گنويريوال

**گنويريوال** (اردو، پنجابي: گنويريوالا)، جيڪو عام طور تي گنويريوالا جي نالي سان مشهور آهي، ڏکڻ پنجاب، پاڪستان جي چولستان ريگستان ۾ هڪ قديم آثار وارو ماڳ آهي.  اهو سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب جي اندر سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو، سڀ کان وڌيڪ وسيع ڪانسي جي دور جي تهذيبن مان هڪ ۽ اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهو تهذيب جي اندر هڪ شهر جو مرڪز هو. هن ماڳ کي سال 1970ع جي ڏهاڪي ۾ محمد رفيق مغل پاران ٻيهر دريافت ڪيو ويو، پر ان جي صحيح کوٽائي نه ڪئي وئي آهي. مٿاڇري جي دريافتن جي گڏ ڪرڻ ۽ سائيٽ جي سروي ڪرڻ ۾ مٽيءَ جي اينٽن جون ڀتيون ۽ انهي سان گڏ هڪ يونيڪورن مجسمو، هڪ ٽامي جي مهر ۽ هڪ نقشي ڪيل مٽيءَ جي ٽيبليٽ  ڏيکاريون ويون آهن، جيڪي ٻين سنڌو ماٿري جي ماڳن ۾ مليون آهن. سائيٽ جو مستقبل ۽ ڪنهن به کوٽائي جي ڪم کي آس پاس جي علائقي جي زرعي استعمال لاء مسلسل ترقي ۽ سائيٽ جي وچ ۾ روڊ جي تعمير جي ڪري خطرو آهي.



## جڳھ

گنويريوالا والا، هندستاني سرحد جي ويجهو گھگر-هاڪرا جي خشڪ درياءَ جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو هاڻي وسيع چولستان ريگستان جو حصو آهي. سائيٽ جي سائيز هڪ تڪراري مسئلو آهي جنهن ۾ مختلف وقتن تي چار مختلف سائزن جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. شهر سنڌو ماٿري جي ٻن وڏن شهرن کان تقريبن برابر فاصلي، موهن جو دڙو کان 340 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۽ هڙپا کان 260 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾  واقع آهي.

تازو وقتن ۾ سائيٽ جي چوڌاري زمين ماڻهن لاءِ غير مهمان نواز آهي پر سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وقت ۾ اهو علائقو هاڪڙا نديءَ مان کارايو ويندو هو، جنهن ڪري علائقي کي زرخيز بڻايو ويندو هو ۽ علائقي جا شهري فصل پوکڻ ۽ جانورن کي فارم ڪرڻ جي قابل هئا. 

## تاريخي تناظر

## ٻيهر دريافت ۽ کوٽائي

## اهم دريافتون

گنويريوالا مان مٿاڇري تي مليل شين کي سال 1972ع کان 2015ع تائين ڪيترائي ڀيرا ۾ جمع ڪيو ويو آهي. سائيٽ لکين نوادرات سان ڍڪيل آهي. جن کي انهن جي ڪم ۽ خاصيتن جي بنياد تي چار مختلف قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. اهي گروپ سرون، يادگيري جا نوادرات، سينگار ۽ رانديڪا ۽ استعمال جون نوادرات آهن. مختلف قسم جا نوادرات عام طور تي گنويريوالا ۾ دڙن جي مختلف حصن ۾ ملي سگهن ٿا. اهو شهر جي مختلف حصن ۾ ٿيندڙ مختلف سماجي-اقتصادي سرگرمين کي ظاهر ڪري سگھن ٿا.

### نقشي ٿيل مٽيءَ جي تختي
نقشي ٿيل مٽيءَ جي تختي مٿا A تي ملي هئي. ان ۾ هڪ نر ديوتا، ننگا ۽ يوگي جي پوزيشن ۾ ويٺل آهي، هڪ تخت تي جنهن جي هيٺان هڪ شاگرد آهي. ٽيبلٽ جي ماپ 2 سينٽي ميٽر ڊگهي ۽ 1 سينٽي ميٽر ويڪري آهي. اهو ٽٽل ۽ مروڙي آهي. ٽيبلٽ جي ٻئي چهري تي ٽي مشهور سنڌو لکت جا نشان آهن. 

### ٽامي جي مُهر
هڪ خراب طور تي زنگ آلود ٽامي جي مُهر پڻ ملي هئي ۽ اها علائقي ۾ پنهنجي قسم جي پهرين مُهر آهي. نقصان جي ڪري ڪو به نشان سڃاڻي نه ٿو سگهجي پر ايڪس ري فلوروسينس تجزيي مان ظاهر ٿيو ته مُهر %99.89 خالص ٽامي مان ٺهيل هئي. 

### يونيڪورن مجسما
گنوري والا ۾ چار ٽيراڪوٽا يونيڪورن مجسما مليا.

terracotta unicorn figurines were found at Ganweriwala and though depictions of unicorns are frequently found across sites within the Indus Valley, it is rarer to find them in terracotta form. Though they have been found at three other cities, (Harappa, Mohenjo-daro and Chanhudaro) they had never been found in such a large quantity at one site.

### Terracotta pieces
Three samples (GNW-1, GNW-2, GNW-3), collected by Sidra Gulzar, were analysed using SEM-EDX analysis to identify the primary elements present in the samples. The samples were fragments from a neck of a jar, a perforated pot and the base of a pot. The results showed that the samples contained high levels of carbon and silicon. Also, that the raw materials used to make the three samples came from a similar location. The differing levels of iron and calcium in GNW-1 and GNW-3 as compared to GNW-2 revealed that they were fired at different temperatures.

### Bricks
Surveying of the Ganweriwala site found evidence of baked bricks. During the Harappan period of the Indus Valley, bricks that were used for constructing big cities were typically built in a ratio of 1:2:4. The bricks that were found at Ganweriwala also followed this standardized size. It has been hypothesized that a special mould might have been used in order to keep the size of the bricks uniform. The presence of baked bricks also indicates that the area had abundant raw materials with which to make the bricks as well as sufficient fuel to fire the bricks.

## پڻ ڏسو

* هڙپا
* موئن جو دڙو
* سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست
* سنڌو ماٿري جي تهذيب جي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:قديم آثار
زمرو:بهاولپور ضلعو
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:سنڌو ماٿري جي تهذيب جا هنڌ 
زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:پاڪستان ۾ اڳوڻا آبادي وارا هنڌ
زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ آثار قديمه جا هنڌ

زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب