open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دھشت جو دور

**دهشت جو دور** (فرانسيسي ۾: La Terreur) فرانسيسي انقلاب جو اهو دور هو جڏهن، پهرين فرانسيسي جمهوريه جي قيام کانپوءِ، وڏي پئماني تي قتل عام ۽ عوامي موت جون سزائون ڏنيون ويون. هي سڀ ڪجهه وفاقي بغاوتن، انقلابي جوش، مذهب دشمني ۽ "عوامي تحفظ جي ڪميٽي" پاران غداري جي الزامن جي ردعمل ۾ ڪيو ويو. جيتوڻيڪ نيشنل ڪنوينشن ڪڏهن به سرڪاري طور تي دهشت کي قانوني پاليسي قرار نه ڏنو هو، پر ان کي هڪ تصور طور استعمال ڪيو پئي ويو.

تاريخ نويسن ۾ ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته هي دور ڪڏهن شروع ٿيو. ڪجهه ان کي 1793ع کان شروع ٿيل سمجهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه 1792ع جي سيپٽمبر واري قتل عام کي ان جو آغاز قرار ڏين ٿا. ول ڊيورانٽ (Will Durant) جي مطابق، هي دور 17 سيپٽمبر 1793ع جي "مشڪوڪ ماڻهن بابت قانون" (Law of Suspects) کان وٺي 28 جولائي 1794ع تي ميڪسيميلين روبسپيئر جي موت تائين هليو.

دهشت جو هي دور جولائي 1794ع ۾ روبسپيئر جي زوال سان ختم ٿيو، جنهن کي "ٿرميڊورين ري ايڪشن" (Thermidorian Reaction) چيو ويندو آهي. ان وقت تائين پوري فرانس ۾ 16,594 سرڪاري موت جون سزائون ڏنيون ويون هيون، جن مان 2,639 سزائون رڳو پيرس ۾ ڏنيون ويون. ان کانسواءِ، هڪ اندازي موجب 10 کان 20 هزار ماڻهو بغير ڪنهن مقدمي جي ماريا ويا يا جيلن ۾ مري ويا.

## پس منظر

### روشنيءَ جي تحريڪ (Enlightenment) جو اثر

روشن خياليءَ جي تحريڪ جي خيالن، خاص طور تي عقلي سوچ، سماج جي قانوني ۽ اخلاقي بنيادن کي چئلينج ڪيو. **جيان جيڪس روسو** (Jean-Jacques Rousseau) جي ڪتاب "سماجي معاهدو" (Social Contract) اها ڳالهه ڪئي ته هر انسان ڪجهه حقن سان پيدا ٿيو آهي ۽ حڪومت جو ڪم انهن حقن جي حفاظت ڪرڻ آهي. روبسپيئر جو خيال هو ته جمهوريه تڏهن ئي ڪامياب ٿي سگهي ٿي جڏهن انهن ماڻهن کي ختم ڪيو وڃي جيڪي ملڪ جي مفادن (General Will) جي خلاف آهن.

### پرڏيهي حملي جو خطرو
فرانسيسي انقلاب جي شروعات ۾، يورپ جي بادشاهتن ان کي نظرانداز ڪيو، پر بعد ۾ آسٽريا ۽ پروشيا (Prussia) فرانس ۾ بادشاهت جي بحاليءَ لاءِ مداخلت شروع ڪئي. ان جي جواب ۾، فرانس 20 اپريل 1792ع تي جنگ جو اعلان ڪيو. مسلسل شڪستن ۽ پرڏيهي فوجن جي پيرس ڏانهن پيشقدمي حڪومت کي مجبور ڪيو ته هو سخت قدم کڻي ته جيئن ملڪ کي متحد رکي سگهجي.

### عوامي دٻاءُ ۽ مذهبي تبديليون
پيرس جا پورهيت، جن کي "سانس ڪلوٽس" (sans-culottes) چيو ويندو هو، حڪومت تي مسلسل دٻاءُ وجهندا هئا ته هو انقلاب جي دشمنن ۽ اميرن کي سخت سزائون ڏئي. ان سان گڏوگڏ، انقلابين فرانسيسي سماج تان ميسحي مذهب جو اثر ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. چرچ جي زمينن تي قبضو ڪيو ويو، پادرين کي ملڪ مان ڪڍيو ويو ۽ روايتي ڪئلينڊر کي بدلي هڪ نئون "انقلابي ڪئلينڊر" متعارف ڪرايو ويو.

## دهشت جو اوزار: گلوٽين (Guillotine)
هن دور ۾ موت جي سزا ڏيڻ لاءِ گلوٽين جو استعمال تمام گهڻو عام ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کي انساني ۽ برابري وارو طريقو سمجهيو ويندو هو.

## حوالا
رابندر نرتيا ناٽيا

**رابندر نرتيا ناٽيا** بنگال جي نوبل انعام ماڻيندڙ رابندر ناٿ ٽئگور جي ترتيب ڏنل چار سنگيت ناٽڪ *چترنگدا* ، *چنداليڪا* ، *شياما ۽ شرابنگتا*جو گروپ آهي.  انهن ڪمن جي مکيه ڳڻ اهو آهي ته ڪهاڻي پوريءَ ريت ناچ ۽ گيت وسيلي ٻڌائي وئي آهي. انهن ۾ شامل ناچ ٽئگور جي ٺاهيل ناچ جي روپ ۾ هئا. ٽئگور اڳئين ڪمن جهڙوڪ *تاشر ديش* (ڪارڊ جو ديس)، جيتوڻيڪ انهن کي *رابندر نرتيا ناٽيا* نه سمجهيو ويندو آهي. 

بنيادي طور تي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ شانتي نيڪيتن جي وشوا-ڀارتي يونيورسٽيءَ ۾ تيار ڪيل هي رچنايون، ٽيگور جي 'ڀاوا نرتيا' (Bhavanritya)؛ مضبوط ڪلاسيڪي اصولن کان آزاد، گهٽ ۾ گهٽ اسٽيجنگ ۽ رواني واري ڪوريوگرافي سان گڏ اندروني جذباتي حالتن تي زور ڏيندڙ ناچ جي سنگم کي ظاهر ڪن ٿيون. اهم رچنائن ۾ چترنگدا (1936ع) شامل آهي، جيڪا هڪ جنگجو شهزاديءَ جي تبديليءَ ۽ صنفي لچڪ (gender fluidity) کي نئين سر ڏيکاري ٿي؛ چانڊاليڪا (1938ع)، جيڪا هڪ اڇوت زائفان جي بااختيار بڻجڻ کانپوءِ ذات پات جي تعصب جو مقابلو ڪري ٿي؛ ۽ شياما (1939ع)، جيڪا هڪ طوائف جي شيفا (شوا) اڳيان وينتيءَ ذريعي عقيدت ۽ اخلاقي قربانيءَ جي جاچ ڪري ٿي؛ اهي اهڙيون تخليقون آهن جيڪي ٽيگور نه رُڳو لکيون پر شانتي نيڪيتن جي پهرين پريميئرز ۾ انهن جي هدايتڪاري پڻ ڪئي، جنهن ۾ اڪثر هن پنهنجي شاگردن، جهڙوڪ پرتيما ديوي سان گڏجي ناچ جي ترتيب (ڪوريوگرافي) ۽ لباس تي ڪم ڪيو.

## پڻ ڏسندا

* شانتي نڪيتن

## حوالا

*   2022-08-11 تي  
* 

زمرو:بنگال جي ثقافت
ريگيوليٽري ڪاليج

**ريگيوليٽري ڪاليجز** (Regulatory colleges) ڪئناڊا ۾ اهڙا قانوني ادارا آهن جن کي ڪنهن خاص پيشي جي مشق کي منظم ڪري عوامي مفاد جي خدمت ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي آهي. اهي رياست طرفان منظور ٿيل ادارا آهن جن جو مقصد ڪئناڊا جي اندر پنهنجي پيشي جي مشق کي قانوني طور تي منظم ڪرڻ آهي.

اڪثر ريگيوليٽري ڪاليج ايسوسيئيشن جي آرٽيڪل يا انڪارپوريشن جي بدران پارليامينٽ جي ايڪٽ ذريعي قائم ڪيا ويندا آهن، ۽ عام طور تي انهن کي قانوني شخصيت حاصل ڪرڻ لاءِ رجسٽريشن جي ضرورت نه هوندي آهي. ريگيوليٽري ڪاليج بڻائيندڙ قانون سازي عام طور تي وفاقي بدران صوبائي هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪئناڊا جو آئين اڪثر پيشي ورانه سرگرمين جي تنظيم کي وفاقي بدران صوبائي ذميواري بڻائي ٿو. اهي ڪنهن خاص شعبي ۾ ڪم ڪرڻ جي گهرج طور قانون سازي ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. مثال طور، اونٽاريو ۾ ڪوبه ورڪر "لازمي واپار" (compulsory trade) طور درج ٿيل ڪنهن به هونرمند واپار ۾ اونٽاريو ڪاليج آف ٽريڊز جي رڪنيت کان سواءِ ڪم نٿو ڪري سگهي.
مخصوص انفرادي ريگيوليٽري ڪاليجن کي صوبائي پارليامينٽ جي ايڪٽن ذريعي خاص اختيار ۽ ذميواريون ڏنيون وينديون آهن. انهن کي ميمبرن (جن کي رجسٽرنٽ يا لائسنس هولڊر پڻ چيو ويندو آهي) جي بدانتظامي جي واقعن جي جاچ ڪرڻ، ۽ بدانتظامي ۾ ملوث ميمبرن کي خارج ڪرڻ يا انهن تي الزام لڳائڻ ذريعي عوام جي حفاظت جي ذميواري ڏني وئي آهي.

بدانتظامي ۾ ارادي طور تي ڪيل غلط ڪم شامل ٿي سگهن ٿا، پر ان ۾ ڪاليج پاران مقرر ڪيل معيار مطابق ڪم نه ڪرڻ، يا قائم ڪيل اخلاقي ضابطن تي عمل نه ڪرڻ، يا ڪاليج جي ڪنهن قانون (Bylaw) جي خلاف ورزي ڪرڻ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.

بدانتظامي جي جاچ ڪرڻ کان علاوه، ريگيوليٽري ڪاليجن جي اها به ذميواري آهي ته اهي ميمبرن جو هڪ عوامي رجسٽر برقرار رکن.

## حوالا

زمرو:ريگيوليٽري ڪاليجز
اسڪندريہ لائبريري

اسڪندريہ، مصر ۾ واقع **اسڪندريہ جي لائبريري**، قديم دنيا جي وڏين ۽ اهم لائبريرين مان هڪ هئي. هي لائبريري هڪ وڏي تحقيقاتي اداري جو حصو هئي جنهن کي Mouseion چيو ويندو هو، جيڪو ميوزز (فنون جي نون ديوين) لاءِ وقف هو. اسڪندريہ ۾ هڪ عالمي لائبريري جو خيال ممڪن طور تي Demetrius of Phalerum پاران بطليموس پهرين سوٽر کي ڏنو ويو هو، پر لائبريري پاڻ شايد سندس پٽ بطليموس ٻئي فيلاڊيلفس جي دور ۾ تعمير ٿي. لائبريريءَ تيزيءَ سان ڪيترائي پاپائرس سڪرول حاصل ڪيا، جنهن جو وڏو سبب بطليموس بادشاهن جي جارحانه حڪمت عملي هئي. اهو معلوم ناهي ته ڪنهن به وقت اتي ڪيترا سڪرول موجود هئا، پر اندازا 40,000 کان 400,000 تائين ٻڌايا وڃن ٿا.

اسڪندريہ کي علم ۽ سکيا جي گاديءَ جو هنڌ سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ هن عظيم لائبريريءَ جو وڏو هٿ هو. ٽين ۽ ٻي صدي قبل مسيح دوران ڪيترن ئي بااثر عالمن هتي ڪم ڪيو، جن ۾ شامل آهن: Zenodotus (جنهن هومر جي ڪمن کي معياري بڻايو)؛ Callimachus (جنهن دنيا جو پهريون لائبريري ڪيٽلاگ تيار ڪيو)؛ Eratosthenes (جنهن زمين جي گهيري جو درست اندازو لڳايو)؛ ۽ Hero of Alexandria (جنهن پهريون ٻاف وارو انجن ايجاد ڪيو).

لائبريريءَ جو اثر صدين تائين گهٽبو ويو. 48 قبل مسيح ۾ جوليس سيزر جي گهرو ويڙهه دوران لائبريريءَ کي اتفاقي طور تي باهه لڳي هئي، پر اهو واضح ناهي ته ڪيترو نقصان ٿيو. رومي دور ۾ فنڊن جي کوٽ سبب هي ادارو وڌيڪ ڪمزور ٿي ويو. اندازو آهي ته 270 کان 275 عيسوي جي وچ ۾ اسڪندريہ تي حملن دوران لائبريريءَ جو بچيل حصو به تباهه ٿي ويو.

## تاريخي پس منظر

اسڪندريہ جي لائبريري پنهنجي قسم جي پهرين لائبريري نه هئي. قديم يونان ۽ ويجھي اوڀر (Near East) ۾ لائبريرين جي هڪ ڊگهي روايت موجود هئي. لکيل مواد جو قديم ترين رڪارڊ قديم سوميري شهر Uruk مان 3400 قبل مسيح ڌاري ملي ٿو. قديم ويجهي اوڀر جي سڀ کان مشهور لائبريري اشور بانيپال جي لائبريري هئي، جيڪا ستين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪئي وئي هئي.

323 قبل مسيح ۾ اسڪندر اعظم جي وفات کانپوءِ سندس سلطنت ٽن حصن ۾ ورهائجي وئي، جنهن ۾ مصر جو حصو بطليموسي خاندان (Ptolemaic dynasty) جي حصي ۾ آيو، جن اسڪندريہ کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. بطليموسي بادشاهه يوناني ثقافت ۽ علم کي سڄي دنيا ۾ ڦهلائڻ چاهيندا هئا. لائبريريون ڪنهن به شهر جي وقار ۾ اضافو ڪنديون هيون ۽ عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪينديون هيون.

## بطليموسي سرپرستي هيٺ

### قيام

لائبريري جي قيام بابت معلومات تاريخ ۽ ڏند ڪٿائن جو مجموعو آهي. قديم ترين ذريعو 'ليٽر آف ارسٽياس' (Letter of Aristeas) آهي، جيڪو 180 کان 145 قبل مسيح جي وچ ۾ لکيو ويو. لائبريري Brucheion (شاهي حصي) ۾ Mouseion جي حصي طور تعمير ڪئي وئي هئي.

### شروعاتي واڌارو ۽ تنظيم
بطليموسي حڪمرانن جو مقصد لائبريريءَ کي سموري علم جو مجموعو بڻائڻ هو. هنن ڪتابن جي خريداريءَ لاءِ وڏا فنڊ فراهم ڪيا. هنن شاهي ايجنٽن کي دنيا جي مختلف حصن ۾ موڪليو ته جيئن هر موضوع ۽ هر ليکڪ جا ڪتاب گڏ ڪيا وڃن. يوناني طبيب Galen مطابق، جيڪو به ٻيڙو اسڪندريہ جي بندرگاهه تي ايندو هو، ان تي موجود ڪتاب لائبريري کڻي ويندا هئا، جتي انهن جا نقل تيار ڪيا ويندا هئا. اصل ڪتاب لائبريري ۾ رکيا ويندا هئا ۽ نقل مالڪن کي واپس ڪيا ويندا هئا.

## حوالا
انساني وڌيڪ آبادي

upright=1.4|thumb|عالمي آباديءَ ۾ واڌ، 1700-2100 (2024 جو اندازو)
[thumb|250px|1800ع کان وٺي اربن ۾ عالمي [عالمي آبادي|انساني آبادي. ڊيٽا گڏيل قومن جي اندازن تان ورتل.]]
**انساني وڌيڪ آبادي** (Human overpopulation) يا انساني آباديءَ جو حد کان وڌڻ (Human population overshoot) اها صورتحال آهي جنهن ۾ انساني آبادي ايتري وڌي وڃي جو ان کي ماحول يا وسيلن ذريعي ڊگهي عرصي تائين سنڀالي نه سگهجي. انساني وڌيڪ آبادي تي عام طور تي عالمي آباديءَ جي تناظر ۾ بحث ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو انفرادي ملڪن، علائقن ۽ شهرن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.

1804ع کان وٺي، عالمي انساني آبادي 1 ارب مان وڌي 8 ارب ٿي وئي آهي، جنهن جو سبب طبي ترقي ۽ بهتر زرعي پيداوار آهي. سالياني عالمي آباديءَ جي واڌ 1968ع ۾ 2.1 سيڪڙو جي بلند ترين سطح تي هئي ۽ تڏهن کان گهٽجي 1.1 سيڪڙو تي اچي وئي آهي. گڏيل قومن جي تازي اندازن مطابق، عالمي آبادي 2050ع ۾ 9.7 ارب تائين پهچڻ جي اميد آهي ۽ 2080ع جي ڏهاڪي ۾ تقريبن 10.4 ارب ماڻهن سان پنهنجي عروج تي پهچندي، جنهن کان پوءِ ان ۾ گهٽتائي ايندي، ڇاڪاڻ ته سڄي دنيا ۾ زرخيزي جي شرح (Fertility rates) گهٽجي رهي آهي. ٻيا ماڊل ان ڳالهه تي متفق آهن ته آبادي 2100ع کان اڳ يا پوءِ مستحڪم ٿي ويندي. ان جي ابتڙ، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته عالمي زرخيزي جي شرح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سب-رپليسمنٽ ليول کان هيٺ ڪري چڪي آهي ۽ آبادي 2061ع تائين 9.5 ارب تي پهچي پنهنجي عروج تي هوندي.
انگريزيءَ ۾ وڌيڪ آباديءَ تي شروعاتي بحث ٿامس مالٿس جي ڪم سان شروع ٿيو. وڌيڪ آباديءَ جا بحث مالٿسزم ۽ ان جي 'مالٿسي آفت' جي پيروي ڪن ٿا، جيڪا هڪ مفروضي صورتحال آهي جتي آبادي زرعي گنجائش کان وڌي وڃي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏڪار يا وسيلن تي جنگ، غربت ۽ ماحولياتي تباهي پيدا ٿئي ٿي. وڌيڪ آباديءَ جي تصور کي پال ايرلچ پنهنجي 1968ع واري ڪتاب 'دي پاپوليشن بم' (The Population Bomb) ذريعي مشهور ڪيو. ايرلچ وڌيڪ آباديءَ کي حد کان وڌيڪ واپرائڻ (Overconsumption) سان ڳنڍيو آهي.
اعتقاد ته عالمي آبادي برقرار رکڻ لاءِ تمام وڏي ٿي ويندي، هڪ تڪراري بحث جو موضوع آهي. جيڪي وڌيڪ آباديءَ کي هڪ حقيقي خطرو سمجهن ٿا، انهن جو دليل آهي ته وسيلن جي استعمال جي وڌندڙ سطح ماحول جي برداشت جي صلاحيت کان وڌي وڃي ٿي. ان جو تعلق حياتياتي تنوع جي کوٽ، بک ۽ غذائي کوٽ، ۽ وسيلن جي ختم ٿيڻ سان آهي. ٻئي طرف، نقادن جو چوڻ آهي ته آبادي جي واڌ جا خدشا وڌائي پيش ڪيا ويا آهن ۽ اصل مسئلو وسيلن جي غير مساوي ورڇ ۽ حد کان وڌيڪ واپرائڻ آهي.
## جائزو
thumb|260px|1950ع کان پوءِ علائقائي ۽ عالمي آبادي. 2100ع تائين آبادي جو اندازو گڏيل قومن جي وچولي منظرنامي تي ٻڌل آهي.
جديد حامين جو خيال آهي ته وڌيڪ آبادي، آبادي جي واڌ ۽ حد کان وڌيڪ واپرائڻ هڪ ٻئي تي منحصر آهن ۽ ماحولياتي مسئلن جهڙوڪ موسمياتي تبديلي جا بنيادي سبب آهن. آئي پي سي سي (IPCC) جي 2022 جي رپورٽ مطابق، في ڪس جي ڊي پي (GDP) ۽ آبادي جي واڌ فوسل فيول مان نڪرندڙ ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ گئس جا سڀ کان وڏا سبب آهن. ڪيترائي سائنسدان پائيدار سماج جي قيام لاءِ آبادي ۾ گهٽتائيءَ جا حامي آهن.
thumb|آباديءَ جي واڌ کي اڪثر آبادي جي پيراميڊن سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. پيراميڊ جا حصا عورتن کان مردن تائين عمودي طور تي الڳ ٿيل آهن ۽ عمر جي گروپن جي بنياد تي ورهايل آهن.

وڌيڪ آبادي جا مفروضا تڪراري آهن. ڪيترائي آبادي نگار ۽ ماحوليات جا ماهر ان بنيادي ڳالهه سان اختلاف رکن ٿا ته دنيا آبادي جي موجوده رفتار کي برداشت نٿي ڪري سگهي. ان کان علاوه، ڪيترن ئي معاشي ماهرن جو چوڻ آهي ته تاريخي طور تي وسيلن جي کوٽ ۽ ڏڪار جا سبب وڌيڪ آبادي بدران جنگ، سياسي عدم استحڪام ۽ ناقص معاشي پاليسيون رهيون آهن.

## حوالا
دلت

**دلت** (Dalit) (سنسڪرت جي لفظ "دلت" مان نڪتل، جنهن جي معنيٰ آهي "ٽٽل" يا "کليل")، جنهن کي هريجن پڻ چيو ويندو آهي، هڪ اصطلاح آهي جيڪو اڇوت ماڻهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي ڏکڻ ايشيا ۾ ذات پات جي نظام جي سڀ کان هيٺين سطح جي نمائندگي ڪن ٿا. دلتن کي هندو مذهب ۾ موجود چئن ورنا نظامن کان ٻاهر رکيو ويو هو ۽ انهن کي پنجون ورنا (جنهن کي "پنچما" پڻ چيو ويندو هو) سمجهيو ويندو هو.
ڪيترن ئي عالمن دلتن جي صورتحال جو مقابلو جاپان جي *Burakumin*، ڪوريا جي *Baekjeong* ۽ قرون وسطيٰ جي يورپ جي هاري طبقي سان ڪيو آهي. دلت اڪثر ڪري هندوڌرم جي پيروي ڪن ٿا، پر هڪ وڏي تعداد ٻڌ ڌرم، سکن جو مذهب، عيسائيت ۽ اسلام سان پڻ لاڳاپيل آهي. هندستان جو آئين دلتن کي "شڊيولڊ ڪاسٽس" (Scheduled Castes) طور تسليم ڪري ٿو، جيڪو کين تحفظ ۽ مخصوص حق (ريزرويشن) فراهم ڪري ٿو.

## اصطلاح سازي
اصطلاح 'دلت' انهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو جن کي "اڇوت" چيو ويندو هو ۽ جيڪي روايتي هندو ذات پات جي نظام کان ٻاهر هئا. ماهر معاشيات ۽ مصلح بي آر امبيڊڪر (1891–1956) موجب، اڇوت جو تصور هندستاني سماج ۾ لڳ ڀڳ 400 عيسوي ڌاري ٻڌ ڌرم ۽ برهمڻزم جي وچ ۾ برتريءَ جي جدوجهد دوران پيدا ٿيو.

1880ع جي آخر ۾، جيوٽي رائو ڦلي پهريون ڀيرو مراٺي لفظ 'دلت' انهن ماڻهن لاءِ استعمال ڪيو جيڪي هندو سماج ۾ دٻيل ۽ ٽٽل هئا. سنسڪرت ۾ 'دلت' جي معنيٰ آهي "ورهائجي ويل، ٽٽل يا کليل". اڻويهين صديءَ ۾ هي لفظ انهن ماڻهن لاءِ استعمال ڪيو ويو جيڪي چئن ورنا نظامن ۾ شامل نه هئا. هن اصطلاح کي ڊاڪٽر امبيڊڪر مشهور ڪيو، جيڪو پاڻ هڪ دلت هو. 1970ع جي ڏهاڪي ۾ 'دلت پينٿرز' (Dalit Panthers) تحريڪ ذريعي هن لفظ کي وڌيڪ طاقت ملي.

### ٻيا اصطلاح

#### سرڪاري اصطلاح
هندستان جو "نيشنل ڪميشن فار شڊيولڊ ڪاسٽس" سرڪاري دستاويزن ۾ لفظ 'دلت' جي استعمال کي "غير آئيني" قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ ته جديد قانون سازي ۾ 'شڊيولڊ ڪاسٽس' جو اصطلاح پسند ڪيو وڃي ٿو. پر 'دلت' جو اصطلاح سرڪاري وصف کان وڌيڪ وسيع آهي ۽ ان ۾ اڪثر اهي برادريون به شامل ڪيون وينديون آهن جيڪي سماجي طور تي دٻيل آهن.

#### هريجن
اصطلاح 'هريجن' (خدا جا ٻار) گجراتي شاعر نرسين ميهتا متعارف ڪرايو هو، جيڪو ڪرشن جي سڀني ڀڳتن لاءِ استعمال ٿيندو هو. مهاٽما گانڌي 1933ع ۾ دلتن لاءِ هي لفظ استعمال ڪيو. امبيڊڪر کي هي نالو پسند نه هو، ڇاڪاڻ ته هن جو خيال هو ته اهو دلتن کي هڪ الڳ سڃاڻپ ڏيڻ بدران هندو قوم سان ڳنڍي ٿو. ڪيترائي دلت هن اصطلاح کي توهين آميز سمجهن ٿا.

#### علائقائي اصطلاح
ڏکڻ هندستان ۾ دلتن کي اڪثر 'ادي دراوڙ'، 'ادي ڪرناٽڪا' ۽ 'ادي آندھرا' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "پهرين دراوڙي"، "پهرين ڪناڊيگا" وغيره.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه
زمرو:دلت
مذھبي اڳواڻ

[thumb|upright=1.15|
[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ پادري (Clergy) ساراجيوو جي سيڪرڊ هارٽ ڪيٿيڊرل جي تقديس واري تقريب ۾ (1889). ]]
**ڪليرجي** (Clergy) يا پادري قائم ٿيل مذهبن جي اندر **مذھبي اڳواڻ** هوندا آهن. انهن جا ڪردار ۽ ڪم مختلف مذهبي روايتن ۾ مختلف هوندا آهن، پر عام طور تي مخصوص رسمن جي صدارت ڪرڻ ۽ پنهنجي مذهب جي عقيدن ۽ عملن جي تعليم ڏيڻ شامل هوندو آهي. انفرادي پادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪجهه اصطلاح ڪليرجي مين، ڪليرجي وومين، ڪليرڪ، ۽ ايڪليسائيسٽڪ آهن.

عيسائيت ۾، پادرين جا مخصوص نالا ۽ ڪردار فرقن جي لحاظ کان مختلف آهن، جن ۾ ڊيڪن، ايلڊرز، پريست، بشپ، ڪارڊينل، پريچر، پاسٽر، ۽ پوپ شامل آهن.

اسلام ۾، مذهبي اڳواڻ کي اڪثر باضابطه يا غير رسمي طور تي امام، خليفو، قاضي، مفتي، شيخ، ملا، موذن، ۽ علماء جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

يهوديت جي روايت ۾، مذهبي اڳواڻ اڪثر ڪري ربي (استاد) يا حزان (گائڪ) هوندو آهي.

## اشتقاق (Etymology)
لفظ 'ڪليرڪ' (cleric) چرچ جي لاطيني لفظ 'Clericus' مان نڪتل آهي، جيڪو پادري طبقي سان تعلق رکندڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. وري ان لاطيني لفظ جو ماخذ يوناني لفظ 'Klerikos' (κληρικός) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ورثي سان تعلق رکندڙ". قرون وسطيٰ ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ تقريبن خاص طور تي پادري طبقي جو ڪم هو، تنهن ڪري علم ۽ پادري طبقي جي لفظن جي وچ ۾ گهرو تعلق آهي.

## ٻڌ ڌرم

[thumb|upright=0.7|[14th Dalai Lama|14 هون دلائي لاما، تنزن گياٽسو 2007 ۾]]
ٻڌ مذهب جي پادرين کي مجموعي طور تي سانگھا چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرد ۽ عورت راهب (جنهن کي اصل ۾ ڀڪشو ۽ ڀڪشوني چيو ويندو آهي) جا مختلف سلسلا شامل آهن. ٻڌ مذهب جي مختلف روايتن جي ڪري انهن جي باري ۾ ڪا هڪ جنرل راءِ قائم ڪرڻ مشڪل آهي.
ٻڌ مذهب جي پادرين لاءِ ڪجهه لقب هي آهن:
* ڀڪشو ۽ ڀڪشوني
* سامنير (Samanera)

ٿيرواڊا ۾:
* آچاريه
* آجان (Ajahn)
* ڀانتي (Bhante)

وڄرايانا ۾:
* گرو
* لاما
** دلائي لاما
** پنچن لاما

## عيسائيت

عام طور تي، عيسائي پادري "مقرر ڪيل" (ordained) هوندا آهن؛ يعني انهن کي مذهبي رسمن ۾ مخصوص خدمت لاءِ الڳ ڪيو ويندو آهي.

### اينگليڪنزم

thumb|upright=0.9|بشپ موريسيو اينڊرادي بشپ سائولو باروس کي عصا (crosier) ڏئي رهيو آهي.
اينگليڪنزم ۾، پادرين جي ترتيب ۾ ڊيڪن، پريست، ۽ بشپ شامل آهن. بشپ عام طور تي نگران هوندا آهن جيڪي ڪيترن ئي چرچن تي مشتمل هڪ ڊائيسيز جي صدارت ڪندا آهن. اينگليڪنزم ۾ سڀني پادرين کي شادي ڪرڻ جي اجازت آهي.

*ڪينٽربري جو آرڪ بشپ
*بشپ
*آرڪ ڊيڪن
*پريست
*ڊيڪن

مٿي ڏنل درجي بندي اينگليڪن چرچن ۾ عام آهي.

File:SirGeorgeFlemingBt2.jpg| سر جارج فليمنگ، برطانوي مذهبي شخصيت.
File:CWLeffingwell.JPG| چارلس ويسلي ليفنگ ويل، ايپسڪوپل پريست.


### بيپٽسٽ
بيپٽسٽ روايت ۾ چرچ ۾ رڳو ٻه مقرر ڪيل عهدا تسليم ڪيا وڃن ٿا: ايلڊرز (پاسٽرز) ۽ ڊيڪن، جيئن بائيبل ۾ تيموتيس جي پهرين خط ۾ بيان ٿيل آهي.

### ڪيٿولڪ چرچ

[thumb|left|[Archbishop|آرڪ بشپ جوز ايس پالما پنهنجي مددگارن سان گڏ]]
thumb|left|بشپ جين پيئر، ننسيو فرانڪو، ڪارڊينل جوزف ڊي ڪيسل ۽ بشپ گائي هارپيگني

ڪيٿولڪ چرچ ۾ مقرر ڪيل پادري يا ته ڊيڪن، پريست يا بشپ هوندا آهن. پوپ روم جو بشپ ۽ چرچ جو سڀ کان وڏو اڳواڻ آهي.
ڪينن لا (قانون) ظاهر ڪري ٿو ته "مذهبي خدمتگارن کي قانون ۾ ڪليرڪ (clerics) چيو وڃي ٿو؛ چرچ جي ٻين ميمبرن کي عام ماڻهو (lay persons) چيو وڃي ٿو".

## حوالا
بلوغت

**بلوغت** يا (Adolescence) (لاطيني ٻوليءَ جي لفظ *adolescere* مان نڪتل، معنيٰ 'پختو ٿيڻ') انساني جسماني ۽ نفسياتي نشونما جو هڪ منتقلي وارو مرحلو آهي جيڪو عام طور تي بلوغت (puberty) کان بالغي (adulthood) جي دور ۾ ٿئي ٿو. جوانيءَ جو تعلق اڪثر ڪري ٽين ايج (teenage) وارن سالن سان هوندو آهي، پر ان جا جسماني، نفسياتي يا ثقافتي اظهار اڳ ۾ شروع ٿي سگهن ٿا يا دير سان ختم ٿي سگهن ٿا. جسماني واڌ (خاص طور تي مردن ۾) ۽ ذهني نشونما ٽين ايج کان مٿي به جاري رهي سگهي ٿي. عالمي صحت جي تنظيم (WHO) جي تعريف مطابق، جواني زندگيءَ جو اهو مرحلو آهي جيڪو 10 کان 19 سالن جي عمر تائين هوندو آهي.

## حياتياتي نشونما

### عام طور تي بلوغت

بلوغت ڪيترن ئي سالن جو هڪ دور آهي جنهن ۾ تيز جسماني واڌ ۽ نفسياتي تبديليون اچن ٿيون، جنهن جو نتيجو جنسي پختگيءَ جي صورت ۾ نڪري ٿو. بلوغت جي شروعات جي سراسري عمر ڇوڪرين لاءِ 10-11 سال ۽ ڇوڪرن لاءِ 11-12 سال آهي. هر فرد جي بلوغت جو وقت بنيادي طور تي وراثت (heredity) کان متاثر هوندو آهي، جيتوڻيڪ ماحولياتي عنصر جهڙوڪ خوراڪ ۽ ورزش پڻ اثرانداز ٿين ٿا.

بلوغت جي نشونما جي سڀ کان اهم حصن ۾ قد، وزن، جسماني بناوت، ۽ رت جي گردش ۽ ساهه جي نظام ۾ واضح تبديليون شامل آهن. اهي تبديليون گهڻو ڪري هارمونز جي ڪري ٿينديون آهن.
هن دور ۾ ٻيون جنسي خاصيتون (secondary sex characteristics) ظاهر ٿينديون آهن، جهڙوڪ ڇوڪرن ۾ آواز جو گهرو ٿيڻ ۽ ڳلي ۾ هڏي (Adam's apple) جو ظاهر ٿيڻ، ۽ ڇوڪرين ۾ ڇاتين جي واڌ ويجهه ۽ چيلهه جي هڏن جو ويڪرو ٿيڻ.
مردن ۾ منهن جا وار (ڏاڙهي مڇون) عام طور تي هڪ خاص ترتيب سان ظاهر ٿين ٿا: پهرين مٿئين چپن جي ڪنارن تي وار ايندا آهن (اٽڪل 14 کان 17 سالن جي عمر ۾). ان کان پوءِ مڇون پوري چپن تي پکڙجي وينديون آهن، جنهن کانپوءِ ڳلن ۽ کاڏيءَ تي وار ايندا آهن. ڪجهه مردن ۾ بلوغت کان 10 سالن تائين به مڪمل ڏاڙهي ظاهر نه ٿيندي آهي.
مردن لاءِ بلوغت جو هڪ وڏو نشان پهرين انزال (spermarche) آهي جيڪو سراسري طور تي 13 سالن جي عمر ۾ ٿئي ٿو. عورتن لاءِ پهرين حيض (menarche) جي شروعات آهي، جيڪا سراسري طور تي 12 کان 13 سالن جي وچ ۾ ٿئي ٿي. پهرين حيض جي عمر تي وراثت کان علاوه خوراڪ ۽ طرزِ زندگي پڻ اثر انداز ٿيندي آهي.
بلوغت جي وقت جا اهم نفسياتي ۽ سماجي نتيجا ٿي سگهن ٿا. وقت کان اڳ جوان ٿيندڙ ڇوڪرا اڪثر پنهنجن دوستن کان ڊگها ۽ مضبوط هوندا آهن، جيڪو کين راندين ۽ سماجي رابطن ۾ فائدو ڏئي ٿو. پر اهي هارمونز جي ڪري وڌيڪ جارحاڻو رويو به اختيار ڪري سگهن ٿا. ٻئي طرف، وقت کان اڳ جوان ٿيندڙ ڇوڪريون اڪثر پاڻ بابت وڌيڪ حساس ٿي وينديون آهن ۽ کين کائڻ جي بيمارين (eating disorders) جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.
ڇوڪريون عام طور تي 15 کان 17 سالن جي عمر تائين مڪمل جسماني واڌ حاصل ڪري وٺنديون آهن، جڏهن ته ڇوڪرا اڪثر 16 کان 17 سالن جي عمر تائين بلوغت مڪمل ڪندا آهن.

### تيز واڌ جو مرحلو (Growth spurt)
ڇوڪرين جي جوانيءَ واري دور جي جسماني واڌ کي ٽن مرحلن ۾ ورڇي سگهجي ٿو. پهرين مرحلي ۾ ڇاتين ۽ جسم جي وارن جي شروعات ٿيندي آهي. اٽڪل هڪ سال کان پوءِ جسماني واڌ پنهنجي عروج تي پهچندي آهي. ٻيون جنسي خاصيتون ظاهر ٿيڻ کان اٽڪل 1 کان 1.6 سالن بعد ڇوڪريون ٽئين مرحلي ۾ داخل ٿينديون آهن جنهن ۾ حيض جي شروعات ٿيندي آهي. هن وقت تائين سندن قد جي تيز واڌ وارو مرحلو پورو ٿي چڪو هوندو آهي ۽ چيلهه جا هڏا ويڪرا ٿي وڃن ٿا.

## حوالا
بیگ

**بي** (Bey)، جنهن کي **بيگ**، **بيغ**، يا **بيڪ** پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ ترڪي لقب آهي جيڪو سردار، شاهي يا اشرافيه لاءِ استعمال ٿيندو هو. روايتي طور تي اهو لقب انهن ماڻهن لاءِ مخصوص هو جيڪي وچ ايشيا، ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر يورپ، ۽ وچين اوڀر جي مختلف ترڪي سلطنتن (جهڙوڪ عثمانيه، تيموري يا مختلف خانن) ۾ حڪمرانن سان گڏ رهندا هئا. هن جو مونث لقب بيگم آهي. اهي علائقا جتي "بي" حڪمراني ڪندا هئا، انهن کي *[[Anatolian beyliks|بيليڪ]]* (beylik) چيو ويندو هو، جنهن جو مطلب "گورنريٽ" يا "ريجن" آهي.

اڄڪلهه، هي لفظ مردن لاءِ هڪ سماجي لقب طور استعمال ٿئي ٿو، جيڪو انگريزيءَ جي "Sir" يا "Mister" جي برابر آهي. ان کان علاوه، هي وچ ايشيا جي ملڪن جهڙوڪ ازبڪستان، قزاقستان ۽ قرغزستان ۾ نالن جي پٺيان لڳايو ويندو آهي. خاص طور تي، ازبڪ قوم جو نالو به گولڊن هورڊ جي ازبيگ خان جي نالي تان پيو آهي. عام طور تي هي لقب پهرين نالي سان استعمال ٿيندو آهي، نه ڪي ذات يا آخري نالي سان.

## لغت ۾ (Etymology)
هي لفظ انگريزيءَ ۾ ترڪي ٻوليءَ جي لفظ  مان داخل ٿيو، جڏهن ته هن جو قديم ترڪي روپ *beg* آهي، جيڪو 8هين صدي عيسويءَ جي اورخون لکتن ۾ به ملي ٿو ۽ ان جي معنيٰ "قبيلي جو اڳواڻ" آهي. لفظ جي اصل بابت اختلاف آهن، پر اڪثر ماهر ان کي ايراني ٻولين مان ورتل سمجهن ٿا. ٻه مکيه نظريا هي آهن:
* ايراني بڻ بڻياد: وچ ايراني ٻوليءَ جو لقب *bag* (يا *baga*), جنهن جي معنيٰ "آقا" يا "خدا" هئي. (سنسڪرت ۾ هن جو هم معنيٰ لفظ *bhaga* آهي).
* چيني بڻ بڻياد: قديم چيني لقب *po* (伯), جنهن جي معنيٰ "وڏو ڀاءُ" يا "جاگيردار" هئي.
يوغورن جي علائقي ۾ پڻ هي لقب استعمال ٿيندو هو، جتي يوغور بيگ چيني چنگ سلطنت جي تحت انتظاميا هلائيندا هئا.

## ترڪي بي
لوسي ميري جين گارنيٽ 1904 ۾ لکيو ته "معزز شخصيتون ۽ انهن جا پٽ" ۽ "اعليٰ سرڪاري اختيارين" کي *بي* چيو ويندو هو. جمهوريه ترڪي جي اختيارين 1930ع واري ڏهاڪي ۾ هن لقب کي سرڪاري طور تي ختم ڪري ڇڏيو.

يورپي اشرافيه جي حوالي سان، *بي* يا *بيگ* کي Viscount جي برابر سمجهيو ويندو آهي.

## ٻين علائقن ۾ بي
اُتر آفريڪا، بشمول مصر ۾، هن کي *بي* () يا *بيڪ/بيگ* () سڏيو ويندو هو. مصر ۾ محمد علي خاندان جي دور ۾ هي لقب پاشا کان هيٺين درجي جو هو.
تونس (Tunisia) ۾، حسينيه خاندان هن لقب کي مختلف صورتن ۾ استعمال ڪيو:
* Bey al-Kursi: تخت تي ويهندڙ حڪمران.
* Bey al-Mahalla: ولي عهد يا تخت جو وارث.
* Beylerbeyi: "لارڊز جو لارڊ"، جيڪو گورنر جنرل جو درجو هوندو هو.

نايجيريا جي شهر لاگوس ۾، عثماني سلطان هڪ آفريڪي تاجر محمد شٽا کي "بي" جو لقب ڏنو هو، جنهن کانپوءِ سندس خاندان جو نالو شٽا-بي مشهور ٿيو.
وچ ايشيا ۾، خيوا، بخارا ۽ قوقند جي خانن پنهنجي صوبائي انتظاميه لاءِ "بيڪ" مقرر ڪيا هئا. هندستان ۽ پاڪستان جي اردو ڳالهائيندڙ علائقن ۾ به "بي" يا "بيگ" کي نالي جي حصي طور يا عام ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.

هنگري ٻوليءَ جو لفظ *bő* (معنيٰ "ڪشادو" يا "امير") پڻ قديم ترڪي ٻوليءَ جي هن لفظ تان ورتل آهي.

## حوالا
پيري

وڏي ڄمار يا پيري (Old age) عمر جو اهو حصو آهي جيڪو سراسري عمر جي ويجهو يا ان کان مٿي هوندو آهي. وڏي ڄمار وارن ماڻهن کي پيرسن، بزرگ، جهونا، يا سينيئر سٽيزن چيو ويندو آهي. وڏي ڄمار ڪو مقرر ٿيل حياتياتي مرحلو ناهي: "وڏي ڄمار" طور سڃاتل عمر تاريخي ۽ ثقافتي طور تي مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه شعبا خاص طور تي عمر وڌڻ ۽ بزرگن تي ڌيان ڏين ٿا، جهڙوڪ عمر وڌڻ جا حياتياتي عمل (senescence)، عمر وڌڻ جي عمل جو طبي مطالعو (gerontology)، بزرگن کي لڳندڙ بيماريون (geriatrics)، ۽ بزرگن جي مدد لاءِ ٽيڪنالاجي (gerontechnology).

پيرسن ماڻهن ۾ اڪثر ڪري جسماني بحاليءَ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي ۽ اهي نوجوانن جي ڀيٽ ۾ بيمارين ۽ زخمين جو وڌيڪ شڪار ٿين ٿا. کين رٽائرمنٽ، اکيلائي، ۽ عمر جي بنياد تي ٿيندڙ تعصب (ageism) جهڙن سماجي مسئلن جو به مقابلو ڪرڻو پوي ٿو.
2011 ۾، گڏيل قومن بزرگن جي حقن جي تحفظ لاءِ هڪ انساني حقن جي ڪنوينشن جي تجويز ڏني هئي.

## تاريخ

### يورپي
يورپ جي تاريخ ۾ وڏي ڄمار جي تاريخ گذريل 3000 سالن کان ڪيترن ئي نمايان خاصيتن جي حامل رهي آهي:
* عمر جي مستقل حد: يورپي تاريخ ۾ وڏي ڄمار جي حد اڪثر ڪري 60 کان 70 سالن جي وچ ۾ رهي آهي، جيڪا قديم دور کان جديد دور تائين برقرار آهي.
* قانوني ۽ ثقافتي تسليمي: وڏي ڄمار کي هميشه قانوني ۽ ثقافتي حوالي سان تسليم ڪيو ويو آهي. قانونن ۾ اڪثر ڪري عمر جي بنياد تي بزرگن لاءِ خاص رعايتون يا استثنائون شامل هونديون هيون.
* بدلجندڙ حيثيت: بزرگن جي حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. مثال طور، شروعاتي وچين دور (5th کان 10th صدي تائين) ۾ وڏي ڄمار کي، خاص طور تي مردن لاءِ، وڌيڪ مانُ وارو مرتبو حاصل هو.

## تعريفون

وڏي ڄمار جي موجوده تعريفن ۾ سرڪاري تعريفون، ذيلي گروهه، ۽ چار پاسا شامل آهن.

### سرڪاري تعريفون
اڪثر ترقي يافته مغربي ملڪ رٽائرمنٽ جي عمر 65 سالن جي لڳ ڀڳ مقرر ڪن ٿا؛ جنهن کي عام طور تي وچين عمر کان وڏي ڄمار ڏانهن منتقلي سمجهيو ويندو آهي.
وڏي ڄمار جي ڪا عالمي سرڪاري تعريف ناهي. گڏيل قومون 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر کي وڏي ڄمار سمجهن ٿيون. ان جي ابتڙ، آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ هيءَ حد 50 سال مقرر ڪئي وئي آهي. ترقي يافته ملڪن ۾ عمر جو تعين سالن سان ڪيو ويندو آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ وڏي ڄمار جو اندازو اڪثر ڪري سماج ۾ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت مان لڳايو ويندو آهي.

### ذيلي گروھ
ماهرن تسليم ڪيو آهي ته وڏي ڄمار ۾ ماڻهو مختلف حالتن مان گذرن ٿا. تنهن ڪري کين مختلف گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:
* نوجوان-پيرسن (Young-old): 60 کان 69 يا 79 سال.
* وچيان-پيرسن (Middle-old): 70 کان 79 يا 80 کان 89 سال.
* وڏا-پيرسن (Very old / Oldest-old): 80 يا 90 سالن کان مٿي.
برطانوي عالمن هڪ "چوٿين عمر" (fourth age) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو آهي، جيڪو اهڙي دور کي چيو ويندو آهي جتي انسان غير فعال ۽ بيمار هوندو آهي.

### پاسا (Dimensions)
وڏي ڄمار جا چار اهم پاسا آهن: ڪرونولوجيڪل (سالن جي حساب سان)، حياتياتي (جسماني حالت)، نفسياتي (ذهني حالت)، ۽ سماجي (سماجي ڪردار).

### سينيئر سٽيزن (Senior citizen)
"سينيئر سٽيزن" هڪ مهذب اصطلاح آهي جيڪو وڏي عمر جي ماڻهن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور تي جڏهن اهي رٽائرڊ هجن. هي اصطلاح بزرگن کي سماج جي هڪ معزز ۽ اهم حصي طور ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هي لفظ پهريون ڀيرو 1938 ۾ هڪ سياسي مهم دوران استعمال ڪيو ويو هو.

## حوالا

زمرو:انساني زندگي جا ڏاڪا
آمر

هڪ **آمر** يا **ڊڪٽيٽر** (dictator) اهو سياسي اڳواڻ هوندو آهي جنهن وٽ مطلق (مڪمل) اختيار هوندا آهن. هڪ آمريت کي اهڙي رياست طور سڃاتو ويندو آهي جنهن تي ڪنهن آمر جي حڪومت هجي. هي لفظ اصل ۾ رومني آمر جي لقب تان ورتو ويو آهي، جنهن کي رومني سينيٽ هنگامي حالتن ۾ ملڪ هلائڻ لاءِ چونڊيندي هئي. "*[[tyrant|ظالم]]*" ۽ "*[[Autocracy|خود مختيار]]*" وانگر، *ڊڪٽيٽر* جو اصطلاح به هاڻي خاص طور تي جابرانه حڪومت لاءِ استعمال ٿئي ٿو. جديد استعمال ۾، هي لفظ اهڙي اڳواڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو غير معمولي ذاتي طاقت رکي يا ان جو غلط استعمال ڪري.
آمريت جي سڃاڻپ اڪثر هيٺين خاصيتن سان ٿيندي آهي: چونڊن ۽ شهري آزادين جي معطلي؛ هنگامي حالت جو اعلان؛ فرمانن ذريعي حڪومت؛ سياسي مخالفن کي ڪچلڻ؛ قانون جي حڪمراني جي لتاڙ؛ ۽ اڳواڻ جي چوڌاري هڪ "شخصيت جي پرستش" (cult of personality) جو هجڻ. آمريتون اڪثر ڪري هڪ پارٽي يا هڪ غالب پارٽي واري نظام تي ٻڌل هونديون آهن.

## لغت ۾ (Etymology)

لفظ *ڊڪٽيٽر* لاطيني لفظ *dictātor* مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "حڪم ڏيندڙ" يا "بار بار چوندڙ". رومي جمهوريه ۾، آمر هڪ قانوني عهدو هو جيڪو محدود وقت لاءِ هنگامي حالتن ۾ ڏنو ويندو هو، ۽ ان وقت ان جي معنيٰ منفي نه هئي. هن لفظ منفي معنيٰ تڏهن ورتي جڏهن ڪارنيليس سولا گهرو ويڙهه کانپوءِ اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ وقت جي حد کي ختم ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ Julius Caesar 44 قبل مسيح ۾ پاڻ کي تاحيات آمر (Dictator perpetuo) قرار ڏنو. سيزر جي قتل کانپوءِ هن عهدي جو استعمال رومي حڪمرانن ۾ گهٽجي ويو.
## جديد دور

19هين صديءَ جي ٻئي اڌ تائين، *ڊڪٽيٽر* لفظ ڪڏهن ڪڏهن مثبت معنيٰ ۾ به استعمال ٿيندو هو. مثال طور، 1848 جي هنگري انقلاب دوران اڳواڻ Lajos Kossuth کي سندس حامي ۽ مخالف آمر سڏيندا هئا، پر ان مان مراد ڪا منفي نه هئي. 1860 ۾ Giuseppe Garibaldi به سرڪاري طور تي "آمر" جو لقب اختيار ڪيو هو.

پر ان کان پوءِ، هي لفظ هميشه منفي معنيٰ ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. اڪثر آمر پنهنجي چوڌاري هڪ هٿراڌو شان و شوڪت ۽ شخصيت جي پرستش پيدا ڪندا آهن. مثال طور، يوگنڊا جي ادي امين پنهنجي لاءِ انتهائي وڏا لقب اختيار ڪيا هئا، جن ۾ "تاهيات صدر" ۽ "برطانوي سلطنت جو فاتح" شامل هئا. چارلي چپلن پنهنجي فلم *[[The Great Dictator]]* (1940) ۾ هٽلر ۽ آمريت جي اداري جو مذاق اڏايو هو.

### خاصيتون
آمر عام طور تي سياسي جبر، پروپئگنڊا ۽ مخالفن کي ختم ڪري اقتدار برقرار رکندا آهن.

#### رحمدل آمريت (Benevolent dictatorship)

هي هڪ اهڙو تصور آهي جتي هڪ آمر مطلق اختيار ته رکي ٿو پر اهي اختيار عوام جي ڀلائي لاءِ استعمال ڪري ٿو. اهڙن اڳواڻن ۾ ترڪي جو Mustafa Kemal Atatürk (1923–38)، يوگوسلاويا جو Josip Broz Tito ۽ سنگاپور جو Lee Kuan Yew شامل ڪيا ويندا آهن.

#### انساني حقن جون لتاڙون
آمر اڪثر ڪري انساني حقن جي سخت لتاڙ ڪندا آهن. سوويت يونين جي جوزف اسٽالن جي دور ۾ "گلگ" (Gulag) جيلن ۾ لکين ماڻهو مارجي ويا. اهڙي طرح چين ۾ Mao Zedong جي ثقافتي انقلاب ۽ چلي ۾ Augusto Pinochet جي دور ۾ به وڏي پيماني تي سياسي مخالفن جو قتل عام ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:اختيار وارا عھدا
سنڌي کان انگريزي ڊڪشنريون

**سنڌي کان انگريزي ڊڪشنريون** ٻہ ٻوليون ڊڪشنريون آهن جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي لفظن جي انگريزي برابري فراهم ڪن ٿيون. 1800ع جي مُنڍ ۾ غير سنڌی ڳالھائيندڙ شاگردن لاءِ سنڌي ۽ انگريزي لفظن جا مجموعو ٺاھيا ويا۔  جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال، ڪالڪتا 1836 ۽ 1843 ۾ لفظن جي فھرست سان گڏ مضمون ڇاپيا سنڌي انگريزي حڪومت لاءِ ليچ جي 1943 جي ڀارتییہ ٻولین جي لفظ ساز ۾ شامل ٻولین مان ھڪ ھئي۔  1849 ۾ جارج اسٽیڪ 15,000 لفظن تي ٻَڌل ھڪ سنڌي کان انگريزي لغت ڇپائي، ان کان پوءِ 1855ع ۾ 17,000 لفظن سان گڏ انگريزي کان سنڌي لغت ڇپائي جنھن ۾ ھن دیوانگری لپيءَ لاءِ استعمال ڪيو۔ فادر جي شرٽ 1879ع ۾ سنڌي کان انگريزي لغت شايع ڪئي جنهن ۾ ھن عربی لپي جو استیمال ڪیو ۽ جیڪو پرمانند میوارام جي 1910ع ۽ 1933ع جي ڪمن سمیت ڪیترن ئی ٻین نسخن جو بنیاد بڻیو۔ 1960 ع جي ڏھاڪي ۾ شروع ٿي، ڊڪن ڪالیج ھڪ لغت تي ڪم شروع ڪیو جنھن ۾ ٻنھي ديوانگري ۽ عربي ڪردارن سان گڏ ہم عصر استعمال ۽ ڪراس حوالو شامل ھئا سراجل حق میمن آڪسفورڊ انگريزي-سنڌي لغت جو مکیہ ایڊیٽر ھو۔ 

معياري لغاتن کان علاوه، شاهاڻي پاران جامع لغات مرتب ڪيون ويون آهن. 

*يادگار سنڌي کان انگريزي ڊڪشنري* هڪ حوالو ڪتاب آهي جيڪو اي ڊي شاهه ۽ ذوالفقار علي ڀٽي پاران ايڊٽ ڪيو ويو آهي ۽ يادگار پبلشرز پاران شايع ڪيو ويو آهي. اهو هڪ ٻه لساني ڊڪشنري آهي ۽ ان ۾ سنڌي لفظن جا 8000 کان وڌيڪ انگريزي معنى شامل آهن. 

اليڪٽرانڪ ڊڪشنريون ۽ سافٽ ويئر جيڪي سنڌي کي انگريزي ۽ انگريزي کي سنڌي ۾ تبديل ڪن ٿا، پڻ تيار ڪيا ويا آهن.

## پڻ ڏسو

* سنڌي ڊڪشنري جي فهرست
* سنڌي ڊڪشنريون ۽ گرامر

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:انگريزي ٻه ٻوليائي ڊڪشنريون
محتسب

[300px|thumb|left|[بانجول، گيمبيا جي گاديءَ واري شهر ۾ اومبڊسمين (محتسب) جي آفيس ڏانهن ويندڙ رستو ڏيکاريندڙ نشان]]
**اومبڊسمين** (Ombudsman) يا **محتسب** هڪ اهڙو سرڪاري عهديدار هوندو آهي جيڪو عوامي شڪايتن جي جاچ ڪندو آهي ۽ انهن کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. اهي شڪايتون عام طور تي سفارشن (جيڪي پابند هجن يا نه) يا مصالحت جي ذريعي حل ڪيون وينديون آهن. محتسب عام طور تي حڪومت يا پارليامينٽ پاران مقرر ڪيو ويندو آهي (اڪثر ڪري هڪ آزاد حيثيت سان).

محتسب جو مقصد انهن نظامي مسئلن جي نشاندهي ڪرڻ پڻ آهي جيڪي ناقص سروس يا ماڻهن جي حقن جي ڀڃڪڙي جو سبب بڻجن ٿا. قومي سطح تي، اڪثر محتسبن وٽ سڄي پبلڪ سيڪٽر ۽ ڪڏهن ڪڏهن پرائيويٽ سيڪٽر (مثال طور معاهدو ڪندڙ سروس فراهم ڪندڙ) سان معاملا ڪرڻ جو وسيع اختيار هوندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، انهن جو دائرو سماج جي ڪنهن خاص شعبي تائين محدود هوندو آهي، جهڙوڪ تازي دور ۾ ٻارن جا محتسب (children's ombudsmen) پڻ قائم ڪيا ويا آهن.

ڪن ملڪن ۾، هڪ انسپيڪٽر جنرل، شهري وڪيل (citizen advocate) يا ٻيا آفيسر قومي محتسب جهڙا فرض سرانجام ڏيندا آهن. قومي سطح کان هيٺ، هڪ محتسب رياست، مقامي يا ميونسپل حڪومت پاران پڻ مقرر ڪري سگهجي ٿو. خانگي محتسب ڪنهن ڪارپوريشن، اخبار، اين جي او (NGO)، يا پيشه ورانه ريگيوليٽري باڊي لاءِ پڻ ڪم ڪري سگهن ٿا.
20 صدي جي آخر تائين دنيا جي اڪثر حڪومتن ۽ ڪجهه بين الاقوامي تنظيمن جهڙوڪ يورپي يونين محتسب جو ادارو قائم ڪري ورتو هو. 2005 جي انگن اکرن موجب، سڄي دنيا ۾ قومي ۽ صوبائي سطح تي مجموعي طور تي 129 محتسب جون آفيسون قائم هيون.

## اصل ۽ لغت
محتسب جهڙي عهدي جا ابتدائي آثار قديم چين (قين خاندان، 221 ق.م) ۽ بعد ۾ ڪوريا جي جوزون خاندان ۾ ملن ٿا. ان کان علاوه، اسلامي تاريخ ۾ 'ديوان المظالم' جو تصور ٻئي خليفي، حضرت عمر فاروق رضي الله عنه (634-644ع) جي دور کان ملي ٿو، جيڪو محتسب جي جديد تصور جي هڪ قديم شڪل آهي.

لفظ "اومبڊسمين" (Ombudsman) بنيادي طور تي سويڊش ٻولي جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي 'نمائندو' يا 'وڪيل'. جديد معنيٰ ۾ هن عهدي جو آغاز 1809ع ۾ سويڊن کان ٿيو، جتي شهرين جي حقن جي حفاظت لاءِ انتظاميه کان آزاد هڪ ادارو قائم ڪيو ويو.

## سياست ۾
عام طور تي، محتسب هڪ سرڪاري عهديدار هوندو آهي جيڪو شهرين جي مفاد ۾ حڪومتي سرگرمين تي نظر رکڻ ۽ شهرين جي خلاف ٿيندڙ غلط حڪومتي عملن جي شڪايتن جي جاچ لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن محتسب کي شڪايت درست لڳي ته اهو مسئلو حل ڪرايو ويندو آهي يا ان کي درست ڪرڻ لاءِ سفارشون شايع ڪيون وينديون آهن. اڪثر ملڪن ۾ محتسب وٽ شڪايت جي بنياد تي سڌي طرح قانوني ڪارروائي يا مقدمو هلائڻ جو اختيار ناهي هوندو، پر سندس رپورٽ تمام اهم هوندي آهي.

## تنظيمن ۾
ڪيتريون ئي خانگي ڪمپنيون، يونيورسٽيون ۽ غير منافع بخش تنظيمون پڻ پنهنجي ملازمن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ محتسب مقرر ڪنديون آهن. اهي محتسب آزاد طور تي ڪم ڪندا آهن ۽ سڌو سنئون سي اي او (CEO) يا بورڊ آف ڊائريڪٽرز کي رپورٽ ڪندا آهن ته جيئن اداري جي اندر شفافيت برقرار رهي.

## پڻ ڏسندا
* انساني حق
* وفاقي محتسب (پاڪستان جي حوالي سان)
* صوبائي محتسب

## حوالا

زمرو:حڪومتي پيشا
احتجاج

**احتجاج** (جنھن کي مظاهرو پڻ چيو ويندو آهي) سياسي فائدن يا ڪنهن خاص پاليسيءَ خلاف اعتراض، ناپسنديدگي يا اختلاف جو هڪ عوامي عمل آهي. احتجاج کي سهڪار (cooperation) جي هڪ عمل طور به ڏسي سگهجي ٿو جتي ڪيترائي ماڻهو گڏجي ان ۾ شريڪ ٿيڻ جا امڪاني خرچ ۽ خطرا کڻندا آهن. احتجاج انفرادي بيانن کان وٺي وڏن سياسي مظاهرن تائين ڪيترائي روپ اختيار ڪري سگهي ٿو. جڏهن احتجاج هڪ منظم ۽ پرامن مهم جو حصو هجي، ته ان کي سول مزاحمت يا عدم تشدد واري مزاحمت چيو ويندو آهي.
ڪڏهن ڪڏهن حڪومتون احتجاج جي حق تي پابنديون لڳائينديون آهن (جيئن ته پرمٽ جي ضرورت)، جنهن جي نتيجي ۾ مظاهرا کليل سول نافرمانيءَ ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. مبصرن نوٽ ڪيو آهي ته ڪيترن ئي ملڪن ۾ احتجاجن کي روڪڻ لاءِ پوليس جي فوجي طرز جي تيارين (Militarization of police) ۾ اضافو ٿيو آهي.

## تاريخي مثال

احتجاج جيڪڏهن حل نه ڪيا وڃن ته اهي وڌي وڏي تحريڪ، بغاوت يا انقلاب جي شڪل اختيار ڪري سگهن ٿا. ڪجهه اهم مثال هيٺ ڏجن ٿا:
* 1789ع جو فرانسيسي انقلاب
* 1930ع جو سالٽ مارچ: مهاتما گانڌي پاران هندستان ۾ برطانوي لوڻ جي ٽيڪس خلاف.
* 1963ع جو واشنگٽن مارچ: آمريڪا ۾ سول رائيٽس موومينٽ جو اهم حصو.
* 1969ع جا اسٽون وال فساد: نيو يارڪ ۾ هم جنس پرستن جي حقن لاءِ.
* 1989ع جا تيانمن اسڪوائر مظاهرا: چين ۾ جمهوريت لاءِ.
* 2010-2012ع جو عرب اسپرنگ: عرب ملڪن ۾ حڪومتن خلاف وڏي لهر.
* جارج فلائيڊ احتجاج (2020): نسل پرستي ۽ پوليس جي تشدد خلاف عالمي لهر.
* 2024ع جو جولاءِ انقلاب (بنگلاديش): شاگردن جي اڳواڻي ۾ حڪومت خلاف ڪامياب تحريڪ.

## احتجاج جا قسم (Forms)
احتجاج ڪيترن ئي طريقن سان ڪري سگهجي ٿو:
* جلوس (Rally): هڪ هنڌ گڏ ٿي تقريرون ٻڌڻ ۽ نعرا لڳائڻ.
* مارچ: هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين پيدل هلڻ.
* شمع برداري(Vigil): خاموشيءَ سان يا ميڻ بتيون ٻاري ڪنهن مقصد لاءِ ويهڻ.
* پڪيٽنگ (Picket): هٿن ۾ بينر کڻي ڪنهن عمارت ٻاهران گهمڻ.
* سول نافرماني: ڄاڻي واڻي اهڙن قانونن کي ٽوڙڻ جن کي غير منصفاڻو سمجهيو وڃي.
* بائيڪاٽ: ڪنهن شيءِ يا خدمت کي استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ (مثال طور: ڪرائي جو بائيڪاٽ يا بس جو بائيڪاٽ).
* هڙتال: ڪم بند ڪري احتجاج ڪرڻ.
* ڊجيٽل احتجاج: آن لائن پليٽ فارمز تي اعتراض جو اظهار ڪرڻ.

## انگ اکر ۽ شماريات (Statistics)
احتجاجن جي اثرائتي هجڻ ۽ عالمي رجحانن کي سمجهڻ لاءِ ڪجهه اهم انگ اکر:
عدم تشدد بمقابله تشدد (1900-2019)

ايريڪا چينوٿ (Erica Chenoweth) جي تحقيق موجب:
* ڪاميابي: عدم تشدد واريون تحريڪون 53% ڪامياب ٿيون آهن، جڏهن ته پرتشدد تحريڪون صرف 26% ڪامياب رهيون آهن.
* شرڪت: جيڪڏهن ڪنهن ملڪ جي آبادي جو 3.5% حصو احتجاج ۾ سرگرم ٿي وڃي، ته حڪومت کي تبديل ٿيڻ تي مجبور ٿيڻو پوي ٿو (جنهن کي 3.5% رول چيو ويندو آهي).
عالمي سطح تي احتجاجن ۾ اضافو
* 2006-2020: هڪ مطالعي موجب، عالمي سطح تي وڏن احتجاجن جي تعداد ۾ تقريباً تگڻو اضافو ٿيو آهي. سڀ کان وڌيڪ احتجاج سياسي نظام جي ناڪامي ۽ معاشي اڻ برابري خلاف ٿيا آهن.

### ميڊيا جو اثر
* هڪ مطالعو ڏيکاري ٿو ته پرامن احتجاجن کي مثبت ميڊيا ڪوريج ملي ٿي، جيڪا عوامي راءِ کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جڏهن ته پرتشدد واقعن سان ميڊيا جو ڌيان "امن امان" جي صورتحال تي وڌيڪ هليو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:احتجاج
زمرو:سماجي سرگرميون بلحاظ قسم
ھڙتال

**هڙتال** (Strike) هڪ اهڙو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن اداري، صنعت يا تنظيم جا ملازم ۽ پورهيت پنهنجي مطالبن کي مڃائڻ لاءِ اجتماعي طور تي ڪم بند ڪري ڇڏيندا آهن. هي بنيادي طور تي هڪ معاشي ۽ سياسي اوزار آهي، جيڪو مزدور پنهنجي حقن جي حفاظت ۽ مالڪن يا حڪومت تي دٻاءُ وجهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.

## هڙتال جا سبب
هڙتال جا ڪيترائي سبب ٿي سگهن ٿا، جن مان ڪجهه اهم هيٺ ڏجن ٿا:
* **اجرتن ۾ اضافو:** جڏهن مهانگائي وڌي وڃي پر پگهارون نه وڌن، ته مزدور هڙتال جو رستو اختيار ڪندا آهن.
* **ڪم جا حالتون:** صحت ۽ سلامتيءَ جي ناقص انتظامن يا وڌيڪ وقت (Overtime) ڪم ڪرائڻ خلاف احتجاج.
* **حقن جي پامالي:** ليبر يونين (Trade union) سازي جي حق کان روڪڻ يا ڪنهن ملازم کي ناجائز طور نوڪريءَ مان ڪڍڻ.
* **سياسي مقصد:** حڪومتي پاليسين يا قانونن ۾ تبديلي آڻڻ لاءِ ڪئي ويندي آهي.

## هڙتال جا قسم
هڙتال جا مختلف قسم آهن، جيڪي صورتحال موجب اختيار ڪيا ويندا آهن:
***عام هڙتال (General Strike):** جڏهن ڪنهن شهر يا ملڪ جا تمام شعبا، دڪان ۽ ٽرانسپورٽ بند هجي.
***قلم بند هڙتال (Pen-down Strike):** جتي سرڪاري يا نجي آفيسن جا ملازم آفيس ته ايندا آهن پر ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪندا آهن.
***بک هڙتال (Hunger Strike):** جڏهن مظاهرين پنهنجا مطالبا مڃائڻ لاءِ کائڻ پيئڻ ترڪ ڪري ويهندا آهن.
***بائيڪاٽ (Boycott):** ڪنهن خاص پيداوار يا خدمت کي استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ.

## هڙتال جا اثرات
هڙتال جا اثر ٻه طرفا هوندا آهن:
* **مثبت اثر:** هي مزدورن کي اجتماعي طاقت فراهم ڪري ٿي ۽ انهن جي ڳالهائڻ جي قوت (Bargaining power) کي وڌائي ٿي.
* **منفي اثر:** ڊگهي هڙتال سبب ملڪي معيشت کي نقصان پهچندو آهي، پيداوار گهٽجي ويندي آهي ۽ عوام کي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن (جهڙوڪ اسپتال ۽ ٽرانسپورٽ) ۾ سخت مشڪلاتن جو سامھون ڪرڻو پوندو آهي.

## قانوني حيثيت
دنيا جي اڪثر ملڪن ۾ پرامن هڙتال جو حق بين الاقوامي ليبر آرگنائيزيشن (International Labour Organization) جي اصولن تحت تسليم ٿيل آهي. پاڪستان جي آئين ۾ به پرامن احتجاج ۽ يونين سازي جو حق ڏنو ويو آهي، پر ضروري سروسز (جهڙوڪ دفاع ۽ پوليس) جي ملازمن لاءِ هڙتال تي پابندي هوندي آهي.

## پڻ ڏسندا
* احتجاج
* مزدورن جو عالمي ڏينهن
* سول نافرماني

## حوالا
خود اراديت

**خود اراديت** (Self-determination) (جنھن کي عام طور تي **حق خود اراديت** بہ چيو ويندو آھي) مان مراد ڪنهن **قوم يا ماڻهن** جو اهو حق آهي ته اهي پنهنجي سياسي اداري يا رياست کي تشڪيل ڏين. اندروني خود اراديت مان مراد هڪ اهڙي نمائنده حڪومت جو حق آهي جنهن ۾ سڀني کي وٽ جو مڪمل حق حاصل هجي.
جديد **بين الاقوامي قانون** ۾ خود اراديت هڪ بنيادي اصول آهي، جيڪو گڏيل قومن (United Nations) تي ان جي پنهنجي چارٽر جي اصولن جي تشريح طور لازمي آهي. هي اصول اهو نٿو ٻڌائي ته فيصلو ڪيئن ڪيو ويندو يا نتيجو ڇا نڪرندو (ڇا اهو مڪمل آزادي هوندو، فيڊريشن، ڪنهن قسم جي خودمختياري يا مڪمل انضمام). خود اراديت جي حق جو مطلب لازمي طور تي اهو ناهي ته هر نسلي گروهه لاءِ هڪ الڳ آزاد رياست هجي، ۽ بين الاقوامي قانون تحت علحدگيءَ جي حق (Right to secession) کي سرڪاري طور تسليم نه ڪيو ويو آهي.

## تاريخي پس منظر

### 20 هين صدي کان اڳ
خود اراديت جي اصول جا آثار آمريڪي ۽ فرانسيسي انقلابن ۾ ملن ٿا. آمريڪي مثال کي قومي خود اراديت جي پهرين دعويٰ سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت هي دليل هڪ جابر حڪمران خلاف مزاحمت طور پيش ڪيو ويو هو. ٿامس جيفرسن هن خيال کي هٿي ڏني ته عوام جي مرضي اعليٰ آهي.
19 هين صديءَ ۾ يورپ ۾ قوم پرستي (Nationalism) جي لهر دوران اٽلي، يونان، هنگري ۽ بلغاريا جهڙن ملڪن آزادي حاصل ڪئي يا ان لاءِ جدوجهد ڪئي. ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز پڻ ڪجهه قومي تحريڪن جي حمايت ڪئي.

### عالمي جنگيون ۽ خود اراديت
پهرين عالمي جنگ دوران، آمريڪي صدر ووڊرو ولسن پنهنجي مشهور "14 نڪتن" (Fourteen Points) ۾ خود اراديت جو ذڪر ڪيو. هن چيو هو ته: "قومي امنگن جو احترام ٿيڻ گهرجي؛ ماڻهن تي هاڻي صرف انهن جي پنهنجي مرضيءَ سان حڪمراني ڪري سگهجي ٿي."
ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، خود اراديت کي گڏيل قومن جي چارٽر ۾ هڪ قانوني حق طور شامل ڪيو ويو. 1945ع ۾ دنيا ۾ گهڻيون نوآبادياتي علائقا هئا، جيڪي آهستي آهستي آزاد ٿيڻ لڳا.

## عالمي شماريات ۽ انگ اکر (Statistics)
خود اراديت جي تحريڪن ۽ نوآبادياتي نظام جي خاتمي کي سمجهڻ لاءِ هيٺيان انگ اکر اهم آهن:
نوآبادياتي خاتمو (Decolonization)
* 1945ع ۾: گڏيل قومن جي قيام وقت دنيا جي تقريباً 750 ملين آبادي (ان وقت جي دنيا جو ٽيون حصو) نوآبادياتي علائقن ۾ رهندي هئي.
* هاڻي: 2 ملين کان به گهٽ ماڻهو اهڙن 17 علائقن ۾ رهن ٿا جن کي گڏيل قومون "غير-خودمختيار علائقا" (Non-Self-Governing Territories) قرار ڏئي ٿي.
* رڪنيت: 1945ع کان وٺي، 80 کان وڌيڪ اڳوڻيون نوآباديون آزاد رياستون بڻجي چڪيون آهن.
موجوده تحريڪون ۽ نسلي گروهه

دنيا ۾ خود اراديت جي حوالي سان نسلي ۽ مذهبي گروهن جي صورتحال ڪجهه هن طرح آهي:

خود اراديت جو عمل سياسي طور مشڪل هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته "قوم" يا "ماڻهن" جي تعريف تي اختلاف هوندا آهن. جيئن ورلڊ ڪورٽ جي جج آئور جيننگز چيو هو: "عوام ان وقت تائين فيصلو نٿو ڪري سگهي، جيستائين ڪو اهو فيصلو نه ڪري ته 'عوام' ڪير آهي."

## حوالا

زمرو:حاڪيمت جو حق
زمرو:خودمختياري
زمرو:قوم
زمرو:آزادي جون تحريڪون
پراسيڪيوٽر

**پراسيڪيوٽر** (Prosecutor) يا استغاثه جو وڪيل، ان قانوني نمائندي کي چيو ويندو آهي جيڪو انهن ملڪن ۾ استغاثه جي نمائندگي ڪندو آهي جتي adversarial system (مقابلي وارو نظام) يا inquisitorial system (تفتيشي نظام) رائج هجي. پراسيڪيوٽر هڪ فوجداري مقدامي ۾ ان ڌر (استغاثه) جي نمائندگي ڪندو آهي جيڪا ملزم خلاف قانون ٽوڙڻ جا ثبوت پيش ڪندي آهي. عام طور تي، پراسيڪيوٽر رياست يا حڪومت جي طرفان ملزم خلاف ڪيس وڙهندو آهي.

## پراسيڪيوٽر بطور قانوني پيشور

پراسيڪيوٽر عام طور تي اهي وڪيل هوندا آهن جن وٽ قانون جي ڊگري هوندي آهي ۽ هو لاڳاپيل عدالت ۾ قانوني ڪارروائي هلائڻ جا اهل هوندا آهن. هڪ فوجداري ڪيس ۾ سندن ڪردار تڏهن شروع ٿيندو آهي جڏهن ڪنهن مشڪوڪ شخص جي سڃاڻپ ٿي وڃي ۽ مٿس فرد جرم لاڳو ڪرڻ جي ضرورت هجي. اهي سرڪاري آفيسن جا ملازم هوندا آهن.

ڇاڪاڻ ته پراسيڪيوٽر کي رياست جي طاقت حاصل هوندي آهي، تنهنڪري مٿن عام وڪيلن کان وڌيڪ سخت اخلاقي ۽ پيشيورانه ذميواريون لاڳو ٿينديون آهن. مثال طور، آمريڪا ۾ پراسيڪيوٽر لاءِ لازمي آهي ته هو دفاعي ڌر کي اهڙا تمام ثبوت فراهم ڪري جيڪي ملزم جي بيگناهي ثابت ڪرڻ ۾ مددگار هجن.

### پبلڪ پراسيڪيوشن جا ڊائريڪٽر

اڪثر ڪامن ويلٿ ملڪن ۾، پراسيڪيوشن اٿارٽي جي سربراهه کي **ڊائريڪٽر آف پبلڪ پراسيڪيوشن** (DPP) چيو ويندو آهي، جيڪو عام طور تي چونڊجڻ بدران مقرر ڪيو ويندو آهي.

آسٽريليا ۾، ڊي پي پي جا دفتر تاج (رياست) جي طرفان سنگين ڏوهن جا مقدمه هلائيندا آهن. ڏکڻ آفريڪا جهڙن ملڪن جي نون آئينن ۾ ڊي پي پي جي آزادي ۽ غير جانبداري جي ضمانت ڏني وئي آهي.

## ڪامن لا اختيارن وارا ملڪ

### آسٽريليا

آسٽريليا ۾ پراسيڪيوٽر جا مختلف قسم آهن. ننڍن فوجداري ڪيسن ۾ پوليس سارجنٽ پراسيڪيوشن جا فرض سرانجام ڏيندا آهن، جڏهن ته وڏن ۽ سنگين ڪيسن ۾ "ڪرائون پراسيڪيوٽر" (Crown Prosecutors) جيڪي بيرسٽر هوندا آهن، رياست جي نمائندگي ڪندا آهن.

### ڪينيڊا

ڪينيڊا جي اڪثر صوبن ۾ سرڪاري پراسيڪيوٽر کي **ڪرائون اٽارني** (Crown Attorney) چيو ويندو آهي.

### انگلستان ۽ ويلز

انگلستان ۽ ويلز ۾ پراسيڪيوشن جو نظام ڪافي متنوع آهي. هتي جو بنيادي ادارو **ڪرائون پراسيڪيوشن سروس** (CPS) آهي، جنهن جو سربراهه ڊي پي پي (DPP) هوندو آهي.
هتي وڪيلن جو هڪ مخصوص ضابطه اخلاق آهي جنهن کي **ڪوڊ فار ڪرائون پراسيڪيوٽرز** چيو ويندو آهي. ڪنهن به شخص تي الزام مڙهڻ کان اڳ پراسيڪيوٽر کي ٻن مرحلن مان گذرڻو پوندو آهي:

ثبوتن وارو مرحلو (Evidential Stage): ڇا ملزم خلاف ڪافي ثبوت موجود آهن؟
عوامي مفاد وارو مرحلو (Public Interest Stage): ڇا هن ڪيس کي هلائڻ عوامي مفاد ۾ آهي؟

## حوالا

زمرو:حڪومتي پيشا
سترپ

**سترپ** (Satrap) قديم ميڊيائي ۽ پارسي (هخامنشي) سلطنتن جي صوبن جي گورنر کي چيو ويندو هو. هي عهدو انهن جي جانشين سلطنتن، جهڙوڪ ساساني سلطنت ۽ هيلينسٽڪ دور جي سلطنتن ۾ پڻ برقرار رهيو. جنهن علائقي تي سترپ حڪمراني ڪندو هو، تنهن کي **سترپي** (Satrapy) چيو ويندو آهي.
هڪ سترپ بادشاهه جي نائب (viceroy) طور ڪم ڪندو هو، جيتوڻيڪ کيس ڪافي حد تائين خودمختياري حاصل هوندي هئي. وقت گذرڻ سان گڏ هي لفظ جابرانه حڪومت يا وڏي شان و شوڪت جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو، ۽ جديد دور ۾ اهو لفظ حقارت آميز طور استعمال ٿيندو آهي، جيڪو ڪنهن اهڙي ماتحت يا مقامي حڪمران لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جنهن تي بدعنواني جا الزام هجن.

## لغوي اشتقاق
لفظ 'سترپ' لاطيني ٻوليءَ جي لفظ *satrapes* ذريعي يوناني لفظ *satrápes* (σατράπης) مان نڪتو آهي، جيڪو اصل ۾ قديم ايراني ٻوليءَ جي لفظ **xšaϑra-pa* تان ورتل آهي. قديم پارسي ٻوليءَ ۾، جيڪا هخامنشي خاندان جي مادري ٻولي هئي، ان کي *xšaçapavan* (𐎧𐏁𐏂𐎱𐎠𐎺𐎠) لکيو ويو آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي "صوبي جو محافظ". سنسڪرت ۾ ان جو هم معنيٰ لفظ *kṣatrapa* (क्षत्रप) آهي. بائيبل جي عبراني ٻوليءَ ۾ هي لفظ *aḥašdarpan* طور ملندو آهي.

جديد فارسي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي صورت *شهربان* (šahrbān) آهي، پر هاڻي ان جي معنيٰ تبديل ٿي چڪي آهي ۽ ان مان مراد "شهر جو نگهبان" ورتي ويندي آهي.

## تاريخ

### ميڊو-پارسي دور

جيتوڻيڪ سترپين جو وڏي پئماني تي استعمال سائرس اعظم جي دور (530 قبل مسيح) کان شروع ٿيو، پر صوبائي تنظيم جي شروعات اصل ۾ ميڊيائي دور (648 قبل مسيح) کان ٿي چڪي هئي.

سائرس اعظم پاران مقرر ڪيل 26 سترپ ڪڏهن به بادشاهه نه هئا، پر اهي بادشاهه جي نالي تي حڪومت ڪندڙ نائب هئا. دارا اعظم انهن سترپين کي هڪ حتمي تنظيم ڏني، انهن جو تعداد وڌائي 36 ڪيو ۽ انهن جو ساليانو خراج مقرر ڪيو (Behistun inscription).
سترپ پنهنجي علائقي جي انتظاميه جو ذميوار هوندو هو. هو ٽيڪس گڏ ڪندو هو، مقامي عملدارن کي ڪنٽرول ڪندو هو ۽ پنهنجي صوبي جو اعليٰ ترين جج هوندو هو. روڊن جي حفاظت ۽ امن امان قائم رکڻ پڻ سندس ذميواري هئي.

کيس مشوري لاءِ پارسين جي هڪ ڪائونسل ڏني ويندي هئي، جنهن تي بادشاهه جو سيڪريٽري ۽ "بادشاهه جي اک" (سرڪاري معائنو ڪندڙ) نظر رکندا هئا.

### سيوڪي دور

سڪندر اعظم جڏهن هخامنشي سلطنت فتح ڪئي، ته هن به سترپي انتظاميا ۽ عهدي کي برقرار رکيو. سندس جانشينن، خاص طور تي سلوقي سلطنت ۾، سترپ کي عام طور تي *[[strategos]]* (فوجي جنرل) سڏيو ويندو هو، پر انهن جا صوبا پارسين جي مقابلي ۾ ننڍا هئا.

### هندستاني سترپ

ڏکڻ ايشيا ۾، "مغربي سترپ" (35–405 عيسوي) پاڪستان جي سنڌ واري حصي، ۽ اولهه هندستان جي سوراشٽر ۽ مالوا جي علائقن ۾ سڪا حڪمران هئا. اهي ڪشان سلطنت جي همعصر هئا.

## حوالا

زمرو:اڪئمنيڊ بادشاھت
شاھ

**شاھ** () فارسي ٻوليءَ جو هڪ شاهي لقب آهي جنهن جي معنيٰ آهي 'بادشاھ'. جيتوڻيڪ هي بنيادي طور تي ايران جي بادشاهن سان منسوب آهي، پر هي لقب ٻين ڪيترين ئي پارسي ثقافت رکندڙ سماجن (Persianate societies) ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جهڙوڪ عثماني سلطنت، مغليه سلطنت، بنگال سلطنت، بخارا جون رياستون، ۽ افغانستان جا مختلف خاندان، گڏوگڏ گورکا حڪمرانن ۾ پڻ هي لقب رائج هو.
ايراني تاريخ جي حوالي سان، هر حڪمران کي صرف هڪ خاندان جي سربراهه طور نه، پر سائرس اعظم جي قديم فارسي سلطنت جي جانشين طور ڏٺو ويندو هو. ان مقصد لاءِ کيس وڌيڪ واضع طور **شاهنشاهه** () چيو ويندو هو، جيڪو لقب هخامنشي دور کان رائج آهي. ان جي برابر هڪ ٻيو لقب پادشاهه () پڻ آهي، جيڪو خاص طور تي ننڍي کنڊ جي مسلمان حڪمرانن ۾ مشهور ٿيو.

## لغوي اشتقاق
هي لفظ قديم فارسي لفظ *xšāyaθiya* (بادشاهه) مان نڪتو آهي، جنهن کي اڳ ۾ ميڊيائي ٻوليءَ جو لفظ سمجهيو ويندو هو. ان جو واسطو اوستا جي لفظ *xšaθra-* (طاقت يا حڪم) سان آهي، جيڪو سنسڪرت جي لفظ *kṣatra-* جي برابر آهي، جنهن مان 'ڪشتريه' (ويڙهاڪ) نڪتو آهي. قديم فارسيءَ ۾ مڪمل لقب *Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām* هو، جنهن جي معنيٰ آهي "شاهن جو شاهه" يا "شهنشاهه".

## تاريخ

### ايراني خاندان

'شاھ' يا 'شاهنشاھ' فارسي شھنشاهن جو سرڪاري لقب هو. ان ۾ ڇھين صدي قبل مسيح جي هخامنشي خاندان کان وٺي 20 صدي جي پھلوي خاندان تائين جا حڪمران شامل آهن.

عثماني حڪمرانن کي جيتوڻيڪ اولھ ۾ 'سلطان' چيو ويندو هو، پر هو پاڻ کي اڪثر 'پادشاھ' سڏائيندا هئا ۽ پنھنجي طغريٰ ۾ شاھ جو لقب استعمال ڪندا هئا. سندن پٽن کي 'شاھزادي' (شاھ جي اولاد) چيو ويندو هو.

ويهين صديءَ ۾، ايران جي آخري بادشاھ محمد رضا پھلوي سرڪاري طور تي شاهنشاھ جو لقب اختيار ڪيو ۽ پنھنجي گهرواريءَ کي 'شھبانو' جو خطاب ڏنائين. 1979ع جي انقلاب کانپوءِ ايران ۾ هي لقب ختم ڪيو ويو.

### غير ايراني خاندان
* آرمينيا جي باگراٽائيڊ بادشاهن پڻ 'شاهنشاھ' جو لقب استعمال ڪيو.
* ننڍي کنڊ جي مغليه سلطنت جي حڪمرانن 'پادشاھ' جو لقب اختيار ڪيو.
* ڪجهہ حڪمرانن پنھنجي رياست جي نالي سان گڏ شاھ جو لقب ڳنڍيو، جهڙوڪ خوارزم شاھ يا شيروان شاھ.

## اثر ۽ رسوخ

### نڪتل اصطلاح

#### [[شھزادو]] (Shahzada)
فارسي ٻوليءَ جو لفظ 'شهزاده' (شاھ جو پٽ يا اولاد) مغليه سلطنت، عثماني سلطنت ۽ ننڍي کنڊ جي ٻين رياستن ۾ عام طور تي استعمال ٿيندو هو. نيبال جي شاهه خاندان ۾ پڻ 2008ع ۾ بادشاهت جي خاتمي تائين هي لقب رائج هو.

#### ٻيا اصطلاح
* **شھبانو** (Shahbanu): راڻي يا ملڪه لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ.
* **شاهپور** (Shahpur): شاهه جو پٽ (هڪ قديم لقب).
* **شاهدخت** (Shahdokht): شاهه جي ڌيءَ (شهزادي).
* **چيڪ ميٽ** (Checkmate): شطرنج جي راند جو هي اصطلاح فارسيءَ جي لفظ "شاهه مات" (بادشاهه شڪست کائي ويو) تان ورتل آهي.

## حوالا
زار

**زار** (Tsar) هڪ شاهي لقب آهي جيڪو تاريخي طور تي ڪجهه سلاوي حڪمرانن پاران استعمال ڪيو ويندو هو. هي لفظ لاطيني لفظ *[[Caesar (title)|caesar]]* مان نڪتل آهي، جنهن جو مقصد يورپي قرون وسطيٰ جي مفهوم ۾ "شهنشاهه" (Emperor) هو—يعني هڪ اهڙو حڪمران جنهن جو درجو رومي شهنشاهه جي برابر هجي. جيتوڻيڪ اولهه يورپ ۾ اڪثر ان کي "بادشاهه" (King) جي برابر سمجهيو ويندو هو.
زار ۽ ان جا مختلف نمونا پهرين بلغاريا سلطنت (681-1018)، ٻي بلغاريا سلطنت (1185-1396)، بلغاريا جي بادشاهت (1908-1946)، سربيا جي سلطنت (1346-1371)، ۽ روس جي زارشاهي (1547-1721) جا سرڪاري لقب هئا.

هي لقب اختيار ڪندڙ پهريون حڪمران Simeon I of Bulgaria هو. سيميون ٻيون، بلغاريا جو آخري زار، آخري شخص هو جنهن وٽ هي لقب هو.

## سلاوي ٻولين ۾ معنيٰ
زار جو لقب رومي شهنشاهن جي لاطيني لقب 'سيزر' (caesar) مان نڪتل آهي. يوناني ٻوليءَ ۾ لاطيني لفظ 'imperator' جو متبادل 'autokrator' هو، جڏهن ته 'basileus' پڻ ساڳي عهدي لاءِ استعمال ٿيندو هو.

## بلغاريا

705ع ۾ شهنشاهه Justinian II بلغاريا جي تيرويل کي "سيزر" (caesar) جو لقب ڏنو، جيڪو هي لقب حاصل ڪندڙ پهريون غير ملڪي هو. پر "زار" جو لقب پهريون ڀيرو باقاعده طور تي سيميون اعظم 913ع ۾ اختيار ڪيو.

## سربيا

سربيا ۾ "زار" جو لقب ٻن حڪمرانن پاران استعمال ڪيو ويو. 1345ع ۾ اسٽيفن دوشان پاڻ کي "سربن ۽ يونانين جو شهنشاهه" سڏائڻ شروع ڪيو ۽ 1346ع ۾ کيس زار طور تاج پارايو ويو. هن جي وفات کانپوءِ هن جو پٽ Stefan Uroš V اڳوڻو شهنشاهه بڻيو.

## روس

روس جو پهريون حڪمران جنهن کي باضابطه طور تي "سڄي روس جو زار" (Tsar of all Russia) طور تاج پارايو ويو، اهو ايفان چوٿون ("ايفان هيبت ناڪ") هو، جنهن 1547ع ۾ هي لقب اختيار ڪيو.

18هين صديءَ ۾، زار جي لقب کي "شهنشاهه" (Emperor) کان گهٽ درجي جو سمجهيو وڃڻ لڳو. 1721ع ۾ پيٽر اعظم سرڪاري طور تي "شهنشاهه" جو لقب اختيار ڪيو، پر عام ماڻهو کيس زار ئي سڏيندا هئا. نڪولس ٻيون روس جو آخري زار هو، جنهن کانپوءِ روسي انقلاب ذريعي بادشاهت جو خاتمو ٿيو.

## حوالا