وحيدالدين خان

**وحيدالدين خان**  (جنم: 1 جنوري 1925ع ۽ وفات: 21 اپريل 2021ع)، جنھن کي مولانا جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو ھو، انڊيا جو ھڪ مسلمان مفڪر ۽ امن جو داعي ھو. ھن قرآن جو تفسير تذڪر القرآن جي نالي سان لکيو، جنھن سبب ھن کي مقبوليت ملي، ھن تفسير جو انگريزيءَ ۾ پڻ ترجمو ڪيو. ھن جو شمار دنيا جي 500 سڀ کان وڌيڪ بااثر مسلمانن ۾ ٿيندو ھو. ھي سينٽر فار پيس اينڊ اسپرچيولٽي جو باني ھو، ھن 1993ع تي ھندوستاني مسلمانن کي بابري مسجد مٿان دعويدار رھڻ جو پڻ چيو.  کيس سوويت يونين جي صدر ميخائيل گورباچوف طرفان ڊميئرگس امن وارو بين الاقوامي ايوارڊ ڏنو ويو. جنوري 2000 ۾ کيس انڊيا جو سڀ کان وڏو شھري اعزاز پدم ڀوشن پڻ مليو ان کان سواءِ کيس مدر ٽريسا پاران نيشنل سٽيزن ايوارڊ ۽ 2009 ۾ کيس راجيو گانڌي نيشنل سدڀون ايوارڊ سان نوازيو ويو. جنوري 2021ع ۾ کيس ڀارت جو ٻيون وڏو شھري اعزاز پدم وڀوشن ڏنو ويو.. سندس موت دھلي ۾ 96 سالن جي عمر ۾ ڪووڊ 19 جي ڪري ٿيو.

## ابتدائي زندگي
وحيدالدين خان جي پيدائش 1925ع ۾ انڊيا جي رياست اتر پرديش جي ضلعي اعظم ڳڙھ ۾ واقع بڌاريا  نالي ڳوٺ ۾ ٿي. سندس والد جو نالو فريدالدين ھو, جيڪو 1929ع ۾ وفات ڪري ويو. جنھن بعد سندس پرورش والدہ زيب النساء خاتون ڪئي ۽ سندس تعليم جو بندوبست سندس چاچي صوفي عبدالحميد خان ڪيو. ھن 1938ع ۾ ابتدائي تعليم جي شروعات اعظم ڳڙھ ضلعي جي ھڪ شھر سرائي مير جي مدرسة الاصلاحي کان ڪئي. ھن اتي 6 سالن تائين تعليم حاصل ڪئي ۽ 1944ع ۾ کيس سند ملي. مدرسي مان فارغ ٿيڻ بعد سندس ڀاء کيس پاڻ سان خانداني ڌنڌي ۾ شامل ٿيڻ جي صلاح ڏني، پر ھن محسوس ڪيو تہ سندس تعليم انگريزي ۽ جديد سائنسي علمن کان سواءِ اڻپوري ھئي، ان ڪري هن انگريزي سکي ۽ بي شمار ڪتابن جو مطالعو ڪيو. صبح جو لائبريري ويندو ھو ۽ شام جو لائبريري بند ٿيڻ تائين پڙھندو رھندو ھو. ھن کي اردو، انگريزي، فارسي، عربي ۽ ھندي ٻولين ۾ عبور حاصل هو.

## جماعت اسلامي

1949ع ۾ وحيدالدين، مولانا ابوالاعلي مودودي کان متاثر ٿي جماعت اسلامي ۾ شامل ٿيو، ٿوري ئي عرصي ۾ ھن جو شمار جماعت اسلامي جي اعلي اڳواڻن ۾ ٿيڻ لڳو ۽ ھن کي جماعت اسلامي جي مرڪزي ڪاميٽي جو رڪن پڻ بڻاي ويو. ھي جماعت اسلامي جي رسالي لاءِ پڻ لکندو رھندو ھو، پر ڪجهہ سالن ۾ ھن کي جماعت جي ديني تصور ۾ خاميون نظر آيون جنھن جو اظھار ھن پنھنجي ڪتاب تعبير جي غلطي ۾ ڪيو آهي. ان ڪتاب ۾ ھن جماعت اسلامي ۽ ان جي باني جي لاء سخت زبان استعمال ڪئي، جنهن جو کيس جماعت اسلامي طرفان پڻ شدت سان جواب مليو. جماعت اسلامي ڇڏڻ بعد ھي کوڙ سال تبليغي جماعت جو حصو بہ رھيو ۽ بعد ۾ 1975ع ۾ ھن انفرادي حيثيت ۾ اسلام جي دعوت ۽ علمي ڪم شروع ڪيو.

## خدمتون
وحيدالدين خان 2 اپريل 2015ع تي سينٽر فار پيس اينڊ اسپرچيولٽي ۾ ھڪ ذيلي اداري قران فائونڊيشن جو بنياد وڌو. ھن فائونڊيشن جو مقصد ھو تہ قرآن سميت ٻين اسلامي ادب جي ڪمن جو ترجمو ڪري انھن کي دنيا سامھون پيش ڪجي. جيئن دنيا جا ماڻھو اسلام جي اصل فڪر کي جيئن جو تيئن سمجھي سگھن. 

ان کان اڳ 1970ع تي ھن نئين دھلي ۾ اسلامڪ سينٽر جو بنياد پڻ وڌو ھو.
 ھن 2001ع تي سينٽر فار پيس اينڊ اسپرچيولٽي جو بنياد وڌو.

ھن 'مولانا وحيدالدين خان امن فائونڊيشن' جو بنياد پڻ وڌو.

## نظريا ۽ خيال
### اسلام امن جو نظريو
مولانا پنهنجي ڪتاب امن جو نظريو  ۾ لکي ٿو تہ تاريخ امن جي مبلغن سان ڀري پئي آهي. ھن مطابق صدين ۾ لفظ *امن* اصل تت تحت ڪوبہ انقلاب نه آيو آهي. هو لکي ٿو ته امن قائم ڪرڻ لاءِ انسان جو صبر ڪرڻ ۽ پرامن رھڻ جي خواھش ڪافي ناھي، پر انسان کي هڪ اهڙي نظريي جي ضرورت آهي جيڪا کيس شعوري سطح تي ان ضرورت جو احساس ڏياري تہ هو هر وقت امن کي قائم رکي. خان جي مطابق، هي نظريو اسلام ۾ پاران پيش ڪيل نظريو آهي.

### حديبيہ ماڊل: انصاف کان اڳ امن
مولانا پنھنجي ڪتاب امن جو پيغمبر ، ۾ ان ڳالھ جي مخالفت ڪري ٿو تہ *انصاف کان سواءِ امن، امن نٿو رھي*، ھي حديبيہ ٺاھ جو مثال ڏيندي چئي ٿو تہ توڙي جو اھو ٺاھہ ناانصافي تي ٻڌل ھو، پر محمد ان کي قبول ڪيو، جيئن 10 سال جنگ کان بچي سگهجي ۽ اھو ئي سبب ھو جو اسلام جو ڦھلاءُ وڌيڪ ٿيو. ھن مطابق انصاف امن کان پوءِ ايندو آھي نہ ڪي اھو چئجي تہ انصاف کان سواءِ امن جي ڪا حيثيت ناھي.

### اسلام جي سياسي تشريح کي رد ڪرڻ
وحيدالدين مودودي جي اسلامي نظرين جو هڪ نقاد بڻجي اڀريو، ھن مودودي جي سياسي نظرين کي اسلامي نہ پر رجعت پسند قرار ڏنو.ھن جي نظر ۾، مودودي سياست کي اسلامي سرگرمين جو مرڪز سمجهي رهيو هو، جڏهن تہ اسلام جو سڄو دارومدار توحيد تي آهي، ۽ ھن مطابق توحيد کي سڀني اسلامي سرگرمين جو مرڪز هجڻ گهرجي نہ ڪي سياست کي.ھن جو فڪر اسلام جي سياسي تشريح کي ختم ڪرڻ هو.

ھي دعويٰ ڪري ٿو تہ فرقيوار مسلم عقيدا ۽ عمل مستند اسلام جي خلاف آهن، قرآن جو حوالو ڏيندي چيو ته ”خدا دنيا جو رب“ آهي ۽ محمد ”سڀني انسانن لاءِ رحمت“ آهي. ھن جو موقف آهي ته اهي قرآني حوالا ظاهر ڪن ٿا تہ خدا ۽ محمد صرف مسلمانن لاءِ اهم نہ آهن. ان ڪري اسلامي رياست جي اڏاوت جي ذريعي امت مسلمہ جو فائدو ڳولڻ قرآن جي اصل پيغامن جي خلاف آھي.

### سياسي اسٽيٽس ڪو جو حامي
وحيدالدين خان مطابق سياسي جوڙجڪ، يا تقسيم وغيرہ کي جيئن جو تيئن قائم رھڻ ڏجي، جنھن کي سياسي اصطلاح ۾ *[[اسٽيٽس ڪو]] * چيو ويندو آھي، ھن مطابق اسلام ۾ سياست جي حوالي سان صحيح رويو ”سياسي اسٽيٽس ڪوازم“ آهي. ھن مطابق سياسي محاذ آرائي تي توانائي ضايع ڪرڻ بجاءِ ٻين فائديمند نظرين ڏي ڌيان ڏجي، ھن مطابق اسلام اسان کي سيکاري ٿو تہ "سياست ئي انساني سرگرمين جو واحد يا اهم شعبو ناهي، ڪم جا ٻيا به ڪيترائي اهم شعبا آهن، جهڙوڪ تعليم، ڪاروبار، صنعت، سماجي سڌارا، علمي سکيا، سائنسي تحقيق وغيره." ھن اسٽيٽس ڪو کان سواءِ ”سياسي تحريڪن“ کان پاسو ڪرڻ واري اصول تي پڻ زور ڏنو آھي، ھن ان بدران، تعليم، سائنس ۽ ڪاروبار تي عملي ڌيان ڏيڻ کي اوليت ڏني آھي.

### خودڪش بم ڌماڪن کي رد ڪرڻ
وحيدالدين خان، خودڪش بم ڌماڪن جي خلاف ھو، ۽ انھن کي شھيد مڃڻ جي پڻ خلافف ھو، ھن مطابق ڪو بہ ماڻھو پاڻ کي ماري، اھو شھيد ناھي. انھي حوالي سان ھو سورة انفال (قرآن جي اٺين سورت) جي روشني ۾ پنھنجي تفسير اندر، وضاحت ڪندي لکي ٿو تہ ھن سورت ۾ "طاقت جي مظاهري" جو مطلب دفاع ۽ جنگ کان بچڻ لاءِ طاقت گڏ ڪرڻ آھي، نہ ڪي حملاآور ٿيڻ لاءِ.

### خدا جو وجود
وحيدالدين خان مطابق خدا جي وجود ۾ يقين ڪرڻ جا سائنسي بنياد آهن، پر ماڻهو عام طور تي انھي بنياد کي دريافت ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي ويندا آهن. ھن مطابق ماڻھن اھڙا خدا کي ڳولڻ جا اھڙا جڙتو سائنسي اصول جوڙيا آھن، جيڪي ڪنھن بہ معني ۾ سائنسي ناھن، ھن مطابق ماڻھو خدا جو مشاھدو ڪرڻ چاھين ٿا، پر اھا ڪو سائنسي اصول ناھي، پنھنجي ڪتاب خدا اڀري ٿو  ۾ دعوا ڪري ٿو تہ جيڪڏھن درست سائنسي اصول لاڳو ڪجن تہ خدا کي ان ذريعي ثابت ڪري سگهجي ٿو.

### مسلمان ۽ سائنسي، سيڪيولر تعليم
پنهنجي ھڪ مقالي ”مسلمان ۽ سائنسي تعليم“ ۾ ھي ان منفي تاثر کي رد ڪري ٿو تہ اسلام مسلمانن کي سائنسي تعليم حاصل ڪرڻ کان روڪي ٿو يا ان جي حوصلا افزائي لاءِ ڪجهه به نٿو ڪري. ھي دليل ڏئي ٿو ته قرآن جي بيشمار آيتن ۽ محمد جا ڪيترائي قول نقل ڪري سگهجن ٿا جيڪي واضح طور تي پنهنجن پڙهندڙن کي زمين ۽ آسمان جي اسرارن جي کوجنا جي تلقين ڪن ٿا.

## چونڊ لکڻيون
وحيدالدين  اسلام، پيغمبري حڪمت، گھڻ نسلي سماج ۾ روحانيت ۽ باھمي بقا سان گڏوگڏ  سيڪيولرزم ۽ جديديت سان اسلام تعلق جي موضوعن تي 200 کان وڌيڪَ ڪتاب لکيا
### چونڊ ڪتاب
وحيدالدين خان پنهنجو پهريون ڪتاب 1955ع ۾ شايع ڪيو، جنهن جو نالو ”نئين احد ڪي دروازي پر“ آهي. ان کانپوءِ، علم جدِد ڪا چيلنج (اسلام ۽ جديد چئلينجز) جيڪو گوڊ آريسز جي نالي سان شايع ٿيو. سندس ڪتاب الاسلام   نالي سان شايع ٿيو آهي. جنھن ۾ ھن اسلامي صحيفن جي تفسير کي جديد محاوري جي انداز ۾ پيش ڪيو آھي، ھن ڪتاب جو امن ۽ روحانيت تي ٻڌل آھي. 

#### تذڪر القرآن
*[[تذڪر القرآن]]* وحيدالدين خان پاران لکيل قرآن جي تفسير جو نالو آھي، جنھن ۾ سائنسي اصطلاحن جو استعمال ڪيو آھي. ھن تفسير جو اردو ترجمو *تفسير القرآن*، ھندي ۾، *پويترا قرآن*، عربي ۾ *التذكر القويم في تفسير القرآن الحڪيم* جي نالي سان ڪيو ويو آھي.

#### قرآن جو ترجمو
وحيدالدين خان ۽ سندس ساٿين قران ۽ ان جي تفسير جو انگريزي ۾ ترجمو ڪيو جنھن کي دي قرآن  جي نالي سان ڇاپيو ويو. ھن ڪتاب جو ترجمو، عربي، اسپيني، جرمن، فرانسيسي، ھندي، مراٺي، تيلگو، ۽ ملايالم ۾ بہ شايع ٿي چڪو آھي.

### رسالا
1976ع ۾ **ارساله** (پيغام) نالي ميگزين شروع ڪيائين جنھن ۾ ھن پنھنجا سمورا مضمون ۽ مقالا شايع ڪيا. فيبروري 1984ع ۾ ان رسالي جي انگريزي ۾ اشاعت ۽ ڊسمبر 1990 ۾ ان جي ھندي ٻولي ۾ پڻ اشاعت جو آغاز ڪيو ان کان سواءِ ھن جي مشھور تصنيفن ۾ *اسلام ۾ عورتن جا حق*, *اسلام ۾ خيرات جو تصور* ۽ *جھاد جو تصور* شامل آهن.  

### ڪتابن جي فھرست
وحيدالدين خان 200 کان وڌيڪ ڪتابن جو ليکڪ ھو، جن مان چند ڪتاب ھي آھن:

## وفات
ھي ڪرونا وبا دوران وائرس سبب بيمار ٿيو ۽ ڏھ ڏينھن اپولو اسپتال دھلي ۾ داخل رھيو ۽ 22 اپريل 2021ع تي اربع جي شام وفات ڪري ويو.  ھي بستي حضرت نظام الدين لڳ پنج پيران قبرستان ۾ مدفن آھي.

## حوالا

زمرو:1925ع جون پيدائشون
زمرو:2021ع جون وفاتون