عام طور تي 1799ع ۾ مڃي وڃي ٿي، جيڪو برطانوي وزيراعظم وليم پٽ دي ينگر فرانسيسي انقلابي جنگ لاءِ هٿيارن ۽ سامان جو خرچ پورو ڪرڻ لاءِ متعارف ڪرايو هو. هي ٽيڪس 60 پائونڊ کان وڌيڪ آمدني تي لڳايو ويو هو.

1842ع ۾ سر رابرٽ پيل ٻيهر انڪم ٽيڪس متعارف ڪرايو ته جيئن وڌندڙ بجيٽ خساري کي گهٽائي سگهجي. جيتوڻيڪ اهو عارضي طور تي شروع ڪيو ويو هو، پر جلد ئي برطانوي مالياتي نظام جو مستقل حصو بڻجي ويو.

#### آمريڪا

آمريڪي وفاقي حڪومت 5 آگسٽ 1861ع تي پهرين انفرادي انڪم ٽيڪس لاڳو ڪئي ته جيئن آمريڪي گهرو ويڙهه جا خرچ پورا ڪري سگهجن. 1913ع ۾ آمريڪي آئين ۾ 16 هين ترميم ذريعي وفاقي انڪم ٽيڪس کي قانوني طور تي مضبوط ڪيو ويو.

## ملڪن ۾ انڪم ٽيڪس جي شروعات جي ٽائم لائن
* **1799–1802**: 
* **1840**: 
* **1842**: 
* **1860**:   (انڊيا)
* **1861–1872**: 
* **1864**: 
* **1887**: 
* **1891**: 
* **1918**: 
* **1919**: 

## حوالا