مھرڳڙھ

**مهر ڳڙهه** (Mehrgarh؛ تاريخ: 7000 ق.م. کان 2500  ق.م)  پاڪستان جي صوبي، بلوچستان ۾ "جديد پٿر جي دور" جي قديم آثار جو هڪ اهم هنڌ آهي. هي بلوچستان، پاڪستان ۾ ڪڇي جي ميدان تي واقع آهي. اهو بولان جي ويجهو، سنڌو درياهه جي اولهه ۾ ۽ اڄوڪي پاڪستان جي شهرن ڪوئيٽا، قلات ۽ سبي جي وچ ۾ آهي. 

اهو ماڳ سال 1974ع ۾ فرانسيسي آرڪيالاجيڪل مشن پاران دريافت ڪيو ويو جنهن جي اڳواڻي فرانسيسي آرڪيالاجسٽ، جين فرانڪوئس جيريج ۽ ڪيٿرين جيريج ڪئي.  مهر ڳڙهه ۾  1974ع کان 1986ع تائين ۽ وري 1997ع کان 2000ع تائين لڳاتار کوٽائي ڪئي وئي. آثار قديمه جو مواد ڇهن دڙن ۾ مليو ۽ ماڳ مان اٽڪل 32,000 نمونا گڏ ڪيا ويا آهن. مهرڳڙهه ۾ سڀ کان پهرين آبادي، 495 ايڪڙ (2.00 اسڪوائر ڪلوميٽر)، ان جي اتر اوڀر ڪنڊ ۾، هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جيڪو 7000 ق.م ۽ 5500 ق.م جي وچ ۾ هو. ڄاڻايل تاريخ مطابق هي ڏکڻ ايشيا جو پهريون علائقو آهي جتي ڪڻڪ پهرين پوک ڪئي وئي ۽ جانور ۽ ٻلي  پاليا ويا.

## تاريخ

مهرڳڙهه ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين ماڳن مان هڪ آهي، جيڪا زراعت ۽ رڍ پالڻ جا ثبوت ڏيکاري ٿو،. اهو ويجھو اوڀر جي نوآبادياتي ثقافت کان متاثر هو، جنهن ۾ "گهريل ڪڻڪ جي قسمن، پوکيءَ جي شروعاتي مرحلن، مٽيءَ جا سامان، ٻيا آثار قديمه جا آثار، ڪجهه گهريلو ٻوٽا ۽ پالتو  رڍ جانور" جي وچ ۾ هڪجهڙائي هئي.  آسڪو پارپولا جي مطابق، ثقافت سنڌو ماٿري ۾ لڏي وئي ۽ ڪانسي جي دور جي سنڌو ماٿري جي تهذيب بڻجي وئي.

جين فرانڪوئس جيريج (Jean-Francois Jarrige) مهرڳڙهه جي هڪ آزاد اصل لاءِ دليل ڏئي ٿو. جيريج نوٽ ڪري ٿو؛
 "اها مفروضو ته زراعت جي معيشت مڪمل طور تي ويجهي-اوڀر کان ڏکڻ ايشيا تائين متعارف ڪرائي وئي هئي۽ مشرقي ميسوپوٽيميا ۽ الهندي سنڌو ماٿري جي نوآبادياتي ماڳن جي وچ ۾ هڪجهڙائي، جيڪي انهن ماڳن جي وچ ۾ "ثقافتي تسلسل" جو ثبوت آهن." 
بهرحال، مهرڳڙهه جي اصليت کي نظر ۾ رکندي، جيريج ان نتيجي تي پهتو آهي ته مهرڳڙهه جو هڪ اڳوڻو مقامي پس منظر آهي ۽ اهو ويجھي اوڀر جي نوآبادياتي ثقافت جو "پٺو پاڻي" نه آهي.
لوڪاڪس ۽ هيمفل مهرڳڙهه جي شروعاتي مقامي ترقي، يعني ثقافتي ترقي ۾ تسلسل پر آبادي ۾ تبديلي جو نظريو ڏئين ٿا.   لوڪاڪس ۽ هيمفل جي مطابق، جڏهن ته مهرڳڙهه جي نوآباديات ۽ ٽامي جي دور جي ثقافتن جي وچ ۾ مضبوط تسلسل موجود آهي، ڏندن جي ثبوتن مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته ٽامي دور واري آبادي مهرڳڙهه جي نوآبادياتي آبادي مان نه هئي،  جيڪا "نسل جي وهڪري جي وچولي سطح" جي صلاح ڪري ٿي.   هنن لکيو آهي ته؛

"مهرڳڙهه جي نوآبادياتي رهاڪن جو سڌي سنئين نسل، مهر ڳڙهه جي ڏکڻ ۾، ٽامي جي دور واري مهرڳڙهه جي ڀيٽ ۾،   مهرڳڙهه جي ڏکڻ ۽ اوڀر ۾، پاڪستان جي اتر اولهه هندستان ۾ ۽ دکن جي پليٽ جي الهندي ڪنارن تائين "انام گائون" ۾ ملن ٿا."

گئليگو روميرو (2011ع) ٻڌائي ٿو ته هندستان ۾ ليڪٽوز رواداري تي سندن تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته "ريخ ايٽ ال (2009ع) پاران سڃاڻپ ڪيل اولهه يوريشيائي جينياتي تعاون بنيادي طور تي پاڪستان، ايران ۽ وچ اوڀر مان نسل جي وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو." گئليگو روميرو نوٽ ڪري ٿو ته هندستاني جيڪي ليڪٽوز برداشت ڪندڙ آهن هن برداشت جي حوالي سان هڪ جينياتي نموني ڏيکاري ٿو جيڪا "عام يورپي ميوٽيشن جي خاصيت" آهي. روميرو جي مطابق، هن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته "سڀ کان وڌيڪ عام ليڪٽوز برداشت ميوٽيشن 10,000 سال کان به گهٽ اڳ وچ اوڀر مان ٻه طرفي لڏپلاڻ ڪئي. جڏهن ته ميوٽيشن سڄي يورپ ۾ پکڙيل هئي، هڪ ٻئي محقق ضرور هندستان ڏانهن اوڀر طرف ميوٽيشن کي آندو هوندو. فارس جي نار جي سامونڊي ڪناري سان سفر ڪندي، جتي ساڳئي ميوٽيشن جا ٻيا پاٽ مليا آهن." اهي وڌيڪ نوٽ ڪن ٿا ته "ڏکڻ ايشيا ۾ ڍورن جي رڍن جو ابتدائي ثبوت مهر ڳڙهه جي سنڌو درياهه جي ماٿري مان ملي ٿو ۽ ان جي تاريخ 7,000 سال اڳ جي آهي."

## مختلف دور
آثار قديمه جا ماهر ماڳ تي قبضي کي اٺن دورن ۾ ورهائيندا آهن.

### مهرڳڙهه جو پهريون دور (7000-5500 ق.م.)
مهرڳڙهه جو پهريون دور (7000 ق.م کان اڳ کان 5500 ق.م. تائين) جديد پٿر جو ۽ بغير مٽي جي برتن جي استعمال وارو (Aceramic) هو. علائقي ۾ ابتدائي پوکيءَ کي نيم خانه بدوش ماڻهن ٻوٽن جهڙوڪ ڪڻڪ ۽ جَوَ ۽ جانورن جهڙوڪ رڍن، ٻڪرين ۽ ڍورن کي استعمال ڪندي ترقي ڪئي. هيءَ بستي مٽيءَ جي پٿرن سان ٺهيل عمارتن سان قائم ڪئي وئي هئي ۽ انهن مان اڪثر چار اندروني ذيلي تقسيم هيون. ڪيتريون ئي تدفين مليون آهن، جن مان گھڻا وسيع سامان جهڙوڪ ٽوڪريون، پٿر ۽ هڏي جا اوزار، موتي، چوڙيون، لٽڪا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن جانورن جي قربانين سان گڏ، وڌيڪ سامان سان گڏ مردن جي دفن سان گڏ بچيل آهن. سمنڊ جا خول، چونا پٿر، فيروزا، ليپيس لازولي ۽ سينڊ پٿر مليا آهن، جن ۾ عورتن ۽ جانورن جا سادا مجسما به مليا آهن. پري سامونڊي ڪنارن کان سيشيل ۽ لاپيس لازولي پري پري کان اڄوڪي بدخشان، انهن علائقن سان سٺو رابطو ڏيکاري ٿو. ھڪڙي دفن ۾ ھڪڙو پٿر جو ڪوھاڙو دريافت ڪيو ويو ۽ ڪيترائي ٻيا مٿاڇري مان حاصل ڪيا ويا آهن. اهي پٿر جا ڪوھاڙا ڏکڻ ايشيا ۾ هڪ سطحي حوالي سان اچڻ وارا سڀ کان پهريان آهن. 

دور پهريون، ٻيون ۽ ٽيون کي "ڪلي گل محمد" جي نالي سان هڪ ٻئي ماڳ سان همعصر سمجهيو وڃي ٿو. هن علائقي ۾ اسئرامڪ نيوليٿڪ مرحلو اصل ۾ "ڪلي گل محمد مرحلو" سڏيو ويندو هو. جڏهن ته ڪلي گل محمد ماڳ پاڻ شايد 5500 ق.م. ۾ شروعات ڪئي. بعد ۾ دريافتون، تاريخ جي حد 7000-5000 ق.م. تائين وڌائڻ جي اجازت ڏني ته جي هن اسئرامڪ نيوليٿڪ مرحلي لاءِ وضاحت ڪئي وڃي. 

سال 2001ع ۾، آثار قديمه جي ماهرن مهرڳڙهه مان نون ماڻهن جي باقيات جو مطالعو ڪيو ۽ دريافت ڪيو ته هن تهذيب جا ماڻهو پروٽو ڊينٽسٽري ڄاڻندا هئا. اپريل 2006ع ۾، سائنسي جرنل، "نيچر" ۾ اهو اعلان ڪيو ويو ته سڀ کان پراڻو (۽ پهريون ابتدائي نيوليٿڪ) هڪ جيئري شخص (vivo) ۾ انساني ڏندن جي سوراخ ڪرڻ جو ثبوت مهرڳڙهه ۾ مليو آهي. ليکڪن جي مطابق، انهن جي دريافتن ان علائقي جي ابتدائي زراعت جي ثقافتن ۾ پروٽو دندان سازي جي روايت ڏانهن اشارو ڪيو. "هتي اسان بيان ڪريون ٿا ته پاڪستان ۾ هڪ جديد پٿر جي دور جي کنڊرن مان، جيڪي 7,500 کان 9,000 سال اڳ جي تاريخن ۾ آهن، 11 ڊرل ٿيل ڏندن جي تاجن مان 9 بالغن مان دريافت ڪيا ويا آهن. اهي دريافتون ابتدائي فارمنگ ڪلچر ۾ هڪ قسم جي پروٽو ڊينٽسٽري جي ڊگهي روايت جو ثبوت ڏين ٿيون."

### مهرڳڙهه جو دور ٻيون (5500-4800 ق.م) ۽ ٽيون (4800-3500 ق.م)
مهرڳڙهه جو بيون دور (5500-4800 ق.م.) ۽ مهرڳڙهه جو ٽيون دور (4800-3500 ق.م.) برتن جديد پٿر جي دور ۽ بعد ۾ ٽامي جي دور جا هئا، جنهن ۾ مٽيءَ جا برتن استعمال ڪيا ويا. دور بيئن جو ماڳ ايم آر-4 (MR4) تي آهي ۽ ٽيئن دور جو ماڳ ايم آر-2 (MR2) تي آهي. پيداوار جي سرگرمي جا تمام گهڻا ثبوت مليا آهن ۽ وڌيڪ جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪي وئي آهي. چمڪدار فينس موتي پيدا ڪيا ويا ۽ ٽيراڪوٽا مجسما وڌيڪ تفصيلي ٿي ويا. عورتن جي مجسمن کي رنگن سان سينگاريو ويو هو ۽ مختلف قسم جا وار ۽ زيور هئا. ٻن ريشيدار دفن ٿيل ڪفن به دور بيئن ۾ مليا هئا جن جي جسم تي ڳاڙهي "اوڪري" ڍڪيل هئي. دفنائڻ جي سامان جو تعداد وقت سان گڏ گهٽجي ويو ۽ زيورن تائين محدود ٿي ويو ۽ عورتن جي دفن سان گڏ وڌيڪ سامان رهجي ويو. پهرين بٽڻ واري مهر ٽيراڪوٽا ۽ هڏن مان ٺاهيا ويا هئا ۽ جاميٽري جي ڊيزائن وارا هئا. ٽيڪنالاجيءَ ۾ پٿر ۽ ٽامي جون ڊرلون، اپ ڊيرافٽ ڀُٽي، وڏي کڏن جا ڀُٽ ۽ ٽامو پگھلائڻ وارا ڪروسيبل شامل هئا. بيئن دور ۾ ڊگهي مفاصلي جي واپار جا وڌيڪ ثبوت موجود آهن: ان جو اهم اشارو، هڪ ڀيرو ٻيهر بدخشان مان، "لاپيس لازولي" جي ڪيترن ئي موتي جي دريافت آهي. مهر ڳڙهه جو دور ٻيون ۽ ٽيون ڏکڻ ايشيا جي الهندي ڪنارن تي سرحدن جي آباد آبادي جي توسيع سان همعصر آهن، جن ۾ راڻا غنڊائي، شيري خان تراڪئي، سرائي ڪالا، جليل پور ۽ غليگئي جون آباديون شامل آهن.

دور ٽيون کي گهڻو ڳولهيو نه ويو آهي، پر اهو معلوم ٿيو ته ٽوگاؤ مرحلو (4000-3500 ق.م.) هن سطح جو حصو هو، جيڪو ايم آر-2 (MR.2)، ايم آر-4 (MR.4)، ايم آر-5 (MR.5) ۽ ايم آر-6 (MR.6) علائقن ۾، پکڙيل کنڊرن، دفن ٿيل ۽ ڊمپنگ گرائونڊ،  تقريباً 100 هيڪٽرن تي مشتمل هو. پر آرڪيالاجسٽ جين فرانڪوئس جيريج ان نتيجي تي پهتو ته؛

"اهڙي وسيع توسيع هاڻوڪي قبضي جي ڪري نه هئي، بلڪه ڪيترن ئي صدين جي عرصي ۾ ڪيترن ئي ڳوٺن يا آبادي جي ڪلستر جي وقت ۾ تبديلي ۽ جزوي بالادستي جي ڪري هئي."

### ٽوگاو مرحلو
مهر ڳڙهه ٽيئن جي شروعات ۾، ٽوگاو مٽي جا برتن (Togau ceramics) ماڳ تي ظاهر ٿيا. ٽوگاو جي پهرين تعريف سال 1948ع ۾ ٻيٽرائس ڊي ڪارڊي ڪئي هئي. ٽوگاو بلوچستان ۾ قلات کان 12 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾، سراوان جي ڇاپر وادي ۾ هڪ وڏو دڙو آهي. هن قسم جا برتن بلوچستان ۽ اڀرندي افغانستان ۾، منڊيگاڪ، شيري خان تراڪئي ۽ پيرانو غنڊائي جي ماڳن تي وڏي تعداد ۾ ملن ٿا. پو شيل (Possehl) جي مطابق اها تاريخ تائين 84 ماڳن تي تصديق ڪئي وئي آهي. جڏهن ته "انجيرا" ٽوگاو جي ڀرسان هڪ معاصر قديم ماڳ آهي.

ٽوگاو جا مٽي جا برتن جاميٽري ڊيزائن سان سينگاريا ويا آهن ۽ اڳ ۾ ئي هڪ ڪنڀار جي ڦيٿي سان ٺهيل هئا.

مهر ڳڙهه جو دور ٽيون، چوٿين صدي قبل مسيح جي ٻئي اڌ دوران، اهم نئين ترقيءَ سان منسوب آهي. ڪوئيٽا جي وادي، سوراب واري علائقي، ڪڇي ميدان ۽ ٻين علائقن ۾ آبادين جي تعداد ۾ وڏو اضافو ٿيو آهي. ڪلي غلام محمد (II ۽ III) مٽيءَ جو ٿانءُ توگاو ٿان (Togau Ware) جهڙو آهي. 

### مهرڳڙهه جو دور چوٿون، پنجون ۽ ڇئون (3500-3000 ق.م)
دور چوٿون (3500-3250 ق.م.) هو، دور پنجون (3250-3000 ق.م.) ۽ دور ڇئون (3000 ق.م.) جي لڳ ڀڳ هو. ماڳ جنهن ۾ دور چوٿون کان ستون شامل آهن، ايم آر-1 (MR1) طور نامزد ڪيو ويو آهي. 

### مهرڳڙهه جو دور ستون (2600-2000 ق.م.)
2600 ق.م. ۽ 2000 ق.م. جي وچ ۾، لڳي ٿو ته شهر پنج ميل پري وڏي قلعي واري شهر، نوشهرو جي حق ۾ گهڻو ڪري ڇڏي ويو، جڏهن سنڌو ماٿري جي تهذيب ترقي جي وچين مرحلن ۾ هئي. مورخ، مائيڪل ووڊ جو چوڻ آهي ته هي واقعو 2500 ق.م. ۾ ٿيو. 

آرڪيالاجسٽ، ماسيمو ودالي مهرڳڙهه جي هڪ ڍانچي مان مليل نيم ڪالمن جو هڪ سلسلو سمجهي ٿو، جنهن جي تاريخ 2500 ق.م. ڌاري فرانس جي مشن طرفان ملي ٿي، جيڪي شهر سُوخته جي دور چوٿين ۾ مليل نيم ڪالمن سان بلڪل ملندڙ جلندڙ آهن. 

### مهرڳڙهه جو دور اٺون
آخري دفعي مهر ڳڙهه کان 8 ڪلوميٽر پري صابري قبرستان ۾ ملي ٿو.

## طرز زندگي ۽ ٽيڪنالاجي
مهر ڳڙهه جا ابتدائي رهواسي مٽيءَ جي سرن جي گهرن ۾ رهندا هئا، پنهنجو اناج اناج گهر ۾ جمع ڪندا هئا، مقامي ٽامي جي مٽيءَ سان ٺهيل اوزار ٺاهيندا هئا ۽ پنهنجي وڏي ٽوڪريءَ جي ڪنٽينرن کي بٽومين سان قطار ڪندا هئا. هنن ڇهن قطارن واري جَوَ، ايڪورن ۽ ايمر ڪڻڪ، جوجوب ۽ کجور پوکيا ۽ رڍون، ٻڪريون ۽ ڍور پاڙيا.  بعد واري دور جي رهاڪن (5500 ق.م. کان 2600 ق.م.) دستڪاريءَ ۾ تمام گهڻي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ چقمقي ڪپڻ، ٽنگڻ، مالا جي پيداوار ۽ ڌاتوءَ جو ڪم شامل آهن. مهرڳڙهه شايد ڏکڻ ايشيا ۾ زراعت جو قديم ترين مرڪز آهي. گم ٿيل موم جي ٽيڪنڪ جو سڀ کان پراڻو مثال 6,000 سال پراڻي وهيل جي شڪل واري ٽامي جي تعويذ مان ملي ٿو جيڪو مهرڳڙهه ۾ مليو آهي. تعويذ بي ترتيب ٽامي مان ٺاهيو ويو، هڪ غير معمولي جدت جنهن کي بعد ۾ ڇڏي ڏنو ويو. 
## آثار
### نوادرات

### انساني مجسما
ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻا سيرامڪ مجسما پڻ مهرڳڙهه مان مليا آهن. اهي آباديءَ جي سڀني مرحلن ۾ ملڻ ٿا ۽ مٽي جي برتن جي ظاهر ٿيڻ کان اڳ به موجود هئا. قديم ترين مجسما بلڪل سادا آهن ۽ پيچيده خاصيتون نه ڏيکاريندا آهن. بهرحال، اهي وقت سان گڏ نفاست ۾ وڌندا آهن ۽ 4000 ق.م. کان ان دور تائين جا سڀ مجسما عورتن جا هئا. نر مجسما صرف ستين دور کان ظاهر ٿيندا آهن ۽ آهستي آهستي وڌيڪ گهڻا ٿي ويندا آهن. عورتن جا ڪيترائي مجسما ھٿن ۾ ٻار کي کڻي رکيا آهن ۽ انهن جي هڪ "ماء ديوي" جي تصويرن جي طور تي تشريح ڪئي وئي آهي. بهرحال، انهن مجسمن کي مڪمل طور تي "ماءُ جي ديوي" سان سڃاڻڻ ۾ ڪجهه مشڪلاتن جي ڪري، ڪجهه اسڪالر اصطلاح، "ممڪن ثقافتي اهميت سان عورتن جا مجسما"، استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني آهي.

### مٽي جا برتن

مٽيءَ سان بڻايل شين جو ثبوت ٻين دور کان شروع ٿئي ٿو. ٽئين دور ۾، ڳولها تمام گهڻا ٿي ويا جيئن ڪنڀار جي ڦيٿي کي متعارف ڪرايو ويو ۽ اهي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ جانورن جي نقش کي پڻ ڏيکارن ٿا. زناني مجسمن جو خصوصيتون چوٿين دور ۾ شروع ٿينديون آهن ۽ ڳولها وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ نفاست ڏيکاريندا آهن. پيپل جي پتي جي ڊيزائن کي چوٿين دور کان سجاڳي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.  ڪجهه نفيس ٻاهه تي پچائڻ جي ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ڇهين ۽ ستين دور کان ۽ دڙي ايم آر-1 (MR1) تي هڪ علائقو مٽي جي برتن ٺاهڻ جي صنعت لاءِ مخصوص ڪيل مليو آهي. بهرحال، اٺين دور تائين، وڏي پئماني تي پيداوار، ۽ ڪاسيءَ ۽ ٽامي جي برتنن ۾ وڌندڙ دلچسپي سبب ڊزائن جي معيار ۽ پيچيدگيءَ کي نقصان رسيو.

### مدفن
مهر ڳڙهه ۾ ٻن قسمن جون قبرون آهن. اتي انفرادي دفن ٿيل هئا جتي هڪ فرد کي تنگ مٽيءَ جي ڀتين ۾ بند ڪيو ويو هو ۽ مٽيءَ جي ٿلهن ڀتين سان گڏ اجتماعي تدفين جنهن ۾ ڇهن مختلف ماڻهن جا ڍانچا دريافت ڪيا ويا. اجتماعي تدفين ۾ لاش هڪ لچڪدار پوزيشن ۾، اوڀر کان اولهه ۾ رکيا ويا. ٻارن جا هڏا کي وڏي جار يا دفن جي مٽڪي ۾ مليا (4000-3300 ق.م.).

### ڌاتن جو استعمال
ڌاتو جي دريافتن جي تاريخ دور ٻيون (ب) جي شروعاتي دور ۾، ڪجھ ٽامي شين سان گڏ ٿي آهي.

## پڻ ڏسو
* سنڌو ماٿري جي تهذيب 
* سنڌو ماٿري جي تهذيب ۾ صفائي جو انتظام
* سور دمب، خضدار، بلوچستان، پاڪستان 
* سوخته ڪوه، گوادر، بلوچستان، پاڪستان
* جهڪر جو دڙو، سنڌ
* چانهون جو دڙو، سنڌ
* موهن جو دڙو: سنڌ ۾ آثار قديمه وارو ماڳ 
* هڙپا: پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه وارو ماڳ
* رحمان ڍيري: خيبر پختونخوا ۾ آثار قديمه وارو ماڳ
* منديگاڪ: قنڌار، افغانستان ۾ آثار قديمه وارو ماڳ 
* حدا: ننگرهار، افغانستان ۾ قديم آثارن جو ماڳ  
* سرخ ڪوتل: بغلان، افغانستان ۾ آثار قديمه وارو ماڳ 
* ميس ايناڪ: لوگر، افغانستان ۾ آثار قديمه وارو ماڳ 
* شيري خان تراڪئي: بنون، خيبر پختونخوا ۾ آثار قديمه وارو ماڳ  
* بولان لڪ، بلوچستان، پاڪستان
* ڪوئيٽا، بلوچستان، پاڪستان
* پٿر جي دور جي فن جي فهرست
* سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست 
* سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Archaeological Site of Mehrgarh, UNESCO
* http://www.arscan.fr/archeologie-asie-centrale/mai/  Mission archéologique de l'Indus (M.A.I.) [fr]

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:بلوچستان
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:بلوچستان جي تاريخ
زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ