ڪپيل

**ڪپيل** () (7هين-6هين صدي ق.م.)، جنهن کي **چڪرڌنُس** به چيو وڃي ٿو، هندو روايت ۾ هڪ ويدڪ رِشي آهي، جنهن کي هندو فلسفو جي سنکيا مڪتب جو باني سمجهيو وڃي ٿو.
ڪپيل جو ٻُڌ ۽ ٻُڌ ڌرم تي اثر ڊگهي عرصي کان علمي مطالعي جو موضوع رهيو آهي. روايتي/سخت گير ٻُڌ ڌرم وارن طرفان اهو الزام به لڳايو ويو آهي ته سروستيواڊين گهڻو ڪري سنکيا مڪتبِ فلسفو کان متاثر آهن.
برهمانڊ پراڻ موجب، ڪپيل کي وشنو جي اوتار طور بيان ڪيو ويو آهي: 

## حياتنامو

ڪپيل نالو ڪيترن متنن ۾ اچي ٿو، ۽ امڪان آهي ته انهن ۾ ذڪر ڪيل نالا مختلف ماڻهن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. سڀ کان مشهور حوالو رِشي ڪپيل جو آهي، جنهن جو شاگرد آسوري هو؛ ۽ ڀارتي روايت ۾ انهن ٻنهي کي سنکيا مڪتبِ هندو فلسفو جا پهريان استاد سمجهيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ هو ٻُڌ کان اڳ وارو آهي، پر اهو واضح ناهي ته هو ڪهڙي صديءَ ۾ رهيو؛ ڪن عالمن موجب 6هين صدي ق.م. جڏهن ته ٻيا کيس 7هين صدي ق.م. ۾ رکن ٿا. اهڙيءَ ريت کيس ديرين ويدڪ دور (1500 ق.م. کان 500 ق.م.) ۾ رکيو وڃي ٿو، ۽ کيس ويدڪ رِشي چيو ويو آهي.

ڪپيل ڏانهن هڪ اثرائتي سوتر (سوترن) جي تصنيف منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن کي سنکيا-سوتر (ڪپيل-سوتر پڻ) چيو وڃي ٿو؛ اهو مختصر جملن ۾ سنکيا جي دوئيت واري فلسفي کي پيش ڪري ٿو. انهن سوترن جي شرح/وضاحت هندومت جي هڪ ٻئي گهڻي پڙهيل متن سنکيا ڪارڪا ۾ پڻ ملي ٿي. سنکيا فلسفي کان علاوه، ڪپيل هندو متون جي ڪيترن مکالمن ۾ به اچي ٿو؛ مثال طور مھاڀارت ۾ اهنسا (عدم تشدد) جي اصول جي وضاحت ۽ دفاع ڪندي.

## هندومت

ڪپيل کي رِشي ڪردم ۽ ديواهوتي جو ڏهون ٻار چيو وڃي ٿو. ڪردم کي نارائن کان اها بخشش ملي ته هو پاڻ سندس پٽ طور جنم وٺندو. ان کان پوءِ ڪردم تپسيا، تحقيق ۽ ويدڪ اڀياس لاءِ ٻيلن ڏانهن وڃڻ چاهيو. ڪردم جون نَو ڌيئرون به هيون، جيڪي تمام عالم هيون ۽ اڳتي هلي قديم ڀارتي تاريخ ۾ ذڪر ٿيل وڏن رِشين سان شاديون ڪيائون.

### ويدڪ متن

رِگ ويد X.27.16 ۾ ڪپيل جو ذڪر (*دشنم ايڪم ڪپيلم*) اچي ٿو، جنهن بابت 14هين صدي جي ويدڪ شارح سايڻ اهو خيال ڪيو ته اهو هڪ رِشي ڏانهن اشارو آهي؛ پر 1951ع ۾ چڪرورتي ۽ 1987ع ۾ لارسن هن راءِ کي غير معتبر قرار ڏنو. چڪرورتي موجب اهو لفظ مروت مان هڪ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته لارسن ۽ ڀٽاچاريا جو خيال آهي ته انهيءَ وِچن ۾ “ڪپيلم” جو مطلب “ڀورو-ڳاڙهو” يا “سونهري-ڀورو” آهي؛ جيئن گريفٿ پڻ ترجمو ڪيو آهي.
يجر ويد جي شاکهن بابت “شاتا-پٽڪه سيريز” — جنهن جو ٺهڻ 1200 کان 1000 ق.م. جي وچ ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو — ۾ آرياوَرته ۾ موجود *ڪپيلا ساکا* جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته يجر ويد جي هڪ شاخ ڪپيل جي نالي سان هئي. “ڪپيليا” جو لفظ، جنهن جو مطلب “ڪپيل جا قبيلا/ڪُل” آهي، ايتريه برهمڻ VII.17 ۾ اچي ٿو، پر اصل ڪپيل بابت وڌيڪ ڄاڻ نٿو ڏئي.
اٿرو ويد جي پريششٽ (ضميمو) (XI.III.3.4) ۾ ڪپيل، آسوري ۽ پنجشيکه جو ذڪر هڪ لباني رسم سان لاڳاپي ۾ اچي ٿو، جن لاءِ *تَرپڻ* پيش ڪرڻو آهي.

### پراڻ

جارج وليمز موجب، ڪپيل ايپڪس ۽ پراڻن جي ترتيب کان گهڻو اڳ رهيو؛ ۽ سندس نالو پوءِ ۾ ٺهيل مختلف اساطيري روايتن ۾ شامل/اپنائيو ويو.

****سنياسي طور ۽ سُتل وشنو طور***: برهما پراڻ ۾، جڏهن بڇڙو بادشاهه وينا ويدن کي ڇڏي ڏنو، اعلان ڪيو ته هو ئي ڌرم جو واحد خالق آهي، ۽ سچائي/نيڪي جون سڀ حدون ٽوڙي ڇڏيون— تڏهن پڻ چيو وڃي ٿو ته ڪپيل وشنو جو پنجون اوتار آهي، جيڪو اتر پرديش جي گونڊا ضلعي ۾ سرْيو درياهه جي ڪناري ويجهو مهانگوپور نالي ڳوٺ ۾ ڄائو ۽ جڏهن وينا مارجي ويو ته ڪپيل ساڌن کي صلاح ڏئي ٿو ته وينا جي ران مان منٿن (چرن) ڪڍن، جنهن مان نشاد پيدا ٿيا؛ ۽ سندس ساڄي هٿ مان پُرتھو پيدا ٿيو، جنهن زمين کي ٻيهر زرخيز بنايو. پوءِ ڪپيل ۽ ساڌو “ڪپيل سانگم” ڏانهن ويا، جيڪو نديّن جي سنگم وارو پاڪ هنڌ آهي. برهما پراڻ ۾ اهو به اچي ٿو ته ساگر جا 60,000 پُٽ پنهنجو اشو ميڌ جو گهوڙو ڳولڻ نڪتا؛ انهن وشنو کي تنگ ڪيو، جيڪو ڪپيل جي شڪل ۾ سُتل هو. هو جاڳيو، ۽ سندس اکين جي تيز روشني ساگر جي پٽن مان چار کان سواءِ سڀني کي خاڪ بڻائي ڇڏيو؛ پوءِ اهي ٿورا بچيل نسل جاري رکڻ وارا رهيا. ساگر جو پٽ بادشاهه دليپ ۽ پوٽو ڀڳيرٿ هو. پنهنجي گرو تريٿل جي صلاح تي، ڀڳيرٿ هزار سال (ديوتاڻن جي وقت حساب سان) تپسيا ڪئي ته گنگا خوش ٿئي ۽ هو پنهنجي 60,000 وڏن چاچن کي سنت ڪپيل جي لعنت مان ڇوٽڪارو ڏياري سگهي.

****وشنو جي اوتار طور***: نارد پراڻ ٻن ڪپيلن جو ذڪر ڪري ٿو: هڪ کي برهما جو اوتار، ۽ ٻئي کي وشنو جو اوتار. پراڻن ۾ ڀڳوت، برهمانڊ، وشنو، پدم، اسڪند، نارد پراڻ؛ ۽ والميڪي رامايڻ ۾ ڪپيل کي وشنو جو اوتار چيو ويو آهي. پدم پراڻ ۽ اسڪند پراڻ پڪ سان کيس وشنو پاڻ قرار ڏين ٿا، جيڪو سچي ڄاڻ پکيڙڻ لاءِ ڌرتيءَ تي لٿو. ڀڳوت پراڻ کيس *Vedagarbha Vishnu* سڏي ٿو. وشنو سَهسرنام ۾ “ڪپيل” وشنو جي نالن مان هڪ آهي. سنکيا-سوتر تي پنهنجي شرح ۾ وِڄنانڀِڪشو لکي ٿو ته سنکيا نظام جو باني ڪپيل وشنو آهي. جيڪبسن جو چوڻ آهي ته ويدن، شرمن روايت ۽ مھاڀارت وارو ڪپيل ئي سنکيا جو باني ڪپيل آهي؛ ۽ هندو متنن ۾ هن شخصيت کي وشنو جو اوتار سمجھيو ويو آهي.

****ڪردم مُني جو پٽ***: ڀڳوت پراڻ جي ڪتاب 3 ۾، چيو ويو آهي ته ڪپيل ڪردم پرجا پتي ۽ سندس زال ديواهوتي جو پٽ هو. ڪردم، برهما جي پرڇائي “ڇايا” مان پيدا ٿيو. برهما ڪردم کي نسل وڌائڻ لاءِ چوي ٿو؛ ڪردم پوءِ سراسوتي ندي جي ڪناري وڃي تپسيا ڪري ٿو، وشنو جو ديدار ڪري ٿو، ۽ کيس ٻڌايو وڃي ٿو ته منو (برهما جو پٽ) پنهنجي زال شترُوپا سان گڏ اتي ايندو، پنهنجي ڌيءَ ديواهوتي لاءِ ور ڳولڻ لاءِ. وشنو ڪردم کي ديواهوتي سان شاديءَ جي صلاح ڏئي ٿو ۽ کيس اها برڪت ڏئي ٿو ته هو پاڻ سندس پٽ طور جنم وٺندو. ڪپيل سندن اڪيلو پٽ هو، ۽ ڪردم-ديواهوتي جون نَو ڌيئرون به هيون: ڪلا، انسويا، شرڌا، هَويرڀُو، گَتي، ڪريا، کياتي، ارونڌتي ۽ شانتي؛ جن جون شاديون ترتيبوار مريچي، اتري، اَنگيرس، پُلستيه، پُلَه، ڪرَتو، ڀرِگو، وشِشٺ ۽ اٿروَن سان ٿيون. H.H. ولسن نوٽ ڪري ٿو ته ڀڳوت هڪ ٽين ڌيءَ (ديواهوتي) جو ذڪر به آڻي ٿو ته جيئن ڪردم ۽ سندن پٽ ڪپيل جي ڊگهي ڪهاڻي داخل ڪري سگهجي—اهڙو احوال ٻي هنڌ ڪٿي نٿو ملي. ڪپيل کي—ڊينيئل شيرڊن موجب—پوراڻ جي مرتب ڪندڙ پاران اعلى هستي وشنو جو اوتار قرار ڏنو ويو ته جيئن پوراڻ جي تعليم کي مضبوط بڻائي سگهجي ۽ ڪپيل جي سنکيا کي هندومت جي روايتي احترام سان ڳنڍي سگهجي.

****ڪشيپ جو پٽ***: متسيه پراڻ ۾ ڪپيل کي ڪشيپ جو پٽ چيو ويو آهي، جيڪو سندس زال دنو (دڪش پرجا پتي جي ڌيءَ) مان پيدا ٿيو. دنو جا 100 پٽ ڄاڻايا وڃن ٿا؛ ڪپيل انهن مان هڪ آهي. وشنو پراڻ ۾ دنو جي ٻين پٽن (ڪپيل جي ڀائرن) ۾ دويمُردّها، شنڪر، آيومکا، شنکُشِراس، سمورا، ايڪچڪر، تارڪ، وِرِشا پرون، سْورڀانو، پُلومان، وِپراچِتّي ۽ ٻيا دانَو شامل آهن.

****وِتٿا يا ڀرَدواج جو پٽ***: برهما پراڻ ۽ هري وंश ۾ ڪپيل کي وِتٿا جو پٽ چيو ويو آهي. دانيئلو وِتٿا جو ترجمو “غلطائي/ناصوابي” ڪري ٿو؛ ۽ ولسن نوٽ ڪري ٿو ته ڀرَدواج کي پڻ وِتٿا (بي فائدو) چيو وڃي ٿو؛ ۽ کيس ڀرت کي گود ڏنو ويو. وشنو پراڻ موجب ڀونمَنيُو وِتٿا جو پٽ آهي؛ پر برهما پراڻ ۽ هري وंश اهو ڇڏين ٿا ۽ سُهوترا، انُهوترا، گَيا، گَرگ ۽ ڪپيل کي وِتٿا جا پٽ بڻائين ٿا. برهما پراڻ ٻين پراڻن کان مختلف ٿي چوي ٿو ته وِتٿا ڀرَدواج جو پٽ هو؛ ۽ ڀرت جي وفات کان پوءِ، ڀرَدواج وِتٿا کي بادشاهه مقرر ڪيو، پوءِ پاڻ ٻيلن ڏانهن هليو ويو.

### ڌرم سُوتر ۽ ٻيا متن

****پرهلاد جو پٽ طور***: باوڌائن ڌرم سُوتر ۾ آسر ڪپيل کي پرهلاد جو پٽ قرار ڏنو ويو آهي، خاص ڪري اُن باب ۾ جيڪو وکانس لاءِ قاعدا مقرر ڪري ٿو.

باوڌائن گريه سُوتر جي باب IV.16 ۾ ڪپيل جو ذڪر اُن شخص طور ڪيو ويو آهي، جنهن تپسوي زندگيءَ لاءِ ضابطا مقرر ڪيا. باوڌائن ڌرم سُوتر ۾ ڪپيل کي چار آشرم نظامن جي تخليق جو سهرو ڏنو ويو آهي: برهمچريه، گرھسٿ، وانپرستھ ۽ سنياس، ۽ هن اهو مشورو ڏنو ته تياڳي انسان کي لفظ، سوچ يا عمل ذريعي ڪنهن به جيونت جاندار کي نقصان نه پهچائڻ گهرجي. چيو وڃي ٿو ته هن ويدن ۾ موجود يَجنا ۽ رسمن جي تياڳ لاءِ ضابطا ٺاهيا، ۽ تپسويءَ کي برهمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي هدايت ڪئي (جنهن کي برهمڻ سان نه ملائڻ گهرجي).
ٻين هندو متنن جهڙوڪ مهاڀارت ۾ به ڪپيل کي اهڙي رِشي طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو يَجنا جي مخالفت ڪري ٿو، اهنسا جي حمايت ڪري ٿو، ۽ جانورن تي ظلم جي خاتمي جي وڪالت ڪري ٿو. سندس دليل اهو آهي ته جيڪڏهن يَجنا جانور لاءِ فائدي مند هجي ها، ته پوءِ منطقي طور تي قرباني ڏيندڙ جو ڪٽنب به ساڳي موت مان فائدو حاصل ڪري ها.
چتورويدي موجب، خجوراهو مندرن جي لکتن جي مطالعي مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي سنکيا فلسفي شايد عورت استادن جا شاگرد هئا.
ڪپيل سان منسوب سنکيا فلسفو ڀارتي فڪري تاريخ جي قديم ترين منظم فلسفياتي نظامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. اهو هڪ دوئيت (Dualistic) نظام آهي، جنهن ۾ ٻه ازلي حقيقتون مڃيون وڃن ٿيون: **پرڪرتي** (مادي فطرت) ۽ **پُرش** (شعوري حقيقت). سنکيا موجب، سڄي ڪائنات پرڪرتي جي ارتقا مان ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ته پُرش شعور جو غيرفعال شاهد آهي.
سنکيا-سوتر، جيڪي ڪپيل ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا، مختصر ۽ سوتر-شڪل جملن ۾ هن فلسفي جا بنيادي اصول بيان ڪن ٿا. انهن سوترن جي تشريح ۽ منظم صورت بعد ۾ سنکيا ڪارڪا ۾ ملي ٿي، جيڪا ايشورڪرشنا ڏانهن منسوب آهي. سنکيا ڪارڪا سنکيا فلسفي جو سڀ کان اهم بقايا متن سمجهيو وڃي ٿو، ۽ اهو سنکيا جي مابعدالطبيعات، معرفت شناسي ۽ نجات جي نظريي کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.
سنکيا ۾ 25 تتون (اصول) بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ پرڪرتي، مهت (عقلِ ڪلي)، اهڪار (انا)، من، پنج گيان-ايندرين، پنج ڪرما-ايندرين، پنج تنماترائون ۽ پنج ڀوت شامل آهن. پُرش انهن سڀني کان الڳ ۽ آزاد حقيقت آهي. نجات (مُڪتي) تڏهن حاصل ٿئي ٿي جڏهن پُرش کي پرڪرتي کان پنهنجي الڳ حيثيت جو سڌو شعور حاصل ٿئي ٿو.
ڪپيل جي سنکيا جو اثر نه رڳو هندومت تي پر ٻُڌ ڌرم ۽ جين ڌرم تي به ڏٺو ويو آهي. ڪيترن محققن سنکيا ۽ ابتدائي ٻُڌ فڪر جي وچ ۾ نظرياتي مشابهتن جو جائزو ورتو آهي. سنکيا جو دوئيت وارو ڍانچو بعد ۾ يوگ فلسفي سان به گهرو تعلق رکي ٿو، خاص طور تي پتنجلي جي يوگ-سوترن ۾.
ڊينيئل شيرڊن جو خيال آهي ته ڀڳوت پراڻ ۾ پيش ڪيل ڪپيل جو نظريو “الوهي-دوئيت” (theistic dualism) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جيڪو روايتي غير-ايشورياتي سنکيا کان ڪجهه مختلف آهي. اهڙيءَ ريت سنکيا جي تاريخي ارتقا ۾ ڪپيل جي شخصيت کي ڪڏهن خالص فلسفياتي باني طور ۽ ڪڏهن وشنو جي اوتار طور پيش ڪيو ويو آهي.

### آگم ۾ تصويرڪشي
ڪپيل جي تصوير ڏاڙهي سان ڏيکاري ويندي آهي، هو *پدماسن* ۾ ويٺو هوندو آهي، اکيون بند جيڪي *ڌيان* جي نشاني آهن، مٿي جي چوڌاري *جٽا-منڊل* هوندو آهي، اُڀريل ڪلهن سان جيڪي ساهه تي مڪمل ڪنٽرول جي مهارت ظاهر ڪن ٿا، هرڻ جي چمڙي اوڍيل، *يگنوپويت* پاتل، ڀرسان *ڪمنڊلو* رکيل، هڪ هٿ ڪراس ٿيل ٽنگن اڳيان رکيل، ۽ پيرن تي لڪيرون جيڪي ڪنول جي خاڪي جهڙيون هجن. هن ڪپيل کي سنکيا نظام جي باني ڪپيل سان سڃاتو وڃي ٿو؛ جڏهن ته ويخانسا ساگم ٿوري مختلف وضاحت ڏئي ٿو. ويخانسا ساگم ڪپيل کي هڪ *آورڻديوتا* طور رکي ٿو ۽ پهرين *آورڻ* جي ڏکڻ-اوڀر ڪنڊ مقرر ڪري ٿو. ويدن جي مجسمي صورت طور سندس مورتي اوڀر ڏانهن منهن ڪري ويٺل آهي ۽ اٺ ٻانهون رکي ٿي؛ جن مان ساڄي پاسي جون چار *اڀيا مدرا* ۾ هجن، باقي ٽي ۾ *چڪر*، *کھڊگ* ۽ *هل* هجن؛ کاٻي پاسي هڪ هٿ *ڪٽياورلمبيت* حالت ۾ ڪمر تي هجي ۽ باقي ٽي ۾ *شنک*، *پاش* ۽ *ڏنڊ* هجن.

### ٻيون وضاحتون
*ڪپيل جو نالو ڪڏهن ڪڏهن واسديو لاءِ به لقب طور استعمال ٿئي ٿو، جتي واسديو ڪپيل نالي هنڌ تي اوتار ورتو هو.
*پرديومن دنياوي خواهشن کان آزاد ٿيڻ وقت ڪپيل جي روپ اختيار ڪيو.
*ڪپيل ست دڪپال مان هڪ آهي، جڏهن ته باقي ڇهه ڌرما، ڪالا، واسو، واسڪي ۽ اننتا آهن.
*پنجين صدي عيسوي جي *جيکيا سنهيتا* ۾ ڪشمير جي چتورمکه وشنو جو حوالو اچي ٿو، جتي وشنو، وراهه، نرسنگھ ۽ ڪپيل گڏجي انهن آسرن کي شڪست ڏين ٿا جيڪي جانورن جهڙين صورتن ۾ ظاهر ٿيا هئا؛ اتي نرسنگھ ۽ وراھ کي وشنو جا اوتار ۽ ڪپيل کي به هڪ الڳ صورت طور بيان ڪيو ويو آهي.
* 

وامڻ پراڻ ۾ بيان آهي ته يڪش ڪپيل ۽ سندس ساٿي ڪيسني (جيڪا خاصه طبقي مان هئي) مان پيدا ٿيا؛ جڏهن ته ٻين مهاڪوين ۾ يڪشن جي پيدائش هڪ ڪونيڊه يا رشي پلسٽيہ ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي؛ جڏهن ته ٻين پراڻن ۾ ڪشيپ ۽ سندس ساٿي وِشوا يا خاصه کي يڪشن جو پيداڪندڙ ڄاڻايو ويو آهي.
*ڪجهه پرانن ۾ ڪپيل کي عورت طور به بيان ڪيو ويو آهي، خاصه جي ڌيءُ ۽ هڪ راڪشسي، جنهن جي نالي تان *ڪاپلييه گڻ* سڏيو ويو. مهاڀارت ۾ ڪپيل دڪشا جي ڌيءُ آهي ۽ ڪشيپ سان شادي ڪرڻ بعد برهمڻن، گئون، گندرو ۽ اپسرائن کي جنم ڏنو.
*ڪپيل هڪ وڏو استاد هئڻ سان گڏ باغباني جو به شوقين هو، جتي به رهيو اتي ٻٻر (اڪيشيا) جي وڻ ڀرسان وقت گذاريندو هو.

### ڪپيل-دیوهوُتي سمواد

ڪپيل-دیوهوُتي سموادا، جيڪو ڀاگوت پران#ٽيون اسڪند ۾ تفصيل سان بيان ٿيل آهي، سنکيا فلسفي جي الاهي پيشڪش لاءِ بنيادي مکالمو سمجهيو وڃي ٿو. شري ڪرشن پڻ مھاڀارت جي جنگ دوران ارجن سان ڳالهه ٻولهه ۾ هن تصور جو مختصر ذڪر ڪيو، جيڪو ڀگوت گيتا جي ٻئي باب “سنکيا يوگ” ۾ بيان ٿيل آهي.
روايت موجب دیوھوتي پنهنجي پٽ ڪپيل وٽ اچي، جنهن کي اعليٰ پروردگار طور سڃاتو وڃي ٿو، پنهنجي زندگيءَ جي حسي لذت ۾ گذرڻ تي ڏک ظاهر ڪري ٿي، جنهن کي هوءَ ضايع ٿيل سمجهي ٿي. هوءَ بي خوفِي ۽ تڪليفن کان نجات گهري ٿي. هوءَ پنهنجي حالت جو سبب جسم سان سڃاڻپ کي ڄاڻائي ٿي، جنهن کي ”اهم مَم اتي“ (“مان ۽ منهنجو”) طور بيان ڪيو ويو آهي، ۽ ڪپيل کان درخواست ڪري ٿي ته جسم ۽ ملڪيت جي احساس سان لڳاءُ ختم ڪري.
ڪپيل جواب ۾ سنکيا جو درس ڏئي ٿو، جنهن کي تمييزي ڄاڻ جو نظام بيان ڪيو وڃي ٿو. مادي حقيقت جي جزن (تتوا) جي تجزئي ذريعي، هو مادو (پرڪرتي) کي روح (پرُش) کان جدا ڪري ٿو.
هن مڪالمي جو مقصد جسم ۽ ذهن سان سڃاڻپ کي ختم ڪرڻ، مادي وجود سان لڳاءُ گهٽائڻ، ۽ يوگ، خدا تي ڌيان، ڀڳتي ۽ ذهني استحڪام کي فطرت جي منظم ڄاڻ تي قائم ڪرڻ آهي.

## جين ڌرم
ڪپيل جو ذڪر *[[اتراڌيانا سُوتر]]* جي اٺين باب ۾ ملي ٿو، لارسن ۽ ڀٽاچاريا لکن ٿا ته هتي هڪ شاعراڻو وِچن-مڪالمو *ڪويلييم* جي نالي سان ڏنل آهي، جنهن جو مطلب آهي ”ڪپيل جا وِچن“. 
ڪپيل جو نالو جين گرنٿن ۾ به اچي ٿو. مثال طور، ٻارهين صديءَ جي هيمچندر جي جين آچاريائن تي لکيل مهاڪوين ۾ ڪپيل هڪ برهمڻ طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو نند سلطنت جي دور ۾ جين ڌرم ۾ شامل ٿيو.
*جناڌرماڪٿا* موجب، ڪپيل ڪرشن جو همعصر هو ۽ *ڌاتڪي ڪنده* جو *واسديو* هو. هن گرنٿ ۾ وڌيڪ لکيل آهي ته ٻنهي گڏجي پنهنجو *[[شنڪ]]* (سنگ) وڄايو.

## ٻڌ ڌرم
ٻڌ ڌرمي ساهت، جهڙوڪ جاتڪ ڪٿائون، ٻڌائين ٿيون ته ٻڌ پنهنجي اڳين جنمن مان هڪ ۾ ڪپيل هو.

عالمن گهڻي وقت کان ڪپيل ۽ ٻڌ جي سکيائن جي ڀيٽ ڪئي آهي. مثال طور، ميڪس مولر لکيو:

ميڪس مولر لکي ٿو ته ڪپيل جي وڌيڪ قديم سکيائن ۽ ٻڌ وچ ۾ لاڳاپو ڪڏهن ڪڏهن وڌائي پيش ڪيو ويندو آهي. هن گڙٻڙ جو سبب اهو به آهي ته ڪپيل جي سنکيا سُوتر جو پهريون سُوتر ”درد جي مڪمل نيست نابودي، جيڪو ٽن قسمن جو آهي، انسان جو مٿانهون هدف آهي“ ٻڌ جي سکيائن سان ملي ٿو جلندو لڳي ٿو؛ پر مولر موجب ٻنهي وٽ هن هدف تائين پهچڻ جا طريقا الڳ آهن.
جيئن ٻڌ ڌرمي هنر ۾ ويدڪ ديوتا به ڏيکاريا ويندا آهن، تيئن ڪڏهن ٻڌ مندرن ۾ نارايڻ ۽ ڪپيل ٻنهي کي راجائن طور ڏسي سگهجي ٿو، گڏوگڏ ٻڌي مورتيون جهڙوڪ اميتڀ، ميترَي ۽ ويروچن پڻ.
چيني ٻڌ ڌرم ۾ ٻڌ يڪش ڪپيل ۽ پندرهن ديو ڌيئرن کي چين جا سرپرست بڻجڻ جو حڪم ڏنو.

## تصنيفات
هيٺيان گرنٿ ڪپيل ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا، جن مان ڪي گم ٿي چڪا آهن ۽ ڪي لائبريرين ۾ مخطوطا صورت ۾ موجود آهن:
*منوادي شراڌ — رودر ديوا پاران *پاڪ يجن پراڪاش* ۾ ذڪر ٿيل۔
*دريشتانتر يوگ — *سڌانتا سارا* جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو؛ مدراس اورينٽل مخطوطا لائبريري ۾ موجود۔
*ڪپيل نياياڀاس — البيروني پنهنجي گرنٿ ۾ ذڪر ڪيو۔
*ڪپيل پراڻ — سُوت سنهيتا ۽ ڪويندر آچاريا پاران حوالو ڏنل؛ سرسوتي ڀون لائبريري، وارانسي ۾ موجود۔
*ڪپيل سنهيتا — هڪ نالي سان ٻه گرنٿ؛ هڪ *[[ڀاگوت تتپرينرڻيه]]* ۽ *سنڪارا* ۾ حوالو ڏنل؛ ٻي اوڙيسا جي تيرٿن بابت۔
*ڪپيل سُوتر — سنکيا پراوچن سُوتر ۽ تتوا سماس سُوتر گڏجي ڪپيل سُوتر سڏجن ٿا۔
*ڪپيل ستوتر — ڀگوت مھاپراڻ جي ٽئين ڀاڳ جا باب 25 کان 33۔
*ڪپيل سمرتي — *سمرتي سندرڀ* ۾ موجود۔
*ڪپيلوپنشد — آننداشرم فهرست ۾ ذڪر ٿيل۔
*ڪپيل گيتا — دريشتانت سارا يا سڌانتا سارا جي نالي سان پڻ۔
*ڪپيل پانچراتر — مهَا ڪپيل پانچراتر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو۔

آيور ويد ۾ به ڪپيل جي خيالن جو ذڪر ملي ٿو:
# وگڀٽ *سُوترسٿان* ۾ ڪپيل جا ويچار بيان ڪري ٿو۔
# نشچلڪارا *چڪتسا سنگره* جي ٽڪا ۾ حوالو ڏئي ٿو۔
# *آيور ويد ديپڪا* ۾ به حوالو ڏنل۔
# ڪويندر آچاريا فهرست ۾ *سدھانتا رسائن* جو ذڪر۔
# هيما دري *اشٽانگ هرڏيه* ۾ حوالو ڏئي ٿو۔
# *سرو درشن سنگره* ۾ رسيشور فلسفي تي ڪپيل جا ويچار بيان ٿيل۔

## اهميت
ڪپيل، سنکيا جو باني، هندوي فلسفي جي ڪيترن مڪتبن ۾ وڏي عزت وارو رشي رهيو آهي. گاودپاد (تقريباً 500 عيسوي)، جيڪو ادويت ويدانت جو عالم هو، پنهنجي ڀاشيه ۾ ڪپيل کي سنڪ، سنند، سناتن، آسوري، ووڌو ۽ پنچشک سان گڏ ست وڏن رشن مان هڪ ڄاڻايو. پتنجلي، يوگ فلسفي جو عالم، پنهنجي *يوگ سُوتر ڀاشيه* ۾ ڪپيل کي ”پھريون دانا انسان“ سڏيو.
ٻڌي ذريعن موجب ڪپل وستو شهر ڪپيل جي نالي تي تعمير ٿيو. هتي ئي ٻڌ ڄائو، ۽ هتي ئي پنهنجي زندگي جا پهريان اُڻٽيهن ورهيه گذاريا.

## پڻ ڏسو
*پرهلاد
*نارَد
*وياَس
*ڀگتي يوگ
*سنکيا
*قديم مٿلا يونيورسٽي
*ڪپيل تيرٿم
*ڪپيليشور مندر، بھار
*ڪاول ڳوٺ
*ڪاليھت

## حوالا



## ذريعا
* 
* 
* 
* 

## ٻاهريان ڳانڍاپا

*The Sánkhya Aphorisms of Kapila, 1885 translation by James R. Ballantyne.

زمرو:قديم ڀارتي فلسفي
زمرو:هندوي فلسفي ۽ الھيدار
زمرو:رشي
زمرو:وشنو جا اوتار