open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اينريڪو فرمي

**اينريڪو فرمي** (Enrico Fermi) هڪ اطالوي-آمريڪي فزڪس دان هو، جنهن کي دنيا جو پهريون مصنوعي نيوڪليئر ريئڪٽر (Chicago Pile-1) تيار ڪرڻ ۽ مينهٽن پروجيڪٽ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. کيس "ائٽمي دور جو معمار" ۽ "ائٽم بم جو معمار" چيو ويندو آهي. هو انهن چند فزڪس دانن مان هڪ هو جيڪي نظرياتي (Theoretical) ۽ تجرباتي (Experimental) فزڪس، ٻنهي ۾ مهارت رکندا هئا.

## سائنسي خدمتون
فرميءَ جون فزڪس ۾ خدمتون تمام وسيع آهن:
* **فرمي-ڊائريڪ شماريات:** هن انگ اکرن جو هڪ اهڙو نظام (Statistical mechanics) تيار ڪيو جيڪو ائٽمي ذرڙن تي لاڳو ٿئي ٿو. اهي ذرڙا جيڪي هن اصول تي هلن ٿا، انهن کي سندس اعزاز ۾ **فرميونز** (Fermions) چيو ويندو آهي.
* **نيوٽرينو:** هن بيٽا ڊيڪي (Beta decay) دوران هڪ اڻ ڏٺل ذرڙي جي موجودگي جو ماڊل پيش ڪيو، جنهن کي هن **نيوٽرينو** جو نالو ڏنو.
* **نيوڪليئر فشن:** هن نيوٽران بمباري ذريعي مصنوعي ريڊيو ايڪٽيٽيٽي پيدا ڪرڻ تي ڪم ڪيو، جنهن تي کيس 1938ع ۾ فزڪس جو نوبل انعام ڏنو ويو.

## مينهٽن پروجيڪٽ ۽ آمريڪا ڏانهن هجرت
1938ع ۾ فرمي اٽليءَ مان هجرت ڪري آمريڪا هليو ويو ته جيئن پنهنجي يهودي گهر واريءَ کي اٽليءَ جي نسلي قانونن کان بچائي سگهي. ٻي عالمي جنگ دوران هن مينهٽن پروجيڪٽ تي ڪم ڪيو.
* هن شڪاگو يونيورسٽي ۾ پهرين نيوڪليئر چين ريئڪشن (Nuclear chain reaction) جو ڪامياب تجربو ڪيو.
* هو 1945ع ۾ "ٽرينٽي ٽيسٽ" (دنيا جو پهريون ائٽم بم ڌماڪو) دوران پڻ موجود هو.

## سياسي موقف ۽ بعد واري زندگي
جيتوڻيڪ هن ائٽم بم تيار ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، پر بعد ۾ هن اخلاقي بنيادن تي "هائڊروجن بم" (Hydrogen bomb) تيار ڪرڻ جي سخت مخالفت ڪئي. هن اوپن هائيمر (J. Robert Oppenheimer) جي سيڪيورٽي ڪليئرنس واري معاملي ۾ سندس حق ۾ شاهدي به ڏني.

## اعزازات
فرميءَ جي نالي سان ڪيترائي انعام ۽ ادارا منسوب آهن، جن ۾ **فرميلئب** (Fermilab) ۽ نيوڪليئر پاور اسٽيشنز شامل آهن. ائٽمي جدول جو هڪ عنصر **فرميئم** (Fermium) پڻ هن جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ائٽم بم
* نيوڪليئر فزڪس
* مينهٽن پروجيڪٽ

## حوالا

زمرو:فزڪس دان
زمرو:نوبل انعام يافته
زمرو:آمريڪي سائنسدان
ڪوامي نڪروما

**فرانسس ڪوامي نڪروما** (Kwame Nkrumah) گهانا جو هڪ سياستدان، سياسي نظريي دان ۽ انقلابي هو. هن 1952ع کان 1957ع تائين برطانيه جي نوآبادياتي دور ۾ "گولڊ ڪوسٽ" جي وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1957ع ۾ گهانا جي آزاديءَ کان پوءِ، هو ملڪ جو پهريون وزيراعظم ۽ بعد ۾ صدر بڻيو. هو **پين-افريقي ازم** (Pan-Africanism) جو هڪ بااثر حامي ۽ "آرگنائيزيشن آف افريڪن يونٽي" (OAU) جو بنيادي ميمبر هو.

## سياسي سفر ۽ آزادي
ٻاهرين ملڪ تعليم حاصل ڪرڻ ۽ پين-افريقي اڳواڻن سان گڏ ڪم ڪرڻ کان پوءِ، نڪروما گولڊ ڪوسٽ واپس موٽيو ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي قيادت ڪئي. هن "ڪنوينشن پيپلز پارٽي" (CPP) جو بنياد وڌو، جنهن کي عوام ۾ وڏي مقبوليت ملي. 1957ع ۾ هن گهانا کي برطانيه کان آزادي ڏياري، جيڪا سب-صحارا آفريڪا ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين آزادي هئي.

## انتظاميه ۽ نظريو
نڪروما جي حڪومت اشتراڪي (Socialist) ۽ قومپرست هئي. هن جي انتظاميه جا اهم پهلو هي هئا:
* قومي صنعتي ۽ توانائي جي منصوبن جي مالي مدد ڪرڻ.
* هڪ مضبوط قومي تعليمي نظام قائم ڪرڻ.
* سڄي آفريڪي کنڊ کي هڪ گڏيل قيادت هيٺ آڻڻ جو خواب ڏسڻ.

## آمريت ۽ برطرفي
1960ع واري ڏهاڪي ۾، نڪروما جي حڪومت مٿان قاتلاڻي حملي جي ڪوششن ۽ معاشي بحران کان پوءِ، هن جو رويو آمرانه ٿي ويو.
* 1964ع ۾ گهانا کي "ون پارٽي اسٽيٽ" (هڪ پارٽي جي رياست) قرار ڏنو ويو.
* هن پاڻ کي ملڪ ۽ پارٽي جو تاحيات صدر بڻايو ۽ "اوسا گيفو" (Osagyefo) جو لقب اختيار ڪيو.
* 1966ع ۾، جڏهن نڪروما ٻاهرين ملڪ دوري تي هو، ته کيس هڪ فوجي بغاوت (Coup d'état) ذريعي برطرف ڪيو ويو، جنهن کي آمريڪي انٽيليجنس اداري (CIA) جي حمايت حاصل هئي.

## وفات ۽ ورثو
نڪروما پنهنجي زندگيءَ جو باقي حصو گني (Guinea) ۾ گذاريو. 1999ع ۾ بي بي سي پاران کيس "آفريڪا آف دي ملينيم" قرار ڏنو ويو. هن جو نالو اڄ به افريقي آزاديءَ ۽ اتحاد جي علامت طور سڃاتو وڃي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* گهانا
* پين-افريقي ازم
* سوشلزم

## حوالا

زمرو:گهانا جا صدر
زمرو:پين-افريقي ازم
زمرو:انقلابي
گريٽ بئريئر ريف

**گريٽ بئريئر ريف** (Great Barrier Reef) دنيا جي سڀ کان وڏي مرجان واري پٿريلي حد (Coral reef system) آهي. هيءَ 2,900 کان وڌيڪ انفرادي ريف ۽ 900 ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي آسٽريليا جي رياست ڪوئينزلينڊ جي ساحل سان گڏ 2,300 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن. هيءَ دنيا جي واحد اڏاوت آهي جيڪا خلا مان به ڏسي سگهجي ٿي ۽ جاندارن (ڪورل پوليپس) جي ذريعي ٺاهيل سڀ کان وڏو نظام آهي.

## ماحولياتي اهميت ۽ جيو تنوع
گريٽ بئريئر ريف اربين ننڍڙن جاندارن، جن کي **ڪورل پوليپس** (Coral polyps) چيو ويندو آهي، جي ذريعي ٺهيل آهي. هيءُ نظام هزارين قسمن جي مڇين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن جي پناهگاهه آهي. ان جي عالمي اهميت جي ڪري، يونيسڪو پاران 1981ع ۾ کيس عالمي ورثي (World Heritage Site) طور چونڊيو ويو.

## ماحولياتي خطرا ۽ چئلينجز
گريٽ بئريئر ريف کي هن وقت ڪيترن ئي خطرن جو مقابلو آهي:
* **ڪلائيميٽ چينج:** سمنڊ جي گرمي پد ۾ واڌ جي ڪري "ڪورل بليچنگ" (Coral bleaching) جو عمل تيزي سان ٿي رهيو آهي، جنهن ۾ مرجان مري وڃن ٿا.
* **آلودگي:** انساني سرگرمين ۽ گدلي پاڻيءَ جو سمنڊ ۾ ڇوڙ.
* **ڪراؤن آف ٿورنز اسٽار فش:** هيءَ اسٽار فش مرجان کي کائي تباهه ڪري ٿي.

رپورٽن موجب، 1985ع کان وٺي هن ريف پنهنجي اڌ کان وڌيڪ مرجاني حصو وڃائي ڇڏيو آهي. خاص ڪري 2016ع، 2017ع ۽ 2022ع ۾ ٿيندڙ ماس بليچنگ واقعن سائنسدانن کي وڏي ڳڻتيءَ ۾ وجهي ڇڏيو آهي.

## سياحت ۽ معيشت
هي ريف سياحن لاءِ هڪ تمام مشهور ماڳ آهي، خاص ڪري ڪيرنز (Cairns) ۽ وائٽ سنڊي ٻيٽن جا علائقا. سياحت ذريعي آسٽريليا کي ساليانو 3 بلين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ آمدني حاصل ٿئي ٿي. مقامي قديم ماڻهن (Aboriginal Australians) لاءِ هي ريف روحاني ۽ ثقافتي طور تمام اهم آهي.

## بحاليءَ جون ڪوششون
2022ع جي هڪ رپورٽ موجب، تيزي سان وڌندڙ "ايڪروپورا" (Acropora) ڪورل جي ڪري ريف جي ڪجهه حصن ۾ گذريل 36 سالن ۾ سڀ کان وڏي بحالي (Recovery) ڏسڻ ۾ آئي آهي. تنهن هوندي به، عالمي گرمي پد ۾ واڌ ان جي مستقبل لاءِ هڪ وڏو خطرو برقرار آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* مرجان
* سمنڊ
* آسٽريليا جي جاگرافي

## حوالا

زمرو:آسٽريليا جا عالمي ورثا
زمرو:مرجان جون پٿريليون حدون
زمرو:ڪوئينزلينڊ جي جاگرافي
منجهيل عدد

**منجهيل عدد** (Complex number) انگن جي اهڙي نظام جو حصو آهن جيڪي حقيقي عددن (Real numbers) کي وڌائي انهن ۾ هڪ خاص عنصر شامل ڪن ٿا، جنهن کي **تخيلي يونٽ** (Imaginary unit) چيو ويندو آهي ۽ ان کي علامت **i** سان ظاهر ڪبو آهي.

## بنيادي تعريف
منجهيل عددن جي تعريف هن بنيادي اصول ذريعي ڪئي ويندي آهي:
**i^2 = -1**

ڇاڪاڻ ته ڪنهن به حقيقي عدد جو چورس (Square) ڪاٽو (-) نه ٿو ٿي سگهي، ان ڪري ريني ڊيڪارٽ (René Descartes) ان کي "تخيلي عدد" جو نالو ڏنو. هر منجهيل عدد کي هيٺين صورت ۾ لکي سگهجي ٿو:
**a + bi**

هتي **a** ۽ **b** حقيقي عدد آهن. **a** کي **حقيقي حصو** (Real part) ۽ **b** کي **تخيلي حصو** (Imaginary part) چيو ويندو آهي. منجهيل عددن جي سيٽ کي علامت **C** سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.

## الجبرا جو بنيادي نظريو
منجهيل عددن جي مدد سان انهن تمام پولينوميل مساواتن (Polynomial equations) جو حل ملي سگهي ٿو جن جو حل حقيقي عددن ۾ موجود ناهي. مثال طور، مساوات **(x + 1)^2 = -9** جو ڪو به حقيقي حل ناهي، پر ان جا ٻه منجهيل حل هي آهن:
* **-1 + 3i**
* **-1 - 3i**

## هندسي تشريح (Geometric Interpretation)
منجهيل عددن کي هڪ ٻه-پاسائين (2D) سطح تي ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي **ڪمپليڪس پلين** (Complex plane) چيو ويندو آهي:
* **حقيقي محور (Real axis):** افقي لڪير جيڪا حقيقي عددن کي ظاهر ڪري ٿي.
* **تخيلي محور (Imaginary axis):** عمودي لڪير جيڪا تخيلي عددن (i جي ضربن) کي ظاهر ڪري ٿي.

ڪنهن منجهيل عدد کي ان جي قطبي مختصات (Polar coordinates) ذريعي به بيان ڪري سگهجي ٿو:
* **ايسوليوٽ ويلييو (Absolute value):** اصل نقطي (Origin) کان فاصلي کي چيو ويندو آهي، جنهن کي **|z|** سان ظاهر ڪبو آهي.
* **آرگيومينٽ (Argument):** حقيقي محور کان بڻجندڙ زاويه (Angle).

## منجهيل ڪونجوگيٽ (Complex Conjugate)
جيڪڏهن ڪو عدد **z = a + bi** آهي، ته ان جو ڪونجوگيٽ **z' = a - bi** هوندو. هندسي طور تي، هي حقيقي محور جي چوڌاري هڪ عڪس (Reflection) وانگر هوندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* رياضي
* آلجبرا
* حقيقي عدد

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:انگن جو نظام
زمرو:منجهيل عدد
ھپ ھاپ موسيقي

**هپ-هاپ** (Hip-hop)، جنهن کي ريپ موسيقي (Rap music) پڻ چيو ويندو آهي، مشهور موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي جيڪا 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر جي افريقي-آمريڪي ۽ ڪيريبين مهاجرن جي برادرين ۾ پيدا ٿي. هن موسيقيءَ جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ **ريپنگ** (Rapping) آهي.

## تاريخي پس منظر
هپ-هاپ جي شروعات نيو يارڪ جي علائقي **برونڪس** (The Bronx) جي گلي ڪوچن ۾ ٿيندڙ "بلاک پارٽين" مان ٿي. ڊي جيز (DJs) مشهور رڪارڊز جي اوزاري حصن (Instrumental breaks) کي ڊگهو ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن تي بريڪ ڊانسرز ۽ ريپرز پنهنجو فن ڏيکاريندا هئا. 

## هپ-هاپ جو سونهري دور
1980ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين واري عرصي کي هپ-هاپ جو **سونهري دور** (Golden Age) چيو ويندو آهي. هن دور ۾:
* موسيقيءَ جي وڪري ۾ وڏو اضافو ٿيو.
* نوان انداز جهڙوڪ گينگسٽا ريپ (Gangsta rap)، جي-فنڪ (G-funk)، ۽ الٽرنيٽو هپ-هاپ پيدا ٿيا.
* آمريڪا جي مختلف علائقن (ايسٽ ڪوسٽ، ويسٽ ڪوسٽ ۽ سائوٿ) ۾ پنهنجا مخصوص هپ-هاپ اسٽائل مشهور ٿيا.

## جديد دور ۽ مقبوليت
2017ع ۾ هپ-هاپ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ موسيقيءَ جي صنف بڻجي وئي. 
* **بلنگ ايرا (Bling Era):** 1990ع جي آخر ۾ ڪلبن لاءِ تيار ڪيل موسيقي.
* **انٽرنيٽ ۽ بلاگ ايرا:** 2000ع جي آخر ۾ نوجوان فنڪارن انٽرنيٽ ذريعي شهرت حاصل ڪئي.
* **ٽريپ ۽ سائونڊ ڪلائوڊ ريپ:** 2010ع جي وچ واري عرصي ۾ ٽريپ ميوزڪ (Trap music) سڄي دنيا ۾ ڇانئجي وئي.

## شماريات ۽ نسلي اثر
هپ-هاپ جي مقبوليت جو اندازو هيٺين انگن اکرن مان لڳائي سگهجي ٿو:
* آمريڪا ۾ هپ-هاپ ٻڌندڙن ۾ **افريقي-آمريڪي** (اٽڪل 30-35%) ۽ **اڇا آمريڪي** (اٽڪل 25-30%) سڀ کان وڏا گروهه آهن.
* 2023 تائين، عالمي موسيقي جي اسٽريمنگ ۾ هپ-هاپ جو حصو تقريباً **25%** کان وڌيڪ رهيو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* نيو يارڪ شهر
* ريپنگ

## حوالا

زمرو:موسيقي جون صنفون
زمرو:هپ-هاپ
زمرو:افريقي-آمريڪي ثقافت
گپتا سلطنت

**گپتا سلطنت** (Gupta Empire) قديم هندستان جي هڪ طاقتور رياست هئي، جيڪا ٽين صديءَ جي اڌ کان ڇهين صديءَ جي اڌ تائين قائم رهي. پنهنجي عروج تي هن سلطنت تقريباً سڄي اتر هندستان تي حڪومت ڪئي. ڪيترن ئي مورخن پاران هن دور کي هندستان جو **سونهري دور** (Golden Age of India) قرار ڏنو ويو آهي.

## ثقافتي ۽ علمي عروج
گپتا دور ۾ ثقافت، ادب ۽ سائنس جي شعبن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي، خاص طور تي سمنڊر گپتا، چندر گپتا ٻيو ۽ ڪمار گپتا پهرين جي دور ۾. 
* **ادب:** هندو داستانن جهڙوڪ مهابھارت ۽ راماين کي هن دور ۾ آخري ۽ لکت واري صورت ڏني وئي. مشهور شاعر ڪاليدااس جو تعلق به هن دور سان هو.
* **سائنس ۽ رياضي:** هن دور ۾ آريا ڀٽ، وراهمهيرا ۽ وتسيايان جهڙا عالم پيدا ٿيا، جن رياضي ۽ علم نجوم ۾ اهم کوجنائون ڪيون.
* **فن ۽ تعمير:** گپتا دور جي فنِ تعمير، مجسمي سازي ۽ مصوريءَ نه رڳو هندستان پر ڏورانهن علائقن تي به اثر ڇڏيا.

## مذهب ۽ انتظاميا
گپتا حڪمران هندو ڌرم جا پيروڪار هئا ۽ برهمڻن کي تمام گهڻي عزت ڏني ويندي هئي، پر هو ٻين مذهبن (ٻڌمت ۽ جين مت) لاءِ به رواداري رکندا هئا. سندن سياسي انتظاميا تمام مضبوط هئي ۽ تجارتي لاڳاپن جي ڪري هندستان هڪ اهم ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جنهن ڏکڻ-اوڀر ايشيا جي سلطنتن کي پڻ متاثر ڪيو.

## زوال جا سبب
ڇهين صديءَ جي اڌ تائين هيءَ عظيم سلطنت ڪيترن ئي سببن جي ڪري زوال پذير ٿي وئي:
1. **هون قبيلن جو حملو:** وچ ايشيا مان ايندڙ هون (Huna) قبيلن جي حملن سلطنت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.
2. **داخلي انتشار:** ماتحت رياستن ۽ جاگيردارن جي بغاوتن جي ڪري مرڪزي اختيار ختم ٿي ويو.
سلطنت جي خاتمي کان پوءِ هندستان ٻيهر ننڍين علائقائي رياستن ۾ ورهائجي ويو.

## گپتا دور جا اهم عالم

## وڌيڪ ڏسو
* هندستان جي تاريخ
* موريا سلطنت
* سنسڪرت

## حوالا

زمرو:هندستان جي تاريخ
زمرو:قديم سلطنتون
زمرو:گپتا سلطنت
پالتو بڻائڻ

**پالتو بڻائڻ** (Domestication) هڪ گهڻ-نسلي گڏيل تعلق آهي جنهن ۾ هڪ نوع (Species)، جهڙوڪ انسان، ٻي نوع جي سار سنڀال ۽ ضابطو پنهنجي هٿ ۾ کڻي ٿي ته جيئن ان مان کاڌو (گوشت، کير)، وسيلو (ان، چمڙو) يا محنت حاصل ڪري سگهجي. هي هڪ تدريجي عمل آهي جيڪو آزمائش ۽ غلطيءَ جي بنياد تي صدين تائين هلندو رهيو آهي.

## جانورن کي پالتو بڻائڻ
جانورن کي پالتو بڻائڻ سان انهن جي جينياتي بناوٽ ۽ رويي ۾ تبديلي اچي ٿي، جنهن سان اهي گهٽ وحشي ۽ وڌيڪ فرمانبردار بڻجي وڃن ٿا:
* **ڪتو:** انسان جو پهريون پالتو جانور، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 15,000 سال اڳ پالتو بڻايو ويو.
* **چوپايو مال:** ٻڪريون، رڍون ۽ ڳئون لڳ ڀڳ 11,000 سال اڳ پالتو بڻايون ويون.
* **گهوڙو:** وچ ايشيا ۾ تقريباً 5,500 سال اڳ سواري ۽ محنت لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.
* **پکين ۽ جيتن جو استعمال:** ڪڪڙن کي اوڀر ايشيا ۾ 3,250 سال اڳ، جڏهن ته ريشمي ڪيڙن ۽ ماکيءَ جي مکين کي 5,000 سال اڳ پالتو بڻايو ويو.

## ٻوٽن کي پالتو بڻائڻ
ٻوٽن کي پالتو بڻائڻ (زراعت) جي شروعات لڳ ڀڳ 13,000 کان 11,000 سال اڳ وچ اوڀر (Middle East) ۾ ٿي. 
* **اناج:** ڪڻڪ ۽ جَو سڀ کان اڳيان هئا. چين ۾ 9,000 سال اڳ سارين (چانورن) جي پوک شروع ٿي.
* **آمريڪا جو حصو:** آمريڪا جي مقامي ماڻهن 10,000 سال اڳ مڪئي، پٽاٽا، مڱيرا ۽ ڪپهه پوکڻ شروع ڪئي.
* **خاصيتون:** پالتو ٻوٽن جا ٻج جهنگلي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ وڏا ٿين ٿا ۽ انهن جي پنهنجي مدد پاڻ بقا جي صلاحيت گهٽجي وڃي ٿي.

## جيتن ۾ پالتو بڻائڻ جو عمل
انسانن کان علاوه ڪجهه جيت به ٻين نسلن کي پالتو بڻائين ٿا. مثال طور:
* **اڏوهي (Termites)** ۽ **ڪيڙيون (Ants):** ڪجهه خاص ڪڙيون ۽ اڏوهيون فنگس (Fungi) جي پرورش ڪن ٿيون، جنهن کي اهي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿيون. هي تعلق ايترو مضبوط آهي جو ٻئي هڪٻئي کان سواءِ زنده نٿا رهي سگهن.

## وڌيڪ ڏسو
* زراعت
* ارتقا
* انساني تاريخ

## حوالا

زمرو:زراعت
زمرو:حياتيات
زمرو:پالتو جانور
کاڌو

**کاڌو** (Food) ڪو به اهڙو مادو آهي جيڪو ڪو جاندار غذائي سهاري لاءِ استعمال ڪري ٿو. خوراڪ عام طور تي ٻوٽن، جانورن يا فنگس (Fungi) مان حاصل ٿئي ٿي، جنهن ۾ ضروري غذائي عنصر جهڙوڪ ڪاربوهائيڊريٽس، چرٻي (Fats)، پروٽين، وٽامن ۽ معدنيات شامل هوندا آهن. جاندارن جا سيل (Cells) هن مادي کي جذب ڪري توانائي پيدا ڪن ٿا، جيڪا زندگي برقرار رکڻ ۽ واڌ ويجهہ لاءِ ضروري آهي.

## انساني خوراڪ ۽ تيار ڪرڻ جا طريقا
انسان سڀ ڪجهه کائيندڙ (Omnivorous) جاندار آهن، جيڪي مختلف ماحولياتي نظامن مان خوراڪ حاصل ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انسان عام طور تي کاڌي کي کائڻ کان اڳ پچائڻ (Cooking) جو طريقو اختيار ڪندا آهن. اڄڪلهه خوراڪ جي توانائيءَ جو وڏو حصو صنعتي خوراڪ جي نظام (Food industry) ذريعي پورو ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ زراعت، پروسيسنگ ۽ ورهاست جا پيچيده نظام شامل آهن.

## ماحولياتي اثرات
روايتي زراعت جو موجوده نظام وڏي حد تائين فوسل فيول (Fossil fuels) تي ڀاڙي ٿو. ان ڪري، خوراڪ ۽ زراعت جا نظام آبهوا جي تبديلي (Climate change) جا وڏا ذميوار آهن، جيڪي مجموعي گرين هائوس گئس جي اخراج جو تقريباً 37 سيڪڙو بڻجن ٿا.

## سماجي ۽ سياسي پهلو
خوراڪ جو نظام ڪيترن ئي سماجي ۽ سياسي مسئلن تي اثر انداز ٿئي ٿو، جن ۾ هي شامل آهن:
* **پائيداري (Sustainability):** وسيلن جو اهڙو استعمال جيڪو مستقبل لاءِ بچي سگهي.
* **خوراڪ جي حفاظت (Food Security):** هر انسان تائين کاڌي جي پهچ يقيني بنائڻ.
* **حياتياتي تنوع (Biodiversity):** مختلف قسمن جي فصلن ۽ جاندارن جو بچاءُ.

خوراڪ جي حفاظت ۽ معيار جي نگراني بين الاقوامي ادارا ڪندا آهن، جهڙوڪ گڏيل قومن جو ادارو **ايف-اي-او** (FAO) ۽ **ورلڊ فوڊ پروگرام** (WFP).

## وڌيڪ ڏسو
* زراعت
* صحت
* وٽامن

## حوالا

زمرو:کاڌو
زمرو:حياتيات
زمرو:زراعت
جوزف ھيڊن

**فرانز جوزف هيڊن** (Franz Joseph Haydn) ڪلاسيڪل دور جو هڪ بااثر آسٽريائي موسيقار هو. هن موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ "اسٽرنگ ڪوارٽيٽ" ۽ "پيانو ٽريو" جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. موسيقيءَ ۾ سندس وڏي حصي جي ڪري کيس **"سمفني جو پيءُ"** ۽ **"اسٽرنگ ڪوارٽيٽ جو پيءُ"** سڏيو ويندو آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيريئر
هيڊن هڪ غريب گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ويانا جي سينٽ اسٽيفن ڪيٿيڊرل ۾ ڪورس ڳائڻي (Chorister) طور ڪئي. ڪجهه عرصو آزاد موسيقار طور سخت محنت ڪرڻ کانپوءِ، کيس هنگريءَ جي امير **ايسٽرهازي خاندان** (Esterházy family) وٽ ميوزڪ ڊائريڪٽر طور ملازمت ملي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.

هيڊن اتي پنهنجو آرڪيسٽرا رکندو هو، پر ٻين موسيقارن کان پري هجڻ ڪري هن کي پنهنجو الڳ ۽ اصلي (Original) انداز اختيار ڪرڻو پيو. هن چيو هو ته: "مان ٻين کان الڳ هئس، تنهنڪري مونکي اصلي بڻجڻ تي مجبور ڪيو ويو." هن جي موسيقي سڄي يورپ ۾ مشهور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي دور جو سڀ کان وڌيڪ مشهور موسيقار بڻجي ويو.

## لنڊن جا دورا ۽ آخري سال
1790ع ۾ پنهنجي سرپرست نڪولس ايسٽرهازي جي وفات کانپوءِ، هيڊن آزاد ٿيو ۽ لنڊن جو سفر ڪيو، جتي هن کي وڏي مقبوليت ملي. هن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال ويانا ۾ گذاريا. صحت جي خرابيءَ سبب هن آخري سالن ۾ موسيقي لکڻ ڇڏي ڏني هئي. هو 1809ع ۾ 77 سالن جي عمر ۾ ويانا ۾ وفات ڪري ويو.

## دوستي ۽ شاگرد
هيڊن **موزارٽ** (Mozart) جو ويجهو دوست ۽ مرشد هو، جڏهن ته **بيٿوون** (Beethoven) هن جو شاگرد رهيو. هن جو ننڍو ڀاءُ مائيڪل هيڊن پڻ هڪ مشهور موسيقار هو.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* موٽسارٽ
* بيٿوون

## حوالا

زمرو:آسٽريائي موسيقار
زمرو:ڪلاسيڪل دور جا موسيقار
زمرو:سمفوني لکندڙ
فرانز شوبرٽ

**فرانس پيٽر شوبرٽ** (Franz Peter Schubert) ڪلاسيڪل دور جي آخر ۽ شروعاتي رومانوي دور جو هڪ آسٽريائي موسيقار هو. پنهنجي مختصر حياتيءَ جي باوجود، شوبرٽ هزارين فنپارن جو هڪ وڏو ذخيرو ڇڏي ويو، جنهن ۾ 600 کان وڌيڪ **لِيڊر** (Lieder - جرمن ٻوليءَ ۾ فني گيت)، ست مڪمل سمفونيون، اوپرا، ۽ پيانو موسيقيءَ جو هڪ وڏو تعداد شامل آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
شوبرٽ ويانا جي مضافاتي علائقي ۾ پيدا ٿيو. هن ننڍپڻ کان ئي موسيقيءَ ۾ غير معمولي صلاحيتون ڏيکاريون. 1808ع ۾، يارنهن سالن جي عمر ۾، هو اسٽيڊٽ ڪونوڪٽ (Stadtkonvikt) اسڪول جو شاگرد بڻيو، جتي هن **جوزف هيڊن**، **موزارٽ** ۽ **بيٿوون** جي موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ڪئي. 1813ع جي آخر ۾، هن اسڪول ڇڏي پنهنجي پيءُ سان گڏ رهڻ شروع ڪيو ۽ اسڪول جي استاد طور تربيت حاصل ڪرڻ لڳو، پر ان سان گڏوگڏ **انتونيو ساليري** (Antonio Salieri) وٽ موسيقيءَ جي تعليم جاري رکي.

## فن ۽ سڃاڻپ
شوبرٽ جي موسيقيءَ جي پذيرائي سندس زندگيءَ دوران ويانا جي هڪ ننڍڙي دائري تائين محدود هئي. 1821ع ۾، هو "گزيليشافٽ ڊير ميوزڪ فرائونڊي" جو ميمبر بڻيو، جنهن سان سندس نالو ويانا جي شهرين ۾ مشهور ٿيو. هن مارچ 1828ع ۾ پنهنجي ڪم جو پهريون ۽ آخري وڏو ڪنسرٽ ڏنو، جنهن کي تمام گهڻو ساراهيو ويو.

## وفات ۽ ورثو
شوبرٽ 19 نومبر 1828ع تي صرف 31 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. سرڪاري طور تي سندس موت جو سبب ٽائفائيڊ بخار ٻڌايو ويو. سندس موت کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ هن جي موسيقيءَ جي مقبوليت ۾ تمام گهڻو اضافو ٿيو. **فيلڪس مبيڊلسن**، **رابرٽ شومن**، **فرانس لسٽ** ۽ **جوهانس برهمس** جهڙن وڏن موسيقارن سندس فن کي دنيا ۾ متعارف ڪرايو. اڄ شوبرٽ مغربي ڪلاسيڪل موسيقيءَ جي تاريخ جي عظيم ترين موسيقارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

## اهم فنپارا
* **گيت:** "Erlkönig", "Ave Maria"
* **سمفونيون:** نمبر 8 (اڻپوري)، نمبر 9 (دي گريٽ)
* **گيتن جو سلسلو:** Die schöne Müllerin, Winterreise

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* جوزف هيڊن
* بيٿوون

## حوالا

زمرو:آسٽريائي موسيقار
زمرو:رومانوي دور جا موسيقار
زمرو:ويانا جون شخصيتون
ٿري گارجز ڊيم

**ٿري گارجز ڊيم** (Three Gorges Dam) چين جي هوبئي صوبي ۾ يانگزي نديءَ تي تيار ڪيل هڪ هائيڊرو اليڪٽرڪ گريوٽي ڊيم آهي. هي نصب ڪيل گنجائش (22,500 ميگاواٽ) جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو پاور اسٽيشن آهي. هي ڊيم سراسري طور تي ساليانو 95±20 ٽيرا واٽ ڪلاڪ (TWh) بجلي پيدا ڪري ٿو.

## تعمير ۽ آپريشن
ڊيم جي تعمير جو ڪم 2006ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته پاور پلانٽ 2012ع ۾ مڪمل طور تي ڪارآمد بڻيو. 
* **اوچائي ۽ ويڪر:** ڊيم جي اوچائي 185 ميٽر ۽ ويڪر 2,309 ميٽر آهي.
* **ٽربائنون:** هن ۾ ڪل 32 مکيه ٽربائنون لڳل آهن، جن مان هر هڪ 700 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي.
* **جهازن جو لفٽ:** هن پروجيڪٽ جو آخري اهم حصو، جهازن کي مٿي کڻندڙ لفٽ (Ship lift) هو، جيڪو 2015ع ۾ مڪمل ٿيو.

## فائدا ۽ اهميت
چيني حڪومت هن منصوبي کي قومي فخر ۽ سماجي توڻي معاشي ڪاميابيءَ جو مظهر سمجهي ٿي. ان جا مکيه فائدا هي آهن:
# **ٻوڏ تي ضابطو:** يانگزي ميداني علائقي ۾ لکين ماڻهن کي تباهه ڪندڙ ٻوڏن کان بچائي ٿو.
# **بجلي جي پيداوار:** چين جي معاشي ترقيءَ لاءِ سستي ۽ وڏي پيماني تي بجلي فراهم ڪري ٿو.
# **شپنگ جي گنجائش:** نديءَ ۾ جهازن جي اچ وڃ ۽ سامان جي نقل و حمل کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿو.

## تڪرار ۽ ماحولياتي اثرات
پنهنجي فائدن جي باوجود، هي ڊيم ملڪي توڻي بين الاقوامي سطح تي تڪراري پڻ رهيو آهي:
* **بي گهر ماڻهو:** هن جي تعمير جي ڪري لڳ ڀڳ 1.13 ملين کان 1.4 ملين ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا.
* **ثقافتي نقصان:** ڪيترائي قديم ۽ ثقافتي طور اهم ماڳ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا.
* **ماحولياتي اثر:** ڊيم جي ڪري زمين جي سِرڪڻ (Landslides) جو خطرو وڌي ويو آهي ۽ مقامي ماحولياتي نظام ۾ تبديليون آيون آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* يانگزي ندي
* پن بجلي
* چين جي معيشت

## حوالا

زمرو:چين ۾ ڊيم
زمرو:پن بجلي گهر
زمرو:يانگزي ندي
ذھني خرابي

**ذهني بيماري** (Mental disorder) يا دماغي مونجهارو هڪ اهڙو رويو يا ذهني نمونو آهي جيڪو انسان جي روزاني ڪارڪردگي يا ذاتي زندگيءَ ۾ وڏي تڪليف ۽ رڪاوٽ جو سبب بڻجي ٿو. ان کي نفسياتي معذوري پڻ چيو ويندو آهي، جيڪا انسان جي سوچڻ، جذبات کي قابو ڪرڻ ۽ سماجي رويي ۾ خرابي پيدا ڪري ٿي.

## سبب ۽ تشخيص
ذهني بيمارين جا سبب اڪثر واضح نه هوندا آهن، پر اهي دماغ جي خاص حصن جي ڪارڪردگيءَ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.
* **تشخيص:** نفسياتي ماهر (Psychiatrist) يا ڪلينڪل نفسيات دان (Psychologist) سوالن، مشاهدي ۽ مختلف نفسياتي ٽيسٽن ذريعي مريض جو جائزو وٺندا آهن. 
* **سماجي اثر:** تشخيص دوران مريض جي ثقافتي، مذهبي عقيدن ۽ سماجي قدرن کي نظر ۾ رکڻ ضروري هوندو آهي.

## علاج ۽ روڪٿام
ذهني بيمارين جو علاج نفسياتي اسپتالن يا ڪلينڪن ۾ ڪيو ويندو آهي. علاج جي طريقن ۾ شامل آهن:
* **نفسياتي علاج (Psychotherapy):** گفتگو ذريعي ذهن جي تربيت.
* **دوائون:** نفسياتي دوائون جيڪي دماغ جي ڪيميائي توازن کي درست ڪن ٿيون.
* **سماجي مدد:** طرزِ زندگي ۾ تبديلي، پير سپورٽ (Peer support) ۽ پاڻمرادو مدد (Self-help).

## عالمي انگ اکر (2019)
دنيا ۾ ذهني بيمارين جي ورهاست ڪجهه هن ريت آهي:
* **ڊپريشن (Depression):** اٽڪل 264 ملين ماڻهو متاثر آهن.
* **ڊيمينشيا (Dementia):** اٽڪل 50 ملين ماڻهو.
* **بائيپولر ڊس آرڊر:** اٽڪل 45 ملين ماڻهو.
* **شيزوفرينيا:** اٽڪل 20 ملين ماڻهو.

## نسلي ۽ گرووهي فرق (آمريڪي انگ اکر)
آمريڪا ۾ ذهني صحت جي خدمتن تائين پهچ ۾ نسلي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. نيشنل انسٽيٽيوٽ آف مينٽل هيلٿ (NIMH) جي رپورٽن موجب:
* **سفيد فام آمريڪي:** تقريباً 52 سيڪڙو بالغن کي علاج ملي ٿو.
* **افريقي آمريڪي:** اٽڪل 37 سيڪڙو بالغن کي علاج ملي ٿو.
* **هسپانوي (Hispanic) آمريڪي:** اٽڪل 35 سيڪڙو بالغن کي علاج ملي ٿو.
* **ايشيائي آمريڪي:** صرف 25 سيڪڙو بالغن کي ذهني صحت جي سهولت ملي ٿي.

## سماجي چئلينجز
ذهني بيمارين سان جڙيل "بدنامي جو داغ" (Stigma) ۽ امتيازي سلوڪ مريض جي تڪليف کي وڌائي ٿو، جنهن ڪري ڪيتريون ئي سماجي تحريڪون ماڻهن ۾ شعور پيدا ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري رهيون آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* ڊپريشن
* نفسيات
* صحت

## حوالا

زمرو:ذهني صحت
زمرو:نفسياتي بيماريون
زمرو:طب
ڪامن ويلٿ آف نيشنز

**ڪامن ويلٿ آف نيشنز** (Commonwealth of Nations)، جنهن کي عام طور تي صرف **ڪامن ويلٿ** چيو ويندو آهي، 56 ميمبر ملڪن جي هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي. انهن ملڪن جي اڪثريت اڳوڻي برطانوي سلطنت (British Empire) جو حصو رهي چڪي آهي. ميمبر ملڪ انگريزي ٻولي، ثقافتي ۽ تاريخي لاڳاپن ذريعي هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن.

## تاريخي پس منظر
ڪامن ويلٿ جي شروعات 20هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ ٿي، جڏهن برطانوي نوآبادين آزادي ۽ خود مختياري حاصل ڪرڻ شروع ڪئي.
* **بيلفور پڌرنامو (1926):** هن پڌرنامي ذريعي "برٽش ڪامن ويلٿ آف نيشنز" جو بنياد وڌو ويو.
* **لنڊن پڌرنامو (1949):** هن معاهدي تحت هندستان کي جمهوريه (Republic) بڻجڻ باوجود تنظيم ۾ رهڻ جي اجازت ڏني وئي، جنهن سان جديد ڪامن ويلٿ جو جنم ٿيو.

## اهم ادارا
تنظيم جا ٻه مکيه ادارا آهن:
1. **ڪامن ويلٿ سيڪريٽريٽ:** جيڪو حڪومتي لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو.
2. **ڪامن ويلٿ فائونڊيشن:** جيڪو غير حڪومتي ۽ سماجي لاڳاپن کي هٿي ڏئي ٿو.

## ميمبر ملڪ ۽ سربراهي
ڪامن ويلٿ جو هاڻوڪو سربراهه **چارلس ٽيون** آهي. 
* **ڪامن ويلٿ ريلمز:** 15 اهڙا ملڪ آهن جن جو بادشاهه چارلس ٽيون آهي.
* **جمهوريتون:** 36 ميمبر ملڪ جمهوريه آهن، جڏهن ته 5 ملڪن جا پنهنجا الڳ بادشاهه آهن.
* تنظيم ۾ شامل ملڪ هڪٻئي وٽ سفارتخانن بدران **هائي ڪميشنز** (High Commissions) قائم ڪندا آهن.

## قدر ۽ سرگرميون
ڪامن ويلٿ چارٽر ميمبر ملڪن جي گڏيل قدرن جهڙوڪ جمهوريت، انساني حقن، ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي وضاحت ڪري ٿو. انهن قدرن ۽ ثقافتي لاڳاپن کي هٿي ڏيڻ لاءِ هر چئن سالن کان پوءِ **ڪامن ويلٿ گيمز** (Commonwealth Games) منعقد ڪيون وينديون آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* برطانوي سلطنت
* گڏيل قومون
* ڪامن ويلٿ گيمز

## حوالا

زمرو:بين الاقوامي تنظيمون
زمرو:ڪامن ويلٿ آف نيشنز
زمرو:برطانوي سلطنت
ھينري ميٽيس

**هينري ميٽيس** (Henri Matisse) هڪ نامور فرانسيسي بصري فنڪار هو، جيڪو رنگن جي جادوئي استعمال ۽ پنهنجي روان ۽ اصل چٽسالي (Draughtsmanship) جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ هو هڪ ڇاپيگر ۽ مجسمي ساز به هو، پر کيس بنيادي طور تي هڪ مصور (Painter) طور سڃاڻپ ملي.

## جديد آرٽ ۾ مقام
ميٽيس کي **پابلو پڪاسو** سان گڏ ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ بصري فن جي انقلابي ترقيءَ کي هٿي ڏيندڙ اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. هن مصوري ۽ مجسمي سازي ۾ جديديت جو هڪ نئون روح ڦوڪيو.

## فووزم ۽ اندازِ فن
* **فووزم (Fauvism):** 1900ع کان 1905ع جي وچ ۾ هن جي ڪم ۾ رنگن جو تمام گهڻو شدت سان استعمال ٿيو، جنهن ڪري کيس "Fauves" (فرانسيسي ۾ معنيٰ: "وحشي درندا") جو نالو ڏنو ويو.
* **سادگي ۽ نمونا:** 1906ع کان پوءِ هن هڪ نئون انداز اختيار ڪيو، جنهن ۾ هن سادي شڪلين ۽ آرائشي نمونن (Decorative patterns) تي زور ڏنو. 
* **ڪاغذ جي ڪتري (Cut-outs):** زندگيءَ جي آخري سالن ۾ جڏهن هو بيماريءَ سبب مصوري نه ڪري سگهندو هو، تڏهن هن رنگين ڪاغذ کي ڪتري "ڪوليج" (Collage) ٺاهڻ جو هڪ نئون طريقو متعارف ڪرايو.

## ورثو
اڌ صديءَ تائين ڦهليل پنهنجي فن ذريعي ميٽيس رنگن جي اظهار ۽ چٽساليءَ ۾ مهارت حاصل ڪئي، جنهن کيس جديد آرٽ (Modern Art) جي دنيا جو هڪ اڳواڻ بڻائي ڇڏيو.

## وڌيڪ ڏسو
* پابلو پڪاسو
* مصوري
* جديد آرٽ

## حوالا

زمرو:فرانسيسي مصور
زمرو:جديد آرٽ جا ماهر
زمرو:مجسمي ساز
پارٿينون

**پارٿينون** (Parthenon) قديم يونان جو هڪ اڳوڻو مندر آهي، جيڪو ايٿنز جي شهر ۾ هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي جنهن کي **ايڪروپوليس** چيو ويندو آهي. هي مندر يوناني ديوي **اٿينا** (Athena) جي اعزاز ۾ تيار ڪيو ويو هو. پارٿينون کي قديم يونان، مغربي تهذيب ۽ جمهوريت جي هڪ زندهه علامت سمجهيو ويندو آهي.

## تاريخ ۽ تعمير
پارٿينون جي تعمير 5هين صدي قبل مسيح (447 ق.م) ۾ شروع ٿي ۽ 438 ق.م ۾ مڪمل ٿي، جيتوڻيڪ ان جي آرائشي ڪم کي 432 ق.م تائين جاري رکيو ويو. هي مندر ايراني (Persian) حملي آورن جي خلاف يونان جي فتح جي خوشيءَ ۾ شڪراني طور تعمير ڪيو ويو هو. اهو نه رڳو هڪ مذهبي ماڳ هو، پر شهر جي خزاني (Treasury) طور به استعمال ٿيندو هو.

## تاريخي تبديليون
پارٿينون جي تاريخ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي:
* **چرچ:** 6هين صدي عيسويءَ ۾، هن کي هڪ عيسائي چرچ ۾ تبديل ڪيو ويو جيڪو ڪنوار مريم (Virgin Mary) سان منسوب هو.
* **مسجد:** 15هين صديءَ ۾ عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ هن کي مسجد بڻايو ويو.
* **ڌماڪو (1687):** مورين جنگ دوران، وينس جي هڪ بم حملي سبب پارٿينون ۾ وڏو ڌماڪو ٿيو، ڇاڪاڻ ته عثماني فوج ان کي بارود خاني طور استعمال ڪري رهي هئي. ان ڌماڪي عمارت کي سخت نقصان پهچايو.

## ايلگن ماربلز (Elgin Marbles)
1800ع کان 1803ع جي وچ ۾، لارڊ ايلگن ڪيترائي بچيل مجسما هتان هٽائي انگلينڊ کڻي ويو، جيڪي اڄ به تڪراري طور برٽش ميوزيم ۾ موجود آهن ۽ انهن کي "ايلگن ماربلز" يا "پارٿينون ماربلز" چيو وڃي ٿو. 1975ع کان وٺي يوناني حڪومت ان جي بحالي (Restoration) لاءِ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* ايڪروپوليس
* اٿينا
* قديم يونان

## حوالا

زمرو:يونان جا تاريخي ماڳ
زمرو:قديم يوناني فنِ تعمير
زمرو:ايٿنز جا مندر
آپريٽنگ سسٽم

**آپريٽنگ سسٽم** (Operating System - OS) هڪ سسٽم سافٽ ويئر آهي جيڪو ڪمپيوٽر جي هارڊويئر ۽ سافٽ ويئر وسيلن کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ ڪمپيوٽر پروگرامن لاءِ عام خدمتون فراهم ڪري ٿو.

## بنيادي ڪم
آپريٽنگ سسٽم ڪمپيوٽر جي مختلف حصن جي وچ ۾ هڪ وچولي (Intermediary) طور ڪم ڪري ٿو:
* **ميموري مئنيجمينٽ:** ريم (RAM) ۽ اسٽوريج جي ورهاست کي سنڀالڻ.
* **هارڊويئر ڪنٽرول:** ان پٽ (مائوس، ڪيبورڊ) ۽ آئوٽ پٽ (مانيٽر، پرنٽر) ڊوائيسز جو انتظام ڪرڻ.
* **ٽاسڪ شيڊيولنگ:** وقت جي ورهاست (Time-sharing) ذريعي مختلف ڪمن کي هڪ ئي وقت هلائڻ لاءِ پروسيسر جو استعمال ترتيب ڏيڻ.

## مارڪيٽ شيئر ۽ قسمن جي ورهاست (2025)
نومبر 2025 جي انگن اکرن موجب، دنيا ۾ آپريٽنگ سسٽمز جي مقبوليت هيٺين ريت آهي:

## خاص قسم جا آپريٽنگ سسٽم
عام استعمال کان علاوه ڪجهه خاص مقصدن لاءِ به آپريٽنگ سسٽم موجود آهن:
* **ايمبيڊڊ سسٽم (Embedded Systems):** جيڪي واشنگ مشين، ڪارن يا ٻين اليڪٽرانڪ مشينن ۾ لڳل هوندا آهن.
* **ريئل ٽائيم سسٽم (RTOS):** جيڪي سيڪنڊن جي هزارين حصي ۾ جوابي ڪارروائي (Response) ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
* **سڪيورٽي فوڪسڊ OS:** خاص طور تي حفاظتي قدمن لاءِ تيار ڪيل سسٽم.

## انسٽاليشن جا طريقا
ڪجهه آپريٽنگ سسٽم ڪمپيوٽر خريد ڪرڻ وقت پهرين ئي انسٽال ٿيل هوندا آهن (OEM)، جڏهن ته ڪجهه کي يو-ايس-بي (USB) يا لائيو سي-ڊي (Live CD) ذريعي سڌو سنئون هلائي سگهجي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪمپيوٽر هارڊويئر
* سافٽ ويئر
* اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)

## حوالا

زمرو:آپريٽنگ سسٽم
زمرو:سسٽم سافٽ ويئر
زمرو:ڪمپيوٽر سائنس
جوزيپي وردي

**جوزيپي فورٽونينو فرانسسڪو وردي** (Giuseppe Verdi) هڪ مشهور اطالوي موسيقار هو، جيڪو خاص طور تي پنهنجي **اوپرا** (Opera) جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. هو اٽليءَ جي شهر بسٽو (Busseto) ويجهو پيدا ٿيو. هن پنهنجي شروعاتي موسيقيءَ جي تعليم هڪ مقامي سرپرست انتونيو باريزي جي مدد سان حاصل ڪئي.

## فني سفر ۽ اثرات
وردي اٽليءَ جي اوپرا منظرنامي تي ان وقت ڇانئجي ويو جڏهن روسيني، بيليني ۽ ڊونيزيٽي جو دور ختم ٿي رهيو هو. هن جي فن تي فرانسيسي "گرينڊ اوپرا" جي انداز جو به گهرو اثر هو.
* **سياسي وابستگي:** پنهنجي شروعاتي اوپرا ۾ وردي اٽليءَ جي آزاديءَ ۽ اتحاد جي تحريڪ (Risorgimento) سان همدردي ڏيکاري. هن جو مشهور ڪورس "Va, pensiero" (اوپرا نابوڪو مان) اطالوي اتحاد جي علامت بڻجي ويو.
* **سياسي ڪردار:** هو ڪجهه وقت لاءِ چونڊيل سياستدان طور به خدمتون سرانجام ڏئي چڪو هو.

## مشهور فنپارا
وردي پنهنجي ڪيريئر جي وچ واري دور ۾ ٽي تمام مشهور اوپرا لکيا جن کيس عالمي شهرت ڏني:
1. **ريگوليٽو** (Rigoletto - 1851)
2. **ال تروواتوري** (Il trovatore - 1853)
3. **لا تراوياتا** (La traviata - 1853)

پنهنجي آخري دور ۾، هن **ائيڊا** (Aida) جي ڪاميابيءَ کان پوءِ **اوٽيلو** (Otello) ۽ **فالسٽاف** (Falstaff) جهڙا شاهڪار تخليق ڪري دنيا کي حيران ڪري ڇڏيو.

## وفات ۽ ورثو
وردي 1901ع ۾ وفات ڪئي. اڄ به هن جا اوپرا دنيا جي مشهور ٿيئٽرن ۾ سڀ کان وڌيڪ پيش ڪيا وڃن ٿا. 2013ع ۾ سندس پيدائش جي 200 سالا تقريبون سڄي دنيا ۾ وڏي جوش ۽ جذبي سان ملهايون ويون.

## اهم اوپرا جي فهرست

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* اوپيرا
* اٽلي جي تاريخ

## حوالا

زمرو:اطالوي موسيقار
زمرو:اوپرا لکندڙ
زمرو:اڻويهين صدي جون شخصيتون
ڪيپيسٽر

**ڪيپيسٽر** (Capacitor) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو بجليءَ جي توانائيءَ (Electrical energy) کي ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هي ٻن موصل (Conductor) سطحن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کان انسوليٽڊ (Insulated) ٿيل هونديون آهن. قديم دور ۾ ان کي **ڪنڊينسر** (Condenser) پڻ چيو ويندو هو.

## بناوٽ ۽ ڪم ڪرڻ جو طريقو
ڪيپيسٽر جي ڪم ڪرڻ جو دارومدار ان جي **ڪيپيسيٽنس** (Capacitance) تي هوندو آهي. 
* **ڊائي اليڪٽرڪ (Dielectric):** ٻن پليٽن جي وچ ۾ هڪ غير موصل مادو رکيو ويندو آهي، جنهن کي ڊائي اليڪٽرڪ چئبو آهي. ان لاءِ شيشو، سيرامڪ، پلاسٽڪ فلم، ڪاغذ، يا هوا استعمال ٿي سگهي ٿي.
* **چارجنگ جو عمل:** جڏهن ڪيپيسٽر کي بيٽريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي، ته هڪ پليٽ تي مثبت (+) ۽ ٻي تي منفي (-) چارج جمع ٿي ويندي آهي. ان دوران پليٽن جي وچ ۾ هڪ برقي ميدان (Electric field) پيدا ٿيندو آهي.

## اهم استعمال
ڪيپيسٽر بجليءَ جي سرڪٽس ۾ تمام گهڻو استعمال ٿين ٿا:
* **ڊائريڪٽ ڪرنٽ (DC) کي روڪڻ:** هي ڊي-سي ڪرنٽ کي روڪي ٿو پر الٽرنيٽنگ ڪرنٽ (AC) کي لنگهڻ ڏئي ٿو.
* **فلٽرنگ:** پاور سپلائيءَ مان نڪرندڙ غير ضروري شور (Noise) کي صاف ڪري آئوٽ پٽ کي سڌو (Smooth) بڻائي ٿو.
* **ٽيوننگ (Tuning):** ريڊيو کي خاص فريڪوئنسي تي سيٽ ڪرڻ لاءِ ريزوننٽ سرڪٽس ۾ استعمال ٿئي ٿو.
* **ميموري:** ڊجيٽل ڪمپيوٽرن جي ميموري (DRAM) ۾ ڊيٽا کي محفوظ رکڻ لاءِ ڪيپيسٽر استعمال ڪيا ويندا آهن.

## تاريخي پس منظر
ڪيپيسٽر جي شروعات 1740ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي، جڏهن يورپي ماهرن دريافت ڪيو ته بجليءَ جي چارج کي پاڻيءَ سان مليل شيشي جي برتنن ۾ محفوظ ڪري سگهجي ٿو، جن کي **ليڊن جارز** (Leyden jars) چيو ويندو هو.

## قدرتي ڪيپيسيٽنس
قدرت ۾ ڪيپيسيٽنس جو سڀ کان وڏو مثال آسمان ۾ بادلن ۽ زمين جي سطح جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ اسٽيٽڪ چارج آهي. جڏهن بادلن ۽ زمين جي وچ ۾ موجود هوا (جيڪا ڊائي اليڪٽرڪ طور ڪم ڪري ٿي) وڌيڪ وولٽيج برداشت نه ڪري سگهندي آهي، ته بجلي (بجليءَ جي لهر يا Lightning) چمڪندي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* بجلي
* رزسٽر
* بيٽري

## حوالا

زمرو:اليڪٽرانڪس
زمرو:بجلي جا حصا
زمرو:ڪيپيسٽر
يوناني الفابيٽ

**يوناني الفابيٽ** (Greek alphabet) نائين صدي ق.م جي آخر يا اٺين صدي ق.م جي شروعات کان يوناني ٻولي لکڻ لاءِ استعمال ٿي رهي آهي. هيءَ الفابيٽ قديم فونيشي (Phoenician) الفابيٽ مان نڪتل آهي ۽ دنيا جي پهرين الفابيٽ آهي جنهن ۾ وينجن (Consonants) سان گڏ باقاعدي طور تي سُرن (Vowels) لاءِ به اکر شامل ڪيا ويا هئا.

## ارتقا ۽ تاريخ
شروعات ۾ يوناني الفابيٽ جا ڪيترائي مقامي نمونا موجود هئا، پر چوٿين صدي ق.م جي آخر تائين 24 اکرن واري "يوڪليڊين الفابيٽ" سڄي يوناني دنيا ۾ رائج ٿي وئي. هيءَ الفابيٽ **الفا** (Alpha) کان شروع ٿئي ٿي ۽ **اوميگا** (Omega) تي ختم ٿئي ٿي، جيڪا اڄ به يوناني ٻولي لکڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.

## اکرن جون صورتون
يوناني الفابيٽ جا وڏا (Uppercase) ۽ ننڍا (Lowercase) اکر هي آهن:
**Α α, Β β, Γ γ, Δ δ, Ε ε, Ζ ζ, Η η, Θ θ, Ι ι, Κ κ, Λ λ, Μ μ, Ν ν, Ξ ξ, Ο ο, Π π, Ρ ρ, Σ σ/ς, Τ τ, Υ υ, Φ φ, Χ χ, Ψ ψ, Ω ω**

قديم دور ۾ يوناني صرف وڏن اکرن ۾ لکي ويندي هئي. نائين صدي عيسويءَ ۾ بازنطني ڪاتب کين ننڍن اکرن ۾ تبديل ڪرڻ شروع ڪيو.

## ٻين ٻولين تي اثر
يوناني الفابيٽ ڪيترن ئي لکڻين جي ماءُ آهي، جن ۾ شامل آهن:
* **لاطيني الفابيٽ:** جيڪا انگريزي ۽ ڪيتريون ئي يورپي ٻوليون لکڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.
* **ڪيريلڪ (Cyrillic):** جيڪا روسي ۽ ٻيون سلاوي ٻوليون لکڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.
* **ڪوپٽڪ (Coptic)** ۽ **گوٿڪ (Gothic)** اسڪرپٽس.

## علمي ۽ فني استعمال
يوناني ٻولي لکڻ کان علاوه، هيءَ الفابيٽ اڄڪلهه سڄي دنيا ۾ رياضي، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي علامتن طور استعمال ٿئي ٿي. مثال طور:
* **π (پائي):** جاميٽري ۾ دائري جي قطر ۽ گهيري جو تناسب.
* **Δ (ڊيلٽا):** رياضي ۽ فزيڪس ۾ تبديلي (Change) جي علامت.
* **Ω (اوميگا):** بجليءَ جي مزاحمت (Resistance) جو يونٽ (Ohm).

## وڌيڪ ڏسو
* يوناني ٻولي
* سنڌي اکر
* سيريلي اکر
* عربي الفابيٽ
* لاطيني الفابيٽ

## حوالا

زمرو:يوناني اکر
زمرو:اکر
زمرو:يوناني ٻولي
زمرو:لکڻ جا نظام
زمرو:يوناني رسم الخط
يوھانس ڪيپلر

**يوهانس ڪيپلر** (Johannes Kepler) سترهين صديءَ جي سائنسي انقلاب جي هڪ اهم شخصيت، جرمن ماهرِ فلڪيات، رياضي دان ۽ قدرتي فلسفي هو. هو خاص طور تي پنهنجي **سيارن جي گردش جي قانونن** (Laws of planetary motion) ۽ پنهنجي ڪتابن جهڙوڪ "Astronomia nova" ۽ "Harmonice Mundi" جي ڪري مشهور آهي. ڪيپلر کي جديد فلڪيات، سائنسي طريقي (Scientific method) ۽ جديد سائنس جي بانيڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## پيشيورانه زندگي
ڪيپلر گراز (Graz) ۾ رياضيءَ جو استاد هو. بعد ۾ هو پراگ ۾ مشهور ماهرِ فلڪيات **ٽائڪو براهي** (Tycho Brahe) جو مددگار بڻيو. ٽائڪو جي وفات کانپوءِ کيس شهنشاهه روڊولف ٻئي جو شاهي رياضي دان مقرر ڪيو ويو. هن جنرل والن اسٽائن جي صلاحڪار طور به خدمتون سرانجام ڏنيون.

## علمي خدمتون ۽ دريافتون
ڪيپلر ان دور ۾ رهندو هو جڏهن فلڪيات (Astronomy) ۽ علم نجوم (Astrology) جي وچ ۾ ڪو واضح فرق نه هو، پر هن فلڪيات کي رياضيءَ کان وڌائي "آسماني فزيڪس" (Celestial physics) ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.
* **آپٽڪس (Optics):** هن بصريات جي شعبي ۾ بنيادي ڪم ڪيو، جنهن ڪري کيس "جديد آپٽڪس جو پيءُ" چيو وڃي ٿو. 
* **خوردبين (Telescope):** هن ريفريڪٽنگ ٽيلي اسڪوپ جو هڪ بهتر نسخو تيار ڪيو، جنهن کي "ڪيپلرين ٽيلي اسڪوپ" چيو ويندو آهي. هن گليليئو گليلي جي ٽيلي اسڪوپ جي ڊيزائن ۾ پڻ بهتري آندي.
* **نيوٽن تي اثر:** ڪيپلر جي قانونن ئي اڳتي هلي **آئزيڪ نيوٽن** کي ڪششِ ثقل (Gravity) جو نظريو پيش ڪرڻ لاءِ بنياد فراهم ڪيو.

## مذهبي ۽ فلسفيانه خيال
ڪيپلر جو يقين هو ته خدا هن ڪائنات کي هڪ سمجهڻ جوڳي منصوبي تحت پيدا ڪيو آهي، جنهن کي عقل ۽ دليل جي روشنيءَ سان سمجهي سگهجي ٿو. هن پنهنجي علمي ڪم ۾ مذهبي دليلن ۽ قدرتي فلسفي کي هڪٻئي سان ڳنڍيو. هن کي پنهنجي ناول "Somnium" جي ڪري "سائنس فڪشن جو پيءُ" پڻ سڏيو ويندو آهي.

## اهم ڪتاب

## وڌيڪ ڏسو
* فلڪيات
* اسحاق نيوٽن
* گليليئو گليلي

## حوالا

زمرو:جرمن ماهرِ فلڪيات
زمرو:رياضي دان
زمرو:سائنسي انقلاب جون شخصيتون
لوئي پاسچر

**لوئي پاسچر** (Louis Pasteur) هڪ مشهور فرانسيسي ڪيميا دان ۽ مائڪرو بايولوجسٽ هو، جيڪو ويڪسين، خمير (Fermentation) ۽ **پاسچرائيزيشن** (Pasteurization) جي اصولن جي دريافتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. هن جي تحقيق جديد طب، صفائيءَ جي اصولن ۽ پبلڪ هيلٿ جو بنياد وڌو.

## علمي خدمتون ۽ دريافتون
پاسچر کي "بئڪٽيريولوجي جو پيءُ" ۽ "مائڪرو بايولوجي جو پيءُ" پڻ چيو ويندو آهي. هن جون ڪجهه اهم خدمتون هي آهن:
* **جراثيم جو نظريو (Germ Theory):** هن ثابت ڪيو ته بيماريون جراثيم جي ڪري ٿين ٿيون. هن جي تجربن ڏيکاريو ته جراثيم کي مارڻ يا روڪڻ سان بيمارين کان بچي سگهجي ٿو.
* **پاسچرائيزيشن:** کير ۽ شراب کي بئڪٽيريا کان پاڪ ڪرڻ لاءِ گرم ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو، جنهن کي سندس نالي تي "پاسچرائيزيشن" چيو ويندو آهي.
* **ويڪسين جي تياري:** پاسچر ريبيز (ٻرندڙ ڪتي جو چڪ) ۽ اينٿراڪس جهڙين موذي بيمارين جون ويڪسينون تيار ڪري لکين ماڻهن جون زندگيون بچايون.

## اهم تجربا
پاسچر "خودبخود پيدائش" (Spontaneous Generation) جي قديم نظريي کي غلط ثابت ڪيو. هن هڪ تجربي ذريعي ڏيکاريو ته جيڪڏهن ڪنهن برتن کي جراثيم کان پاڪ (Sterilize) ڪري سيل ڪيو وڃي ته ان ۾ ڪو به جاندار پيدا نٿو ٿئي، پر کليل برتن ۾ مائڪرو آرگنزم پيدا ٿي سگهن ٿا. هن ڪاميابيءَ تي کيس 1862ع ۾ "الحمبرٽ انعام" ڏنو ويو.

## ڪيميا ۾ حصو
پاسچر پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪيميا (Chemistry) سان ڪئي. هن قلمن (Crystals) جي بناوٽ ۽ "آپٽيڪل آئسومرزم" (Optical isomerism) جي شعبي ۾ بنيادي کوجنائون ڪيون، جن جو اڄ به ميڊيڪل ڪيمسٽريءَ ۾ وڏو اثر آهي.

## پاسچر انسٽيٽيوٽ ۽ وفات
1887ع ۾ هن پنهنجي نالي سان "پاسچر انسٽيٽيوٽ" قائم ڪيو ۽ مرڻ تائين ان جو ڊائريڪٽر رهيو. هن جي وفات 1895ع ۾ ٿي ۽ کيس ساڳئي انسٽيٽيوٽ جي هيٺان هڪ مقبري ۾ دفن ڪيو ويو. جيتوڻيڪ هن جون خدمتون بي مثال آهن، پر تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن ڪجهه موقعن تي پنهنجي حريفن کي مات ڏيڻ لاءِ ڪجهه معلومات لڪائي هئي.

## وڌيڪ ڏسو
* بئڪٽيريا
* ويڪسين
* حياتيات

## حوالا

زمرو:فرانسيسي سائنسدان
زمرو:ڪيميا دان
زمرو:مائڪرو بايولوجسٽ
جاز

**جاز** (Jazz) موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي جنهن جي شروعات 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ آمريڪا جي شهر نيو اورلينس جي افريقي-آمريڪي برادرين مان ٿي. جاز موسيقيءَ جي سڃاڻپ ان جي مخصوص لئي (Swing)، پيچيده سُرن (Complex chords)، ۽ سڀ کان وڌيڪ **وقت تي تخليق** (Improvisation) ڪرڻ واري صلاحيت آهي.

## تاريخي پس منظر
جاز جون جڙون بلوز (Blues)، ريگ ٽائيم (Ragtime)، يورپي هارمني، ۽ افريقي ردمن (Rhythms) ۾ سمايل آهن. 1920ع واري ڏهاڪي کي "جاز ايج" (Jazz Age) چيو ويندو آهي، جنهن کانپوءِ هيءَ موسيقي سڄي دنيا ۾ مقبول ٿي وئي. 

## جاز جا مختلف انداز
جاز جيئن جيئن دنيا ۾ پکڙيو، ان مان ڪيترائي نوان انداز پيدا ٿيا:
* **سوونگ (Swing):** 1930ع واري ڏهاڪي ۾ مشهور ٿيو، جنهن ۾ وڏا بينڊ (Big Bands) ناچ لاءِ موسيقي وڄائيندا هئا.
* **بي باپ (Bebop):** 1940ع ۾ ظاهر ٿيو، جنهن ۾ تيز رفتار ۽ پيچيده سُرن جو استعمال ڪيو ويو.
* **ڪول جاز (Cool Jazz):** 1940ع جي آخر ۾ آيو، جيڪو وڌيڪ پرسکون ۽ مٺو آواز رکندڙ هو.
* **موڊل جاز (Modal Jazz):** 1950ع جي آخر ۾ متعارف ٿيو، جتي موسيقي خاص اسڪيلز (Scales) تي ٻڌل هئي.

## جديد ارتقا
* **جاز فيوزن (Jazz Fusion):** 1960ع ۽ 70ع جي ڏهاڪن ۾ جاز کي راڪ ميوزڪ (Rock music) ۽ برقي سازن سان ملايو ويو.
* **سموٿ جاز (Smooth Jazz):** 1980ع ۾ هي هڪ تجارتي انداز طور مشهور ٿيو جيڪو ريڊيو تي تمام گهڻو هلايو ويندو هو.
اڄوڪي دور ۾ لاطيني ۽ افرو-ڪيوبن جاز پڻ عالمي سطح تي پنهنجي سڃاڻپ رکن ٿا.

## جاز جا اهم فنڪار

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* نيو اورلينس
* راڪ ميوزڪ

## حوالا

زمرو:موسيقي جون صنفون
زمرو:جاز
زمرو:افريقي-آمريڪي ثقافت
رافيل

**رافييلو سانزيو دا اوربينو** (Raffaello Sanzio da Urbino)، جنهن کي عام طور تي صرف **رافيل** جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هائي ريناسنس دور جو هڪ مشهور اطالوي مصور ۽ معمار هو. هن کي **ليونارڊو دا ونچي** ۽ **مائيڪل اينجلو** سان گڏ ان دور جي عظيم استادن جي "تثليث" (Trinity) جو حصو سمجهيو ويندو آهي. سندس فن کي شڪلين جي صفائي، ترتيب جي آساني، ۽ انساني عظمت جي بصري حاصلات جي ڪري ساراهيو ويندو آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
رافيل جو پيءُ، جيواني سانتي، اوربينو جي حڪمران جو درٻاري مصور هو. پيءُ جي وفات کانپوءِ، صرف 11 سالن جي عمر ۾، رافيل پنهنجي خانداني ورڪشاپ جو انتظام سنڀاليو. هن ممڪن طور تي **پيٽرو پروجينو** جي ورڪشاپ ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ 1500ع تائين هو هڪ مڪمل "استاد" بڻجي چڪو هو.

## روم جو دور ۽ عظيم ڪم
1508ع ۾، پوپ جوليوس ٻئي جي دعوت تي، رافيل روم منتقل ٿيو ته جيئن ويٽيڪن جي اپوسٽولڪ پيلس (Apostolic Palace) ۾ ڪم ڪري سگهي. روم ۾ هن پنهنجي ڪيريئر جا سڀ کان اهم ڪم ڪيا:
* **رافيل رومز (Raphael Rooms):** ويٽيڪن پيلس ۾ موجود فريسڪو پينٽنگس، جيڪي سندس ڪيريئر جو سڀ کان وڏو ڪم آهن.
* **دي اسڪول آف ايٿنز:** ويٽيڪن ۾ موجود هي تصوير سندس سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليق آهي.
* **فنِ تعمير:** روم ۾ رهڻ دوران هن هڪ معمار طور به وڏا نالا ڪڍيا.

## فن جو انداز ۽ اثر
رافيل جو ڪيريئر ٽن مرحلن ۾ ورهايل آهي:
1. **امبريا جا شروعاتي سال:** جتي هن پنهنجي پيءُ ۽ استاد کان سکيو.
2. **فلورنس جو دور (1504–1508):** جتي هن فلورنس جي فني روايتن کي پنهنجي فن ۾ شامل ڪيو.
3. **روم جو دور (1508–1520):** جيڪو سندس ڪاميابيءَ ۽ عروج جو دور هو.

رافيل پنهنجي حياتيءَ ۾ تمام گهڻو اثرائتو رهيو، جيتوڻيڪ سندس وفات کانپوءِ مائيڪل اينجلو جي شهرت وڌي وئي. پر 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ رافيل جي پرسڪون ۽ هم آهنگ انداز کي ٻيهر اعليٰ نموني طور تسليم ڪيو ويو.

## وفات
رافيل پنهنجي طاقت ۽ فن جي عروج تي، صرف 37 سالن جي عمر ۾، 1520ع ۾ وفات ڪري ويو. هن پنهنجي پٺيان فنپارن جو هڪ وڏو ذخيرو ۽ هڪ وڏي ورڪشاپ ڇڏي.

## وڌيڪ ڏسو
* ليونارڊو ڊا ونچي
* مائيڪل اينجلو
* ريناسنس

## حوالا

زمرو:اطالوي مصور
زمرو:اطالوي معمار
زمرو:ريناسنس جا ماهر
مڌوبني ڪلا

کاٻو|thumb|283x283 عڪسلون|ڀڳوان شو ۽ پاروتيءَ جي مھاوديائن سان گڏ مِٿِلا پينٽنگ.
**مَڌوُبنيِ ڪلا (جنھن کي مِٿِلا ڪلا پڻ چيو ويندو آھي)** ڀارت ۽ نيپال جي مثلا علاقي جي ھڪ روائتي لوڪ ڪلا آھي. ھن جو نالو هندستان جي بهار جي مڌوبني ضلعي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتان اها ڪلا شروع ٿي. وڌ ۾ وڌ مڌوبني تصويرون ۽ نقاشيون ھن علاقي ۾ اي ٺھن ٿيون.   جِتوَرپور، رَنتي ۽ رَسيدپور ٽي اھڙا شھر آھن جيڪ ھن ڪلا جي روايت سان وڌ ۾ وڌ جڙيل آھن.  اھا ڪلا روايتي طور تي عورتن پاران ڪئي ويندي آھي.  ڪلاڪار اهي تصويرون مختلف ذريعن کي استعمال ڪندي ٺاهيندا آهن، جن ۾ انهن جون پنهنجون آڱريون، يا ٽاريون، برش، نب پين، ۽ ماچس جون اسٽڪ شامل آهن. رنگ قدرتي وسيلن کي استعمال ڪندي ٺاهيو ويندو آهي.اوڪر کي ڳاڙھائي ڀوري ۽ ليمپبليڪ(ڪوئلي جي رک) کي ڪاري رنگ لاءِ استمعال ڪيو ويندو آھي.  تصويرن جي خاصيت آھي ھنن جيون جاميٽرڪ ڊزائنز جي اکين کي پاڻ ڏانھہ آڪرشت ڪن ٿيون. خاص موقعن لاءِ رسم جو مواد موجود آهي، جهڙوڪ پيدائش يا شادي،  ۽ ڏڻ، جهڙوڪ هولي ، سوريه شَستي، ڪالي پوجا ، اُپَنَيَن ، ۽ دُرگا پوجا .

روايتي طور تي، اھا ڪلا مٿلا علائقي جي خاندانن ۾ پيڙھي در پيڙھي ٻارن کي وراست جي روپ ۾ ملندي ھئي، خاص طور تي عورتن طرفان.  اها ڪلا اڃا تائين مٿلا علائقي ۾ الڳ الڳ ادارن رستي ھلي رھي آھي.درڀنگا ۾ ڪلاڪرِتيِ، مڌوبني ضلعي جي بينيِپٽيءَ ۾ ويديھي، ۽ رنتيءَ ۾ گرام وڪاس پريِشد ڪجھہ اھڙيون سنسٿائون آھن جن اڃان بہ ھن ڪلا کي زندہ رکيو آھي.

## اصل ۽ روايت
مڌوبني تصويرون پهريون ڀيرو هندو ديوي سيتا جي جنم ڀومي مٿلا ۾ ٺاهيو ويون هيون. جڏهن سيتا ۽ سندس مڙس راجڪمار رام جي شادي ٿيڻي هئي، تہ سيتا جي پيءُ، راجا جنڪ ، شاديءَ جي لمحن کي سنڀالي رکڻ لاءِ تصويرن جي درخواست ڪئي. مڌوبني دلا (يا مٿلا ڪلا) روايتي طور تي ڀارت جي مٿلا ڳلائقي جي مختلف برادرين جي عورتن پاران ٺاهي ويندي هئي. ان جي شروعات بهار جي مٿلا علائقي جي مڌوبني ضلعي مان ٿي. مڌوبني انهن پينٽنگس جو هڪ وڏو ايڪسپورٽ سينٽر پڻ آهي. پراڻي دور ۾ اھي تصويرون ڀتيون تي ٺاھيون وينديون ھيون. پنن ۽ ڪينواس تي پيٽنگ ٺاھڻ جي روايت پوءِ کي مڌوبنيءَ جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ شروع ٿي. انڪري مٿلا پينٽنگ سان گڏوگڏ مڌوبني ڪلا نالو پڻ ڪم آڻجڻ لڳو
اڪيرا ڪروساوا

**اڪيرا ڪروساوا** (Akira Kurosawa) هڪ نامور جاپاني فلم ساز هو، جنهن پنهنجي 60 سالن جي ڪيريئر دوران 30 فلمون ڊائريڪٽ ڪيون. هن جي فلمسازي جو انداز متحرڪ ۽ جرئتمند هو، جنهن تي مغربي سينيما جو اثر ته هو پر اهو پنهنجي سڃاڻپ ۾ منفرد هو. کيس سينيما جي تاريخ جي عظيم ترين ۽ بااثر فلم سازن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هو هڪ اهڙو فلم ساز هو جيڪو فلم جي هر شعبي (ڊائريڪشن، لکڻ، پروڊڪشن ۽ ايڊيٽنگ) ۾ پاڻ شامل هوندو هو.

## شروعاتي ڪيريئر
شروعات ۾ هڪ مصور طور ڪم ڪرڻ کانپوءِ، ڪروساوا 1936ع ۾ جاپاني فلم انڊسٽريءَ ۾ داخل ٿيو. ڪيترائي سال اسسٽنٽ ڊائريڪٽر طور ڪم ڪرڻ کانپوءِ، هن ٻي عالمي جنگ دوران 1943ع ۾ فلم **سانشيرو سگاٽا** (Sanshiro Sugata) سان پنهنجي ڊائريڪشن جو آغاز ڪيو. 1948ع ۾ هن جي فلم **ڊرنڪن اينجل** (Drunken Angel) کيس هڪ اهم نوجوان فلم ساز طور سڃاڻپ ڏياري، جنهن ۾ هن ان وقت جي اڻڄاتل اداڪار **توشيرو ميفوني** کي ڪاسٽ ڪيو؛ انهن ٻنهي اڳتي هلي گڏجي 16 فلمون ٺاهيون.

## بين الاقوامي شهرت
1950ع ۾ فلم **راشومون** (Rashomon) جي رليز ڪروساوا جي زندگيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو. هن فلم 1951ع جي وينس فلم فيسٽيول ۾ "گولڊن لائن" (Golden Lion) ايوارڊ کٽيو، جنهن جاپاني سينيما لاءِ مغربي مارڪيٽن جا دروازا کولي ڇڏيا. 1950ع ۽ 60ع واري ڏهاڪي ۾ هن ڪيتريون ئي شاهڪار فلمون ڊائريڪٽ ڪيون، جن ۾ شامل آهن:
* **سيون سمورائي** (Seven Samurai - 1954)
* **يوجمبو** (Yojimbo - 1961)
* **اڪيرو** (Ikiru - 1952)
* **ٿرون آف بلڊ** (Throne of Blood - 1957)

## آخري سال ۽ اعزاز
1960ع کانپوءِ هن جي فلمن جي رفتار ڪجهه گهٽجي وئي، پر هن جو ڪم اعليٰ معيار جو رهيو، جهڙوڪ **ڪاگي موشا** (1980) ۽ **ران** (1985). 1990ع ۾ کيس اڪيڊمي ايوارڊ (آسڪر) پاران "لائف ٽائيم اچيومينٽ" ايوارڊ سان نوازيو ويو. کيس مڙني کانپوءِ "ايشين آف دي سينچري" (صديءَ جو ايشيائي) جو لقب پڻ ڏنو ويو.

## اهم فلمن جي فهرست

## وڌيڪ ڏسو
* جاپاني سينيما
* اڪيڊمي ايوارڊز
* توشيرو ميفوني

## حوالا

زمرو:جاپاني فلم ڊائريڪٽر
زمرو:فلم ساز
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
البريڪٽ ڊيورر

**البريڪٽ ڊيورر** (Albrecht Dürer) جرمن ريناسنس دور جو هڪ نامور مصور، نقاش ۽ نظريي دان هو. هن جو جنم نيورمبرگ (Nuremberg) ۾ ٿيو. صرف ويهن سالن جي عمر ۾ هن پنهنجي اعليٰ معيار جي "ووڊ ڪٽ" (Woodcut) پرنٽس جي ذريعي سڄي يورپ ۾ شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. هن جو پنهنجي دور جي عظيم اطالوي فنڪارن جهڙوڪ **رافيل**، **بيليني** ۽ **ليونارڊو دا ونچي** سان پڻ رابطو هو.

## فني مهارت ۽ ڪم
ڊيورر جو فنپارا تمام وسيع آهن، جن ۾ نقاشي (Engravings)، پورٽريٽس، پاڻيءَ جا رنگ (Watercolours) ۽ ڪتاب شامل آهن.
* **ووڊ ڪٽ ۽ اينگريونگ:** هن ووڊ ڪٽ جي ذريعي نقاشي جي ميڊيم ۾ انقلاب آندو. هن پنهنجي فن ۾ ٽونل رينج (Tonal range) کي وڌائڻ لاءِ اوزارن جو اهڙو استعمال ڪيو جيڪو ان کان اڳ نه ٿيو هو.
* **موضوع:** هن جو انداز Gothic ۽ Renaissance جو هڪ ميلاپ هو. هن خاص طور تي آپ بيتي پورٽريٽس (Self-portraits) ٺاهڻ ۾ وڏي مهارت رکندو هو.

## اتر ريناسنس ۾ مقام
ڊيورر کي "اتر ريناسنس" (Northern Renaissance) جي سڀ کان اهم شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ان جا ڪجهه خاص سبب هي آهن:
# **ڪلاسيڪل اثر:** هن اطالوي فن ۽ ڪلاسيڪل موضوعن کي اتر يورپ جي آرٽ ۾ متعارف ڪرايو.
# **رياضياتي اصول:** هن فن ۾ رياضيءَ جي اصولن، تناسب (Proportions) ۽ لينيئر پرسپيڪٽو (Linear perspective) تي ڪيترائي ڪتاب ۽ مقالا لکيا.
# **شاهي سرپرستي:** 1512ع کان کيس شهنشاهه ميڪسيميليان پهرين (Maximilian I) جي سرپرستي حاصل هئي.

## ورثو
ڊيورر جو اثر صدين تائين يورپي آرٽ تي رهيو. هن ثابت ڪيو ته هڪ فنڪار نه صرف هڪ ڪاريگر هوندو آهي، پر هو هڪ دانشور ۽ سائنسدان پڻ ٿي سگهي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* ريناسنس
* مصوري
* ليونارڊو ڊي ونچي

## حوالا

زمرو:جرمن مصور
زمرو:ريناسنس جا ماهر
زمرو:نقاش
ايگور اسٽراونسڪي

**ايگور فيوڊوروفچ اسٽراونسڪي** (Igor Fyodorovich Stravinsky) هڪ روسي ڄائو موسيقار ۽ ڪنڊڪٽر هو، جنهن وٽ فرانس ۽ آمريڪا جي شهريت پڻ هئي. کيس ويهين صديءَ جي سڀ کان اهم ۽ بااثر موسيقارن مان هڪ ۽ جديد موسيقيءَ (Modernist music) جو بانيڪار سمجهيو ويندو آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
اسٽراونسڪي سينٽ پيٽرسبرگ جي هڪ موسيقي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. جيتوڻيڪ هن يونيورسٽيءَ ۾ قانون جي تعليم حاصل ڪئي، پر هن جو اصل لاڙو موسيقيءَ ڏانهن هو. هن مشهور موسيقار **نڪولائي رمسي ڪورساڪوف** وٽ موسيقيءَ جي تعليم حاصل ڪئي، جيڪا 1908ع تائين جاري رهي.

## مشھور بالي (Ballets)
اسٽراونسڪي جي شهرت جو آغاز ان وقت ٿيو جڏهن هن سرگئي ڊياگليف (Sergei Diaghilev) لاءِ ٽي مشهور بالي لکيا:
1. **دي فائر برڊ** (The Firebird - 1910)
2. **پيٽروشڪا** (Petrushka - 1911)
3. **دي رائيٽ آف اسپرنگ** (The Rite of Spring - 1913): هن موسيقيءَ جي پهرين پيشڪش پيرس ۾ هڪ وڳوڙ جهڙي صورتحال پيدا ڪري ڇڏي هئي، ڇاڪاڻ ته ان جي لئي (Rhythm) ۽ انداز تمام گهڻو جديد ۽ روايتن کان هٽيل هو.

## فني دور (Three Periods)
اسٽراونسڪي جي فن کي ٽن مکيه دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو:
* **روسي دور (1913–1920):** جنهن ۾ هن روسي لوڪ ڪهاڻين ۽ روايتي موسيقيءَ کي پنهنجي فن ۾ شامل ڪيو.
* **نيو-ڪلاسيڪل دور (1920–1951):** هن دور ۾ هن قديم يوناني موضوعن ۽ ڪلاسيڪل موسيقيءَ جي نمونن (جهڙوڪ سوناٽا) کي نئين انداز ۾ پيش ڪيو.
* **سيريل دور (1954–1968):** پنهنجي آخري دور ۾ هن آرنولڊ شوينبرگ جي پيچيده "ٽوليو-ٽون" (Twelve-tone) ٽيڪنيڪ کي اختيار ڪيو.

## وفات ۽ ورثو
اسٽراونسڪي 6 اپريل 1971ع تي نيويارڪ شهر ۾ وفات ڪئي. 1998ع ۾ "ٽائم" مئگزين کيس صديءَ جي 100 بااثر ترين شخصيتن جي فهرست ۾ شامل ڪيو. هن جي انقلابي خيالن بيلا بارٽوڪ، فلپ گلاس ۽ ٻين ڪيترن ئي موسيقارن کي متاثر ڪيو.

## اهم فنپارا

## وڌيڪ ڏسو
* جديد موسيقي
* اوپيرا
* روسي تاريخ

## حوالا

زمرو:روسي موسيقار
زمرو:ويهين صدي جا موسيقار
زمرو:جديديت پسند
ھارڊ ڊسڪ ڊرائيو

**هارڊ ڊسڪ ڊرائيو** (Hard Disk Drive - HDD) هڪ اليڪٽرو-ميڪانيڪل ڊيٽا اسٽوريج ڊوائيس آهي، جيڪا ڊجيٽل ڊيٽا کي محفوظ ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ لاءِ مقناطيسي مادي سان ليپ ٿيل تيزيءَ سان گهمندڙ پليٽن (Platters) جو استعمال ڪندي آهي. هي هڪ "نان-ووليٽائل" (Non-volatile) ميموري آهي، جنهن جو مطلب آهي ته بجلي بند ٿيڻ جي باوجود ان ۾ موجود ڊيٽا محفوظ رهندي آهي.

## تاريخ ۽ ارتقا
* **پھرين ڊرائيو:** دنيا جي پهرين هارڊ ڊسڪ 1956ع ۾ **IBM** پاران متعارف ڪرائي وئي هئي.
* **مارڪيٽ:** تاريخ ۾ 224 کان وڌيڪ ڪمپنيون هارڊ ڊسڪون ٺاهي چڪيون آهن، پر هاڻي مارڪيٽ جو وڏو حصو صرف ٽن ڪمپنين: **Seagate**، **Toshiba**، ۽ **Western Digital** وٽ آهي.

## هارڊ ڊسڪ بمقابله ايس ايس ڊي (SSD)
جيتوڻيڪ هارڊ ڊسڪون اڃا تائين سرورز ۽ وڏي ڊيٽا اسٽوريج لاءِ استعمال ٿين ٿيون، پر هاڻي ان جي جاءِ تي **ايس ايس ڊي** (Solid State Drive) جو استعمال وڌي رهيو آهي.
* **تيز رفتار:** ايس ايس ڊي ۾ ڊيٽا جي منتقليءَ جي رفتار تمام گهڻي هوندي آهي.
* **پائيداري:** ايس ايس ڊي ۾ ڪو به گهمندڙ حصو نه هجڻ ڪري اها وڌيڪ پائيدار آهي.
* **قيمت:** هارڊ ڊسڪ اڃا تائين وڏي مقدار ۾ ڊيٽا اسٽور ڪرڻ لاءِ ايس ايس ڊي جي مقابلي ۾ سستي آهي.

## بنيادي خصوصيتون
1. **گنجائش (Capacity):** هارڊ ڊسڪ جي گنجائش ٽيرا بائيٽ (TB) ۽ گيگا بائيٽ (GB) ۾ ماپي ويندي آهي. (نوٽ: آپريٽنگ سسٽم ۽ هارڊ ڊسڪ ٺاهيندڙن جي ماپ جي طريقي ۾ فرق جي ڪري اسڪرين تي گنجائش ڪجهه گهٽ نظر ايندي آهي).
2. **ڪارڪردگي (Performance):** ان جي رفتار جو دارومدار ان تي هوندو آهي ته ان جون پليٽون في منٽ ڪيترا چڪر (RPM) ڪاٽين ٿيون.
3. **فارم فيڪٽر:** جديد دور ۾ ٻن قسمن جون هارڊ ڊسڪون عام آهن:
* **3.5-انچ:** ڊيسڪ ٽاپ ڪمپيوٽرن لاءِ.
* **2.5-انچ:** ليپ ٽاپ ۽ پورٽيبل ڊرائيوز لاءِ.

## ڪنيڪشن جا طريقا
هارڊ ڊسڪ کي ڪمپيوٽر سان ڳنڍڻ لاءِ مختلف انٽرفيس استعمال ٿيندا آهن:
* **SATA:** عام ڪمپيوٽرن لاءِ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ.
* **SAS:** وڏن سرورز لاءِ.
* **USB:** ٻاهرين (External) هارڊ ڊسڪن لاءِ.

## وڌيڪ ڏسو
* ايس ايس ڊي
* ڪمپيوٽر ميموري
* مدر بورڊ

## حوالا

زمرو:ڪمپيوٽر هارڊويئر
زمرو:ڊيٽا اسٽوريج
زمرو:هارڊ ڊسڪ