ھباري گھراڻو

**ھباري گھراڻو** (، ) ھڪ عرب نسل جي سلطنت ھئي، جنھن 854 کان لڳ ڀڳ 1024 تائين سنڌ جي وڏي حصي تي نيم خودمختيار *امارت* طور حڪومت ڪئي. 854 عيسويءَ ۾ عمر بن عبدالعزيز الھباري جي حڪومت سان شروعات ڪندي، ھي علائقو 861ع ۾ عباسي خلافت کان عملي طور نيم خودمختيار ٿي ويو، جيتوڻيڪ نالي ماتر وفاداري بغداد ۾ ويٺل عباسي خليفي سان جاري رکي وئي. ھباري اقتدار جي قيام سان سنڌ تي اموي ۽ عباسي خلافتن جي سڌي حڪومت جو دور ختم ٿيو، جيڪو 711ع ۾ شروع ٿيو ھو.
ھباري حڪمرانن جو مرڪز منصوره شھر ھو، ۽ اھي مرڪزي ۽ ڏاکڻي سنڌ تي ارور کان ڏکڻ تائين حڪومت ڪندا ھئا، جيڪو اڄ جي جديد شھر سکر جي ويجهو ھو. ھباري حڪمراني 1026ع تائين جاري رهي، جڏھن سلطان محمود غزنوي کين شڪست ڏني، منصوره کي تباهه ڪيو ۽ علائقي کي غزنوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو، جنهن سان سنڌ ۾ عرب حڪومت جو خاتمو ٿيو.

**هباري خاندان** جو ذڪر مشهور تاريخي تذڪرن جهڙو: فتوح البلدان،  تاريخ يعقوبي ابن حزم جي ڪتاب جمهرة انساب العرب، زبير بن بڪارجي ڪتاب جهمرة نسب قريش ۽اصطخري ابن حوقل ۽ بشاري مقدسي جي سفر نامن ۾ ملي ٿو انهن مٿين بيان ڪيل حوالن مطابق هن خاندان جي وڏي عمر جي پڙ ڏاڏي منذر بن زبير سنڌ ۾ مقررڪيل عرب گورنر حَڪم بن عوانه ڪلبي (730-742ع)سان گڏ سنڌ ۾ نوڪري ڪئي.هو ڪجهه وقت کان پوءِ هتان ڇڏي ويو ۽ 732ھ ڌاري وفات ڪيائين، ان کانپوءِ سندس پٽ عبدالعزيز سنڌ ۾ آيو ۽ منصوره جي ڀرسان، بانيه، ۾ سڪونت اختيار ڪيائين، وقت گذرندي سندس فرزند عمر سنڌ ۾ هڪ طاقتور سردار جي حيثيت حاصل ڪئي، 227ھ/842ع ڌاري، معتصم با ا﷢ جي وفات کان پوءِ سنڌ ۾ جڏهن قبا ئلي جهڳڙن منهن ڪڍيو ته هن سنڌ جي گورنر عمران بن موسيٰ کي قتل ڪيو، جنهن بنو نضار ۽ يمني قبيلن جي جيهڙي ۾ يمني قبيلي جو ساٿ ڏنو هو.سن 232ھ/847ع ڌاري متوڪل جي جائنشينيءَ کان اڳ سنڌ جو گورنرهارون بن ابي خالد 240ھ/854ع ۾ وفات ڪري ويو، ته عمر بن عبدالعزيز خليفي متو ڪل کي لکي موڪليو جيڪڏهن کيس منصوره ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو وڃي ته هو ملڪ ۾ پوري طرح امن قائم ڪرڻ لاءِ ذميدار ٿيندو کيس گورنر مقرر ڪيو ويو ۽ خليفي متوڪل جي حڪومت (240ھ/854ع-247ھ/861ع) جي ستن سالن تائين عمر بن عبدالعزيز ھباري سنڌ جو گورنر رهيو، متوڪل جي وفا بعد جڏهن فساد شروع ٿيا ته عمر بن عبدالعزيز سنڌ جي آزاد حاڪم هئڻ جو اعلان ڪيو. ان طرح هن منصوره ۾ پنهنجي خاندان جي حاڪميت جو بنياد رکيو، ۽ پوءِ عمر بن عبدالعزيز جي گهراڻي ڪافي مدت تائين گاديءَ جي شهر  منصوره مان ملڪ تي حڪومت ڪئي، سنڌ ۾ حبّاري سلطنت جو خاتمو غالباً غزنوي حڪمران محمود غزنوي جي سنڌ ۾ اچڻ سان ٿيو، جيڪو تقريباً 416هه (1025ع) ۾، گجرات ۾ سومنات جي فتح کان پوءِ ٿيو. سنڌ ۾ محمود جي هن مهم جو ذڪر ڪندڙ واحد همعصر ماخذ غالباً ديوانِ فرخي آهي، جيڪو فارسي شاعر ابوالحسن علي بن جلگ فرخي (وفات: 429هه / 1037–38ع) لکيو. هو المنصوره تي حملي ۽ حفيف جي فرار جو ذڪر ڪري ٿو، پر اهو واضح نٿو ڪري ته هي حڪمران سومرو هو يا حبّاري
. منصورہ جي کنڊرن ۾ بازار مان هٿ آيل سڀئي سڪا يا ته حبّاري دور جا آهن يا حبّاري نموني جا لڳن ٿا. بازار جي شروعاتي سطحن ۾ ملندڙ سڪا شايد سلطنت جي آخري اميرن جي وجود جي تصديق ڪن ٿا. انهن مان گهڻا سڪا اڻ پڙهيل (غير واضح) آهن، پر ٻن سڪن تي احمد جو نالو آهي ۽ هڪ سڪي تي عمر جو نالو ملي ٿو. ساڳين سطحن مان ٽي سڪا ٺاهڻ جا سانچا به مليا آهن، جيڪي اهو ظاهر ڪن ٿا ته ان وقت شهر ۾ ٽڪسال (mint) موجود هئي

## تاريخ

### پسمنظر

وڏي سنڌ جو علائقو پهريون ڀيرو 711 عيسويءَ ۾ عرب اسلامي حڪمراني هيٺ آيو، جڏهن اموي جنرل محمد بن قاسم هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ اهو علائقو مسلم سلطنت جو اوڀر وارو صوبي بڻيو. ان وقت جو صوبو موجوده پاڪستاني صوبي سنڌ کان گهڻو وڏو هو، جنهن ۾ مڪراني ساحل، مرڪزي بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب شامل هئا، جيڪي گڏجي اڄ جي پاڪستان جي وڏي حصي سان مشابهت رکندا هئا. صوبي جي اندروني انتظام جو گهڻو حصو مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ويو، نه ڪي عرب فاتحن کي.

عرب بيانن موجب، ابتدائي فتح وقت مرڪزي ۽ ڏکڻ سنڌ ۾ گهڻو ڪري ٻڌ مت جا پوئلڳ رهندا هئا، جيڪي پراڻي گادي واري شهر ارور کان ڏکڻ علائقن ۾ آباد هئا، پر انهن علائقن ۾ وڏي هندو آبادي به موجود هئي. مٿئين سنڌ ۾ ٻڌ مت جا پوئلڳ گهٽ هئا ۽ اتي گهڻو ڪري هندو آباد هئا. سنڌ ۾ ٻڌ مت جي موجودگي جو ذڪر چيني سياح شوان زانگ پڻ ڪيو، جنهن عرب فتح کان ٿورو اڳ سنڌ جو دورو ڪيو هو، ۽ ڪوريائي راهب هيچو پڻ عرب فتح کان پوءِ سنڌ ۾ آيو هو.

سنڌ تي اموي حڪمراني جلد ئي 750 عيسويءَ ۾ عباسي خلافت جي هٿان ختم ٿي وئي، جنهن جو مرڪز بغداد هو. عباسي گورنر هشام بن عمرو التغلبی سنڌ ۾ خلافت جي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. نائين صديءَ جي شروعات ۾ عباسي اختيار ڪمزور ٿيڻ لڳو. سنڌ جي گورنر بشر بن داود المحلبي خلافت خلاف بغاوت ڪئي، پر پوءِ معافي جي بدلي ۾ سرنڊر ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ به عباسي اقتدار گهٽجندو رهيو، جنهن سبب وڏي سنڌ ۾ پنج نيم خودمختيار عرب رياستون قائم ٿيون، جن جا مرڪز منصوره، ملتان، خضدار ۽ مشڪي هئا.

### ھباري امارت

هباري قريش قبيلو هو، جنهن اسلام کان اڳ به نجد جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو ۽ اموي دور ۾ وڌيڪ نمايان ٿيو. عمر بن عبدالعزيز الھباري جا ابن ڏاڏا پنج يا ڇهه نسل اڳ سنڌ ۾ عرب آبادڪارن طور اچي ويٺا هئا. هن خاندان ڳوٺ ’’بنيا‘‘ ۾ زرعي زمين حاصل ڪئي ۽ زراعت ۽ واپار ذريعي مقامي عرب آبادي ۾ اثر وڌو.

نائين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ عرب قبيلن عباسي دور ۾ بغاوت ڪئي. 841–842 عيسويءَ ۾ يمني ۽ حجازي قبيلن وچ ۾ تڪرار دوران عمر بن عبدالعزيز الھباري جي حجازي ڌر سنڌ جي عباسي گورنر عمران بن موسيٰ برمڪي کي قتل ڪيو، جنهن کان پوءِ عمر عملي طور سنڌ جو حڪمران بڻجي ويو. تاريخدان يعقوبي موجب، 854 عيسويءَ ۾ عباسي خليفي المتوڪل کيس باضابطه گورنر مقرر ڪيو. 861 عيسويءَ ۾ المتوڪل جي وفات کان پوءِ عمر پاڻ کي آزاد حڪمران طور قائم ڪيو، پر جمعي جي خطبي ۾ عباسي خليفي جو نالو پڙهائيندو رهيو، جنهن سان بغداد واري خليفي سان رسمي وفاداري برقرار رهي.

هباري رياست کي ’’منصوره‘‘ جي نالي سان سڃاتو ويو، جيڪو 883 عيسويءَ ۾ سندن گادي بڻيو. هن رياست جو ڪنٽرول عربي سمنڊ کان وٺي ارور تائين ۽ مرڪزي بلوچستان ۾ خضدار تائين هو. ارور جي ڀرپاسي وارو علائقو مقامي هندو راجا جي هٿ ۾ رهيو، جيڪو هباري امير جو ماتحت هو.

وڏي سنڌ جا ٻيا علائقا عباسي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ هباري قبضي ۾ نه رهيا. بني منبه ملتان ۾ امارت قائم ڪئي، جڏهن ته بني معدن مڪراني علائقي ۾ امارت قائم ڪئي ۽ پوءِ مشڪي تي به قبضو ڪيو. هباري نائين صديءَ جي آخر تائين ’’توران‘‘ (موجوده خضدار) تي حڪمراني ڪئي، جتي مغیره بن احمد آزادي جو اعلان ڪري پنهنجي گادي ’’ڪيجيڪانان‘‘ (موجوده ڪلات) منتقل ڪئي. عباسي خلافت کان علحدگيءَ کان پوءِ به انتظامي نظام گهڻو تبديل نه ٿيو ۽ اموي ۽ عباسي طرز تي حڪومت جاري رهي.

عمر بن عبدالعزيز الھباري لڳ ڀڳ 884 عيسويءَ تائين حڪومت ڪئي. پوءِ سندس پٽ عبدالله بن عمر 914 تائين حڪمران رهيو، ۽ ان کان پوءِ عمر بن عبدالله 943 تائين حڪومت ڪئي. ابتدائي ٽن حڪمرانن جي دور ۾ فارس کان ايندڙ واپاري قافلا منصوره مان گذري هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ويندا هئا. هن واپار منصوره کي امير شهر بڻايو، جنهن جو ذڪر اصطخري، ابن حوقل ۽ المقدسي جهڙن سياحن ڪيو آهي.

هباري خاندان جا وڌيڪ پنج امير 1025 عيسويءَ تائين منصوره تي حڪمران رهيا. پوءِ رياست صفاري ۽ ساماني حڪمرانن جي اثر هيٺ آئي، ۽ آخرڪار 1026 عيسويءَ ۾ غزنوي سلطنت طرفان فتح ڪئي وئي. محمود غزنوي عباسي خلافت کي حقيقي خلافت سمجهندو هو ۽ هباري حڪمرانن کي اموي اثر جو تسلسل تصور ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته هو اصل ۾ اموي دور ۾ سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا هئا.

## ھباري امارت جي خاتمي جو دور

ھن خاندان جي حڪمراني جو خاتمو عباسي خلافت جي هٿان نه ٿيو، ۽ ذريعن واضح طور بيان نه ڪيو آهي ته سندن حڪومت ڪيئن ختم ٿي. ڪتاب "السند" جي مصنف موجب، عبدالله بن عمر الهباري جي دور ۾ هڪ شيعي داعي منصوره ۾ داخل ٿيو ۽ اتان جي معزز ماڻهن سان رابطو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو اتي شيعه مذهب ڦهلائڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو، تنهنڪري هو ملتان ڏانهن هليو ويو. ان کان پوءِ داعي هڪ پٺيان هڪ ملتان ويندا رهيا، جتي هو شيعه مذهب ڦهلائڻ ۾ ڪامياب ٿيا.

375 هجري ۾ البشاري جڏهن منصوره جو دورو ڪيو ته هن لکيو ته اتي اڃا به هباري امارت جي حڪمراني هئي، ۽ اهي شيعه مذهب جا پوئلڳ نه هئا، جڏهن ته ظاهري مذهب پکڙجڻ لڳو هو. جڏهن عباسي خلافت کي شيعي داعي جي اچڻ جي خبر پئي ته هنن قاضي محمد بن ابي الشوارب کي منصوره جو قاضي مقرر ڪري صورتحال سنڀالي.  

المسعودي جڏهن 303 هجري ۾ منصوره آيو ته هن ذڪر ڪيو ته قاضي ابي الشوارب خاندان مان هو ۽ سندس امير عبدالله الهباري سان رشتيداري هئي. هن اهو به لکيو ته منصوره جا ڪجهه رهواسي تازن سالن ۾ شيعه مذهب اختيار ڪري چڪا هئا.

هباري امارت جي خاتمي جو سبب عباسي خليفي جي پاليسيءَ ۾ تبديلي نه هئي، نه ئي منصوره جي ماڻهن جو مذهبي لاڙو سڌو سنئون سبب بڻيو، پر قبيلائي تڪرار، اندروني سياسي اختلاف ۽ منصوره مان پيدا ٿيندڙ سياسي حالتن سبب امارت ڪمزور ٿي ۽ آخرڪار اقتدار شيعه اثر هيٺ اچي ويو.

## ھباري امارت جا حڪمران

* عمر بن عبدالعزيز الهباري (240ھ – 270ھ / 855 – 884)
* عبدالله بن عمر الهباري (270ھ – 301ھ / 884 – 913)
* عمر بن عبدالله بن عمر الهباري (913–943)
* محمد بن عبدالله (943–973)
* علي بن عمر (973–987)
* عيسيٰ بن علي
* منبي بن علي بن عمر (987–1010)
* خفيف (سُمرا خاندان) (1010–1025)

## عمر بن عبدالعزيز الهباري

عمر بن عبدالعزيز الهباري نائين صديءَ ۾ سنڌ ۾ هباري خاندان جو باني هو. هن 854 عيسويءَ کان پنهنجي وفات 883 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ ٽيهه سال حڪومت ڪئي.

## عبدالله بن عمر

عبدالله بن عمر بن عبدالعزيز الهباري (پيدائش 851 – وفات 913) هباري خاندان جو ٻيو امير هو. هن 884 عيسويءَ ۾ پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي ۽ 913 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ ٽيهه سال حڪمراني ڪئي.

## پڻ ڏسو
* سنڌ جي بادشاهن جي فهرست

## حوالا

زمرو:بلوچستان جي تاريخ
زمرو:پنجاب جي تاريخ
زمرو:سنڌ جي تاريخ