open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڪراحت

thumb|upright=1.3 |چارلس ڊارون جي ڪتاب ۾ آسڪر گسٽيو ريجلينڊر پاران ڪراحت يا نفرت جي جذبي جو اظهار.

**ڪراحت** يا **نفرت** (Disgust) هڪ اهڙو جذباتي ردعمل آهي جيڪو ڪنهن امڪاني طور تي متعدي، گندي، يا ناپسنديده شيءِ کي رد ڪرڻ لاءِ پيدا ٿيندو آهي. هي لفظ لاتيني لفظ 'gustus' مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي "ذائقو". چارلس ڊارون موجب، ڪراحت هڪ اهڙي ڪيفيت آهي جيڪا ڪنهن گندي شيءِ جي باري ۾ هجي. هي بنيادي طور تي ذائقي جي حس (چاهي حقيقي هجي يا خيالي) سان لاڳاپيل آهي، پر ان کان پوءِ سنگھڻ، ڇهڻ يا ڏسڻ جي حس ذريعي پڻ محسوس ٿي سگهي ٿي.

تحقيق ثابت ڪيو آهي ته ڪراحت جو تعلق ڪجهه ذهني بيمارين جهڙوڪ خوف (فوبيا)، رت يا زخم ڏسي ڊپ لڳڻ، ۽ وسوسن جي بيماري (OCD) سان پڻ آهي. ڪراحت جو اظهار هڪ مخصوص چهري جي تاثر ذريعي ٿئي ٿو، جيڪو **پال ايڪمن** جي ڇهن عالمي چهري جي تاثرن مان هڪ آهي. خوف يا غصي جي برعڪس، ڪراحت دوران دل جي رفتار گهٽجي ويندي آهي ۽ معدي ۾ هڪ قسم جي بيچيني يا الٽي واري ڪيفيت پيدا ٿيندي آهي.

## ارتقائي اهميت
اهو مڃيو وڃي ٿو ته ڪراحت جو جذبو ان ڪري ارتقا پذير ٿيو ته جيئن جاندار اهڙن کاڌن کان بچي سگهن جيڪي کين نقصان پهچائي سگهن ٿا. مثال طور، ماڻهو خراب ٿيل کير يا گندگي ڏسي ڪراحت محسوس ڪن ٿا، جيڪا کين بيماريءَ کان بچائي ٿي.

ڪراحت پيدا ڪندڙ شين ۾ شامل آهن:
* جسماني فضلا (پاخانو، پيشاب، الٽي، ٿڪ يا لعاب وغيره).
* خراب ٿيل کاڌو.
* ڪجهه خاص جانور (سپ، ڪوريئڙو، جيت، ڏيڏر وغيره).
* گندگي ۽ اڻ صفا شيون.
* رت يا جسماني زخم.
* موت ۽ سڙيل لاش.

ڪراحت کي هڪ "رويي واري مدافعتي نظام" (behavioral immune system) جو حصو سمجهيو ويندو آهي، جيڪو جسم ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم داخل ٿيڻ کان اڳ ئي بچاءُ ڪري ٿو.

## ڪراحت جا شعبا (Domains of disgust)
ٽائبر (Tybur) ڪراحت جا ٽي مکيه شعبا بيان ڪيا آهن:
# **پيٿوجن ڪراحت** (Pathogen disgust): جيڪو متعدي جراثيم ۽ بيمارين کان بچڻ لاءِ هوندو آهي.
# **جنسي ڪراحت** (Sexual disgust): جيڪو خطرناڪ جنسي رويي يا غير مناسب ساٿين کان بچڻ لاءِ هوندو آهي.
# **اخلاقي ڪراحت** (Moral disgust): جيڪو سماجي اصولن جي ڀڃڪڙي ڪرڻ (جهڙوڪ ڪوڙ، چوري، يا قتل) تي پيدا ٿينددو آهي.

## صنفن جي وچ ۾ فرق
عورتون عام طور تي مردن جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪراحت محسوس ڪنديون آهن، خاص طور تي جنسي معاملن ۾. تحقيق موجب، **حمل** دوران ڪراحت جي حس وڌيڪ تيز ٿي ويندي آهي، جنهن جو سبب پروجيسٽرون (progesterone) هارمون جي سطح ۾ اضافو آهي. سائنسدانن جو خيال آهي ته حمل دوران مدافعتي نظام ڪجهه ڪمزور ٿي ويندو آهي، ان ڪري ڪراحت جي وڌيل حس ماءُ ۽ ٻار کي بيمارين کان بچائڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

## غير لفظي رابطو (Non-verbal communication)
پال ايڪمن جي 1970ع واري ڏهاڪي جي تحقيق مان معلوم ٿيو ته ڪراحت جي چهري جا تاثر عالمي آهن ۽ سڀني ثقافتن ۾ هڪجهڙا هوندا آهن. ان ۾ نڪ جو گهنججڻ، مٿئين چپن جو مڙڻ، ۽ ڪڏهن ڪڏهن زبان جو ٻاهر نڪرڻ شامل آهي.

اهو پڻ ڏٺو ويو آهي ته جيڪڏهن ڪو فرد ڪنهن کاڌي کي ڏسي ڪراحت جو اظهار ڪري ٿو، ته ٻيا ماڻهو پاڻمرادو سمجهي ويندا آهن ته اهو کاڌو خراب آهي. هي سڃاڻپ دماغ جي هڪ خاص حصي "انسولا" (Insula) ۽ "مرر نيورونز" (mirror neurons) جي ذريعي ٿيندي آهي.

## حوالا
بيچيني

**بيچيني** يا **پريشاني** (Anxiety) ذهن جي هڪ اهڙي تڪليف يا بي آرامي واري حالت آهي جيڪا خطري يا بدقسمتي جي خوف سبب پيدا ٿيندي آهي. گهڻو ڪري، بيچيني ۾ مبتلا ماڻهو وڏي فڪر (worry) محسوس ڪندا آهن. ان جون جسماني علامتون پڻ ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ مٿي ۾ سور يا معدي جي خرابي.

بيچيني هڪ تمام عام انساني جذبو آهي ۽ اڪثر ڪري خوف، دهشت (panic)، ۽ لڙو يا ڀڄو ردعمل (fight or flight response) سان لاڳاپيل هوندو آهي. بيچيني پيدا ڪندڙ دٻاءُ (stress) جي مقدار هر شخص لاءِ مختلف ٿي سگهي ٿي، پر بنيادي سببن ۾ نوڪري جو ختم ٿيڻ، ڪنهن پياري جي وفات، يا ڪو حادثو شامل ٿي سگهي ٿو. اڪثر ماڻهن ۾، بيچيني وقت گذرڻ سان ختم ٿي ويندي آهي ۽ هو پنهنجي نارمل حالت ۾ اچي ويندا آهن.

پر ڪجهه ماڻهو ڊگهي عرصي تائين سخت بيچيني جو شڪار رهن ٿا، جيڪا سندن زندگي کي ڏکيو بڻائي ڇڏي ٿي. اهڙين حالتن کي **پريشاني جون بيماريون** (anxiety disorders) چيو ويندو آهي، جن جو علاج نفسياتي علاج (therapy) ۽ دوائن سان ڪري سگهجي ٿو.

### عام علامتون
بيچيني جي عام علامتن ۾ شامل آهن: هر وقت ٿڪاوٽ محسوس ڪرڻ، پرسڪون نه ٿي سگهڻ، اعتماد جي کوٽ، گهٽ خود اعتمادي، عوامي هنڌن تي وڃڻ کان ڊڄڻ (حيا)، سماجي ميل جول کان خوف، وسوسا، غلطيون ڪرڻ جو ڊپ، ڊيڄاريندڙ خواب، ننڊ جي خرابي، گهڻو روئڻ، مٿي جو سور، معدي جا مسئلا، الٽي محسوس ٿيڻ، ۽ عضون ۾ سور.

### بيچيني جي حملي (Anxiety Attack) جون علامتون
* پگهر اچڻ
* ڏڪڻ يا ڏڪڻي محسوس ٿيڻ
* دل جو زور سان ڌڙڪڻ (palpitations)
* ساهه جي تڪليف
* هٿن ۽ پيرن ۾ سنسناهٽ محسوس ٿيڻ
* موت جو خوف محسوس ٿيڻ يا اهو لڳڻ ته دل جو دورو (heart attack) پوي پيو.

## طب ۽ علاج
اهي علامتون بيچيني جي سڃاڻپ ڪن ٿيون، پر اهي ٻين طبي مسئلن جي نشاني پڻ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري پهرين ڪنهن ڊاڪٽر سان رجوع ڪرڻ ضروري آهي.

ڊاڪٽر عام طور تي **اينٽي ڊيپريسنٽس** (antidepressants) يا **بيٽا بلاڪرز** (beta blockers) جهڙيون دوائون تجويز ڪندا آهن. اهي اثرائتيون آهن پر انهن جا اثرِ بد (side effects) پڻ ٿي سگهن ٿا. ياد رهي ته اهي دوائون اوچتو بند نه ڪرڻ گهرجن، ڇو ته ان سان بدترين اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.

غير دوائي علاج به مقبول ٿي رهيا آهن، جهڙوڪ: مراقبو (meditation)، يوگا (yoga)، ادراڪي ورتاءُ جو علاج (CBT)، ۽ ايڪيوپنڪچر.

## بيچيني جون بيماريون (Anxiety disorders)
بيچيني جون بيماريون مختلف قسمن جون ٿينديون آهن، جن جي تشخيص هڪ ماهر ڪري سگهي ٿو:

### ذهني بيماريون
* **[[Obsessive-compulsive disorder|وسوسي واري بيماري]] (OCD)**: جڏهن ڪو شخص اڻوڻندڙ خيالن جي ڪري ڪي خاص ڪم (جهڙوڪ بار بار هٿ ڌوئڻ) ڪرڻ تي مجبور هجي.
* **[[Post-traumatic stress disorder|حادثي کان پوءِ جو دٻاءُ]] (PTSD)**: ڪنهن خوفناڪ ماضي جي واقعي (جهڙوڪ جنگ يا حادثي) مان ٻاهر نه نڪري سگهڻ.

### مخصوص شين جو خوف (Phobias)
* جانورن کان خوف: جهڙوڪ **ارڪنوفوبيا** (ڪوريئڙن جو خوف).
* حالتن جو خوف: **اگورافوبيا** (هجوم جو خوف)، **ايڪروفوبيا** (اوچائي جو خوف).
* ٻين قسمن جي خوفن لاءِ ڏسو: List of phobias.

### عام
* **[[Generalized anxiety disorder|عام پريشاني جي بيماري]]**: هر وقت ڪيترين ئي شين بابت حد کان وڌيڪ فڪر ڪرڻ.
* **[[Panic disorder|دهشت جي بيماري]]**: جڏهن ڪنهن ماڻهو کي اوچتو دهشت جا حملا (panic attacks) ٿين.

## غير طبي ۽ مذهبي علاج
مذهبي عبادتون ۽ ذڪر پڻ بيچيني جي حالت کي پرسڪون ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا. مختلف مطالعن مان معلوم ٿيو آهي ته مذهبي رسمن سان ذهن کي سڪون ملي ٿو.

## لاڳاپيل صفحا
* ڊيپريشن (ذهني حالت)
* ڊيپريشن (ذهني بيماري)
* وجوديت (Existentialism)

## حوالا

زمرو:نفسيات
زمرو:انساني رويا
شڪ

**شڪ** (Doubt) هڪ اهڙي ذهني حالت آهي جنهن ۾ دماغ ٻن يا ٻن کان وڌيڪ متضاد دعوائن جي وچ ۾ لٽڪيل رهندو آهي ۽ انهن بابت بي يقين هوندو آهي. جذباتي سطح تي، شڪ جو مطلب يقين ۽ بي اعتباري جي وچ ۾ فيصلو نه ڪري سگهڻ جي ڪيفيت آهي. ان ۾ غير يقيني صورتحال، بي اعتباري يا ڪنهن خاص حقيقت، عمل يا فيصلي تي پختي يقين جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي.

## نفسيات (Psychology)
نفسياتي طور تي، ڪنهن عمل جي وقفي وقفي سان ملندڙ ناڪاري نتيجن يا ردعمل جي ڪري انسان جي ذهن ۾ خوف ۽ شڪ جو ماحول پيدا ٿي سگهي ٿو.

## فلسفو (Philosophy)
رينيه ڊيڪارٽ پنهنجي بنيادي فلسفيانه تحقيقات ۾ "ڊيڪارٽي شڪ" (Cartesian doubt) کي هڪ اهم طريقي طور استعمال ڪيو. فلسفي جون شاخون جهڙوڪ منطق (Logic)، شڪي ڳالهين، احتمال (Probability) ۽ يقيني حقيقتن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ تي زور ڏين ٿيون.

لوڊوگ وٽگنسٽائن پنهنجي ڪتاب *On Certainty* ۾ بيان ڪيو آهي ته 'شڪ' ۽ 'يقين' جا لفظ اسان جي روزاني زندگيءَ ۾ هڪٻئي سان ائين ڳنڍيل آهن جو جيڪڏهن اسان ڪنهن حقيقت بابت يقين نٿا رکي سگهون، ته پوءِ اسان پنهنجي لفظن جي معنيٰ بابت به يقين نٿا رکي سگهون.

## الاهيات يا مذهب (Theology)
thumb|left|180px|''The Incredulity of Saint Thomas'' از ڪاراوگيو.
thumb|180px|''Doubts'' (شڪ)، پاران هينريٽا ري، 1886ع

مذهبي طور تي شڪ کي ڪڏهن ڪڏهن گهري ايمان تائين پهچڻ جو رستو سمجهيو ويندو آهي، جهڙوڪ حضرت توما (St. Thomas) جو قصو. ڪجهه مذهبي مفڪرن موجب، حقيقي ايمان تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن انسان شڪ جي مرحلي مان گذري پنهنجي عقل کي مطمئن ڪري.

خدا جي وجود بابت شڪ لادينيت (Agnosticism) جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ٻئي طرف، سورين ڪيئرڪيگارڊ جهڙن مسيحي وجودي مفڪرن جو خيال آهي ته خدا تي سچو ايمان رکڻ لاءِ انسان کي پنهنجي عقيدن تي شڪ ڪرڻ جي به ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته شڪ عقل جو حصو آهي جيڪو ثبوتن کي توري تڪي ٿو.

## قانون (Law)
قانوني نظام ۾، خاص طور تي فوجداري ڪيسن ۾، پراسيڪيوشن کي پنهنجو ڪيس "معقول شڪ کان مٿانهون" (Beyond a reasonable doubt) ثابت ڪرڻو پوندو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن عام سمجهه واري ماڻهوءَ (Reasonable person) جي ذهن ۾ جوابدار جي ڏوهه بابت ڪو معقول شڪ موجود آهي، ته پوءِ کيس سزا نٿي ڏئي سگهجي.

## سائنس (Science)
سائنسي طريقو (Scientific method) باقاعدي طور تي شڪ جي مقدار کي طئي ڪري ٿو ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته آيا "وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي". اسحاق آسيموف سائنس کي هڪ اهڙي نظام طور بيان ڪيو جيڪو ذهين شڪ پيدا ڪري ٿو ۽ پوءِ ان کي حل ڪري ٿو.

ڪارل پاپپر سائنسي شڪ کي هڪ ضروري اوزار طور استعمال ڪيو. هن جي نظريي موجب، سائنسدانن کي هر نظريي تي ايترو شڪ ڪرڻ گهرجي جو هو ان کي غلط ثابت ڪرڻ (Falsifiability) جي ڪوشش ڪن، ته جيئن رڳو مضبوط حقيقتون ئي بچي سگهن.

## حوالا
خوشي

[thumb|upright=1.2|چلي جي شهر پيچيليمو جو هڪ 93 سالن جو شخص؛ سندس [مرڪ ۽ چهري جا تاثرات خوشي ظاهر ڪن ٿا]]

**خوشي** (Happiness) هڪ پيچيده ۽ گهڻ رخو جذبو آهي جنهن ۾ اطمينان کان وٺي شديد مسرت تائين مثبت احساسن جو هڪ سلسلو شامل هوندو آهي. ان جو تعلق اڪثر مثبت زندگيءَ جي تجربن سان هوندو آهي، جهڙوڪ مقصد حاصل ڪرڻ، پيارن سان وقت گذارڻ، يا پسنديده سرگرمين ۾ مشغول ٿيڻ. تنهن هوندي به، خوشي ڪڏهن ڪڏهن بغير ڪنهن ظاهري ٻاهرين سبب جي به خودبخود پيدا ٿي سگهي ٿي.

خوشيءَ جو گهرو تعلق خوشحالي (Well-being) ۽ مجموعي زندگيءَ جي اطمينان سان آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته اهي ماڻهو جيڪي خوشيءَ جي اعليٰ سطح جو تجربو ڪن ٿا، انهن جي جسماني ۽ ذهني صحت بهتر هوندي آهي، سماجي رشتا مضبوط هوندا آهن، ۽ هو مشڪلاتن جو مقابلو ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت رکندا آهن.

خوشيءَ جي ڳولا صدين کان فلسفي ۽ نفسيات جو مرڪزي موضوع رهي آهي. جيتوڻيڪ خوشيءَ جي ڪا به هڪ آفاقي تعريف ناهي، پر عام طور تي ان کي هڪ اهڙي ذهني حالت سمجهيو ويندو آهي جنهن ۾ مثبت جذبا، مقصد جو احساس، ۽ تڪميل جو احساس شامل هجي.

## تعريفون
"خوشي" جي استعمال ۽ معنيٰ تي هميشه بحث رهيو آهي، ۽ مختلف ثقافتن ۾ ان کي سمجهڻ جا طريقا به مختلف ٿي سگهن ٿا.

هي لفظ گهڻو ڪري ٻن عنصرن جي حوالي سان استعمال ڪيو ويندو آهي:
* **هاڻوڪو تجربو:** ڪنهن جذبي جو فوري احساس، جهڙوڪ لذت يا مسرت (Joy). مثال طور، **ڊينيل ڪاهنمن** خوشيءَ جي تعريف ائين ڪئي آهي ته "اهو جيڪو مان هتي ۽ هينئر محسوس ڪريان ٿو".
* **زندگيءَ جو اطمينان:** سڄي زندگيءَ جي معيار جو اندازو لڳائڻ. **روٽ وين هوون** (Ruut Veenhoven) خوشيءَ جي تعريف "مجموعي طور تي پنهنجي زندگيءَ جي قدر" طور ڪئي آهي.

ڪجهه اصطلاح جهڙوڪ **موضوعي خوشحالي** (Subjective well-being) ۾ اهي ٻئي عنصر شامل هوندا آهن. هڪ ٻيو يوناني اصطلاح **يوڊائيمونيا** (Eudaimonia) پڻ خوشي، ڀلائي، ۽ ترقيءَ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

### خوشي بمقابله مسرت (Happiness vs Joy)
فلسفي جي پروفيسر مشيلا سما موجب، مسرت (Joy) هڪ فوري جذباتي ردعمل آهي جيڪو موجوده لمحي سان جڙيل هوندو آهي، جڏهن ته خوشي (Happiness) هڪ وسيع حالت آهي جنهن ۾ انسان پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن دور يا مجموعي زندگيءَ جو جائزو وٺندو آهي.

## پيمائش (Measurement)
[thumb|upright=2|[عالمي خوشيءَ جي رپورٽ (2023) موجب خوشيءَ جي سطح کي ظاهر ڪندڙ دنيا جو نقشو]]

ماڻهو صدين کان خوشيءَ کي ماپڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. 1780ع ۾، انگريز فلسفي **جريمي بينٿم** تجويز ڪيو ته جئين خوشي انسانن جو بنيادي مقصد آهي، ان ڪري حڪومت جي ڪارڪردگي کي جانچڻ لاءِ خوشيءَ کي ماپڻ گهرجي.

اڄڪلهه خوشيءَ جي پيمائش عام طور تي "سيلف رپورٽ" سروي ذريعي ڪئي ويندي آهي. پر اهڙي پيمائش ۾ ادراڪي تعصب (cognitive bias) ۽ ياداشت جون غلطيون پڻ ٿي سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ ته انسان جي اها ياداشت ته هن ماضي ۾ ڪيئن محسوس ڪيو هو، اڪثر غير يقيني هوندي آهي.

## حوالا

زمرو:ذاتي زندگي
زمرو:انساني رويا
ڌڪار

thumb|344x344px|هڪ شخص ڪاوڙ يا حسد جو اظهار ڪندي (نفرت جا تاثرات).

**نفرت** يا **ڌڪار** (Hatred or Hate) ڪنهن خاص ماڻهوءَ، شيءِ يا خيال جي خلاف هڪ شديد منفي جذباتي ردعمل آهي، جيڪو عام طور تي مخالفت يا بيزاريءَ سان لاڳاپيل هوندو آهي. نفرت اڪثر ڪري شديد ڪاوڙ، حقارت ۽ بيزاريءَ جي احساسن سان جڙيل هوندي آهي. نفرت کي محبت جي ابتڙ سمجهيو ويندو آهي.

نفرت بابت مختلف تعريفون ۽ نظريا پيش ڪيا ويا آهن. فلسفي نفرت جي جوهر ۽ فطرت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جڏهن ته ڪجهه مذهب ان کي مثبت طور تي ڏسن ٿا ۽ مخصوص گروهه جي خلاف نفرت جي حوصلا افزائي ڪن ٿا. سماجي ۽ نفسياتي ماهرن نفرت کي افاديت پسند (utilitarian) انداز ۾ سمجهيو آهي. مخصوص سماجي پسمنظر ۾، نفرت جو عوامي اظهار ڪڏهن ڪڏهن قانوني طور تي ممنوع هوندو آهي.

## جذبو (Emotion)
هڪ جذبي جي طور تي، نفرت مختصر وقت لاءِ يا ڊگهي عرصي تائين ٿي سگهي ٿي. اها گهٽ شدت واري (جهڙوڪ: ’مونکي ڀاڄين کان نفرت آهي‘) يا وڌيڪ شدت واري (جهڙوڪ: ’مونکي سڄي دنيا کان نفرت آهي‘) ٿي سگهي ٿي.

رابرت اسٽرنبرگ (Robert Sternberg) نفرت جا ٽي مکيه عنصر بيان ڪيا آهن:
# ويجهڙائيءَ جي نفي ڪرڻ (مفاصلو پيدا ڪرڻ).
# جوش يا جذبي جي شدت (جهڙوڪ خوف يا ڪاوڙ).
# ڪنهن اڳوڻي قدر واري شيءِ جي اهميت گهٽائڻ جو فيصلو.

## نفسياتي تجزيو (Psychoanalysis)
سگمنڊ فرائيڊ نفرت جي تعريف ائين ڪئي آهي ته اها انا (ego) جي هڪ حالت آهي جيڪا پنهنجي ناخوشيءَ جي ذريعن کي تباهه ڪرڻ چاهي ٿي. هن زور ڏنو ته اها "پنهنجي بچاءُ" (self-preservation) جي سوال سان لاڳاپيل آهي. **ڊونلڊ ونڪاٽ** (Donald Winnicott) چيو ته جڏهن نفرت کي تهذيب جي دائري ۾ آندو وڃي ٿو، ته اها سماجي ترقيءَ جو نشان بڻجي ٿي.

## قانوني حيثيت (Legalities)
قانوني اصطلاح ۾، هڪ **نفرت تي ٻڌل ڏوهه** (Hate crime) اهو ڏوهه آهي جتي ڏوهي پنهنجي شڪار (victim) کي ان جي مخصوص سماجي گروهه جي رڪنيت (جهڙوڪ نسل، جنس، مذهب، يا جنسي رجحان) جي بنياد تي نشانو بڻائي ٿو.

آمريڪا ۾ ايف بي آئي (FBI) جي 2022 جي انگن اکرن موجب، نفرت تي ٻڌل ڏوهن جا اٽڪل 11,634 واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 50 سيڪڙو کان وڌيڪ نسل پرستي (خاص طور تي سياه فام ماڻهن جي خلاف) تي ٻڌل هئا.

**نفرت انگيز تقرير** (Hate speech) اهڙي گفتگو کي چيو ويندو آهي جيڪا ڪنهن فرد يا گروھ جي خلاف سندن نسلي، مذهبي يا سماجي سڃاڻپ جي بنياد تي نفرت ڦهلائي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ نفرت انگيز تقرير تي قانوني پابنديون آهن.

## اعصابي نظام (Neurology)
نفرت جي اعصابي بنيادن جي تحقيق **ايف ايم آر آئي** (fMRI) ذريعي ڪئي وئي آهي. جڏهن ماڻهو پنهنجي ناپسنديده ماڻهن جون تصويرون ڏسن ٿا، ته دماغ جي مخصوص حصن (جهڙوڪ putamen ۽ insular cortex) ۾ سرگرمي وڌي ويندي آهي.

## مذهب (Religion)
مذهب ۾ نفرت کي ٻن رخن سان ڏٺو وڃي ٿو. ڪڏهن مذهبي نفرت کي "مقدس" سمجهيو ويندو آهي (جهڙوڪ گناهه کان نفرت ڪرڻ)، پر اڪثر ڪري مذهبي انتها پسندي ٻين مذهبن جي پيروڪارن خلاف نفرت ڦهلائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن کي گڏيل قومن هڪ "انسان جي پيدا ڪيل" آفت قرار ڏنو آهي.

## فلسفو (Philosophy)
قديم فلسفين نفرت جي مختلف رخن تي بحث ڪيو آهي:
* **ارسطو**: نفرت کي ڪاوڙ کان الڳ سمجهندو هو؛ هن موجب نفرت ڪنهن شيءِ کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي خواهش آهي، جيڪا وقت گذرڻ سان ختم نٿي ٿئي.
* **ڊيوڊ هيوم**: هن جو خيال هو ته نفرت هڪ اهڙو بنيادي احساس آهي جنهن کي لفظن ۾ بيان نٿو ڪري سگهجي.

## پڻ ڏسو
* نسل پرستي
* حقارت
* محبت
* انتھاپسندي

## حوالا

زمرو:جارحيت
اميد

thumbnail|262px|هڪ ڇوڪري پراميد تاثرات سان

**اميد** (Hope) ذهن جي هڪ پراميد حالت آهي جيڪا ڪنهن جي پنهنجي زندگي يا مجموعي دنيا جي معاملن ۽ حالتن بابت مثبت نتيجن جي توقع تي ٻڌل هوندي آهي. لغت موجب اميد جو مطلب "اعتماد سان توقع ڪرڻ" يا "انتظار سان ڪنهن خواهش کي دل ۾ سانڍڻ" آهي.

اميد جا ابتڙ لفظ مايوسي، بي بسي، ۽ ڊيپريشن (despair) آهن. اميد انساني زندگيءَ جي ڪيترن ئي رخن ۾ ظاهر ٿئي ٿي، جنهن ۾ عملي سوچ، مذهبي اخلاقيات، قانوني نظريا، ادب ۽ ڏند ڪٿائون شامل آهن.

## نفسيات ۾
[thumb|right|''[اميد (واٽس)|اميد*، هڪ تمثيلي پينٽنگ، جارج فريڊرڪ واٽس، 1886ع]]

نفسيات جي پروفيسر *'باربرا فريڊرڪسن** (Barbara Fredrickson) موجب، اميد تڏهن وڌيڪ اهم ٿي ويندي آهي جڏهن ڪو [[بحران]] پيدا ٿئي، ڇاڪاڻ ته اها اسان لاءِ تخليقي امڪانن جا نوان رستا کولي ٿي. هن جو دليل آهي ته وڏي ضرورت جي وقت اميد اسان ۾ مثبت جذبا جهڙوڪ خوشي، بهادري ۽ طاقت پيدا ڪري ٿي. اها پراميد سوچ تڏهن فائديمند ثابت ٿئي ٿي جڏهن اها حقيقت پسندي تي ٻڌل هجي، نه ڪي ڪنهن "خام خيالي" (false hope) تي.

نفسيات دان **چارلس آر سنائيڊر** (Charles R. Snyder) اميد کي هڪ مقصد جي هجڻ ۽ ان تائين پهچڻ لاءِ هڪ مضبوط منصوبي سان ڳنڍيو آهي. سنائيڊر موجب اميد ۽ پراميدي (optimism) ۾ فرق اهو آهي ته اميد اسان کي مستقبل کي بهتر بنائڻ لاءِ عملي رستا ڳولڻ جي توانائي فراهم ڪري ٿي.

=== اميد جو نظريو (Hope Theory) ===
مثبت نفسيات جي ماهر طور، سنائيڊر ٻڌايو ته اميد جا ٽي مکيه جزا آهن:

* **مقصد (Goals):** زندگيءَ کي مقصدن جي تحت گذارڻ.
* **رستا (Pathways):** مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا ڳولڻ.
* **قوتِ عمل (Agency):** اهو يقين رکڻ ته توهان تبديلي آڻي سگهو ٿا ۽ اهي مقصد حاصل ڪري سگهو ٿا.

سنائيڊر هڪ "اميد جي ماپ" (Hope Scale) پڻ تيار ڪئي، جنهن ذريعي ڪنهن شخص جي پنهنجي مقصد کي حاصل ڪرڻ جي عزم جي پيمائش ڪئي ويندي آهي.



== صحت جي شعبي ۾ ==
اميد بيماريءَ مان صحتياب ٿيڻ جي عمل جو هڪ اهم حصو آهي. تحقيق ڏيکاري ٿي ته اميد مريضن کي صحتمند رويو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جهڙوڪ سٺي غذا کائڻ، سگرٽ نوشي ڇڏڻ ۽ ورزش ڪرڻ.

اميد ۽ يقين مريضن جي جسم ۾ اينڊورفنز (endorphins) خارج ڪن ٿا، جيڪي درد کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. اهو عمل خاص طور تي **پلاسيبو افيڪٽ''' (placebo effect) جي مطالعي ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جتي رڳو اميد ئي صحتيابيءَ جو واحد سبب هوندي آهي.

هڪ مشهور نفسياتي تجربي ۾، ڪرت رچر (Curt Richter) ڏيکاريو ته اهي ڪوئا جيڪي ٻڏڻ وقت بچاءُ جي اميد رکندا هئا، اهي انهن ڪوئن جي مقابلي ۾ ڪيترائي ڪلاڪ وڌيڪ زنده رهيا جن کي ڪا به اميد نه هئي. هي تجربو ثابت ڪري ٿو ته اميد اسان کي مشڪل ترين حالتن ۾ به زنده رهڻ جي طاقت ڏئي ٿي.

## حوالا

زمرو:انساني رويا
حسد

**سڙڻ يا حسد** (Jealousy) عام طور تي انهن سوچن يا احساسن کي چيو ويندو آهي جيڪي جذباتي عدم تحفظ (Insecurity)، خوف، ۽ پنهنجي ملڪيت يا تحفظ جي حوالي سان پيدا ٿيندڙ ڳڻتيءَ سان لاڳاپيل هجن.

حسد ۾ هڪ يا وڌيڪ جذبا شامل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ ڪاوڙ، مڇرائڻ (resentment)، بي بسي، يا بيزاري (disgust). پنهنجي اصل معنيٰ ۾ 'حسد' (Jealousy) ۽ 'کٽڻ' (Envy) جي وچ ۾ فرق آهي، جيتوڻيڪ انگريزي ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ اهي ٻئي لفظ هاڻي هڪٻئي جي مترادف طور استعمال ٿين ٿا. اهي ٻئي جذبا اڪثر مونجهاري جو سبب بڻجن ٿا ڇو ته اهي اڪثر هڪ ئي صورتحال ۾ پيدا ٿيندا آهن.

thumb|ويٽنام جي هڪ قديمي پينٽنگ جنهن ۾ حسد يا سڙڻ جو هڪ منظر ڏيکاريو ويو آهي

حسد انساني رشتن جو هڪ عام تجربو آهي، جيڪو پنجن مهينن جي ننڍڙن ٻارن ۾ به ڏٺو ويو آهي. ڪجهه محققن جو دعويٰ آهي ته حسد سڀني ثقافتن ۾ ملي ٿو ۽ اها هڪ عالمي خصوصيت آهي، جڏهن ته ٻين جو خيال آهي ته اها ثقافت جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهي ٿي.

## لفظي بناوت (Etymology)
لفظ 'Jealousy' فرانسيسي لفظ *jalousie* مان نڪتو آهي، جيڪو لاطيني لفظ *zelosus* (جوش سان ڀريل) ۽ يوناني لفظ *zēlos* مان ورتل آهي. يوناني ۾ ان جي معنيٰ اڪثر مثبت انداز ۾ "جوش" يا "رسمي مقابلو" طور ورتي ويندي هئي.

وليم شڪسپيئر پاران "سائي اکين وارو بلا" (green-eyed monster) جھڙا اصطلاح استعمال ڪرڻ کان پوءِ، سائو رنگ حسد ۽ کٽڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، جتان "حسد ۾ سائو ٿيڻ" (green with envy) جهڙا محاورا نڪتا آهن.

## نظريا (Theories)

### سائنسي مثال
ماڻهو حسد جو اظهار رڳو هڪ رويي يا جذبي ذريعي نه ڪندا آهن، جنهن ڪري ان جي ڪا هڪ سائنسي تعريف ڪرڻ مشڪل آهي. نفسياتي ماهرن ان جا مختلف رخ بيان ڪيا آهن:

* **رومانوي حسد:** هي تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن ڪنهن رشتي جي وجود يا معيار کي ڪنهن ٽئين ڌر (rival) کان خطرو محسوس ٿئي.
* **جذباتي حسد:** جڏهن ڪو فرد پنهنجي ساٿي جي ڪنهن ٻئي سان جذباتي وابستگي يا محبت کي پاڻ لاءِ خطرو سمجهي.

#### حسد (Jealousy) ۽ کٽڻ (Envy) جي وچ ۾ فرق
جيتوڻيڪ عام ٻوليءَ ۾ اهي ٻئي هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر فلسفي ۽ نفسيات ۾ انهن جي وچ ۾ واضح فرق آهي. فلسفي **جان رالز** (John Rawls) موجب:
* **حسد (Jealousy):** جيڪو توهان وٽ آهي، ان کي وڃائڻ جو خوف (مثال طور: پنهنجي محبوب کي ڪنهن ٻئي سان ڏسي سڙڻ).
* **کٽڻ (Envy):** جيڪو توهان وٽ ناهي، ان کي حاصل ڪرڻ جي خواهش (مثال طور: ڪنهن جي نئين ڪار ڏسي کٽڻ).

### نفسيات ۾
ارتقائي نفسيات ۾ حسد جي هڪ ممڪن وضاحت اها آهي ته هي جذبو پنهنجي نسل يا جينز (genes) جي تحفظ لاءِ پيدا ٿيو آهي. مردن ۾ هي پنهنجي اولاد جي يقيني هجڻ (paternity certainty) ۽ عورتن ۾ پنهنجي ساٿي جي وسيلن ۽ توجه کي وڃائڻ کان بچائڻ لاءِ هڪ حياتياتي دفاعي نظام آهي.

## حوالا

زمرو:ذاتي زندگي
ھوس

thumb|262px|تفصيل: ''Luxuria'' (هوس يا شهوت)، هيرونيمس بوش جي پينٽنگ مان هڪ حصو

**هوس** (Lust) ڪنهن شيءِ لاءِ هڪ شديد خواهش کي چيو ويندو آهي. هوس ڪنهن به صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ جنسي سرگرميءَ جي خواهش (ڏسو لبيدو), پئسن جي هوس، يا طاقت جي هوس. ان کان علاوه هي عام شين لاءِ به ٿي سگهي ٿي جهڙوڪ کاڌي جي هوس (ڏسو پيٽو پرستي) يا ڪنهن خاص خوشبوءِ جي تمنا. هوس "جذبي" (passion) سان مشابهت رکي ٿي پر ان کان مختلف آهي؛ مثبت جذبو انسان کي نيڪ مقصدن جي حاصلات لاءِ اڳتي وڌائيندو آهي، جڏهن ته هوس ائين نه ڪندي آهي.

## مذهب ۾
مذهب عام طور تي جذبي ۽ هوس جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا. هوس کي هڪ غير اخلاقي خواهش ۽ جذبي کي اخلاقي طور تي قبول ڪيل قرار ڏنو ويندو آهي. هوس کي ان ڪري غير اخلاقي چيو ويندو آهي ڇو ته اها انساني عقل ۽ ارادي تي غالب اچي وڃي ٿي.

### ابراهيمي مذهب

#### يهوديت
يهوديت ۾، گوشت جي سڀني برين خواهشن ۽ هوس کي ***يٽزر هارا*** (Yetzer hara) سان منسوب ڪيو ويو آهي. هي ڪا شيطاني قوت ناهي، پر انساني جسم جي ضرورتن جو غلط استعمال آهي. ان جي ابتڙ *يٽزر هٽوو* (Yetzer hatov) آهي، جيڪا مثبت خواهش کي چيو ويندو آهي.

#### عيسائيت
انجيل جي ڪيترن ئي ترجمن ۾ هوس لاءِ يوناني لفظ *epithūméō* استعمال ٿيو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "دل لڳائڻ" يا "لالچ ڪرڻ".

##### ڪيٿولڪ مذهب
ڪيٿولڪ چرچ ۾ هوس کي "ستن وڏن گناهن" (Seven Deadly Sins) مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. سينٽ ٿامس اڪيناس موجب، جڏهن جنسي خواهش کي خدا جي محبت ۽ تخليق جي مقصد کان ڌار ڪيو وڃي ٿو، ته اها هوس بڻجي وڃي ٿي.

#### اسلام
اسلام ۾ هوس کي نفس جي ابتدائي حالت، يعني **[[نفسِ اماره]]** (برائيءَ تي اڀاريندڙ نفس) سان منسوب ڪيو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ حضرت يوسف عليه السلام جو ذڪر ڪندي فرمايو ويو آهي ته: "...بيشڪ نفس ته برائيءَ جو گهڻو حڪم ڏيندڙ آهي..." (سورہ يوسف: 53).

اسلام ۾ بدنظريءَ کان بچڻ جي سخت هدايت ڪئي وئي آهي. نبي ڪريم ﷺ جن فرمايو ته "پهرين نگاهه (جيڪا اوچتو پوي) معاف آهي، پر ٻي نگاهه (جيڪا هوس سان هجي) گناهه آهي."

### هندستاني مذهب

#### ٻڌ مذهب
ٻڌ مذهب جي "چار عظيم سچائين" (Four Noble Truths) ۾ هوس يا خواهش کي تمام ڏکن جو بنياد قرار ڏنو ويو آهي:
# زندگي ڏکن (دک) سان ڀريل آهي.
# ڏکن جو ڪارڻ خواهش (هوس) آهي.
# خواهشن کي ختم ڪرڻ سان ڏکن مان نجات ملي سگهي ٿي.
# نجات جو رستو "اٺن رڪنن وارو رستو" (Eightfold Path) آهي.

#### سک مذهب
سک مذهب ۾ هوس کي پنجن وڏن گناهن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ ڪاوڙ، انا، لالچ ۽ لڳاءُ (attachment) پڻ شامل آهن.

#### برهما ڪماريس
برهما ڪماريس جي تعليمات موجب، جنسي هوس انسانيت جو سڀ کان وڏو دشمن آهي. اهي محبت ۽ هوس جي وچ ۾ فرق ائين بيان ڪن ٿا ته هوس انسان کي ڳري (heavy) محسوس ڪرائي ٿي ۽ ان ۾ غلامي هوندي آهي، جڏهن ته محبت روح کي هلڪو (light) ۽ آزاد محسوس ڪرائيندي آهي.

## حوالا

زمرو:ذاتي زندگي
اداسي

thumb|1672ع جي هڪ مجسمي جو حصو جنهن ۾ مريم مگدلين کي روئندي ڏيکاريو ويو آهي

**اداسي** (Sadness) هڪ جذباتي تڪليف آهي جيڪا نقصان، محرومي، بي بسي، نااميدي ۽ ڏک جي احساسن سان لاڳاپيل هوندي آهي. اداسيءَ جي حالت ۾ انسان اڪثر خاموش يا سست ٿي ويندو آهي ۽ ٻين کان ڪناره ڪشي اختيار ڪندو آهي. اداسيءَ جي شديد صورت **[[ڊيپريشن]]** (Depression) آهي. روئڻ اداسيءَ جي هڪ اهم علامت ٿي سگهي ٿي.

نفسيات دان **پال ايڪمين** (Paul Ekman) پاران بيان ڪيل ڇهن بنيادي جذبن ۾ اداسي به شامل آهي. ٻيا پنج جذبا خوشي، ڪاوڙ، حيرت، خوف ۽ بيزاري آهن.

## ننڍپڻ ۾ اداسي

ننڍپڻ ۾ اداسي هڪ عام تجربو آهي. ڪجهه خاندانن ۾ اداسيءَ جي اظهار تي "پابندي" هوندي آهي، پر ماهرن موجب اداسيءَ کي دٻائڻ سان ماڻهو مينيڪ (manic) يا سطحي سوچ جو مالڪ بڻجي سگهي ٿو. ٻارن ۾ اداسي تڏهن به پيدا ٿيندي آهي جڏهن اهي پنهنجي ماءُ کان ڌار ٿيڻ يا آزاد ٿيڻ جو عمل سکندا آهن. جيڪڏهن ٻار کي پنهنجي ڏک جو مڪمل اظهار ڪرڻ نه ڏنو وڃي، ته هو مستقبل ۾ ان سان مقابلو ڪرڻ نه سکي سگهندو.

## نيورو ايناتومي (Neuroanatomy)

نفسياتي تحقيق موجب اداسيءَ جو تعلق دماغ جي مختلف حصن جي سرگرميءَ سان آهي. جڏهن ڪو فرد اداس هوندو آهي ته دماغ جي هيٺين ۽ 'اوربيٽو فرنٽل ڪارٽيڪس' (orbitofrontal cortex) ۾ رت جو وهڪرو ۽ سرگرمي وڌي ويندي آهي.

تحقيق ڏيکاري ٿي ته خاص طور تي دماغ جي حصي **برڊمين ايريا 9** (Brodmann's area 9) ۽ **ٿيلامس** (thalamus) ۾ اداسيءَ دوران وڌيڪ حرڪت ڏٺي وئي آهي.

## ڪم (Function)
اداسي رڳو هڪ منفي احساس ناهي، پر ان جا ٻه اهم فائدا آهن:
# **سوچ ۾ تبديلي:** اداسي انسان کي پنهنجن مقصدن ۽ عقيدن تي ٻيهر غور ڪرڻ تي مجبور ڪندي آهي.
# **مدد لاءِ اشارو:** اداس چهرو يا رويو ٻين کي اهو پيغام ڏيندو آهي ته هن شخص کي مدد يا همدرديءَ جي ضرورت آهي.

## مقابلو ڪرڻ جا طريقا (Coping mechanisms)
ماڻهو اداسيءَ مان نڪرڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪندا آهن:
* سماجي مدد حاصل ڪرڻ يا پالتو جانورن سان وقت گذارڻ.
* پنهنجي ڏک کي لکي يا ڪنهن فن (Art) ذريعي ظاهر ڪرڻ.
* **ڪاگنيٽو بهيويئرل ٿراپي** (CBT) موجب منفي سوچن کي چيلنج ڪرڻ يا ڪنهن مثبت سرگرميءَ ۾ حصو وٺڻ.

## اکين جي ماڻڪيءَ جو اثر (Pupil empathy)
اکين جي ماڻڪيءَ (Pupil) جي ماپ اداسيءَ جي شدت کي ظاهر ڪري سگهي ٿي. تحقيق موجب، جڏهن اسان ڪنهن اداس چهري کي ڏسندا آهيون جنهن جي اکين جون ماڻڪيون سڪڙيل (small) هونديون آهن، ته اسان جون پنهنجون ماڻڪيون به خودبخود سڪڙجي وينديون آهن. هي همدردي (Empathy) جي هڪ قدرتي نشاني آهي.

## آواز ذريعي اظهار
اداسيءَ دوران انسان جي آواز ۾ به تبديلي ايندي آهي. عام طور تي اداس شخص جي آواز جي پچ (pitch) گهٽجي ويندي آهي، آواز جي شدت گهٽ هوندي آهي ۽ ڳالهائڻ جي رفتار سست ٿي ويندي آهي.

## حوالا

زمرو:ذاتي زندگي
شرمندگي

thumb|right|بي بي حوا (Eve) گناهه کان پوءِ پنهنجو پاڻ کي ڍڪيندي ۽ شرمندگي وچان ڪنڌ جهڪائيندي (آگسٽ روڊن جو مجسمو)

**شرمندگي** يا **حياءُ** (Shame) هڪ اڻوڻندڙ خودآگاهي (self-conscious) ۽ اخلاقي جذبو آهي. هي اڪثر ڪري پنهنجي ذات جي منفي تشريح، تڪليف، بي بسي، بي اعتباري، ۽ پاڻ کي گهٽ سمجهڻ واري احساس سان لاڳاپيل هوندو آهي.

## وصف
شرمندگي هڪ الڳ ۽ بنيادي جذبو آهي، جنهن کي هڪ سماجي جذبو پڻ چيو ويندو آهي. هي ماڻهوءَ کي پنهنجي غلطين کي لڪائڻ يا انهن کان انڪار ڪرڻ تي مجبور ڪندو آهي. اخلاقي جذبا اهي هوندا آهن جيڪي انسان جي فيصلي ڪرڻ جي صلاحيت ۽ سماجي رويي تي اثرانداز ٿيندا آهن.

شرمندگي جي حالت ۾ انسان جو ڌيان پنهنجي ذات جي گهٽتائي، شڪست يا ڪمزوريءَ ڏانهن هوندو آهي. هو پاڻ کي ٻين کان ڌار محسوس ڪندو آهي ۽ پنهنجي ئي سوچن ۾ وڪوڙجي ويندو آهي. هي احساس رڳو ٻين کان ڌار نٿو ڪري، پر انسان کي پنهنجي ئي ذات جي صحتمند حصن کان به محروم ڪري ڇڏيندو آهي.

## سڃاڻپ ۽ خود-تشريح
اڻويھين صديءَ جي سائنسدان **چارلس ڊارون** شرمندگي جي جسماني علامتن کي بيان ڪندي چيو هو ته ان ۾ ماڻهو شرمائيندو آهي (blushing)، ذهني مونجهارو محسوس ڪندو آهي، اکيون هيٺ ڪري ڇڏيندو آهي ۽ ڪنڌ جهڪائي بيهندو آهي. ڊارون موجب، چهري تي لالي ۽ گرميءَ جو احساس شرمندگي جي احساس کي وڌيڪ شديد بڻائي ڇڏيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن روئڻ به شرمندگي جي هڪ علامت هوندو آهي.

جڏهن ماڻهو شرمندگي محسوس ڪندا آهن، ته هو سمجهندا آهن ته انهن جي پوري شخصيت بيڪار، بي وس ۽ ننڍڙي آهي. انهن کي ائين لڳندو آهي ڄڻ ڪو تصوراتي مجمع کين ڏسي رهيو آهي جيڪو انهن جي گهٽتائيءَ جي تصديق ڪري رهيو آهي.

## رويي جو اظهار
شرمندگي دوران جسماني علامتن ۾ پگهر اچڻ، چڪر اچڻ، يا متلي (nausea) محسوس ٿيڻ شامل آهن. ٻار اڪثر پنهنجو ڪنڌ جهڪائي ڇڏيندا آهن، جڏهن ته وڏا ماڻهو ان کي لڪائڻ لاءِ ڪوڙو کلندا آهن، اکيون ملائڻ کان پاسو ڪندا آهن يا پنهنجي جبڙي کي سخت ڪري ڇڏيندا آهن. انسان کي ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ هو اگهاڙو يا بي نقاب ٿي ويو هجي ۽ هو چاهيندو آهي ته ڪنهن طرح غائب ٿي وڃي يا لڪي وڃي.

## ثقافتي فرق (Collectivist Perspective)
شرمندگي جو تصور مختلف ثقافتن ۾ مختلف آهي:
* **اولھ جي ثقافت:** هتي شرمندگي کي گهڻو ڪري هڪ فرد جي پنهنجي ناڪامي سمجهيو ويندو آهي.
* **مشرقي (اجتماعي) ثقافت:** هتي شرمندگي جو تعلق خاندان جي عزت، سماجي هم آهنگي ۽ گروهه جي ساک سان هوندو آهي. چيني ۽ جاپاني ثقافتن ۾ شرمندگي کي اخلاقي رويي کي درست رکڻ جي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

## ٻين جذبن سان موازنو
شرمندگي، گناھ جو احساس (Guilt) ۽ پشيماني يا هٻڪ (Embarrassment) جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ڪڏهن ڪڏهن مشڪل هوندو آهي، ڇو ته اهي سڀ "خود-تشريح" سان لاڳاپيل آهن.

### شرمندگي ۽ گناھ جي احساس ۾ فرق
نفسياتي ماهرن موجب انهن جي وچ ۾ واضح فرق آهي:
* **گناھ جو احساس (Guilt):** جڏهن توهان کي لڳي ته توهان ڪو "غلط ڪم" ڪيو آهي (مثال طور: "مون ڪوڙ ڳالهايو، اهو غلط آهي"). ان جو مرڪز ڪو عمل هوندو آهي.
* **شرمندگي (Shame):** جڏهن توهان کي لڳي ته توهان "پاڻ غلط" آهيو (مثال طور: "مان هڪ گندو ماڻهو آهيان"). ان جو مرڪز پوري شخصيت هوندي آهي.

## حوالا

زمرو:انساني رويا
پشيماني

[thumb|[گلاسگو ٻوٽن جو باغ|گلاسگو بوٽنڪ گارڊن. ايڊون راسڪو ملنز جو مجسمو – *قابيل* يا *منهنجي سزا منهنجي برداشت کان ٻاهر آهي* (پيدائش 4:13)، اٽڪل 1899ع.]]

**ڏوھ جو احساس** يا **پشيماني** (Guilt) هڪ اخلاقي جذبو آهي جيڪو تڏهن پيدا ٿيندو آهي جڏهن ڪو فرد اها پڪ ڪري يا محسوس ڪري—چاهي اهو صحيح هجي يا نه—ته هن پنهنجي اخلاقي معيارن جي خلاف ورزي ڪئي آهي يا عالمي اخلاقي اصولن کي ٽوڙيو آهي، ۽ هو ان خلاف ورزيءَ لاءِ پاڻ کي ذميوار سمجهي ٿو. ڏوهه جو احساس هڪ ناپسنديده ڪيفيت آهي، پر اهو انسان کي پنهنجي رشتن کي بهتر بنائڻ ۽ غلطين جي تلافي ڪرڻ لاءِ مثبت ڪوششن ڏانهن راغب ڪري سگهي ٿو.

جڏهن بنيادي جذبن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ته ڏوهه جي احساس ۾ پنهنجو پاڻ تي غصو، متاثر لاءِ ڏک، پريشاني، ۽ خوف شامل هوندو آهي. ان جو ويجهو تعلق پڇتاءُ، ندامت ۽ شرمندگي سان پڻ آهي.

## نفسيات (Psychology)
ڏوهه جو احساس ۽ ان جا سبب نفسيات ۽ نفسياتي طب جا اهم موضوع آهن. نفسياتي ٻوليءَ ۾، ڏوهه جو احساس هڪ اهڙي ڪيفيت آهي جنهن ۾ انسان ان ڳالهه تي ذهني ڇڪتاڻ محسوس ڪندو آهي ته هن ڪجهه اهڙو ڪيو جيڪو کيس نه ڪرڻ گهرجي ها (يا ڪجهه نه ڪيو جيڪو کيس ڪرڻ گهرجي ها). هي احساس اسان جي ضمير يا جنهن کي **سگمنڊ فرائيڊ** "سپر ايگو" (superego) چيو هو، ان ذريعي پيدا ٿئي ٿو. فرائيڊ موجب، ڏوهه جو احساس "محبت وڃائڻ جي خوف" مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪو ٻارپڻ ۾ والدين پاران رد ٿيڻ جي خوف سان شروع ٿئي ٿو.

ايلس ملر (Alice Miller) جو چوڻ آهي ته ڪيترائي ماڻهو سڄي عمر پنهنجي والدين جي اميدن تي پورو نه لهڻ جي ڪري ڏوهه جي احساس ۾ مبتلا رهن ٿا. ان کان علاوه، ڪنهن وڏي حادثي ۾ بچي ويندڙ ماڻهو اڪثر پنهنجي پيارن جي موت تي "بچي وڃڻ جو احساسِ جرم" (Survivor guilt) محسوس ڪندا آهن.

### دفاعي طريقا (Defenses)
نفسياتي نظريي موجب، ڏوهه جي احساس کان بچڻ لاءِ انسان مختلف طريقا استعمال ڪندو آهي:
# **دٻاءُ** (Repression): ذهن ان احساس کي شعور مان ڪڍي ڇڏيندو آهي، پر اهو سالن کان پوءِ ٻيهر اڀري سگهي ٿو.
# **پروجيڪشن** (Projection): پنهنجو ڏوهه ٻين تي مڙهڻ يا متاثر کي ئي ڏوهي قرار ڏيڻ (blaming the victim).
# **پاڻ کي نقصان پهچائڻ** (Self-harm): ڪڏهن ڪڏهن ماڻهو ڏوهه جي احساس کي گهٽائڻ لاءِ پنهنجي پاڻ کي سزا ڏيندا آهن يا خوشين کان محروم رکندا آهن.

### رويي جا ردعمل
ڏوهه محسوس ڪرڻ جي صلاحيت هڪ شخصيت جي خوبي آهي جيڪا اخلاقي ڪردار جي نشاندهي ڪري ٿي. تحقيق موجب جيڪي ماڻهو ڏوهه جو احساس وڌيڪ رکن ٿا، اهي وڌيڪ **اعتبار جوڳا** (trustworthy) هوندا آهن. هي احساس انسان کي سڌارڻ ۽ رشتن کي ٻيهر جوڙڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

## سائڪوپيٿس ۾ ڏوهه جي احساس جي کوٽ
اهي ماڻهو جيڪي **سائڪوپيٿي** (psychopathy) ۾ مبتلا هوندا آهن، انهن ۾ ڏوهه جي احساس يا ندامت جي سخت کوٽ هوندي آهي. هو ٻين کي نقصان پهچائڻ تي شرمندو ٿيڻ بدران پنهنجي عمل کي صحيح ثابت ڪندا آهن يا ٻين تي الزام لڳائيندا آهن. نفسيات دان ان کي اخلاقي سوچ جي کوٽ ۽ ٻين سان همدردي (empathy) نه ڪري سگهڻ جي علامت سمجهندا آهن.

نيورو سائنسدان **انٽونيو ڊيماسيو** (Antonio R. Damasio) جي تحقيق ڏيکاري ٿي ته جن ماڻهن جي دماغ جي حصي (ventromedial prefrontal cortex) کي نقصان پهچي ٿو، اهي اخلاقي فيصلا ته ڪري سگهن ٿا پر انهن ۾ اهي جذباتي تڪليفون يا ڏوهه جو احساس ناهي هوندو جيڪو هڪ عام انسان ۾ هوندو آهي.

### سبب (Causes)
#### ارتقائي نظريا
ڪجهه ارتقائي نفسيات دانن جو خيال آهي ته ڏوهه جو احساس ۽ شرمندگي انسانن کي سماجي رشتن کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪندا هئا. هي جذبا جاندارن کي اهڙن عملن کان روڪيندا هئا جيڪي کين گروپ مان ٻاهر ڪري سگهن ها.

## حوالا

زمرو:اخلاقي نفسيات
زمرو:زندگي جو فلسفو
حيرانگي

thumb|upright=1.1|حيرانگي جا چهري وارا تاثرات

**حيرانگي** يا **تعجب** (Surprise) هڪ تيز، تڪڙو گذرندڙ ذهني ۽ جسماني ڪيفيت آهي. هي جانورن ۽ انسانن ۾ ڪنهن اڻ متوقع واقعي جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ 'ڇرڪ' (startle response) سان لاڳاپيل آهي.

حيرانگي جا مختلف رخ (Valence) ٿي سگهن ٿا. يعني هي خوشگوار/مثبت، ناخوشگوار/منفي، يا غيرجانبدار ٿي سگهي ٿي. حيرانگي جي شدت پڻ مختلف ٿي سگهي ٿي؛ تمام گهڻي حيرانگي **[[وڙهو يا ڀڄو]]** (fight-or-flight) واري ردعمل کي جنم ڏئي سگهي ٿي، جڏهن ته معمولي حيرانگي گهٽ شدت وارو ردعمل پيدا ڪندي آهي.

ماهر نفسيات پال ايڪمين (Paul Ekman) حيرانگي کي بنيادي انساني جذبن ۾ شامل ڪيو آهي. هن جو خيال آهي ته حيرانگي فطري آهي ۽ سڄي دنيا جي ثقافتن ۾ هڪجهڙي آهي.

## سبب
thumb|ناسا جو هڪ انجنيئر حيرانگي واري حالت ۾. هي فوٽو 1986ع ۾ چيلنجر اسپيس شٽل جي تباهي کان پوءِ ورتو ويو هو.

حيرانگي تڏهن پيدا ٿيندي آهي جڏهن اسان جي روزاني زندگيءَ جي اميدن ۽ حقيقت جي وچ ۾ فرق اچي وڃي. حيرانگي اسان جي فرض ڪيل توقعات ۽ اصل واقعي جي وچ ۾ موجود 'وٿي' (gap) کي ظاهر ڪري ٿي. هي وٿي نئين علم جي حاصلات لاءِ بنياد بڻجي سگهي ٿي، ڇو ته حيرانگي انسان کي پنهنجي اڻڄاڻائيءَ کان واقف ڪرائي ٿي.

انسانن جي وچ ۾ رابطي دوران، **توقعات جي ڀڃڪڙي واري ٿيوري** (Expectancy Violation Theory - EVT) موجب حيرانگي تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڪو فرد سماجي، ثقافتي يا انفرادي معيارن کان هٽي ڪري ڪو عمل ڪري.

* **مرد ۽ عورت جو رويو:** عمر، جنس، ۽ ظاهر حيرانگي تي اثرانداز ٿين ٿا.
* **ماحولياتي عوامل:** ويجهڙائي (Proxemics) ۽ وقت جو استعمال (Chronemics) حيرانگي جي نوعيت بدلائي سگهن ٿا.

## جسماني ردعمل
حيرانگي جو جسماني ردعمل **ڇرڪ** (startle reflex) جي زمري ۾ اچي ٿو. ان جو بنيادي مقصد جاري عمل کي روڪي پوري ڌيان کي نئين واقعي ڏانهن موڙڻ آهي. حيرانگي دوران ڳيچيءَ جا پٺا تيزيءَ سان سڪڙجي ويندا آهن. تحقيق موجب هي ردعمل سيڪنڊ جي تمام ننڍڙي حصي (3 کان 8 ملي سيڪنڊن) ۾ دماغ تائين پهچندو آهي.

جيڪڏهن حيرانگي تمام شديد هجي، ته اها ايڊرينالين (adrenaline) خارج ڪري ٿي، جنهن سان جسم ۾ توانائي اچي وڃي ٿي ته جيئن صورتحال جو مقابلو ڪري سگهجي يا اتان ڀڄي سگهجي.

## غير لفظي ردعمل (چهري جا تاثرات)
حيرانگي جو اظهار چهري تي هيٺين خاصيتن سان ٿيندو آهي:
* **ڀِرون (Eyebrows):** مٿي کڄي وينديون آهن ۽ گول بڻجي وينديون آهن.
* **نرڙ:** مٿي افقي گهنج پئجي ويندا آهن.
* **اکيون:** اکيون ڦاٽي وينديون آهن، جنهن سان نانيءَ جي مٿان ۽ هيٺان اڇو حصو (sclera) نظر اچڻ لڳندو آهي.
* **نانيءَ جو ڦهلجڻ (Mydriasis):** حيرانگي دوران اکين جون نانيون ڦهلجي وينديون آهن.
* **جبڙو:** منهن کلي پوندو آهي ۽ ڏند هڪٻئي کان ڌار ٿي ويندا آهن.

خودبخود پيدا ٿيندڙ حيرانگي سيڪنڊ جي هڪ حصي لاءِ رهندي آهي، جنهن کان پوءِ خوف، خوشي يا منجهار (confusion) جا تاثرات اچي ويندا آهن.

## لفظي ردعمل
ٻولي پڻ حيرانگي جي اظهار ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. **ٻوليءَ جي توقعات واري ٿيوري** (Language Expectancy Theory) موجب جڏهن ڪو ماڻهو گفتگو دوران غير متوقع لفظ، رڙيون يا شوڪارا (gasps) استعمال ڪري، ته حيرانگي پيدا ٿئي ٿي.

## واقفيت (Familiarity)
وقت گذرڻ سان، جڏهن انسان ڪنهن خاص قسم جي حيرانگي جو عادي ٿي ويندو آهي، ته ان جي شدت گهٽجي ويندي آهي. مثال طور، ڊيڄاريندڙ فلم ۾ بار بار 'جمپ اسڪيئر' (jump scare) ڏسڻ سان حيرانگي جو اثر ختم ٿي ويندو آهي، ڇو ته ذهن ان واقعي جي توقع ڪرڻ لڳندو آهي.

## حوالا
پيڙا

[thumb|اسٽاڪ هوم، سوئيڊن جي رائل ڊراميٽڪ ٿيٽر جي ٻاهران لڳل هڪ [الميو|الميائي ماسڪ]]

**پيڙا** (Suffering) يا **تڪليف** (Pain) هڪ وسيع مفهوم آهي، جنهن مان مراد ناخوشگوار يا اڻوڻندڙ تجربو آهي. هي اڪثر ڪري ڪنهن فرد ۾ ٿيندڙ نقصان جي احساس يا نقصان جي خطري سان لاڳاپيل هوندو آهي. نفسياتي لحاظ کان، پيڙا منفي اثرن (affective phenomena) جو بنيادي عنصر آهي. پيڙا جي ابتڙ حالت کي **[[خوشي]]** يا لذت چيو ويندو آهي.

پيڙا کي عام طور تي ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
# **جسماني پيڙا:** جهڙوڪ درد، بک، اڃ، متلي (nausea)، ۽ ننڊ جي کوٽ.
# **ذهني پيڙا:** جنهن کي نفسياتي يا جذباتي تڪليف به چيو ويندو آهي، جهڙوڪ مايوسي، صدمو، غم، خوف، ۽ اڪيلائي.

پيڙا جي شدت معمولي کان وٺي ناقابلِ برداشت حد تائين ٿي سگهي ٿي. پيڙا ڏانهن انساني رويو ان تي منحصر هوندو آهي ته اها تڪليف ڪيتري مفيد يا بي مقصد، ۽ حق تي يا ناحق سمجهي وڃي ٿي.

## اصطلاح ۽ معنيٰ
لفظ 'پيڙا' اڪثر ڪري نفسياتي درد لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر هي هر قسم جي اڻوڻندڙ احساس يا جذبي لاءِ به استعمال ٿئي ٿو. جسماني ۽ ذهني پيڙا جي وچ ۾ فرق ڪرڻ لاءِ اڪثر چيو ويندو آهي ته "درد جسماني آهي، پيڙا ذهني آهي" يا "درد لازمي آهي، پيڙا اختياري آهي".

## فلسفو
قديم يوناني فلسفن پيڙا کي ختم ڪرڻ جا مختلف طريقا ٻڌايا آهن:
* **ايپيڪيورينزم:** هن موجب سڀ کان وڏي خوشي تڪليف کان آزادي (aponia) ۽ ذهني سڪون (ataraxia) ۾ آهي.
* **اسٽوئزم (Stoicism):** هي فلسفو سيکاري ٿو ته انسان کي پنهنجي عقل ۽ فضيلت ذريعي درد ۽ لذت ڏانهن بي نيازي (indifference) اختيار ڪرڻ گهرجي.

جديد فلسفي ۾، **جريمي بينٿم** ۽ **جان اسٽيورٽ مل** يوٽيليٽرينزم (Utilitarianism) جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب بهترين عمل اهو آهي جيڪو "وڌ کان وڌ ماڻهن کي وڌ کان وڌ خوشي پهچائي" ۽ پيڙا کي گهٽ ڪري. ڪارل پاپپر وري 'منفي يوٽيليٽرينزم' جو خيال ڏنو، جنهن ۾ خوشي وڌائڻ کان وڌيڪ پيڙا گهٽائڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.

## مذهب
پيڙا جو تصور مذهبن ۾ تمام اهم آهي:
* **ٻڌ مذهب:** ٻڌ مذهب جون 'چار عظيم سچايون' (Four Noble Truths) پيڙا (dukkha) بابت آهن. هنن موجب پيڙا جو سبب خواهشون آهن ۽ ان جو خاتمو 'نروان' ذريعي ممڪن آهي.
* **هندو مذهب:** هندو مذهب ۾ پيڙا کي اڪثر انسان جي پنهنجي گذريل يا هاڻوڪي زندگيءَ جي عملن (ڪرما) جو نتيجو سمجهيو ويندو آهي. تڪليف ڏيڻ کان بچڻ کي 'اهنسا' چيو وڃي ٿو.
* **اسلام:** اسلام ۾ پيڙا کي الله جي طرفان هڪ آزمائش سمجهيو ويندو آهي. صبر سان ان کي برداشت ڪرڻ گناهن جي معافي ۽ روحاني پاڪيزگي جو ذريعو بڻجي ٿو. مومن کي ٻين جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ ڪم ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي آهي.
* **عيسائيت:** عيسائيت ۾ حضرت عيسيٰ جي صليب واري تڪليف کي انسانن جي گناهن جي ڪفاري طور ڏٺو ويندو آهي.

## آرٽ ۽ ادب
ادب ۽ فن ۾ پيڙا جو اظهار اڪثر ڏکين حالتن يا المين (tragedies) ذريعي ڪيو ويندو آهي. آرٽ پيڙا کي گهٽائڻ جو هڪ ذريعو بڻجي سگهي ٿو، جيئن مشهور مصور پيٽر بروئگل جي پينٽنگس ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته دنيا جي وڏن المين وقت به عام زندگي ڪيئن جاري رهي ٿي.

[thumb|upright=1.35|''آئيڪرس جو زوال'' ([پيٽر بروئگل) جنهن ۾ انساني پيڙا کي هڪ وسيع تناظر ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]]

## حوالا
انطاڪيہ (تاريخي شھر)

**انطاڪيہ** (Antioch) هڪ قديم تاريخي شهر هو جيڪو اترئين شام ۾، جديد ترڪي جي شهر انتاڪيا واري جاءِ تي آباد هو. 300 ق.م ۾ قائم ٿيندڙ هي شهر قديم ميڊيٽرينين جي اهم ترين شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هي هيلينسٽڪ دور جي سليوڪي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ بعد ۾ رومي سلطنت ۽ بيزنطيني سلطنت جي دور ۾ پڻ وڏي اهميت رکندو هو. صليبي جنگين دوران هي 'امارتِ انطاڪيہ' (Principality of Antioch) جو مرڪز رهيو.

سليوڪس پهريون نيڪاتور، جيڪو سڪندر اعظم جو جانشين هو، انطاڪيہ جو بنياد وڌو. هي شهر درياءَ عاصي (Orontes River) جي ڪناري تي هڪ زرخيز ميدان ۾ واقع هو، جنهن ڪري هي واپاري رستن تي حاوي ٿي ويو. پنهنجي عروج جي دور ۾ انطاڪيہ جي آبادي 500,000 کان وڌيڪ هئي، جنهن ڪري هي روم ۽ اسڪندريه کان پوءِ رومي سلطنت جو ٽيون وڏو شهر هو.

انطاڪيہ کي "عيسائيت جو پيڙهه" (Cradle of Christianity) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي مسيحيت جي فروغ ۾ هن شهر مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. بائيبل موجب، "عيسائي" جو لفظ پهريون ڀيرو انطاڪيہ ۾ ئي استعمال ڪيو ويو هو.

## مقام ۽ جاگرافي
قديم انطاڪيہ جا کنڊر اڄوڪي انتاڪيا شهر جي هيٺان دفن ٿيل آهن. هي شهر جبل سيلپيوس (Mount Silpius) جي لاهين ۽ درياءَ عاصي جي وچ ۾ واقع هو. هن علائقي جي زمين انتهائي زرخيز هئي جتي ڪڻڪ، جو، زيتون ۽ انگورن جي پوک ٿيندي هئي. 

انطاڪيہ هڪ اهڙي پٽي (fault line) تي واقع آهي جتي اڪثر زلزلا ايندا رهندا آهن. تاريخ ۾ هن شهر 60 کان وڌيڪ وڏا زلزلا برداشت ڪيا آهن. درياءَ عاصي جي ٻوڏن ۽ مٽيءَ جي تهن جي ڪري قديم شهر جا ڪيترائي حصا اڄ زمين جي اندر ڪيترائي ميٽر هيٺ دفن آهن.

## تاريخي پسمنظر
انطاڪيہ جي بنياد کان اڳ به هي علائقو (Amuq plain) هزارين سالن کان آباد هو. هتي ڪيتريون ئي قديم تهذيبون جهڙوڪ برونز ايج ۽ آئرن ايج جون بستيون موجود هيون. 333 ق.م ۾ سڪندر اعظم جي حملي کان اڳ هتي پارسين (Persians) جي حڪومت هئي.

### بنياد ۽ نالو رکڻ
سڪندر جي وفات کان پوءِ سندس جنرلن (Diadochi) جي وچ ۾ علائقن جي ورڇ ٿي. سليوڪس پنهنجي پيءُ **انطيوخس** (Antiochus) جي نالي تي هن شهر جو بنياد رکيو. چيو وڃي ٿو ته سليوڪس 16 شهرن جو نالو 'انطاڪيہ' رکيو هو، پر هي شهر سڀني ۾ وڌيڪ اهميت اختيار ڪري ويو.

## هيلينسٽڪ دور
سليوڪس پاران تيار ڪيل شهر جو نقشو اسڪندريه جي نقشي جهڙو هو، جنهن ۾ گهٽيون هڪٻئي کي سڌي رخي (Grid plan) ڪٽينديون هيون.
* **شهر جا حصا:'' وقت گذرڻ سان شهر جا چار وڏا حصا بڻجي ويا، جنهن ڪري هن کي 'ٽيٽراپولس' (Tetrapolis) يعني چار شهر پڻ چيو ويندو هو.
* **آبادي:''' هتي يوناني، مقدونيائي ۽ يهودي آباديون گڏ رهنديون هيون. يوناني روايتن موجب، شروعات ۾ هتي 5,500 آزاد يوناني شهري آباد ڪيا ويا هئا.

شهر کان 6 ڪلوميٽر پري 'ديفني' (Daphne) جو مشهور باغ هو، جيڪو پنهنجي چشمن، مندرن ۽ قدرتي حسن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور هو.

## حوالا

زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ
عالمي وقت

**عالمي وقت** (Universal Time يا **UT**/**UT1**) وقت جو هڪ معيار آهي جيڪو زمين جي گردش تي ٻڌل آهي. جيتوڻيڪ شروعات ۾ هي 0° ڊگهائي ڦاڪ تي سراسري شمسي وقت هو، پر سج جي درست پيمائش مشڪل هجڻ ڪري، UT1 جي ڳڻپ هاڻي بين الاقوامي سيمائي حوالي واري فريم (ICRF) جي مقابلي ۾ زمين جي زاويه مان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي **ارٿ روٽيشن اينگل** (ERA) چيو ويندو آهي. UT1 سڄي دنيا ۾ هڪجيڙو هوندو آهي ۽ ان جو تعلق هن فارمولي سان آهي:

جتي T_u = (جولين UT1 تاريخ − 2451545.0).

## تاريخ
معياري وقت جي متعارف ٿيڻ کان اڳ، هر شهر پنهنجي مقامي سج جي پوزيشن مطابق پنهنجي سرڪاري گهڙي سيٽ ڪندو هو (ڏسو شمسي وقت). هي طريقو تڏهن تائين ڪارائتو رهيو جڏهن برطانيه ۾ ريلوي سفر جي شروعات ٿي، جنهن ڪري تيز سفر دوران مسافرن کي مسلسل پنهنجون گهڙيون ٻيهر سيٽ ڪرڻيون پونديون هيون. 1847ع ۾ برطانيه ۾ گرين وچ مين ٽائيم (GMT) قائم ڪيو ويو.

thumb|center|upright 2.5|دنيا جا معياري وقتي زون. هيٺ ڏنل انگ اکر ٻڌائين ٿا ته مقامي وقت معلوم ڪرڻ لاءِ UTC ۾ ڪيترا ڪلاڪ جمع ڪيا وڃن.

1884ع ۾ بين الاقوامي ميريڊين ڪانفرنس ۾ گرين وچ کي دنيا جي بنيادي حوالي (Prime Meridian) طور چونڊيو ويو. 1928ع ۾ بين الاقوامي فلڪياتي يونين (IAU) "عالمي وقت" (Universal Time) جو اصطلاح متعارف ڪرايو ته جيئن GMT ۾ موجود ابهام کي ختم ڪري سگهجي.

## پيمائش
تاريخي طور تي، عالمي وقت سج جي پوزيشن مان معلوم ڪيو ويندو هو، پر هاڻي فلڪيات دان ستارن ۽ ڪويزارس (quasars) جو مشاهدو ڪندا آهن. جديد دور ۾ UT1 جي پيمائش **ويري لانگ بيس لائين انٽرفيروميٽري** (VLBI) ذريعي ڪئي وڃي ٿي، جيڪا 15 مائڪرو سيڪنڊن تائين درست نتيجا ڏئي ٿي.

زمين جي گردش ۾ معمولي تبديليون ۽ سستي (tidal acceleration جي ڪري) اچڻ سبب، ايٽمي گهڙين ۽ شمسي وقت ۾ فرق اچي ويندو آهي. ان فرق کي ختم ڪرڻ لاءِ **ليپ سيڪنڊ** (leap second) جو واڌارو ڪيو ويندو آهي ته جيئن هم آهنگ عالمي وقت (UTC) شمسي وقت جي ويجهو رهي.

## قسم
**UT1** عالمي وقت جي مکيه صورت آهي. پر ان جا ڪجهه ٻيا به قسم آهن جيڪي فني مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا:
* **UT0:** ڪنهن مشاهدي گاهه تي ستارن جي مشاهدي مان حاصل ڪيل وقت، جنهن ۾ زمين جي محور جي لرزش (polar motion) جي درستي شامل نه هوندي آهي.
* **UT1R:** هي UT1 جي هڪ سڌريل صورت آهي جنهن ۾ لهرن (tides) جي ڪري پيدا ٿيندڙ تبديلين کي فلٽر ڪيو ويندو آهي.
* **UT2:** هڪ پراڻي صورت جنهن ۾ موسمي تبديلين کي فلٽر ڪيو ويندو هو. ان جي تعريف هن ريت ڪئي وئي آهي:

جتي t وقت جو حصو آهي.

## پڻ ڏسو
* هم آهنگ عالمي وقت (UTC)
* وقتي زون
* گرين وچ مين ٽائيم (GMT)

## حوالا

## حوالا ڪتاب
* 
* 

زمرو:وقت
زمرو:فلڪيات
لذت

**لذت** (Pleasure) هڪ اهڙو تجربو آهي جيڪو سٺو لڳندو آهي ۽ جنهن ۾ ڪنهن شيءِ جو لطف حاصل ٿيندو آهي. هي درد يا تڪليف جي ابتڙ آهي، جيڪي خراب محسوس ٿيڻ جون صورتون آهن. لذت جو تعلق قدر (Value)، خواهش ۽ عمل سان تمام گهرو آهي: انسان ۽ ٻيا شعور رکندڙ جانور لذت کي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. مختلف سرگرميون جهڙوڪ کائڻ، موسيقي ٻڌڻ يا رانديون کيڏڻ لذت بخش ٿي سگهن ٿيون. لذت کي سمجھڻ لاءِ مختلف نظريا موجود آهن ته هي هڪ حس (sensation) آهي، تجربن جي ڪيفيت آهي يا ڪو رويو. فلسفي ۾ **لذت پسندي** (Hedonism) جا نظريا ان تي ٻڌل آهن.

## وصف
"لذت" مان مراد اهڙو تجربو آهي جنهن ۾ انسان کي سڪون يا مزو اچي. عام طور تي هي اصطلاح حسي لذتن (sensory pleasures) جهڙوڪ کاڌي يا جنسي خوشيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. پر وسيع معنيٰ ۾، ان ۾ هر قسم جا مثبت تجربا شامل آهن، جهڙوڪ ڪو خوبصورت نظارو ڏسڻ يا ذهني طور تي مطمئن ڪندڙ ڪم ڪرڻ.

لذت ۽ درد کي هڪ اهڙي پيماني تي رکي سگهجي ٿو جتي هڪ طرف مثبت درجا (لذت) ۽ ٻئي طرف منفي درجا (درد) آهن، جڏهن ته وچ وارو نقطو غيرجانبدار (neutral) هوندو آهي. هي تصور **يوٽيليٽرين ڪيلڪيولس** (Utilitarian calculus) لاءِ تمام ضروري آهي ته جيئن مختلف تجربن جي لذت کي ماپي سگهجي.

### لاڳاپيل تصور
لذت جو تصور **خوشحالي** (Well-being) ۽ **سرت** (Happiness) سان ملندڙ جلندڙ آهي پر اهي هڪڙي شيءِ ناهن. 
* **لذت:** هڪ خاص قسم جي تجربي جو نالو آهي.
* **خوشحالي (Well-being):** ان بابت آهي ته ڪنهن شخص لاءِ ڪهڙي شيءِ بهتر آهي (جنهن ۾ صحت، علم ۽ فضيلت به شامل ٿي سگهن ٿا).
* **سرت (Happiness):** ڪجهه ماهرن موجب زندگيءَ بابت هڪ مجموعي مثبت رويو آهي.

## ذريعا ۽ قسم
### ذريعا
ڪيتريون ئي لذتون بنيادي حياتياتي ضرورتن کي پورو ڪرڻ سان حاصل ٿينديون آهن، جهڙوڪ کائڻ، ورزش، غسل، ننڊ ۽ جنسي عمل. ان کان علاوه ثقافتي سرگرميون جهڙوڪ فن (Art)، موسيقي، رقص ۽ ادب پڻ لذت جا وڏا ذريعا آهن.

### قسم
لذت کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
# **بنيادي لذتون (Fundamental Pleasures):** جيڪي بقا لاءِ ضروري آهن (کاڌو، سماجي تعلق).
# **اعليٰ درجي جون لذتون (Higher-order Pleasures):** جهڙوڪ فن جو مطالعو يا ٻين جي مدد ڪرڻ (altruism).

## لذت جا نظريا (Theories of Pleasure)
فلسفي ۾ لذت جي ماهيت کي سمجهڻ لاءِ ٽي مکيه نظريا آهن:

# **ڪيفيتي نظريا (Quality Theories):** هي نظريو چوي ٿو ته لذت پاڻ هڪ خاص قسم جو احساس يا ڪيفيت آهي جيڪا تجربي ۾ موجود هوندي آهي.
# **رويائي نظريا (Attitude Theories):** هن موجب لذت جو دارومدار انسان جي رويي تي آهي. جيڪڏهن توهان ڪنهن تجربي کي پسند ڪريو ٿا يا ان جي خواهش رکو ٿا، ته اهو لذت بخش بڻجي وڃي ٿو.
# **گڏيل نظريا (Hybrid Theories):** جيڪي مٿين ٻنهي نظرين جي عنصرن کي شامل ڪن ٿا.

## فلسفي ۾ ڪردار
### لذت پسندي (Hedonism)
لذت پسندي يا هيڊونزم هڪ اهڙو نظريو آهي جيڪو لذت کي زندگيءَ جو مرڪزي مقصد سمجهي ٿو:
* **نفسياتي لذت پسندي:** هي دعويٰ ڪري ٿي ته اسان جا سڀ عمل لذت حاصل ڪرڻ ۽ درد کان بچڻ لاءِ هوندا آهن (جهڙوڪ فرائڊ جو 'پليئر پرنسپل').
* **اخلاقي لذت پسندي:** هي نظريو چوي ٿو ته اسان کي رڳو اهي ڪم ڪرڻ گهرجن جيڪي لذت ۾ اضافو ڪن.

### اخلاقيات (Ethics)
اخلاقيات جي ميدان ۾ **يوٽيليٽرينزم** (Utilitarianism) هڪ اهم نظريو آهي. هن موجب هڪ عمل تڏهن صحيح آهي جڏهن اهو گهڻي کان گهڻن ماڻهن کي لذت يا خوشي پهچائي.

## حوالا
ليپ سيڪنڊ

**ليپ سيڪنڊ** (ڪڏهن ڪڏهن ان کي **انٽرڪلري سيڪنڊ** پڻ چيو ويندو آهي) هم آهنگ عالمي وقت (UTC) ۾ ڪيل هڪ سيڪنڊ جي ترتيب آهي. هي ترتيب ان ڪري ڪئي ويندي آهي ته جيئن بين الاقوامي ايٽمي وقت (TAI)، جيڪو ايٽمي گهڙين ذريعي نهايت درستي سان ماپيو ويندو آهي، ۽ شمسي وقت (UT1) جي وچ ۾ فرق کي ختم ڪري سگهجي. شمسي وقت ۾ تبديلي زمين جي گردش ۾ بي قاعدگين ۽ ان جي رفتار ۾ اچڻ واري تدريجي سستي جي ڪري ٿيندي آهي.

UTC وقت جو معيار، جيڪو سڄي دنيا ۾ شهري وقت (Civil Time) جي حوالي طور استعمال ٿئي ٿو، سو ايٽمي وقت (TAI) تي ٻڌل هوندو آهي. جيڪڏهن ان کي وقت بوقت شمسي وقت (UT1) سان هم آهنگ نه ڪيو وڃي ته هي شمسي وقت کان اڳتي نڪري ويندو. ليپ سيڪنڊ جي شروعات 1972ع ۾ ڪئي وئي. تڏهن کان وٺي هاڻي تائين 27 ليپ سيڪنڊن جو واڌارو ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ تازو واڌارو 31 ڊسمبر 2016ع تي ٿيو. هاڻي تائين سڀئي ليپ سيڪنڊ "مثبت" (Positive) رهيا آهن، يعني هڪ سيڪنڊ وڌايو ويو آهي؛ جيتوڻيڪ نظرياتي طور "منفي" ليپ سيڪنڊ (هڪ سيڪنڊ گهٽ ڪرڻ) به ممڪن آهي، پر اڃا تائين اهڙو موقعو ناهي آيو.

ڇاڪاڻ ته زمين جي گردش جي رفتار آبهوا ۽ ارضياتي واقعن جي ڪري تبديل ٿيندي رهي ٿي، ان ڪري ليپ سيڪنڊن جو وقفو مقرر ناهي هوندو. ليپ سيڪنڊ شامل ڪرڻ جو فيصلو انٽرنيشنل ارٿ روٽيشن اينڊ ريفرنس سسٽمز سروس (IERS) پاران تقريباً ڇهه مهينا اڳ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن UTC ۽ UT1 جي وچ ۾ فرق 0.9 سيڪنڊن کان وڌيڪ نه ٿئي.

هي مشق جديد ڊجيٽل سسٽمن لاءِ ڪافي ڏکيائون پيدا ڪندي آهي، ڇاڪاڻ ته سڀئي ڪمپيوٽر سسٽم ليپ سيڪنڊ کي هڪجهڙي طريقي سان قبول نه ڪندا آهن، جنهن جي ڪري نيٽ ورڪنگ ۽ سيٽلائيٽ سسٽمن ۾ غلطيون اچي سگهن ٿيون.

## تاريخ

تقريباً 140ع ۾، اسڪندريه جي ماهر فلڪيات بطليموس (Ptolemy) شمسي ڏينهن کي 60 جي نظام (sexagesimal) تحت ورهايو هو. مسلمان عالمن، جن ۾ 1000ع ڌاري البيروني به شامل هو، سراسري شمسي ڏينهن کي 24 ڪلاڪن ۾ ورهايو ۽ هر ڪلاڪ کي منٽن، سيڪنڊن، ٽين، چوٿين ۽ پنجين حصن ۾ ورهايو، اهڙي طرح جديد سيڪنڊ جي تعريف  حصي طور سامهون آئي.

1967ع ۾ سيڪنڊ جي تعريف بدلائي ايٽمي سطح تي ڪئي وئي، جنهن کي **ايس آءِ سيڪنڊ** (SI second) چيو وڃي ٿو. هي سيزيم 133 ايٽم جي تابڪاري جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو.

## ضرورت جو سبب

زمين جي گردش جي رفتار غير منظم طريقي سان تبديل ٿيندي رهي ٿي، ان ڪري ليپ سيڪنڊن جو اعلان اڳواٽ نٿو ڪري سگهجي. زمين جي رفتار گهٽ ٿيڻ جو وڏو سبب سمنڊن ۾ ايندڙ لهرن جي رگڙ (tidal friction) آهي، جنهن سان ڏينهن جي ڊگهائي 2.3 ملي سيڪنڊ في صديءَ جي رفتار سان وڌي رهي آهي. ٻين سببن ۾ زلزلا (جهڙوڪ 2004ع وارو هندي سمنڊ جو زلزلو) ۽ گليشيئرن جو رجڻ شامل آهن، جيڪي زمين جي گردش جي رفتار تي اثرانداز ٿين ٿا.

## طريقو

## حوالا

زمرو:وقت جي اڪائيون
زمرو:وقت
شمسي ڪئلينڊر

**شمسي ڪئلينڊر** (Solar calendar) هڪ اهڙو ڪئلينڊر آهي جنهن جون تاريخون موسم يا ستارن جي مقابلي ۾ سج جي ظاهري پوزيشن کي ظاهر ڪن ٿيون. عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar)، جيڪو دنيا ۾ هڪ معيار طور قبول ڪيو وڃي ٿو، شمسي ڪئلينڊر جو هڪ مثال آهي. ڪئلينڊر جا ٻيا مکيه قسم قمري ڪئلينڊر (Lunar calendar) ۽ شمسي قمري ڪئلينڊر (Lunisolar calendar) آهن، جن جا مهينا چنڊ جي گردش تي ٻڌل هوندا آهن. عيسوي ڪئلينڊر جا مهينا چنڊ جي گردش جي مطابق نه هوندا آهن.

قديم مصري ماڻهو پهرين هئا جن شمسي ڪئلينڊر تيار ڪيو. هنن "ڊاگ اسٽار" (شعريٰ يا Sirius) جي اڀرڻ کي بنياد بڻايو، جيڪو نيل نديءَ ۾ سالياني ٻوڏ سان مطابقت رکندو هو. هنن 365 ڏينهن جو ڪئلينڊر ٺاهيو، جنهن ۾ 30 ڏينهن جا 12 مهينا ۽ سال جي آخر ۾ 5 واڌو ڏينهن شامل هئا.

## مثال
قديم ترين شمسي ڪئلينڊرن ۾ جولين ڪئلينڊر ۽ قبطي ڪئلينڊر شامل آهن. ٻنهي ۾ سال 365 ڏينهن جو هوندو آهي، جنهن کي هر چار سالن بعد 366 ڏينهن ڪيو ويندو آهي (سراسري سال 365.25 ڏينهن).

### ٽروپيڪل شمسي ڪئلينڊر
جيڪڏهن سج جي چوڌاري زمين جي مدار جي پوزيشن کي اعتدال (Equinox) جي حوالي سان ماپيو وڃي، ته اهي تاريخون درست طور تي موسمن جي نشاندهي ڪن ٿيون. اهڙي ڪئلينڊر کي **ٽروپيڪل شمسي ڪئلينڊر** چيو ويندو آهي.

هتي ڪجهه ٽروپيڪل شمسي ڪئلينڊر ڏجن ٿا:
* قديم آرمينيائي ڪئلينڊر
* بنگالي ڪئلينڊر (بنگلاديش جو سرڪاري ڪئلينڊر)
* عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar)
* ايراني ڪئلينڊر (جلالي ڪئلينڊر)
* هندي قومي ڪئلينڊر (ساڪا ڪئلينڊر)
* فرانسيسي ريپبلڪن ڪئلينڊر

انهن سڀني ڪئلينڊرن ۾ 365 ڏينهن جو سال هوندو آهي، جنهن ۾ وقت بوقت هڪ واڌو ڏينهن شامل ڪري ليپ سال (Leap year) بڻايو ويندو آهي.

### سائيڊريل شمسي ڪئلينڊر
جيڪڏهن زمين جي پوزيشن کي مقرر ستارن (Fixed stars) جي حوالي سان ماپيو وڃي، ته تاريخون انهن ستارن جي جهنڊٽن (بروج) کي ظاهر ڪن ٿيون جتي سج موجود هوندو آهي. هن قسم جي ڪئلينڊر کي **سائيڊريل شمسي ڪئلينڊر** چيو ويندو آهي.

هندي ڪئلينڊر جهڙوڪ هندو ڪئلينڊر، تامل ڪئلينڊر ۽ مليالم ڪئلينڊر سائيڊريل شمسي ڪئلينڊر آهن. اهي زمين جي ٽروپيڪل حرڪت بدران ٻارنهن برجن مان سج جي ظاهري لنگهه جي بنياد تي ڳڻيا ويندا آهن.

## غير شمسي ڪئلينڊر
اسلامي ڪئلينڊر (هجري ڪئلينڊر) مڪمل طور تي هڪ **قمري ڪئلينڊر** آهي. ان جو سال موسمن جي مطابق نه هلندو آهي، تنهنڪري هي شمسي ڪئلينڊر ناهي. مايا تهذيب جو **زولڪن** (Tzolkin) ڪئلينڊر، جيڪو 260 ڏينهن جي چڪر تي ٻڌل آهي، ان ۾ سال جو تصور ناهي، تنهنڪري اهو به شمسي ڪئلينڊر ناهي.

## شمسي قمري ڪئلينڊر
شمسي قمري ڪئلينڊر (Lunisolar calendars) کي به شمسي ڪئلينڊرن جي هڪ صورت سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن جون تاريخون چنڊ جي حالت کي به ظاهر ڪن ٿيون. انهن ۾ سال قمري مهينن تي ٻڌل هوندا آهن، تنهنڪري اهي خالص شمسي ڪئلينڊرن جيتري درستي سان سج جي پوزيشن ظاهر نٿا ڪري سگهن.

## شمسي ڪئلينڊرن جي فهرست
هتي ڪجهه موجوده، تاريخي ۽ تجويز ڪيل شمسي ڪئلينڊرن جي فهرست ڏجي ٿي:

* عيسوي ڪئلينڊر
* جولين ڪئلينڊر
* ايراني ڪئلينڊر
* قبطي ڪئلينڊر
* هندي قومي ڪئلينڊر
* بنگالي ڪئلينڊر
* تامل ڪئلينڊر
* ٿائي شمسي ڪئلينڊر
* ايٿوپيائي ڪئلينڊر
* ناناڪ شاهي ڪئلينڊر
* سوويت ڪئلينڊر

## پڻ ڏسو
* ڪئلينڊرن جي فهرست
* فلڪياتي گهڙي
* ڏينهن جو وقت (فلڪيات)

## حوالا