بِھار

**بھار**  ) اوڀر انڊيا جي ھڪ رياست جو نالو آهي جنھن جي پکيڙ  آھي . اھا آبادي موجب انڊيا جي ٻين وڏي رياست، پکيڙ موجب ٻارھين وڏي رياست، ۽ 2024ع ۾ جي ڊي پي موجب چوڏھين وڏي رياست آھي. بھار جي اولهه پاسي اتر پرديش، اتر طرف نيپال، اوڀر پاسي اولھ بنگال جو اتر وارو حصو، ۽ ڏکڻ طرف جھارکنڊ آھي. بھار مان گنگا درياهه لنگھي ٿو، جيڪو اولهه کان اوڀر ڏانھن وھندو آھي. نومبر 2000ع تي ڏکڻ بھار جو وڏو حصو ڌار ڪري نئين رياست جھارکنڊ ٺاھي وئي.  ھن رياست جا ٽي خطا آهن: مگڌ، مٿلا ۽ ڀوجپور.  ٢٠٢٠ع واري رپورٽ موجب ڀار جي آبادي مان لڳ ڀڳ 11.27٪ ماڻھو شھري علائقن ۾ رھن ٿا. ان کان علاوه، لڳ ڀڳ ٥٨٪ بھاري 25 ورھين کان گھٽ عمر وارا آھن، جنھن ڪري بھار ۾ نوجوانن جو تناسب انڊيا جي سمورين رياستن مان سڀ کان وڌيڪ آھي. سرڪاري ٻولي ھندي آھي، جنھن سان گڏ اردو کي پڻ سرڪاري حيثيت حاصل آھي. وڏيون مادري ٻوليون مائٿلي، مگاھي ۽ ڀوجپوري آھن، پر ٻيون گھڻيون ٻوليون به ننڍين سطحن تي ڳالھايون وڃن ٿيون.

قديم ۽ ڪلاسيڪي ڀارت جي دور ۾، جيڪو علائقو اڄ بھار سڏجي ٿو، اھو سياسي ۽ ثقافتي طاقت جو مرڪز ۽ تعليم جو پناھگاھ سمجھيو ويندو ھو. پرشوناتھ، 23ھين تيرٿنڪر، 9ئين صدي ق م ۾ ھن خطي ۾ شرمن اڏو جي اڳواڻي ڪئي. ڄين مت کي 6ھين صدي ق م ۾ 24ھين تيرٿنڪر مھاوير وري نئين سر زندهه ڪيو ۽ منظم ڪيو. مگڌ مان ڀارت جي پھرين سلطنت موریا سلطنت اڀري، ۽ گڏوگڏ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پوئلڳن وارين مذھبن مان ھڪ: ٻڌ مت. مگڌ جون سلطنتون، خاص طور موریا ۽ گپتا گھراڻن جي دور ۾، ڏکڻ ايشيا جي وڏن حصن کي مرڪزي حڪمراني ھيٺ متحد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون. بھار جو ٻيو علائقو مٿلا پڻ تعليم جو ابتدائي مرڪز ۽ ويديھ راڄ جو مرڪز ھو.

پر 1970 واري ڏھاڪي جي آخر کان وٺي، سماجي ۽ معاشي ترقي جي لحاظ کان بھار انڊيا جي ٻين رياستن کان گهڻو پوئتي رهجي ويو. ڪيترن معاشيات دانن ۽ سماجي سائنسدانن جو چوڻ آھي ته ان جو سڌو سبب مرڪزي حڪومت جون ڪي پاليسيون آھن: جيئن فريٽ ايڪوالائزيشن پاليسي، بھار ڏانھن لاپرواھي، بھاري ذيلي قومي شعور جي ڪمزوري، ۽ 1793ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني پاران ڪيل مستقل بندوبست. البت رياستي حڪومت به رياست جي ترقي لاءِ نمايان قدم کنيا آھن. حڪمراني ۾ بھتري سبب ڍانچي واري سيڙپڪاري وڌڻ سان رياست جي معيشت ۾ نئون اُڀار آيو، صحت جون سهولتون بھتر ٿيون، تعليم تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو، ۽ ڏوھ ۽ ڪرپشن ۾ گھٽتائي آئي.

## نالي جو پسمنظر
*بھار* نالو سنسڪرت ۽ پالي جي لفظ  () مان نڪتل آھي، جنھن جي معنيٰ "رھائش" آھي ۽ اڪثر ڪري ان مان مراد ٻڌ مت جي خانقاھ/وھار (ٻڌ متي خانقاھ) ھوندي آھي. جيڪو علائقو لڳ ڀڳ اڄ واري رياست تي مشتمل آھي، اُتي قديم ۽ وچئين دورن ۾ ٻڌ مت جا گھڻا وھار (بُڌ متي ڀِڪشوئن جا رھائشي آستانا) موجود ھئا.

## تاريخ

### قديم دور
چيراند، گنگا درياهه جي اتر ڪناري تي، سارن ضلعو ۾، نئين پٿر واري دؤر  تائين پھتل آثارن جو رڪارڊ رکي ٿو. بھار جا علائقا—جھڙوڪ مگڌ، مٿلا ۽ انگا—قديم ڀارت جي مذھبي متنن ۽ رزميه داستانن ۾ ذڪر ٿين ٿا.
مٿلا کي ويديھ بادشاھي جي قيام کان پوءِ نمايان حيثيت ملي. ديرين ويدي دور ۾  ويديھ ڏکڻ ايشيا جي وڏن سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن مان ھڪ بڻجي ويو، ڪورو ۽ پانچالا سان گڏ. ويديھ بادشاھي جي بادشاھن کي جنڪ سڏيو ويندو ھو. سيتا—جيڪا مٿلا جي ھڪ جنڪ جي ڌيءَ ھئي—کي رام جي ساٿي/زوجه طور ھندو رزميه *[[رامائن]]* ۾ ذڪر ڪيو ويو آھي، جيڪو والمڪي لکيو. ويديھ بادشاھي پوءِ وججيڪا ليگ ۾ شامل ٿي وئي، جنھن جي گادي وائِشالي شھر ۾ ھئي، جيڪو پڻ مٿلا ۾ آھي. وججيءَ ۾ حڪومت جو جمهوري ڍانچو ھو، جنھن ۾ رياست جو سربراھ راجن مان چونڊي مقرر ٿيندو ھو. ڄين مت ۽ ٻڌ مت سان لاڳاپيل متنن ۾ ملندڙ ڄاڻ جي بنياد تي، وججي ڇھين صدي ق م تائين جمهوريه طور قائم ٿي چڪو ھو، گوتم ٻڌ جي 563 ق م ۾ ڄمڻ کان اڳ، ۽ اھڙيءَ طرح انڊيا جي پھرين سڃاتل جمهوريه سمجھي وڃي ٿي.
ھريانڪ گھراڻو، جيڪو 684 ق م ۾ قائم ٿيو، مگڌ تي راجگريھ (اڄ جو راجگير) مان حڪمراني ڪندو ھو. ھن گھراڻي جا ٻه گھڻا سڃاتل بادشاھ بِمبسارا ۽ سندس پٽ اجات شترو ھئا، جنھن تخت تي ويھڻ لاءِ پنھنجي پيءُ کي قيد ڪيو. اجات شترو پاٽلي پُتر شھر جو بنياد وڌو، جيڪو پوءِ مگڌ جي گادي بڻيو. ھن جنگ جو اعلان ڪري وججيڪا ليگ کي فتح ڪيو. ھريانڪ گھراڻي کان پوءِ شيشوناگ گھراڻو آيو. ان کان پوءِ ناندا گھراڻو ھڪ وسيع پٽي تي حڪمران ٿيو، جيڪا پنجاب کان اڙيسا تائين پکڙيل ھئي.

ناندا گھراڻي کان پوءِ موریا سلطنت آئي، جيڪا ڀارت جي پھرين سلطنت ھئي. موریا سلطنت ۽ ٻڌ مت جي مذھب جو اُڀار اتي ٿيو، جيڪو علائقو اڄ واري جديد بھار ۾ شامل آھي. موریا سلطنت، جيڪا 321 ق م ۾ مگڌ مان اڀري، چندرگپت موريا قائم ڪئي، جيڪو مگڌ ۾ ڄائو ھو. ان جي گادي پاٽلي پُتر (اڄ جو پٽنا) ھئي. موریا شھنشاھ اشوڪ، جيڪو پاٽلي پُتر (پٽنا) ۾ ڄائو ھو، کي اڪثر ڪري دنيا جي تاريخ جي سڀ کان ڪامياب حڪمرانن مان ھڪ سمجھيو وڃي ٿو.
گپتا سلطنت، جيڪا 240 عيسويءَ ۾ مگڌ مان اڀري، کي سائنس، رياضي، فلڪيات، واپار، مذھب ۽ ڀارتي فلسفو ۾ ڀارت جو سونهري دور سڏيو وڃي ٿو. 11ھين صديءَ ۾ بھار ۽ بنگال تي راجيندر چولا پهريون چولا گھراڻي جي طرفان حملا ٿيا.

### وچيون دور
مگڌ ۾ ٻڌ مت جو زوال محمد بن بختيار خلجي جي حملي کان پوءِ ٿيو، جنھن دوران ڪيترائي وھار تباھ ٿيا ۽ نالندا ۽ وڪرماشيلا جون يونيورسٽيون پڻ ڊاھي پٽ ڪيون ويون. ڪي تاريخدان سمجھين ٿا ته 12ھين صديءَ دوران ھزارين ٻڌ مت راهب قتل عام جو شڪار ٿيا. ڊي اين جھا ان جي ابتڙ اھو تجويز ڪري ٿو ته اھڙا واقعا ٻڌ مت ۽ برھمنيت جي وچ ۾ برتري جي جدوجھد ۾ ٿيندڙ ڇڪتاڻن جو نتيجو ھئا. پالا سلطنت کان پوءِ، مٿلا واري علائقي ۾ 11ھين صديءَ دوران ڪرناٽ گھراڻو اقتدار ۾ آيو ۽ 14ھين صديءَ ۾ ان کان پوءِ اوئني وار گھراڻو آيو. مٿلا کان سواءِ، وچئين دور واري بھار ۾ ٻيون به ننڍيون بادشاھيون ھيون. ٻڌ گايا جي چوڌاري علائقو ۽ مگڌ جو وڏو حصو ٻڌ متي پيٺي پتين جي ڪنٽرول ھيٺ آيو. خياراوالا گھراڻو 13ھين صديءَ تائين رياست جي ڏکڻ اولهه حصن ۾ موجود رھيو.
5ين صديءَ کان 13ھين صديءَ جي عرصي دوران ڪيترائي مشهور ٻڌ مت ۽ ھندو فيلسوف ۽ عالم بھار مان نڪتا يا اتي پڙھيا، خاص طور نالندا ۽ وڪرماشيلا جھڙن ادارن ۾، جن ۾ ڪمالشيلا، رتناڪرشانتي، شانترڪشت، ابھياڪرگپت، اودايانا ۽ گنگيش شامل آھن.

ساسارام پڻ سور سلطنت جو پھريون گاديءَ وارو شھر ھو، جيڪا بھار جي حڪمران سلطان شير شاھ سوري قائم ڪئي، جيڪو پٺاڻ ھو.

### نوآبادياتي دور
بڪسار جي جنگ (1764) کان پوءِ، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي بھار، بنگال ۽ اڙيسا لاءِ ديواني حق (انتظام ۽ ڍل/محصول گڏ ڪرڻ جا حق) مليا. 18ھين صديءَ ۾ زرخيزي زمين، پاڻي ۽ ماهر پورھيتن جا وسيلا پرڏيھي سامراجين کي ڇڪيندا رھيا، خاص طور ڊچ ۽ برطانوي. پرڏيھي ڪاروباري ماڻھن بھار ۾ زراعت تي ٻڌل ڪيتريون صنعتون شروع ڪيون. بھار 1912ع تائين بنگال پريزيڊنسي ( برطانوي ڀارت ) جو حصو رھيو، جڏھن بھار ۽ اڙيسا کي الڳ صوبا بڻايو ويو.

### آزادي کان اڳ ۽ پوءِ

چمپارڻ ۾ زميندار/ھارين 1914ع ( پپرا ۾) ۽ 1916ع (ترڪاوليا) ۾ نيرو جي پوک خلاف بغاوت ڪئي. اپريل 1917ع ۾ مھاتما گانڌي چمپارڻ آيو، جتي راج ڪمار شڪلا کيس يورپي نيري جا پوک ڪندڙن پاران ھارين جي استحصال ڏانھن متوجہ ڪيو. ان کان پوءِ شروع ٿيندڙ چمپارڻ ستياگرھ کي ڪيترن ڀاري قومپرست اڳواڻن جي حمايت ملي، جن ۾ راجيندر پرساد، شري ڪرشن سنھا ۽ انوگراه نارائن سنھا شامل ھئا.
بھار جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ۾، ڪسان سڀا (ھاري تحريڪ) آزاديءَ واري تحريڪ جو ھڪ اھم نتيجو ثابت ٿي. اھا 1929ع ۾ سوامي سہجانند سرسوتي جي اڳواڻي ھيٺ شروع ٿي، جنھن بھار صوبائي ڪسان سڀا (BPKS) ٺاھي ھارين جي حقن تي ٿيندڙ زمينداري حملن خلاف شڪايتن کي منظم ڪيو. ھي تحريڪ وڌندي وئي ۽ بھار مان نڪري سڄي انڊيا ۾ پکڙجي وئي، ۽ اپريل 1936ع ۾ لکنؤ واري اجلاس ۾ ڀارتيا نيشنل ڪانگريس جي گڏجاڻي تي ڀارتيا ڪسان سڀا (AIKS) جو قيام عمل ۾ آيو، جتي سرسوتي کي ان جو پھريون صدر چونڊيو ويو.
آزاديءَ کان پوءِ، ڀاري لڏي ويل پورھيتن کي انڊيا جي ڪيترن حصن ۾ تشدد ۽ تعصب جو سامنا رھيو، جيئن مھاراشٽر، پنجاب ۽ آسام.
1947ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ وارا ڏھاڪا ڀاري سماج جي زمين کان محروم طبقن ۽ زميندار اشرافيه جي وچ ۾ شديد ٽڪراءَ سان ڀرپور رھيا، ڇو ته زميندار اشرافيه ڪيترن سطحن تي حڪومت تي اثرانداز ھئي. اھو 1950ع واري ڏھاڪي ۾ ڀارتيا نيشنل ڪانگريس حڪومت پاران منظور ڪيل زمين سڌارن جي ناڪامي ۽ زمين جي حدبندي (سيلنگ) وارن قانونن جي غلط/ڪمزور لاڳو ٿيڻ جو نتيجو ھو. راجپوت ۽ ڀوميھار جھڙيون زميندار ذاتيون زمين سڌارن بابت شڪ ۾ پئجي ويون ۽ حڪومت ۾ پنھنجي اثر رسوخ وسيلي زمين جي ورھاڱي واري پروگرام کي روڪڻ لاءِ رڪاوٽون وڌيون، جيڪو ذاتي بنيادن تي آمدني جي وڏي اڻبرابري گھٽائي سگھي پيو. غيرحاضر زمينداري جھڙن بي ايماني وارن طريقن سڌارن کي بي اثر بڻايو، جن جي رٿابندي ڪرشن بلبھ سائي ڪئي ھئي.
بِھار جي زمينداري وارن علائقن ۾، جيئن ڀوجپور ضلعو، دلتن کي پڻ بار بار ذلت آميز سلوڪ جو سامنا ٿيندو ھو ۽ بيگار جو رواج موجود ھو. ان سبب ڀوجپور جي ميداني علائقن ۾ وڏي پيماني واري نڪسل تحريڪ جي واڌ ويجھ لاءِ پھريون چڻنگ ٻري. ھي ھٿياربند جدوجھد شروعاتي طور ماسٽر جگديش ماٺھو جي اڳواڻي ھيٺ ھلي، جيڪو اسڪول جو استاد ھو ۽ پوءِ نڪسل بڻيو. جلد ئي ھي جدوجھد بِھار جي ٻين حصن تائين به پکڙجي وئي، جتي زميندارن ۽ زرعي پورھيتن ھڪ ٻئي سان سخت مقابلو ڪيو. 1950ع کان 2000ع جي وچ ۾ ڪيترائي قتلِ عام ٿيا. بِھار ۾، ڀارت جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾، نڪسل تحريڪ ذاتي ٽڪراءَ جي صورت اختيار ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماج جو زميندار طبقو بنيادي طور اڳتي ذاتيون ۽ ڪجھه حد تائين مٿيون پٺتي پيل ذاتيون سان لاڳاپيل ھو، جڏھن⁠تہ زمين کان محروم ماڻھو گھڻو ڪري شيڊيول ڪاسٽون ۽ ڪجھه حد تائين ٻيون پٺتي پيل ذاتيون سان لاڳاپيل ھئا. نڪسلن جي پرتشدد سرگرمين جي جواب ۾ *سينا* نالي ذاتي بنيادن تي خانگي فوجن/جٿن جو قيام عمل ۾ آيو. زميندارن جي ھڪ سڀ کان ڏھڪائيندڙ ذاتي فوج رنويَر سينا ھئي، جيڪا لڪسمڻپور باٺي ۾ دلتن جي قتلِ عام ۾ ملوث رھي. انھن ذاتي فوجن خلاف دلتن جي جدوجھد جي اڳواڻي انڊين پيپلز فرنٽ ۽ ان جي جانشين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا (مارڪسسٽ-ليننسٽ) لبرئيشن ڪئي، جنھن جي مٿئين قيادت وچولي ھاري ذاتين—جھڙوڪ ڪوئري ۽ يادو—جي ھٿ ۾ ھئي، جڏھن⁠تہ دلت ۽ انتھائي پٺتي پيل ذاتيون ان جي وڏي عوامي حمايتي بنياد ۽ سرگرم ڪارڪن بڻيا.

ان دوران، 1960ع واري ڏھاڪي ۾ رياست اندر سياسي بيچيني وڌي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارتيا نيشنل ڪانگريس جي قوت گھٽجندي وئي ۽ سميڪتا سوشلسٽ پارٽي جھڙيون پارٽيون اڀري آيون. پٺتي پيل ذاتين سان لاڳاپيل اڳواڻ پنھنجي سياسي حقن لاءِ زور ڀرڻ لڳا. مھامايا پرساد سنھا جي حڪومت کي جگديو پرساد پاران ڪيرائڻ سان رياست ۾ اڳتي ذاتين جي حمايت يافته ڀارتيا نيشنل ڪانگريس جي بالادستي جي خاتمي جو عمل تيز ٿي ويو.

## جاگرافي

بِھار ڪل  ايراضيءَ تي پکڙيل آھي ۽ سمنڊ جي سطح کان ان جي اوسط اوچائي  آھي. ھي اتر ۾ نيپال، ڏکڻ ۾ جھارکنڊ، اوڀر ۾ اولهه بنگال ۽ اولھ ۾ اتر پرديش سان ڳنڍيل آھي. جسماني ۽ ساختي حالتن جي بنياد تي ھن جا ٽي حصا آھن: ڏاکڻي پليٽو، شيوا لک علائقو ۽ بِھار جو گنگا ميدان. ان کان علاوه زرخيزي هند-گنگا ميدان جو وسيع حصو گنگا درياهه طرفان ٻن غيربرابر حصن—اتر بِھار ۽ ڏکڻ بِھار—۾ ورھايل آھي.

گنگا درياهه اولھ کان اوڀر طرف وھي ٿو ۽ پنھنجي معاون دريائن سان گڏ باقاعدگيءَ سان ميدانن ۾ ٻوڏ آڻي ٿو. اتر واريون مکيه معاون دريائون گنڊڪ درياهه ۽ ڪوسي درياهه آھن، جيڪي نيپالي هماليه مان نڪرنديون آھن، ۽ بگمتي درياهه جيڪا ڪٺمنڊو ماٿري مان نڪري ٿي. ٻين معاون دريائن ۾ سون، ٻڌي گنڊڪ، چندن، اورھاني ۽ فالگو درياهه شامل آھن. بِھار ۾ ڪي ننڍا جبل پڻ آھن، جھڙوڪ راجگير ٽڪريون، ڪيمور سلسلو ۽ شيوا لک سلسلو. بِھار ۾ ٻيلي جو علائقو 6,764.14 چورس ڪلوميٽر آھي، جيڪو ان جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو 7.1 سيڪڙو آھي.

بِھار مڪمل طور نيم گرم پٽيءَ ۾ واقع آھي ۽ ان جي آبهوا نمي واري نيم گرم آھي. عام طور تي گرم اونهارا ۽ ٿڌا سيارا ٿين ٿا. سالياني اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 26°س آھي. گھٽ برسات سبب سفر لاءِ بھترين وقت آڪٽوبر کان اپريل تائين آھي، جڏهن⁠تہ مئي کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي.

### ٻوٽا ۽ جهنگلي جيوت

بِھار ۾  قدرتي تحفظ وارو علائقو موجود آھي، جيڪو ان جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو 7.27٪ آھي. سالياني برسات 1,600 ملي ميٽر کان وڌيڪ ٿيڻ سبب سال جا گھاٽا ٻيلا (*شوريا روبسٽا*) پيدا ٿين ٿا. ٻين اهم وڻن ۾ سيدريلا، تون، کير ۽ سيمال شامل آھن. 

والميڪي قومي پارڪ لڳ ڀڳ  ٻيلي تي مشتمل آھي ۽ ملڪ جي ٽائيگر ريزروَن مان ھڪ آھي. وڪرماشيلا گنگا ڊولفن پناهه گاهه، ڀاگلپور علائقي ۾، خطري هيٺ آيل ڏکڻ ايشيائي دريائي ڊولفن لاءِ مخصوص آھي. ٻين جانورن ۾ چيتي، ريڇ، ڳيدر، ٻيل، چيتل ۽ هرڻ شامل آھن. ڪرڪٽ گڙهه آبشار، ڪرمنسا درياهه تي، مگرمڇن جو فطري مسڪن آھي.

### قدرتي وسيلا
بِھار ملڪ جي پائرائيٽ ذخيرن جو وڏو حصو رکي ٿو ۽ ڄاتل ذخيرن جو 95٪ ھتي موجود آھي.
مئي 2022ع ۾ جمُئي ۾ سون جي کاڻ دريافت ٿي. اندازي موجب اھو ملڪ جي ڪل سون جي ذخيرن جو لڳ ڀڳ 44٪، يعني تقريباً 223 ملين ٽن، تي مشتمل آھي.

## آبادي

ڀارت جي 2011ع جي مردم شماري موجب بيهار ڀارت جي ٽين وڏي آبادي واري رياست هئي، جنهن جي ڪُل آبادي 104,099,452 هئي۔ اها ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آبادي واري رياست پڻ هئي، جتي في چورس ڪلوميٽر 1,106 ماڻهو رهندا هئا۔ 2020ع ۾ جنسي تناسب هر 1000 مردن تي 1090 عورتون هو۔ بيهار جي لڳ ڀڳ 58٪ آبادي 25 سالن کان گهٽ عمر واري هئي، جيڪا ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي۔ 2021ع ۾ بيهار جي شهري آبادي جي شرح 20٪ هئي۔ 2017ع جي رپورٽ موجب بيهار ۾ بالغن جي خواندگي جي شرح 70.9٪ هئي (مرد 79.7٪ ۽ عورتون 60.5٪)۔ 2023ع جي ذاتي سروي موجب خواندگي جي شرح وڌي 79.8٪ ٿي وئي، جيڪا 2011ع جي 61.18٪ جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ آهي۔ 2023ع جي سروي مطابق آبادي وڌي 130,725,310 ٿي وئي۔

### مذهب
2023ع جي مردم شماري موجب 81.99٪ آبادي هندومت تي عمل پيرا هئي، جڏهن ته 17.70٪ اسلام تي هئا۔ عيسائيت (0.05٪)، ٻڌ مت (0.08٪) ۽ سک مت (0.01٪) اقليتي مذهب آهن۔ بيهار جي اڪثريت آبادي هند-آريائي ٻوليون ڳالهائيندڙ نسلي گروهن سان تعلق رکي ٿي۔ 1947ع ۾ برطانوي ڀارت جي ورهاست دوران هتي پنجابي هندن جا پناهگير به آيا هئا۔

### ٻوليون
هندي رياست جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ ڪُل آبادي جو 25.54٪ ان کي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿو۔ 8.42٪ سان اردو 15 ضلعن ۾ ٻي سرڪاري ٻولي آهي۔ اڪثريت ماڻهو بيهاري ٻوليون مان ڪا هڪ ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي مردم شماري دوران گهڻو ڪري هندي جا لهجا قرار ڏنا ويا۔ اهم ٻوليون ڀوجپوري (24.86٪)، ميٿيلي (12.55٪) ۽ مگهي (10.87٪) آهن۔ انگيڪا ۽ بججيڪا پڻ نمايان ٻوليون آهن، پر مردم شماري ۾ الڳ ظاهر نه ٿيون ڪيون وڃن۔ ميٿيلي کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول هيٺ علائقائي ٻولي جي حيثيت حاصل آهي۔ ڀوجپوري، مگهي، انگيڪا ۽ بججيڪا کي به ساڳي درجي ڏيڻ لاءِ مطالبا ڪيا ويا آهن۔ رياست جي ڪجهه اوڀر ضلعن ۽ شهري علائقن ۾ بنگالي ۽ سرجاپوري ڳالهائيندڙ ننڍيون برادرين پڻ موجود آهن۔

## حڪومت ۽ انتظام

هندستان جي آئين موجب، بھار جي حڪومت جو سربراهه گورنر هوندو آهي، جنهن کي هندستان جو صدر مقرر ڪري ٿو. وزيرِاعليٰ حڪومت جو انتظامي سربراهه هوندو آهي، جيڪو پنهنجي ڪابينا سان گڏ اهم پاليسي فيصلا ڪندو آهي. بھار وِڌان سبھا ۾ اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽي يا پارٽين جو اتحاد حڪومت ٺاهيندو آهي.
چيف سيڪريٽري رياستي بيوروڪريسي جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي ماتحت عملدارن جي هڪ درجابندي هوندي آهي، جيڪي انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس، انڊين پوليس سروس، انڊين فاريسٽ سروس ۽ رياستي سول سروس جي مختلف شعبن مان چونڊيا ويندا آهن. عدليه جي سربراهي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس ڪندو آهي. بہار ۾ پٽنا هاءِ ڪورٽ موجود آهي، جيڪا 1916ع کان ڪم ڪري رهي آهي. حڪومت جا سمورا شعبا رياستي گاديءَ واري شهر پٽنا ۾ واقع آهن.
رياست کي انتظامي طور نون ورهاستن ۽ 38 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. هر ورهاست ڪيترن ضلعن تي مشتمل هوندي آهي، جنهن جي نگراني هڪ ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو سينيئر انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جو سربراهه ڊسٽرڪٽ ميجسٽريٽ–ڪم–ڪلڪٽر هوندو آهي، جيڪو حڪومت پاران مقرر ڪيل آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي. ضلعو وڌيڪ سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي زميني آمدني جي انتظام لاءِ تحصيلن تي مشتمل هونديون آهن، جن جي سربراهي بالترتيب سب ڊويزنل ميجسٽريٽ ۽ تحصيلدار ڪندا آهن. ضلعا ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪن ۾ پڻ ورهايل هوندا آهن، جيڪي بنيادي طور ڳوٺاڻن ترقياتي انتظام لاءِ هوندا آهن.
ضلعي ۾ پوليس انتظام جي سربراهي سپرنٽنڊنٽ آف پوليس (ايس پي) ڪندو آهي، جيڪو حڪومت پاران مقرر ڪيل انڊين پوليس سروس جو آفيسر هوندو آهي.
شهري علائقن جي حڪمراني لاءِ بھار ۾ 19 ميونسپل ڪارپوريشنون، 89 نگر پريشد (شهر ڪائونسلون) ۽ 154 نگر پنچائت (ڳوٺ-شهر ڪائونسلون) موجود آهن.
ڳوٺاڻن علائقن جي حڪمراني لاءِ بھار ۾ پنچايتي راج ادارا موجود آهن، جن ۾ 8,053 گرام پنچایت (ڳوٺ ڪائونسلون)، 533 پنچایت سميتي (بلاڪ سطح ڪائونسلون) ۽ 38 ضلعو پريشد (ضلعي ڪائونسلون) شامل آهن.

### ڊويزنون

; نوٽ:
***** آبادي جا انگ اکر ضلعن جي آبادي کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.

### سياست

بهار جي سياست ذات تي ٻڌل رهي آهي، خاص طور تي ڀارت جي آزادي کان پوءِ. بيهار ۾ سياسي موجودگي ۽ اثر رکندڙ اهم ذاتين ۾ يادو، ڪويري، ڪرمي، راجپوت، ڀوميهار ۽ برهمڻ شامل آهن. 1990 کان اڳ، سياست تي اعليٰ ذاتيون حاوي هيون، جن ۾ برهمڻ، راجپوت، ڀوميهار ۽ ڪائسته شامل هئا. ٻيون پٺتي پيل ذاتيون حڪومت ۾ صرف علامتي نمائندگي حاصل ڪري سگهيون. اعليٰ ذاتين جي هن وڌايل نمائندگي جو سبب ڀارتي قومي ڪانگريس ۾ سندن بالادستي هئي، جيڪا آزادي کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا رياست جي سياست تي ڇانيل رهي.
سياسي سائنسدان سنجي ڪمار موجب: ”1990 کان اڳ واري دور ۾، رياستي حڪومت ۾ پنهنجي بالادست ڪردار جي ذريعي، اعليٰ ذاتين ڄاڻي واڻي ’زمين سڌارن‘ کي ڪمزور ڪيو، جيڪي پٺتي پيل ذاتين ۽ شيڊولڊ ذاتين لاءِ فائدي مند ٿي سگهن پيا.“ مٿيون پٺتي پيل ذاتيون پنهنجي سياسي نمائندگي وڌائڻ لاءِ لوڪ دل ۽ پوءِ جنتا دل جهڙين پارٽين تي ڀاڙينديون رهيون. 1989–90ع ۾ وي پي سنگهه جي حڪومت پاران منڊل ڪميشن جون سفارشون لاڳو ڪيون ويون، جن تحت سرڪاري نوڪرين ۽ تعليمي ادارن ۾ ٻيون پٺتي پيل ذاتيون لاءِ 27 سيڪڙو ڪوٽا مقرر ڪئي وئي. هن قدم کين ڀارتيه جنتا پارٽي جي ”مذهب تي ٻڌل سياست“ جي خلاف متحرڪ ڪيو، جنهن کي اعليٰ ذاتين جي حمايت حاصل هئي. لالو پرساد يادَو ۽ نتيش ڪمار جهڙن اڳواڻن هن تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، ۽ 1990 تائين ڪويري، ڪرمي ۽ يادو نيون سياسي اشرافيه بڻجي ويون.
تاريخي طور تي، ڪشوها، ڪرمي ۽ يادو تي ٻڌل ذاتي ٽرائيڪا پڻ بيهار ۾ اعليٰ ذاتين خلاف تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي، جنهن انهن کي رياست جي سياست ۾ نمايان حيثيت ڏني.
پٺتي پيل ذاتين جي هن اتحاد جو موڙ 1995 بيهار قانون ساز اسيمبلي چونڊ ۾ آيو، جڏهن غالب او بي سي ذاتيون ٻن مخالف سياسي ڪئمپن ۾ ورهائجي ويون. هڪ ڌڙو جنتا دل هيٺ يادون جي اڳواڻي ۾ هو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو سماتا پارٽي هيٺ ڪويري ۽ ڪرمي ذاتين تي ٻڌل هو. سنجي ڪمار موجب، هي چونڊ اها هئي جنهن ۾ ذاتي ورهاست اعليٰ ۽ پٺتي پيل ذاتين وچ ۾ نه، پر پٺتي پيل ذاتين جي ٻن گروهن وچ ۾ واضح ٿي. ان چونڊ کان پوءِ اعليٰ ذاتين پاڻ کي بيهار جي چونڊ سياست ۾ مڪمل طور تي حاشيي تي محسوس ڪيو ۽ پوءِ سندن ڪردار گهڻو حد تائين ختم ٿي ويو.
2004ع ۾، رسالي *[[دي ايڪانومسٽ]]* لکيو ته ”بهار ڀارت جي بدترين حالتن جي علامت بڻجي ويو آهي، جتي وسيع غربت، مافيا سان ڳنڍيل بدعنوان سياستدان ۽ ذاتي جڪڙيل سماجي ڍانچو موجود آهي.“ 2005ع ۾ عالمي بئنڪ جو خيال هو ته رياست کي درپيش مسئلا ”انتہائی سنگين“ آهن، ڇاڪاڻ ته ”مسلسل غربت، پيچيده سماجي ڍانچو، ناڪافي ڍانچو ۽ ڪمزور حڪمراني“ موجود آهي.
 بهار ۾ ٻه وڏا سياسي اتحاد آهن: قومي جمهوري اتحاد، جنهن ۾ ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ راشٽريا لوڪ جن شڪتي پارٽي شامل آهن؛ ۽ متحده ترقي پسند اتحاد، جنهن ۾ راشٽريا جنتا دل، هندستاني عوام مورچا، راشٽريا لوڪ سمتا پارٽي، جنتا دل (يونائيٽيڊ) ۽ ڀارتي قومي ڪانگريس شامل آهن. ان کان علاوه ٻيون به ڪيتريون سياسي تنظيمون آهن. ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي هڪ وقت بهار ۾ مضبوط هئي، جيڪا هاڻي ڪمزور ٿي چڪي آهي. ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ) ۽ آل انڊيا فارورڊ بلاڪ پڻ محدود موجودگي رکن ٿا.
نتيش ڪمار 2005 کان 2020ع تائين ڪل 13 سال بهار جو وزيراعليٰ رهيو. اڳين حڪومتن جي ابتڙ، جيڪي ذات ۽ مذهب جي ورهاست تي زور ڏينديون هيون، سندس سياسي پروگرام معاشي ترقي، ڏوهن ۽ بدعنواني ۾ گهٽتائي ۽ سماجي برابري تي ٻڌل هو. 2010ع کان پوءِ حڪومت بدعنوان عملدارن جون ملڪيتون ضبط ڪري انهن کي اسڪولن ۾ تبديل ڪيو. حڪومت ڏوهن جي خاتمي لاءِ خاص عدالتن جو قانون پڻ متعارف ڪرايو. جمعي جي نماز لاءِ مسلمان ملازمن کي ٻه ڪلاڪ وقفو پڻ ڏنو ويو، جيئن غيرحاضري گهٽائي سگهجي. مارچ 2016ع کان رياست ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي پابندي لاڳو ڪئي وئي، جنهن سان سياحت ۾ گهٽتائي ۽ منشيات جي استعمال ۾ اضافو ڏٺو ويو.

## عوامي صحت

بيهار عام طور تي ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ صحت جي نتيجن ۾ ڪمزور درجي تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي مناسب صحت جون سهولتون موجود ناهن. جيتوڻيڪ قومي صحت مشن، ڪلينڪل اسٽيبلشمينٽس (رجسٽريشن ۽ ضابطن) ايڪٽ 2010ع، ۽ بااختيار ايڪشن گروپ (اي. اي. جي.) جي قيام ذريعي صحت خدمتن جي توسيع ۽ بهتري لاءِ وفاقي فنڊ مهيا ڪيا وڃن ٿا، پر بيهار انهن فنڊن کي مڪمل طور تي استعمال ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي.
تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته بهار ۾ عوام کي صحت جون خدمتون مهيا ڪرڻ لاءِ خانگي اسپتالن تي وڏو دارومدار ڪيو وڃي ٿو، جتي خانگي ۽ سرڪاري خرچن جو تناسب ڀارت جي ٻين رياستن مان ٻئي نمبر تي وڌيڪ آهي ۽ بدعنواني جي سطح به تمام اوچي آهي. اهي عنصر صحت خدمتن جي سست فراهمي ۽ انتهائي مهانگن علاج خرچن سان لاڳاپيل آهن.
بهار ۾ صحت بابت رپورٽنگ ۾ تسلسل ۽ شفافيت جي کوٽ آهي، جيڪا ڪلينڪل اسٽيبلشمينٽس ايڪٽ 2010ع تحت لازمي آهي. نتيجي طور حڪومت پاليسي تبديلي ۽ اسپتالن جي ڪارڪردگي بابت ثبوتن تي ٻڌل نتيجا ڪڍڻ کان قاصر رهي ٿي، جنهن سبب غلط خرچ ۽ غيرمستحڪم ڀرتين جا رجحان پيدا ٿين ٿا.
بهار کي جڏهن ڪيرالا سان ڀيٽيو وڃي ٿو ته هر اسپتال ۾ صحت ماهرن (رجسٽرڊ نرسون، معاون نرسون، ڊاڪٽر ۽ صحت نگران) جو انگ نمايان طور گهٽ آهي، ۽ وقت سان گڏ اهو انگ لڳ ڀڳ ساڳيو رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڪيرالا ۾ اهو مسلسل وڌي رهيو آهي. صحت واري وزارت جي انگن اکرن موجب سڀ کان وڏي کوٽ ڊاڪٽرن ۽ ماهرن جي آهي، جيڪا 75٪ تائين پهچي ٿي. قومي آبادي-سهولت معيارن موجب بهار وٽ صرف 50٪ ذيلي صحت مرڪز، 60٪ بنيادي صحت مرڪز، ۽ رڳو 9٪ ڪميونٽي صحت مرڪز موجود آهن. 2008ع کان 2015ع جي وچ ۾ بهار ۾ سرڪاري اسپتالن جي بسترن جو انگ گهٽجي ويو. رياست جي وڏي آباديءَ جي گهاٽائي کي نظر ۾ رکندي، بهار صحت عملي جي گهربل تعداد کان تمام گهڻو پوئتي آهي. انهن گهٽتاين جي باوجود، بهار ۾ عورتن جي صحت عملي ۾ تدريجي بهتري، مجموعي فوتگي جي شرح، ۽ ٻارن، نون ڄاولن ۽ مائرن جي موت جي شرحن ۾ به آهستي آهستي سڌارو ڏٺو ويو آهي.

## معيشت

مالياتي سال (ايف. وائي.) 2024- لاءِ بهار جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (جي. ايس. ڊي. پي.) لڳ ڀڳ &nbsp;ارب هئي. شعبي وار جوڙجڪ موجب، 19.9٪ زراعت، 21.5٪ صنعت ۽ 58.6٪ خدمتون آهن. بهار جي. ايس. ڊي. پي. جي لحاظ کان تيزيءَ سان وڌندڙ رياستي معيشتن مان ھڪ آھي، جتي ايف. وائي. 2024-25 ۾ واڌ جي شرح 13.5٪ رهي. ٻارھين پنج سالا منصوبو (2012–2017) دوران بهار جي معيشت لاءِ سالياني گڏيل واڌ (سي. اي. جي. آر.) 13.4٪ جو اندازو لڳايو ويو هو. بهار ۾ في ماڻھو خالص رياستي گهريلو پيداوار (اين. ايس. ڊي. پي.) ۾ پڻ مضبوط واڌ ڏٺي وئي. موجوده قيمتن تي، في ماڻھو اين. ايس. ڊي. پي. 2004–2005 کان 2014–15 تائين 12.91٪ جي سي. اي. جي. آر. سان وڌي. رياست جي في ماڻھو آمدني ايف. وائي. 2014–15 ۾ 40.6٪ وڌي وئي. 2007ع تائين رياست جو قرض جي. ڊي. پي. جو 77٪ اندازو ڪيو ويو.

### زراعت

ڀارت جي رياستن مان بيهار ڀاڄين جو چوٿون وڏو پيدا ڪندڙ ۽ ميون جو اٺون وڏو پيدا ڪندڙ آهي. رياست جي آبادي جو لڳ ڀڳ 80٪ زراعت ۾ روزگار حاصل ڪري ٿو، جيڪو قومي اوسط کان وڌيڪ آهي. اهم زرعي پيداوارن ۾ ليچي، امرود، آم، انناس، بينگن، ڀينڊي، ڦول گوبي، بند گوبي، چانور، ڪڻڪ، ڪمند ۽ سورج مُکي شامل آهن. سٺي زمين ۽ موافق موسم زراعت لاءِ فائديمند آهن، پر ٻوڏون ۽ مٽي جي ڪٽائي هن کي نقصان پهچائي سگهن ٿيون. رياست جي ڏاکڻين حصن ۾ سالياني ڏڪار پوي ٿو، جنهن سبب ڌان جهڙا فصل متاثر ٿين ٿا.

### صنعت

رياست جي صنعتي ترقي کي بهار انڊسٽريل ايريا ڊولپمينٽ اٿارٽي جي سهڪار سان اڳتي وڌايو وڃي ٿو.

بيگوسرائي ۾ باراوني ريفائنري، اين. ٽي. پي. سي.، باراوني (بي. ٽي. پي. ايس.)، باراوني فرٽيلائزر پلانٽ (ايچ. يو. آر. ايل. باراوني)، سودھا ڊيري پلانٽ، پيپسي بوٽلنگ پلانٽ جهڙا ادارا موجود آهن.

حاجيپور، مظفرپور، دالميانگر، مونگير، جمالپور ۽ باراوني بيهار جا اهم صنعتي شهر آهن. گاديءَ جو شهر پٽنه في ماڻھو آمدني جي ماپ موجب ڀارت جي بهتر حال شهرن مان هڪ آهي.
حاجيپور کي خانگي صنعتن جي موجودگي سبب پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪامپيٽنِس ايڪسپورٽس، جنهن کي 2024ع ۾ عالمي سڃاڻپ ملي جڏهن رپورٽ آئي ته اها ڪيترن يورپي ملڪن جي گهرج پوري ڪري رهي آهي. 2024ع ۾ رپورٽ ٿيو ته حاجيپور يورپي ڪمپنين لاءِ ڊزائنر جوتن جو برآمد ڪندڙ بڻجي ويو. ان کان سواءِ هن يوڪرين مهم دوران روسي فوج لاءِ پڻ جوتا برآمد ڪيا.
مالي وزارت وڏن صنعتي گروپن جهڙوڪ رِلاينس انڊسٽريز لاءِ سيڙپڪاري جا موقعا پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ننڍين صنعتن جي واڌ، آءِ. ٽي. ڍانچي ۾ سڌارن، پٽنه، درڀنگه ۽ ڀاگلپور ۾ سافٽ ويئر پارڪ قائم ڪرڻ ۽ پوروَانچل سرحد کان بيهار وسيلي جھارکھنڊ تائين ايڪسپريس وي مڪمل ٿيڻ جهڙا قدم پڻ شامل آهن. آگسٽ 2008ع ۾ پٽنه ۾ رجسٽرڊ ھڪ ڪمپني سيڪيورٽي اينڊ انٽيليجنس سروسز آمريڪي گروپ يونائيٽيڊ ٽيڪنالاجيز ڪارپوريشن (يو. ٽي. سي.) جي آسٽريليا واري گارڊ ۽ موبائل پيٽرول سروسز واري ڪاروبار کي سنڀالي ورتو. هي ادارو بيهار ۾ رجسٽرڊ ۽ ٽيڪس ادا ڪندڙ آهي.
شراب بندي کان اڳ، بيهار ڪيترين پيداوار يونٽن سبب بريوري مرڪز طور سامهون آيو. آگسٽ 2018ع ۾ يونائيٽيڊ برويريز لميٽيڊ اعلان ڪيو ته اها بيهار ۾ پنهنجي اڳوڻي بند بريوري ۾ غير الڪوحل بئير جي پيداوار شروع ڪندي.

### شروعاتي ڪاروبار
بيهار شروعاتي ڪاروبار پاليسي 2022–2027 جو مقصد بهار کي شروعاتي ڪاروبارن ۽ ڪاروباري ماڻهن لاءِ پسنديده هنڌ بڻائڻ آهي، جنهن ۾ مقامي نوجوانن کي شامل ڪري گڏيل واڌ کي هٿي ڏيڻ شامل آهي.
هي پاليسي مختلف سهولتون ڏئي ٿي، جن ۾ بنا سود ٻج فنڊنگ ₹10 لک تائين، ٽيڪس ۾ ڇوٽ ۽ انڪيوبِيشن مرڪزن تائين رسائي شامل آهن. حڪومت شروعاتي ڪاروبار بيهار فنڊ ٽرسٽ (ايس. بي. ايف. ٽي.) قائم ڪيو آهي، جنهن جو ابتدائي سرمايو ₹500 ڪروڙ آهي ته جيئن شروعاتي ڪاروبارن کي وينچر ڪيپيٽل مهيا ڪري سگهجي. اهم شعبن ۾ زرعي ٽيڪنالاجي، صحت، تعليم ٽيڪنالاجي ۽ اي-ڪامرس شامل آهن. مهارتن جي ترقي، رهنمائي ۽ ڪاروبار ڪرڻ ۾ آساني تي ڌيان سان، بيهار آهستي آهستي شروعاتي ڪاروبارن جو اڀرندڙ مرڪز بڻجي رهيو آهي، جيڪو معاشي واڌ ۽ روزگار ٻنهي کي وڌائي رهيو آهي.

### آمدني جي ورڇ
آمدني جي لحاظ کان، پٽنه، بيگوسرائي، ڀاگلپور ۽ مونگير رياست جي 38 ضلعن مان مٿي رهيا، جتي ايف. وائي. 2022-23 ۾ في ماڻھو مجموعي ضلعي گهريلو پيداوار 2,15,049، 84,279، ₹80,471، 79,272 رڪارڊ ٿي.

بهار ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ في ماڻھو آمدني ۾ تمام هيٺ درجي تي اچي ٿو. پٽنه جي في ماڻھو آمدني 1.85L آهي، جيڪا ٻين شهرن جهڙوڪ گروگرام (7.41L)، نوئڊا (6.13)، بينگالورو (6.21L)، حيدرآباد (6.58L) ۽ ممبئي (6.43) کان گهڻي گهٽ آهي.

### سماجي گروهن ۾ آمدني جو تفاوت
روميلا سين، ڪولمبيا يونيورسٽي ۾ ليڪچرار، آزادي کان پوءِ واري دور ۾ بيهار ۾ موجود اڻبرابري ۽ پٺتي پيل هجڻ کي زمين سڌارن جي عملدرآمد خلاف ”دير ڪرائڻ واري حڪمتِ عملي“ ۽ اعليٰ ذاتين جي زميندارن طرفان مائٽي جي لاڳاپن جي استعمال سان جوڙي ٿي، جيڪي زمين سڌارن جي پاليسين بابت رڪاوٽ وڌائيندڙ رويو رکن ٿا. اعليٰ ذاتين نه رڳو انتظاميا تي بالادستي قائم ڪئي، پر آزادي کان پوءِ واري دور ۾ سياست تي به سندن غلبو رهيو؛ انهن غريبن لاءِ رکيل لڳ ڀڳ 9000 ايڪڙ زمين جي ورڇ روڪڻ لاءِ پنهنجا ذاتي لاڳاپا استعمال ڪيا. ڇاڪاڻ⁠تہ زميندار به گهڻو ڪري اعليٰ ذاتين مان هئا، ۽ آزادي کان پوءِ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ سياستدان ۽ عملدار به ساڳئي زمينداراڻين اعليٰ ذاتين مان هئا، تنهنڪري زميندار 1952ع جي زمينداري خاتمي واري قانون جي لاڳو ٿيڻ دوران پڻ وڏي زمينداريون پاڻ وٽ رکڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.

## ثقافت

### نقاشي

بهار ۾ نقاشي جا ڪيترائي روايتي انداز رائج آهن. انهن مان هڪ ميٿلا نقاشي آهي، جيڪو بيهار جي ميٿلا علائقي ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. روايتي طور هيءَ صورت گهڻو ڪري عورتون ڪنديون هيون، ۽ اهو فن نسل در نسل منتقل ٿيندو رهيو. عام طور نقاشي ميلن، مذهبي تقريبن، ڄمڻ، شادي ۽ ٻين ثقافتي موقعن تي ڀتين تي ڪئي ويندي هئي. روايتي طور اهو مٽي جي جھوپن جي پلستر ٿيل ڀتين تي ڪيو ويندو هو، ۽ هاڻي ڪپڙي، هٿ سان ٺهيل ڪاغذ ۽ ڪئنواس تي به ڪيو وڃي ٿو. مشهور ميٿلا نقاشن ۾ سميت ڀارتي ديال، مهاسندري ديوي، مرحومه گنگا ديوي ۽ سيتا ديوي شامل آهن.
ميٿلا نقاشي کي مڌوبني فن به چيو ويندو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري انسانن ۽ سندن فطرت سان لاڳاپي کي ڏيکاريو ويندو آهي. عام منظرن ۾ ديوتا، قديم رزميه ڪٿائن مان سراسوتي، آسماني شيون، ۽ مذهبي ٻوٽا جهڙوڪ تلسي، ۽ راڄ درٻار ۽ سماجي واقعن جا منظر شامل هوندا آهن. عام طور تي ڪا به جاءِ خالي نه ڇڏي ويندي آهي.

ڀوجپوري نقاشي هڪ لوڪ نقاشيءَ جو انداز آهي، جيڪو بهار جي ڀوجپوري علائقو ۾ هزارين سال اڳ به ترقي ڪندو رهيو. هي انداز ڀت تي نقاشيءَ جي هڪ صورت آهي، جيڪا خاص طور مندرن جي ڀتين تي يا نون شادي شده جوڙن جي ڪمرن جي ڀتين تي ڪئي ويندي آهي، ۽ ان جا بنيادي نقش شِو ڀڳوان ۽ پاروتي ديوي سان لاڳاپيل هوندا آهن. جيتوڻيڪ جديد دور ۾ فطري شين، ڳوٺاڻن جي زندگي ۽ سندن جدوجهد جا منظر پڻ ڏيکاريا وڃن ٿا، جيئن اهو انداز عام ماڻهن ۾ وڌيڪ قبوليت ماڻي ۽ حقيقت جي ويجهو اچي.

پٽنه نقاشي اسڪول (*پٽنه ڪلم*)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ”ڪمپني نقاشي“ به چيو ويندو آهي، بيهار ۾ 18هين صديءَ جي شروعات کان 20هين صديءَ جي وچ تائين ڦليو ڦتو. اهو مغل ننڍي تصويري (ميني ايچر) نقاشي اسڪول جو هڪ شاخي روپ هو. جيڪي هن فن کي اختيار ڪندا هئا، سي مغل نقاشي سان لاڳاپيل هندو ڪاريگرن جا اولاد هئا. مغل بادشاهه اورنگزيب جي ظلم جي ڪري، اهي ڪاريگر مرشدآباد وسيلي 18هين صديءَ جي پڇاڙي ۾ پٽنه ۾ اچي پناهه وٺڻ لڳا. سندن فن ۾ مغل نقاشن جون خاصيتون موجود هيون، پر موضوعن کي درٻاري منظرن کان وڌائي بازار جا منظر، روزمرهه زندگي ۽ رسمن تائين آندو ويو. اهي ڪاغذ ۽ ميڪا تي واٽر ڪلر رنگ استعمال ڪندا هئا. هن نقاشي اسڪول مان ئي شري رادها موهن جي اڳواڻي هيٺ پٽنه آرٽ اسڪول قائم ٿيڻ جي بنياد پيو. هي ادارو بيهار ۾ نفيس فنون جو اهم مرڪز آهي.

### پرفارمنگ آرٽس

بهار اهڙا موسيقار پيدا ڪيا آهن جهڙوڪ ڀارت رتنا ۽ استاد بسم الله خان، ۽ ڌروپد جا ڳائڻا جهڙوڪ مالڪ ( دربھنگه گھرانو ) ۽ مشرا ( بيتياه گھرانو]] )، ۽ شاعر جهڙوڪ ودياپتي ٺاڪر، جن ميٿلي موسيقي جي صنف ۾ وڏو حصو وڌو. بهار جي ڪلاسيڪي موسيقي هندوستاني ڪلاسيڪي موسيقي جي هڪ صورت آهي.

گيا ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو ٻيو مرڪز آهي، خاص طور تي ٽپا ۽ ٺمري جي قسمن لاءِ. پنڊت گووردھن مشرا—رام پرساد مشرا جو پٽ، جيڪو پاڻ به باڪمال ڳائڻو هو—ڀارت ۾ ٽپا ڳائڻ جو شايد سڀ کان وڏو زندهه نمائندو آهي، جيئن پدم شري گجندر نارائن سنگهه، بيهار جي سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي جو باني سيڪريٽري، بيان ڪري ٿو.

گجندر نارائن سنگهه پنهنجي يادگيرين ۾ لکي ٿو ته چمپانگر، بنيلي پڻ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو اهم مرڪز هو. چمپانگر جو راجڪمار شيامانند سنها (بنيلي رياست) موسيقيءَ جو وڏو سرپرست هو ۽ پنهنجي وقت ۾ بيهار جي ڪلاسيڪي ڳائڻ جي دنيا ۾ مشهور شخصيت سمجهيو ويندو هو. سنگهه پنهنجي هڪ ٻي ڪتاب ۾ ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقي بابت لکي ٿو ته ”بنيلي جا ڪمار شيامانند سنگهه کي ڳائڻ ۾ اهڙي مهارت هئي جو ڪيترن وڏن ڳائڻن، جن ۾ ڪيسر بائي ڪيرڪر به شامل آهي، سندس صلاحيت مڃي. ڪمار صاحب جون بندشون ٻڌي، پنڊت جسراج جون اکيون ڀرجي آيون ۽ هن افسوس ظاهر ڪيو ته کيس پاڻ وٽ اهڙي صلاحيت نه هئي.“
19هين صديءَ دوران ڪيترائي بهاري ٺيڪيدارانه مزدور طور ويسٽ انڊيز، فجي ۽ ماريشس لڏي ويا. ان عرصي ۾ ڏک ڀريا ناٽڪ ۽ گيت، جيڪي *برها* سڏبا هئا، ڀوجپور علائقي ۾ مشهور ٿيا، ۽ *ڀوجپوري برها* جي نالي سان سڃاتل رهيا. هن موضوع تي ٻڌل ناٽڪ اڄ به پٽنه جي ٿيٽرن ۾ مقبول آهن.

### سينيما

بيهار ۾ مضبوط ڀوجپوري ٻوليءَ جي فلم انڊسٽري موجود آهي. ان کان سواءِ مگاڌي ۽ ميٿلي ٻولين ۾ فلمن جي ننڍي پيماني تي پيداوار به ٿئي ٿي. ڀوجپوري گفتگو سان پهرين فلم *[[گنگا جمنا]]* 1961ع ۾ رليز ٿي.
پهرين مگاڌي فلم *[[ڀئيا]]* 1961ع ۾ رليز ٿي.
پهرين ميٿلي فلم *[[ڪنيادان (فلم)|ڪنيادان]]* 1965ع ۾ رليز ٿي.
ميٿلي فلم *[[ميٿلا مکانه]]* 2016ع ۾ بهترين ميٿلي فلم لاءِ قومي فلم ايوارڊ ماڻي.
ڀوجپوري ۾ مڪمل فلمن جي تاريخ 1962ع کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن مقبول فلم *[[گنگا مئيا توهي پيارِي چڙهائبو]]* (“ماءُ گنگا، مان توکي پيلو ساڙهو چڙهائيندس”) رليز ٿي، جنهن جي هدايت ڪنڊن ڪمار ڪئي.
1963ع جي *[[لاگي نهين ڇُٽي رام]]* ڀوجپوري جي سڀ کان وڏي هٽ فلمن مان هڪ هئي، ۽ ڀارت جي اوڀر ۽ اتر علائقن ۾ *[[مغلِ اعظم]]* کان به وڌيڪ حاضري حاصل ڪئي. باليووڊ جي *[[نڊييا ڪي پار (1982 فلم)|نڊييا ڪي پار]]* پڻ ڀوجپوري ٻوليءَ جي مشهور فلم آهي. *[[بديشيا (فلم)|بديشيا]]* (“پرديسي”، 1963ع، هدايت: ايس. اين. تريپاٺي) ۽ *[[گنگا (1965 فلم)|گنگا]]* (“گنگا”، 1965ع، هدايت: ڪنڊن ڪمار) منافعي بخش ۽ مقبول رهيون، پر عام طور 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڀوجپوري فلمن جي پيداوار گهڻي نه هئي.
1980ع واري ڏهاڪي ۾ ايتريون ڀوجپوري فلمون ٺهيون جو هڪ مستقل صنعت قائم ٿي سگهي. *Mai* (“امڙ”، 1989ع، هدايت: راجڪمار شرما) ۽ *Hamar Bhauji* (“منهنجي ڀاءُ جي زال”، 1983ع، هدايت: ڪلپتارو) جهڙيون فلمون باڪس آفيس تي ڪامياب رهيون. پر 1990ع واري ڏهاڪي ۾ هي رجحان ڪمزور ٿي ويو.
2001ع ۾ ڀوجپوري فلمون *Saiyyan Hamar* (“منهنجو محبوب”، هدايت: موهن پرساد) سان ٻيهر مقبول ٿيون، جنهن اداڪار روي ڪشن کي نمايان مقام تي پهچايو. ان کان پوءِ ڪيترين ئي تجارتي طور ڪامياب فلمن جنم ورتو، جن ۾ *Panditji Batai Na Biyah Kab Hoi* (“پنڊت، ٻڌاءِ شادي ڪڏهن ٿيندي؟”، 2005ع) ۽ *Sasura Bada Paisa Wala* (“سُسر وڏو پئسا وارو”، 2005ع) شامل آهن. اهي فلمون ان وقت اتر پرديش ۽ بيهار ۾ مکيه ڌارا باليووڊ فلمن کان به بهتر ڪاروبار ڪنديون رهيون، ۽ ٻئي فلمون انتهائي گهٽ بجيٽ تي ٺهيل هيون. *Sasura Bada Paisa Wala* هن کان اڳ لوڪ ڳائڻو طور مشهور منوج تيواري کي به وڏي ناظرين تائين متعارف ڪرايو. روي ڪشن ۽ منوج تيواري جي فلمن جي ڪاميابي سان ڀوجپوري سينيما ۾ نئون جاڳ آيو، ۽ صنعت هڪ انعامي تقريب ۽ واپاري رسالو *Bhojpuri City* جاري ڪرڻ لڳي. صنعت هر سال سئو کان وڌيڪ فلمون ٺاهي ٿي.
2019ع ۾ ميٿلي فلم *[[ميٿلا مکانه]]* 63هين قومي فلم ايوارڊ ۾ بهترين ميٿلي فلم قرار ڏني وئي.

### عوامي ميڊيا

*بھار بنڌو* بهار جو پهريون هندي اخبار هو. اهو 1872ع ۾ مدن موهن ڀٽا شروع ڪيو، جيڪو هڪ مرهاٽي برهمڻ هو ۽ بيهار شريف ۾ اچي آباد ٿيو. هندي صحافت اڪثر ناڪام رهي جيستائين اها رياست جي سرڪاري ٻولي نه بڻجي. 1880ع ۾ بيهار جي عدالتن ۾ هندي لاڳو ڪئي وئي.
اردو صحافت ۽ شاعريءَ جي بهار ۾ ڊگهي تاريخ آهي، ۽ ڪيترائي شاعر جهڙوڪ شاد عظيم آبادي، ڪيف عظيم آبادي، ڪليم عاجز ۽ بسمل عظيم آبادي هتي سان لاڳاپيل رهيا. بيهار مان ڪيترائي اردو روزانا اخبارون ڇپجن ٿيون، جهڙوڪ *قومي تنظيم* ۽ *سھارا*، ۽ ماهوار *وائس آف بھار *.
20هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيتريون نمايان نيون اشاعتون ظاهر ٿيون. 1901ع ۾ پٽنه مان *ڀارت رتنا* نالي ماهوار رسالو شروع ٿيو. ان کان پوءِ *ڪساھتريا ھتائشي*، *آرياورتا فرام Dinapure*، *اديوگا* ۽ *چئيتنيا چندريڪا* جهڙيون اشاعتون آيون. *اديوگ* جو ايڊيٽر وِجيا آنند تريپاٺي هو، جيڪو ان وقت جو مشهور شاعر هو، ۽ *چئيتنيا چندريڪا* ڪرشنا چيتنيا گوسوامي جي ادارت هيٺ نڪري، جيڪو ان وقت جو ادبي شخص هو. ادبي سرگرمي صرف پٽنه تائين محدود نه رهي، پر بهار جي ٻين ضلعن تائين به پکڙجي وئي.

### ميلا ۽ تھوار

ڇٺ پوجا بهار جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ مقبول تھوار آهي. هي چار ڏينهن وارو مقدس هندو تھوار سڄي صوبي ۾ وڏي جوش سان ملهايو ويندو آهي. ڇٺ پوجا بهار جي مختلف شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن ۾ ادا ڪئي ويندي آهي. سڄو بهار ڇٺ پوجا جي عقيدت ۾ شامل ٿيندو آهي. شهرن کي بتيّن ۽ سجاوٽن سان سينگاريو ويندو آهي، ۽ هزارين رنگين گھاٽ تيار ڪيا ويندا آهن، جتي ديوي ڇٺ مئيا ۽ سندس ڀاءُ ديوتا سُوريا جون مورتيون ڏيکاريون ۽ سج لهڻ ۽ سج اڀرڻ ٻنهي وقتن تي عبادت ڪيون وينديون آهن. هر مذهب سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڪنهن به درياهه جي ڪناري يا ويجهي تلاءُ/ڍنڍ تي وڃي سُورج کي ارغيا ڏيندا آهن. هو پنهنجي پوڄا لاءِ بانس مان ٺهيل سُوپ ۽ داورا (ڪڙو جهڙي ڍانچي) ۾ ميوا ۽ ٺيڪوا به گڏ کڻي ويندا آهن. اڄڪلهه، جتي جتي دنيا ۾ بهاري برادري موجود آهي، اتي اتي هي روايتون ڪيترن ملڪن تائين پکڙجي چڪيون آهن.
دُرگا پوجا پڻ بهار جو وڏو، تمام مقبول ۽ وڏي پيماني تي ملهايل تھوار آهي. هي ڏهن ڏينهن وارو رنگين هندو تھوار پڻ سڄي صوبي ۾ وڏي جوش سان ملهايو ويندو آهي. بيهار جي مختلف شهرن، قصبن ۽ ڳوٺن ۾ پنڊال اڏيا ويندا آهن. دُرگا پوجا دوران بهار جا شهر تبديل ٿي ويندا آهن. شهري علائقا بتيّن ۽ سجاوٽن سان سينگاريا ويندا آهن ۽ هزارين رنگين پنڊال لڳايا ويندا آهن، جتي ديوي دُرگا ۽ سندس چار ٻارن جون مورتيون رکيو وينديون آهن ۽ پوڄا ڪئي ويندي آهي. ديوي جون مُورتون ڪومورٽولي مان آنديون وينديون آهن، جتي مُورتي ٺاهيندڙ سڄو سال مٽيءَ جا نمونا ٺاهي ڪم ڪندا رهندا آهن. 1947ع ۾ آزادي کان پوءِ، دُرگا پوجا آهستي آهستي هڪ مذهبي تہوار کان وڌيڪ هڪ دلڪش ڪارنيول جهڙو روپ اختيار ڪندي وئي. اڄ مختلف مذهبن ۽ نسلن سان لاڳاپيل ماڻهو به ان جشن ۾ شريڪ ٿين ٿا. تہوار جي آخري ڏينهن، يعني وجيادشمي تي، مورتيون شور شرابي سان جلوسن جي صورت ۾ گهٽين مان گذاري پوءِ درياهن ۾ وسارجون ڪيون وينديون آهن.
ڇٺ پوجا ۽ دُرگا پوجا کان علاوه، بهار ۾ تھوارن جو هڪ گهڻو متنوع سلسلو موجود آهي، جيڪو ان جي مالا مال ثقافتي، مذهبي ۽ لوڪ روايتن جي عڪاسي ڪري ٿو. *مڪر سنڪرانتي* سياري جي پوک لڻپ سان لاڳاپيل آهي ۽ تِل ۽ ڳڙ مان ٺهيل مٺاين سان ملهايو ويندو آهي. *ٻڌ جيانتي*، جيڪا ٻوڌ گيا ۾ وڏي عقيدت سان ملهايو وڃي ٿي، گوتم ٻڌ جي جنم ۽ بيداري جي يادگار آهي؛ جڏهن ته *مهاوير جيانتي* وئشالي ۾ ڀڳوان مهاوير جي جنم جي مناسبت سان ملهايو وڃي ٿو، جيڪو جين ڌرم جو اهم زيارت گاهه آهي. *راجگِر مهوتسو* راجگِر جي تاريخي شهر ۾ ڪلاسيڪي موسيقي، ناچ ۽ روايتي دستڪاريون پيش ڪندڙ وڏي ثقافتي تقريب آهي. *سونپور ميلا*، جيڪو گنگا ۽ گنڊڪ درياهن جي سنگم تي لڳندو آهي، ايشيا جو سڀ کان وڏو مال ڍور جو ميلا سڏيو وڃي ٿو ۽ واپار کي روحانيت سان گڏائي ٿو. لوڪ تہوار جهڙوڪ *سما-چڪيو*، ميٿلا علائقي ۾ ڪارتيڪ مهيني دوران مٽيءَ جون مورتيون ۽ گيتن وسيلي ڀيڻ-ڀاءُ جي رشتن جي جشن طور ملهايو وڃي ٿو. *جيتيا*، جنهن ۾ ماءُ پنهنجي پٽن جي ڀلائي لاءِ روزو رکي ٿي، ۽ *بيهولا-بشاري پوجا*، جيڪا ڀاڳلپور جي روايتن ۾ جڙيل آهي، گهريلو ۽ اساطيري عقيدن کي ظاهر ڪن ٿا. زرعي ۽ موسمي مشاهدا جهڙوڪ *جُڙ سِتل* (ميٿلي نئون سال) ۽ *آدره نکشتر* فطري چڪر ۽ ماحولياتي موسمن سان لاڳاپيل آهن. قبيلائي تہوار جهڙوڪ *سرهول* ۽ *ڪرم*، جيڪي ڏکڻ بيهار جي مقامي برادرين پاران ملهايا ويندا آهن، هن علائقي جي گهڻ رخي تہواري ڪئلينڊر کي وڌيڪ مالا مال ڪن ٿا. گڏيل طور، اهي تہوار بهار جي تہه دار سڃاڻپ کي اجاگر ڪن ٿا، جتي قديم روحانيت رنگين لوڪ ۽ قبيلائي ريتن سان گڏجي نظر اچي ٿي.

## سياحت

ڀار دنيا جي مختلف ملڪن مان ايندڙ ڪيترن ئي سياحن جو ميزبان آهي، سال 2019ع ۾، 33 ملين سياحن ڀار جو دورو ڪيو، جن ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ غير ملڪي سياح شامل هئا.

ڀار ۾ ٻه يونيسڪو عالمي ورثي ماڳ موجود آهن، ان سان گڏ ڪيترائي ٻيا قديم آثار به آهن. مهاٻوڌي مندر (لغوي معنيٰ: ”عظيم بيداري جو مندر“)، جيڪو يونيسڪو عالمي ورثي جو ماڳ آهي، هڪ قديم ٻُڌ ڌرم جو مندر آهي، جيڪو بودھ گيا ۾ واقع آهي، ۽ اهو ئي هنڌ آهي جتي ٻُڌ کي بيداري حاصل ٿيڻ جو عقيدو آهي. بودھ گيا ( گيا ضلعو ) پٽنا کان لڳ ڀڳ 96 ڪلوميٽر پري آهي. خدا بخش لائبريري، جنهن ۾ دنيا جي وڏين ڪتابن، ناياب مخطوطات ۽ مصورين جو ذخيرو موجود آهي، پٽنا ۾ واقع آهي.

نالندا مهاويھارا، جيڪو پڻ يونيسڪو عالمي ورثي جو ماڳ آهي، دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ شمار ٿئي ٿو، ۽ نالندا، ڀار ۾ واقع آهي. هن ماڳ ۾ ٽئين صدي قبل مسيح کان وٺي تيرهين صدي عيسويءَ تائين جي راهبي ۽ تعليمي اداري جا آثار شامل آهن، جن ۾ اسٽوپا، مزارون، وِهارا (رهائشي ۽ تعليمي عمارتون) ۽ مٽي، پٿر ۽ ڌاتوءَ جا اهم فن پارا شامل آهن. نالندا ڀارتي برصغير جي سڀ کان قديم يونيورسٽي طور سڃاتي وڃي ٿي. ڀارت جو آثار قديمه سروي کاتو ڀار ۾ 72 ماڳن کي قومي اهميت جا يادگار قرار ڏنو آهي، ۽ ان کان علاوه 30 وڌيڪ ماڳن کي ڀار جا رياستي تحفظ هيٺ يادگار طور تسليم ڪيو ويو آهي.

راجگِر، جيڪو بھار جي نالندا ضلعي ۾ واقع آهي، هڪ اهم سياحتي مرڪز آهي، جيڪو پنهنجي تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي خصوصيتن لاءِ مشهور آهي. ماضي ۾ مگڌ سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ رهندڙ راجگِر، ٻڌن، جينن ۽ هندن لاءِ هڪجهڙي اهميت رکي ٿو. تازين سالن ۾، راجگِر جديد ماحولياتي سياحت جو مرڪز پڻ بڻيو آهي، جتي راجگِر گلاس اسڪاءِ واڪ برج جهڙا نوان ماڳ شامل ڪيا ويا آهن؛ جيڪو وئڀو ٽڪريءَ تان نظارا پيش ڪري ٿو. هڪ ٻيو اهم ماڳ راجگِر زو سفاري آهي، جيڪو 191 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، ۽ جتي سياح رهنمائيءَ سان کليل احاطن ۾ شير، چيتي، ريڇ ۽ ٻيا جانور ڏسي سگهن ٿا. اهي سڀ ماڳ گڏجي راجگِر کي قديم ورثي ۽ جديد سياحت جو نادر ميل بڻائين ٿا.

بھار ۾ ماحولياتي سياحت جا ڪيترائي ماڳ آهن، جن ۾ والمڪي نيشنل پارڪ شامل آهي، جيڪو پنهنجي قومي پارڪ ۽ ٽائيگر ريزرو لاءِ مشهور آهي. وڪرمشيلا گينگٽڪ ڊولفن سينڪچوئري ۾ ناياب گينگٽڪ ڊولفن موجود آهي. ڀار ۾ ڪيترائي جهنگلي حياتيءَ جا محفوظ علائقا پڻ آهن، جهڙوڪ ڀيم بندهه وائلڊ لائيف سينڪچوئري، گوتم ٻُڌ وائلڊ لائيف سينڪچوئري، ڪيمور سينڪچوئري، اُديپور وائلڊ لائيف سينڪچوئري ۽ پنت وائلڊ لائيف سينڪچوئري. ڀار پکين جي لڏپلاڻ لاءِ به مشهور آهي، جتي ڪنور ڍنڍ برڊ سينڪچوئري ۽ ناگي ڊيم برڊ سينڪچوئري جهڙا ماڳ موجود آهن.
ڪيترائي سياح ڀار جي مذهبي اهميت سبب به هتي ايندا آهن. هندو ديوي سيتا، جيڪا ڀڳوان رام جي زال آهي، بابت عقيدو آهي ته هوءَ جديد ڀار جي سيتامڙهي ۾، ميٿلا علائقو ۾ ڄائي هئي. گوتم ٻُڌ بابت عقيدو آهي ته هن ٻوڌ گيا ۾ بيداري حاصل ڪئي، جيڪو گيا ضلعو، بھار ۾ واقع آهي. واسوپوجيا، جين ڌرم جو ٻارهوين تيرٿنڪر، چمپاپوري، ڀاڳلپور ۾ ڄائو. مهاوير، جين ڌرم جو چوويهون ۽ آخري تيرٿنڪر، ڇهين صدي قبل مسيح ۾ ويشالي ۾ ڄائو. شراڌ جي رسم، جيڪا پترو پڪش دوران ادا ڪئي وڃي ٿي، گيا جي مقدس شهر ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتي سمجهي وڃي ٿي، ۽ هن عرصي دوران هتي وڏو ميلو پڻ لڳندو آهي.

## آمدرفت

### هوائي اڏا

 بِھار ۾ ڪُل ٽي هوائي اڏا ڪم ڪندڙ آهن: لوڪ نايڪ جياپرڪاش هوائي اڏو پٽنا ۾، گيا هوائي اڏو گيا ۾، ۽ دربهنگا هوائي اڏو دربهنگا ۾. انهن ٽنهي هوائي اڏن تان بِھار جي وڏن شهرن ڏانهن مقرر پروازون هلن ٿيون. گيا هوائي اڏو بِھار جو واحد بين الاقوامي هوائي اڏو آهي، جتان موسم وار پروازون ٿائيلينڊ، ڀوٽان ۽ ميانمار جهڙن ملڪن ڏانهن هلن ٿيون.

### ريلويون
بِھار ۾ **ريلويون** رياست جي آمدرفت واري ڍانچي جو انتهائي اهم حصو آهن؛ اوڀر مرڪزي ريلوي (ECR) جو مرڪز هاجيپور ۾ آهي، ۽  بِھار ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي ڪُل ڊگهه  هئي. بِھار جا سڀ وڏا شهر، ضلعا ۽ ڳوٺاڻا توڙي شهري علائقا عام طور تي ريل وسيلي سٺي طرح ڳنڍيل آهن. بِھار جا اهم اسٽيشن پٽنا، آرا، بُڪسر، گيا، سماستيپور، ساسارام، سيوان، ڇپرا، براؤني، هاجيپور، سهارسا، راجگِر، مُظفرپور، جمالپور ۽ ڀاڳلپور آهن. اوڀر وقف ٿيل مال بردار لائين ڪيمور، روهتاس، اورنگ آباد ۽ گيا مان گذري ٿي، ۽ بِھار اندر ان جي ڪُل ڊگهه  آهي. ECR زون ۾ هيٺيان ٽي ڊويزنون آهن:

### رياستي ايڪسپريس ويون ۽ شاهراهون

گيا-دربهنگا ايڪسپريس وي (رسائيءَ تي ڪنٽرول وارو هاءِ وي) بِھار جي پهرين ايڪسپريس وي هوندي، جنهن جي ڊگهه 189 ڪلوميٽر آهي. اميد آهي ته اها 2024ع تائين مڪمل ٿيندي. بِھار ۾ رياستي شاهراهُن جي ڪُل ڊگهه 4,006 ڪلوميٽر (2,489 ميل) آهي، ۽ قومي شاهراهُن جي ڪُل ڊگهه 5,358 ڪلوميٽر (3,329 ميل) آهي.

### ميٽرو آمدرفت

پٽنا، بِھار جو پهريون شهر هوندو جتي وڏي پيماني تي تيز شهري آمدرفت وارو نظام هوندو. پٽنا ميٽرو جو نيٽ ورڪ  ڊگهه تي ٻڌل آهي، ۽  تعمير هيٺ آهي. بهرحال، زمين حاصل ڪرڻ واري عمل سبب هن وقت منصوبي ۾ دير ٿي رهي آهي.

### بس آمدرفت
بِھار اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن (BSRTC) بين الولا يتي، رياست اندروني ۽ بين الاقوامي روٽن تي بسون هلائي ٿي. BSRTC جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 آهي. ان جي ڦِرڻي ۾ غير برقي ۽ برقي بسون، ۽ اي سي ۽ غير اي سي بسون شامل آهن. دهلي، رانچي، ۽ نيپال جي گادي ڪاٺمانڊو اهي ڪجهه منزلون آهن جيڪي بِھار کان ٻاهر به خدمت ۾ شامل آهن. 2020ع کان پوءِ BSRTC ۾ نمايان واڌ ۽ جديدڪاري ٿي آهي. BSRTC شهري ۽ بين شهري بسون هلائي ٿي، ۽ ان گهٽ اخراج واريون، اي سي بسون (برقي ۽ سي اين جي ماڊل سميت) متعارف ڪرايون آهن، جن ۾ واءِ فاءِ، جي پي ايس ٽريڪنگ، سي سي ٽي وي نگراني ڪيمرا، پينڪ بٽڻ، ۽ موبائيل چارجنگ پوائنٽس شامل آهن. 2021ع ۾ BSRTC *چالو* نالي موبائيل ايپ متعارف ڪرائي، جيڪا بس جي سڌي ٽريڪنگ مهيا ڪري ٿي ۽ موبائيل پاسن ذريعي غير نقد اي-ٽڪيٽنگ جي سهولت ڏئي ٿي، جنهن سان وڌيڪ مسافر عوامي آمدرفت ڏانهن راغب ٿين ٿا. شهري آمدرفت جو ڍانچو پڻ بهتر ڪيو ويو، خاص طور تي 2020ع ۾ پٽنا ۾ پاٽليپُتر بين الولا يتي بس ٽرمينل جي کولڻ سان، جيڪو رياست جو پهريون جديد آءِ ايس بي ٽي آهي. 2023ع ۾ 24 ايڪڙن تي ٻڌل مرڪزي بس ڊيپو *پريواهن پريسر* پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو پٽنا شهر ۽ بين شهري بس خدمتن لاءِ مرڪزي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. ڳوٺاڻن علائقن لاءِ *مکيا منتري گرام پريواهن يوجنا* (2018ع ۾ شروع ٿي ۽ تازن سالن ۾ وڌائي وئي) چونڊيل پنچایت سطح جي فائديارن کي مسافر گاڏيون خريد ڪرڻ لاءِ 50٪ سبسڊي (وڌ ۾ وڌ ₹1 لک) فراهم ڪري ٿي، جنهن سان ڳوٺن جي ڳنڍجڻ بهتر ٿئي ٿي ۽ پٺتي پيل گروهن لاءِ آمدرفت واري روزگار جا موقعا پيدا ٿين ٿا. رياست 2025ع ۾ ڇهن شهرن ۾ عورتن لاءِ خاص ”پنڪ بس“ خدمتون پڻ متعارف ڪرايون، جن جو مقصد عورت مسافرن لاءِ حفاظت ۽ شموليت وڌائڻ آهي—22 سيٽن واريون بسون عورت ڪنڊڪٽرن وسيلي هلن ٿيون (۽ عورت ڊرائيورن جي تربيت جا منصوبا پڻ آهن)، ۽ حفاظتي طور تي انهن ۾ سي سي ٽي وي، جي پي ايس ۽ پينڪ بٽڻ وارا الارم لڳايا ويا آهن.

### اندروني آبي راهون
قومي آبي راهه-۱ گنگا نديءَ سان گڏ هلي ٿي. پٽنا جي گائي گهات تي اندروني آبي آمدرفت لاءِ مستقل ٽرمينل موجود آهي، جيڪو مال بردار جهازن جي سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿو. گنگا سڄو سال جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ گذر رهي ٿي، ۽ قديم دور ۾ هن کي وسيع انڊو-گينگٽڪ ميداني علائقو ۾ وڏي درياهي شاهراهه طور استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙا جهاز، جيڪي پنج سؤ واپارين کي کڻي سگهن، قديم زماني ۾ هن نديءَ تي هلندا هئا، جڏهن اها پرڏيهي واپار لاءِ به اهم رستو هئي. اتر ۽ ڏکڻ بِھار جي وڏين ندين ۽ وهڪرن سان قدرتي ڳانڍاپن سبب، واپار جي رستي طور گنگا جي اهميت وڌيڪ وڌي وئي.

## تعليم

 تاريخي طور، بِھار سکيا ۽ علم جو وڏو مرڪز رهيو آهي، جتي قديم يونيورسٽيون جهڙوڪ نالندا (قائم 450ع)، اوڏنٽاپُرا (قائم 550ع)، ۽ وڪرمشيلا (قائم 783ع) موجود هيون. نالندا ۽ وڪرمشيلا يونيورسٽيون 1200ع ۾ بختيار خلجي جي حملي آور فوجن هٿان تباهه ڪيون ويون. پوءِ، برطانوي حڪمراني جي پوئين دور ۾ بِھار جي تعليمي نظام ۾ ٻيهر ساهه پيو، جڏهن 1891ع ۾ خدا بخش اورينٽل لائبريري قائم ڪئي وئي، جيڪا سر خان بهادر خدا بخش پاران ٺاهي وئي؛ هيءَ لائبريري اڄ به دنيا جي سڀ کان وڏين هلندڙ لائبريرين مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنجن ملين کان وڌيڪ شيون موجود آهن. اها پنهنجي تصويرڪاري ۽ ناياب مخطوطات لاءِ مشهور آهي.

پٽنا يونيورسٽي، جيڪا ڀارتي برصغير جي ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، 1917ع ۾ قائم ٿي. برطانوي دور ۾ قائم ٿيل اعليٰ تعليم جا ٻيا مرڪز به شامل آهن: پٽنا ڪاليج (قائم 1839ع)، بِھار اسڪول آف انجنيئرنگ (قائم 1900ع؛ جيڪو هاڻي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، پرنس آف ويلز ميڊيڪل ڪاليج (قائم 1925ع؛ جيڪو هاڻي پٽنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال آهي)، سائنس ڪاليج، پٽنا (قائم 1928ع)، پٽنا وومينز ڪاليج، بِھار ويٽرنري ڪاليج (قائم 1927ع)، ۽ امپيريل ايگريڪلچر ريسرچ انسٽيٽيوٽ (قائم 1905ع؛ جيڪو هاڻي ڊاڪٽر راجندر پرساد مرڪزي زرعي يونيورسٽي، پُوسا آهي). پٽنا يونيورسٽي، جيڪا بِھار جي سڀ کان پراڻين يونيورسٽين مان هڪ آهي، 1917ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارتي برصغير جي ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي. اين آءِ ٽي پٽنا، جيڪو ڀارت جي ٻي سڀ کان پراڻي انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي، 1886ع ۾ سروي ٽريننگ اسڪول طور قائم ٿيو ۽ پوءِ 1932ع ۾ ان جو نالو بِھار ڪاليج آف انجنيئرنگ رکيو ويو.

اڄ بِھار ۾ اٺ قومي اهميت جا ادارا آهن: آءِ آءِ ٽي پٽنا، آءِ آءِ ايم بودھ گيا، ايمز، پٽنا، اين آءِ ٽي پٽنا، آءِ آءِ آءِ ٽي ڀاڳلپور، نائپر هاجيپور، خدا بخش اورينٽل لائبريري، ۽ نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي. 2008ع ۾ انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنا جو افتتاح ٿيو، جتي سڄي ڀارت مان شاگرد آيا. ۽ ساڳئي سال نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنا پڻ قائم ٿيو، جيڪو ڀارت ۾ اهڙي نوعيت جو نائون ادارو هو. انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ بودھ گيا 2015ع ۾ قائم ٿيو. مارچ 2019ع ۾، بِھار سرڪار مرڪزي سرڪار ڏانهن تجويز موڪلي ته دربهنگا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال کي ايمز جهڙي اداري ۾ اپگريڊ ڪيو وڃي. بِھار ۾ چار مرڪزي يونيورسٽيون پڻ آهن، جن ۾ ڏکڻ بِھار جي مرڪزي يونيورسٽي، مهاتما گانڌي مرڪزي يونيورسٽي، ڊاڪٽر راجندر پرساد مرڪزي زرعي يونيورسٽي ۽ نالندا يونيورسٽي شامل آهن. 2015ع ۾ مرڪزي سرڪار وڪرمشيلا کي ڀاڳلپور ۾ ٻيهر قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ ان لاءِ 500 ڪروڙ (5 ارب) مختص ڪيا. بِھار ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنا، نيشنل لا يونيورسٽي، پٽنا، انسٽيٽيوٽ آف هوٽل مينيجمينٽ (IHM)، فوٽويئر ڊيزائن اينڊ ڊيولپمينٽ انسٽيٽيوٽ، بيهٽا ۽ مرڪزي انسٽيٽيوٽ آف پلاسٽڪس انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (CIPET) سينٽر پڻ موجود آهن. سي آءِ پي اي ٽي ۽ آءِ ايڇ ايم 1994ع ۽ 1998ع ۾ هاجيپور ۾ قائم ٿيا. بِھار انجنيئرنگ يونيورسٽي، بِھار انجنيئرنگ *يونيورسٽي ايڪٽ، 2021ع* تحت بِھار سرڪار پاران قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد بِھار ۾ ٽيڪنيڪي، طبي، مينيجمينٽ ۽ لاڳاپيل پيشورانه تعليم سان واسطو رکندڙ تعليمي ڍانچي جي ترقي ۽ انتظام آهي. 2020–21ع جي انگن اکرن موجب، بِھار انجنيئرنگ يونيورسٽي سان 56 ادارا لاڳاپيل آهن، ۽ بِھار ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي پڻ بِھار ميڊيڪل سائنس يونيورسٽي ايڪٽ، 2021ع تحت قائم ڪئي وئي. هن يونيورسٽي جي قيام کان پوءِ فارميسي ڪاليج، 15 ميڊيڪل ڪاليج، ۽ 36 نرسنگ ڪاليج موجود آهن. آريه ڀٽا نالج يونيورسٽي وٽ 33 تعليمي ڪاليج، 8 ڪميونٽي ڪاليج ۽ هڪ پيشورانه ڪاليج آهي. چانڪيا نيشنل لا يونيورسٽي ۽ چندرگپت انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ 2008ع جي پوئين اڌ ۾ قائم ٿيا ۽ هاڻي نه رڳو بِھار مان پر پري پري رياستن مان به شاگردن کي متوجه ڪن ٿا. نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي 2014ع ۾ قائم ٿي، جنهن ۾ جاپان، ڪوريا ۽ چين جهڙن ملڪن جي فعال سيڙپڪاري شامل هئي. اي. اين. سنها انسٽيٽيوٽ آف سوشل اسٽڊيز رياست جو اهم تحقيقي ادارو آهي. بِھار ۾ سرڪاري مالي مدد سان هلندڙ اٺ ميڊيڪل ڪاليج آهن، جن ۾ پٽنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، نالندا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، وَردهمان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، ايندرا گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، دربهنگا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، انوگرهه نارائن مگڌ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال گيا، سري ڪرشنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال، جواهر لعل نهرو ميڊيڪل ڪاليج، ڀاڳلپور، گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج، بيتياه، ۽ پنج نجي ميڊيڪل ڪاليج شامل آهن. بِھار ۾ سرڪاري فنڊ وارا سڀ کان پراڻا ست انجنيئرنگ ڪاليج پڻ آهن: مُظفرپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، ڀاڳلپور ڪاليج آف انجنيئرنگ، گيا ڪاليج آف انجنيئرنگ، نالندا ڪاليج آف انجنيئرنگ، دربهنگا ڪاليج آف انجنيئرنگ، موٽيھاري ڪاليج آف انجنيئرنگ، ۽ لوڪ نايڪ جَي پرڪاش انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي.

بيهٽا، جيڪو رياستي گادي پٽنا جو هڪ ڀرپاسي علائقو آهي، اتي آءِ آءِ ٽي پٽنا، ايمز پٽنا، بي آءِ ٽي پٽنا جهڙا ادارا موجود آهن ۽ هاڻي اهو تعليمي مرڪز طور اڀري رهيو آهي. سپر 30 جهڙن ادارن سبب پٽنا انجنيئرنگ ۽ سول سروسز جي ڪوچنگ لاءِ به هڪ وڏو مرڪز بڻجي چڪو آهي. نجي آءِ آءِ ٽي-جي اي اي ڪوچنگ ادارن جون وڏيون شاخون به بِھار ۾ کوليون ويون آهن، جنهن سبب شاگردن جو تعداد گهٽيو آهي جيڪي مثال طور ڪوٽا ۽ دهلي انجنيئرنگ/ميڊيڪل ڪوچنگ لاءِ ويندا هئا.

بِھار اي  گورننس سروسز اينڊ ٽيڪنالاجيز (BeST) ۽ بِھار سرڪار گڏجي هڪ منفرد پروگرام شروع ڪيو، جنهن تحت ”بِھار نالج سينٽر“ نالي سڌاري مرڪز (سينٽر آف ايڪسيلينس) قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي؛ اهو هڪ اسڪول آهي جيڪو شاگردن کي جديد مهارتون ۽ ضرورت موجب مختصر مدي وارا تربيتِي پروگرام مناسب خرچ تي فراهم ڪري ٿو. هن مرڪز جو مقصد رياست جي نوجوانن کي فني، پيشورانه ۽ نرم مهارتن ۾ بهتر بڻائڻ آهي ته جيئن هو صنعتي نوڪريءَ جي مارڪيٽ جي موجوده گهرجن کي پورو ڪري سگهن. 2014ع جي ”نيشنل ايمپلائيئبليٽي رپورٽ آف انجنيئرنگ گريجوئيٽس“ موجب، بِھار جا گريجوئيٽ ملڪ جي مٿين 25 سيڪڙو ۾ شمار ڪيا ويا، ۽ رپورٽ بِھار کي انهن ٽن مٿين رياستن مان هڪ قرار ڏنو جتي معيار ۽ روزگارپذيري جي لحاظ کان اعليٰ انجنيئرنگ گريجوئيٽس تيار ٿين ٿا.

## نمايان شخصيتون

## پڻ ڏسو
* بِھار ڏهاڙو
* بِھاري ڳائڻن جي فهرست
* بِھار جو خاڪو
* بِھار جي وقت وار فهرست
* بِھاري ثقافت
* بِھار جو کاڌو
* ڇوٽاناگپور فرنٽ
* ڇوٽاناگپور پليٽو پراجا پريشد
* زيرات
* بيهٽا خشڪ بندرگاهه
* ڀاڳلپور جا گهات
* سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ آف انڊيا، دربهنگا
## وڌيڪ پڙھو

* *[[سوامي سهجانند سرسوتي]] رچناولي (سوامي سهجانند سرسوتي جا چونڊ لکڻا)، پرڪاشن سنسٿان، [[دهلي]]، 2003ع*.
* ڪرسٽوفر ايلن بيلي، *Rulers, Townsmen, and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion, 1770–1870*، ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 1983ع.
* آنند اي. يانگ، *Bazaar India: Markets, Society, and the Colonial State in Bihar*، يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، 1999ع.
* آچاريه *[[هزاري پرساد دويويدي]] رچناولي*، راجڪمل پرڪاشن، دهلي.
* *Swami Sahajanand and the Peasants of Jharkhand: A View from 1941* ترجمو ۽ سڌاريل صورت ۾ والٽر هاوزر پاران، گڏوگڏ بنا سڌارن واري هندي اصل سان (منوهر پبلشرز، پيپر بيڪ، 2005ع).
* *Sahajanand on Agricultural Labour and the Rural Poor* ترجمو ۽ سڌاريل صورت ۾ والٽر هاوزر پاران (منوهر پبلشرز، پيپر بيڪ، 2005ع).
* *Religion, Politics, and the Peasants: A Memoir of India's Freedom Movement* ترجمو ۽ سڌاريل صورت ۾ والٽر هاوزر پاران (منوهر پبلشرز، هارڊ بائونڊ، 2003ع).
* پنڊت يدونندن (جادونندن) شرما، 1947ع، *Bakasht Mahamari Aur Uska Achook Ilaaz* (بڪاشت وبا ۽ ان جو اڻ ٽٽ علاج) هندي ۾، الله آباد.
* جگن ناٿ سرڪار، *Many Streams* (جگن ناٿ سرڪار جا چونڊ مضمون ۽ يادگيرين جا خاڪا)، مرتب: گوتم سرڪار، ايڊيٽر: ميتالي سرڪار، پهريون ڇاپو مئي 2010ع، ناوڪرناتڪ پبليڪيشنز پرائيويٽ لميٽيڊ، بنگلور.
* اِندراديپ سنها، 1969ع، *Sathi ke Kisanon ka Aitihasic Sangharsha* (ساتهي جي هارين جي تاريخي جدوجهد) هندي ۾، پٽنا.
* اِندراديپ سنها، *Real face of JP's total revolution*، ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا (1974ع).
* اِندراديپ سنها، *Some features of current agrarian situation in India*، آل انڊيا ڪسان سڀا (1987ع).
* اِندراديپ سنها، *The changing agrarian scene: Problems and tasks*، پيپلز پبلشنگ هائوس (1980ع).
* اِندراديپ سنها، *Some questions concerning Marxism and the peasantry*، ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا (1982ع).
* 
* نند ڪشور شڪلا، *The Trial of Baikunth Sukul: A Revolutionary Patriot*، هار-آنند، 1999ع، 403 صفحا، .
* *Shramikon Ke Hitaishi Neta, Itihas Purush: Basawon Singh*، بِھار هندي گرنٿ اڪيڊمي پاران شايع ٿيل (پهريون ڇاپو، اپريل 2000ع).
* رامچندر پرساد، اشوڪ ڪمار سنها، *Sri Krishna Singh*، *Adhunik Bharat ke Nirmata Series* ۾، پبليڪيشنز ڊويزن، اطلاعات ۽ نشريات واري وزارت، ڀارت سرڪار.
* والٽر هاوزر، 1961ع، *Peasant Organisation in India: A Case Study of the Bihar Kisan Sabha, 1929–1942*، پي ايڇ ڊي ٿيسز، يونيورسٽي آف شڪاگو، (ايندڙ اشاعت).
* راءِ، اَلگو، 1946ع، *A Move for the Formation of an All-Indian Organisation for the Kisans*، اعظم ڳڙهه.
* اين. جي. رنگا، 1949ع، *Revolutionary Peasants*، نئين دهلي.
* اين. جي. رنگا، 1968ع، *Fight For Freedom*، نئين دهلي.
* مهاپنڊت راهول سنڪرتياين، 1943ع، *Naye Bharet ke Naye Neta (New Leaders of New India)*، هندي ۾، الله آباد.
* مهاپنڊت راهول سنڪرتياين، 1957ع، *Dimagi Gulami (Mental Slavery)*، هندي ۾، الله آباد.
* منمتھ ناٿ گپتا، *Apane samaya ka surya Dinkar*، اليکها پرڪاسنا (1981ع).
* خڳيندر ٺاڪُر، *Ramdhari Singh 'Dinkar': Vyaktitva aur Krititva*، پبليڪيشنز ڊويزن، 2008ع، اطلاعات ۽ نشريات واري وزارت، ڀارت سرڪار.
* ويجيندر نارائن سنها، *Bharatiya Sahitya ke Nirmata: Ramdhari Singh 'Dinkar*'، ساهتيه اڪيڊمي، نئين دهلي، 2005ع، .
* ڪمار ومل، *Ramdhari Singh Dinkar Rachna – Sanchayan*، ساهتيه اڪيڊمي، نئين دهلي، 2008ع، .
* مشرا شري گووند، ''History Of Bihar 1740–1772'' , منشيرام منوهرلال، 1970ع
* ورما بي. ايس.، ''Socio-religious Economic And Literary Condition Of Bihar (From ca. 319 A.D. to 1000 A.D.)'' , منشيرام منوهرلال، 1962ع
* ميترا اي.، ''Magahi Culture'' , ڪوسمو پبليڪيشنز، نئين دهلي، 1983ع
* نائپال وي. ايس.، *India: A Wounded Civilization*، پيڪاڊر، 1977ع
* ٽريوٿڪ ايلن، *The Revival Of Buddhist Pilgrimage At Bodh Gaya (1811–1949): Anagarika Dharmapala And The Mahabodhi Temple*
* جينوزي ايف. ٽاماسن،  ''Agrarian Crisis In India: The Case Of Bihar''، يونيورسٽي آف ٽيڪساس پريس، 1974ع، ، 
* اومالي ايل. ايس. ايس.، *History of Magadh*، وينا پبليڪيشن، 2005ع، 
* شڪلا پرڀات ڪمار، ''Indigo And The Raj: Peasant Protests In Bihar 1780–1917''، پراگتي پبليڪيشنز، 1993ع، 
* قيام الدين احمد، ''Patna Through The Ages: Glimpses of History, Society & Economy'' , ڪامن ويلٿ پبلشرز، 1988ع
* جين بي. ڊي.، *Ardha Magadhi Reader*، سري ستگرو پبليڪيشنز، لاهور، 1923ع
* پاترا سي.، *Life in Ancient India: As Depicted In The Digha Nikaya*، پونٿي پستڪ، 1996ع، 
* هزرا ڪنائي لال، *Buddhism in India As Described by the Chinese Pilgrims AD 399–689*، منشيرام منوهرلال، 1983ع، 
* ميڪ ڪرنڊل جان ڊبليو.، *Ancient India As Described By Megasthenes And Arrian*، منشيرام منوهرلال
* ميڪ ڪرنڊل جان ڊبليو.، ''Ancient India As Described By Ptolemy'' , منشيرام منوهرلال، 1927ع، 
* ساستري هرپرساد، *Magadhan Literature*، سري ستگرو پبليڪيشنز، ڪلڪتا، 1923ع
* راءِ آلوڪ، *Hindi Nationalism*، اورينٽ لانگ مين، 2000ع، 
* وڊيل آسٽن ايل.، *Report on the Excavations at Pataliputra (Patna) – The Palibothra of the Greeks*، ايشيئن پبليڪيشنل سروسز، ڪلڪتا، 1903ع
* داس اروِنڊ اين.، *The State of Bihar: an economic history without footnotes*، ايمسٽردام: وي يو يونيورسٽي پريس، 1992ع
* براس پال آر.، *The politics of India since Independence*، ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 1990ع
* عسڪري ايس. ايچ.، *Mediaeval Bihar: Sultanate and Mughal Period*، خدا بخش اورينٽل پبلڪ لائبريري، پٽنا، 1990ع
* ٽيلر وليم، *Three Months at Patna during the Insurrection of 1857*، خدا بخش اورينٽل پبلڪ لائبريري، پٽنا، 2007ع
* ٽيلر پي. جي. او.، *"What really happened during the Mutiny: A day by day account of the major events of 1857–1859 in India"*، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1997ع، 
* پٿڪ پربھو ناٿ، ''Society and Culture in Early Bihar (C.A.D. 200 – 600)'' , ڪامن ويلٿ پبلشرز، 1988ع
* بشم اي. ايل.، *The Wonder that was India*، پيڪاڊر، 1954ع، 
* نمبيسن وجَي، *Bihar in the eye of the beholder*، پينگوئن بُڪس، 2000ع، 
* پٿڪ موهن، *Flood plains and Agricultural occupance*، ڊيپ اينڊ ڊيپ پبليڪيشن، 1991ع، 
* ڊي سوزا روهن، *Drowned and Dammed:Colonial Capitalism and Flood Control in Eastern India*، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2006ع،
* رڌا کانت بارڪ – *Land & Caste Politics in Bihar* (شپرا پبليڪيشنز، دهلي، 2006ع)

## ٻاهريان ڳنڍڻا

; سرڪار
* بِھار جي سرڪاري ويب سائيٽ 
* بِھار اسٽيٽ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 

; عام ڄاڻ
*  
*    
*  
* 


زمرو:1912ع ۾ قائم ٿيل ادارا
زمرو:1912ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا
زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا
زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي هندي سرڪاري ٻولي آهي
زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي اردو سرڪاري ٻولي آهي
زمرو:اوڀر ڀارت

## حوالا

زمرو:بهار
زمرو:اوڀرين ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون