ساموا

**ساموا** يا **ساموآ** , (ساموائي ٻولي ۾ Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa) پولينيشيا ۾ واقع اوشيانيا جو هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، جيڪو ڏکڻ پيسفڪ سمنڊ ۾ اچي ٿو . هي ملڪ ٻه وڏن ٻيٽن تي مشتمل آهي: سَوائيئي (Savaiʻi) ۽ اوپولو (Upolu). ان سان گڏ ٻه ننڍا، آباد ٻيٽ مانونو (Manono) ۽ اپوليما (Apolima)، ۽ ڪيترائي ننڍا غيرآباد ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن ۾ اليپاتا ٻيٽ (نوʻوتيلي، نوʻولوئا، فانوآتپو ۽ ناموا) شامل آهن. ساموا، آمريڪن ساموا کان لڳ ڀڳ 64 ڪلوميٽر اولهه، ٽونگا کان 889 ڪلوميٽر اتر-اوڀر، فجي کان 1152 ڪلوميٽر اتر-اوڀر، والس ۽ فوتونا کان 483 ڪلوميٽر اوڀر، ٽووالو کان 1151 ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر، ٽوڪيلو کان 519 ڪلوميٽر ڏکڻ، هوائي کان 4190 ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر، ۽ نيئوئي کان 610 ڪلوميٽر اتر-اوڀر ۾ واقع آهي. گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر اپيا آهي.
تقريباً 3,500 سال اڳ لاپيٽا قوم ساموائي ٻيٽن کي دريافت ڪري آباد ڪيو. هنن ساموان ٻولي ۽ ساموان ثقافتي سڃاڻپ کي ترقي ڏني. سامونڊي سفر ۾ مهارت سبب، ويهين صدي کان اڳ يورپي ڳولا ڪندڙن سڄي ٻيٽ گروهه، جنهن ۾ آمريڪن ساموا به شامل هو، کي “نييويگيٽر آئلينڊز” سڏيو.
1899ع ۾ ٽرائي پارٽائيٽ ڪنوينشن کان پوءِ، ملڪ جرمن سلطنت جي نوآبادي بڻيو ۽ “جرمن ساموا” جي نالي سان سڃاتو ويو. آگسٽ 1914ع ۾ پهرئين عالمي جنگ جي شروعات تي نيوزيلينڊ جي فوجن بنا رت وهائڻ جي جرمن ساموا تي قبضو ڪيو، جنهن سان جرمن انتظام ختم ٿي ويو. 1920ع ۾، قومن جي ليگ (League of Nations) جي مينڊيٽ هيٺ نيوزيلينڊ سرڪاري طور علائقي جو ڪنٽرول سنڀاليو، ۽ اهو علائقو ويسٽرن ساموا سڏجڻ لڳو. 1946ع ۾ گڏيل قومن جي ٽرسٽ ٽيريٽري بڻجڻ کان پوءِ، ويسٽرن ساموا 1 جنوري 1962ع تي آزادي حاصل ڪئي ۽ 4 جولاءِ 1997ع تي سرڪاري طور پنهنجي اڳوڻي نالي ساموا ڏانهن موٽي آيو.
ساموا هڪ واحد رياستي (يونٽري) پارلياماني جمهوريت آهي، جنهن ۾ 11 انتظامي ضلعن تي ٻڌل ڍانچو موجود آهي. ملڪ کي 15 ڊسمبر 1976ع تي گڏيل قومن جي ميمبرشپ ملي. ساموا قومن جي دولت مشترڪه (ڪامن ويلٿ آف نيشنز)، غيرجانبدار تحريڪ (نان الائينڊ موومينٽ) ۽ پيسفڪ آئلينڊز فورم جو پڻ ميمبر آهي. ٻيٽ جي دفاع جي ذميواري نيوزيلينڊ ڊفينس فورس وٽ آهي.

## نالي جو اشتقاق

ساموا نالي جو مطلب “مقدس مرڪز” آهي. هي نالو لسانياتي طور هڪ مرڪب مان ٺهيل آهي، جنهن ۾ ساموائي ٻولي جا ٻه لفظ شامل آهن: sa (مقدس) ۽ moa (مرڪز). متبادل طور، هن نالي جي نسبت يا ته ڪنهن مقامي سردار ساموا سان ڏني وڃي ٿي، يا وري هڪ مقامي لفظ سان، جنهن جو مطلب “موئا جو هنڌ” آهي، موئا هڪ اهڙو پکي هو جيڪو هاڻي ناپيد ٿي چڪو آهي؛ جيتوڻيڪ اهو پکي رڳو نيوزيلينڊ مان ئي سڃاتو ويندو هو
.
1962ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ملڪ جو سرڪاري نالو “اولھندي ساموا واري آزاد رياست” هو، جيڪو عام طور “ويسٽرن ساموا” جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. 4 جولاءِ 1997ع کان ملڪ پنهنجو نالو بدلائي “ساموا” رکيو. هن تبديليءَ تي ويجهي آمريڪن ساموا طرفان احتجاج به ٿيو، جڏهن ته پراڻو نالو اڃا تائين ڪجهه حوالن ۾ استعمال ٿئي ٿو، خاص طور تي ان جي .ws ٽاپ-ڊومين ۾.

## تاريخ

ڏسو: ساموا جي تارخ

### ارضياتي تاريخ
ساموا جا ٻيٽ ميائوسين دور ۾ ٺهيا هئا. گذريل 20 لک سالن دوران ساموا جي ٻيٽن جي سلسلي (آرڪيپيلاگو) ۾ آتشي گرم ھنڌن سان لاڳاپيل سرگرميون جاري رهيون آهن، جيڪي ساموا جي آتش فشاني نظام سان وابسته آهن۔

### شروعاتي تاريخ

ساموا کي لاپيٽا قوم (آسٽرو نيشيائي ماڻھو، جيڪي اوشياني ٻوليون ڳالهائيندا هئا) دريافت ڪري آباد ڪيو، جيڪي ٻيٽن واري ميلانيشيا مان سفر ڪري آيا هئا. ساموا ۾ ملندڙ سڀ کان قديم انساني آثار لڳ ڀڳ 2,900 کان 3,500 سال پراڻا آهن. اهي آثار موليفانوئا ۾ واقع هڪ لاپيٽا ماڳ تان هٿ آيا، ۽ سائنسدانن جون تحقيقاتي نتيجون 1974ع ۾ شايع ڪيون ويون..
جديد دور ۾ ساموان ماڻهن جي اصل بابت پولينيشيائي جينيات، لسانيات ۽ انسانيات جي سائنسي تحقيق ذريعي اڀياس ڪيو ويو آهي. جيتوڻيڪ هي تحقيق اڃا جاري آهي، پر ڪيتريون نظريون پيش ڪيون ويون آهن. هڪ نظريي موجب، اصل ساموائي آسٽرو نيشيائي هئا، جيڪي لاپيٽا ماڻهن جي اوڀر طرف آخري توسيعي مرحلي دوران ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ميلانيشيا مان 2500 کان 1500 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ اچي آباد ٿيا..
ساموا، فجي ۽ ٽونگا جي وچ ۾ ويجها سماجي، ثقافتي ۽ جينياتي لاڳاپا قائم رهيا. آثارِقديمه جو رڪارڊ، زباني روايتن ۽ مقامي نسب نامن جي تائيد ڪري ٿو، جيڪي ڏيکارين ٿا ته نوآباديءَ کان اڳ واري دور ۾ ساموائي، فجيائي ۽ ٽونگن ماڻهن وچ ۾ ٻيٽن جي وچ ۾ سفر ۽ پاڻ ۾ شاديون ٿينديون رهيون. ساموا جي تاريخ ۾ نمايان شخصيتن ۾ تُوئي مانوʻا جو سلسلو، راڻي سلاماسينا، فاليفا جو بادشاهه فونوتي، ۽ چار تاما ا ʻآئيگا شامل آهن: ماليٽوئا، ٽوپوا تاماسيسي، ماتاʻافا ۽ ٽوئيمالياليʻيفانو. نافانوئا هڪ مشهور عورت جنگجو هئي، جنهن کي قديم ساموان مذهب ۾ الوهي حيثيت ڏني وئي، ۽ جنهن جي سرپرستي ايندڙ ساموائي حڪمرانن وڏي اهميت سان حاصل ڪرڻ چاهي..
اڄ سمورو ساموا پنهنجي ٻن وڏن شاهي خاندانن هيٺ متحد آهي: قديم ماليٽوئا نسب مان نڪتل سا ماليتوئا، جن تيرهين صديءَ ۾ ٽونگن کي شڪست ڏني، ۽ سا ٽوپوا، جيڪي راڻي سلاماسينا جا اولاد ۽ وارث آهن ۽ سندس حڪمرانيءَ کان پوءِ ايندڙ صدين تائين ساموا تي حڪومت ڪندا رهيا. انهن ٻن بنيادي نسبن اندر ساموا جا چار اعليٰ ترين لقب شامل آهن: قديم دور جا وڏا لقب ماليٽوئا ۽ ٽوپوا تاماسيسي، ۽ نسبتاً نوان ماتاʻافا ۽ ٽوئيمالياليʻيفانو لقب، جيڪي اوڻيهين صديءَ جي جنگين دوران نمايان ٿيا، جيڪي نوآبادي دور کان اڳ ٿيون. اڄ جي حالتن ۾ اهي چارئي لقب ساموان ماتائي نظام جي چوٽي تي بيٺل آهن.
يورپين سان رابطو ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيو. ڊچ سياح جيڪب روگيوين 1722ع ۾ ساموان ٻيٽن کي ڏسندڙ پهريون غير پولينيشيائي شخص هو. ان کان پوءِ فرانسيسي ڳولا ڪندڙ لوئي انطوان ڊي بوگين وِل آيو، جنهن 1768ع ۾ انهن کي “نييويگيٽر آئلينڊز” جو نالو ڏنو. 1830ع واري ڏهاڪي کان اڳ رابطو محدود رهيو؛ ان عرصي کان پوءِ لنڊن مشنري سوسائٽي جا برطانوي مبلغ، وهيل شڪار ڪندڙ ۽ واپاري ساموا اچڻ لڳا..

### اوڻيهين صديءَ ۾ ساموا
اوڻيهين صديءَ دوران آمريڪي واپاري ۽ ويل شڪار ڪندڙ جهازن جا دورا ساموا جي شروعاتي معاشي ترقيءَ ۾ بنيادي اهميت رکندڙ هئا. سيلم، ميساچوسٽس مان ايندڙ برگيٽين روسڪوئي (ڪئپٽن بينجمن وينڊرفورڊ) آڪٽوبر 1821ع ۾ ساموا پهچڻ وارو پهريون ڄاتل آمريڪي واپاري جهاز هو، جڏهن ته نانٽڪٽ مان ايندڙ جهاز مارو (ڪئپٽن رچرڊ ميسي) 1824ع ۾ ساموا ايندڙ پهريون رڪارڊ ٿيل آمريڪي ويل شڪار ڪندڙ جهاز قرار ڏنو وڃي ٿو. ويل شڪار ڪندڙ جهاز تازو پيئڻ جو پاڻي، ڪاٺيون ۽ خوراڪ حاصل ڪرڻ سان گڏ، بعد ۾ مقامي ماڻهن کي پنهنجي جهازن تي عملي طور ڀرتي ڪرڻ لاءِ به ايندا هئا. ساموا ۾ ايندڙ آخري ڄاتل ويل شڪار ڪندڙ جهاز مارٽن گورنر هو، جيڪو 1870ع ۾ پهتو.
ساموا ۾ عيسائي مشنري سرگرميون 1830ع ۾ شروع ٿيون، جڏهن لنڊن مشنري سوسائٽي جو مبلغ جان وليمز، ڪُڪ ٻيٽن ۽ تاهيتي مان سفر ڪري ساپا پاليʻي پهتو. هن دور بابت انسانيات جي ماهر باربرا اي. ويسٽ لکي ٿي ته ساموان سماج ۾ جنگي رسمن جو حصو طور سر شڪار (headhunting) پڻ رائج هو، جنهن ۾ جنگجو پنهنجي ماريل دشمن جو سر پنهنجي سردار کي پيش ڪري بهادريءَ جو ثبوت ڏيندو هو.
1892ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa ۾ رابرٽ لوئس اسٽيڦنسن ساموا ۾ اثر رسوخ لاءِ مقابلو ڪندڙ عظيم طاقتن، آمريڪا، جرمني ۽ برطانيا، جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين، ۽ مقامي ساموائي سياسي نظام اندر مختلف ڌرين جي سازشن جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو. اسٽيڦنسن قبيلائي ويڙهن جي باوجود ساموائي ماڻهن جي معاشي سادگي بابت گهري ڳڻتي ظاهر ڪئي. 1894ع ۾، پنهنجي وفات کان ٿورو اڳ، هن ساموان سردارن کي صلاح ڏني ته ملڪ جي بقا لاءِ زمين کي آباد ڪيو وڃي، رستا ۽ باغ ٺاهيا وڃن، وڻن جي حفاظت ڪئي وڃي ۽ پيداوار سمجهي وڪرو ڪئي وڃي؛ ڇو ته جيڪڏهن ساموان پاڻ پنهنجو ملڪ استعمال نه ڪندا ته ٻيا ان تي قابض ٿي ويندا. هن اهڙين حالتن کي هوائي سان ڀيٽيندي بيان ڪيو، جتي ڇڏيل مقامي گرجا گهر سفيد آبادڪارن جي کنڊ جي کيتن وچ ۾ قبرن جي نشانين وانگر بيٺل هئا

هن دور ۾ خاص طور تي جرمنن ساموان ٻيٽن ۾ وڏو تجارتي شوق ڏيکاريو، خاص ڪري اوپولو ٻيٽ تي، جتي جرمن ڪمپنين ڪوپرا ۽ ڪاڪو بين جي پروسيسنگ تي عملي اجارو قائم ڪيو. ساڳئي وقت آمريڪا به پنهنجا دعوائون مضبوط ڪيون، جيڪي هوائي جي پرل هاربر ۽ اوڀر ساموا جي پاگو پاگو خليج ۾ سامونڊي واپار ۽ بندرگاهي مفادن سان لاڳاپيل هيون. آمريڪا مقامي سردارن سان ويجها اتحاد قائم ڪيا، خاص طور ٽوٽُوئيلا ۽ مانوʻا ٻيٽن تي، جيڪي پوءِ آمريڪن ساموا بڻيا.
برطانيا به پنهنجي واپاري ادارن، بندرگاهي حقن ۽ قونصليٽ آفيس جي تحفظ لاءِ فوجون موڪليون. انهن ٽنهي طاقتن جي مداخلت نتيجي طور ساموا ۾ لڳ ڀڳ اٺ سالن تي پکڙيل گهرو ويڙهه شروع ٿي، جنهن دوران هر طاقت ساموان وڙهندڙ ڌرين کي هٿيار، تربيت ۽ ڪڏهن ڪڏهن جنگي فوجون فراهم ڪيون. ساموان بحران مارچ 1889ع ۾ نازڪ موڙ تي پهتو، جڏهن ٽنهي نوآبادي طاقتن پنهنجا جنگي جهاز اپيا بندرگاهه ۾ آندا ۽ وڏي جنگ جو خطرو پيدا ٿيو؛ پر 15 مارچ 1889ع تي آيل هڪ شديد طوفان جنگي جهازن کي نقصان پهچائي يا تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن سان فوجي ٽڪراءُ اوچتو ختم ٿي ويو.
ٻي ساموان گهرو ويڙهه 1898ع ۾ پنهنجي انتها تي پهتي، جڏهن جرمني، برطانيا ۽ آمريڪا ساموان ٻيٽن جي ڪنٽرول بابت سڌي ٽڪراءَ ۾ اچي ويا. اپيا جو گهيرو مارچ 1899ع ۾ ٿيو، جتي امير ماليتوئا تانومفلي پهرئين (تانو) سان وفادار ساموان فوجون طاقتور سردار ماتاʻافا ايوسيڦو سان وفادار باغين جي وڏي فوج طرفان گهيري ۾ آيون. امير تانو جي مدد لاءِ چار برطانوي ۽ آمريڪي جنگي جهازن مان لٿل فوجي دستا شامل هئا، ۽ ڪيترن ڏينهن جي ويڙهه کان پوءِ باغين کي شڪست ملي. 15 مارچ 1899ع تي آمريڪي ۽ برطانوي جنگي جهازن اپيا تي گولا باري ڪئي، جنهن ۾ يو ايس ايس فلاڊليفيا پڻ شامل هئي.

آخرڪار، ٽنهي طاقتن جنگ بند ڪرڻ لاءِ 1899ع جي ٽرائي پارٽائيٽ ڪنوينشن تحت ٻيٽن کي ورهائڻ تي اتفاق ڪيو. هي معاهدو 2 ڊسمبر 1899ع تي واشنگٽن ۾ صحيح ٿيو ۽ 16 فيبروري 1900ع تي ان جي توثيق مٽاسٽا ٿي. ان تحت اوڀر وارا ٻيٽ آمريڪا جي علائقي طور آمريڪن ساموا بڻيا (1900ع ۾ ٽوٽُوئيلا ۽ 1904ع ۾ مانوʻا)، جڏهن ته اولهه وارا—ايراضيءَ ۾ گهڻو وڏا—جرمن ساموا قرار ڏنا ويا. برطانيا ساموا بابت پنهنجون سڀ دعوائون ڇڏيون ۽ بدلي ۾ ٽونگا ۾ جرمن حقن جي خاتمي، بوگين وِل کان ڏکڻ واقع سليمان ٻيٽن، ۽ اولهه آفريڪا ۾ علائقائي ترتيبن مان فائدو حاصل ڪيو.

### جرمن ساموا (1900–1914)

جرمن سلطنت 1900ع کان 1914ع تائين ساموان ٻيٽن جي اولهه حصي تي حڪومت ڪئي. ولهيلم سولف کي نوآباديءَ جو پهريون گورنر مقرر ڪيو ويو. 1908ع ۾ جڏهن غيرتشدد واري مزاحمتي تحريڪ ماو ا پولي (Mau a Pule) اڀري، تڏهن سولف دير نه ڪندي ماو جي اڳواڻ لاوڪي نامولاؤʻولو ماموئي کي جرمن اتر ميريانا ٻيٽن ۾ واقع سائپان ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو..
جرمن نوآبادي انتظاميا “ٻيٽن ۾ رڳو هڪ ئي حڪومت” واري اصول تحت حڪمراني ڪئي. ان ڪري نه ڪو ساموائي تُوپو (بادشاهه) رهيو ۽ نه ئي ڪو عليي سيلي (گورنر جهڙو اعليٰ سردار)؛ البت نوآبادي حڪومت طرفان ٻه فاؤتوآ (صلاحڪار) مقرر ڪيا ويا. تُومُوآ ۽ پولي (اوپولو ۽ ساوائيئي جون روايتي حڪومتون) ڪجهه عرصي لاءِ خاموش رهيون، ۽ زمينن ۽ لقبن سان لاڳاپيل سڀ فيصلا نوآبادي گورنر جي ڪنٽرول هيٺ آيا.
پهريئين عالمي جنگ جي شروعاتي مهيني ۾، 29 آگسٽ 1914ع تي، نيوزيلينڊ ايڪسپيڊيشنري فورس جا فوجي بغير مزاحمت جي اوپولو تي لهيا ۽ جرمن اختيارين کان ڪنٽرول سنڀالي ورتو. اهو قدم برطانيا جي درخواست تي کنيو ويو، جنهن نيوزيلينڊ کان هي “عظيم ۽ تڪڙي شاهي خدمت” انجام ڏيڻ لاءِ چيو هو..

## نيوزيلينڊ جي حڪومت (1914–1961)

پهريئين عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ 1962ع تائين، نيوزيلينڊ اولهه ساموا تي حڪومت ڪئي. شروعات ۾ اهو علائقو ليگ آف نيشنز جي سرپرستي هيٺ ڪلاس سي مينڊيٽ طور نيوزيلينڊ جي حوالي ڪيو ويو، ۽ پوءِ گڏيل قومن جي سرپرستي نظام تحت هلندو رهيو. 1919ع کان 1962ع تائين ساموا جو انتظام نيوزيلينڊ جي سرڪاري اداري ڊپارٽمينٽ آف ايڪسٽرنل افيئرز (بعد ۾ ڊپارٽمينٽ آف آئلينڊ ٽيريٽريز) وٽ رهيو، جيڪو نيوزيلينڊ جي ٻيٽ علائقن جي نگراني لاءِ قائم ڪيو ويو هو. 1943ع ۾ نيوزيلينڊ جي پرڏيهي معاملن لاءِ الڳ کاتو قائم ٿيڻ کان پوءِ، هن اداري جو نالو تبديل ڪيو ويو.

1918–1919ع دوران، اولهه ساموا انفلوئنزا (اسپيني فلو) جي وبا کان شديد متاثر ٿيو. 7 نومبر 1918ع تي آڪلينڊ مان ايندڙ جهاز SS Talune جي پهچڻ کان پوءِ، بيماري تيزيءَ سان پکڙجي وئي. وبا دوران آباديءَ جو وڏو حصو متاثر ٿيو، ۽ وڏي تعداد ۾ جاني نقصان ٿيو. 1919ع ۾ ٿيل سرڪاري جاچ موجب، جهاز جي اچڻ کان اڳ اولهه ساموا ۾ اهڙي وبا موجود نه هئي. هن واقعي نيوزيلينڊ انتظاميه جي صلاحيت بابت ساموان عوام ۾ تنقيد کي جنم ڏنو.

ماو تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اولهه ساموا ۾ اڀري، جيڪا هڪ غيرتشدد سياسي تحريڪ هئي ۽ خودمختياريءَ جي حمايت ڪندي هئي. تحريڪ جي شروعات ساوائيʻي ٻيٽ تي ٿي، جتي ان جي اڳواڻي خطيب سردار لاواڪي نامولاؤʻولو ماموئي ڪئي. 1909ع ۾ کيس جلاوطن ڪيو ويو، ۽ هو 1915ع ۾ وفات ڪري ويو.
1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين، ماو تحريڪ کي ساموان سماج ۾ وسيع حمايت حاصل ٿي. تحريڪ جي اهم اڳواڻن مان هڪ اولاف فريڊرڪ نيلسن هو، جيڪو واپاري پسمنظر سان تعلق رکندو هو. کيس به ڪجهه عرصي لاءِ جلاوطن ڪيو ويو، پر تحريڪ سان سندس لاڳاپو برقرار رهيو.
28 ڊسمبر 1929ع تي اپيا ۾ ماو جي هڪ پرامن مظاهري دوران نيوزيلينڊ پوليس سان ٽڪراءُ ٿيو، جنهن ۾ توپوا تاماسيسي ليالوفي ٽيون سميت ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا ۽ زخمي ٿيا. هي واقعو ساموا جي تاريخ ۾ “ڪارو ڇنڇر” جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.
13 جنوري 1930ع تي نيوزيلينڊ اختيارين ماو تنظيم تي پابندي لاڳو ڪئي، ۽ ڪجهه عرصي تائين ان جي سرگرمين کي دٻايو ويو. بعد ۾، سياسي حالتون آهستي آهستي تبديل ٿيون.

1935ع ۾ نيوزيلينڊ ۾ ليبر پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ ساموا بابت پاليسين ۾ نرمي آئي. 1936ع ۾ ماو تحريڪ کي هڪ جائز سياسي تنظيم طور تسليم ڪيو ويو، ۽ اڳواڻن کي جلاوطنيءَ مان واپسي جي اجازت ملي. ساڳئي سال، ساموان ماڻهن پهريون ڀيرو فونو آف فيپولي (مشاورتي اسيمبلي) جي ميمبرن جي چونڊ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ ماو تحريڪ سان لاڳاپيل اميدوارن کي اڪثريت حاصل ٿي.

### آزادي

ساموا جي آزادي واري تحريڪ جي ڪوششن کان پوءِ، 24 نومبر 1961ع تي نيوزيلينڊ جو ويسٽرن ساموا ايڪٽ نافذ ڪيو ويو، جنهن سان ٽرسٽي شپ معاهدو ختم ڪيو ويو ۽ ملڪ کي “آزاد رياست ويسٽرن ساموا” جي نالي سان آزادي ڏني وئي، جيڪا 1 جنوري 1962ع کان لاڳو ٿي. ويسٽرن ساموا پئسفڪ علائقي جو پهريون ننڍو ٻيٽ ملڪ هو، جنهن آزادي حاصل ڪئي. ساڳئي سال، ساموا نيوزيلينڊ سان دوستيءَ جو معاهدو ڪيو. ملڪ 28 آگسٽ 1970ع تي ڪامن ويلٿ آف نيشنز جو ميمبر بڻيو، جڏهن ته آزاديءَ جو قومي ڏينهن هر سال 1 جون تي ملهايو وڃي ٿو.
آزاديءَ وقت، ملڪ جي چئن اعليٰ سردارن مان هڪ، فيامي ماتاʻافا فاوموئينا مولينوʻو ٻيون، ساموا جو پهريون وزيراعظم مقرر ٿيو. ٻيا اعليٰ سردار، توپوا تاماسيسي مياʻولي ۽ ماليتوئا تانومفلي ٻيون، ڄمار ڀر لاءِ گڏيل سربراھ مملڪت مقرر ٿيا.
15 ڊسمبر 1976ع تي ساموا کي گڏيل قومن ۾ 147هون ميمبر رياست طور شامل ڪيو ويو، ۽ بين الاقوامي سطح تي ملڪ لاءِ نالو “آزاد رياست ساموا” استعمال ڪيو ويو.
4 جولاءِ 1997ع تي آئين ۾ ترميم ذريعي ملڪ جو نالو “ويسٽرن ساموا” مان بدلائي صرف “ساموا” رکيو ويو.
2002ع ۾ نيوزيلينڊ ساموا ۾ نوآبادي دور دوران پيش آيل ڪجهه اهم واقعن بابت سرڪاري طور معافي گهري.
مئي 2021ع ۾ فيامي نومي ماتاʻافا ساموا جي پهرين عورت وزيراعظم بڻجي، جنهن سان ملڪ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون باب کوليو ويو.

## حڪومت ۽ سياست

1960ع جو ساموا جو آئين، جيڪو 1962ع ۾ نيوزيلينڊ کان آزادي حاصل ٿيڻ سان باضابطه طور نافذ ٿيو، برطانوي پارلياماني جمهوريت جي نموني تي ٻڌل آهي، جنهن کي ساموائي روايتن ۽ رسمن کي نظر ۾ رکندي ترتيب ڏنو ويو آهي. ساموا جي جديد قومي حڪومت کي ساموان ٻوليءَ ۾ “مالو” (Malo) چيو وڃي ٿو.
ساموا جو سربراھ مملڪت ساموائي ٻوليءَ ۾ “او لي آو او لي مالو” (O le Ao o le Malo) سڏبو آهي، ۽ هن عهدي تي قيام کان وٺي رڳو اعليٰ سردار ئي فائز ٿيندا رهيا آهن. موجوده سربراھ مملڪت توئيمالياليʻيفانو واʻاليتوʻا سؤالاؤوي ٻيون آهن، جيڪي 2017ع ۾ ۽ ٻيهر 2022ع ۾ قانونساز اسيمبلي طرفان چونڊيا ويا.
ساموا جي قانونساز اسيمبلي، جنهن کي فونو (Fono) چيو وڃي ٿو، هڪ ايوان تي ٻڌل مقننہ آهي، جنهن ۾ 51 ميمبر شامل آهن ۽ هر ميمبر جي مدي جي مدت پنج سال آهي. انهن مان 49 ميمبر ماتائي (قبيلائي سرداري لقب رکندڙ) آهن، جيڪي علائقائي حلقن مان ساموان ووٽرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته ٻه ميمبر غير ساموان ووٽرن جي جدا چونڊ لسٽن مان چونڊيا وڃن ٿا. آئين موجب، گهٽ ۾ گهٽ ڏهه سيڪڙو ميمبر عورتن جو هجڻ لازمي آهي.
عام ووٽ جو حق 1990ع ۾ لاڳو ڪيو ويو، پر صرف ماتائي لقب رکندڙ ماڻهو ئي ساموان سيٽن تي چونڊ وڙهي سگهن ٿا. ملڪ ۾ 25 هزار کان وڌيڪ ماتائي موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو عورتون آهن.
وزيراعظم قانونساز اسيمبليءَ جي اڪثريت سان چونڊيو ويندو آهي ۽ سربراهه مملڪت طرفان حڪومت ٺاهڻ لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي. ڪابينا جا ٻارهن وزير وزيراعظم جي سفارش تي سربراهه مملڪت مقرر ڪندو آهي، بشرطيڪه کين اسيمبليءَ جو اعتماد حاصل هجي.
2025ع کان لاʻاولِي ليوآتيئا شمٽ ساموا جو وزيراعظم آهي، جڏهن ته اوآپاʻاؤ مولِيپولا آلويتافُوا قانونساز اسيمبليءَ جو اسپيڪر آهي.
ساموا جي سياست ۾ نمايان عورتن ۾ لاʻولو فيتائوماليمائو ماتاʻافا (1928–2007ع)، فيامي نومي ماتاʻافا (2021ع کان وزيراعظم)، ساموائي عالمه آئونو فاناآفي لي ٽاگالوا، خطيب سردار ماتاتوموا مائيموآنا ۽ اڳوڻي وزير سافونيٽوʻوگا پاʻاگا نيري شامل آهن.
ساموا جو عدالتي نظام انگريزي ڪامن لا ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل آهي. سپريم ڪورٽ آف ساموا اعليٰ ترين عدالت آهي، جڏهن ته چيف جسٽس کي وزيراعظم جي سفارش تي سربراھ مملڪت مقرر ڪندو آهي.
## انتظامي ورهاستون

ساموا يارنهن اِتوʻمالو (سياسي ضلعن) تي مشتمل آهي. اهي روايتي ضلعا يورپي اچڻ کان اڳ موجود هئا. هر ضلعي جي پنهنجي آئيني حيثيت آهي، جيڪا روايتي لقبن ۽ درجي بنديءَ تي ٻڌل آهي. هر ضلعي جو مرڪزي ڳوٺ انتظامي ۽ روايتي معاملن جي نگراني ڪندو آهي ۽ اعليٰ لقب عطا ڪرڻ جو اختيار رکندو آهي. ساموا جا يارنهن ضلعا هي آهن:

**[[اوپولو ٻيٽ]] وارا ضلعا:** 
*1توآماساغا (آفيگا)
*2.آʻانا (ليئولوموئيگا)
*3.آئيگا-ئي-لي-تائي (موليفانوا)
*4.آتوا (لوفيلوفي)
*5.واʻا-او-فونوتي (ساماميا)
**[[ساوائيʻي]] ٻيٽ وارا ضلعا:**
*6.فاساليلئاگا (سافوتولافائي)
*7.گاگاʻيماگا (سالائولا)
*8.گاگاʻيفوماؤگا (سافوتو)
*9.وائيسگانو (آسائو)
*10.ساٽوپاʻائيتيا
*11.پالاؤلي (وائلوئا)

## انساني حق
ساموا ۾ انساني حقن بابت اهم خدشن ۾ عورتن جي گهٽ نمائندگي، گهريلو تشدد ۽ جيلن جون خراب حالتون شامل آهن. ساموا ۾ هم جنس پرستيءَ جا عمل قانوني طور ڏوهه سمجهيا وڃن ٿا.

## سرڪاري مذهب

جون 2017ع ۾ آئين ۾ ترميم ذريعي عيسائيت کي سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو. آئين جي آرٽيڪل 1 موجب، “ساموا خدا پيءُ، پُٽ ۽ پاڪ روح تي ٻڌل هڪ عيسائي قوم آهي.” آئين جو ديباچو اڳ ئي ملڪ کي عيسائي اصولن ۽ ساموان روايتن تي ٻڌل رياست قرار ڏئي ٿو.

## فوج ۽ پوليس

ساموا وٽ ڪا باقاعده فوج يا دفاعي ڍانچو موجود ناهي. ملڪ 1962ع جي دوستيءَ جي معاهدي تحت نيوزيلينڊ سان غير رسمي دفاعي لاڳاپا رکي ٿو، جنهن موجب نيوزيلينڊ ساموا جي مدد جي درخواست تي غور ڪرڻ جو پابند آهي. ساموا جي قومي پوليس فورس عام طور غير مسلح هوندي آهي، پر غير معمولي حالتن ۾ وزير جي اجازت سان هٿيار کڻي سگهي ٿي. 2022ع تائين، ساموا ۾ پوليس اهلڪارن جو تعداد لڳ ڀڳ 900 کان 1,100 جي وچ ۾ هو.

## جاگرافي

ساموا خطِ استوا جي ڏکڻ ۾ واقع آهي ۽ پئسفڪ سمنڊ جي پولينيسيائي علائقي ۾، هوائي ۽ نيوزيلينڊ جي لڳ ڀڳ وچ واري فاصلي تي موجود آهي. ساموا جو ڪُل زميني علائقو تقريباً 2,842 چورس ڪلوميٽر آهي. ملڪ ٻن وڏن ٻيٽن، اوپولو ۽ ساوائيʻي، تي مشتمل آهي، جيڪي گڏجي ساموا جي ڪُل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو بڻجن ٿا، ان کان علاوه اٺ ننڍا ٻيٽ پڻ شامل آهن.

ننڍن ٻيٽن ۾ هي شامل آهن:
اپوليمه اسٽريٽ ۾ واقع ٽي ٻيٽ: مانونونو، اپوليمه ۽ نوʻولوپا
اوپولو جي اوڀرئين پڇاڙيءَ وٽ اليپاٽا ٻيٽ: نوʻوتيلي، نوʻولوئا، ناموا ۽ فانوآتپو
نوʻوسافيʻي، جيڪو هڪ هيڪٽر کان به گهٽ ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ اوپولو جي ڏکڻ ڪناري وٽ واووايي ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 1.4 ڪلوميٽر پري واقع آهي
اوپولو ساموا جو سڀ کان اهم ٻيٽ آهي، جتي ملڪ جي لڳ ڀڳ ٽن چوٿين آبادي رهي ٿي، ۽ ساڳئي ٻيٽ تي راڄڌاني شهر اپيا پڻ واقع آهي.
ارضياتي بناوت
ساموا جا ٻيٽ ارضياتي لحاظ کان آتش فشاني عمل جو نتيجو آهن، جيڪي ساموا هاٽ اسپاٽ مان پيدا ٿيا، جنهن کي زمين جي هيٺئين حصي ۾ موجود مينٽل پلوم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڀني ٻيٽن جي ابتدا آتش فشاني آهي، پر هن وقت رڳو ساوائيʻي ٻيٽ آتش فشاني طور سرگرم آهي. هتي تازيون آتش فشاني سرگرميون مائونٽ ماتاوانو (1905–1911ع)، ماتا او لي آفي (1902ع) ۽ ماوگا آفي (1725ع) ۾ ٿيون.
ساموا جو سڀ کان اوچو نقطو مائونٽ سليسيلي آهي، جنهن جي اوچائي تقريباً 1,858 ميٽر آهي. ساوائيʻي جي اترئين وچ واري ڪناري تي واقع ساليئولا لاوا جا ميدان مائونٽ ماتاوانو جي آتش فشاني ڦاٽڪن جو نتيجو آهن، جن لڳ ڀڳ 50 چورس ڪلوميٽر ايراضي کي سخت لاوا سان ڍڪي ڇڏيو.
ساوائيʻي ساموا جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ پولينيسيا جو ڇهون وڏو ٻيٽ شمار ٿئي ٿو. هتي لڳ ڀڳ 42 هزار ماڻهو رهن ٿا.

## موسم
ساموا ۾ استوائي موسم آهي. سراسري سالياني گرمي پد لڳ ڀڳ 26.5 ڊگري سينٽي گريڊ آهي. برساتن جو مکيه موسم نومبر کان اپريل تائين هوندو آهي، پر سال جي ڪنهن به مهيني ۾ تيز برسات پئجي سگهي ٿي.

## ماحوليات
ساموا ساموان آبهوا وارن نميءَ وارن ٻيلن (Samoan tropical moist forests) واري ماحولياتي علائقي جو حصو آهي. انساني آبادڪاري شروع ٿيڻ کان پوءِ، هيٺاهين علائقن جا لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو برساتي ٻيلا ختم ٿي ويا. بهرحال، تازين ٻيلاڪاري جي ڪوششن سان، هاڻي ساموا جي لڳ ڀڳ 60.4 سيڪڙو زمين (تقريباً 171 هزار هيڪٽر) ٻيلي سان ڍڪيل آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 32 هزار هيڪٽر پوکيل ٻيلن تي مشتمل آهي.
هن ماحولياتي علائقي ۾ تقريباً 28 سيڪڙو ٻوٽا ۽ 84 سيڪڙو زميني پکي اهڙا آهن، جيڪي صرف ساموا ۾ ئي ملن ٿا

## معيشت

ساموا کي گڏيل قومن 2014ع کان هڪ معاشي طور ترقي پذير ملڪ طور درجا بندي ڪيو آهي. 2017ع تائين، ساموا جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) خريداري طاقت جي برابري (PPP) موجب تقريباً 1.13 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي، جنهن سان ملڪ عالمي سطح تي 204هين نمبر تي هو. خدمتي شعبي جو حصو GDP جو تقريباً 66 سيڪڙو هو، جڏهن ته صنعت ۽ زراعت جو حصو ترتيبوار 23.6 سيڪڙو ۽ 10.4 سيڪڙو هو. ساڳئي سال، ساموا جي مزدور قوت جو اندازو لڳ ڀڳ 50,700 ماڻهن تي ٻڌل هو.
ساموا جي مرڪزي بئنڪ ملڪ جي ڪرنسي، ساموائي ٽالا (tālā)، جاري ڪرڻ ۽ ان جي نگراني جي ذميوار آهي. ساموا جي معيشت روايتي طور مقامي سطح تي زراعت ۽ مڇي مارڻ تي ڀاڙيندي رهي آهي. جديد دور ۾، ترقياتي امداد، ٻاهرين ملڪن مان ايندڙ خانداني ترسيل رقم (remittances) ۽ زرعي برآمدات قومي معيشت جا اهم ستون بڻجي ويا آهن. زراعت مزدور قوت جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصي کي روزگار فراهم ڪري ٿي ۽ برآمدات جو تقريباً 90 سيڪڙو مهيا ڪري ٿي، جنهن ۾ ناريل جي ڪريم، ناريل جو تيل، نوني (نونو ميوي جو رس) ۽ ڪوپرا شامل آهن.
ساموا جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو بجلي قابلِ تجديد ذريعن مان پيدا ٿئي ٿي، جن ۾ هائيڊرو، شمسي ۽ هوائي توانائي شامل آهن، جڏهن ته باقي بجلي ڊيزل جنريٽرن مان حاصل ڪئي وڃي ٿي. اليڪٽرڪ پاور ڪارپوريشن 2021ع تائين 100 سيڪڙو قابلِ تجديد توانائي حاصل ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو هو.

## سياحت

2024ع ۾ تقريباً 200,000 سياحن ساموا جو دورو ڪيو. 2024ع تائين سياحت ساموا جي GDP جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو بڻجي وئي، جيڪا 2019ع ۾ 24.5 سيڪڙو هئي. سياحت وارو شعبو عدم استحڪام جو شڪار رهي ٿو، ڇاڪاڻ ته وبائون جهڙوڪ 2019ع جي خسري جي وبا ۽ COVID-19، ۽ قدرتي آفتون جهڙوڪ سائيڪلون ۽ 2009ع جو سونامي، ان تي اثرانداز ٿين ٿيون.
ساموا ۾ ايندڙ گهڻا بين الاقوامي سياح نيوزيلينڊ، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان اچن ٿا. 2019ع ۾، 38 سيڪڙو سياح موڪلن لاءِ ۽ 37 سيڪڙو دوستن ۽ مٽن مائٽن سان ملڻ لاءِ آيا. سياحت جو مکيه موسم جون کان سيپٽمبر تائين هوندو آهي، جڏهن موسم نسبتاً سڪي هوندي آهي، جڏهن ته ڊسمبر ۽ جنوري ۾ به هڪ ٻيو اوج ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جيڪو نيوزيلينڊ ۽ آسٽريليا جي اسڪولي موڪلن سان لاڳاپيل هوندو آهي.
ساموا پاڻ کي عالمي سطح تي “خوبصورت ساموا” جي نالي سان پيش ڪري ٿو ۽ ڊائيونگ، سنورڪلنگ، بلو هولز، لاوا جا ميدان ۽ ٽو سوا اوشن ٽرينچ جهڙين قدرتي جاذبيتُن کي اجاگر ڪري ٿو. 2013ع جي رپورٽ موجب، ساموا ايندڙ سياحن ۾ ترڻ، ساحلن جو دورو ڪرڻ، آرام ڪرڻ، ڪيفي ۽ ريسٽورنٽس ۾ وڃڻ، خريداري ۽ سير و سياحت سڀ کان وڌيڪ مقبول سرگرميون هيون.

## زراعت

جرمن نوآبادي دور کان اڳ (اوڻويهين صديءَ جي آخر تائين)، ساموا ۾ بنيادي پيداوار ڪوپرا هئي. جرمن واپارين ۽ آبادڪارن وڏي پيماني تي پوک لاءِ اسٽيٽون قائم ڪيون ۽ ڪوڪو ۽ رٻڙ جهڙيون نيون صنعتون متعارف ڪرايون، جن لاءِ چين ۽ ميلانيشيا مان مزدور آندا ويا. جڏهن پهرين عالمي جنگ کان پوءِ قدرتي رٻڙ جي قيمت ۾ تيز گهٽتائي آئي، ته نيوزيلينڊ حڪومت ڪيلي جي پوک جي همٿ افزائي ڪئي، ڇاڪاڻ ته نيوزيلينڊ ۾ ان جي وڏي مارڪيٽ موجود هئي.
ساموا جي مختلف اوچائين سبب، هتي ڪيترن قسمن جا اڀرندي ۽ نيم اڀرندي فصل پوکيا وڃن ٿا. زمين عام طور ٻاهرين مفادن لاءِ دستياب نه هوندي آهي. ڪل زميني ايراضي مان تقريباً 24.4 سيڪڙو مستقل فصلن لاءِ ۽ 21.2 سيڪڙو پوک لائق زمين آهي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 4.4 سيڪڙو زمين ويسٽرن ساموا ٽرسٽ اسٽيٽس ڪارپوريشن جي قبضي ۾ آهي.
ساموا جون بنيادي زرعي پيداوارون ڪوپرا، ڪوڪو بينز، رٻڙ ۽ ڪيلا آهن. ناريل جي ڀنگري جي خاتمي جي صورت ۾، ساموا ڪوپرا جي پيداوار کي تمام گهڻو وڌائي سگهي ٿو. ساموا جا ڪوڪو بينز انتهائي اعليٰ معيار جا سمجهيا وڃن ٿا ۽ نيوزيلينڊ جي نفيس چاڪليٽن ۾ استعمال ٿين ٿا.

## آمد و رفت
ساموا جو ٽرانسپورٽ نظام ٻنهي مکيه ٻيٽن، اوپولو ۽ ساوائيʻي، کي پاڻ ۾ ۽ پاڙيسري علائقن سان ڳنڍي ٿو.
### هوائي آمد و رفت
فالئولو انٽرنيشنل ايئرپورٽ، جيڪو اپيا کان تقريباً 40 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي، ساموا جو مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو آهي.
### ٻيٽن وچ ۾  فيريون
ساموا شپنگ ڪارپوريشن 1974ع کان اوپولو ۽ ساوائيʻي جي وچ ۾ باقاعده فيري سروس هلائي ٿي.
### عوامي ٽرانسپورٽ
ساموا ۾ بسون ۽ ٽيڪسيون عوامي آمد و رفت جا مکيه ذريعا آهن. بسون سستي ۽ عام آهن، جڏهن ته ٽيڪسيون ننڍن سفرن ۽ ڏينهن ڀر جي سير لاءِ استعمال ٿين ٿيون.
### روڊ نظام
ساموا جا رستا عام طور پڪا آهن ۽ اهم شهرن ۽ ڳوٺن کي ڳنڍين ٿا. 2009ع کان هتي ڊرائيونگ کاٻي پاسي ڪئي وڃي ٿي.
### بندرگاهون
اپيا جو بندرگاهه بين الاقوامي واپار جو مرڪز آهي، جڏهن ته ساوائيʻي جي ساليلوگا بندرگاهه بين ٻيٽن آمد و رفت لاءِ استعمال ٿئي ٿو.
### سائيڪل ۽ پيادل آمد و رفت
ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪجهه ماڻهو سائيڪل يا پيادل سفر ڪن ٿا، پر ڊگهي مفاصلي لاءِ اهي ذريعا گهٽ استعمال ٿين ٿا.

## آبادي
ساموا جي 2016ع واري آدمشماري موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 194,320 هئي، جيڪا 2021ع جي آدمشماري ۾ وڌي 205,557 ٿي وئي. ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو مکيه ٻيٽ اوپولو (Upolu) تي آباد آهي.

## صحت

آڪٽوبر 2019ع ۾ ساموا ۾ خسري (Measles) جي وبا شروع ٿي. جنوري 2020ع جي شروعات تائين، جڏهن وبا تي ضابطو آندو ويو، تڏهن فوتگين جو انگ 83 تائين پهچي ويو، جيڪو هر هزار ماڻهن تي 0.31 جي شرح سان هو (آبادي 201,316 جي بنياد تي). وبا دوران ساموا ۾ خسري جا 4,460 کان وڌيڪ ڪيس رپورٽ ٿيا، جيڪي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 2.2 سيڪڙو هئا. فوتگيون گهڻو ڪري چار ورهين کان گهٽ عمر وارن ٻارن ۾ ٿيون، جڏهن ته پاڙيسري ملڪ فجي ۾ به 10 ڪيس رپورٽ ٿيا.

## نسلي گروهه
2011ع جي اندازي مطابق، ساموا جي آبادي جو لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو ساموائي نسل سان تعلق رکي ٿو. ان کان علاوه، 2 سيڪڙو ٻٽي شهريت رکندڙ ساموائي-نيوزيلينڊر آهن، جڏهن ته باقي 1.9 سيڪڙو آبادي ٻين نسلن تي مشتمل آهي.

## ٻوليون
ساموائي (Gagana Fa’asāmoa) ۽ انگريزي ساموا جون سرڪاري ٻوليون آهن. ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙن کي به شامل ڪيو وڃي ته ملڪ ۾ ساموان ٻولي ڳالهائيندڙن جو انگ انگريزي ڳالهائيندڙن کان وڌيڪ آهي. ساموائي اشاري ٻولي پڻ ٻڌڻ کان محروم ماڻهن ۾ عام طور استعمال ٿيندي آهي. اشاري ٻولي ذريعي مڪمل سماجي شموليت کي هٿي ڏيڻ لاءِ، 2017ع ۾ بين الاقوامي هفتي دوران ساموا پوليس، ريڊ ڪراس ۽ عام شهرين کي بنيادي ساموائي اشاري ٻولي سيکاري وئي.

## مذهب

2017ع کان پوءِ، ساموا جي آئين جي آرٽيڪل 1 موجب ملڪ کي عيسائي قوم قرار ڏنو ويو آهي، جيڪا خدا پيءُ، خدا پٽ ۽ پاڪ روح تي قائم آهي. 2021ع جي آدمشماري مطابق، ساموا ۾ مذهبي ورهاست هن ريت آهي: ڪرسچن ڪنڪريگيشنل چرچ آف ساموا 27 سيڪڙو، رومن ڪيٿولڪ 19 سيڪڙو، چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس 18 سيڪڙو، ميٿوڊسٽ 12 سيڪڙو، اسمبلي آف گاڊ 10 سيڪڙو، جڏهن ته باقي مذهبي گروهه گڏجي آبادي جو 16 سيڪڙو آهن. ساموا ۾ دنيا جي موجوده نون مان ستين بهائي عبادتگاهه پڻ واقع آهي، جيڪا 1984ع ۾ مڪمل ٿي ۽ ٽياپاپاتا ۾، اپيا کان لڳ ڀڳ اٺ ڪلوميٽر پري، واقع آهي.

## تعليم
ساموا جي حڪومت پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح تائين ڪُل اٺ ورهيه تعليم مهيا ڪري ٿي، جيڪا بغير فيس جي آهي ۽ 16 ورهين جي عمر تائين لازمي قرار ڏنل آهي.
ساموا جو اهم ترين اعليٰ تعليمي ادارو نيشنل يونيورسٽي آف ساموا آهي، جيڪا 1984ع ۾ قائم ڪئي وئي. ان کان علاوه، ملڪ ۾ ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي جون ڪيترين ئي شاخون موجود آهن، جڏهن ته اوشيانيا يونيورسٽي آف ميڊيسن پڻ ساموا ۾ قائم آهي.
ساموا ۾ تعليم کي مجموعي طور ڪامياب سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته 2012ع ۾ يونيسڪو جي رپورٽ موجب ساموا جي بالغ آبادي جو 99 سيڪڙو پڙهيل لکيل آهي.
هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو (HRMI) جي جائزي مطابق، ساموا پنهنجي آمدني جي سطح کي نظر ۾ رکندي تعليم جي حق بابت مجموعي طور 88 سيڪڙو ذميواريون پوريون ڪري رهيو آهي. HRMI تعليم جي حق کي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جي حوالي سان الڳ الڳ جانچيندي آهي. ان جائزي موجب، ساموا پرائمري تعليم جي حوالي سان پنهنجي وسيلن جي بنياد تي ممڪن حد جو 97.7 سيڪڙو حاصل ڪري رهيو آهي، جڏهن ته سيڪنڊري تعليم جي شعبي ۾ اها شرح 78.3 سيڪڙو آهي.

## ثقافت
ساموا جي ثقافت بابت بنيادي حوالو ساموا جي ثقافت آهي، جڏهن ته ساموا جي موسيقي پڻ ان سان لاڳاپيل اهم موضوع آهي. فاليفا وادي، جيڪا اوڀر اوپولو ۾ لي مافا پاس وٽ واقع آهي، ساموا جي قدرتي حسن جو نمايان منظر پيش ڪري ٿي. روايتي لباس ۾ ملبوس نوجوان مرد، ساموا جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن.
فاʻا ساموا، يعني روايتي ساموان طرزِ زندگي، اڄ به ساموا جي سماجي ۽ سياسي حياتيءَ ۾ مضبوط حيثيت رکي ٿو. پولينيشيائي ثقافتن مان سڀ کان پراڻين ثقافتن مان هڪ هجڻ جي حيثيت سان، فاʻا ساموا لڳ ڀڳ ٽي هزار ورهين جي عرصي ۾ ترقي ڪئي ۽ يورپي اثرن جي صدين باوجود پنهنجي تاريخي رواجن، سماجي ۽ سياسي نظامن، ۽ ساموان ٻوليءَ کي محفوظ رکيو. ثقافتي رسمون، جهڙوڪ ساموا ʻآوا تقريب، اهم ۽ سنجيده موقعن تي ادا ڪيون وينديون آهن، خاص طور سرداري لقب ماتائي عطا ڪرڻ وقت. انتهائي ثقافتي اهميت رکندڙ شين ۾ نفيس نموني سان اُڻيل ʻئي توگا (قيمتي چٽا) شامل آهن.

ساموائي اساطير ۾ ڪيترن ئي ديوتائن جون ڪهاڻيون ۽ ڏند ڪٿائون شامل آهن. انهن مان تخليق سان لاڳاپيل ڪردار ٽاگالوئا، ۽ جنگ جي ديوي نافانوئا شامل آهن، جيڪا روحاني دنيا پولوٽو جي حڪمران ساوياسيʻوليو جي ڌيءَ هئي. ٻيون مشهور ڪهاڻيون، جهڙوڪ سينا ۽ اييل جي ڪهاڻي، پهرين ناريل جي وڻ جي پيدائش جي وضاحت ڪن ٿيون.
ڪيترائي ساموائي روحاني ۽ مذهبي آهن، ۽ عيسائيت کي آهستي آهستي فاʻا ساموا سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي، ۽ ساڳئي وقت فاʻا ساموا کي به عيسائي فڪر سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي. قديم عقيدا اڄ به عيسائيت سان گڏ گڏ موجود آهن، خاص طور روايتي رسمن ۽ ثقافتي طريقن جي حوالي سان. ساموان ثقافت جو مرڪز وافيالوائي جي اصول تي آهي، يعني ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپا، جيڪي عزت ۽ احترام (فاʻالوالولو) تي ٻڌل آهن. جڏهن ساموا ۾ عيسائيت متعارف ٿي، تڏهن گهڻائي ساموان ماڻهن عيسائيت قبول ڪئي، ۽ هن وقت لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي پاڻ کي عيسائي قرار ڏئي ٿي.
ڪيترائي ساموائي گڏيل طرزِ زندگي اختيار ڪن ٿا، جتي سرگرميون گڏجي انجام ڏنيون وڃن ٿيون. ان جو هڪ مثال روايتي ساموائي فالي (گهر) آهن، جيڪي ڀتين کان سواءِ کليل هوندا آهن، ۽ رات يا خراب موسم ۾ ناريل جي پنن مان ٺهيل پردا استعمال ڪيا ويندا آهن.
ساموائي سِوا ناچ پنهنجي نرم ۽ لهرائيندڙ حرڪتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو موسيقيءَ سان هم آهنگ ٿي هڪ ڪهاڻي بيان ڪري ٿو، جڏهن ته مردن جا ناچ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ تيز ۽ جوش ڀريا هوندا آهن. سسا هڪ ٻيو روايتي ناچ آهي، جنهن ۾ ناچ ڪندڙ قطارن ۾ بيهي ڪاٺين جي ڊهولن (پاتي) يا ويڙهيل چٽن جي تال تي هڪجهڙيون تيز حرڪتون ڪندا آهن. مردن جو هڪ خاص ناچ فاʻاتاُوپاتي (چٿڙ ناچ) پڻ آهي، جنهن ۾ جسم جي مختلف حصن تي هٿ هڻي سرڳم پيدا ڪئي ويندي آهي.
روايتي ساموائي تعمير، خاص طور فالي جي جوڙجڪ، هڪ ماهرانه فن هو، جيڪو توفوگا فائي فالي نالي ماهرن سان لاڳاپيل هو، ۽ اهو ٻين ثقافتي فنون سان پڻ جڙيل هو.
### ميڊيا
ساموا ۾ اخبارن ۽ ٽيليويزن اسٽيشنن جي هڪ الڳ فهرست موجود آهي، جيڪا ملڪ جي ميڊيا منظرنامي کي ظاهر ڪري ٿي.
### ٽيٽو ٺاهڻ
ٻين پولينيشيائي ثقافتن جهڙوڪ هوائي، تاهتي ۽ ماوري وانگر، ساموا ۾ ٽيٽو ٺاهڻ کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. مردن لاءِ مخصوص ٽاٽو پيʻا سڏجي ٿو، جيڪو گھُٽن کان وٺي پسلين تائين پيچيده ۽ هندسي نقشَن تي ٻڌل هوندو آهي. اهڙو ٽيٽو رکندڙ مرد کي سوگاʻئمِتي چيو ويندو آهي. عورتن يا ڇوڪرين (تئين) لاءِ ٽيٽو مالو سڏجي ٿو، جيڪو گھُٽن جي هيٺان کان وٺي مٿي رانن تائين هوندو آهي.

### جديد ثقافت
البرٽ وينڊٽ ساموا جو هڪ اهم ليکڪ آهي، جنهن جا ناول ۽ ڪهاڻيون ساموان تجربي کي بيان ڪن ٿيون. سندس ناول فلائنگ فاڪس اِن ا فريڊم ٽري 1989ع ۾ نيوزي لينڊ ۾ فلم جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو، جڏهن ته سنز فار دي ريٽرن هوم پڻ 1979ع ۾ فلم بڻيو.
آمريڪي ساموا ۾ ڄاول جان ڪنيوبل هڪ نامور ناٽڪ نويس ۽ اسڪرپٽ رائيٽر هو. سندس ناٽڪ ٿنڪ آف ا گارڊن 1993ع ۾ آڪلينڊ ۾ پيش ڪيو ويو، جيڪو ساموا جي آزاديءَ جي جدوجهد تي ٻڌل هو.
سيا فيجيل 1997ع ۾ پنهنجي ناول وير وي ونس بلانگڊ تي ڪامن ويلٿ رائيٽرز پرائيز حاصل ڪيو. موموئي ماليتوئا وان رائشي عالمي سطح تي سڃاتي ويندڙ شاعر ۽ فنڪار آهي، جڏهن ته توسياتا اويا پرفارمنس شاعر آهي. ٻيا اهم ساموان شاعر ۽ ليکڪ ساپائو روپراڪي پيتايا، ايتي ساʻاگا، ۽ ساويئا سانو مليفا شامل آهن.
موسيقيءَ ۾، ساموا جون مشهور بينڊون دي فائيواسٽارز، پينينا او ٽيافائو ۽ پنيالاواʻا آهن. يانڊال سسٽرز جو گيت سويٽ انسپائريشن 1974ع ۾ نيوزي لينڊ چارٽس ۾ پهرين نمبر تي رهيو. هپ هاپ فنڪار ڪنگ ڪاپيسي، اسڪرائب، دي هيمو، سيواچ ۽ ٿا فيلسٽائل پڻ نمايان آهن.
رقص ۽ ٿيٽر جي دنيا ۾ ليمي پونيفاسيو ۽ نيل ائيريميا جهڙا نالا عالمي سطح تي سڃاتا وڃن ٿا. هپ هاپ ثقافت خاص طور ساموان نوجوانن ۾ تمام گهڻي مقبول آهي، ۽ جديد ۽ روايتي رقص اڄ به ساموان سماج ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا.
### رانديون
ساموا ۾ اهم راندين ۾ رگبي يونين، ساموان ڪرڪيٽ ۽ نيٽ بال شامل آهن. رگبي يونين ساموا جي قومي راند آهي، ۽ قومي ٽيم مانو ساموا دنيا جي وڏين قومن جي ٽيمن سان مقابلو ڪندي رهي آهي. ساموا هر رگبي ورلڊ ڪپ ۾ 1991ع کان وٺي حصو ورتو آهي، ۽ ڪيترن ئي موقعن تي ڪوارٽر فائنل تائين پهتو آهي.
ڪلب سطح تي نيشنل پرووينشل چيمپئن شپ ۽ پئسفڪ رگبي ڪپ کي اهميت حاصل آهي. ساموا 2007ع ۾ ويلنگٽن ۽ هانگ ڪانگ رگبي سيونز کٽي قومي موڪل جو اعلان پڻ ڪيو.
ساموان رانديگر باڪسنگ، ڪڪ باڪسنگ، ريسلنگ ۽ سومو ۾ پڻ نمايان رهيا آهن، جن ۾ مشهور سومو پهلوان موساشيمارو ۽ ڪونيشيڪي شامل آهن. آمريڪن فٽبال به ڪڏهن ڪڏهن کيڏي ويندي آهي، ۽ ڪيترائي ساموان نسل جا رانديگر نيشنل فٽبال ليگ ۾ شامل رهيا آهن.

## تصويرون

فائل:Catholic church in Samoa-2.jpg|
فائل:Siva Afi - Fire spinning.jpg|
فائل:Fale on Manono Island.jpg|


## حوالا

زمرو:ساموآ
زمرو:اوشينيا جا ملڪ
زمرو:عيسائي رياستون
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:ملڪ
زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون