خودمختياري

واڌويجهه جي نفسيات ۽ اخلاقي، سياسي، ۽ حياتياتي اخلاقيات جي فلسفي ۾، **خودمختياري** (Autonomy) هڪ باخبر ۽ بغير ڪنهن دٻاءُ جي فيصلو ڪرڻ جي صلاحيت کي چئبو آهي. خودمختيار تنظيمون يا ادارا آزاد ۽ پنهنجي انتظام جا پاڻ مالڪ هوندا آهن. انساني وسيلن (human resources) جي نظر ۾، خودمختياري مان مراد ملازم کي پنهنجي ڪم ۾ مليل اختيار جو اهو درجو آهي جيڪو عام طور تي نوڪريءَ جي اطمينان ۾ اضافو ڪري ٿو. خود شناسي حاصل ڪندڙ ماڻهو ٻاهرين اميدن کان آزاد ٿي پنهنجا فيصلا پاڻ ڪندا آهن. طبي حوالي سان، مريض جي ذاتي خودمختياري جو احترام طبي اخلاقيات جي بنيادي اصولن مان هڪ آهي.

## سماجيات (Sociology)
علم جي سماجيات ۾، خودمختياريءَ جي حدن تي تڪرار هڪ ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو، جيستائين سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي مطالعي ۾ هڪ مخصوص درجي بندي تيار نه ڪئي وئي. ان موجب، سائنسي ادارن جي موجوده خودمختياري "عڪاسي ڪندڙ خودمختياري" آهي: يعني سائنسي شعبي جا رڪن سماجي ۽ سياسي شعبن پاران پيش ڪيل مختلف موضوعن کي ترجمو ڪرڻ يا انهن جي عڪاسي ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

### ادارتي خودمختياري (Institutional autonomy)
ادارتي خودمختياري مان مراد قانون ساز طور تي سرڪاري مقصدن کي لاڳو ڪرڻ ۽ انهن کي حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي. خودمختيار ادارا ضروري وسيلا ڳولڻ، پنهنجي منصوبن، پروگرامن ۽ خدمتن ۾ تبديلي آڻڻ جا ذميوار هوندا آهن. اهڙي خودمختياري اقليتن ۽ نسلي گروپن جي وچ ۾ تڪرار کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها مرڪزي حڪومت ۽ مختلف گروپن جي وچ ۾ سفارتي لاڳاپا پيدا ڪري ٿي.

## سياست (Politics)

حڪومتي اصطلاح ۾، خودمختياري مان مراد خود حڪمراني (self-governance) آهي. مثال طور، 1916ع جو *[[Jones Law (Philippines)|فلپائن جي خودمختياريءَ وارو ايڪٽ]]* جنهن فلپائني عوام کي پنهنجي گهريلو معاملن ۾ وسيع اختيار ڏنا هئا. ٻين مثالن ۾ ڪوسوو ۽ صوماليه جي اندر پنٽ لينڊ جو خودمختيار علائقو شامل آهن.
خودمختياري صرف علائقائي ناهي هوندي، پر هي غير علائقائي (Non-territorial autonomy) به ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ ايسٽونيا ۽ هنگري ۾ ثقافتي خودمختياري.

## فلسفو (Philosophy)
فلسفي ۾ خودمختياري هڪ اهم تصور آهي جنهن جو اثر اختيار جي آزادي، تقدير ۽ عمل جي صلاحيت تي پوي ٿو. اخلاقي فلسفي ۾، خودمختياري جو مطلب پاڻ کي معروضي اخلاقي قانون جي تابع ڪرڻ آهي.

### ڪانٽ (Kant) جي مطابق
ايمنيوئل ڪانٽ (1724-1804) خودمختياريءَ کي ٽن رخن کان بيان ڪيو آهي: پهريون، پنهنجا فيصلا پاڻ ڪرڻ جو حق؛ ٻيو، پنهنجي سوچ ۽ سوچ ويچار جي بنياد تي فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت؛ ۽ ٽيون، خودمختيار طريقي سان زندگي گذارڻ جو هڪ مثالي نمونو. مختصراً، خودمختياري هڪ اخلاقي حق آهي جيڪو اسان کي پنهنجي روزاني زندگيءَ جي واقعن تي ڪنٽرول فراهم ڪري ٿو.
ڪانٽ جو مڃڻ هو ته اخلاق جي وجود لاءِ خودمختياري ضروري آهي. هن "مطلق حڪم" (categorical imperative) جو تصور ڏنو، جنهن جو مطلب اهڙو قانون آهي جيڪو ذاتي خواهشن کان مٿانهون هجي. مثال طور، "قانون نه ٽوڙيو ڇو ته اهو غلط آهي" هڪ مطلق حڪم آهي. ڪانٽ جي نظر ۾، انسان جي عظمت ۽ شخصيت جو بنياد به خودمختياري ۽ عقلمندي تي آهي.

### نيتشي (Nietzsche) جي مطابق
فراڊرڪ نيتشي خودمختياريءَ کي "آزاد خودي" (free self) جي طور تي ڏسي ٿو، جنهن ۾ خود احترام ۽ خود محبت شامل آهن. نيتشي لاءِ، آزاديءَ جو مطلب پنهنجي زندگيءَ جي ذميواري کڻڻ آهي، تنهنڪري آزادي ۽ ذاتي ذميواري خودمختياريءَ سان گهري طرح جڙيل آهن.

### پياجي (Piaget) جي مطابق
جين پياجي جو خيال هو ته خودمختياري اندر مان پيدا ٿئي ٿي ۽ "آزاد فيصلي" جو نتيجو آهي. هن ٻارن جي اخلاقي واڌويجهه جو مطالعو ڪيو ۽ ٻه مرحلا ٻڌايا:
* **ٻاهرين حاڪميت (Heteronomy):** جتي قاعدا ٻاهرين اختيار (والدين يا حڪومت) پاران مڙهيل هوندا آهن ۽ ٻار انهن کي نه بدلجندڙ سمجهندا آهن.
* **خودمختياري (Autonomy):** جتي ٻار سمجهندا آهن ته قاعدا باهمي معاهدي جو نتيجو آهن ۽ انهن کي ضرورت پوڻ تي تبديل ڪري سگهجي ٿو.

### ڪولبرگ (Kohlberg) جي مطابق
لارينس ڪولبرگ پياجي جي پيروي ڪندي اخلاقي واڌويجهه جا مرحلا وڌيڪ واضح ڪيا. هن مشهور "اخلاقي مونجهارو" (moral dilemma) استعمال ڪيو، جهڙوڪ هڪ مڙس جو پنهنجي بيمار زال جي زندگي بچائڻ لاءِ دوا چوري ڪرڻ.
ڪولبرگ اخلاقيات جا ٽي سطح ٻڌايا:
* **اڳ-روايتي (Preconventional):** جتي سزا کان بچڻ لاءِ قاعدن تي عمل ڪيو ويندو آهي.
* **روايتي (Conventional):** جتي سماج ۾ سٺو بڻجڻ ۽ امن امان برقرار رکڻ لاءِ قاعدا مڃيا ويندا آهن.
* **بعد-روايتي (Postconventional):** جتي انسان عالمي اخلاقي اصولن ۽ سماجي معاهدي جي بنياد تي پنهنجا اصول پاڻ طئي ڪندو آهي. هي سڀ کان اعليٰ خودمختياريءَ جو درجو آهي.

## حوالا