مير شير محمد ٽالپور

**مير شير محمد ٽالپر** سنڌ جي ٽالپر خاندان جو آخري حڪمران ٿي گذريو . مير شير محمد ٽالپر کي سندس بهادري ۽ حب الوطني جي ڪري ”شير سنڌ“ جي لقب سان ياد ڪيو ويندو آهي. پاڻ حيدرآباد تي ايسٽ انڊيا ڪمپني فوج جي قبضي کان پوءِ سنڌ جي آزادي جي پهرين جنگ 24 مارچ 1843 تي دُٻي جي ميدان ۾ انگريزن سان وڙھي، سنڌ جي آزادي جي جدوجهد جو بنياد رکيو.

## ابتدائي زندگي

شير محمد خان جي پيدائش 17 مئي 1810ع تي ميرپورخاص ۾، ماڻڪاڻي ٽالپر خاندان جي حاڪم مير علي مراد خان ٽالپر جي گهر ٿي. سندس تعليم لاءِ هالا جي قاضي خاندان مان اُن وقت جي وڏن عالم ۽ فاضل شخصن کي سندس اتاليق مقرر ڪيو ويو. مير صاحب کي پنهنجي مادري ٻولين سنڌي، سرائڪي ۽ بلوچي سان گڏ فارسي ۽ عربي جي به تعليم ملي. مير صاحب انهن ٻولين ۾ مهارت رکندڙ هو. مير صاحب جو رنگ ڀورو، قد وچولو ۽ مناسب، ۽ چهرو کليل هو. سندس طبيعت شوخ هئي، گفتگو ۾ گهٽ، پر رعب ۽ حشمت وارو هو.

## تخت نشيني
1836ع ۾ ميرپورخاص ۾ سندس تخت نشيني ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جا پير ۽ سجادہ نشين، مير ۽ امير، ۽ بلوچ سردار ان وٽ سندس والد جي فاتحہ خواني لاءِ آيا. انهن کيس دستار پارائي، ۽ اھا رسم نهايت شاهانه انداز سان ملهائي وئي.

## شير سنڌ

سنه 1783ع ۾، جڏهن ٽالپر سردارن ڪلهوڙن کان اقتدار کسيو، تڏهن مير فتح علي خان ٽالپر سنڌ کي ٽن حصن ۾ ورهايو، ۽ حيدرآباد جي اوڀر طرف واقع ميرپور ۽ ڪجهه ٻيا علائقا مير ٺارو خان کي ڏنا، جيڪو 1829ع تائين پنهنجي علائقي تي حڪمراني ڪندو رهيو۔ سندس وفات کان پوءِ، سندس پٽ مير علي مراد سندس جانشين ٿيو۔ مير علي مراد ست سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس وفات 1836ع ۾ ٿي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ مير شير محمد خان، جيڪو عوام ۾ “شير” جي نالي سان مشهور هو، گاديءَ تي ويٺو 
برطانوي حڪومت جون 1841ع ۾ مير شير محمد خان سان الڳ معاهدو ڪيو، جنهن تحت مير شير محمد خان هر سال پنجاهه هزار رپيا خراج برطانوي حڪومت کي ادا ڪرڻ جو واعدو ڪيو۔ شروعات ۾ مير شير محمد خان انهن سياسي سازشن کان پري رهيو، جن ۾ مٿئين ۽ هيٺئين سنڌ جا ٽالپر مير ڦاسي چڪا هئا، پر اها حالت گهڻي دير نه رهي.۔ 1843ع جي شروعات ۾، جڏهن مٿئين ۽ هيٺئين سنڌ جي ميرن سان جنگ ٽالڻ ناممڪن ٿي وئي، تڏهن مير شير محمد خان ڳجهي نموني وڏي انگ ۾ بلوچن کي گڏ ڪرڻ شروع ڪيو۔ 17 فيبروري 1843ع تي، جڏهن مياني جي جنگ لڳي، تڏهن مير شير محمد خان جنگ جي ميدان کان رڳو ڇهه ميل پري، ڏهه هزار سپاهين سان موجود هو
. 17 فيبروري 1843ع تي حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي شڪست کان پوءِ، بلوچ ڀاڙي جا سپاهي مير شير محمد خان جي جهنڊي هيٺ گڏ ٿي ويا، ۽ 24 مارچ 1843ع تي هن سر چارلس نيپيئر جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوج سان مشهور حيدرآباد جي جنگ ۾ مقابلو ڪيو۔ چار ڪلاڪن جي سخت جنگ کان پوءِ فيصلو برطانوي فوج جي حق ۾ ٿيو. مير شير محمد خان، تنهن هوندي به، ڪاميابيءَ سان ڀڄي ميرپور پهتو، ۽ اتي کان عمرڪوٽ جي ريگستاني قلعي ڏانهن روانو ٿيو۔ ميجر ووڊبرن جي قيادت هيٺ ڪجهه فوجون عمرڪوٽ ڏانهن وڌيون ۽ بغير ڪنهن مزاحمت جي ان تي قبضو ڪري ورتو، پر چالاڪ “شير” اتي موجود نه هو۔
هاڻي سر چارلس نيپيئر کي مير شير محمد خان بابت ڳڻتي ٿيڻ لڳي هئي، جيڪو جنرل سان ڪاميابيءَ سان لڪ ڇپ جي راند کيڏي رهيو هو۔ جنرل واضح سببن ڪري “شير” جي گرفتاري يا هٿيار ڦٽا ڪرڻ چاهيو ٿي۔ 4 جون 1843ع تي ڪئپٽن جان جيڪب ڏانهن لکيل پنهنجي نوٽ ۾، سر چارلس نيپيئر لکيو:

“مون کي شڪ آهي ته فوجن جي حرڪت يا ته هٿيار ڦٽا ڪرائيندي يا ڇڙوڇڙ ڪري ڇڏيندي. جيڪڏهن هٿيار ڦٽا ٿيا ته ڪم ختم؛ ۽ جيڪڏهن ڇڙوڇڙ ٿيا ته اسان کي تڪليف ٿيندي
.”

ان مقصد لاءِ چيمبرلين جي هارس (ڪيولري) کي روهڙي کان روانو ٿيڻ ۽ مير شير محمد کي رستي ۾ روڪڻ جو حڪم ڏنو ويو، ته جيئن هو پنجاب ڏانهن ڀڄڻ جي ڪوشش نه ڪري سگھي. اهڙيءَ طرح مير شير محمد خان جي اتر طرف نڪرڻ جي هر ڪوشش خلاف پوري تياري ڪئي وئي
. ساڳئي وقت ڪرنل رابرٽس کي حڪم ڏنو ويو ته هو، هڪ هزار پنج سئو (1500) سپاهين ۽ هڪ بيٽري سان گڏ، سکر کان سيوهڻ تائين سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري سان هيٺ وڃي، ۽ رستي ۾ درياهه جون سڀ ٻيڙيون پنهنجي قبضي ۾ وٺي۔ هن قدم کڻڻ جا ٻه مقصد: هئا: مير شير محمد خان کي ساڄي ڪناري کان پار ٿيڻ کان روڪڻ؛۽ ٻيو، اولهندي پهاڙي قبيلن کي کاٻي ڪناري تي وڃي ساڻس شامل ٿيڻ کان باز رکڻ، ھيا.
ڪئپٽن جان جيڪب ميرپور ۾ موجود هو، وٽس چار سئو (400) پيادل سپاهي، ٻه توپون ۽ سنڌ اريگيولر هارس (ڪيولري) هئي۔ اهڙيءَ طرح “شير” پاڻ کي هر طرفان گهيريل ڏٺو. 9 جون 1843ع تي، ڪئپٽن جان جيڪب کي سر چارلس نيپيئر کان اڳتي وڌڻ جو حڪم مليو.

## شهدادپور واري مھم

جيڪب پنهنجي ڪمان هيٺ فوج سان ميرپور مان روانو ٿيو ۽ 13 جون 1843ع تي شهدادپور پهتو. هتي کيس خبر ملي ته مير شير محمد خان هالا مان لڏي، هالا کان ڏکڻ اوڀر طرف 16 يا 17 ميلن جي فاصلي تي هڪ ننڍي قلعي ڏانهن ويو آهي. رات دير سان، مير شير محمد خان جو هڪ خادم جيڪب جي ڇانوڻي ۾ آيو ۽ کيس اطلاع ڏنو ته 8,000 يا 10,000 بلوچ جلد حملو ڪرڻ وارا آهن. مير شير محمد جو ارادو هو ته صبح ٿيڻ کان اڳ جيڪب جي دستي تي اوچتو حملو ڪري، پر جيڪب هوشيار هو. هن 13 جون 1843ع جي رات پنهنجي ڇانوڻي ڇڏي شير سان مقابلو ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو. 14 جون جي صبح ٽئين وڳي، برطانوي اڳرائي ڪندڙ دستي مير شير محمد جي لشڪر کي وڏي انگ ۾ اڳتي ايندي ڏٺو. اڳڀرائي آهستي ٿي رهي هئي، جنهن جيڪب کي موقعو ڏنو ته هو جاسوسي لاءِ ڪيترائي دستا موڪلي. ڇانوڻي جي حفاظت لاءِ هڪ فوجي دستو ڇڏي، جيڪب باقي فوج سان اڳتي وڌيو. جيڪب پنهنجي ڪمان هيٺ فوج سان ميرپور مان روانو ٿيو ۽ 13 جون 1843ع تي شهدادپور پهتو. هتي کيس خبر ملي ته مير شير محمد خان هالا مان لڏي، هالا کان ڏکڻ اوڀر طرف 16 يا 17 ميلن جي فاصلي تي هڪ ننڍي قلعي ڏانهن ويو آهي.
رات دير سان، مير شير محمد خان جو هڪ خادم جيڪب جي ڇانوڻي ۾ آيو ۽ کيس اطلاع ڏنو ته 8,000 يا 10,000 بلوچ جلد حملو ڪرڻ وارا آهن. مير شير محمد جو ارادو هو ته صبح ٿيڻ کان اڳ جيڪب جي دستي تي اوچتو حملو ڪري، پر جيڪب هوشيار هو. هن 13 جون 1843ع جي رات پنهنجي ڇانوڻي ڇڏي شير سان مقابلو ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو.
14 جون جي صبح ٽئين وڳي، برطانوي اڳرائي ڪندڙ دستي مير شير محمد جي لشڪر کي وڏي انگ ۾ اڳتي ايندي ڏٺو. اڳڀرائي آهستي ٿي رهي هئي، جنهن جيڪب کي موقعو ڏنو ته هو جاسوسي لاءِ ڪيترائي دستا موڪلي. ڇانوڻي جي حفاظت لاءِ هڪ فوجي دستو ڇڏي، جيڪب باقي فوج سان اڳتي وڌيو.
بلوچ هڪ نالي (واھ) جي ڪناري تي وڏي قوت سان صف بند هئا، پيادل ۽ سوار ٻئي شامل هئا. هن جنگ ۾ موجود بلوچن جو انگ لڳ ڀڳ 4,000 هو، ۽ شير وٽ ٽي توپون هيون. جيئن ئي جيڪب اڳتي وڌيو، بلوچن سندس فوج تي توپن جا فائر شروع ٿيا. جيڪب جي فوج جي اڳيان زمين ڏاڍي اڻبرابري هئي، جتي گهرا کڏا ۽ ڏرا موجود هئا. جيڪب پنهنجو فوجي قطار بندوبست ڪيو ۽ توپن مان فائر ڪرڻ جو حڪم ڏنو. هي مقابلو تمام ڍرو ۽ ڪمزور هو، مياني جي جنگ جي ابتڙ، جتي نه رحم گهريو ويو هو ۽ نه ڏنو ويو هو. جڏهن سنڌ اريگيولر هارس اڳتي وڌي، تڏهن بلوچ ٽٽي پيا ۽ هر طرف ڀڄي ويا، پنهنجي توپون ۽ جهنڊا پٺتي ڇڏي. هي پوئتي هٽڻ نه پر مڪمل ڀاڄ هئي. علائقو جنگلي ٻيلن ۽ واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هو، ۽ پاڻيءَ سان ڀريل گهرا کوهه به هئا، تنهنڪري بلوچن جو اثرائتو پيڇو ممڪن نه هو.  هن عام افراتفريءَ ۾ مير شير محمد ڪجهه سوارن سان ڀڄي ويو، ۽ جيڪب کي اها تسلي هئي ته جيتوڻيڪ هو “شير” کي پڪڙڻ ۾ ناڪام رهيو، پر هن کيس ريگستان ڏانهن ڀڄڻ کان روڪي ڇڏيو. هن ڪارروائيءَ دوران ٽي پتل جون توپون، گهڻو ڪري ٽي انچ بور واريون، مڪمل سامان ۽ گولا بارود سميت هٿ ڪيون ويون.

## آخري ڏينھن

مير شير محمد ڀڄي ويو، سنڌو درياهه پار ڪري جبلن ڏانهن نڪري ويو ۽ اتي جي پهاڙي قبيلن وٽ پناهه ورتائين. ان کان پوءِ هو هڪ روپوش ٿي ويو ۽ اهڙو ڪو به اثر رکندڙ طاقت نه رهيو جنهن جو حساب رکيو وڃي. سنڌ جي مهم شهدادپور ۾ “شير” جي آخري مقابلي سان ختم ٿي. سر چارلس نيپيئر هن ڳالهه کي تسليم ڪيو، جڏهن هن 4 جون 1843ع تي جيڪب کي لکيو:

“مون کي هي ماڻهو وڻندو آهي، ڇاڪاڻ⁠ تہ هن ڏاڍي ثابت قدميءَ سان مزاحمت ڪئي آهي. .”
سندس وفات 1874 ۾ واقع ٿي.

## خارجِي ڳنڍڻا
* "The Lion of Sindh", by Mir Atta Muhammad Talpur" 

زمرو:بلوچ ماڻھو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:ميرپور خاص ضلعي جا ماڻھو
زمرو:1810ع جون پيدائشون
زمرو:1874ع جون فوتگيون