open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اجمير

**اجمير** يا **اجمير شريف**  راجستان (ڀارت) جو هڪ شهر ۽ علائقو. -اجمير- شهر جو بنياد راجپوت راجا اجيه چوهاڻ 1100ع جي دور ۾ رکيو. هيءُ شهر شهاب الدين غوريءَ 1192ع ۾ فتح ڪيو. شهنشاهه اڪبر پنهنجي شروعاتي سالن ۾ -اجمير- کي پنهنجي مملڪت ۾ شامل ڪيو. هن -اجمير- ۾ هڪ قلعو ۽ محلات ٺهرايو، جنهن کي هاڻي ڀارتي سرڪار ميوزيم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي. -اڪبر بادشاهه- ننڍي کنڊ جي مشهور صوفي اولياءَ خواجه معين الدين چشتيءَ جي مزار جي زيارت لاءِ گهڻائي ڀيرا سفر ڪيو. -اجمير- جو شهر اهم زيارت گاهه آهي. 
اجمير پنهنجي اسلامي آثارن، عمارتن خاص ڪري حضرت خواجه معين الدين چشتيءَ، جنھن کي نبي الھند ۽ غريب نواز جا لقب مليل آھن، (1135- 1229) جي مقبري کان مشهور آهي.. اُهو مقبرو مالوا جي سلطانن 1455ع جي لڳ ڀڳ تعمير ڪرايو هو. جتي دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۽ سموري ھندوستان مان جي مسلمانن سان گڏ سک، عيسائي ۽ ھندو پڻ زيارت لاء ايندا آهن. مغل بادشاھ اڪبر فتح پور سيڪري کان ھن درگاھ تي ٻہ دفعا پنڌ اچي زيارت ڪئي. ان درگاھ جي ھڪ نمايان خصوصيت اھا آھي تہ ان جي انتظامي معاملن جي سنڀال لاء باقاعده پارليامينٽ مان **درگاھ خواجہ صاحب ايڪٽ** پاس ٿيل آھي جنھن مطابق 11 ميمبرن جو بورڊ ان جو انتظام ھلائيندو آھي.. جيتوڻيڪ ٻيون عمارتون پوءِ ٺهيون، -جن- ۾ ٻه مسجدون، اڪبر ۽ شاهجهان جون ٺهرايل آهن، هڪڙي عمارت اڍائي ڏينهن جو جهوپڙو آهي، جيڪا دراصل درسگاهه هئي، جنهن کي پوءِ مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. ٻيون تاريخي جايون، -جن- ۾ اڪبر جو ٺهرايل ’قلعو -بند- قصر‘، جهانگير جو ٺهرايل -باغ- ۽ شاهجهان جي اڏايل اناساگر جي -بند- تي واقع ’مرمري ڪوشڪ‘ شامل آهن. 
سنڌ جي حڪمرانن توڙي عام عقيدتمندن پڻ -اجمير- شهر ۾ ڪندوريءَ جون ديڳيون، اوطاقون ۽ اوتارا درگاهه جي لاءِ وقف ڪيا، -جن- مان مشهور ڪافي گو شاعر مصري شاهه جو نالو قابل ذڪر آهي. -ان- کان سواءِ ڪيترا عقيدتمند هرسال سالياني عرس جي موقعي تي -اجمير- شريف ويندا رهندا آهن. ھن شھر ۾ شمس الدين التمش جي ٿھرايل مسجد پڻ مشھور آھي جنھن جو نالو **ڍائي دن ڪي مسجد** (اڍائي ڏينھن جي مسجد) آهي جيڪا ٻن ڦٽل مندرن جي مٿان ٺھرائي وئي ھئي.
سنڌ جو مرد مجاهد ۽ -تحريڪ خلافت- جو اڳواڻ بئريسٽر جان محمد جوڻيجو به -اجمير- جي درگاهه جي ڀر ۾ دفن آهي.

## حوالا

زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
اجن فقير ڏيرو

**اجن فقير ڏيرو** شاھ لطيف جي ننڍپڻ جو ساٿي ھو، جنھن سان شاھ صاحب ننڍي هوندي رانديون ڪيون. اُن وقت شاھ صاحب گنباٽ لڳ پنھنجي گهرواري ڳوٺڙي ۾ رهندو هو، جنھن جو دائرو گنباٽ واري جُوءِ تائين وسيع هو. شاھ صاحب جي والده ’ڏيرا‘ ذات مان هئي. ان وقت لطيف سائينءَ جي اچ وڃ سندس والده جي ڀيڻ يعني سندس ماسيءَ ۽ ٻين عزيزن جي گهرن تائين ۽ گنباٽ واري تر ۾ ڏيرن فقيرن جي راڄن ڳوٺن ۾ ٿيندي هئي. اجن فقير ڏيرو وڏي هوندي سندس پيارو فقير ۽ حاضريءَ جو فقير بڻيو.

## حوالا
اجنبي (ڪتاب)

**''اجنبي** بشير احمد مورياڻيءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. جنهن ۾ صفحا 139 آهن ۽ قيمت سوا ٻه رپيا ڄاڻايل آهي. آر. ايڇ احمد ائنڊ برادرس هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو مسلم ادبي پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان 1956ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## ''حوالا''

زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي ڪتاب
اجنتا جون غارون

**اجنتا جون غارون** مھاراشٽر رياست (ڀارت) جي اورنگ آباد ضلعي جي اجنتا ڳوٺ ۾ ٻڌن جون جبلن کي ٽُڪي ٺاهيل غارون، جيڪي خانقاهن ۽ عبادتگاهن طور استعمال ٿينديون هيون. هيءَ غارون اورنگ آباد کان 105 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر - اوڀر طرف آهن. هنن غارن جو اهم سلسلو لڳ ڀڳ پھرين صدي (ق. م) کان ستين صدي عيسويءَ جي وچ واري عرصي جو آهي. هيءَ غار ۽ مندر سخت ٽڪرين کي ٽُڪي ٺاهيا ويا هئا، مندرن جي ڀتين تي مهاتما ٻُڌ جي زندگيءَ بابت ڪيتريون تصويرون ٺھيل آهن، جن کي اوڀر جي مصوريءَ جي فن جو شاهڪار سڏجي ٿو. اهي چٽساليون، مهاتما ٻڌ جي زندگيءَ جي مختلف واقعن کي اجاگر ڪن ٿيون، اهي مندر ڪيترين صدين تائين مٽيءَ جي تھن ۾ ڍڪيل رهيا. انهن غارن جو سڀ کان اول.چون ٿا تہ جي. فرگوسن 1743ع ۾ انھن قديم آثارن جو پنھنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي. انھن غارن جو تعداد 301 آهي، جن مان ڪن غارن ۾ چترڪاريءَ جا خوبصورت نمونا ملن ٿا، ڪن ۾ ٻڌ ڀڪشوئن جي رهائش هوندي آهي.

## حوالا
اجھو (ڪتاب)

**اَجهو** ليکڪ هري موٽواڻي سنڌيءَ جو ناول آھي. ھي ڪرائون سائيز ۾ آھي، صفحا 176 اٿس، قيمت 22 روپيا، ۽ آگسٽ 1988ع ۾ شايع ٿيو. ڇپائيندڙ ڪونج ۽ ديپشکا پبليڪيشن بمبئي آهي، هيءُ ناول ڀارت جي ورهاڱي جي موضوع تي لکيل آهي ۽ سال وار چئن بابن: 1945ع، 1946ع، 1947ع ۽ 1948ع ۾ ورهايل آهي. مصنف جو پلاٽ ان خيال تي ٻڌل آهي تہ (1945ع) تائين سنڌ ۾ هندو مسلم محبت ۾ رهندا هئا، ليڪن انگريزن جي سياسي چال سبب مذهب تي ٻڌل ورهاڱي هندن ۽ مسلمانن جي وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽيو. ملڪ ۾ فسادن منھن ڪڍيو، جنھن ڪري لڏپلاڻ شروع ٿي. سنڌي هندو پنھنجي عزت ۽ سؤمان خاطر سنڌ ڇڏي هندستان ڏانھن وڃڻ لڳا.

## حوالا

زمرو:سنڌي ناول
زمرو:1988ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اجھو

**اجهو** ھٿراڌو ٺاهيل ڇپر يا اولو، جنھن جي هيٺان يا پاسن کان ويھڻ جي ڪري اُس، مينھن ۽ تيز هوائن کان بچاءُ ٿي سگهي. هونئن اجهو قدرتي بہ ٿي سگهي ٿو. پٿر جي دور ۾ انسان قدرتي غارن کي اجهي طور خوب استعمال ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي لغت
اجھور

**اجهور** درياھ جو جهول وارو پاسو، جتي جو وهڪرو ۽ پاڻي اونهو هوندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اجهور اهڙي ڏکي ٿي پوندي آهي، جو ان ۾ ڦاٿل ٻيڙي وغيره بہ ٻاهر نڪري نہ سگهندي آهي ۽ اُن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو هوندو آهي.

درياھ جي ڪنهن وَر وڪڙ يا گهُنڊيءَ جي ڪري، ڪڏهن ڪڏهن درياھ جي پاڻيءَ جي سير، وچ درياھ جي بدران هڪڙي ڪپر سان لڳي ويندي آهي، انهيءَ ڪري اُتي درياھ جو پاڻي ايڏو اونهو ٿي پوندو آهي، جنجن ۾ ونجهہ يا اولي هڻڻ ممڪن نہ ٿيندي آهي. اهڙيءَ حالت ۾ هوا درياھ جي ٻئي ڪپ يا مخالف ڪنڌيءَ کان لڳڻ شروع ٿيندي آهي تہ درياءَ جو سير ۽ تيز وهڪرو ٻيڙيءَ يا ڪنھن بہ ٻيءَ ترندڙ شيءِ کي ڌڪي وڃي زور سان ڪپر سان ٽڪرائيندو آهي. جنھن طرف کان هوا ايندڙ هوندي اُنھيءَ طرف کي مٿار چئبو ۽ درياءَ جي ڪپر واري سير کي ’جهول‘ يا ’اجهور‘ چئبو.

## حوالا
لال سنگھ اجواڻي

سنڌي ٻوليءَ جو عالم ۽ تعليمدان **لالسنگهہ هزاري سنگهہ اجواڻي** 1899ع ۾ سنڌ ۾ ڄائو. سنڌ ۾ تعليمي خدمتون سرانجام ڏيڻ بعد، ڀارت ۾ نئشنل ڪاليج باندرا (بمبئي) مان پرنسپاليءَ تان رٽائر ٿيو. هن مرڪزي ساهتيہ اڪادميءَ تي ڪيترن سالن تائين سنڌي زبان جي نمائندگي ڪئي ۽ سنڌي صلاحڪار بورڊ جو ميمبر رهيو. هي ڪيترن ئي سنڌي ۽ انگريزي ڪتابن جو مصنف هو. ”History of Sindhi Literature“. سندس شاهڪار ڪتاب آهي، جنھن جو پھريون ڇاپو، ساهتيہ اڪادمي دهليءَ پاران 1970ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، ٻيو ڇاپو 1977ع ۾، ٽيون ڇاپو 1990ع ۾ ۽ چوٿون ڇاپو 1994ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. ڊيمي سائيز جي 226 صفحن تي مشتمل پڪي جلد واري هن ڪتاب جي چوٿين ڇاپي جي قيمت 80 رپيا آهي. هي ڪتاب ’هندستاني ٻولين جي ادب‘ واري سلسلي جو اٺون ڪتاب آهي، جڏهن تہ ان کان اڳ آسامي، بينگالي، ميٿلي، ملايالم، اُڙيا، ڪنڙ ۽ تيليگو زبان جي ادب جون تاريخون اڳئي اداري پاران ڇپجي چڪيون آهن. هن ڪتاب ۾ سنڌ ۽ سنڌي، سنڌي ٻولي ۽ ان جو بڻ بنياد، صوفي ازم ۽ سنڌي طرز زندگي، شاھ عبداللطيف، سچل سرمست، انگريزن کان اڳ جي دور جا ليکڪ، سامي، انگريزي دور جو سنڌي نثر ۽ ڊراما وغيره شامل آهن. اجواڻي صاحب 1976ع ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالا
اچو تہ پنھنجي سنڌي لکت سنواريون

هيءُ ڪتاب نامور محقق ڊاڪٽر محبت -ٻرڙي- جي لکيل تحقيقي ۽ تنقيدي مقالن ۽ مضمونن تي مشتمل آهي، جيڪي سنڌي ٻوليءَ ۽ گرامر بابت آهن. ڪتاب ۾ شامل مقالن ۽ مضمونن ۾: هر هڪ لفظ هيري کاڻ، ضميري پڇاڙي ۽ صحيح سنڌي -ٻولي- ۽ استدلال جو اهو طريقو غلط آهي، وغيره شامل آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو -اپريل- 2000ع ۾ ڊاڪٽر محبت -ٻرڙي- جي -ٽين- ورسيءَ جي موقعي تي، ”سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي“ پاران ڇپرائي پڌرو ڪيو ويو. ڊيمي سائيز جي 212 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 90 روپيا آهي.

## حوالا
اچو تہ نئين سنڌ جي تعمير ڪريون

سنڌ جي مختلف مسئلن تي لکيل مضمونن جي هن ڪتاب جو ليکڪ پروفيسر -اعجاز- قريشي آهي، هن ڪتاب ۾ 10 مضمون ۽ انهن بابت رايا پڻ تحرير ٿيل آهن، ڪتاب جو مهاڳ ڊاڪٽر سليمان شيخ لکيو آهي، انهيءَ کان سواءِ غلام نبي مغل، طارق قريشي ۽ ذوالفقار هاليپوٽي پڻ پنهنجا ويچار لکيا آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو -جنوري- 2001ع ۾ سنڌ ايڊيوڪيشن ٽرسٽ پاران شايع ڪيو ويو آهي. پڪي جلد ۾ ڊيمي سائيز جي هن ڪتاب ۾ ڪل 145 صفحا آهن ۽ قيمت 150 رپيا آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اڇ

ٽنڊي باگي تعلقي ۾ هڪ ديھ۽ هڪ ڳوٺ. ٽنڊي باگي کان چئن ميلن جي مفاصلي تي آهي. هن ڳوٺ جي مشهور شخصيت پير علي -بهادر- شاهه آهي، جيڪو سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر به رهندو آيو آهي. هيءُ ڳوٺ درگاهه شاهه طُريل کان به چئن ميلن جي مفاصلي تي آهي. ميين موسيٰ ۽ شيخ ڀريي جون درگاهون به هتان چئن پنجن ميلن جي مفاصلي تي آهن. ريلوي -اسٽيشن- پَلهه کان به هتي پهچي سگهبو آهي. ٽنڊي محمد خان تعلقي ۾ ’اَڇَ‘ جي نالي سان هڪ ڍنڍ به آهي.

## حوالا
اڇ ڍنڍ

**اڇ ڍنڍ** ضلعي ٽنڊي محمد خان جي تعلقي شاهه ڪريم بلڙي ۾ واقع ٽنڊي محمد خان کان جماري طرف ويندڙ رستي جي کاٻي پاسي سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ تي ملاڪاتيار شهر ويجهو آهي. هن ڍنڍ کي ميران شاخ مان پاڻي مهيا ٿئي ٿو، جيڪا پنڃاري واهه مان نڪري ٿي. هن ڍنڍ ۾ مڇي جام مرندي آهي ۽ سياري ۾ تمام وڏي تعداد ۾ پکي پنهنجو ديرو ڄمائيندا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ڍنڍون
زمرو:پاڪستان جون ڍنڍون
اڇا گل ڳاڙھا وار

سنڌ جي نامور خاتون ڪهاڻيڪار سندري اُتمچنداڻيءَ جي ڪهاڻين جي پهرئين مجموعي ’اڇا گل ڳاڙها وار‘ ۾ ڏهه ڪهاڻيون شامل آهن. هن ڪتاب جو پهريون توڙي ٻيو ڇاپو، نئين دنيا پبليڪيشن بمبئيءَ (ڀارت) پاران ڇپيو ويو آهي. ڪرائون سائيز جي 114 صفحن تي مشتمل ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، مارچ 1983ع ۾ ڇپيو آهي ۽ -ان- جي رواجي جلد جي قيمت ست رپيا رکيل آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اڇرو

**اڇرو** هڪ قسم جو پسارڪو وکر آھي. نوشادر. اُتر طرف اُن کي ’اڇڙو‘ بہ چون.

## حوالا
سوامي اچل پرساد

**سوامي اچل پرساد** ولد حشمتراءِ ناٿاڻي ، 8 جون 1884ع ۾ لاڙڪاڻي جي ڳوٺ سجاول تنبيي ۾ ڄائو . اوڻويهن سالن جي ڄمار ۾ پنهنجي ڳوٺ ۾ واقع ” درٻار صاحب “ ۾ آيو ، جتي گرو سوامي پورنداس کان گرومنتر ورتائين ۽ وديا جو اڀياس ڪرڻ سان گڏ گرو گرنٿ صاحب جي ٻاڻي ڪافي ياد ڪيائين ۽ اتي درٻار ۾سيوا ڪندو رهيو . سنت پورنداس جي وفات کانپوءِ کيس گاديءَ تي ويهاريو ويو . سوامي اچل پرساد سادي طبع وارو رحمدل شخص هو . دکي انسانن جي مدد ڪرڻ کي پنهنجو شيوو سمجھندو هو . رستي تي ستلن جي پرگهور ڪري کاڌو کارائڻ ، پکين لاءِ داڻو رکي اچڻ ، ڪنهن بيمار کي ڊاڪٽرن تائين رسائي ان جو علاج ڪرائڻ جھڙا نيڪ ڪم ڪرڻ پنهنجو فرض سمجھندو هو . هن 11 مارچ 1946ع تي لاڏاڻو ڪيو.

## حوالا

زمرو:1884ع جون پيدائشون
زمرو:1946ع جون وفاتون
اڇو پکي واءُ ۾

ڪتاب **اڇو پکي واءُ ۾** سنڌ جي نامور ليکڪ حفيظ شيخ جي مختلف لکڻين تي مشتمل آهي، جنهن ۾ آتم ڪهاڻيءَ جو ڪجهه حصو، ”اروڙ“ نالي هڪ ناوليٽ، 18 ڪهاڻيون، ڊائريءَ جا ورق، خط ۽ تاثر شامل آهن. جڏهن ته مختلف ليکڪن جا حفيظ شيخ تي لکيل پورٽريٽ، خاڪا، مضمون، تاثر، خط، ريڊيائي تقريرون، يادگيريون، ڀيٽا ۽ انٽرويوز پڻ شامل آهي، ان کانسواءِ حفيظ شيخ ۽ سندن دوستن جا انٽرويوز پڻ هن ڪتاب ۾ موجود آهن، هن ڪتاب کي نامور ليکڪ نصير مرزا سهيڙيو آهي، ڪتاب ۾ حفيظ شيخ جي لکڻين ۽ زندگيءَ بابت اهم موضوعن تي پڻ ڳالهايو ويو آهي، ڪتاب ۾ يادگار تصويرون پڻ ڏنيون ويون آهن، هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو نئون نياپو سنڌ پبليشنگ هائوس ڪراچي پاران جون 1997ع ۾ شايع ڪيو ويو، پڪي جلد سان 350 صفحن تي مشمل هن ڪتاب جي قيمت 200 رپيا آهي.

## حوالا

زمرو:1997ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اڇو جيرو

**اڇو جيرو**، جِيري جو هڪ قسم، جيڪو پسارڪي وکر طور ڪم اچي. ان کي اردوءَ ۾ ’زيره‘ چون. هيءُ هڪ خوشبودار ميرانجهڙي رنگ جو ٻج آهي، جنھن لاءِ حڪيمن جو چوڻ آهي تہ ان کي گهوٽي پياربو تہ پيشاب جاري ڪندو. اُڃ ۽ رت جي جوشِ کي گهٽائيندو آهي. ۽ ٻين بہ ڪن بيمارين ۾ ڪم آڻبو آهي. هيءُ عام رڌڻي ۾ مصالحي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي.

## طب
جيرو اڇو (ٻيا نالا: ع. ڪمون ابيض، ف. زيره سفيد، هه. وغيره___ زيرا ۽ جامع اللخم.)

اثر: گرم خشڪ، نقصان: دماغ کي، ميل: ننڍا ڦوٽا، عيوض: ڪاسني، وزن: ٽن کان پنج ماسا.

سڃاڻپ: ميرانجهڙي رنگ جو ٻج آهي، هن کي گهوٽي پياربو ته پيشاب جاري ڪندو، اُڃ، صفرا ۽ رت جي جوش کي گهٽائيندو، مثاني جي پٿري، رائي ۽ مثاني جي ڦٽ، پرميل، صفراوي تپن، ٻرهل، يرقان، جگر جي گرمي ۽ رت صفا ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا

زمرو:مصالحا
اڇوت

**اڇوت**، هندن ۾ 4 مکيہ جاتيون يا ورڻ آهن برهمڻ، کتري، وئش ۽ شودر، برهمڻن کي اعليٰ يا اُچي ذات سمجهيو ويندو آهي ۽ شودرن کي گهٽ ذات جن کي اُچي ذات وارا ڇھڻ بہ پاپ سمجهندا آهن، ان ڪري مٿين ذات وارن هندن، گهٽ ذات وارن هندن کي اڇوت سڏيو، پر اڇوت حقيقت ۾ هندو نہ آهن. اهي برصغير جا اصلوڪا رهاڪو ۽ ڪجهہ وقت آزاد حڪمران هئا. هڪ نظريو آهي تہ آرين جي اچڻ سان انهن جون حڪومتون ناس ڪيون ويون ۽ کين غلام بنايو ويو ۽ سندن حق کسيا ويا ۽ حياتيءَ جي هر شعبي ۾ ذليل ڪيو ويو. ايتريقدر جو اڇوت جو پاڇو پوڻ بہ پاپ سمجهيو ويندو هو. مھاتما گانڌيءَ، اڇوتن کي ’هريجن‘ (يعني خدا يا هريءَ جا ماڻهو) جو لقب ڏنو ۽ سندن حقن لاءِ ڪوشش ڪئي.

پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ پاڪستان حڪومت سمورين اقليتن کي تسليم ڪندي سندن حق برابر رکيا آهن پر سماج ۾ ڪٿي ڪٿي اڃا بہ انهن سان مت ڀيد رکيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:ذات
اڇي پيٽ وارو چمڙو

**اڇي پيٽ وارو چمڙو**، هن چمڙي جا ٻہ قسم آهن. پھريون قسم سنڌ ۾ عام ٿئي ۽ ان جو قد گهڻو ڪري ننڍڙو ٿئي. اُن جي جسم جو رنگ مٿان پيلو يا ڀورو ۽ هيٺان ڦڪو يا گهڻو ڪري اڇو ٿئي ٿو. سندس پرن جا ڪنارا پڻ اڇا ٿين ٿا ۽ انهن جي وچ ۾ اڇيون ليڪون بہ ٿين ٿيون. هيءُ چمڙو اڏامڻ ۾ ننڍڙي چمڙي وانگر آهستي اڏامي ٿو. هن جي مادي هڪ ئي وقت ٻہ ٻچا ڄڻيندي آهي. هيءُ چمڙو سنڌ ۾ گهٽ ٿيندو آهي. هن چمڙي کي پرن ۾ وڏيون ٿيلھيون ٿينديون آهن، جيڪي نر توڙي ماديءَ يعني ٻنهي جنسن ۾ موجود هونديون آهن. سندس ٻوٿاڙي تي وار ڪونہ ٿين، پر پڇ جي پوئين حصي تي ڇڊا ۽ ڊگها وار ٿين ٿا. هن قسم جا چمڙا، مختلف رنگن، جھڙوڪ اڇي ۽ ڪاري رنگ جا ٿين ٿا. ڪن کي اڇا چٽ بہ ٿين. هيءُ چمڙو ڏينھن جي وقت غارن ۽ جاين ۾ رهندو آهي ۽ بدبوءِ پيدا ڪندو آهي.

## حوالا
اڇي پڇ وارو لومڙ

**اڇي پڇ وارو لومڙ** 30 کان 35 انچ جسامت واري هن صحرائي لومڙ جو پڇ فٽ کان ڏيڍ فٽ جو هوندو آهي، اهو آسٽريليا، ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي صحرائن، ٻيلن ۽ جبلن ۾ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. سنڌ جي خشڪ ۽ وارياسن علائقن ۾ پڻ ملي ٿو. ان جي پٺي ۽ پڇ جو رنگ ڳاڙهو سرمائي يا ڳاڙهي کان سرمائي تائين هوندو آهي. پڇ ٿلهو بُجدار ٿئيس ٿو، جنھن جي چوٽي اڇي هوندي آهي.

صحرائي لومڙ جوڙيءَ ۾ ۽ چرون ٺاهي رهي ٿو. رات جو نڪرندو آهي، جيت، نانگ ۽ ڪوئا سندس خاص شڪار آهن، اڪثر پکي ۽ سھا بہ ماري کائيندو آهي. رات ۽ ڏينھن شڪار جي کوج ۾ رهي ٿو، ڪي ميوا بہ کايو وڃي، مادي پيٽ ۾ 50-55 ڏينهن ٻچو رکي ٿي ۽ ھڪ وقت ۾ ٽن کان ٻارهن ٻچا ڏئي ٿي. لومڙ شڪار جو پيڇو ڪري ان کي ٿڪائي ٿڪائي ماريندو آهي ۽ پوءِ ان کي وات ۾ کڻي ڪنھن محفوظ جاءِ تي ويھي کائيندو آهي. بچيل گوشت لڪائي دٻائي ڇڏيندو آهي ۽ پوءِ ياداشت جي سھاري ڳولي ڪڍي کائيندو آهي، ھي لومڙ سڄي دنيا ۾ خاص ڪري ٿڌن ملڪن ۾ پنھنجي نرم پشم سبب گهڻو شڪار ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:لومڙ
زمرو:جهنگلي جانور
زمرو:شڪاري جانور
زمرو:گوشت خور مماليا
زمرو:پاڪستان جا جانور
زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
احاديث نبوي (ڪتاب)

هن ڪتاب جو مصنف علي خان ابڙو آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 154 آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. سيد مٺن شاهه حيدرآباديءَ اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان 1917ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 1919ع ۾ ساڳي پريس مان ڇپيو. ڪتاب جو ٽيون ڇاپو ڀارت واسي پريس، حيدرآباد مان 1921ع ۾ شايع ٿيو. چوٿون ڇاپو، مدن لال پوڪرداس، 1938ع ۾ ڀارت پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان شايع ڪيو.

## حوالا
مولانا احتشام الحق ٿانوي

ننڍي کنڊ جو هيءُ ممتاز عالم دين، 1915ع ۾ ڪيرانه (يو. پي) جي معزز گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. حضرت مولانا اشرف علي ٿانويءَ سان ذهني وابستگيءَ سبب ’ٿانوي‘ سڏائيندو هو. مولانا اشرف علي ٿانوي ۽ مولانا شبير احمد عثمانيءَ سان گڏ رهڻ سبب سياسي طور مسلم ليگ جو حامي ٿيو ۽ مسلمانن جي واعظ ۽ تدريس ذريعي خدمت ڪيائين. هن جو ريڊيو -پاڪستان- -تان- درس قرآن ڪافي عرصو -جاري- رهيو. ٽنڊي الهيار جي ديني مدرسي جو باني هو. مرڪزي -جمعيت- علماءِ -اسلام- ٿانوي گروپ جو سربراهه به رهيو. -ايوب خان- خلاف هلايل تحريڪ ۾ به حصو ورتائين. رويت هلال جي مسئلي تي ڪجهه وقت نظربندي به ڪاٽيائين. پيپلزپارٽيءَ جي دؤر حڪومت (ذوالفقار علي -ڀٽي- جو دؤر) ۾ رويت هلال ڪميٽيءَ جو چيئرمئن رهيو. 1980ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:پنجاب يونيورسٽي جا شاگر
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:1980ع جون فوتگيون
احد جبل

**احد جبل** عربستان جو هڪ مشهور جبل آهي، جيڪو حضرت هارون جي تربت ۽ احد جي جنگ سبب مشهور آهي. احد جبل مديني کان اُتر طرف ٽن ميلن جي مفاصلي تي آهي. هن ئي جبل جي ڏاکڻي واديءَ ۾ 3ھ/625ع ۾ مسلمانن ۽ قريشن جي وچ ۾ ’اُحد واري جنگ‘ لڳي هئي، جنهن کان پوءِ هيءُ جبل وڌيڪ مشهور ٿيو. هن جبل کي ”جبل الرمان“، ”جبل العين“ يعني ٻن اکين وارو جبل به چوندا آهن. پهريون نالو ان ڪري پيس، جو نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم هن ٽڪريءَ تي احد واري جنگ ۾ تير انداز مامور ڪيا هئا ۽ ٻيو نالو شايد ان ڪري پيس، جو هن جبل جي اُترئين دامن ۾ ٻه چشما موجود آهن. هن جبل جي ڊيگھ 3 ميل آهي، ۽ هتي حضرت حمزه جي قبر به موجود آهي.

## حوالا

زمرو:جبل
زمرو:مدينه المنوره
زمرو:سعودي عرب
زمرو:مقدس اسلامي ماڳ
احد جي جنگ

**احد جي جنگ**، جنگ بدر کان پوءِ نبي سڳوري صلي الله علي وسلم جي وڏي جنگ شوال 3ھ/23 مارچ 625ع ۾ لڳي، جنهن جا ذميدار قريش هئا، جن بدر واري جنگ جو بدلو وٺڻ لاءِ حملو ڪيو هو. نبي سڳوري جن ستن سَوَن اصحابين سان ڊاٻو ڪيو. قريش ٽن هزارن جي لشڪر سان گڏ الهندي طرف هئا. نبي سڳوري جن ننڍي ٽڪريءَ تي پنجاھ تيرانداز بيهاري ڇڏيا هئا ته جيئن اُهي اسلامي لشڪر جي حفاظت ڪن، ۽ کين تاڪيد ڪيائون ته ڪنهن به حالت ۾ پنهنجي جاءِ نه ڇڏين. قريشن پهرئين ئي حملي ۾ ڀاڄ کاڌي ته پاڻ سڳورن جا بيهاريل تيرانداز به پنهنجي جاءِ ڇڏي ميدان ۾ لهي آيا. قريشن اهو ڏسي موٽي اچي، انهيءَ هنڌان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو، جنهنڪري مسلمانن کي سخت مالي ۽ جاني نقصان پهتو ۽ خود نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم جن جا ٻه ڏند مبارڪ به شهيد ٿي پيا.

جنگ کي مسلمانن لاءِ هڪ اهم ڌڪ ۽ قريش لاءِ هڪ معمولي فتح جي طور تي ڏٺو ويو ڇاڪاڻ ته اهي خندق جي جنگ ۾ اڃا به وڏي طاقت سان واپس ايندا. 
## پس منظر
## جنگ
## نتیجو
## اسلامي بنيادي ماخذ
## جنگ ۾ اهميت
## جديد حوالا
## پڻ ڏسو
* مدينه منوره
* جبل احد  
* غزوه بدر  
* ابو دجانه رضي الله عنه
* ام حڪيم رضي الله عنھا    
* اصحابن جي فهرست 
* نبي ڪريم ﷺ جن جي مھمن جي فهرست

* ام ايمن (برڪه) اها عورت جيڪا جنگ احد ۾ موجود هئي

## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:غزوه
احدي جو ڀڙو

**احدي جو ڀڙو** ھڪ دڙو آھي جيڪو ڪلھوڙن جي دور جو آهي ۽ ٽنڊي آدم تعلقي ۾ ديھ احدي، سنڌوءَ جي پراڻي وهڪري لھاڻي ڍوري جي ڪپ تي آهي. اٽڪل چئن ايڪڙن ۾ پکڙيل آهي ۽ 5- 6 فوٽ اوچائي اٿس. دڙي تي ٺڪرين ۽ سرن جي ٽڪرن کان سواءِ ٻي ڏسڻ جھڙي ڪابہ وٿ مٿاڇري تي نظر نٿي اچي. عوامي روايتن موجب احدي جوڻيجي جو آباد ڪيل شھر آھي، جنھن کي ڪلھوڙن مقرر ڪيو ھو. ھو ظالم طبع ھو ۽ روايت آهي تہ سندس تڪرار شاھ لطيف سان بہ ٿيو ھو. دڙي جي کوٽائي ٿيل ڪانہ آھي.

## حوالا
احرام

لفظي معنيٰ ’حرام ڪري ڇڏڻ‘. حج جي نيت ڪري حج جو لباس پائڻ ۽ تلبيه پڙھڻ کي احرام چوندا آهن. حج يا عمري جي رسمن ادا ڪرڻ لاءِ ميقات (منزل) کان اڳ ٻه اڻ سبيل ڪپڙا اوڍڻ، ۽ ڪن مباح ڪمن کان حج يا عمري ادا ڪرڻ کان اڳ پرهيز ڪرڻ. هڪڙي چادر سان گوڏ ٻڌڻ ۽ ٻي چادر سان پُٺا ڍڪڻ، پر مٿو اُگهاڙو رهندو آهي. ’-احرام- ٻڌڻ‘ يعني عام لباس لاهي، وهنجي سهنجي، ٻه اڻ سبيل ڪپڙا اوڍڻ. اُن کان پوءِ حج يا عمري جي نيت ڪرڻ. جھڙي طرح نماز ۾ تڪبير تحريمه چوڻ کان پوء کائڻ پيئڻ، گھمڻ ڦرڻ سڀ حرام ٿي ويندو آهي اھڙي طرح احرام ٻڌڻ سان ڪيترن ئي ڪمن ڪرڻ کان منع ٿي ويندي آهي جيڪي اڳ ۾ مباح ھوندا آھن جنھن ڪري ان کي احرام چوندا آهن. جيڪو ماڻھو فقط حج جو احرام ٻڌي ان کي مفرد چوندا آهن ۽ اھڙي حج کي حج افراد چوندا آهن. احرام ان فقيراڻي لباس کي چوندا آهن جيڪو ڪعبي جي زيارت لاء پھريو ويندو آهي. ڪعبي جي چوڌاري ڪيترين ئي منزلن تي حدون مقرر ڪيون ويون آهن جتان ان لباس کان سواءِ ڪعبي طرف اچڻ جي اجازت ناھي. ان لباس م ھڪ تھمت ۽ ھڪ چادر ھوندي آھي. ان کي احرام ان ڪري چوندا آهن جو ان لباس پائڻ سان اھي شيون حرام ٿي وينديون آهن جيڪي حلال آھن مثلاً حجامت، خوشبو جو استعمال، ھر قسم جي زينت ۽ سينگار، شھوت وغيره ان کان سواءِ شڪار ڪرڻ منع ھوندو آھي.

## حوالا

زمرو:لباس
زمرو:حج
زمرو:اسلامي اصطلاح
احسان ايڇ نديم

آرڪيالاجسٽ **احسان ايڇ. نديم ولد چوڌري نعمت علي**، پھرين اپريل 1940ع تي ساهيوال، پنجاب ۾ ڄائو. پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم ساهيوال مان ورتائين، جڏهن تہ انٽر گورنمينٽ ڪاليج لاهور مان ۽ جاگرافي شعبي ۾ ايم. اي 1961ع ڌاري پنجاب يونيورسٽيءَ مان ڪيائين. 1962ع ۾ قديم آثارن واري کاتي ۾ آرڪيالاجسٽ طور ملازم ٿيو. کيس اسڪالر شپ ڏيئي، قديم آثارن جي علم جي سکيا ڏياري وئي. هن ميوزيالاجيءَ سان گڏ فرينچ ٻوليءَ جي ڪورس جو سرٽيفڪيٽ بہ حاصل ڪيو. جڏهن کيس فرانس طرفان فيلو شپ ڏني وئي تہ اتي سندس استاد سر برنارڊ ايم فيلڊن هو. 1965ع ۾ کيس ميوزمس ڪسٽوڊين ڪيوريٽر بنايو ويو، 1973ع ۾ اسسٽنٽ سپرنٽينڊنٽ آرڪيالاجي ٿيو، 1982ع کان قديم آثارن واري کاتي جو ڊپٽي ڊائريڪٽر ٿيو. ان وقت کيس پبليڪيشن جو انچارج بہ مقرر ڪيو ويو. 1988ع کان 1991ع تائين کيس پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجيڪل ٽريننگ اينڊ ريسرچ لاهور جو سربراھ مقرر ڪيو ويو. مئي 1992ع کان پوءِ کيس ناردرن سرڪل آف آرڪيالاجي ۽ پوءِ سَدرن سرڪل آف آرڪيالاجيءَ جو سربراھ مقرر ڪيو ويو. 31 مارچ 2000ع ۾ آرڪيالاجي کاتي مان رٽائر ٿيو. انهيءَ دوران هن سنڌ جي ڪيترن ماڳن جي سروي ۽ سنڀال جو ڪم ڪيو. رٽائر ٿيڻ کانپوءِ يونيورسٽيءَ آف انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي لاهور ۾ ’اڏاوتي ورثي جي درست حالي‘ (Conservation of Architectural Heritage) جو مضمون پڙهائڻ لڳو. ان کانسواءِ مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ سندس ڪالم شايع ٿيندا رهيا. 2011ع ۾ ديال سنگهہ ريسرچ اينڊ ڪلچرل فورم جو ڊائريڪٽر ٿيو. جڏهن تہ هڪ ٽہ ماهي رسالو ”پنجاب دي رنگ“ بہ ڪڍندو آهي، جيڪو گرمکيءَ ۽ شاھ مکي لپيءَ ۾ ڇپجي ٿو. قديم آثارن جي کاتي ۾ نوڪري ڪندي هن ڀنڀور، پنر I، سيدو I ۽ II، موهن جي دڙي ۽ تلمبا جي کوٽائين ۾ حصو ورتو. ڪنزرويٽر طور هن هڙاپا، عمر ڪوٽ قلعي، موهن جي دڙي، لاهور قلعي ۽ ٽيڪسلا جھڙن ماڳن جي سنڀال ڪئي ۽ انهن ماڳن جي ڀرندڙ ڀتين کي اصلي حالت ۾ رکڻ لاءِ ڪم ڪيو. احسان ايڇ. نديم پاڪستان جي انهن آرڪيالاجي جي ماهرن مان هڪ آهي، جنھن جا 300 کن مقالا دنيا جي 25 کان مٿي ملڪي توڙي غير ملڪي رسالن ۾ ڇپيل آهن. هن جي ڪيل کوٽاين جون ڪيتريون رپورٽون ڇپيل آهن، جن ۾ PanrI جي کوٽائيءَ جي رپورٽ اهم آهي، جيڪا روم مان ٻن جلدن ۾ شايع ٿي آهي. هن سنڌ جي ٿر بابت پڻ هڪ اهم ۽ باتصوير ڪتاب لکيو آهي، ان کانسواءِ ثقافت ۽ تاريخ تي انگريزيءَ ۾ سندس هيٺيان ڪتاب بہ ڇپيا آهن:

#موهن جو دڙو (1994ع)،
#روهتاس (1995ع)،
#لاهور (1996ع)،
#هسٽارڪ ماسڪ آف لاهور (1998ع)،
#مڪلي (2000ع)،
#ٿر، دي گريٽ پاڪستاني ڊيزرٽ (2001ع)،
#پورٽريٽ آف سنڌ (2002ع)،
#بلٽ هيريٽيج آف پاڪستان (2002ع)،
#بڌسٽ گنڌارا (2003ع)،
#گارڊنس آف مغل لاهور (2004ع)،
#فـورٽـس آف پاڪستان (2004ع)،
#پنجاب (2005ع)،
#پنجاب اينڊ دي انڊين روولٽ 1857ع (2006ع)،
#هسٽارڪ لينڊ مارڪ آف لاهور (2006ع)،
#اسلام آباد، پوٺوهار، ٽيڪسلا ويلي اينڊ بيئانڊ (2006ع)،
#بلوچستان (2007ع)،
#پشاور (2007ع)،
#بڌسٽ گنڌارا ٽريزرس: ٽيڪسلا ميوزيم (2008ع)،
#ٽيڪسلا ان بڌسٽ گنڌارا (2008ع)،
#پورٽيٽ آف پنجاب (2009ع)،
#چولستان ٽو بھاولپور (2009ع) ۽
#گولڊن ريز (شاعري).

سندس ٻہ ڪتاب سردار ڀڳت سنگهہ ۽ بيبي نانڪي انٽرنيٽ تي، اليڪٽرانڪ بُڪ طور رکيل آهن.

## حوالا

زمرو:1940ع جون پيدائشون
احسان بدوي

پروفيسر **احسان بدوي**، سنڌي ٻوليءَ جو اديب، شاعر ۽ نقاد ھو. پاڻ سنڌي جي اديب ۽ اهل قلم، پروفيسر لطف الله بدويءَ جو فرزند هو. سندس پيدائش مارچ 1926ع ۾ شڪارپور ۾ ٿي. هن جي علمي ۽ ادبي خدمتن جو سلسلو، سندس والد جي سرپرستيءَ ۽ تربيت ۾ شروع ٿيو.

## تعليم

ابتدائي ۽ ثانوي تعليم شڪارپور ۾ حاصل ڪيائين. 1944ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪري، سي. اينڊ ايس. (چيلاسنگهہ بجاج اينڊ سيتلداس) گورنمينٽ ڪاليج ۾ داخل ٿيو. 

1946ع ۾، جڏهن اڃا انٽر آرٽس ۾ هو، تڏهن سنڌ يونيورسٽي وجود ۾ آئي. جيئن تہ ان ڪاليج جو بمبئي يونيورسٽيءَ سان الحاق هو، ان ڪري سنڌ حڪومت، پنھنجي اسڪالرشپ حاصل ڪرڻ وارن شاگردن تي زور رکيو تہ اهي ڪراچيءَ جي ڪاليجن ۾ تعليم حاصل ڪن. ان ڪري ايس. ايم. ڪاليج، ڪراچيءَ ۾ داخلا ورتائين، جتي وڏي محنت سان بي. اي آنرس فارسيءَ ۾، سيڪنڊ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين.

## خدمتون

تعليم دوران، شمس العلماءِ علامہ دائودپوٽو ۽ آغا محمد يعقوب سندس مدد ڪندا رهيا. بي. اي پاس ڪري سنڌ جي ڪمشنر جي آفيس ۾ ڪلرڪ ٿيو، ۽ اڳتي هلي سينيئر ڪلرڪ بڻيو. علم ۽ ادب سان چاھ هئڻ جي ڪري اردوءَ ۾ ايم. اي پاس ڪيائين. هيءُ پھريون سنڌي شاگرد هو، جنھن اردوءَ ۾ ايم. اي ڪئي هئي. ان کان پوءِ سنڌيءَ ۾ پڻ ايم. اي ڪيائين. 

آخرڪار، پنھنجي شفيق استاد، پروفيسر سيد غلام مصطفيٰ شاھ (اڳوڻي پرنسپال ايس. ايم، ڪاليج ڪراچيءَ) جي مشوري سان روينيو ڊپارٽمينٽ کي خيرآباد چئي، ايس. ايم ڪاليج ڪراچيءَ ۾ استاد جي حيثيت سان داخل ٿيو، جتي 15 سال خدمت ڪيائين.

## ادب ۾ حصو

احسان بدوي سنڌي ادبي سنگت سان بہ وابستہ رهيو. تاليف ۽ تصنيف جي سلسلي ۾ سندس ڪتاب:
#’تنقيد ۽ تنقيدنگاري‘،
#’ڊان ويسٽ‘،
#’انقلاب جو فلسفو‘،
#’منتخب ڪلام سانگي‘
#’سانگي‘ فن ۽ شخصيت، اهم آهن.

سندس انداز بيان سليس، سادو، عمدو ۽ اثرائتو هو.

## وفات
هن هڪ ناگھاني حادثي جو شڪار ٿيندي، ڪراچيءَ ۾ 22 نومبر 1965ع تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1926ع جون پيدائشون
زمرو:1965ع جون فوتگيون
احسان جوڻيجو ديھ

تعلقي ڳڙهي ياسين ۾ هڪ ديھ جو نالو، جنهن هڪ ڳوٺ بگڙا جوڻيجا نالي آباد آهي.

## حوالا
احسان دانش ڀٽو

پروفيسر **احسان الله عرف احسان دانش ولد حبيب الله مولا بخش ڀٽو** 29 آگسٽ 1942ع تي شڪارپور ۾ ڄائو، هن جي تعليم ايم. اي. ايل. ايل. بي هئي. پيشي جي لحاظ کان اسلاميات جو پروفيسر هو، جتان آگسٽ 2002ع ۾ رٽائر ٿيو.

## ادب ۾ حصو

احسان دانش جو تعلق علمي ادبي گھراڻي سان هو، سندس ڏاڏو مولا بخش ’مسڪين‘ ڀٽو بيت جو وڏو شاعر هو سندس والد حبيب الله مولا بخش ڀٽو بہ هڪ سٺو شاعر ۽ مشھور اديب ٿي گذريو آهي، ان ڪري خانداني اثر هيٺ احسان الله دانش کي بہ ادب ڏانهن لاڙو ٿيو ۽ 1953ع کان لکڻ جي شروعات ڪيائين. سندس ڪيترا اهم مضمون جھڙوڪ: 
#’شڪارپور جو ماضي ۽ مستقبل‘،
#’رحمت اللعالمين صہ‘، 
#’Ethic of Holy Prophet‘،
#’هجري سن‘ ۽ 
#’سکر دريا‘ 

وغيره مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجي چڪا آهن. هن ’تعليم‘ اخبار بہ جاري ڪئي، جنھن جو پھريون پرچو 14 آگسٽ 1958ع تي نڪتو ۽ ان جا ڪل ٽي پرچا نڪتا. ان کانپوءِ آڪٽوبر 1986ع کان اها اخبار ’تعليم سلسلو‘ مئگزين جي صورت ۾ نڪرڻ لڳي، جنھن جا اٺ پرچا نڪتا. بعد ۾ جون 1989ع کان اهو سلسلو ’سرهاڻ پبليڪيشن شڪارپور‘ جي نالي سان شروع ڪيائين، جنهن جا چار پرچا نڪتا هئا.

## وفات

پروفيسر احسان الله ڀُٽي 27 جون 2010ع تي شڪارپور ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1942ع جون پيدائشون
زمرس:2010ع جون فوتگيون
احسان علي

**احسان علي** ڪافي گو شاعر هو، جنھن جو ڪلام خوشيرام فقير ’سوڍائيءَ‘ جي بياض (1881ع ۾ لکيل) ۾ شامل آهي. هيءُ درويش سچل سائينءَ جو وڏو محبتي هو.

## حوالا
احسان فقير لانگاھ

**احسان فقير لانگاھ** بابت تسلي بخش احوال نٿو ملي. شاهه جي رسالي جي سُر ڪيڏاري ۾ سندس بيت ملن ٿا. 1920ع ۾ مخدوم محمد صالح ڀٽي هالائيءَ، ’ڪيڏارو‘ نالي ڪتابڙي ۾ ڪن شاعرن جا بيت گڏ ڪيا، جن ۾ احسان فقير جا بيت پڻ شامل آهن. ٻانهي خان شيخ جي ترتيب ڏنل شاهه جي رسالي ۾ پڻ شروعاتي صفحن ۾ سر ڪيڏاري تي بحث ڪندي سندس نالو ذڪر هيٺ آيو آهي. 

هڪ روايت موجب احسان فقير لانگاهه، سيوهڻ جو ويٺل هو، جو پوءِ لڏي اچي ٽنڊي الهيار ۾ رهيو. نِيرَ جو ڪم ڪندو هو. مصري شاهه نصرپوريءَ سان سندس صحبت هئي. 1315ھ/1897ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
احسن الاخلاق

**احسن الاخلاق** ڪتابڙو حافظ محمد احسن چنا جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز جي ڪتاب ۾ صفحا 50 ۽ قيمت 3 آنا ڄاڻايل آهي. پھريون ڇاپو، پوڪرداس ائنڊ سنز، سنڌ پرنٽنگ پريس، شڪارپور مان 1935ع ۾ ڇپايو.هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو بہ پوڪرداس ائنڊ سنز، ساڳي پريس مان 1937ع ۾ ڇپايو. ساڳئي ڪتاب جو ٽيون ڇاپو، ڪمال الدين ميمڻ، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان 1937ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڇاپي جي قيمت 6 آنا ڄاڻايل آهي.

## حوالا

زمرو:1935ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
احسن الاشعار

ھيءُ ڪتاب حافظ محمد احسن چنا جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. جنهن ۾ سندس مختلف صنفن تي مشتمل شاعري شامل آهي. جنهن جي موضوعن ۾ اخلاقيات کي اوليت آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 28 صفحا آهن ۽ قيمت 75 پئسا اٿس. پهريون ڇاپو، حڪيم عبدالحق ۽ حڪيم نورالله سکر مان 1944ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
احسن القصص (ڪتاب)

**احسن القصص** ڪتاب قاضي صابر مصطفيٰ جو لکيل آهي، جنھن ۾ مختلف قومن بابت قرآني قصن جو تفصيل ڏنل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو پڪو جلد آهي، جنھن ۾ 356 صفحا آهن ۽ قيمت 5 رپيا ڄاڻايل آهي. مولوي محمد اعظم ائنڊ سنز هن ڪتاب جو پھريون ڇاپو، محمد پريس، شڪارپور مان 1949ع ۾ ڇپايو.

## حوالا

زمرو:1949ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
احسن الھاشمي

**احسن الھاشمي** سنڌي غزل جو اهم شاعر ٿي گذريو آهي، سندس اصل نالو **سيد حسن علي شاھ ولد مٺن شاھ** هو ۽ پاڻ مٽياروي سيدن جي اجناڻي پاڙي مان آهي، جن جي نسب جو سلسلو حضرت امام موسيٰ ڪاظم عليه السلام سان ملي ٿو. 23 سيپٽمبر 1923ع تي حيدرآباد شھر جي ٽنڊي مير نورمحمد، لڳ گدو بندر ۾ ڄائو. ابتدائي تعليم گدوبندر پرائمري اسڪول ۾ ورتائين، ان کان پوءِ نورمحمد هاءِ اسڪول حيدرآباد، اوريئنٽل ڪاليج امرتسر ۽ درسگاھ ’عالم نزاد جاشڪ‘ ايران ۾ حاصل ڪيائين. 

شاعريءَ ۾ اول وڏي ڀاءُ سيد حيدرشاھ ’حيدر‘ سندس رهنمائي ڪئي ۽ پوءِ طالب الموليٰ جي صحبت، رفاقت ۽ همت افزائي ساڻس شامل حال رهي. سندس شاعري اعليٰ پايي جي آهي. 43- 1942ع واري دور ۾ پھريائين خاڪسار تحريڪ ۽ پوءِ مسلم ليگ حيدرآباد شھر جي نئشنل گارڊ جو سالار اعليٰ رهيو. شاھ لطيف جو وڏو پارکو هو. 

آخري وقت شاعريءَ جو شغل گهٽ، زمينداريءَ ڏانهن زياده لاڙو رکيائين، سندس ڪلام جو وڏو حصو ضايع ٿي ويو. ڪجهہ ڪلام هِتان هُتان هٿ ڪري تاج جويي ”سُڪل وڻ صحرا جو“ عنوان سان ترتيب ڏنو. پٽن جي غيرطبعي موت جي صدمي کيس ضعيف ۽ هيڻو ڪري ڇڏيو. آخر ۾ اکين کان بہ وڏو ٿي ويو. دل جي باءِ پاس بہ ڪرايائين. 24 جنوري 2007ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:1923ع جون پيدائشون
زمرو:2007ع جون فوتگيون
احسن ڪربلائي

**مرزا گل حسن بيگ ”احسن“ ڪربلائي ولد مرزا دوست محمد** پھرين مارچ 1897ع تي ٽنڊي آغا حيدرآباد ۾ ڄائو. احسن ڪربلائي مشھور شاعر ۽ اديب ٿي گذريو آهي. مرزا صاحب پنھنجي والد کان قرآن شريف ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي. مرزا صاحب 1918ع کان حيدرآباد ميونسپالٽيءَ ۾ ملازمت اختيار ڪئي. جتان 1953ع ۾ آڪٽراءِ انسپيڪٽر جي عھدي تان رٽائر ٿيو ۽ پوءِ پنھنجي حياتيءَ جا باقي ڏينھن ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي اسڪرپٽ رائيٽر جي حيثيت سان گذاريائين. احسن ڪربلائيءَ شاعريءَ جو آغاز، 1914ع کان شاگرديءَ واري زماني ۾ ڪيو. پھريائين تخلص ”ظفر“ اختيار ڪيائين ۽ پوءِ ان کي ”احسن“ ۾ تبديل ڪيائين. شاعريءَ جي فن ۾ پھريائين پنهنجي والد ۽ پوءِ حافظ شاھ، مرزا قربان علي بيگ ۽ مرزا مدد علي بيگ کان رهبري حاصل ڪندو رهيو. سندس ڪلام حمد، نعت، قصيدو، مرثين، سلام، غزل، نظم، مثنوي وغيره تي مشتمل آهي. مرزا گل حسن بيگ ”احسن“ ڪربلائي 28 اپريل 1962ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪيو. سندس فرزند ممتاز مرزا پڻ سنڌي ادب ۽ ثقافت جي ميدان ۾ وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون. ان کان سواءِ سندس ڀاڻيجا ميرزا عباس علي بيگ ۽ مراد علي ميرزا وڏا عالم آهن.

## حوالا

زمرو:1897ع جون پيدائشون
زمرو:1962ع جون وفاتون
احسان علي شاھ (وڪيل)

ناميارو وڪيل ۽ تعليمدان، **سيد احسان علي شاهه** ولد مظفر علي شاهه 5 نومبر 1925ع تي، ميرن جي قبن لڳ، هيرآباد، حيدرآباد ۾ ڄائو. پاڻ سنڌي مرثيه جي باني سيد ثابت علي شاهه جي اولاد مان آهي. شروعاتي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ، 1943ع ڌاري، نورمحمد هاءِ اسڪول حيدرآباد مان مئٽرڪ ڪيائين. بعد ۾ انٽر ايس. ايم. ڪاليج مان 1946ع ۾ ڪيائين. ساڳئي ڪاليج مان بي. اي ۽ ايس. ايم. لا ڪاليج ڪراچيءَ مان 1950ع ۾ ايل. ايل. بي ڪيائين، جنهن کان پوءِ 1964ع ڌاري، اسلامڪ ڪلچر ۾ ايم. اي ڪيائين.

## خدمتون

نوڪريءَ جي شروعات صحت ۽ تعليم کاتي ۾ اسسٽنٽ ۽ سپرنٽينڊنٽ جي حيثيت سان، 1955ع کان ڪيائين. ان کان پوءِ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ حيدرآباد ۾ ڪنٽرولر، سيڪريٽري ۽ چيئرمئن جي عهدن تي رهيو. 1982ع کان 1984ع تائين سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو ميمبر رهيو ۽ 1985ع ڌاري سنڌ يونيورسٽيءَ جو رجسٽرار پڻ رهيو.

پاڻ حيدرآباد ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو باني ميمبر، جيمخانه حيدرآباد جو مستقل ميمبر، حيدرآباد لائن ڪلب جو صدر ۽ انجمن اسلاميه سنڌ جو صدر پڻ رهيو. 29 مارچ 1996ع تي، حيدرآباد ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:1925ع جون پيدائشون
زمرو:1996ع جون وفاتون
احسان علي شاھ (شاعر)

**احسان علي شاھ اول** سنڌي مرثيہ جي باني سيد ثابت علي شاھ جي گهر سيوهڻ شريف ۾ 1775ع ۾ پيدا ٿيو. ابتدائي تعليم سيوهڻ جي مدرسن ۽ ديني تعليم پنھنجي ڏاڏي سيد مدار علي شاھ کان حاصل ڪئي ۽ علم عروض جي سکيا پنھنجي والد سيد ثابت علي شاھ کان ورتائين . مرزا مراد علي بيگ ’سائل ‘ ۽ احسان علي شاھ ٻنهي گڏجي سيد ثابت علي شاھ ڪربلائي کان شاعريءَ جي سکيا ورتي . شاھ صاحب کي شاعريءَ سان شوق ننڍي هوندي کان ئي هو . 1244ھ/1828ع ۾ مير ڪرم علي خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ مير مراد علي خان ٽالپر ، سيد احسان علي شاھ ۽ سندس وڏي ڀاءُ سيد امداد علي شاھ کي سيد ثابت علي شاھ جي وصيت مطابق سڄي ڪٽنب سميت سيوهڻ مان گهرائي حيدرآباد ۾ ميرن جي قبن وٽ زمين ۽ جايون ڏئي رهايو.

هن علمي گهراڻي تي مغلن جي حڪومت کان وٺي وقت جي حاڪمن ۽ بادشاهن جي خاص نظر عنايت رهي. اهڙي طرح سيد احسان علي شاھ بہ سنڌ جي آخري تاجدار مير محمد نصير خان ٽالپر جو خاص مقرب هو . سيد ” مرتضائي “ ٺٽوي سنہ 1890ع ۾ پھنجي تصنيف ڪيل منظوم مثنوي ” يوسف زليخا “ ۾ سيد احسان علي شاھ بابت لکي ٿو تہ: ”سيد ثابت علي شاھ جو فرزند سيد احسان علي شاھ تمام قابل ۽ لائق، جو سڀ ڪنھن ڳالھ جي مثال تي قرآن شريف جي آيت ۽ حديث نبوي، مولانا رومي جي مثنوي جو بيت، پنھنجي پيءُ ثابت علي شاھ ۽ ڀٽائي صاحب جو بيت چوندو هو.“ 
سيد احسان علي شاھ جو چيل ”مياڻي جو مرثيو“ عرف جنگ نامو سندس مقبول صنيف آهي . جيئن تہ سيد احسان علي شاھ مياڻي جي جنگ جي وقت حيات هو، سو سمورو اکين ڏٺو احوال ڏاڍي سھڻي رزميہ انداز ۾ پيش ڪيو اٿس . سندس هي مرثيو سنڌي ادب ۾ هڪ تاريخي حيثيت رکي ٿو . سيد احسان علي شاھ 1845 ع ڌاري حيدرآباد جي علائقي ” ميرن جي قبا “ تي وفات ڪئي ۽ اتي ئي مدفون آهي. سيد احسان علي شاھ کي چار فرزند هئا پر چار ئي لا اولاد ٿي انتقال ڪري ويا. پر سندس وڏي ڀاءُ سيد امداد علي شاھ اول جو اولاد هلندو اچي ۽ حيدرآباد جي ميرن جي قبن وٽ سندن رهائش آهي.

احسان علي شاھ جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي چڪو آهي پر ويجهڙائي ۾ سندس ڪجهہ سنڌيءَ ۾ چيل سلام پراڻن بياضن ۾ مليا آهن . سندس هڪ شاهڪار سلام جو مطلع ۽ مقطع پيش آهي: 

:سڀ مرتضيٰ جا سهڻا رڻ ڪربلا سڌاريا 
:زهرا جا ماھ پارا رڻ ڪربلا سڌاريا 

:” احسان علي “ چؤ مرثيا شهدائي ڪربلا جا 
:مطلـوب سـي خـدا جـا رڻ ڪربلا سڌاريا

## حوالا

زمرو: 1775ع جون پيدائشون
زمرو:1845ع جون فوتگيون
احفاظ الرحمان

**احفاظ الرحمان** -اردو- ۽ -انگريزي- زبان جو صحافي ۽ -ترقي- پسند شاعر ۽ ٽريڊ يونينسٽ آهي، هن صحافتي دنيا ۾ سدائين صحافت جي -آزادي- ۽ صحافين جي حقن لاءِ جدوجهد ڪئي، هو 4 -اپريل- 1942ع تي جبلپور شهر ۾ ڄائو، -پاڪستان- ٺهڻ بعد سندس خاندان لڏي اچي ڪراچي -آباد- ٿيو. سٺ واري ڏهاڪي ۾ کاٻي ڌر سان واسطو رکندڙ شاگرد جماعت نيشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن سان وابسته رهيو ۽ 1962ع ۽ 1964ع واري شاگرد تحريڪن ۾ ڀرپور حصو ورتائين. هن صحافت شروع ڪئي ته کيس پرڏيهي ٻولين جي صحافتي اداري بيجنگ چين ۾ نوڪري ملي. هن چين ۾ ثقافتي -انقلاب- پنهنجي اکين سان ڏٺو، 1972ع ۾ ڪيترائي چيني ڪتاب ۽ مائوزي -تنگ- جون لکڻيون -اردو- ۾ ترجمو ڪيون. 1972ع ۾ وطن موٽيو ته هن پيپلز پارٽيءَ جي ترجمان -اخبار- ”مساوات“ ۾ سينيئر عهدي تي ڪم ڪيو. 1978ع ۾ جنرل ضياءُ -الحق- خلاف صحافين جي تاريخي تحريڪ (78-1977ع) ۾ هن ڀرپور ڪردار ادا ڪيو ۽ صحافين ۽ اخباري ڪارڪنن جي گڏيل ڪميٽي جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو. صحافين واري تحريڪ جي ٽنهي مرحلن ۾ اڳيان رهيو. جيئن تحريڪ ختم ٿي ته وڏين اخبارن کيس بليڪ لسٽ ڪري نوڪري ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. ڊگهي عرصي کان پوءِ 1993ع ۾ -جنگ- -اخبار- جي ميگزين ۾ نوڪري مليس. کيس 2002ع ۾ -پاڪستان- فيڊرل يونين آف جرنلسٽس جو صدر چونڊيو ويو. هن صحافين کي ويج بورڊ مطابق پگهارون ۽ سهولتون ڏيڻ لاءِ جدوجهد ڪئي. احفاظ ايڪسپريس -اخبار- ۽ ٽي ويءَ ۾ نوڪري ڪري رهيو آهي. هن جا ڪتاب ”-جنگ- -جاري- رهي“، ”نئين الف ليليٰ“ -تاريخ- چين ’چوُ اين لائي‘ جي سوانح عمري 2008ع ۾ شايع ٿيا.

## حوالا

زمرو:اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:پاڪستاني ڪالم نگار
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر
زمرو:2020ع جون فوتگيون
احمد آباد

سنڌ جو هڪ پراڻو شهر، جيڪو شاهپورچاڪر، تعلقي شهدادپور طرف ميان محمد مرادياب ڪلهوڙي پنهنجي گاديءَ جي هنڌ طور ٻڌرايو هو.

## حوالا
احمد بخش احمد مورائي

**احمد بخش ميمڻ** 5 جنوري 1920ع تي موري ۾ ڄائو. پاڻ ٿورو پڙهيل هوندي بہ ننڍي هوندي کان ئي علم ۽ ادب سان چاھ رکندو هو. کيس شاعريءَ جو شوق ’الوحيد‘ اخبار جي ’سنڌ آزاد نمبر‘ پڙهندي جاڳيو. ان بعد پاڻ پنھنجي منھن شاعري ڪرڻ لڳو، جيڪا گهڻي قدر عشقيہ ۽ صوفياڻي هوندي هئي. موري ۾ ’بزم سعيد‘ پاران شروع ڪيل مشاعرن ۾ شرڪت ڪيائين. قصيدا، مناقبا، مناجاتون ۽ نظم لکيائين. سندس پھريون نظم ’اڄوڪو زمانو‘ جي عنوان سان ’اداره آئينہ ادب‘ موري طرفان نڪرندڙ پھرئين ڪتاب ’لھرون لک لباس‘ ۾ شايع ٿيو.

## حوالا

زمرو:1920ع جون پيدائشون
احمد بخش بدوي

**احمد بخش بدوي** *”مٺل“* شاعر ۽ مضمون نگار، شڪارپور جو رهاڪو، نامور شاعر ۽ صوفي فنڪار غلام علي ’مسرور‘ فقير جو وڏو فرزند ۽ بيدل مسرور جو ڀاءُ آهي، جنهن پهرين جولاءِ 1939ع تي شڪارپور ۾ جنم ورتو. شاعريءَ ۾ غزل، ڪافي، نثري نظم ۽ نثر ۾ مضمون سندس خاص صنفون آهن. ساز ٺاهي، وڄائي ۽ سکيا ڏئي ڄاڻي ٿو. 1971ع ۾ ’سچل سارو سچ‘ ڪتاب لکيل ۽ ڇپيل اٿس. دادواهي روڊ شڪارپور ۾ رهائش پذير آهي.

## حوالا

زمرو:1939ع جون پيدائشون
احمد ابراھيم

**احمد ابراھيم** راڳي ماسٽر محمد ابراهيم جو پٽ آهي. هو ڪراچيءَ ۾ 1949ع ڌاري پيدا ٿيو. راڳ کيس ورثي ۾ مليو. ننڍپڻ کان ئي ڳائڻ شروع ڪيائين. پھرين پنھنجي پيءُ سان گڏ محفلن ۾ ڳائڻ ويندو هو، پوءِ 1965ع ۾ ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تي آڊيشن ڏنائين ۽ پاس ٿي ويو. ريڊيي تي کيس ان وقت جي ميوزڪ پروڊيوسر خواجہ امداد عليءَ متعارف ڪرايو. احمد ابراهيم جا ڪيترائي ڪلام رڪارڊ ٿيا، سندس انداز هوبهو پيءُ جھڙو آهي. هن پاڪستان ٽيليويزن تي بہ ڳايو. سنڌي، اردو، گجراتي ۽ سرائڪي ٻولين ۾ ڪلام ڳايائين. سنڌيءَ ۽ گجراتيءَ ۾ سندس آڊيو ڪيسٽون بہ رڪارڊ ٿيون.’احمد ابراهيم‘ جو اصل نالو **محمد صديق احمد** آهي، پر راڳ جي دنيا ۾ پنھنجي پيءُ جي نالي سان ’احمد ابراهيم‘ سڏائي مشھوري ماڻيائين.

## حوالا

زمرو:1949ع جون پيدائشون
احمد آباد (انڊيا)

thumb|احمد آباد
هيءُ ڀارت جي گجرات رياست جو هڪ شهر آهي، هن شهر جو بنياد گجرات جي مسلمان حاڪم سلطان احمد شاهه 1511ع ۾ وڌو هو. 1572ع ۾ هن شهر تي مغل حڪمران اڪبراعظم قبضو ڪيو. وقت سان گڏ هن شهر جو عروج ۽ زوال ٿيندو رهيو. 1960ع ۾ هيءُ شهر گجرات رياست جو عارضي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. احمد آباد ڀارت جو اهم صنعتي مرڪز آهي. خاص طور تي هتي جي ڪاٽن انڊسٽري مشهور آهي. 61-1959ع ۾ هتي سڀ کان پهرين ڪاٽن فيڪٽريون لڳايون ويون هيون. احمد آباد جي ’سهج پور بوگا‘ علائقي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو مشهور عالم، گنگارام سمراٽ رهندو هو، جنهن ’-ڀارت ورش-‘، ’-آريا- ورت‘، ’سنڌو سو وير‘، ’موهن جو دڙو‘، ’نئون چچ نامو‘، ’گهر گرهست‘، ’اسان کي متان وساريو‘ ۽ ٻيا ڪيترا ڪتاب لکيا آهن. سندس ڪتاب ”اسان کي متان وساريو“ لغت جي وساريل لفظن تي مشتمل آهي. جيڪو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ 1999ع ۾ ڇپايو آهي. سنڌيءَ جا ڪيترا نامور شاعر ۽ اديب واسديو موهي، ارجن حاسد، هوندراج بلواڻي ۽ گوبند خوشحالاڻي احمد آباد ۾ رهن ٿا. هتي سنڌي ادب ۽ سنڌيت جا ڪيترا مرڪز موجود آهن.

## حوالا

 زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ
احمد بن محمد المنصوري

عالم ۽ اديب **احمد بن محمد المنصوري**، منصوره جو رهاڪو هو. هن ديني تعليم فارس ۽ بصري ۾ حاصل ڪئي. فارسيءَ ۾ احمد الغزالي (ابو رؤق) سندس استاد هو، کيس مذهب ۾ امام دائود بن علي اصفهانيءَ کان سند حاصل هئي. اڳتي هلي اراجان جو قاضي مقرر ٿيو . هن ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن ۾: ڪتاب ’المصباح الڪبير‘ ڪتاب ’الهادي‘ ۽ ڪتاب ’النير‘ گهڻو مقبول ٿيا. ڪجهه عالمن پاران حديثن جي مسئلي تي هن سان اختلاف بہ رکيا ويا.

## حوالا
احمد پور (ديھہ)

**احمد پور  ديھ** ضلعي ۽ تعلقي جيڪب آباد ۾ هڪ ديھ آهي. جنھن ۾ 4 ڳوٺ آهن. ساڳئي نالي سان شھدادپور، شڪارپور ۽ لکي تعلقن ۾ جدا جدا ڳوٺ موجود آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
ملا احمد ٺٽوي

**ملا احمد ٺٽوي** سنڌ جي تاريخي شهر ٺٽي ۾ پيدا ٿيو. ابتدائي تعليم سان گڏ حڪمت جو ڌنڌو به ٺٽي ۾ سکيو. وڌيڪ علم حاصل ڪرڻ لاءِ 22 سالن جي عمر ۾ سفر اختيار ڪيائين. اول مشهد پهتو، جتي مولانا افضل قائنيءَ کان علم ڪلام، حديث ۽ رياضيءَ ۾ تعليم حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ شيراز آيو، جتي ملا ڪمال الدين حسين کان طب جي ۽ ملا مرزا جان کان ڪليات قانون، شرح ۽ حواشيءَ سان پڙهيائين، ان کان پوءِ عراق پهتو، جتان پوءِ حرمين شريفين جي زيارت ڪيائين. 

حنفي مذهب جي عالم خاندان جو فرد، علم طب ۽ علم تاريخ جو وڏو ماهر هو. ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن جو شيعا مذهب ڏانهن لاڙو ٿيو. سنڌ ڇڏي ايران جي مشهور شيعه بادشاهه طهما سپ صفويءَ جي درٻار ۾ وڃي پهتو. جتان ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ دکن پهتو، اتي مغل اعظم اڪبر بادشاهه جي صلح ڪل پاليسيءَ جو احوال ٻڌي 990 هجريءَ ۾ اڪبر جي درٻار ۾ پهتو ۽ بادشاهه جي ملازمت جو شرف حاصل ڪيائين. 
ملا احمد ٺٽويءَ کي اڪبر بادشاهه حڪم ڪيو ته پهرين هجري سال کان وٺي اڪبر جي زماني تائين هڪ هزار سالن جي تاريخ لکي، اهو حڪم ٻڌي ملا احمد ”تاريخ الفي“ جي نالي سان، هجرت جي آغاز کان وٺي چنگيز خان جي زماني تائين ٻن جلدن ۾ تاريخ قلمبند ڪري 32 جلوس اڪبريءَ ۾ بادشاهه جي خدمت ۾ پيش ڪئي، جنهن مقبوليت حاصل ڪئي، پر مُلا احمد کي انهيءَ ڪتاب پوري ڪرڻ جي فرصت ئي نه ملي، ڇو ته مغل امير فولاد برلاس مُلا احمد ٺٽويءَ کي شهيد ڪري ڇڏيو. اڪبر بادشاهه ملا احمد ٺٽويءَ جي قاتل کي هاٿيءَ جي پيرن سان ٻڌرائي پوري لاهور شهر جو گشت ڪرائي کيس في النار ڪيو. اهو واقعو سن 1000 هجريءَ جو آهي. ملا احمد ٺٽويءَ سان صرف عالم هئڻ ڪري تمام گهڻو تعصب ۽ حسد هوندو هو.

## حوالا
احمد جي چاڳلا

چاڳلا -پاڪستان- جي قومي تراني جي ڌن جو خالق ۽ ممتاز موسيقار ٿي گذريو آھي، جنھن جو پورو نالو احمد غلام علي چاڳلا ھو. 1902ع ڌاري ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو، سنڌ مدرسي مان -تعليم- حاصل ڪيائين. ڪراچيءَ جي نامياري موسيقار مھاراج سوامي داس جو شاگرد ٿيو. 1928ع ۾ ڪاروبار جي سلسلي ۾ -برطانيا- ويو، -جتي- ٽريننگ ڪاليج مان موسيقيءَ جي به -تعليم- ورتائين. -پاڪستان- ٺھڻ کان -ٿورو- عرصو اڳ بمبئيءَ ويو، -جتي- ھڪ فلم ڪمپني ’اجنتا‘ ۾ ڊائريڪٽر طور ڪم ڪيائين، ورھاڱي کان پوءِ -پاڪستان- جي قومي تراني جي ڌن ٺاھيائين، جنھن کي 1949ع ۾ حڪومت -پاڪستان- منظور ڪيو، انھيءَ ڌن کي ئي اڳيان رکندي محترم حفيظ جالنڌريءَ -پاڪستان- جو قومي -ترانو- ’پاڪ سر زمين شادباد‘ لکيو، 5 فيبروري 1953ع تي وفات ڪيائين، ڪي ڊراما به لکيائين، -جن- مان ’-ڀوت-‘ (ترجمو)، ’خزني‘ (ترجمو)، ’جيڪا تقدير‘، ’ديس جو دشمن‘ ۽ ’گڏي جو گھر‘ مشھور آھن، جنھن ھارمونيم تي قومي تراني جي ڌن ٺاھي ھئائين، اھو ۽ -ان- جا نوٽيشن، -انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي- ڄامشوري جي مشاھيرن واري گئلريءَ ۾ موجود آھن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا
زمرو:1953ع جون فوتگيون
احمد حسين ميمڻ

**احمد حسين ولد محمد پڃل ميمڻ** سنڌي فلمن ۽ ڊرامن جو اداڪار 28 آگسٽ 1965ع تي دادوءَ ۾ پيدا ٿيو. هن پرائمريءَ کان بي. اي تائين تعليم دادوءَ جي درسگاهن مان ورتي. سندس ڪيترائي سنڌي توڙي اردو ڊراما وقت بوقت مختلف چئنلن تان نشر ٿيندا رهيا آهن. هن سڀ کان پھرين مشھور ڊائريڪٽر ذوالفقار نقويءَ جي ڊرامي ’ڪيمياگر‘ ۾ پنھنجي اداڪاريءَ جا جوهر ڏيکاريا، جيڪو ڊرامو پي. ٽي. ويءَ تان پيش ڪيو ويو. ان کانپوءِ هن ڪيترن ئي سنڌي، اردو ڊرامن ۾ ڪم ڪيو جن ۾ ’سوال‘، ’آئيندو‘، ’جياپو‘، ’اڄ‘، ’ڪنھن ڪنھن ماڻهوءَ منجهہ‘، ’سج گرهڻ‘ ۽ اردو ڊرامن ۾ ’روپ هزار‘، ’يہ جھان‘، ’نگاري‘، ’الجهن‘، ’سونيتي‘ ،’ڀڳت ڪنور رام‘وغيره شامل آهن. سنڌي چئنلن خاص طور ’ڪي ٽي اين‘، ’سنڌ ٽي وي‘، ’آواز‘، ’ڌرتي‘ ۽ ’مھراڻ‘ ٽي. وي تي سندس ڊراما ڪافي مقبول ٿيا آهن، هي اشتھاري ڪمپنين سان بہ ڪم ڪندو رهيو آهي. احمد ميمڻ جو شمار سنڌي ٽي. وي جي ڊرامن جي نامور اداڪارن ۾ ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:1965ع جون پيدائشون
احمد خان آصف مصراڻي

**احمد خان ’آصف‘** ولد محمد اسماعيل مصراڻي، 8 جولاءِ 1922ع تي ڳوٺ مٺي ٻٻر، تعلقي خيرپورناٿن شاھ، ضلعي دادوءَ ۾ ڄائو. 1936ع ۾ سنڌي فائنل پاس ڪرڻ کان پوءِ 1939ع ۾ تعليم بالغان ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. 1959ع ۾ اديب عالم ۽ 1961ع ۾ اديب فاضل جا امتحان پاس ڪيائين. سندس سڄي ڄمار پڙهڻ ۽ پڙهائڻ ۾ گذري. آخر ۾ هيڊماستر جي حيثيت سان رٽائر ٿيو.

## ادبي سفر

پاڻ سنڌي ٻوليءَ جو سٺو شاعر هو. 1937ع ۾ حافظ محمد ’احسن چنا‘ ۽ جمع خان ’غريب‘ کان علم عروض جا سبق ورتا هئائين، تنهنڪري علم عروض تي سٺي ڄاڻ رکندڙ هو. هن قديم نوع جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي. نثر توڙي نظم ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيائين. جيڪي شايع ٿيا، انهن ڪتابن ۾ ’ارمغان آصف‘، ’سيرت خواجه اويس قرني‘، ’سيرت حضرت بلال‘، ’سيرت زيب النساء‘، ’همايون نامون‘، ’گلزار چنبيلي‘، ۽ ’بي حال شهزاديون‘ ۽ ’روميءَ جون رهاڻيون‘ ذڪر لائق آهن. سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ پڻ سندس ٻاراڻن ٻولن تي تيار ڪيل ڇهه ڪتابڙا ’ٻاراڻا ٻول‘ عنوان سان ڇپائي پڌرا ڪيا آهن. سندس ادبي خدمتن جي اعتراف طور کيس ’چانديءَ جو تمغو‘ به مليو. پاڻ ’انجمن آفتاب‘ دادو، ’جمعيت الشعراءِ سنڌ‘، ’سنڌ سڌار سوسائٽي ڪَڪَڙ‘ ۽ ’بزمِ طالب الموليٰ‘ وغيره ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتائين. سنڌي ادبي بورڊ جي ’لوڪ ادب اسڪيم‘ ۾ فيبروري 1957ع کان سيپٽمبر 1958ع تائين ڪم ڪيائين.

## وفات

13 جولاءِ 1989ع تي سندس ڳوٺ ۾ ڌاڙيلن سندس گهر تي ڪاھ ڪئي، جنهن ۾ مقابلي دوران زخمي ٿي حيدرآباد ۾ شهادت ماڻيائين. هن حملي ۾ سندس ٻہ نياڻيون بہ شهيد ٿيون.

## خاندان

سندس نياڻي گلبدن جاويد مرزا، سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ’سرتيون‘ جي ايڊيٽر آهي.

## حوالا

زمرو:1936ع جون پيدائشون
زمرو:1989ع جون وفاتون
احمد خان اختر

**احمد خان ولد عبدالرحيم ميمڻ**، 23 اپريل 1915ع تي ڳوٺ بولاخان شوري، ضلعي حيدرآباد ۾ ڄائو. سنڌي فائنل ۽ تپيداريءَ جو ڪورس پاس ڪيائين. تپيدار ٿي رهيو. 1973ع ڌاري وفات ڪيائين. سندس تصنيفون هيٺينءَ ريت آهن
:
#’سڻ سڏڙا سيڪڙياتن‘ (شاعري)،
#’واڪا ولهيءَ وس‘ (شاعري)،
#’سڪ، سسئي ۽ سور‘ (شاعري)،
#’گلشن اختر‘ (شاعري)،
#’وهلو وارث ور‘ (شاعري)،
#’نوراني نور‘ (شاعري)،
#’ڏنم ڏکن ڏس‘ (شاعري)،
#’هيڻن هوت حمايتي‘ (شاعري)،
#’ڪيهون ۽ ڪارون‘ (شاعري)،
#’برڪتي بحر‘ (شاعري)،
#’جيجل جي جهوري‘ (شاعري).

## حوالا

زمرو:1915ع جون پيدائشون
زمرو:1973ع جون وفاتون
احمد خان برھماڻي (ڳوٺ)

**احمد خان برھماڻي ڳوٺ** تعلقي دادوءَ جي ديھ ’مخدوم صاحب‘ ۾ آباد آهي. هتي ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ ڌار ڌار پرائمري اسڪول، واٽر سپلاءِ، ڊسپينسري وغيره جي سھوليت موجود آهي. هن ڳوٺ مٿان ايم. آر. ڊي تحريڪ (1983ع) دوران فوجي آپريشن ڪيو ويو. پرامن احتجاج ڪندڙ هٿين خالي ڳوٺاڻن تي بم ۽ گوليون وسائي ڪيترن کي شھيد ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
احمد خان سھاڳ

**''احمد خان سهاڳ**، سنڌي ٻوليءَ جو سُگهڙ ۽ اديب آهي. هن 21 سيپٽمبر  1959ع تي ڳوٺ الهرکيي سهاڳ، تعلقي ۽ ضلعي دادوءَ ۾ جنم ورتو. پرائمري تعليم اباڻي ڳوٺ ۾ حاصل ڪري، مئٽرڪ گورنمينٽ طالب الموليٰ هاءِ اسڪول دادوءَ مان ڪيائين. سنڌ يونيورسٽيءَ مان 1988ع ۾ سوشيالاجيءَ ۾ ايم. اي ڪيائين. ڪنھن وقت گورنمينٽ هاءِ اسڪول غريب آباد ۾ سائنس ٽيچر (H.S.T) ھيو.* *ھاڻي سال 2017 جنوري ۾ پنھنجي پيشي تان رٽائرمينٽ ورتي.*

== *ادبي خدمتون* ==

*احمد خان سُهاڳ جو ڳوٺ، سنڌ جي سُگهڙن جي امام حضرت جلال کٽيءَ جي مدفن ڳوٺ پير ترهي کان ٻن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي آهي ۽ سندس ڳوٺ جو نالو ڳوٺ الھرکيو سھاڳ آھي کيس ننڍڙي هوندي کان وٺي سگهڙپائيءَ واري فن سان لڳاءُ رهيو آهي. اڄڪلهه هي نوجوان سنڌ ۾ سگهڙپائيءَ واري فن کي سهيڙڻ جو ڪم ڪري رهيو آهي. هرسال ڳوٺ پير ترهي ۾ آل سنڌ سگهڙ ڪانفرنس ڪرائيندو آهي، ان کان سواءِ ڏهن ٻارهن سالن تائين قلندر شهباز جي ميلي تي سگهڙن جون ڪچهريون ڪرايائين. عظيم سگهڙ جلال کٽيءَ ۽ سنڌ جي مشهور نڙ بيتاين عبدالرحيم ڏاهريءَ ۽ عمر فقير بروهيءَ جي فن تي ڪتاب ترتيب هيٺ اٿس. استاد بخاري اڪيڊمي دادوءَ جو سيڪريٽري به آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:1959ع جون پيدائشون
زمرو:دادو ضلعي جون شخصيتون
احمد خان گلزار

**احمد خان**، تخلص ’***گلزار***‘ ذات پليجو ويٺل ڳوٺ جنگشاهي، ضلعو ٺٽو، 17 اپريل 1927ع تي ڄائو. ٻن سالن جو هو تہ سندس والد وفات ڪري ويو. ڇھن سالن جي عمر ۾ کيس ڳوٺ جي ملا مڪتب ۾ داخل ڪرايو ويو، جتان قرآن شريف ۽ سنڌيءَ جا ٻہ درجا پاس ڪرڻ بعد ٺٽي جي مشھور محدث ۽ جيد عالم مولوي محمد حسين ٺٽويءَ وٽ دينيات جو فارسي ڪورس مڪمل ڪيائين. اڃا زير تعليم هو تہ سندس والده جو انتقال ٿي ويو. قلبي فڪر ۽ ذهني پريشانيءَ جي ڪري گلزار اڳتي پڙهي نہ سگهيو ۽ تعليم ترڪ ڪري گذر سفر لاءِ ڪيتريون ئي سرڪاري خواه غير سرڪاري ملازمتون ڪيائين. 1949ع ۾ تپيداريءَ جو ڪورس پاس ڪري تپيدار ٿيو ۽ آخر تائين انهيءَ ملازمت ۾ رهيو. 

شاعريءَ ۾ سندس استاد پير محمد ’پياسي‘ هو. سندس ڪلام ۾ غزل، گيت، ڪافيون، بيت، مرثيا ۽ قصا وغيره شامل آهن. 1969ع ۾ گذاري ويو.

## حوالا

زمرو:1927ع جون پيدائشون
زمرو:1969ع جون فوتگيون
احمد حسن داني

**احمد حسن داني** (Ahmad Hasan Dani) ھڪ پاڪستاني  آرڪيالاجسٽ، تاريخدان ۽ ٻولي جو ماهر هو. هن 20 جون 1920ع تي ڀارتي رياست چھتيسڳڙھ جي باسنا ۾ جنم ورتو ۽ 26 جنوري 2009ع تي اسلام آباد ۾ دل جي تڪليف سبب لاڏاڻو ڪري ويو. اي ايڇ داني (A. H. Dani) بنارس هندو يونيورسٽي مان 1944ع ۾ ايم اي جي ڊگري حاصل ڪئي، جنھن کان پوءِ پاڻ 1945ع ۾ ماھر آرڪيالاجسٽ مارٽيمر ويلر جي سربراهي هيٺ آرڪيالاجي جي شعبي ۾ ٽريني جي حيثيت سان ڪم شروع ڪيو. هن سر مارٽيمر ويلر طرفان ٽيڪسيلا ۽ موهن جو دڙو جي کوٽائي واري ڪم ۾ ساڻس شرڪت ڪئي. جنھن کان پوءِ کيس برٽش انڊيا جي آرڪيالاجي کاتي طرفان آگرا ۽ تاج محل جي تاريخي ورثن جي سار سنڀال ۽ حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ پروفيسر داني يونيورسٽي ڪاليج لنڊن جي انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجي مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي.

احمد حسن داني نہ رڳو سنسڪرت جو پاڪستان ۾ وڏو عالم هو، بلڪي پشاور يونيورسٽيءَ ۾ آرڪيالاجي شعبي جو چيئرمين، ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي ملڪن جي قديم آثارن جو ماھر پڻ هو. پاڻ ٽيڪسلا انسٽيٽيوٽ آف ايشين سولائيزيشن جو ڊائريڪٽر رهيو. قائداعظم يونيورسٽيءَ جو پروفيسر امرٽس بہ رهيو. داني صاحب ڪيترين پاڪ-ڀارت ٻولين جو ڄاڻو هو.

ھي پھريون مسلمان عالم ھو، جنھن بنارس ھندو يونيورسٽيءَ مان پوسٽ گريجوئيشن ڪئي. کيس مڃتا طور پاڪستان سرڪار طرفان ’ھلال امتياز‘ جو تمغو عطا ڪيو ويو. سندس کوڙ مقالا ۽ ڪتاب ڇپيل آھن، -جن ۾ مڪليءَ جي آثارن تي انگريزي ۾ ”Islamic Architect of Thatta“ نالي ڪتاب اهم آهي، جنھن جو سنڌي ترجمو محترم عطا محمد ڀنڀري ڪيو آهي ۽ ان کي سنڌي ادبي بورڊ ڇاپيو آهي. پاڪستان ۾ سڪن جي علم تي مهارت هئس، سندس رهنمائيءَ ۾ نوجوان محقق عبدالله خان ورياھ سڪن بابت ڪافي ڄاڻ حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي ڊاڪٽر غلام علي الانا وٽ ”سِڪن جي روشنيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ“ جي عنوان تي پي ايڇ ڊي پئي ڪئي، پر آخري سيمينار کان اڳ عبدالله خان گذاري ويو، سندس ڪيل محنت ڇاپجي پڌري ٿيڻ جي انتظار ۾ آهي.

پروفيسر داني سنڌو سڀيتا تي تحقيق ۾ ڏاڍو اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ديرا اسماعيل خان ۾ سنڌو سڀيتا جي قديم ماڳ **رحمان ڍيري** جي کوٽائي ڪرائي. پاڻ گنڌارا تھذيب جي ماڳن تي ڪافي کوجنا ڪئي. پروفيسر داني پنھنجي تحقيق ذريعي اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي تہ سنڌو سڀيتا هن ماٿري جي پنھنجي اصلوڪي تھذيب هئي پروفيسر داني سنڌو سڀيتا بابت ڪيترائي ڪتاب ۽ مقالا لکيا.

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:1920ع جون پيدائشون
زمرو:2009ع جون فوتگيون
احمد حسين اي قاضي

**احمد حسين قاضي** 15 آگسٽ 1920ع ۾ حيدرآباد ۾ ڄائو. هن بمبئي يونيورسٽي مان ميٿميٽڪس ۽ قانون ۾ گريجوئيشن ڪئي. سندس تعلق پاٽ ضلعي دادو سان آهي. هو ڊاڪٽر علي احمد ميمڻ جو اڪيلو اولاد هو، جنهن لياقت ميڊيڪل اسڪول جو بنياد وڌو ۽ سول اسپتال ڪراچيءَ جو ميڊيڪل سپرنٽينڊنٽ رهيو. هو علامہ آءِ آءِ قاضي ۽ معيشت دان اي جي اين قاضي جو ويجهو مائٽ هو. احمد حسين قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ بعد وڪالت شروع ڪئي پر ترت ئي 1944ع ۾ انڊين آڊٽ اينڊ اڪائونٽس سروس ۾ هليو ويو.

پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ انڪم ٽيڪس کاتي ۾ مختلف عهدن تي فائز رهيو ۽ ڪمشنر انڪم ٽيڪس، ميمبر سينٽرل روينيو بورڊ پڻ رهيو. 1974ع کان 1978ع تائين پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ بئنڪ جو چيئرمين رهيو. کيس سرڪاري خدمتن جي عيوض تمغہ پاڪستان بہ ڏنو ويو هو. 7 جنوري 2007ع ۾ 86 سالن جي ڄمار ۾ گذاري ويو.

## حوالا

زمرو:1920ع جون پيدائشون
زمرو:2007ع جون وفاتون
احمد خان گويو

**احمد خان** گائڪ استاد شادي خان جو وڏو پٽ هو. استاد گامڻ خان ۽ استاد ڪريم بخش خان سندس ڀائر هئا، جيڪي پنھنجي دؤر جا ناميارا ڳائڻا ٿي گذريا آهن. استاد احمد خان، ’ڌرپد‘ ۽ ’ٽپا‘ ڳائيندو هو، ليڪن بعد ۾ هن ’خيال‘ جي گائڪي پڻ شروع ڪئي. نيپال جي راجا جي دعوت تي سندس درٻار ۾ ڳائيندو رهيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.

## حوالا
نواب احمد خان لغاري

**نواب احمد خان لغاري** 1207ھ/1792ع ۾ ڄائو. ٽالپر حڪومت جي مشهور وزير اعظم نواب ولي محمد خان جو وڏو فرزند هو. پنھنجي والد جي نظر هيٺ عربي ۽ فارسي جي تعليم حاصل ڪيائين، پوءِ باقاعدي وزارت جي تربيت حاصل ڪري ٽالپرن جي درٻار ۾ داخل ٿيو. انگريزن ۽ ٽالپرن جي عھد نامن دوران نواب احمد خان ايلچي رهيو. پاڻ باهمت انسان هو، سندس عوام ۽ راڄن سان دلي محبت هئي. هو سندن ڀلائي ۽ بھبود خاطر هميشہ ڪوشان رهندو هو. همت ۽ مردانگيءَ سان گڏ سندس طبيعت ننڍي هوندي کان فقيريءَ ڏانھن مائل هئي، جنھنڪري ٺٽي جي درويش شاھ بلاول جو مريد ٿيو، جيڪو بعد ۾ لڏي ڀين ۾ آيو ۽ ڀين وارو صاحب سڏجڻ لڳو.

مير صاحبن جي اسرار تي شاھ بلاول جڏهن سنڌ ڇڏي مسقط ڏانهن روانو ٿيو تہ ويندي وقت نواب احمد خان کي چيائين تہ مريد اسان جو آهين، پر صحبت وڃي صوفي فضل الله قلندر سان ميرانپور (جھوڪ) ۾ ڪر، انھيءَ کانپوءِ نواب احمد خان صوفي شاھ قلندر جو مريد ٿيو. هتان کانپوءِ نواب (لغاري) خاندان جو تعلق لڳاتار جھوڪ شريف سان قائم ٿيو، جيڪو اڄ تائين قائم آهي. نواب احمد خان لغاري 19 ذوالقعد 1286ھ/21 فيبروري 1870ع تي پنهنجي ڳوٺ مرزانپور جاگير ۾ وفات ڪئي، کيس جھوڪ شريف ۾ دفن ڪيو ويو. سندس اٿڻي ويھڻيءَ ۾ فقيري ۽ درويشي نمايان هوندي هئي. هن جي زندگي صوفياڻي زندگيءَ جو چٽو نمونو هئي. سندس اهڙو فڪر ۽ خيال کانئس پوءِ سندس اولاد ۽ خاندان جي ٻين شاعرن ۾ بہ ملي ٿو. نواب احمد خان صاحب صوفياڻو فڪر رکندڙ شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ تصوف ۽ حقيقت جي حب جو ذڪر گھڻو ملي ٿو. هن پنھنجي شاعريءَ ۾ اخلاقي ۽ معاشرتي قدرن کي اجاگر ڪيو آهي ۽ سندس شاعريءَ ۾ بھتر انسان ٿي بھتر زندگي گذارڻ ڏانهن اشارا موجود آهن.

## حوالا

زمرو:1792ع جون پيدائشون
زمرو:1870ع جون وفاتون
احمد خان ماڙي جو مقبرو

**احمد خان ماڙي جو مقبرو** ڳوٺ خالي ڀٽ عمرڪوٽ کان 14 ميل پري واقع آهي. هي مقبرو ميرن جي دور سان تعلق رکي ٿو. ان جي ماپ 16x16 فوٽ ۽ اوچائي 30 فوٽ آهي. مقبري جي چوڌاري ڪوٽ ڦريل ھو. مقامي سردار ھو. مقبرو پڪ سرائون چن سان اوساريل آھي.

## حوالا

زمرو:عمرڪوٽ ضلعو