کليل سماج

**کليل سماج** () هڪ اصطلاح آهي جيڪو فرانسيسي فلسفي هينري برگسن 1932ع ۾ وضع ڪيو هو، ۽ اهو هڪ متحرڪ نظام کي بيان ڪري ٿو جيڪو اخلاقي عالمييت ڏانهن مائل هجي. برگسن کليل سماج جو مقابلو ان سان ڪيو جنهن کي هن **بند سماج** چيو، جيڪو قانون، اخلاق يا مذهب جو هڪ بند نظام هوندو آهي. برگسن جو خيال آهي ته جيڪڏهن تهذيب جا سڀئي نشان ختم ٿي وڃن ته به بند سماج جي ٻين کي شامل ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري جبلت باقي رهندي.

کليل سماج جي خيال کي ٻي عالمي جنگ دوران آسٽريائي ڄائي يهودي فلسفي ڪارل پاپپر وڌيڪ هٿي ڏني. پاپپر ان کي هڪ تاريخي تسلسل جي حصي طور ڏٺو جيڪو نامياتي، قبائلي، يا بند سماج کان شروع ٿي، کليل سماج (جيڪو روايتن تي تنقيدي رويي سان نمايان آهي) کان ٿيندو هڪ تجريدي يا غير ذاتي سماج تائين پهچي ٿو، جتي آمهون سامهون رابطي جي کوٽ هوندي آهي.

## تاريخ
پاپپر قديم يونانين کي قبائلي نظام کان کليل سماج ڏانهن منتقلي جي شروعات ڪندڙ طور ڏٺو، جن کي پهرين دفعو گهٽ ذاتي گروهي تعلقات جي ڪري پيدا ٿيندڙ دٻاءُ جو مقابلو ڪرڻو پيو.

جڏهن ته قبائلي ۽ اجتماعي سماج فطري قانونن ۽ سماجي رسمن جي وچ ۾ فرق نٿا ڪن، تنهنڪري ماڻهن پاران انهن روايتن کي چئلينج ڪرڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي جن کي هو مقدس يا جادوئي سمجهندا آهن. ان جي برعڪس کليل سماج جي شروعات فطري ۽ انسان جي ٺاهيل قانون جي وچ ۾ فرق، ۽ اخلاقي چونڊن لاءِ ذاتي ذميواري ۽ جوابدهي جي واڌ سان ٿئي ٿي.

پاپپر دليل ڏنو ته انفراديت، تنقيد ۽ انسانيت جي خيالن کي هڪ دفعو جڏهن ماڻهو سمجهي وڃن ته پوءِ انهن کي دٻائي نٿو سگهجي، ۽ تنهنڪري بند سماج ڏانهن واپس وڃڻ ناممڪن آهي، پر ساڳئي وقت هن "قبائلي سماج جي گم ٿيل گروهي جذبي" جي لڳاتار جذباتي ڇڪ کي پڻ تسليم ڪيو، جيڪو مثال طور 20هين صدي جي مطلق العنانيت ۾ ظاهر ٿيو.

جيتوڻيڪ پاپپر جي مطالعي واري دور کان وٺي کليل سماج جو پکيڙ وڌيو آهي، پر ان جو سبب شايد پاپپر جي وڪالت کان وڌيڪ جديديت جي معاشي ترقي آهي. ترقي تي ٻڌل صنعتي سماجن کي پنهنجي ميمبرن کان تعليم، گمنامي ۽ سماجي تحرڪ جي ضرورت هوندي آهي — اهي عناصر ڪيتريون ئي روايتي ريتن سان مطابقت نٿا رکن پر انهن تجريدي سماجي لاڳاپن جي تقاضا ڪن ٿا جن کي جارج سميل شهري ذهني رويي جي خاصيت قرار ڏنو هو.

## وصف
ڪارل پاپپر کليل سماج جي وصف اها ڪئي آهي ته "اهو سماج جنهن ۾ فرد کي ذاتي فيصلن جو مقابلو ڪرڻو پوي" جيئن ته "جادوئي يا قبائلي يا اجتماعي سماج" جي برعڪس هجي.

هن جو خيال هو ته صرف جمهوريت ئي هڪ اهڙو ادارتي ميڪانيزم فراهم ڪري ٿي جنهن ذريعي خونريزي، انقلاب يا بغاوت جي ضرورت کان سواءِ سڌارا ۽ قيادت جي تبديلي آڻي سگهجي ٿي.

## تنقيدي علم
پاپپر جو کليل سماج جو تصور سياسي کان وڌيڪ علمياتي (epistemological) آهي. جڏهن پاپپر پنهنجو ڪتاب *[[The Open Society and Its Enemies]]* لکيو، تڏهن هن جو مڃڻ هو ته سماجي سائنس فاشزم ۽ ڪميونزم جي فطرت کي سمجهڻ ۾ ناڪام رهي آهي، ڇاڪاڻ ته اهي سائنسون ناقص علميات تي ٻڌل هيون. مطلق العنانيت علم کي سياسي بنائڻ تي مجبور ڪيو جنهن ڪري تنقيدي سوچ ناممڪن ٿي وئي ۽ مطلق العنان ملڪن ۾ علم جي تباهي ٿي.

پاپپر جو نظريو ته علم عارضي ۽ چڪ يا غلطي جو شڪار ٿي سگهي ٿو، اهو ظاهر ڪري ٿو ته سماج کي متبادل نقطي نظر لاءِ کليل رهڻ گهرجي. کليل سماج جو تعلق ثقافتي ڪثرتيت ۽ مذهبي ڪثرتيت سان آهي؛ اهو هميشه سڌاري لاءِ تيار هوندو آهي ڇاڪاڻ ته علم ڪڏهن به مڪمل ناهي هوندو پر هميشه جاري رهندو آهي: "جيڪڏهن اسان انسان رهڻ چاهيون ٿا، ته پوءِ صرف هڪ ئي رستو آهي، کليل سماج جو رستو... اڻڄاتل، غير يقيني ۽ غير محفوظ رستي ڏانهن".

بند سماج ۾، يقيني علم ۽ حتمي سچائي جي دعويٰ حقيقت جي هڪ مخصوص ورزن کي مڙهڻ جي ڪوشش ڪندي آهي. اهڙو سماج فڪر جي آزادي لاءِ بند هوندو آهي. ان جي برعڪس، کليل سماج ۾ هر شهري کي تنقيدي سوچ رکڻ جي ضرورت هوندي آهي، جنهن لاءِ فڪر ۽ اظهار جي آزادي ۽ اهڙا ثقافتي ۽ قانوني ادارا گهربل هوندا آهن جيڪي ان ۾ مدد ڪري سگهن.

## وڌيڪ خاصيتون
انسانيت، مساوات ۽ سياسي آزادي کليل سماج جون بنيادي خاصيتون آهن. ان ڳالهه جو اعتراف ايٿنس جي جمهوريت جي هڪ رياستدان پيريڪلس پنهنجي مشهور تقرير ۾ ڪيو هو: "عوامي زندگي ۾ ترقي جو دارومدار صلاحيت تي هوندو آهي، طبقاتي خيالن کي ميرٽ ۾ مداخلت جي اجازت ناهي هوندي؛ نه وري غربت ڪنهن جي رستي ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، جيڪڏهن ڪو ماڻهو رياست جي خدمت ڪرڻ جي اهل آهي، ته هو پنهنجي حالت جي گمنامي جي ڪري نٿو روڪيو وڃي. جيڪا آزادي اسان پنهنجي حڪومت ۾ ماڻيون ٿا، اها اسان جي عام زندگي تائين پڻ پکڙيل آهي."

## خدشا
سيڙپڪار ۽ فيلانٿروپسٽ جارج سوروس، جيڪو پاڻ کي ڪارل پاپپر جو پوئلڳ سڏائي ٿو، دليل ڏنو ته جديد اشتهار بازي ۽ شعوري سائنس (cognitive science) جي استعمال ذريعي عوام کي ٺڳڻ جي طريقن، پاپپر جي کليل سماج واري نظريي تي سوال اٿاريا آهن. ڇاڪاڻ ته ووٽرن جي حقيقت بابت سوچ کي آساني سان تبديل ڪري سگهجي ٿو، تنهنڪري جمهوري سياسي بحث لازمي طور تي حقيقت جي بهتر سمجهه ڏانهن نٿو وٺي وڃي. سوروس جو چوڻ آهي ته اختيارن جي ورڇ، اظهار جي آزادي ۽ آزاد چونڊن سان گڏ سچائي جي تلاش لاءِ هڪ واضع عزم پڻ ضروري آهي.

تنهن هوندي، پاپپر کليل سماج کي نه ته جمهوريت، نه وري سرمائيداري يا آزاد معيشت (laissez-faire) سان ملائي ٿو، بلڪه ان جو مقصد فرد جو هڪ تنقيدي ذهني رويو آهي جيڪو ڪنهن به قسم جي اجتماعي گروه سوچ (group think) جي مقابلي ۾ هجي.

## پڻ ڏسو

* ڄاڻ جي آزادي
* جمهوريت
* کليل حڪومت
* اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ

## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
* R. B. Levinson, *In Defence of Plato* (1953)
* Charles Arthur Willard. *Liberalism and the Problem of Knowledge: A New Rhetoric for Modern Democracy*, University of Chicago Press, 1996.

## بيروني لنڪس
* 

زمرو:معاشرتي تصور