open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آڊيٽوريم

**آڊيٽوريم** يا **وڏو هال** (Auditorium) ابتدائي يوناني دور ۾ ٿيئٽر جي اڏاوت ٽڪريءَ جي لاهيءَ تي ٿيندي هئي، جتي کليل وايو منڊلڪ آڊيٽوريم بنايو ويندو هو، ان جي ٻئي پاسي اسٽيج ٺاهي ويندي هئي، جنھن جو احاطو تنبن جو جڙيل هوندو هو، جتي اداڪار پنھنجن چھرن تي مصنوعي شڪلين وارا پوش (masks) پائي اسٽيج تي اداڪاري ڪندا هئا. موجوده دَور ۾ آڊيٽوريم سيمينارن، ڪانفرنسن، ادبي شامن ۽ اسٽيج ڊرامن وغيره لاءِ جوڙيا وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:تعميراتون
زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ قسم
زمرو:گڏجاڻي جون جڳهون
آڊيو ڪتاب

**آڊيو ڪتاب** (Audio Book)، 1980ع جي ڏهاڪي ۾ متعارف ٿيل نئون اصطلاح ’آڊيو ڪتاب‘، جنهن جو مطلب ڪتابن کي آڊيو ڪيسٽن وسيلي محفوظ ڪري مارڪيٽ ۾ آڻڻ هو. هاڻي CD ،DVD ۽ موبائل ايپليڪيشنن ۾ بہ اھڙا ڪتاب اچن ٿا.

## حوالا
آرڪٽائيل تنقيد

**آرڪٽائيل تنقيد** (Archetyle criticism) نفسياتي تنقيد جي هڪ شاخ آهي. اجتماعي لاشعور ۾ موجود موروثي طور حاصل ٿيل شروعاتي ذهني تصور ۽ علامت، جيڪا ڪنھن ادب يا ادبي فنپاري تي اجتماعي لاشعور جي حوالي سان روشني وجهي.

## حوالا
آريائي ٻولي

**آريائي ٻوليون** (Aryan Languages) لسانيات جي ماهرن، ٻولين کي مختلف گروهن ۾ ورهايو آهي. انهن مان هڪ گروھ جو خيال آهي تہ آريائي ٻوليون اصل ۾ آريائي قومن جون ٻوليون يا انهن مان نڪتل ٻوليون آهن، جن ۾ ڪيتريون يورپ جون ٻوليون پڻ شامل آهن. سنسڪرت کي آريائي ٻولي مڃيو ويو آهي. ھندي، بنگالي، اڙيا، راجستاني ٻولي، مرھٽي وغيره پڻ آريائي ٻولين جي دفعي ۾ شامل ڪيون وڃن ٿيون پر ڪي عالم ان ڳالھ سان اتفاق نٿا ڪن. 20 صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي ٻولي]ءَ لاءِ بہ ڪن محققن ساڳيو نظريو پيش ڪيو هو، پر ان کي سنڌ جي ڪن عالمن قبول ڪونہ ڪيو.

آريائي ٻولي جو اصطلاح 19 صدي ۽ 20 صدي عيسويء ۾ شايع ٿيل ڪمن ۾ ٿئي ٿو، مطلب ته تمام پراڻي هند-يورپي ٻوليون:

* ويدڪ سنسڪرت ٻولي
* پراڻي فارسي ٻولي
* آويستان ٻولي
* باڪٽرين ٻولي
* اصطلاح پروٽو-آرين پروٽو-انڊو-ايراني ٻوليءَ جو متبادل نالو آهي
* 19 صدي جي آخر ۾ ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ شايع ٿيل ڪمن ۾، هي اصطلاح، يا اصطلاح پروٽو-آرين، ڪڏهن ڪڏهن پروٽو-انڊو-يورپي ٻولي کي بيان ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويندو هو.

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
لبرل ازم

آزاد خيالي يا لبرل ازم (Liberalism) مان مراد فرد جي ذاتي آزاديءَ جي حق کي مڃڻ آھي. لبرل ازم ۾ اھا ڳالھ مڃي وڃي ٿي ته ھر انسان آزاد پيدا ٿيو آھي. ڇو جو انساني اوسر تڏھن ئي ٿي سگھي ٿي جڏھن کيس آزادي عمل ۽ اظھار جي آزادي حاصل هجي ۽ ھر ھوشمند بالع فرد پنھنجا فيصلا پاڻ ڪري سگھڻ جو اختيار رکندو ھجي. ان تي والدين، ڌرم، مذھبي پيشوا، سماج ۽ رياست جي گھٽ ۾ گھٽ مداخلت ھجي. لبرل ازم انسانن جي شخصي ۽ ذاتي اسپيس جي احترام ڪرڻ جو نالو آھي. ڪنھن به انسان جي ذاتي زندگي جي معامري ۾ فيصلا ڪرڻ جو حق ڏيڻ لبرل ازم جي اھم وصف آھي. ڪنھن فرد جي آزادي سان ڪنھن ٻئي فرد جي آزاديءَ کي ڪو ھاڃو نه پھچندو ھجي ان کي لبرل ازم چئجي ٿو. لبرل ازم ۾ توھان پنھنجي ذات، زندگي، بدن، رزق ۽ شوق جا پاڻ مالڪ آھيو. لبرل ازم جي ابتڙ مذھب، اقدار، رياست جي نالي تي ڪنھن به فرد جي آزادين کي رد ڪري ان کي رڍن ۽ ٻڪرين وانگر هلائڻ جو مطلب اھو آھي ته لبرل ازم جي پاليسي تي عمل نه ٿي رھيو آھي.

لبر ازم جو اصطلاح سياسي ادب ۽ فلسفي ۾ استعمال ٿيندو آهي. جيڪو 18 ۽ 19ع صديءَ ۾ وچولي طبقي سان منسوب ڪيو ويو. وچولي طبقي وارن، وچئين دؤر جي پراڻن سياسي ، سماجي، مذهبي ۽ اقتصادي نظرين سان لاتعلقيءَ جو اظهار ڪيو ۽ پاڻ کي آزاد خياليءَ جا علمبردار سڏيو. آزاد خياليءَ جي مڃيندڙن پاڻ کي جمهوريت ۽ معاشي سڌارن جو امين ڪوٺيو . 

آزاد خيالي يا لبرل ازم تاريخي لحاظ کان جاگيرداري ۽ شهنشاهيت خلاف سترهين صديءَ ۾ شروع ٿيل هڪ فڪري تحريڪ آهي، جنهن يورپ ۾ مذهب، معيشيت، سياست ۽ سماجي شعبن ۾ نوان لاڙا آندا. هن تحريڪ ”فرد“ جي آزاديءَ جي وڪالت ڪندي، سندس صلاحيتن ۽ خوبين جي آزاد اظهار لاءِ ماحول فراهم ڪيو ۽ معاشري ۾ آزاد چٽا ڀيٽيءَ ۽ انساني فلاح وارو ماحول جوڙڻ تي زور ڏنو. اڳتي هلي اها تحريڪ سڄي دُنيا ۾ ڦهلجي وئي. آزاد خياليءَ جي تحريڪ عام طرح هر سماج جي وچولي طبقي پاران هلائي وڃي ٿي، جيڪا قدامت پسندي ۽ ڪليسيائي داٻي کي ٽوڙي، اخلاقي حدن اندر رهندي، انساني راءِ جي مڃتا جي قائل آهي. ”آزاد خياليءَ“ ۾ فرد کي ڳالهائڻ، چونڊڻ ۽ ذاتي ملڪيت جي واڌ ويجهه وارا حق ڏنا ويندا آهن. ارڙهين صديءَ جي ”ڪلاسيڪل لبرلزم“ ۽ ويهين صديءَ جي ”سوشل لبرلزم“ وارين تحريڪن دنيا ۾ وڏيون تبديليون آنديون. دنيا ۾ اڪثر وڏا انقلاب، آزاديءَ جون تحريڪون ۽ انفرادي حقن جي تحفظ لاءِ ٿيل جاکوڙون، هن نظريي جي اثر هيٺ حاصل ٿيون. هن نظريي جي ڪري عالمي سطح تي سهڪاري ۽ امن جو ماحول جُڙيو ۽ ٻين رياستن لاءِ پرامن بقا ئي باهميءَ واري اصول تي زور ڏنو ويو. هي نظريو عالمي برادريءَ ۾ ٿيندڙ تڪرارن جي حل لاءِ ڳالھين ٻولين ۽ ٻين پرامن سرگرمين تي زور ڏئي ٿو، جان لاڪ، روسو، والٽيئر ۽ ٻيا يورپي ڏاها هن نظريي جا وڏا وڪيل مڃيا وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:انساني حقن بابت تصور
زمرو:تاريخ
زمرو:سماج
زمرو:سماجي نظريا
زمرو:سياست
زمرو:سياسي سائنس جون اصطلاحون
زمرو:سيڪولرازم
آسماني زبان

**آسمانِي زبان** (Divine language) پاڪ يا خدائي ٻولي، ملائڪن، ديوتائن ۽ صحيفن جي ٻولي. آسِمَانِي ڪتابن (توريت، انجيل، زبور، قرآن شريف وغيره) ۾ ڪتب آيل ٻولي يا ٻوليون.

## حوالا
آشڪار

**آشڪار**  (*Ashkar*) ظاهر، پڌرو، چٽو، نروار، کُليل. ’ سچل سرمست جو فارسي شاعريءَ ۾ تخلص آهي ۽ سندس فارسي غزلن جو ديوان آهي: ”ديوان آشڪار“. 

## حوالا
آفاقيت

**آفاقيت** (Universality) هڪ نظريو آهي جنھن موجب زندگيءَ ۾ اهڙن مقصدن جي حصول لاءِ ڪوشش ڪجي، جن سان انسانيت جي ڀلائي ۽ فلاح ٿئي. 21 صديءَ کان هي نظريو تمام تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي. ادبي حوالي سان آفاقيت جي معنيٰ آهي تہ ڪنھن اديب يا ادبي فنپاري جي اها خوبي، جيڪا هر دؤر ۽ هر ملڪ جي ماڻهن کي متاثر ۽ محظوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکي. زمان ۽ مڪان جي قيد کان آزاد فن يا فنڪار آفاقي هوندو آهي. جيئن: شاھ لطيف آفاقي شاعر آهي ۽ ’شاھ جو رسالو‘ آفاقي شاعريءَ جو ڪتاب آهي. اهڙيءَ ريت شيڪسپيئر جا ڊراما، سعديءَ جو ”گلستان“ ۽ ”بوستان“،  جو ”شڪنتلا“ وغيره جيڪي ڪنھن خاص هنڌ ۽ دؤر ۾ چيا يا لکيا ويا مگر دنيا جي هر خطي لاءِ انھن جي فني ۽ فڪري افاديت هڪجھڙي آهي. اهي آفاقي لکڻيون هونديون آهن.

## حوالا

زمرو:مذهبي اصطلاحون
آرٽ نوئوو

**آرٽ نوئوو** (Art Nouveau) فطري گهاڙيٽن جي مرصع/سينگاريل ۽ پيچدار اسلوب تي ٻڌل تحريڪ جو نالو، هيءَ تحريڪ تجارتي طور سجاوٽي فن سان لاڳو هئي، پر پوءِ جلد ان جو دائرو چترڪاري ۽ ڇپائيءَ تائين پکڙجي ويو. ڪلمٽ (Klimt)، ڪرين (Crane) ۽ بيئرڊسلي (Beardsiley) هن تحريڪ جا مشھور فنڪار ۽ باني چيا وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:20هين صدي جو فن
آنند صاحب

آنند صاحب __ (Anand Sahab):

سِکن جي هڪ مذهبي ڪتاب جو نالو. ھي سکن جي ٽئين نمبر گرو امرداس جي لکيل بيتن جو مجموعو آھي جيڪي سر رامڪلي بابت آھن.اھو ڪتاب 917 کان 922 صفحن تي مشتمل آهي. لفظ آنند جي معني خوشي آھي.
سک آنند صاحب جو ورد روزمره جي عبادتن ۾ ڪندا آھن. اھو ورد امرت ڌاري سک  امرت ويل يا پرھ ڦٽيءَ واري مھل ڪندا آھن.آنند صاحب ھر مذھبي رسم دوران پڙھيو ويندو آھي.
آنند صاحب جا ٻہ نمونن جا ڪتاب آھن ھڪ مڪمل جنھن ۾ شاعري جا چاليھ بند آھن ۽ ٻيو ننڍو آھي جنھن کي ننڍڙو آنند صاحب ڪري چوندا آھن جيڪو تقريبات جي خاتمي وقت پڙھيو ويندو آھي.ان ۾ پھريان پنج ۽ آخري چاليھون بند آھي باقي بند شامل نہ اٿس.  

## خارجي ڳنڍڻا

Read Anand Sahib online

## حوالا
آوازي لکت

**آوازي لکت** (Phonetic writing) هن لکت جي سرشتي مان علامتي نشانيون ڪنھن شيءِ جو اظھار نه ڪنديون آھن، پر اھي ڳالھايل ٻوليءَ جي آوازن جي لکت ۾ ترجماني ڪنديون آھن.

## حوالا
ابد

**ابد** (Eternal) ڪڏهن بہ ختم نہ ٿيندڙ حياتي، ابدي حياتي، مذهبي طور موت کان پوءِ واري زندگي. ابد اهو دؤر هوندو جنھن ۾ وقت ختم ٿي ويندو، زندگي امر هوندي. ابد، مذهب کان سواءِ اخلاقي ادب جو به خاص موضوع رهيو آهي.

## حوالا
ابدي محبت

**ابدي محبت** (Eternal Love) شروعات کان وٺي پڇاڙيءَ تائين. قائم رهندڙ محبت، فنا نہ ٿيندڙ محبت. ڪنهن مرد جي عورت سان يا عورت جي مرد سان دائمي محبت جي فلاسافي، سچي عشق تي مبني. ادبي دنيا ۾ محبت وڏو مقام رکندي آهي. صوفين وٽ اها محبت ”عشق حقيقي“ سڏجي ٿي.

## حوالا
ابھام

**ابھام** (Vagueness) مڪمل مطلب سمجهائڻ کان قاصر ڳالهه کي ادبي اصطلاح ۾ “ابهام” چيو ويندو آهي. شاعر يا اديب ڪا خاص ڳالهه پهچائڻ لاءِ مبهم لفظن جو استعمال ڪندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن شعر يا عبارت مان ٻڌندڙ يا پڙهندڙ فوري ڪا معنيٰ يا مفهوم حاصل نه ڪري سگهي ته چئبو ان ۾ “ابهام” آهي. مطلب خيالن ۽ لفظن جي ادائگيءَ يا مضمون ۾ ڪا پيچيدگي يا فنڪارانه مبالغو شامل هجي يا ڪو اديب يا شاعر به ڳالهه کي اڌ لڪل يا مبهم رکندو هجي ته ان کي ”ابهام“ چئبو آهي.

## حوالا
اڀياس

**اڀياس** (Study) جو مفھوم ”مطالعو“ آهي. اهو ڪنھن بہ موضوع، مضمون جو تفصيلي مطالعو ڪرڻ آهي. ادب جو اڀياس وڏي اهميت رکي ٿو. اهو اڀياس تخليقي، تنقيدي، تحقيقي ۽ تاريخي ٿي سگهي ٿو.

## حوالا

زمرو:رسم الخط
اتباع

**اتباع** (Following) يا تقليد ڪنهن همعصر يا ڪنهن اسلوب، طرز فڪر ۽ احساس جي پيروي ڪرڻ کي چئبو آهي. شاعري ۾ ڪنهن شاعر جي اسلوب يا خيالن جي تقليد کي اتباع چئبو آهي، مثال طور: ڪيترن ئي جديد شاعرن شيخ اياز جو اتباع ڪيو آهي.

## حوالا
سنڌي اکر

thumb | ساڄو | انگريزي الفابيٽ**الف ب** (Alphabet) يا ’آئيويٽا‘ انھن اکرن کي چئبو آھي، جيڪي ھر زبان ۾ مختلف تعداد ۾ گھٽ يا وڌيڪ ھوندا آھن. اها لکت وارين نشانين جي اها ترتيب آهي، جنهن ۾ ٻوليءَ جي ڌار ڌار آوازن کي لکت رستي ڏيکاريو وڃي. انگريزيءَ ۾ 26، سنڌيءَ ۾ 52، عربيءَ ۾ 28 ۽ اردوءَ ۾ 37 شڪلين/نشانين تي مشتمل آهي. انھن شڪلين/نشانين کي اکر/حرف (letter) چئبو آھي. اھڙي طرح ھر ھڪ شڪل/نشانيءَ جي ھڪ اڪيلي آواز کي اکر يا حرف سڏبو آھي. سنڌي الف ب جي ترتيب هن ريت آهي:
ا، ب، ٻ، ڀ، ت، ٿ، ٽ، ٺ، ث، پج، ڄ، جھ، ڃ، چ، ڇ، ح، خ، دڌ، ڏ، ڊ، ڍ، ذ، ر، ڙ، ز، س، شص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ڦ، ق، ڪ، کگ، ڳ، گھ، ڱ، ل، م، ن، ڻ، و، ھء، ي

## حوالا

زمرو:سنڌي اکر
زمرو:سنڌي رسم الخط
زمرو:سنڌي پٽي (الفابيٽ)
اترادي لهجو

**اترادي لھجو** (Upper Sindh Dialect) سنڌي ٻوليءَ جي ’سري‘ (اُتر) واري لھجي کي چئبو آهي. سنڌ جو اتر وارو پاسو سنڌو نديءَ جي اڀرندي حصي ۾ خيرپور کان اوٻاڙي تعلقي جي آخري حد تائين ۽ سيوهڻ/دادو کان لاڙڪاڻي ۽ جيڪب آباد ضلعن جي آخر تائين آهي، جنھن کي ’سرو‘ سڏجي ٿو ۽ اتان جي ٻوليءَ جو لھجو، لسانيات جي ماهرن ’اترادي لھجو‘ يا ’سريلي‘ لھجو سڏيو آهي. هن لھجي ۾ ڪي اچار ۽ گرامر جون خاص ڳالھيون ٻين لھجن کان منفرد آهن. هن لھجي تي سَرس دنگئي زبانن بلوچي ۽ سرائڪي زبانن جو اثر پيل آهي. هن لھجي ۾ معياري لھجي کان جيڪي ڳالھيون مختلف آهن انهن ۾ ضمير متڪلم لاءِ ’مان‘ جو استعمال، لفظ جي فاعلي مفعولي، جري ۽ ٻين حالتن ۾ ساڳيو رهندو آهي. زبر وارَن مونث اسمن کي جمع ڪرڻ وقت ’آن‘ پڇاڙي لڳائي ويندي آهي. جيئن کٽ-کٽان وغيره.

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي جا لهجا
اتساھ

**اتساھ** (Inspiration) تخليقي تحرڪ ٻن قسمن جا ٿين ٿا: هڪ ته ليکڪ ڪنهن ٻئي کان متاثر ٿي لکي، ٻيو کيس اهڙو اتساھ پنهنجي اندر مان ملي. ٻين ليکڪن مان اتساهه وٺڻ جو وڏو مثال موجوده دؤر ۾ شيخ اياز آهي، جنهن کان ڪيترا نوان شاعر متاثر ٿي ساڳئي انداز ۾ شاعري ڪرڻ لڳا. شيخ اياز تي وري ڪشنچند بيوس ۽ شاھ لطيف جو اثر هو. سنڌي ڪھاڻيءَ ۾ ڪيترن ڪھاڻيڪارن امرجليل ۽ جمال ابڙي جو اثر قبوليو يا انھن جي تحرير مان اتساھ ورتو آهي. تخليقي قوت، اتساھ ۽ ڏات تي منحصر آهي.

## حوالا
اتھاس

**اتهاس**  لفظ جي اکري معنيٰ آهي ”ائين ٿيو آهي" هندن جا ٻہ مکيہ اتهاس رامائڻ ۽ مهاڀارت آهن، پر اڳي ”اتهاس“ لفظ جي وڏي معنيٰ هئي. ڪؤٽليہ جي ارٿ شاسترن مان معلوم ٿئي ٿو تہ پراڻ، اِتيورت ، تاريخ، اُدهرڻ (تمثيلي اڌرڻ واريون ڪھاڻيون)،  ڌرم شاستر ۽ ارٿ شاستر  انهن سڀني کي گڏي ”اتهاس“ چوندا هئا، ۽ اتر  هندستان جو هرڪو راجڪمار (شهزادو) اتهاسن جو اڀياس ڪندو هو.اتهاس جو مطلب تاريخ يا اڳين واقعن جو احوال يا قديم سورمن جون ڪهاڻيون آهي، جيئن مهاڀارت، رامائڻ ۾ موجود واقعا وغيره.

## حوالا

زمرو:سنڌي لغت
اٺ سٽا

**اٺ سٽا** يا **مثمن** (*Musamin*) قديم فارسي ۽ عربي نظم مثمن جيڪو سنڌي شاعري ۾اٺن سٽن وارو يا اٺ سٽو جي نالي سان رائج ٿيو سو اٺ سٽو سڏيو ويو ۽ صرف اٺن سٽن تي مشتمل آهي. روايتي سنڌي شاعرن عربي ۽ فارسي شاعري جي تتبع تي ’مثمن‘ نظم لکيا، جيڪي علم عروض جي بحر وزنن تي آڌاريل هئا پر جديد سنڌي شاعرن اٺ سٽي ۾ هيئتي نواڻ آندي آهي. جديد شاعري ۾ صرف ’اٺ سٽا‘ لکيا ويا جيڪي عروض توڙي ڇند تي لکيا وڃن ٿا. اصل ۾ مثمن اهڙو نظم آهي جنهن جو ٿلھ ٻن سٽن تي ۽ هر شعر يا مصرع اٺڻ سٽن تي مشتمل هوندو هو ۽ هڪ مثمن نظم ۾ اٺن سٽن تي مشتمل ڪيترائي بند يا شعر هوندا هئا پر جديد شاعرن صرف اٺ سٽو لکيو ۽ ڪيترن ئي شاعرن اٺ سٽا لکيا آهن. اٺ سٽا ترائيل کان مختلف آهن.

”مثمن“ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ”اٺن مصرعن وارو شعر“. اصطلاحي معنيٰ موجب، مثمن اهو نظم آهي، جنهن جو هر هڪ بند اٺن مصرعن تي مشتمل هجي ۽ اهي مصرعون پاڻ ۾ هموزن هجن. مثمن جو پهريون بند اڪثر سڄو هم قافيہ هوندو آهي ۽ باقي هر هڪ بند جون پهريون ست مصرعون پاڻ ۾ هم قافيہ ٿينديون آهن، پر اٺين مصرع وري پهرئين بند سان ساڳئي قافيي ۾ ايندي آهي.

## حوالا

زمرو:شاعري
اثباتيت

**اثباتيت** (Positivisim) اهڙي تحريڪ، جنھن جو مقصد مابعد الطبعيات (Metaphysics) ختم ڪرڻ آهي. هيءَ فلسفيانہ تحريڪ قديم فلسفياڻہ ۽ مذهبي مسئلن ۽ قدرن کي فضول ۽ بي معنيٰ قرار ڏئي ٿي. ان جو اصل بانيڪار اگسٽڪو مٽي (1798 – 1857ع) آهي. هن مڪتب فڪر وارن جو خيال آهي تہ: ”Truth is objective, knowable, separate from human thought“ (سچ خارجي شيءِ آهي، جنهن کي ڄاڻي سگهجي ٿو ۽ اهو انسان جي سوچ کان ڌار حيثيت رکندڙ آهي.) يعني سچو علم ٻاهرين شين جي مشاهدن ۽ تجربن مان ڄاڻي سگهجي ٿو، ان ۾ انسان جي سوچ، فڪر يا وجدان کي ڪوبہ دخل نہ آهي.

## اثباتيت پڄاڻان

’اثباتيت پڄاڻان‘ (Post-Positivism) وارو نظريو سائنسي ۽ مقداري تحقيق کي رد ڪري ٿو. ڊونالڊ ڪيبمل جو چوڻ آهي تہ: ”All research has a qualitative granting“ هن علم جي تحقيق وارن جو چوڻ آهي تہ هر تحقيق ۽ اڀياس ۾ داخليت موجود آهي جنھن کي قبول ڪيو وڃي، ڇو تہ ’خالص خارجيت‘ نالي ڪابہ شيءِ نہ ٿيندي آهي.

## حوالا

زمرو:سائنسي طريقو
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سماجياتي نظريا
زمرو:سماجي سائنس
زمرو:سماجي سائنسن جو فلسفو
زمرو:فلسفي جي تاريخ
اپ ڀرنش

**اپ ڀرَنش** (Apbhransha) ٻوليءَ جي معيار کان گهٽ ٻوليءَ کي لساني ماهرن ’اپ ڀرنش‘ سڏيو آهي. انهن جو چوڻ هو تہ: ’ٻين لفظن ۾ کريل يا بگڙيل ٻولي.‘ پراڪرت ٻولين مان بگڙيل ٻولي يا ٻوليون ’اپڀرنش‘ آهن. انهن هڪ عرصي تائين سنڌي ۽ اردو ٻولين کي وراچد اپ ڀرنش مان نڪتل ڄاڻايو آهي، جيڪو نظريو اڄڪلهہ رد ٿي چڪو آهي.

## حوالا

زمرو:انڊيا جون ٻوليون
اپويد

**اپويد** (Upved) ثانوي علم. چئن ويدن جا ضميما. پُراڻ. ويدن جي ضميمن کي ’اپ ويد‘ چيو ويندو آهي. شانڪ چرناويا چئن اپويدن جو ذڪر ڪيو آهي:
# يجرويد ۾ شامل ڪيل اپويد ڌنورويدا جنھن جو مطلب تيراندازي جي فن آھي.
#  اٿرويد ۾ شامل ڪيل اسٿپتيا ويدا جنھن جو مطلب عمارت سازيءَ جو فن آھي.
#  سام ويد ۾ شامل ڪيل گنڌاروا ويد جنھن ۾ موسيقي جي فن جو ذڪر آهي.
#  رگويد يا اٿرويد ۾ شامل ڪيل ايورويد جنھن ۾  دواسازي يا طب جو فن بيان ڪيل آهي.

اُپويد (Subsidiary Vedas) چئن ويدن کان سواءِ چار اُپيد آهن. اهي ويدن سان لاڳو آهن، تنهن ڪري ويدڪ ساهت جي دفعي ۾ ليکجن ٿا، پر شريتون ڪري نٿا ليکجن، جو اهي ماڻهن جا جوڙيل آهن. ازان سواءِ انهن جو لاڳاپو دنوي ڳالهين سان آهي، تنهن ڪري ويدن کان انهن جو درجو گهٽ ليکيو ويو آهي. ”اُپويد“ لفظ جي اکري معنيٰ ئي آهي ”گهٽ درجي وارو علم“ (Inferior Knowledge)  ايترو چئبو ته انهن اُپويدن مان چٽيءَ ريت سڌ پوي  ٿي ته قديم ويدڪ زماني ۾ ئي آڳاٽن هنڌن ڪيترن دنوي علمن ۾ چڱي ترقي ڪئي هئي. اُهي عدم هي آهن.

*  رگ ويد جو اُپويد ”ايؤر ويد“ (Medical Science) آهي، جنهن ۾ چرڪ، ششرت، واڪڀت وغيره گرنٿ آهن.  انهن” بدن جي طاقت وڌائن، بيمارين کي روڪڻ ۽ مرض کان ڇٽڻ جا اُپاءَ ڏسيل آهن. اهڙيءَ ريت طب جي ڪتابن لکڻ جو رواج اول آرين وڌو. مٿي اڳي ئي ڄاڻايو ويو آهي ته رگ ويد واري زماني ۾ ئي سنڌو ماٿر ۾ جراح، طبيب ۽ حاذق حڪيم هوندا هئا. اڄ ڪالهه سنڌ ۾ جيتوڻيڪ يوناني حڪيم به آهن، ته به اسان جا سنڌي وئديه (ويڄ) پنهنجن ابن ڏاڏن واري هڪمت اڄ تائين ڀليءَ ڀت هلائيندا پيا اچن. ائين به اکين سان ڏٺو ويو آهي ته اسان جا ڪيترا ماڻهو انگريزي دوائن بدران يوناني ۽ آيور ويدڪ علاج وڌيڪ پسند ڪن ٿا، جنهن ڪري ويڄن جو قدر سنڌ ۾ اڄ  تائين آهي.
* يجر ويد جو اپويد ”ڌنر ويد“ (Military Science) آهي. قديم سنڌو ماٿر جا رهاڪو جنگي ڀاارا هئا، تن  انهيءَ سائنس (وگيان) کي زور وٺايو، پر ٻوڌي زماني ۾ اهو ڀاؤ اسان جن ماڻهن مان نڪري ويو، جنهن جو نتيجو اڄ به اکين سان پسجي پيو.
* سام ويد جو اپويد ”گنڌرو ويد“ (Music) آهي، جنهن جا ٻه ڀاڱا هئا: هڪڙو لوڪن جي دل  وندرائڻ لاءِ، جنهن ۾ راڳ ۽ راڳڻيون هيون، ۽ ٻئي ۾ ويدڪ راڳ ۽ ويدن جا سُر ڏنل هئا. ائين گاين وديا قديم زماني ۾ ئي سڌو ماٿر ۾، خاص ڪري پنجاب ۾ زور ورتو، جنهن ڪري اڄ تائين چوڻي آهي ته ”راڳ پنجاب ۾ ڄائو، ۽ ٿر ۾ مئو“. هن وقت گائن وديا جو گهڻو چاهه سرحد سنڌ ۾، خاص ڪري شوقين شهر شڪارپور ۾ آهي.
* اٿرو ويد جو اپويد ”اسٿاپيه ويد“ (Mechanics) آهي، جنهن ۾ شِلپ (ڪاريگري) ۽ ڪلا (هنر) جي وديا  هئي. جنڊيءَ جو ڪم، ڪاشيءَ جو ڪم، جڙت جڙڻ، ڀرت ڀرڻ، لونگيون، کيس وغيره جوڙڻ ۽ ٻيا هنر سنڌ ۾ زور هئا.

## حوالا

زمرو:هندو لکتون
اجتماعيت

**اجتماعيت**  (collectivism) اشتراڪيت جي اصول مطابق زمين، سرمائي، دولت ۽ پيداوار جي ٻين ذريعن کي قومي ملڪيت بنائڻ جو نظريو. هي ملڪيت جو نظريو، رياستي، صوبائي يا بلدياتي سطح تي ٿي سگهي ٿو. هن اصطلاح کي پھريون ڀيرو روسي انقلابي يونين استعمال ڪيو. 1880ع ۾ هادري (فرانس) جي مقام تي هڪ ڪانگريسي اجتماع جو پروگرام رکيو ويو ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ پيدائشِ، دولت جي سموري پيداوار ۽ وسيلن کي رياست جي ملڪيت قرار ڏنو وڃي تہ جيئن ماڻهن کي پنھنجي اجتماعي محنت جو ڦل ملي. ’اجتماعيت‘ کي ’اشتراڪيت‘ جي هم معنى بہ سمجهيو ويو آهي. هارين جو هڪ ٽولو ملي پنھنجي زمين ۾ گڏيل طور ڪاشتڪاري ڪندو آهي، زراعت جا اوزار ۽ مال متاع بہ گڏيل هوندو آهي. رڳو رهڻ لاءِ جڳھ ۽ پالتو جانور سندن ذاتي ملڪيت هوندا آهن. زراعت جي منافعي ۾ سندن ڪمن، محنت جي نوعيت ۽ تناسب کي مد نظر رکي هر ڪنھن کي حصو ڏنو ويندوآهي. 1929ع ۾ اسٽالن هن نظام کي روس ۾ رائج ڪيو ۽ 1955ع کان ان کي اجتماعي زراعت جو رواج ڏنو ويو. 

## حوالا
اجتماعي تنقيد

**اجتماعي تنقيد** (Collective Criticism) تنقيد جو هي قسم ”ادب برائي ادب“ جي نقطہ نظر جي تابع آهي، هن قسم جي تنقيد سان لاڳاپيل نقاد، ادب ۽ سماج جي لاڳاپن جو ڇيد ڪندا ۽ ان کي ڏسڻ جي ڪوشش ڪندا آهن تہ سماج علم ادب تي ڪيتري قدر اثر انداز ٿيو آهي ۽ علم ادب سماج تي ڪھڙا مثبت اثر ڇڏيا آهن. ان کان سواءِ اهو اندازو پڻ لڳائي سگهبو آهي تہ اهي ڪھڙيون مجبوريون آهن، جن جي ڪري علم ادب، فقط ۽ فقط سماج جي ترجمانيءَ جي حيثيت تائين محدود ٿي ويو آهي. 

## حوالا
اچار

380px|thumb|1. Nose; 2. Lips; 3. Teeth; 4. Palate; 5.
**اچار** (Pronuncation) هر ٻوليءَ جي لفظن جا پنهنجا مخصوص اچار هوندا آهن، جن جو تعلق وينجن توڙي سر وارن آوازن (vowels) جي ادائگيءَ سان هوندو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ڪيترن آوازن جا اچار غير سنڌي نہ ڪڍي سگهندا آهن، جيئن ڳ، ڄ، ڃ وغيره. ساڳيءَ ريت عام سنڌي ماڻهو عربيءَ جي ض، ظ، ذ، ص، ث وغيره جا اچار درست طور ادا نہ ڪري سگهندو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي لفظن جي ادائگيءَ وقت ڪيترا ماڻهو اعرابن جو گهٽ استعمال ڪندا آهن ۽ لفظن جي وچ ۾ يا آخر ۾ اکرن کي ساڪن ڪري ويندا آهن. مثلاً ”سَڌَ“ کي ”سَڌۡ“ چوندا يا ”هُنَ“ کي ”هُنۡ“ وغيره، خاص ڪري اردو ۽ سرائيڪي ڳالهائيندڙ اعرابن ۽ ’ء‘ (همزي) جو گهٽ استعمال ڪندا آهن. اهي سنڌيءَ جا اچار آهن، جن جي ادائگي خاص نموني ٿئي ٿي.

## حوالا

زمرو:لغت نويسي
زمرو:علم اللغات
احد

[200px|thumb|[اشھد آڱر]]
**احد** (Only One) خدا جو نالو. سنڌي شاعريءَ ۾ 12 صديءَ دوران ”انا احمد بالله ميمي“ جو اصطلاح مشهور ٿيو. ”احد“ جو هتي مطلب آهي ’هڪ‘. لفظ ”احمد“ مان ”م“ ڪڍڻ سان ”احد“ ٺهي پوندو آهي. احمد نبي سڳوري جو نالو آهي سندن الله سان نسبت جي حوالي سان اهو نڪتو بيان ڪيو وڃي ٿو. صوفين وٽ ”احد احمد پاڻ ۾، وچان ”ميم“ فرق“ (شاھ) وارو تصور وحدت الوجود جو نڪتو آهي.

## حوالا
احديت

[thumb|left|238px|The circled dot was used by the Pythagoreans and later Greeks to represent the first metaphysical being, the [Monad (philosophy)|Monad or The Absolute.]]
**واحديت**  يا **مونزم** (Monism) اهڙو نظريو، جنھن مطابق ڪائنات هڪ جوهر مان وجود ۾ آئي آهي. جديد دور ۾ هن نقطي نظر جا ڪيترائي حامي آهن. ان نظرئي جي مڃيندڙن کي واحديت پسند (Monist) چيو ويندو آهي.
thumb|left|A diagram with neutral monism compared to Cartesian dualism, physicalism and idealism.

## حوالا
احساس برتري

**احساس برتري** (Superiority Complex) نفسيات جي اصطلاح موجب، احساس برتري هڪ اهڙو احساس آهي ، جنهن ۾ هڪ شخص سمجهندو آهي تہ هو سڀني کان بهتر آهي، پر نفسيات جي ماهرن جو خيال آهي تہ اهو احساس اصل ۾ احساس ڪمتريءَ کي لڪائڻ لاءِ اختيار ڪيل رويي مان جنم وٺندو آهي. هن احساس جو اثر اديبن ۽ ليکڪن ۽ نفسياتي بنيادن تي لکيل سندن لکڻين تي بہ ٿيندو آهي.

## حوالا
اخلاقي تنقيد

**اخلاقي تنقيد**  (Ethical Criticism)، ھن تنقيدي نظريي جو موجد مشهور انگريز نقاد جان رسڪن (1819-1900ع John Ruskin) کي ڄاتو وڃي ٿو. جنهن جو چوڻ آهي تہ ادب جو مول مقصد اهو هئڻ گهرجي تہ اُهو پڙهندڙن جو اخلاق بھتر ڪري. اُها تنقيد، جيڪا اڄ ڪلھ ترقي پسند اديبن ۽ شاعرن تي ڪئي وڃي ٿي، جنھن ۾ رائج الوقت متن ۽ مذهبي توڙي تھذيبي روايتن جي حامل هئڻ يا نہ هجڻ جي تصديق هجي. ان قسم جي تنقيد کي ’اخلاقي تنقيد‘ سڏيو وڃي ٿو.

## حوالا
احساسيت

**احساسيت** (Sensuousness) شاعريءَ ۾ رنگن، خوشبوئن، آوازن، ذائقن جي لذت ۽ ان مان اهڙا مادي احساس پيدا ٿيڻ، جو پڙهندڙ ۽ ٻڌندڙ تي جمالياتي اثر پوي. احساسيت جو تاثر انهن رومانوي شاعرن ۾ ايندو آهي، جيڪي فطرت کي چٽيندا آهن. احساسي اثر انگريزي رومانوي شاعر جان ڪيٽس (John Keats؛ 1795-1821)جي شاعريءَ جي اهم خوبي هئي.

## حوالا

زمرو:شاعري
زمرو:ادبي اصطلاحون
اخلاقي مثنوي

**اخلاقي مثنوي** (Moral Masnavi) قسم جي مثنويءَ ۾ ماضيءَ جي عظيم ۽ بلند ڪردار شخصيتن جي ڪارڪردگي ۽ اخلاقي بلندي بيان ويندي آهي. سنڌيءَ ۾ هن قسم جي مثنوين ۾ ”مثنوي محمدي“، ”سنڌ جو شاهنامو“، مثنوي ”يوسف زليخا“ وغيره اهم آهن.

## حوالا
اخلاقي ڊراما

**اخلاقي ڊراما** (Moral Plays) انگريزي ڊرامي جي اوسر ۾ معجزاتي ڊرامن کان پوءِ ’اخلاقي ڊراما‘ وڏي اھميت رکن ٿا. ھن قسم جا ڊراما مذھبي ۽ اخلاقي قدرن سان سرشار ھوندا ھئا. ھن قسم جي ڊرامن 15 ۽ 16ع صديءَ ۾ سڄي يورپ ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي، جن ۾ ازل کان انسان جي پنھنجي نفس سان جنگ کي موضوع بڻايو ويندو ھو. ان کان سواءِ نيڪيءَ ۽ بديءَ جي وچ ۾ جنگ بہ ھن قسم جي ڊرامن جو خاص موضوع ھوندو هو. ھي ڊراما جيتوڻيڪ مذھبي نوعيت جا ھوندا ھئا، ان سان گڏ انهن ۾ نصحيت بہ هوندي هئي ۽ تعليمي خيالن، سياسي ۽ سماجي مسئلن ۽ بدعتن تي طنز بہ شامل ھوندي ھئي. اخلاقي ڊرامن انگلينڊ ۾ ان وقت وڌيڪ شھرت حاصل ڪئي، جڏھن ڊرامن ۾ مذھبي پرچار کان وڌيڪ ’اخلاقيات‘ (Morality) تي زور ڏنو ويو.

## حوالا
ٺلهه هيرو خان

**ٺلھ هيرو خان** انگريزي (Thul Hairo Khan) ٻڌمت جو اسٽُوپا (Stupa) آهي جيڪو جوهي تعلقو، دادو ضلعو، سنڌ پاڪستان جي ڳوٺ هيرو خان جي ويجھو هڪ ڪلو ميٽر جي مفاصلي تي اولهه طرف آهي. ٺُلهه هيرو خان پڪين ۽ ڪچين سرن سان تعمير ٿيل آهي جن جي اوساري گِل سان ٿيل آهي. ٺُلهه 50 فوٽ اونچو ۽ 30 فوٽ ويڪرو آهي. ٺلهه جي چوٽيءَ تي رسڻ لاءِ اتر پاسي کان ڪچين ۽ پڪين سرن جي ڏاڪڻ جوڙيل آهي. اهو يقين ڪيو وڃي ٿو ته هيرو خان واخان وارو ٺلهه 5 ۽ 7 صدي عيسوي جي وچ ڌاري تعمير ڪيل آهي. لڳي ٿو ته هيرو وارو ٺلهه سنڌ جي ٻين علائقن ۾ موجود ٺلهن جي سلسلي منجهان هڪ آهي. 

### تاريخ
ڪجهه تاريخي تذڪرن موجب سنڌ ۾ بڌمت 3 صدي قبل مسيح ۾ موريا گھراڻي جي حڪمران اشوڪا جي دور ۾ ڦهليو.راءِ خاندان جي دوؤر ۾ سنڌ ٻڌمت جي مرڪز هئي. چچ سنڌ ۾ برهمڻ گھراڻي جي حڪمراني جو بنياد رکندڙ هو. سندس ڀاءُ  چندر ٻڌمت جو قائل هو. سومرن جي سنڌ تي حڪومت جي ڏينهن ۾ ٻڌمت 13 صدي عيسوي تائين سنڌ جي چپي چپي ۾ رهيو ۽ وڌيو ويجھيو. ٺلهه بڌمت جا پاڪ ۽ مذهبي آثار طور ڄاتا وڃن ٿا.

### محل وقوع
ٺلهه هيرو خان جوهي شهر کان 15 ڪلومٽرن جي مفالي تي اتر طرف آهي.  Latitude: 26°49'40.3", Longitude: 67°28'28.81"
## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو: سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ مذهبي آثار
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جاآثار
زمرو: سنڌ ۾ ٻُڌمت جا مندر
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جا ٺلهه
زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
ادبي اوطاق

**ادبي اوطاق** (Literary Guest House) اوطاق، سنڌ جي ٻھراڙي ءَ ۾ مھمانن جي ويھڻ، رهڻ جي جاءِ هوندي آهي. پر اهڙي ڪنھن هنڌ تي اديبن جي گڏجاڻين، مشاعرن ۽ ويھڪن جي مرڪز کي ادبي اوطاق سڏيو ويندو آهي. خاص طور تي ادب پرور ماڻهو پنھنجي اوطاقن ۽ اڱڻن ۾ لوڪ ادب ۽ ادب جون محفلون سجائيندا آهن.

## حوالا

زمرو:ادب
مشاعرن
ادبي دفاع

**ادبي دفاع ۽ معذرت** (Apology) اهڙي تحرير، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجي خيالن جي دفاع ۾ وضاحت ڪري. سقراط پاڻ تي لڳل الزامن جي وضاحت ۾ عدالت اڳيان جيڪو بيان ڏنو ان کي افلاطون ‘The Apology’ جي نالي سان پڌرو ڪيو. افلاطون شاعرن کي پنهنجي آدرشي رياست مان خارج قرار ڏنو هو. ارسطوءَ شاعريءَ جي دفاع ۾ “Poetics” ڪتاب لکيو. فلپ سڊني (1554-1586ع) شاعريءَ جي دفاع ۾ “Apology for Poetry” لکيو. اهڙي طرح علامه آءِ آءِ قاضيءَ (1886-1968ع) جارج برنارڊ شا (1856-1950ع) جي ڪتاب “ڪاري ڇوڪري خدا جي تلاش ۾” جي جواب ۾ اسلامي تصوف جي وضاحت لاءِ “ڀوري ڇوڪري حق جي تلاش ۾” لکيو.

## حوالا
ادبي ٻولي

**ادبي ٻولي** (Literary Language) اھا چئبي، جنھن جي حرفن ۽ لفظن جا آواز رواجي آوازن جھڙا نہ ھجن، بلڪ سھڻا، سريلا ۽ سوادي ھجن. ادبي زبان ۾ اصطلاح، محاورا، تشبيھون، ڪنايا، مثال ۽ پھاڪا گهڻا ھوندا آھن. انھيءَ ڪري منجهس فصاحت ۽ بلاغت جون خوبيون ججهيون ھونديون آھن. ادبي زبان ۾ ھڪ معنيٰ لاءِ گهڻا لفظ ۽ ھڪ لفظ جون گهڻيون معنائون ھونديون آھن. دنيا جي ھر ڪنھن شيءِ جا نالا ۽ ھر ھڪ معنيٰ جا لفظ ادبي زبان ۾ لڀندا اھن. ھم قافيہ، تجنيس ۽ لفظي اظھار حرفيءَ وارا لفظ ادبي زبان جي خاص خوبي هوندا آھن. ادبي ٻولي، ڌارين ٻولين مان ڪيترا لفظ پاڻ وٽ آڻي پنھنجا بنائي ڇڏيندي آھي. ادبي زبان ۾ صرف نحو جا قاعدا ۽ قانون قدرت طرفان موجود ھوندا آھن. سڌريل ۽ ادبي زبان ۾ ”علم بديع و بيان“ ۽ ”علم معانيءَ“ جو خزانو خوب ڀريل ھوندو آھي. ادبي ٻوليءَ جي ھيءَ بہ خاصيت ھوندي اھي، جو ٻين ٻولين کي پنھنجي ذخيري ۽ خزاني مان مدد ڏيڻ ۾ ڪوتاھي ۽ ڪنجوسي نہ ڪندي آهي، بلڪہ ڪشاديءَ دل سان سخاوت جو ھٿ ڊگهيري پنھنجو مال، ٻين جي اڳيان رکندي آهي. جيئن جيئن دنيا ۾ علم ۽ ھنر پيا وڌندا سائنس جون ايجادون پيون ٿينديون نيون نيون شيون پيون معلوم ٿينديون. نوان نوان اصطلاح پيا گهڙبا، تيئن تيئن سڌريل ۽ ادبي زبان، اھڙن علمن ۽ ھنرن، اصطلاحن ۽ ايجادن جي معنائن لاءِ، پاڻ وٽان يا ٻين سڌريل ۽ ادبي ٻولين مان ڪي نہ ڪي لفظ کڻي پيش ڪري سگهندي ۽ انھيءَ ڏس ۾ پوئتي نہ پوندي. 

## سنڌ

زمرو:ادب
اديب

**اديب**/**اديبہ** (Author) ادب جي سرجيندڙ مرد يا عورت کي ’**اديب**‘ يا ’**ساهتڪار**‘ چيو ويندو آهي. اديب علم ۽ ادب (شاعري يا نثر) ۾ خيالن جو اظھار ڪندو آهي ۽ سماج جي عڪاسي ڪندو آهي. اديب ماحول ۽ سماج جي سمورن عنصرن ۽ سببن کان متاثر ٿئي ٿو، جن تي سماجي زندگيءَ جي عمارت بيٺل هوندي آهي، جيڪي ڪجهہ م ان جي زمان ۽ل مڪان ۾ وهي واپري ٿو، ان کان سندس فطرت ۽ طبع متاثر ٿئي ٿي ۽ اهي اثر کيس پنھنجن خيالن پيش ڪرڻ تي آماده ڪن ٿا. اديب پنھنجي خيالن جي اظھار ۾ بلڪل آزاد هوندو آهي، ليڪن تاريخ جي مادي نظرين ۽ سماج جي مطالعي مان ظاهر آهي تہ اديب جن خيالن جو مظاهرو ڪري ٿو، سي ڪنھن نہ ڪنھن نصب العين ۽ نقطہ نظر سان وابستہ هوندا آهن.

## حوالا
ادغام

**ادغام** (Assimilation) لسانيات جي حوالي سان ’ادغام‘ جو مطلب آهي تہ لفظن ۾ ٻن ساڳين لاڳيتن حرفن کي شد سان گڏي هڪ ڪري اچارڻ. ادغام ٻن قسمن جو ٿيندو آهي هڪڙو لفظ جي اندر آواز جو، جيئن مس+س = مسس ۽ ٻيو ٻن لفظن جو ميل جيئن ”اگهہ گهڻو“ آهي ۾ ٻئي ’گهہ‘ جا آواز گڏجي ويندا آهن ۽ ”اگهڻو“ اچارڻ ۾ ايندو آهي.

## حوالا
اڌ اکري

[thumb|200px|upright|The [Lord's Prayer in Gregg and a variety of 19th-century systems]]

**اڌ اکري**  __ (Short hand):

لاڪنائن يا ماترائن (حرڪات) بنا اکرن واري تحرير. وڏي لفظ جي ننڍي شڪل. شارٽ هينڊ رائٽنگ، اڪثر آفيسن ۾آفيسر، ڪلارڪن کي ڊڪٽيشن ڏئي لکرائيندا آهن، جيئن وقت بچائي سگهجي. سنڌيءَ ۾ شارٽ هينڊ بابت عنايت عباسيءَ جا لکيل ڪتاب ملن ٿا. ھن قسم جي لکڻيءَ کي (Stenography) چيو ويندو آهي جيڪو يوناني ٻوليءَ جي ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسٽينوس (Stenos)جنھن جي معني آهي سوڙھو يا مختصر ؛ ۽ گرافين (graphein) جنھن جي معني آهي لکڻ.عام طور تي اکرن کي پاڻ۾ملائي لکڻ جي طريقي کي لانگ ھينڊ (long hand) چئبو آهي.

## حوالا

زمرو:پيشا
سيمي ڪولون

اڌ دم  __ (؛)__ (Semi Colon):

هيءَ بيهڪ جي نشاني مرڪب ۽ پيچيده جملن جي مختلف حصن کي ڌار ڪرڻ مھل ڪم ايندي اھي، مثال: ھن جو مدو پورو ٿيو، ھو چارج ڏئي ھليو ويو. مٿئين جملي جون ٻھ ٻيون صورتون ھي ٿي سگھن ٿيون: 1: ھن جو مدو پورو ٿيو؛ ھو چارج ڏئي ھليو ويو. 2: ھن جومدو پورو ٿيو ۽ ھو چارج ڏئي ھليو ويو. اهڙو جملو جنهن ۾، هڪ کان وڌيڪ جملا شامل هجن، ۽ جن جو پاڻ ۾ لاڳاپو هجي ۽ حيثيت جي لحاظ کان هر هڪ جدا ننڍو جملو هجي، جيڪو خود زور ڀريو ۽ الڳ خيال رکندڙ جملي جي حيثيت جهڙو هجي ۽ جن کي جيڪڏهن جدا ڪري لکجي ته خود هڪ جملو ٿي پوي ته اهڙن جملن جي حيثيت ۽ خيال کي الڳ ڪري ڏيکارڻ لاءِ اڌ دم ڏنو ويندو آهي. اهڙا جملا مداري جملا نه هوندا آهن پر اهي جملا مکي جملي جي خيال سان واسطو ضرور رکندا آهن ۽ جملي ۾ اهڙن جملن جي ثانوي حيثيت هوندي آهي.
موجوده وقت لکيتن ۾ اڌ دم تمام گهٽ استعمال ڪيو وڃي ٿو، ۽ اڌ دم جي بدلي ٿورو دم ڏنو وڃي ٿو يا مرڳو ننڍا ننڍا جملا ڪري لکيا وڃن ٿا.
هن نشاني جو خاص مقصد هوندو آهي ته هر ننڍي لاڳاپيل جملي کان پوءِ ٿورو دم کان وڌيڪ بيهجي، ته جيئن انهيءَ لاڳاپيل خيال وارو جدا حيثيت رکندڙ آساني سان سمجهي سگهي ۽ جملو به اثرائتو معلوم ٿي.
مثال:
1-     هي ڇوڪرو تمام ذهين آهي؛ تنهنڪري امتحان ۾ پهريون نمبر اچي ٿو؛ پر سست آهي؛ تنهنڪري ڪوبه ڪم جلدي نٿو ڪري.
2-    اڄ ڪلهه، اسانجي سماج جي تباهي جا بنيادي مسئلا آهن: بي روزگاري جو وڌڻ؛ شين جي قيمتن ۾ واڌارو؛ ۽ اخلاقي خرابين جو پئدا ٿين”
3-    انساني ويس ۾، تون اشرف المخلوقات آهين؛ دنيا جي ويس ۾، تون شيطان جو پوئلڳ آهين؛ خواهشن جي دائري ۾، تون بيحد لالچي آهين؛ عقل جي لحاظ کان، تون انصاف پسند، رحم دل، داناءُ، ظالم ۽ بي عقل آهين.
4-    احمد اسڪول ويو آهي؛ محمد اندر ڪمري ۾ آهي.

## اڌ دم ۽ ليڪ

[- ؛]      Semicolon & Dash
هي نشاني پوءِ ايندڙ جملي کي اهميت وارو ۽ زوردار بنائڻ لاءِ ڏني وڃي ٿي. انهيءَءَءَ کان سواءِ ايندڙ جملي کي جدا ڪري ڏيکارڻ لاءِ به ڏني ويندي آهي.

## حوالا

زمرو:نحو
زمرو:لسانيات
اخلاقيات

اخلاقيات 
(Ethics)
لفظ Ethic جو ماخذ ”Ethos“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’ڪردار‘، ’فطرت‘ يا ’سڀاءَ ‘ ڪجهه ماهرن اخلاقيات کي انساني روين، عادتن ۽ ڪردار جو علم قرار ڏنو آهي. اخلاقيات انساني عادتن ۽ ڪردارن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ ان جي معنويت تي بحث ڪندي آهي. اخلاقيات. هونئن ته دنيا جي هر مذهب جو موضوع آهي، پر ادب ۾ ان جي خاص اهميت آهي. ميٿيو آرنالڊ ۽ ٻين نقادن موجب ادب جو بنيادي ڪم آهي ئي اخلاقيات سيکارڻ.

## حوالا

زمرو:اخلاقيات
زمرو:درسي علم
زمرو:فلسفي جون شاخون
اذيت پسندي

**اذيت پسندي** (Sadism) ڪونٽ دي سادي (Count De Sade) (1740 – 1814ع) سان هي منسوب اصطلاح ’جنسي تناظر‘ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جنسي آوارگيءَ جو نمونو، جنھن ۾ ٻين کي اذيتون، تڪليفون ڏيڻ ۾ مزو اچي. هيءَ دراصل نفسياتي بيماري آهي، جنھن ۾ مريض ٻين کي ايذائي ذهني آسودگي محسوس ڪندو آهي. اذيت پسنديءَ جا حامل اديب، تنقيد ذريعي ڪنھن ذهين شخص تي حملو ڪن ٿا، جڏهن سندس آدرش ٽٽن. سنڌي ادب ۾ جديديت پسندن جي اڪثر لکڻين ۾ اذيت پسنديءَ جو نفسياتي لاڙو غالب رهيو آهي.

## حوالا

زمرو:انساني رويا
ٻانڌي

**ٻانڌي** سنڌ صوبي جي ضلعي شهيد بينظيرآباد ۾ موجود هڪ شهر آهي، جنهن جي آبادي 40،000 جي لڳ ڀڳ آهي.

## تاريخ
ٻانڌي جي تاريخ گهڻي قديم نه آهي، ڪجهه ليکن موجب ٻانڌي شهر 200 سال پراڻو آهي، جيڪو 1800ع ڌاري وجود ۾ آيو. ٻانڌي شهر بجي تاريخ بابت مشهور ليکڪ شبير احمد عباسي ”ٻانڌي جي تاريخ” ڪتاب لکيو آهي، جنهن ۾ ٻانڌي جي تاريخي ۽ موجوده شخصيتن، ماڳن مڪانن، اسڪولن، واپارين ۽ ٻين جو ذڪر ڪيل آهي.

## آباديت
شهر ۾ رهندنڙ عوام جو وڏو تعداد سنڌي ڳالهائيندڙ آهي، جڏهن ته بلوچ، پنجابي، پٺاڻ ۽ مهاجر به شهر جو حصو آهن. شهرين جي گهڻائي مسلمان آهي. 

## تعليم
شهر ۾ تعليم جي لاءِ ڪئي سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، جن ۾ ٻه هائير اسڪول پڻ آهن. شهر ۾ ڪاليج نه آهي.

زمرو:سانچا
ارپنا

ارپنا  __(Dedication):
[100px|thumb|کاٻو|ڪتاب [ڪُڇان ڪُڄاڙو! خيال ۽ فڪر جي تجديد بابت مقالا|ڪُڇان ڪُڄاڙو! ۾ ليکڪ پاران ڪيل ارپنا]]

ڪا تصنيف، تحرير يا مڪمل ڪتاب، ڪنهن جي نالي ارپڻ يا منسوب ڪرڻ کي انتساب/ارپنا سڏبو آهي. انتساب يا ارپنا اڪثر ليکڪ پنهنجي ڪنهن پياري شخص يا جنهن مان متاثر هوندا آهن، تن جي نالي ڪندا آهن. 

## حوالا

زمرو:ڪتاب ڊزائين
زمرو:ڪتابي اصطلاعون
زمرو:ادب
زمرو:اشاعت
زمرو:ارپنا
قاضي احمد

قاضي احمد شهيد بينظيرآباد ضلعي جو شهر آهي، هن شهر کي تعلقي جي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سڪرنڊ ۽ موري کي ڳنڍيندڙ اهم شاهراء تي موجود آهي. قاضي احمد پنهنجي مشهور ناز باغ جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. گرمين ۾ قاضي احمد شهر جو گرمي پد 51 سينٽي گريڊ تائين پهچي ويندو آهي. هي شهر زرعي زمينن جي وچ ۾ آهي.
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
دولتپور

**دولتپور** شهيد بينظيرآباد ضلعي ۾ موجود هڪ شهر آهي. هن کي تعلقا هيڊڪوارٽر جي حيثيت حاصل آهي. هي نيشنل هاءِ وي ۽ سنڌو درياءِ جي ڀر ۾ واقع آهي. ھن شھر ۾ مختلف ڳوٺ اچي وڃن ٿا جن ۾ ڳوٺ ڇر. دريڙي، ڳاھنڊ، ڳوٺ ڊٻائي راهو بهار ڪور، ڳوٺ محمود اوٺو، مٺا خان جوکيو، رضا محمد ڏاھري، فيض محمد پلي، گوٺ کٽڻ ڏاھري، نوحجا، وغيرہ شامل آھن. 

ھن شھر ۾ ٻہ اھم تاريخي  جايون موجود آھن.
#ٺلھ مير رڪڻ: ھي ٻڌ مت جو اھڃاڻ آھي. 
#ميان جا قبا: ھي ڪلھوڙن جا مقبرا آھن جن ۾ ميان نور محمد ڪلھوڙي ۽ ان جي سپھ سالارن جون مزارون موجود آھن.

زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
زمرو:سنڌ جاگرافي اسٽب
ارڌ ناگري رسم الخط

ارڌناگري رسم الخط ___ (Ardha Nagri Script):

اها رسم الخط ناگري اجين ڀاٽي راجپوتن وٽ هلندڙ هئي. ان رسم الخط کي ”ڀٽاجاري“ به چيو ويندو هو. اھو مالوا جي ناگري ۽ ماتريڪا جي سدڌا رسم الخط جو ميلاپ آھي جيڪو اجين ۾ مروج ھيو.

## حوالا
اساسيت

**اساسيت** (Foundation) اساس جي معنيٰ آهي ”بنياد“. اهو عقيدو تہ شين کي پنھنجون بنيادي خصوصيتون آهن، جيڪي انهن کي خاص روپ ڏين ٿيون، انسان جو بنيادي مظھر سندس وجود کان وڌيڪ اهم آهي. سندس مظھر ئي هن جو قدر رکي ٿو.

## حوالا
دوڙ، سنڌ

**دوڙ** ضلعي بينظيرآباد (نوابشاھہ) جو هڪ نندڙو شهر آھي. ڪنهن وقتن ۾ دوڙ سنڌ جو اهم واپاري مرڪز رهيو آهي. هيءُ شهر نوابشاهه ۽ پڊ عيدن جي وچ ۾ ريلوي لائين تي واقع آهي. ورهاڱي کان اڳ هتي گھڻي تعداد ۾ هندو آباد هئا، جنهنڪري هتي اناج جي واپار جو وڏو مرڪز هو. هن وقت دوڙ کي ٽائون ڪاميٽيءَ جو درجو مليل آهي. دوڙ شهر کان اولهه اتر طرف چند ميلن جي پنڌ تي مشهور بزرگ ابوالحسن ڏاهريءَ جو مقبرو آهي، جنهن جي مزار تي هر سال عرس لڳندو آهي. هتي ڏاهري، جمالي، زرداري، بروهي، مري، ڪورائي، سومرا ۽ ٻين ذاتين وارا وڏي تعداد ۾ آباد آهن. دوڙ ۽ پسگردائيءَ ۾ ديني مدرسن، هاءِ اسڪولن ۽ پرائمري اسڪولن جو جھجھو تعداد آهي. دوڙ ۾ پرائمري توڙي هاءِ اسڪول، بئنڪون ۽ ٻيون سرڪاري آفيسون قائم آهن. دوڙ ۾ سنڌي ادبي سنگت جي شاخ به قائم آهي. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
اراديت

200px|thumb|Edmund Husserl c. 1900

**اراديت** (Intentionality) وجودي فڪر ۾، ارادي عمل بہ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇو جو عمل ذريعي عقيدي، جذبي، خواهش جهڙن عنصرن تي بحث ڪيو ويندو آهي تہ اهي آهن ڇا؟ ڇا اهي خارجي آهن يا داخلي؟ يعني اهي پيدا ڪيئن ٿين ٿا؟ هنن عنصرن تي سڀ کان اڳ ايڊمنڊ هسرل (1859-1938ع) ۽ برنيٽا ٽيڪاٽپڻي ڪري، پنهنجا نظريا ڏئي چڪا آهن ۽ هي ٻئي نقاد انهن عنصرن کي “اختياري قوت” جو نالو ڏين ٿا.

## حوالا

اراديت
زمرو:تصور
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:عقلي فلسفو
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:علم موجودات
زمرو:علميات
زمرو:عمل (فلسفو)
زمرو:فلسفي جي تاريخ
استعاراتي تنقيد

**استعاراتي تنقيد** (Metaphorical Criticism)  تنقيد جا باني چارلس ليمب (Charles Lamb)، هئزلٽ (Hazlitt) ۽ جان ڪيٽس (John Keats) سمجهيا وڃن ٿا. اڻويھين صديءَ ۾ هن تنقيد کي مغربي ادب ۾ وڏي مقبوليت حاصل ٿي. هن تنقيد اڳتي هلي تاثر کي وڏي هٿي ڏني. استعاراتي تنقيد ۾ استعاري، شخصي حوالي ۽ يادگيرين کي ورجائڻ کي اوليت ڏني ويندي آهي.

## حوالا
استمراري

**استِمرارِي** (Continous يا Progressive)گرامر جو اصطلاح. جاري رهندڙ ، دائمي هلندڙ. گرامر موجب جاري رهندڙ عمل لاءِ ڪم ايندڙ زمان (زمان حالِ استمراري، مستقبل اِستمراري يا زمان ماضي استمراري).

## حوالا
اسڪول

380px|thumb|upright=1.1|انگلينڊ جي ھڪ اسڪول جي عمارت تفريحي ميدان سميت
**اسڪول** (School) ابتدائي مڪتب، تعليم گاھ، درسگاھ، مدرسو، پاٺشالا، وديالو وغيرہ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ھڪ رسمي عمارت کي چيو وڃي ٿو جتي استادن ۽ ٻين ذريعن جو شاگرن کي پڙھائڻ ۽ انھن جي تربيت ڪرڻ لاءِ انتظام ڪيل ھوندو آھي.

## حوالا
اسلوب (ادب)

**اسلوب** (Style) اهو لکڻ جو انداز ۽ معيار آهي، جنهن مان اديب/ساهتڪار جي شخصيت جو پختو اندازو لڳائي سگهجي. هر فن تجربن مان ڦٽي ٿو، جيڪو شعور جو لباس پهري دل ۽ دماغ ۾ وسي ٿو. هر ساهتڪار شعوري ڪوشش سان پنهنجو اسلوب بيان رکي ٿو.

[thumb|''Milton Dictates the Lost Paradise to His Three Daughters'', ca. 1826, by [Eugène Delacroix]]

مثال طور جان ملٽن (1609-1674ع) جي شخصيت ۽ سندس اسلوب ‘وڃايل جنت’ (Paradise Lost) ۾ نمايان نظر ايندو. جان ڪيٽس (1795-1821ع)، پنهنجي ‘نظم هائپيرين’ ۾ ڪوشش باوجود بہ ملٽن جو اسلوب پيدا نہ ڪري سگهيو آهي. ان طرح غالب، انيس جي رنگ ۾ لکي نہ سگهيو. مرزا غالب (1797-1869ع) وٽ اهو مذهبي جوش نہ آهي جهڙو مير انيس (1802-1874ع) جي مرثيہ نگاريءَ ۾ آهي. وليم شيڪسپيئر جهڙا ڊراما ڪوبہ ڊراما نگار لکي نہ سگهيو آهي. سنڌي ادب ۾ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي اسلوب جو ڪوبہ ثاني ڪونهي. شيخ اياز جو پنهنجو اسلوب، استاد بخاريءَ جو پنهنجو اسلوب ۽ تنوير عباسي، شمشير الحيدري ۽ امداد حسيني، ارجن حاسد، واسديو موهيءَ جو پنهنجو اسلوب ۽ افساني ۾ امر جليل جو پنهنجو اسلوب آهي.

## وڌيڪ پڙھو
* طرز تحرير

## حوالا

زمرو:افسانو
ڇپائي حق جي ڀڃڪڙي

300px|thumb|کاٻو| سال 1906 ۾ آمريڪا ۾ ڪاپي رائيٽ ۽ پيٽنٽ جي رجسٽريشن لاءِ اشتھار
**اشاعتي چوري** (Piracy) ڪاپي رائٽ جي خلاف وزري ڪندي ڪنھن جي لکت يا ذهني پورهئي ۽ نشر ٿيل يا شايع ٿيل ڪنھن ڪم جي بنا اجازت اشاعت نشر ڪرڻ يا نماءَ ڪرڻ وغيره.

## حوالا

زمرو:قانون حق ۽ واسطا
اشباع

**اشباع** (Ashba)، شعر ۾ زير، زبر ۽ پيش کي پڙهڻ ۾ ڊگهو ڪرڻ (جيئن زبر وڌي ”الف“، زير وڌي ”ي“ ۽ پيش وڌي ”و“ ٿئي). سنڌيءَ ۾ اوائلي مذهبي شاعري ’الف اشباع‘ جي نموني جي چئي وئي آهي. ان قسم جي شاعريءَ ۾ هڪ صنف کي ’ڪبت‘ پڻ چيو ويندو آهي. 

## حوالا

زمرو:شاعري
ڀانڃ

**اشتقاق**، **ڀانڃ** (Etymology)اشتقاق عربي ٻوليءَ جي لفظ ”شق“ مان نڪتو آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”چيرڻ“ يا ”ٽڪرا ڪرڻ“. اصطلاح ۾، ڪنهن لفط کي ڀاڱا يا ٽڪرا ڪري ۽ ان هر هڪ ڀاڱي جي جدا جدا معنيٰ ڪڍبي آهي.سنڌيءَ ۾ ٻين ٻولين جا ڪيترا لفظ موجود آهن. جن ۾ سنسڪرت، عربي، فارسي، انگريزي، ترڪي اچي وڃن ٿا. اهڙن لفطن جا تاريخي ڌاتو ڳولڻ يا اشتقاق ڪڍڻ لاءِ انهن جو بنياد سندن اصلي ٻوليءَ ۾ ڪڍيو ويندو آهي. 
اٽيمولاجي لفظن جي تاريخ ۽ انھن جي ابتدا جو علم آهي اھو ٻڌائيندو آھي ته وقت سان گڏوگڏ لفظن جون شڪليون ۽ مطلب ڪيئن تبديل ٿيندا آهن.

## حوالا
اصطلاح

**اصطلاح** (Term) مان مراد آهي، اهو لفظ، جيڪو پنهنجي اصل معنيٰ بجاءِ ڪنهن خاص علم يا فن جي دائري ۾ مخصوص معنيٰ لاءِ استعمال ٿيندو هجي. مثال طور هڪڙا ادبي اصطلاح ٿيندا آهن، ٻيا خاص علمن جهڙوڪ: فزڪس، ڪيمسٽري، رياضي وغيره جا اصطلاح، جدا جدا معنائن سان استعمال ٿيندا آهن.
200px|thumb|(اصطلاح)__''پيار انڌو ھوندو آھي''

## حوالا
اصلاحي ناول

**اصلاحي ناول** (Reforming Novel)، اديب ناول نگار گهڻو ڪري معاشري جي سڌاري/اصلاح جا قائل هوندا آهن، ڇو تہ هو ناول ۾ ڪونہ ڪو مقصد رکي لکندا آهن. سماج جي ڪنھن خرابي يا برائيءَ جي اصلاح ڪندڙ ناولن کي ”اصلاحي ناول“ چيو ويندو آهي. 

## حوالا
اضافي اضافيت

**اضافي اضافيت** (Relative relativity)  دراصل ڪنھن بہ ڪتاب، تحرير يا تقرير جي اضافي هئڻ يا مختصر هئڻ جي لحاظ کان اثر انگيزيءَ کي چئبو آهي. جيڪڏهن ڪنھن ڊگهي خط کي مختصر چئي نہ ٿا سگهون. البتہ ڪنھن مختصر خط کي ڊگهي خط جي ڀيٽ ۾ رکبو تہ چئبو هي ڊگهو خط آهي يا هي خط ننڍو آهي. مطلب تہ ڪا تحرير ڊگهي ۽ ڪا مختصر ٿيندي آهي، اهڙي ڪنهن تحرير جو تاثر وڌيڪ ٿيندو آهي ته جنھن کي ٻي تحرير جي نسبت سان ڏسجي، ان قسم جي صورتحال کي اضافي اضافيت چئبو آهي.

## حوالا
اقتباس

**اقتباس** چونڊ، انتخاب، نقل، ڪنهن تصنيف جو سسايل ٽڪرو، تت. لکت جي ڪن لفظن جي يا ڪنهن ٻئي جي لفظن لاءِ ورتل ڪجهه حصو حوالي طور استعمال ڪرڻ.

## حوالا

زمرو:ادب
اڪيڊمي

250px|thumb|ايٿينس جي اڪادمي جي خيالي تصوير، رافئيل پاران، (1509–1510)
**اڪئڊمي** (Academy) لفظ اٿينس ويجهو هڪ باغيچي جي نالي مان نڪتو آهي، جتي افلاطون جي اڪادمي سال 387 ق.م کان 529ع تائين موجود هئي. اهو نالو اٽليءَ جي عالمن پاران نئين سجاڳيءَ واري دور (Renaissance) ۾ اختيار ڪيو ويو، پر هاڻي اهو هر اهڙي اداري لاءِ ڪتب ايندو آهي، جيڪو سکيا سان لاڳاپيل هجي، ڇو نه اها جنگ جي سکيا هجي، جيئن رايل ملٽري اڪئڊمي وغيره. اهڙيءَ طرف ادبي اِدارا به اڪئڊمي سڏبا آهن. مثلاً: سنڌي ساهتيہ اڪيڊمي، سنڌي اڪئڊمي، اڪيڊمي آف ليٽرز وغيره.

اڪيڊمي (يوناني: Ἀκαδημία؛ اڪاڊميا) اعليٰ تعليم جو هڪ ادارو هوندو آهي. هن نالي جا آثار، افلاطون جي فلسفي جي اسڪول، "اڪيڊمي" ڏانهن ويندا آهن، جيڪا تقريبن 386 ق.م ۾ موجوده ايٿينس، يونان جي اتر ۾ اڪيڊميا، حڪمت ۽ مهارت جي ديوي، ايٿينا جو مقدس ماڳ، ۾ قائم ڪيو. رائل اسپينش اڪيڊمي ان کي هڪ سائنسي، ادبي يا فنڪارانه سوسائٽي طور تي بيان ڪري ٿي، جيڪا عوامي اختيار سان ۽ هڪ تدريسي اداري، عوامي يا نجي، پيشه ورانه، فنڪارانه، ٽيڪنيڪل يا صرف عملي نوعيت جي تدريسي اداري طور تي قائم ڪئي وئي.

## اصطلاح
## اصل
## حوالا

زمرو:تدريس
زمرو:تدريسي اصطلاح
زمرو:خيالن جي تاريخ
اکنڊ پاٿ

**اکنڊ پاٺ** (Akhand Path) ڪنهن ڌرمي ڪتاب جو لاڳيتو دور، ديني ڪتاب جي سانده تلاوت.

## حوالا
الاھيات

**الاهيات** (Theology) مذهبي نقطه نظر کان، خدائي وجود جي نوعيت تي ڌيان ڏيڻ سان، مذهبي عقيدي جو مطالعو آهي.   اهو هڪ تعليمي نظم جي طور تي، عام طور تي، يونيورسٽين ۽    مذهبي اسڪولن (مدرسه، سيميناريون) ۾ سيکاريو ويندو آهي. اهو پاڻ کي مافوق الفطرت شين جي تجزيي جي منفرد مواد سان گڏ رکي ٿو، پر مذهب جي علم سان پڻ واسطو رکي ٿو. وحي جي سوال جو جواب پڇي ٿو ۽ ڳولڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. وحي خدا ۽ ديوتائن کي نه رڳو منجهن، پر قدرتي دنيا کان مٿانهون، قدرتي دنيا سان لهه وچڙ ڪرڻ ۽ پاڻ کي انسان ذات تي ظاهر ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي. 

الاهيات جا ماهر تجزيي ۽ دليل جي مختلف شڪلون (تجرباتي، فلسفياتي، نسلي، تاريخي ۽ ٻيون)، مذهبي موضوعن جي ڪنهن به حد کي سمجهڻ، وضاحت ڪرڻ، جانچڻ، تنقيد ڪرڻ، دفاع ڪرڻ يا فروغ ڏيڻ ۾ مدد ڪرڻ لاءِ، جيئن اخلاقيات ۽ ڪيس جي قانون جي فلسفي ۾، استعمال ڪن ٿا. دليلون اڪثر ڪري اڳ ۾ حل ٿيل سوالن جي وجود کي سامهون رکي ۽ انهن مان تشبيهون ٺاهي، نئين حالتن ۾ نوان نتيجا ڪڍڻ لاءِ،  ترقي ڪنديون آهن.

الاهيات جو مطالعو هڪ مذهبي اسڪالر کي پنهنجي مذهبي روايتن کي وڌيڪ اونهائي سان جاچ ڪرڻ، ٻئي مذهبي روايتن جي جاچ ڪرڻ يا اهو انهن کي ڪنهن خاص روايت جي حوالي کان سواءِ خدا جي نوعيت کي ڳولڻ جي قابل بڻائي سگهي ٿي. علم الاهيات کي ڪنهن مذهبي روايت جي تبليغ، اصلاح (reformation)  يا انهن کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو  يا ان کي ڪنهن مذهبي روايت يا دنياوي نظريي (لادينيت، ماديت، الحاد) جي مقابلي، چئلينج يا مخالفت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. علم الاهيات موجوده صورتحال کي، ڪنهن مذهبي روايت جي ذريعي حل ڪرڻ يا دنياوي زندگي جي تشريح جا ممڪن طريقا ڳولڻ لاءِ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.
## اسلام ۾ الاهيات جو تصور
**الاهيات** جو مطلب آهي ڌڻي تعاليٰ جي ذات ۽ صفات جو علم. سنڌي شاعريءَ ۽ نثر ۾ خاص طور تي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بزرگ ڪلاسيڪي شاعرن جي شاعريءَ ۾ الاهيات جي علم جو عنصر عام ملندو آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* "Theology" on *[[Encyclopædia Britannica]]*
* Chattopadhyay, Subhasis. "Reflections on Hindu Theology" in Prabuddha Bharata or Awakened India 120(12): 664–672 (2014). . Edited by Swami Narasimhananda.
* 

## حوالا

زمرو:وجود
زمرو:مذهب
زمرو:الاهيات
زمرو:درسي علم
زمرو:مابعد الطبعيات
منچ

300px|thumb|سان فرانسسڪو جي ھڪ اسٽيج
**اسٽيج** (Stage) تقرير ڪرڻ يا ناٽڪ ۽ تماشي لاءِ تيار ڪيل ٿَلهو، صندل، چبوترو يا منچ. ”اسٽيج“ لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي جيڪو *سسٽيٽڪو*، *اسٽئٽس* يا *اسٽيئر* لفظن مان اخذ ٿيل آهي، جنھن جي معنيٰ آهي’بيھڻ‘. جيئن ٿيئٽر دوران فنڪار بيھي فن جو مظاهرو ڪن ٿا، سو ان مناسبت سان ان تي اسٽيج نالو رکيو ويو. اسٽيج جي ٻي لغوي معنيٰ آهي مرحلو.

## حوالا
اظھاريت

[220px|thumb|''[ڪوڪ'' پينٽنگ ڪندڙ ايڊورڊ منچ (1893)]]

اظهاريت  ___ (Expressionism):

اظهار پسندي بنيادي طرح جرمنيءَ جي تحريڪ هئي. هن تحريڪ جا مکيه اديب مثال طور ڪيرچنر (Kirchiner) (1880-1938ع) تيز رنگين ۽ مسخ شده فارمس جي وسيلي پنهنجي انفرادي تصور کي پيش ڪندا هئا. هيءَ تحريڪ دراصل حقيقت پسنديءَ جي خلاف رد عمل هو، جنهن جو مطلب هو ته نفسياتي طرح اندر جي حقيقت جي هڪ الڳ دنيا آهي، ادبي طور انهيءَ سچائيءَ کي ظاهر ڪرڻ جي ضرورت آهي.انهيءَ لاڙي رکندڙ گروه جااديب پنهنجي رويي ۾ انتها پسند ۽ اسلوب ۾ انقلابي هئا. 

## حوالا
اعراب

**اعراب** (Dicrairiticle Marks) عربي زبان جو لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي نشاني يا علامت. هر لفظ کي صحيح نموني اچارڻ لاءِ زيرون زبرون ۽ پيش وغيره ڏنا ويندا آهن. اهڙيءَ ريت شد، مد ۽ جزم وغيره اعرابن ۾ شامل آهن. اعراب ڇوٽي حرف علت جو درجو رکي ٿي اِعرابُون اسم جون جدا جدا حالتون ڏيکارين ٿيون. سنڌيءَ ۾ انھن جي وڏي اهميت آهي. جتي لفظ جي پڇاڙيءَ واري حرف تي اعراب سان اسم جي مذڪر مونث (جنس)، واحد جمع (عدد) ۽ ٻين حالتن جي خبر پوي ٿي. 

يا مصداق قول احسنت
البم

[left|thumb|Early record albums were multiple [Phonograph record#78 rpm disc developments|78rpm discs packaged in book form, like a photograph album]]

البم  __ (Album):

البم هڪ قسم جو ڪتاب هوندو آهي، جنهن ۾ فوٽو، آٽوگراف، اخبارن جي ڪٽنگ،قديم سڪاوغيره سانڍيا ويندا آهن. البم آڊيو رڪارڊنگ جو اھڙو مجموعو آهي جيڪو ھڪڙي سي ڊي ، يا فونوگراف رڪارڊ، يا آڊيو ٽيپ يا  وري انھن جھڙي ڪنھن ٻئي ميڊيم ذريعي جاري ڪيو وڃي.

## حوالا

زمرو:ميڊيا جا قسم
الٿو

**الٿو** اصلوڪي مواد کي پنهنجي سماج، ملڪ، ٻوليءَ ۽ ڪردارن جي آڌار تي حالتن کي موافق ٺهڪائي ترجمو ڪرڻ. اصلوڪن نالن، شهرن ۽ ماحول کي ديسي انداز ۾ آندو ويندو آهي. سنڌي ادب ۾ ان ڪم جو مرزا قليچ بيگ ماهر هو. هن شيڪسپيئر جي ڊرامن کي سنڌي روپ ۾ آندو. اهڙيءَ طرح ناولن کي بہ سنڌي روپ ۾ ترجمو ڪيائين. اهڙيءَ ريت رشيد ڀٽي، ٽالسٽاءِ جي ناول “Crime and Punishment” جو بهترين الٿو ”پاپ ۽ پيڙا“ جي نالي سان ڪيو. اهڙا ٻيا بہ ڪيترائي مثال سنڌيءَ ۾ موجود آهن.

هڪ ٻوليءَ ۾ مروج ٻن کان وڌيڪ لپين هئڻ جي صورت ۾ هڪ لپيءَ مان ٻيءَ لپيءَ ۾ بدلائي لکڻ کي بہ ‘Transliteration’ چئبو آهي، جيئن سنڌي (عربي) لپيءَ مان ڦيرائي رومن يا ديوناگري (سنڌي) لپيءَ ۾ ڪرڻ وغيره.

## حوالا
اليڪٽرا مونجھارو

thumb|right|اليڪٽرا ۽ اوريسٽيز

اليڪٽرا مونجهارو  __(Electra Complex):

هي اصطلاح، ماهر نفسياتسگمنڊ فرائيڊ (1856-1939ع) جو ايجاد ڪيل آهي. هن اصطلاح موجب پيءُ سان ڌيءُ جو تحت الشعور ۾ لڳاءُ هوندو آهي. پٽ ۽ ڌيءُ طرفان والدين جي قربت حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو يا حسد (منفي يا مثبت) پڻ ٿي سگهي ٿو. هي اصطلاح ايڊي پس مونجهاري (Odepus complex) جو مخالف آهي. اليڪٽرا ھڪ يوناني ديومالائي ڪردار آهي جنھن پنھنجي ڀاءُ اوريسٽيز سان گڏجي پنھنجي ماءُ ڪليٽيمنيسٽرا ۽ ويڳي پيءُ اگئميمنن کي قتل ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو ھيو.

## حوالا
انا

[thumb|280px|The [iceberg metaphor is often used to explain the psyche's parts in relation to one another.]]
**انا** (Ego) انفرادي نفس، خودي، ذهن جو اهو حصو جيڪو حقيقتن جي ردعمل جو اظهار ڪري ۽ پنھنجي انفراديت جو احساس رکي. 

## حوالا
اناالحق

**انا ال-حق** (عربي: أنا الحقيقة) هڪ مختصر داستان آهي جو مشهور صوفي منصور ال-حلاج جي زندگي تي ٺھيل آهي، جنھن کي فرد جرم الزام لڳائي قتل ڪيو  ويو ھيو. اهو عام طور تي خليل جبران جي انداز ۾ لکيل وئيڪوم محمد بشير پاران لکيل *[[انارگھا نميشم|انارگھ نميشم]]* گڏ ڪرڻ جو حصو آهي. اھو عام طور تي خليل جبران جي انداز ۾ وئڪوم محمد بشير جي لکيل انارگھا نميشام جي گڏ ڪرڻ (ڪليڪشن) جو حصو آھي.

”آءٌ خود حق آهيان“، (منصور حلاج جو بي خوديءَ وارو نعرو). ڪن صوفين وٽ وحدت الوجود جو لازمي ۽ منطقي نتيجو ”انا الحق“ آهي. انهيءَ عروج تي پهچي، حسين بن منصور حلاج 310ھ ۾ پهريون دفعو ”انا الحق“ جو نعرو هنيو.منصور جي شهادت کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ صدين بعد الله جي عشق سان سرشار بي باڪ ۽ همت ڀريو صوفي سچل سرمست پيدا ٿيو، جنهن منصور واري جذبي مدهوشي ۽ بي باڪيءَ سان انا الحق جو نعرو هنيو: ”منصوريءَ جي موج ۾، ٿو انا الحق الايان واديءَ وحدت جي، گهوري سر گهمايان.“ - سَچو  منصور حلاج کي ان نعري لڳائڻ جي ڪري ڪفر جو الزام لڳائي ماريو ويو.

## پلاٽ
حسين بن منصور [صڪ] ال-حلاج کي وڏي آواز ۾ ”اناال-حق“، ”اناال-حق” *(آئون حق سچ آھيان، آئون حق سچ آھيان)* چئي واڪا ڪوڪون ڪرڻ جي الزام ۾ مذمت طور ڳچيءَ ۾ ڦاھي وجھي ماريو ويو ھيو. آرٿوڊوڪس ان جو مطلب ھيئن سمجھيو تہ ھو پاڻ کي خدا ھئڻ جي دعويٰ ڪري رھيو آھي، جڏهن تہ هن پنهنجي نفساني روحاني فڪرمنديءَ ۾ ڇَڙو پنهنجي پاڻ کي فنا *(پنھنجي پاڻ کي پورو ختم) * ڪرڻ جو اعلان ڪيو ھيو. منصور ال-حجاج ڦاسي تي چڙھي چُڪو ھيو، جنھن جي مَٿي کي اوچو (مٿانھون) رکيو ويو ھيو، نہ ھن جو موت جلد ٿيو نہ ئي ھن تي ماڻھن جي گارين جي ھُل ھنگامي سبب سندس آواز ٻُڏو ھيو. پاڻ اوسيتائين وڏي(بلند) چِٽو آواز ۾ 'انا ال-حق'، 'انا ال-حق'چوندو رھيو، جيسيتائين سندس روح وڏي عرش تي پنھنجي زندگيءَ جي بلند مقام ڏانھن پرواز ڪري وئي. 

## ريمارڪس تاثر
بشير "عن الحق " ۽ *احم برهماسمي* جي *[[اپنشد|اپنيش]] [[مھاواڪياس|مهاواڪيا]]* جي وچ ۾ متوازي نقشو چٽيو *آهي* ، جنھن *جو* مطلب آهي *تہ مان [[برهما|براھما]] (هندو خدا جنھن دنيا کي پيدا سَرجيو (پيدا ڪيو)).* بشير اھو اصطلاح ان نيت سان ڪم آندو آھي تہ خدا ھرھڪ جي 'پاڻ' (اندر/نفس) ۾ سمايل آھي. ڪهاڻي کي اهڙي ريت لکيو ويو آهي جھڙي ريت اسلام ۾ راسخ العمل (آرٿوڊوڪس ريتن) جي عمل تي حملو ڪيو ويو ھجي.  

*[[انارگھا نميشم|بصيرت نيشمي]]* جي ايڊيشن ۾ جيڪو 1982 ع ۾ شايع ٿيو هو، بشير هڪ نوٽ شامل ڪيو جنهن ۾ لکيل ھيو تہ "هيءَ ڪهاڻي ڪجهه چاليھ سال اڳ لکي وئي ھئي، هاڻي مون کي يقين آهي ته عام انسانن جيڪي صرف وڏي سگھ واري جي پيداوار آھن چئي رهيا آهن ”آئون ھڪ خدا آھيان“ سو چوڻ هڪ گناھ آهي. مون پڻ اها دعويٰ ڪئي ھئي تہ ڪم هڪ حقيقي ڪهاڻي تي ٻَڌل آهي، پر هاڻي؛ اهو رڳو هڪ خيالي تصور (فينٽسي) طور وٺو". 

ان کي هن جي اڳوڻي عقيدن کان هڪ چِٽي (واضع) تبديلي سمجهيو ويندو آهي. نقادن جو چوڻ ھيو تہ بشير پنهنجي اڳ ڪيل ڪم جي ڀيٽ ۾ ھاڻي بعد جي زندگي جي لحاظ کان وڌيڪ مذهبي بڻجي چڪو هو، ۽ ھن پنھنجي اڳ ڪيل ڪمن جي مخالفت ڪئي ھئي. ھن اھو نوٽ پڻ مزاح کان بغير نہ ڇڏيو ھيو؛ ان نوٽ جو انت (اختتام) پڻ *انا ال-حق* جي ناري سان ڪيو ويو، جيڪو ڪھاڻي جي مُک (مرڪزي) ڪردار وانگر ھيو.   

## حوالا

زمرو:ملايالم ننڍيون آکاڻيون
زمرو:مليالم مختصر ڪھاڻيون
زمرو:وئڪم محمد بشير جون مختصر ڪھاڻيون
انارڪي

**انارڪي** يا **انتشار** (Anarchy) سياسي ادب ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاح، نراجيت، جنهن جو مطلب آهي تہ سياسي طور تي ملڪ ۾ نہ راج يا وڳوڙ، انتشار ڦهلائڻ. انارڪي يا نراجيت اڪثر حڪومتن کي ڪيرائڻ يا ڪمزور ڪرڻ لاءِ بہ پيدا ڪئي ويندي آهي.

## حوالا
انانيت

**انانيت** (Egotism)، ’انا‘ يا ’ego‘ انسان جي اندر ’پاڻ پڻي‘ جي احساس کي چئبو آهي ۽ انانيت قابل اعتراض حد تائين خودثنائي يا خود پسندي ٿيندي آهي، جنهن تحت ڪوبه شخص پنهنجي ذات سان والهانه محبت رکندو آهي، ۽ پنهنجي عمل يا ڪردار وسيلي صرف پنهنجي فائدي کي ترجيح ڏيندو آهي.ايگو (ego) يوناني ٻوليءَ جي لفظ "εγώ"مان نڪتل آهي جيڪو لاطيني ٻوليءَ ۾ ego ٿيو جنھن جي معني مان يا پاڻ آھي.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
زمرو:زندگي جو فلسفو
انتخاب

**انتخاب** (Anthology) ڪنهن بہ هڪ يا گهڻن اديبن يا شاعرن جي لکڻين يا شعرن جو انتخاب گڏ ڪرڻ يا چونڊ بياض گڏي ڇپائڻ.  اينٿالاجي لفظ سترھين صدي عيسويءَ ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شامل ٿيو جيڪو ھڪ يوناني ٻوليءَ جي لفظ , ἀνθολογία مان نڪتل آهي جنھن جو اچار  اينٿالاجيا (anthologia) آھي ۽ ان جي معني گلدستو آھي.

## حوالا

زمرو:شاعري
الف اشباع

**الف اشباع**:

قديم مذهبي ۽ ٻي سنڌي شاعري ’الف اشباع‘ وارن قافين تي لکي ويندي هئي. يعني شعر جي سٽ جي آخري قافيي واري لفظ جي آخر ۾ الف شامل ڪيو ويندو هو. عام طور چيو وڃي ٿو ته ترخانن جي دؤر ۾مخدوم پير محمد لکويءَ (1532 –1600) الف اشباع واري قافييجو اغاز ڪيو. ٺٽي جي عالم مخدوم ابوالحسن سنڌي زبان ۾ 1700ع ۾ پھريون ڪتاب ”مقدمته الصلوات“، ”الف اشباع“ وارن قافين تي مشتمل لکيو. جنهن ۾ قافيي واري لفظ جي پويان الف (ا) شامل ڪري، ان جو ڊگهو آواز ڪڍيو ويندو هو، جنهن کي ”الف اشباع وارو قافيو”چيو ويندو هو. هن نظم ۾ ٻيا به ڪيترائي منظوم ڪتاب لکيا ويا آهن، خاص ڪري مدرسن ۾ شاگردن کي مذهبي تعليم ڏيڻ لاءِ جوڙيل نظميه سبقن وارا ڪتاب، جن کي ‘سنڌيون’ به چيو ويو آهي. اهي نظم تمام ڊگها هوندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ پورو ڪتاب ’الف اشباع‘ وارن قافين تي مشتمل هوندو هو. انهن منظومين ۾ مرثيا، جنگ ناما، نعتيه، مدحيه، ۽ هجويه مضمون پيش ڪيا ويندا هئا. قديم دور جا نظميه ڪتاب جهڙوڪ؛ ”نورنامو“، جنگ نامو“، ”حڪايت الصالحين“ ۽ ٻيا انهن ۾ اچي وڃن ٿا، جن ۾ الف اشباع وارو قافيو ڪم آندل آهي.

## حوالا
انحطاط پسندي

[thumb|300px|[ٿامس ڪٽوئر جي ٺاھيل پينٽنگ جنھن۾ *[[رومي انحطاط پسنديء دوران]] ڏيکاريل آهن]]

*'انحطاط پسندي''' _( Decadence):

19 صدي جي آخري  دور ۾ پيدا ٿيندڙ  
انحطاط پسندي‘ وارو اديبن جو رويو هڪ تحريڪ جي صورت ۾ اڀريو ۽ ان جا اثر سڄي يورپ ۾ ڏسڻ ۾ آيا. انحطاظ پسند اديب ۽ شاعر سماجي ترقيءَ جا مخالف هئا. هن قسم جي اديبن هلڪي رواجن ۽ قومي رواجن جي خلاف سخت رويو اختيار ڪيو. انهن جمالياتي روايتن ۽ قدرن جي به مخالفت ڪئي. هنن ۾ خود لذتي ۽ عياشيءَ جو عنصر نمايان هو.  لفظ ڊيڪاڊنس  decadence جي اصل معني زوال آھي پر ھاڻي اھو لفظ اخلاقي قدرن سماجي روايتن ۽ شان جي بگاڙ جو نالو بڻجي ويو آهي

## حوالا
انسان پرستي

انسان پرستي ___ (Anthropoaltry):

انسان پرستي، انسان جي مقدس هئڻ جو علم. انسان کي خدا سمجھي ان جي عبادت ڪرڻ کي اينٿروپوليٽري چوندا آهن ۽ ان لفظ جو رڪارڊ مطابق سڀ کان پهريون استعما 1650 کان 1660 جي درميان ٿيو 

## حوالا
انسان مرڪزيت

**انسان مرڪزيت** يا **اينٿروپوسينٽرازم**  (Anthropocentrism) هڪ عقيدو، جنهن مطابق هن ڪائنات ۾ انسان، اشرف المخلوقات ۽ پوري عالم جي وجود جو مرڪز آهي. اينٿروپوسينٽرازم:**Anthropocentrism**(;قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ اينٿروپوس  , *ánthrōpos*,مان نڪتل آهي جنھن جي معني آھي انسان ذات ۽ لفظ ڪينٽرن *kéntron* جي معني آھي سينٽر يا  مرڪز آھي. ان جو مطلب آھي ته انسان ذات ھن ڪائنات جي اندر سڀ کان اھم ھستي آھي.

## حوالا