هرنيا

thumb|کاٻو|ڇن جي داخلي ساخت
ڇِنُ يا نرو لهي پوڻ کي ميڊيڪل سائنس جي اصطلاح ۾ **هرنيا** (Hernia) چئبو آهي. "هرنيا" لفظ جي معنيٰ، "هڪ عضوي جو مختلف سببن ڪري ڀرواري عضوي ۾ داخل ٿي وڃڻ"، يا "هڪ عضوي يا عضوي جي ڪمزور حصي جي ڦاٽي پوڻ تي ٻئي ڀروارو عضوي يا ان عضوي جو ڪجهه حصو ان ۾ داخل ٿي وڃڻ" آهي. ان کانسواءِ پيٽ (Abdomen) جي ڀت جي اندرئين پاسي واريون مشڪون (Muscles)، مُچو ڪري مريض جي جسم جي ڪنهن به قدرتي سوراخ (Orifices) يا ڦاٽل حصي ۾ گهڙي وڃن ته اُن کي سنڌيءَ ۾ "ڇن" چوندا آهن. طب جي حوالي سان ڇن جي ميڊيڪل سائنس واري ساڳي معنيٰ وڃي بيهي ٿي، يعني ڇڄي پوڻ. ان کي عام طرح "نرو لهڻ" به چوندا آهن. 
## ڇن جا قسم
ڇن جا هيٺيان قسم ٿين ٿا:
* (1) معدي جو ڇن
* (Hiatus/ Diaphragmatic) (2) نري جو ڇن
* (Inguinal Hernia) (3) دن جو ڇن 
* (Umblical Hernia) (4) پيٽ جي (شڪمي) پردي جو ڇن
* (Peritoneal Hernia) (5) ران (سٿر) جو ڇن (Femoral Hernia).
### معدي جو ڇن
هن قسم جو ڇن مردن جي مـقـابـلـي ۾ عورتن کي وڌيڪ ٿيندو آهي. انـسـان جي ڀانڊي (Thorax) جي هيٺيان ۽ معدي جي مٿان يعني ڪوڙي يا سيني جي تاڪيءَ جي هيٺيان هڪ ٿـلهـو مـشڪـي تهه (Diaphragm) ٿئي ٿو. ان مشڪي تهه وٽان مـٿـي ڀانڊي ۽ کاڌي جي ناليءَ Oesophagus ڏي وڃڻ لاءِ ڪيترا لنگهه آهن، جتان سڄو معدو يا معدي جو ڪجهه حصو ڀانڊي Thorax، يا کاڌي جي نالي Oesophagus ۾ هليا ويندا آهن. ان کي معدي جو ڇن چئبو آهي. هي ٿلهين ۽ ڦيڦين عورتن کي وڌيڪ ٿيندو آهي.
### نري جو ڇن
هيءُ ڇن جو عام قسم آهي. هي ڇن ٻالڪپڻ کان وٺي وڏيءَ عمر تائين عمر جي ڪنهن به حصي ۾ ٿي سگهي ٿو. عورتن جي ڀيٽ ۾ مردن کي وڌيڪ ٿيندو آهي. ڇن جا ٻه قسم ٿين ٿا: هڪ پيٽ جي ٻنهي پاسن جي بلڪل هيٺ واري جاءِ جنهن کي نرو (Inguin/ Groin) چئبو آهي. عورت توڙي مرد جي نري واري جاءِ بنهه ڪمزور ۽ نرم هوندي آهي، ان ڪري هي هنڌ ڇڄي پوندو آهي. جتان آنڊو يا پيٽ جي جهلي (Pretoneum) ٿيلهيءَ جي شڪل (Sac) ۾ نري جي ناليءَ (Inguinal Canal) وٽ منهن ۾ گهڙي سوڄ ڪري بيهندا آهن، ان کي ترڪندڙ ڇن (Inguinal Hernia) چئبو آهي.
### دُن جو ڇن
هن ڇن جا به ٻه قسم ٿين ٿا:
* (I) پيدائشي نقص وارو دن جو ڇن (Congenital Umblical Hernia): هن قسم جو ڇن ٻار کي تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن ٻار اڃا ماءُ جي پيٽ ۾ هوندو آهي ته ان عرصي دوران اوَر (Placenta) جي رت جون ناڙيون ٻار جي دن ۾ گهڙي وينديون آهن، نتيجي طور ٻار جو دُنُ سُڄي ۽ ڦوڪجي ويندو آهي. 
* (II) پنهنجي پاڻ مان دن جو ڇن ٿيڻ (Acquired Umblical Hernia): هن قسم جي دن جو ڇن عورتن ئي کي ٿيندو آهي. عورت جي آنڊي جو حصو سندس دن جي خال (Cavity) ۾ هليو ويندو آهي، نتيجي طور مريض عورت جو دن ڦوڪجي ويندو آهي.
### پيٽ جي (شڪمي) پردي جو ڇن
هن ڇن ۾ ڪڏهن آنڊو، معدي ۽ جيري جي وچ واري حصي، (Foramen of Winslow) ۾ گهڙي ويندو آهي.
### سٿرن (ران) جو ڇن
هي ڇن مردن کان وڌيڪ عورتن کي ٿيندو آهي، جنهن ۾ نِهائينءَ (Pelvic) جي ڪنهن به پاسي وٽان سٿر جي ڪمزور جاءِ ۾ آنڊو، نهائينءَ جي چمڙيءَ جي ڇهه، ران جي شريان، ران جي نس (رڳ) يا لعابي نس گهڙي ويندي آهي.
## احتياطي اپاءَ
* (Preventive Measures): (1) نري جي ڇن جي صورت ۾ سور ۽ سوڄ واري جاءِ وٽ ڇن جو پٽو (Truss) ٻڌڻ گهرجي.
* (2) جسماني محنت ۽ مشقت جو ڪم گهٽ ڪجي يا احتياط سان ڪجي.
* (3) سٽ ڏيئي ڪا شيءِ نه کڻجي، نه گهڻو وزن کڻجي.
* (4) مرد توڙي عورتن کي اوڪڙو ويهي ڪم ڪار ڪرڻ نه گهرجي.
* (5) گهوڙي سواري نه ڪرڻ گهرجي نه وري سائيڪل هلائڻ گهرجي، نه ئي ڇن واري طرف (سور جي حالت ۾) موٽرسائيڪل کي ڪِڪ (Kick) هڻڻ گهرجي.
* (6) ڇن جي حالت ۾ ڪثرت / ورزش نه ڪرڻ گهرجي نه وري اهڙي راند ڪرڻ گهرجي جنهن ۾ ڊوڙڻ ۽ ٽپا (ٻڌ) ڏيڻا پون.
* (7) ننڊ مان سمهي اُٿڻ تي آهستي آهستي ڪري سور واري پاسي اٿجي، جيئن ڇن واري جاءِ وٽ مشڪن کي ڇِڪ يا سٽ نه اچي.
## حوالا

زمرو:طب
زمرو:بيماريون
زمرو:انساني جسم