open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اليڪٽرڪ چارج

**اليڪٽرڪ چارج** يا برقي چارج (Electric Charge؛ علامت q، ڪڏهن ڪڏهن Q) مادي جي طبيعي خاصيت  آهي. مادو ان جي طاقت جو تجربو ڪري ٿو جڏهن هڪ برقي مقناطيسي فيلڊ ۾ رکيو ويندو آهي. برقي چارج مثبت يا منفي ٿي سگهي ٿو. هڪ جيهڙا چارجز هڪ ٻئي کي ڇڪيندا آهن ۽ ان جي برعڪس مخالف چارج هڪ ٻئي کي ڪشش ڏيندا آهن. ڪنهن به شيءِ کي بغير خالص چارج جي برقي طور تي غير جانبدار سڏيو ويندو آهي. ابتدائي ڄاڻ ته چارج ٿيل مادو ڪيئن مداخلت ڪري ٿو هاڻي ڪلاسيڪل اليڪٽرروڊائينامڪس سڏيو ويندو آهي ۽ اڃا تائين انهن مسئلن لاء صحيح آهي جن کي ڪوانٽم اثرات تي غور ڪرڻ جي ضرورت ناهي.

برقي چارج هڪ محفوظ خاصيت آهي؛ هڪ الڳ ٿيل نظام جو خالص چارج، (مثبت چارج جي مقدار کان منفي چارج جي مقدار کي ڪڏهن)، تبديل نه ٿي سگهي. اليڪٽرڪ چارج ذيلي ائٽمي ذرڙن ذريعي ٿيندو آهي. عام مادي ۾، منفي چارج اليڪٽرانن ذريعي هوندو آهي ۽ مثبت چارج پروٽانن جي ذريعي ائٽم جي نيوڪليس ۾ هوندو آهي. جيڪڏهن مادي جي ڪنهن ٽڪري ۾ پروٽانن کان وڌيڪ اليڪٽران هوندا ته ان تي منفي چارج هوندو، جيڪڏهن پروٽانن کان گهٽ اليڪٽران هوندا ته ان تي مثبت چارج هوندو ۽ جيڪڏهن برابر تعداد هوندا ته اهو برقي طور غير جانبدار هوندو. چارج ڪوانٽائزڊ (quantized) هوندو آهي؛ مطلب تي، اهو انفرادي ننڍڙي اڪائين جي عددي ضربن ۾ اچي ٿو، جنهن کي ايليمينٽري چارج، e سڏيو وڃي ٿو، جيڪا سڀ کان ننڍو چارج آهي جيڪو آزاديءَ سان موجود ٿي سگهي ٿو. ذرڙا جن کي ڪوارڪس (Quarks) چئبو آهي، انهن ۾ ننڍا چارج، e جا ضرب هوندا آهن، پر اهي صرف انهن ذرڙن ۾ ملندا آهن، جن ۾ هڪ چارج هوندو آهي جيڪو e جو هڪ پوري انگ جو ضرب هوندو آهي. معياري ماڊل ۾، چارج هڪ بلڪل محفوظ مقدار جو نمبر آهي. پروٽان تي +e چارج آهي ۽ اليڪٽران تي -e چارج آهي. 

هڪ منفي چارج جي وضاحت، چارج جيڪا هڪ اليڪٽران طرفان ورتو ويو آهي، سان ڪئي وئي آهي ۽ هڪ مثبت چارج اهو آهي جيڪو هڪ پروٽون کڻندو آهي. انهن ذرڙن جي دريافت ٿيڻ کان اڳ، بينجمن فرينڪلن طرفان هڪ مثبت چارج جي وضاحت ڪئي وئي هئي جيئن هڪ شيشي جي راڊ طرفان حاصل ڪيل چارج جڏهن ان کي ريشمي ڪپڙي سان رگجي وڃي. 

اليڪٽرڪ چارج برقي ميدان پيدا ڪري ٿو. هڪ حرڪت ڪندڙ چارج پڻ هڪ مقناطيسي ميدان پيدا ڪري ٿو. برقي چارج جو هڪ برقياتي مقناطيسي ميدان سان تعامل (هڪ برقي ۽ هڪ مقناطيسي فيلڊ جو ميلاپ) برقي مقناطيسي يا لورينز قوت جو ذريعو آهي، جيڪو فزڪس ۾ چئن بنيادي ڳالهين مان هڪ آهي. چارج ٿيل ذرات جي وچ ۾ فوٽوون وچولي رابطي جي مطالعي کي ڪوانٽم اليڪٽروڊائينامڪس سڏيو ويندو آهي.

برقي چارج جي SI نڪتل اڪائي ڪولمب (C) آهي جنهن جو نالو فرانسيسي طبيعيات دان، چارلس-آگسٽن ڊي ڪولمب جي نالي تي رکيو ويو آهي. اليڪٽريڪل انجنيئرنگ ۾ امپيئر-آور (A⋅h) استعمال ڪرڻ پڻ عام آهي. فزڪس ۽ ڪيمسٽري ۾ اهو عام آهي ته ابتدائي چارج e کي اڪائي طور استعمال ڪيو وڃي. ڪيميا پڻ فيراڊي مستقل (Faraday Constant، علامت: F) استعمال ڪري ٿي، جيڪو هڪ مول جي ابتدائي چارجز جو چارج آهي. 
## جائزو
## اڪائي
## تاريخ
## برق سڪونيات ۾ چارج جو ڪردار
## برقي ڪرنٽ ۾ چارج جو ڪردار
## برقي چارج جو تحفظ
## لاڳاپي واري تبديلي
## پڻ ڏسو
* برقناطيسيت
* ڪولمب جو قانون

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* 
* How fast does a charge decay?

## حوالا

زمرو:بجلي
زمرو:برقي چارج
زمرو:برقي مقدارون
زمرو:برق سڪونيات
زمرو:پارٽيڪل فزڪس
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:ڪيميائي خاصيتون
آزاد ڪشمير ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست

**[[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمون ۽ ڪشمير]]**، اڳوڻي برطانوي شاهي رياست ڄمون ۽ ڪشمير جو حصو، پاڪستان جي هڪ خودمختيار رياست آهي. هن علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. سال 2014ع ۾ هڪ سروي ٽيم علائقي ۾ تقريباً 100 آثار قديمه جي ماڳن کي رڪارڊ ڪيو، جيڪي مغل، سک ۽ ڊوگرا دور جي تاريخ جا آهن.
## فهرست
آزاد ڪشمير، پاڪستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي نامڪمل فهرست هيٺ ڏجي ٿي.

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:قديم آثار
زمرو:تاريخي ماڳ
زمرو:آزاد ڪشمير جا تاريخي ماڳ
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون
گلگت بلتستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست

**گلگت بلتستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست** هيٺ ڏنل آهي. محفوظ علائقن بابت پاڪستان جي ماحولياتي تحفظ واري اداري جي پبليڪيشن موجب، گلگت بلتستان ۾ صرف ٻه نوٽيفائيڊ آثار قديمه جا ماڳ ۽ يادگار آهن. 

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:تاريخي ماڳ
زمرو:گلگت بلتستان ۾ قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون
زمرو:گلگت بلتستان جا تاريخي ماڳ
گرمي پد (فزڪس)

**گرمي پد** (Temperature) هڪ طبيعي مقدار آهي جيڪو مقدار جي لحاظ سان گرمي يا سردي جي خاصيت کي ظاهر ڪري ٿي. گرمي پد کي ٿرماميٽر سان ماپيو ويندو آهي. اهو هڪ مادي جي متحرڪ ائٽم ۽ ٽڪڙايندڙ ائٽم جي اوسط حرڪي توانائي کي ظاهر ڪري ٿو.

ٿرماميٽر مختلف گرمي پد جي ماپن ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن جيڪي تاريخي طور تي، تعريف لاءِ مختلف حوالن جي نقطن ۽  استعمال ٿيل مادن تي ڀروسو ڪن ٿا. سڀ کان وڌيڪ عام اسڪيل، سينٽي گريڊ يا سيلسيئس اسڪيل  (°C)، فارنهائٽ اسڪيل (°F) ۽ ڪيلون اسڪيل (K) آهن، جنهن کي سائنسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪيلون اسڪيل جي اڪائي اڪائين جي بين الاقوامي نظام (SI) جي ستن بنيادي اڪائين مان هڪ آهي.

مطلق صفر، يعني صفر ڪيلون يا منفي °273.15 سينٽي گريڊ ٿرموڊائنامڪ گرمي پد جي ماپ ۾ سڀ کان گهٽ پوائنٽ آهي. هڪ گرمي پد جو درجو، ان پوائنٽ کان تمام ويجھو ٿي سگھجي ٿو، پر مطلق صفر تائين نه پھچي سگھندو آھي. جيئن ٿرموڊائنامڪس جي ٽئين قانون ۾ تسليم ٿيل آھي، ته ان گرمي پد تي جسم مان توانائي کي حرارت جي صورت ۾ ڪڍڻ ناممڪن آهي ۽ گرمي پد مزيد گهٽ نه ٿي سگهندي آهي.

قدرتي سائنس جي سڀني شعبن ۾ گرمي پد اهم آهي، جنهن ۾ فزڪس، علم ڪيميا، ڌرتي سائنس، فلڪيات، طب، حياتيات، ماحوليات، مادي سائنس، ميٽالرجي، ميڪنيڪل انجنيئرنگ ۽ جاگرافي سان گڏوگڏ روزاني زندگيءَ جا اڪثر حصا شامل آهن.

## حوالا

زمرو:حرارت
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:ڪيميائي اصطلاحون
سولڊ اسٽيٽ فزڪس

**سولڊ اسٽيٽ فزڪس** (Solid-State Physics) سخت مادن (Solids) جو طريقن، جهڙوڪ سولڊ اسٽيٽ ڪيمسٽري، ڪوانٽم ميڪانيات،  ڪرسٽلوگرافي، برقياتي مقناطيسيت ۽ ميٽالرجي جي ذريعي مطالعو آهي. اهو ڪنڊينسڊ مادي جي فزڪس جي سڀ کان وڏي شاخ آهي. سولڊ اسٽيٽ فزڪس مطالعو ڪري ٿي ته ڪھڙيءَ طرح ٺوس مادن جي وڏي پئماني تي خاصيتون انھن جي ايٽمي-پيماني جي خاصيتن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيڻ ٿيون. اهڙيءَ طرح، سولڊ اسٽيٽ فزڪس مادي سائنس (Material Science) جو هڪ نظرياتي بنياد بڻجي ٿي. سولڊ اسٽيٽ ڪيمسٽري سان گڏ، ان ۾ ٽرانزسٽرن ۽ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ٽيڪنالاجيءَ ۾ پڻ سڌيون ايپليڪيشنون آهن.
## پس منظر
ٿلهو مواد (Condensed Matter) گھڻن ڀريل ايٽمن مان ٺهيل هوندو آھي، جيڪي شدت سان لهه وچڙ ڪن ٿا. اهي تعامل ميڪانياتي (مثال طور سختي ۽ لچڪ)، حرارتي، برقي، مقناطيسي ۽ بصرياتي خاصيتون پيدا ڪن ٿا. ان ۾ شامل مواد ۽ حالتن تي منحصر ڪري ٿو جنهن ۾ اهو ٺهيل هو، ايٽم کي باقاعده، جاميٽري نموني ۾ ترتيب ڏئي سگهجي ٿو (ڪرسٽل سولائيز، جنهن ۾ ڌاتو ۽ عام واٽر آئس شامل آهن) يا غير منظم طور تي (هڪ ڦوٽڪ سالڊ جهڙوڪ عام باريئن جا گلاس). 

سولڊ اسٽيٽ فزڪس جو وڏو حصو، هڪ عام نظريي جي طور تي، ڪرسٽل تي مرکوز آهي. بنيادي طور تي، اهو ئي سبب آهي ته ڪرسٽل ۾ ايٽم جي مدتي حرڪت، ان جي وضاحت ڪندڙ خاصيت، رياضياتي ماڊلنگ کي آسان بڻائي ٿي. ساڳئي طرح، ڪرسٽل موادن ۾ اڪثر ڪري برقي، مقناطيسي، بصرياتي يا ميڪانياتي خاصيتون آهن جيڪي انجنيئرنگ جي مقصدن لاء استعمال ٿي سگھجن ٿيون. ڪرسٽل ۾ ائٽم جي وچ ۾ قوتون مختلف شڪلون وٺي سگهن ٿيون. مثال طور، سوڊيم کلورائڊ (عام لوڻ) جي هڪ ڪرسٽل ۾، ڪرسٽل آئيونڪ سوڊيم ۽ ڪلورين مان ٺهيل آهي ۽ ان کي آئيونڪ بانڊ سان گڏ رکيل آهي. ٻين ۾ ايٽم اليڪٽرانن جي حصيداري ڪندا آهن ۽ گڏيل بانڊ ٺاهيندا آهن. دھاتن ۾، اليڪٽران سڄي ڪرسٽل جي وچ ۾ دھاتي بانڊنگ ۾ ورهايل آهن. 

نوبل گئسون انهن مان ڪنهن به قسم جي بانڊنگ مان نه گذرنديون آهن. مضبوط شڪل ۾، نوبل گئسون، هر ايٽم تي برقي چارج بادل جي پولرائزيشن جي نتيجي ۾، وان ڊير والز قوتن سان گڏ رکيل آهن. مضبوط نتيجن جي قسمن جي وچ ۾ فرق انهن جي تعلق جي وچ ۾ اختلافن کان آھي.
## تاريخ
## ڪرسٽل جي جوڙجڪ ۽ خاصيتون
## اليڪٽرانڪ خاصيتون
## جديد تحقيق
## پڻ ڏسو
* ڪنڊينسڊ مادي جي فزڪس 
* ڪرسٽلوگرافي 
* نيوڪليئر اسپيڪٽرو اسڪوپي
## خارجي لنڪس
*Neil W. Ashcroft and N. David Mermin, *Solid State Physics* (Harcourt: Orlando, 1976).
*Charles Kittel, *[[Introduction to Solid State Physics]]* (Wiley: New York, 2004).
*H. M. Rosenberg, *The Solid State* (Oxford University Press: Oxford, 1995).
*Steven H. Simon, *The Oxford Solid State Basics* (Oxford University Press: Oxford, 2013).
**Out of the Crystal Maze. Chapters from the History of Solid State Physics*, ed. Lillian Hoddeson, Ernest Braun, Jürgen Teichmann, Spencer Weart (Oxford: Oxford University Press, 1992).
*M. A. Omar, *Elementary Solid State Physics* (Revised Printing, Addison-Wesley, 1993).
*

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
ڪرسٽلوگرافي

**ڪرسٽلوگرافي** (Crystallography) سائنس جي هڪ شاخ آهي جيڪا ماليڪيولن ۽ ڪرسٽلن جي ڍانچن (Structure) ۽ خاصيتن جي مطالعي لاءِ وقف ڪئي وئي آهي.    نالو قديم يوناني لفظن، ڪرسٽلوس (κρύσταλλος؛ برف، ڪرسٽل پٿر) ۽ گرافيئن (γράφειν؛ لکڻ) مان نڪتل آهي. جولاءِ 2012ع ۾، گڏيل قومن جو ادارو، سال 2014ع کي ڪرسٽلوگرافي جو عالمي سال قرار ڏيندي ڪرسٽلوگرافي جي سائنس جي اهميت کي تسليم ڪيو.

ڪرسٽالوگرافي هڪ وسيع موضوع آهي ۽ ان جا ڪيترائي ذيلي علائقا، جهڙوڪ ايڪس-ري ڪرسٽالگرافي پاڻ ۾ اهم سائنسي موضوع آهن. ڪرسٽل ڍانچي جي بنيادي اصولن کان وٺي ڪرسٽل جاميٽري جي رياضي تائين، جن ۾ اهي جيڪي وقتي يا ڪواسي ڪرسٽل نه هوندا آهن، انهن ۾ شامل آهن. ايٽمي پيماني تي اهو تجرباتي ڊيٽا پيدا ڪرڻ لاءِ ايڪس-ري تفاوت جو استعمال شامل ڪري سگھي ٿو ته ايڪس-ري ڪرسٽلوگرافي جا اوزار ايٽم جي تفصيلي پوزيشن  ۽ ڪڏهن ڪڏهن اليڪٽران جي کثافت ۾ تبديلي ڪري سگهن ٿا. وڏي پيماني تي ان ۾ تجرباتي اوزار، جهڙوڪ اورينٽيشنل اميجنگ جيڪا مادي ۾ داڻي جي حد تي لاڳاپا واقفيت کي جانچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا،  شامل آهن. ڪرسٽلوگرافي حياتيات، ڪيميا ۽ فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، انهي سان گڏ انهن شعبن ۾ نئين ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

## تاريخ ۽ خاڪو
## طريقو
## مختلف شعبن ۾ ايپليڪيشنون
## نوٽيشن
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
* Free book, Geometry of Crystals, Polycrystals and Phase Transformations
* American Crystallographic Association
* Learning Crystallography
* Web Course on Crystallography
* Crystallographic Space Groups

## حوالا

زمرو:ڪرسٽالوگرافي
زمرو:سائنس جا شعبا
زمرو:سائنسي اصطلاح
زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس
سليم الزمان صديقي

**ڊاڪٽر سليم الزمان صديقي** (Dr. Salimuzzaman Siddiqui)، (19 آڪٽوبر، 1897ع - 14 اپريل، 1994ع) هڪ پاڪستاني نامياتي ڪيميا دان هو جيڪو قدرتي شين ۾ ماهر هو ۽ ڪراچي يونيورسٽي ۾ ڪيمسٽري جو پروفيسر هو.

صديقي علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي مان فلسفي جو اڀياس ڪيو ۽ بعد ۾ فرينڪفرٽ يونيورسٽي مان ڪيميا جو اڀياس ڪيو، جتان هن 1927ع ۾ پي ايڇ ڊي ڪئي. برٽش انڊيا واپسيءَ تي هن طبيه ڪالج، دهلي ۽ انڊين ڪائونسل فار سائنٽيفڪ اينڊ انڊسٽريل ريسرچ ۾ ڪم ڪيو. هو بعد ۾ پاڪستان هليو ويو ۽ پاڪستان ڪائونسل آف سائنٽيفڪ اينڊ انڊسٽريل ريسرچ ۾ ڪم ڪيائين. هن اڳتي هلي پاڪستان نيشنل سائنس ڪائونسل قائم ڪئي ۽ 1961ع ۾ ان جو پهريون چيئرمين مقرر ٿيو، ساڳئي سال هو رائل سوسائٽيءَ جو فيلو ٿيو. بعد ۾ هن پاڪستان اڪيڊمي آف سائنسز جو گڏيل بنياد رکيو ۽ حڪومت مان رٽائرمينٽ کانپوءِ هن حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري جو بنياد رکيو.

ڊاڪٽر صديقي کي نيم (Azadirachta indica)، راوولفيا (Rauvolfia) ۽ ٻين مختلف نباتات مان منفرد ڪيميائي مرڪب کي الڳ ڪرڻ جو اعزاز حاصل آهي. H.E.J ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري جي باني ڊائريڪٽر جي طور تي، هن ڏکڻ ايشيا ۾ مليل مختلف گهريلو ٻوٽن جي فارماڪولوجي جي تحقيق ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو ته جيئن دوائن جي اهميت جا نوان ڪيميائي مادا ڪڍيا وڃن. پنهنجي ڪيريئر دوران، صديقي 300 کان وڌيڪ تحقيقي مقالا شايع ڪيا ۽ 40 پيٽرن خاص طور تي قدرتي پيداوار جي ڪيمسٽري جي شعبي مان حاصل ڪيا. پنهنجي علمي صلاحيتن کان علاوه، صديقي هڪ شوقين مصور، شاعر ۽ مغربي موسيقيءَ جو وڏو ڄاڻو پڻ هو. سندس تصويرن جي نمائش آمريڪا، جرمني، انڊيا ۽ پاڪستان ۾ ٿي.  

## شروعاتي زندگي
## ابتدائي تحقيق
## تحقيق جي قيادت
## موت ۽ وراثت
## ايوارڊ ۽ اعزاز
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
* Announcement of the first Salimuzzaman Siddiqui Prize in chemical sciences, from April 2010 by The Emerging Nations Science Foundation

|-

## حوالا

زمرو:ڪيميا
زمرو:ڪيميا دان
زمرو:سائنسدان
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:1897ع جون پيدائشون
زمرو:1994ع جون فوتگيون
زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
لي شوفو

**لي شوفو** هو هڪ چيني واپاري آهي، 25 جون 1963ع تي پيدا ٿيو هو جيلي ڪمپني جي بورڊ آف ڊائريڪٽرس جو باني ۽ چيئرمين آهي.وصاحب موقعي شوف الأخبار،
زمرو:1963ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
جيلي

**جيلي آٽوموبائل هولڊنگز** (Geely Automobile Holdings)، "جيلي آٽو" جي نالي سان پڻ سڃاڻيون ويندو آهي، چين جي هڪ ملٽي نيشنل ڪمپني آهي، جن جو هيڊ ڪوارٽر هانگزو شهر، زئجيانگ ۾ آهي. ڪمپني خانگي طور تي چيني واپاري لي شوفو جي ملڪيت آهي ۽ گاڏين جي صنعت هن جو مکيه شعبو سان آهي. جيلي سال 1986ع ۾ هڪ ريفريجريٽر جي اسپيئر پارٽس جي ڪمپني جي طور تي 1994ع ۾ موٽرسائيڪل ڏانهن منتقل ٿيڻ کان اڳ ۽ 1997ع ۾ گاڏين جي صنعت ۾ داخل ٿيو.

Geely Automobile Holdings Limited

**, commonly known as **Geely Auto'''

 ( ; ), is a publicly traded automotive company predominantly owned by the Zhejiang Geely Holding (ZGH) group. It owns the eponymous Geely Auto brand and partly owns Lynk & Co, Proton Cars and Zeekr brands. The company is incorporated in the Cayman Islands and listed on the Hong Kong Stock Exchange.

Established in 1986 by Li Shufu in Ningbo, Zhejiang, China, Geely initially focused on refrigerators before transitioning to motorcycles in 1994. In 1997, Geely entered the automotive industry, becoming China's first privately-owned car manufacturer. Its first product, the Geely Haoqing rolled off the production line in 1998. In 2004, the company went public on the Hong Kong Stock Exchange.

The company is the largest subsidiary of Zhejiang Geely Holding, producing over 2.17 million out of the 3.33 million vehicles produced by the group in 2024. Around 888,000 were new energy vehicles (plug-in hybrid and battery electric vehicles). It also has the largest number of employees, with 60,000 out of the group's total of over 130,000 employees.

Geely is a phonetic transliteration of the company's native name  (), which means "auspicious" or "propitious" in Chinese.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
[[زمرو:چين}}
شوفو الأخبار

**شوفو الأخبار **(انگريزي:Shufu News)اها هڪ ويب سائيٽ آهي جيڪا دنيا جي خبرن کي فراهم ڪري ٿي ۽ سي اي او آهي لي شوفو

## وڌيڪ ڏسو
* معين الاسلام
## حوالا

زمرو:2020ع
زمرو:سنڌي اخبار
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:سنڌي ميڊيا
زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا
ارتور فلبس

thumb
**ارتور فلبس**(29 نومبر 1881 - 21 سيپٽمبر 1944) هڪ آسٽروهنگري، رومانوي ۽ نازي جرمن فوج جو آفيسر هو جيڪو ايس ايس جي عهدي تي فائز هو.

زمرو:ارتور فلبس
صلاح الدين التجانى

thumb|صلاح الدين محمود ابو طالب التيجاني
صلاح الدين محمود ابو طالب التيجاني ڪجهه ذريعن مطابق هو مصر ۾ تيجانيه حڪم جي شيخن مان هڪ آهي جيستائين هن کي 2000 ۾ هڪ فيصلي ذريعي ان مان برطرف ڪيو ويو شيخ محمد الحفيظ 12 جون 1956ع تي ڄائو.
طاهر حسين

**ڊاڪٽر طاهر حسين** **(Tahir Hussain؛ 1923ع – 21 ڊسمبر، 2010ع)**، هڪ پاڪستاني ائٽمي سائنسدان ۽ گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي ۾ طبیعیات جو پروفيسر اميريٽس، جن جي تحقيق ذرڙن جي رفتار کي تيز ڪنندڙ (accelerator)  کي سمجهڻ لاءِ وقف هئي.

## سوانح عمري
ڊاڪٽر طاهر حسين سال 1923ع ۾ علي ڳڙهه، اتر پرديش، برطانوي هندستان ۾ پيدا ٿيو.  هن علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽي (AMU) مان فزڪس ۾ گريجوئيشن ۽ اعزاز سان گڏ فزڪس ۾ ايم ايس سي ڪئي. سال 1948ع ۾ پاڪستان جي گورنر جنرل، قائد اعظم، محمد علي جناح جي دعوت تي ڊاڪٽر آر.ايم.چوڌري سان گڏ هجرت ڪري پاڪستان آيو. آر.ايم.چوڌري جي چوڻ تي لاهور جي گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي ۾ ليبارٽري جي ليڪچرار طور ٽيچنگ پوزيشن قبول ڪئي. 

ڊاڪٽر طاهر هڪ اسڪالر شپ تي آڪسفورڊ يونيورسٽي ۾ داخلا وٺڻ لاءِ برطانيه ويو، جتي 1954ع ۾ نيوڪليئر فزڪس ۾ پاس ڪيائين ۽ کيس ڊي فل جي ڊگري ڏني وئي. واپس اچڻ تي هن 1955ع ۾ سولڊ اسٽيٽ فزڪس جا ڪورس سيکاريا ۽ 1962ع ۾ گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي ۾ فزڪس ڊپارٽمينٽ جي چيئرمين شپ سنڀالي.  سال 1955ع ۾ هن "سينٽر فار ايڊوانس اسٽڊيز ان فزڪس" (CASP) جو بنياد رکيو ۽ ان جي باني ڊائريڪٽر طور ڪم ڪيو. 

1950-60 جي ڏهاڪي ۾، هن اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيويارڪ، يونيورسٽي آف شڪاگو ۽ ميساچوسٽس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي (MIT) ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ فيلو جي حيثيت سان آمريڪا جو دورو ڪيو، گڏوگڏ هارورڊ يونيورسٽي ۽ ڪيليفورنيا ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو دورو ڪيو. هن لارنس ليورمور نيشنل ليبارٽري جو به دورو ڪيو ۽ واپسي تي هن لاهور ۾ نيوڪليئر ريسرچ ليبارٽري قائم ڪئي جيڪا لارنس ليورمور جي بنياد تي پنهنجي يونيورسٽي ۾ فزڪس جي تدريسي پروگرام کي اپڊيٽ ڪندي رهي.

سال 1965-69ع ۾ کيس آزاد ڪشمير يونيورسٽي جو وائيس چانسلر مقرر ڪيو ويو ۽ بعد ۾ پاڪستان جي وزارت تعليم ۾ تعليم بابت صلاحڪار جي حيثيت سان ملازمت ملي. هن تعليم جي وزارت ذريعي پاڪستان ۾ "ايجوڪيشن يو.ايس.اي نيٽ ورڪ" جي صدارت ڪئي.

سال 1972ع ۾، ڊاڪٽر طاهر حسين کي ڊاڪٽر اشفاق احمد جي سربراهيءَ ۾ پڙهائيندڙ نيوڪليئر فزڪس گروپ پاران ماس-انرجي برابري ۽ تابڪاري جي کوٽ جي مطالعي تي صلاح مشوري ڏيڻ لاءِ موڪليو ويو، جيڪو ڳجهي طور تي ائٽم بم پروگرام تي ڪم ڪري رهيو هو.

پنهنجي ڪيريئر دوران، ڊاڪٽر طاهر حسين گورنمينٽ ڪالج يونيورسٽي ۾ ٽيچنگ فيڪلٽي تي رهيو ۽ سال 1970ع ۾ ڪالج جي فزڪس جي ڪتاب "فنڊامينٽلز آف فزڪس" لکيو، جيڪو پوءِ نون ايڊيشن ۾ شايع ٿيو. ڊاڪٽر طاهر حسين 21 ڊسمبر، 2010ع تي 87 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي، گورنمينٽ ڪالج يونيورسٽي لاهور ۾  ڊاڪٽر طاهر حسين جي تعزيتي ريفرنس جو انعقاد ڪيو ويو.
### درسي ڪتاب
* حسين، ڊاڪٽر طاهر (1970). فزڪس جا بنيادي اصول (پهريون ايڊيشن)، قومي ڪتب خانه، لاهور، پنجاب، پاڪستان.

## اقتباس
 "نظريا جيڪو مون سيکاريا، منهنجي شاگردن ان جا نتيجا پيدا ڪندا."
## ايوارڊ
* تمغا امتياز (1965)
## پڻ ڏسو
* عبدالقدير خان
* آء.ايچ. عثماني

## حوالا

زمرو:طبیعیات دان
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:1923ع جون پيدائشون
قوت (فزڪس)

طبيعيات ۾ **قوت** (Force) هڪ اهڙو اثر آهي جيڪو ڪنهن شئي کي پنهنجي رفتار کي تبديل ڪرڻ جو سبب بڻائيندو جيستائين ٻين قوتن طرفان متوازن نه هجي. قوت جو تصور رياضياتي طور تي صحيح طور تي زور ڏيڻ يا ڇڪڻ جي روزاني تصور کي ٺاهيندو آهي. ڇاڪاڻ ته قوت جي شدت (Magnitude) ۽ سمت (Direction) ٻئي اهم آهن، قوت هڪ ويڪٽر مقدار آهي. قوت جي SI اڪائي نيوٽن (N) آهي ۽ قوت اڪثر ڪري علامت F جي ذريعي ظاھر ڪئي ويندي آھي.

ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ قوت هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. قوت جو تصور "نيوٽن جي حرڪت جي ٽنهي قانونن" ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. قوتن جا قسم جيڪي اڪثر ڪلاسيڪل ميڪانڪس ۾ سامهون ايندا آهن انهن ۾ لچڪدار، فريڪشنل، رابطي يا "عام" قوتون ۽ ڪشش ثقل شامل آهن. قوت جو گردشي بازو ٽارڪ (torque) آهي، جيڪو ڪنهن شئي جي گردش جي رفتار ۾ تبديلي آڻي ٿو. وڌايل جسم ۾، هر حصو اڪثر ڪري ڀرسان حصن تي قوت لاڳو ڪندو آهي؛ جسم جي ذريعي اهڙي قوتن جي ورڇ اندروني ميڪانياتي دٻاء آهي. توازن ۾ اهي دٻاءُ جسم جي اسراع جو سبب نه بڻجندا آهن جيئن قوتون هڪ ٻئي کي توازن ڏين ٿيون. جيڪڏهن اهي توازن ۾ نه آهن ته اهي مضبوط مواد جي خراب ٿيڻ، يا سيال ۾ وهڻ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون. 

جديد فزڪس ۾، جنهن ۾ ريليٽوٽي ۽ ڪوانٽم ميڪانڪس شامل آهن، حرڪت کان متعلق قانونن تي نظر ثاني ڪئي وئي آهي ته جيئن بنيادي ڳالهين، جيئن قوت جي حتمي اصليت، تي انحصار ڪيو وڃي. بهرحال، ڪلاسيڪل ميڪانيات پاران مهيا ڪيل قوت جي سمجھ عملي مقصدن لاء مفيد آهي.

## قوت جي تصور جي ترقي
قديم زماني ۾ فلسفين قوت جي تصور کي ساڪت ۽ حرڪت واري شين ۽ سادي مشينن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو، پر مفڪرن جهڙوڪ ارسطو ۽ آرشيميدس قوت کي سمجهڻ ۾ بنيادي غلطيون برقرار رکيو. جزوي طور تي، اهو رگڙ جي ڪڏهن ڪڏهن غير واضح قوت جي هڪ نامڪمل سمجھ ۽ نتيجي ۾ قدرتي حرڪت جي فطرت جي غير مناسب نظر جي ڪري هو. هڪ بنيادي غلطي اهو يقين هو ته حرڪت کي برقرار رکڻ لاء، جيتوڻيڪ هڪ مسلسل رفتار تي، هڪ قوت جي ضرورت آهي.  

حرڪت ۽ قوت جي باري ۾ سڀ کان پهريون غلط فهميون آخرڪار گليلو گليلي ۽ سر آئزڪ نيوٽن درست ڪيون. پنهنجي رياضياتي بصيرت سان، نيوٽن "حرڪت جا قانون" ٺاهيا. 

20هين صدي جي شروعات تائين، آئن اسٽائن نسبت جو نظريو پيش ڪيو جنهن روشني جي رفتار جي ويجهو وڌندڙ لمحن سان شين تي قوتن جي عمل جي صحيح اڳڪٿي ڪئي ۽ ڪشش ثقل ۽ جڙت جي ذريعي پيدا ٿيندڙ قوتن جي باري ۾ پڻ ڄاڻ ڏني. ڪوانٽم مڪينڪس ۽ ٽيڪنالاجي جي جديد بصيرت سان جيڪا روشني جي رفتار جي ويجهو ذرڙن کي تيز ڪري سگهي ٿي، ذرڙي فزڪس هڪ معياري ماڊل ٺاهيو آهي ته جيئن ائٽم کان ننڍڙن ذرڙن جي وچ ۾ قوتن کي بيان ڪري سگهجي. معياري ماڊل اڳڪٿي ڪري ٿو ته مٽائيندڙ ذرات جنهن کي "گيج بوسون" سڏيو وڃي ٿو اهي بنيادي وسيلا آهن جن جي ذريعي قوتن کي خارج ڪيو وڃي ٿو ۽ جذب ڪيو وڃي ٿو. صرف چار مکيه لاڳاپا سڃاتل آهن؛ طاقت کي گهٽائڻ جي ترتيب ۾، اهي آهن: مضبوط، برقياتي مقناطيسي، ڪمزور ۽ ڪشش ثقل. 

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران ڪيل اعليٰ توانائي واري ذرڙي فزڪس جي مشاهدي جي تصديق ڪئي وئي آهي ته ڪمزور ۽ برقي مقناطيسي قوتون هڪ وڌيڪ بنيادي برقي ڪمزور رابطي جو اظهار آهن. 
## نيوٽن کان اڳ جا تصورات
## نيوٽونين ميڪانيات
## گڏيل قوتون
## ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ قوتن جا مثال
## قوت مان نڪتل تصورات
## اڪائيون
## قوت جي تصور جي نظرثاني
## بنيادي لاڳاپا
## پڻ ڏسو
* اسراع
* ڪميت (فزڪس)
* اڪائين جو بين الاقوامي نظام

## خارجي لنڪس

* 
* 

## حوالا

زمرو:ميڪانيات
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:قدرتي فلاسفي
اسراع

{dt} = \frac{d^2\mathbf{x}}{dt^2}
| dimension = wikidata
}}
ميڪانيات ۾ **اسراع** (Acceleration) وقت جي حوالي سان ڪنهن شئي جي رفتار جي تبديلي جي شرح آهي. اسراع حرڪيات جي ڪيترن ئي حصن مان هڪ آهي. اسراع هڪ ويڪٽر مقدار آهي (ان ۾ انهن جي شدت ۽ سمت شامل آهن). ڪنهن شئي جي اسراع جي سمت (Direction) ان شئي تي عمل ڪندڙ خالص قوت جي سمت سان ڏنو ويندو آهي. ڪنهن شئي جي اسراع جي شدت (Magnitude) جيئن نيوٽن جي ٻئي قانون طرفان بيان ڪئي وئي آهي، ٻن سببن جو گڏيل اثر آهي: 
* ان شي تي عمل ڪندڙ سڀني خارجي قوتن جو خالص نتيجو؛ شي ۾ پيدا ٿيل اسراع جي شدت سڌي طرح هن خالص نتيجي واري قوت سان متناسب آهي؛
* ان شئي جي ڪميت (Mass)؛ جيڪا ان مواد تي منحصر آهي جنهن مان اهو ٺاهيو ويو آهي؛ اسراع جي شدت سي جي ڪميت جي بالعڪس متناسب آهي.

اسراع  لاءِ SI اڪائي ميٽر في چورس سيڪنڊ (, 

\mathrm{\tfrac{m}{s^2}}) آهي.

مثال طور، جڏهن ڪا گاڏي بيهڻ کان شروع ٿئي ٿي (صفر رفتار، انرشل فريم آف ريفرنس ۾) ۽ وڌندي رفتار تي سڌي لڪير ۾ سفر ڪري ٿي، اهو سفر جي سمت ۾ تيز ٿئي ٿي. جيڪڏهن گاڏي ڦري ٿي، هڪ تيز رفتار نئين سمت ڏانهن ٿيندي آهي ۽ ان جي حرڪت واري ويڪٽر کي تبديل ڪري ٿي. گاڏي جي رفتار کي ان جي موجوده طرفن جي رفتار ۾ هڪ لڪير (يا سرڪيولر موشن دوران ٽينجنٽيل) ايڪسلريشن سڏيو ويندو آهي، اهو ردعمل جنهن تي مسافرن کي هڪ قوت جي طور تي تجربو ڪيو وڃي ٿو جيئن انهن کي پنهنجي سيٽن تي واپس ڌڪيندو آهي. جڏهن رخ بدلجي ٿو، اثرائتو تيزيءَ کي ريڊيل (يا سينٽريپيٽل دوران سرڪولر موشن) ايڪسلريشن چئبو آهي، جنهن جو ردعمل مسافرن کي سينٽريفيوگل قوت طور محسوس ٿئي ٿو. جيڪڏهن گاڏيءَ جي رفتار گهٽجي ٿي، ته اها رفتار ويڪر جي مخالف سمت ۾ آهي (رياضي جي لحاظ کان هڪ منفي، جيڪڏهن حرڪت هڪ طرفي آهي ۽ رفتار مثبت آهي)، ڪڏهن ڪڏهن ان کي رفتار جي گھٽتائي  يا رٽارڊيشن سڏيو ويندو آهي  ۽ مسافرن کي سست ٿيڻ جي رد عمل جو تجربو ٿيندو آهي. هڪ اندروني قوت جي طور تي انهن کي اڳتي وڌايو. اهڙيون منفي رفتارون اڪثر خلائي جهاز ۾ ريٽروراڪٽ جلائڻ سان حاصل ڪيون وينديون آهن.  تيز رفتاري (acceleration) ۽ گھٽتائي (deceleration) ٻنهي کي ساڳيو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي ٻئي رفتار ۾ تبديليون آهن. انهن مان هر هڪ تيز رفتاري ( گهٽتائي) مسافرن کي محسوس ڪيو ويندو آهي جيستائين انهن جي نسبتي (تفريقي) رفتار ۾ تبديلي جي سبب تيز رفتار جي حوالي سان غير جانبدار نه ٿي وڃي.

## حوالا

زمرو:رفتار
زمرو:ميڪانيات
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون
عبدالفتاح محمد حسن

**عبدالفتاح محمد حسن** هو هڪ مصري واپاري ۽ وفادار آهي هو 1963 ۾ قوس شهر ۾ پيدا ٿيو ۽ عبدالناصر عبدالفتاح محمد جي ڌيء آهي.

زمرو:مصر
زمرو:1962ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
قوس

**قوس** اهو هڪ رهائشي شهر آهي جيڪو قينا گورنري ۾ واقع آهي عرب جمهوريه مصر جي اندر.
ڪاروبار ڪندڙ

**ڪاروبار ڪندڙ** يا ڪاروباري عورت جنس جي لحاظ کان، هڪ فرد آهي جيڪو هڪ خانگي شعبي جي ڪمپني (بشمول هڪ فرشتي سيڙپڪار جي حيثيت ۾) قائم ڪيو آهي، ان جي مالڪ يا شيئرز رکي ٿو.

زمرو:ڪاروبار ڪندڙ
دستگاه الکتریکی

**دستگاه الکتریکی** برقکار وسیله ای است که انرژی الکتریکی را برای کارکرد مستقیم وسایل برقی در شبکه برق استفاده می کند، تولید می کند یا اندازه گیری می کند.

زمرو:دستگاه های الکترونیکی
2024 ۾ لبنان ۾ عوامي فون ڌماڪو

**2024 ۾ لبنان ۾ عوامي فون ڌماڪو**  سيپٽمبر 17، 2024 ھزارين پورٽبل پيجرز ۽ سوين واکي ٽاڪيز جيڪي حزب الله لاءِ استعمال ڪيا ويا آھن ھڪڙي ئي وقت لبنان ۽ شام ۾ ھڪڙي اسرائيلي حملي ۾ ڌماڪو ٿيو  سيپٽمبر 2024 اسرائيلي صدر اسحاق هرزوگ ان ۾ ملوث ٿيڻ کان انڪار ڪيو.

زمرو:لبنان
ابراهيم عقيل جو قتل

**ابراهيم عقيل جو قتل** اسرائيل هڪ هوائي حملو ڪيو جنهن سيپٽمبر 2024 جي آخر ۾ بيروت، لبنان جي ڏاکڻي مضافات ۾ هڪ رهائشي عمارت کي تباهه ڪيو حملي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 45 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 16 شامل آهن.

زمرو:عمارتون 2024 ۾ ڌماڪي سان
پاڪستان جون ٻوليون

اسلامي جمھوريه پاڪستان ۾ ڪيتريون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون، پر عام ٻولي (Lingua Franca) اردو آهي. هر علائقي/صوبي جي پنهنجي مادري ٻولي آهي. سنڌ ۾ سنڌي، بلوچستان ۾ بلوچي، براهوي ۽ پشتو، پنجاب ۾ پنجابي ۽ سرائيڪي ۽ خيبر پختونخوا ۾ پشتو ۽ هندڪو مادري ٻولين جي طور استعمال ٿينديون آهن. جڏهن کي آزاد ڪشمير ۾  ڪشميري،   پهاڙي ۽ پوٺوهاري ۽ گلگت بلتستان ۾ بلتي، شينا، بروشسڪي ۽  واخي بطور مادري ٻولي استعمال ٿينديون آهن.

## ڊيموگرافڪ

## نسبت

## سنڌي
مکيه مضمون: سنڌي بولي

سنڌي ٻولي ڏاکڻي سنڌو ماٿري ۾ ڳالهائجي ٿي، اها پاڪستان جي قديم ترين ٻولين مان هڪ آهي.

پاڪستان ۾ سنڌي جا ڪيترائي قسم آهن، جهڙوڪ:

* وچولي / معياري سنڌي (مرڪزي سنڌ)
* سرولي (اتر سنڌ)
* ميمني
* کڇي
* لاسي (ڪراچي ۽ لسبيلا جي چوڌاري)
* لاڙي (سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا)
* ٿرلي (ٿر ريگستان)

## اردو
مکيه مضمون: اردو بولي

اردو پاڪستان جي قومي ٻولي آهي.

پاڪستان ۾ اردو جا ڪيترائي قسم آهن، جهڙوڪ:

* معياري اردو

* دکنی 
* دهاکايي 
* هريانوي
* اودهي

## پشتو
مکيه مضمون: پشتو ٻولي

پاڪستان ۾ پشتو جا ڪيترائي قسم آهن، جهڙوڪ:

* اتر پشتو (پاڪستان ۾ معيار)
* مرڪزي پشتو

## بلوچي
مکيه مضمون: بلوچي ٻولي

## پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو
مکيه مضمون: پنجابي بولي،  سرائيڪي ۽ هندڪو

## حوالا

زمرو:پاڪستاني ثقافت
زمرو:ٻوليون بلحاظ ملڪ
حزب الله

**حزب الله** اها لبناني شيعه اسلامي سياسي جماعت آهي جيڪا 1992 کان قائم ڪئي وئي آهي ان جو سيڪريٽري جنرل حسن نصرالله حزب الله جو نيم فوجي ونگ آهي، ۽ ان جو سياسي ونگ لبناني پارليامينٽ ۾ مزاحمتي بلاڪ پارٽي آهي عالمن بنيادي طور تي 1982 ۾ لبنان تي اسرائيلي حملي سان وڙهڻ لاءِ.

زمرو:حزب الله
زمرو:سياست
زمرو:لبنان ۾ سياسي پارٽيون
ميڪينيڪل انجنيئرنگ

**ميڪانياتي انجنيئرنگ** (Mechanical Engineering) طبيعي مشينن جو مطالعو آهي جنهن ۾ قوت ۽ حرڪت شامل ٿي سگھي ٿي. اها هڪ انجنيئرنگ جي شاخ آهي جيڪا ميڪاني نظامن کي ڊيزائن ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ، تيار ڪرڻ ۽ برقرار رکڻ لاء، انجنيئرنگ، فزڪس ۽ رياضي جي اصولن کي مادي سائنس سان گڏ ٺاهي ٿي. اها قديم  ۽ وسيع انجنيئرنگ شاخن مان هڪ آهي.

ميڪينيڪل انجنيئرنگ لاء جن بنيادي علائقن جي سمجھڻ جي ضرورت آهي ان ۾ ميڪانيات، حرڪيات، برقناطيسيت حرارتي حرڪيات (thermodynamics)، موادي سائنس ۽ ڊيزائن ۽ ساخت جي تجزيو شامل آهن. انهن بنيادي اصولن کان علاوه، ميڪينيڪل انجنيئر اوزار جهڙوڪ ڪمپيوٽر-ايڊڊ ڊيزائن (CAD)، ڪمپيوٽر-ايڊڊ مينوفيڪچرنگ (CAM)، ڪمپيوٽر-ايڊڊ انجنيئرنگ (CAE) ۽ پيداوار واري پلانٽ کي ڊزائين ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاء پروڊڪٽ لائف سائيڪل مينيجمينٽ ۽ صنعتي سامان استعمال ڪندا آهن ۽ مشينري، حرارتي ۽ کولنگ سسٽم، ٽرانسپورٽ سسٽم، موٽر گاڏيون، جهاز، واٽر ڪرافٽ، روبوٽڪس، طبي آلات، هٿيار ۽ ٻيا آلات تيار ڪندا آهن.

18هين صدي عيسويء ۾ يورپ ۾ صنعتي انقلاب دوران ميڪينيڪل انجنيئرنگ هڪ شعبي طور اڀري؛ تنهن هوندي به، ان جي ترقي کي دنيا جي چوڌاري ڪيترن ئي هزار سالن کان واپس ڳولي سگهجي ٿو. 19هين صدي عيسويء ۾، فزڪس ۾ ترقي ميڪينيڪل انجنيئرنگ سائنس جي ترقي جي ڪري ٿي. فيلڊ جدت ڪي اختيار ڪندي، مسلسل ترقي ڪئي آهي؛ اڄ ميڪينيڪل انجنيئرز ڪمپوزائٽس، ميڪاترونڪس ۽ نانو ٽيڪنالاجي ۾ ترقي ڪري رهيا آهن. اها پڻ ايرو اسپيس انجنيئرنگ، ميٽالرجيڪل انجنيئرنگ، سول انجنيئرنگ، ساختماني انجنيئرنگ، برقي انجنيئرنگ، پيداواري انجنيئرنگ، ڪيميڪل انجنيئرنگ، صنعتي انجنيئرنگ ۽ ٻين انجنيئرنگ جي شعبن سان مختلف مقدارن تائين تعاون ۽ ترقي ڪري رهي آهي. ميڪينيڪل انجنيئر ، خاص طور تي بائيو مڪينڪس، ٽرانسپورٽ جي رجحان، بايوميڪٽرونڪس، بائيانون ٽيڪنالاجي ۽ حياتياتي نظام جي ماڊلنگ سان، بايوميڊيڪل انجنيئرنگ جي شعبي ۾ به ڪم ڪري رهيا آهن. 

## تاريخ
## تعليم
## پيشي جا فرائض
## ذيلي شعبا
## جديد اوزار
## تحقيق جا علائقا
## لاڳاپيل شعبا
## پڻ ڏسو

* آٽوموبائل انجنيئرنگ 
* ميڪينيڪل انجنيئرنگ جي آرٽيڪل جو انڊيڪس
* ميڪيڪل انجنيئرنگ جي لغت

**فهرستون**
* ميڪانياتي انجنيئرنگ لينڊمارڪ جي فهرست 
* موجدن جي فهرست 
* ميڪانياتي انجنيئرنگ جي عنوانن جي فهرست 
* ميڪانياتي انجنيئرن جي فهرست 
* لاڳاپيل رسالن جي فهرست 
* ميڪانياتي، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان ٺاهڻ واري ڪمپنين جي فهرست آمدني جي لحاظ کان
 
**تنظيمون** 
* آمريڪي سوسائٽي آف حرارتي، ريفريجريٽنگ ۽ ايئر ڪنڊيشن انجنيئرز (ASHRAE) 
* آمريڪي سوسائٽي آف ميڪينيڪل انجنيئرز (ASME) 
* پائي ٽاء سگما (Pi Tau Sigma) (مڪينيڪل انجنيئرنگ اعزاز سوسائٽي) 
* سوسائٽي آف آٽوموٽيو انجنيئرز (SAE) 
* سوسائٽي آف وومين انجنيئرز (SWE) 
* انسٽيٽيوٽ آف ميڪينيڪل انجنيئرز (IMechE) (برطانوي) 
* چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف بلڊنگ سروسز انجنيئرز (CIBSE) (برطانوي)
* ويرين ڊيوچي انجينيور (Verein Deutscher Ingenieure) (VDI) (جرمني)

**ويڪي ڪتابون**
* انجنيئرنگ ميڪينڪس
* انجنيئرنگ ٿرموڊائنامڪس
* صوتياتي انجنيئرنگ
* سيال جي ميڪينڪس
* گرمي جي منتقلي
* مائڪرو ٽيڪنالاجي
* نينو ٽيڪنالاجي
* پرو/انجنيئر (ProE CAD)
* مواد جي طاقت/سولڊ ميڪينڪس

## خارجي لنڪس

* Mechanical engineering at MTU.edu

## حوالا

زمرو:انجنيئرنگ
زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا
زمرو:ميڪينيڪل انجنيئرنگ
انجنيئرنگ جي شاخن جي فهرست

انجنيئرنگ هڪ نظم و ضبط ۽ پيشو آهي جيڪو سائنسي نظريات، رياضياتي طريقن ۽ تجرباتي ثبوتن کي ڊيزائن ڪرڻ، ٺاهين ۽ تجزيو ڪرڻ لاء ٽيڪنالاجي حلن، انساني عنصرن، طبيعي قانونن، ضابطن، عملييت، ۽ قيمت جي ڄاڻ ۾ لاڳو ٿئي ٿي. معاصر دور ۾، انجنيئرنگ کي عام طور تي ڪيميائي انجنيئرنگ، سول انجنيئرنگ، اليڪٽريڪل انجنيئرنگ، مواد جي انجنيئرنگ ۽ ميڪينيڪل انجنيئرنگ جي اهم بنيادي شاخن تي مشتمل سمجهيو ويندو آهي. اهڙا ٻيا به ڪيترائي انجنيئرنگ ذيلي شعبا ۽ بين الاقوامي مضمون آهن جيڪي انهن وڏين انجنيئرنگ شاخن جو حصو ٿي سگهن ٿا.
## فهرست
هيٺ ۾ انجنيئرنگ جي ڪجهه وڏي شاخن جي فهرست ڏنل آھي؛
* آٽوموٽيو انجنيئرنگ
* انفارميشن انجنيئرنگ
* اليڪٽريڪل انجنيئرنگ
* اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ
* ايرواسپيس انجنيئرنگ
* ايئروناٽيڪل انجنيئرنگ
* بائيوميڊيڪل انجنيئرنگ
* بحري انجنيئرنگ
* پيٽروليم انجنيئرنگ
* ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ
* ٽيليڪميونيڪيشن انجنيئرنگ
* جيولوجيڪل انجنيئرنگ
* جينياتي انجنيئرنگ
* زرعي انجنيئرنگ
* سول انجنيئرنگ
* سافٽ ويئر انجنيئرنگ
* صوتي انجنيئرنگ
* ڪيميائي انجنيئرنگ
* ڪمپيوٽر انجنيئرنگ
* ميٽالرجيڪل انجنيئرنگ
* ميڪينيڪل انجنيئرنگ
* نيوڪليئر انجنيئرنگ
## حوالا

زمرو:انجنيئرنگ
ڪيميائي انجنيئرنگ

**ڪيميڪل انجنيئرنگ** (Chemical Engineering) انجنيئرنگ جي اها شاخ آهي جنھن ۾ ڪيميائي پلانٽس جي ڊيزائن، آپريشن، ۽ پيداواري عمل کي بھتر بنائڻ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. هي علم ڪيميا (Chemistry), فزڪس (Physics)، رياضي (Mathematics)، حياتيات (Biology) ۽ اقتصاديات (Economics) جي اصولن کي گڏائي خام مال کي مفيد مصنوعات ۾ تبديل ڪرڻ جا اقتصادي ۽ تجارتي طريقا ڳولي ٿو.
## ڪم جو دائرو
ڪيميڪل انجنيئرز جو ڪم ليبارٽري ۾ نانو ٽيڪنالاجي ۽ نانو مواد جي استعمال کان وٺي وڏي پيماني تي صنعتي پلانٽس تائين پکڙيل هوندو آهي. اهي جاندار سيلز، مائڪرو آرگنزمز، ۽ توانائي کي اهڙي شڪل ۾ تبديل ڪندا آهن جيڪي انسان ذات لاءِ ڪارائتيون هجن.

ڪيميائي انجنيئر پلانٽ جي ڊيزائن ۽ آپريشن جي هيٺين حصن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا:
* **پروسيس ڊيزائن:** ڪيميائي عملن جو خاڪو تيار ڪرڻ.
* **حفاظت ۽ خطرن جي تشخيص:** ڪيميائي حادثن کان بچاءُ جا اپاءُ وٺڻ.
* **ڪنٽرول انجنيئرنگ:** پلانٽ جي مشينري ۽ گرمي پد کي ڪنٽرول ڪرڻ جا نظام ٺاهڻ.
* **ماڊلنگ ۽ تجزيو:** ڪيميائي عملن کي رياضي جي مدد سان پرکڻ.
## تعليم ۽ پيشه وراڻہ حيثيت
ڪيميڪل انجنيئر عام طور تي "ڪيميڪل انجنيئرنگ" يا "پروسيس انجنيئرنگ" ۾ چار سالا بيچلر ڊگري رکن ٿا. پيشه ورانه مهارت حاصل ڪرڻ کانپوءِ اهي مختلف عالمي ادارن جا ميمبر بڻجي سگهن ٿا، جھڙوڪ:
# **IChemE:** انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل انجنيئرز.
# **AIChE:** آمريڪي انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل انجنيئرز.
## ٻين شعبن سان لاڳاپو
ڪيميڪل انجنيئرنگ جو ٻين انجنيئرنگ شاخن سان گھرو تعلق آهي، جنھن ۾ ايٽمي انجنيئرنگ، حياتياتي انجنيئرنگ (Bio-engineering)، ۽ ماحولياتي انجنيئرنگ شامل آهن. هيءَ فيلڊ توانائي کي موثر طريقي سان استعمال ڪرڻ ۽ ماحول کي گهٽ ۾ گهٽ نقصان پھچائڻ تي ڌيان ڏئي ٿي.
## اصطلاح
## تاريخ
## تصورات
## اپليڪيشن ۽ مشق
## پڻ ڏسو
* ڪيميا
* پيٽروليم
* نانو ٽيڪنالاجي
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪيميڪل انجنيئرنگ
زمرو:انجنيئرنگ
زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا
زمرو:پراسس انجنيئرنگ
آٽوموٽيو انجنيئرنگ

]
**آٽوموٽيو انجنيئرنگ** (Automotive Engineering)، ايرو اسپيس انجنيئرنگ ۽ بحري آرڪيٽيڪچر سان گڏ، گاڏين جي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ آهي، جنهن ۾ ميڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪ، سافٽ ويئر، حفاظتي انجنيئرنگ ۽ لاڳاپيل انجنيئرنگ سب سسٽم جا عنصر شامل ڪيا ويا آهن جيئن ته موٽرسائيڪلن، گاڏين ۽ ٽرڪن جي ڊيزائن، تعمير ۽ آپريشن تي لاڳو ٿئي ٿو. ان ۾ گاڏين جي تبديلي پڻ شامل آهي. پيداواري ڊومين جو تعلق آٽو موبائيل جا سمورا حصا ٺاھڻ ۽ گڏ ڪرڻ جو عمل پڻ ان ۾ شامل آھي. آٽوموٽيو انجنيئرنگ جو ميدان تحقيقي آهي ۽ ان ۾ رياضياتي ماڊلز ۽ فارمولن جو سڌو سنئون استعمال شامل آهي. آٽوموٽيو انجنيئرنگ جو مطالعو تصور جي اسٽيج کان وٺي پيداوار واري مرحلي تائين گاڏين جي اجزاء کي ڊزائين ڪرڻ، ترقي ڪرڻ، ٺاھڻ ۽ جانچ ڪرڻ آھي. پيداوار ۽ ترقي هن فيلڊ ۾ اهم ڪم آهن.

## نظم و ضبط
## پيشي جا فرائض
## جديد گاڏين جي پيداوار جو انجنيئرنگ عمل
## حوالا

زمرو:انجنيئرنگ
زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا
ڀيم ديو اول

ڀيم ديو (1022-1064) هڪ چاولوڪيا (سولنڪي) بادشاهه هو، جيڪو موجوده گجرات، هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪندو هو. هن جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ غزنوي حڪمران محمود جي حملي کي ڏٺو، جنهن سومناٿ مندر کي برطرف ڪيو. هن حملي دوران ڀيم پنهنجي راڄڌاني ڇڏي ڪنٿ ڪوٽ ۾ پناه ورتي، پر محمود جي وڃڻ کان پوءِ، هن پنهنجو اقتدار واپس ورتو ۽ پنهنجا اباڻا علائقا برقرار رکيا.
چلر

**چلر** (Chiller) هڪ مشين آهي جيڪا هڪ وانپ-ڪمپريشن، جذب ريفريجريشن، يا جذب ريفريجريشن سائيڪل ذريعي مائع کولنٽ مان گرميء کي هٽائي ٿي. اها ٿڌو سيال مائع پوءِ گرمي ايڪسچينجر ذريعي سامان ڏانهن گردش ڪري سگهجي ٿو، يا ٻيو عمل وارو وهڪري (جهڙوڪ هوا يا پروسيس پاڻي) ۾ شامل ٿي سگھي ٿو. هڪ ضروري ضمني پراڊڪٽ جي طور تي، ريفريجريشن گرمي پيدا ڪري ٿي جيڪا لازمي طور تي ختم ٿيڻ گهرجي، يا وڌيڪ ڪارڪردگي لاء، گرم ڪرڻ جي مقصدن لاء حاصل ڪئي ۽ استعمال ڪئي وڃي. 

وانپ ڪمپريشن چلر مختلف قسم جي ڪمپريسر مان ڪو به استعمال ڪري سگھن ٿا. سڀ کان عام اڄڪلهه هرميٽڪ اسڪرول، نيم-هرميٽڪ اسڪرول، يا سينٽري فيوگل ڪمپريسر آهن. چلر جي ڪنڊينسنگ پاسي يا ته هوا يا پاڻي ٿڌي ٿي سگهي ٿو. ايستائين جو جڏهن مائع ٿڌو ٿئي ٿو، چِلر کي اڪثر ٿلهي يا زبردستي ڊرافٽ کولنگ ٽاور ذريعي ٿڌو ڪيو ويندو آهي. جذب ڪرڻ واري چلر کي ڪم ڪرڻ لاءِ گرميءَ جو ذريعو گهربل هوندو آهي.

ٿڌي پاڻي کي هوا کي ٿڌو ڪرڻ ۽ بخاري ڪرڻ لاءِ وچين کان وڏي سائيز جي تجارتي، صنعتي ۽ اداري سهولتن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. پاڻي سان ٿڌا ٿين وارا چلر مائع-ٿڌا (کولنگ ٽاورز ذريعي)، هوا سان، يا بخاري طور تي ٿڌا ٿي سگھن ٿا. پاڻي يا مائع-ٿڌي سسٽم، ايئر کولڊ سسٽم جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪارڪردگي ۽ ماحولياتي فائدا فراهم ڪري سگھن ٿا.

## ايئر ڪنڊيشن ۾ استعمال
## صنعت ۾ استعمال
## ٻاڦ
## دٻاءُ
## چلر ٽيڪنالاجي
## جذب ٽيڪنالاجي ڪيئن ڪم ڪري ٿي
## صنعتي چلر جي چونڊ
## ريفريجرينٽ
## پڻ ڏسو
* ٽيوب اوزار
* آرڪيٽيڪچرل انجنيئرنگ
* برطانوي حرارتي يونٽ (BTU)
* بلڊنگ سروسز انجنيئرنگ
* ڪيميائي انجنيئرنگ
* کولنگ ٽاور 
* بخاراتي کولنگ 
* مفت کولنگ
* گرمي پمپ 
* ايڇ وي اي سي (HVAC)
* ميڪينيڪل انجنيئرنگ
* پائپ فٽٽر 
* موسمي حرارتي توانائي جي اسٽوريج

## خارجي لنڪس

* Chiller Energy Consumption Calculator (requires Java) 

## حوالا

زمرو:ٿرموڊائنامڪس
زمرو:ميڪينيڪل انجنيئرنگ
بلدياتي يا شهري انجنيئرنگ

**بلدياتي يا شهري انجنيئرنگ** (Municipal or Urban Engineering) هڪ شهري ماحول ۾ سائنس، انجنيئرنگ ۽ آرٽ جا اوزار لاڳو ڪري ٿي. شهري انجنيئرنگ جو تعلق ميونسپل انفراسٽرڪچر سان آهي. ھن ۾، روڊ رستا، واٽر سپلائي نيٽ ورڪ، سيوريج ۽ اسٽريٽ لائيٽنگ ٺاھڻ ۽ انهن جي سار سنڀال، ميونسپل سولڊ ويسٽ مئنيجمينٽ ۽ ڊسپوزل ۽ عوامي ڪمن لاءِ استعمال ٿيندڙ مختلف بلڪ مواد لاءِ اسٽوريج ڊپو (لوڻ، ريل وغيره)، عوامي پارڪ ۽ سائيڪلنگ انفراسٽرڪچر ٺاھڻ ۽ سار سنڀال انهن جي شامل آھن.

زير زمين يوٽيلٽي نيٽ ورڪ جي صورت ۾، ان ۾ اليڪٽريڪل ۽ ٽيليڪميونيڪيشن سروسز جي مقامي ڊسٽريبيوشن نيٽ ورڪن جو سول حصو (ڪنڊيوٽ ۽ رسائي چيمبر) پڻ شامل ٿي سگھي ٿو. اهو پڻ ڪچرو گڏ ڪرڻ ۽ بس سروس نيٽ ورڪ کي بهتر ڪرڻ، شامل ڪري سگھي ٿو. انهن مان ڪجهه شعبا ٻين سول انجنيئرنگ جي خاصيتن سان اوورليپ ٿين ٿا، جڏهن ته ميونسپل انجنيئرنگ انهن انفراسٽرڪچر نيٽ ورڪن ۽ خدمتن جي ڪوآرڊينيشن تي ڌيان ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ ته اهي اڪثر هڪ ئي وقت ٺاهيا ويندا آهن (هڪ ڏنل گهٽي يا ڊولپمينٽ پروجيڪٽ لاءِ) ۽ ان جو انتظام هڪ ئي ميونسپل اٿارٽي طرفان ڪيو ويندو آهي.

## تاريخ
## پيشه ورانه مشق
## بين الاقوامي تنظيمون
## لاڳاپيل مضمون
## سائيٽ سول ڪم
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:سول انجنيئرنگ
زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا
زمرو:عوامي خدمتون
سريا ديوي

سُريا ديوي (715ع ۾ وفات پاتي)، سنڌ جي ھڪ ڀارتي ھندو راجڪماريا هئي. جيڪا سنڌ جي راجا ڏاهر جي ڌيءُ هئي. ھن کي محمد بن قاسم جي اڳواڻي ھيٺ اميه فوج جي فتح دوران جنگي مال غنيمت طور قيد ڪيو ويو ھو ۽ سندس ڀيڻ سان گڏ خليفي سلمان بن عبدالملڪ ڏانهن غلام طور اماڻيو ويو. روايتي ڪهاڻي مطابق، هن خليفي کي قائل ڪيو ته محمد بن قاسم کي ڦاهي ڏياري، جيئن پنهنجي والدين جو بدلو وٺي سگهي، ۽ پوءِ خليفي جي حرم مان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ ۽ پنهنجي ڀيڻ کي ڦاسي ڏيارڻ ۾ ڪامياب ٿي.

## زندگي
سريا آرڙ جي مهاراجا، راجا ڏاهر جي وڏي ڌيءُ هئي.

711عيسوي ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻي ۾ سنڌ جي راڄڌاني تي حملو ڪيو ويو. ان جنگ ۾ سُريا ديوي جو پيءُ راجا ڏاهر، اروڙ جو جنگ ۾ مارجي ويو، جيڪا موجوده نوابشاهه جي ويجھو سنڌو درياهه جي ڪناري تي عربن ۽ سنڌين جي وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ راجا ڏاهر جو سر وڍي، بسرا جي گورنر حجاج بن يوسف ڏانهن اماڻيو ويو.

راجا ڏاهر جي زال راڻي ٻائي، راوڙ جي قلعي ۾ عرب فوجن خلاف مزاحمت ڪئي. جڏهن هن محسوس ڪيو ته هوءَ عربن کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪام وئي، ته هن جوهر جو رسم ادا ڪندي خودڪشي ڪري ڇڏي. جڏهن برهمڻ آباد شهر عربن جي قبضي ۾ آيو، ته راجا ڏاهر جي ٻي زال، راني لاڏي کي راجا ڏاهر جي ٻن ڌيئرن، سُريا ديوي ۽ پرمل ديوي سان گڏ قيد ڪيو ويو. قبضي ڪرڻ کانپوءِ، محمد بن قاسم، راڻي لاڏي کي پنهنجي "بندي" يعني نڪاح ذريعي جنسي غلام بڻايو، جڏهن ته ٻنهي ڪنوار ڌيئرن، سُريا ديوي ۽ پرمل ديوي کي اڃا شادي شده نه هجڻ سبب خليفي سليمان بن عبدالملڪ جي حرم ۾ اماڻيو ويو، جيئن خليفو راجا ڏاهر جي نياڻين کي پنهنجي جنسي استعمال ۾ آڻي سگهي.

چچ نامو هڪ ڪهاڻي بيان ڪري ٿو، جنهن ۾ سُريا ديوي محمد بن قاسم جي موت ۾ ڪردار ادا ڪيو. روايت مطابق، جڏهن خليفو سوريا ديوي سان جنسي زيادتي ڪرڻ جي ارادي سان وٽس پهتو، ته سوريا ديوي کيس ٻڌايو ته محمد بن قاسم اڳ ئي هن ۽ سندس ڀيڻ سان جنسي ڏاڍائي ڪئي آهي. اهو ٻڌي خليفو محمد بن قاسم کي سخت سزا ڏيڻ جو حڪم ڏيئي ڇڏيو ۽ کيس ٻڪريءَ جي کل ۾ سبي، شام اماڻڻ جو چيو، جنهن سبب رستي ۾ محمد بن قاسم دم گھٽڻ ڪري فوت ٿي ويو. هن واقعي جو مقصد ٻڌايو ويو آهي ته سُريا ديوي ۽ سندس ڀيڻ پنهنجي پيءُ جي موت جو بدلو وٺڻ چاهين پيون.

خليفي جڏهن محمد بن قاسم جي لاش کي سُريا ديوي کي ڏيکاريو ته کيس ٻڌائي ته جيڪو خليفو جي حڪم جي نافرماني ڪندو، اهو اهڙي انجام تائين پهچندو، تڏهن سوريا ديوي خليفي کي ٻڌايو ته هن ڪوڙو بيان ڏنو هو، ڇو ته هوءَ ۽ سندس ڀيڻ اموي حرم ۾ غلام بڻجڻ نٿي چاهيون ۽ پيءُ جي قاتل کان بدلو وٺڻ جي خواهشمند هيون.

ان حقيقت کي سمجهي، خليفو پشيماني ۾ ڀرجي ويو ۽ حڪم ڪيو ته ٻنهي ڀينرن کي ديوار ۾ زنده دفن ڪيو وڃي.
سافٽ ويئر انجنيئرنگ

**سافٽ ويئر انجنيئرنگ** (Software Engineering) سافٽ ويئر ڊولپمينٽ لاءِ هڪ انجنيئرنگ طريقو آهي. سافٽ ويئر انجنيئر، سافٽ ويئر کي ترقي ڏيڻ لاء انجنيئرنگ ڊيزائن جي عمل کي لاڳو ڪري ٿو. اصطلاح پروگرامر ۽ ڪوڊر، سافٽ ويئر انجنيئر سان اوورليپ ڪرڻ ٿيو پر اهي صرف عام سافٽ ويئر انجنيئر جي ڪم جي لوڊ جي تعميراتي پهلو کي ظاهر ڪن ٿا. هڪ سافٽ ويئر انجنيئر هڪ سافٽ ويئر ڊولپمينٽ جي عمل کي لاڳو ڪري ٿو، جنهن ۾ سافٽ ويئر سسٽم جي وضاحت، عمل درآمد، جانچ، انتظام ۽ ترقي جي عمل کي ٺاهڻ، تبديل ڪرڻ ۽ برقرار رکڻ شامل آهي.

## تاريخ
## اصطلاحات
## ڪم جو لوڊ
## تعليم
## پيشو
## تنقيد
## پڻ ڏسو

* ڪمپيوٽر سائنس 
* ڊيٽا انجنيئرنگ 
* سافٽ ويئر ۾ مهارت
* سافٽ ويئر ڊولپمينٽ
* پروگرامر 
* سسٽم انالسٽ 
* سسٽم آرڪيٽيڪٽ 
* بيچلر آف سائنس انفارميشن ٽيڪنالاجي ۾ 
* بيچلر آف سافٽ ويئر انجنيئرنگ
* سافٽ ويئر انجنيئرنگ ڪانفرنسن جي فهرست 
* ڪمپيوٽر سائنس جي جرنلز جي فهرست (بشمول سافٽ ويئر انجنيئرنگ جرنلز) 
* سافٽ ويئر انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ

## خارجي لنڪس

* Pierre Bourque; Richard E. Fairley, eds. (2004). *Guide to the Software Engineering Body of Knowledge Version 3.0 (SWEBOK)*, https://www.computer.org/web/swebok/v3. IEEE Computer Society. 
* The Open Systems Engineering and Software Development Life Cycle Framework  OpenSDLC.org the integrated Creative Commons SDLC
* Software Engineering Institute Carnegie Mellon

## حوالا

زمرو:انجنيئرنگ
زمرو:انجنيئرنگ جا شعبا
زمرو:سافٽويئر انجنيئرنگ
رافائيل فاران

**رافائيل فاران** هو هڪ فرانسيسي فٽبال رانديگر آهي جنهن جو جنم 1993 ۾ ٿيو هن کان اڳ سينٽر بئڪ پوزيشن ۾ کيڏندو هو ويران اڳ ۾ فرانسيسي ڪلب لينز لاءِ کيڏندو هو، ۽ 2010-2011 جي سيزن کان اڳ,هن 31 سالن جي عمر ۾ فٽبال مان رٽائرڊ ڪيو. 

زمرو:1993ع
زمرو:1993ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
مصنوعي ذهانت

**مصنوعي ذهانت** (Artificial Intelligence)، جن کي مختصر طور تي AI سڏيو ويندو آهي، ان جي وسيع معنى ۾، مشينن، خاص طور تي ڪمپيوٽر سسٽم پاران ڏيکاريل ذهانت آهي. اهو ڪمپيوٽر سائنس ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي جيڪو طريقن ۽ سافٽ ويئر کي ترقي ۽ مطالعو ڪري ٿو جيڪي مشينن کي انهن جي ماحول کي سمجهڻ ۽ سکيا ۽ ذهانت کي استعمال ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن ٿا جيڪي انهن جي مقرر ڪيل مقصدن کي حاصل ڪرڻ جا موقعا وڌائين ٿا. اهڙين مشينن کي AIs سڏيو وڃي ٿو.

مصنوعي ذهانت جي ڪجهه اعليٰ پروفائل ايپليڪيشنن ۾ جديد ويب سرچ انجڻ (مثال طور، گوگل سرچ)؛ سفارش واري نظام (يوٽيوب، ايمازون ۽ نيٽ فلڪس پاران استعمال ٿيل)؛ انساني تقرير جي ذريعي رابطو (مثال طور، گوگل اسسٽنٽ، سري ۽ اليڪزا)؛ خود مختيار گاڏيون، مثال طور، ويمو (Waymo)؛ تخليقي اوزار (مثال طور، ChatGPT، ايپل انٽيليجنس ۽ AI آرٽ) ۽ حڪمت عملي جي راندين ۾ سپر انساني راند ۽ تجزيو (مثال طور، شطرنج ۽ وڃو) شامل آهن. بهرحال، مصنوعي ذهانت جي ڪيتريون ئي اپليڪيشنون AI جي طور تي نه سمجھي وينديون آهن:

  "ڪيترن ئي جديد AI کي عام ايپليڪيشنن ۾ فلٽر ڪيو ويو آهي، اڪثر ڪري AI نه سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ ڀيرو ڪا شيء ڪافي مفيد ۽ عام ٿي ويندي آهي، انکي AI ليبل نه ڪيو ويندو آهي."

مصنوعي ذهانت تحقيق جا مختلف ذيلي شعبا خاص مقصدن ۽ خاص اوزارن جي استعمال تي مبني آهن. AI تحقيق جي روايتي مقصدن ۾ استدلال، علم جي نمائندگي، منصوبابندي، سکيا، قدرتي ٻولي پروسيسنگ، تصور ۽ روبوٽڪس جي حمايت شامل آهن.

عام ذهانت - ڪنهن به ڪم کي مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت جيڪا انسان طرفان گهٽ ۾ گهٽ برابر سطح تي - فيلڊ جي ڊگهي مدي وارن مقصدن ۾ شامل آهي. انهن مقصدن تائين پهچڻ لاءِ، AI محققن ٽيڪنالاجي جي وسيع رينج کي، انگ اکر، آپريشنز ريسرچ ۽ اقتصاديات جي بنياد تي ترتيب ڏنو آهي ۽ ضم ڪيو آهي، جنهن ۾ ڳولا ۽ رياضياتي اصلاح، رسمي منطق، مصنوعي اعصابي نيٽ ورڪ ۽ طريقا شامل آهن. مصنوعي ذهانت نفسيات، لسانيات، فلسفو، نيورو سائنس ۽ ٻين شعبن تي پڻ ڇڪي ٿو.

مصنوعي ذهانت جو بنياد 1956 ۾ هڪ تعليمي نظم جي طور تي رکيو ويو ۽ فيلڊ ڪيترن ئي دورن مان گذريو اميد جي، بعد ۾ مايوسي جي دورن ۽ فنڊ جي نقصان، جنهن کي AI سياري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 2012 کان پوءِ فنڊنگ ۽ دلچسپي تمام گھڻي وڌي وئي جڏھن ڊيپ لرننگ اڳئين AI ٽيڪنڪ کان اڳتي وڌي وئي. اها ترقي 2017 کان پوءِ ٽرانسفارمر آرڪيٽيڪچر سان وڌيڪ تيز ٿي وئي، ۽ 2020 جي شروعات تائين AI (جنهن کي "AI بوم" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ۾ سوين بلين ڊالر خرچ ڪيا ويا. 21 هين صدي ۾ AI جو وسيع استعمال موجوده وقت ۾ ڪيترن ئي غير ارادي نتيجن ۽ نقصانن کي بي نقاب ڪيو ۽ مستقبل ۾ ان جي خطرن ۽ ڊگھي مدي واري اثرات بابت خدشا پيدا ڪيا، ٽيڪنالاجي جي حفاظت ۽ فائدن کي يقيني بڻائڻ لاءِ ريگيوليٽري پاليسين بابت بحث کي تيز ڪيو. ==مقصد==
## ٽيڪنڪس
## ايپليڪيشنون
## اخلاقيات
## تاريخ
## فلسفو
## مستقبل
## افسانن ۾
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:سائنسي مضمون
زمرو:ڪمپيوٽر
سيد محمد شاه نوراني

**سيد محمد شاه** نوراني هو صوفيا امامي نوربخشي صوفي فرقي جو موجوده روحاني رهبر آهي سندس ولادت 1951ع ۾ ٿي .هن ابتدائي اسلامي تعليم پنهنجي والد کان حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي مشهور مسلم اسڪالر حاجي سيد علي شاهه کان 11 آڪٽوبر 1979ع کان 1983ع تائين اتر ضلعي ڪائونسل جو ميمبر رهيو پير صاحب جو سپريم ليڊر ٿيو.

زمرو:1951ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
لودجر

**لودجر** هو فريسين ۽ سيڪسن ۾ هڪ مشنري هو 742 ۾ ڄائو ۽ 809 ۾ وفات ڪيائين، ايبي آف ورڊن جو باني ۽ ويسٽفاليا ۾ منسٽر جو پهريون بشپ هو .


زمرو:742ء
پاڪستان ۾ توهين رسالت جي ڪيسن جي فهرست

انساني حقن جي تنظيمن موجب، پاڪستان ۾ توهين رسالت جي قانونن جو اڪثر استحصال ڪيو ويندو آهي، ايستائين جو مسلمانن جي خلاف، ذاتي دشمنن کي قتل ڪرڻ يا اقليتن کي ايذائڻ لاءِ. لڳ ڀڳ ڪو به ماڻهو جيڪو توهين رسالت جي قانونن يا ڪارروائيءَ جي خلاف ڳالهائي ٿو، ان کي هجوم طرفان لنچ يا قتل ٿيڻ جو خطرو آهي. 

پاڪستان ۾ توهين رسالت جي قانونن جي ڪري گرفتاريون ۽ موت جون سزائون 1980ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آهن. انهن قانونن تي عمل ٿيڻ جي باوجود اڃا تائين ڪنهن به عدالت يا حڪومت جي حڪم تي عمل نه ڪيو ويو آهي. ماڻهن کي رڳو فيصلي جو انتظار ڪرڻ لاءِ قيد ڪيا ويندا آهن يا ڏوهارين جي هٿان قتل ڪيا ويندا آهن، جنهن جو يقين آهي ته جوابدار ڏوهي هوندا آهن.  

## واقعا

* اسلام ۾ ارتداد
* پاڪستان جو عدالتي نظام
* پاڪستان نيشنل ڪميشن فار اقليتن
* پاڪستان ۾ مذهب جي آزادي
* پاڪستان ۾ اسلام
* پاڪستان ۾ اسلامائيزيشن
* پاڪستان پينل ڪوڊ
* پاڪستان ۾ مذهب
* پاڪستان ۾ مذهبي تعصب
* پاڪستان ۾ فرقيوار تشدد
* پاڪستان ۾ عورتن سان لاڳاپيل قانون

## نوٽس ۽ حوالا

### نوٽس

### حوالو
اينڊي هيڪس

**اينڊي هيڪس** هو 1973 ۾ ڄائو هو ۽ هڪ رٽائرڊ انگريزي پروفيشنل سنوڪر پليئر آهي. ٻنهي ورلڊ سنوڪر چيمپئن شپ ۽ 1995 يو جي چيمپئن شپ ۾ سيمي فائنلسٽن ۾.
زمرو:جيوت ماڻهو
ڪيميائي مرڪب

**ڪيميائي مرڪب** (Chemical Compound) اهي ڪيميائي شيون آهن جيڪا ڪيترن ئي هڪجهڙن ماليڪيولن (يا ماليڪيولر اينٽيٽيز) تي مشتمل هوندا آهن جنهن ۾ هڪ کان وڌيڪ ڪيميائي عنصرن جا ايٽم هوندا آهن جيڪي ڪيميائي بانڊن سان گڏ هوندا آهن. ان ڪري صرف هڪ عنصر جي ايٽم تي مشتمل هڪ ماليڪيول، مرڪب نه آهي. هڪ مرڪب هڪ ڪيميائي عمل جي ذريعي مختلف مادي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ٻين مادي سان رابطي ۾ شامل ٿي سگھي ٿو. هن عمل ۾، ايٽم جي وچ ۾ بانڊ ٽٽجي سگهجن ٿا ۽ نوان بانڊ ٺين ٿا.

مرڪب جا چار وڏا قسم آهن، جن ۾ فرق آهي ته هن جا ائٽم ڪيئن پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. ماليڪيولر مرڪب ڪوويلنٽ بانڊز ذريعي گڏجي رکيل آهن؛ آئني مرڪب آئني بانڊن سان گڏ هوندا آهن؛ انٽر ميٽالڪ مرڪب ڌاتي بانڊن سان گڏ هوندا آهن؛ ڪوآرڊينيشن ڪمپليڪس ڪوآرڊينيٽ ڪوويلنٽ بانڊز ذريعي گڏجي رکيل آهن. غير اسٽوڪيوميٽرڪ مرڪب هڪ تڪراري ڪيس ٺاهيندا آهن. 

هڪ ڪيميائي فارمولو هڪ مرڪب جي ماليڪيول ۾، معياري ڪيميائي علامتن کي عددي سبسڪرپشن سان استعمال ڪندي، هر عنصر جي ايٽم جو تعداد بيان ڪري ٿو. ڪيتريون ئي ڪيميائي مرڪبون هڪ منفرد CAS نمبر سڃاڻپ ڪندڙ آهن جيڪي ڪيميائي ابستريڪت جي خدمتن پاران مقرر ڪيل آهن. عالمي سطح تي، 3,50,000 کان وڌيڪ ڪيميائي مرڪب (جنهن ۾ ڪيميائي مرڪبات جا مڪسچر شامل آهن) پيداوار ۽ استعمال لاءِ رجسٽرڊ ڪيا ويا آهن.

## تصور جي تاريخ
## خاصيتون
## قسمون
## لاڳاپا ۽ قوتون
## ڪيميائي عمل
## پڻ ڏسو
* آميزو
* ڪيميائي ساخت 
* مرڪبن جي فهرست 
## خارجي لنڪس

* 

## حوالا

زمرو:ڪيميا
زمرو:ڪيميائي شيون
زمرو:ڪيميائي مرڪب
زمرو:ڪيميائي اصطلاحون
مول

**مول** (Mole؛ علامت: mol) ماپ جي ھڪڙي اڪائي آھي، جيڪا اڪائين جي الاقوامي نظام (SI) ۾ مادي جي مقدار لاءِ بنيادي اڪائي، ھڪڙي مقدار جو تناسب مادي جي ابتدائي ذرڙن جي تعداد سان، هڪ مول ۾  ابتدائي اينٽيٽيز شامل آهن (تقريبن 602 سيڪسٽيلين يا 602 بلين ڀيرا هڪ ٽريلين)، جيڪيون ايٽم، ماليڪيول، آئن، آئن جو جوڙو، يا ٻيا ذرات  ٿي سگهن ٿيون. 

مول ۾ ذرڙن جو تعداد، ايووگاڊرو نمبر (علامت: *N*0) آهي ۽ ايووگاڊرو مستقل (علامت: *N*A) جو عددي قدر **mol<sup>-1</sup>** ۾ ظاهر ڪيو ويو آهي. قدر کي مول جي تاريخي تعريف جي بنياد تي چونڊيو ويو ته مادي جي مقدار جيڪا 12 گرام ڪاربن (<sup>12</sup>C) ۾ ايٽم جي تعداد سان مطابقت رکي ٿي، جنهن کي گرام ۾ ظاهر ڪيل مرڪب جي هڪ مول جي ڪميت (Mass) کي عددي طور تي، ڊالٽن ۾ ظاهر ڪيل مرڪب جو سراسري ماليڪيولر ماس يا فارمولا ماس کان برابر ڪيو ويو آهي. SI نظام جي سال 2019ع جي نظر ثاني سان، عددي برابري ھاڻي صرف لڳ ڀڳ آھي پر سڀني عملي مقصدن لاءِ فرض ٿي سگھي ٿي.

مول وڏي پيماني تي ڪيميا ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي هڪ آسان طريقي سان ڪيميائي عمل جي شين (ري ايڪٽنٽ ۽  پراڊڪٽ) جي مقدار کي ظاهر ڪرڻ لاء هڪ آسان طريقو آهي. مثال طور، ڪيميائي مساوات؛

2

ان جو مطلب اهو ڪري سگهجي ٿو ته هر 2 مول ماليڪيولر هائيڊروجن (H2) ۽ هڪ مول ماليڪيولر آڪسيجن (O2) لاءِ جيڪي ڪيميائي ڪن ٿا، 2 مول پاڻي (H2O) ٺھندو. محلول جي ڪنسنٽريشن کي عام طور تي ان جي مولر ڪنسنٽريشن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي ۽ حل جي في يونٽ مقدار ۾ حل ٿيل مادو جي مقدار جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي، جنهن لاءِ يونٽ عام طور تي مول في ليٽر (mol/L) استعمال ڪيو ويندو آهي.

## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
## حوالا

زمرو:ڪيميا
زمرو:ڪيميائي مقدارون
آئن

هڪ **آئن** (ion) خالص برقي چارج سان هڪ ائٽم يا ماليڪيول هوندو آهي.اليڪٽران جي چارج کي ڪنوينشن طرفان منفي سمجهيو ويندو آهي ۽ اهو چارج هڪ پروٽان جي چارج جي برابر ۽ مخالف هوندو آهي، جنهن کي ڪنوينشن طرفان مثبت سمجهيو ويندو آهي. آئن جو خالص چارج صفر نه هوندو آهي ڇاڪاڻ ته ان جي اليڪٽرانن جو ڪل تعداد ان جي پروٽانن جي مجموعي تعداد جي برابر نه هوندي آهي.

ڪيٽ آئن (cation) هڪ مثبت طور تي چارج ٿيل آئن آهي جنهن ۾ پروٽان جي ڀيٽ ۾ گهٽ اليڪٽران آهن  (مثال طور +K، پوٽاشيم آئن) جڏهن ته هڪ اين آئن هڪ منفي طور تي چارج ٿيل آئن آهي جنهن ۾ پروٽان کان وڌيڪ اليڪٽران هوندا آهن.  (مثال طور -Cl، ڪلورائڊ آئن ۽ -OH، هائيڊروڪسائيڊ آئن). مخالف برقي چارجز هڪ ٻئي ڏانهن اليڪٽرو اسٽيٽڪ قوت ذريعي ڇڪيا ويندا آهن، تنهنڪري ڪيٽ آئن ۽ اين آئن هڪ ٻئي ڏانهن متوجه ٿيندا آهن ۽ آساني سان آئني مرکبات ٺاهيندا آهن. جيڪڏهن صرف هڪ + يا - موجود آهي، اهو اشارو ڪري ٿو  1+ يا 1- چارج (2+ اشارو +2، 2- اشارو چارج -2). +2 ۽ -2 چارج هن طرح نظر اچن ٿا:  2-2 O (منفي چارج، پر آڪسائيڊ) 2+He  (مثبت چارج، الفا ذرو). 

صرف هڪ ايٽم تي مشتمل آئن کي ايٽمي يا مونو ائٽمڪ آئنز چئبو آهي، جڏهن ته ٻه يا وڌيڪ ايٽم وارا ماليڪيولر آئنز يا پولي ائٽومڪ آئنز ٺاهيندا آهن. هڪ سيال (گيس يا مائع) ۾ طبيعي آئنائيزيشن جي صورت ۾، "آئن جو جوڙو" ماليڪيولن جي ٽڪرن جي ذريعي ٺاهيا ويندا آهن، جتي هر ٺاهيل جوڙو هڪ آزاد اليڪٽران ۽ هڪ مثبت آئن تي مشتمل آهي. آئن پڻ ڪيميائي بانڊ جي ذريعي ٺاهيا ويا آهن، جهڙوڪ مائع ۾ لوڻ (NaCl) جو ملائڻ. يا ٻين طريقن سان، جهڙوڪ هڪ هلندڙ برقي محلول ذريعي سڌو سنئون گذرڻ ۽ هڪ حل ٿيندڙ اينوڊ جي آئيونائزيشن جي ذريعي.

## دريافت جي تاريخ
لفظ، "ion" يوناني لفظ، "ἰέναι" (اينائي) جي حال جاري مان ٺهيل آهي. يعني ”وڃڻ“. ڪيٽ آئن اها آئن آهي جيڪا هيٺ هلندو آهي (يوناني: κάτω، kato، معنيٰ "هيٺ") ۽ اين آئن اها آئن آهي جيڪا مٿي هلندو آهي (يوناني: ἄνω، ano، معنيٰ ”مٿي“). انهن کي ان ڪري سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته آئنز مخالف چارج جي اليڪٽروڊ ڏانهن منتقل ٿيندا آهن. هي اصطلاح (انگريزي پوليميٿ وليم ويول جي تجويز کان پوءِ) 1834ع ۾ انگريز طبيعيات دان ۽ ڪيميادان مائيڪل فيراڊئي (Michael Faraday) پاران ان وقت جي اڻڄاتل شيئن لاءِ متعارف ڪرايو ويو، جيڪي هڪ اليڪٽروڊ کان ٻئي تائين پاڻيءَ جي وچولي ذريعي وڃن ٿيون. فيراڊئي کي انهن شيئن جي نوعيت جي خبر نه هئي، پر هو ڄاڻندو هو ته جڏهن ڌاتو هڪ اليڪٽروڊ ۾ حل ٿي ۽ ان ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ٻئي اليڪٽرروڊ جي محلول مان نئين ڌاتو نڪتي؛ اهو آهي ته ڪنهن قسم جو مادو موجوده محلول ذريعي منتقل ڪيو آهي. هي مادي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائي ٿو. فيراڊئي سان گڏ خط و ڪتابت ۾، ويول (Whewell) لفظ  اينوڊ (anode) ۽ ڪيٿوڊ (cathode) کي به ٺهرايو، ان سان گڏوگڏ اين آئن ۽ ڪيٽ آئن به شامل ڪيا ويا آهن، جيڪي اليڪٽروڊن ڏانهن متوجه ٿين ٿا. 

ساوانت آرهينيئس (Svante Arrhenius)، پنهنجي 1884ع واري مقالي ۾، ان حقيقت جي وضاحت ڪئي ته ٺهڪندڙ ڪرسٽل نم ڳوڙها ڳاڙيندڙ ذرڙن ۾ ورهائجي ويندا آهن، جڏهن ان کي حل ڪيو ويندو آهي، جنهن لاءِ هن کي ڪيمسٽري ۾ سال 1903ع جو نوبل انعام مليو. آرهينيئس جي وضاحت اها هئي ته حل ٺاهڻ ۾، لوڻ فيراڊئي جي آئنز ۾ ورهائي ٿو، هن تجويز ڪيو ته آئن برقي ڪرنٽ جي غير موجودگي ۾ به ٺهندا آهن. 

## خاصيتون
## لاڳاپيل ٽيڪنالاجي
## ڪيمسٽري
## پڻ ڏسو

## حوالا

زمرو:ڪيميا
حسن نصر الله

**حسن نصر الله** هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع ،تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان حزب الله جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي اسرائيل حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ بيروت ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو.

## حوالا

زمرو:1960ع جون پيدائشون
زمرو:تازيون وفاتون