open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لوڻ جا سن

**لوڻ جا سن** ڇاڇري تعلقي ۾ ڪوبه سَن ڪونه آهي، باقي ٽنهي تعلقن مٺي، ڏيپلي ۽ ننگرپارڪر ۾ سن آهن، جن مان ڪن ۾ وڏي انداز ۾ لوڻ لڀي ٿو. اهي سن ڪڇ جي رڻ سان ويجهڙائيءَ ۾ مٺي، ڏيپلي ۽ ننگرپارڪر تعلقن جي ڏاکڻي ”وٽ“ واري ڀاڱي ۾ آهن.
تعلقو ڏيپلو: سڀني کان وڏو سن ”سارڻ جو سن“ آهي. هن تي گورنمينٽ جو ضابطو آهي. باقي سن ائين پيا آهن، مگر انهن تان لوڻ کڻڻ جي بندش آهي، جهڙوڪ چکُنڊارو سن، رَتو ۽ ڊگهڙو سن، گوڏان گهڙي جو سن، پُبُوپَل جو سن، گڏهه ڪَرنگهو سن، هٿڙائي جو سن، هٿڻي سن، ڪنڙسن، الياري سن، چِيهالو سن، ڪَنئورليو سن، لاڏي سن ۽ ڇڇيءَ جو سن، وغيره،.
تعلقو مٺي: راگهاريل سن، سُجاڙي سن، ڀوتاڙو سن، گرياڇو سن ۽ ڏاڌوڙ سن وغيره.
تعلقو ننگرپارڪر: گوهيو سن، ڪيرليو سن، ڳاڙهي ترائي سن، ارنيارو سن، موکئي جو سن، جهامري سن ۽ رڙيارو سن. موکئي جي سن مان رنگين قسم جو لوڻ لڀي ٿو، جو چوڪنڊو آهي ۽ وچ ۾ گول ليڪا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

## حوالا
راضي شاھ جو ميلو

**راضي شاھ جو ميلو** : هي ميلو مٺي تعلقي ۾، نئين ڪوٽ ريلوي اسٽيسن جي ڏکڻ – اوڀر طرف، ٿر ۽ سنڌ جي ڪَس تي مير ڪرم علي خان ٽالپر جي ٺهرايل ڪوٽ (جو اڃا بيٺو آهي) جي ڏکڻ – الهندي طرف ذوالحج يعني عيد الضحيٰ تي سال بسال لڳندو آهي. هتي سيد راضي شاھ گهوٽ لڪياريءَ جو عاليشان قبو آهي ۽ مُجاور رهي ٿو. هي سڀني کان وڏو ميلو آهي، جتي ڪافي ماڻهو پري پري کان ايندا آهن. هر ڪنهن قسم جو چڱو واپار هلي ٿو. ملاکڙو بہ لڳندو آهي.

## حوالا
پاربرهم ميلو

**پاربرهم**: ڏيپلي تعلقي ۾ شهر کان 6 ميل اتر الهندي طرف ’ويڙهي جهپ‘ جي ڳوٺ ۾ سڀڪنهن سال 5- ڄيٺ کان 20- ڄيٺ تائين 15 ڏينهن لڳندو آهي. هتي پارُو فقير (پاربرهم) جيئري سمانڌ ورتي هئي، جا اڄ تائين ٺهيل آهي. مٿان ڇت جوڙائڻ جي منع آهي. هتي پينگهون، ملاکڙا، تماشا ۽ طائفا ڪونه ٿين. هتي جاترين لاءِ ڀيل ڪچيون لانڍيون ٺاهيندا آهن. معمولي دڪان کلندا آهن، ڀڄن ڳائبا آهن. چانورن جون ديڳيون لاهي ورهائيندا آهن. برهمڻن لاءِ برهم ڀوڄ ٿئي. شام جو جاتري سمانڌ وٽ وڃي آرتي ڪن روٽ ورهائين.

## حوالا

## حوالا
ٿر ۾ شو ميلا

**شِو جو ميلو**: هي ميلو ٽن هنڌن تي شو راتڙي ڏينهن لڳندو آهي:
1- عمرڪوٽ جي ڀرسان کاروڙي ڳوٺ وٽ، جتي شِوَ جو مندر ٺهيل آهي. ٽي ڏينهن هلندو آهي.
2- ننگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبل جي سارڌري تيرٿ تي شوراتڙيءَ جي ڏينهن لڳندو آهي. هي هندن جو مشهور تيرٿ آهي. ڪيترائي شرڌالو ايندا آهن، ڀڄن ڀاو ٿيندو آهي.
3- مٺي شهر ۾ شوراتڙيءَ تي مهراج شامداس مختيارڪار پنهنجي سوڳواسي پتا مهراج مکي تارا چند جي يادگيريءَ ۾ لڳائيندو آهي، جو ٽي ڏينهن هلندو آهي. سنڌ کان ڪافي ملهه، ڀڄنن وارا، ڳائڻا ۽ ڀڳت ايندا آهن. گهوڙن ۽ اُٺن جون شرطون، ناٽڪ ۽ ملاکڙو لڳندو آهي. ڀڳت ٿيندي آهي. مهراج پنهنجي سر انعام ڏيندو آهي ۽ ميلي لاءِ خرچ ڪندو آهي.

## حوالا

## حوالا
رام گر ميلو

**رام گِر جو ميلو** هي ڇاڇري کان ٽي ميل اوڀر طرف ننگرپارڪر ڏانهن ويندڙ شاهي رستي تي ’رامجي جي ويري‘ ڳوٺ جي ڀرسان مانگهه جي چانڊوڪي ستمي ۽ ڀڊي جي گيارس تي لڳي ٿو، جو ٻه ڏينهن هلندو آهي. هتي ڪچي مٽيءَ جو آستان ٺهيل آهي. ننڍي پيماني تي مٺائي جا دڪان کلندا آهن ۽ ملاکڙو لڳندو آهي. روايت آهي ته ڌُوپ لاءِ باهه تي گيهه جي بدران پاڻيءَ جو ڇنڊو هڻبو آهي ته لاٽ ٿي پوندي آهي.

## حوالا
مالھڻ جو ميلو

**مالهڻ**، ميلو ڳوٺ چيلهار کان 6 ميل ڏکڻ طرف مٺيءَ ڏي ويندڙ شاهي رستي تي ڳوٺ هريار جي ڀرسان هر ڪنهن سال مانگهه جي چوڏس سهائي تي لڳندو آهي. جو ٻه ڏينهن هلندو آهي، مالهڻ هڪ راجپوت ڇوڪري هئي، جنهن جو مڱڻو ٿيو هو پر ڪن سببن جي ڪري شادي ڪانه ٿي جنهنڪري هوءَ سَتي ٿي. ان بعد راجپوتانا ۽ ٿر ۾ هن جي اڄ تائين ماڻهو ديوي وانگر پوڄا ڪندا آهن ۽ ڪٿي ڪٿي ميلا به لڳانيدا آهن. انهيءَ هنڌ شاهي رستي جي اتر طرف ڪچي مٽيءَ جي ڪوٺي ٺهيل آهي، جنهن جي چوڌاري جهنگ آهي. ميل – ڏيڍ چوگرد دائري اندر ڪوبه ماڻهو وڻ نه وڍيندو آهي. ماڻهو کي اهو وهم ويٺل آهي ته اسان کي نقصان پوندو. ڀرسان ميل کن پنڌ تي هَريارَ جو ننڍڙو ڳوٺڙو آهي، جتي راجپوت، مينگهواڙ ۽ مسلمان ڪنڀر رهن ٿا. هتي راجپوت ذات جو ڀوپو رهي ٿو، جو ميلي واري وقت ۾ مورتيون کڻي اتي وڃي کُڏ ۾ رکندو آهي. ڪيترا ماڻهو زيارت لاءِ ايندا آهن جي ڀيٽا به رکندا آهن، جا ڀوپو کڻندو آهي. ميلي گذرڻ بعد مورتيون کڻي اچي پنهنجي سنڀال هيٺ رکندو آهي. زيارتي سُکائون چاڙهيندا آهن. رواجي دڪان هوندا آهن. ملاکڙو لڳندو آهي. هتي ماڻهو پاڏا ۽ ٻڪر قرباني ڪندا آهن، جن جو جهاٽڪو ڪبو آهي ۽ پلاء رڌي سڀني کي ورهائي ڏيندا آهن.

## حوالا
چندو پير جو ميلو

**چُندو پير**: هي مشهور بزرگ پير پٿوري جي ڪُل مان آهي، جنهنڪري کيس پٿوري پوٽو چوندا آهن. هتي هڪ ڪچڍي مٽِءَ جو پاڙيئو ٺهيل آهي، جو ڳوٺ ڪانٽيي تعلقي ڇاڇري کان ٽي ميل ڏکڻ الهندي طرف ڇاڇري ڏي ويندڙ شاهي رستي تي، ڳوٺ مٺڙيي ڀرسان آهي. هتان ڇاڇرو- ڪنري لاريءَ جي سروس آهي. ميلو سڀڪنهن سال ڀڊي جي چنڊ تي لڳي ٿو، جو ٽي ڏينهن هلندو آهي. رواجي دڪان، خاص ڪري مٺائيءَ جو کلندا آهن. ملاکڙو ۽ وهٽن جون شرطون لڳنديون آهن. ماڻهو ڪافي انداز ۾ ايندا اهن. ڳوٺ ڪانٽيي جي پئنچات جي پاران سڀني کي ڀَت کارايو ويندو آهي.

## حوالا

## حوالا
ھرداس ڀڳت جو ميلو

**هَرداس ڀڳت جو ميلو**: هي ميلو مٺي شهر ۾ اوڀر طرف دڙي تي سڀڪنهن سال چيٽي چنڊ تي لڳندو آهي، جو ٽي ڏينهن هلندو آهي. هتي ڀوت جو ”ڏيهرو“ ٺهيل آهي. هرداس ڀوت ذات جو پشڪرڻو برهمڻ اصل ڇاڇري جو ويٺل هو،. درويش صفت ۽ سنت هو. هن پيشنگوئي ڪئي هئي ته ترت ڇاڇري تي ڪا مصيبت اچڻي آهي، تنهنڪري پاڻ ۾ ڪي ماڻهو لڏي اچي مٺيءَ ۾ ويٺا. ترت ئي مدد خان پٺاڻ اچي ڇاڇري ۾ ڦرلٽ ڪئي. ڀڳت جا پويان اڄ تائين مٺيءَ ۾ رهن ٿا، جن کي به ڀڳت سڏبو آهي. اُنهن لاءِ ماڻهن ۾ اڄ تائين چڱي شرڌا آهي.

## حوالا

## حوالا
سيد مصري شاھ مٺي وارو جو ميلو

**سيد مصري شاھ جو ميلو** هي ميلو مٺي شهر کان الهندي طرف نئين ڪوٽ ڏي ويندڙ شاهي رستي تي، گاڏي واري لڪ وٽ، هر ڪنهن سال ڀڊي جي ڏهين تاريخ لڳي ٿو، جو ٻه ڏينهن هلي ٿو. هتي هڪ قبو ٺهيل آهي، جنهن کي چوڌاري ڪَنڊن جو لوڙهو ڏنل آهي. ڪافي خلق ايندي آهي. چڱو ملاکڙو لڳندو آهي. مٺائيءَ جا دڪان ۽ چانهه لاءِ هوٽل لکندا آهن.

## حوالا

## حوالا
معين شاھ جو ميلو

**معين شاھ جو ميلو**: هي ميلو ڳوٺ ٽِڳٺيو تعلقي ڇاڇري ۾ سڀڪنهن سال عاشورن جي وقت لڳندو آهي، جو ٽي ڏينهن هلندو آهي. هتي معين شاهه جي تربت ۽ شاهي مقام آهي. مجاور به رهي ٿو. ڪافي زيارتي ايندا آهن ۽ ڇيلن جون قربانيون ٿينديون آهن. چوپائي مال جي بيماريءَ جي حالت ۾ ماڻهو باسون باسيندا آهن، تنهنڪري مالدار ماڻهو کير آڻي کيرڻي رڌي ماڻهن کي کارائيندا آهن. ڀت جون ديڳيون پڻ لهنديون آهن.

## حوالا

## حوالا
مائي جيتان جو ميلو

**مائي جيتان جو ميلو**: هي ميلو ڳوٺ ميهلاڻو تعلقي ڇاڇري ۾ ڀڊي جي چنڊ تي لڳندو آهي. سڄي ٿر ۾ خاص ڪري مينگهواڙ اُن جي پوڄا ڪندا آهن ۽ ڪيترن هنڌن تي جيتان جا ڀوپا آهن، جتي ننڍي پيماني تي روٽَ، ڪُنِي (ڀت) ۽ گهيٽا قرباني ڪندا آهن.

## حوالا

## حوالا
کنگھار پير جو ميلو

**کنگهار پير**: هي فقير پير پٿوري جي نسل مان آهي. هــي ميلو ڳوٺ جانـــهيرو تعلقي عمـر ڪوٽ ۾ سڀڪنهن سال ڀڊي جــــي چنڊ تي لڳندو آهي، جو ٻـــه ڏينهن هلندو آهــــي.
هتي ڪچي مٽيءَ جو ٿلهو ٺهيل آهي، جنهن کي کنگهار پير جو ”اوٽو“ چوندا اهن. ڪافي جاتري ايندا آهن. سڄي رات ڀڄن هلندا آهن ۽ صبح جو ملاکڙو لڳندو آهي. مٺائيءَ جا دڪان کُلندا آهن.

## حوالا

## حوالا
مارئي جو ميلو

**مارئيءَ جو ميلو**: ڳوٺ ڀالوا تعلقي ننگرپارڪر ۾ مارئيءَ جي کوهه وٽ پهريون دفعو 6- مارچ 1967ع تي، مير حاجي محمد بخش خان ٽالپر، سابق وائيس چيئرمين ڊسٽرڪٽ ڪائونسل ٿرپارڪر ۽ سابق ايم پي اي جي ڪوشش سان لڳو هو، جنهن ۾ ادبي ڪانفرنس (مقالا ۽ شعر)، ٿري ناچ ۽ لوڪ گيت، ناٽڪ، سئنيما شو وغيره ڪيا ويا. بجليءَ جو بندوبست هو. مير صاحب پاران سڀني لاءِ کاڌي جو بندوبست پڻ ڪيل هو.

## حوالا

## حوالا
چوپڙ راند

**چوپڙ راند**: هي راند خاص ڪري وڏن ڳوٺن ۾ ۽ ٿورو ٻهراڙين ۾ اڪثر اونهاري جي منجهند جو ڏينهن ٺرڻ مهل پوڙها ۽ جواب ٻه يا چار ڄڻا گڏجي ڪندا آهن. هن ۾ ٽي ڍارا عاج جا چورس ٺهيل هوندا اهن، جن جي پاسن تي گول نشان هڪ، ٻه، پنج ۽ ڇهه هوندا آهن، جي هٿ سان ٽيئي گڏ اُڇلائبا آهن.
ساريون جن کي سوگِٺيون به چون، جملي سورهن هونديون آهن، جي ڪاٺ جون گول ۽ مٿان گنبذَ وانگر جنڊيءَ چڙهيل، پڪي رنگ سان ٿينديون آهن. چوپڙ ڪپڙي جي ٺهيل، چؤپلاندي رِلڪي جنهن تي خانا نشان ٿيل هوندا آهن. ڪن تي زري ۽ ڪلابات جو ڪم ٿيل هوندو آهي. راند ڪرڻ مهل مرضي موجب کولي راند ڪري پوءِ ويڙهي رکي ڇڏبي آهي. ڍارا نه هجن ته انهن جي بدران ست ڪوڏيون به ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
چلھر راند

**چَلِهر**: هي راند ٻه يا چار، گهڻو ڪري ننڍا ڇوڪر گڏجي يا ڪي جوان به، اڱڻ جي اوٽي تي اڱر يا ڪنهن ڪاٺي سان ليڪا ڪڍي يا واريءَ تي ليڪا ڪڍي ڪندا آهن. پوڙها ڪونه ڪن.
هرهڪ رانديگر وٽ چار ساريون هونديون آهن، جي هو پاڻ گڏ ڪندو. مثلاً چار ڪوڏيون، ککڙيون، ڦولهڙيون، ٺِڪريون، ڀتر، ڪکن جا ٽڪر وغيره. هر هڪ سنگتي وٽ جدا جدا قسمن جون ساريون هونديون آهن، جيئن سڃاڻي سگهجن. هن ۾ ڍارا ڪم ڪونه آڻين. چئن ڪوڌين سان راند ڪبي آهي، جي ڍارن وانگر پٽ تي اڇلائبيون آهن. اونڌين ۽ سنئين پوڻ تي  داڻا شمار ڪبا آهن. چارئي سنئيون پيون ته چئبو ”چلهر“ ۽ پنج داڻا شمار ڪبا، جي چارئي اونڌيون پيئون ته ”اَٺو“ ۽ ڏهه داڻا شمار ڪبا. انهن ٻنهي حالتن ۾ رانديگر کي هڪ ڌڪ وڌيڪ هڻڻ جي مجرائي ملندي. ٻي حالت ۾ جيتريون ڪوڏيون اوتريون داڻا شمار ڪبا. جنهن پنهنجون چار ئي ساريون اڳ رچايون، تنهن کٽيو. ان بعد ٻيو ، ٽيون، باقي جيڪو چوٿون پڇاڙي جو رهندو ان جي ڪا نه ڪا ساري رهجي ويندي، ان هارايو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
شينھن ٻڪري راند

**شينهن ٻڪري**: هي راند واريءَ تي ڪک سان يا اوٽي تـي ڪاٺيءَ يا اڱر سان ليڪا ڪڍي ٻــه ڄڻا ڪندا آهن. هن ۾ هڪ ڄڻي وٽ ٻه شينهن ۽ ٻئي وٽ ست ٻڪريون ٿينديون آهن، جن جي ڪوڏين، ڪکن، ٺڪرن، ڀترن، ڦولهڙين مان پورت ڪندا آهن. هڪ ڄڻو وٺندو ٻه شينهن، ٻيو ست ٻڪريون.
هرهڪ ٻڪري، واري تي خانن ۾ رکندو ويندو ته ٻيو شينهن رکڻ بعد ساريون خانن ۾ چوريندو ويندو. شينهن جي سامهون ٻڪري آئي ۽ اڳيون خانو خالي هوندو ته شينهن کي اُن ٻڪريءَ مٿان ٽپائي، اڳئين خالي خاني ۾ رکبو ۽ اوها ٻڪري مُئي، جي ڪڍي ٻاهر رکبي. جي ٽي چار ٻڪريون ماري وڌائين ته راند کٽائين، پر جي ٻڪرين وارو اهڙي طرح ٻڪريون رکي، جيئن شينهن کي چُرڻ لاءِ ڪو خانو نه بچي، ته راند کٽيائين. هي راند اڪثر جهنگ ۾ مالدنار واندڪائي وقت ۽ ڳوٺن ۾ ننڍا ڇوڪر ڪندا آهن.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
نو کڻي راند

**نوکُڻي راند** اوٽي تي اڱر يا ڪاٺيءَ يا واريءَ تي ڪاٺي سان ليڪا ڪڍي پوڙها ۽ جوان، ٻہ ڄڻا ڪندا اهن. هن ۾ سمجھ جي ضرورت اهي تنهنڪري ننڍا ٻار ڪري نہ سگهندا آهن. هن ۾ هڪ هڪ وٽ نَو – نَو ساريون هونديون آهن، جن کي ڪڪِريُون چوندا اهن، جن جي ڪک، ٺڪر، ڀتر، ڦولهڙين مانپورت ڪندا آهن. پوءِ واري تي سڀڪو ڪڪري رکندو ايندو. جي ڪو ٽي ڪڪڙيون سڌائي سان رکي ويو تہ ٻئي جي هڪ ساري ماريندو ۽ اها ڪڍي ٻاهر رڱکندو، تنهنڪري سڀڪو اها ڪوشش ڪندو تہ آءٌ ڪڪريون اهڙيءَ طرح رکان جيئن منهنجيون ٽي ڪڪريون اڳ ۾ سڌائي ۾ اچن ۽ ٻئي جون سڌائي ۾ نہ اچن. آخر جيڪو گهڻيون ڪڪريون ماري ويو، تنهن راند کٽي.

## حوالا

زمرو:رانديون
کٽ کٽاڻي راند

**کٽ کٽاڻي**: ٻه، ٽي ڇار يا وڌيڪچوڪر گڏجي ڪندا آهن. هولي، ٿڌڙي ۽ شوراتڙيءَ تي ننڍيون ڇوڪريون ۽ زالون بهڪنديونآهن. هرهڪ ڇوڪر پنهنجي هڪ هڪ ڪوڏي وجهندو. اُهي سڀيئي گڏي هڪڙو چڻو داءُ لاءِ پٽ تي اپلائيندو. جنهن جو داءُ پوندو سو پنهنجي ڪوڏيءَ سان ٻين ڪوڏين کي ٺوڪ سان چُٽيندو، جيڪي چُٽي سگهيو سي هن کٽيون. وري هڪ هڪ گڏي يا جن جون کٽي ويئون، سي هڪ هڪ گڏيندا، پوي وري کٽڻ وارو سڀيئي ڪوڏيون گڏي پٽ تي داءُ لاءِ اڇلائيندو.

## حوالا

## حوالا
گل راند

**گِلَ راند**: هي راند ڪوڏين ۽ بلورن سان ننڍا ڇوڪرا ڪندا اهن. پٽ تي ننڍڙي کٽ کوٽي پري کان بيهي ڪوڏي يا بلور اُن کڏ ۾ وجهڻ لاءِ اُڇلائيندا آهن. ڪي بلور کڏ ۾ وجهڻ لاءِ اُڇلائيندا آهن. ڪي بلور کڏ ۾ ڪرندا، ڪي ٻاهر ڪرندا. پوءِ جنهن جو بلور پهريائين کڏ ۾ ڪريو، اُهو باهر ڪڍي، ٻاهر پيل بلورن کي چٽيندو. جيترا چُٽي سگهيو اوترا کٽيا. جڏهن هن جو ڌڪ گسندو ته چوندا هاڻي ”کُولو“ آهي. پوءِ وري اندر ڪِريل ٻئي بلور وارو ٻاهر پيلن کي چٽيندو، اهڙيءَ طرح راند هلندي رهندي.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
ٻلاڙو راند

**ٻلاڙو**: ٽي چار ڄڻا گڏجي پُٺا اٽڪائي چوڌاري مُنهن ڪري بيهندا ٻيا به اوترا سنگتي چوڌاري پرڀرو بيهندا. ٻاهريان اندرين کي ڌڪ هڻي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندا، ته هو کين جهلڻ جي ڪوشش ڪندا. جي ڪو جهلي وڌائون ته ان کي ”کانچيَل“ چوندا ۽ اهو ٻاهريون سنگتي ويهي رهندو، پر جي ڀڄي ويو ته اندريون سنگتي کانچيل ٿيو، جو نڪري ٻاهر ويهندو. اهڙيءَ طرح راند ڪندا رهندا. پوءِ جي ٻاهريان سنگتي سڀ جهلجي رهيا يعني کانچجي پيا، ته اندرين راند کٽي. جي اندريان سڀ کانچجي ويا ته ٻاهرين راند کٽي.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
ڪٻڏي راند

**ڪَٻَڏي راند**: هي راند، جوان ۽ ننڍا ڇوڪرا ڪندا آهن. ٻه ڍڳيون واريءَ جون ستن اٺن فوٽن جي وڇوٽي تي ٺاهي، ٻه جوڙيون سنگين جون هرهڪ پاسي جدا جدا بيهنديون. هر هڪ پاسي کان واري سان هڪڙو هڪڙو، ڍڳوين جي وچان لنگهي ٻين جي حد ۾ ويندو ۽ انهن مان ڪنهن کي هٿ لائي واپس اچڻ جي ڪوشش ڪندو ته اُهي وري کيس جهلڻ جي ڪوشش ڪندا. جي جهلي وڏائون ته اُهو ”کانتو“، ۽ ويهي رهندو، پر جي ڀڄي ويو ته جنهن کي هٿ لڳو، اُهو کانٽو ۽ ويهي رهندو. اهڙيءَ طرح جنهن پاسي جا سنگتي اڳ ۾ کانچجي ويا، انهن راند هارائي ۽ ٻئي پاسي کٽيو. پوءِ وري پاسا بدلائي نئين سر شروع ڪندا. جنهن پاسي کٽيو، اهي چوندا ته اسان جو هڪ ”لنڊو“ اوهان تي چڙهيو، پوءِ جي ٻئي پاسي وارن کٽيو ته چڙهيل لِندو لٿو. جي هارايو ته ٻيو به لنڊو چڙهيو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:راند
زمرو:رانديون
گاٻڙي راند

**گابِڙي راند**: هن راند جا ٻه قسم آهن: هڪڙي ڇُوٽ گابڙي، جنهن ۾ سڀيئي ٻنهي پيرن تي ڊوڙندا آهن: ٻي ڪُڙي گابڙي، جنهن ۾ هڪڙي ڄنگهه مٿي ڪري بعضي انهيءَ پير جو آڱوٺو هٿ سان جهليندا آهن، جنهن کي ڪُڙو جهلڻ چوندا آهن: پوءِ هڪ ڄنگهه تي ٽپندي ٽپندي هلدنا آهن. هن راند ۾ ٻه ٽوليون ڪندا اهن، هڪ آگ وٺندڙ ٽولي، تن کي مَٿَل وارا چون، ٻيا اگ ڏيندڙ، تن کي هيٺل وارا چون. پرڀرو هڪ هنڌ واري4 جو ڍڳ ٺاهيندا. هيٺل وارا سڀ وچ ۾ بيهندا. مٿل وارا سڀ مٿئين پاسي بيهندا ۽ هڪڙي ڀيچيءَ کي گابڙي مقرر ڪري پنهنجي پاسي محفوظ هنڌ تي بيهاريندا، جنهن کي پاڻ بچائي واريءَ جي ڍڳ کي هٿ لائڻو پوندو. مخالف ڌر کي به ٻڌائيندا ته اسان فلاڻو گابڙي بيهاريو آهي.
ٻنهي تولين جا مکيه ڀيچي (وَڏ ڌوڙي) پاڻ ۾ هٿ سان تاڙي ڏيندا، جنهن کي چئبو آهي. ”ڏارو ڏيڻ“، ۽ چوندا ڏارو لڳو پڪو (هي گويا راند جي شروعات جو مهورت آهي). بس، ڌارو لڳي ته ڄڻ راند جي شروعات ٿي، پوءِ سڀڪو ڀيچي پنهنجي ڀيچيءَ سان زور آزمائي ڪري کيس ڪيترائي کانچائڻ جي ڪوشش ڪندو.
ڪُڙي جهليل جي حالت ۾ پير جي آڱوٺي مان هٿ نڪتو يا پير زمين سان لڳو ته ”گولو“، يعني کانتو، پوءِ هو ويهي رهندو. ٻيو سنگتي وري ٻئي کي کانچائڻ جي ڪوشش ڪندو. انهيءَ وچ ۾ گابڙي انهن کان نڪري ڍويءَ تي پهچڻ جي ڪوشش ڪندو، پر جي ڇٽي نه سگهيو ۽ قابو ٿي پيو ته راند هارائي، ٻيو گابڙِ بيهندو. اهڙيءَ طرح سڀيئي ڀيچي واري سان گابڙي ٿيندا رهندا. جڏهن سڀيئي سنگتي هڪ پاسي وارا ڍڳي تي پهچي ويا، تڏهن هڪ لنڊو چڙهيو. پوءِ وري پاسا بدلائيندا ۽ مٿل وارو پاسو ٻيءَ ڌُر کي ملندو. پوءِ جي انهن اهڙيءَ طرح راند کٽي ته لنڊو لٿو نه ته مٿن پيو هوندو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
ونجھوٽي راند

**ونجهوٽي**: ان کي دَرين راند به چئبو آهي. زمين تي پيرن سان ٻاريون يا دريون ٺاهي، ٻه ٽولا ٿي راند ڪندا آهن، هڪڙا آگ ڏيندڙ ٻيا آگ وٺندڙ ٿيندا آهن. آگ ڏيندڙ ٽولي جو هر هڪ ڀيچي هر هڪ ٻاريءَ ۾ بيهندو. اگ وٺندڙ ٽولي جا ڀيچي انهن کان پاڻ ڇڏائي سڀيئي ٻاريون اُڪري وري واپس صحيح سلامت مٿي پهتا ته راند کٽيائون، پر جي انهيءَ وچ ۾ ڪنهن به سنگتيءَ کي ڪنهن کي آگ ڏيندڙ جو هٿ لڳي ويو ته راند هارايائون. هارائڻ جي حالت ۾ ٻي ٽولي کي وارو ملندو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
ميڻ راند

**ميڻ راند**: هي راند چانڊوڪين راترين ۾ ننڍا ڇوڪر ڪندا اهن. راند لاءِ هڪ ننڍو اڇو پٿر يا سِر جو ٽڪر هٿ ڪندا آهن، جنهن کي ”ميڻ“ چون. ٻه توليون ٿي هڪ هنڌ واريءَ جو ڍڳ ٺاهي، اتي ليڪو ڪڍي سڀيئي ان تي اڳيون پير رکي بيهندا. منجهانئن هڪڙو ڄڻو ميڻ زور سان اُڇلائيندو، جا پري وڃي ڪِرندي. پوءِ سڀيئي ڊوڙي وڃي ڳولي لهڻ جي ڪوشش ڪندا. جنهن کي لڀندي سو کڻي واپس ڍڳي تي اچڻ جي ڪوشش ڪندو ۽ هوڪو ڏيندو ته ”ميڻ ٿي وڃي“. ته ٻيا مخالف کيس جهلڻ لاءِ ايندا ۽ سندس سنگتي مدد لاءِ ايندا. جي پاڻ جهلجي پوي ته سنگين جي ڇڏائڻ سان به نه ڇٽو  ته وجهه وٺي سندس ڪنهن سنگتيءَ کي ميڻ ڏيندو، جو وٺي هوڪو ڏيئي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندو. اهڙيءَ طرح جي سلامت ڍڳيءَ تائين پهتو ته راند کٽيائون، جي مخالف ميڻ کسي ڍڳيءَ تي پهتا ته هنن راند کٽي. پوءِ وري نئين سر کٽيندڙ ڌر جو ڀيچي ميڻ اُڇلائيندو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
نانگيل ڦوسيل راند

**نانگيل ڦُوسيل**: هيءَ راند ڏڙي سان ڪبي آهي. اڳڙين جو ڏڙو ٺاهي، مٿان ڌاڳن سان مضبوط ڳُتي تيار ڪبو آهي. ننڍين سِرن سان ست گول ٽڪر تيار ڪري، ميدان ۾ ٿوري واريءَ جي ڍڳي ٺاهي، ان تي هڪٻئي جي مٿان رکندا آهن، جنهن کي ”نگانگيل ڦُوسيل“ چوندا آهن. هڪ پاسي ست وکون ڀري اتي پير سان واريءَ کي ٻهاري هڪ هنڌ مقرر ڪندا، جنهن کي ”بُل“ چوندا، يا ان کي ”مَٿَل“ چون. ان جي سامهون نانگيل ڦوسيل جي ٻئي پاسي به ايتري مفاصلي تي ٻيو بُل مقرر ڪندا، ان کي ”هيٺل“ چون. ٻه ٽوليون ٺڄاهيندا، هڪ ٽولي وٺندي مٿل، ٻي ٽولي وٺندي هيٺل.
مٿل وارا، مٿئين بُل وٽان وڃي هرهڪ سنگتي واري سان ڏڙي سان ڌڪ هڻي، سرن کي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندو ته هيٺل وارا هيٺئين بل واري پاسي بيهي، ڏڙو جهٽڻ جي ڪوشش ڪندا. هڪ ڄڻي جو هيٺل ۾ ڏڙو جهٽجي ويو ته وري ٻيو هڻندو. اهڙيءَ طرح واري سان سڀڪو هڻندو ويندو، تان جو ڌڪ سان سرون ڪِرن. ڪڏهن ڪرنديون، تڏهن مٿل وارن مان هڪ هڪ هوشيار ڀيچي هيٺئين بُلَ ۾ ڪاٺيءَ جا ڏوٽا اڳ ۾ جهلي بيهندو، جنهن کي ”بُل جهليندڙ) چوندا. ٻيا سڀيئي پٺيان بيهندا، هيٺل وارن جو هڪ سنگتي ڪِريل سرن وٽ بيهي بل جهليندڙ کي ڏڙو هڻندو. هو ڪاٺين جي مدد سان پاڻ بچائڻ جي ڪوشش ڪندو، ۽ ڏڙي کي روڪي پاڻ پيرن سان ٿُڏيندو يا سنگتين کي ڏيندو، جي ٿُڏي پري ويندا. انهيءَ وچ ۾ سندس هڪ سنگتي ڊوڙ پائي وڃي سرون هڪ ٻئي تي چاڙهڻ جي ڪوشش ڪندو، جيتريون سرون چاڙهي سگهيو، اوتريون چاڙهيندو. هيٺل وارا ٿڏيندڙ کان ڏڙو هٿ ڪري پنهنجي سنگتيءَ کي اڇلائي ڏيندا، اهڙِءَ طرح راند پيئي هلندي. راند هلندي جي ڏڙوڪنهنکي لڳي ويو ته انهن راند هارائي ۽ ٻيا وارو وٺندا، پر جي نه لڳو ۽ سڀئي سرون چڙهيو ويئون ته راند کٽيائون. کٽڻ جي حالت ۾ هڪ لڊو چڙهيو، وري نئين راند شروع ڪبي ۽ بل وٽان وڃي سرن کي ڌڪ هڻندا. هن حالت ۾ جي سڀئي جا ڌڪ خالي وي ۽ سرون نه ڪِريون ته پوءَ هيٺل وارا وارو وٺندا. هيءَ راند اڪثر ننڍا ڇوڪرا ڪندا آهن.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
گھنين واري راند

**گُهنين واري راند**: هي راند به ڏڙي سان ڪبي آهي. هن ۾ ٽوليون نه ٺاهبيون آهن، ميدان ۾ ٿوري ٿوري مفاصلي تي زمين ۾ ٿوري کڏ کوٽبي آهي، جنهن کي ”گُهني“ چوندا آهن. پوءِ هرهڪ ڇوڪر ڪاٺيءَ جا ٻه ٽوٽا يا بُگا کڻي پنهنجي گُهنِيءَ تي بيهندو، ڏڙو مٿي اُڇلائيندا، جنهن جي پاسي ڪيڙيو، ان تي آگ آئي. پوءِ هو پُڏيندو، يعني ڏڙو کڻي گهڻين مان بيٺلن مان ڪنهن کي به، جنهن کي سهولت سمجهي، ان کي هڻندو، ته هو وري بُگا آڏا ڏيئي ڏڙي جي ڌڪ کان بچڻ جي ڪوشش ڪندو. جي ڏڙو لڳي ويو ته آگ آئي ۽ اهو وڃي ڀڏيندو، ۽ اڳيون وڃي پنهنجي گهنيءَ تي بيهندو، جي نه لڳو ته لنگهي ويو يا بگي کي لڳو ته ڇُٽو جي بُگن کي لڳي رنڊجي پيو ۽ ڀرسان ڪِريو ته ڏوٽي سان ڏڙي کي ڌڪ هڻي پري ڪڍندو يا گهنين مان بيٺلن مان جنهن جي به ويجهو ڪِريو، سو ڌڪ هڻندو. ڪي پنهنجي گهنيءَ کان پرڀرو وڃي ڌڪ هڻي يڪدم موٽِ گهنيءَ تي ايندا آهن. انهيءَ وچ ۾ پُڏيندڙ ڊوڙ پائي هن جي گهنيءَ ۾ پنهنجو ڏوٽو وڌو ته چوندا ”گُهني ڀراڻي“ ۽ گهني وارو کولو، ۽ اهو وڄي پڏيندو. مطلب ته يا ڪنهن کي ڏڙو لڳي يا ڪنهن جي گهني ڀرجي، تڏهن آگ لهي. هي راند ننڍا ڇوڪرا ڪندا آهن.

## حوالا

## حوالا

زمرو:ٻارن جا راند
زمرو:رانديون
آنٻليو راند

**آنٻليو راند**: هي راند ميدان تي به ڪبي آهي، پر ڪنهن وٽ هيٺ مزيدار ٿيندي آهي. ٻه فوٽ کن ڪاٺي کڻي وڻ هيٺان ڌُوڙ جي ڍڳي ٺاهي ان ۾ کوڙي آگ ڏيندڙ ان جو سنڀائيندڙ ٿيندو، ٻيا ڇوڪرا وڻ تي چڙهي ويندا. پوءِ هو کين هٿ لائڻ جي ڪوشش ڪندو ته ڇوڪرا وري وڻ جي ٿڙ وٽان لهييا ٽپا ڏيئي هيٺ لهي، يا ٽارين جي ڇيڙن وٽان لڙڪي يعني لُوٻني (جنهن کي لونٻڻي چون،) هيٺ لهندا آهن، ۽ هن کان پاڻ بچائي آنٻليو کڻي ٽنگ هيٺان لنگهائي وات کي ويجهو ڪري ڏوڪارو ڪندا. انهيءَ وچ ۾ جي هُن ڪنهن کي هٿ لاتو ته هُن تي آگ آئي ۽ اُهو پڏندو. نه ته پڻ پڏندو. آنٻيلي ڏوڪارڻ وارو پنهنجي هڪ ڄنگهه مٿي ڪري هٿ سان ٽنگ هيٺان آنٻيليو پري اُڇليندو. آگ وارو ڊوڙ پائي آنٻليو ڱکڻڻ واندو ته انهيءَ وچ ۾ ڇوڪرا وڻ تي چڙهي ويندا. هو موٽي اچي آنٻيلو ڍڳيءَ ۾ کوڙيندو ۽ راند چالو ٿيندي. جڏهن ٻئي ڇوڪر کي هٿ لائيندو تڏهن آگ لٿي ۽ پوءِ اهو پڏندو. اهڙي طرح راند هلندي رهندي.

## حوالا

زمرو:ٻارن جا راند
زمرو:رانديون
ماڪوڙو راند

**ماڪوڙو راند**: هڪ ڇوڪر پنهنجا ٻيئي هٿ زمين تي کوڙي، هٿن ۽ پيرن تي جانورن وانگر هلندو، هن کي ”ماڪوڙو“ چوندا. پوءِ ٽولي مان هڪ ڇوڪر هن جي مٿي تي هٿ رکي چوندو ته ”ماڪوڙا ڙي ماڪوڙا، مائيءَ پڪي ماني اڌ ڏي بُرڪ بُلي هڪ“ ائين چئي، آهستي هڪ ٿاپِي مٿي تي هڻي راند جي شروعات ڪندو. پوءِ سڀيئي ڇوڪرا هن کي مٿي تي ڌڪ هڻڻ جي ڪوشش ڪندا ته هو کين پنهنجي پير سان هر ڪنهن کي ڌڪ هڻڻ جي ڪوشش ڪندو. اهڙيءَ طرح جي پير جو ڌڪ لڳي ويو ته اُن تي آگ ائي، ۽ جي ڌڪ نه لڳو ۽ ٻيا ڇوڪرا هن جي مٿي کي ست ڌڪ هڻي ويا ته يڪدم وڃي پاڻ ۾ ڳنڍبا. ماڪوڙو سنئون ٿي انهن مان ڪنهن کي ڇنڻ جي ڪوشش ڪندو. جي ڪنهن کي جدا ڪري سگهيو تهآگ لٿي ۽ هن تي آئي ۽ اهو ماڪوڙو ٿيندو، نه ته وري وري پاڻ ماڪوڙو ٿيندو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:ٻارن جا راند
زمرو:رانديون
گول راند

**گول راند**: ميدان ۾ وڏو گول ليڪو پائي هڪ هنڌ واريءَ جو ڍڳلو ٺاهيندا. پوءِ اتان دَمَ گهُٽي هرڪو ڇوڪرو واري سان گول ليڪي تان ڊوڙ پائيندو. ”ٿو ٿو وڏي ڪٻڏي.... ٿو ٿو وڏي ڪٻڏي“ چوندو ويندو. جتي ساهه کنيائين اتي ويهي رهندو. سڀني کان ويجهو جيڪو هوندو تنهن تي آگ آئي. پوءِ ٻيا ڇوڪرا گول اندر پيا ڊوڙندا ۽ هن کي پُٺن تي ڌڪ هڻڻ جي ڪوشش ڪندا. ۽ آگ ڏيندڙ هنن کي هٿ لائڻ جي ڪوشش ڪندو. جي ڪنهن کي هٿ لڳو يا ليڪي کان ٻاهر نڪتو ته کولو. اُهو به اچي هن سان گڏبو. پوءِ ٻيئي ڄڻان پاڻ ۾ هڪٻئي جا هڪ پاسي جا هٿ قابو جهلي ٻين کي هٿ لائڻ جي ڪوشش ڪندا. اهڙيءَ طرح جيڪو لولو سو هنن سان گڏبو ويندو، تان جو جڏهن سڀيئي کُولا ٿيا، تڏهن اها راند پوري ٿي ۽ ورينئين سرگول تي ڊوڙي راند شروع ڪندا.

## حوالا

## حوالا

زمرو:ٻارن جا راند
زمرو:رانديون
اٺ اٺاڻي راند

**اُٺ اٺاڻي** هڪ ڇوڪر کي هٿ ۾ گهنگهرو ٻڌي، چيچ ۾ ڏور ٻڌي، ان کي اُٺ ڪندا ۽ ٻيو ڇوڪرو پٺيان اها ڏور اٺ جي مهار وانگر جهليندو. اڳيون ڇوڪر ڊوڙندو ۽ پويون مهار جهلي هڪليندو ويندو. ڪي وري ننڍا ڇوڪرا پٺيءَ تي بہ چاڙهيندا آهن. اها راند خاص ڪري اکڻ ٽيجهه تي سارو ڏينهن ڇوڪرا ڪندا آهن

## حوالا
ڦر ڦر سونٽو

**ڦِر ڦِر سونٽو**: هڪ گول ٺاهي ان جي ٿوري ٿوري وڇوٽيءَ تي سڀ اهڙيءَ طرح ويهندا جيئن سڀني جا منهن اندرئين پاسي ٿين. پوءِ ٽوال يا انگوڇو گول وِهي، گوٽِي ٺاهي هڪ ڇوڪر اها کڻي لڪائي، انهن جي ٺيان ڊوڙندو ويندو ۽ اٽڪل سان ڪنهن جي پٺيان آهستي رکي ڇڏيندو، جيئن هن کي خبر نه پوي. جي خبر پئجي ويئي ته اهو اٿي کڻي وري پاڻ ٻئي جيپٺيان رکندو ۽ جي ڪنهن کي خبر نه پيئي ته رکندڙ چوڌاري ڦري وري اچي گوٽي کڻي هن جي پٺن تي هڻندو ته هو اٿي گول جي چوڌاري ڀڄندو ۽ وري اچي ساڳئي هنڌ ويندو. ان بعد هو گوٽي وري ٻئي ڪنهن جي پٺيان رکندو. اهڙيءَ طرح راند پيئي هلندي.

## حوالا

## حوالا

زمرو:رانديون
ڏيپلو

**ڏيپلو**: هيءُ شهر 28 – 24 اتر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 37 – 69 اوڀر ويڪرائي ڦاڪ ۾ تعلقي جو هيڊڪوارٽر آهي. هي ڏيئي مينگهواڙ جو ٻڌايل آهي، جنهن جي قبر تعلقي آفيس جي ايوان ۾ موجود آهي. اڳي موجوده تعلقي آفيس واري هنڌ ڪچو قلعو هو. جو هاڻي ڊهي ويو آهي. هتي جي آدمشاريءَ ۾ گهڻا ميمڻ آهن، جي اصل لاڙ کان آيل آهن. ڪي چيلهار کان لڏي آيا اهن، انهن کي ”چيلهاريا ميمڻ“ چوندا آهن. ڪجهه ڪَلَرَ، مينگهواڙ، گُرڙا، لُهاڻا، بجير ۽ لنگها به رهن ٿا. هتي جا ميمڻ تعليم يفته، ملازمت پيشه، واپاري ۽ شاهوڪار آهن. وڏي تعداد ۾ ميمڻ اعليٰ عملدار ۽ ڪامورا آهن. مشهور سنڌي اديب ۽ صحافي، جناب محمد عثمان ڏيپلائي، جنهن سَون جي تعداد ۾ ڪتاب لکيا اهن، سو اصل هتان جو رهاڪو آهي. هتي جا ميمڻ سڌارڪ خيالن جا شائق، مهمان نواز ۽ ديندار آهن.

ڏيپو ميگھواڙ  جو اڏيل شھر "ڏيپلو"
****
 ڏيپو ميگھواڙ  جنهن جي نالي ٿر جو علم ادب جو شاھڪار شھر ڏيپلو مشهور آهي اھو ڏيپي ميگھواڙ   ارڙھين صديء جي شروعات ڌاري آباد ڪيو.
ڏيپو ميگھواڙن جي 'واڻيا' نک جي ميگھواڙن مان ھو; جنهن جي نسل جا پوين جا وڏا ڳوٺ تعلقي جا ڳوٺ ڏيڙو;ڏاڀڙي; لسيو;اونھريو واڇرا ۽ ٻيا ننڍا وڏا ڳوٺ آهن. 
ڏيپي ميگھواڙ  جو گھر ھاڻوڪي شھر جي وچ ۾ مرحوم حاجي رمضان  ميمڻ جي ڪوٺي جي ڀرپاسي ۾ ھو جو أتي پيرپٿوري جو ٿان(مندر) اڄ به موجود آهي;جو ميگھواڙ  ڄاتي جو پير ۽ اعتقاد جي نشاني آهي. ياد رهي  ميگھواڙ  جاتي شروع کان وٺي مورتي ۽ مندر جي پوڄا نه ڪندي ھئي صرف پير پٿوري جي بغير ديوار جي ڍنگھرن جي واڙ جو ٿان ٺاهي پوڄا ڪندا ھئا0
ڏيپي ميگھواڙ  جون ڇھ ست ٻنيون ھونديون ھيون جن ۾ کنڀو جيڪو ھينئر مال جو وٿاڻ آهي ۽ ھاڻوڪي سول اسپتال جا 1971ع تائين واڙي مرحوم الڏنو بجير پوکيندو ھو; ونگڙيو بني ۽ ھاڻوڪي رينجرس چوڪي کان سواء ٻيون ڀر پاسي واريون ٻنيون ڏيپي ميگھواڙ  جون ھيون جيڪي اولڊ روينيو رڪارڊ مان معلوم ٿي سگهن ٿيون. 
ڏيپو ٻني ٻاري سان گڏ کلون، چمڙو،ھڏا، کونئر،گوگر،ڏاس، أن ۽ نج گيھ سوديندو ھو ۽ أھي گيھ جا تاڪيا ۽ ٻيو سامان أٺن جي قطار جي صورت ۾ ڪڇ۽ ڪاٺياواڙ موڪليندو ھو جتان جا واپاري بمبئي بندرگاھ رستي ڏيساور موڪليندا ھئا. 
ميمڻن ۽ لوھاڻن جي آمد: ٺٺي ننگر جو شھر واپار جو مرڪز ھئڻ سبب سدائين ٻاھرين حملي آورن جي نشاني تي رھندو آيو; ۽ اھي ٻاھريان حملي آور مغل، تاتاري ۽ پٺاڻن ٺٺي شھر کي لٽڻ کانسواء ٻاھيون ڏيئي رک ۾ تبديل ڪندا ويا پر ھمت وارن سنڌين وري وري ٺٺي جا ٺاٺ ۽ رونقون بحال ڪندا رھيا، آخري ڀيرو مددخان پٺاڻ جي حملي ٺٺي جي واپاري جاتي واڻيا ۽ ميمڻ ٺٺو ڇڏي ڪڇ پڄ، ڪاٺيا واڙ، رحمڪي بازار، فقير عثمان بلالاڻي جي ڳوٺ جو پنڱري جي ڀر ۾ ھو ونگو پتڻ (ياد رهي ته ونگي پتڻ جي ڀر ۾ ڪمھالي ۾ اڄ به  ميمڻ آباد آهن  جيڪي کيتي ٻاري جو ڪم ڪندا آهن ) ويڙھيڄھپ الو ڪوٽڙيو ،چيلي چارڻ جو ڳوٺ چيلھار، سوجا ويري، سرو، روھل، ٻلھياري، صندوق کوروڙو ۽ ٻين ڳوٺن ۾ اچي آباد ٿيا. 
پوء جڏهن ڏيپي ميگھواڙ  جي واپاريڪوٺي مشھور ٿي اھي ميمڻ ۽لوھاڻآ آھستي آھستي  واپار سانگي ڏيپلو وسايائون ۽ ڏيپي جو پويون خانـدان به آھستي  ڏيپلو شھر ڇڏي ٻين ڳوٺن ۾ آباد ٿيندو ويو. 
جينئن ته ڏيپلو ھاڻوڪو شھر ڏيپي جي زمين ۽ پڊ تي آباد ٿيو ته پويان کيس مسواڙ جي صورت ۾ پائي پوء ٽڪو ۽ آخر ۾ ڏيڙي ڳوٺ جو ھڪ حقو پينئندڙ موالي ھر دڪان کان مٔٺ تماڪ ۽ ڳڙ ۽ ٻيو ٿورا گهڻو وکر واڻو ھر مھيني وٺندو ھو جو انھيء پوڙھي  مرڻ کان پوء بند ٿي ويئي0

تماچي واڻيو  عمر سو کان سوائي ڳوٺ اونھريو واڇري 1977ع.

منگل وڻھول عمر 108سال معلومات 1977ع ڳوٺ اونھريو وڻھول(سومڻھار)
لڌو درڙو ڳوٺ ٻٽڙي عمر 112سال معلومات سن 1976ع0
ڀيمون مل تاراچند لوھاڻو ڏيپلو سن 1995ع ۽ ٻيا وربلي

سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو

## حوالا

زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
زمرو:ضلعو ٿرپارڪر
ڇاڇرو

**ڇاڇرو**: ٿرپارڪر ضلعي جو تعلقو آهي، جيڪو پاڪستان جي ڏاکڻي اوڀر ڪنڊ تي، ٿر ريگستان ۾، پاڪستان-ڀارت سرحد جي ويجهو واقع آهي. هن جي آبادي 3,71,769 ماڻهن تي مشتمل آهي. هي ضلعي ٿرپارڪر جي وچ واري علائقي ڍٽ (ڍاٽ) جو شهر آهي. رهواسي ڍاٽڪي ٻولي ڳالهائين ٿا، آباديءَ جي اڪثريت مسلمانن تي مشتمل آهي.

## جاگرافي
ڇاڇرو تعلقو ٽن علائقن ۾ ورهايل آهي: کائڙ، ڪنٺو ۽ پارڪر. رهواسي ڍاٽڪي ٻولي ڳالهائين ٿا، گڏوگڏ سنڌي، اردو ۽ گجراتي به ڳالهائين ٿا. آباديءَ جي اڪثريت مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ هندو ڀارت لڏي ويا.

### آبادي

## تاريخ
هي تعلقو نہ رڳو ٿر پر پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو تعلقو آهي. ڇاڇرو250 6 0 ڊگريون اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 700 18 0 ڊگريون اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. هن شهر ۾ 1781ع ۾ مدد خان پٺاڻ وڏي ڦرلٽ ڪئي هئي، جڏهن ته 1965ع ۽ 1971ع جي لڙاين ۾ به هن ڀريي ڀڪليي شهر کي ڪافي نقـصـان پـهـتـو هـو. هـتـي مهيشوري، برهمڻ، سوٽهڙ، کٽي، مينگهواڙ، گُرڙا، بجير، ڪنڀار، سنگراسي، جنجهي، راهمان ۽ ٻيون ذاتيون رهن ٿيون. هي واپار جو سٺو مرڪز آهي. ڇاڇرو تعلقو 7249 چورس ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ڇاڇرو روڊ رستي عمرڪوٽ، مٺي، چيلهار، اسلام ڪوٽ ۽ ڪانٽيي سان مليل آهي. هن تعلقي جا کٿا ۽ لويون مشهور آهن. هن شهر ۾ بجلي، واٽر سپلاءِ، ٽيليفون، اسڪول، گرلس هاءِ اسڪول، مختيارڪار آفيس، اسپتال، مسافرخانو ۽ ٻيون سهوليتون آهن. شهر جي رهاڪن ۾ ملازمت پيشه ۽ پڙهيل لکيل ماڻهن جي اڪثريت آهي. پاڪستان جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو ذخيرو ٿرپارڪر ضلعي جي تعلقي ننگرپارڪر ۽ ڇاڇري تعلقي جي حدن ۾ مليو آهي، ان ڪري مستقبل ۾ هن شهر جي ترقيءَ جا امڪان روشن آهن. 
هن تاريخي شهر جي خوبصورتي ۽ تعليم جي اهميت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ شهرين پاران **[[پينسل چوڪ، ڇاڇرو|پينسل چوڪ]]** بہ ٺاهيو ويو آهي. هيءُ چوڪ خاص طور تي تعليم جي علامت طور ترتيب ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ پينسلن جي شڪل جا مجسما شامل ڪيا ويا. پينسل چوڪ نہ صرف شهر جي سونهن وڌائي ٿو، پر تعليم جي اهميت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ پڻ هڪ اهم نشاني آهي. هيءُ ٿر ۾ پنهنجي نوعيت جو هڪ منفرد چوڪ آهي، جيڪو مقامي ماڻهن جي دلچسپي جو مرڪز پڻ بڻيل آهي. 

### ڇاڇري جي نالي جي تاريخ
سوڍن امرڪوٽ تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي حد اڳتي مٺيءَ تائين وڌائي ۽ راٺوڙن کي ڌڪي کائڙ بہ هٿ ڪيو، ۽ گادي نشين راڻي جي پاران اتي صوبا موڪليندا هئا. انهيءَ پاسي جيڪي راجپوت صوبا ٿي ويا، تن اُتي ڇڇر ۾ هڪ ڳوٺ ٻڌايو، جنهن کي اول ڇڇر پوءِ ڇڇرو چوندا هئا، جو لفظ نيٺ ڇاڇرو ٿيو. آسپاس جي حد کي ”ڇاڇراٽي“ چوندا آهن. اڄ تائين بہ انهيءَ نالي سان ٿري سڏيندا آهن.

### ڀارتي فوج جو قبضو
ڇاڇرو 1971 جي پاڪستان-ڀارت جنگ دوران 11 مهينن تائين ڀارتي فوج جي قبضي ۾ رهيو. اهو 22 ڊسمبر 1972 تي شملہ معاهدي کان پوءِ پاڪستان ڏانهن واپس ڪيو ويو. 

### يونين ڪائونسلون
ڇاڇرو، چيلهار، ڪانٽيو، ويجهيار، راڄوڙو، هيرار، پارنو، چارنور، تڙاحمد، مٺڙيو چارڻ، کينئسر، ڏاهلي، گڍڙو، تڙدوس ۽ سارنگهيار.

### ڳوٺ
رتن جي ڍاڻي، عارب جي ڍاڻي، علڻ آباد، ڪِيتار، ڪاگيا، لپلو، ڀارمل جي ڍاڻي، ڀاڏاسنڌا، ڀوتيو، تماچي جي ويري، سوکرُو، مٿارو، قوبل جو تڙ.

## حوالا
چيلھار

**چيلهار**: هيءُ شهر ڇاڇري تعلقي ۾ چيلي نالي چارڻ جو ٻڌايل آهي. هتي برهمڻ، مهيشوري، مينگهواڙ، مالهي، مسلمان بجير ۽ حجم رهن ٿا. هتي ٽالپرن قلعو ٺهرائي ڳوٺ تي ”علي ڳڙهه“ نالو رکيو هو. قلعو هاڻي ڊهي ويو آهي، جنهن جي سِرن مان شهر جون ڪيتريونئي جهونيون جايون جُڙيل آهن. اهي سِرون ننڍيون ۽ سنهيون آهن، پر مضبوط آهن. ڳوٺ ۾ ٺالپرن جي زماني جون توبون اڃا پيون آهن. ٽالپرن جا کوٽايل ڪيترا کوهه به آهن، جن مان ڪي چالو آهن. واپار چڱو هلي ٿو. ڀرسان ترايون سٺيون ۽ گهڻيون آهن، هتي جو ”راڻا سر“ تلاءُ مشهور آهي، جنهن ۾ ڪافي وقت پاڻي رهي ٿو. کوهن جو پڻي وڻندڙ ۽ هاضميدار آهي. ماڻهو گهڻي قدر تعليم يافته آهن، خاص ڪري پرائمري ماستر هن ڳوٺ جا گهڻي ۾ گهڻا آهن. هتي پرائمري مردانو ۽ زنانو اسڪول، هاءِ اسڪول، ديرو، ٿاڻو، ڍڪ، ٻيلي کاتي جي آفيس، يونين ڪائونسل ۽ پوسٽ آفيس آهن. ويجهيون ريلوي اسٽيشنون، ڪنري 30 ميل، نبي سر روڊ 30 ميل ۽ نئون ڪوٽ 33 ميل آهن. نئين ڪوٽ سان لاري سروس هئڻ ڪري واپار ۽ آمدرفت ججهي آهي.

## حوالا
ڪانٽيو

**ڪانٽيو**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي ڇاڇري تعلقي جو ھڪ شھر جيڪو ڇاڇري کان 20 ميل اولهه طرف ڪُنري ڏي ويندڙ لاري رستي تي آهي. هتي مهيشوري، مينگهواڙ، ٺڪر ۽ ٻيا رهن ٿا. واپار ۾ چڱي ترقي ڪئي اٿس. هتي جا مهيشوري شاهوڪار ۽ تعليم يافته آهن. هتي پرائمري مرادانو ۽ زانانو اسڪول، مڊل اسڪول، پوسٽ، مسافرخانو ۽ يونين آفيس آهن. ويجهي اسٽيسن ڪنري 28 ميل آهي، جتان واپار هلي ٿو.

## حوالا

## حوالا
گڍڙو

**گڍڙو**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي ڇاڇري تعلقي ۾ واقع شھر جو نالو آهي جيڪو ڀارت واري بين الاقوامي سرحد کي ويجهو آهي. اڳي گڍڙو روڊ ريلوي اسٽيشن ويجهي هئڻ ڪري پارڪر ۽ ڀر واري ڀاڱي لاءِ واپار مرڪز هو، مگر هاڻي هندو لڏي هليا ويا ۽ سرحد تي هئڻ ڪري پاڪستان ملٽري ۽ رينجرس رهي ٿي. هتي کوهه 60 پرهه اونها آهن. هتي جو تلاءُ مشهور آهي جتي ڪافي وقت پاڻي رهي ٿو. هتي پرائمري مردانو اسڪول، مسافر خانو، ڍڪ، يونين آفيس ۽ ٿاڻو آهن. شهر اڳئين رونق ڇڏي ويو آهي.

## حوالا

## حوالا
ڏانو ڌانڌل

**ڏانوڌانڌل**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي ننگرپارڪر تعلقي جو ننڍڙو شھر جو نالو آهي. اھو  تازو چڱو آباد ٿيو آهي، هتي لهاڻا، مينگهواڙ ۽ ٻيا ماڻهو رهن ٿا. واپار ۾ چڱي ترقي ڪئي اٿن. هتي پرائمري اسڪول، مڊل اسڪول، اسپتال، پوسٽ، يونين آفيس ۽ پوليس ٿاڻو آهي. مٺي کان ننگرپارڪر ڏي ويندڙ لاري هتان لنگهي ٿي.

## حوالا

## حوالا
ڀوڏيسر

**ڀوڏيسر**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ننگرپارڪر جو قديم شھر جو نالو آهي. هيءُ ننگرپارڪر کان 4 ميل اتر – الگهندي ڀوڏي سوڍي 1375ع ڌاري ٻڌايو هو. هتي هڪ وڏو تلاءُ 400X200 فوٽ آهي، جنهن جي ڪناري تي قديم قبرستان ۽ ڀرسان عاليشان مسجد آهي، جا گجرات جي حاڪم بهمني خاندان جي سلطان محمود شاهه بيگڙي بن مظفر 1505ع ۾ ٺهرائي هئي. هيءَ مسجد 30 چوپرس فوٽ آهي. هتي جين ڌرم وارن جو عاليشان مندر پڻ آهي.

## حوالا

## حوالا
وڄوٽھ

**وڄوٽھ**: يا **Wajoto **پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي مٺي جو ھڪ ننڍڙو شھر آھي. هيءُ مٺي تعلقي ۾ مٺي کان 20 ميل اتر – اولهه ڏي آهي. نئين ڪوٽ کان مٺي ۽ چيلهار ڏي ويندڙ لاريون هتان لنگهن ٿيون. هتي پوليس ٿاڻو، پوسٽ آفيس، يونين آفيس ۽ مسافر خانو آهي. ھن وقت اھو ھڪ وڏو ڳوٺ آھي جنھن جو مٺي نئون ڪوٽ روڊ تي بس اسٽاپ آھي جتان ھن ڳوٺ تائين ھڪ ننڍڙو لنڪ روڊ آھي.

## حوالا

## حوالا
ڪلوئي

**ڪلوئي**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ڏيپلو جو ھڪ ڳوٺ آھي. ڏيپلي تعلقي ۾ هن ڳوٺ چڱي ترقي ڪئي آهي. واپار چڱو هلي ٿو. هتي پرائمري اسڪول، پوسٽ ۽ پوليس ٿاڻو آهن. نئين ڪوٽ سان لاري رستي ڳنڍيل آهي.ھن شھر ۾ مشھور پاڙن ۾ لوھاڻو پاڙو، مينگهواڙ پاڙو ۽ ڳرڙا ڪالوني مشھور آھن.

## حوالا

## حوالا
ڀالوا

**ڀالوا**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ننگرپارڪر جو ھڪ ڳوٺ آھي. جتي خاصخيلي ۽ ڀيل رهن ٿا. ملير وارو ڀاڱو اهو آهي. هتي مارئيءَ جو کوهه ۽ پٿر جي ڪونڊي اڄ تائين موجود آهن. هتي پهريون دفعو 6- مارچ 1967ع تي، الحاج مير محمد بخش خان ٽالپر (اڳوڻو وائيس چيئرمين ڊسٽرڪٽ ڪائونسل ٿرپارڪر ۽ اڳوڻو ايم پي اي) جي ڪوشش سان ”مارئيءَ جو ميلو“ لڳو. وري 10، 11 ۽ 12 فيبروري 1968ع تي ٻيو دفعو پڻ ميلو لڳو. انهن ميلن ۾ ادبي ڪانفرنس، ملاکڙي، سئنيما، بجلي وغيره جو بندوبست هو ۽ ٿر جي ڀرت جو چڱو واپار هليو هو. مٺي کان ننگرپارڪر ڏي ويندڙ لاري هتان لنگهي ٿي.

## حوالا

## حوالا
گوڙي

**گوڙي**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ننگرپارڪر جو ھڪ ڳوٺ آھي. هيءُ ننگرپارڪر شهرکان 28 ميل اتر طرف ۽ مارئيءَ جي ملير (ڀالوا) کان 3 ميل اتر طرف آهي، اُن جي ڀرسان ڏهر ۾ مشهور ”گوڙيءَ جو مندر“ آهي، جو 1370ع ۾ منگهي نالي اوسواڙ ٺهرايو هو. هاڻي جيتوڻيڪ ڪجهه ڊهي ويو آهي ته به ڏسڻ وٽان آهي. مندر جي بناوت، بيهڪ، چٽسالي ۽ نڪتل تصويرون ڏسڻ جهڙيون آهن. ڀرسان زمين ۾ هڪ ڀونرو (بهرو) آهي ۽ هڪ پڪسرو برج ٺهيل آهي جو پولن آستان سڏجي ٿو. مٺيءَ کان ننگرپارڪر ڏي ويندڙ لاري هتان لنگهي ٿي.

## حوالا

## حوالا
ڪيرٽي

**ڪيرٽي**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي مٺي جو ھڪ ڳوٺ آھي. هيءُ مٺي تعلقي ۾، مٺي شهر کان 16 ميل اوڀر طرف اهي. هتي هن وقت ٺڪر ۽ مينگهواڙ رهن ٿا. هيءُ اڳي وڏو شهر هو، جتي مڪواڻن جي گاديءَ جو هنڌ هو. مشهور ڪيهر مڪواڻو هتي رهندو هو. جنهن عمرڪوٽ مان سومريون کنيون هيون، ۽ پوءِ همير سومري سان لڙائيءَ ۾ مارجي ويو. اتي جهونا نشان اڃا موجود آهن. ھن ڳوٺ جي آبادي 2017ع م 9110 ھئي.

## حوالا
جنجھي

**جَنجهِي**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ڇاڇري جو ھڪ ننڍڙو شھر آھي. هيءُ ڇاڇري تعلقي ۾ تعليم جو مکيه مرڪز آهي. ٻهراڙيءَ جي باوجود هتي جي ماڻهن تعليم ۾ چڱي ترقي ڪئي آهي. هتي پرائمري ۽ مڊل اسڪول آهن.

## حوالا
ڀوريلو

**ڀوريلو**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي ڇاڇري جو ھڪ ڳوٺ آھي. هيءَ ڇاڇري تعلقي ۾ چيلهار کان 10 ميل اوڀر طرف ڇاڇري کان مٺي ويندڙ رستي تي آهي. واپار چڱو هلي ٿو. هتي پرائمري اسڪول آهي.

## حوالا

## حوالا
لوڻيو

**لوڻيو**: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ٿرپارڪر جي تعلقي مٺي جو ھڪ ڳوٺ آھي. هيءُ مٺي تعلقي ۾ مٺيءَ کان 50 ميل ۽ اسلام ڪوٽ کان 22 ميل اوڀر طرف ننگرپارڪر ڏي ويندڙ لاريءَ رستي تي آهي. هتي سَما ۽ مينگهواڙ رهن ٿا.

## حوالا

## حوالا
کاروڇاڻ شهر

**کاروڇاڻ شهر** (Kharo Chhan Town)  سنڌ، پاڪستان جي ضلعي ٺٽي جي تعلقي کاروڇاڻ جو قديم شهر آهي، جيڪو سامونڊي ٻيٽ تي واقع آهي. قديم زماني ۾ کارو ڇاڻ شهر سمنڊ جي ڪناري هوندو هو پر سمنڊ ۾ گھيرجي ٻيٽ بڻجي ويو آهي. هيءُ آڳاٽي زماني ۾ مشهور بندر گاھ هو. ٻين ملڪن توڙي پتڻن تان واپاري ٻيڙا اچي لنگر هڻندا هئا پر هاڻ صرف مقامي اچ وڃ لاءِ پتڻ طور ڪم اچي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
ڳاڙهو شهر

**ڳاڙهو شهر** انگريزي (Garho Town) سنڌ پاڪستان جي ٺٽو ضلعو گهوڙاٻاري تعلقو ۾ قديم شهر آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
ٻگهاڻ

**ٻگهاڻ** (انگريزي:  Baghan)  سنڌ، پاڪستان ۾  ٺٽي ضلعي جي ڪيٽي بندر تعلقو ۾ هڪ قديم شهر آهي.

## تعارف

ٻگھاڻ سنڌ جي ڪجهه خوبصورت شھرن مان هڪ آهي. ٻگھاڻ جي تاريخ 20 سال پراڻي آهي. ٻگھاڻ ۾ تقريبن ٪90 سنڌي ماڻهن رھندا آھن.ڳاڙھو پڻ ھن شھر ڀرسان واقع آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
پلاڻ

**پلاڻ ** انگريزي (Saddle) اُٺ يا ڏاچي جي پٺيءَ تي رکي سواري ڪرڻ يا بار کڻڻ لاءِ ڪم ايندو آهي. سنڌ جي ڪن علائقن ۾ هن کي پلڻ به چون ٿا. پلاڻ جي اڳين لڳل ٿلهين ڪاٺين کي ڪتب چئبو آهي ۽ پوئين ٽيڪ واري حصي کي ڪُوٽي چئبو آهي.پاسي ۾ لڳل لٺين کي بَج چئبو آهي. پلاڻ جانورن جي وارن مان جڙيل چادر يا ڳوڻ جهڙي چادر مان جُڙندو آهي جنهن ۾ ڪَک ڀريا ويندا آهن. ڪي وري پلاڻ کي سينگارڻ لاءِ ڪاوا، ڪچ ڪوڏيون به ڪم آڻيندا آهن ته سُٽ مان ٺهيل گلن سان به سنواريو ويندو آهي. پلاڻ سڄي سنڌ سان گڏٿر توڙي ڪاڇي ۾ اُٺن تي بار کڻڻ لاءِ ڪم ايندا آهن.

## حوالا
پاکڙو

**پاکڙو** انگريزي (Riding Saddle for camel) ڪاٺ جو ٺاهيل جيڪو خاص طور اٺ جي پٺيءَ تي سواري ڪرڻ لاءِ ڪم ايندو آهي. پاکڙي جا ويهڪ لاءِ ٻه حصا يا خانا ٿين ٿا. سڄي سنڌ ۾ اٺ تي پاکڙو رکي سواري ڪرڻ جو رواج هو ۽ اڄ به آهي. ٿر ۽ ڪاڇي ۾ هن جو رواج گهڻو رهيو آهي. پاکڙن کي گلن چٽن ۽ ڪاون سان به سينگاريو ويندو آهي.

## حوالا
مڱرين جو دڙو

**مڱرين جو دڙو** جيڪو ڪڙئي گنهور کان تقريباً ٻن ميلن جي فاصلي تي ڏکڻ طرف آهي. اتان موريا گهراڻي جي وقت جي مليل مورتيءَ جهڙي مورتي ٽيڪسيلا جي عجائب گهر ۾ پڻ موجود آهي.

## حوالا

## حوالا
لاڙ

**لاڙ**  لاڙ جي ايراضي گنجي ٽڪر جي ڏاکڻي ڇيڙي کان شروع  ٿئي ٿي ۽ بدين ضلعي جي پراڻ درياءَ جي اورئين ڀر تائين سڄو بدين ضلعو، ٽنڊو محمد خان ضلعو ۽ ٺٽو ضلعو ان ايراضي ۾ شامل آهن. لاڙ جي ڪل ايراضي يارنهن هزار پنج سو اڻانوي چورس ميل آهيسن 1998ع جي آدم شماري موجب لاڙ جي ڪـُـل آبادي ڇويهه لک ٻاهتر هزار، ٽي سؤ اڻٽيهه (329، 72، 26) آهي.پيٿاوالا لکي ٿو ته: ”لاڙ، ايشيا ۽ يورپ جي واپاري منڊي هو.“
سنڌو تهذيب انهيءَ لاڙ واري علائقي جي سامونڊي ڪنارن کان نڪري ٻين کنڊن تائين پهتي. سنڌي ملاح، وڻجارا ۽ پڻي لوڪ ڏيساورن کان مال آڻيندا ۽ سنڌ جو طرح طرح جو ڪپڙو، خوشبو، اگر، مسالا، چمڙي جو سامان ۽ ٻيو وکر پرڏيهه نيندا هئا.. لاڙ جي زمين هموار ۽ هوا به نه سخت گرم ۽ نه سخت  سرد آهي. پراڻ درياءَ ۽ ان جا ڦاٽ، يعني ساگرو درياءَ، جيڪو ٽنڊي باگي جي نزديڪ وهندو هو. پٽيهل درياءَ ۽ ريڻ درياءَ تي به ڪيترائي شهر آباد هئا ۽ واپاري مرڪز پڻ هئا. آبپاشي جو نظام بهتر هو. جوڻ ۽ فتح باغ جو ذڪر، گل بدن بيگم، ”همايون نامه“ ۾ ڪيو آهي جيڪو پڻ درياء جي قريب ھيو .لاڙ هڪ تمام خوبصورت علائقو آهي. سمن جي دور ۾ ٺٽي ۾ تمام وڏا باغ هئا، جن ۾ طرح طرح جا ميوا، ڏاڙهون، انگور وغيره پيدا ٿيندا هئا. هتي جي جابلو علائقن جون نئيون ساوڻيءَ ۾ تمام سهڻو نظارو پيش ڪنديون آهن. جنگ شاهيءَ وارن جبلن مان نئن ڍانگ، نئن اڌ ۽ نئن رورئياري ڪينجهر سان اچيو لانئون لهن. جڏهن ته نئن ڍورو لوڙئيو ۽ نئن سورجي اچي سونهريءَ ۾ ڀاڪرين پوي. جڏهن ته لاڙ جي انهيءَ علائقي ۾ سوين ڍورا ۽ ڍنڍون آهن، جتي سياري جي مند ۾ سائبيريا جا پکي ايندا آهن، اتي مڇي به جام ٿئي. ان کان علاوه ڍنڍن ۾ بهه، قم، ڪوڻيون، پن وغيره جام ٿين، اهو ذڪر لطيف سائين پنهنجي لازوال شاعريءَ ۾ پڻ ڪيو آهي

## حوالا

## وڌيڪ ڏسو
*لاڙ جون حدون
*
*
*
## حوالا
ڪورائي جو دڙو

**ڪورائي جو دڙو** (*Korai Jo Darro*) راجا نند جو يادگار، ’نند ڪوٽ‘ جي نالي سيراڻي کان ڏکڻ - اولهه طرف، پنجن ميلن جي فاصلي تي آثار قديمه کاتي جي انتظار ۾ آهي. ”ڪورائيءَ جو دڙو“، جيڪو اٽڪل پنجن يا ڇهن ميلن تي ڪڙئي گنهور کان آهي. اتان اَشوڪا جي زماني جا آثار مليا آهن، جن ۾ بت به آهن. جيئن ته اَشوڪا جو تعلق ٻڌمت جي فرقي مهايانا سان هو، تنهن ڪري هن گوتم ٻڌ جون مورتيون يونانين کان ٺهرايون هيون. گنڌارا آرٽ ۽ يونانين جي نقاشي جي هنر ۾ ڪافي فرق آهي. اهو فرق ٽيڪسيلا جي عجائب گهر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

## حوالا
رڙي جو دڙو

**رڙي جو دڙو**  بدين ضلعي ۾ هڪ رڙيءَ جو دڙو بہ آهي جيڪو اڃا  تائين قديم آثارن واري کاتي ڏانهن واجهائي رهيو آهي ان جي قدامت هڪ نشان بڻيل آهي. انهيءَ نالي واري رڙي ٻيلي جو احوال عباسي دؤر خلافت ۾ ملي ٿو.

## حوالا
شير واھ

**شير واھ**
گونيءَ مان ماڻڪاڻي ميرن جيڪي واهه ڪڍرايا، انهن مان شير واهه پڻ هڪ هو. هي واهه نندي شهر جي اُلهندي کان لنگهي، تمام گهڻي غير آباد زمين کي آباد ڪندو هو. هي واهه مير شير محمد خان ”شيرِ - سنڌ“ کوٽرايو هو ۽ انهيءَ واهه جي زمين تي پنهنجي تعلق وارا ماڻهو ويهاريا هئا.

## حوالا
خان واھ

**خان واھ** تعلقي گوني (ٽنڊو محمد خان) ۾ گاجيا واهه مشهور واهه هو. انهيءَ واهه مان ميرن، ”مير واهه“ کوٽرايو هو. اِهو ميرواهه گوني تعلقي جي ڏکڻ واري ڀاڱي کي آباد ڪرڻ لڳو. پر خان محمد لغاري اڃا به انهيءَ واهه جي پيچ کان پري هو، ته هن پاڻ ڪوشش ڪري انهيءَ واهه مان پنهنجو ذاتي واهه کوٽايو هو. گولاڙچيءَ جي اُلهندي کان 6 - ميل تي اڄ  به ”خان واهه“ ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اِهو ماڻڪاڻي ميرن جي خاص ماڻهو، خان محمد لغاريءَ کوٽرايو هو ۽ پاڻ انهيءَ واهه جي پاڻيءَ تي زمين آباد ڪندو هو ۽ پنهنجي ڏيٺ ويٺ وارين برادرين کي خانواهه تي آبادي ڪرڻ ڏيندو هو. انهيءَ کان سواءِ ٻيا به لاڙ ۾ ماڻڪاڻي ميرن جا گهڻا واهه کوٽايل آهن، پر افسوس جو مون کي پوري معلومات مهيا نه ٿي سگهي آهي.

## حوالا

## حوالا
ڳوٺ غلام حسين جمالي

**ڳوٺ غلام حسين جمالي**  جنھن کي **ڪوهر جمالي** پڻ چيو ويندو آهي. هن ڳوٺ ۾ اڳي استاد غلام محمد جمالي فائينل جي تياري ڪرائيندو هو. هر سال پاڻ اٽڪل 50 کان مٿي شاگرد موڪليندو هو ۽ گهڻو ڪري سڀ جا سڀ پاس ٿيندا هئا. هن اسڪول ۾ ڪي غريب شاگرد پڻ فائينل جي تياري ڪرڻ ايندا هئا.

سنڌي فائينل جي بند ٿيڻ کان پوءِ، انهيءَ اسڪول جو ڦٽي وڃڻ قدرتي هو. استاد صاحب به تلهار لڏي ويو. مذڪوره اسڪول ڦٽي ويو آهي. جمالي به گهڻا لڏي اچي تلهار ۾ رهيا آهن. انهيءَ ڳوٺ جي ڏکڻ اوڀر کان ”دل ذات جو دڙو“ آهي، جنهن جي ڀرسان ”ڪنب“ جو وڏو ڪـُـن آهي، جو ڳٺي جي ڍوري جو وڏي ۾ وڏو ڪـُـن ليکجي ٿو

## حوالا
پيرو لاشاري ريلوي اسٽيشن

**پيرو لاشاري ريلوي اسٽيشن** (Peeru Lashari Railway Station) سنڌ جي ضلعي، بدين ۾ بدين-حيدرآباد ريلوي لائين تي هڪ مشهور اسٽيشن آهي. 

چون ٿا ته جڏهن ريلوي لائين وڇائي رهيا هئا ۽ اتي اسٽيشن قائم ڪري رهيا هئا، تڏهن پڇا ڪيائون تہ هـِـتي ڪو ڳوٺ آهي يا نہ؟ ڏس ملين تہ پيرو لشاري ڀرسان رهي ٿو. پوءِ اسٽيشن جو نالو انهيءَ تان رکيو ويو.

هن اسٽيشن جي ڀرسان ڳٺو ڍورو گذرندو هو. پيرو لاشاريءَ جي اسٽيشن تي شين جا ٻہ ٽي دڪانڙا آهن. هن اسٽيشن جي اُڀرندي تان ٻن ميلن جي مفاصلي تي، شاهه گـُـهريو جو قبرستان ۽ مقبرو آهي. جنهن جا شيخ مجاور آهن. پير شيخ قرهئي ڀانڊاريءَ وانگر هي بزرگ ڏاتار پير سان طريقت واري سلسلي ۾ ڳنڍيل آهي. هن درگاھ تي فيبروريءَ ۾ ميلو لڳندو آهي، جيڪو هفتو کن هلندو آهي ۽ اتي جا رهاڪو مريدن جي آرام لاءِ ننڍيون ننڍيون اوطاقون اڏيندا آهن. هن ميلي تي پنجن هزارن تائين ماڻهو زيارت لاءِ ايندا آهن. شاهه گهرئي جي درگاھ ڏانهن وڃڻ لاءِ اتان ئي رستو آهي.

ٿورو پريان اسماعيلي خواجن جو مرشد شاه طريل جو مقبرو آهي. پر اُن درگاھ تائين پهچڻ لاءِ تلهار کان آسانيءَ سان پهچي سگهجي ٿو. تلهار کان نڪري، ٽنڊي باگي جي رستي تان شاھ طريل جي درگاھ تي اسماعيلي پهچندا آهن. آغا خانين جي سنڌ ۾ اِها وڏي ۾ وڏي درگاھ آهي. اِها درگاھ پڻ پيرو لاشاريءَ کان صاف نظر پيئي ايندي آهي.

پيرو لاشاريءَ جي ڀرسان ٽالپرن، خاصخيلين، ملاحن، اوٺن ۽ ٿيٻن جا ڳوٺ آهن. پيرو لاشاريءَ جي اُلهندي ۽ ڏکڻ کان آرين جو دڙو آهي. مذڪوره دڙي مان شاهه جهان جي وقت جا سڪا هٿ لڳا آهن. آرين جو دڙو ٺڪراٺ جو ميڙ هو، هينئر اُتي ٻني ٿي ويئي آهي. پيرو لاشاري جي اوسي پاسي ڇڙوڇڙ نموني ۾ تاريخي مواد تمام گهڻو پيل آهي. ڪو ڳولائو هٿ ڳنڍي لڳندو تہ سهڻي ۽ گهڻي معلومات ملڻ جو وڏو امڪان آهي.

## حوالا

زمرو:بدين ضلعو
زمرو:سنڌ ۾ ريلوي اسٽيشنون
زمرو:بدين ضلعي ۾ ريلوي اسٽيشن
مولوي تاج محمد چانگ ڳوٺ

**ڳوٺ مولوي تاج محمد چانگ**:
هيءُ ڳوٺ مخدوم نوح رح جي ڪـُـنيءَ جي اولهه کان آهي. هن ڳوٺ ۾ 20 کن گهر آهن. هن ڳوٺ جي اُتر کان اڌ ميل تي ڳٺو ڍورو وهندو هو. اِهو ڍورو آڳاٽي وقت کان وهي وڃيو دڦري ۽ مڇياريءَ ڍنڍ ۾ پوي ٿو. مڇياريءَ جا چانگ مشهور آهن. تاج محمد وارا چانگ به انهن چانگن سان لاڳاپيل آهن.

## حوالا

## حوالا
ڳوٺ قلندر بخش ڀٽي

**ڳوٺ قلندر بخش ڀٽي** ڳڙھي ياسين تعلقي ۾ آھي. ھي ڳوٺ بڊي جي اتر اوڀر ۾ تقريبن ٽن ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آھي.
## حوالا
جان ڊالٽن

**جان ڊالٽن** (John Dalton؛  ؛ 6 سيپٽمبر 1766 - 27 جولاءِ 1844) هڪ انگريز ڪيميادان، طبيعياتدان ۽ ماهر موسميات هو.  پاڻ گهڻو ڪري مادي جي ائٽمي ماڊل جي نظرئي جي ڪري شهرت حاصل ڪيائون. هن ڪجهه عنصرن جي ايٽمي وزنن جي ابتدائي فهرست مرتب ڪئي ۽ شايع ڪئي. هن گيسن جي جزوي دٻاءُ جو قانون جو پيش ڪيو، جن کي بعد ۾ "ڊالٽن جي جزوي دٻاءُ جي قانون" جي نالي سان سڃاڻو ويو. هن موسمي تبديلين جو رڪارڊ رکڻ شروع ڪيو ۽ بعد ۾ پنهنجي مشاهدن ۽ نتيجن کي موسمياتي مشاهدن جي نالي سان هڪ ڪتاب ۾ بيان ڪيو. هن پيدائشي رنگ انڌي پن جي بيماري (colorblindness) جي پڻ جاچ ڪئي ۽ هڪ حالت دريافت ڪئي جيڪا هاڻ ڪيترن اي ٻولين ۾ "ڊالٽن ازم" جي نالي سان مشهور آهي. هن شاگردن لاءِ انگريزي گرامر جي هڪ ڪتاب پڻ مرتب ڪيو. 

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:سائنسدان
زمرو:طبيعيات دان
زمرو:1844ع جون فوتگيون
پاڪستان انڊونيشيا لاڳاپا

**پاڪستان انڊونيشيا لاڳاپا** جمهوريا انڊونيشيا ۽ اسلامي جمهوريا پاڪستان جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپا آهن. ٻئي ملڪ اسلامي دنيا جا سڀ کان وڏي آبادي وارا ملڪ آھن جن جي آبادي غالب مسلم اڪثريت واري آهي.  ٻنھي ملڪن جو تعلق ايشيا سان آھي ۽ ٻني ملڪ مذھبي شدت پسند دھشتگردي سان منھن ڏيندا رھيا آھن. ٻئي ملڪ اسلامي سھڪار جي تنظيم جا اھم ميمبر ۽ ترقي پذير ملڪ آھن. ٻنھي ملڪن جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپا  شروع کان موجود آھن . پاڪستان جو سفارتخانو جڪارتا ۾ واقع آهي انڊونيشيا جو سفارتخانو اسلام آباد ۾ واقع آهي ۽ ڪراچي ۾ انڊونيشيا جو ڪائونسليٽ جنرل ويھندو آھي. 2014 ۾  بي بي سي جي ورلڊ سروس جي ڪرايل سروي پول مطابق انڊونيشيا جي 40 سيڪڙو ماڻھن پاڪستان لاء مثبت راء ڏني ۽ 31 سيڪڙو منفي راء ڏني

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا ٻه طرفا تعلقات
سوئيڪارنو

**احمد سوڪارنو** يا سوئيڪارنو   انڊونيشيا جو پھريون صدر ھيو. پاڻ 6 جنوري 1901 ۾ پيدا ٿيو ۽ 21 جون 1970 ۾ وفات ڪيائين.  ھي 1945 کان 1967 تائين ملڪ جو صدر رھيو. ھي ملڪ م نيدرلينڊز کان آزادي جي جدوجھد جو سرواڻ ھيو. ڊچ حڪومت جي نوآبادياتي دور ۾ ڏھاڪو سال جيل ۾ بند رھيو ۽ کيس جيل مان جپان آزاد ڪيو جنھن ڊچ ايمپائر تي حملو ڪري انڊونيشيا ۾ داخل ٿيو ھيو. جپان جيئن ئي ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ ھن ۽ محمد حاتا 17 آگسٽ 1945 ۾ انڊونيشيا جي خودمختياري جو اعلان ڪيو ۽ سوئيڪارنو انڊونيشيا جو پھريون صدر بڻيو. ھن انڊونيشيائي ماڻھن جي اڳواڻي ڪندي نيدرلينڊز پاران انڊونيشيا کي نئين سر ڪالوني ٺاھڻ جي سفارتي ۽ فوجي مزاحت ڪئي نيٺ 1949 ۾ نيدرلينڊز انڊونيشيا جي خودمختياري کي تسليم ڪيو. ليکڪ پريموئيديا اننتا توئر لکيو آهي تہ " سوئيڪارنو جديد دؤر جو واحد ايشيائي اڳواڻ ھيو جنھن مختلف نسلي، ثقافتي ء مذھبي گروھن ۾ ورھايل عوام کي متحد ڪري بغير رت جي ڦڙي وھائڻ جي آزاد ڪرايو"  پارلياماني جمھوريت جي افراتفري دؤر بعد 1957 ۾ سوئيڪارنو رھنمائي واري جمھوريت جو مطلق العنان نظام قائم ڪيو جنھن سان ملڪ اندر عدم استحڪام جو خاتمو آيو. 1960 جي ڏھاڪي ۾ ھن کاٻي ڌر جي طرف لاڙو رکيو ۽ انڊونيشياجي  ڪميونسٽ پارٽي جي مدد ڪئي ۽ ان کي تحفظ ڏنو ۽ ھن سامراج دشمن پرڏيھي پاليسي کي فروغ ڏنو، ۽ سوويت يونين ۽ چين جو پاسو ورتو. 1965 ۾ 30 سيپٽمبر واري تحريڪ جي ناڪامي سان قتل عام واقع ٿيڻ جي ڪري اڳتي ھلي 1967 م ھڪ جنرل بغاوت ڪندي  کيس معزول ڪري ڇڏيو جنھن بعد ھن باقي زندگي نظربندي ۾ گذاري.

## حوالا

زمرو:1901ع جون پيدائشون
زمرو:1970ع جون فوتگيون
شاھ سلام الله

**شاھ سلام الله**:
شاھ عنايت شهيد جو ٽيون فرزند هو، سندن ولادت سنه 1130ھ ۾ يعني شاهه عنايت جي شهادت واري سال ٿي، ان وقت سندن عمر مهينو سوا هئي، انيس المساڪين ۾ آيل آهي ته ” جڏهن  صوفي صاحب جي شهادت جو وقت ويجهو آيو ته تڏهن  پاڻ اندر صوبلي ۾ ويا ته ان وقت شاهه سلام الله پينگهي ۾ ستل هو، سندن ڀرسان بيهي پنهنجو تاج مبارڪ لاهي سندن سيراندي رکيائون ۽ پنهنجي گودڙي پڻ سندن پاسي ۾ رکيائون.
شاهه سلام الله جڏهن پندرهن سورهن ورهين جا ٿيا ته ٺٽي وڃي شاهه عبداللطيف ٺٽوي سان مليا، جنهن کين الله واري واٽ ڏسي، پوءِ اتان موٽي ميرنا پور آيا، جتان بنان ڪنهن کان  موڪلائڻ جي سير سفر تي نڪتا،  ڪجهه  فقير به سندن پويان هلندا رهيا، تان جو رياست خيرپور ۾ ڏير آوريءَ واري ڀٽ تي اچي ويهي رهيا، اها ڀٽ روهڙيءَ کان اٽڪل هڪ سئو ڪلو ميٽر اوڀر طرف ناري جي ويجهو آهي، 12 ورهيه اتي رهي رياضتون ڪيائون، پوءِ هاڻوڪي  تجل شريف واري هنڌ آيا.
جڏهن سندن وصال جو وقت ويجهو آيو، تڏهن پنهنجن مريدن کي چيائون ته ” اسان کي هتي دفن ڪجو“ اسان جا عزيز ااسن جا لاش ميرانپور کڻائي ويندا پر اسان جو روح هتي هوندو، يعني گڏ ميرانپور ۾ سڏ تجل ۾، سندن وصال 1183ھ ۾ ٿيو، مريدن وصيت موجن کين اتي دفن ڪيو، پر ٿوري عرصي کانپوءِ سندين عزيز لاش ڪڍي ميران پور کڻي ويا، مير سهراب خان ٽالپر والي خيپور سندن وهڻ واري هنڌ ( ٿلهي) جي مٿان قبول ٺهرايو، ان ٿلهي تي صوفي صاحب جا ويس ۽ حال ڌاڳا رکيل هئا، هر سال تجل ۾ 25 کان 27 ذوالحج تئاين ميلو لڳندو آهي، جتي هزارين  عقيدت مند اچي حاضر ٿيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ويانا

ويانا (انگلش:Veinna؛جرمن:Wien) وفاقي راڄڌاني، سڀ کان وڏو شهر ۽ آسٽريا جي نو رياستن مان هڪ آهي. ويانا آسٽريا جو پرائيميٽ شهر آهي، جنهن جي آبادي اٽڪل 19 لک (26 لک ميٽروپوليٽن علائقي اندر، ملڪ جي آبادي جو تقريباً ٽيون حصو) ۽ ان جو ثقافتي، معاشي ۽ سياسي مرڪز آهي. اهو يورپي يونين ۾ شهر جي حدن اندر آبادي جي لحاظ کان 7ھین نمبر وڏو شهر آهي. 20ھین صدي جي شروعات تائين، اهو دنيا جو سڀ کان وڏو جرمن ڳالهائيندڙ شهر هو، ۽ پهرين عالمي جنگ ۾ آسٽرو۔هنگروي سلطنت جي ورهاست کان اڳ، شهر ۾ 20 لک ماڻهو هئا. اڄ، برلن کان پوء جرمن ڳالهائيندڙن جو ٻيو نمبر وڏو شھر آهي. 

ويانا ڪيترن ئي وڏن بين الاقوامي ادارن جو ميزبان آهي، جن ۾ گڏيل قومن جو ادارو (UNO) ۽ اوپيڪ شامل آهن. هي شهر آسٽريا جي اڀرندي حصي ۾ واقع آهي ۽ چيڪ ريپبلڪ، سلوواڪيا ۽ هنگري جي سرحدن جي ويجهو آهي. اهي علائقا يورپي سينٽرروپ سرحد واري علائقي ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا. ويجهن براتسلاوا سان گڏ، 30 لک باشندن سان، ويانا هڪ ​​ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهي ٿو. سال 2001ع ۾، شهر جو مرڪز يونيسڪو عالمي ورثو سائيٽ نامزد ڪيو ويو. جولاءِ، 2017ع ۾ ان کي خطرن ۾ عالمي ورثي جي لسٽ ۾ منتقل ڪيو ويو.

ان جي موسيقيءَ جي ورثي جي ڪري، موسيقيءَ جو شهر،  ان کان سواءِ  ويانا کي ”خوابن جو شھر“ به چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو دنيا جي پهرين نفسياتي ماهر سگمنڊ فرائيڊ جو گهر هو. هن شهر جون پاڙون ابتدائي سيلٽڪ ۽ رومن آبادين ۾ آهن جيڪي وچين دور ۽ باروڪ شهر ۽ پوءِ آسٽرو-هنگروي سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ ۾ تبديل ٿيون. 20ھین صدي جي شروعاتي حصي تائين ويانا ڪلاسزم جي عظيم دور کان وٺي يورپي ميوزڪ سينٽر جي هڪ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي. ويانا جو تاريخي مرڪز آرڪيٽيڪچرل مجموعن سان مالا مال آهي، جنهن ۾ باروڪ قلعا ۽ باغيچا شامل آهن ۽ 19هين صديءَ جي آخر ۾ رنگ اسڪوائر (Ringstraße) وڏين عمارتن، يادگارن ۽ پارڪن سان جڙيل آهي.

ويانا پنهنجي زندگي جي اعلي معيار لاء مشهور آهي. سال 2005ع جي دنيا جي 127 شهرن جي مطالعي ۾، اقتصاديات جي انٽيليجنس يونٽ شهر کي (وانڪوور ۽ سان فرانسسڪو سان تعلق رکندڙ) دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رهڻ لائق شهرن لاءِ پهريون نمبر ڏنو. سال 2011ع ۽ 2015ع جي وچ ۾،  ويانا، ميلبورن جي پٺيان،  ٻئي نمبر تي، سال 2018 ۾، اهو ميلبورن کي نمبر هڪ جڳهه طور تبديل ڪيو. 

مسلسل ڏهن سالن تائين (2009-2019)، انساني وسيلن جي صلاحڪار فرم مرسر دنيا جي سوين شهرن جي سالياني "رهڻ جي معيار" سروي ۾ ويانا کي پهريون نمبر ڏنو. 

مونوڪل (Monocle) جي سال 2015ع جي "ڪوالٽي آف لائف سروي" دنيا جي مٿين 25 شهرن جي فهرست ۾ ويانا کي ٻئي نمبر تي رکيو."

یو این۔آباديون UN-Habitat سال 2012ع  ۾ ويانا کي دنيا جو سڀ کان خوشحال شهر قرار ڏنو.  هن شهر کي سال 2007ع ۽ 2008ع ۾ جدت جي ثقافت لاءِ عالمي سطح تي پهرين نمبر تي رکيو ويو، ۽ سال 2014ع جی جدت واری شھرن جی انڊيڪس ۾ عالمي سطح تي ڇهين نمبر تي (256 شهرن مان)، جنهن ٽن علائقن کي ڍڪڻ ۾ 162 اشارن جو تجزيو ڪيو: ثقافت، انفراسٽرڪچر، ۽ مارڪيٽون. 

ويانا باقاعدگي سان شهري رٿابندي ڪانفرنسون منعقد ڪندو آهي ۽ اڪثر ڪري شهري رٿابندي ڪندڙن طرفان ڪيس اسٽڊي طور استعمال ٿيندو آهي. سال 2005ع ۽ 2010ع جي وچ ۾، ويانا بين الاقوامي ڪانگريس ۽ ڪنوينشن لاء دنيا جي نمبر۔ون منزل هئي. جيڪڏهن اهو هر سال 68 لک سياحن کي راغب ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:ويانا
زمرو:آسٽريا
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:يورپ جا شهر
زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون
زمرو:آسٽريا جي رياستون
زمرو:آسٽريا ۾ شھر
زمرو:آسٽريا ۾ يونيورسٽي شهر
زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:آسٽريا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:پهريون هزار سال مسيح کان اڳ ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ