اڏيرو لال

**اڏيري لال**  جي شخصيت بابت سنڌ ۾ ٻه روايتون هلندڙ آهن. هندو کيس ”اڏيري لال“ جي نالي سان **جهولي لال** (Jhoolay Laal) جو اوتار سمجهن ٿا. سندن روايت موجب، اڏيرو لال نصرپور جي رتنراءِ لوهاڻي جي گهر ۾، چيٽي چنڊ، 1007 سنبت ۾ ڄائو. ڄمڻ وقت ايستائين ماءُ جو کير نه پيتائين، جيستائين سنڌو درياءُ جو پاڻي سندس منهن ۾ نه پيو. ان روايت مطابق کيس ”درياهه شاهه جي اوتار“ جي نالي سان پڻ ڄاتو ويندو آهي.
اڏيري لال جا هزارين مريد اڄ به هندستان ۽ سڄي دنيا ۾ رهن ٿا، جيڪي هرسال چيٽي چنڊ ملهائيندا آهن. چيٽي چنڊ جي ميلي جي موقعي تي سنڌ ۾ به اچي گڏ ٿيندا آهن، ۽ اڏيري لال جا ”پنجڙا“ ڳائيندا آهن ۽ بهراڻا ڪڍندا آهن. ڀارت ۾ اڏيري لال جو ڏِڻ ”سنڌيت“ جو خاص اهڃاڻ آهي. هن بزرگ کي ”جهولي لال“ ۽ ”پلي وارو پير“ چوندا آهن.

اڏيري لال جو تصور قديم زماني کان هلندو ٿو اچي، جنهن ۾ عام مڃتا موجب ”سڄي جهان جو مدار پاڻي آهي“، واري خيال جو تسلسل سمايل آهي. مسلمانن وري انهيءَ خيال کي خواجه خضر واري روپ ۾ محفوظ ڪيو.
سنڌ ۾ درياهه جتان جتان لنگهيو، اتي اڏيري لال جا آستان ٺهيا، ۽ درياهه شاهه جي پوڄا جو سلسلو هليو ۽ جاري رهيو. هن وقت به ساڌٻيلي، روهڙيءَ، نصرپور، سيوهڻ، ٺٽي ۽ ٻين گهڻن ئي هنڌن تي اڏيري لال جا آستانا آهن.

## شيخ طاھر عرف اڏيرو لال

اڳوڻي ضلعي حيدرآباد (۽ هاڻي ضلعي مٽياريءَ ۾) اُڏيري لال جو آستان درياهه جي ڪپر تي، جهيجن جي ڳوٺ ۾ هو، جيڪوهاڻي ”اڏيرو“ سڏجي ٿو. اتفاق سان انهيءَ هنڌ تي مشهور درويش شيخ طاهر جي مزار پڻ هئي، جنهن کي پوءِ اڪبر بادشاهه ڪوٽ ڏياريو. پر هڪڙي هندو اڳواڻ بيدار سنگهه پٽ شامداس اُڏيري جي آستان جي سنبت 1634 ۾ اڏاوت ڪرائي. هن وقت اڏيري لال جي آستان (کوهه ۽ پوڄاپاٺ جي آستانن) کي سنڀاليندڙ ”ديوي ماتا“  نالي هڪڙي پرهيزگار هندو عورت آهي، پر شيخ طاهر جي مقبري جا متولي جهيجا ذات جا ماڻهو آهن، جيڪي هاڻي پاڻ کي شيخ سڏائيندا آهن. اُڏيري لال جي ميلي تي هڪ عجيب روايت آهي ته اڏيري لال جي سماڌيءَ کي ميلي جي موقعي تي کير سان هندو ڌوئندا آهن، پر مڃتا طور ملندڙ رقم مسلمان شيخ کڻندا آهن. اڏيري لعل جي مندر جي ڀت سان لڳو لڳ مسجد به آهي، ۽ اهو سنڌ ۾ مذهبي رواداريءَ جو اعليٰ مثال آهي. اڏيري لال جي آستاني/حجري ۾ ديوارن تي مورتين ۽ اُڏيري جي پاڻيءَ جي ديوتا جي روپ واري چترڪاري ٿيل هئي، ايوبي دور ۾ ڪن تعصب پسند ماڻهن ان کي رنگ هڻائي مٽائي ڇڏيو.

ٺُڪرن جي دستخط ڪتابن مان ڄاڻ ملي ٿي ته ٺٽي ۾ **مرک شاهه** (Markkh Shaah) نالي هڪ حاڪم اتي جي هندن کي زوريءَ مسلمان ٿي ڪيو، ته هنن **درياءَ شاهه** کي پڪاريو، جنهن سندين دانهن اونائي: اوچتو هڪ جوان، گهوڙي تي سوار ٿيل، پاڻيءَ مان پر گهٽ ٿيو ۽ مرک شاهه کي وڃي سمجهايائين ته ڪنهن به حاڪم کي زور زبردستي ڪرڻ نه جڳائي، ۽ هندن توڙي مسلمانن کي پاڻ ۾ ڀائرن جيان ميٺ محبت ۾ گڏ گذارڻ گهرجي. مرک شاهه سندس ڪي معجزا ڏسي حيران ٿيو ۽ هندن توڙي مسلمانن سان هڪجهڙي هلت هلڻ جو اقرار ڪيائين. انهيءَ اوتاري پرش سگهوئي پوءِ نصرپور جي شهر ۾ رتني نالي هڪ ڀائيبند جي گهر ۾ جنم لڌو، ۽ اهو **”اڏيرو لال“** (Uddhero Laal) سڏجي ٿو. سنسڪرت ۾ ”اُڊو“ معنيٰ پاڻي، جنهن ۾ ورڻ ديوتا رهي ٿو، تنهنڪري **ورڻ ديوتا** کي **اُڊوراج**. اُڊو ور چئبو آهي. انهيءَ **”اُڊوور“** لفظ جو اُچار ڦري ٿيو آهي **”اڏيرو“**، ۽ هُو **ورڻ ديوتا** جو اوتار ليکجي ٿو. سندس جنم وڪرمي سنبت 1007 ۾ چيٽي چنڊ (ٻيج تٿ) تي شڪروار (جمعي) جي ڏينهن ٿيو هو. اهو ڏينهن هاڻ **”ٿاروُن“** سڏجي ٿو. جنهن جو اچارڪي ”ٺارؤ“ به ڪن (جيئن ”ٺارومل“). درياءَ جا شيوڪ انهيءَ ڏينهن گوشت ۽ شراب ڪونه ورتائين. اهو **”ٺاروُ“** يا **”ٿاروُ“** اصل ۾ آهي. سنسڪرت لفظ **”سٿاروُ“**، معنا بيهڪ وارو يعني محڪم يا **سدائين قائم**. اهو ڌڻيءَ جو هڪ صفاتي نالو آهي، جو **اڏيري لال** تي به رکيو اٿن. هو سدائين قائم آهي، تنهنڪري **”امر لال“** (Amar Laal) به سڏجي ٿو. ”اَمر“ معنا **نه مرندڙ**، يعني سدائين جيئرو، انهيءَ ڪري **”زنده پير“** به ڪوٺجي ٿو. اڄ تائين هندن توڙي ڪيترن مسلمانن جو منجهس اعتقاد آهي، اُڏيري لال جي درگاهه جا مجاور مسلمان آهن ۽ کيس **”شيخ طاهر“** ڪري ڪوٺين ٿا. سنڌي سال چيٽ مهيني کان وٺي شروع ٿئي ٿو، ۽ اڏيري لال به **چيٽي چنڊ** ('Chettee chand) جي ڏينهن جنم ڌاريو هو، تنهنڪري چيٽ جو مهينو دهلن دمامن، ڇيڄن ڇڻڪارن ۽ ملاکڙن ميلن سان شروع ٿيندو آهي. 

## '''درياناٿ ۽ دياناٿ'''
گورکناٿ سان لاڳاپيل هڪ روايت آهي، خاص طور تي انهن هندو سنڌين ۾ جيڪي 1947ع کان پوءِ هندستان لڏي ويا. سنڌي هندن طرفان پوڄيل درياهه ديوتا، اڏيرو لال، بابت چيو وڃي ٿو ته کيس گورکناٿ دِيڪشا ڏني ۽ “الک نرنجن” نالي گرو-منتر عطا ڪيو. پر اڏيرو لال جي عقيدتي شاعري، جيڪا “پنجرن” جي نالي سان مشهور آهي، اهڙي ڪنهن حواله جو ذڪر نٿي ڪري. ان جي باوجود، جارج برگز اڏيرو لال جي ڪنڦٽا وابستگي جو ذڪر ڪري ٿو. برگز جو خيال آهي ته اوڏيرو لال، جيڪو هتي درياناٿ جي نالي سان وڌيڪ سڃاتو وڃي ٿو، درياپنتھ جو بنياد وڌو، جيڪو ڪنڦٽن جي هڪ شاخ آهي؛ جيتوڻيڪ اها پوءِ مکيه شاخن کان الڳ ٿي وئي ۽ آخرڪار آزاد صورت اختيار ڪئي. برگز موجب، درياپنٿ اصل گورک پنٿين جي “هيٺ پنٿ” سان واسطو رکي ٿو. هيٺ پنٿ يا هيٺناٿ پنٿ، لڪشمڻ ناٿ قائم ڪيو، جيڪو پنجاب ۾ ٽِلا تي گورکناٿ جو جانشين هو. تنهن هوندي به، هتي ڪيترائي نقطا آهن جيڪي شڪ جوڳا لڳن ٿا. پهريون اهو ته برگز ڪٿي به ڪو حوالو نٿو ڏئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن اها ڄاڻ ناٿن جي زباني روايتن مان ورتي. هو گورکناٿي شاخن جون جيڪي يارهن فهرستون ڏئي ٿو، تن ۾ درياناٿ يعني اڏيرو لال جو نالو صرف ٻه ڀيرا اچي ٿو، اهي به زباني فهرستن ۾. ٻي فهرست، جيڪا سرينگر ۾ ڏني وئي، ان ۾ “دريا” جو نالو آهي، نه درياناٿ؛ البت هڪ ٽين فهرست ديوي پتن ۾ پڙهي وئي. پر بنيادي نالو “ناٽيسري” آهي، جيڪو آخرڪار لڪشمڻ ناٿ جو نالو آهي. بغير ڪنهن وضاحت جي، برگز وڌيڪ لکي ٿو ته “رتن ناٿي به درياناتھي شمار ڪيا ويندا آهن”. رتن ناٿ ڀرتھري جو مشهور شاگرد هو ۽ پشاور ۾ رهيو.علمي نقطه نظر کان، تنهنڪري برگز جي هن نظريي کي قبول ڪرڻ ڏکيو آهي. وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته هي سڃاڻپ ڪيئن وجود ۾ آئي. ڪجهه مخبرن واقعي درياناتھ جو نالو ڏنو. منهنجو خيال آهي ته برگز کيس دريا شاهه، يعني سنڌو درياهه جي ديوتا، طور ڏسڻ ڏانهن مائل هو. پوءِ هندو سنڌين برگز کي پڙهي اهو نتيجو ڪڍيو ته کيس گورکناٿ دِيڪشا ڏني هئي. پر برگز جي پنهنجي بيان موجب به اهو درست ناهي، ڇاڪاڻ ته سندس نسخي ۾ دريا شاهه، لڪشمڻ ناٿ جو شاگرد هو، ۽ لڪشمڻ ناٿ پاڻ گورکناٿ جو پيروڪار هو. ٻيو مسئلو درياناٿ (يعني اڏيرو لال) ۽ دياناٿ نالي شخص جي وچ ۾ مبهم سڃاڻپ سان لاڳاپيل آهي. اڏيرو لال شهر، جتي سندس مکيه درگاهه آهي، هڪ اهم ناٿ مرڪز طور ذڪر ڪيو ويندو آهي. برگز موجب، دياناٿ هڪ سادو (سنياسي) هو، جيڪو غار ۾ رهندو هو . دياناٿ جو گورکناٿ سان لاڳاپو آهي، پر ڪهاڻي موجب سندن ملاقات ٺٽي جي ڏکڻ ۾ ٿي، جڏهن ته اڏيرو لال جو مقام حيدرآباد جي اتر ۾ آهي. نالن جي مشابهت مونجهارو پيدا ڪري ٿي، خاص ڪري جڏهن ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ گورکناٿ ۽ ڪنڦٽن سان لاڳاپيل ڪو ديالال يا دريالال نٿو ملي. تنهنڪري امڪان آهي ته دياناٿ کي درياناٿ سان گڊ مڊ ڪيو ويو هجي. برگز شايد ٻه الڳ ذريعا استعمال ڪيا، ۽ اهو ئي سبب آهي جو هو انهن کي هڪ ئي شخص طور سمجهي نه سگهيو. جيتوڻيڪ ماڳ جا آثار گهڻو مددگار ناهن، پر تاريخي تسلسل ڪجهه وضاحت ڏئي سگهي ٿو. واضح طور تي ڌيان ڏهين صديءَ تي آهي. اهو ئي دور آهي جڏهن ڏديرو لال جي زندگي بيان ڪئي وڃي ٿي ۽ هو يارهين صديءَ جي شروعات ۾ درياپنٿ قائم ڪري ٿو.

## لوڪ ڪهاڻيون

### ڏند ڪٿائي بيان
هندوئن ۽ مسلمانن جي ڊگهي هم آهنگي واري دور کان پوءِ ٺٽي جو هڪ نئون امير ميرڪ شاهه تخت تي ويٺو. پنهنجن صلاحڪارن جي چوڻ تي هن حڪم ڏنو ته سڀ مقامي هندو اسلام قبول ڪن، نه ته کين قتل ڪيو وڃي. هندوئن سنڌو درياهه کان دعا گهري، جنهن واعدو ڪيو ته ورڻ ديو ٻار جي روپ ۾ اچي ايندڙ آفت کي روڪيندو.
وڪرَم سنوت 1007 (950ع)، چيٽ مهيني جي چيٽي چند جي ڏينهن، لوهانا ذات جي هڪ مقامي هندو گهراڻي ۾ جهولي لال جو جنم ٿيو.
جلد ئي امير ميرڪ شاهه کي خبر پئي ته ماڻهو هڪ ٻار کي ديوتا جو اوتار سمجهي پوڄا ڪري رهيا آهن. هن پنهنجي وزيرن کي جاچ لاءِ موڪليو. وزيرن ٻڌايو ته ٻار ڪڏهن نوجوان سورما بڻجي ويندو هو، ڪڏهن پوڙهو ماڻهو، ۽ ڪڏهن وري ٻار؛ ڪڏهن هو مڇيءَ تي ويهي سنڌو درياهه ۾ هلندو هو؛ ۽ ڪڏهن حڪيم جهڙو گفتگو ڪندو هو. سنڌي عقيدي موجب هن ٻين به معجزا ڪيا، جهڙوڪ نصيرپور وٽ سنڌو ۾ داخل ٿي بُڪُر وٽ ظاهر ٿيڻ.
ميرڪ شاهه خوفزده ٿيو، پر سندس صلاحڪار پنهنجي فيصلي تي قائم رهيا. آخرڪار امير پاڻ جهولي لال سان مليو. جهولي لال کيس سمجهايو ته هندو ۽ مسلمان هڪ ئي خدا تي ايمان رکن ٿا، ۽ قرآن مجيد زبردستي مذهب مٽائڻ کان منع ڪري ٿو.
صلاحڪارن جي ضد تي امير کيس قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر محل ۾ اوچتو باهه ۽ ٻوڏ اچي وئي. پوءِ ميرڪ شاهه پنهنجو حڪم واپس ورتو، فرمان منسوخ ڪيو ۽ جهولي لال کان معافي گهري.
ان کان پوءِ جهولي لال کي مسلمانن سميت ڪيترائي پوئلڳ مليا. هن امير کي هدايت ڪئي ته هڪ باهه هميشه ٻاري رکي وڃي، جيڪا سندس دائمي موجودگي جي ياد ڏياري.

### مختلف روايتون
جهولي لال جي ڪهاڻي ويهين صديءَ کان اڳ لکيل علائقائي تاريخن ۾ نه ملي ٿي. اڪثر روايتون سنڌي قومي هم آهنگي ۽ برداشت تي زور ڏين ٿيون، پر تفصيل مختلف آهن. سنڌي مسلمانن پڻ جهولي لال بابت پنهنجون روايتون ٺاهيون آهن.

#### هندو روايتون
جهولي لال جو جنم نالو مختلف روايتن ۾ اُڏيرولال، امرلال يا درياساهب ملي ٿو. ڪٿي کيس وشنو جو اوتار سڏيو ويو آهي، ته ڪٿي ورڻ ديو جو روپ. ڪٿي ميرڪ شاهه فوري طور تسليم ڪيو، ته ڪٿي جهولي لال کي جنگ ۾ به فتح حاصل ڪرڻي پئي.

## ميلا

### چيٽي چند
چيٽي چند جشن چيٽ مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي، جيڪو بهار ۽ فصل جي اچڻ سان گڏ اُڏيرولال جي جنم ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو. سنڌي هندو هن ڏينهن کي نئين سال طور پڻ ملهاين ٿا.

### چاليو صاحب
چاليو يا چاليهو صاحب چاليهه ڏينهن جو جشن آهي، جيڪو سنڌي هندو ملهاين ٿا ته جيئن جهولي لال جو شڪر ادا ڪن، جنهن کين زبردستي مذهب مٽائڻ کان بچايو. اهو عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ ملهايو ويندو آهي، تاريخون هندو ڪئلينڊر مطابق بدلجن ٿيون.

## درگاهون

### اُڏيرو لال سائين

جهولي لال جي درگاهه مٽياري ضلعي ۾ واقع آهي، جيڪا سنڌ ۾ آهي. هندو ۽ مسلمان هتي گڏجي عبادت ڪن ٿا.

### جهولي لال تيرٿڌام
ڀارت ۾ سنڌي هندن ڪڇ، گجرات ۾ جهولي لال تيرٿڌام نالي هڪ مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز قائم ڪيو آهي. هتي جهولي لال جو 100 فوٽ اوچو مجسمو، ميوزيم، ڌيان مرڪز ۽ ثقافتي هال موجود آهي.

## شڪل ۽ علامتون

* عام تصوير ۾ جهولي لال کي ڏاڙهي واري بزرگ طور ڏيکاريو ويندو آهي، جيڪو پدماسن ۾ ڪملي گل تي ويٺو آهي، جيڪو پلو مڇي تي رکيل هوندو آهي.
* ڪڏهن کيس هٿ ۾ مذهبي ڪتاب ۽ جاپ مالا سان ڏيکاريو ويندو آهي.
* سون جو تاج، مور جو پن، ۽ شاهي لباس سندس علامتون آهن.
* کيس ڪڏهن زعفراني پوشاڪ ۾ به ڏيکاريو ويندو آهي، جيڪا پاڪيزگي ۽ عقيدت جي علامت آهي.
* هڪ روايت موجب هو ٽي هٿ رکي ٿو ۽ مقدس ڪتاب ۽ جاپ مالا کڻي ٿو.

## ٻاهرين ڳنڍڻيون
* سنڌين بابت معلومات
* جهولي لال
* سنڌي ديوتا جهولي لال

زمرو:علائقائي هندو ديوتا
زمرو:هندو لوڪ ديوتا
زمرو:سنڌ ۾ هندو ڌرم
زمرو:سنڌي هندو بزرگ

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:مذهبي شخصيتون