ڪيليفورنيا

**ڪيلفورنيا** **California** (IPA: /ˌkælɪˈfɔrniə/) گڏيل آمريڪا جي اولهه واري حصي ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا پيسفڪ ساحل تي پکڙيل آهي. ان جي اتر ۾ اوريگن، اوڀر ۾ نيواڊا ۽ ايريزونا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو -يونائٽيڊ اسٽيٽس بين الاقوامي حد وسيلي ميڪسيڪو جي رياست باخا ڪيلفورنيا سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ 40ملين آبادي ۽ 423970 چورس ڪلوميٽر (163696چورس ميل) رقبي سان، اها آبادي موجب سڀ کان وڏي، رقبي موجب ٽين وڏي ۽ مجموعي قومي پيداوار موجب آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي معيشت آهي، جنهن جي جي ڊي پي لڳ ڀڳ $4.3 ٽريلين آهي.

آمريڪا ۾ يورپي نوآبادڪاري کان اڳ، ڪيلفورنيا ڪولمبس کان اڳ واري اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني طور متنوع علائقن مان هڪ هئي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ يورپي ڳولا اسپيني ايمپائر جي نوآبادڪاري جو سبب بڻي. 1821 ۾ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ کان پوءِ هي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بڻيو. آمريڪي قبضي کان پوءِ، جيڪو ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ جو حصو هو، 1848 ۾ ڪيلفورنيا آمريڪا کي حوالي ڪئي وئي. ڪيلفورنيا سون جي تڪڙ 1848 ۾ شروع ٿي، جنهن سماجي ۽ آباديءَ ۾ وڏيون تبديليون آنديون، جن ۾ ڪيلفورنيا نسل ڪشي به شامل هئي. 1850 ۾ رياستي حيثيت سان، 1850 واري ٺاهه تحت، ڪيلفورنيا کي 31هين رياست طور قبول ڪيو ويو ۽ اها آزاد رياست هئي.
2020 کان پوءِ آبادي گهٽجڻ باوجود، گريٽر لاس اينجلس، انلينڊ ايمپاير ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا ملڪ جا ٻيون، ٻارھون ۽ تيرهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن. لاس اينجلس جي آبادي 12 ملين کان وڌيڪ آهي، جڏهن ته انلينڊ ايمپاير ۽ بي ايريا مان هر هڪ ۾ لڳ ڀڳ 4 ملين ماڻهو رهن ٿا. لاس اينجلس رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي ۽ قومي سطح تي ٻئي نمبر تي اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي گادي سيڪريمنٽو آهي. اتر آمريڪا جي ڪيلفورنيائي علائقي جو حصو هجڻ سبب، رياست جي جاگرافيائي بناوت اولهه ۾ پيسفڪ ساحل ۽ شهري علائقن کان وٺي اوڀر ۾ سيئرا نيواڊا جبلن تائين پکڙيل آهي، جڏهن ته اتر اولهه ۾ ريڊووڊ ۽ ڊگلس فر جا ٻيلا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ موهاوي ريگستان موجود آهن. ملڪ جي زلزلن جي خطري جو ٻه ٽيون حصو ڪيلفورنيا ۾ آهي. ڪيليفورنيا جي سينٽرل ويلي، جيڪا زرخيز زرعي علائقو آهي، رياست جي وچ تي حاوي آهي. وڏي سائيز سبب، موسم اتر ۾ نمي واري معتدل برساتي ٻيلن کان وٺي اندروني حصن ۾ ريگستاني ۽ جبلن ۾ برفاني الپائن تائين مختلف آهي. ڏڪار ۽ ٻيلن جي باهن هڪ مستقل مسئلو آهن، جڏهن ته فضائي درياهه وڌندڙ شدت سان ظاهر ٿي رهيا آهن، خاص طور سياري ۾، جيڪي شديد ٻوڏن جو سبب بڻجن ٿا.

ڪيلفورنيا جي معيشت ڪنهن به آمريڪي رياست کان وڏي آهي، ۽ 2025 جي ٽئين ٽه ماهي تائين ان جي مجموعي رياستي پيداوار $4.296 ٽريلين اندازي مطابق آهي. اها دنيا جي سڀ کان وڏي ذيلي قومي معيشت آهي، ۽ جيڪڏهن اهو الڳ ملڪ هجي ها ته 2025 تائين نامياري جي ڊي پي موجب دنيا جي چوٿين وڏي معيشت هجي ها، جرمني کان پوءِ ۽ جاپان کان اڳ. ڪيليفورنيا رياست جي زرعي صنعت پيداوار ۾ ملڪ جي اڳواڻي ڪري ٿي، جيڪا خاص طور ڪيلفورنيائي کير جي صنعت، بادام ۽ انگورن جي پيداوار سان هٿي وٺي ٿي. ملڪ جي سڀ کان مصروف بندرگاهه لاس اينجلس سان، ڪيلفورنيا عالمي فراهمي جي زنجير ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، جتي آمريڪا ۾ ايندڙ لڳ ڀڳ 40٪ سامان اچي ٿو. ڪيلفورنيا جي ثقافت ۾ نمايان ڪردار، جهڙوڪ تفريح، راندين، موسيقي ۽ فيشن، هتان ئي شروع ٿيا. فلم سازي جي ڪيلفورنيا کان لڏپلاڻ باوجود، هالي ووڊ اڃا تائين آمريڪي فلم صنعت جو اهم مرڪز آهي، جيڪا دنيا جي قديم ترين ۽ وڏي فلمن جي صنعتن مان هڪ آهي ۽ 1920ع کان عالمي تفريح تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. سين فرانسسڪو بي ايريا جو سليڪون ويلي عالمي ٽيڪنالاجي صنعت جو مرڪز آهي.

## نالي جو پسمنظر

اسپينين ماڻهن باخيا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما (اڄ جي ميڪسيڪو ۾) کي  جو نالو ڏنو۔ جيئن جيئن اسپيني درياهه پيما ۽ آبادگار اتر ۽ اندروني علائقن ڏانهن وڌيا، تيئن تيئن ”ڪيليفورنيا“ يا ”لاس ڪيليفورنياس“ سڏجندڙ علائقو رقبي ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان وڌندو ويو۔ آخرڪار ان ۾ ٻيٽ نما جي اتر طرف وارا علائقا به شامل ٿي ويا، جن کي الٽا ڪيليفورنيا چيو ويندو هو، جنهن جو هڪ حصو اڄ موجود گڏيل رياستن جي رياست ڪيليفورنيا بڻيو۔
سن 2017ع جي هڪ رياستي قانون ساز دستاويز ۾ چيو ويو ته ”لفظ ‘ڪيليفورنيا’ جي اصل ۽ معنيٰ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن“ ۽ اهو ته يقيني ڳالهه رڳو اها آهي ته هي نالو 1541ع ۾ ڪنهن نقشي تي شامل ڪيو ويو، ”شايد ڪنهن اسپيني نيويگيٽر طرفان“۔
گهڻو امڪان اهو آهي ته هي نالو هڪ افسانوي ٻيٽ ”ڪيليفورنيا“ مان ورتل آهي، جيڪو راڻي ڪلافيا جي ڪهاڻي ۾ بيان ٿيل آهي، جيئن 1510ع جي افسانوي ڪتاب *[[لاس سرگاس ڊي ايسپلينڊيان|دي ايڊوينچرز آف ايسپلينڊيان]]* ۾ گارسي روڊريگز ڊي مونٽالوو لکيو۔ راڻي ڪلافيا جي بادشاهي کي هڪ ڏورانهون ملڪ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سون ۽ موتين سان مالا مال هو، جتي خوبصورت ڪاري چمڙي واريون عورتون رهنديون هيون، جيڪي سون جا زرھ پائينديون هيون، ايمازون جهڙي زندگي گذارينديون هيون، ۽ جنگ لاءِ گريفن پالينديون هيون۔
رياست جي نالي جا مختصر روپ هي آهن: سي اي، ڪيل، ڪالي، ڪيلف، ۽ يو ايس-سي اي۔

## تاريخ

### مقامي قبيلا

ڪيليفورنيا ڪولمبس کان اڳ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ثقافتي ۽ لساني لحاظ کان متنوع علائقن مان هڪ هئي۔ مؤرخن جو عام اتفاق آهي ته يورپي نوآبادڪاري کان اڳ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 ماڻهو رهندا هئا۔
ڪيليفورنيا جا مقامي ماڻهو 70 کان وڌيڪ الڳ نسلي گروهن تي مشتمل هئا، جيڪي جبلن، ريگستانن، ٻيٽن ۽ ريڊووڊ ٻيلن تائين پکڙيل ماحولن ۾ رهندا هئا۔
انهن متنوع جاگرافيائي علائقن ۾ رهندي، مقامي ماڻهن ماحولياتي نظام جي انتظام جون پيچيده صورتون ترقي ڏنيون، جن ۾ ٻيلن جي باغباني شامل هئي، جنهن سان خوراڪ ۽ دوائن وارا ٻوٽا باقاعدي دستياب رهندا هئا۔
ھي پائيدار زراعت جي هڪ شڪل هئي۔ قدرتي ماحول کي تباهه ڪندڙ وڏين جهنگلي باهن کان بچائڻ لاءِ، مقامي ماڻهن ڪنٽرول ٿيل باهه ڏيڻ جو طريقو ترقي ڏنو۔ هن عمل کي 2022ع ۾ ڪيليفورنيا حڪومت فائديمند طور تسليم ڪيو۔
اهي گروهه سياسي تنظيم ۾ به متنوع هئا، جن ۾ ٽوليون، قبيلہ، ڳوٺ ۽ وسيلن سان مالا مال ساحلن تي وڏيون سرداريا شامل هيون، جهڙوڪ چوماش، پومو ۽ سالينان۔ واپار، شاديون، ڪاريگريءَ جا ماهر ۽ فوجي اتحاد ڪيترن ئي گروهن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي لاڳاپا پيدا ڪندا هئا۔ جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن جنگون ٿينديون هيون، پر اڪثر هٿياربند تڪرار انتقام خاطر مردن جي ننڍن گروهن وچ ۾ ٿيندا هئا۔ انهن ويڙهن جو مقصد عام طور تي زمين حاصل ڪرڻ نه هوندو هو۔
مرد ۽ عورتون سماج ۾ مختلف جنساني ڪردار ادا ڪندا هئا۔ عورتون اڪثر بُڻت، پوک، خوراڪ جي تياري ۽ ذخيرن جون ذميوار هونديون هيون، جڏهن ته مرد شڪار ۽ سخت جسماني محنت ڪندا هئا۔ ڪيترن سماجن ۾ انهن ماڻهن لاءِ به ڪردار هئا جن کي اسپينين *جويا* سڏيندا هئا، جن کي اهي ”عورتن جا لباس پائيندڙ مرد“ سمجهندا هئا۔
*جويا* موت، تدفين ۽ سوڳ جي رسمن جا ذميوار هوندا هئا ۽ عورتن جا سماجي ڪردار نڀائيندا هئا۔ مقامي سماجن وٽ انهن لاءِ اصطلاح هئا، جهڙوڪ ٽو-اسپرٽ۔ چوماش کين *<nowiki/>'aqi* سڏيندا هئا۔ ابتدائي اسپيني آبادگارن انهن کان نفرت ڪئي ۽ انهن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔

### اسپيني دور

1542ع ۾ ڪيليفورنيا جو ساحل ڳولڻ وارا پهريان يورپي اسپيني سامونڊي مهم جا ميمبر هئا، جن جي اڳواڻي پرتگالي جهازران خوان روڊريگز ڪابريللو ڪئي۔ هن کي انتونيو ڊي مينڊوزا، نئين اسپين جو وائسراءِ، پاران پيسفڪ ساحل تي واپاري موقعن جي ڳولا لاءِ مقرر ڪيو ويو هو؛ اهي 28 سيپٽمبر 1542ع تي سان ڊياگو بي ۾ داخل ٿيا ۽ اتر ۾ گهٽ ۾ گهٽ سان ميگل ٻيٽ تائين پهتا۔
چور جهازران ۽ ڳولائو فرانسس ڊريڪ 1579ع ۾ ڪيليفورنيا جي ساحل جو هڪ اڻڄاتل حصو ڳولي، ان تي دعويٰ ڪئي، ۽ مستقبل جي شهر سان فرانسسڪو جي اتر ۾ لنگر انداز ٿيو۔ 1587ع ۾ اهي پهريان ايشيائي هئا جيڪي مستقبل جي گڏيل رياستن جي زمين تي پهتا، جڏهن فلپائني جهازران اسپيني ٻيڙين سان مورو بي، ڪيليفورنيا تي آيا۔
مسلم خليفي حسن ابن علي جا نسل وارا، جيڪي منيلا ۾ رهندا هئا، جڏهن اهي گيريرو، ميڪسيڪو ڏانهن سفر ڪري رهيا هئا ته ڪيليفورنيا مان لنگهيا۔ اهي ماڻهو، جيڪي ڪجهه اسلامي روايتون برقرار رکندي عيسائيت قبول ڪري چڪا هئا، پوءِ ميڪسيڪو جي آزادي وارين جنگين ۾ به ڪردار ادا ڪيو۔ سيباستيئن ويزڪائينو 1602ع ۾ نئون اسپين لاءِ ڪيليفورنيا جي ساحل جي ڳولا ڪئي ۽ ان جو نقشو تيار ڪيو، ۽ مونٽيري ۾ لهڻ پڻ ٿيو۔ ڪيليفورنيا بابت 16هين صديءَ ۾ زميني سطح تي ٿيل ڳولائن جي باوجود، روڊريگز جو ڪيليفورنيا کي ٻيٽ سمجهڻ وارو خيال برقرار رهيو۔ اهڙيون تصويرون 18هين صديءَ تائين ڪيترن يورپي نقشن ۾ ظاهر ٿينديون رهيون۔
1769ع کان 1770ع واري پورٽولا مهم ڪيليفورنيا ۾ اسپيني نوآبادڪاريءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين مشنن، پريسيڊيون ۽ پويبلان جو قيام عمل ۾ آيو۔ مهم جي فوجي ۽ شهري دستي جي اڳواڻي گاسپار ڊي پورٽولا ڪئي، جيڪو سونورا مان زميني سفر ڪري ڪيليفورنيا ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته مذهبي حصي جي سربراهي خونيپيرو سيرا ڪئي، جيڪو باهيا ڪيلفورنيا مان سمنڊ وسيلي آيو۔ 1769ع ۾ پورٽولا ۽ سيرا ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا ۽ سان ڊياگو جو پريسيڊيو قائم ڪيا، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ اسپينين جا پهريان مذهبي ۽ فوجي آبادياتي مرڪز هئا۔ 1770ع ۾ مهم جي پڄاڻيءَ تائين اهي مونٽيري جو پريسيڊيو ۽ ميشن سان ڪارلوس بوروميو ڊي ڪارميلو کي مونٽيري بي تي قائم ڪندا۔

پورٽولا مهم کان پوءِ، فادر-پريزيڊنٽ سيرا جي اڳواڻيءَ هيٺ اسپيني مشنرين ال ڪامينو ريال (“شاهي رستو”) ۽ ڪيليفورنيا جي ساحل سان گڏ 21 ڪيليفورنيا جون اسپيني مشنون قائم ڪرڻ لاءِ نڪتا، جن مان 16 هنڌ پورٽولا مهم دوران چونڊيا ويا هئا۔ ڪيليفورنيا جا ڪيترائي وڏا شهر انهن مشنن مان وڌيا، جن ۾ سان فرانسسڪو (ميشن سان فرانسسڪو ڊي اسيس), سان ڊياگو (ميشن سان ڊياگو ڊي الڪالا), وينچورا (ميشن سان بوئناوينچورا), ۽ سانتا باربرا (ميشن سانتا باربرا) وغيره شامل آهن۔
خوان باوتيستا ڊي انزا 1775ع کان 1776ع تائين ڪيليفورنيا ۾ اهڙي ئي اهم مهم جي اڳواڻي ڪئي، جيڪا اندروني علائقن ۾ وڌيڪ اندر تائين ۽ ڪيليفورنيا جي اتر طرف وڌيڪ پري تائين وڌي۔ انزا مهم مشنن، پريسيڊيوز ۽ پويبلاز لاءِ ڪيترائي هنڌ چونڊيا، جيڪي پوءِ آبادگارن پاران قائم ڪيا ويا۔ مهم جو هڪ رڪن گيبريل موراغا 1775ع کان 1776ع دوران ڪيليفورنيا جي ڪيترن اهم دريائن کي نالا پڻ ڏنا، جهڙوڪ سئڪرامئنٽو درياهه ۽ سان جوآڪين درياهه۔ مهم کان پوءِ گيبريل جو پٽ خوسيه خوآڪين موراغا 1777ع ۾ سان جوزي نالي پويبلا قائم ڪندو، جنهن سان اهو ڪيليفورنيا جو پهريون شهري بنيادن تي قائم ٿيل شهر بڻيو۔

هن ئي عرصي دوران، روسي سلطنت جا ملاح ڪيليفورنيا جي اترين ساحل سان گڏ ڳولا ڪندا رهيا۔ 1812ع ۾ روسي-آمريڪي ڪمپني فورٽ روس تي، جيڪو اتر ساحل ۾ واقع هو، هڪ واپاري مرڪز ۽ ننڍڙي قلعابندي قائم ڪئي۔ فورٽ روس بنيادي طور روس جي الاسڪا وارن نوآبادين کي خوراڪ جي فراهمي لاءِ استعمال ٿيندو هو۔ اها آبادي گهڻي ڪامياب نه ٿي، ڇو ته اها نه آبادگار ڪڍي سگهي ۽ نه ئي ڊگهي مدي وارو واپار قائم ڪري سگهي؛ آخرڪار 1841ع تائين ان کي ڇڏي ڏنو ويو۔
ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ دوران، الٽا ڪيليفورنيا وڏي حد تائين انقلاب کان غير متاثر ۽ ان ۾ غير شامل رهي، پر ڪيترن ڪيليفورنيئون اسپين کان آزاديءَ جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ڪيترن جو خيال هو ته اسپين ڪيليفورنيا کي نظرانداز ڪيو ۽ ان جي ترقي محدود ڪئي۔ اسپين جي ڪيليفورنيا تي واپاري اجاري داري مقامي واپار جا امڪان محدود ڪيا هئا۔ ميڪسيڪي آزاديءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا جا بندرگاهه پرڏيهي واپارين سان آزادانه واپار ڪرڻ لڳا۔ گورنر پابلو ويسينتي ڊي سولا نئين اسپين جي نوآبادياتي حڪمراني کان آزاد ميڪسيڪي حڪمراني ڏانهن منتقليءَ جي نگراني ڪئي۔

### ميڪسيڪي دور

1821ع ۾ ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ ميڪسيڪي سلطنت (جنهن ۾ ڪيليفورنيا شامل هئي) کي اسپين کان آزادي ڏني۔ 1822ع ۾ ڪيليفورنيا جو پهريون قانون ساز ادارو ٺهيو، جنهن کي ديپوتاسيئون ڊي الٽا ڪيليفورنيا سڏيو ويندو هو۔ ڪيليفورنيا جو مشن نظام، جيڪو الٽا ڪيليفورنيا جي گهڻي بهترين زمين تي ڪنٽرول رکندو هو، 1834ع تائين سيڪيولر ڪيو ويو ۽ ميڪسيڪي حڪومت جي ملڪيت بڻيو۔ گورنر سياسي اثر رکندڙ ٻين ماڻهن کي زمين جا ڪيترائي چورس ليگ عطا ڪيا۔ اهي وڏا *[[ڪيليفورنيا جا رينچو|رينچو]]* يا ڍورن جا فارم ميڪسيڪي ڪيليفورنيا جا غالب ادارا بڻجي اڀريا۔ رينچو ڪيليفورنيئون (ڪيليفورنيا جا مقامي هسپانوي النسل ماڻهو) جي ملڪيت هيٺ وڌيا، جيڪي بوسٽن جي واپارين سان ڳورن جون کاليون ۽ چربی جو واپار ڪندا هئا۔ گوشت 1849ع جي ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ تائين واپاري جنس نه بڻيو۔
1820ع واري ڏهاڪي کان، گڏيل رياستن ۽ ڪئناڊا مان ڦندن وارا ۽ آبادگار اتر ڪيليفورنيا ۾ اچڻ لڳا۔ اهي نون آيل ماڻهو سسڪيو ٽريل، ڪيليفورنيا ٽريل، اورگن ٽريل ۽ قديم اسپيني ٽريل استعمال ڪري ڪيليفورنيا ۽ ان جي چوڌاري سخت جبلن ۽ بيابانن کي پار ڪندا هئا۔ نئين آزاد ميڪسيڪو جي شروعاتي حڪومت انتهائي غير مستحڪم هئي، ۽ ان جي عڪاسي طور 1831ع کان پوءِ ڪيليفورنيا به هٿياربند تڪرارن جي هڪ سلسلي مان گذري—ڪڏهن اندروني، ۽ ڪڏهن مرڪزي ميڪسيڪي حڪومت سان۔ هن سياسي افراتفريءَ واري دور ۾ خوان باوتيستا الوارادو 1836ع کان 1842ع تائين گورنري حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو۔
الووارادو کي اقتدار ڏياريندڙ فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿوري وقت لاءِ ڪيليفورنيا کي هڪ آزاد رياست قرار ڏنو ويو هو، ۽ ان ۾ ڪيليفورنيا جي اينگلو-آمريڪي رهواسين جي مدد به شامل هئي، جن ۾ آئزڪ گراهام به شامل هو۔ 1840ع ۾ انهن رهواسين مان سَو ماڻهو، جن وٽ پاسپورٽ نه هئا، گرفتار ڪيا ويا، جنهن سان گراهام مامرو پيدا ٿيو؛ اهو معامرو ڪجهه حد تائين شاهي بحريه جي عملدارن جي وچ ۾ پوندڙ مداخلت سان حل ٿيو۔

ڪيليفورنيا جي سڀ کان وڏن رينچرن مان هڪ جان مارش هو۔ جڏهن ميڪسيڪي عدالتن مان پنهنجي زمين تي قبضا ڪندڙن خلاف انصاف حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، تڏهن هن نتيجو ڪڍيو ته ڪيليفورنيا کي گڏيل رياستن جو حصو بڻجڻ گهرجي۔ مارش خطن لکڻ جي مهم هلائي، جنهن ۾ هن ڪيليفورنيا جي آبهوا، زمين ۽ اتي آباد ٿيڻ جا ٻيا سبب بيان ڪيا، ۽ اتي پهچڻ لاءِ بهترين رستو به ٻڌايو، جيڪو پوءِ “مارش جو رستو” نالي سان مشهور ٿيو۔ هن جا خط ملڪ ڀر ۾ پڙهيا ويا، ٻيهر پڙهيا ويا، هڪ ٻئي کي ڏنا ويا ۽ اخبارن ۾ ڇپيا؛ ۽ اهڙي ريت ڪيليفورنيا ڏانهن پهرين ڍڳا گاڏين وارا قافلا روانا ٿيا۔
ڪيليفورنيا ڏانهن منظم هجرت جي دور جي شروعات کان پوءِ، مارش هڪ فوجي ٽڪراؤ ۾ شامل ٿيو، جيڪو انتهائي نفرت جوڳو ميڪسيڪي جنرل مانويل مچيلتورينا ۽ ڪيليفورنيا جي ان گورنر جي وچ ۾ هو، جنهن جي جاءِ تي مچيلتورينا آيو هو—يعني خوان باوتيستا الوارادو۔ پروويڊينسيا جي جنگ ۾، جيڪو لاس اينجلس ڀرسان ٿيو، مارش ٻنهي ڌرين کي قائل ڪيو ته انهن وٽ هڪ ٻئي سان وڙهڻ جو ڪو سبب ناهي۔ مارش جي ڪوششن جي نتيجي ۾، ٻنهي ڌرين ويڙهه ڇڏي ڏني، مچيلتورينا شڪست کاڌي، ۽ ڪيليفورنيا ۾ ڄاول پيو پيڪو کي وري گورنري ڏني وئي۔ هي سڀ ڪيليفورنيا جي آخرڪار گڏيل رياستن طرفان حاصل ٿيڻ لاءِ راهه هموار ڪرڻ جو سبب بڻيو۔

### گڏيل رياستن جي فتح ۽ ڪيليفورنيا جمهوريت

1846ع ۾ سونومه ۽ ان جي آس پاس آمريڪي آبادگارن جو هڪ گروهه ريڇي جهنڊي جي بغاوت دوران ميڪسيڪي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي۔ پوءِ باغين سونومه ۾ ريڇي جهنڊو (جنهن ۾ ريڇ، تارو، ڳاڙهي پٽي ۽ لفظ “ڪيليفورنيا جمهوريت” هئا) بلند ڪيو۔ جمهوريت جو واحد صدر وليم بي آئيڊ هو، جنهن ريڇي جهنڊي جي بغاوت دوران فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو۔ آمريڪي آبادگارن جي اها بغاوت پوءِ ڪيليفورنيا تي ٿيندڙ آمريڪي فوجي چڙهائي لاءِ تمهيد بڻجي، ۽ ويجهن آمريڪي فوجي ڪمانڊرن سان ويجهڙائيءَ ۾ هم آهنگ به هئي۔
ڪيليفورنيا جمهوريت ٿوري عرصي لاءِ قائم رهي؛ ساڳئي سال ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ (1846ع–1848ع) شروع ٿي۔
آمريڪي بحريه جو ڪموڊور جان ڊي سلوٽ 1846ع ۾ مونٽيري بي ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيليفورنيا تي آمريڪي فوجي چڙهائي جي شروعات ڪئي؛ اتر ڪيليفورنيا هڪ مهيني کان گهٽ وقت ۾ آمريڪي فوجن اڳيان جهڪي پئي۔ ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾، ڪيليفورنيئو آمريڪي فوجن جي مزاحمت جاري رکي۔ فتح جون اهم فوجي جهيڙيون ڏاکڻي ڪيليفورنيا ۾ سان پاسڪوال جي جنگ ۽ ڊومينگيز رينچو جي جنگ هيون، جڏهن ته اتر ڪيليفورنيا ۾ اولوامپالي جي جنگ ۽ سانتا ڪلارا جي جنگ شامل هيون۔ ڏکڻ ۾ دفاعي جنگين جي هڪ سلسلي کان پوءِ، ڪاهوئينگا جو معاهدو 13 جنوري 1847ع تي ڪيليفورنيئون طرفان صحيح ٿيو، جنهن سان ويڙهه بند ٿي ۽ ڪيليفورنيا ۾ حقيقتن موجب آمريڪي ڪنٽرول قائم ٿيو۔

### شروعاتي آمريڪي دور

جنگ ختم ڪندڙ گوادالوپي هيدالگو جو معاهدو (2 فيبروري 1848ع) کان پوءِ، الحاق ٿيل ميڪسيڪي علائقي الٽا ڪيليفورنيا جو سڀ کان اولهه وارو حصو جلد ئي آمريڪي رياست ڪيليفورنيا بڻيو، ۽ پراڻي علائقي جو باقي حصو پوءِ نون آمريڪي علائقن اريزونا، نيوادا، ڪولوراڊو ۽ يوٽا ۾ ورهايو ويو۔ پراڻي باهيا ڪيلفورنيا جو وڌيڪ گهٽ آباد ۽ سُڪل ڏاکڻو حصو ميڪسيڪو جو حصو ئي رهيو۔ 1846ع ۾ پراڻي الٽا ڪيليفورنيا جي اولهه حصي ۾ آبادگارن جي ڪل آبادي جو اندازو 8,000 کان وڌيڪ نه هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 100,000 مقامي آمريڪي هئا—1769ع ۾ هسپانوي آبادڪاري کان اڳ لڳ ڀڳ 300,000 مان گهٽجي।
1848ع ۾—علائقي جي سرڪاري آمريڪي الحاق کان رڳو هڪ هفتو اڳ—ڪيليفورنيا ۾ سون مليو، جيڪو اهڙو واقعو هو جنهن رياست جي آباديءَ ۽ مالي حالت ٻنهي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو۔ ٿوري ئي وقت ۾ وڏي پيماني تي هجرت ٿي، ڇو ته تلاش ڪندڙ ۽ کاڻيون کوٽيندڙ هزارين جي تعداد ۾ آيا۔ وڏي ڪيليفورنيا سون جي ڊوڙ دوران آبادي ۾ آمريڪي شهري، يورپي، وچ اوڀر وارا، چيني ۽ ٻيا مهاجر شامل ٿي ويا۔ 1850ع ۾ رياست بڻجڻ لاءِ درخواست وقت تائين ڪيليفورنيا جي آبادگار آبادي وڌي 100,000 ٿي وئي هئي۔ 1854ع تائين 300,000 کان وڌيڪ آبادگار اچي چڪا هئا۔ 1847ع کان 1870ع جي وچ ۾، سان فرانسسڪو جي آبادي 500 مان وڌي 150,000 ٿي وئي۔ 

ڪيليفورنيا ۾ اسپيني ۽ پوءِ ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ حڪومت جو مرڪز (سيٽ آف گورنمينٽ) 1777ع کان 1845ع تائين مونٽيري ۾ واقع هو۔ الٽا ڪيليفورنيا جو آخري ميڪسيڪي گورنر پيو پيڪو 1845ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ راڄڌاني لاس اينجلس ڏانهن منتقل ڪئي۔ آمريڪي قونصل خانو به مونٽيري ۾ ئي واقع هو، جتي قونصل ٿامس او. لارڪن مقرر هو۔
1849ع ۾ رياستي آئيني ڪنوينشن (Constitutional Convention) پهريون ڀيرو مونٽيري ۾ منعقد ٿيو۔ ڪنوينشن جي شروعاتي ڪمن مان هڪ نئين رياستي راڄڌاني لاءِ هنڌ جو فيصلو ڪرڻ هو۔ پهريون مڪمل قانون ساز اجلاس سان جوزي ۾ (1850ع–1851ع) ٿيو۔ ان کان پوءِ راڄڌاني جا هنڌ واليخو (1852ع–1853ع) ۽ ڀر واري بينيشيا (1853ع–1854ع) به رهيا؛ پر اهي هنڌ پڻ آخرڪار ناڪافي ثابت ٿيا۔ 1854ع کان راڄڌاني سئڪرامئنٽو ۾ آهي؛ رڳو 1862ع ۾ ٿوري وقفي لاءِ قانون ساز اجلاس سان فرانسسڪو ۾ ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠ته سئڪرامئنٽو ۾ ٻوڏ سبب اتي اجلاس ممڪن نه هئا۔ جڏهن رياستي آئيني ڪنوينشن رياست جو آئين حتمي ڪيو، تڏهن هن گڏيل رياستن جي ڪانگريس وٽ رياست طور داخلا لاءِ درخواست ڏني۔ 9 سيپٽمبر 1850ع تي، 1850ع جي ٺاهه جي حصي طور، ڪيليفورنيا آزاد رياست بڻجي، ۽ سيپٽمبر9 رياستي موڪل آهي۔
آمريڪي گهرو ويڙهه (1861ع–1865ع) دوران، ڪيليفورنيا اتحاد جي مدد لاءِ سون جون ترسيلون اوڀر طرف واشنگٽن ڏانهن موڪليون۔ تنهن هوندي به، رياست جي اندر ڏکڻ جي حمايت ڪندڙ همدردن جو وڏو گروهه موجود هجڻ سبب، ڪيليفورنيا اتحاد جي جنگي ڪوشش ۾ سرڪاري طور اوڀر ڏانهن موڪلڻ لاءِ ڪا مڪمل فوجي رجيمينٽ گڏ نه ڪري سگهي۔ پوءِ به، اتحاد جي فوج اندر ڪجهه ننڍا فوجي دستا، جهڙوڪ "ڪيليفورنيا 100 ڪمپني"، غير سرڪاري طور ڪيليفورنيا سان ڳنڍيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ⁠ته انهن جي گهڻائي ميمبر ڪيليفورنيا جا هئا۔
ڪيليفورنيا جي اتحاد ۾ داخلا وقت، ڪيليفورنيا ۽ باقي براعظمي آمريڪا جي وچ ۾ سفر انتهائي وقت وٺندڙ ۽ خطري وارو ڪم هو۔ اوڻيهه سال پوءِ—۽ صدر لنڪن طرفان منظوري ملڻ کان ست سال پوءِ—پهريون ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي 1869ع ۾ مڪمل ٿيو۔ پوءِ ڪيليفورنيا اوڀر وارن رياستن مان هڪ هفتي اندر پهچڻ جهڙي بڻجي وئي۔
رياست جو وڏو حصو ڦرن جي پوک ۽ عام زرعي پوک لاءِ تمام مناسب هو۔ ڪڻڪ جا وسيع ميدان، ٻيا اناج، ڀاڄيون، ڪپهه، ۽ نٽ ۽ ڦلدار وڻ پوکيا ويا (جن ۾ ڏکڻ ڪيليفورنيا جا نارنگي پڻ شامل هئا)، ۽ اهڙي طرح مرڪزي وادي ۽ ٻين هنڌن ۾ رياست جي وڏي زرعي پيداوار جي بنياد وڌو ويو۔
اوڻيهين صديءَ ۾ چين مان ڪيترائي مهاجر سون جي ڊوڙ جي سلسلي ۾ يا روزگار جي تلاش ۾ رياست ڏانهن آيا۔ جيتوڻيڪ چينين يوٽا تائين ڪيليفورنيا کان ٽرانسڪنٽينينٽل ريلوي ٺاهڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو، پر چينين سان روزگار جي مقابلي جو تاثر رياست ۾ چين-مخالف ڏڦيڙن جو سبب بڻيو، ۽ آخرڪار گڏيل رياستن 1882ع جي چيني خارج ڪرڻ وارو قانون ذريعي—ڪيليفورنيا جي دٻاءُ جي جزوي جواب طور—چين مان هجرت کي محدود/روڪيو۔

#### ڪيليفورنيا نسل ڪُشي

اسپيني ۽ ميڪسيڪي حڪمرانيءَ جي اڳئين دور ۾، ڪيليفورنيا جي اصل مڪاني آبادي تيز رفتاري سان گهٽجي وئي، خاص طور تي انهن يورايشيائي بيمارين سبب جن جي خلاف ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن ۾ اڃا قدرتي مدافعت پيدا نه ٿي هئي۔ نئين آمريڪي انتظام هيٺ، ڪيليفورنيا جي پهرين گورنر پيٽر هارڊيمين برنيٽ اهڙيون پاليسيون لاڳو ڪيون جن کي ڪيليفورنيا جي مڪاني ماڻهن جي خاتمي بابت رياستي سرپرستيءَ واري پاليسي طور بيان ڪيو ويو آهي۔ برنيٽ 1851ع ۾ قانون ساز اداري کي پنهنجي ٻئي سالياني پيغام ۾ اعلان ڪيو: “نسلن جي وچ ۾ فنا ڪرڻ واري جنگ جاري رهندي جيستائين هندستاني نسل ناپيد نه ٿي وڃي، اهو امڪاني ڳالهه سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن⁠ته نتيجي بابت اسان کي ڏکوئيندڙ افسوس کان سواءِ ڪجهه به اڳڪٿي نٿي ڪري سگهجي، پر ان نسل جي ناگزير تقدير کي انسان جي طاقت ۽ دانائي روڪي نٿي سگهي۔”
ٻين آمريڪي رياستن وانگر، ڪيليفورنيا ۾ به مڪاني ماڻهن کي سندن زمينن تان آمريڪي آبادگارن—جهڙوڪ سون ڳولڻ وارا، رينچر ۽ هاري—زبردستي هٽايو۔ جيتوڻيڪ ڪيليفورنيا اتحاد ۾ آزاد رياست طور داخل ٿي هئي، پر “گهمندڙ يا يتيم هندستاني” 1850ع جي *[[هندستانين جي حڪومت ۽ تحفظ لاءِ قانون]]* هيٺ پنهنجي نون اينگلو-آمريڪي مالڪن وٽ *[[حقيقتن موجب]]* غلام بڻايا ويندا هئا۔ انهن مان هڪ اهڙو *حقيقتن موجب* غلامن جو نيلام لاس اينجلس سٽي ڪائونسل جي منظوري سان ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهيو۔ ڪيترن قتلِ عامن ۾، آبادگارن زمين جي خاطر سوين مڪاني ماڻهن کي قتل ڪيو۔
1850ع کان 1860ع جي وچ ۾، ڪيليفورنيا جي رياستي حڪومت لڳ ڀڳ 1.5ملين ڊالر (جن مان لڳ ڀڳ 250,000 ڊالر وفاقي حڪومت طرفان واپس ڪيا ويا) مليشيائون ڀرتي ڪرڻ لاءِ ڏنا، جن جو ظاهر ڪيل مقصد آبادگارن جي حفاظت هو؛ پر انهن مليشيائن ڪيترن ئي قتلِ عامن وسيلي مڪاني ماڻهن کي نشانو بڻايو۔ مڪاني ماڻهن کي رزرويشنن ۽ رينچيرياز ڏانهن به زبردستي منتقل ڪيو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ننڍا، الڳ ٿيل، ۽ قدرتي وسيلن يا سرڪاري فنڊنگ کان محروم هئا—اهڙيءَ طرح اتي رهندڙ آبادي لاءِ گذر سفر برقرار رکڻ ڏکيو بڻجي ويو۔ نتيجي طور، آبادگار نوآباديت مڪاني ماڻهن لاءِ هڪ وڏي تباهي ثابت ٿي۔ ڪيترن عالمن ۽ مڪاني آمريڪي ڪارڪنن، جن ۾ بينجامن ميڊلي ۽ ايڊ ڪاستيو شامل آهن، ڪيليفورنيا حڪومت جي عملن کي نسل ڪُشي طور بيان ڪيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي چاليهين گورنر گيون نيوسم به اهڙوئي سڏ ڏنو۔ بينجامن ميڊلي جو اندازو آهي ته 1846ع کان 1873ع تائين 9,492 کان 16,092 تائين مڪاني ماڻهو ماريا ويا، جن مان 1,680 کان 3,741 تائين کي آمريڪي فوج قتل ڪيو۔

### 1900ع–هاڻوڪو دور

20هين صديءَ ۾ هزارين جاپاني ماڻهو ڪيليفورنيا ڏانهن لڏي آيا۔ رياست 1913ع ۾ غيرملڪي زمين وارو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت ايشيائي مهاجرن کي زمين جي مالڪيءَ کان خارج ڪيو ويو۔ ٻي عالمي جنگ دوران، ڪيليفورنيا ۾ جاپاني-آمريڪي ماڻهن کي نظر بند ڪيو ويو ۽ کين قيد ڪئمپَن ۾ رکيو ويو؛ 2020ع ۾ ڪيليفورنيا ان بابت معافي گهري۔
20هين صديءَ جي شروعات ۾ ٽرانسڪنٽينينٽل شاهراهون مڪمل ٿيڻ سان—جهڙوڪ روٽ 66—ڪيليفورنيا ڏانهن هجرت وڌيڪ تيز ٿي وئي۔ 1900ع کان 1965ع تائين آبادي هڪ ملين کان به گهٽ مان وڌي اتحاد ۾ سڀ کان وڏي ٿي وئي۔ 1940ع ۾ آمريڪي مردمشماري بيورو ڪيليفورنيا جي آبادي بابت ٻڌايو ته 6٪ هِسپانوي، 2.4٪ ايشيائي، ۽ 90٪ غير-هسپانوي اڇا هئا۔
آباديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ انجنيئرنگ جا وڏا منصوبا پورا ڪيا ويا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا ۽ لاس اينجلس آڪوڊڪٽ؛ اورووِل ۽ شاسٽا؛ ۽ بي ۽ گولڊن گيٽ برج ٺهيا۔ رياستي حڪومت 1960ع ۾ عوامي تعليم جو ڪارائتو نظام ٺاهڻ لاءِ ڪيليفورنيا ماسٽر پلان براءِ اعليٰ تعليم اختيار ڪيو۔

ان دوران، نرم بحيرائي-ميڊيٽرينين موسم، سستي زمين، ۽ رياست جي جغرافيائي تنوع کان متاثر ٿي، فلم ٺاهيندڙن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هالي ووڊ ۾ اسٽوڊيو سسٽم قائم ڪيو۔ ٻي عالمي جنگ دوران ڪيليفورنيا آمريڪا جي هٿياربنديءَ (armaments) جي پيداوار جو 9٪ تيار ڪيو، ۽ نيو يارڪ ۽ ميشيگن کان پوءِ ٽئين نمبر تي رهيو۔ ڪيليفورنيا سئن ڊيگو، لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا جي ڊرائي ڊاڪ سهولتن ۾ فوجي ٻيڙين جي پيداوار ۾ آسانيءَ سان پهرئين نمبر تي رهيو۔ جنگ دوران ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا موقعا وڌڻ سبب، جنگي ڪارخانن، فوجي اڏن ۽ تربيتي سهولتن ۾ ڪم جي ڪري رياست کي جيڪا هجرت ملي، تنهن سان آبادي گهڻي وڌي وئي۔ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪيليفورنيا جي معيشت مضبوط هوائي-فضائي ۽ دفاعي صنعتن سبب وڌندي وئي، پر ٿڌي جنگ جي خاتمي کان پوءِ انهن جو پيمانو گهٽجي ويو۔ اسٽينفورڊ يونيورسٽي استادن ۽ گريجوئيٽن کي رياست ڇڏڻ بدران اتي ئي رهڻ ۽ هڪ اعليٰ ٽيڪ علائقو ٺاهڻ لاءِ همٿايو، جيڪو هاڻي سليڪون وئلي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ نتيجي طور، ڪيليفورنيا تفريح ۽ موسيقيءَ جي صنعتن، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ، ۽ هوائي-فضائي صنعت جو عالمي مرڪز بڻيو، ۽ آمريڪا اندر زرعي پيداوار جو اهم مرڪز پڻ آهي۔ ڊاٽ ڪام ڇڄ کان ٿورو اڳ، ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي پنجين وڏي معيشت هئي۔
20هين صديءَ جي وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ نسل سان لاڳاپيل واقعا ٿيا۔ پوليس ۽ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، گڏوگڏ اندروني شهرن ۾ بيروزگاري ۽ غربت، ڏڦيڙن جو سبب بڻيا، جهڙوڪ 1992ع جا راڊني ڪنگ ڏڦيڙ۔ ڪيليفورنيا بليڪ پينٿر پارٽي جو مرڪز رهي، جيڪا نسلِي ناانصافيءَ خلاف دفاع لاءِ آفريڪي-آمريڪي ماڻهن کي هٿياربند ڪرڻ سبب سڃاتي وئي۔ ميڪسيڪي، فلپائني ۽ ٻيا مهاجر زرعي مزدور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ بهتر اجرت لاءِ سيزر شاويز جي چوڌاري رياست ۾ گڏ ٿيا۔

20هين صديءَ ۾ ٻه وڏيون آفتون پڻ ٿيون: 1906ع جو سان فرانسسڪو زلزلو ۽ 1928ع جو سینٽ فرانسس ڊيم ٻوڏ، جيڪي آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا واقعن مان رهيا۔
جيتوڻيڪ هوا جي آلودگي گهٽ ٿي آهي، پر آلودگيءَ سان لاڳاپيل صحت جا مسئلا اڃا به جاري آهن۔ “اسموگ” جي نالي سان سڃاتل ڀورو ڌنڌ وفاقي ۽ رياستي پابندين کان پوءِ—خاص طور گاڏين جي ايگزاسٽ بابت—گهڻو گهٽايو ويو۔ 2001ع ۾ بجلي بحران سبب رولنگ بليڪ آئوٽ ٿيا، بجليءَ جا اگهه آسمان تي پهتا، ۽ ڀرپاسي رياستن مان بجلي آڻڻي پئي۔ سدرن ڪيليفورنيا ايڊيسن ۽ پيسفڪ گيس اينڊ اليڪٽرڪ ڪمپني تي سخت تنقيد ٿي۔
شهري علائقن ۾ رهائش جا اگهه لڳاتار وڌندا رهيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جيڪو سادو گهر 25,000 ڊالر ۾ ملي سگهندو هو، اهو 2005ع تائين شهرن ۾ اڌ ملين ڊالر يا ان کان وڌيڪ تائين پهچي ويو۔ وڌيڪ ماڻهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سستو گهر وٺڻ لاءِ ڊگهو سفر (ڪميونٽ) شروع ڪيو، جڏهن⁠ته شهرن ۾ وڌيڪ اجرتون ڪمائيندا رهيا۔ قياس آرائي ڪندڙ ماڻهن گهر خريد ڪيا، اميد رکي ته ڪجهه مهينن ۾ وڏو منافعو ڪمائيندا، پوءِ وڌيڪ ملڪيتون وٺڻ لاءِ اهو سرمايو ٻيهر لڳائيندا رهيا۔ مورٽگيچ ڪمپنيون به ساٿ ڏينديون رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ماڻهن کي لڳندو هو ته اگهه هميشه وڌندا رهندا۔ 2007ع–2008ع ۾ بلبلو ڦاٽي پيو ۽ اگهه ڪرڻ لڳا۔ ملڪيتن جي قيمتن ۾ سوين ارب ڊالرن جو نقصان ٿيو ۽ ضبطگيون (foreclosures) وڌي ويون، جنهن سان مالي ادارا ۽ سيڙپڪار سخت متاثر ٿيا۔

21هين صديءَ ۾، موسمي تبديليءَ سان منسوب سڪاڻ ۽ بار بار جهنگلي باهيون ٿيون۔ 2011ع کان 2017ع تائين مسلسل سڪاڻ رياست جي رڪارڊ ڪيل تاريخ ۾ سڀ کان بدتر هئي۔ 2018ع جي جهنگلي باهين وارو موسم رياست جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ جان ليوا ۽ سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو۔
آمريڪا ۾ ڪووڊ-19 جي ابتدائي تصديق ٿيل ڪيسن مان هڪ 26 جنوري 2020ع تي ڪيليفورنيا ۾ رپورٽ ٿيو۔ رياست ۾ 4 مارچ 2020ع تي هنگامي حالت لاڳو ڪئي وئي ۽ اها فيبروري 2023ع تائين برقرار رهي، جڏهن گورنر گيون نيوسم ان جو خاتمو ڪيو۔ 19 مارچ 2020ع تي رياست ڀر ۾ لازمي گهر ۾ رهڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو، جيڪو جنوري 2021ع ۾ ختم ڪيو ويو۔
مقامي ڪيليفورنيا وارن ۾ ثقافتي ۽ ٻولي جي بحالي جون ڪوششون 2022ع تائين قبيلن ۾ اڳتي وڌيون آهن۔ ڪجهه زمينون واپس مقامي ماڻهن جي سنڀال هيٺ آيون آهن۔ 2022ع ۾ ڊيم هٽائڻ ۽ درياهه جي بحالي جو آمريڪا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏو منصوو ڪلامٿ درياهه لاءِ اعلان ڪيو ويو، جيڪو ڪيليفورنيا جي قبيلن لاءِ هڪ ڪاميابي طور ڏٺو ويو۔

## جاگرافي

 ايراضي ڍڪيندي، ڪيليفورنيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي ٽئين نمبر وڏي رياست آهي، الاسڪا ۽ ٽيڪساس کان پوءِ۔ ڪيليفورنيا يونين جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور متنوع رياستن مان هڪ آهي، ۽ ان کي گهڻو ڪري جاگرافيائي طور ٻن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: ڏکڻ ڪيليفورنيا، جيڪو ڏاکڻين سڀ کان ڏهه ڪائونٽين تي مشتمل آهي، ۽ اتر ڪيليفورنيا، جيڪو اترين سڀ کان 48 ڪائونٽين تي مشتمل آهي۔ ان جي اتر ۾ اورگن، اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ نيواڊا، ڏکڻ اوڀر ۾ ايرزونا، اولهه ۾ پئسفڪ سمنڊ آهي، ۽ ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو جي رياست باجا ڪيليفورنيا سان انٽرنيشنل سرحد به رکي ٿي (جنهن سان گڏجي اها دي ڪيليفورنياس واري اتر آمريڪي علائقي جو حصو ٺهي ٿي، باجا ڪيليفورنيا سور سان گڏ)۔
رياست جي وچ ۾ ڪيليفورنيا سينٽرل ويلِي واقع آهي، جنهن جي اوڀر ۾ سيرا نيواڊا، اولهه ۾ ساحلي جبلن جا سلسلا، اتر ۾ ڪيسڪيڊ رينج ۽ ڏکڻ ۾ ٽيهاچا پِي جبل حدون ٺاهين ٿا۔ سينٽرل ويلِي ڪيليفورنيا جو پيداوار ڏيندڙ زرعي دل وارو علائقو آهي۔
سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي؛ اتر وارو حصو سيڪرامئنٽو ويلِي سيڪرامئنٽو درياهه جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي، جڏهن ته ڏکڻ وارو حصو سان جوآڪين ويلِي سان جوآڪين درياهه جو پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو آهي۔ ٻنهي وادين جا نالا انهن درياهن تان نڪتل آهن جيڪي انهن مان وهندا آهن۔ ڊريجنگ سبب سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهه ايترا اُٿاهه رهيا آهن جو ڪيترائي اندروني شهر بندرگاهه طور ڪم ڪري سگهن ٿا۔

سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا رياست لاءِ پاڻي جي فراهمي جو انتهائي اهم مرڪز آهي۔ ڊيلٽا مان پاڻي موڙيو وڃي ٿو ۽ پمپن ۽ ڪئنالن جي وسيع نيٽورڪ وسيلي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄي رياست جي ڊيگهه ۾ پکڙيل آهي، سينٽرل ويلِي، اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽس ۽ ٻين ضرورتن ڏانهن پهچايو وڃي ٿو۔ ڊيلٽا جو پاڻي لڳ ڀڳ 23 ملين ماڻهن لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري ٿو، جيڪو رياست جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽين آهي، ۽ سان جوآڪين ويلِي جي اولهه پاسي جي آبادگارن لاءِ به پاڻي فراهم ڪري ٿو۔
سوئيسن بي سيڪرامئنٽو ۽ سان جوآڪين درياهن جي سنگم تي واقع آهي۔ پاڻي ڪارڪينيز اسٽرئيٽ وسيلي نڪري سان پابلو بي ۾ وڃي ٿو، جيڪا سان فرانسسڪو بي جو اتر وارو واڌارو آهي، ۽ پوءِ گولڊن گيٽ اسٽرئيٽ وسيلي پئسفڪ سمنڊ سان ڳنڍجي ٿي۔
چينل ٻيٽ ڏکڻئين ساحل کان ٻاهر واقع آهن، جڏهن ته فيريليون ٻيٽ سان فرانسسڪو جي اولهه ۾ آهن۔
سيرا نيواڊا (اسپيني ۾ “برفيلي جبلن جو سلسلو”) متصل 48 رياستن ۾ سڀ کان اوچو چوٽي مائونٽ وِٽني رکي ٿي، جنهن جي اوچائي  آهي۔ هي سلسلو يوسمايٽ ويلِي کي پاڻ ۾ سموئي ٿو، جيڪا برفاني ڪٽاءُ سان ٺهيل گنبذن (ڊومز) سبب مشهور آهي، ۽ سيڪوئيا نيشنل پارڪ کي به، جيڪو جائنٽ سيڪوئيا وڻن جو گهر آهي (ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏا جيئرا جاندار)، ۽ گہري مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ ليڪ ٽاهو کي، جيڪا مقدار جي لحاظ کان رياست جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي۔
سيرا نيواڊا جي اوڀر ۾ اووِنز ويلِي ۽ مونو ليڪ آهن، جيڪي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائشگاهه آهن۔ رياست جي اولهه ۾ ڪليئر ليڪ واقع آهي، جيڪا ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪيليفورنيا اندر مڪمل طور موجود سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي۔ جيتوڻيڪ ليڪ ٽاهو وڌيڪ وڏي آهي، پر اها ڪيليفورنيا/نيواڊا سرحد سان ورهايل آهي۔ سياري ۾ سيرا نيواڊا ۾ آرڪٽڪ جهڙا ٿڌا گرمي پد ٿين ٿا ۽ اتي ڪيترائي ننڍا برفچٽا (گليشيئر) آهن، جن ۾ پاليسيڊ گليشيئر به شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو گليشيئر آهي۔

ٽوليري ليڪ مِسِسيپي درياهه جي اولهه ۾ سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري ڍنڍ هئي۔ اها پليئسٽوسين دور جي ليڪ ڪورڪوران جو بچيل حصو هئي؛ ٽوليري ليڪ ويهين صديءَ جي شروعات تائين سڪي وئي، جڏهن ان جون معاون درياهون زرعي آبپاشي ۽ شهري پاڻيءَ لاءِ موڙيون ويون۔
رياست جي ڪُل مٿاڇري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 45٪ ٻيلن سان ڍڪيل آهي، ۽ پائن (سنوبر) جي قسمن جي تنوع ۾ ڪيليفورنيا جو ڪو مقابلو نه آهي۔ الاسڪا کانسواءِ ڪيليفورنيا وٽ ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ ٻيلن واري زمين آهي۔ ڪيليفورنيا وائٽ مائونٽينز ۾ ڪيترائي وڻ دنيا جا سڀ کان پراڻا آهن؛ هڪ برِسلڪون پائن 5,000 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔
ڏکڻ ۾ وڏي اندروني لوڻ واري ڍنڍ سالٽن سي آهي۔ ڏکڻ-مرڪزي ريگستان کي موهاوي چيو وڃي ٿو؛ موهاوي جي اتر اوڀر ۾ ڊيٿ ويلِي آهي، جتي اتر آمريڪا جي سڀ کان هيٺين ۽ سڀ کان گرم جڳهه بيڊواٽر بيسن  تي واقع آهي۔ ڊيٿ ويلِي جي تري کان مائونٽ وِٽني جي چوٽي تائين افقي فاصلو  کان به گهٽ آهي۔ حقيقت ۾، ڏکڻ-اوڀر ڪيليفورنيا جو لڳ ڀڳ سڄو حصو خشڪ ۽ گرم ريگستان آهي، جتي اونهاري ۾ معمول مطابق انتهائي بلند گرمي پد ٿين ٿا۔ ڪيليفورنيا ۽ ايرزونا جي وچ ۾ ڏکڻ-اوڀر سرحد مڪمل طور ڪولوراڊو درياهه سان ٺهي ٿي، جنهن مان رياست جي ڏکڻ حصي کي لڳ ڀڳ اڌ پاڻي ملي ٿو۔
ڪيليفورنيا جا گهڻا شهر يا ته سان فرانسسڪو بي ايريا يا سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا (اتر ڪيليفورنيا ۾) ۾ واقع آهن؛ يا لاس اينجلس علائقو، انلينڊ ايمپائر، يا سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا (ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾) ۾۔ لاس اينجلس علائقو، بي ايريا، ۽ سان ڊياگو ميٽروپوليٽن ايريا ڪيليفورنيا جي ساحل سان لڳ ڪيترن وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان آهن۔
رِنگ آف فائر جي حصي طور، ڪيليفورنيا ۾ سونامي، ٻوڏون، سڪائپ، سانتا اينا هوائون، جهنگلي باهه، ۽ تيز ڍلانن تي زمين ڌسڻ جا خطرا هوندا آهن؛ ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي آتشفشان به آهن۔ رياست مان ڪيترائي فالٽ گذرڻ سبب زلزلا به گهڻا ٿين ٿا، جن مان سڀ کان وڏو سان اينڊرياس فالٽ آهي۔ هر سال لڳ ڀڳ 37,000 زلزا رڪارڊ ٿين ٿا؛ گهڻا ايترا ننڍا هوندا آهن جو محسوس ناهن ٿيندا۔ وڏن زلزلن مان شديد نقصان جي خطري ۾ پيل آمريڪين مان لڳ ڀڳ ٻه ٽين ڪيليفورنيا جا رهواسي آهن۔

### آبهوا

رياست جو وڏو حصو ميڊيٽرينين آبهوا رکي ٿو۔ سمنڊ کان ٻاهر ٿڌو ڪيليفورنيا ڪرنٽ اڪثر ساحل ڀرسان اونهاري ۾ ڌنڌ پيدا ڪري ٿو۔ وڌيڪ اندروني علائقن ۾ سيارا وڌيڪ ٿڌا ۽ اونهارا وڌيڪ گرم ٿين ٿا۔ سامونڊي اثر سبب لاس اينجلس ۽ سان فرانسسڪو جي ساحلي اونهاري گرمي پد آمريڪا جي سڀني وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان سڀ کان ٿڌن ۾ شمار ٿين ٿا، ۽ ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي اندروني علائقن ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي ڀيٽ ۾ به غير معمولي طور ٿڌا رهن ٿا۔ ميڪسيڪو سان لڳ ساحلي سان ڊياگو به اونهاري ۾ متصل آمريڪا جي گھڻن علائقن کان ٿڌو رهندو آهي۔ ساحل کان رڳو ڪجهه ميل اندر، اونهاري جي گرمي پد جا انتهايي فرق گهڻو وڌي وڃن ٿا؛ ڊائون ٽائون لاس اينجلس، ساحل جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي درجا وڌيڪ گرم هوندو آهي۔ اهڙو ئي مائڪروڪليمٽ وارو رجحان بي ايريا جي آبهوا ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي سمنڊ کان آڙيل علائقا ويجهڙن ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اونهاري ۾ گهڻو گرم ۽ سياري ۾ وڌيڪ ٿڌا ٿين ٿا۔

رياست جي اترين حصن ۾ ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي۔ ڪيليفورنيا جا جبل به آبهوا تي اثر انداز ٿين ٿا: رياست جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ برساتي حصا اولهه رخ وارن جبلن جي ڍلانن تي آهن۔ ساحلي اتر-اولهه ڪيليفورنيا ۾ معتدل آبهوا آهي، ۽ سينٽرل ويلِي ۾ ميڊيٽرينين آبهوا آهي پر ساحل جي ڀيٽ ۾ گرمي پد جون انتهايون وڌيڪ ٿين ٿيون۔ سيرا نيواڊا سميت اوچا جبل الپائن آبهوا رکن ٿا: سياري ۾ برف ۽ اونهاري ۾ هلڪي کان معتدل گرمي۔
ڪيليفورنيا جا جبل اوڀر پاسي مينهن جو پاڇو پيدا ڪن ٿا، جنهن سبب وسيع ريگستان ٺهن ٿا۔ اوڀر ڪيليفورنيا جا اوچا ريگستان گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جڏهن ته ڏکڻ ڪيليفورنيا جي جبلن جي اوڀر وارا هيٺاهين ريگستان گرم اونهارا ۽ لڳ ڀڳ بي پالا نرم سيارا رکن ٿا۔ ڊيٿ ويلِي (سمنڊ جي سطح کان هيٺ وڏن علائقن وارو ريگستان) کي دنيا جي سڀ کان گرم هنڌن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ هجڻ بابت دعوائن ۽ انهن جي جاچ بابت حوالا هتي ڏنل آهن۔ ڊيٿ ويلِي ۾  (July 10, 1913) رڪارڊ ٿيو۔ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان گهٽ گرمي پد  (January 20, 1937) بوڪا ۾ رڪارڊ ٿيو۔
هيٺ ڏنل جدول ۾ رياست جي چونڊيل هنڌن لاءِ جنوري ۽ آگسٽ جي اوسط گرمي پد ڏيکاريل آهن؛ ڪجهه هنڌ وڌيڪ آبادي وارا آهن ۽ ڪجهه نه۔ ان ۾ همبولڊٽ بي علائقي (يوريڪا ڀرسان) جا نسبتاً ٿڌا اونهارا، ڊيٿ ويلِي جي انتهائي گرمي، ۽ سيرا نيواڊا ۾ مامٿ جي جبلائي آبهوا شامل آهي۔

آبهوا جي وڏي تنوع سبب پاڻي جي طلب تمام گهڻي آهي۔ وقت سان گڏ، سڪائپ آبهوا جي تبديلي ۽ حد کان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻ سبب وڌي رهيون آهن، موسميت گهٽ ۽ سڄو سال وڌيڪ ٿينديون پيون وڃن، جنهن سان ڪيليفورنيا جي بجلي جي فراهمي ۽ پاڻي جي سلامتي تي وڌيڪ دٻاءُ پئجي رهيو آهي، ۽ ڪيليفورنيا جي ڪاروبار، صنعت ۽ زراعت تي به اثر پوي ٿو۔
2022ع ۾ ڪيليفورنيا جي مقامي ماڻهن سان گڏجي هڪ نئون رياستي پروگرام شروع ڪيو ويو ته جيئن ڪنٽرولڊ برنس جي عمل کي ٻيهر زندهه ڪيو وڃي—ٻيلن ۾ وڌيل فاضل ٻوڏ-ڪرڙ صاف ڪرڻ ۽ منظرنامن کي جهنگلي باهه جي آڏو وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ۔ ايڪوسسٽم ۾ باهه جو مقامي آمريڪي استعمال 1911ع ۾ غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو، پر هاڻي ان کي تسليم ڪيو ويو آهي۔

### ايڪالاجي

ڪيليفورنيا دنيا جي ماحولياتي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مالا مال ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع علائقن مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ اهڙيون ڪيترين ئي ماحولياتي برادرين (ايڪالاجيڪل ڪميونٽيز) شامل آهن جيڪي تمام گهڻو خطري ۾ آهن۔ ڪيليفورنيا نيئرڪٽڪ ريلم جو حصو آهي ۽ ڪيترن زميني ايڪو ريجنن تي پکڙيل آهي۔
ڪيليفورنيا ۾ مقامي نوعن (اينڊيمڪ اسپيشيز) جو وڏو تعداد موجود آهي، جن ۾ ريلڪٽ نوعون به شامل آهن—اهي اهڙيون نوعون آهن جيڪي ٻين هنڌن تان ختم ٿي ويون، جهڙوڪ ڪئٽلينا آئرن وُڊ (*[[Lyonothamnus floribundus]]*)۔ ڪيترائي ٻيا مقامي قسم فرق پذيري يا اڊاپٽو ريڊيئيشن وسيلي ٺهيا، جتي هڪ ئي ابن ڏاڏي مان ڪيترائي قسم مختلف ماحولياتي حالتن مان فائدو وٺڻ لاءِ پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا لائليڪ (*[[Ceanothus]]*)۔ ڪيليفورنيا جون ڪيتريون ئي مقامي نوعون هاڻي خطري ۾ پئجي ويون آهن، ڇاڪاڻ⁠ته شهريت (اربنائيزيشن)، ڪاٺ ڪٽائي، حد کان وڌيڪ چرڻ، ۽ غير ملڪي نوعون متعارف ڪرائڻ سبب انهن جي رهائشگاهن تي قبضا وڌيا آهن۔

### ٻوٽا ۽ جاندار

ڪيليفورنيا جي ٻوٽن واري دولت ۾ ڪيتريون “سُپرليٽو” خصوصيتون آهن: سڀ کان وڏا وڻ، سڀ کان اوچا وڻ، ۽ سڀ کان پراڻا وڻ۔ ڪيليفورنيا جون مقامي گھاسون دايمي نوعون آهن، ۽ رياست ۾ لڳ ڀڳ سَو جي ويجهو رس ڀريا (سَڪولنٽ) قسم مقامي آهن۔ يورپي رابطي کان پوءِ اهي اڪثر يورپين سالياني حملہ آور نوعون واريون گھاسون سان بدلجي ويون؛ ۽ جديد دور ۾، اونهاري ۾ ڪيليفورنيا جا ٽڪريلا علائقا هڪ مخصوص سونهري-ڀورو رنگ اختيار ڪن ٿا۔
ڇاڪاڻ⁠ته ڪيليفورنيا ۾ آبهوا ۽ زمين جي بناوت جو سڀ کان وڏو تنوع آهي، تنهنڪري رياست ۾ ڇهه حياتياتي زون (لائيف زونز) بيان ڪيا ويندا آهن: هيٺيون سونوران ريگستان؛ مٿيون سونوران (پهاڙي دامن وارا علائقا ۽ ڪجهه ساحلي زمينون)؛ ٽرانزيشن (ساحلي علائقا ۽ نمي وارا اتر اوڀر ڪائونٽي)؛ ۽ ڪينيڊين، هڊسونيئن، ۽ آرڪٽڪ زونز، جيڪي رياست جي سڀ کان اوچين اوچائين تي مشتمل آهن۔
هيٺئين سونوران زون جي سڪي آبهوا ۾ ٻوٽن ۾ مقامي ڪيڪٽس، ميڪسڪائيٽ، ۽ پيلوورڊي جا مختلف قسم شامل آهن۔ جوشوا ٽري(Yucca brevifolia) موهاوي ريگستان ۾ ملي ٿو۔ گل ڏيندڙ ٻوٽن ۾ ڊوارف ڊيزرٽ پوپي ۽ ڪيترن قسمن جا ايسٽرز شامل آهن۔ فريمونٽ ڪٽن وُڊ ۽ ويلِي اوڪ سينٽرل ويلِي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ مٿئين سونوران زون ۾ چئپاريل بيلٽ شامل آهي، جيڪو ننڍن جهڙن وڻن، بونٽن وڻن، ۽ جڙي ٻوٽين واري ٻوٽاڻي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ *[[Nemophila]]*، مِنٽ، *[[Phacelia]]*، *[[viola (plant)|Viola]]*، ۽ ڪيليفورنيا پوپي (*[[Eschscholzia californica]]*، رياست جو گل) به هن زون ۾ گل ڪن ٿا، گڏوگڏ لوپين، جنهن جون هتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ نوعون ملن ٿيون۔
ٽرانزيشن زون ۾ ڪيليفورنيا جا گهڻا ٻيل شامل آهن، جتي ريڊوُڊ (*[[Sequoia sempervirens]]*) ۽ “بگ ٽري” يا جائنٽ سيڪوئيا (*[[Sequoiadendron giganteum]]*) به آهن، جيڪي ڌرتيءَ تي سڀ کان پراڻن جيئرن مان آهن (ڪجهه بابت چيو وڃي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ 4,000 سال جيئرا رهيا)۔ ٽينبارڪ اوڪ، ڪيليفورنيا لوريل، شوگر پائن، ميڊرونا(Arbutus)، چوڙي پنن وارو ميپل(Acer macrophyllum)، ۽ ڊگلس-فر به هتي وڌن ٿا۔ ٻيلن جي زمين تي سورڊفرن(Polystichum)، ايلم روٽ، بيرن ورٽ، ۽ ٽرِليئم ڍڪ ڏين ٿا، ۽ هڪلبيري، ايزيليا، ايلڊر، ۽ وائلڊ ڪرنٽ جا ڳاٺا ٿين ٿا۔ خاص جهنگلي گلن ۾ ماريپوسا، ٽوليپ، ۽ ٽائيگر ۽ ليپرڊ لِليز شامل آهن۔

ڪينيڊين زون جي اوچائين تي جيفري صنوبر، ريڊ فر، ۽ لاڊجپول صنوبر چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔ جهنگلي جهڙن علائقن ۾ ڊوارف مانزانيٽا ۽ سيانوٿس گهڻو آهي؛ هتي منفرد سيرا پفبال(Calvatia sculpta) به ملي ٿو۔ ٽِمبر لائن کان ٿورو هيٺ، هڊسونيئن زون ۾ وائيٽبارڪ، فاڪس ٽيل، ۽ سلور پائن وڌن ٿا۔ لڳ ڀڳ  تي آرڪٽڪ زون شروع ٿئي ٿو، جيڪو وڻن کان خالي علائقو آهي؛ هتي ٻوٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جهنگلي گل شامل آهن، جهڙوڪ سيرا پرائمروز(Primula suffrutescens)، پيلو ڪولمبين، الپائن بٽرڪپ، ۽ الپائن شوٽنگ اسٽار۔
ناريل جو وڻ ڪيليفورنيا جي مشهور سڃاڻپ آهن، خاص طور ڏکڻ ڪيليفورنيا ۽ لاس اينجلس ۾؛ ڪيترين نوعن کي ٻاهر کان آندو ويو آهي، پر *Washington filifera* (عام طور “ڪيليفورنيا فين پام” سڏيو وڃي ٿو) رياست جو مقامي آهي، جيڪو بنيادي طور ڪولوراڊو ريگستان جي اوئسز ۾ وڌي ٿو۔ رياست ۾ متعارف ڪرايل ٻين عام ٻوٽن ۾ يوڪليپٽس، اڪييشيا، پيپر ٽري (Schinus)، گيرينيم، ۽ اسڪاچ بروم شامل آهن۔ وفاقي سطح تي خطري ۾ درج ٿيل نوعن ۾ ڪنٽرا ڪوسٽا وال فلاور(Erysimum capitatum)، اينٽيوڪ ڊيونز ايوننگ پرائمروز، سولانو گراس(Tuctoria mucronata)، سان ڪليمينٽي ٻيٽ لارڪ اسپر(Delphinium variegatum)، سالٽ مارش برڊز بيڪ(Cordylanthus maritimus)، ميڪڊونلڊز راڪ-ڪريِس(Arabis blepharophylla)، ۽ سانتا باربرا ٻيٽ لائيو فورايور(Dudleya traskiae) شامل آهن۔  تائين، 85 ٻوٽن جون نوعون “ٿريٽند” يا “اينڊينجرڊ” طور درج هيون۔

هيٺئين سونوران زون جي ريگستانن ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ وڏو سيھڙ، ڪينگرو ريٽ، اسڪِرل، ۽ اوپوسم شامل آهن۔ عام پکين ۾ چٻرو، روڊرنر، ڪيڪٽس رِن، ۽ هاڪ جون مختلف نوعون شامل آهن۔ هتي جي رينگڻ وارن ۾ سائيڊوائينڊر وائپر(Crotalus cerastes)، ڊيزارٽ ٽارٽائس، ۽ هورنڊ ٽوڊ شامل آهن۔ مٿئين سونوران زون ۾ پرونگھورن، ڊسڪي-فوٽڊ ووڊ ريٽ، ۽ رِنگ-ٽيلڊ ڪئٽ جهڙا جاندار ملن ٿا۔ هن زون جا خاص پکي ڪيليفورنيا ٿراشر، بشٽِٽ(Psaltriparus minimus)، ۽ ڪيليفورنيا ڪنڊور آهن۔
ٽرانزيشن زون ۾ ڪولمبين بليڪ-ٽيلڊ ھرڻ، آمريڪن ڪارو رڇ، ڀورو لومڙ، ڪوگار، باب ٻلي، ۽ روزويلٽ ايلڪ ملن ٿا۔ گارٽر سانپ ۽ رئٽلسنيڪس جهڙا رينگڻ وارا هتي رهن ٿا۔ ان کان علاوه واٽر پپي(Proteidae) ۽ ريڊوُڊ سيليمينڊر (Batrachoseps attenuatus) جهڙا خشڪي پاڻي وارا به عام آهن۔ ڪنگفشر، چِڪڊي، ٽوهي، ۽ همِنگ برڊ جهڙا پکي به هن علائقي ۾ چڱيءَ طرح وڌن ٿا۔
ڪينيڊين زون ۾ ستڻ وارن جاندارن ۾ مائونٽين ويزل، سنو شو سيھڙ، ۽ چِپمنڪس جون ڪيترائي نوعون شامل آهن۔ نمايان پکين ۾ اسٽيلرز جي (بلو-فرنٽڊ جي)، مائونٽين چِڪڊي، هرمٽ ٿرش، آمريڪن ڊِپر، ۽ ٽائونسينڊز سولٽئير شامل آهن۔ جيئن جيئن هڊسونيئن زون ڏانهن اوچائي وڌي ٿي، پکي گهٽ ٿيندا وڃن ٿا۔ جڏهن⁠ته گري-ڪرائونڊ روزي فنچ بلند آرڪٽڪ علائقي جو واحد مقامي پکي چيو وڃي ٿو، ٻيا پکي جهڙوڪ ايناز همِنگ برڊ ۽ ڪلارڪس نٽڪريڪر به ملن ٿا۔ هن علائقي جا بنيادي ستڻ وارا جاندار سيرا ڪوني، وائيٽ-ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ، ۽ بگهورن رڍ آهن۔  تائين، بگهورن شيپ کي يو ايس فِش اينڊ وائلڊ لائيف سروس پاران خطري ۾ درج ڪيو ويو هو۔ ڪيترن ئي زونز ۾ پکڙيل جاندارن ۾ مِيول ھرڻ، ڪويوٽي، جابلو شينھن، ناردرن فِلِڪر، ۽ هاڪ ۽ اسپيرو جون مختلف نوعون شامل آهن۔

ڪيليفورنيا جي آبي حيات رياست جي جبلائي ڍنڍن ۽ وهڪرن کان وٺي پئسفڪ جي پٿريلي ساحلي پٽي تائين چڱيءَ طرح ڦهلجي ٿي۔ ٽرائوٽ جون ڪيترائي نوعون ملن ٿيون، جن ۾ رينبو، سونھري، ۽ ڪٽ ٿروٽ شامل آهن۔ لڏپلاڻ ڪندڙ سامن جون نوعون به عام آهن۔ گهري سمنڊ جي حيات ۾ سي باس، ييلوفن ٽونا، بيراڪيوڊا، ۽ ويل جون ڪيترائي قسم شامل آهن۔ اتر ڪيليفورنيا جي ڀِٽن تي سيلز، سِي لائونز، ۽ ساحلي پکين جا ڪيترائي قسم ملن ٿا، جن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ نوعون به شامل آهن۔
 تائين، 118 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي “اينڊينجرڊ” فهرست تي هئا؛ ۽ 181 ٻوٽا “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔ خطري ۾ جانورن ۾ سان جوآڪين ڪِٽ لومڙ(Vulpes macrotis)، پوائنٽ ايرينا مائونٽين بيور(Aplodontia rufa nigra)، پئسفڪ پاڪٽ ڪوئو، سالٽ مارش هاروسٽ ڪوئو، مورو بي ڪينگرو ڪوئو (۽ ڪينگرو ڪوئي جون پنج ٻيون جنسون)، مارگوسا وول، ڪيليفورنيا ليسٽ ٽرن، ڪيليفورنيا ڪنڊور، لاگرهيڊ شرائيڪ، سان ڪليمينٽي سيج جھرڪي، سان فرانسسڪو گارٽر نانگ، سيليمينڊر جون پنج نوعون، چب جون ٽي نوعون، ۽ پَپ فِش جون ٻه نوعون شامل آهن۔ يارهن تِتليون به خطري ۾ آهن ۽ ٻه “ٿريٽند” طور وفاقي فهرست تي آهن۔ “ٿريٽند” جانورن ۾ ساحلي ڪيليفورنيا گنيٽ ڪيچر، پائيوٽ ڪٽٿروٽ ٽرائوٽ، ڏکڻ سِي آٽر، ۽ ناردرن اسپاٽڊ چٻرو شامل آهن۔ ڪيليفورنيا ۾ نيشنل وائلڊ لائيف رِفيوجز جي ڪُل ايراضي  آهي۔  تائين، 123 ڪيليفورنيا جا جانور وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔ ساڳئي سال تائين، 178 ڪيليفورنيا جا ٻوٽن جا قسم پڻ هن وفاقي فهرست تي “اينڊينجرڊ” يا “ٿريٽند” طور درج هئا۔

### درياهه

ڪيليفورنيا اندر سڀ کان نمايان درياهي نظام سيڪرامئنٽو درياهه ۽ سان جوآڪين درياهه مان ٺهي ٿو، جيڪي گهڻو ڪري سيرا نيواڊا جي اولهه ڍلان مان برف ڳرڻ سبب پاڻي حاصل ڪن ٿا، ۽ ترتيبوار سينٽرل ويلِي جي اتر ۽ ڏکڻ اڌ حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ ٻئي درياهه سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين رِور ڊيلٽا ۾ گڏ ٿين ٿا، ۽ پوءِ سان فرانسسڪو بي وسيلي پئسفڪ سمنڊ ڏانهن وهندا آهن۔ ڪيترائي وڏا معاون درياهه سيڪرامئنٽو–سان جوآڪين نظام ۾ شامل ٿين ٿا، جن ۾ پِٽ درياهه، فيڌر درياهه ۽ ٽولومنِي درياهه شامل آهن۔
ڪلامٿ ۽ ٽرنٽي درياهه ڪيليفورنيا جي تمام پري اتر اولهه واري حصي ۾ وڏي ايراضيءَ جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ اِيل درياهه ۽ ساليناس درياهه ترتيبوار سان فرانسسڪو بي جي اتر ۽ ڏکڻ پاسي ڪيليفورنيا جي سامونڊي پٽيءَ جي حصن جو پاڻي نيڪال ڪن ٿا۔ موهاوي درياهه موهاوي ريگستان جو بنيادي پاڻيءَ جو وهڪرو آهي، ۽ سانتا اينا درياهه ٽرانسورس رينجز جو گهڻو حصو پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن⁠ته اهو ڏکڻ ڪيليفورنيا کي وچ مان ڪٽي گذري ٿو۔ ڪولوراڊو درياهه ايرزونا سان گڏ رياست جي ڏکڻ اوڀر سرحد ٺاهي ٿو۔

ڪيليفورنيا جي گهڻن وڏن درياهن تي ٻن وڏين پاڻيءَ جي منصوبن جي حصي طور ڊيم ٺهيل آهن: سينٽرل ويلِي پروجيڪٽ، جيڪو سينٽرل ويلِي ۾ زراعت لاءِ پاڻي فراهم ڪري ٿو، ۽ ڪيليفورنيا اسٽيٽ واٽر پروجيڪٽ، جيڪو اتر ڪيليفورنيا مان پاڻي کي ڏکڻ ڪيليفورنيا ڏانهن منتقل ڪري ٿو۔ رياست جا ساحل، درياهه، ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ذخيرو ڪيليفورنيا ڪوسٽل ڪميشن پاران ضابطي هيٺ آهن۔

### علائقا

ڪيليفورنيا کي روايتي طور اتر ڪيليفورنيا ۽ ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ انهن جي وچ ۾ سڌي سرحد رياست جي سڄي ويڪر ۾ هلندي آهي، جيڪا اتر جا 48 ڪائونٽي ڏکڻ جي 10 ڪائونٽين کان ڌار ڪري ٿي۔ اتر-ڏکڻ واري ورهاست جي برقرار هجڻ جي باوجود، ڪيليفورنيا کي وڌيڪ درست نموني ڪيترن ئي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن مان ڪي علائقا اتر-ڏکڻ واري ورهاست کان به اڳتي وڌن ٿا۔

; وڏيون ورهاستون
* **[[اتر ڪيليفورنيا]]**
* **[[ڏکڻ ڪيليفورنيا]]**

; علائقا

### شهر ۽ ڳوٺ

رياست ۾ 483 انڪارپوريٽيڊ شهر ۽ ڳوٺ آهن، جن مان 461 شهر ۽ 22 ڳوٺ آهن۔ ڪيليفورنيا جي قانون تحت “شهر” ۽ “ڳوٺ” جا اصطلاح واضح طور هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿي سگهن ٿا؛ رياست ۾ ڪنهن به انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي جو نالو يا ته “City of (Name)” يا “Town of (Name)” ٿي سگهي ٿو۔

سيڪرامئنٽو 27 فيبروري 1850 تي ڪيليفورنيا جو پهريون انڪارپوريٽيڊ شهر بڻيو۔ سان خوسيه، سان ڊيئگو، ۽ بينيشيا ڪيليفورنيا جا ٻيا نمبر تي انڪارپوريٽيڊ شهر بڻجڻ ۾ برابر رهيا، ۽ هر هڪ کي 27 مارچ 1850 تي انڪارپوريشن ملي۔ مائونٽين هائوس 1 جولاءِ 2024 تي رياست جي سڀ کان نئين ۽ 483هين انڪارپوريٽيڊ ميونسپلٽي بڻجي۔
انهن شهرن ۽ ڳوٺن مان اڪثريت پنجن مان ڪنهن هڪ ميٽروپوليٽن ايريا ۾ اچي ٿي: لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا، سان فرانسسڪو بي ايريا، ريورسائيڊ-سان برنارڊينو ايريا، سان ڊيئگو ميٽروپوليٽن ايريا، يا سيڪرامئنٽو ميٽروپوليٽن ايريا۔

## آباديائي انگ اکر

### آبادي

هن وقت آمريڪا جي لڳ ڀڳ هر نَو رهواسين مان هڪ رهواسي ڪيليفورنيا ۾ رهندو آهي. 2020 آمريڪي مردمشماري موجب، 1 اپريل 2020 تي ڪيليفورنيا جي آبادي 39.54 ملين هئي، جيڪا 2010 کان 6.13٪ واڌ هئي. ان ڏهاڪي دوران رياست جي آبادي سڄي ملڪ جي ڀيٽ ۾ آهستي وڌي، جنهن نتيجي ۾ آمريڪي ايوانِ نمائندگان ۾ ڪيليفورنيا هڪ سيٽ وڃائي ويٺي—پنهنجي پوري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو نقصان ٿيو. 2023 ۾ رياست جي اندازي موجب آبادي 38.94 ملين هئي. هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي (1900–2020) تائين ڪيليفورنيا ۾ آبادي لڳاتار وڌندي رهي. 1990 واري ڏهاڪي کان واڌ جي رفتار گهٽجڻ شروع ٿي، پر 21هين صديءَ جي پهرين ٻن ڏهاڪن ۾ ڪجهه واڌ جاري رهي؛ 1940–2020 جي عرصي دوران ڪيليفورنيا سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 400,000 ماڻهو پنهنجي آبادي ۾ وڌايا. پوءِ 2020 ۾ رياست ۾ آبادي گهٽجڻ شروع ٿي ۽ هر سال اها گهٽتائي جاري رهي؛ ان جو وڏو سبب رياست کان ٻاهر لڏپلاڻ، پر گڏوگڏ گهٽ ٿيندڙ پيدائش جي شرح، ڪوڊ-19 وبا سبب فوتگيون، ۽ ٻين رياستن مان ڪيليفورنيا ڏانهن اندرين لڏپلاڻ جو گهٽ ٿيڻ پڻ هو. آمريڪي مردمشماري بيورو موجب، 2021 ۽ 2022 جي وچ ۾ 818,000 ڪيليفورنيا واسي رياست کان ٻاهر لڏي ويا ۽ لڏپلاڻ ڪندڙن سببن ۾ مهانگو گذر سفر، ڪيليفورنيا ۾ گهرن جي کوٽ، پري کان ڪم ڪرڻ جو وڌڻ، وڌيڪ ٽيڪسون، ۽ ڪاروباري ماحول جي مشڪلاتن کي ذڪر ڪيو ويو. جولاءِ 2020 کان جولاءِ 2023 تائين ڪيليفورنيا ۾ خالص آبادي گهٽتائي 433,000 هئي. 2020 جي مردمشماري موجب، ڪيليفورنيا جي آبادي جي گھاٽائي 250/mi2 هئي ۽ آبادي-وزني گھاٽائي 7954/mi2 هئي.

گريٽر لاس اينجلس علائقو آمريڪا جو ٻيو وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جڏهن ته لاس اينجلس پاڻ آمريڪا جو ٻيو وڏو شهر آهي. لاس اينجلس ڪائونٽي ڪيترن ڏهاڪن کان آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ واري ڪائونٽي جو لقب رکندي آئي آهي، ۽ اها اڪيلي ڪائونٽي 42 آمريڪي رياستن کان وڌيڪ آبادي رکي ٿي. سان فرانسسڪو ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهر آهي ۽ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ گھاٽو آباد شهرن مان هڪ آهي. آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهرن مان چار شهر ڪيليفورنيا ۾ آهن: لاس اينجلس (2هون)، سان ڊيئگو (8هون)، سان خوسيه (13هون)، ۽ سان فرانسسڪو (17هون). ڪيليفورنيا جو آبادي جو مرڪز شافٽر شهر کان چار ميل اولهه-ڏکڻ اولهه ۾، ڪيرن ڪائونٽي ۾ واقع آهي.

2020 موجب، ڪيليفورنيا عمرِ توقع جي لحاظ کان رياستن ۾ چوٿين نمبر تي هئي، ۽ عمرِ توقع 79.0 سال هئي.
2010 کان شروع ٿي، ڪيليفورنيا گولڊ رش کان پوءِ پهريون ڀيرو، ڪيليفورنيا ۾ ڄاول رهواسي رياست جي آباديءَ ۾ اڪثريت بڻيا. آمريڪا جي ٻين حصن سان گڏ، دير 2000 واري ڏهاڪي کان شروعاتي 2010 واري ڏهاڪي تائين ڪيليفورنيا جي لڏپلاڻ جو نمونو پڻ تبديل ٿيو. لاطيني آمريڪا جي ملڪن مان لڏپلاڻ گهڻو گهٽجي وئي ۽ هاڻي گهڻا نوان مهاجر ايشيا مان اچن ٿا. 2011 ۾ ڪُل 277,304 مهاجر هئا؛ 57٪ ايشيائي ملڪن مان آيا جڏهن ته 22٪ لاطيني آمريڪي ملڪن مان هئا. ميڪسيڪو مان خالص لڏپلاڻ، جيڪو اڳ نون مهاجرن لاءِ سڀ کان عام ملڪِ اصل هو، صفر / صفر کان به گهٽ ٿي ويو، ڇو ته ميڪسيڪو جا وڌيڪ شهري ڪيليفورنيا ڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ملڪ ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن.
تازن سالن ۾ رياست ۾ غير دستاويزي مهاجرن جو انگ به گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته نفاذ ۾ واڌ ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن لاءِ نوڪري جا موقعا گهٽ ٿيا آهن. ڏکڻ اولهه ۾ ميڪسيڪي سرحد پار ڪرڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ٿيندڙن جو انگ 2005 ۾ 1.1ملين جي اوج کان 2011 ۾ 367,000 تائين گهٽجي ويو. انهن رجحانن باوجود، غير دستاويزي مهاجرن جو اندازي مطابق حصو رياست جي آباديءَ جو 7.3٪ هو—ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو سيڪڙو— ۽ ڪُل لڳ ڀڳ 2.6ملين هئا خاص طور تي، غير قانوني مهاجر گهڻو ڪري لاس اينجلس، مونٽيري، سان بينيٽو، ايمپيريل، ۽ ناپا ڪائونٽين ۾ مرڪوز هوندا هئا—جن مان آخري چار ۾ اهم زرعي صنعتون آهن، جيڪي هٿ جي محنت تي ڀاڙين ٿيون. غير قانوني مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ جو اصل ملڪ ميڪسيڪو آهي. ڪيليفورنيا رياست ۽ ڪيليفورنيا جا ڪجهه شهر، جن ۾ لاس اينجلس، اوڪلينڊ، ۽ سان فرانسسڪو شامل آهن، پناهه وارين پاليسين اختيار ڪيون آهن.

ايڇ يو ڊي جي 2022 واري سالياني بي گهرن بابت جائزو رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ اندازي مطابق 171,521 بي گهر ماڻهو هئا.

### نسل ۽ نسليت

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي مردمشماري بيورو موجب، 2022 ۾ آباديءَ پاڻ کي (اڪيلو يا گڏيل صورت ۾) هن ريت سڃاڻايو: 56.5% اڇا (جن ۾ هسپانڪ اڇا پڻ شامل آهن)، 33.7% غير هسپانڪ اڇا، 18.1% ايشيائي، 7.3% ڪارا يا آفريڪي آمريڪي، 3.2% ڏيهي آمريڪي ۽ الاسڪا جا ڏيهي، 0.9% ڏيهي هوائي يا پئسفڪ ٻيٽن جا، ۽ 34.3% ڪجهه ٻيو نسل. اهي انگ 100% کان وڌيڪ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته جواب ڏيندڙ ڪيترن نسلن جي سڃاڻپ چونڊي سگهن ٿا. 2022 ۾ 19% ڪيليفورنيا واسي پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو، پر جيڪڏهن انهن ماڻهن کي ڪڍيو وڃي جن “ڪجهه ٻيو نسل” چونڊيو، ته صرف 5% ماڻهن پاڻ کي ٻه يا وڌيڪ نسلن سان سڃاڻايو.

نسليت موجب، 2018 ۾ آبادي 60.7% غير هسپانڪ (ڪنهن به نسل مان) ۽ 39.3% هسپانڪ يا لاطيني (ڪنهن به نسل مان) هئي. هسپانڪ ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد نسلي گروهه آهن. غير هسپانڪ اڇا رياست جي آباديءَ جو 36.8% هئا. *[[ڪيلفورنيائو|ڪيلفورنيائو]]* ڪيليفورنيا جا اهي هسپانڪ رهواسي آهن، جيڪي ڪيليفورنيا ۾ ڄاول آهن، ۽ اهي اسپيني ڳالهائيندڙ ڪميونٽي جو حصو آهن، جيڪا 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ موجود آهي، ۽ جن جو اصل مختلف ميڪسيڪي آمريڪي/چيڪانو، ڪريئولو اسپيني، ۽ ميسٽيزو پسمنظرن سان جڙيل آهي. تنهن هوندي به، اڄ اهي ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آباديءَ جو فقط ننڍڙو حصو آهن، جنهن جو اندازو 500,000 لڳايو وڃي ٿو. ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڪسيڪي، سالوادورين، ۽ گوئٽي مالن آبادي موجود آهي، ۽ اهي گڏجي رياست جي لاطيني آباديءَ جو 90% کان وڌيڪ بڻجن ٿا.

آمريڪي ڪميونٽي سروي جي 2022 وارن اندازن موجب، 32.4% آباديءَ وٽ ميڪسيڪي نسب، 6.6% وٽ جرمن نسب، 6.1% وٽ انگريز نسب، 5.6% وٽ آئرش نسب، 4.9% وٽ چيني نسب، 4.3% وٽ فلپائني نسب، 4% وٽ وچ آمريڪي نسب (گهڻو ڪري سالوادورين ۽ گوئٽي مالن)، 3.4% وٽ اطالوي نسب، 2.8% پاڻ کي آمريڪي نسب وارو لکيو، ۽ 2.5% وٽ ڀارتي نسب هو.

, 1 سال کان گهٽ عمر وارن ۾ ڪيليفورنيا جي 75.1% آبادي اقليتن مان هئي، يعني انهن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين اهڙو هو جيڪو غير هسپانڪ اڇو نه هو (هسپانڪ اڇن کي اقليت ۾ ڳڻيو وڃي ٿو).
ڪل انگن جي لحاظ کان، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اڇن آمريڪين جي آبادي آهي، اندازي مطابق 22,200,000 رهواسي، جن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل آهن جيڪي ڪنهن ٻئي نسل سان گڏجي پاڻ کي اڇو سڃاڻائين ٿا. رياست ۾ آفريڪي آمريڪين جي آبادي آمريڪا ۾ پنجين وڏي آهي، اندازي مطابق 2,250,000 رهواسي. ڪيليفورنيا ۾ ايشيائي آمريڪين جي آبادي اندازي مطابق 7.1ملين آهي، جيڪا سڄي ملڪ جي ڪل جو ٽيون حصو آهي. ڪيليفورنيا جي ڏيهي آمريڪين جي آبادي 504,000 آهي—ڪنهن به رياست مان سڀ کان وڌيڪ—۽ انهن مان 103,030 پاڻ کي غير هسپانڪ طور سڃاڻائن ٿا ۽ گهڻو ڪري ڪيليفورنيا جي ڏيهي ماڻهن سان تعلق رکن ٿا. رياست جي گهڻي ڏيهي آمريڪي آبادي پاڻ کي هسپانڪ به سڃاڻائي ٿي ۽ اها ميڪسيڪو يا وچ آمريڪا جي ڏيهي نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ 185,200 پاڻ کي ميڪسيڪي آمريڪي انڊين ۽ 67,904 پاڻ کي وچ آمريڪي انڊين سڃاڻائن ٿا.
2011 جي اندازن موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي اقليت آبادي آهي (انگن موجب)، جيڪا رياست جي آباديءَ جو 60% بڻجي ٿي. گذريل 25 سالن دوران غير هسپانڪ اڇا آبادي گهٽ ٿي آهي، جڏهن ته هسپانڪ ۽ ايشيائي آبادي وڌي آهي. 1970 کان 2011 تائين غير هسپانڪ اڇا 80% کان گهٽجي 40% ٿيا، جڏهن ته هسپانڪ 2000 ۾ 32% مان وڌي 2011 ۾ 38% ٿيا. هاڻي اندازو لڳايو پيو وڃي ته 2060 تائين هسپانڪ آبادي 49% تائين پهچي ويندي، جنهن جو مکيه سبب اميگريشن بدران ملڪي ڄمڻون هونديون. لاطيني آمريڪا مان لڏپلاڻ گهٽ ٿيڻ سان، ايشيائي آمريڪي هاڻي ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان تيزي سان وڌندڙ نسل/نسلي گروهه بڻجي چڪا آهن؛ هن واڌ جو وڏو سبب چين، ڀارت، ۽ فلپائن مان لڏپلاڻ آهي.
ڪيليفورنيا جا گهڻا مهاجر يا ته لاطيني آمريڪا (49%) يا ايشيا (41%) ۾ ڄاول آهن. ڪيليفورنيا جي مهاجر آباديءَ مان گهڻا ميڪسيڪو (3.8 ملين)، فلپائن (821,136)، چين (795,450)، ڀارت (574,498)، ۽ ويٽنام (525,455) ۾ ڄاول هئا، ۽ 2023 ۾ ڪيليفورنيا جي مهاجرن مان اڌ کان وڌيڪ (55%) قدرتي بڻيل آمريڪي شهري هئا؛ اهو حصو 1990 کان لڳاتار وڌيو آهي، جڏهن صرف 31% مهاجر قدرتي بڻيل هئا.

### ٻوليون

انگريزي ڪيليفورنيا جي ڊي جوري ۽ ڊي فيڪٽو سرڪاري ٻولي طور ڪم ڪندي آهي. آمريڪا جي مردمشماري بيورو پاران 2021 واري آمريڪي ڪميونٽي سروي مطابق، ڪيليفورنيا جي 5 سال ۽ وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 56.08% (20,763,638) گهر ۾ رڳو انگريزي ڳالهائيندا هئا، جڏهن ته 43.92% گهر ۾ ڪا ٻي ٻولي ڳالهائيندا هئا. گهر ۾ انگريزي کان سواءِ ٻي ٻولي ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا جي رهواسين مان 60.35% انگريزي “چڱي” يا “تمام چڱي” ڳالهائي سگهندا هئا، ۽ هي انگ مختلف لساني گروهن ۾ نمايان طور مختلف هو. آمريڪا جي گهڻين رياستن وانگر (50 مان 32)، ڪيليفورنيا جي قانون ۾ انگريزي کي سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ويو آهي، ۽ اهو 1986 ۾ ڪيليفورنيا جي ووٽرن پاران پروپوزيشن 63 جي منظوري کان وٺي لاڳو آهي. مختلف سرڪاري ادارا پنهنجي هدف سامعين تائين پهچڻ لاءِ گهربل ٻولين ۾ دستاويز فراهم ڪندا آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن کي ائين ڪرڻ جي گهرج پڻ هوندي آهي.

اسپيني، انگريزي کان پوءِ، ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائبيون ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 2021 ۾ رياست جي آباديءَ جي 28.18% (10,434,308) پاران ڳالهائي وئي. اسپيني ٻولي 1542 کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائبي پئي اچي ۽ اها ڪيليفورنيا جي ثقافتي منظرنامي ۽ تاريخ سان گهڻي ويجهڙائي سان ڳنڍيل آهي. اسپيني ۽ ميڪسيڪي دورن دوران، 1848 تائين اسپيني ڪيليفورنيا جي سرڪاري انتظامي ٻولي هئي. آمريڪا جي ڪيليفورنيا تي فتح ۽ گواڊالوپي-هڊالگو جو معاهدو کان پوءِ، آمريڪا جي وفاقي حڪومت اسپيني ڳالهائيندڙ ڪيليفورنيا واسين جي حقن جي ضمانت ڏني. پهريون ڪيليفورنيا جو آئين 1849 جي مونٽيري آئيني ڪنوينشن ۾ ٻنهي ٻولين ۾ لکيو ويو ۽ ان ۾ اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق محفوظ ڪيا ويا ته هو سرڪاري ڪارروائين ۾ پنهنجي ٻولي استعمال ڪن، ۽ اهو پڻ لازم ڪيو ويو ته سڀ سرڪاري دستاويز انگريزي ۽ اسپيني ٻنهي ۾ شايع ڪيا وڃن.
ابتدائي آمريڪي حڪومتن پاران ڪيليفورنيا ۾ اسپيني جي شروعاتي سڃاڻپ باوجود، 1879 واري ترميم ٿيل رياستي آئين اسپيني ڳالهائيندڙن جا حق ۽ اسپيني جي سرڪاري حيثيت ختم ڪري ڇڏي. ويهين صدي جي وچ ڌاري صرف-انگريزي تحريڪ جي وڌڻ سان 1986 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 63 منظور ٿي، جنهن ڪيليفورنيا ۾ انگريزي کي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو ۽ سرڪاري اسڪولن ۾ اسپيني کي تدريسي ٻولي طور ختم ڪيو. 2016 ڪيليفورنيا پروپوزيشن 58 ٻه-ٻولي تعليم تي پابندي واپس ورتي، پر اڃا به اسپيني ٻه-ٻولي تعليم جي وڌڻ ۾ ڪيترائي رڪاوٽون موجود آهن، جن ۾ استادن جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي گهٽتائي شامل آهي. ڪيليفورنيا جي حڪومت اسپيني ٻولي تائين پهچ ۽ ٻه-ٻولي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون آهن، ۽ ڪيليفورنيا ۾ نجي تعليمي ادارن پڻ اهڙا قدم کنيا آهن. ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي ڪاروبار پنهنجي ملازمن لاءِ اسپيني ٻوليءَ جي مهارتن کي فروغ ڏين ٿا، ته جيئن ڪيليفورنيا جي هسپانڪ آبادي ۽ وڏي اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا جي بهتر خدمت ٿي سگهي.

ڪيليفورنيا تاريخي طور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لسانياتي طور متنوع علائقن مان هڪ رهيو آهي، جتي 6 ٻولي خاندانن ۾ 64 بنيادي ٻولين مان نڪتل 70 کان وڌيڪ ڏيهي ٻوليون موجود هيون. 2007 کان 2009 وچ ۾ ڪيل هڪ سروي ڪيليفورنيا جي زرعي مزدورن ۾ 23 مختلف ڏيهي ٻولين جي سڃاڻپ ڪئي. ڪيليفورنيا جون سڀئي ڏيهي ٻوليون خطري هيٺ آهن، جيتوڻيڪ هاڻي ٻولي جي بحالي لاءِ ڪوششون ٿي رهيون آهن. ڪيليفورنيا ۾ قومي سطح تي چيني، ويٽنامي ۽ پنجابي ڳالهائيندڙن جي سڀ کان وڏي مرڪوز آبادي موجود آهي.
رياست جي وڌندڙ تنوع ۽ ملڪ جي ٻين علائقن سميت دنيا جي مختلف حصن مان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، لسانياتدانن 20هين صدي جي آخر کان ڪيليفورنيا ۾ ڳالهائجندڙ آمريڪي انگريزي ۾ ڪجهه نمايان نيون خاصيتون ڏسڻ شروع ڪيون. هن قِسم کي ڪيليفورنيا انگريزي چيو وڃي ٿو؛ ان ۾ سَريلي تبديلي ۽ ڪيتريون ٻيون آوازياتي عمل شامل آهن، جيڪي آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ آمريڪي انگريزي جي قسمن کان مختلف آهن.

### مذهب

2014 ۾ ڪيليفورنيا جي آبادي جي سيڪڙي طور پيروڪارن جي تعداد مطابق سڀ کان وڏا مذهبي فرقا هن ريت هئا: ڪيٿولڪ چرچ 28%، اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 20%، ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 10% هئا. گڏجي، هر قسم جا پروٽيسٽنٽ 32% ٿيا. جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا، اهي آبادي جو 27% هئا. ٻين مذهبن جو ورهاست 1% مسلمان، 2% هندو ۽ 2% بدھ هئي. هي 2008 کان تبديلي هئي، جڏهن آبادي پنهنجو مذهب هن ريت سڃاڻايو: ڪيٿولڪ چرچ 31%؛ اِيوانجيليڪل پروٽيسٽنٽ 18%؛ ۽ مين لائين پروٽيسٽنٽ 14%. 2008 ۾، جيڪي ڪنهن به مذهب سان وابسته نه هئا اهي 21% هئا. 2008 ۾ ٻين مذهبن جو ورهاست 0.5% مسلمان، 1% هندو ۽ 2% بدھ هئي. *[[آمريڪي يهودي سالانه ڪتاب]]* 2006 ۾ ڪيليفورنيا جي يهودي آبادي کي لڳ ڀڳ 1,194,190 قرار ڏنو. مذهبي انگن اکرن جي آرڪائيوز واري ايسوسيئيشن مطابق، 2010 ۾ پيروڪارن جي لحاظ کان سڀ کان وڏا فرقو هي هئا: ڪيٿولڪ چرچ 10,233,334؛ يسوع مسيح جو آخري-ڏينهن وارن مقدسن جو چرچ 763,818؛ ۽ سدرن بيپٽسٽ ڪنوينشن 489,953.

ڪيليفورنيا ۾ ڪيٿولڪ آبادي وڏي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي سرحدن اندر ميڪسيڪي ۽ مرڪزي آمريڪي ماڻهن جو وڏو انگ رهندڙ آهي. ڪيليفورنيا ۾ ٻارهن ڊائوسيس ۽ ٻه آرچ ڊائوسيس آهن، لاس اينجلس جو آرچ ڊائوسيس ۽ سان فرانسسڪو جو آرچ ڊائوسيس؛ جن مان پهريون آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ سڀ کان وڏو آرچ ڊائوسيس آهي.

پيو ريسرچ سينٽر جي هڪ سروي مان ظاهر ٿيو ته ڪيليفورنيا ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه گهٽ مذهبي آهي: 62% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته خدا تي سندن ايمان بابت هو “بلڪل پڪ” آهن، جڏهن ته قومي سطح تي 71% اهڙو چون ٿا. سروي اهو به ڏيکاريو ته 48% ڪيليفورنيا واسي چون ٿا ته مذهب “تمام اهم” آهي، جڏهن ته قومي سطح تي اهو انگ 56% آهي.

## ثقافت

ڪيليفورنيا جي ثقافت اولهه جي ثقافت آهي، ۽ ان جون جديد پاڙون آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ثقافت ۾ آهن، پر تاريخي طور تي ان تي ڪيترن هسپانوي ڪيلفورنيئو ۽ ميڪسيڪي اثرن جو به وڏو حصو رهيو آهي. سرحدي ۽ سامونڊي رياست هئڻ سبب، ڪيليفورنيا جي ثقافت تي ڪيترين وڏين مهاجر آباديَن جو گهرو اثر پيو آهي، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۽ ايشيا مان آيل ماڻهن جو.
ڪيليفورنيا گهڻي عرصي کان عوامي ذهن ۾ دلچسپي جو موضوع رهي آهي ۽ ان جي حامين اڪثر ان کي جنت جهڙو ڏيک ڏيڻ لاءِ تشهير ڪئي آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾، رياست جي ڪوششن، عظيم اقتصادي ڏڪار دوران تعميراتي منصوبن، ۽ مقامي حامين جي سرگرمين سبب، ڪيترن آمريڪين “سونهري رياست” کي هڪ مثالي تفريحي منزل سمجهيو: سڄو سال ڌوپ ۽ خشڪ موسم، ۽ سمنڊ ۽ جبلن تائين آسان رسائي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، مقبول موسيقيءَ جا گروهه جهڙوڪ دي بيچ بوائز ڪيليفورنيا واسين جي تصوير “سڪون پسند، سنهيَ ٿيل، سامونڊي ڪنارن تي گهمندڙ” ماڻهن طور وڌيڪ مشهور ڪئي.

### ميڊيا ۽ وندر

هالي ووڊ ۽ لاس اينجلس جو باقي علائقو وندر لاءِ هڪ اهم عالمي مرڪز آهي، جتي آمريڪي فلم صنعت جا “وڏا پنج” وڏا فلم اسٽوڊيو (ڪولمبيا، ڊزني، پيرا مائونٽ، يونيورسل، ۽ وارنر بروز) سميت ڪيترائي ننڍا فلم اسٽوڊيو به هتي يا ان جي آس پاس قائم آهن. ڪيترائي ايني ميشن اسٽوڊيو به رياست اندر پنهنجا صدر دفتر رکن ٿا. آمريڪا جا چار وڏا تجارتي ٽيليويزن براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ (اي بي سي، سي بي ايس، اين بي سي، ۽ فوڪس) ۽ ٻين ڪيترن نيٽ ورڪن جا به رياست ۾ پيداواري مرڪز ۽ آفيسون آهن. اهي چار وڏا تجارتي براڊڪاسٽ نيٽ ورڪ، ۽ ٻه وڏا اسپيني-ٻولي نيٽ ورڪ (ٽيليمونڊو ۽ يوني ويزن)—انهن مان هر هڪ وٽ ڪيليفورنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي ملڪيت ۽ هلائڻ وارا ٽي وي اسٽيشن آهن، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لاس اينجلس ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ سان فرانسسڪو ۾ هوندو.

آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سڀ کان پراڻين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ، جيڪا اڄ به موجود آهي، ڪي سي بي ايس (اي ايم) (سان فرانسسڪو بي ايريا ۾) 1909 ۾ قائم ٿي. يونيورسل ميوزڪ گروپ، “وڏا چار” رڪارڊ ليبلن مان هڪ، سانتا مونيڪا ۾ قائم آهي، جڏهن ته وارنر رڪارڊز لاس اينجلس ۾ آهي. ڪيترائي آزاد رڪارڊ ليبل، جهڙوڪ مائينڊ آف ا جينيس رڪارڊز، به رياست ۾ پنهنجا مرڪز رکن ٿا. ڪيليفورنيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي صنفن جي جنم ڀومي پڻ آهي، جن ۾ بيڪرز فيلڊ ساؤنڊ، بي ايريا ٿريش ميٽل، الٽرنيٽو راڪ، جي-فنڪ، نيو ميٽل، گليم ميٽل، ٿريش ميٽل، سائيڪيڊيلڪ راڪ، اسٽونر راڪ، پنڪ راڪ، هارڊڪور پنڪ، ميٽل ڪور، پاپ پنڪ، سرف ميوزڪ، ٿرڊ ويو اسڪا، ويسٽ ڪوسٽ هپ هاپ، ويسٽ ڪوسٽ جاز، جاز ريپ ۽ ٻيون گهڻيون صنفون شامل آهن. ٻيون صنفون جهڙوڪ پاپ راڪ، انڊي راڪ، هارڊ راڪ، هپ هاپ، پاپ، راڪ، راڪ ا بلي، ڪنٽري، هيوي ميٽل، گرنج، نيو ويو ۽ ڊسڪو پڻ رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيون ويون. ان کان علاوه، ڪيترن برطانوي بينڊن، جهڙوڪ ليڊ زپلن، ڊيپ پرپل، بليڪ سابٿ ۽ دي رولنگ اسٽونز، بين الاقوامي شهرت کان پوءِ رياست ۾ رهائش اختيار ڪئي.
سيلڪن ويلي جو گهر هئڻ سبب، بي ايريا ڪيترين نمايان انٽرنيٽ ميڊيا، سماجي ميڊيا ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جو صدر دفتر آهي. “وڏا پنج” ٽيڪنالاجي ڪمپنين مان ٽئي (ايپل، ميٽا ۽ گوگل) هتي قائم آهن، ۽ ٻيون خدمتون جهڙوڪ نيٽ فلڪس، پينڊورا ريڊيو، ٽوئٽر، ياهو! ۽ يوٽيوب به هتي لاڳاپيل مرڪز رکن ٿيون. هتي قائم ٻين اهم ڪمپنين ۾ ايڇ پي انڪ. ۽ انٽيل شامل آهن. مائڪروسافٽ ۽ ايمازون جون به هن علائقي ۾ آفيسون آهن.
ڪيليفورنيا، خاص طور تي ڏکڻ ڪيليفورنيا، کي جديد ڪار ثقافت جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.
ڪيليفورنيا ۾ ڪيترائي فاسٽ فوڊ، فاسٽ ڪيجوئل ۽ آرامده کاڌ خوراڪ وارا چين به قائم ٿيا، جن مان ڪي پوءِ عالمي سطح تي وڌيا، جهڙوڪ ڪيليفورنيا پيزا ڪچن، ڊينيز، آئي ايڇ او پي، مڪڊونلڊز، پانڊا ايڪسپريس ۽ ٽيڪو بيل.

### راندين

ڪيليفورنيا وٽ 18 وڏين پيشاور راندين جي ليگ فرنچائزون آهن، جيڪي ڪنهن به ٻي رياست کان گهڻيون آهن. سان فرانسسڪو بي ايريا وٽ پنج وڏيون ليگ ٽيمون آهن، جڏهن ته گريٽر لاس اينجلس ايريا ڏهه ٽيمُن جو گهر آهي. سان ڊياگو وٽ ٻه وڏيون ليگ ٽيمون آهن ۽ سيڪريمنٽو وٽ هڪ آهي. اين ايف ايل سپر بائول ڪيليفورنيا ۾ 12 ڀيرا پنج مختلف اسٽيڊيمَن ۾ منعقد ٿيو آهي: لاس اينجلس ميموريل ڪوليسيئم، روز بائول، اسٽينفورڊ اسٽيڊيم، ليوائيس اسٽيڊيم، ۽ سان ڊياگو اسٽيڊيم. تيرهون، سپر بائول ايل وي آءِ، سو فاءِ اسٽيڊيم ۾ اِنگل وُڊ ۾ 13 فيبروري 2022 تي ٿيو.
ڪيليفورنيا وٽ گهڻي عرصي کان ڪيترائي معزز ڪاليجي راندين جا پروگرام رهيا آهن. ڪيليفورنيا دنيا جي سڀ کان پراڻي ڪاليج بائول راند، سالياني روز بائول، سميت ٻين جو به گهر آهي.
اين ايف ايل جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: لاس اينجلس ريمز، لاس اينجلس چارجرز، ۽ سان فرانسسڪو 49رز.
ايم ايل بي جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: سان فرانسسڪو جائنٽس، لاس اينجلس ڊاجرز، لاس اينجلس اينجلز، ۽ سان ڊياگو پيڊريس.
اين بي اي جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: گولڊن اسٽيٽ واريئرز، لاس اينجلس ڪلپرز، لاس اينجلس ليڪرز، ۽ سيڪريمنٽو ڪنگز. اضافي طور، ڊبليو اين بي اي جون به رياست ۾ ٻه ٽيمون آهن: لاس اينجلس اسپارڪس ۽ گولڊن اسٽيٽ ويلڪيريز.
اين ايڇ ايل جون رياست ۾ ٽئي ٽيمون آهن: ايناهائم ڊڪس، لاس اينجلس ڪنگز، ۽ سان هوزي شارڪس.
ايم ايل ايس جون رياست ۾ چار ٽيمون آهن: لاس اينجلس گليڪسي، سان هوزي ارٿ ڪوئيڪس، لاس اينجلس ايف سي، ۽ سان ڊياگو ايف سي.
ايم ايل آر جي رياست ۾ هڪ ٽيم آهي: سان ڊياگو ليجن.
ڪيليفورنيا آمريڪا جي گڏيل رياستن جي واحد رياست آهي جنهن اونهاري ۽ سياري ٻنهي اولمپڪن جي ميزباني ڪئي آهي. 1932 ۽ 1984 جي اونهاري رانديون لاس اينجلس ۾ ٿيون. ليڪ ٽاهو علائقي ۾ اسڪوا ويلي اسڪي رزارٽ (هاڻي پاليسيدز ٽاهو) 1960 جي سياري رانديون ميزبان رهيو. لاس اينجلس 2028 اونهاري اولمپڪ جي ميزباني ڪندو، جنهن سان ڪيليفورنيا چوٿين ڀيرو اولمپڪ راندين جي ميزباني ڪندو. 
1994 فيفا ورلڊ ڪپ جون ڪيترين رانديون ڪيليفورنيا ۾ ٿيون، جن ۾ روز بائول اٺ ميچن جي ميزباني ڪئي (جن ۾ فائنل به شامل)، جڏهن ته اسٽينفورڊ اسٽيڊيم ڇهه ميچن جي ميزباني ڪئي.
2026 ورلڊ ڪپ جو شيڊول 2026 ۾ 11 جون کان 19 جولاءِ تائين واپس اچڻ لاءِ مقرر آهي. لاس اينجلس ۾ سو فاءِ اسٽيڊيم اٺ ميچن جي ميزباني ڪندو، جن ۾ ٽي گروپ اسٽيچ فڪسچر، ٻه رائونڊ آف 32 ميچون، ۽ هڪ تمام گهڻي انتظار ڪيل ڪوارٽر فائنل شامل آهي.
اولمپڪ راندين کان علاوه، ڪيليفورنيا ڪيليفورنيا اسٽيٽ گيمز جي به ميزباني ڪري ٿي.
ڪيترين راندين، جهڙوڪ سرفنگ، سنو بورڊنگ، ۽ اسڪيٽ بورڊنگ، ڪيليفورنيا ۾ ايجاد ٿيون، جڏهن ته ٻين جهڙوڪ والي بال، ساحلي فٽبال، ۽ اسڪينگ کي رياست ۾ وڌيڪ مشهور ڪيو ويو.
رياست ۾ وڏيون راندين ۾ گالف، روڊيو، ٽينس، پهاڙي چڙهائي، ميراٿون ڊوڙ، گهوڙي جي ڊوڙ، بولنگ، مخلوط مارشل آرٽس، مڪا بازي، ۽ موٽر راندون—خاص طور تي ناسڪار ۽ فارمولا ون—شامل آهن.

## تعليم

ڪيليفورنيا ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ اسڪولي شاگرد آهن؛ 2005–06 واري اسڪولي سال ۾ انهن جو انگ 6.2 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن سبب ڪيليفورنيا ۾ اسڪولن ۾ پڙهندڙ شاگردن جو تعداد 36 رياستن جي ڪُل آباديءَ کان به وڌيڪ ٿي وڃي ٿو، ۽ اها ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ اڳڪٿي ڪيل داخلا وارن علائقن مان پڻ هڪ آهي.
سرڪاري ثانوي تعليم ۾ هاءِ اسڪول شامل آهن، جيڪي پيشاوارا ڪم، ٻوليون، ۽ آزاد فنون جا اختياري ڪورس پڙهائن ٿا، ۽ جن ۾ باصلاحيت، ڪاليج لاءِ تيار ٿيندڙ، ۽ صنعتي فنون وارن شاگردن لاءِ مختلف ٽريڪ موجود آهن. ڪيليفورنيا جو سرڪاري تعليمي نظام هڪ منفرد آئيني ترميم جي وسيلي سهارو وٺي ٿو، جيڪا گريڊ K–12 ۽ ڪميونٽي ڪاليجن لاءِ هر سال گهٽ ۾ گهٽ فنڊنگ جو معيار مقرر ڪري ٿي، جيڪو معيشت ۽ شاگردن جي داخلا جي انگن سان گڏ وڌندو رهي ٿو.
2016 ۾، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد خرچ قومي درجابنديءَ ۾ 22هون هو (في شاگرد $11,500، جڏهن ته آمريڪا جي اوسط $11,800 هئي).
2012 لاءِ، ڪيليفورنيا جي K–12 سرڪاري اسڪولن ۾ في شاگرد ملازمن جي تعداد ۾ رياست جو درجو 48هون هو (0.102؛ جڏهن ته آمريڪا جي اوسط 0.137 هئي)، جڏهن ته في ملازم ادائيگيءَ ۾ اها 7هين نمبر تي هئي: $49,000 (آمريڪا جي اوسط $39,000).

### اعليٰ تعليم

ڪيليفورنيا ۾ سرڪاري پوسٽ سيڪنڊري تعليم ٽن ڌار نظامن ۾ منظم آهي:
* رياست جو سرڪاري تحقيقي يونيورسٽي نظام يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا (يو سي) آهي. 2011 جي خزاني جي سيمسٽر تائين، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جو گڏيل شاگرد انگ 234,464 هو. يو سي جا ڏهه ڪيمپس آهن؛ انهن مان نَو عام ڪيمپس آهن، جيڪي انڊرگريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ ٻنهي پروگرام آفر ڪندا آهن ۽ جن جو نتيجو بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ ڊگريون هونديون آهن؛ هڪ خاص ڪيمپس يو سي سان فرانسسڪو آهي، جيڪو مڪمل طور تي صحت جي سار سنڀال جي شعبن ۾ گريجوئيٽ تعليم لاءِ وقف آهي، ۽ جتي يو سي ايس ايف ميڊيڪل سينٽر موجود آهي—اهو ڪيليفورنيا ۾ سڀ کان اعليٰ درجابنديءَ وارو اسپتال آهي. هي نظام اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ اٺين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس وقت سان گڏ وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن. يو سي نظام وٽ تاريخي طور ڊاڪٽريٽ ڊگري ڏيڻ جو خاص اختيار رهيو آهي، پر پوءِ هي صورتحال تبديل ٿي ۽ سي ايس يو وٽ هاڻي محدود قانوني اختيار آهي ته هو يو سي کان ڌار ڪجهه قسمن جون ڊاڪٽريٽ ڊگريون به ڏئي سگهي.
* ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي (سي ايس يو) نظام ۾ لڳ ڀڳ 430,000 شاگرد آهن. سي ايس يو (جنهن جو مختصر نالو استعمال ٿيندي وقت عام طور “دي” جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته يو سي ۾ ائين نه ٿيندو) اصل ۾ ان مقصد لاءِ ٺاهيو ويو هو ته ڪيليفورنيا جي هاءِ اسڪولن جي مٿي وارن “هڪ ٽين” شاگردن کي داخلا ڏئي، پر ڪيترائي ڪيمپس هاڻي وڌيڪ چونڊيل بڻجي ويا آهن. سي ايس يو کي شروع ۾ رڳو بيچلر ۽ ماسٽر ڊگريون ڏيڻ جو اختيار هو، ۽ ڊاڪٽريٽ صرف يو سي يا نجي يونيورسٽين سان گڏيل پروگرامن جي صورت ۾ ڏئي سگهندو هو. پوءِ سي ايس يو کي ڪجهه مخصوص شعبي وارن ڊاڪٽريٽ ڊگريُن کي پاڻمرادو ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو (انهن علمي شعبن ۾ جيڪي يو سي جي روايتي دائري ۾ سڌي مداخلت نه ڪن).
* ڪيليفورنيا ڪميونٽي ڪاليجز نظام اهڙا لوئر-ڊويزن ڪورس مهيا ڪري ٿو جن جو نتيجو ايسوسيئيٽ ڊگري هوندو آهي، ۽ بنيادي مهارتون ۽ ورڪ فورس ٽريننگ به فراهم ڪري ٿو، جيڪي مختلف قسمن جي سرٽيفڪيٽن تائين پهچائن ٿيون. (هاڻي ڪيليفورنيا جا پندرهن ڪميونٽي ڪاليج چار سالا بيچلر ڊگريون به انهن شعبن ۾ ڏين ٿا، جيڪي پنهنجي علائقي ۾ گهڻي گهرج وارا آهن.) هي آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو نيٽ ورڪ آهي، جنهن ۾ 112 ڪاليج آهن ۽ جيڪي 2.6 ملين کان وڌيڪ شاگردن کي خدمتون ڏين ٿا.

ڪيليفورنيا ڪيترين قابلِ ذڪر نجي يونيورسٽين جو به گهر آهي، جهڙوڪ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي (ڪيل ٽيڪ)، يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا، ڪليرمونٽ ڪاليجز، سانتا ڪلارا يونيورسٽي، لوئيولا ميري مائونٽ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف سان ڊياگو، يونيورسٽي آف سان فرانسسڪو، چيپمين يونيورسٽي، پيپرڊائن يونيورسٽي، اوڪسيڊينٽل ڪاليج، ۽ يونيورسٽي آف دي پيسفڪ—۽ ٻيا ڪيترائي نجي ڪاليج ۽ يونيورسٽيون، جن ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ خاص مقصد وارا ادارا پڻ شامل آهن. ڪيليفورنيا ۾ فنونِ لطيفه وارن ڪاليجن جي گهڻي گهڻائي آهي، جن ۾ ڪيليفورنيا ڪاليج آف دي آرٽس، ڪيليفورنيا انسٽيٽيوٽ آف دي آرٽس، سان فرانسسڪو آرٽ انسٽيٽيوٽ، آرٽ سينٽر ڪاليج آف ڊيزائن، ۽ اڪيڊمي آف آرٽ يونيورسٽي وغيره شامل آهن.

## معيشت

ڪيليفورنيا جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏين معيشتن مان شمار ٿئي ٿي.  تائين، مجموعي رياستي پيداوار (GSP) $4.172ٽرِلِين (في فرد $102,500) هئي، جيڪا آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڏي آهي. ڪيليفورنيا ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ ستين حصو پيدا ڪري ٿي.  تائين، ڪيليفورنيا جو نالي ماتر جي ڊي پي چار ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏو آهي. خريداري قوت برابري (PPP) جي لحاظ سان، اها اٺ ملڪن کانسواءِ باقي سڀني ملڪن کان وڏي آهي. ڪيليفورنيا جي معيشت آفريڪا ۽ آسٽريليا کان به وڏي آهي، ۽ ڏکڻ آمريڪا جي معيشت جي لڳ ڀڳ ويجهو آهي. رياست ۾ ڪُل، غير زرعي روزگار 16,677,800 هو  تائين، ۽ 966,224 آجر اداري موجود هئا. 2024 تائين، ڪيليفورنيا ۾ ''فارچون'' 500 جون 57 ڪمپنيون هيون، جيڪا ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. 2025 ۾ ڪيليفورنيا ۾ 465,101 نوان ڪاروبار قائم ٿيا، جيڪا ملڪ ۾ فلوريڊا کان پوءِ ٻي وڏي انگ آهي. 2025 تائين، رياست ۾ 4.3 ملين ننڍا ڪاروبار هئا، جيڪي ڪُل ڪاروبارن جو 99.8% بڻجن ٿا ۽ رياست جي افرادي قوت جو 47.4% روزگار مهيا ڪن ٿا. 

پورٽ آف لاس اينجلس ۽ پورٽ آف لانگ بيچ (جيڪي ترتيبوار آمريڪا جا سڀ کان وڏا ۽ ٻيا وڏا بندرگاهه آهن) گڏجي ڏکڻ ڪيليفورنيا ۾ عالمي فراهميءَ جي زنجير ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا، ۽ TEU حجم موجب آمريڪا ڏانهن ايندڙ لڳ ڀڳ 40% سڀئي درآمدون گڏجي کڻن ٿا. پورٽ آف اوڪلينڊ ۽ پورٽ آف هوينيمي آمريڪا ۾ سنڀاليل TEU جي لحاظ سان ترتيبوار 10هون ۽ 26هون نمبر وڏا بندرگاهه آهن.
ڪيليفورنيا ۾ روزگار جا پنج سڀ کان وڏا شعبا واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ حڪومت؛ پيشاورانه ۽ ڪاروباري خدمتون؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ ۽ وندر ۽ مهمان نوازي آهن. پيداوار (آئوٽ پُٽ) جي لحاظ سان پنج وڏا شعبا مالي خدمتون، پوءِ واپار، آمدورفت ۽ يوٽيلٽيز؛ تعليم ۽ صحت جون خدمتون؛ حڪومت؛ ۽ ٺاهه سازي (مينيوفيڪچرنگ) آهن. ڪيليفورنيا ۾ بيروزگاري جي شرح 5.3% هئي  تائين.
ڪيليفورنيا جي معيشت واپار تي ڀاڙيندي آهي، ۽ بين الاقوامي واپار ۽ لاڳاپيل ڪاروبار رياست جي معيشت جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو بڻجن ٿا، ۽ انهن جو حصو سندن جي ڊي پي جو 7% آهي؛ ڪيليفورنيا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ميڪسيڪو آهي. 2008 ۾، ڪيليفورنيا $144 ارب ماليت جا سامان برآمد ڪيا، جيڪي 2007 ۾ $134 ارب ۽ 2006 ۾ $127 ارب هئا. گاڏيون، ڪمپيوٽر ۽ اليڪٽرانڪ شيون ڪيليفورنيا جون مٿيون برآمدات آهن، جيڪي 2008 ۾ رياست جي ڪُل برآمدات جو 42% هيون؛ ۽ ڪيليفورنيا ۾ 50 کان وڌيڪ گاڏين جون ڪمپنيون ڪم ڪن ٿيون، جهڙوڪ ٽيسلا ۽ مزدا.

### زراعت

زراعت ڪيليفورنيا جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي. آمريڪا جي زراعت واري کاتي موجب، 2011 ۾ قيمت جي لحاظ کان ڪيليفورنيا جون ٽن سڀ کان وڏيون زرعي پيداوارون کير ۽ ڪريم، ڇلڪيل بادام، ۽ انگور هيون. گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ پوک سان لاڳاپيل وڪرو چار ڀيرا کان وڌيڪ وڌيو: 1974 ۾ $7.3 ارب کان 2004 ۾ لڳ ڀڳ $31 ارب تائين. هي واڌ ان هوندي به ٿي، جو انهي عرصي دوران پوک لاءِ وقف ڪيل زمين 15% گهٽجي وئي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي دائمي بي استحڪام جو شڪار رهي. في ايڪڙ وڪرو وڌڻ جا سبب فعال زرعي زمين جو وڌيڪ شدت سان استعمال ۽ فصلن جي پيداوار ۾ ٽيڪنالاجيءَ جون بهتريون آهن. 2008 ۾، ڪيليفورنيا جي 81,500 فارم ۽ رينچن $36.2 ارب ماليت جي زرعي پيداوار جي آمدني پيدا ڪئي. 2011 ۾، اهو انگ وڌي $43.5 ارب پيداوار آمدني تائين پهتو. زرعي شعبو رياست جي جي ڊي پي جو 2% بڻجي ٿو ۽ ڪُل افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 3% روزگار ڏئي ٿو.

### آمدني

2021 ۾ في فرد جي ڊي پي $85,546 هئي، جيڪا ملڪ ۾ چوٿين نمبر تي هئي. في فرد آمدني جا انگ علائقن ۽ پيشائن موجب گهڻو فرق رکن ٿا. سينٽرل ويلي سڀ کان وڌيڪ غريب علائقن مان آهي، جتي مهاجر زرعي مزدور گهٽ ۾ گهٽ اجوري کان به گهٽ ڪمائين ٿا. ڪانگريشنل ريسرچ سروس جي 2005 واري رپورٽ موجب، سان جواڪين ويلي کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ معاشي طور دٻيل علائقن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو هو، جيڪو اپالاچيا علائقي جي برابر ڄاتو ويو.
اضافي غربت ماپ (supplemental poverty measure) استعمال ڪندي، ڪيليفورنيا ۾ غربت جي شرح 23.5% آهي، جيڪا ملڪ ۾ ڪنهن به رياست جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. تنهن هوندي به، سرڪاري ماپ استعمال ڪندي 2017 تائين غربت جي شرح رڳو 13.3% هئي. ڪيترن سامونڊي شهرن ۾ آمريڪا جا سڀ کان امير في فرد علائقا پڻ شامل آهن. اتر ڪيليفورنيا ۾ اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبا، خاص طور سليڪون ويلي، سانتا ڪلارا ۽ سان ميٽيو ڪائونٽين ۾، ڊاٽ ڪام بَسٽ سبب آيل معاشي منديءَ کان پوءِ ٻيهر تيزي سان اڀريا.
2019 ۾، رياست ۾ 1,042,027 ملينئير گهريلو خاندان هئا، جيڪي ملڪ ۾ ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئا. 2010 ۾، ڪيليفورنيا جا رهواسي 754 جي سراسري ڪريڊٽ اسڪور سان رياستن ۾ پهرين نمبر تي هئا.


File:USA-World Nominal GDP.PNG|جيڪڏهن ڪيليفورنيا هڪ آزاد ملڪ هجي، ته ان جي مجموعي گهريلو پيداوار (نالي ماتر) دنيا ۾ پنجين نمبر تي اچي ها (2022).
File:California counties by GDP 2021.png|ڪيليفورنيا جون ڪائونٽيون جي ڊي پي موجب (2021)


### رياستي ماليات

رياستي خرچ 1998 ۾ $56 ارب کان وڌي 2011 ۾ $127 ارب ٿي ويا. ڪيليفورنيا ۾ في فرد بنياد تي ڀلائي (ويلفيئر) تي خرچ آمريڪي رياستن مان ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ ڀلائي تي ڪُل خرچ به سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪو $6.67 ارب آهي. جنوري 2011 ۾، ڪيليفورنيا جو ڪُل قرض گهٽ ۾ گهٽ $265 ارب هو. 27 جون 2013 تي، گورنر جيري برائون رياست لاءِ هڪ متوازن بجيٽ (ڪو به خسارو نه) تي صحي ڪئي، جيڪو ڏهاڪن ۾ پهريون هو؛ تنهن هوندي به، رياست جو قرض اڃا به $132 ارب رهيو.
2012 ۾ پروپوزيشن 30 ۽ 2016 ۾ پروپوزيشن 55 جي منظوريءَ کان پوءِ، ڪيليفورنيا هاڻي وڌ ۾ وڌ 13.3% حد تائين حاشيائي آمدني ٽيڪس شرح لاڳو ڪري ٿي، جنهن ۾ ڏهه ٽيڪس درجا (ٽيڪس بريڪٽ) آهن: هي شرح سڀ کان هيٺئين بريڪٽ ۾ سالياني فردي آمدني $0 تي 1% کان شروع ٿي، ۽ سالياني فردي آمدني $1,000,000 کان مٿي هجڻ تي 13.3% تائين پهچي ٿي (پر سڀ کان مٿيان بريڪٽ صرف عارضي آهن، جيستائين پروپوزيشن 55 2030 جي آخر ۾ ختم نه ٿي وڃي). جڏهن ته پروپوزيشن 30 رياست لاءِ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس 7.5% به لاڳو ڪيو هو، پر سيلز ٽيڪس ۾ هي واڌ پروپوزيشن 55 ذريعي وڌائي نه وئي ۽ 2017 ۾ گهٽ ۾ گهٽ رياستي سيلز ٽيڪس ٻيهر اڳئين شرح 7.25% تي موٽي آيو. مقامي حڪومتون هن گهٽ ۾ گهٽ شرح کان علاوه اضافي سيلز ٽيڪس پڻ لاڳو ڪري سگهن ٿيون ۽ لاڳو به ڪن ٿيون.
سڀ غير منقول ملڪيت تي هر سال ٽيڪس لاڳو ٿيندو آهي. پروپوزيشن 13 موجب ملڪيت ٽيڪس ۾ ساليانو واڌ وڌ ۾ وڌ 2% يا مهانگائي جي شرح (جيڪو به گهٽ هجي) تائين محدود (ڪيپ) آهي.

### توانائي

ڇاڪاڻ⁠تہ اهو آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي، تنهن ڪري ڪيليفورنيا ملڪ جي سڀ کان وڏن توانائي استعمال ڪندڙن مان هڪ آهي. رياست ۾ وسيع هائيڊرو-اليڪٽرڪ توانائي پيدا ڪرڻ جون سهولتون موجود آهن، پر ان جي باوجود، وهندڙ پاڻي رياست ۾ توانائي جو سڀ کان وڏو واحد استعمال آهي. پڻ، اوچي توانائي جي شرحن، بچت بابت حڪمن، سڀ کان وڏن آبادي مرڪزن ۾ نرم موسم، ۽ مضبوط ماحولياتي تحريڪ سبب، في فرد توانائي جو استعمال آمريڪي رياستن مان سڀ کان گهٽين مان هڪ آهي. بجليءَ جي گهڻي گهرج سبب، ڪيليفورنيا ٻين سڀني رياستن کان وڌيڪ بجلي درآمد ڪري ٿي، خاص ڪري پيسفڪ اتر اولهه وارن رياستن مان هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت ( Path 15 ۽ Path 66 ذريعي) ۽ ڏکڻ اولهه جي ريگستاني علائقن مان ڪوئلي ۽ قدرتي گئس تي هلندڙ پيداوار ( Path 46 ذريعي).
رياست جا خام تيل ۽ قدرتي گئس جا ذخيرا سينٽرل ويلي ۽ سامونڊي ڪناري سان گڏ واقع آهن، جن ۾ وڏو مڊوي-سن سيٽ آئل فيلڊ به شامل آهي. قدرتي گئس تي هلندڙ بجلي گهر عام طور تي رياست جي بجلي پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.

رياست جي مضبوط ماحولياتي تحريڪ جي نتيجي ۾، ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا ۾ سڀ کان جارحانه نئين/قابلِ تجديد توانائي جا هدف آهن. 2022 جو ڪلين انرجي، جابز ۽ افورڊيبليٽي ايڪٽ رياست کي پابند ڪري ٿو ته هو 2035 تائين پنهنجا آپريشن صاف، قابلِ تجديد توانائي وسيلن تي هلائي، ۽ ايس بي 1203 به سڀني ايجنسين لاءِ نيٽ-زيرو آپريشن حاصل ڪرڻ جي گهرج رکي ٿو. هن وقت، ڪيترائي شمسي پاور پلانٽ جهڙوڪ شمسي توانائي پيدا ڪندڙ نظام واري سهولت موهاوي ريگستان ۾ واقع آهي. ڪيليفورنيا جا هوا فارم ۾ الٽامونٽ پاس، سان گورگونيو پاس ۽ ٽيهاچا پي پاس شامل آهن. ٽيهاچا پي وارو علائقو اهو به آهي جتي ٽيهاچا پي انرجي اسٽوريج پروجيڪٽ واقع آهي. رياست ۾ ڪيترن ئي بندن وسيلي هائيڊرو اليڪٽرڪ طاقت پيدا ڪئي وڃي ٿي. اهو ممڪن هجي ها ته 2050 تائين ڪُل فراهمي کي 100% قابلِ تجديد توانائي تي آندو وڃي، جنهن ۾ گرمائش، ٿڌڪ ۽ آمدرفت به شامل هجي.

ڪيليفورنيا ۾ هڪ وڏو ائٽمي توانائي وارو بجلي گهر هلندڙ حالت ۾ آهي (ڊائبلو ڪينين). سان اونوفر ائٽمي پلانٽ 2013 ۾ بند ڪيو ويو. سان اونوفر ۾ 1,700 ٽن کان وڌيڪ تابڪاري فضلو ذخيرو ٿيل آهي، ۽ اهو سامونڊي ڪناري تي پيل آهي جتي اڳئين سونامين جو رڪارڊ موجود آهي. 1970ع جي ڏهاڪي جي آخر کان، ووٽرن نئين ائٽمي بجلي گهرن جي منظوري تي پابندي وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ تابڪاري فضلي جي ضايع ڪرڻ بابت خدشا هئا. اوڪلينڊ، برڪلي ۽ ڊيوس جهڙن ڪيترن ئي شهرن پاڻ کي ايٽمي توانائي کان پاڪ علائقو قرار ڏنو آهي.

## آمدرفت

#### شاهراهون
ڪيليفورنيا جو وسيع علائقو هڪ وسيع نظام وسيلي ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ ڪنٽرولڊ-ايڪسيز شاهراهون (فري وي)، محدود-ايڪسيز رستا (ايڪسپريس وي)، ۽ شاهراهون شامل آهن. ڪيليفورنيا پنهنجي ڪار ثقافت سبب مشهور آهي، جنهن ڪري هتي جي شهرن کي شديد ٽريفڪ جام جي شهرت حاصل آهي. رياستي رستن جي تعمير ۽ سار سنڀال ۽ سڄي رياست لاءِ آمدرفت جي منصوبه بندي بنيادي طور ڪيليفورنيا ٽرانسپورٽيشن کاتو جي ذميواري آهي، جنهن کي “ڪيل ٽرانس” سڏيو وڃي ٿو. رياست جي تيزي سان وڌندڙ آبادي ان جي سڀني آمدرفت نيٽ ورڪن تي دٻاءُ وجهي رهي آهي، ۽ ڪيليفورنيا وٽ آمريڪا جي سڀ کان خراب رستن مان ڪي آهن. ريزن فائونڊيشن جي رياستي شاهراه نظامن جي ڪارڪردگي بابت 19هين سالياني رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا جون شاهراهون ٽين نمبر تي بدترين آهن؛ ٻئي نمبر تي الاسڪا ۽ پهرئين نمبر تي روڊ آئلينڊ آهي.

هي رياست رستن جي تعمير ۾ اڳواڻ رهي آهي. رياست جي سڀ کان نمايان نشانين مان هڪ، گولڊن گيٽ پل، 1937 (کُلڻ جو سال) کان 1964 تائين دنيا ۾ مکيه اسپين جي لحاظ کان سڀ کان ڊگهي معلق پل هئي، جنهن جي ڊيگهه  هئي. پنهنجي نارنگي رنگ ۽ بي جا دلڪش نظارن سبب، هي شاهراه پل هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي ۽ پيادلن ۽ سائيڪلن لاءِ به کليل آهي. سان فرانسسڪو–اوڪلينڊ بي پل (عام طور “بي پل” سڏيو وڃي ٿو)، جيڪو 1936 ۾ مڪمل ٿيو، ٻه-ماڙ جوڙجڪ وسيلي روزانو لڳ ڀڳ 280,000 گاڏيون کڻي وڃي ٿو. ان جا ٻه حصا يربا بوينا ٻيٽ وٽ دنيا جي سڀ کان وڏي قطر واري آمدرفت سرنگ وسيلي ملن ٿا، جيڪا  ويڪر ۽  اوچائي رکي ٿي. آرويو سيڪو پارڪ وي، جيڪا لاس اينجلس کي پاساڊينا سان ڳنڍي ٿي، 1940 ۾ کولي وئي ۽ اولهه آمريڪا جي پهرين فري وي هئي. بعد ۾ ان کي ڏکڻ طرف لاس اينجلس جي مرڪز ۾ چار-سطحي انٽرچينج تائين وڌايو ويو، جنهن کي دنيا جو پهريون اسٽيڪ انٽرچينج سمجهيو وڃي ٿو.
ڪيليفورنيا هاءِ وي پيٽرول آمريڪا جي سڀ کان وڏي رياستي پوليس ايجنسي آهي، جنهن ۾ 10,000 کان وڌيڪ ملازم آهن. اهي ڪيليفورنيا جي رياستي سنڀال هيٺ شاهراهون ۽ رياستي ملڪيت تي پوليس جون خدمتون فراهم ڪن ٿا.
2021 جي آخر تائين، ڪيليفورنيا ۾ 30,610,058 ماڻهن وٽ ڪيليفورنيا موٽر گاڏيون کاتو پاران جاري ڪيل ڊرائيور لائسنس يا رياستي سڃاڻپ ڪارڊ هئا، ۽ ڪُل 36,229,205 رجسٽرڊ گاڏيون موجود هيون، جن ۾ 25,643,076 ڪارون، 853,368 موٽر سائيڪلون، 8,981,787 ٽرڪون ۽ ٽريلر، ۽ 121,716 ٻيون گاڏيون (تاريخي گاڏيون ۽ زرعي اوزار سميت) شامل هيون.

#### هوائي آمدرفت

لاس اينجلس بين الاقوامي هوائي اڏو ۽ سان فرانسسڪو بين الاقوامي هوائي اڏو پئسفڪ پار ۽ براعظمي هوائي آمدرفت لاءِ وڏا مرڪز آهن. سڄي رياست ۾ لڳ ڀڳ درجن کن اهم تجارتي هوائي اڏا ۽ ان کان وڌيڪ عام هوابازي جا هوائي اڏا موجود آهن.

#### ريلوي

شهرن وچ ريل سفر ايم ٽريڪ ڪيليفورنيا فراهم ڪري ٿي؛ ٽن رستن—ڪيپيٽل ڪوريڊور، پئسفڪ سرف لائنر ۽ گولڊ رنر—کي ڪيل ٽرانس پاران مالي مدد ملي ٿي. اهي خدمتون اتر اوڀر ڪوريڊور کان ٻاهر آمريڪا جون سڀ کان مصروف شهرن وچ ريل لائينون آهن، ۽ مسافرن جو انگ لڳاتار نوان رڪارڊ قائم ڪري رهيو آهي. خاص طور لاس اينجلس–سان فرانسسڪو رستي تي، هوائي سفر جي ڀيٽ ۾ اهي رستا وڌيڪ مقبول ٿي رهيا آهن. گڏيل ريپڊ ٽرانزٽ سب وي ۽ هلڪي ريل نيٽ ورڪ لاس اينجلس (لاس اينجلس ميٽرو ريل) ۽ سان فرانسسڪو (ميوڻي ميٽرو) ۾ موجود آهن. هلڪي ريل جا نظام سان هوزي، سان ڊياگو، سيڪريمينٽو ۽ اتر سان ڊياگو ڪائونٽي ۾ پڻ آهن. ان کان علاوه، مسافر ريل نيٽ ورڪ سان فرانسسڪو بي علائقو، گريٽر لاس اينجلس ۽ سان ڊياگو ڪائونٽي کي خدمت ڏين ٿا.
ڪيليفورنيا هاءِ اسپيڊ ريل اٿارٽي کي 1996 ۾ رياستي اسيمبلي پاران اختيار ڏنو ويو ته هو ڪيليفورنيا تيز رفتار ريل نظام جي منصوبه بندي ڪري. 2008 ۾ ڪيليفورنيا تجويز 1اي ووٽرن پاران منظور ڪئي وئي. تعمير جو پهريون مرحلو 2015 ۾ شروع ٿيو، ۽  ڊگهو پهريون حصو 2030 جي آخر تائين هلائڻ جو ارادو آهي. باقي نظام تي ڪم ۽ رٿابندي جاري آهي.

#### بسون
تقريبن سڀئي ڪائونٽيون بس لائينون هلائين ٿيون، ۽ ڪيترائي شهر پنهنجون شهري بس خدمتون هلائين ٿا. شهرن وچ بس سفر گري هائونڊ، ميگا بس ۽ ايم ٽريڪ ٿرو وي ذريعي مهيا ڪيو وڃي ٿو.

### پاڻي

ڪيليفورنيا جو پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڻي نظام دنيا جو سڀ کان وڏو پاڻي انتظامي نظام آهي، جيڪو هر سال  کان وڌيڪ پاڻي سنڀالي ٿو، ۽ ڇهن وڏن ايڪواڊڪٽ نظامن ۽ انفرااسٽرڪچر منصوبن تي ٻڌل آهي. ڪيليفورنيا ۾ پاڻي جو استعمال ۽ بچاءُ هڪ سياسي طور ورهايل مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رياست کي وقفي وقفي سان ڏڪار کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي زرعي شعبي ۽ شهري آبادي جي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم رکڻو پوي ٿو، خاص طور رياست جي خشڪ ڏاکڻي حصي ۾. پاڻي جي وسيع پيماني تي ٻيهر ورڇ پڻ ماحولياتي ڪارڪنن طرفان گهڻي تنقيد جو سبب بڻجي ٿي.
ڪيليفورنيا واٽر وارز، يعني لاس اينجلس ۽ اوونز ويلي وچ ۾ پاڻي جي حقن بابت تڪرار، مناسب پاڻي فراهمي حاصل ڪرڻ جي جدوجهد جي سڀ کان مشهور مثالن مان هڪ آهي. ڪيليفورنيا جي اڳوڻي گورنر آرنولڊ شوارزنيگر چيو:

## حڪومت ۽ سياست

### رياستي حڪومت

ڪيليفورنيا جي گاديءَ جو شهر سيڪرامينٽو آهي. رياست جي حڪومت ٽن شاخن ۾ ورهايل آهي: انتظامي شاخ، جنهن ۾ گورنر شامل آهي ۽ ٻيا آزاد چونڊيل آئيني عملدار؛ قانونسازي شاخ، جنهن ۾ اسيمبلي ۽ سينيٽ شامل آهن; ۽ عدالتي شاخ، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ ۽ هيٺيون عدالتون شامل آهن. رياست ۾ ڪيليفورنيا بيلٽ پروپوزيشن جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ووٽر سڌي طرح عوامي شروعات، ريفرنڊم، ريڪال چونڊ ۽ تصديق ذريعي شرڪت ڪن ٿا.
پروپوزيشن 14 کان اڳ، سياسي پارٽين کي اختيار هو ته هو بند پرائمري چونڊون ڪرائن يا اهڙيون پرائمري چونڊون جن ۾ صرف پارٽي ميمبر ۽ آزاد ووٽر ووٽ ڏين. 8 جون 2010 کان پوءِ، جڏهن پروپوزيشن 14 منظور ٿي، آمريڪي صدر ۽ ڪائونٽي مرڪزي ڪميٽي جي عهدن کان سواءِ، سڀني عهدن لاءِ اميدوار پرائمري بيلٽ تي پنهنجي پسنديده پارٽي سڃاڻپ سان ظاهر ٿين ٿا، پر اهي ان پارٽي جا سرڪاري اميدوار ناهن هوندا. پرائمري چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ وٺندڙ ٻه اميدوار عام چونڊ ۾ داخل ٿين ٿا، پارٽي سڃاڻپ کان سواءِ. جيڪڏهن خاص پرائمري چونڊ ۾ ڪو اميدوار 50٪ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪري، ته اهو سڌو چونڊجي وڃي ٿو ۽ عام چونڊ نه ٿيندي.

#### انتظامي شاخ

ڪيليفورنيا جي انتظامي شاخ ۾ گورنر ۽ ست ٻيا چونڊيل آئيني عملدار شامل آهن: ليفٽيننٽ گورنر، اٽارني جنرل، سيڪريٽري آف اسٽيٽ، اسٽيٽ ڪنٽرولر، اسٽيٽ ٽريزرر، انشورنس ڪمشنر، ۽ سرڪاري تعليم جو سپرنٽنڊنٽ. اهي چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا، ۽ صرف هڪ ڀيرو ٻيهر چونڊجي سگهن ٿا.
ڪيليفورنيا جا ڪيترائي رياستي ادارا جيڪي گورنر جي ڪيبينيٽ هيٺ آهن، انهن کي گڏ ڪري ڪيبينيٽ-سطح جون اهڙيون ايڪايون ٺاهيون ويون آهن جن کي حڪومتي عملدار “سُپر ايجنسيون” سڏين ٿا. اهي کاتا جيڪي سڌو ٻين آزاد چونڊيل عملدارن جي ماتحت آهن، اهي انهن سُپر ايجنسيَن کان الڳ طور ڪم ڪن ٿا.

#### قانونسازي شاخ

ڪيليفورنيا اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽر چار سالن جا مدو پورو ڪن ٿا ۽ اسيمبلي ميمبر ٻه سال. اسيمبلي ميمبرن تي ڇهن مدتن جي ٽرم لِمٽ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبرن تي ٽن مدتن جي مدت حد لاڳو ٿئي ٿي.

#### عدالتي شاخ

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام چٽي طرح انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل آهي پر ان ۾ اسپيني سول قانون جون ڪيتريون خاصيتون پڻ موجود آهن، جهڙوڪ گڏيل ملڪيت. ڪيليفورنيا جي جيلن جي آبادي 1980 ۾ 25,000 کان وڌي 2007 ۾ 170,000 کان مٿي ٿي وئي. موت جي سزا قانوني قسم جي سزا آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي “ڊيٿ رو” آبادي موجود آهي (حالانڪه اوڪلاهوما ۽ ٽيڪساس ۾ عملدرآمد گهڻو وڌيڪ ٿئي ٿو). ڪيليفورنيا 1976 کان وٺي 13 ڦاسيون ڏئي چڪي آهي، جن مان آخري 2006 ۾ ٿي.
ڪيليفورنيا جو عدالتي نظام آمريڪا ۾ سڀ کان وڏو آهي، جنهن ۾ ڪُل 1,600 جج آهن (جڏهن⁠تہ وفاقي نظام ۾ لڳ ڀڳ 840 آهن). سڀ کان مٿي ست ميمبرن تي مشتمل ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ آهي، جڏهن⁠تہ ڪيليفورنيا ڪورٽس آف اپيل بنيادي اپيلي عدالتن طور ڪم ڪن ٿيون ۽ ڪيليفورنيا سپيرير ڪورٽس بنيادي ٽرائل ڪورٽون آهن. سپريم ڪورٽ ۽ ڪورٽس آف اپيل جا جج گورنر مقرر ڪري ٿو، پر هر 12 سالن بعد ووٽرن جي برقرار رکڻ واري ووٽنگ جي تابع هوندا آهن.
رياست جي عدالتن جي نظام جي انتظاميه جڊيشل ڪائونسل جي قبضي هيٺ آهي، جنهن ۾ ڪيليفورنيا جي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس، 14 عدالتي عملدار، ڪيليفورنيا اسٽيٽ بار جا چار نمائندا، ۽ رياستي اسيمبلي ۽ سينيٽ مان هر هڪ ايوان جو هڪ ميمبر شامل هوندو آهي.
مالي سال 2020–2021 ۾، رياستي عدليه جي 2,000 عدالتي عملدارن ۽ 18,000 عدالتي شاخ جي ملازمن لڳ ڀڳ 4.4 ملين ڪيسن تي ڪارروائي ڪئي.

### مقامي حڪومت

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جيڪو سڄي رياست ۾ عوامي خدمتون سنڀالي ٿو. ٻين گهڻين رياستن وانگر، ڪيليفورنيا کي ڪائونٽين ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو انگ 58 آهي (جن ۾ سان فرانسسڪو پڻ شامل آهي) ۽ اهي پوري رياست تي پکڙيل آهن. گهڻا شهري علائقا شهر طور شامل ڪيا ويندا آهن. اسڪول ضلعا، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ٻيون ڪيترائي خدمتون، جهڙوڪ باهه کان بچاءُ ۽ پاڻي جي فراهمي، خاص طور غير شامل علائقن ۾، خاص ضلعا سنڀالين ٿا.

#### ڪائونٽيون

ڪيليفورنيا 58 ڪائونٽين ۾ ورهايل آهي. ڪيليفورنيا آئين جي آرٽيڪل 11، سيڪشن 1 موجب، اهي رياست جون قانوني ذيلي وحدتون آهن. ڪائونٽي حڪومت سڄي ڪائونٽي لاءِ اهڙيون خدمتون فراهم ڪري ٿي جهڙوڪ قانون لاڳو ڪرڻ، جيلون، چونڊون ۽ ووٽر رجسٽريشن، حياتياتي رڪارڊ، ملڪيت جي اسيسمينٽ ۽ رڪارڊ، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، عوامي صحت، صحت جي سار سنڀال، سماجي خدمتون، لائبريريون، ٻوڏ ڪنٽرول، باهه کان بچاءُ، جانورن جو ڪنٽرول، زرعي ضابطا، عمارتن جون جاچون، ايمبولينس خدمتون، ۽ تعليم کاتا جيڪي سڄي رياست ۾ معيارن جي سار سنڀال جا ذميوار هوندا آهن. ان کان علاوه، ڪائونٽي سڀني غير شامل علائقن لاءِ مقامي حڪومت طور پڻ ڪم ڪري ٿي. هر ڪائونٽي کي چونڊيل سپروايزرن جو بورڊ هلائي ٿو.

#### شهر ۽ ڳوٺ حڪومتون

ڪيليفورنيا ۾ شامل ڪيل شهر ۽ ڳوٺ يا ته چارٽر ميونسپالٽيون آهن يا عام-قانوني ميونسپالٽيون. عام-قانوني ميونسپالٽيون رياستي قانون جي بنياد تي وجود ۾ آيون آهن ۽ ان مطابق هلن ٿيون؛ جڏهن⁠تہ چارٽر ميونسپالٽيون پنهنجن شهر يا ڳوٺ جي چارٽرن تحت هلن ٿيون. 19هين صدي ۾ شامل ٿيل ميونسپالٽيون اڪثر چارٽر ميونسپالٽيون آهن. رياست جا سڀ ڏهه سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر چارٽر شهر آهن. گهڻا ننڍا شهر ڪائونسل–منيجر نظام رکن ٿا، جتي چونڊيل سٽي ڪائونسل هڪ سٽي منيجر مقرر ڪري ٿي جيڪو شهر جي ڪارروائين جي نگراني ڪري ٿو. ڪجهه وڏن شهرن ۾ سڌي طرح چونڊيل ميئر هوندو آهي جيڪو شهر حڪومت جي نگراني ڪندو آهي. ڪيترن ڪائونسل–منيجر شهرن ۾ سٽي ڪائونسل پنهنجن ميمبرن مان هڪ کي ميئر چونڊي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن ڪائونسل ميمبرن ۾ باري باري؛ پر اهڙي ميئر جي عهدي جو ڪردار گهڻو ڪري رسمي هوندو آهي. سان فرانسسڪو جي حڪومت ڪيليفورنيا ۾ واحد گڏيل شهر-ڪائونٽي آهي، جتي شهر ۽ ڪائونٽي حڪومتون گڏ ٿي هڪ ئي اختيار واري نظام ۾ ضم ٿيل آهن.

#### اسڪول ضلعا ۽ خاص ضلعا

لڳ ڀڳ 1,102 اسڪول ضلعا، جيڪي شهرن ۽ ڪائونٽين کان آزاد آهن، ڪيليفورنيا جي عوامي تعليم سنڀالين ٿا. ڪيليفورنيا جا اسڪول ضلعا ابتدائي ضلعا، هاءِ اسڪول ضلعا، گڏيل ضلعا (ابتدائي ۽ هاءِ اسڪول گڏ)، يا ڪميونٽي ڪاليج ضلعا ٿي سگهن ٿا.
ڪيليفورنيا ۾ لڳ ڀڳ 3,400 خاص ضلعا آهن. خاص ضلعو، جيڪو ڪيليفورنيا گورنمينٽ ڪوڊ § 16271(d) تحت “رياست جي اهڙي ايجنسي جيڪا محدود حدن اندر مقامي سطح تي سرڪاري يا ملڪيت-لاڳاپيل ڪمن جي انجام لاءِ قائم هجي” طور بيان ٿيل آهي، هڪ مقرر ٿيل جاگرافيائي علائقي ۾ محدود خدمتون مهيا ڪري ٿو. خاص ضلعي جو علائقو ڪيترن شهرن يا ڪائونٽين تي پکڙيل ٿي سگهي ٿو، يا هڪ ئي ڪائونٽي جي صرف هڪ حصي تي مشتمل ٿي سگهي ٿو. ڪيليفورنيا جا گهڻا خاص ضلعا “واحد مقصد” هوندا آهن، ۽ هڪ ئي خدمت فراهم ڪندا آهن.

### وفاقي نمائندگي

ڪيليفورنيا رياست آمريڪي ايوانِ نمائندگان ڏانهن 52 ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي ڪانگريسي وفد آهي. نتيجي طور، ڪيليفورنيا وٽ قومي صدارتي چونڊن ۾ سڀ کان وڌيڪ اليڪٽرل ووٽ پڻ آهن، جن جو انگ 54 آهي. ايوانِ نمائندگان جو اڳوڻو اسپيڪر ڪيليفورنيا جي 20هين ضلعي جو نمائندو ڪيڦن مڪارتھي آهي.
ڪيليفورنيا جي نمائندگي آمريڪي سينيٽ ۾ ايليڪس پيڊيلا ۽ ايڊم شِف ڪن ٿا.
2025 ٽيڪساس ريڊسٽرڪٽنگ جي جواب ۾، گورنر نيوزوم آگسٽ 2025 ۾ ڪيليفورنيا پروپوزيشن 50 لاءِ قانونسازي منظوري حاصل ڪئي، جنهن تحت رياست جا ڪانگريسي ضلعا ٻيهر ترتيب ڏنا وڃن ها. ووٽرن 64.4٪ سان هن پروپوزيشن کي منظور ڪيو، جنهن سان 2026 وچ-مدتي چونڊن لاءِ ڊيموڪريٽڪ پارٽي کي وڌ ۾ وڌ پنج سيٽون وڌيڪ ملي سگهن ٿيون.

### هٿياربند فوجون

ڪيليفورنيا ۾، ، آمريڪي دفاع کاتو وٽ ڪُل 117,806 فعال ڊيوٽي فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 نيوي جا سيلر يا ميرين هئا، 18,339 هوائي فوج جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 فوج جا سولجر هئا، جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 ريزرو ۽ گارڊ اهلڪار پڻ هئا.
2010 ۾، لاس اينجلس ڪائونٽي آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا. بهرحال، ، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي فوجي خدمت جا 2,569,340 ويٽرن هئا.
، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو ٻي عالمي جنگ کان اڳ خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ، سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو (مليشيا)، ۽ ڪيڊٽ ڪور تي مشتمل آهن.

#### قانونسازي شاخ

ڪيليفورنيا جي اسٽيٽ ليجسليچر ۾ 40 ميمبرن تي مشتمل سينيٽ ۽ 80 ميمبرن تي مشتمل اسيمبلي شامل آهي. سينيٽرن جو مدو چار سال ۽ اسيمبلي ميمبرن جو مدو ٻه سال هوندو آهي. اسيمبلي ميمبر ڇهن مدتن تائين، جڏهن⁠تہ سينيٽ ميمبر ٽن مدتن تائين محدود آهن.

#### عدالتي شاخ

ڪيليفورنيا جو قانوني نظام بنيادي طور انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل آهي، پر ان ۾ اسپيني سول قانون جون ڪيتريون خاصيتون پڻ شامل آهن. موت جي سزا قانوني آهي، ۽ رياست ۾ ملڪ جي سڀ کان وڏي ڊيٿ رو آبادي موجود آهي. 1976 کان وٺي 2006 تائين رياست ۾ 13 سزائون عمل ۾ آنديون ويون.

### مقامي حڪومت

ڪيليفورنيا ۾ مقامي حڪومت جو هڪ وسيع نظام آهي، جنهن ۾ 58 ڪائونٽيون شامل آهن. گهڻا شهري علائقا شهر طور شامل آهن، جڏهن⁠تہ تعليم جو انتظام اسڪول ضلعو سنڀالي ٿو. ڪيترائي ٻيا خدمتون خاص مقصد ضلعا فراهم ڪن ٿا.

### وفاقي نمائندگي

ڪيليفورنيا آمريڪي ايوانِ نمائندگان ڏانهن 52 ميمبر موڪلي ٿي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي رياستي وفد آهي. رياست کي صدارتي چونڊن ۾ 54 اليڪٽرل ووٽ حاصل آهن. ڪيليفورنيا کي آمريڪي سينيٽ ۾ ايليڪس پيڊيلا ۽ ايڊم شِف نمائندگي ڪن ٿا.

### هٿياربند فوجون

ڪيليفورنيا ۾، ، آمريڪي دفاع کاتو وٽ ڪُل 117,806 فعال ڊيوٽي فوجي اهلڪار هئا، جن مان 88,370 نيوي جا سيلر يا ميرين هئا، 18,339 هوائي فوج جا ايئرمن هئا، ۽ 11,097 فوج جا سولجر هئا؛ جڏهن⁠تہ دفاع کاتي جا 61,365 شهري ملازم هئا. ان کان علاوه، ڪيليفورنيا ۾ ڪُل 57,792 ريزرو ۽ گارڊ اهلڪار پڻ هئا.
2010 ۾، لاس اينجلس ڪائونٽي آمريڪا ۾ ڪائونٽي جي لحاظ کان فوجي ڀرتين جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي، جتي 1,437 ماڻهو فوج ۾ شامل ٿيا. بهرحال، ، ڪيليفورنيا وارا آبادي جي تناسب سان فوج ۾ نسبتاً گهٽ نمائندگي رکندا هئا.
2000 ۾، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪي فوجي خدمت جا 2,569,340 ويٽرن هئا. ، ڪيليفورنيا ۾ 1,942,775 ويٽرن رهندا هئا، جن مان 1,457,875 هٿياربند تڪرارن واري دور ۾ خدمت ڪئي، ۽ چار هزار کان ٿورا وڌيڪ ماڻهو ٻي عالمي جنگ کان اڳ خدمت ڪئي (هن گروهه جي آبادي ڪنهن به رياست کان وڌيڪ هئي).
ڪيليفورنيا جون فوجي قوتون آرمي ۽ ايئر نيشنل گارڊ، سامونڊي ۽ رياستي فوجي ريزرو (مليشيا)، ۽ ڪيڊٽ ڪور تي مشتمل آهن.

### سياست

ڪيليفورنيا جي سياسي ثقافت ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ ڪافي نرالي سمجهي ويندي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي رجحان قائم ڪندڙ به چيو ويندو آهي. سماجي ۽ ثقافتي قدرن ۽ قومي سياست ۾، ڪيليفورنيا وارن کي ٻين آمريڪين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لبرل سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي اندروني رياستن ۾ رهن ٿا. 2016 واري آمريڪي صدارتي چونڊ ۾، ڪيليفورنيا ۾ ڊيموڪريٽڪ ووٽن جو سيڪڙو ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا ۽ هوائي کان پوءِ ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڏو هو. 2020 واري آمريڪي صدارتي چونڊ ۾، اهو ڊي سي، ورمونٽ، ميساچوسٽس، ميريلينڊ ۽ هوائي کان پوءِ ڇهون نمبر هو. ڪوڪ پوليٽيڪل رپورٽ موجب، ڪيليفورنيا ۾ آمريڪا جي 15 سڀ کان وڌيڪ ڊيموڪريٽڪ ڪانگريس ضلعن مان 5 شامل آهن.
ڪيليفورنيا ٻي رياست هئي جنهن پنهنجي رياستي گورنر کي واپس گهرايو؛ اهو اسقاطِ حمل کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست هئي؛ ۽ اها واحد رياست هئي جنهن ووٽ ذريعي ٻن ڀيرن هم جنس جوڙن لاءِ شادي تي پابندي لڳائي (جنهن ۾ 2008 ۾ پروپوزيشن 8 به شامل آهي). ووٽرن 2004 ۾ پروپوزيشن 71 به منظور ڪئي ته جيئن اسٽيم سيل تحقيق لاءِ فنڊ مهيا ڪيو وڃي، جنهن سان ڪيليفورنيا اسٽيم سيل تحقيق کي قانوني بڻائڻ واري ٻي رياست بڻجي وئي؛ ۽ 2010 ۾ پروپوزيشن 14 منظور ڪئي وئي جنهن رياست جي پرائمري چونڊ واري عمل کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. ڪيليفورنيا ۾ پاڻيءَ جي حقن بابت تڪرار به ٿيا آهن؛ ۽ هڪ ٽيڪس بغاوت به ٿي، جيڪا 1978 ۾ پروپوزيشن 13 جي منظوري تي ختم ٿي، جنهن رياست جي ملڪيت ٽيڪسن تي حد مقرر ڪئي. ڪيليفورنيا جي ووٽرن ڪيترين ئي ڀيرن مثبت امتيازي ڪارروائي کي رد ڪيو آهي، ۽ تازو نومبر 2020 ۾ به ان کي رد ڪيو ويو.
رياست جو رجحان ڊيموڪريٽڪ پارٽي ڏانهن ۽ ريپبلڪن پارٽي کان پري ٿيڻ جو رجحان رياستي چونڊن ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 1899 کان 1939 تائين ڪيليفورنيا ۾ صرف ريپبلڪن گورنر رهيا. 1990 کان پوءِ، ڪيليفورنيا عام طور تي وفاقي، رياستي ۽ مڪاني عهدن لاءِ ڊيموڪريٽڪ اميدوار چونڊيندو رهيو آهي، جنهن ۾ موجوده گورنر گيۡون نيوزوم به شامل آهي؛ البت رياست ريپبلڪن گورنر به چونڊيا آهن، پر ڪيليفورنيا جا ڪيترائي ريپبلڪن گورنر (جهڙوڪ آرنلڊ شوارزنيگر) اڪثر اعتدال پسند ريپبلڪن ۽ قومي پارٽي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مرڪزي سمجهيا ويندا آهن.

ڪيتريون سياسي تحريڪون ڪيليفورنيا جي آزادي لاءِ پڻ وڪالت ڪنديون رهيون آهن. ڪيليفورنيا نيشنل پارٽي ۽ ڪيليفورنيا فريڊم ڪوئليشن ٻئي ترقي پسندي ۽ شهري قومپرستي جي بنيادن تي ڪيليفورنيا جي آزادي جي حمايت ڪن ٿا. يس ڪيليفورنيا تحريڪ 2019 لاءِ بيلٽ انيشئيٽو ذريعي آزاديءَ بابت ريفرنڊم منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ ان کي ملتوي ڪيو ويو.
ڊيموڪريٽن وٽ رياستي اسيمبلي جي ٻنهي ايوانن ۾ به سپر اڪثريت آهي. اسيمبلي ۾ 62 ڊيموڪريٽ ۽ 18 ريپبلڪن آهن؛ ۽ سينيٽ ۾ 32 ڊيموڪريٽ ۽ 8 ريپبلڪن آهن.
1952 واري آمريڪي صدارتي چونڊ کان 1988 واري آمريڪي صدارتي چونڊ تائين، ڪيليفورنيا ريپبلڪن لاڙو رکندڙ رياست هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽي 10 مان 9 چونڊن ۾ رياست جا اليڪٽرل ووٽ کڻي وئي، ۽ رڳو 1964 واري آمريڪي صدارتي چونڊ استثنا هئي. ڏکڻ ڪيليفورنيا جا ريپبلڪن رچرڊ نڪسن ۽ رونالڊ ريگن ٻئي ٻه ڀيرا آمريڪا جا 37هين ۽ 40هين صدر چونڊيا ويا. بهرحال، ڊيموڪريٽن گذريل اٺ چونڊن ۾ 1992 کان شروع ٿيندي، ڪيليفورنيا جا سڀ اليڪٽرل ووٽ کٽيا آهن.
آمريڪي هائوس ۾، 2007 ۾ 110هين آمريڪي ڪانگريس دوران ڪيليفورنيا جي وفد ۾ ڊيموڪريٽن کي 34–19 جي برتري حاصل هئي. گيريمئنڊرنگ سبب، ڪيليفورنيا جا ضلعا اڪثر هڪ يا ٻي پارٽي جي غلبي هيٺ هوندا هئا، ۽ ٿورا ضلعا مقابلي وارا سمجهيا ويندا هئا. 2008 ۾، ڪيليفورنيا وارن پروپوزيشن 20 منظور ڪئي ته جيئن 14 رڪنن تي مشتمل هڪ آزاد شهري ڪميشن کي مقامي سياستدانن ۽ ڪانگريس ٻنهي لاءِ ضلعا ٻيهر ٺاهڻ جو اختيار ملي. 2012 جي چونڊن کان پوءِ، جڏهن نئون نظام لاڳو ٿيو، ڊيموڪريٽن چار سيٽون وڌايون ۽ وفد ۾ 38–15 جي اڪثريت برقرار رکي. 2018 جي وچ مدتي چونڊن کان پوءِ، ڊيموڪريٽن ڪيليفورنيا ۾ 53 مان 46 هائوس سيٽون کٽيون، ۽ ريپبلڪن وٽ ست سيٽون رهيون.

عام طور تي، ڊيموڪريٽن جي طاقت آباديءَ وارن ساحلي علائقن ۾ مرڪوز آهي، جهڙوڪ لاس اينجلس ميٽروپوليٽن ايريا ۽ سان فرانسسڪو بي ايريا. ريپبلڪن طاقت اڃا تائين رياست جي اوڀر وارن حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. اورينج ڪائونٽي 2016 ۽ 2018 جي چونڊن تائين گهڻو ڪري ريپبلڪن رهيو، پر انهن چونڊن ۾ ڪائونٽي جي اڪثريتي ووٽ ڊيموڪريٽڪ اميدوارن کي پيا. هڪ مطالعي موجب برڪلي، اوڪلينڊ، انگل ووڊ ۽ سان فرانسسڪو آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ لبرل شهرن ۾ شامل هئا؛ ۽ بيڪرزفيلڊ، اورينج، ايسڪنڊيڊو، گارڊن گروو ۽ سِمي ويلي 20 سڀ کان وڌيڪ قدامت پسند شهرن ۾ شامل هئا.
آڪٽوبر 2022 ۾، ووٽ ڏيڻ جا اهل 26,876,800 ماڻهن مان 21,940,274 ماڻهو ووٽر طور رجسٽرڊ هئا. رجسٽرڊ ماڻهن ۾، ٽن وڏن گروهن ۾ ڊيموڪريٽ (10,283,258)، ريپبلڪن (5,232,094)، ۽ پارٽي کان سواءِ ترجيح (4,943,696) شامل هئا.
ڪيليفورنيا ۾ موت جي سزا برقرار آهي، پر 2006 کان پوءِ ان جو استعمال نه ٿيو آهي.

### پرڏيهي لاڳاپا

ڪيليفورنيا ڪميشن آف دي ڪيليفورنياس جو رڪن آهي، جيڪو ٽن ڌرين تي ٻڌل سهڪار وارو فورم آهي، جنهن ۾ آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۽ ميڪسيڪو جون رياستون باخا ڪيليفورنيا ۽ باخا ڪيليفورنيا سور شامل آهن.

;جڙيل علائقا
ڪيليفورنيا وٽ علائقي جي ٽوئننگ جا انتظام هيٺين سان آهن:
* ڪاتالونيا،  اسپين جي خودمختيار برادري
* البرٽا،  ڪينيڊا جو صوبو
* جيجو،  ڏکڻ ڪوريا جو صوبو
* گوانگڊونگ، چين جو صوبو

## وڌيڪ پڙهو

* 
* 
* Hart, James D. *ڪيليفورنيا جو رهنما ڪتاب* (ٻيو ايڊيشن، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1987)، 610 صفحا؛ 3000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔
* Matthews, Glenna. *سول وار دوران سونهري رياست: ٿامس اسٽار ڪنگ، ريپبلڪن پارٽي، ۽ جديد ڪيليفورنيا جي جنم*. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2012۔
* 
* 
* Pitt, Leonard. *لاس اينجلس A کان Z تائين: شهر ۽ ڪائونٽي جي انسائيڪلوپيڊيا*. (يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1997) 625 صفحا؛ 2000 موضوعن تي جامع انسائيڪلوپيڊڪ احاطو؛ آن لائن موجود ناهي۔

## حوالا

زمرو:ڪيليفورنيا
زمرو:اولهائين آمريڪا
زمرو:اولهائين آمريڪا جون رياستون
زمرو:اولهائين آمريڪا جون پئسفڪ رياستون
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون