open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گئليليو گئليلي

**گليليئو گليليئي** (Galileo Galilei) سال 1564ع ۾ اٽليءَ جي شھر پيسا ۾ پيدا ٿيو ۽ بعد ۾ پنھنجي خاندان سان گڏ فلورنس لڏي آيو ھو. سال 1581ع ۾ ھي طب جي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ يونيورسٽي آف پيسا ۾ داخل ٿيو پر بعد ۾ ھن طب کي ڇڏي رياضي ۽ فطرت جي فلسفي جي تعليم اختيار ڪئي.

گليلو رفتار، ڪشش ثقل ۽ آزاد زوال، رشتي جي اصول، جڙت، پروجيڪٽائيل موشن جو اڀياس ڪيو ۽ لاڳو ٿيل سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ پڻ ڪم ڪيو، پينڊولم جي خاصيتن ۽ "هائيڊرو اسٽيٽڪ بيلنس" جي وضاحت ڪئي. هو ٿرمو اسڪوپ جي شروعاتي ريناسنس ڊولپرز ۽ مختلف فوجي کمپاسز جو موجد هو. هن هڪ بهتر ٺاهيل دوربين جي مدد سان، ملڪي واٽ جي تارن جو مشاهدو ڪيو، وينس جي مرحلن، مشتري جا چار سڀ کان وڏو سيٽلائيٽ، زحل جي حلقن، قمري پٿر ۽ سج جا نشان. هن هڪ ابتدائي خوردبين پڻ ٺاهي. 

گليلو جي ڪوپرنيڪن هيليو سينٽرزم جي چيمپيئننگ کي ڪيٿولڪ چرچ جي اندر ۽ ڪجهه فلڪيات جي ماهرن جي مخالفت سان ملاقات ڪئي وئي. 1615ع ۾ رومن انڪوائيزيشن (Roman Inquisition) ان معاملي تي تحقيق ڪئي، جنهن نتيجي تي پهتو ته سندس رايا بائبل جي مڃيل تشريحن جي تضاد ۾ هئا. گيليليو بعد ۾ ٻن مکيه عالمي نظامن (1632) بابت ڊائلاگ ۾ پنهنجي خيالن جو دفاع ڪيو، جيڪو ظاهر ٿيو ته پوپ اربن VIII تي حملو ڪيو ۽ اهڙي طرح ٻنهي پوپ ۽ جيسوٽس کي ڌار ڪري ڇڏيو، جن ٻنهي ان وقت تائين گليلو جي حمايت ڪئي هئي. هن کي انڪوائيزيشن پاران آزمائيو ويو، مليو "سخت طور تي بدعت جو شڪ" ۽ مجبور ڪيو ويو ته هو واپس. 

باقي زندگي گهر ۾ نظربنديءَ ۾ گذاريائين. ان دوران هن، بنيادي طور ڪائنيميٽيڪس ۽ مواد جي طاقت بابت, ”ٻه نيون سائنسون“ (1638ع) لکيو.
380px|thumb|گليليئو گليليئي جو پورٽريٽ جنھن ۾ جيل اندر ھي ديوار کي تڪي رهيو
## ابتدائي زندگي ۽ خاندان
## ڪيريئر ۽ پهريون سائنسي تعاون
thumb|upright=1.1|
گليليئو گليلئي پنھنجي جو دور جو برک عالم (polymaths) ھيو
ھن سائنس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪم ڪيو پر ھن جي مشھوري مشتريء جا چار چنڊ دريافت ڪرڻ جي ڪري ٿي. انھن کي اڄ تائين گليليئو جا چنڊ چوندا آهن. گليليئو جي مشاھدن سان خبر پئي تہ اسان جي شمسي نظام جو مرڪز زمين نہ پر سج آهي. ان دؤر ۾ گليليئو جي ان دعوا جي سخت مخالفت ٿي ڇو ته اھا رومن ڪئٿولڪ چرچ جي تعليم جي ابتڙ ھئي. جنھن ڪري سال 1633ع ۾ ان تي مقدمو ھلايو ويو ان کي مجبور ڪيو ويو تہ پنھنجي ان دعوا تان ھٿ کڻي. ان کي گھر ۾ نظر بند ڪرڻ جي سزا ڏني وئي جيڪا ان جي باقي زندگيءَ تائين جاري رھي.
## موت
پنھنجي نظربندي دوران ھن تحقيق جاري رکي ۽ علم حرڪيات (Kinematics) تي ھن پنھنجو ڪتاب لکيو ۽ سال 1642ع ۾ وفات ڪيائين.
## سائنسي تعاون
## ورثو
## لکڻيون
ٻہ ھزار سالن تائين رڳو چند ماڻهن ارسطوءَ جي ان دعوا کي چيلينج ڪيو تہ

 "ٻاھرين قوت شين کي حرڪت ڏيندي آهي."

۽ اھا ته

 "ڳريون شيون ھلڪين شين جي ڀيٽ ۾ تيزيءَ سان ڪرنديون آهن." 

سترھين صديءَ ۾ اٽليءَ جي ھن فلڪياتي ماهر ۽ رياضي دان ارسطوءَ جي انھن تصورن جي آزمائش جو ارادو ڪيو ۽ ان لاءِ تجربا ڪيا ۽ سمجھيو ته ڪيئن شيون حرڪت ڪن ٿيون ۽ پوءِ رڪجي وڃن ٿيون. ھي پھريون سائنسدان ھيو جنھن جمود جي اصول تي تحقيق ڪئي. ھن ٻڌايو ته شيون حرڪت دوران تبديليء جي مزاحمت ڪنديون آهن ۽ حرڪت ڪرڻ، رفتار وڌائڻ ۽ رفتار گھٽائڻ لاءِ انھن کي ڪنھن قوت جي ضرورت ھوندي آھي. ڪرندڙ شين جي باري ۾ گليليئو ٻڌايو ته
 
 "ھيٺ ڪرڻ وقت سموريون شين جي رفتار ھڪجھڙي ھوندي آھي." 

ھن اھو اندازو به ڪيو ته 
 "ھيٺ ڪرڻ جي رفتار ۾ ڪمي ۾ رڳڙ (Friction) ڪردار ادا ڪندي آهي."

## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

* 
* 
* 
* 
* Works in Galileo's Personal Library at LibraryThing

## حوالا

زمرو:سائنسدان
زمرو:شخصيتون
زمرو:فلڪيات دان
زمرو:طبيعيات دان
عدالت

[250px|thumb|A trial at the [Old Bailey in London as drawn by Thomas Rowlandson and Augustus Pugin for Ackermann's Microcosm of London (1808–11).]]

**ڪورٽ**  ھڪ اھڙو ٽربيونل آهي جيڪو انصاف فراهم ڪرڻ لاء جوڙيو ويندو آهي؛ خاص طور تي ھڪ يا ٻن ججن تي مشتمل سرڪاري باڊي جيڪي تڪرار نبيرن. ھڪ يا وڌيڪ جج بہ ڪورٽ سڏبا آهن.ليجسليٽو اسيمبلي کي بہ ڪورٽ چئبو آهي.اھڙي جاء جتي عدالتي نظام ھيٺ انصاف فراهم ڪيو وڃي ان کي بہ ڪورٽ چئبو آهي. اھڙي عمارت جتي جج تڪرار جي نبيري لاءِ ۽ انصاف جي فراهميءَ لاءِ ڪم ڪن ان کي بہ ڪورٽ چئبو آهي.انھن ۾ ڪورٽ آف لا ۽ ڪورٽ آف ايڪئٽي شامل آھن. ڪورٽ آف لا اھڙو عدالتي ٽريبيونل آهي جيڪو ملڪ يا رياست جي قانونن تحت ڪم ھلائيندي آهي، ۽ ڪامن لا تحت جوڙيل قاعدن ۽ اصولن تحت ھلندي آھي. ڪورٽ آف ايڪئٽي کي ايڪئٽي وارو اختيار ھوندو آھي، اھا تڪرارن کي ايڪئٽي جي اصولن، قائدن قائم ڪيل مثالن يا پرسيڊنٽ تحت نبيرڻ جا فيصلا ڪندي آهي.اھا ڪورٽ چانسري جي ضابطن ۽ نمونن جي پيروي ڪندي آهي.

## ٽريفڪ ڪورٽ
ڪورٽ جنھن کي پارڪنگ جي ڀڃڪڙين ۽ روڊ جي قانونن جي انحرافي جي ڏوھن جا ڪيس ٻڌڻ جو اختيار ھوندو ھيو

## ڪمشنر جي ڪورٽ
ھن ڪورٽ جو درجو عدالتي ٽريبيونل وارو نہ ھوندو آھي بلڪہ انتظامي ھوندو آھي. ھن ڪورٽ کي  ڪائونٽي يا ضلعي جي معاملن ٻڌڻ جو اختيار ھوندو آھي.

## بيڊ سائيڊ ڪورٽ
اھڙي عدالتي ڪاروائي جيڪا ڪنھن اھڙي ڌر يا گواھ جي بستري جي ڀر ۾ ھلائي وڃي جيڪو بيماري يا ڪنھن معذوري جي ڪري ڪورٽ ۾ حاضر ٿي نہ سگھي.

## سرڪٽ ڪورٽ
اھڙي ڪورٽ جنھن جي ٻڌڻ جو اختيار گھڻين ڪائونٽين، يا ضلعن، يا رياستن تي ھجي۽ اھا ڪورٽ انھن سمورن علائقن ۾ وڃي مجلس ڪري ته ان کي سرڪٽ ڪورٽ سڏبو آهي. انگريزي قانون تحت ھر اھا ڪورٽ جيڪا ننڍن شھرن ۾ لڳي جنھن ۾ جج وڏي شھر کان اچي ان کي سرڪٽ ڪورٽ چئبو آه

## ڪامن ويلٿ ڪورٽ
آمريڪا جي ڪجهه رياستن ۾ عام اختيار سماعت واري ھڪ ڪورٽ.پينسلوانيا رياست جي ھڪ ڪورٽ جنھن کي رياست خلاف مقدمن ٻڌڻ جي اختيار سان گڏوگڏ رياستي ادارن ۽ ڪارندن جي حڪمن جي نظرثاني جا اختيار آھن 

## آئيني عدالت
اھڙي ڪورٽ جنھن جو نالو ۽ تفصيل آئين ۾ ڏنل ھجي، ۽ جنھن کي آئين جو تحفظ مليل ھجي ان کي آئيني عدالت چئبو آھي. جيئن جرمنيءَ ۾ رياست جون آئيني عدالتون ۽ وفاقي آئيني عدالت.پاڪستان ۾ سپريم ڪورٽ، فيڊرل شريعت ڪورٽ ۽ ھاء ڪورٽون ملڪ جون آئيني عدالتون آهن.

## ڪائونسلر ڪورٽ
ڪورٽ جيڪا ڪنھن ملڪ جو ڪائونسلر  ڪنھن ٻئي ملڪ جي علائقي ۾ ھلائيندو  آھي. اھي ڪورٽون ملڪن جي وچ ۾ عھدنامن ذريعي ٺھنديون آھن جن کي صرف سول ڪيس ٻڌڻ جو اختيار ھوندو آھي. آمريڪا جي آخري ڪائونسلر ڪورٽ مراڪش يا موروڪو ۾ ھئي جنھن کي 1956 ۾ ختم ڪيو ويو.

## حوالا
الله بخش اٻوجھو

**الله بخش ابوجهو**، (وفات 1901ع) سن 1889ع کان 1901ع تائين سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچيءَ جو پرشن ٽيچر رهيو. هن سنڌ جي مسلمانن کي خوب غفلت مان بيدار ڪرڻ لاءِ ”مسدس اٻوجهو“ لکيو. هيءَ مسدس، ”مسدس حالي“ جو منظوم ترجمو آهي، پر ان ۾ ڪي نوان بند به آهن، جن ۾ اٻوجهي مرحوم جا پنهنجا خيال به بيان ڪيل آهن..هن پنهنجي پراثر نظمن ذريعي انگريزي تعليم جي اهميت واضح ڪئي، ۽ مسلمانن کي جديد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اُڀاريو.

## حوالا

زمرو:1901ع جون وفاتون
شمس الدين بلبل

پنھنجي دور جي بلند پايه شاعر، اديب ۽ باعمل صحافي **رئيس شمس الدين بلبل** مرحوم (وفات 1919ع) نظم ۽ نثر جي ذريعي مسلمانن کي سمجهايو، ته هو انگريزي تعليم حاصل ڪري، سرڪاري عهدن تي فائز ٿين. چوي ٿو:

پڙهو انگريزي وٺو اوج اعليٰ
وٺو خوب عهدا حڪومت هلايو
نه تو ڪا پرائي فضيلت لسان
سکين ڪينڪي انگريزي زبان.

هن ذهن نشين ڪرايو، ته مسلمان ديني تعليم کي ته ڇڏي ڏنو آهي، پر انگريزي تعليم کان پري رهي، دنيوي خوشحاليءَ کان به محروم ٿيندا پيا وڃن. هن ٻڌايو ته اسان جديد تعليم کان پري رهي، پنهنجي پير تي پاڻ ڪهاڙو هنيو آهي. هو اسان کي سمجهائي ٿو ته جديد تعليم پرائي، انگريزي قاعدا ۽ قانون سکي وڪيل ۽ جج ٿيون، ته جيئن پنهنجي زندگي به بهتر بنائي سگهون ۽ قوم کي به مشڪل ۾ ڪم اچي سگهون.

## حوالا

زمرو:1857ع جون پيدائشون
زمرو:1919ع جون فوتگيون
زمرو:1919ع جون وفاتون
زمرو:شاعر
محمد هاشم مخلص

سنه 1924ع ۾ **محمد هاشم مخلص** مرحوم (وفات 1934ع) ميرپورخاص مان هفتيوار اخبار ”مسلمان“ جاري ڪئي، جنهن ۾ ترڪيءَ جي حق ۾ انگريزن خلاف زور شور سان لکڻ لڳو. سندس قلم ڏاڍو زور هوندو هو. نظم خواه نثر ذريعي باھ ٻاري ڇڏيائين. برطانوي سامراج ۽ هندو استحصالي قوتن خلاف کلم کلا نفرت جو اظهار ڪندو رهندو هو، ۽ هميشـہ اسلام ۽ مسلمانن جي مدح سرائي ڪندو رهندو هو. انهيءَ ڪري قيد و بند جون سختيون بہ سٺائين. سندن تحريرن ۾ طنز و مزاح جو رنگ بيحد متاثر ڪندڙ هوندو هو.

## حوالا

زمرو:1934ع جون وفاتون
چوويهون تصوراتي ليڪو

**چوويهون تصوراتي ليڪو** (*Choweehoon taswiraati leeko*) يا ٽوئنٽي فورٿ پئريلل (Twenty fourth Parallel) جاگرافيءَ جي ماهرن طرفان گھڙيل هڪ تصوراتي ليڪو، جيڪو زمين جي ڪجهه علائقن جي بيهڪ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. اهو تصوراتي جاگرافيائي ليڪو اڳتي وڌي ايشيا، هندي وڏي سمنڊ، آفريقا، پيسيفڪ يا سانتيڪي سمنڊ، اُتر آمريڪا ۽ ايٽلانٽڪ سمنڊ جي ڪجهه حصي تائين پکڙجي وڃي ٿو. پاڪستان جي علائقي رڻ ڪڇ مان پڻ لنگهندڙ اها زميني پٽي پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ سرحدي ليڪي طور وجود رکي ٿي. ورهاڱي کان پوءِ ان علائقي تي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ تڪراري دعوائون هليون هيون. 

## حوالا

زمرو:جاگرافي
زمرو:جاگرافيائي پوزيشن
زمرو:جاگرافيائي تحقيق
مثنوي چنيسر نامہ

**مثنوي چنيسر نامه**: (**فارسي**)
هيءَ فارسي مثنوي ادارڪي بيگلاري، ڏهين صدي هجريءَ جي شاعر جي تصنيف آهي. ادراڪيءَ سنڌ جي ترخان حاڪمن جيتاريخ ”بيگلار نامہ“ پڻ لکي هئي، جا هڪ مستند دستاويز آهي ۽ گهڻو وقت اڳ، ’سنڌ مسلم ادبي سوسائٽيءَ‘ طرفان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري شايع ڪرائي ويئي هئي.
”ليلا چنيسر“ سنڌ جي هڪ مشهور عشقيه ڪهاڻي آهي، جنهن جو دور ستين صدي  هجري چيو وڃي ٿو. هن ڪهاڻيءَ جي تاريخي حيثيت مشڪوڪ آهي، ڇو ته ان ۾ ڄاڻايل ڪردار، جغرافيه مقامات آهي ۽ ٻيون ڪيتريون ڳالهيون يا ته بنهه  ڪوڙيون آهن يا وري انهن جي بيان ۾ تضاد آهي ۽ بعض ڳالهيون عقل سليم جي مڃڻ کان بعيد آهن. انهيءَ ڪري جيسين اهڙا تاريخي ماخذ ۽ دستاويز منظر عام تي اچن، جيڪي هن ڪهاڻي کي سچو ثابت ڪن، تيسين اسين ليلا-چنيسر جي ڪهاڻيءَ کي محض ”لوڪ ڪهاڻي“ ئي سمجهنداسون ۽ اهڙي قسم جون ڏندڪٿائون ٿوري گهڻي فرق سان ڪيترن ملڪن  ۽ قومن ۾ مشهور آهن. پر انهن حالتن جي باوجود، هڪ ڳالهه بلڪل صاف ۽ مسلم آهي ته سنڌ جي عشقيه داستانن ۾ بداخلاقي، بي راهروي ۽ غير صحتمند ماحول ڪڏهن ڪونهي. 
بهرحال ليلا-چنيسر جي ڪهاڻيءَ جي ندرت سببان ئي شايد ادراڪي بيگلاري هن قصي کي پنهنجي مثنويءَ جي موضوع بڻايو. هيءَ مثنوي سنڌ ۾ فارسي ادب جو سنگ ميل آهي، ڇو ته ان کان پوءِ ئي ٻين شاعرن جون تخليقون منظر عام تي آيون ٿيون ڏسجن. انهيءَ زماني (ارغون ۽ ترخان) ۾ لکيل ٻيون به مثنويون آهن: شاهه جهانگير هاشميءَ جيمثنوي ”مظهر الاثار“جا شاهه حسين ارغون تاءِ 940 هجري ۾ لکي ويئي ۽”ترنم عشق“ مثنوي جيڪا ٺٽي جي محمد مقيم شاعر، مرزا جاني بيگ جي دور ۾ لکي.مير معصوم شاهه بکريءَ جو”خمسه“ ته چند سال پوءِ لکيو ويو هو ۽ ان کان اڳ، مثنوي ’چنيسر نامه‘ جو ملڪ ۾ چرچو هئو.
ادراڪيءَ انهيءَ صدين جي پراڻي قصي کي، ڪنهن به رنگ روپ ڏيڻ کان سواءِ نهايت، سادي نموني ۾ بيان ڪيو آهي، ۽ اسان جي سنڌي شاعرن، انهيءَ ڪهاڻي مان جيڪي نڪتا ڪڍيا آهن يا ڪن منظرن کي دلڪش بڻايو آهي، سا ڳالهه هن مثنويءَ ۾ ڪينهي. ان ڪري ٽيڪنيڪي ۽ فني  نڪته نگاهه کان هن مثنوي ۾ جيڪا خاص خوبي ڪينهي. پر انهيءَ سڌي ۽ سادي مثنوي طرز ادا هوندي به ادراڪيءَ ڪيترا معرڪي جا شعر چيا آهن. جنهنڪري شاعرانه طور مثنوي جو مقام دلپسند ٿي پيو آهي. ازنسواءِ هن مثنويءَ جو بحر، مولانا جاميءَ جيمثنوي ”يوسف وزليخا“ جهڙو آهي، جنهنڪري مثنوي اثرائتي ٿي پيئي آهي. محبوب جي حسن جي  تعريف، عشق جي  راهه ۾ معشوق سان ملڻ جي اميد تي تيز روي ۽ تڪليفن جو مقابلو ۽ معشوق (عورت) جا لطيف احسان بيان ڪرڻ وقت شايد ادراڪيءَ جي سامهون جاميءَ جي يوسف وزليخا هئي، ڇاڪاڻ ته رات جي دلڪش ڪهاڻي يا معاملاتي شعر، هوبهو مولانا جاميءَ جي رنگ ۾ چيل معلوم ٿين ٿا. ’زليخا‘ بهرحال هڪ نبيءَ جي عورت هئي، 

## حوالا
مثنوي مظهرالا آثار

**مثنوي مظهرالا آثار**: (**فارسي**).
هيءُ فارسي مثنويسيد شاهه جهانگير هاشميءَ( متوفي 946 هجري) جي تصنيف آهي، جنهن ۾ تصوف جي مختلف رموز جو بيان ٿيل آهي. ڏهين صدي هجري، ايران ۽ سنڌ لاءِ وڏن انقلابن ۽ مهمّن جو دور هو ڇو ته انهيءَ صديءَ جي پهرئين چوٿائيءَ ۾ جي قومون ظهور پذير ٿيون، جن ملڪ ۾ انقلاب  ۽ خونريزيءَ جو عالم برپا ڪري ڇڏيو. هڪ طرف سلطنت بزرگ تيموريان تي هرات جي بادشاهه سلطان حسين يقراجي وفات کان پوءِ تنزل آيو جو بابر جي شخصيت نمودار ٿيڻ کان پوءِ ختم ٿيو. ٻئي طرفشاهه اسماعيل صفوي. مذهبي مسند ڇڏي، شاهي تخت  تي ويٺو ۽ ٽئين طرف کان محمد خان شيباتي، اتر اوڀر تي نمودار ٿيو، ۽ قتل ۽ غارت گريءَ جي بازار گرم ڪري ڇڏيائين. سنڌ ۾، انهيءَ وقت (914 هجري) ڄام نظام الدين نندهوفات ڪئي. طويل مدت حڪمرانيءَ ڪرڻ سببان هن سلطنت جو انتظام پختو ٿيو.، ڄام نظام الدين جي پٽ فيروز ۽ سندس هڪ رشتيدار ڄام صلاح الدين جي وچ ۾ 914 کان 927 هجري تائين  جنگ رهي. وزيراعظمدريا خان جي همت ۽ تدبير  سان فيروز، حڪومت ته حاصل ڪئي پر ڄام صلاح الدين گجرات جي مدد سان  فوج ڪشي ڪئي. فيروز ’سوي‘. (سيبي) جي حاڪمن ڏانهن  هٿ ڊگهيڙيو، ۽ شاهه بيگ محرم 928 هجري  ۾ سنڌ ۾ آيو ۽ ڄام صلاح الدين  کي شڪست ڏنائين. هو سبي  واپس وڃڻ بدران سنڌ جو حاڪم  بڻجي ويٺو ۽ سندس وفات (22- شعبان 928ھ) کان پوءِ سندس پٽ شاهه حسن ارغون تخت تي ويٺو. جنهن 929ھ ۾ فيروز سان ٽڪر کاڌو جنهن ۾ ويهه هزار ماڻهو ٻنهي طرفن جا قتل ٿيا ۽ شاهه حسن ارغون سڄي سنڌ جو مالڪ ٿيو. ارغونن جي تسلط کان پوءِ ايران  ۽ قنڌار کان ڪيترا علمي خاندان سنڌ ۾ اچي ٺٽي ۽ بکر ۾ آباد ٿيا. جن ۾ شاهه  قطب الدين به هو جيڪو بکر ۾ اچي رهيو هو ۽ سنڌ جو پهريون ’شيخ الاسلام‘ مقرر ٿيو. سندس هڪ عزيز شاهه جهانگير هاشمي به 930ھ ۾ اچي بکر ۾ سڪونت  پذير ٿيو. هو شيرين ڪلام شاعر ۽ متدّين صوفي بزرگ هو، تذڪرن ۾ آيو آهي ته شاهه جهانگير مولانا جاميءَ جو همعصر هو. ۽ سندس صحبت مان گهڻو فيض پرايو هئائين. سندس ديوان، ابيات، قصيده ۽ هيءَ مثنوي، سندس باڪمال  شاعريءَ ۽ عقدن جي غمازي ڪن ٿا. مثنوي مظهر الا آثار، هاشمي صاحب، ”خمسه نظامي“، ”مطلع خسرو“ ۽ ”تحفته الاحرار جامي“ جي جواب ۾ لکي ۽ ان کي ابو عبدالله، شاهه حسن ارغون جي نالي منسوب  ڪيائين.
تصوف جو حلقهء اثر ان وقت وڌندو آهي، جڏهن ملڪ ۾ افراتفريءَ جون حالتون هونديون آهن ۽ ماڻهو دنياداريءَ کان تنگ اچي، مذهب  جي آڙ ۾ لڪندي، سڪون ۽ بي فڪريءَ جي تلاش ڪندا آهن. هن مثنويءَ جي محرڪ به سنڌ جون هنگامي حالتون ڏٺيون هيون. هن مثنويءَ ۾ تصوف جا اسرار ۽ معرفت الاهيءَ جون رمزون ۽ تزڪيه نفس جا نڪتا، نهايت دلنشين ۽ آسان پيرايي ۾ بيان ٿيل آهن.

## حوالا
مثنويات هيررانجها

**مثنويات هيررانجها**: (**مثنوي هير- راجهان**  **فارسي**) :
سنڌ ادبي بورڊ، فارسي مطلبوعات جي سلسلي ۾ هي ڪتاب شايع ڪرايو آهي، جنهن ۾ سنڌيءَ ۾ لکيل چار فارسي مثنويون ۽ هڪ طويل قطعو شامل آهن. پهرئين مثنوي مير عظيم الدين ”عظيم“ ٺٽوي جي آهي.”عظيم“، مير فتح علي خان ٽالپر جي دربار جو ملڪ الشعراء هو ۽ 1214 هجري ۾ ’هير رانجھا مثنوي لکي هئائين. ان  کان پوءِ مير ٺارو خان ٽالپرجي درٻار جي شاعر، مير ضياءالدين ”ضيا“ 1215 هجري ۾، ”آزاد“، وريمير مراد علي خان ٽالپرجي وقت ۾ ۽ پوءِ مرحوم ولي محمد خان لغاريءَ (المتوفي 1247هجري ) انهيءَ موضوع تي مثنويون لکيون. هن ڪتاب ۾ روهڙيءَ جي هڪ صوفي شاعر  مرحوم قادربخش ”بيدل“(1230-1289ھ ) جو هڪ طويل قطعو پڻ شامل ڪيو ويو آهي. انهن پنجن ئي مثنوين کي يڪجا شايع  ڪرڻ سان، انهن شاعرن جي هڪٻئي سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي، ۽ سندن طرزانشاء جي خصوصيتن جو اڀياس پڻ ڪري سگهجي ٿو.
هير و رانجها جوعشقيه داستان- گو، پنجاب جي پيداوار آهي پر ان روماني قصي کي نه فقط برصغير هندوستان ۽ پاڪستان جي مختلف زبانن (هندي، پنجابي، سرائڪي،اردو، پشتو، بلوچي ۽سنڌي) ۾ منظوم ڪيو ويو آهي. پر انگريزي، فرينچ، فارسي ۽ عربيءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي ويئي آهي، ۽ معلوم ائين ٿو ٿئي ته پاڪستان جي ڪنهن به عوامي حڪايت تي ايتري تحقيق ۽ تحريري مواد ڪين ملي ٿو جيترو ’هير و رانجها‘ جي حڪايت تي مهيا آهي. سنڌي ۽ سرائڪي زبان ۾ سنڌ جي شاعرن جهڙوڪ. روحل، مراد فقير، فقير حمل خان لغاري، فقير بيڪس، امام بخش خادم، سيد حيدر شاهه، فقير غلام علي ’مسرور‘خليفي نبي بخش خان جو ڪلام اسان جي اڳيان آهي. پنجاب جي قصي تي ايترن سنڌي شاعرن جي طبع آزمائي ڪرڻ، هن علائقي جي ماڻهن جي روشن ضميريءَ ۽ وسعت قلبي جو مظهر آهي ۽ پڻ انساني اخوت ۽ ادب جي بي تعصبي واري رجحان جي غمازي ڪري ٿو..
هي ڪتاب وڏي تختيءَ تي چار سؤ صفحن تي مشتمل آهي. شروع ۾ 94 صفحن تي مشتمل، پاڪستان جي مشهور انشاء پرداز جناب حفيظ هوشيارپوري جو عالمانه مقدمه آهي. 

## حوالا
فرھنگ جعفري

**فرهنگ جعفري**:**(ڪتاب)**:
’فرهنگ جعفري‘ ٽن جلدن ۾، اٽڪل ساڍن سترهن سَون صفحن جو هڪ ضخيم ڪتاب آهي، جنهن کي  سنڌي ادبي بورڊ، پنهنجي روايتي اندز سان نهايت سهڻي ٽائيپ ۽ ديده زيب ڪَور سان شايع ڪيو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ جديد يا قديم سائنسي علمن متعلق ڪتابن جي اڻاٺ آهي. ورهاڱي کان اڳ  علم ڪيميا، علم طبعي ۽ علم بدن وغيره جهڙن موضوعن تي ڪتاب ڇپيا هئا، پر آزاديءَ کان پوءِ ادبي بورڊ ئي ان پاسي ڌيان ڏنو آهي. ڊاڪٽر علي احمد قاضيءَ جي لاجواب ڪتاب ’تن ۽ تندرستي‘ کان سواءِ، ’مهراڻ‘ ۾ ڊاڪٽر فضل رحيم، ڊاڪٽر نور احمد سومري ۽ ٻين عالمن جا جوهري طاقت ۽ ائٽم تي سٺا سٺا مضمون شايع ٿيا آهن، جن مان ثابت ٿئي ٿو ته سنڌي زبان ۾ سائنسي مضمونن  کي چڱيءَ طرح نڀائڻ  ۽ سمجهائڻ جون سموريون صلاحيتون موجود آهن. انهيءَ ڏ ِس ۾، بورڊ جو هيءُ ڪتاب فرهنگ جعفري هڪ سنگِ ميل جي حيثيت رکي ٿو. انهيءَ جا پهريان ٻه جلد سنڌي مشهور ۽ ڄاڻو حڪيم مرحوم محمد جعفر صاحب جا تصنيف ڪيل آهن، جن کي سنڌيءَ جي مشهور اديب ۽ شاعر ۽ طبيه ڪاليج جيپروفيسر نياز همايونيءَ نئين سر سڌاري ترتيب ڏني آهي. ٽيون جلد نياز همايونيءَ جي پنهنجيءَ ڪوشش جو نتيجو آهي. دوائن جي علم ۽ يوناني  طب متعلق ههڙو همه گير ڪتاب شايع ٿيڻ، سنڌي ٻوليءَ لاءِ هڪ نيڪ  فال آهي. جديد طبي علم يعنيايلوپٿي، يوناني طبجي تجربن ۽ نسخن جي آزمائشن جي بنياد تي پيدا ڪيل علم آهي، بلڪ ائين کڻي چئجي ته ايلوپٿي يوناني طب جي هڪ جديد ۽ سڌريل صورت آهي.  فرهنگ جعفري ۾، حڪيم محمد جعفر مرحوم جي آزمايل دوائن ۽ نسخن کي سليس سنڌي ۾ سمجهايو ويو آهي.  دوائن جا اثر، ڪيفيتون ۽ خصوصيتون تفصيل سان ڏنل آهن. ساڳيءَ طرح مرضن جي تشخيص ۽ مختلف نسخن جي ترڪيبن ۽  تاثير جي مڪمل معلومات ڏني ويئي آهي. سڀ کان اهم اها ڳالهه آهي ته مرضن ۽ دوائن، گلن ۽ ٻوٽن،  جڙين ۽ ٻوٽين وغيره جا سنڌي نالا ڳولي يا مقرر ڪري، انهن کي مروج عربي، هندي، ترڪي ۽ فارسي  نالن جي سامهون ڏنو ويو  آهي. ان سان گڏ جديد طبي علم  جي بنياد تي تاثيرن، ترڪيبن ۽ ڪيفيتن جا انگريزي، نالا پڻ  ڏنا ويا آهن، جئن معلومات وڌيڪ ڪارآمد ٿئي، ۽ يوناني طب کي ’جديد علم‘ جي روشنيءَ ۾ سمجهي  سگهجي. ٽيون جلد ته سڄو سنڌيءَ ۾، انگريزي دوائن جي علم يعني ميٽريا ميڊيڪا کي تفصيلي.  طرح سمجهايل آهي، جو سنڌي ٻوليءَ جو سائنسي معلومات ۽ هڪ قيمتي اضافو آهي. هڪ  طرح ته ڪم از ڪم چئن ٻولين يعني عربي، هندي، ترڪي ۽ انگريزي لفظن جي سنڌي لفظن ۾ چڱي موچاري سائنسي ۽ طبي لغت تيار ٿي  پئي آهي؛ ۽ ٻئي  طرف دوائن ۽ مرضن جي علم جي سائنسي تحقيق سنڌيءَ ۾ مهيا ڪئي ويئي آهي. ان ڪري هيءُ ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ نادر اضافو آهي، جو نه رڳو حڪيمن ۽ طبيبن لاءِ نهايت ئي ڪارائتو ٿيندو، بلڪ اهو پڻ ثابت ڪري ٿو ته سنڌي ٻوليءَ ۾ سائنسي علمن کي نڀائڻ جون سموريون صلاحيتون موجود آهن. 

## حوالا
ٽيھ اکريون

**ٽيهه اکريون**:  **(ڪتاب)**
ادبي بورڊ جي لوڪ ادب  جو  ڪتاب پنجن سوَن صفحن کان به مٿي آھي.
ٽيهه اکريون يا سي حرفي، سنڌي ٻوليءَ جي لوڪ ادب جي هڪ انفرادي صنف آهي ۽ دنيا جي ڪنهن به ٻوليءَ ۾ ان جو ڪو مثال ڪو نه ٿو ملي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ صاحب جي نگرانيءَ هيٺ هي گڏ ڪيل ٽيونجاهه ٽيهه اکريون، ان صنف جو نمايان نمونو آهن. ٽيهه اکريءَ ۾، سنڌي الف- بي جي انهن ٽيهن اکرن جي اچارن سان بند ٻڌا وڃن ٿا، جيڪي عربي رسم الخط مان اختيار ڪيا ويا آهن.  اهي بند يا ته پابند نظم جي صورت ۾، يا بيتن ۽ ڏوهيڙن جي صورت ۾ چيا وڃن ٿا، ۽ شاعر ضرورت آهر انهن ۾ پنهنجون ترميمون ۽ اضافا ڪندا رهيا آهن. ٽيهه اکريءَ  جي سڀ کان وڏي خصوصيت آهي تجنيس-حرفي، هونهن به وادي-سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ تجنيس-حرفي نهايت مقبول صنف آهي. ٽيهه اکريءَ ۾ شاعرن انهيءَ کي اڃائي خوبصورت نموني ۾ ادا ڪيو آهي. هن  ڪتاب جي هڪ اهم خصوصيت اها به آهي ته ڪيترائي اهڙا نوان شاعر معلوم  ٿيا آهن، جن جي سنڌي پڙهندڙن کي اڳ ڪا به ڃاڻ ڪانه هئي. ٽيهه اکريون، اسان جي سموري ڪلاسيڪي ادب وانگر  مذهبي موضوعن کان شروع  ٿيون،  ۽ وقت  جي رفتار سان شاعرن انهيءَ ۾ اصلاحي ۽ عشق ۽ محبت جا مضمون پڻ آندا آهن. اسان جي مڃيل عظيم شاعرن، شاهه، سچل، حمل وغيره کان سواءِ، نون شاعرن جون ٽيهه اکريون به نهايت ئي سهڻيون  ۽ دلپذير نظم جو نمونو آهن.مثال طور لعل محمد ’لعل‘ جي ٽيهه اکري ”سسئي“ هڪ  بيمثال چيز آهي. ڇا سندس لفظن جي نزاڪت آهي، ڇا سندس قافيي جو ڪمال!_
بي ئون برهه بقاءَ جي، لڳيس ڪا لوري،
تن ۾ تار تکيري، جيءَ اندر جمهوري،
گهمي پئي گوندر ۾،  ناڪس ندوري،
روئي رت گاڏهون، ڇپر ۾ ڇوري- وغيره
رڳو انهيءَ هڪڙي ٽيهه اکريءَ ۾ ستن سوَن کان به وڌيڪ مصرعون آهن، جن مان هر هڪ ۾ تجنيس کان سواءِ، استعاري ۽ لفظي صنعتن ۽ خيال جي گهرائيءَ جا اعليٰ نمونا ملن ٿا.

## حوالا
اکڙيون مينگهه ملهار

**اکڙيون مينگهه ملهار**  : **ڪتاب **
’بردي‘  جي  نظمن جو هيءُ حسين گلدستو، ’سنڌي ادبي سنگت‘ طرفان شايع ڪيو ويو آهي. جديد سنڌي شاعرن مان، جن سنڌيءَ جي  ڪلاسيڪي شاعريءَ کي بنياد بنائي، نوان تجربا، نوان اسلوب ۽ نوان موضوع اختيار ڪيا آهن، انهن مان بردو به هڪ آهي. بردي جوهيءُ پهريون شعر جو مجموعو-’اکڙيون مينگهه ملهار‘ ڏيکاري ٿو ته سنڌي زبان جي سادن سودن  لفظن ۾ هڪ فنڪار پيار ۽ سونهن جا درياءَ سمائي سگهي ٿو. شاهه ڀٽائي عليه رحمت جي عظمت جي بيشمار خصوصيتن  مان اها به هڪ خصوصيت  آهي ته هو بنهه عوامي زبان ۾، عوام جي دلين ۾ پيهي، سندن بنهه لطيف ۽ بنيادي امنگن ۽ احساسن کي فطرت جي حسن جو رنگ ڏيئي شعر جا موتي جڙَيندو هو. بردو به انهي ڏس ۾، شاهه جو پيرو ٿو نظر اچي. سندس شاعريءَ جون پاڙون سنڌي عوام ۾ کتل آهن، جن جا سٻاجها ڪردار، پيار ۽ محبت جا  جذبا سندن سادي سودي  زندگيءَ جوميٺاج، سندن نهٺائي، سندن سونهن ۽ سندن حب الوطني بردي جا موضوع آهن، ۽ اهي ئي سندن گيتن جي ميٺاج ۽ سنگيت جا ماخذا، بنهه عام رواجي منظرن ۾  جيڪو سنگيت  لڪل آهي، ان کي اجاگر ڪرڻ ۾ بردو ڪمال  جي حدن تي پهتل آهي. هيءَ منظر ڪشي ته ڏسو:
ڀيڄ ڀنيءَ جو، ڀنيءَ فصا ۾، تنهنجي ياد ستائي،
سا جهَٽَ، ڀاڳ، سهاڳ جي ڀانيان، لالڻ ليئڙو پائي،
پاسا  چوريان، ۽ ڪَرَ  موڙيان، هاءِ اچن اوٻاسيون،
عشق جو مُشڪ ڇلي پيو ڇپرين، ڳوٺ ڳليون سڀ واسيون،
سيني ساڻ لڳائي روئان، ’بردا‘ نينهن نشاني،
آءٌ وري تون جاني........
هڪ ٻئي ۾ چوي ٿو ته
”هر وڻ ٽڻ جي ڳُتَ جهلي، پيو ڏي ڌانڌولا جو هو!“
طوفان  وڻن جي ڳتن کي جهلي پيو ڌونڌاڙي-ڪيڏي نه گهرائي آهي انهيءَ تخيل ۾ ڪيڏي نه سادگي! اها ئي بيساختگي ۽ سادگي،لفطن جوجادو، خيال جي گهرائي، ۽ جذبن جي پاڪيزگي بردي جي شاعريءَ جون اهم خصوصيتون آهن. ورڊ سورٿ وانگر، فطرت جو سمورو حسن جڏهن انساني جذبن ۽ احساسن جو پس منظر بنجي ٿو، تڏهن ئي هڪ ڪامل شاعر پيدا ٿئي ٿو- ۽ انهيءَ مفهوم  ۾ بردو هڪ ڪامل شاعر آهي، ۽ سندس گيتن ۽ نظمن جو هيءُ گلدستو سنڌي ادب ۾ هڪ پيش بها اضافو آهي.

## حوالا
دنيا دورنگي

**دنيا دورنگي**
دنيا دورنگي، اٺن  پردن جو هڪ ڊرامو آهي، جيڪو غلام نبي خان آغا جو لکيل آهي. جو صاحب ادبي دنيا ۾ ’آغا  صوفي جي نالي سان مشهور آهي. هي ڪتاب ’سنڌي ادبي بورڊ‘ طرفان ڇپايل آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر آهي ته هن ڊرامن جو موضوع ’دنيا جي دورنگي‘ هئڻ آهي_ هي دنيا هڪ طلسمي ماڙي آهي جنهن ۾ قدم قدم تي انسان لاءِ امتحان رکيل آهي. جيڪو انهيءَ جي ظاهري حيثيت تي ويو سو اڙيو، ان جي باطن کي سمجهڻ لاءِ راڻي واري سچيتائي ۽ نگاهه دوربين جي درڪار آهي، جهن کيس توڙ رسايو  ۽ مومل سان ملايو. هن ڊرامي ۾ اسان جي پراڻن، روايتي ڊرامن جون سڀ وصفون موجود آهن. منجهس محبت، مزاج ۽ شاعريءَ جو پورو  دخل آهي. گيت ۽ غزل وغيره ڊراما-نگار جي ئي زور قلم جو نتيجو آهن، ان مان ڪي ٿورا ڪي معياري چئي  سگهبا. ڀانئجي ٿو ته انهن جي لکڻ وقت مصنف کي تماشبينن جي تفريح طبع جو خيال هو. جي انهن جي افادي پهلو تي نظر وجهجي ٿي  ته مايوس  ٿيڻو پوي ٿو. ڪردار نگاري به خاص ڪانه آهي.  رڳو مسخري ٽمبڪٽو جوڪردار اڀري سگهيو آهي. هن ڊرامي جي وڏي خوبي ان  جو  نثر آهي. دنيا دورنگي، اهڙي  وزندار نثر  ۾ لکيل آهي، جنهن ۾ تمام ٿورا ڪتاب سنڌيءَ ۾ لکيل نظر اچن ٿا. تنهنڪري اهڙي ڪتاب جو قدر ڪرڻ انتهائي لازمي آهي. ’دنيا دورنگيءَ‘ جي ٻي خوبي ان جا ڊائلاگ آهن جي ڪٿي تمام زوردار آهن، ڪٿي وري شعر جو مزو پيا  ڏين! مصنف، مختصر مڪالما لکڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.’دنيا دورنگي‘ 200 صفحن تي مشتمل آهي.

## حوالا
تاريخ مظهر شاهجهاني

**تاريخ مظهر شاهجهاني** (**فارسي**): سنڌ جي تاريخ جي ماخذات طور هن وقت تائين ’سنڌي ادبي بورڊ‘ طرفان جيڪي ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن، انهن مان ”تاريخ مظهر شاهجهاني“ نهايت اهم ڪتاب آهي، ڇو ته اهو ڪتاب قديم تاريخ نويسن کي به هٿ اچي ڪين سگهيو. هن ڪتاب جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو پڻ ٿيل آهي. هن تاريخي ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ  جو اهڙو احوال درج آهي جيڪو منظر عام تي اچي ڪين سگهيو هو. هي ڪتاب 1044 هجري ۾ يوسف  ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين بکريءَ تاليف ڪيو ۽ ان جي ٻئي حصي کي سيد حسام الدين راشدي سڌاري مقدمي ۽ حاشين سان سنواري مرتب ڪيو هو. ڪتاب جي پهرين حصي ۾ ”سياست نامه“ وانگر حڪمرانيءَ ۽ سياستدانيءَ جا اصول ڄاڻايل آهن، ان ۾ سنڌ جو به مختصر تذڪرو آهي، پر وزير تبصره ڪتاب جو اصل، ڪتاب جو ٻيو حصو آهي، ان ۾ سمورو ذڪر بکر کان وٺي ٺٽي تائين ”مغل شاهي“ جي ”درون خانه“ حقيقتن ۽ چشم ديد حالات  تي مشتمل آهي. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي  ان وقت وارين تمدني، انتظامي ۽ سياسي حالتن جو تفصيل سان بيان ٿيل آهي، ۽ ائين پيو معلوم ٿئي ته گويا يوسف ميرڪ، ان زماني ۾ به تاريخ نويسيءَ  جي جديد فن کان واقف هو ۽ مغل شاهن ۽ گورنرن سان گڏو گڏ هن عوام ۽ ملڪ جي حالتن جوپڻ نقشو چٽيو آهي.

## حوالا
ذب ذبابات الدراسات

**ذب ذبابات الدراسات** (**عربي**): 
سنڌي ادبي بورڊ جو هي عربي ڪتاب آهي، جيڪو مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جي پٽ مخدوم عبداللطيف ٺٽويءَ جي ياد گار تصنيف آهي. هي ڪتاب جو ٻيو حصو آهي. ڪتاب  جي نالي  جي معنيٰ آهي ”مکيون اڏائڻ“ يعني مخدوم محمد معين جي تصنيف  ”دراسات اللبيب“ ۾ جيڪي ڳالهيون مخدوم  عبداللطيف کي غلط نظر آيون تن جو هن ڪتاب ۾ رد ڏنو ويو آهي. مذهبي معاملن ۽ مسئلن ۾، اهڙن مناظرن يا بحثن يا رد ڪد جو رواج سنڌ  ۾ ئي موقوف ڪينهي، پر اهو حال ساري عالم اسلام جو آهي، ۽ دراصل اهي متنازع فيہ مسئلائي آهن جن سببان ملت اسلاميه ۾ هميشہ انتشار ۽ ڪمزوري رهي آهي. قديم ٺٽي جهڙي شهر ۾ ڪنهن به عالم جي ڪا ڳالهه بناچون وچرا  جي مڃي  وڃي، سونا ممڪن هو. هن ڪتاب ۾ مخدوم  عبداللطيف، جيڪو ٺٽي ۾ علامه محمد معين جو همعصر هو، ۽ اتي ئي 1775ع ۾ وفات ڪيائين. اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته اسلامي قانون ۾ ’تقليد‘جي هڪ عليحده ۽ اهم ۽ صحيح حيثيت آهي ۽ علامه محمد معين جو  نظريو غلط آهي. مخدوم صاحب اها ڪوشش اهل-سنت جي نظريي موجب، روايتي انداز سان ڪئي آهي، ۽ ان لاءِ حديثن جا حوالا ڏنا آهن. سندس تحرير مان اها ڀليءَ ڀت ڄاڻ پوي ٿي ته پنهنجي نظريي بابت سندن مطالعو نهايت وسيع آهي، پر ان ۾ ڪا به نئين يا طبعزاد ڳالهه ڏسڻ ۾ ڪين ٿي اچي. ازنسواءِ طرز تحرير، انشاء پردازي ۽ عربي زبان تي اهڙو عبور  نظر نٿو اچي، جيڪو علامه محمد معين جي ڪتاب ”دراسات اللبيب“ جي خصوصيت آهي. هن ڪتاب  ۾ جن موضوعات  تي بحث ڪيو ويو آهي، انهن ۾ اسلامي شريعت جي چئن مڪتبن طرفان ڄاڻايل ماخذ، جيئن ته قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس پڻ آهن، ۽ بحث جا دليل اهي ساڳيا آهن جيڪي  اڳ هر ساڳئي نظريي واري عالم طرفان بيان ڪيا پئي ويا. پر انهيءَ هوندي به ائين ڪين چئي سگهبو، ته هن ڪتاب جي اشاعت بيڪار ۽ بي مقصد آهي ڇو ته هن ڪتاب ذريعي  سنڌ جي هڪ عالم- دين جي حالات کان واقفيت ٿئي ٿي. ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي مذهبي ۽ تمدني حالتن ۽ عربي زبان جي رواج جو پتو پئجي ٿو. ازنسواءِ هن ڪتاب ۾ بحث دوران، مخدوم عبداللطيف ڪيترن ڪتابن ۽ ڪيترن عالمن جا اقوال پنهنجي نظريي جي تائيد ۾ نقل ڪيا آهن، جنهن مان معلوم  ٿو ٿئي ته  ڪهڙن عالمن،هن  علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي تحريڪن ۾ حصو پئي ورتو. هي ڪتاب پڻ مولانا محمد عبدالرشيد نعمانيءَ جي تحقيق، محنت  ۽ ڪاوش جو نتيجو آهي،جنهن صاحب  هن ڪتاب  کي نه فقط ايڊٽ ڪيو آهي، پر ان ۾ نالن ۽ مقامات جون فهرستون شامل ڪري، ان کي محققن لاءِ وڌيڪ ڪار آمد بڻايو آهي. جيئن  ته نعماني صاحب خود علامه محمد معين جي عقيدن  جو معتقد ڏسڻ ۾ ٿو اچي، تنهنڪري ”دراسات اللبيب“ وانگر هن ڪتاب ۾ ’تعليقات‘ (وضاحت ۽ تشريح) طور ڪوبه مضمون شامل ڪين ڪيو اٿس. 

زمرو:ڪتاب
زمرو:عربي ڪتاب
زمرو:اسلامي قانون

## حوالا

زمرو:سنڌي ڪتاب
زمرو:اسلامي ڪتابون
زمرو:عربي ادب
مناقبا (ڪتاب)

**مناقبا**
ڪتاب  ”مناقبا“  جو مرتب، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ آهي. هي ڪتاب پڻ ’سنڌي ادبي بورڊ‘ پاران ۽ ’لوڪ ادب اسڪيم‘ ماتحت شايع ڪيو ويو آهي. ان اسڪيم جو محرڪ  ۽ ڊئريڪٽر ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ پاڻ آهي. لوڪ ادب سلسلي جو هي ٽيون ڪتاب آهي. مرتب جو خيال آهي ته اڃا تائين سنڌين جي زندگيءَ جو مرڪز دائرو ڳوٺ آهي. گهڻو آدم  به ڳوٺن ۾ رهي ٿو تنهنڪري سنڌي ادب  جو گهڻو ۽ قابل توجهه حصو اهو آهي جيڪو عوام جي زندگيءَ جو آئينه دار آهي. لوڪ ادب، اها تقاضا بخوبي پوري ڪري ٿو. تنهن کان سواءِ لوڪ ادب ۾ اسان جون ڪيتريون ئي معياري ادبي جنسون جهڙوڪ مداحون، مولود، ٽيهه اکريون، ڪافيون وغيره به شامل آهن، تنهنڪري ان جو مفهوم ۽ دائرو مغربي ”Floklore“ کان به وڌيڪ وسيع آهي. مناقبا، سنڌي شعري ادب جو حصو آهن. انهن ۾ ڀلارن جي ڀلائي جا ڳڻ ڳايا ويندا آهن. ۽ مداح وانگر  منجهن ڪنهن نبي سڳوري يا وليءَ جي تعريف ڪيل هوندي آهي. رڳو ايترو فرق مداح ۽ مناقبي جي وچ ۾ آهي، جو مناقبي ۾ ڪنهن حڪايت ذريعي؛ جنهن جو تعلق ڪنهن نبيءَ يا وليءَ جي پاڪ زندگيءَ سان هوندو آهي، سندس شخصيت تي ساراهه جي گلن جي ورکا ڪئي ويندي آهي. معجزي وانگر اها حڪايت ڪنهن غير معمولي واقعي تي منبي نه هوندي آهي. مناقبا سنڌي شعر ۾ ڪافي پراڻي صنف آهن. ان جي اوائلي شاعرن مان مخدوم عبدالروئوف ڀٽي ۽ مخدوم محمد هاشم ٺٽوي آهن، جيڪي ٻه صديون اڳ جيئرا هئا. سنڌي مناقبا، گهڻو ڪري مولوي ابوالحسن جي سنڌيءَ جي ادبي اثر هيٺ منظوم ڪيا ويا آهن. هن ڪتاب ۾ جملي 72 مناقبا شامل آهن، جن مان رڳو 5 مناقبا ’موزون شاعريءَ‘ ۾ چيل ملن ٿا. سڀني مناقبن جو مضمون مذهبي آهي. مناقبن  جو مهاڳ ۽ مقدمو، مرتب، يعني ڊاڪٽر  بلوچ جو لکيل آهي. انهن ٻنهي جي وچ ۾ مناقبن جي فهرست ڏنل آهي انهن بعد متن آهي. اوائلي نبين مان رڳو حضرت يوسف عليه السّلام تي چيل هڪ شاعر جو گمنام مناقبو شامل ڪيو ويوآهي. حضرت محمد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم تي 54 مناقبا شامل آهن. 15 مناقبا، اصحابن سڳورن تي آهن ۽ 4 ولين تي. مناقبن جي شاعرن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي برک شاعرن ۽ سگهڙن مان مخدوم محمد هاشم  ٺٽوي.مخدوم عبدالرئوف ڀٽي ۽ رمضان واڍو اچي وڃن ٿا، جن جا مشهور مناقبا، هن ڪتاب ۾ شامل ڪيا  ويا آهن. ڪتاب جي متن جي آخر ۾، هڪ مختصر ضميمو ڏنو ويو آهي، جنهن هيٺ فقير رمضان واڍي جي نهايت مختصر سوانح پيش ڪئي ويئي آهي. بهتر ٿئي ها ۽ ڪتاب جي اهميت وڌي  وڃي ها جيڪڏهن ٻين سگهڙن ۽ شاعرن جي حياتيءَ جو مختصر احوال به ضميمي هيٺ يا سندن مناقبن جي اڳيان ڏنو وڃي ها. ٻي هڪ چيز جنهن جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي سا اها آهي. ته مناقبن جي منظوم ٿيڻ جون تاريخون ڏنيون وڃن ها يا انهن جو عهد ٻڌايو وڃي ها ته جيڪر سنڌي نظم جي ان عوامي صنف جي تدريجي ترقيءَ جوپتو پئجي سگهي ها.
مرتب جي اها ڪوشش نهايت ساراهه جوڳي آهي، جو ضميمي کان پوءِ مناقبين ۾ ڪم آيل انوکن لفظن جي معنيٰ ڏني اٿس. ٻيو ته ڪنهن ٻئي فرهنگ ۾ لفظن سان گڏ متن جا صفحا ڪونه ڏيکاريا ويندا آهن، پر هتي اهي ڏنا ويا آهن. جنهنڪري ڪنهن مخصوص مناقبي جي صفحي ڳولهڻ ۾ سولائي ٿئي ٿي. ضميمي ۽ فرهنگ، ڪتاب کي مفيد بڻايو آهي. اڃا به جيڪڏهن عربي لفظن ۽ قرآن شريف جي آيتن وغيره جي معنيٰ به لکي وڃي ها ته مناقبن کي پڙهڻ ۾ نئون لطف اچي ها ۽ سمجهڻ ۾ سولائي ٿئي ها. فرهنگ کان پوءِ انگريزيءَ ۾ مهاڳ پيش ڪيو ويو آهي. سمجهه ۾ نٿو اچي ته ان جي ڪهڙي ضرورت هئي، جڏهن ته هي ڪتاب سنڌي خواندن جي هڪ مخصوص طبقي جي ڏانوَ جو آهي. جي غير سنڌين کي مضمون سان متعارف ڪرائڻ جي ضرورت هئي ته ڌار مضمون يا ڪتابڙو ڇپائي سگهجي ها. ڪتاب وڏي سائيز جي اٽڪل 400 صفحن تي مشتمل آھي.

## حوالا
سيف الملوڪ (سرائڪي شاعري)

**سيف الملوڪ**:
’سنڌي ادبي بورڊ‘ جو ڇپايل ڪتاب ’سيف الملوڪ‘ عرف ’سفلنامون‘، سرائڪي زبان جي مشهور شاعر مولوي لطف عليجو جوڙيل آهي. مولوي لطف علي جي والد  جو نالو غياث الدين هو، ۽ هو سماٽ قوم جو نيجڙو ذات جو هو. سندس ولادت ضلعي رحيم يار خان جي ڳوٺ بهاولپور۾ اٽڪل 1145هجريءَ ڌاري ٿي. مولوي لطف علي خان جا سرائيڪي بيت، سڄي ملڪ ۾ مشهور آهن، ۽ انهن کي انهي ڪري به وڏي اهميت آهي، جو هن خطي جا ٻيا ڪيترائي شاعر سندس ڪلام کان متاثر ٿيا ۽ انهيءَ جي تتبع ۽ رنگ تي سرائڪي ٻوليءَ ۾ ڪلام چيائون، جن مان حمل خان لغاريءَ جو نالو قابل ذڪر آهي. ’سيف الملوڪ ۽ بديع الجمال‘ جو هي قصو ساري دنيا ۾ مشهور آهي، تنهن کي مولوي لطف عليءَ نهايت ئي وڻندڙ بامحاوره ۽ پختي سرائڪي ٻوليءَ جي نظم ۾ چيو آهي، نظم ايترو ته عاليشان ۽ اثرائتو آهي، جو ڪيترن ئي ٻين شاعرن کي سندس نظم ڏسي رشڪ ٿيو ته هو به ساڳيءَ ٻوليءَ ۾ هن قصي کي نظم ۾ چون-ڪيترن شاعرن اهڙيون ڪوششون به ڪيون مگر لطف  علي واري درجي کي حاصل ڪري نه سگهيا. هي منظوم سرائڪي قصو 264 عنوانن تي مشتمل آهي، جنهن کي هن بلند پايه شاعر عروج تي پهچائي ڇڏيو آهي. سندس بهترين سرائڪي نظم جو هڪ مثال پيش ڪجي ٿو:
مرد ملوڪ اڳي ملڪان دي در دل دا درد سڻائي،
باپ ميڏا هي شاهه مصر دا عاصم نام سڏائي،
هي زابر ايران اُتي پر ترڪستان ڪنبائي،
او ڪامل سليماني ڪپڙا کول ميڪون ڏ ِ کلائي،
هي تصوير پري دي تـِس تي-تيغ ميڪون ڀڙڪائي،
ڌي شهپال بديعل بانو، بدل ٻهون بدلائي،
مهرو ملڪ اِرم وچ هردم، حسني طبل وڄائي!
شاعر، قصي جي شروعات ۾ سرور ڪائنات، چئن يارن، امامن، ۽ معصومن، جي تعريف نظم ۾ ڪئي آهي انهيءَ کان پوءِ بهاولپور جي نواب، بهاول خان ثالث جي تعريف ڪئي اٿس، انهيءَ کان پوءِ قصو شروع ڪيو اٿس. سيف الملوڪ جي اول ۾، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو هڪ محققانه مقدمون ڏنل آهي، جنهن ڪتاب جي شان ۽ عظمت ۾ حد کان وڌيڪ اضافو ڪيو آهي. 45 صفحن جي هن عالمانه مقدمي ۾ مولوي لطف عليءَ جي سوانح حيات سندس تصنيفن، ٻولي، لطف علي رحه شاعري ۽ اصل قصي جي سٽاءَ، مختلف ڇاپن ۽ تاريخي پس منظر تي نهايت ئي اعليٰ نموني ۾ تبصرو ٿيل آهي. جيڪو پُر معلومات ۽ دلچسپ آهي.
176 صفحن جي هن خوبصورت ڪتاب جي ڇپائي ۾ ’سنڌي ادبي بورڊ ڪرائي آھي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
عبرت ڪده (ڪتاب)

**عبرت ڪده** 
هن ڪتاب کي ’اداره آواز ادب‘ ڇپايو آهي ۽ هن جو مصنف سنڌي ادب جو جهونو اديب ۽ شاعر شيخ محمد ابراهيم ’خليل‘صاحب آهي. خليل صاحب سنڌي ادب جي اڳي ئي ڪافي خدمت ڪئي آهي، پر هن ڪتاب ته سندس ادبي خدمت  جو هڪ نئون ورق ورايو آهي. هن ڪتاب ۾ قابل مصنف، اٺن بهترين افسانن جو مجموعو پيش ڪيو آهي، جيڪي ظاهر ۾ افسانا آهن، مگر حقيقت ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هن سر زمين جي معصوم ۽ مظلوم دلين جي دردانگيز داستانن جا بهترين ترجما آهن. ڪتاب جي تمهيد ۾، مصنف هن ڳالهه کي واضح ڪيو آهي ته ’عبرت ڪده‘ جي هن افسانن جي مجموعي ۾ جيڪي به افسانا آهن، انهن جا پلاٽ ۽ ڳالهيون بلڪل سچيون آهن. فقط منجهن نالن ۽ جاين وغيره جي ٿوري ڦير گهير ڪري انهن کي افسانوي رنگ ڏيئي پيش ڪيو ويو آهي. هن کان اڳ ۾ اسان گهڻو ڪري ڪتابن ۾ من-گهڙت افسانا  پڙهيا هوندا، پر هن ڪتاب جي خاص خوبي اها آهي ته مصنف پنهنجا اکين ڏٺا واقعا قلمبند ڪيا آهن. انهيءَ ڪري هن ڪتاب جي مطالع مان معلوم ٿو ٿئي ته ڪيئن نه دنيائي جوڙتوڙ، انساني زندگين کي رانديڪا بنائي کين تباهه ڪري ڇڏيو. انهيءَ ڪري هن ڪتاب جي مطالع ڪريو ڇڏيو. اهوئي سبب آهي جو ڪتاب جو نالو ڪتاب جي مضمون جي صحيح ترجماني ٿو ڪري. هي حقيقتن جو مجموعو ڏاڍو دلچسپ آهي. جيئن ته مصنف ڪافي عرصي تائين  گدوءَ جي چرين جي اسپتال جو سپرنٽينڊنٽ ٿي رهيو هو، ۽ انهن ئي عهدي تان آخر ۾ رٽائر ڪيائين. زندگيءَ جي انهيءَ  دلچسپ عرصي ۾ مصنف انهن چرين مردن ۽ عورتن جي نفسياتي پهلوءَ جو تمام گهرو مطالعو ڪيو. جنهن جو ثبوت هن  ڪتاب جي مطالعي مان ملي ٿو. هن ڪتاب ۾ اهي ڪهاڻيون يا افسانا قلمبند ٿيل آهن، جن جو تعلق اسپتال جي انهن چرين جي حياتين سان هو. اهي انسان جيڪي اصل ۾ بلڪل سالم دماغ هئا، سي ڪيئن چريا ٿيا؟ ڇو  چريا ٿيا؟ ڪنهن چريا ڪيا؟ انهن سڀني سوالن جا جواب، ’عبرت ڪده‘ مان بخوبي ملي سگهندا. سماجي ڪهاڻين جو هي بهترين مجموعو حقيقت نگاري جو هڪ اعليٰ مثال آهي. وڏا ماڻهو هيڻن کي ڪيئن ٿا ستائين! دنيا عورت جي ڪمزوريءَ جو هڪڙيءَ طرح ناجائز فائدو ٿي وٺي، آخر ۾ هن کي تباهه ڪري، کانئس سڀ ڪجهه ڦري کيس ڪنگال بنائي پوءِ ڪين ٿي مٿس ظلم ڪري! انهن سڀني خيالن جو حقيقي پس منظر عبرت ڪده جي هر صفحي تي انهن بي گناهن جي خون سان رڱيل نظر اچي ٿو. ڪتاب جي سڀني افسانن جا پلاٽ جي بلڪل سچا آهن، سي تمام پختا ۽ سلسليوار آهن. انهيءَ کان سواءِ افسانه نهايت ئي سنجيده ۽ سهڻي نموني ۾ لکيل آهن. هر افساني جي مطالعي کان پوءِ انسان حيرت ۾ پئجو وڃي ۽ دماغ تي عجيب ڪيفيت پيدا ٿي ٿئي، ته ڇا، اها به واقعي حقيقت هوندي! جيڪڏهن ائين آهي ته پوءِ  دنيا دک ئي دک آهي.  سڀ ڪهاڻيون نهايت ئي سليس ۽ سادي نموني ۾ بيان ٿيل آهن. جن جي پڙهڻ سان پڙهندڙ کي افسانوي تصنع جي بجاءِ حقيقت نگاريءَ جا غير فاني مثال ملن ٿا. ھي ڪتاب 142 صفحن وارو آھي.

## حوالا
مھراڻ (رسالو)

’*مهراڻ‘* جو سنگ بنياد ان وقت رکيو، جڏهن سنڌي ادبي بورڊ جي موجوده هيئت ڪا نه هئي، ۽ ’سنڌي مرڪزي صلاحڪار بورڊ‘ جي اڃا ابتدائي تشڪيل مس ٿي چڪي هئي، جنهن جو مکيه روح روان به انصاري صاحب پاڻ هو. ’مهراڻ‘ جي ابتدا مارچ 1946ع ۾ ٿي. ايڊيٽوريل بورڊ ۾ جناب عثمان علي انصاري، مولانا دين محمد وفائي، پروفيسر هرومل سدارنگاڻي ۽ مسٽر لالچند امرڏنو مل جڳتياڻي هئا. ان جو ٻيو دور 1955ع ۾ شروع ٿيو، جو باقاعدي ۽ مسلسل هن وقت تائين قائم ۽ دائم آهي. اِن دور ۾ جويو صاحب، علامه دائود پوٽو مرحوم، ڊاڪٽر بلوچ صاحب ۽ سيد حسام الدين راشدي صاحب، يڪي بعد ديگر ’مهراڻ‘ جي ادارت ڪئي.

## حوالا
برهمڻ آباد (منصوره)

thumb|left|300px|محمد بن قاسم جي دور ۾ برھمڻ آباد جو مقام
**برھمڻ آباد** سنڌ جو قديم تاريخي شھر جيڪو موجوده ضلعي سانگهڙ ۾ شھدادپور شھر کان ڪجهه 8 ميل فاصلي تي سنڌو درياھ جي ڪناري تي آباد ھيو اُتي ھينئر دڙا آھن جن کي ڳوٺاڻا ”ڀانبرا“ يا ٻانڀڻاءِ ۽ ”دلور جا دڙا“ يا ”دلورا جا آثار“ سڏيندا آھن، ھي دڙا سنڌ جي تاريخ جي ڪتابن ۾  ”بهمنه“ يا ”برهمڻ آباد“ جي نالي سان ڄاڻايل آھن، ھي شھر زلزلي جي ڪري درياء جي وھڪري تبديل ٿيڻ جي ڪري ڦٽي ويو ۽ ان شھر کان ڪجهه فاصلي تي عربن سنڌ جي نئين شھر منصورہ جو بنياد رکيو جيڪو سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ھيو جيڪو پڻ درياء جي وھڪري جي تبديلي جي ڪري ڦٽي ويو. برھمڻ آباد  ۽ منصورہ جي مقام ھڪٻئي جي ويجھي ھجڻ جي ڪري برھمڻ آباد کي منصورہ جو پراڻو نالو پڻ سمجھيو ويندو آھي.

راجا دلو راءِ  برهمڻ آباد جو راجا هو.

## چچ جو ٺھرايل راوڙ قلعو
ايڇ ٽي لئمبرڪ لکي ٿو تہ چچنامي م ذڪر ٿيل آهي ته ڏاهر پنھنجي وڏي ڀاء ڏھرسيه جي وفات بعد پنهنجو اڪثر وقت الور جي بدران برهمڻ آباد ۾ گذارڻ لڳو؛ هو اونهاري جا چار مهينا راوڙ نالي هڪ قلعي ۾ گذاريندو هو، جيڪو چچ اڌورو تعمير ٿيل ڇڏي مري ويو هو، ۽ جنهن کي ڏهرسيه تڪميل تي پهچايو هو.

## حوالا

## ٻاھريان ڳنڍڻا
* تاريخي ماڳ برهمڻ آباد

زمرو:تاريخ پاڪستان
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو: قديم ماڳ ۽ مڪان
مولانا جان محمد عباسي

307x307 عڪسلون|مولانا

**مولانا جان محمد عباسي** جماعت اسلامي پاڪستان جو سينئر اڳواڻ ھو۔ ھی لاڙڪاڻي جي هڪ ڳوٺ ۾ ڄائو. مولانا کي 1958ع ۾ لاڙڪاڻي شهر جي امير جماعت جي عهدي تي ترقي ڏني وئي۔ هو بعد ۾ سنڌ صوبي جو امير ۽ پوءِ جماعت اسلامي پاڪستان جو نائب امير چونڊيو ويو۔

عباسي صاحب پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ تمام گهڻو مشهور هو، پر سال 1977ع ۾ جڏهن هن ان وقت جي وزير اعظم ذوالفقار علي ڀٽي خلاف لاڙڪاڻي جي هڪ قومي اسيمبليءَ جي سيٽ تان نامزدگي ڪاغذ جمع ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته کيس اغوا ڪيو ويو، جنهن سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي۔

مولانا جي سياسي زندگي چونڊین جي جنگين سان ڀريل هئي، پر کيس ڪڏهن به چونڊن ۾ ڪاميابي نه ملي۔ جڏهن ته سال 1983ع ۾ سندس هڪ پٽ قربان علي عباسي لاڙڪاڻي ميونسپل ڪميٽي جو چيئرمين چونڊيو ويو۔ مولانا جماعت اسلامي کي عوام ۾ مقبول ۽ قابل قبول بنائڻ جي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو۔ سندس ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين۔ کيس لاڙڪاڻي ۾ دفن ڪيو ويو۔

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌي سیاستدان
ديرو

محمد نامدار خان بوزائي لکي ٿو تہ:ڪلھوڙن جو مذھبي عقيدو سندن تاريخ جو اڻ ٽٽ حصو آھي. سندن عقيدو سياسي طاقت جو سرچشمو ھو. اُن کان انڪار اوندھه ۾ لٺين ھڻڻ جي برابر ٿيندو. سنڌ جي عام ماڻھن سندن پاسو اُن وقت ورتو، جڏھن پاڻ فقيري ۽ اڻھوندي واري حالت ۾ ھئا. سندن مريدن جو وڏو حلقو ھو، جنھن ۾ ڪيئي قبيلا ڏسجن ٿا. اُنھن جي مذھبي پاليسي ۾ پيرڀائي واري خاصيت کي مولانا ابوالڪلام آزاد ڏاڍو ساراھي ٿو: ”ھي ماڻھو عجيب غريب عادتن سان رھندا ھئا، جيئن صحابه ڪرام جو طور طريقو ھو.“ (تذڪره، ص 41، جاويد بردارس لاھور)، ص 54تي وڌيڪ لکي ٿو ته: گهڻي معلومات ”تذڪره الواصلين“ ۾ شيخ دائود واري باب ۾ آھي. ھي معلومات عجيب ۽ دل کي وڻندڙ آھي ، جنھن ۾ تعجب خيز تجربن جو ذڪر ملي ٿو. دل چوي ٿي ته اُنھن سچار ماڻھن جي ڳالھه پئي ڪجي ۽ ٻُڌجي.“ وڌيڪ لکي ٿو ته: ”صديون گذري ويون آھن پر اڄ به اُنھن جو ذڪر ٿئي ٿو ته دل چوي ٿي ته ڪاش اسين اُن دور ۾ ھجون ھا ته اسان جي دلين تي ڪھڙو اثر ٿئي ھا.“
ھي ماڻھو شھرن ۽ آبادين کان پري پنھنجين مخصوص ڪالونين ۾ رھندا ھئا، جنھن کي پاڻ ”دائرو“ سڏيندا ھئا. مقامي لساني اثرن جي ڪري ھي لفظ ’ديرو‘ يا ’ديره‘ ۾ تبديل ٿي ويو آھي، پر اڄ به ڪٿي ڪٿي اھي لفظ اصل صورت ۾ موجود آھن. لاھور ۾ دائره لنگر خان، ڪوٽ ادو ۾ دائره دين پناھه، دائره دراز (جو ھاڻي دراز سڏجي ٿو، جتي سچل سرمست جي درگاھه موجود آھي)، تربت ۾ دائره گرگي بالگٽور، وغيره. ھن ڏس ۾ نئون ديرو (لاڙڪاڻو) ته پنھنجي اصليت جي بنھه چٽائي ڪري ٿو ۽ ان طرح سان دائره بستي، جو ملتان کان ٻاھر آھي. ديره اسماعيل خان ۽ ديره غازي خان به دائره آھن، ڇو ته اُھي مھدوي آباديءَ سبب گهڻو مشھور آھن.

## حوالا

زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي جاگرافي
ميان آدم شاھ ڪلھوڙو

**ميان آدم شاھ ڪلھوڙو**سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ جي هڪ اهم شخصيت هو. هو ڪلهوڙا قبيلي سان تعلق رکندڙ ۽ عباسي النسل هو، ۽ سيد محمد مھدي جونپوري جو خاص مريد هو. جڏهن سيد محمد مھدي سنڌ مان مڪي شريف روانو ٿيو، تڏهن ميان آدم شاهه سندس روحاني جانشين بڻيو ۽ سنڌ ۾ مھدي تحريڪ جي اثر کي منظم صورت ڏني<.

## خاندان

عباسي ڪلهوڙن جو اصل قديم زمانن ۾ ڳولهي نٿو لڀي، پر تاريخ ۾ سندن پهريون ذڪر ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ملي ٿو. عباسي نسل مان ميان اوڍاڻو مڪران ۾ هڪ نيڪ ۽ پرهيزگار شخص هو، جنهن جا ڪيترائي مريد ٿيا. سندس اولاد مان ٿل نالي شخص اوڀر طرف لڏي مڪران کي گادي واري شھر ڪھره ٻيلو ۾ آباد ٿيو. ٿل جو پوٽو چنياه يا جهوڻيا خان جانشيني اختلاف سبب وڌيڪ اوڀر طرف ڳوٺ کمڀاٿ ۾ رهيو، جتي مقامي سردار کيس ڄاٽو بڻايو. جهونيا جو پٽ محمد ڪلهوڙن جو اهم وڏو ڏاڏو سمجھيو وڃي ٿو. 1204ع کان 1557ع تائين خاندان گمناميءَ ۾ رهيو، پر ميان آدم شاھ ڪلهوڙو، محمد کان نائون نسل، سان خاندان ٻيهر نمايان ٿيو، جنهن چانڊڪا پرڳڻي ۾ رهندي ڪلهوڙن جي قيادت سنڀالي

## زندگي جو احوال

1586ع ۾، مشهور نواب خانِ خانان, جيڪو شهنشاهه اڪبر جي شاهي فوج جو سپهه سالار هو, سنڌ آيو ۽ ميان آدم شاھ کي چانڊڪا پرڳڻي جي زمينداري عطا ڪئي. اهڙيءَ ريت ڪلهوڙا، جيڪي اڳ مذهبي فقير هئا، هاڻي زميندار بڻجي ويا ۽ سندن طاقت وڌڻ لڳي. ڀرپاسي وارا زميندار، جن جي نقصان تي ڪلهوڙا ترقي ڪري رهيا هئا، حسد ۾ اچي ويا ۽ سندن اُڪساءَ تي ڪلهوڙا منتشر ڪيا ويا. ان وقت ميان آدم شاھ ملتان ۾ هو، جتي کيس قتل ڪيو ويو. سندس آخري خواهش موجب، سندس لاش سکر آندو ويو ۽ اتي دفن ڪيو ويو. ميان آدم شاهه ڪلهوڙا ۽ سندس جماعت، مذهبي تحريڪ مان سياسي ۽ سماجي طاقت ڏانهن وڌندڙ عمل جي نمائندگي ڪن ٿا، جنهن بعد ۾ ڪلهوڙا گهراڻي جي سياسي عروج لاءِ بنياد فراهم ڪيو. تحفة الڪرام موجب سن 1592ع ۾ مغل ڪمانڊر عبدالرحيم خانخانان سنڌ جي فتح وقت ميان آدم شاھه وٽ دعا لاءِ آيو ھو. خانخانان بزرگ جي لنگر خاني لاءِ چانڊڪي پرڳڻي۾ جاگير ڏني ھئي، ليڪن اڳتي ھلي مغلن ۽ آدم شاھ ۾ تصادم ٿيو. ميان صاحب کي ملتان ۾ کڻي ويا، جتي کيس ڦاسي ڏنائون.

## مقبرو

آدم شاهه جي ٽڪري، سکر، ميان آدم شاھ ڪلهوڙو جي مقبري سبب مشهور آهي. هي مقبرو 1768ع ۾ سنڌ جي حڪمران ميان غلام شاھ ڪلهوڙي تعمير ڪرايو.

## حوالا
ريواتي

**ريواتي** ھي ڪتاب  حيدرآباد جي ڪوڙومل چندنمل لکي 1903ع ۾ ڇپايو . ڪتاب جا ٽوٽل  صفحا 9  ھيا. قيصريه پريس حيدرآباد ۾ ڇپيو

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ادب
ٻيو قدم (ڪھاڻيون)

**ٻيو قدم**
 ’ادارهء ِ ادبِ نو‘ (حيدرآباد) جي طرفان، هن ڪتاب ۾ سنڌ- هند جا چونڊ افسانا گڏ ڪيا ويا آهن. افسانه  نگارن ۾ سندري اتمچنداڻي،  بشير مورياڻيءَ ، غلام نبي مغل، طارق اشرف، ناصر حميد، ۽ غياث جوڻيجو شامل آهن. آخر ۾ ٽي ترجما آهن.  هڪ منٽوجو، هڪ عصمت چغتائيءَ جو ۽ هڪ موپسان جو. 

## حوالا
تذڪره الشعراء سکر

**تذڪره الشعراء سکر**
هي مختصر مقالو، ميمڻ  عبدالمجيد سنڌي؛ ايم، اي، پروفيسر سکر گورنمينٽ ڪاليج جو لکيل آهي.  سنڌي شاعري جي ابتدا قاضي قاذن کان ڏيکاري مقالو شروع ڪيل آهي.حالانڪ جديد تحقيق ۾، ان کان گهڻو اڳ، سنڌي شعر  جو وجود ثابت ٿي چڪو آهي. ان سلسلي ۾ قاضي قاذن کان وٺي ’ڪوجهيءَ‘ تائين اٽڪل 52 شاعر اچي وڃن ٿا، حالانڪ ڪوشش سان ٻيا به ڪيترا شاعر  ملي سگهن ها. ۽ زندهه شاعرن ۾ سگهڙن سان گڏشيخ اياز، لطف الله بدوي،شاهه محمد شاهه ’شاد‘، بشير مورياڻي، ’ناطم‘، ’مجروح‘، آغاز گل، ’جامي‘، اظهر،مولائي شيدائي  ’راز‘ جا  نالا ڏنل آهن.

## حوالا
ڀارت جي ترقيءَ جو سچو رستو

**ڀارت جي ترقيءَ جو سچو رستو** ھي ڪتابگرڏنومل ٽھلسنگ ميرپورخاص جي گزيٽ پريس مان 1917ع ۾ ڇپرايو . ڪتاب جن ٽوٽل ڪاپيون 1000 ۽ قيمت ھڪ آنو رکي وئي.
وچن مالھا

**وچن مالھا**.                                                                  
ھي ڪتاب حيدرآباد جي ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] 1908 يا 1907 ۾  قيصريه پريس حيدرآباد مان ڇپرايو. ڪتاب جا جملي صفحا 32 ۽ ڪاپيون 1000 ڇپرايون . ڪتاب جي قيمت 6 پايون رکي وئي.
ظفرنامو

**ظفر نامو** ھي ڪتاب حيدرآباد جي چنديرام ڏيئومل  1908ع ۾ مفيد عام پريس لاهور ذريعي  ڇپرايو .ان جا 54 صفحا ھيا ۽ ڪاپيون 500 ھيون . ھن جي قيمت 6 آنا ھئي.

زمرو:ڪتاب
حرمکيء جا

**حرمکيء جا** ھي ڪتاب حيدرآباد جي لعلچند امرڏنومل جڳتياڻي حيدرآباد  لکيو ۽ساهت پرچارڪ ڪمپني 1913ع ۾ اسٽينڊرڊ پريس حيدرآباد مان ڇپرايو. ان جا 18 صفحا ھيا ۽ 1000 ڪاپيون ھيون . قيمت  آنو رکي وئي.
بابا دل

** بابا دل**  ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ لکيو ۽  شڪارپور جي پوڪرداس شايع ڪري  1914ع ۾ ايڊورڊ پريس سکر مان  ڇپرايو .ان جون 2000 ڪاپيون ڇپايون.
رکي وئي.

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:مرزا قليچ بيگ
عجيب طلسم

**عجيب طلسم** ، ٻاراڻي ادب جو ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو حيدرآباد جي مرزا قليچ بيگ لکيو ۽ خود 1914ع ۾ شايع ڪرائي 1000 ڪاپيون اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪسحيدرآباد مان ڇپرايون.

## حوالا

زمرو: ڪتاب
زمرو: سنڌي ٻاراڻو ادب
زمرو: مرزا قليچ بيگ
ڏکن مان سک

**ڏکن مان سک** ھي ڪتاب مرزا قليچ بيگ لکيو ۽  ڪراچي  جي سنڌي ساهت سوسائٽي  1916ع ۾ شايع ڪرايو، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ ڪئي. ھن ڪتاب ۾  36 صفحن تي مشتمل آهي.

## حوالا

زمرو: ڪتاب
زمرو: سنڌي ادب
سنڌ جون سوکڙيون

**سنڌ جون سوکڙيون**، ھي ڪتاب ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي لکيو ۽  ڪراچي  جي سنڌي ساهت سوسائٽي  1916ع ۾ شايع ڪرائي، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ ڪئي. ھن ڪتاب ۾  28 صفحا ھيا.

## حوالا

زمرو: ڪتاب
زمرو:سنڌي ادب
ھي ھو ڇا؟

**ھي ھو ڇالاءِ؟**، ھي ڪتاب لعلچند امر ڏنومل جڳتياڻي لکيو ۽  ڪراچي  جي سنڌي ساهت سوسائٽي  1915ع ۾ شايع ڪرائي، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ ڪئي. هي ڪتاب ۾  66 صفحن تي مشمتمل هو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ادب
شيطان جو مريد

**شيطان جو مريد** ، سنڌي ادب جو ھي ڪتاب  مرزا قليچ بيگ لکيو ۽  سکر جي هريسنگ 1914ع ۾ ڪرشنا پريس سکر مان شايع ڪرايو. ڪتاب جا 126 صفحا ھيا.

## حوالا

زمرو: ڪتاب
زمرو: سنڌي ادب
زمرو: مرزا قليچ بيگ
دلوراءِ دشت

**دلوراءِ دشٽ**، ھي ڪتاب لالچند امرڏنومل جڳتياڻي لکيو ۽  ڪراچي  جيسنڌي ساهتيه سوسائٽي  1916ع ۾ شايع ڪرائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچيءَ مان 1000 ڪاپيون ڇپايون. ھن ڪتاب ۾  36 ھيا ۽ ان جي قيمت  3 آنا ھئي .
ڪادمبري

**ڪادمبري** مرزا قليچ بيگ جو لکيل ڪتاب آهي. هي ڪتاب 1916ع تي حيدرآباد جي اسٽينڊرڊ پريس ڇپائي شايع ڪئي وئي. هي ڪتاب  29 صفحن تي مشتمل آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ادب
نل ديمنتي

**نل دمينتي** ، ھي ڪتاب ٽهلرام هيمنداس لکيو ۽ ڪراچي جي سنڌي ساهت سوسائٽي 1916ع ۾ شايع ڪرايو. هي ڪتاب  38 صفحن تي مشتمل آهي. ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچي مان ڪرائي وئي.

## حوالا

زمرو: ڪتاب
زمرو: سنڌي ادب
مھاراجا جيوت سنگھ(ڪتاب)

**مهاراجا جيوت سنگھ**ھي ڪتاب موتيرام رامچند ۽ گوورڌنداس پمنداس لکيو ۽ ڪراچي جي سنڌي ساهت سوسائٽي 1917ع ۾ شايع ڪيو.ھن ۾ 29 صفحا ھيا. ڪاپيون 1000 ڇپيون ۽ قيمت 3 آنا ھئي. ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچي مان ڇپايو ويو.
سنڌي نثر

**سنڌي نثر** جي اوسر صحيح معنيٰ ۾ انگريزن جي دَور ۾ شروع ٿي. اُن جي ارتقا جا اولين اُهڃاڻ هئا سنڌي درسي ڪتاب ۽ انگريزي ۽ ٻين هندستاني ٻولين مان ترجما. انگريزن جي دَور جي شروع ٿيڻ (1843ع) کان اڳ ڪابه باقاعده ۽ معياري صورتخطي ڪانه هئي. مسلمان ۽ هندو عامل (Officer)  عربي رسم الخط واري سنڌي استعمال ۾ آڻيندا هئا، جڏهن ته عام هندو ۽ ڀائيبند ديوناگري (Devnagri)  لپيحرف علت (Vowel Signs)  کان سواءِ ڪتب آڻيندا هئا. جيڪي هندو سک مت جو  مطالعو ڪندا هئا ۽ سک پنٿي سڏائيندا هئا، سي وريگرمکي لپي استعمال ڪندا هئا، برهمڻ ۽ ودوان طبقو عام علمي وهنوار ديوناگري لپيءَ ۾ هلائيندو هو. سڀ کان اول سنڌي ڪتاب، جيڪو ديوناگري لپي ۾ مليو، سو هو بائبل جو ترجمو ”متي جو انجيل“  ."Gospel according to St. Matthew”(1825).
هي ڪتاب ڪلڪتي ۾ ڇپجي حيدرآباد مان 1825ع ڌاري پڌرو ٿيو. حيدرآباد جو ڊپٽي ڪلڪيٽرڪئپٽن اسٽئڪ (Captain Stack)  ۽ ارنيسٽ ٽرمپ(Ernest Trumpp)  ، جيڪو هڪ جرمن پادريءَ ۽ مبلغ هو، تن به مذهبي  ڪارج ۽ مقصدن ڪري سنڌي ٻوليءَ لاءِ هڪ باقاعده نثر، جنهن جو گرامر لسانيات جي قاعدن جي مقرره اصولن تي بيٺل هجي ۽ جنهن جي پيڙهه پُختي هجي، جو بنياد رکيو.
1850ع/1849ع کان پوءِ شروعاتي دور ۾ خاص طور تي اِهي ٻئي يورپي صاحب قابل تعريف ۽ قابل ذڪر آهن، جن سنڌي نثر جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ابتدائي ڀرپور ڪوشسون ورتيون. اُن ئي زماني ۾ جيڪي گرامر تي ڪتاب ڇپيا، تن جو تفصيل هن ريت آهي:
Wathen’s Grammar and Vocabulary of Sindhi Language (1836)
جيڪو بقولپروفيسر اجواڻي ڪو به خاص علمي ڪم نه هو]
Vocabulary of Sindhi Language-j.b.Eastwick(1843)
Vocabulary of Seven Languages Spoken in Countries West of Indus-Robert Leach (1843)
Dictionary and Grammar-Captain George Stack (1849).
 
هي آخر الذڪر ڪتاب، جيئن اُن جي نالي مان ظاهر آهي، انگريزيءَ ۾ لکيل آهي، پر آخر ۾ ضميمي ۾ ”آکا ڻي راءِ ڏياچ۽ سورٺ جي“ ديوناگري آئيوٽا ۾ لکيل آهي؛ ڇاڪاڻ ته موجوده عربي-سنڌي لپي اڃا تائين سرڪاري طور ٺاهي مروج ڪانه ڪئي ويئي هئي. اجواڻي صاحب جي لکڻ موجب هيءُ قصو سنڌي-ديوناگري لپيءَ ۾منشي اُڌارام ٿانورداس لکيو هو. ديوناگري جي حامي علمي حقلن جي سخت مخالفت جي باوجود سنڌ جي ڪمشنر سربارٽل فريئر جي لاڳيتي دلچسپي سان عربي-سنڌي اسڪرپٽ 1852ع ۾ تيار ڪري سرڪاري طور تي رائج ڪيو ويو. پهريان سنڌي ڪتاب هئا تعليم کاتي جا اسڪولي درسي ڪتاب. اهي گهڻو ڪري هئا قصا، لوڪ ڪهاڻيون ۽ آکاڻيون جيڪي به گهڻي قدر ٻين ٻولين تان ترجمو ٿيل هئا. اوائل ۾ ته گهڻو ڪري انگريزي خوانده ڪي ايڪڙ ٻيڪڙ هوندا هئا ۽ عام پڙهيل لکيل مسلمان عربي، فارسي، ۽ هندو پڙهيل لکيل وري سنسڪرت، هندي ۽ گجراتي جا ڄاڻو هئا، تنهن ڪري اِهي درسي ڪتابهندي ۽ فارسي ٻولين تان ترجمو ٿيا. هن نشست ۾ 1854ع ۾ لکيل ”ڀنڀي زميندار جي ڳالهه“ جو نثري نمونو پيش ڪجي ٿو. آئنده ارادو آهي ته ڪئپٽن اسٽئڪ جي اولين سنڌي گرامر جي پٺيان ضميمي ۾ ڏنل ”آکاڻي راءِ ڏياچ ۽ سورٺ جي“ به نموني طور پيش ڪجي. جيڪڏهن پڙهندڙن جي دلچسپي قائم رهي ته سيد ميران محمد شاهه (اول) جي ”سڌاتوري ڪڌاتوريجي ڳالهه (1855ع) ۽ 1861ع ۾ لکيل ”مفيد الصبيان“ جا نثري شاهڪار به نموني طور پيش ڪبا. اِهي ٽيئي مضمون اصل ۾ هنديءَ تان ترجمو ٿيل آهن.

## حوالا

زمرو:ادب
پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائينز

**پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائينز** جنهن کي عام طور تي **پي.آءِ.اي** (P.I.A) چيو وڃي ٿو. هي پاڪستان جي قومي ايئر لائين آهي. پي. آءِ. اي ايشيا ۾ ايڪٽيهون وڏو هوائي سفري ادارو آهي، جنهن جي پاڪستان جي 23 هوائي اڏن کان سواءِ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي 36 ملڪن لاءِ سروس موجود آهي.

هن ايئر لائن جو آغاز هندستان جي ورهاڱي کان اڳ 23 آڪٽوبر 1946 ع تي اوريئنٽ ايئر ويز جي نالي سان ڪلڪتا ۾ ٿيو. بعد ۾  10 جنوري 1955 ع تي نيشنلائيزڊ ڪري هن جو نالو پاڪستان بين الاقوامي ايئر لائنز رکيو ويو. پهرين عالمي پرواز 1955 ع ۾ قاهره ۽ روم  رستي لنڊن هلائي وئي. 

پي آئي اي 30 کان وڌيڪ جهازن سان پاڪستان جي سڀ کان وڏو هوائي ادارو آهي. مالي نقصانن سبب 2018 ع ۾ پي آئي اي جي 49 سيڪڙو نجڪاري ڪئي وئي.

## منزلون
سيپٽمبر 2016 تائين، ايشيا، وچ اوڀر، يورپ، اتر آمريڪا جي 28 ملڪن  سميت 22 ملڪي پراوازون پي آئي اي جا جهاز ڀريندا رهيا.

## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ اچ وڃ
زمرو:پاڪستان ۾ ٽرانسپورٽ
زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل
زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون
زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون
زمرو:پاڪستان جون هوائي ڪمپنيون
زمرو:هوائي ڪمپنيون
خالد محمود عارف

**جنرل. ڪي. ايم. عارف** يا **خالد محمود عارف**، سنه 1949ع ۾، پاڪستان جي فوج ۾ سيڪنڊ ليفٽيننٽ مقرر ٿيو. ڪمانڊ ائنڊ اسٽاف ڪاليج، ڪوئٽيا، نيشنل ڊفينس ڪاليج، راولپنڊي، آمر اسڪول فورٽ ناڪس، ڪينٽڪي، آمريڪا ـــ ـــ ٽنهي مان گريجوئيشن ڪيائين. هو گهڻن ئي اعليٰ عهدن تي رهي چڪو آهي، جن ۾ ڊئريڪٽر مليٽري آپريشنس ۽ جي. ايڇ. ڪيو ۾ مليٽري سيڪريٽريءَ جا منصب به شامل آهن. سنه 1984ع ۾، جنرل عارف کي ’فور اسٽار جنرل‘ جي عهدي تي ترقي ڏني ويئي، ۽ ’وائيس چيف آف آرمي اسٽاف‘ مقرر ٿيو. مارچ 1987ع ۾، هن انهيءَ اعليٰ عهدي تان رٽاير ڪيو. دراصل، پاڪستاني فوج جي عملي طرح ’ڪمانڊر‘ ئي هو، ڇو ته ’چيف آف آرمي اسٽاف‘ جا اختيار پڻ کيس سونپيا ويا هئا.
جنرل عارف باوقار شخصيت جو مالڪ آهي. سندس لفظ وڏو وزن رکي ٿو،انڪري نه رڳو روزانه ڊان ۽ ٻيون انگريزي اخبارون، سندس مضمون شايع ڪنديون رهنديون آهن، پر، B.B.C. قومي اهميت جي نازڪ مسئلن تي ’سندس بيان ۽ تاثرات‘ نشر ڪندي رهندي آهي.جنرل عارف کي ادب سان گهري دلچسپي آهي. پاڻ باڪمال شاعر آهي. سندس اردو ڪلام جا به مجموعا شايع ٿي چڪا آهن ۽ ٽيون زير طبع آهي. انگريزيءَ ۾ ڪن اهم ڪتابن جو منصف آهي. هن ملڪ جي ممتاز اداري ”پاڪستان ايڪيڊمي آف ليٽرس“ کي صحيح معنيٰ ۾ ”قومي ادارو“ بنائڻ لاءِ منجهس صوبائي ٻولين جي اديبن کي شريڪ ڪرڻ ضروري سمجهيو. سندس حڪم جي پيرويءَ ۾ ئي وزارت تعليم حڪومت پاڪستان صوبي سرحد مان خاطر غزنوي صاحب کي ۽ سنڌ مان غلام رباني آگري صاحب کي ايڪيڊميءَ ۾ اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو هو.

## حوالا

زمرو:1931ع جون پيدائشون
زمرو:2020ع جون فوتگيون
زمرو:پاڪستاني جنرل
زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:جيئرا ماڻهو
عبدالحق (اردو عالم)

**ڊاڪٽر مولوي عبدالحق**  جنھن کي بابائي اردو پڻ چيو ويندو آهي ، مارچ 1870ع ۾، ميرٺ جي ننڍڙي ڳوٺ ۾ ڄائو، ۽ 15- آگسٽ 1961ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين. سڄي عمر شادي نه ڪيائين. چيائين، ’مون اردوءَ سان شادي ڪئي آهي! منهنجو اولاد اردوءَ جو اهل زبان آهن!‘ ”انجمن ترقيء اردو“. پاڪ و هند، سندس بهترين يادگار آهي.

## حوالا

زمرو:1961ع جون فوتگيون
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو