منڊي (اقتصاديات)

اقتصاديات ۾، **مارڪيٽ** يا **باقاعدي بازار** جو مطلب اهڙو نظام، ادارا، طريقا، سماجي رشتا يا بنيادي ڍانچو آهي جتي مختلف ڌريون پاڻ ۾ ڏي وٺ ڪن ٿيون. جيتوڻيڪ ڌريون شيون ۽ خدمتون سڌي ريت بدلي (barter) ذريعي به مٽائي سگهن ٿيون، پر اڪثر مارڪيٽون وڪڻندڙن تي ڀاڙين ٿيون جيڪي پنهنجي شين يا خدمتن (بشمول پورهئي جي قوت) کي خريدارن کي پئسن جي بدلي پيش ڪن ٿا. چئي سگهجي ٿو ته مارڪيٽ هڪ اهڙو عمل آهي جنهن ذريعي شين ۽ خدمتن جي قيمت مقرر ڪئي ويندي آهي. مارڪيٽون واپار ۾ سهولت فراهم ڪن ٿيون ۽ سماج ۾ وسيلن جي ورهاست ۽ تخصيص کي ممڪن بنائين ٿيون. مارڪيٽون هر ان شيءِ کي جنهن جو واپار ٿي سگهي، ان جي قدر جي سڃاڻپ ۽ قيمت لڳائڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. مارڪيٽون خودبخود اڀري سگهن ٿيون يا وري انساني مداخلت ذريعي خاص طور تي شين ۽ خدمتن جي مالڪي جي حقن جي تبديليءَ لاءِ ٺاهي سگهجن ٿيون. عام طور تي مارڪيٽون تحفي واري معيشت (Gift economy) جي جڳهه وٺن ٿيون.

مارڪيٽون مختلف قسمن جون ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ شين ۽ خدمتن جي مارڪيٽ، پورهئي ۽ سرمائي جي مارڪيٽ، جغرافيايي لحاظ کان مقامي مارڪيٽ، ملڪي مارڪيٽ يا عالمي مارڪيٽ. عالمي سطح تي به مارڪيٽون موجود آهن، مثال طور هيرن جو عالمي واپار. قومي معيشتن کي پڻ ترقي يافته يا ترقي پذير مارڪيٽن ۾ ورهايو وڃي ٿو.

روايتي اقتصاديات ۾، مارڪيٽ جو تصور ڪنهن به اهڙي جوڙجڪ سان آهي جيڪا خريدارن ۽ وڪڻندڙن کي ڪنهن به قسم جي شين، خدمتن ۽ معلومات جي ڏي وٺ جي اجازت ڏئي. پئسن سان يا پئسن کانسواءِ شين يا خدمتن جي تبديليءَ کي **ٽرانزيڪشن** يا مالياتي معاملو چيو ويندو آهي. مارڪيٽ ۾ شامل ماڻهو يا اقتصادي ايجنٽ خريدارن ۽ وڪڻندڙن تي مشتمل هوندا آهن جيڪي قيمت تي اثر انداز ٿين ٿا. هي اقتصاديات جو هڪ اهم موضوع آهي جنهن مان طلب ۽ رسد (supply and demand) جا ماڊل پيدا ٿيا آهن. هڪ اهم بحث اهو آهي ته مارڪيٽ ڪيتري حد تائين "آزاد مارڪيٽ" (free market) آهي، يعني حڪومتي مداخلت کان ڪيتري آزاد آهي. مائيڪرو اڪنامڪس بنيادي طور تي مارڪيٽ جي جوڙجڪ ۽ مارڪيٽ توازن (market equilibrium) جي ڪارڪردگي جو مطالعو ڪري ٿي؛ جڏهن توازن ڪارائتو نه رهي، تڏهن اقتصاديات جا ماهر چون ٿا ته مارڪيٽ جي ناڪامي (market failure) ٿي آهي.

## تعريف
اقتصاديات ۾، مارڪيٽ هڪ هم آهنگي وارو ميڪانيزم آهي جيڪو اقتصادي ادارن (جهڙوڪ ڪمپنيون، گهراڻا ۽ فرد) جي وچ ۾ معلومات پهچائڻ لاءِ قيمتن کي استعمال ڪري ٿو ته جيئن پيداوار ۽ ورهاست کي منظم ڪري سگهجي. رونالڊ ڪوس پنهنجي 1937ع واري مشهور مقالي "فرم جي فطرت" (The Nature of the Firm) ۾ لکيو آهي: "هڪ اقتصاديات جو ماهر اقتصادي نظام کي قيمت جي ميڪانيزم ذريعي هم آهنگ ٿيل سمجهي ٿو... اقتصادي نظريي ۾ اسان ڏسون ٿا ته پيداوار جي عنصرن جي ورهاست جو فيصلو قيمت جي ميڪانيزم ذريعي ٿئي ٿو". تنهنڪري معلومات جي منتقلي لاءِ قيمت جي ميڪانيزم جو استعمال مارڪيٽ جي بنيادي خصوصيت آهي.

هن جو مقابلو هڪ فرم (ڪمپني) سان ڪري سگهجي ٿو، جتي فرم جي اندر پيداوار جو فيصلو قيمت جي ميڪانيزم بدران انتظامي حڪم (Entrepreneur-coordinator) ذريعي ٿيندو آهي.

## قسم
مارڪيٽون پنهنجي شڪل، پيماني (مقدار ۽ جغرافيايي پهچ)، جڳهه ۽ شرڪت ڪندڙن جي لحاظ کان مختلف ٿين ٿيون. هيٺ ڪجهه اهم قسم ڏنل آهن:

### جسماني صارف مارڪيٽون

* ٻارڻ ۽ کاڌي جون مارڪيٽون: آبادگارن جون مارڪيٽون (farmers' markets)، مڇي مارڪيٽ، ۽ عام پسارڪا دڪان.
* پرچون مارڪيٽون: عوامي بازارون، بازارون، شاپنگ مال ۽ وڏا اسٽور.
* نيلامي (Auction) مارڪيٽون: جتي شين جي بولي لڳائي ويندي آهي.
* پراڻين شين جون مارڪيٽون (جهڙوڪ لنڊا بازار).

### ڪاروباري مارڪيٽون
* ٿوڪ مارڪيٽون (Wholesale markets): جتي وڏي مقدار ۾ سامان وڪرو ڪيو وڃي ٿو.
* پورهئي جي مارڪيٽ (Labour market): جتي ماڻهو پنهنجو پورهيو اجرت جي بدلي وڪڻن ٿا.
* توانائي جي مارڪيٽ (Energy markets).

### غير جسماني مارڪيٽون
* ميڊيا مارڪيٽون: جتي ريڊيو، ٽي وي ۽ انٽرنيٽ جي مواد تائين پهچ هوندي آهي.
* انٽرنيٽ مارڪيٽون (اي ڪامرس): جتي ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ ذريعي شين جي خريد و فروخت ٿئي ٿي.

### مالياتي مارڪيٽون
مالياتي مارڪيٽون اثاثن جي ڏي وٺ ۾ سهولت ڏين ٿيون. ان جا وڏا قسم آهن:
* اسٽاڪ مارڪيٽ: جتي ڪمپنين جي حصن (shares) جو واپار ٿئي ٿو.
* بانڊ مارڪيٽ: جتي قرض جي دستاويزن جو واپار ٿئي ٿو.
* ڪرنسي مارڪيٽ: جتي هڪ ملڪ جي ڪرنسي ٻئي ملڪ جي ڪرنسي سان مٽائي وڃي ٿي.
* انشورنس مارڪيٽ.

### غير قانوني مارڪيٽون
* ڪاري بازار (Black market): جتي غير قانوني شين جهڙوڪ منشيات يا غير قانوني هٿيارن جو واپار ٿئي ٿو.
* گري مارڪيٽ (Grey market): جتي قانوني شيون غير سرڪاري چينلن ذريعي وڪامي وڃن ٿيون.

## ميڪانيزم
اقتصاديات ۾، اهڙي مارڪيٽ جيڪا مداخلت کان پاڪ هجي ان کي آزاد مارڪيٽ چيو ويندو آهي. پر حقيقت ۾ قيمتون ڪڏهن ڪڏهن اجاره داري (monopoly) جي ڪري متاثر ٿين ٿيون. هڪ ڪارائتي مارڪيٽ جي ساخت کي مڪمل مقابلو (perfect competition) جي نظريي سان بيان ڪيو ويندو آهي.

جڏهن مارڪيٽ جو توازن ڪارائتو نه هجي، ته ان کي مارڪيٽ جي ناڪامي چيو ويندو آهي. ان جا سبب معلومات جي کوٽ، اجاره داري يا ٻاهرين اثرات (externalities) جهڙوڪ هوا جي گدلاڻ ٿي سگهن ٿا.

مارڪيٽ کي مقابلي واري هجڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ کان وڌيڪ خريدار يا وڪڻندڙ جي ضرورت هوندي آهي. ڪجهه ماهر چون ٿا ته واپار ٻن ماڻهن جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو پر مارڪيٽ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن ماڻهن جي ضرورت آهي ته جيئن مقابلو پيدا ٿئي.

## پڻ ڏسو
* اقتصاديات
* طلب ۽ رسد
* ڪاروبار
* مڪمل مقابلو

## حوالا