رامسورت شيام نارئڻ راء بنام ڪراچي ميونسيپل ڪارپوريشن 1950 (ڪيس)

**رامسورت شام نارائن راءِ بنام ميونسپل ڪارپوريشن شهرِ ڪراچي** (P L D 1950 Sind 109) سنڌ چيف ڪورٽ، ڪراچي جو هڪ اهم فيصلو آهي، جنهن ۾ ڊويزن بينچ واضح ڪيو ته طبي غفلت جي دعويٰ ۾ زال جي فوت ٿيڻ جي صورت ۾ **مدعي-مڙس** کي لازماً **ماليات نقصان** ثابت ڪرڻو پوندو؛ جيڪڏهن اهڙو نقصان ثابت نه ٿئي ته **cause of action** قائم نه ٿيندي ۽ دعويٰ/اپيل مختصر بنياد تي رد ٿي سگهي ٿي.

## حقيقتون
اپيلنٽ (مدعي) دعويٰ ڪئي ته سندس زال (چندرَوَتي / چندراوتي) مٽرنٽي هوم ۾ ڊاڪٽرن (مدعا عليهم 2 کان 5) جي غفلت سبب فوت ٿي، ۽ ميونسپلٽي (ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن) جوابده آهي ڇو⁠تہ ڊاڪٽر سندن ملازم آهن. هيٺين عدالت غفلت ته مڃي، پر سببِ موت کي غفلت سان جوڙڻ ثابت نه سمجهيو، تنهنڪري دعويٰ رد ٿي. اپيل ۾ بينچ چيو ته اپيل هڪ “مختصر نڪتي” تي ئي رد ٿي سگهي ٿي: مدعي ڪنهن به پيڪيونيئري نقصان جو ثبوت نه ڏنو، تنهنڪري cause of action ئي نه ٺهي.

## سنڌ ۽ ڪراچيءَ جو تاريخي/سماجي پسمنظر (ڪيس مان اخذ ٿيل تناظر)
هي مقدمو اُن دور جي ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي ۽ ادارتي ترقيءَ جي پسمنظر ۾ بيهي ٿو، جتي ميونسپل ڪارپوريشن ۽ سرڪاري/ميونسپل صحت جون سهولتون آهستي آهستي منظم ٿي رهيون هيون ۽ مٽرنٽي هوم جهڙيون سهولتون وڌندڙ شهر لاءِ اهم بڻجي رهيون هيون. سنڌ جي هن بندرگاهي شهر ۾ روزگار، سرڪاري نوڪريون (جهڙوڪ ٽيليگراف آفيس جو ڪلارڪ)، ۽ شهري خاندانن جي معاشي ترتيب اهڙي هئي جو عدالتن کي “هرجاني” جي دعوائن ۾ جذباتي تڪليف کان ڌار ٿي عملي معاشي نقصان کي قانوني معيار بڻائڻو پيو—ته جيئن وڌندڙ شهر ۾ اداري جي ذميواري ۽ قانوني تلافي جو دائرو واضح رهي.

## قانوني سوال
# ڇا مڙس کي زال جي فوت ٿيڻ تي (طبي غفلت سان منسوب ڪري) هرجاني لاءِ cause of action تڏهن به ملندو جڏهن هو پنهنجي لاءِ **مالياتي نقصان** ثابت نه ڪري؟
# ڇا ** [[سيڪسيشن ايڪٽ، 1925]]** جي دفعه 306 موت جي صورت ۾ اهڙو cause of action پيدا ڪري ٿي جو فوت ٿيل شخص پنهنجي ئي موت بابت دعويٰ جاري رکي سگهي يا وارث هلائي سگهن؟

## عدالت جو فيصلو ۽ سبب

### (الف) Lord Campbell’s Act / Indian Fatal Accidents Act تحت صرف پيڪيونيئري نقصان
بينچ چيو ته (Lord Campbell’s Act جي اصول مطابق) قابلِ تلافي نقصان صرف “pecuniary loss” آهي. جذباتي صدمو، محبت، companionship جو غير مالي “solatium” قانون تحت قابلِ تلافي ناهي. ان لاءِ عدالت انگريزي ۽ هندستاني حوالن جي روشني ۾ قاعدو ورجايو ته: “reasonable expectation of pecuniary advantage” ثابت هئڻ گهرجي، صرف امڪان يا جذباتي دعويٰ ڪافي ناهي.

### (ب) مدعي جي دعويٰ ڪيل نقصان: ثبوت ناکافي
مدعي ٻه مدون گهريون:
* (i) فوت/ڪفن دفن خرچ (مثلاً تقريباً 400 رپيا جو بيان)؛
* (ii) 4,750 رپيا “service and company” جي نقصان طور.

عدالت چيو:
* قبرستان/فُنرل خرچن بابت انگريزي ڪيسن ۾ اصول آهي ته اهي خود بخود قابلِ تلافي ناهن، ڇو⁠تہ رشتيدار تي لازمي قانوني ذميواري (obligation) ثابت نه هجي ته هو دفن جو خرچ کڻندو. مدعي جو دليل ته “هندو مڙس تي زال جي دفن جي قانوني ذميواري آهي” بغير ڪنهن مستند اتھارٽي جي هو، تنهنڪري قبول نه ٿيو.
* “service and company” بابت: جيڪڏهن گھر جي ڪم/سروس سبب واقعي بچت ٿئي ٿي (مثلاً نوڪرياڻي نه رکڻي پوي) يا فوت کان پوءِ وڌيڪ خرچ اچي ٿو (housekeeper رکڻي پئي)، ته ان جو ثبوت ڏيڻو پوندو. هن ڪيس ۾ اهڙو ڪو ثبوت پيش نه ٿيو. صرف اهو چوڻ ته “ٽيليگراف آفيس جي ڪلارڪ لاءِ زال سان رهڻ سستو ٿيندو” عدالت مفروضو مڃڻ لاءِ تيار نه هئي.

### (ج) “Mere right infringed imports damages” وارو اصول هتي لاڳو ناهي
عدالت چيو ته هي اهڙين دعوائن مان ناهي جتي صرف حق جي ڀڃڪڙي ثابت ڪرڻ سان نقصان پاڻمرادو مفروضو ٿي وڃي. هتي cause of action جو بنياد ئي قانوني طور “pecuniary damages” جي ثبوت سان جڙيل آهي. جيڪڏهن اهو نه ٿئي ته cause of action برقرار نٿي رهي.

### (د) Indian Succession Act, 1925 S.306: موت سبب نئين دعويٰ پيدا نه ٿي ٿئي
مدعي طرفان هڪ “چالاڪ” دليل ڏنو ويو ته S.306 جي لفظن “other personal injuries not causing the death of his party” مان ظاهر ٿئي ٿو ته جيڪڏهن personal injury موت جو سبب بڻجي ته دعويٰ survive ڪري. عدالت ان کي رد ڪندي چيو:
* common law ۾ بنيادي قاعدو آهي ته “death of a person gives rise to no cause of action” (فوت ٿيل ماڻهو پنهنجي موت بابت دعويٰ نٿو ڪري سگهي)؛
* S.306 جو مقصد نئين cause of action ٺاهڻ نه، پر صرف اُن سببِ دعويٰ کي survive ڪرائڻ آهي جيڪا فوت ٿيڻ کان اڳ موجود هئي—۽ ڪجهه ذاتي نوعيت جي دعوائون (defamation/assault وغيره) استثنا آهن.
ان ڪري S.306 کي اهڙي طرح پڙهڻ غلط آهي جو موت بابت نئين دعويٰ ٺهي وڃي.

## نتيجو
مدعي پيڪيونيئري نقصان ثابت نه ڪيو؛ تنهنڪري cause of action قائم نه ٿي. اپيل خرچن سميت رد ڪئي وئي.

## Ratio Decidendi (اصولي قاعدو)
# Fatal Accidents جي دعويٰ ۾ مدعي کي صرف پيڪيونيئري نقصان لاءِ هرجانو ملي سگهي ٿو؛ solatium/جذباتي نقصان قابلِ تلافي ناهي.
# “reasonable expectation of pecuniary advantage” بابت ثبوت لازمي آهي؛ مفروضو يا خالص قياس ڪافي ناهي.
# Indian Succession Act, 1925 S.306 موت سبب نئون cause of action پيدا نٿي ڪري؛ common law جي قاعدي کي نٿي ٽوڙي ته موت پاڻ سببِ دعويٰ نٿو بڻجي.

## حوالا


زمرو:سنڌ چيف ڪورٽ جا فيصلا
زمرو:ڪراچي جا شهري/ميونسپل ڪيس
زمرو:طبي غفلت بابت فيصلا
زمرو:ٽورٽ لا
زمرو:هرجاني بابت فيصلا
زمرو:Succession Act
زمرو:P L D Sind