سول سوسائٽي

**سول سوسائٽي** کي سماج جي "ٽئين شعبي" طور سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو حڪومت ۽ ڪاروبار کان الڳ هجي، ۽ جنهن ۾ ڪٽنب ۽ نجي دائرو پڻ شامل هجن. ٻين ليکڪن وٽ *سول سوسائٽي* هيٺين معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو:
(1) غير سرڪاري تنظيمن ۽ ادارن جو مجموعو، جيڪي شهرين جي مفادن ۽ ارادن کي اڳتي وڌائن؛ يا
(2) سماج اندر اهي فرد ۽ تنظيمون، جيڪي حڪومت کان آزاد هجن.
ڪڏهن ڪڏهن *سول سوسائٽي* جو اصطلاح وڌيڪ عام معنيٰ ۾ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن "اظهار جي آزادي، آزاد عدليه وغيره جهڙا عنصر، جيڪي هڪ جمهوري سماج کي جوڙين ٿا" (*[[ڪولنز انگلش ڊڪشنري]]*). خاص ڪري اوڀر ۽ وچ يورپ جي مفڪرن جي بحثن ۾، سول سوسائٽي کي شهري قدرن جي هڪ معياري تصور طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.

سلجهيل يا سڌريل حلقو يعني **سول سوسائٽي** () هڪ روايتي اماراتي سرشتي، جمهوري قوتن ۽ وفاقي سرڪار کان جُدا ۽ آزاد حلقو آهي، جيڪو سماج جي ٻين مُختلف ادارن ۽ سرشتن جي سهڪار ذريعي، عوام جي سياسي، معاشي، نظرياتي، ثقافتي ۽ ٻين لاتعداد سوچن جي اظهار جو ذريعو بڻجي ٿو. عام طرح ”سويلين سوسائٽيءَ“ جو تصور انساني سماج ۾ فرضن جي ادائگيءَ تي زور ڏيندي، قانون ۽ انساني حقن جي احترام تي زور ڏئي ٿو. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري رياستي اختيارين ۽ سماج جي ٻين اوچ نيچ حلقن ۾ موجود فرق کي چٽائيءَ سان ظاهر ڪندي، آزاد فرد، تنظيم ۽ ادارن جي ڌار سُڃاڻپ تي زور ڏنو ويو. وقت گُذرندي، اڄوڪي دور ۾ سويلين سوسائٽي ڪنهن به رياست ۾ جمهوري اصولن جي پاسداريءَ لاءِ اهم فورم سمجهيو وڃي ٿو. روايتي طور غير سرڪاري تنظيمون (NGOs) کي هن حلقي ۾ پُٺيءَ جي ڪنڊي واري حيثيت حاصل آهي، پر غير روايتي سماجي حلقا، پروفيشنل تنظيمون، دلچسپي رکندڙ گروهه ۽ سماجي اوسر ۽ ڀلائيءَ لاءِ جاکوڙيندڙ ڪيترا واسطيدار تنظيمون پڻ سويلين سوسائٽيءَ جو حصو سمجهيا ٿا وڃن. اهي سڀ ڌُريون گڏجي فردن ۽ ادارن کي صدارتي ۽ آمريتي جبر کان تحفظ ڏيارڻ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿيون. اُسرندڙ مُلڪن ۾ غيرجمهوري حڪمراني ۽ سياسي انتشار کي نظر ۾ رکندي، غير سرڪاري تنظيمن کي ماحولياتي، ۽ انتظامي شعبن ۾ اهميت ڏني ويندي آهي، بلڪ کانئن قانون سازيءَ جي عمل ۾ پڻ مدد ورتي ويندي آهي. ان هوندي به ”سويلين سوسائٽي“ جي عملي ڪردار بابت بلڪ شعور رکندڙ مڊل ڪلاس حلقي ۾ اڃا ڪيترا سوال موجود آهن، غير سرڪاري تنظيمن جي ڌڙا ڌڙ قيام جي صورت ۾ آيل ٻوڏ ان سوال کي اڃا به شديد بڻائي ڇڏيو آهي. خاص طور ”جديد دُنيا“ جي مُلڪن ۾ اين جي اوز جي رياستي ڍانچي ۽ حُڪومتن سان ويجهڙائي ۽ شفاف طريقي سان ڪم نه ڪرڻ وارن حوالن سان، هن حلقي تي سڄي دُنيا ۾ تنقيد ٿي رهي آهي. انهن ڪمزورين باوجود چِٽي، باضابطا، جمهوري ۽ مهذب حلقي طور جيڪڏهن سويلين سوسائٽي پنهنجو حقيقي ڪردار ادا ڪرڻ چاهي، ته اُها حُڪومتي حلقي ۾ سچا عوامي خدمتگار پيدا ڪرڻ، راءِ جي اختلاف لاءِ سهپ جوڳي فضا پيدا ڪرڻ، باوقار مُخالف ڌُر ترتيب ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ جاکوڙڻ جي حوالي سان هاڪاري ماحول پيدا ڪري سگهي ٿي.
ان لاءِ ضروري آهي ته اهو حلقو پنهنجين انفرادي سياسي خواهشن تي ضابطو آڻي ۽ ان کي شخصي يا گروهي اختيار يا مرتبي جي حاصلات لاءِ استعمال ڪرڻ کان پرهيز ڪري. بين الاقوامي امن اڀياس جي حوالي سان، ”سويلين سوسائٽيءَ“ جي وڏي اهميت آهي ۽ اهو حلقو دُنيا مان تڪرارن جي خاتمي، سهڪار ۽ عوامي ٻڌيءَ جي بُنيادن تي هڪ مُهذب عالمگير سماج جي اڏاوت ۾ متحرڪ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.  سول سوسائٽي خانداني زندگي جي ويجھن  ذاتي شعبن ۽ رياست جي مختلف شعبن جي وچ ۾ واقع ھوندي آھي.

## لفظي ماخذ
پنهنجي ڪتاب *[[سياست (ارسطو)|سياست]]* ۾ فلسفي ارسطو اصطلاح *koinōnía politikḗ* () پيش ڪري ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي هڪ *سياسي برادري*، جيئن شهري-رياست (*[[پولس]]*)، جيڪا گڏيل بقا لاءِ قائم ڪئي وئي هجي. اهڙي طرح بيان ڪيل *سياسي برادري* جو *[[تيلوس (فلسفو)|تيلوس]]*، يا مقصد، يودائيمونيا (، *tò eu zēn*) هو، جنهن جو ترجمو اڪثر انساني سُڀائي يا گڏيل ڀلائي طور ڪيو ويندو آهي، جتي انسان کي هڪ 'سياسي (سماجي) جانور' ( *zōon politikón*) طور بيان ڪيو ويو آهي. اهو تصور رومي ليکڪن، جهڙوڪ سيسيرو، پاران به استعمال ٿيو، جتي اهو قديم ريپبلڪ (*res publica*) جي تصور ڏانهن اشارو ڪندو هو. اهو اصطلاح ٻيهر اولهه جي سياسي بحث ۾ تڏهن داخل ٿيو جڏهن وچئين دور جي آخر ۾ ليونارڊو بروني پاران ارسطو جي *سياست* جو لاطيني ترجمو ڪيو ويو، جنهن ۾ هن *koinōnía politikḗ* جو ترجمو *societas civilis* ("سول سوسائٽي") ڪيو. بادشاهتي خودمختياري ۽ عوامي قانون جي وچ ۾ فرق وڌڻ سان، پوءِ هي اصطلاح جاگيردار حڪمران زميندار طبقي جي ڪارپوريٽ رياستن (*Ständestaat*) لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جيئن شهزادي يا بادشاهه جي اختيارن جي مقابلي ۾. رياستي نظرئي ۾ *سول سوسائٽي* جو اصطلاح ڊگهي تاريخ رکي ٿو، ۽ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ اوڀر يورپ ۾ خاص زور سان ٻيهر زندہ ٿيو، جتي اختلاف رکندڙ مفڪر، جهڙوڪ واڪلاو هاول، 1990ع واري ڏهاڪي تائين هن اصطلاح کي ڪميونسٽ اوڀر يورپ جي رياست-مرڪزيت وارن نظامن جي مداخلت کان خطري هيٺ شهري تنظيمن جي دائري لاءِ استعمال ڪندا رهيا. سياسي مخالفت جي معنيٰ ۾ *سول سوسائٽي* جو پهريون پس-جديد استعمال اليڪساندر اسمو لار جي 1978–79ع واري لکڻين مان نڪتو. بهرحال، 1980–1981ع ۾ سوليڊيريٽي مزدور يونين هن اصطلاح کي استعمال نه ڪيو.

## تاريخ

تاريخي نقطهٔ نظر کان، سول سوسائٽي جي تصور جو اصل، ڪلاسيڪي صورت وارو عملي مطلب ٻه ڀيرا تبديل ٿيو آهي. پهريون تبديلي فرانسيسي انقلاب کان پوءِ آئي، ٻي تبديلي يورپ ۾ ڪميونزم جي زوال دوران ٿي.

### مغربي قديم دور
سول سوسائٽي جو اڳ-جديد ڪلاسيڪي جمهوري مطلب عام طور 18هين صدي ۾ روشن خياليءَ جو دور جي شروعاتي جديد فڪر سان ڳنڍيو ويندو آهي. پر سياسي فڪر جي دنيا ۾ ان جي تاريخ گهڻو پراڻي آهي. عام طور، سول سوسائٽي کي اهڙي سياسي گڏجاڻي يا تنظيم طور سمجهيو ويو آهي، جيڪا قاعدن جي لاڳو ڪرڻ ذريعي سماجي تڪرار کي ضابطو آڻي ٿي، اهڙيءَ ريت جو اهي قاعدا شهرين کي هڪ ٻئي کي نقصان پهچائڻ کان روڪين ٿا. ڪلاسيڪي دور ۾ هي تصور “سٺي سماج” جي مترادف طور استعمال ٿيندو هو ۽ رياست کان الڳ نه سمجهيو ويندو هو. مثال طور سقراط سيکاريو ته سماج اندر تڪرار “عوامي بحث” ذريعي حل ٿيڻ گهرجن، جنهن ۾ 'جدليات' استعمال ٿئي—يعني سچ ڳولڻ لاءِ عقلي گفتگو جو هڪ طريقو. سقراط جي مطابق 'جدليات' وسيلي عوامي بحث “پولِس” ۾ “شهريت” ۽ ماڻهن جي “سٺي زندگي” کي يقيني بڻائڻ لاءِ لازمي هو. افلاطون وٽ مثالي رياست اها هئي جيڪا انصاف تي بيٺل سماج هجي، جتي ماڻهو گڏيل ڀلائيءَ لاءِ پاڻ کي وقف ڪن، دانائي، بهادري، اعتدال ۽ انصاف جهڙيون شهري فضيلتون اپنائن، ۽ هر ماڻهو اهو پيشو يا سماجي ڪردار ادا ڪري جنهن لاءِ هو سڀ کان وڌيڪ موزون هجي. “فلسفي بادشاهه” جو فرض هو ته ماڻهن جي شهريت جو خيال رکي. ارسطو جي نظر ۾ پولِس “انجمنن جي انجمن” هئي، جيڪا شهرين کي حڪمراني ڪرڻ ۽ حڪمراني هيٺ رهڻ جي فضيلتي ڪم ۾ شراڪت جو موقعو ڏئي ٿي. سندس *[[ڪوينونيا]] پوليتيڪي* هڪ سياسي ڪميونٽي کي بيان ڪري ٿي.

*سوسائٽيٽاس سِوِليس* جو تصور رومي آهي ۽ ان کي سيسرو متعارف ڪرايو. ڪلاسيڪي دور جي سياسي گفتگو ماڻهن ۾ امن ۽ نظم قائم رکڻ لاءِ “سٺي سماج” جي خيال کي اهم سمجهندي هئي. اُن وقت جي فلسفين رياست ۽ سماج جي وچ ۾ ڪو واضح فرق نه ڪيو. انهن جي نظر ۾ رياست ئي سماج جو شهري روپ هئي ۽ “شهريت” سٺي شهري هجڻ جي گهرج هئي. وڌيڪ اهو به ته انهن جو خيال هو ته انسان فطري طور عقلي آهن، تنهن ڪري اهي گڏجي پنهنجي سماج جي فطرت کي ترتيب ڏئي سگهن ٿا. ان کان علاوه، انسانن وٽ اها صلاحيت آهي ته هو رضاڪارانه طور گڏ ٿين، گڏيل مقصد لاءِ گڏجڻ، ۽ سماج ۾ امن قائم رکڻ. هن نظرئي موجب چئي سگهجي ٿو ته ڪلاسيڪي سياسي مفڪرن سول سوسائٽي جي “اصل” معنيٰ واري پيدائش کي قبول ڪيو.

وچئين دور ۾ سياسي فلسفين جي بحثن جا موضوع گهڻو تبديل ٿي ويا. جاگيرداري جي منفرد سياسي ترتيبن سبب ڪلاسيڪي سول سوسائٽي جو تصور عملي طور مکيه بحث مان غائب ٿي ويو. ان بدران گفتگو “عادلانه جنگ” جي مسئلن تي غالب رهي، ۽ اهو شغل رينيسانس جي پڇاڙيءَ تائين جاري رهيو.

### شروعاتي جديد تاريخ
ٽيهن سالن جي جنگ ۽ ان کان پوءِ ويسٽفيليا جو معاهدو خودمختيار رياستن واري نظام جي جنم جو اعلان ٿيو. هن معاهدي رياستن کي علائقائي بنيادن تي سياسي يونٽ طور مڃيو، جن وٽ خودمختياري هئي. نتيجي طور بادشاهه جاگيردارن کي پاسيرو ڪري اندروني ڪنٽرول وڌائڻ جي قابل ٿي ويا، ڇو⁠ته هنن پنهنجا هٿياربند لشڪر تيار ڪيا. ان کان پوءِ بادشاهه قومي فوجون بڻائي سگهيا ۽ پيشورانه بيوروڪريسي ۽ مالي کاتا قائم ڪري سگهيا، جن ذريعي هنن پنهنجي رعيت تي سڌي ڪنٽرول ۽ اختيار کي مضبوط ڪيو. انتظامي خرچن کي پورو ڪرڻ لاءِ بادشاهن معيشت تي وڌيڪ ڪنٽرول قائم ڪيو. هن عمل مان مطلق العنانيت جنم ورتو. اَٺارهين صديءَ جي وچ تائين، يورپ ۾ مطلق العنانيت هڪ عام سڃاڻپ بڻيل هئي.

مطلق العنان رياست جي تصور کي روشن خيالي واري زماني ۾ چيلينج ڪيو ويو. رينيسانس، انسانيت پسندي ۽ سائنسي انقلاب جي فطري نتيجي طور روشن خياليءَ جي مفڪرن بنيادي سوال کنيا: “وراثت ڪهڙي جواز پيدا ڪري ٿي؟”، “حڪومتون ڇو قائم ڪيون وڃن ٿيون؟”، “ڇو ڪجهه انسانن وٽ ٻين کان وڌيڪ بنيادي حق آهن؟” وغيره. انهن سوالن مفڪرن کي انساني ذهن جي فطرت، سياسي ۽ اخلاقي اختيار جي سرچشمن، مطلق العنانيت جي سببن، ۽ ان کان اڳتي وڌڻ بابت مفروضن ڏانهن وٺي آيا. روشن خياليءَ جا مفڪر انساني ذهن جي دليل بازيءَ واري قوت تي يقين رکندا هئا. هنن رياست ۽ چرچ جي اتحاد کي انساني ترقي ۽ ڀلائيءَ جو دشمن سمجهيو، ڇو⁠ته رياست جو جبر وارو ڍانچو فرد جي آزادي کي دٻائيندو هو ۽ چرچ بادشاهن کي “الهي اصل” جي نظريي سان جائز قرار ڏيندو هو. ان ڪري ٻنهي کي ماڻهن جي خواهش خلاف سمجھيو ويو.

ٽيهن سالن جي جنگ جي وحشتن کان گهڻي اثر وٺي، ان زماني جي سياسي فلسفين جو خيال هو ته سماجي لاڳاپا فطري قانون جي حالتن کان مختلف نموني ترتيب ڏجن. انهن ڪوششن مان ڪجهه سماجي معاھدي جي نظريي جي صورت ۾ سامهون آيون، جن انساني فطرت مطابق هلندڙ سماجي لاڳاپن کي چيلينج ڪيو. انهن جو خيال هو ته انساني فطرت کي “حقيقتن” ۽ فطري قانون جي حالتن جي تجزيي سان سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري انهن اها ڳالهه مڃي ته انسانن جي فطرت کي رياست جي دائري اندر ۽ قائم ڪيل مثبت قانونن ذريعي ڍڪيو وڃي. ٿامس هابز سماج ۾ شهريت برقرار رکڻ لاءِ طاقتور رياست جي ضرورت تي زور ڏنو. هابز موجب انسان خودغرض مفادن کان متاثر ٿين ٿا (Graham 1997:23)، ۽ اهي مفاد اڪثر هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ ۾ هوندا آهن. تنهن ڪري فطري حالت ۾ “سڀني جي سڀني خلاف جنگ” جي صورتحال پيدا ٿي. اهڙي حالت ۾ زندگي “اڪيلائي، غريب، گندي، وحشي ۽ مختصر” هئي (Ibid: 25). افراتفري جي خطري کي ڏسي انسانن کي پاڻ کي بچائڻ لاءِ ڪنهن ميکانيزم جي ضرورت محسوس ٿي. هابز جي نظر ۾ عقل ۽ خودمفاد انسانن کي ان ڳالهه تي آماده ڪري ٿو ته هو گڏجي هڪ معاهدي ۾ داخل ٿين ۽ خودمختياري هڪ گڏيل طاقت ڏانهن سونپن (Kaviraj 2001:289). هابز هن گڏيل طاقت کي رياست چيو ۽ ان کي ليوائٿان جو نالو ڏنو.

جان لاڪ جو تصور به هابز سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، خاص ڪري انگلينڊ جي سياسي حالتن بابت. اهو شاندار انقلاب جو دور هو، جتي تاج جي “الهي حق” ۽ پارليامينٽ جي سياسي حقن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هئي. هن پسمنظر لاڪ کي محدود رياست ۽ طاقتور سماج بابت سماجي معاهدي جو نظريو ٺاهڻ تي آماد ڪيو. لاڪ جي نظر ۾ به فطري حالت ۾ زندگي مڪمل پرامن نه هئي، پر مناسب نظام نه هئڻ سبب اها صرف گهٽتر سطح تي قائم رهي ٿي (Brown 2001:73). انهيءَ بنيادي خدشي سبب ماڻهو گڏ ٿيا، معاهدو ڪيائون ۽ هڪ عام عوامي اختيار قائم ڪيو. پر لاڪ جو خيال هو ته سياسي طاقت جو گڏ ٿيڻ، جيڪڏهن قابل اعتماد پابندين ۾ نه آندو وڃي، ته اهو مطلق العنانيت ۾ بدلجي سگهي ٿو (Kaviraj 2001:291). تنهن ڪري لاڪ حڪومت بابت ٻه معاھدا بيان ڪيا، جن ۾ هڪٻئي سان لاڳاپيل ذميواريون آهن. پهرئين معاهدي ۾ ماڻهو پاڻ کي عام عوامي اختيار حوالي ڪن ٿا؛ جنهن وٽ قانون ٺاهڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي طاقت آهي. ٻيو معاهدو اختيارن جون حدون بيان ڪري ٿو: يعني رياست کي انسانن جي بنيادي حقن کي خطري ۾ وجهڻ جي طاقت نه آهي. لاڪ موجب انسانن جا بنيادي حق زندگي، آزادي ۽ ملڪيت جو تحفظ آهن. ان سان گڏ، رياست کي شهري ۽ فطري قانونن جي دائري اندر ڪم ڪرڻ گهرجي.

هابز ۽ لاڪ ٻنهي اهڙو نظام پيش ڪيو جتي انسانن جي پرامن گڏيل زندگي سماجي پيڪٽن يا معاهدن وسيلي يقيني بڻجي سگهي. انهن سول سوسائٽي کي اهڙي ڪميونٽي طور ڏٺو جيڪا شهري زندگي کي برقرار رکي ٿي، ۽ جتان شهري فضيلتون ۽ حق فطري قانونن مان اخذ ٿين ٿا. پر انهن جو خيال نه هو ته سول سوسائٽي رياست کان الڳ دائرو آهي؛ بلڪه هنن رياست ۽ سول سوسائٽي جي گڏيل وجود تي زور ڏنو. هابز ۽ لاڪ جا منظم طريقا (سماجي لاڳاپن جي تجزيي ۾) سندن دور جي تجربن مان گهڻو متاثر هئا. انساني فطرت، فطري قانون، سماجي معاهدي ۽ حڪومت جي قيام بابت سندن وضاحتن “الهي حق” واري نظريي کي چيلينج ڪيو. هنن چيو ته انسان پنهنجو سياسي نظم پاڻ ٺاهي سگهي ٿو—۽ هن خيال روشن خياليءَ جي مفڪرن تي گهرو اثر ڇڏيو.

روشن خياليءَ جا مفڪر چوندا هئا ته انسان عقلي آهن ۽ پنهنجي تقدير پاڻ ٺاهي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ مطلق اختيار جي ضرورت ناهي. جان-جاڪ روسو (سول سوسائٽي جو ناقد) ۽ ايمانوئل ڪانٽ ٻنهي جو خيال هو ته ماڻهو امن پسند آهن ۽ جنگون مطلق العنان نظامن جي پيداوار آهن (Burchill 2001:33). ڪانٽ جي نظر ۾ اهڙو نظام هڪ اڪيلي مفاد جي بالادستيءَ کان بچاءُ لاءِ ۽ اڪثريت جي جبر کي روڪڻ لاءِ ڪارگر هو (Alagappa 2004:30).

### جديد تاريخ

جي. ڊبليو. ايف. هيگل سول سوسائٽي جو مطلب مڪمل طور بدلائي ڇڏيو، جنهن مان ان جو جديد لبرل تصور پيدا ٿيو: جديد قوم-رياست جي ادارن جي مقابلي ۾ هڪ غير-سياسي سماج طور. جڏهن ته ڪلاسيڪي جمهوريت پسندي ۾ سول سوسائٽي سياسي سماج جي مترادف هئي، هيگل “سياسي رياست” ۽ “سول سوسائٽي” ۾ فرق ڪيو. پوءِ اهو فرق ٽوڪويل وٽ “سول” ۽ “سياسي” سماجن ۽ تنظيمن جي جدايي جي صورت ۾ آيو، جنهن کي مارڪس ۽ ٽونيز ٻيهر ورجايو.

پنهنجن اڳوڻن جي ابتڙ، هيگل سول سوسائٽي () کي هڪ الڳ دائرو سمجھيو—“ضرورتن جو نظام”—يعني “اهو [مرحلو] اختلاف جو، جيڪو خاندان ۽ رياست جي وچ ۾ اچي ٿو.” سول سوسائٽي جديد صنعتي سرمائيدار سماج ۾ معاشي لاڳاپن جو دائرو آهي، ڇو⁠ته اها سرمائيداريءَ جي هڪ خاص دور ۾ ظاهر ٿي ۽ ان جي مفادن جي خدمت ڪندي هئي: فردي حق ۽ نجي ملڪيت. تنهن ڪري هن جرمن اصطلاح "bürgerliche Gesellschaft" کي سول سوسائٽي لاءِ “شهري سماج” جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو—اهڙو دائرو جيڪو سِوِل ڪوڊ وسيلي ضابطه بند ٿيل آهي. سول سوسائٽي بابت هي نئون فڪر پوءِ اليڪسس ڊي ٽوڪويل ۽ ڪارل مارڪس پڻ اختيار ڪيو. هيگل موجب سول سوسائٽي ۾ متضاد قوتون ظاهر ٿين ٿيون. سرمائيدار مفادن جو دائرو هئڻ ڪري ان ۾ تڪرار ۽ عدم برابري پيدا ٿيڻ جو امڪان آهي (مثال طور ذهني ۽ جسماني صلاحيتون، قابليتون ۽ مالي حالتون). هن چيو ته اهڙيون عدم برابريون ماڻهن جي چونڊن تي اثر وجهن ٿيون—خاص ڪري ان قسم جي ڪم بابت جيڪو هو ڪندا. سول سوسائٽي اندر مختلف حيثيتون ٽن “اسٽيٽن” ۾ ورهايل آهن: بنيادي اسٽيٽ (زراعت)، رسمي اسٽيٽ (واپار ۽ صنعت)، ۽ آفاقي اسٽيٽ (سول سوسائٽي). ماڻهو پنهنجو اسٽيٽ چونڊي سگهي ٿو، پر سندس چونڊ مٿين عدم برابريءَ سبب محدود هوندي آهي. ان هوندي به هيگل جو خيال هو ته اهي عدم برابريون ئي ٽنهي اسٽيٽن ۾ جڳهون ڀرڻ کي ممڪن بڻائن ٿيون، جنهن سان مجموعي طور نظام وڌيڪ ڪارگر ٿي پوي ٿو.

ڪارل مارڪس به سول سوسائٽي جو تصور هيگلي انداز سان استعمال ڪيو. مارڪس لاءِ جديد رياست جي ظهور سان سول سوسائٽي جو هڪ اهڙو دائرو پيدا ٿيو، جنهن سماج کي نجي مفادن جي مقابلي تائين محدود ڪري ڇڏيو. سياسي سماج رياست ۾ الڳ ٿي ويو، ۽ پوءِ اها رياست بورژوا طبقي جي حڪمراني هيٺ اچي وئي (۽ اهو به نظر ۾ رکڻ گهرجي ته ان وقت ووٽ ڏيڻ جو حق رڳو ملڪيت رکندڙ مردن کي هو). مارڪس پنهنجي ابتدائي لکڻين ۾ رياست ۽ سول سوسائٽي جي جدايي جي خاتمي جي اميد رکندو هو ۽ نجي ۽ عوامي/سياسي دائري جي ٻيهر گڏ ٿيڻ ڏانهن ڏسندو هو (Colletti, 1975). تنهن ڪري مارڪس هيگل جي رياست بابت مثبت ڪردار کي رد ڪيو. مارڪس چيو ته رياست غير جانبدار مسئلا حل ڪندڙ نٿي ٿي سگهي؛ بلڪه اها بورژوا مفادن جي محافظ آهي. هن رياست کي بورژوازيءَ جو “عملدرآمدي بازو” قرار ڏنو، جيڪو پوءِ ڪمگار طبقي جي جمهوري ڪنٽرول سان گڏ ختم ٿي ويندو.

سول سوسائٽي بابت مٿين نظرئي تي انتونيو گرامشي تنقيد ڪئي (Edwards 2004:10). مارڪس کان ڪجهه مختلف ٿي، گرامشي سول سوسائٽي کي نجي ۽ ڌاريل لاڳاپن جو دائرو نه سمجھيو. گرامشي لاءِ سول سوسائٽي بورژوا بالادستي (هيجيموني) جو ذريعو آهي—يعني جڏهن اهو خاص طور هڪ طبقو نمائندگي ڪري ٿو. هن زور ڏنو ته سرمائيداري بالادستي جي بقا لاءِ گهربل ثقافتي ۽ نظرياتي سرمايو پيدا ڪرڻ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار نهايت اهم آهي. اڳين مارڪسي تصورن ۾ سول سوسائٽي کي مسئلو طور ڏٺو ويندو هو، پر گرامشي ان کي “مسئلو حل ڪرڻ” جي جاءِ به سمجھيو. گرامشي کي غلط سمجهي، نئين کاٻي ڌر سول سوسائٽي کي رياست ۽ مارڪيٽ جي مقابلي ۾ ماڻهن جي بچاءَ ۽ رياست تي جمهوري خواهش لاڳو ڪرائڻ لاءِ مرڪزي تصور بڻايو. ساڳئي وقت، نو-لبرل مفڪر سول سوسائٽي کي ڪميونسٽ ۽ آمرانه نظامن کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ جدوجهد جي ميدان طور ڏسن ٿا. تنهن ڪري “سول سوسائٽي” جو اصطلاح نئين کاٻي ڌر ۽ نو-لبرلن جي سياسي گفتگوءَ ۾ وڏي اهميت رکي ٿو.

### پوسٽ-جديد تاريخ

عام طور سمجهيو وڃي ٿو ته سول سوسائٽي کي سمجهڻ جو پوسٽ-جديد طريقو پهريون ڀيرو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ اڳوڻي سوويت بلاڪ جي اوڀر يورپي ملڪن ۾ سياسي مخالف ڌر پاران تيار ڪيو ويو. پر تحقيق ڏيکاري ٿي ته ان خيال جي ترقي ۽ مقبوليت تي ڪميونسٽ پروپيگنڊا جو سڀ کان وڏو اثر پيو، جيڪو 1989ع ۾ نو-لبرل تبديليءَ کي جائز ثابت ڪرڻ جي ڪوشش هئي. فلاحياتي نظامن جي ٻيهر جوڙجڪ واري نظريي مطابق، سول سوسائٽي جي تصور جو نئون استعمال نو-لبرل نظريو بڻجي ويو، جنهن “ٽئين شعبي” کي فلاحياتي رياست جي متبادل طور وڌائڻ کي جائز بنايو. ٽئين شعبي جي تازين ترقيءَ کي جمهوريت سازيءَ کان وڌيڪ فلاحياتي نظامن جي هن ٻيهر جوڙجڪ جو نتيجو سمجھيو وڃي ٿو.

ان وقت کان پوءِ، سول سوسائٽيءَ جي خيال کي سياسي سماج جي بدران استعمال ڪرڻ جي هڪ سياسي عمليت پيدا ٿي. اهڙيءَ ريت، سول سوسائٽي بابت پوسٽ-جديد استعمال ٻه مکيه صورتون اختيار ڪري ويو: “سياسي سماج” طور ۽ “ٽيون شعبو” طور—۽ تعريفن جي وڏي گهڻائي کان الڳ. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ واشنگٽن اتفاق—جنهن ۾ ورلڊ بئنڪ ۽ آءِ ايم ايف جا شرطن وارا قرض شامل هئا—قرض هيٺ دٻيل ترقي پذير رياستن تي به دٻاءُ وڌايو ته هو پنهنجو قد گھٽ ڪن. ان سان غريب ملڪن ۾ سول سوسائٽي بابت عملي تبديليون آيون، جن نظرياتي بحث کي پڻ متاثر ڪيو. شروعات ۾ هن نئين شرطيت “سول سوسائٽي” تي وڌيڪ زور وڌو، جيئن ته اها رياست جي خدمتن ۽ سماجي سنڀال جي بدلي هڪ علاج سمجهي وڃي ٿي. هلْم ۽ ايڊورڊز مطابق، ان کي پوءِ “جادوئي گولي” طور ڏٺو ويو.

1990ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين، عالميڪاري مخالف تحريڪ جي وڌڻ ۽ ڪيترن ملڪن جي جمهوريت ڏانهن منتقليءَ سان سول سوسائٽي کي “علاج” سمجهڻ گهٽ ٿيو؛ ان بدران سول سوسائٽي کان وڌيڪ مطالبو ڪيو ويو ته اها پنهنجي جائز هجڻ ۽ جمهوري ساک کي ثابت ڪري. هن پسمنظر ۾ گڏيل قومن پاران سول سوسائٽي بابت اعليٰ سطحي پينل به ٺهيو. ان هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي سطح تي غير سرڪاري تنظيمن ۽ نئين سماجي تحريڪن (NSMs) جي اڀار سان سول سوسائٽي کي ٽئين شعبي طور “متبادل سماجي ۽ عالمي نظم” ٺاهڻ لاءِ حڪمت عمليءَ جي عمل جو اهم ميدان سمجھيو ويو. سول سوسائٽي بابت پوسٽ-جديد نظريو هاڻي گهڻو ڪري وڌيڪ غير جانبدار رخ ڏانهن موٽي آيو آهي—پر امير سماجن ۾ هن رجحان جي مطالعي ۽ ترقي پذير ملڪن بابت لکڻ ۾ نمايان فرق برقرار آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ سول سوسائٽي تي ڳالهائيندي سماجيات دان بوئان باچا ٽي غالب طريقا ڌار ڪري ٿو—*فنڪشنلسٽ* (سول سوسائٽي بطور جمهوريت ساز قوت)، *نارميٽوِسٽ* (سول سوسائٽي بطور مهذب سماج)، ۽ *اسٽرڪچرلسٽ* (سول سوسائٽي بطور شهري شعبي)—۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي فريم ورڪ گهٽائيندڙ ٿي سگهن ٿا ۽ حقيقي سول سوسائٽين جي تجرباتي حقيقتن کي لڪائي سگهن ٿا، خاص طور مغربي حوالن کان ٻاهر. هو ان بدران سول سوسائٽي کي تاريخي ۽ جغرافيائي طور مشروط عملن، لاڳاپن ۽ عملدارين جي هڪ ترتيب طور تصور ڪري ٿو، جيڪا مخصوص مقامي ۽ علائقائي سيٽن ۾ ڳنڍيل هوندي آهي.

## جمهوريت
قديم رومنن کي جمهوريت ۽ گڏيل سهڪار واري سماج جي لاڳاپن جي خبر هئي، جڏهن⁠ته بادشاهت ۽ مقابلي واري، يا غير سهڪار واري سماج سان به هو واقف هئا. مورخ ڪاسيوس ڊيو آگسٽس جي سالار اَگريپا جي زبان ۾ هڪ دليل پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ اَگريپا، رومي گهرو جنگين ۾ اقتدار لاءِ پنهنجن حريفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آگسٽس کي منٿ ڪري ٿو ته هو سماج تي ان جي امڪاني اثر سبب ڊاهڻ لاءِ رومي ريپبلڪ کي نه ڪيرائي.

سول سوسائٽي ۽ جمهوري سياسي سماج جي لاڳاپن بابت ادب جون ويجهيون شروعاتون اسڪاٽش روشن خيالي جي فلسفي ۾ ملن ٿيون، جنهن ۾ ايڊم فرگوسن جو ڪتاب *[[سول سوسائٽي جي تاريخ بابت هڪ مضمون]]* شامل آهي، ۽ جي. ڊبليو. ايف. هيگل جي ڪم ۾ به؛ جتان اهي تصور اليڪسي ڊي ٽوڪويل پاران اختيار ڪيا ويا، ڪارل مارڪس پاران به، ۽ فيرڊيننڊ ٽونيز. انهن کي ويهين صديءَ جي محققن گيبريل ايلمَنڊ ۽ سڊني وربا اهم نموني وڌايو، جن جمهوريت واري نظام ۾ سياسي ثقافت جي ڪردار کي انتهائي اهم قرار ڏنو.

انهن دليل ڏنو ته سياسي تنظيمن جو سياسي پهلو بهتر شعور ۽ وڌيڪ ڄاڻو شهري پيدا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو، جيڪي وڌيڪ سٺو ووٽ چونڊين ٿا، سياست ۾ حصو وٺن ٿا، ۽ نتيجي طور حڪومت کي وڌيڪ جوابده بڻائن ٿا. سول سوسائٽي گڏيل مقصدن ۽ مفادن وارن ماڻهن لاءِ هڪ فورم طور ڪم ڪري ٿي ته جيئن اهي جمهوري آدرشن کي وڌيڪ ترقي ڏين، ۽ اهو وري هڪ وڌيڪ جمهوري رياست ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو. اهڙين انجمنن جي رڪنيت معلومات جو ذريعو بڻجي ٿي، جيڪا گڏيل ڪارروائيءَ جي رڪاوٽن کي گهٽائي ٿي. پوءِ اهي گروهه حڪومتن تي دٻاءُ وجهي پاليسيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سول سوسائٽي رياست جي طاقت کي توازن ۾ رکڻ جو ڪم ڪري ٿي. انهن سياسي تنظيمن جا ضابطا ننڍڙا آئين (مائڪرو-آئين) سمجھيا ويا آهن، ڇو⁠ته اهي شرڪت ڪندڙن کي جمهوري فيصلا سازيءَ جي رسمي طريقن سان عادي ڪن ٿا.

وڌيڪ تازو، رابرٽ ڊي. پٽنم دليل ڏنو آهي ته سول سوسائٽي ۾ غير سياسي تنظيمون به جمهوريت لاءِ اهم آهن، ڇاڪاڻ⁠ته اهي سماج اندر سماجي سرمايو، اعتماد ۽ گڏيل قدرن کي وڌائين ٿيون. سماجي سرمايو، جيئن سماجي نيٽ ورڪن ۽ انهن سان لاڳاپيل باهمي مدد جي قاعدن طور سمجهيو وڃي ٿو، سماجن کي گڏيل ڪارروائيءَ جي ڏکين مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو؛ گهڻي ڳنڍيل سماجي نيٽ ورڪ رکندڙ ماڻهو سماج جي ٻين فردن سان وڌيڪ معتبر نموني وابستگي قائم ڪري سگهن ٿا ۽ پنهنجي سماجي سرمايي جي وسيلي عوامي ڀلائي جا ڪم ٺاهي سگهن ٿا. نتيجي طور، مضبوط سول سوسائٽي رکندڙ ملڪ جمهوريت طور ڪامياب ٿيڻ جا وڌيڪ امڪان رکن ٿا. ڪجهه عالمن پٽنم جي دعويٰ تي وڌيڪ تعمير ڪندي اهو به چيو آهي ته جمهوري تبديليءَ جي عمل ۾ سول سوسائٽيءَ جي هڪ مخصوص قسم—غير سياسي تنظيمون جيڪي روزمره جي لاڳاپن ۾ پاڙون رکن ٿيون—شرڪت ڪندي ڪامياب جمهوري تبديليون آڻين ٿيون. جيانفرانڪو پوڄي به اهڙو ئي دليل ڏئي ٿو، چوندي ته جيڪڏهن ريپبلڪن سماج کي برقرار رکڻو هجي ته ماڻهن جي وچ ۾ اعتماد ضروري آهي.

پر ٻين ڪجهه عالمن سول سوسائٽي ۽ مضبوط جمهوريت جي لاڳاپي تي سوال کنيا آهن. جيئن ٿامس ڪيرڌرز ٻڌائي ٿو، سول سوسائٽيون لازمي ناهي ته سٺن سببن لاءِ ٺهن، ۽ نه ئي اهي لازمي طور جمهوري قدرن کي وڌائن. مثال طور، شيري برمن دليل ڏنو ته سول سوسائٽي تنظيمون جمهوريت خلاف ماڻهن کي متحرڪ ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿيون. اهو جرمني ۾ وائيمار ريپبلڪ جي زوال دوران نظر آيو. معاشي بحران جي تباهي ۽ اندروني تڪرارن کي منهن نه ڏيڻ سبب، جرمني ۾ سول سوسائٽين جو وڏو انگ ٺهيو. انهن گروهن جي هڪ نمايان ۽ ممڪن طور موتمار خامي اها هئي ته انهن جرمنن جي وچ ۾ سماجي تڪرار ۽ فرق وڌيڪ مضبوط ڪيا. جرمن سماج جو اهڙي طرح الڳ الڳ سماجي گروهن ۾ ورهائجڻ سبب اهي قومي پرست خيالن آڏو تمام ڪمزور ٿي ويا. نازين انهن ناراض گروهن ۾ گهڙي انهن کي پنهنجي پارٽي ۽ پروپيگنڊا جي بنياد بڻايو. نتيجي طور، نازي پارٽي 1928ع ۾، جڏهن هنن 2.63٪ ووٽ ورتا هئا، اتان وڌي 1932ع جي چونڊن کان پوءِ جرمن رائخسٽاگ جي سڀ کان وڏي پارٽي بڻجي وئي. پٽنم جي دليل جي ابتڙ، هن مثال ۾ گهڻي ڳنڍيل سول سوسائٽي نيٽ ورڪ جمهوريت کي نقصان پهچايو. نازي پارٽي جرمني جي سماجي تنظيم کي استعمال ڪري ملڪ جي پهرين ريپبلڪ کي ڊاهي ڇڏيو.

پاڪڙيل جمهوريتن ۾ به، خاص مفادن وارن گروهن جي گهڻائي—جيڪا مضبوط سول سوسائٽيءَ جو اشارو آهي—نمائنده ادارن جي ڪارڪردگيءَ ۾ رڪاوٽ وجهي سگهي ٿي ۽ پاليسي نتيجن کي امير، بااثر يا بهتر منظم گروهن جي حق ۾ وڪڙي سگهي ٿي. وڌيڪ اهو به، ڪينيٿ نيوٽن جي سروي ڊيٽا موجب، سماجي ۽ سياسي اعتماد جي اوورليپ بابت ٿورو ثبوت ملي ٿو، جنهن سبب سول سوسائٽي جي طاقت ۽ جمهوريت جي لاڳاپي کي غير لاڳو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. حقيقت ۾، جيئن ليري ڊائمنڊ چوي ٿو، سول سوسائٽي جمهوريت جي خدمت ڪهڙن ڪهڙن طريقن سان ڪري سگهي ٿي، اهو سمجهڻ لاءِ اهو به ضروري آهي ته سول سوسائٽي جمهوريت لاءِ ڪهڙيون تڪراريون ۽ تضادون به پيدا ڪري ٿي.

آمريڪا جي حوالي سان، ٽوڪويل چوي ٿو ته انجمنون ٺاهڻ جي لاڙو، جيڪي پوءِ سول سوسائٽين جي صورت اختيار ڪن ٿيون، ان کي جمهوري حڪومت طور ڪامياب ڪرڻ ۾ مددگار ٿيو آهي. پٽنم جو خيال آهي ته آمريڪا ۾ سول سوسائٽين جي طاقت تاريخي طور شهرين لاءِ وڌيڪ سماجي اعتماد ۽ وڌيڪ سماجي سرمايو آندو آهي. ٻيا چون ٿا ته سول سوسائٽين تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ سبب شهري آمريڪي حڪومت جي اثرائتي تي سوال کڙا ڪري سگهن ٿا ۽ سماج کي ورهائي عدم استحڪام پيدا ڪري سگهن ٿا.

جديد آمريڪا ۾، يووال ليونن لکي ٿو ته سول سوسائٽين کي آمريڪي حڪومت ۽ شهرين جي وچ ۾ هڪ دروازي طور ڏٺو وڃي ٿو. ڪي چون ٿا ته سول سوسائٽيون فردي آزاديون برقرار رکڻ ۾، آمريڪي حڪومت جي طاقت تي هڪ چيڪ طور ڪم ڪن ٿيون؛ جڏهن⁠ته ٻيا انهن جو ڪردار رياست جي ڪوششن کي سنڀالڻ ۽ سماجي سببن لاءِ توانائي مهيا ڪرڻ ۾ ڏسن ٿا، ساڳئي وقت غير جمهوري طاقت جي مرڪزي ٿيڻ کي محدود به ڪن ٿيون. ڪجهه ٻيا، جهڙوڪ ڊيود ريئف، نشاندهي ڪن ٿا ته آمريڪي حڪومت سماجي مقصدن لاءِ سول سوسائٽين (جهڙوڪ غير سرڪاري تنظيمون) کان وڌيڪ مالي سگهه رکي ٿي، جڏهن⁠ته اهي تنظيمون پنهنجي نسبي ڪمزوري سبب ناڪافي ثابت ٿين ٿيون. هارورڊ جي پروفيسر ٿيدا اسڪوڪپول جي تحقيق موجب، جيتوڻيڪ سول سوسائٽين آمريڪا ۾ وڌيڪ جمهوريت آندي آهي، پر وڏين يونينن ۽ تنظيمَن کان ننڍين تحريڪن ڏانهن رخ—جيڪي مخصوص سياسي مسئلن تي ڌيان ڏين ٿيون—وڏي پيماني تي جمهوريت ۾ شرڪت وڌائڻ جو امڪان گهٽ رکي ٿو. گالسٽن ۽ ليونن جو چوڻ آهي ته اهي نيون سول سوسائٽيون سياسي عمل ۾ حصو وٺڻ جي ڀيٽ ۾ سماجي ايڪٽوزم وڌيڪ آڻين ٿيون.

## سياسي شموليت
سول سوسائٽي تنظيمون شهرين کي اهڙي ڄاڻ فراهم ڪن ٿيون جيڪا سياسي شموليت لاءِ اهم هجي، جهڙوڪ حڪومتي عملن سان لاڳاپيل شهرين جا حق ۽ ذميواريون، سياسي مسئلن ۽ پاليسي ايجنڊائن جا مختلف قسم، سماجي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪرڻ جا طريقا، ۽ برادرين ۾ معنيٰ خيز تبديلي آڻڻ جا رستا. پروفيسر ڪيريو اي. بولڊنگ ۽ جيمي نيلسن-نونيز جو چوڻ آهي ته سول سوسائٽي تنظيمون ان ڪري فائديمند آهن جو جڏهن شهري گڏيل طور ڪم ڪن ٿا ۽ گڏيل پاليسي ترجيحن جي بنياد تي ٻين سان وابستگي ۽ يڪجهتي پيدا ڪن ٿا، ته اهي سياسي طور وڌيڪ حصو وٺڻ لاءِ تيار ٿين ٿا. بهرحال، ڪجهه ٻين عالمن نشاندهي ڪئي آهي ته سياسي شموليت ۽ پاليسي عملن جي حوالي سان سول سوسائٽي تنظيمَن جا ڪجهه نقصان به آهن. پروفيسر ٿامس ڪيرڌرز وضاحت ڪري ٿو ته سول سوسائٽي تنظيمون سياسي شموليت ۾ انتهائي اثرائتو ڪردار ادا ڪن ٿيون، جنهن سبب انهن جي وڌندڙ گهڻائي حڪومتن لاءِ وڌندڙ پاليسي ترجيحن ۽ تيزيءَ سان بدلجندڙ سماجي ضرورتن کي پورو ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو بڻائي ڇڏيو آهي. عالم ڊيود ريئف هڪ ٻئي مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو سول سوسائٽي ۽ سياسي شموليت سان جڙيل آهي: واحد-مسئلي واري سرگرمي. ڇاڪاڻ⁠ته گهڻيون سول سوسائٽي تنظيمون هڪ ئي شعبي يا سماجي مسئلي تي ڌيان ڏين ٿيون، تنهنڪري ڪڏهن ڪڏهن ووٽرن جو ڌيان سماج کي درپيش گهڻ رُخا مسئلن (جهڙوڪ عالميڪاري جا چئلينج) کان هٽي وڃي مخصوص تڪراري موضوعن، جهڙوڪ اسقاطِ حمل، تي مرڪوز ٿي وڃي ٿو.

اهو خيال ته سول سوسائٽي تنظيمون سياسي شموليت کي نمايان نموني وڌائين ٿيون، ان جي حمايت ۾ ڪافي ڊيٽا موجود آهي. ڊاڪٽر رابرٽ پٽنم اٽلي ۾ ويهين صديءَ جي وچ ڌاري سول سوسائٽي تي هڪ مطالعو ڪيو، جنهن ۾ ڏٺو ويو ته جيڪي ماڻهو سول سوسائٽي تنظيمَن سان لاڳاپيل هئا، انهن وٽ سياسي ڄاڻ، سماجي اعتماد، سياسي شموليت ۽ "شخصي شهري قابليت" وڌيڪ هئي، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي شامل نه هئا. اهڙيءَ طرح، ڊاڪٽر شيري برمن معلوم ڪيو ته اين. ايس. ڊي. اي. پي. (نازي پارٽي) جي سول سوسائٽي تنظيم وچولي طبقي جي مضبوط نيٽ ورڪن کي گڏ ڪري جرمني ۾ سياسي شموليت لاءِ متحرڪ ڪيو. انهن ڪوششن جو طاقتور اثر ان ڳالهه مان ظاهر ٿئي ٿو ته اين. ايس. ڊي. اي. پي. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ملڪ جي سڀ کان اثرائتي سياسي قوت بڻجي وئي. اهي ڪيس مطالعو ظاهر ڪن ٿا ته سماجي نيٽ ورڪن سياسي شموليت ۽ شهري سرگرميءَ کي سهولت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

## معاشيات
مضبوط سول سوسائٽي کي اڪثر معاشي واڌ لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠ته اها معاشي فيصلا سازيءَ ۾ اهم راءِ مهيا ڪري سگهي ٿي، نجي ڪاروبار ۽ صنعتڪاري کي سهولت ڏئي سگهي ٿي، ۽ رياست کي معيشت کي دٻائڻ کان روڪي سگهي ٿي. مثال طور، مزدور اڳواڻ يقيني بڻائي سگهن ٿا ته معاشي واڌ ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ فائديمند هجي، مذهبي اڳواڻ معاشي معاملن ۾ وڌيڪ شموليت لاءِ آواز اٿاري سگهن ٿا، ۽ غير سرڪاري تنظيمون نقصانڪار ڪاروباري عملن کي ظاهر ۽ دستاويز ڪري سگهن ٿيون.

اصل ۾، سول سوسائٽي سماجي سرمايو پيدا ڪري ٿي، جنهن کي عالمي بينڪ "ادارا، لاڳاپا ۽ قدر جيڪي سماجي رابطن جي معيار ۽ مقدار کي شڪل ڏين ٿا" طور بيان ڪري ٿي. وڌيڪ سماجي سرمايي سان سماجي باهمي انحصار وڌي ٿو، جيڪو پيداوار ۽ معاشي واڌ ۾ اضافو ڪري ٿو. مثال طور، هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته آمريڪا جي انهن علائقن ۾ جتي سماجي نيٽ ورڪ مضبوط هئا، هاءِ اسڪول ڇڏڻ جي شرح انهن علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي جتي نيٽ ورڪ ڪمزور هئا.

ڪجهه، جهڙوڪ ٿامس ڪيرڌرز، هن بيان تي جزوي طور اختلاف ڪن ٿا. هو دليل ڏئي ٿو ته جيتوڻيڪ سول سوسائٽي معاشي واڌ لاءِ فائديمند آهي، پر اها لازمي ناهي؛ مثال طور ڏکڻ ڪوريا جي وڏي معاشي ڪاميابي مضبوط سول سوسائٽي کان سواءِ شروع ٿي، جيڪا معاشي اڀار کان پوءِ ظاهر ٿي، جڏهن⁠ته بنگلاديش، جنهن وٽ تمام امير سول سوسائٽي آهي، ان جي باوجود پنهنجي معيشت کي وڌائڻ ۾ گهڻو ناڪام رهيو آهي ۽ دنيا جي غريب ترين ملڪن مان هڪ آهي. وڌيڪ، ڪيرڌرز اهو به ٻڌائي ٿو ته ڪجهه حالتن ۾ تمام گهڻي سول سوسائٽي معاشي نقصان به پهچائي سگهي ٿي؛ مثال طور، لاطيني آمريڪا ۾ مزدور يونينن تي الزام آهي ته انهن معاشي واڌ کي محدود ڪيو آهي.

## آئيني معاشيات
آئيني معاشيات معاشيات ۽ آئينيت جو هڪ شعبو آهي، جيڪو آئيني مسئلن ۽ معيشت جي ڪارڪردگيءَ جي وچ ۾ مخصوص باهمي لاڳاپن کي بيان ۽ تجزيو ڪري ٿو، جنهن ۾ بجيٽ عمل به شامل آهي. اصطلاح "آئيني معاشيات" آمريڪي معاشيات دان جيمس ايم. بيوڪينن پاران استعمال ڪيو ويو، جنهن هن کي نئين بجيٽ رٿابندي ۽ ان جي شفافيت جي نالي طور پيش ڪيو، جيڪا سول سوسائٽي لاءِ بنيادي رهنمائي اهميت رکي ٿي ۽ قانون جي حڪمراني جي عملدرآمد لاءِ ضروري آهي. ان سان گڏ، هڪ مؤثر عدالتي نظام جي دستيابي، جنهن کي سول سوسائٽي غير منصفاڻي سرڪاري خرچن ۽ انتظامي اختيارين پاران اڳ ۾ منظور ڪيل فنڊن جي روڪ جي حالتن ۾ استعمال ڪري سگهي، ڪنهن به اثرائتي سول سوسائٽي جي ڪاميابي لاءِ اهم عنصر بڻجي ٿي.

## عالمي روپ

نقاد ۽ ڪارڪن اڪثر "سول سوسائٽي" جي اصطلاح کي سماجي زندگيءَ جي اهڙي دائري لاءِ استعمال ڪن ٿا، جنهن کي عالميڪاري کان بچائڻ جي ضرورت هجي، ۽ ان جي خلاف مزاحمت جا ذريعا طور ڏسن ٿا، ڇاڪاڻ⁠ته اهو سرحدن کان ٻاهر ۽ مختلف علائقن ۾ عمل ڪندي ڏٺو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، جيئن ته سول سوسائٽي کي پرڏيهي ڪاروبارن ۽ ادارن پاران به فنڊ ملي سگهي ٿو، جيڪي عالميڪاري جي حمايت ڪن ٿا، تنهنڪري اهو استعمال تڪراري آهي. ڪميونسٽ نظام جي زوال کان پوءِ عالمي سطح تي سول سوسائٽي جي تيز ترقي نو-لبرل حڪمت عملين جو حصو هئي، جيڪي واشنگٽن اتفاق سان لاڳاپيل هيون. ڪجهھ مطالعا پڻ شايع ٿيا آهن، جيڪي بين الاقوامي امدادي نظام جي اثر ۽ اصطلاحي قوت سان لاڳاپيل حل نه ٿيل مسئلن تي بحث ڪن ٿا (مثال طور ٽويدٽ 1998 ڏسو).
ٻئي پاسي، ڪجهه ماڻهو عالميڪاري کي هڪ سماجي عمل طور ڏسن ٿا، جيڪو ڪلاسيڪل لبرل قدرن جي دائري کي وڌائي ٿو، جنهن جو نتيجو اهو ٿيو آهي ته سياسي طور نڪتل رياستي ادارن جي خرچ تي سول سوسائٽي جو ڪردار وڌيو آهي.
سول سوسائٽي تنظيمن جو مربوط نظام (iCSO System)، جيڪو اقتصادي ۽ سماجي معاملن جو کاتو (DESA) پاران تيار ڪيو ويو، سول سوسائٽي تنظيمن ۽ DESA جي وچ ۾ رابطن کي آسان بڻائي ٿو.
سول سوسائٽيون ماحولياتي پاليسي ٺاهڻ جي عمل ۾ پڻ شامل ٿي ويون آهن. اهي گروهه ماحول کي پهتل نقصان کي درست ڪرڻ لاءِ ايجنڊا طئي ڪري ماحولياتي پاليسين تي اثرانداز ٿين ٿا. اهي عوام کي ماحولياتي مسئلن بابت آگاهي به ڏين ٿا، جنهن سان ماحولياتي تبديليءَ لاءِ عوامي گهرج وڌي ٿي.

## سول سوسائٽي ۽ علامتي طبقاتي حدبنديون
ڪجهه سماجي تحقيقن ۾ سول سوسائٽي کي صرف هڪ معياري آدرش طور نه پر هڪ اهڙي ميدان طور بيان ڪيو ويو آهي، جتي شهري شموليت بابت عوامي جائزن ذريعي علامتي طاقت استعمال ڪئي وڃي ٿي. عوامي گفتگوءَ بابت مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته "شهري" ۽ "غير شهري" جي وچ ۾ فرق اڪثر طبقاتي اخلاقي، ثقافتي ۽ جمالياتي درجن بندين سان جڙيل هوندو آهي. سماجي طبقي جو سڌو ذڪر ڪرڻ بدران، علامتي اشرافيه شهري قدر کي سرگرمي بمقابله بي عملي، ذميواري بمقابله مخصوص مفاد پرستي، جديديت بمقابله پٺتي پيل هجڻ، ۽ قابليت بمقابله کوٽ جهڙين ڪيٽيگريز ذريعي پرکين ٿا. پولينڊ ۾ ٿيل تجزياتي تحقيق ڏيکاري ٿي ته سول سوسائٽي کي اڪثر چونڊيل "اينڪليوز" سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪي ثقافتي سرمايي، فڪري عڪاسي ۽ گڏيل ڀلائيءَ ڏانهن لاڙو رکندڙ اداڪارن تي مشتمل هوندا آهن، جڏهن⁠ته مادي مفادن، مزدور حقن يا ٻيهر ورڇ جي مطالبن تي ٻڌل دعوائون گهڻو ڪري مخصوص مفاد پرست قرار ڏئي شهري مشغوليت جي تعريفن کان ٻاهر رکيون وڃن ٿيون. نتيجي طور، وچولي طبقي جا شرڪتي معيار ۽ سياسي شموليت کي عام شهري معيار طور پيش ڪيو وڃي ٿو، جڏهن⁠ته عوامي طبقي جا اداڪار مناسب شهري صلاحيتن کان محروم طور ڏيکاريا وڃن ٿا.

## عوامي دائري سان ڳانڍاپو
يورگن ھابرماس چيو ته عوامي دائرو عقلي مرضي/ارادي جي ٺهڻ کي همٿائي ٿو؛ اهو عقلي ۽ جمهوري سماجي لاڳاپن ۽ گڏيل عمل جو دائرو آهي. ھابرماس سول سوسائٽي کي “سوديبازيءَ جي ڏي وٺ ۽ سماجي محنت” جي دائري طور ڏسي ٿو، ۽ عوامي دائري کي سياسي دائري جي هڪ حصي طور. ھابرماس جو دليل آهي ته ڀلي سماج سرمائيدار سماج جي نمائندگي ڪندو هجي، تڏهن به ڪي اهڙا ادارا آهن جيڪي سياسي سماج جو حصو هوندا آهن. معيشت ۾ ٿيندڙ تبديليون عوامي دائري ۾ به تبديليون آڻين ٿيون. جيتوڻيڪ اهي تبديليون ٿين ٿيون، سول سوسائٽي تڏهن سياسي سماج ۾ بدلجڻ لڳي ٿي جڏهن اها غير معاشي صورت ۾ ظاهر ٿئي ۽ ان ۾ عوامي/گهڻ انگي پهلو اچي، ۽ جڏهن رياست رڳو هڪ ئي سياسي پارٽيءَ جي نمائندگي نه رهي. اختيار/اختياريت لاءِ هڪ مرڪز (لَوڪس) هجڻ ضروري آهي، ۽ هتان سماج اختيار کي چيلينج ڪرڻ شروع ڪري سگهي ٿو. جِلِيَن شويدلر نشاندهي ڪري ٿي ته سول سوسائٽي عوامي دائري جي ٻيهر جيئري ٿيڻ سان گڏ اڀري ٿي: جڏهن فرد ۽ ٽولا اجازت ڏنل روين جي حدن کي چيلينج ڪرڻ لڳن—مثال طور نظام خلاف کلي ڳالهائڻ يا سماجي ضرورتن بابت حڪومت کان جواب گهرڻ—ته سول سوسائٽي جي شڪل ٺهڻ لڳي ٿي.

تازن سالن ۾، نون سماجي ڪارڪنن جي اڀار سان، سول سوسائٽي بابت علمي حوالن—جهڙوڪ جِين ايل ڪوھِن، اينڊرو اراتو ۽ سِمون چيئمبرز—اهو سوال اٿاريو آهي ته ڇا سول سوسائٽي هميشه مثبت هوندي آهي؟

## ادارا

سول سوسائٽي جون تنظيمون، جن کي شهري تنظيمون پڻ چيو ويندو آهي، ٻين سان گڏ هيٺيان شامل ڪن ٿيون:

* علمي حلقا
* سرگرم ٽولا
* خيراتيون
* ڪلب (راندين، سماجي وغيره)
* برادري بنياد
* برادري تنظيمون
* صارفن جون تنظيمون
* سھڪاري تنظيمون
* فائونڊيشن
* نيوز ميڊيا
* غير سرڪاري تنظيمون (اين جي اوز)
* غير منافع بخش تنظيمون (اين پي اوز)
* نجي رضاڪارانه تنظيمون (پي وي اوز)
* پيشورانه انجمنون
* مذهبي تنظيمون
* سماجي ادارا
* سماجي تحريڪ تنظيمون
* قانوني ڪارپوريشنون
* مددگار گروپ
* مزدور يونينون
* رضاڪار انجمنون

## پڻ ڏسو

* پورٽل:سياست
* فعاليت پسندي (ايڪٽوازم)
* انارڪيزم
* انجمنيءَ وارو فڪر
* شهري شموليت
* شهرينيات
* شهري قوميت
* شهري جاءِ
* شهري فضيلت
* شهري مامرا
* شهري ۽ سياسي حق
* شهري لاپرواهي
* شهري آزاديون
* شهري مذهب
* سول سوسائٽي ۽ مقامي ماڻھن جو ميکانيزم
* ڪميونٽيئرينزم
* ڪميونزم
* آئيني اقتصاديات
* هم آهنگيءَ جو سٺو
* ثقافتي بالادستي
* جمهوريت
* فوڪو–ھابرماس بحث
* عالمي شهرينيات
* عالمي حڪمراني
* انساني حق
* عدليه
* عوامي سماج
* غير رياستي ڪارڪن
* کليل سماج
* سياسي سائنس
* عوامي مفاد مقدمو بازي
* قانون جي حڪمراني
* اعليٰ قانون موجب حڪمراني
* سماجي سرمايو
* سماجي معيشت
* سماجي ڪاروبار
* سماجي نواڻ
* سماجيات
* خدمت تنظيم
* طاقت
* رضاڪاراڻو شعبو
* بين الاقوامي تنظيمن جو سالنامو

### سول سوسائٽي جا ماهر

* جيفري سي. اليگزينڊر
* ھيلمُٽ انھائير
* اينڊرو اراتو
* فلپ بلونڊ
* بينجمن باربر
* ڊينيل بيل
* رابرٽ اين. بيلاھ
* والڊن بيلو
* جِين ايل. ڪوھِن
* مائيڪل ايڊورڊز
* جِين بيثڪي ايلشٽائن
* ايميتائي اٽزيونِي
* فرانسس فوڪوياما
* ارنيسٽ گيلنر
* سوسن جارج
* يورگن ھابرماس
* پيٽر ڊوبڪِن ھال
* ميري ڪالڊور
* بيري ڊين ڪارل
* جان ڪين
* ڊيڦڊ ڪورٽن
* جان ڊبليو. ميئر
* فرينڪ مولايرٽ
* مائيڪل اوڪشٽ
* مائيڪل او نيل
* ايلينر اوسٽرم
* رابرٽ ڊي. پٽنام
* مائيڪل سينڊل
* چارلس ٽيلر
* لوري والچ
* خرم زڪي

## حوالا
### حوالا جات

### ذريعا

* 
* Alagappa, Muthiah. *Civil Society and Political Change in Asia*. Stanford: Stanford University Press, 2004. 
* Colletti, Lucio. ‘Introduction’, in Karl Marx, *Early Writings*, Pelican, 1975, pp.&nbsp;7–56. .
* ايڊورڊز، مائيڪل. *Civil Society*. Cambridge, England: Polity Press, 2004. .
* ڊريپر، ھال. *Karl Marx's Theory of Revolution* (Volume 1: State and Bureaucracy; Volume 2: The Politics of Social Classes). New York: Monthly Review Press, 1977 and 1986.

Ehrenberg, John. *Civil Society: The Critical History of an Idea.* New York: New York University Press, 1999.

Ginsborg, Paul. *Italy and Its Discontents: Family, Civil Society, State* (2003).

Gosewinkel, Dieter: Civil Society, يورپي تاريخ آن لائين, Mainz: يورپي تاريخي اداري، 2011، ورتو ويو 24 آگسٽ 2011.

Hemmati, Minu; Dodds, Felix; Enayati, Jasmin; and McHarry, Jan. Downloadable copy of ''Multistakeholder Processes for Governance and Sustainability: Beyond Deadlock and Conflict''.

O'Connell, Brian. *Civil Society: The Underpinnings of American Democracy*. Medford, Mass.: Tufts University Press, 1999. .

Perlas, Nicolas. *Shaping Globalization – Civil Society, Cultural Power and Threefolding*. .

Pollock, Graham. "Civil Society Theory and Euro-Nationalism," *Studies in Social & Political Thought*, Issue 4, March 2001, pp. 31–56. Online.

Soper, Steven C. *Building a Civil Society: Associations, Public Life, and the Origins of Modern Italy* (2013).

Tvedt, Terje. *Angels of Mercy or Development Diplomats: NGOs & Foreign Aid*. Oxford: James Currey, 1998.

Whaites, Alan. *Let's Get Civil Society Straight: NGOs and Political Theory*, *Development in Practice*, 1996. http://publications.oxfam.org.uk/oxfam/results.asp?sf_20=oxfam_archive_flag&st_20=NOT+Y&sf_01=CAUTHOR&TAG=&CID=&st_01=whaites&SORT=SORT_DATE%2FD&x=0&y=0 .

Whaites, Alan. *NGOs, Civil Society and the State: Avoiding Theoretical Extremes in Real World Issues*, *Development in Practice*, 1998. http://publications.oxfam.org.uk/oxfam/display.asp?K=002J0270&sf_20=oxfam_archive_flag&st_20=NOT+Y&sf_01=CTITLE&st_01=NGOs%2C+civil+society+and+state&sort=SORT_DATE%2FD&x=0&y=0&m=3&dc=3 .

Zaleski, Pawel Stefan. *Tocqueville on Civilian Society: A Romantic Vision of the Dichotomic Structure of Social Reality*, *Archiv für Begriffsgeschichte*, Bd. 50 (2008). https://web.archive.org/web/20181009053108/http://zaleski.wex.pl/2008%20tocqueville%20on%20civilian%20society.pdf.

Anheier, Helmut K.; Toepler, Stefan. *International Encyclopedia of Civil Society*. New York: Springer-Verlag, 2010. .

## ٻاهريان ڳانڍاپا

* ايل ايس اي سول سوسائٽي مرڪز 
* گڏيل قومون ۽ سول سوسائٽي
* يو اين اي پي عالمي سول سوسائٽي فورم (آرڪائيو 4 مارچ 2016)
* عالمي ماحولياتي سهولت سول سوسائٽي نيٽورڪ 
* يورپي اتحاد جا سول سوسائٽي سان لاڳاپا (آرڪائيو 2 فيبروري 2012)
* برطانيا ڊي ايف آءِ ڊي جا لاڳاپا (آرڪائيو 16 اپريل 2009) سول سوسائٽي
* سِوِڪس—شهرين جي شموليت لاءِ عالمي اتحاد
* عالمي سول سوسائٽي (پي سي ڊي ايف).
* ون ورلڊ ٽرسٽ: سول سوسائٽي خود-ضابطه بندي قدمن جو ڊيٽابيس (آرڪائيو 7 جنوري 2016)
* وائزر.آرگ—سماجي ۽ ماحولياتي ذميواريءَ لاءِ عالمي اشاري – اڳوڻو civilsociety.org (آرڪائيو 11 اپريل 2014)
* پائيدار مستقبل لاءِ اسٽيڪ ھولڊر فورم: گڏيل قومن ۾ اسٽيڪ ھولڊر لاڳاپا (آرڪائيو 10 اپريل 2013)
* ٽئين شعبي جي تحقيق لاءِ بين الاقوامي سوسائٽي 
* ريڪيي-ديزارڊينس ميلاني ۽ بيد-شيريٽن مارڪ، 2007. ريگستانيت خلاف جدوجهد ۾ سائنس ۽ سول سوسائٽي. سي ايس ايف ڊي جا موضوعاتي دستاويز. شمارو 6. 40 صفحا. 
* 100 سالن جا لاڙا: بين الاقوامي سول سوسائٽي پاران بين الاقوامي انجمنن جو اتحاد
* Interface journal خاص شمارو سول سوسائٽي ۽ سماجي تحريڪن بابت

## حوالا

زمرو:جمھوريت
زمرو:سماج
زمرو:سماجي معاشيت
زمرو:سياست