انسان دوست نفسيات

**انسان دوست نفسيات** (Humanistic psychology) هڪ نفسياتي نقطه نظر آهي جيڪو 20هين صدي جي وچ ڌاري ٻن نظرين جي جواب ۾ سامهون آيو: سگمنڊ فرائيڊ جو نفسياتي تجزيي جو نظريو ۽ بي. ايف. اسڪينر جو رويت پسندي (behaviorism). ان ڪري، ابراهيم ماسلو نفسيات ۾ هڪ "ٽين قوت" (third force) جي ضرورت تي زور ڏنو. 

انسان دوست نفسيات جي هن اسڪول 1950ع جي ڏهاڪي ۾ ماسلو جي ڪري وڏي مقبوليت حاصل ڪئي.
انسان دوست نفسيات جا ڪجهه مکيه عنصر هي آهن:
* ماڻهن کي، پاڻ کي ۽ ٻين کي ڪلي طور (Holistically) سمجهڻ (يعني انسان پنهنجن حصن جي مجموعي کان وڌيڪ ڪجهه آهي).
* فرد جي مڪمل زندگي جي تاريخ جي اهميت ۽ لاڳاپي کي تسليم ڪرڻ.
* انساني وجود ۾ ارادي (intentionality) جي اهميت کي مڃڻ.
* هڪ صحتمند شخص لاءِ زندگي جي آخري مقصد (end goal) جي اهميت کي سڃاڻڻ.

انسان دوست نفسيات روحاني اڀلاس کي پڻ نفسيات جو هڪ لازمي حصو تسليم ڪري ٿي. هي نظريو اڀرندڙ شعبي ماورائي نفسيات (transpersonal psychology) سان پڻ جڙيل آهي.

بنيادي طور تي، **انسان دوست علاج** (humanistic therapy) ذاتي شعور ۽ پنهنجي رويي تي غور ڪرڻ جي حوصلي افزائي ڪري ٿو، جيڪو مريض کي پنهنجي ذهني حالت ۽ رويي کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ته جيئن هو وڌيڪ صحتمند، تخليقي ۽ سوچيل سمجهيل عمل ڪري سگهي.

## نفسياتي تجزيي ۽ رويت پسندي سان اختلاف
ان دور جي مشهور نظرين (فرائيڊ ۽ اسڪينر) سان اختلاف ڪندي، ماسلو انسان دوست نظريي جا مکيه نقطا تيار ڪيا.
ماسلو جا انهن نظرين تي هيٺيان اعتراض هئا:

فرائيڊ جو نظريو جبري (deterministic) هو، جنهن جو مطلب هو ته اهو انساني رويي کي رڳو لاشعوري خواهشن سان منسوب ڪندو هو.
فرائيڊ ۽ اسڪينر جا نظريا سڀني انسانن بجاءِ رڳو ذهني مونجهارن ۾ مبتلا مريضن تي ڌيان ڏيندا هئا.
ٻئي نظريا انسان جي مثبت طاقت بجاءِ منفي خاصيتن تي تمام گهڻو ڌيان ڏيندا هئا.
ان جي نتيجي ۾، ماسلو لاشعور بجاءِ **شعور** تي ڌيان ڏنو ۽ هڪ نئون نظريو پيش ڪيو ته ڪيئن هر فرد پنهنجي اعليٰ ترين صلاحيتن تائين پهچي سگهي ٿو.

## بنياد (Origins)
انسان دوست نفسيات جي شروعاتي ذريعن ۾ ڪارل راجرز جو ڪم شامل آهي، جيڪو اوٽو رينڪ کان متاثر هو. راجرز جو ڌيان ان ڳالهه تي هو ته ارتقائي عمل شخصيت کي صحتمند ۽ تخليقي بڻائي. راجرز ۽ ماسلو هن مثبت نفسيات کي ان ڪري متعارف ڪرايو جو هو نفسياتي تجزيي (psychoanalysis) کي تمام گهڻو مايوس ڪندڙ سمجهندا هئا.

### تصوراتي بنياد

جيتوڻيڪ جديد انسان دوست نفسيات 1960ع جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿي، پر انسان دوستي (Humanism) جا بنياد قديم چين، يونان ۽ روم جي تهذيبن ۾ ملن ٿا. جديد انسان دوست نقطه نظر جا روح وجوديت (existentialism) ۽ مظهريات (phenomenology) جي سوچ ۾ آهن.

جڏهن ته رويت پسندي (Behaviorism) کي ماسلو "پهريون قوت" چيو هو، جيڪا شعور جي موضوعي ڊيٽا کي خارج ڪندي هئي، نفسياتي تجزيي (Psychoanalysis) کي "ٻي قوت" چيو ويو. ماسلو پوءِ "ٽين قوت" جي ضرورت تي زور ڏنو، چيو ته "فرائيڊ اسان کي نفسيات جو رڳو بيمار حصو ڏنو آهي، هاڻي اسان کي ان کي صحتمند حصي سان ڀرڻ گهرجي."
1964ع ۾ جيمس بجنٽل پاران لکيل هڪ مقالي ۾ انسان دوست نفسيات جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا هئا:
:انسان پنهنجن حصن جي مجموعي کان مٿانهون آهي؛ کيس رڳو اجزاء ۾ نٿو ورهائي سگهجي.
:انسان جو وجود هڪ منفرد انساني تناظر ۽ ڪائناتي ماحول ۾ آهي.
:انسان باشعور آهي ۽ پنهنجي هجڻ جو شعور رکي ٿو.
:انسان چونڊ ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو ۽ ان ڪري ذميوار آهي.
:انسان ارادي وارو آهي، مقصدن تي نظر رکي ٿو، ۽ زندگيءَ جي معنيٰ، قدر ۽ تخليق کي ڳولي ٿو.

## سائنسي تحقيق جو رخ
انسان دوست نفسيات جا ماهر عام طور تي يقين نٿا رکن ته انساني شعور ۽ رويي کي رڳو عام سائنسي تحقيق ذريعي سمجهي سگهجي ٿو. کين اعتراض آهي ته روايتي تحقيقي طريقا طبيعي سائنس (physical sciences) مان ورتل آهن جيڪي انساني معنيٰ ۽ زندگي جي پيچيدگين کي سمجهڻ لاءِ ڪافي نه آهن.
تنهن هوندي به، انسان دوست نفسيات پنهنجي شروعات کان ئي انساني رويي جي سائنسي تحقيق ۾ شامل رهي آهي، پر اهي تحقيق جي اهڙن طريقن جا حامي آهن جيڪي انساني عظمت ۽ معنيٰ کي اهميت ڏين.

## حوالا