open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
هيلي ڪاپٽر

**هيلي ڪاپٽر** (انگريزي: Helicopter) هڪ قسم جو هوائي جھاز آهي جيڪو گهمندڙ پرن (Rotors) جي مدد سان عمودي طور اڏامي ۽ لهي سگهي ٿو. ٻين مقرر پرن وارن جھازن جي برعڪس، هيلي ڪاپٽر کي ڊگهي رن وي جي ضرورت نہ هوندي آهي ۽ اهو محدود جڳھن تي بہ لھڻ ۽ اڏامڻ جي صلاحيت رکي ٿو.

هيلي ڪاپٽر جديد هوابازي جو اهم حصو آهن ۽ فوجي، امدادي، طبي، سروي ۽ ٽرانسپورٽ سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا.

## تاريخ
هيليڪاپٽر جو تصور قديم زماني کان موجود رهيو آهي، پر عملي ترقي 20هين صدي ۾ ٿي. 1939ع ۾ روسي-آمريڪي انجنيئر اگور سڪورسڪي (Igor Sikorsky) پھريون ڪامياب جديد هيليڪاپٽر VS-300 تيار ڪيو، جنھن بعد جديد روٽرڪرافٽ ڊيزائن جي شروعات ٿي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هيليڪاپٽر ٽيڪنالاجي ۾ وڏي ترقي ٿي.

## جوڙجڪ
هيليڪاپٽر عام طور تي هيٺين حصن تي مشتمل هوندو آهي:

* مکيہ روٽر (Main rotor) – لفٽ ۽ حرڪت لاءِ
* ٽيل روٽر (Tail rotor) – توازن ۽ رخ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ
* فيوزليج (Fuselage) – مرڪزي جسم
* لينڊنگ اسڪڊ يا گيئر – لھڻ لاءِ
* ڪاڪپٽ (Cockpit) – پائلٽ جي ڪنٽرول لاءِ

## ڪم ڪرڻ جو اصول
هيليڪاپٽر لفٽ پيدا ڪرڻ لاءِ تيزي سان گهمندڙ پرن استعمال ڪندو آهي. روٽر جي گردش هوا کي هيٺ ڌڪي لفٽ پيدا ڪري ٿي، جنھن سان جھاز عمودي اڏام ڪري ٿو. پائلٽ Collective ۽ Cyclic ڪنٽرول ذريعي اوچائي ۽ رخ تبديل ڪري سگهي ٿو.

## قسم
هيليڪاپٽر مختلف ڊيزائن ۽ مقصدن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن:

### فوجي هيليڪاپٽر
* حملي لاءِ (Attack helicopters)
* ٽرانسپورٽ ۽ فوجي امداد

### شھري هيليڪاپٽر
* مسافر بردار
* هوائي ايمبولينس
* پوليس ۽ نگراني

### خاص مقصد
* ڳولا ۽ بچاءُ (Search and Rescue)
* باھ وسائڻ
* زرعي اسپري

## استعمال
هيليڪاپٽرن جا اهم استعمال:

* هنگامي طبي امداد
* فوجي ڪارروايون
* جبلن ۽ ڏورانهن علائقن ۾ رسائي
* سمنڊ ۾ ريسڪيو
* خبرن ۽ فلم سازي

## فائدا
* عمودي اڏام ۽ لينڊنگ
* هڪ هنڌ تي هوا ۾ بيھڻ (Hovering)
* محدود جڳھن ۾ آپريشن

## نقصان
* مقرر پرن وارن جھازن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رفتار
* وڌيڪ تيل خرچ
* سار سنڀال پيچيده

## حفاظت
جديد هيليڪاپٽرن ۾ خودڪار استحڪام، GPS نيويگيشن ۽ ترقي يافتہ حفاظتي نظام شامل هوندا آهن، جيڪي پروازن کي وڌيڪ محفوظ بڻائين ٿا.

## پڻ ڏسو
* هوائي جھاز
* هوابازي
* ڊرون

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Federal Aviation Administration

زمرو:هوابازي
زمرو:هيلي ڪاپٽر
زمرو:فوج
زمرو:جنگي هٿيار
زمرو:فوجي سواريون
ٽرانسپورٽ

thumb|left|300px|رستي تي ايندڙ ويندڙ گاڏيون.

**ٽرانسپورٽ** (Transport) يا **آمد و رفت** مان مراد ماڻهن، جانورن ۽ سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ آهي. ٽرانسپورٽ جا ذريعا ڪنهن به ملڪ جي معيشت ۽ سماجي ترقيءَ ۾ ڪرنگھي جي هڏي واري حيثيت رکن ٿا.

## ٽرانسپورٽ جا طريقا
ٽرانسپورٽ جا بنيادي طور ٽي وڏا طريقا آهن:

### زميني ٽرانسپورٽ
زميني ٽرانسپورٽ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ طريقو آهي. ان ۾ شامل آهن:
* **روڊ ٽرانسپورٽ:** جهڙوڪ ڪارون، بسون، ٽرڪون ۽ سائيڪلون.
* **ريلوي:** ريل گاڏيون جيڪي وڏي مقدار ۾ سامان ۽ مسافرن کي طويل فاصلي تائين کڻي وڃن ٿيون.

### آبي ٽرانسپورٽ
پاڻيءَ ذريعي سفر ڪرڻ قديم ترين طريقن مان هڪ آهي.
* هن ۾ ٻيڙيون، بحري جهاز ۽ اسٽيمر شامل آهن جيڪي سمنڊن، ندين ۽ واهن ذريعي سامان جي ورهاست ڪن ٿا.

### فضائي ٽرانسپورٽ
هي سڀ کان تيز ترين ذريعو آهي.
* هوائي جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر هن زمري ۾ اچن ٿا، جيڪي بين الاقوامي سفر لاءِ تمام گهڻو استعمال ٿين ٿا.

## ٽرانسپورٽ جي اهميت
ٽرانسپورٽ انساني زندگيءَ جي هر شعبي تي اثرانداز ٿئي ٿي:
# **معاشي ترقي:** خام مال کي ڪارخانن تائين ۽ تيار ٿيل مال کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ.
# **سماجي رابطا:** ماڻهن کي هڪ ٻئي سان ملائڻ ۽ سياحت کي هٿي ڏيڻ.
# **هنگامي حالتون:** طبي امداد ۽ خوراڪ کي آفت سٽيل علائقن تائين تيزيءَ سان پهچائڻ.

## پڻ ڏسندا
* ڊرائيوري
* گاڏي
* ريلوي آمدورفت

## حوالا

زمرو:ٽرانسپورٽ
زمرو:ٽيڪنالاجي
زمرو:معيشت
بادشاھت

**بادشاهت** (Monarchy) حڪومت جو هڪ قديم نظام آهي جنهن ۾ رياست جي قيادت هڪ فرد، يعني بادشاهه، راڻي، سلطان، امير يا شهنشاهه وٽ هوندي آهي. عام طور تي بادشاهت ۾ حڪمراني وراثت جي بنياد تي منتقل ٿيندي آهي، جنهن ۾ اقتدار هڪ خاندان اندر نسل در نسل هلندو رهي ٿو. تاريخ ۾ بادشاهت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام حڪومتي نظام رهيو آهي.

## تعريف
بادشاهت اهڙو سياسي نظام آهي جنهن ۾ رياست جو سربراهه هڪ مستقل شخص هوندو آهي، جنهن کي مختلف لقبن سان سڏيو وڃي ٿو، جهڙوڪ بادشاهه، راڻي، سلطان، شهنشاهه يا امير. بادشاهت مطلق (Absolute) يا آئيني (Constitutional) ٿي سگهي ٿي، جنهن تي مدار رکي ٿو ته حڪمران وٽ ڪيتري طاقت آهي.

## تاريخ
بادشاهت جو تصور قديم تهذيبن سان جڙيل آهي. قديم مصر، ميخيذيا (Mesopotamia)، چين، هندستان ۽ يورپ ۾ بادشاهت جا مختلف روپ موجود هئا. ڪيترن ئي قديم سماجن ۾ بادشاهن کي خدائي حق سان حڪمراني ڪندڙ سمجهيو ويندو هو. وچئين دور ۾ يورپ ۾ فيوڊل نظام سان گڏ بادشاهت مضبوط ٿي، جڏهن ته جديد دور ۾ ڪيترن ملڪن ۾ آئيني بادشاهت وجود ۾ آئي.

## بادشاهت جا قسم
### مطلق بادشاهت
مطلق بادشاهت ۾ بادشاهه وٽ مڪمل سياسي اختيار هوندو آهي، ۽ حڪومت جا اهم فيصلا سڌو سنئون حڪمران ڪندو آهي. مثال طور تاريخي طور تي فرانس ۽ روس ۾ مطلق بادشاهت موجود رهي.

### آئيني بادشاهت
آئيني بادشاهت ۾ بادشاهه جي طاقت آئين يا قانونن سان محدود هوندي آهي. عام طور تي چونڊيل پارليامينٽ حڪومت هلائيندي آهي، جڏهن ته بادشاهه علامتي يا رسمي سربراهه هوندو آهي. برطانيا، جاپان ۽ سويڊن اهڙن ملڪن جا مثال آهن.

### چونڊيل بادشاهت
ڪجهه حالتن ۾ بادشاهه چونڊ ذريعي مقرر ٿيندو آهي. تاريخي طور تي پاڪ رومن سلطنت ۽ ملائيشيا ۾ اهڙا مثال مليا آهن.

## خاصيتون
* اقتدار جو وراثتي نظام
* هڪ فرد کي رياست جو سربراهه هجڻ
* علامتي يا حقيقي سياسي طاقت
* روايتن ۽ رسم و رواج سان مضبوط لاڳاپو

## فائدا ۽ تنقيد
بادشاهت جا حامي چون ٿا ته اهو نظام استحڪام ۽ تسلسل فراهم ڪري ٿو. جڏهن ته ناقدن موجب غير چونڊيل حڪمران جمهوري اصولن جي خلاف ٿي سگهن ٿا، خاص طور تي مطلق بادشاهتن ۾.

## جديد دور ۾ بادشاهت
اڄ جي دنيا ۾ ڪيترائي ملڪ اڃا به بادشاهتي نظام برقرار رکندا آهن، پر گهڻا ملڪ آئيني بادشاهت اختيار ڪري چڪا آهن. جديد بادشاهتن ۾ حڪمران گهڻو ڪري قومي اتحاد ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي علامت طور ڪم ڪندا آهن.

## پڻ ڏسو
* جمھوريت
* آئين
* سلطنت

## حوالا

زمرو:حڪومت جا نظام
زمرو:سياست
ذھن

**ذهن** اهو آهي جيڪو سوچي ٿو، محسوس ڪري ٿو، پرکي ٿو (مشاهدو ڪري ٿو)، تصور ڪري ٿو، ياد ڪري ٿو ۽ ارادو ڪري ٿو. هي ذهني پديدن (phenomena) جي مجموعي جو نالو آهي، جنهن ۾ اهي شعوري عمل پڻ شامل آهن جن جي ذريعي هڪ فرد خارجي ۽ داخلي حالتن کان واقف ٿئي ٿو، ۽ اهي لاشعوري عمل پڻ جيڪي ڪنهن ارادي يا آگاهي کانسواءِ فرد تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. انساني زندگيءَ جي اڪثر پهلوئن ۾ ذهن مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو، پر ان جي حقيقي نوعيت تڪراري آهي. ڪجهه وصفون داخلي پهلوئن تي زور ڏين ٿيون، جن موجب ذهن معلومات کي تبديل ڪري ٿو ۽ ٻاهرين مشاهدہ ڪندڙن لاءِ سڌي ريت پهچ لائق ناهي هوندو. ٻيا وري ان جو تعلق ظاهري روش سان ڳنڍين ٿا، ۽ ذهني پديدن کي مشاهدي هيٺ ايندڙ رويي جي لاڙن طور سمجهن ٿا.

## ذهن ۽ جسم جو مسئلو
**ذهن ۽ جسم جو مسئلو** مادي ۽ ذهن جي وچ ۾ تعلق جي وضاحت ڪرڻ جو هڪ چئلينج آهي. روايتي طور تي، ذهن ۽ مادي کي اڪثر علحده وجود (substances) سمجهيو ويندو هو جيڪي هڪ ٻئي کان آزاد رهي سگهن ٿا. 20 هين صديءَ کان وٺي غالب فلسفاڻو موقف **فزيڪلزم** (Physicalism) رهيو آهي، جيڪو چوي ٿو ته هر شيءِ مادي آهي، يعني ذهن ڪجهه مادي شين جا خاص پهلو يا خاصيتون آهن. 

ذهن جي ارتقائي تاريخ تنتي نظام (Nervous system) جي واڌ ويجهه سان جڙيل آهي، جنهن جي نتيجي ۾ دماغ جي بناوت ٿي. جيئن دماغ وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا، ذهني ڪمن جو تعداد ۽ صلاحيت وڌندي وئي ۽ دماغ جا مخصوص حصا خاص ذهني ڪمن لاءِ وقف ٿي ويا. انفرادي انساني ذهن پڻ وقت سان گڏ تجربن مان سکڻ ۽ عمر وڌڻ سان گڏ نفسياتي مرحلن مان گذرندي ترقي ڪن ٿا. ڪجهه ماڻهو ذهني بيمارين کان متاثر ٿين ٿا، جن ۾ ڪجهه ذهني صلاحيتون گهربل طريقي سان ڪم نه ڪري سگهنديون آهن.

## غير انساني ۽ مصنوعي ذهن
اهو وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه غير انساني جانورن وٽ به ذهن جي ڪنهن نه ڪنهن شڪل موجود آهي، پر اهو اڃا تائين تڪراري آهي ته اهو ڪهڙن جانورن تي لاڳو ٿئي ٿو. **مصنوعي ذهن** (Artificial mind) جو موضوع به اهڙي ئي قسم جا چئلينج پيش ڪري ٿو ۽ نظريي دان ڪمپيوٽر جي ذريعي انهن کي پيدا ڪرڻ جي امڪانن ۽ نتيجن تي بحث ڪن ٿا.

## مطالعو جا شعبا
ذهن جو مطالعو ڪندڙ مکيه شعبن ۾ شامل آهن:
* نفسيات (Psychology)
* نيورو سائنس (Neuroscience)
* ڪوگنيٽو سائنس (Cognitive science)
* ذهن جو فلسفو (Philosophy of mind)

اهي شعبا ذهن جي مختلف پهلوئن تي ڌيان ڏين ٿا ۽ تحقيق جا مختلف طريقا استعمال ڪن ٿا، جن ۾ تجربيگاھي مشاهدي ۽ نيرو ايمجنگ کان وٺي تصوراتي تجزيي ۽ خيالي تجربن تائين جا طريقا شامل آهن. ذهن جو موضوع ٻين ڪيترن ئي شعبن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ علميات (Epistemology)، علم انسانات (Anthropology)، مذهب ۽ تعليم شامل آهن.
عقل ادراڪ

**عقلِ ادراڪ** (Intellect) انساني ذهن جي هڪ اهڙي صلاحيت آهي جيڪا منطق (Reasoning)، تجريد (Abstraction)، تصور سازي (Conceptualization) ۽ فيصلي (Judgment) جي سگهه پيدا ڪري ٿي. هيءَ صلاحيت سچ ۽ ڪوڙ جي تميز ڪرڻ سان گڏوگڏ، فوري مشاهدي کان مٿانهين درجي جي سوچ ويچار (higher-order thinking) کي ممڪن بڻائي ٿي. عقل ادراڪ کي عام ذهانت (Intelligence) کان الڳ سمجهيو ويندو آهي؛ جتي ذهانت جو تعلق سکڻ، حالتن مطابق پاڻ کي ڍالڻ ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي عام قابليت سان آهي، اتي عقل ادراڪ جو واسطو منطق جي استعمال ذريعي مجرد (abstract) يا فلسفاڻي سوچ سان آهي.

## فلسفي ۾ عقل ادراڪ جو تصور
فلسفي ۾، عقل ادراڪ (قديم يوناني ٻولي: dianoia) جو مقابلو اڪثر **نوس** (Nous) سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو سڌي سنئين الهامي يا وجداني علم جي صلاحيت کي چيو ويندو آهي. جتي عقل ادراڪ بحث مباحثي ۽ منطقي ترتيبن ذريعي تصورن کي ٽوڙي سمجهي ٿو، اتي 'نوس' کي هڪ اعليٰ علمي صلاحيت سمجهيو وڃي ٿو جيڪا سچائيءَ جو سڌو سنئون ادراڪ ڪري ٿي، خاص طور تي افلاطونيت (Platonism) ۽ نو-افلاطونيت ۾ اهڙو بحث ملي ٿو. ارسطو فعال عقل ادراڪ (intellectus agens) ۽ غير فعال عقل ادراڪ جي وچ ۾ فرق واضح ڪيو؛ فعال عقل ادراڪ آفاقي تصورن کي اخذ ڪري ٿو، جڏهن ته غير فعال عقل ادراڪ حسي معلومات (sensory input) حاصل ڪري ٿو.

## تاريخي ۽ مذهبي تناظر
قديم دور جي آخر ۽ وچين دور (Middle Ages) دوران، عقل ادراڪ کي انساني روح ۽ خدائي علم جي وچ ۾ هڪ پل سمجهيو ويندو هو، خاص ڪري مذهبي ۽ مافوق الفطرت (metaphysical) بحثن ۾. ٿامس اڪيناس ۽ ابن رشد جهڙن مفڪرن عقل ادراڪ کي هڪ اهڙو ذريعو قرار ڏنو جنهن ذريعي انسان اعليٰ درجي جي دليل بازي ۽ مذهبي غور و فڪر ڪري سگهي ٿو. هن علمي روايت عيسائي اسڪاليسٽزم (Scholasticism) ۽ اسلامي فلسفي ٻنهي تي گهرا اثر ڇڏيا، جتي عقل يا عقل ادراڪ کي خدائي سچائيءَ کي سمجهڻ سان ڳنڍيو ويو.

## جديد نفسيات ۽ نيورو سائنس
جديد نفسيات ۽ نيورو سائنس ۾، "عقل ادراڪ" جو اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن اعليٰ شعوري ڪمن (higher cognitive functions) لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن جو تعلق مجرد سوچ ۽ منطقي دليلن سان هوندو آهي. تنهن هوندي به، معاصر تحقيق جو گهڻو ڌيان هڪ الڳ صلاحيت طور عقل ادراڪ جي بدران، عام ذهانت (g-factor) ۽ شعوري قابليتن تي آهي. جيتوڻيڪ هاورڊ گارڊنر جي "گھڻ-ذهانتي نظريي" (Theory of multiple intelligences) معلومات کي پروسيس ڪرڻ جي مختلف طريقن تي بحث ڪيو آهي، پر اهي سڌي ريت عقل ادراڪ جي قديم يا فلسفاڻي تصورن سان هڪجهڙائي نه ٿا رکن.

زمرو:ڄاڻ جا ذريعا
زمرو:خيال
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:دماغي عنوان
جنس

**جنس** يا **حياتياتي جنس** (Sex) اُن حياتياتي خصوصيت کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ توليد ڪندڙ جاندار ٻن مختلف قسمن جي گيميٽن (gametes) مان ڪنهن هڪ قسم کي پيدا ڪري ٿو — يعني نر يا مادي گيميٽ. اهڙن جاندارن جي درجابندي عام طور تي نر (Male) يا مادي (Female) طور ڪئي ويندي آهي. جنسي توليد دوران نر ۽ مادي گيميٽ پاڻ ۾ ملي ڪري **زائيگوٽ** (zygote) ٺاهين ٿا، جيڪو وڌي نئين اولاد ۾ تبديل ٿئي ٿو ۽ ٻنهي والدين جون خاصيتون وراثت ۾ حاصل ڪري ٿو.

روايت موجب، جيڪي جاندار ننڍا گيميٽ (اسپرم يا spermatozoa) پيدا ڪن ٿا انهن کي **نر** چيو وڃي ٿو، جڏهن ته جيڪي وڏا گيميٽ (اووا يا انڊا) پيدا ڪن ٿا انهن کي **مادي** چيو وڃي ٿو. جيڪو جاندار ٻنهي قسمن جا گيميٽ پيدا ڪري سگهي ٿو، ان کي **هرمافرودائٽ** (Hermaphrodite) چيو وڃي ٿو.

## حياتياتي جنس جو تعين
غير هرمافرودائٽ قسمن ۾ فرد جي جنس مختلف حياتياتي نظامن ذريعي طئي ٿيندي آهي:

### XY نظام
گهڻن مماليا (mammals) ۾ XY جنس-تعين نظام هوندو آهي، جتي نر عام طور X ۽ Y ڪروموسوم (XY) رکي ٿو، جڏهن ته مادي ٻن X ڪروموسومن (XX) سان سڃاتي وڃي ٿي.

### ٻيا ڪروموسومي نظام
* **ZW نظام:** پکين ۾ عام، جتي جنس جو تعين مختلف نموني ٿئي ٿو.
* **XO نظام:** ڪجهه حشرات (insects) ۾ موجود.

### ماحولياتي نظام
ڪجهه جاندارن ۾ جنس ماحولياتي عنصرن سان طئي ٿيندي آهي، مثال طور:
* ريپٽائلز ۽ ڪرسٽيشينز ۾ گرمي پد تي ٻڌل جنس-تعين (temperature-dependent sex determination).

## جنسي هڪجهڙائي ۽ فرق
ڪن قسمن ۾ نر ۽ مادي جسماني طور گهڻو هڪجهڙا هوندا آهن، جنهن کي **جنسي مونو مورفزم** (sexual monomorphism) چيو وڃي ٿو. جڏهن ته ٻين قسمن ۾ واضح جسماني فرق موجود هوندا آهن، جنهن کي **جنسي ڊائيمورفزم** (sexual dimorphism) سڏيو وڃي ٿو. اهڙن قسمن ۾ فرد جي جنس اڪثر سندس جنسي خاصيتن کي ڏسي سڃاتي ويندي آهي.

## جنسي چونڊ
**جنسي چونڊ** (sexual selection) يا ساٿي جي چونڊ (mate choice) نر ۽ مادي جي وچ ۾ فرق جي ارتقا کي تيز ڪري سگهي ٿي، جنهن سان جسماني يا رويي جا فرق پيدا ٿين ٿا.

## ميٽنگ ٽائپس
ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ فنگس (fungi)، ۾ فردن جي وچ ۾ ڪارائتي فرقن کي ڪڏهن ڪڏهن "ميٽنگ ٽائپس" (mating types) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪي روايتي نر ۽ مادي جي درجابندي کان مختلف هوندا آهن.

## پڻ ڏسو
* صنف
* جنسي توليد
* جينياتيات
* ارتقا
* حياتيات

## حوالا

زمرو:حياتيات
زمرو:جينياتيات
زمرو:توليد
توحيديت

**يگانگيت** يا **توحيد** (Monotheism) اُن عقيدي کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ رڳو هڪ ئي ديوتا يا خدا جي وجود تي ايمان رکيو وڃي ٿو. توحيد ۾ مختلف قسمن جو فرق به ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ **خصوصي توحيد** (exclusive monotheism)، جنهن ۾ خدا کي واحد ۽ منفرد وجود طور ڏٺو وڃي ٿو، ۽ **جامع** يا **گهڻ رخي توحيد** (inclusive يا pluriform monotheism)، جنهن ۾ مختلف خدائي صورتن کي هڪ ئي خدا جي توسيع يا مظاهر طور سمجهيو وڃي ٿو.

## ٻين مذهبي نظامن کان فرق
توحيد کي هيٺين مذهبي تصورن کان الڳ سمجهيو ويندو آهي:

* **هينوٿيزم** (Henotheism): جنهن ۾ ماڻهو هڪ خدا جي عبادت ڪري ٿو پر ٻين خدائن جي وجود کي رد نٿو ڪري.
* **مونو ليٽريزم** (Monolatrism): جنهن ۾ ڪيترن خدائن جي وجود کي مڃيو وڃي ٿو، پر عبادت رڳو هڪ خدا جي ڪئي وڃي ٿي.

## ابراهيمي مذهبن ۾ توحيد
توحيد ابراهيمي مذهبن جي بنيادي خصوصيت آهي، جهڙوڪ:

* يهوديت
* عيسائيت
* اسلام

انهن سان گڏ ڪجهه ابتدائي لاڳاپيل روايتون پڻ توحيدي سمجهيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ سامريتي مذهب (Samaritanism) ۽ دروزيت (Druzism).

## ابتدائي توحيدي روايتون
قديم زماني ۾ به ڪجهه توحيدي روايتون موجود هيون، جن ۾ شامل آهن:

* قديم مصر جو آتينزم (Atenism)
* افلاطوني ۽ نيو افلاطوني فلسفي ۾ موناد (Monad) جو تصور
* مانڊائزم (Mandaeism)
* مانيچائزم (Manichaeism)
* واقيفنا (Waaqeffanna)
* زردشتي مذهب (Zoroastrianism)

## جديد دور جون توحيدي روايتون
قديم دور کان پوءِ ۽ ابتدائي جديد دور ۾ پيدا ٿيندڙ توحيدي روايتن ۾ شامل آهن:

* ڊيئزم (Deism)
* يزيديت (Yazidism)
* سک مت (Sikhism)

گهڻيون نيون مذهبي تحريڪون به توحيدي آهن، جهڙوڪ:

* بابيت (Bábism)
* بهائي عقيدو (Baháʼí Faith)
* سيچو-نو-اي (Seicho-No-Ie)
* ٽينريڪيو (Tenrikyo)

## تنگ ۽ وسيع توحيد
توحيد کي هڪ تسلسل (spectrum) طور به ڏٺو وڃي ٿو:

* **تنگ توحيد** (Narrow monotheism): جنهن مطابق رڳو هڪ ئي خدا موجود آهي ۽ ٻين خدائن جي امڪان کي رد ڪيو وڃي ٿو.
* **وسيعه توحيد** (Wide monotheism): جنهن ۾ هڪ اعليٰ خدا کي مڃيو وڃي ٿو پر ننڍن يا ثانوي خدائن جي تصور کي به ڪجهه حد تائين قبول ڪيو وڃي ٿو.

قديم چيني مذهب، تينگريزم (Tengrism) ۽ يهووزم (Yahwism) جهڙن مذهبن ۾ وسيعه توحيدي سوچ جا عنصر ملن ٿا.

## پڻ ڏسو
* مذهب
* توحيد
* ابراهيمي مذهب
* الهيات

## حوالا

زمرو:مذهبي فلسفو
زمرو:الهيات
زمرو:مذهبي عقيدا
گهڻ خدائيت

**ڪثيرالهيت** يا **گهڻ خدائيت** (Polytheism) اُن عقيدي يا عبادتي نظام کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ کان وڌيڪ خدائن تي ايمان رکيو وڃي يا انهن جي عبادت ڪئي وڃي. آڪسفورڊ ريفرنس موجب خدائن جي صحيح ڳڻپ ڪرڻ هميشه آسان ناهي، تنهن ڪري ڪڏهن ڪڏهن اهڙا مذهب جيڪي ظاهري طور گهڻ خدائيت وارا لڳن ٿا (جهڙوڪ چيني عوامي مذهب)، شايد هڪ ئي خدائي حقيقت جي مختلف صورتن جي پوڄا به ٿي سگهن ٿا.

گهڻ خدائيت عام طور تي خدائن ۽ ديوين جي هڪ مجموعي نظام (pantheon) جي صورت ۾ هوندي آهي، جنهن سان گڏ مخصوص مذهبي رسمون، عقيدا ۽ فرقا موجود هوندا آهن. گهڻ خدائيت، الٰهينيت (theism) جي هڪ قسم آهي ۽ توحيد (monotheism) کان مختلف آهي، جنهن ۾ رڳو هڪ خدا تي ايمان رکيو وڃي ٿو.

## خدائن جي تصور
اهي مذهب جيڪي گهڻ خدائيت کي قبول ڪن ٿا، انهن ۾ مختلف خدا ۽ ديويون فطرت جي قوتن، آبا و اجداد جي اصولن يا ڪائناتي قوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿا. ڪڏهن انهن کي خودمختيار هستيون سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن ڪنهن اعليٰ تخليقڪار يا مطلق حقيقت جي صورتن يا جلوَن طور ڏٺو وڃي ٿو. ڪجهه فلسفيانه نظريا، جهڙوڪ پينٿيزم ۽ پينينٿيزم، خدائن کي ڪائنات ۾ موجود خدائي حقيقت جي اظهار طور بيان ڪن ٿا.

## عبادت جا طريقا
گهڻ خدائيت ۾ مڃيندڙ لازمي ناهي ته سڀني خدائن جي هڪجهڙي عبادت ڪن. ڪجهه ماڻهو:

* رڳو هڪ خاص ديوتا جي عبادت ڪن ٿا (مونو ليٽري).
* مختلف وقتن تي مختلف خدائن جي عبادت ڪن ٿا (ڪٿينوٿيزم).
* مخصوص خدائن کي پنهنجي پيشو، ذاتي تجربي، خانداني روايت يا علائقائي ثقافت جي بنياد تي چونڊين ٿا.

ڪڏهن ڪڏهن ماڻهو هڪ خدا کي اعليٰ سمجهي عبادت ڪن ٿا، پر ٻين خدائن جي وجود کي رد نٿا ڪن؛ اهڙي موقف کي **هينوٿيزم** چيو ويندو آهي.

## تاريخ
ابراهيمي مذهبن (يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام) جي پکيڙ کان اڳ گهڻ خدائيت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ مذهب جي عام صورت هئي. تاريخي مثالن ۾ شامل آهن:

* قديم مصري مذهب
* قديم ميصوپوٽيميا جا مذهب
* قديم يوناني مذهب
* قديم رومي مذهب
* جرمنڪ، سلاوي ۽ بالٽڪ پيگن مذهب
* آمريڪي مقامي (Native American) مذهب

## جديد دور ۾ گهڻ خدائيت
اڄ به ڪيترائي مذهب يا مذهبي روايتون گهڻ خدائيت سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ:

* تائوازم (Taoism)
* چيني عوامي مذهب
* شنتو (Shinto)
* سانتيريا (Santería)
* روايتي آفريقي مذهب
* نيوپيگن روايتون جهڙوڪ وِڪا (Wicca) ۽ هيلينزم (Hellenism)

## هندومت ۽ گهڻ خدائيت
هندومت کي گهڻا ماڻهو گهڻ خدائيت سان ڳنڍين ٿا، پر ان کي صرف گهڻ خدائيت تائين محدود نٿو ڪري سگهجي، ڇو ته مختلف هندن جا فلسفيانه خيال مختلف آهن، جن ۾ پينٿيزم، پينينٿيزم، هينوٿيزم، توحيد يا وحدت الوجود جهڙا تصور شامل ٿي سگهن ٿا. هندومت ڪنهن هڪ معياري ڪتاب تائين محدود ناهي، بلڪه ڪيترن نظرياتي روايتن جو مجموعو آهي.

ويدانت (Vedanta) اسڪول موجب **برهمن** ڪائنات جي آخري حقيقت آهي، ۽ ڪيترن ديوتائن جي عبادت ذريعي ان سان وحدت حاصل ڪري سگهجي ٿي. ڀڪتي روايت ۾ ڪجهه ماڻهو هڪ اعليٰ خدا تي ايمان رکن ٿا، جنهن کي مختلف نالن سان سڏيو وڃي ٿو، جهڙوڪ پرماتما، پرابرهمن، ڀگوان يا ايشور.

## پڻ ڏسو
* توحيد
* الٰهينيت
* مذهب
* ھندو ڌرم

## حوالا

زمرو:مذهبي فلسفو
زمرو:الهيات
زمرو:مذهبي عقيدا
جان

**جان** (Soul) مذهب ۽ فلسفي ۾ جاندار جي اُن غير مادي پهلو يا جوهر کي چيو وڃي ٿو جيڪو جسماني دنيا کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. ڪيترين روايتن ۾ جان کي لازوال (immortal) تصور ڪيو وڃي ٿو، جيڪو مادي جسم کان الڳ وجود رکي سگهي ٿو. انسانيات (anthropology) ۽ نفسيات جي ماهرن مطابق گهڻا انسان جان يا اسپِرٽ جي وجود تي ايمان رکن ٿا، ۽ مختلف ثقافتن ۾ جان ۽ جسم جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.

## مختلف مذهبن ۾ جان جو تصور
مختلف مذهب جان بابت مختلف خيال پيش ڪن ٿا:

* **ٻڌ مت (Buddhism):** عام طور مستقل نفس يا دائمي "خود" جي انڪار (انَتّا / anattā) تي زور ڏئي ٿو.
* **عيسائيت (Christianity):** دائمي جان تي ايمان رکندي آهي، جيڪا موت کان پوءِ خدا جي حضور ۾ داخل ٿئي ٿي.
* **هندومت (Hinduism):** آتمان (Ātman) کي نفس يا اصل جوهر سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو ڪجهه روايتن ۾ برهمن سان هڪجهڙو آهي.
* **اسلام (Islam):** روح (rūḥ) ۽ نفس (nafs) جا الڳ اصطلاح استعمال ڪري خدائي جان ۽ شخصي نفسي رجحان ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.
* **جين مت (Jainism):** جان (jīva) کي دائمي پر تبديل ٿيندڙ وجود سمجهي ٿو، جيڪو نجات تائين سفر ڪري ٿو.
* **يهوديت (Judaism):** جان لاءِ مختلف اصطلاح جهڙوڪ nefesh ۽ neshamah استعمال ڪري ٿي.
* **سک مت (Sikhism):** جان کي خدا (واهگرو) جو حصو تصور ڪري ٿو.
* **شامانزم (Shamanism):** جان جي ٻٽي تصور کي قبول ڪري ٿو، جهڙوڪ جسماني جان ۽ آزاد جان.
* **تائوازم (Taoism):** جان جا ٻه قسم (Hun ۽ po) مڃي ٿو.

## فلسفي ۾ جان
قديم فلسفي کان وٺي جان اهم بحث جو موضوع رهيو آهي:

### سقراط
سقراط جان کي عقل واري قوت جو حامل سمجهيو، جنهن جي مشق انسان جي سڀ کان خدائي سرگرمي آهي.

### افلاطون
افلاطون مطابق جان انسان جو اصل وجود آهي، جيڪو غير مادي ۽ لازوال آهي ۽ موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.

### ارسطو
ارسطو جان کي قدرتي جسم جي "پهريون فعليت" (first actuality) طور بيان ڪيو، جنهن ۾ صورت ۽ مادو گڏجي جاندار جي مڪمل صلاحيت کي ظاهر ڪن ٿا.

## وچئين دور جا فلسفي
وچئين دور جي فلسفين قديم خيالن کي وڌيڪ ترقي ڏني:

* **ابن سينا** جان ۽ جاناني قوتن ۾ فرق ڪيو، ۽ جان جي لازواليت کي ان جي فطرت سان ڳنڍيو.
* **ٿامس ايڪوئناس** ارسطوطاليسي اصولن مطابق جان کي جاندار جسم جي پهرين فعليت سمجهيو، پر اهو به چيو ته جان جسم کان الڳ وجود رکي سگهي ٿو.

## جديد فلسفي ۾ جان ۽ جسم
جديد فلسفي ۾ جان ۽ جسم جي لاڳاپي بابت ٽي اهم نظريا بيان ڪيا وڃن ٿا:

* **انٽريڪشنزم (Interactionism):** جان ۽ جسم هڪ ٻئي تي اثر انداز ٿين ٿا.
* **پيراللزم (Parallelism):** جان ۽ جسم گڏ هلن ٿا پر سڌي اثر اندازي کان بغير.
* **ايپي فينومينلزم (Epiphenomenalism):** ذهني حالتون جسماني عملن جا نتيجا آهن.

روشنيءَ جي دور (Age of Enlightenment) ۾ ايمانوئل ڪانٽ جان کي "مان" (I) جي فلسفيانه تصور سان بيان ڪيو ۽ چيو ته جان جون سڀ خاصيتون مڪمل طور مادي حقيقت مان ثابت نٿيون ڪري سگهجن.

## پڻ ڏسو
* شعور
* ذهن
* فلسفو
* الهيات

## حوالا

زمرو:فلسفو
زمرو:مذهبي فلسفو
زمرو:جانانيت
سياسي پارٽي

**پارٽي** يا **سياسي پارٽي** (Political party) اهڙي سياسي جماعت کي چيو وڃي ٿو جيڪا گهڻن ميمبرن تي ٻڌل هجي ۽ پنهنجي مخصوص فڪر، نظريي يا فلسفي مطابق ملڪي انتظام سنڀالڻ، پاليسيون ٺاهڻ ۽ قانونسازي ۾ حصو وٺڻ جو مقصد رکي. سياسي پارٽيون عام طور تي جمهوريت جي نظام جو اهم حصو هونديون آهن.

## تعريف
سياسي پارٽي اهڙي تنظيم آهي جيڪا عام ماڻهن مان چونڊيل ۽ ذهين فردن تي مشتمل هوندي آهي. اهي ماڻهو عام چونڊن ۾ حصو وٺي عوام جي نمائندگي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ بعد پارٽي جا نمائندا اسيمبلي يا پارليامينٽ ۾ گڏ ٿي بحث مباحثي ذريعي قانون ٺاهيندا آهن ۽ عوامي ڀلائي لاءِ پاليسيون ترتيب ڏيندا آهن.

## سياسي نظام ۾ ڪردار
سياسي پارٽيون ڪنهن به ملڪ جي سياسي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، جن ۾ شامل آهن:

* حڪومت ٺاهڻ يا حڪومت ۾ شموليت
* قانونسازي ۽ پاليسي ٺاهڻ
* عوام جي نمائندگي
* سياسي آگاهي پيدا ڪرڻ
* حڪومتي ڪارڪردگي تي نگراني (اپوزيشن جو ڪردار)

گهڻن ملڪن ۾ هڪ کان وڌيڪ سياسي پارٽيون موجود هونديون آهن، ۽ عام طور تي حڪومت جا اختيار اُن پارٽي وٽ هوندا آهن جيڪا چونڊن ۾ اڪثريت حاصل ڪري.

## پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سياسي پارٽيون
پاڪستان جي سياسي نظام ۾ ڪيترين سياسي پارٽين جو وجود آهي. سنڌ صوبي ۾ هن وقت:

* پاڪستان پيپلز پارٽي (PPP) اڪثريتي پارٽي طور سڃاتي وڃي ٿي.
* ٻين اهم پارٽين ۾ پاڪستان مسلم ليگ (ف), پاڪستان مسلم ليگ (ق), متحده قومي موومينٽ (MQM) ۽ پاڪستان مسلم ليگ (ن) شامل آهن.

## پڻ ڏسو
* جمهوريت
* پارليامينٽ
* حڪومت
* سياسي نظام

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سياسي تنظيمون
ڪرنسي

**ڪرنسي** يا **سڪو** (پئسن جي هڪ معياري شڪل آهي، جيڪا مٽاسٽا جي ذريعي طور استعمال يا گردش ۾ رهي ٿي. ان جي مثالن ۾ بئنڪ نوٽ، سڪا، بئنڪ اڪائونٽن ۾ موجود اليڪٽرانڪ بیلنس، ۽ مرڪزي بئنڪ جون ڊجيٽل ڪرنسيون (CBDCs) شامل آهن. هڪ وڌيڪ عام تعريف موجب، ڪرنسي پئسن جو اهو نظام آهي جيڪو ڪنهن خاص ماحول يا ملڪ ۾ عام استعمال ۾ هجي.

هن تعريف جي تحت، پائونڊ اسٽرلنگ (£)، يورو (€)، جاپاني ين (¥)، ۽ آمريڪي ڊالر (US$) سرڪاري طور جاري ڪيل **فيٽ ڪرنسي** (Fiat money) جا مثال آهن. ڪرنسيون قدر جي ذخيري (Store of value) طور ڪم ڪري سگهن ٿيون ۽ بين الاقوامي طور تي فارين ايسڪچينج مارڪيٽن ۾ انهن جي خريد و فروخت ٿئي ٿي، جيڪا مختلف ڪرنسين جي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ قدر جو تعين ڪري ٿي. ڪرنسيون يا ته صارفين پاران چونڊيون وينديون آهن يا حڪومتن طرفان مقرر ڪيون وينديون آهن، ۽ هر قسم جي ڪرنسي جي قبوليت جون حدون هونديون آهن؛ مثال طور، قانوني ٽينڊر (Legal tender) جا قانون حڪومتي ادارن کي ادائيگي لاءِ هڪ خاص يونٽ جي گهر ڪري سگهن ٿا.

## مالياتي نظام جا قسم
ڪرنسين کي انهن جي قدر جي ضمانت جي بنياد تي ٽن مالياتي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو:
# **فيٽ مني** (Fiat money): جنهن جو قدر حڪومتي حڪمن تي ٻڌل هجي.
# **ڪموڊٽي مني** (Commodity money): جنهن جو قدر ڪنهن قيمتي شيءِ (جهڙوڪ سون يا چاندي) جي بنياد تي هجي.
# **ريپريزنٽيٽو مني** (Representative money): جيڪا ڪنهن قيمتي ڌاتو جي ذخيري جي نمائندگي ڪري.

ڪجهہ ڪرنسيون خاص علائقن ۾ قانوني ٽينڊر طور ڪم ڪن ٿيون، خاص ڪري حڪومتي ٽيڪس، فيس، ۽ ڏنڊن جي ادائيگي لاءِ. جڏهن ته ٻيون ڪرنسيون صرف پنهنجي معاشي قدر جي بنياد تي واپار ۾ استعمال ٿينديون آهن.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* معاشيات
* بئنڪ
* ڊجيٽل ڪرنسي
سوچ

**سوچ** يا **سوچڻ** (Thought / Thinking) عام معنيٰ ۾ انهن سنجيدگي (cognitive) عملن کي چيو وڃي ٿو جيڪي سڌي حسي تحريڪ کان بغير ذهن ۾ ٿين ٿا. ان جون بنيادي صورتون فيصلو ڪرڻ، دليل ڏيڻ، تصور ٺاهڻ، مسئلا حل ڪرڻ ۽ غور ويچار شامل آهن. ٻيا ذهني عمل، جهڙوڪ خيال آڻڻ، يادگيري يا تخيل به اڪثر سوچ جي قسمن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. ادراڪ (perception) جي ابتڙ، اهي سرگرميون بغير فوري حسي داخلا جي به ٿي سگهن ٿيون.

وڏي معنيٰ ۾، هر ذهني واقعو — جنهن ۾ ادراڪ ۽ لاشعوري عمل شامل آهن — سوچ جي هڪ صورت سمجهي سگهجي ٿو. هي اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن عمل بدران ان مان پيدا ٿيندڙ ذهني حالتن يا خيالن جي نظام لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي.

## سوچ بابت نظريا
سوچ جي فطرت کي سمجهائڻ لاءِ مختلف فلسفيانه ۽ نفسياتي نظريا موجود آهن:

### افلاطونيت
افلاطونيت (Platonism) موجب سوچ دائمي صورتن (eternal forms) ۽ انهن جي لاڳاپن کي سمجهڻ جو عمل آهي، جيڪو حسي دنيا جي نامڪمل نقلن کان مختلف آهي.

### ارسطوطاليسي نظريو
ارسطوطاليسي (Aristotelianism) سوچ کي ڪنهن شيءِ جي عالمگير ماهيت کي ذهن ۾ ظاهر ڪرڻ طور بيان ڪري ٿو، جيڪو حسي تجربي مان حاصل ٿئي ٿو.

### تصوريت
تصوريت (Conceptualism) سوچ کي ذهن ۾ تصور جي اڀار سان ڳنڍي ٿي ۽ ارسطوطاليسي خيال سان ويجهو تعلق رکي ٿي.

### اندروني تقرير جا نظريا
انهن نظرين موجب سوچ خاموش لفظي اظهار جي صورت اختيار ڪري ٿي، جيڪا ڪڏهن قدرتي ٻولي ۽ ڪڏهن خاص ذهني ٻولي ("Mentalese") جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي.

### ايسوسيئيشنزم ۽ بيهيوئرزم
ايسوسيئيشنزم (Associationism) سوچ کي خيالن جي تسلسل طور ڏسي ٿو جيڪي لاڳاپن جي قانونن سان هلايا وڃن ٿا، جڏهن ته بيهيوئرزم (Behaviorism) سوچ کي اهڙين روين تائين محدود ڪري ٿو جيڪي محرڪن جي جواب ۾ ذهين عمل پيدا ڪن.

### ڪمپيوٽيشنلزم
جديد دور ۾ ڪمپيوٽيشنلزم (Computationalism) سوچ کي ڪمپيوٽرن وانگر معلومات جي پروسيسنگ، ذخيرو ڪرڻ ۽ منتقلي سان تشبيهه ڏئي ٿو.

## سوچ جا قسم
فلسفي ۽ نفسيات ۾ سوچ جون مختلف صورتون سڃاتيون وڃن ٿيون:

* **فيصلو (Judgement):** ڪنهن بيان جي تصديق يا ترديد ڪرڻ.
* **استدلال (Reasoning):** دليلن يا شاهدي مان نتيجا ڪڍڻ.
* **تصور سازي (Concept formation):** نوان تصور ٺاهڻ.
* **مسئلو حل ڪرڻ (Problem solving):** مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ رڪاوٽن کي پار ڪرڻ.
* **غور ويچار (Deliberation):** مختلف اختيارن جو جائزو وٺڻ.
* **واقعاتي يادگيري (Episodic memory):** ماضي جي واقعن جي ذهني نمائندگي.
* **تخيل (Imagination):** نوان يا تبديل ٿيل منظرناما ذهن ۾ ٺاهڻ.
* **لاشعوري سوچ (Unconscious thought):** اهڙا ذهني عمل جيڪي شعوري ڄاڻ کان بغير ٿين.

## مختلف شعبن ۾ مطالعو
سوچ جو مطالعو ڪيترن علمي شعبن ۾ ڪيو وڃي ٿو:

* **فينومينالوجي (Phenomenology):** سوچ جي ذاتي تجربي جو جائزو وٺي ٿي.
* **ميتافزڪس (Metaphysics):** ذهن ۽ مادي دنيا جي لاڳاپي تي بحث ڪري ٿي.
* **ادراڪي نفسيات (Cognitive psychology):** سوچ کي معلوماتي پروسيسنگ طور ڏسي ٿي.
* **ترقياتي نفسيات (Developmental psychology):** ٻالڪپڻ کان بالغ ٿيڻ تائين سوچ جي ترقي جو مطالعو ڪري ٿي.
* **نفسياتي تجزيو (Psychoanalysis):** لاشعوري عملن تي زور ڏئي ٿو.
* لسانيات، نيوروسائنس، مصنوعي ذهانت، حياتيات ۽ سماجيات به سوچ جي مختلف پاسن تي تحقيق ڪن ٿا.

## لاڳاپيل تصور
* سوچ جا ڪلاسيڪي قانون (سڃاڻپ، تضاد کان پاڪ هجڻ، وچولي جي خارج ٿيڻ)
* متبادل حالتن بابت سوچ (Counterfactual thinking)
* ذهني تجربا (Thought experiments)
* تنقيدي سوچ (Critical thinking)
* مثبت سوچ (Positive thinking)

## پڻ ڏسو
* ذھن
* شعور
* نفسيات
* فلسفو

## حوالا

زمرو:نفسيات
زمرو:فلسفو
زمرو:سنجيدگي سائنس
جادوئي بادشاهت

**ميجڪ ڪنگڊم پارڪ** يا صرف **ميجڪ ڪنگڊم**، (Magic Kingdom) فلوريڊا جي بي لِيڪ ۾ والٽ ڊزني ورلڊ ريسورٽ ۾ هڪ ٿيم پارڪ آهي. اهو 1 آڪٽوبر **1971**ع تي کوليو ويو ۽ والٽ ڊزني ڪمپني جي ملڪيت ۽ ان جي "**Experiences**" ڊويزن ذريعي هلايو ويندو آهي. هي پارڪ والٽ ڊزني پاران شروع ڪيو ويو ۽ **WED** انٽرپرائزز پاران ڊزائين ڪيو ويو هو. ڪيليفورنيا جي اناهيم ۾ ڊزني لينڊ جي نموني تي ٺهيل، ميجڪ ڪنگڊم جي ترتيب ۽ ڪشش پرين جي ڪهاڻين ۽ ڊزني دانشورانه ملڪيتن کان متاثر ٿي ڪيتريون ئي ساڳيون موضوعي خاصيتون شيئر ڪن ٿيون.

پارڪ جو آئڪن **سنڊريلا قلعو** آهي، جيڪو 1950ع جي اينيميٽڊ فلم ۾ ڏيکاريل "پري جي ڪهاڻي واري قلعي" کان متاثر آهي. سال **2024**ع ۾، پارڪ **17.83** ملين سياحن جي ميزباني ڪئي، جن ڪري اهو مسلسل اٺين سال دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل ٿيم پارڪ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گذريل **24** سالن ۾ اتر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل ٿيم پارڪ بڻيو. هي پارڪ ثقافتي ٽچ اسٽون ۽ جديد آمريڪي پاپ ڪلچر جي علامت بڻجي چڪو آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*  Celebrities at Disneyland
*  Deaths at Disneyland
*  MouseInfo.com : information on the Disneyland Resort, Disney movies and more, message boards
*  MiceChat.com : Disneyland news, Rumors, Gossip, Chat, Disney movies Games, Photos, message boards
*  Mouse Planet : a site featuring the latest park updates and upcoming attractions
*  Yesterland : pour des informations sur les attractions disparues

زمرو:جادوئي بادشاهت 
زمرو:ڊزني لينڊ
زمرو:ٿيم پارڪ
زمرو:اميوزمينٽ پارڪ
زمرو:ڊزني لينڊ ريسورٽ 
زمرو:1970 ۾ قائم ٿيل
زمرو:فلوريڊا ۾ ڊزني لينڊ
زمرو:فلوريڊا ۾ تفريحي پارڪ
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ ٿيم پارڪ
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ اميوزمينٽ پارڪ
خواندگي

**خواندگي** (Literacy) مان مراد پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن تہ **ناخواندگي** (Illiteracy) مان مراد پڙهڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت نه هجڻ آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته خواندگي جي تصور کي ٻن دورن ۾ ورهايو وئي سگهجي ٿو: 

# **1950ع کان اڳ وارو دور:** هن دور ۾ خواندگي کي صرف الفابيٽ يا اکرن جي سڃاڻپ تائين محدود سمجهيو ويندو هو (يعني لفظن جي معنيٰ سمجهڻ، پر ضروري ناهي ته انهن لفظن کي استعمال ڪرڻ جي صلاحيت به هجي).
# **1950ع کان پوءِ وارو دور:** هن دور ۾ خواندگي کي هڪ وسيع تصور ۽ عمل طور ڏٺو وڃڻ لڳو، جنهن ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ جا سماجي توڻي ثقافتي پهلو، ۽ **فنڪشنل خواندگي** (Functional literacy) پڻ شامل ڪئي وئي.

خواندگي اڄڪلهہ رڳو اکرن جي سڃاڻپ تائين محدود ناهي، پر ان ۾ معلومات کي سمجهڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ ان جو فائديمند استعمال به شامل آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* تعليم
* علم
* اسڪول
سچ

**سچ** (Truth) يا **حقيقت** مان مراد حقيقت يا حقيقت نگاري سان مطابقت آهي. هي ڪوڙ (Falsity) يا غلط بياني جي ابتڙ آهي، جيڪا دنيا جي اصل حالتن سان مطابقت نه ٿي رکي. سچ کي عام طور تي سچائيءَ جي حامل شين (truthbearers) جي هڪ خاصيت طور ڏٺو ويندو آهي، جهڙوڪ جملا، پروپوزيشن (Proposition)، يا عقيدا جيڪي شين کي ائين بيان ڪن جيئن اهي آهن. ان جو گهرو تعلق سچائي (truthfulness) سان آهي، جيڪا ايمانداري جي هڪ خوبي آهي، ۽ سچائي جي ويجهڙائي (truthlikeness) سان آهي، جيڪا انهن نظرين جي خاصيت آهي جيڪي سچ جي ويجهو هجن.

## سچ جا نظريا
سچ جي نوعيت بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، پر ان جي صحيح تعريف اڃا تائين تڪراري آهي:

* **مطابقت وارو نظريو (Correspondence theory):** هن موجب هڪ بيان تڏهن سچو آهي جڏهن اهو حقيقتن سان مطابقت رکي ٿو.
* **مربوط نظريو (Coherence theory):** هن نظريي مطابق، سچ جو دارومدار عقيدن جي وچ ۾ منطقي تسلسل ۽ هڪ ٻئي جي حمايت تي آهي.
* **عملي نظريو (Pragmatism):** عمل پسند سچ کي عملي نتيجن ۽ علمي مشقن جي حوالي سان سمجهن ٿا، جنهن موجب سچ اهو آهي جيڪو ڪم ڪري يا جيڪو لامحدود تحقيق جي معيار تي پورو لهي.
* **سيمينٽڪ نظريو (Semantic theory):** هي نظريو ڪنهن ٻوليءَ جي جملن جي سچائيءَ جي شرطن جو تجزيو ڪري ٿو.
* **ڊيفليشنري نظريا (Deflationary theories):** اهي دليل ڏين ٿا ته سچ جي ڪا خاص اندروني نوعيت ناهي.
* **نسبتي نظريا (Relativism):** نسبتي ماهرن جو خيال آهي ته ساڳيو ئي بيان هڪ نقطه نظر کان سچو ۽ ٻئي کان ڪوڙو ٿي سگهي ٿو.

سچ جي نظرين کي منطقي تضادن، جهڙوڪ **لائر پيراڊوڪس** (Liar paradox)، پاران چئلينج ڪيو ويندو آهي.

## سچ جا قسم ۽ اهميت
فلسفي جا ماهر سچ کي مختلف شعبن ۽ علمي پهچ جي لحاظ کان ورهائين ٿا، جن ۾ عقلي سچ (A priori)، لازمي سچ، اخلاقي، جمالياتي، مذهبي ۽ سائنسي سچ شامل آهن. سچ سائنسي تحقيق جي بنيادي مقصد طور مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو. تجرباتي سائنسون مشاهدي ۽ تجربي جي ذريعي سچ جي ڳولا ڪن ٿيون، جڏهن ته رسمي سائنسون بنيادي اصولن مان حاصل ڪيل استدلال تي ڀاڙين ٿيون.

ڪيترائي مذهبي روايتون سچ کي هڪ فضيلت سمجهن ٿيون ۽ ان کي خدائي سرچشمي سان منسوب ڪن ٿيون. سچ اخلاقيات، قانون، ۽ صحافت جي شعبن ۾ پڻ هڪ رهنمائي ڪندڙ معيار طور ڪم ڪري ٿو.

## تاريخي پس منظر
سچ بابت بحث قديم دور کان هندو، جين، ٻڌ ۽ يوناني سوچ ۾ موجود رهيا آهن. وچين دور ۾، عيسائي ۽ اسلامي فلسفين سچ ۽ خدا جي وچ ۾ تعلق جي ڳولا ڪئي. جديد ۽ معاصر دور ۾ اهي بحث وڌيڪ وسيع ٿيا آهن، جن ۾ سچ جي نوعيت ۽ ان جو سوچ، ٻولي ۽ حقيقت سان تعلق زير بحث رهيو آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* فلسفو
* منطق
* حقيقت پسندي
تنت

**تنت** يا **عصب** (Nerve) تنتن جي تندن (fibers) جو هڪ بنڊل آهي، جيڪو هڪ ڪيبل وانگر هوندو آهي. انهن تندن کي **ايڪسون** (Axon) چيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، تنتن کي پريفرل نرووس سسٽم (Peripheral nervous system) جو بنيادي يونٽ سمجهيو ويندو آهي. هڪ تنت بجليائي-ڪيميائي لهرن (electrochemical impulses) کي گذرڻ لاءِ رستو فراهم ڪري ٿي، جن کي **ايڪشن پوٽينشل** چيو ويندو آهي. اهي لهرون ايڪسون جي ذريعي جسم جي عضون تائين پهچن ٿيون، يا حسي تنتن (Sensory nerves) جي صورت ۾، عضون کان واپس مرڪزي تنتي نظام (Central nervous system) تائين معلومات پهچائين ٿيون. هر ايڪسون هڪ انفرادي نيورون (Neuron) جو حصو هوندو آهي، جنهن سان گڏ مددگار گھرڙا جهڙوڪ **شوان سيلز** (Schwann cells) پڻ هوندا آهن، جيڪي ايڪسون تي **مائيلين** (myelin) جي هڪ تهه چڙهائيندا آهن.

## تنت جي بناوت
هڪ تنت جي اندروني بناوت مختلف تهن تي ٻڌل هوندي آهي:
* **اينڊو نيوريم** (Endoneurium): هر ايڪسون هڪ سنئين ڳنڍيندڙ تاندورن واري تهه سان ڍڪيل هوندو آهي.
* **فيسڪلز** (Fascicles): جڏهن ڪيترائي ايڪسون پاڻ ۾ گڏجي هڪ بنڊل ٺاهيندا آهن، ته ان کي فيسڪل چيو ويندو آهي.
* **پيري نيوريم** (Perineurium): هر فيسڪل جي مٿان موجود حفاظتي تهه کي پيري نيوريم چئجي ٿو.
* **ايپي نيوريم** (Epineurium): سڄي تنت کي ٻاهران ڍڪيندڙ مضبوط تهه کي ايپي نيوريم چيو ويندو آهي.

تنتي گھرڙن (Neurons) کي وڌيڪ ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
# **حسي نيورون** (Sensory neurons): جيڪي حواس کان دماغ تائين پيغام پهچائين ٿا.
# **موٽر نيورون** (Motor neurons): جيڪي دماغ کان عضون تائين پيغام کڻي وڃن ٿا.

مرڪزي تنتي نظام (Central nervous system) ۾ اهڙي قسم جي ساختن کي تنت جي بدران **نرو ٽريڪٽس** (Nerve tracts) سڏيو ويندو آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* تنتي نظام
* دماغ
* نيورون
ماھواري

**ماھواري** (Menstruation) يا **حيض** (جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ 'پيريڊ' بہ چيو ويندو آهي) رحم جي اندروني تھ مان رت ۽ مخاطي ٽشوءَ جو ويجينا (vagina) جي ذريعي باقاعدگي سان ٿيندڙ نيڪال آهي. ماهواريءَ جو چڪر هارمونز جي واڌ ۽ گهٽتائيءَ سان طئي ٿيندو آهي. حيض تڏهن شروع ٿيندو آهي جڏهن پروجيسٽرون هارمون جو ليول گهٽجي ويندو آهي، جيڪو ان ڳالهه جي نشاني آهي ته حمل نه ٿيو آهي. حيض دوران صفائي سٿرائي برقرار رکڻ لاءِ عورتن جي صحت واريون شيون (جهڙوڪ پيڊ وغيره) استعمال ڪيون وينديون آهن.

## شروعات ۽ عرصو
پهرين ماهواري، جنهن کي **مينارڪي** چيو وڃي ٿو، عام طور تي بالغت دوران 11 کان 13 سالن جي عمر جي وچ ۾ شروع ٿيندي آهي. پر، اٺن سالن جي عمر ۾ ماهواريءَ جو شروع ٿيڻ به عام سمجهيو ويندو آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ پهرين ماهواريءَ جي اوسط عمر دير سان، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن ۾ جلد هوندي آهي.

هڪ ماهواريءَ جي پهرين ڏينهن کان وٺي ايندڙ ماهواريءَ جي پهرين ڏينهن تائين جو عرصو نوجوان عورتن ۾ 21 کان 45 ڏينهن، ۽ بالغن ۾ 21 کان 35 ڏينهن هوندو آهي، جنهن جي اوسط 28 ڏينهن ٻڌائي وڃي ٿي. هڪ وڏي مطالعي مطابق ماهواريءَ جي چڪر جي اوسط مدت 29.3 ڏينهن آهي. رت جو اخراج عام طور تي ٻن کان ستن ڏينهن تائين جاري رهندو آهي. حمل دوران ماهواري بند ٿي ويندي آهي ۽ کير پيارڻ جي شروعاتي مهينن ۾ به اڪثر ناهي ٿيندي. ٻار جي پيدائش کان پوءِ ٿيندڙ اخراج کي لوچيا (Lochia) چئبو آهي. ماهواري ۽ حمل جو امڪان **مينوپاز** (عمر جي ان حصي جتي ماهواري بند ٿئي ٿي) کان پوءِ ختم ٿي ويندو آهي، جيڪو عام طور تي 45 کان 55 سالن جي عمر ۾ ٿئي ٿو.

## علامتون ۽ پيچيدگيون
ماهواريءَ جي دوران، تقريباً 38 سيڪڙو عورتون پنهنجي روزاني جي ڪمن کي معمول مطابق ناهن ڪري سگهنديون. ماهواريءَ کان اڳ ٿيندڙ علامتون جيڪي عام زندگيءَ ۾ مداخلت ڪن، تن کي **پري مينسٽروئل سنڊروم** (PMS) چيو ويندو آهي.

تقريباً 20 کان 30 سيڪڙو عورتون PMS جو تجربو ڪن ٿيون، جنهن ۾ ڇاتيءَ ۾ نرمي، پيٽ جو ڦونڊجي وڃڻ، ٿڪ، چڙچڙائپ، ۽ مزاج جي تبديلي شامل آهن. ٻين علامتن ۾ ماهواري دوران سخت سور (جنهن کي 50 کان 90 سيڪڙو عورتون محسوس ڪن ٿيون) ۽ وڌيڪ رت جو اخراج شامل آهن. جيڪڏهن 15 سالن جي عمر تائين ماهواري شروع نه ٿئي يا 90 ڏينهن تائين ٻيهر نه ٿئي، ته ان صورتحال کي **ايمينوريا** چيو ويندو آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* صحت
* عورتن جي صحت
* بلوغت
تيزاب

**تيزاب** هڪ اهڙو ماليڪيول يا آئن آهي جيڪو يا ته پروٽان (يعني هائيڊروجن ڪيٽائن، $H^+$) ڏيڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جنهن کي **برونسٽڊ-لوري تيزاب** چئبو آهي، يا اليڪٽران جو جوڙو حاصل ڪري ڪوويلنٽ بانڊ ٺاهي سگهي ٿو، جنهن کي **ليوس تيزاب** چيو ويندو آهي.

## تيزاب جا قسم ۽ تعريفون

### برونسٽڊ-لوري ۽ آرينيس تيزاب
تيزابن جو پهريون درجو پروٽان ڏيندڙن جو آهي. آبي محلولن (aqueous solutions) جي صورت ۾، پروٽان ڏيندڙ مادا هائيڊرونيم آئن ($H_3O^+$) ٺاهيندا آهن، جن کي **آرينيس تيزاب** سڏيو ويندو آهي. برونسٽڊ ۽ لوري هن نظريي کي وڌيڪ وسيع ڪيو ته جيئن غير آبي محلولن کي به شامل ڪري سگهجي. هڪ برونسٽڊ-لوري يا آرينيس تيزاب ۾ عام طور تي هائيڊروجن جو جوهر اهڙي ڪيميائي بناوت سان جڙيل هوندو آهي، جيڪو $H^+$ خارج ڪرڻ کان پوءِ به مستحڪم رهي سگهي.

### ليوس تيزاب
تيزابن جو ٻيو درجو **ليوس تيزاب** آهن، جيڪي اليڪٽران جي جوڙي سان ڪوويلنٽ بانڊ ٺاهيندا آهن. مثال طور، بوران ٽرائي فلورائيڊ ($BF_3$)، جنهن جي بوران جوهر ۾ هڪ خالي آربيٽل هوندو آهي جيڪو ڪنهن بيس (Base) جي اليڪٽران جوڙي کي حاصل ڪري بانڊ ٺاهي سگهي ٿو. 

## تيزاب جون خاصيتون
آبي تيزابن جون ڪجهه خاصيتون هي آهن:
* انهن جو ذائقو کٽو هوندو آهي (لفظ 'Acid' لاطيني ٻوليءَ جي لفظ 'acidus' مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي 'کٽو').
* هي نيري لٽمس پيپر کي ڳاڙهو ڪري ڇڏيندا آهن.
* هي بيس (Bases) ۽ ڪجهه خاص ڌاتن (جهڙوڪ ڪلسيم) سان عمل ڪري لوڻ (Salt) ٺاهيندا آهن.
* تيزابي محلول جو **pH** قدر 7 کان گهٽ هوندو آهي. pH جيترو گهٽ هوندو، تيزابيت اوتري ئي وڌيڪ هوندي.

## عام استعمال وارا تيزاب
ڪجهه عام تيزابن جا مثال هي آهن:
* **هائيڊرو ڪلورڪ تيزاب** ($HCl$): جيڪو پيٽ ۾ هضمي جي عمل ۾ مدد ڪري ٿو.
* **ايسيٽڪ تيزاب** ($CH_3COOH$): سرڪو هن تيزاب جو هڪ هلڪو محلول آهي.
* **سلفيورڪ تيزاب** ($H_2SO_4$): جيڪو گاڏين جي بيٽرين ۾ استعمال ٿئي ٿو.
* **سائيٽرڪ تيزاب**: جيڪو کٽن ميون (جهڙوڪ ليمون ۽ نارنگي) ۾ ملي ٿو.

سخت تيزاب ۽ ڪجهه طاقتور ڪمزور تيزاب **کائيندڙ** (corrosive) هوندا آهن ۽ چمڙيءَ کي نقصان پهچائي سگهن ٿا، پر ڪاربورينس ۽ بورڪ تيزاب جهڙا استثنا به موجود آهن.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* ڪيميا
* پي ايڇ
* لوڻ
الڪوحل

**الڪوحل**(Alcohol) (عربي ٻوليءَ جي لفظ 'الڪحل' مان نڪتل) هڪ اهڙو نامياتي مرڪب (Organic compound) آهي جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ **هائيڊروڪسل** (-OH) فنڪشنل گروپ هڪ سٿيل ڪاربان (saturated carbon) جي جوهر سان جڙيل هوندو آهي.

الڪوحل جا مختلف قسم ٿين ٿا، جن ۾ سادي کان سادي مرڪب جهڙوڪ **ميٿانول** ۽ **ايٿانول** کان وٺي پيچيده مرڪب جهڙوڪ **شوگر الڪوحل** ۽ **ڪوليسٽرول** شامل آهن. 

تيلاني مرڪبن (Hydrocarbons) ۾ -OH گروپ جي موجودگي انهن جي خاصيتن ۾ وڏي تبديلي آڻي ٿي، جنهن سان انهن ۾ پاڻيءَ ڏانهن رغبت (hydrophilic) پيدا ٿئي ٿي. هي هائيڊروڪسل گروپ هڪ اهڙو مرڪز فراهم ڪري ٿو جتي ڪيترا ئي ڪيميائي عمل (Chemical reactions) ٿي سگهن ٿا.

## اهم الڪوحل ۽ انهن جا مثال
* **ميٿانول** (CH3OH): سڀ کان سادو الڪوحل، جيڪو صنعتي طور تي استعمال ٿئي ٿو.
* **ايٿانول** (C2H5OH): جيڪو شراب ۽ جراثيم ڪش دوائن (sanitizers) ۾ استعمال ٿيندو آهي.
* **گليسرول**: هڪ پيچيده الڪوحل جيڪو کاسميٽڪس ۽ دوائن ۾ ڪم اچي ٿو.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* نامياتي ڪيميا
* ڪيميا
* ماليڪيول
پليزر آئلينڊ

**پليزر آئلينڊ** (Pleasure Island) هڪ تفريحي پارڪ هو جيڪو ويڪفيلڊ، ميساچوسٽس ۾ واقع هو. هي پارڪ، جنهن کي " اتر اوڀر جو ڊزني لينڊ " سڏيو ويندو آهي،   سال 1959 کان 1969 تائين ڪاروبار ۾ هو.   پنهنجي مختصر وجود دوران اهو ڪيترن ئي مالڪن جي هٿان هليو  ۽ نيو انگلينڊ جي نسبتاً مختصر summers جي ڪري مالي طور تي معذور ٿي ويو.
ڌاتو

**ڌاتو** (Metal) (قديم يوناني لفظ 'ميٽالون' مان نڪتل) هڪ اهڙو مادو آهي جنهن کي جڏهن رڳڙيو يا کوٽيو وڃي ته اهو چمڪدار نظر اچي ٿو، ۽ بجلي توڻي گرميءَ جو سٺو موصل (conductor) هوندو آهي. اهي خاصيتون انهن ۾ موجود آزاد اليڪٽرانن جي ڪري ٿين ٿيون، جيڪي غير ڌاتوي مادي ۾ موجود ناهن هوندا. ڌاتو عام طور تي لچڪدار (ductile) هوندا آهن جن مان تارون ٺاهي سگهجن ٿيون، ۽ اهي 'ماليبل' (malleable) پڻ هوندا آهن، يعني انهن کي هٿوڙي سان ڪٽي يا دٻائي ڪنهن به شڪل ۾ آڻي سگهجي ٿو.

ڌاتو ڪو ڪيميائي عنصر ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ **لوهه**؛ ڪو مليل ڌاتو (alloy) ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ **اسٽينلیس اسٽيل**؛ يا وري ڪو ماليڪيولر مرڪب به ٿي سگهي ٿو. ڌاتن جي سائنس کي **ميٽالرجي** (Metallurgy) چيو ويندو آهي، جيڪا مادي جي سائنس (materials science) جو هڪ حصو آهي. عام ٻوليءَ ۾ اسٽيل جهڙن مرڪبن کي ڌاتو چيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪاٺ، پلاسٽڪ يا سيرامڪس کي غير ڌاتوي مادا چيو ويندو آهي.

## خاصيتون
ڌاتو مطلق صفر (absolute zero) واري گرمي پد تي به بجلي گذاري سگهن ٿا. ڪيترائي عنصر ۽ مرڪب وڏي دٻاءُ هيٺ اچي ڌاتوي شڪل اختيار ڪري وٺندا آهن؛ مثال طور، آئوڊين وڏي دٻاءُ تي آهستي آهستي ڌاتو بڻجي ويندي آهي.

ڪيميائي ترتيب (Periodic Table) ۾، ڌاتو جو اصطلاح انهن عنصرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي خالص حالت ۽ عام حالتن ۾ بجليءَ جا موصل هوندا آهن. ڪجهه ڌاتن جي مضبوطي ۽ پختگي سبب انهن کي وڏيون عمارتون، پل، گاڏيون، گهريلو سامان، اوزار ۽ ريل جي پٽڙين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

## تاريخ
ڌاتن جي استعمال جي تاريخ لڳ ڀڳ 11,000 سال اڳ **ٽامي** (Copper) جي استعمال سان شروع ٿي. سون، چاندي، لوهه، سيهو (Lead) ۽ پتل (Brass) جو استعمال به برونز دور کان اڳ ٿيندو هو. جديد دور ۾ اسٽيل جي مختلف قسمن جي تياري ۽ 1809ع ۾ سوڊيم جي دريافت کان پوءِ ڌاتن جي صنعت ۾ وڏي ترقي آئي آهي.

## قيمتي ڌاتو
تاريخي طور تي قيمتي ڌاتو جهڙوڪ سون ۽ چاندي سڪن (coinage) طور استعمال ٿيندا هئا، پر جديد دور ۾ سڪن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 23 مختلف ڪيميائي عنصر استعمال ڪيا وڃن ٿا.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* لوھ
* سون
* ڪيميا
ذائقو

**ذائقو** يا **سواد جو احساس** اهو حسي نظام آهي جيڪو سواد يا ذائقي کي محسوس ڪرڻ جو ذميوار هوندو آهي. سواد تڏهن محسوس ٿيندو آهي جڏهن وات ۾ موجود ڪو مادو زبان جي مٿاڇري تي موجود **سواد جي گھرڙن** (taste receptor cells) سان ڪيميائي عمل ڪري ٿو. سواد، سنگھڻ جي حس (Sense of smell) ۽ ٽرائيجمينل تنتي تحريڪ (جيڪا بناوت، سور ۽ گرمي پد کي محسوس ڪري ٿي) سان ملي ڪري کاڌي جي ذائقي جو تعين ڪري ٿو. انسانن ۾ سواد جا گهرڙا زبان جي مٿين حصي ۽ لڙوڻيءَ (Epiglottis) تي موجود هوندا آهن. دماغ جو هڪ حصو جنهن کي **گسٽيٽري ڪورٽيڪس** چيو وڃي ٿو، سواد جي ادراڪ جو ذميوار هوندو آهي.

## زبان جي بناوت
زبان تي هزارين ننڍڙا مليل ابھار هوندا آهن جن کي **پيپلي** (Papillae) چيو ويندو آهي، جيڪي عام اک سان ڏسي سگهجن ٿا. هر پيپلي جي اندر سواد جون سوين ڪليون (taste buds) هونديون آهن. رڳو فلي فارم پيپلي (filiform papillae) اهڙا آهن جن ۾ سواد جون ڪليون نه هونديون آهن. زبان جي اڳئين ۽ پوئين حصي تي لڳ ڀڳ 2,000 کان 5,000 تائين سواد جون ڪليون موجود هونديون آهن. ان کان علاوه وات جي ڇت، پاسن ۽ نڙيءَ ۾ پڻ اهي موجود هونديون آهن. هر ڪليءَ ۾ 50 کان 100 تائين سواد محسوس ڪندڙ گھرڙا هوندا آهن.

## بنيادي سواد
وات ۾ موجود سواد جا گهرڙا پنج بنيادي سواد محسوس ڪندا آهن:
# **مٺاڻ** (Sweetness)
# **کٽاڻ** (Sourness)
# **لوڻياٺ** (Saltiness)
# **ڪڙاڻ** (Bitterness)
# نمڪين چاشني (Umami/Savoriness)

سائنسي تجربن مان ثابت ٿيو آهي ته اهي پنجئي سواد هڪ ٻئي کان الڳ آهن. مٺاڻ، ڪڙاڻ ۽ عماني جو احساس تڏهن ٿيندو آهي جڏهن خاص مادا گھرڙن جي ميمبرين تي موجود پروٽينس سان جڙندا آهن. جڏهن ته لوڻياٺ ۽ کٽاڻ جو احساس تڏهن ٿيندو آهي جڏهن الڪلي ڌاتو يا هائيڊروجن جا آئنز سواد جي ڪلين سان ٽڪرائجن ٿا.

## ٻيا اثر انداز ٿيندڙ عنصر
کاڌي جي ذائقي ۾ صرف سواد جو ڪردار ناهي هوندو، پر ٻيا عنصر به شامل آهن:
* **سنگھڻ:** جيڪو نڪ جي ذريعي محسوس ٿئي ٿو.
* **بناوت (Texture):** جيڪو عضون جي تنتن ذريعي محسوس ٿئي ٿو.
* **گرمي پد:** جيڪو حرارتي گھرڙن ذريعي محسوس ٿئي ٿو.
* **تيزي (Pungency):** جهڙوڪ مرچن جي گرمي يا مينٿول جي ٿڌاڻ.

## حياتياتي اهميت ۽ ارتقا
چائڻ جو نظام فائدي مند ۽ نقصانڪار شين جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪري ٿو. مٺاڻ توانائي سان ڀرپور کاڌي جي نشاندهي ڪري ٿي، جڏهن ته ڪڙاڻ انسان کي زهر کان خبردار ڪري ٿي. 

عمر وڌڻ سان انسانن ۾ سواد جو احساس گهٽجڻ لڳندو آهي، پيپلي ختم ٿيڻ لڳندا آهن ۽ ٿڪ (Saliva) جي پيداوار گهٽجي ويندي آهي. سڀني مامرن (mammals) ۾ سواد جو احساس هڪ جهڙو ناهي هوندو؛ مثال طور، ٻليون مٺاڻ محسوس نه ڪري سگهنديون آهن، ۽ ڪجهه جانورن جهڙوڪ ڊولفن ۽ سِي لائن پنهنجي ارتقائي تاريخ ۾ ڪيترن ئي سوادن کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي چڪا آهن.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* ٻولي
* دماغ
* ساھ کڻڻ جو نظام
مادي جي حالت

مادي جون حالتون (states of matter) فزڪس ۾، **مادي جي حالت** يا مادي جو مرحلو (phase) انهن مختلف شڪلين کي چيو ويندو آهي جن ۾ مادو موجود ٿي سگهي ٿو. روزمره جي زندگي ۾ مادي جون چار حالتون مشاهدي ۾ اچن ٿيون: **ٿوس** (Solid)، **ٽيپي** يا مائع (Liquid)، **گئس** (Gas)، ۽ **پلازما** (Plasma).

مادي جي انهن مختلف حالتن جي سڃاڻپ انهن جي ذڙن (ايٽمن، ماليڪيولن ۽ آئنز) جي ترتيب ۽ انهن جي گڏيل رويي مان ڪئي ويندي آهي:
* **[[نھرو]] (Solid):** هن حالت ۾ ذڙا هڪ ٻئي سان مضبوطي سان جڙيل ۽ مقرر جڳهن تي هوندا آهن، جنهن ڪري مادي جي هڪ خاص شڪل ۽ مقدار (volume) هوندو آهي.
* **[[مايع|پاڻياٺ]]/ٽمندڙ (Liquid):** هن حالت ۾ ذڙا هڪ ٻئي جي ويجهو ته هوندا آهن پر اهي چرپر ڪري سگهن ٿا. ان ڪري مادي جو مقدار ته مقرر رهي ٿو پر اها پنهنجي ٿانوَ مطابق شڪل تبديل ڪري سگهي ٿي.
* **[[گيس|گئس]] (Gas):** هن حالت ۾ ذڙا هڪ ٻئي کان پري هوندا آهن ۽ آزادي سان حرڪت ڪندا آهن، جنهن ڪري گئس پنهنجي برتن جي سموري شڪل ۽ مقدار کي ڀري ڇڏيندي آهي.
* **[[پلازما (فزڪس)|پلازما]] (Plasma):** هي گئس وانگر هوندي آهي پر ان ۾ چارج ٿيل ذڙا (آئنز ۽ آزاد اليڪٽران) هوندا آهن جيڪي برقي ۽ مقناطيسي ميدانن تي اثر انداز ٿيندا آهن.

## ٻيون حالتون
مادي جي انهن روايتي حالتن کان علاوه ٻيون به ڪيتريون ئي حالتون موجود آهن. ڪجهه حالتون ٻن درجن جي وچ ۾ هونديون آهن، جهڙوڪ **ليڪوڊ ڪرسٽل** جن ۾ ٿوس ۽ ٽيپي ٻنهي جون خاصيتون هونديون آهن. مقناطيسي حالتون ائٽمن جي جڳهه بدران انهن جي اندروني مقناطيسي لهرن (spins) جي ترتيب تي منحصر هونديون آهن، جهڙوڪ فيرومگنيٽزم (ferromagnetism).

ڪجهه حالتون صرف انتهائي سخت حالتن ۾ پيدا ٿينديون آهن، جهڙوڪ:
* **بوز-آئنسٽائن ڪنڊنسيٽ** (Bose–Einstein condensate): جيڪا انتهائي ٿڌ ۾ پيدا ٿئي ٿي.
* **نيوٽران-ڊيجنريٽ مادو**: جيڪو انتهائي گهٽاڻ (density) ۾ هوندو آهي.
* **ڪوارڪ-گلون پلازما**: جيڪو انتهائي وڏي توانائي تي پيدا ٿئي ٿو.

## مرحلو ۽ حالت ۾ فرق
اصطلاح 'مرحلو' (phase) ڪڏهن ڪڏهن مادي جي حالت جي متبادل طور استعمال ٿيندو آهي، پر هڪ ئي مادي جي حالت ۾ مختلف مرحلا ٿي سگهن ٿا. مثال طور، برف پاڻيءَ جي ٿوس حالت آهي، پر مختلف دٻاءُ ۽ گرمي پد تي برف جا ڪيترائي مرحلا (crystal structures) ٿي سگهن ٿا.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* فزڪس
* ڪيميا
* ايٽم
روشنيءَ جي رفتار

**روشنيءَ جي رفتار** (Speed of Light) خالي جڳھ (vacuum) ۾ جنهن کي عام طور تي **c** سان ظاهر ڪيو ويندو آهي، هڪ عالمي فزيڪل ڪانسٽنٽ آهي. ان جي صحيح قيمت **299,792,458 ميٽر في سيڪنڊ** آهي. هيءَ قيمت بلڪل درست آهي، ڇاڪاڻ ته بين الاقوامي معاهدي موجب 'ميٽر' جي تعريف ئي اها آهي ته روشني خالي جڳهه ۾ هڪ سيڪنڊ جي 299,792,458 هين حصي ۾ ڪيترو مفاصلو طئي ڪري ٿي. اها رفتار لڳ ڀڳ هڪ ارب ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي برابر آهي.

روشنيءَ جي رفتار سڀني مشاهدو ڪندڙن لاءِ ساڳي رهي ٿي، چاهي انهن جي پنهنجي رفتار ڪيتري به هجي. ڪائنات ۾ معلومات، مادو، يا توانائي هن رفتار کان وڌيڪ تيزي سان سفر نٿا ڪري سگهن.

## اهميت ۽ اثر
اليڪٽروميگنيٽڪ ريڊيشن جا سڀئي قسم، جن ۾ نظر ايندڙ روشني به شامل آهي، خالي جڳهه ۾ **c** جي رفتار سان سفر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ عام ڪمن ۾ روشنيءَ جي رفتار تمام تيز لڳي ٿي، پر وڏن مفاصلن تي ان جا اثر واضح ٿين ٿا:
* **تارن جو مشاهدو:** زمين تان نظر ايندڙ تارن جي روشني تمام قديم ماضيءَ جي هوندي آهي، جنهن ڪري اسان ڪائنات جي تاريخ جو مطالعو ڪري سگهون ٿا.
* **خلائي رابطا:** پري موجود خلائي جهازن تائين سگنل پهچڻ ۾ ڪيئي ڪلاڪ لڳي سگهن ٿا.
* **ڪمپيوٽنگ:** ڪمپيوٽر جي اندر معلومات جي منتقليءَ ۾ روشنيءَ جي رفتار گهٽ ۾ گهٽ دير (delay) جو تعين ڪري ٿي.

## تاريخي پس منظر
اوولي رومر (Ole Rømer) پهريون ڀيرو مشاهدو ڪيو ته روشنيءَ جي رفتار محدود آهي. 1865ع ۾ جيمز ڪلرڪ مئڪسويل تجويز ڪيو ته روشني هڪ اليڪٽروميگنيٽڪ لهر آهي. بعد ۾ **البرٽ آئنسٽائن** پنهنجي نظريه اضافيت (Theory of Relativity) ۾ ٻڌايو ته روشنيءَ جي رفتار هڪ مستقل قدر آهي ۽ اها روشنيءَ جي سرچشمي جي حرڪت تي منحصر ناهي هوندي. هن پنهنجي مشهور مساوات **E = mc2** ۾ پڻ هن مستقل کي استعمال ڪيو.

## مادو ۽ روشنيءَ جي رفتار
بغير ماس (massless) وارا ذڙا جهڙوڪ فوٽون ۽ ڪشش ثقل جون لهرون (gravitational waves) هميشه **c** جي رفتار سان سفر ڪن ٿيون. اهڙا ذڙا جن ۾ ماس هوندو آهي، اهي روشنيءَ جي رفتار جي ويجهو ته پهچي سگهن ٿا پر ڪڏهن به ان تائين پهچي يا ان کان اڳتي وڌي نٿا سگهن.

## مختلف مادي ۾ رفتار
جڏهن روشني شفاف مادي جهڙوڪ شيشي يا هوا مان گذري ٿي، ته ان جي رفتار **c** کان گهٽجي ويندي آهي. روشنيءَ جي خالي جڳهه واري رفتار ۽ مادي اندر رفتار جي تناسب کي **رفريڪٽو انڊيڪس** (refractive index) چئبو آهي.
* **شيشي ۾:** روشنيءَ جي رفتار لڳ ڀڳ 200,000 ڪلوميٽر في سيڪنڊ ٿي ويندي آهي.
* **هوا ۾:** روشنيءَ جي رفتار خالي جڳهه جي مقابلي ۾ صرف 90 ڪلوميٽر في سيڪنڊ گهٽ هوندي آهي.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* روشني
* فزڪس
* نظريه اضافيت
خال

**خال** (vacuum) يا **ويڪيوم** مان مراد اهڙي جڳھ آهي جيڪا مادي کان پاڪ هجي. هي لفظ لاطيني ٻوليءَ جي لفظ 'vacuus' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "خالي" يا "ويران". عملي طور تي، اهڙي جڳهه جتي گئس جو دٻاءُ وايومينڊل جي دٻاءُ (atmospheric pressure) کان تمام گهٽ هجي، ان کي خال چيو ويندو آهي. فزڪس جا ماهر اڪثر "مڪمل خال" (perfect vacuum) جو بحث ڪندا آهن، پر ليبارٽري يا خلا ۾ موجود خال کي "جزوي خال" (partial vacuum) چيو ويندو آهي. لاطيني اصطلاح 'in vacuo' ان وقت استعمال ٿيندو آهي جڏهن ڪا شيءِ مڪمل طور تي خال سان گهيريل هجي.

## خال جو معيار
جزوي خال جي معيار جو دارومدار ان تي آهي ته اهو مڪمل خال جي ڪيترو ويجهو آهي. گئس جو دٻاءُ جيترو گهٽ هوندو، خال جو معيار اوترو ئي اعليٰ هوندو. مثال طور:
* **ويڪيوم ڪلينر:** هوا جي دٻاءُ کي تقريباً 20 سيڪڙو تائين گهٽائي سگهي ٿو.
* **الٽرا هاءِ ويڪيوم چيمبرز:** ڪيميا ۽ انجنيئرنگ ۾ استعمال ٿيندڙ اهي چيمبرز وايومينڊل جي دٻاءُ جي هڪ ٽريلين هين حصي کان به گهٽ تي ڪم ڪن ٿا.
* **ٻاهريون خلا (Outer Space):** هي سڀ کان اعليٰ معيار جو خال آهي، جتي ٻن ڪهڪشائن جي وچ واري جڳهه ۾ في مڪعب ميٽر صرف چند هائيڊروجن جا ايٽم موجود هوندا آهن.

## تاريخي پس منظر
خال قديم يوناني دور کان فلسفي جي بحث جو موضوع رهيو آهي، پر 17هين صدي تائين ان جو تجرباتي مطالعو نه ڪيو ويو هو. 1643ع ۾ **ايوانجيليستا توريچلي** (Evangelista Torricelli) پهرين ليبارٽري خال تيار ڪيو. هن پاران تيار ڪيل خال کي 'توريچلين ويڪيوم' چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ شيشي جي لٺ ۾ پارو (mercury) ڀري ان کي اونڌو ڪرڻ سان حاصل ڪيو ويو هو.

## صنعتي استعمال ۽ اهميت
20هين صديءَ ۾ روشنيءَ جي بلبن ۽ ويڪيوم ٽيوبز جي ايجاد سان خال هڪ قيمتي صنعتي اوزار بڻجي ويو. اڄڪلهه ويڪيوم ٽيڪنالاجي جو تمام وسيع استعمال ٿئي ٿو. انسان جي خلا ۾ وڃڻ کان پوءِ، سائنسدانن ۾ ان ڳالهه تي دلچسپي وڌي وئي آهي ته خال انساني صحت ۽ عام حياتيات تي ڪهڙا اثر وجهي ٿو.

## حوالا


## وڌيڪ ڏسو
* فزڪس
* دٻاءُ
* خلا