open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مولود

**مولود** عربيءَ جو لفظ اھي جنھن جي معنيٰ آھي ”نئون ڄاول ٻار“، پر سنڌي شاعريءَ ۾ نبي اڪرم صلي لله عليه وآلهٖ وسلم جي ولادت کي بنياد بڻائي سندس صفت شان جي بيان کي مولود چوندا آھن. مولود ۾ نبي سائينء جي ساراھ سان گڏ سندن روضي جي زيارت، معراج واري واقعي کي بہ موضوع بڻايو ويندو آھي. سٽاءَ جي حساب سان مولود وائي يا ڪافيءَ جھڙو ھوندو آھي. صرف ان ۾ ميوزڪ نہ ٿيندي آھي. قديم دؤر ۾ شاھ عنايت رضويءَ (1644-1713ع) جي واين ۾ مولود جي صنف موجود آهي. مولود جو ابتدائي وڏو شاعر مخدوم عبدالرؤف ڀٽي (1682-1752ع) ڪلھوڙن جي عصر ۾ ٿي گذريو آهي، جنھن جو هڪ مشھور مولود آهي:
:منارا مير مرسل جا ڏسان شل ڏيھ کي ڏوري هلي هالان،
:مٽي ميسو، انڙيو کي ڇڏيان اوري.

## حوالا

زمرو:سنڌي ثقافت
زمرو:سنڌي شاعري
سر مومل راڻو

**سر مومل راڻو**، سنڌ جو بنھ تاريخي داستان آهي. ڪلياڻ آڏواڻيءَ ان جي اندروني مفھوم کي بحث هيٺ آڻيندي لکيو آهي تہ: ”هن سُر ۾ شاھ ٻٽي تمثيل رکي آهي: انسان جي ڌڻيءَ جي لاءِ ڳولا. هيءَ دنيا ڪاڪ محل مثل آهي، جا پنھنجي طلسمي اثر هيٺ اعليٰ انسانن کي بہ ڀلايو ويٺي آهي. جيئن راڻي مومل کي وڃي هٿ ڪيو، تيئن ڌڻي بہ اعليٰ انسان کي پنھنجو ڪري ٿو.

## مومل راڻي جي ڪھاڻي
 ھن ڀاڱي کي مڪمل ڪرڻ جي ضرورت آھي.

سنڌ جي ماٿيلي واري ڀاڱي تي گجر ذات جو راجا حڪومت ڪندو ھو. کيس دولت ڪٺي ڪرڻ لاء ۽ شڪار ڪرڻ جو ڏاڌو شوق ھوندو ھو. ھڪ ڀيري ڪنھن جانور جو شڪار ڪري.

## حوالا
مونو گراف

**مونوگراف** (Monograph) غير شخصي مضمون (Impersonal Essays) هوندو آهي. هن مضمون ۾ ڪنھن بہ هڪ خاص موضوع، ڪارنامو، ليکڪ جي ڪنھن بہ هڪ تحرير جي ڪنھن هڪ پھلوءَ تي لکيو ويندو آهي. مونوگراف خاص طور ڪنھن ڊگري يا سرٽيفڪيٽ حاصل ڪرڻ لاءِ لکيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:اشاعت
زمرو:ڪتابي اصطلاعون
زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم
مھدوي تحريڪ

**مهدوي تحريڪ** (Mahdvi Movement) سمن جي حڪمرانيءَ جي آخري دور ۾ سيد ميران محمد جونپوري جي سنڌ ۾ اچڻ ڪري راسخال اعتقادي ۾ مذهبي ڪٽرپڻي جو وڌيڪ جزو شامل ٿي ويو. هن جماعت جو بنياد ترڪ دنيا، نيڪ صحبت، ترڪ مال ۽ هجرت تي رکيل هو. سندس سياسي مقصد وطني ۽ ثقافتي بنيادن تي قومي تسلط ۽ سياسي اقتدار کي ختم ڪري غلبہ اسلام کي قائم ڪرڻو هو. ڪيترائي عالم ۽ مشائخ مهدوي دائري ۾ داخل ٿيا

## سنڌ ۾ مهدوي تحريڪ

سنڌ ۾ اثر حاصل ڪندڙ آخري مسيحائي تحريڪ سيد محمد جونپوري (1443–1505ع) جي تحريڪ هئي. هو چشتي سلسلي سان لاڳاپيل هو. سيد محمد جونپوري 1495ع ۾، جڏهن هو گجرات جي احمدآباد شهر ۾ هو، پاڻ کي مهدي قرار ڏنو. ان کان پوءِ کيس احمدآباد ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ هو پٽڻ (Patan) ۾ وڃي رهيو. گجرات جي عالمن کيس اتان به ڪڍي ڇڏيو، جنهن بعد هو سنڌ پهتو، جتي ڪجهه عرصو رهيو. آخرڪار هو قنڌار ۾ وڃي رهيو، جتي 1505ع ۾ سندس وفات ٿي. جيتوڻيڪ سنڌ ۾ سندس قيام مختصر هو، پر ان باوجود هو ڪيترن ماڻهن کي پنهنجو پوئلڳ بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
سنڌ ۾ مهدي جو قيام سما خاندان جي دور ۾ ٿيو. اهو معلوم نه ٿي سگهيو آهي ته سما حڪمرانن کيس ڪهڙي ريت آڌرڀاءُ ڏنو. بهرحال، فوج ۽ انتظاميا جا ڪيترائي اهم عملدار سندس پوئلڳ بڻيا، جن ۾ شيخ صدرالدين به شامل هو، جيڪو حڪمران جو روحاني مرشد هو. سيد محمد جونپوري جو سڀ کان مشهور پوئلڳ قاضي قادن (1463–1561ع) هو، جيڪو هڪ وڏو شاعر هو ۽ جنهن ڏانهن سنڌي ٻوليءَ جي قديم ترين شاعري منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه مؤرخن موجب ارغون خاندان پڻ جونپور جي مهدي کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ ڪلهوڙا خاندان بابت به چيو وڃي ٿو ته انهن جو مهداوي تحريڪ سان واسطو هو، پر هي هڪ تڪراري مسئلو آهي. علي شير قانع پنهنجي تحفة الڪرام ۾ لکي ٿو ته آدم شاهه ڪلهوڙو مهدي جو پوئلڳ هو. اڄ جي دور ۾ سنڌ برصغير جي انهن ٿورين علائقن مان آهي جتي مهدوي اڃا تائين موجود آهن. ڊيرل ميڪلين موجب، جنهن هن موضوع تي ڪيترن سالن تائين تحقيق ڪئي آهي، سنڌي مهدوي بلوچستان جي مهدوين (جيڪي مقامي طور ذڪري سڏجن ٿا)، گجرات يا دکن جي مهدوين کان مختلف آهن. سنڌي مهدوين (گجراتي يا دکني مهدوين جي ابتڙ) هندستان کان الڳ هڪ جدا روايت قائم ڪئي آهي. سنڌ ۾ مهدويت ڪنهن باقاعده فرقو (فرقو) بڻجڻ بدران صرف هڪ طريقت بڻجي ٿي، ۽ نهايت سنڌي انداز ۾ هڪ روحاني چونڊ، جيڪا آهستي آهستي مجذوبانه صورت اختيار ڪري ٿي. سنڌي ماڻهو ابن عربي جي فڪر، انسانِ ڪامل جي تصور، ۽ خاص طور تي مهدوي ادب ۾ موجود قيامت خيز ۽ تمثيلي انداز ڏانهن گهڻو مائل ٿيا، جتي مهدوي آخر الزمان جي ويجهو اچڻ جي احساس سان ٻولي ۽ معنائن جا نوان روحاني رنگ رچائين ٿا.

## حوالا
مھورت

**مھورت** (Launching) ڪنھن ڪتاب جي رونمائي يا پڌرائي عام ماڻهن يا ليکڪن آڏو پيش ڪرڻ جي عمل کي چئجي ٿو. ڪتابن جي مھورت گهڻو ڪري نامور ليکڪن يا سياسي ليڊرن کان ڪرائي ويندي آهي ۽ اهڙي پروگرام ۾ ڪتاب جي تعارف لاءِ مقالا پڻ پڙهيا ويندا آهن.

## حوالا
ميڪانيت

**ميڪانيت** (Mechanism) مشين وانگر پاڻ ۾ ڳنڍيل نظام، پر ادبي دنيا ۾ اهڙو رويو، عمل، زندگي، ڪردار يا شاعري، ميڪانڪي چئي ويندي آهي، جيڪا مشيني نظام وانگر ڳنڍيل هجي. مشيني نظام تخليقي عمل تي اثر ۽ تخليق ۾ فقدان وجهندي آهي، اهو ئي سبب آهي جو ميڪانيت کي ادبي دنيا ۾ مسترد ڪيو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:قدرتي فلاسفي
ميڪس ڊينسو ھال لٽرري سوسائٽي

**ميڪس ڊينسو هال لٽرري سوسائٽي** (Max Denso Hall Literary Society) 1885ع ۾ سنڌ ۾ پهرين ميڪس ڊينسو هال لٽرري سوسائٽي قائم ٿي ته ان جو پهريون صدر بمبرج (Bam Bridge) نالي هڪ پادري ٿيو، ۽ ايئن سنڌي ادبَ پادرين جو اثر قبول ڪيو. سنڌي ٻولي جا ڪيترا ناميارا عالم، اديب ۽ شاعر هن جماعت جي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندا هئا. تن ۾ ڏيارام گدومل، ڪوڙيمل چندن مل ۽ هيرانند شوقيرام جا نالا ذڪر لائق آهن. سوسائٽيءَ جون هر اربع شام جو ساڍي ڇهين وڳي ڊينسو هال ۾ گڏجاڻيون ٿينديون هيون.

## حوالا
ميمڻڪي رسم الخط

**ميمڻڪي رسم الخط** (Memnco Script) رسم الخط ٺٽي، حيدرآباد، رھمڪي بازار ۽ ٻين شھرن جا ميمڻ، خاص طور واپاري استعمال ڪندا ھئا. هي رسم الخط پڻ ديوناگري رسم الخط ئي آهي. واپاري طبقو هن رسم الخط جو واهپو وڌيڪ ڪندو هو. هن خط جو استعمال 16 ۽ 17 هين صدي عيسويءَ ۾ عام هو.

## حوالا
ناراض نوجوان

**ناراض نوجوان** (Angry Youngmen) سڀ کان پھرين هي اصطلاح انگريزي ادب ۾ استعمال ٿيو جن ۾ نوجوان، اديبن، ملڪ جي فرسوده سماجي، سياسي روين لاءِ ناراضگيءَ جو اظھار ڪيو. بعد ۾ اهو اصطلاح هندي اردو ۽ سنڌي نوجوان شاعرن لاءِ بہ استعمال ٿيڻ لڳو آهي. جديديت يا ماڊرنزم جي دؤر ۾ ليکڪ اهڙن ناراض نوجوانن جا ڪردار گهڻا تخليق ڪيا ۽ ائين سماج جي ان طبقي جي نمائندگي ملي ٿي.

## حوالا
نازڪ خيالي

**نازڪ خيالي**ءَ مان مراد آهي، انتهائي نفاست ۽ گھرائيءَ سان مختلف شين تي نظر وجهڻ. شاعر، پنھنجي تخيل ذريعي مختلف شين ۾ مشابھتي انداز ۾ ڏسندو آهي. جنڻن نموني عام ماڻهو ڏسي نہ سگهندو آهي.

## حوالا
ناصحاڻو شعر

**ناصحاڻو شعر**، اهڙي شاعري جنهن ۾ نصيحتن جا نُڪتا هجن، جنهن ۾ اخلاقي قدرن ۽ انسانيت جي پرچار ٿيل هجي، قديم سنڌي شاعري، اهڙي ڪلام سان ڀرپور آهي.

## حوالا
ناڪاريت

نَھڪار

فلسفي ۾ نَھڪار/Nihilism( لاطيني ٻوليءَ مان نڪتل ٻول 'ڪجھ نه' منجھان ورتل) ڪو  نظريو آهي، يا نظرين جو هڪ  ڪٽنب آهي، جيڪو انساني وجود جي عام طور تي مڃيل يا بنيادي رخن کي رد ڪري ٿو يعني علم، اخلاق، يا مقصد. عام طور تي هتي مٽ مٽ مٶقف اختيار ڪيا ويا آهن، جن ۾ اهو به شامل آهي ته انساني قدر بي بنياد آهن، زندگي بي معنيٰ آهي، علم ناممڪن آهي، يا ته ڪي ٻيا اعليٰ ترين تصور حقيقت ۾ بي معنيٰ يا بي مقصد آهن. اهو اصطلاح اوان ترجينف جي ناول ”پُٽَ ۽ پيءُ“ ۾ سندس ڪردار بازروف طرفان مشھور ٿيو.

نھڪار جي ڄاڻوئن ٿي سگھي ٿو ته ان کي صرف هڪ ليبل سمجھيو هجي, جيڪو الڳ فلسفن تي لاڳو ڪيو ويو آهي. يا هڪ الڳ تاريخي تصور جي طور تي، جيڪو نامزدگي، شڪ ۽ فلسفي جي مايوسي مان پيدا ٿئي ٿو، ۽ ممڪن طور تي خود عيسائيت مان. هن خيال جي همعصر سمجهاڻي گهڻو ڪري نئشي جي ’نھڪار جي ڏُڪار/Crisis of Nihilism‘ مان نڪرندي آهي، جنهن مان ٻه مرڪزي تصور نڪرندا آهن: اعليٰ قدرن جي تباهي ۽ زندگيءَ جي بيانيي جي مخالفت. فيلسوفن پاران ڪيل وصفون جهڙوڪ ڪراسبي (1998) ۽ ڊيليوز (1962) نھڪار جي شديد تنقيد تي ڌيان ڏين ٿيون، جيئن نئشي پاران زور ڀريو ويو آهي. جيتوڻيڪ، نھڪار جي اڳوڻي شڪل، سماجي، اخلاقي، سياسي ۽ جمالياتي سوچ جي مخصوص بالادستي کي رد ڪرڻ ۾ وڌيڪ کنيل هئي.

هي اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن اَنيئمتا/ ڇڙواڳيءَ سان ويجھڙ ۾ ڪتب ايندو آهي, جيئن نا اميدي جي عام مزاج جي سمجھاڻيءَ ,طور يا وجود جي بي معنيٰ هجڻ يا انساني اصولن ۽ سماجي ادارن جي خودمختاري تي. نھڪار کي خاص تاريخي دورن ۾ نمايان يا بنيادي طور تي پڻ ٻڌايو ويو آهي. مثال طور جين باؤڊرلارڊ ۽ ٻين پوسٽ ماڊرنٽيءَ کي هڪ غير اخلاقي دور يا ناڪارا سوچ جي ڍنگ جي حيثيت سان بيان ڪيو آهي. اهڙي طرح، ڪجهه عالمن ۽ مذهبي شخصيتن چيو آهي ته پوسٽ ماڊرنٽي ۽ جديديت جا ڪيترائي پھلو مذهبي اصولن جي نفي ذريعي عصبيت جي نمائندگي ڪن ٿا. تنهن هوندي به نھڪار کي وڏي پيماني تي ٻنهي مذهبي ۽ غير مذهبي نقطه نظر سان بيان ڪيو ويو آهي. عام واهپي ۾ هي اصطلاح عام طور تي وجودي نھڪار جي شڪلين ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن جي مطابق زندگي بغير ڪنهن قدر، معني، يا مقصد جي آهي. نھڪار جي اندر ٻين مٿاهين جاين ۾ شامل آهن سڀني معياري ۽ اخلاقي نظرين کي رد ڪرڻ( اخلاقي نھڪار).  سڀني سماجي ۽ سياسي ادارن جو رد (سياسي نھڪار).  اهو موقف ته ڪو به علم نٿو ڪري سگهي يا موجود ناهي (ڄاڻ کان نھڪار)، ۽ ڪيتريون ئي مابعد الطبيعاتي شيون جيڪي مڃائين ٿيون ته گھڻيون ئي پنجن حواسن جي دائري کان مٿي شيون موجود ئي نه آهن (مابعد الطبيعاتي نھڪار). گھڻيون ئي گڏيل/جامع شيون موجود ئي نه آهن (ميريولاجي نھڪار)، يا اهو به ته زندگيءَ جو وجود ئي نه آهي.
زمرو:زندگي جو فلسفو
نام مالھا

**نام مالها** (Vocabulary) پرمانند ميوا رام انگريزي لفظ **ووڪيبلري**ءَ کي سنڌيءَ ۾ نام مالها، **شبد مالها**، **شبد، فرهنگ** ۽ **لغت ڀنڊار** چيو آهي. نام مالها لفظن جي اهڙي ذخيري کي چئجي ٿو، جنھن ۾ ڪنھن بہ ٻوليءَ جي عام لفظن کي هڪ جاءِ تي سھيڙيو وڃي يا خاص خاص لفظ چونڊي ان ٻوليءَ جي لفظن کي الف-ب وار لسٽ مطابق ترتيب ڏني وڃي. سنڌي جي نام مالهائن جي تاريخ انگريزن جي دور کان شروع ٿئي ٿي.

## حوالا

زمرو:لغت نويسي
ناوليٽ

**ناوليٽ** (Novelette) انسائيڪلو پيڊيا براٽنيڪا موجب ناول ان ڪھاڻيءَ کي چئجي ٿو، جيڪا ٻن لکن لفظن ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڍائي سؤ صفحن تائين ڦھليل ھجي. ان کان گهٽ واري ڪھاڻيءَ کي ”ناوليٽ“ چيو وڃي ٿو. دراصل ناول ۽ ڪھاڻيءَ جي انفرادي خصوصيتن جي ميلاپ سان جيڪا صنف وجود ۾ ائي، ان کي ناوليٽ چئجي ٿو. ھن ۾ ناول وارا سڀ ترڪيبي جزا موجود ھوندا اھن. ناول جي ڊيگهہ بدران ان ۾ ڪھاڻيءَ کان ٿوري وڌيڪ ڊيگهہ هوندي آھي. ناوليٽ جو دائرو ننڍو ٿئي ٿو. انڪري ناول نگار ٿورن لفظن ۾ گهڻو مفھوم سمائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ناوليٽ لاءِ ناول نگار کي زندگيءَ جي ھر شعبي ۾ گهڻي ڄاڻ هئڻ ۽ لفظن جي جوڙجڪ جي مھارت حاصل هئڻ گهرجي.

## حوالا
نثر

**نثر** (Prose) جي لغوي معنيٰ آهي، ’ٽڙيل پکڙيل لفظ‘. اصطلاحي معنيٰ موجب، ڪو اديب يا ليکڪ جدا جدا لفظن کي ملائي، جملن جي شڪل ۾ ٻين جي اڳيان ڪا تحرير پيش ڪري. مطلب تہ نثر اهي بياني فقرا آهن، جن ۾ ڪنھن ڏنل نظاري، واقعي يا حقيقت کي لفظن ذريعي جملن جي روپ ۾ سلسلو پيدا ڪري، ماڻهن اڳيان تقرير (زباني) يا تحرير (لکيت) جي صورت ۾ پيش ڪجن. نثر اهو ادب آھي، جيڪو شاعري نہ ھجي. اسان جي گفتگو ھميشہ نثر ۾ ھوندي آھي، جڏھن دل جي امنگن جو اثر ٻين تائين پھچي تہ ادب جي ان حصي کي ”نظم“ چئبو آھي. پر جڏھن دماغ جي خيالات جو اثر ٻين تائين پھچي تہ اھڙي ادب کي نثر چئبو اھي. نثر جي وڏي خاصيت آهي تہ آهي تہ ان ۾ هر ڪنھن قسم جو مضمون آڻي سگهجي ٿو، جھڙوڪ، سائنس، حڪمت، سماجي اڀياس، افسانا، آکاڻيون، ناٽڪ، روزمره جون ڳالهيون ۽ بحث مباحثا، ڪورٽن جا فيصلا، حڪومت جا قاعدا قانون وغيره. نثر جا ٽي قسم ڄاڻايا ويا آهن: (1) نثر مرجز، (2) نثر مسجع ۽ (3) نثري عاري.

## عارضي نثر

**عارضي نثر** اهو نثر جو روزانو بنا ڪنھن سجاوٽ يا صنايع بدايع ۽ تجويز جي زباني يا لکيل صورت ۾ پيش ڪيو وڃي. هن قسم جي نثر ۾ روزمره جون ڳالھيون ۽ بحث مباحثا ۽ ٻيا مختلف قسمن جا مضمون، وغيره اچي وڃن ٿا.
## حوالا
نثري نظم

**نثري نظم** جي شروعات فرينچ شاعريءَ کان ٿي. بودليئر (Baudelaire) پنھنجي مجموعي ”نثر ۾ ننڍا نظم“ (Petit poems en prose) سان ان جي ابتدا ڪئي. ان ۾ شاعريءَ جو عنصر ضروري آهي. ان ۾ وزن، بحر ۽ رديف قافيي کان سواءِ نظم جون سموريون خاصيتون موجود هجڻ گهرجن. ڪٿي ڪٿي تہ قافيي جو استعمال بہ سٽن جي وچ ۾ يا آخر ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ موسيقيت جو احساس پيدا ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن Assonance جي ذريعي نغمگي پيدا ڪئي وڃي ٿي. هر حالت ۾ نثري نظم ۾ اندروني آهنگ ضروري آهي. Surrealist اهڃاڻي ۽ Automatic خودمختيار لکڻيون نثري نظم جون اهم صورتون آهن. انگريزي شاعريءَ مان هيءَ صنف، انگريزن جي دَور ۾ سنڌي شاعريءَ ۾ داخل ٿي ۽ مقبوليت حاصل ڪئي. سنڌي ۾ لعلچند امر ڏني جو ’سدا گلاب‘، ڪلا پرڪاش جو ’ممتاز لھرون‘، مدد علي سنڌيءَ جو ’پنر ملن‘، نور الھديٰ شاھ جو ’قيدياڻيءَ جون اکيون ۽ چند‘، شيخ اياز جو ’پنڻ ٿو پور ڪري‘ ۽ ٻيا ڪيترائي مجموعا شايع ٿيل آهن. 

## حوالا
نحويات

**نحويات** (Syntax) جيئن علم صرف، صرفين، ان جي مختلف صورتن ۽ بناوتن سان بحث ڪري ٿو. تيئن عدم نحو وري جملن ۽ ان جي جزن جي بناوتن، سٽائن، نمونن، نسبتن ۽ عملن سان بحث ڪري ٿو. پر جيئن ته هڪ لفظ به ڪڏهن ڪڏهن جملي جو ڪم ڏيئي ٿو ۽ جملي جا آخرين جزا به لفظ آهن، تنهن ڪري جديد لسانيات ”لفظ“ کي علم نحو جو مرڪز بڻايو آهي ۽ نه جملي کي. علم نحو لفظن جي صورتن ۽ جوڙجڪن سان بحث نٿو ڪري. اهو ڪم علم صرف جي حوالي آهي. مگر علم نحو هن بحث کي نباهي ٿو ته ڪيئن لفظ پاڻ ۾ ملن ٿا (Cohere) ۽ جملن اندر ڪهڙو ڪارج ڪن ٿا.

## حوالا

زمرو:سنڌي گرامر( وياڪرڻ)
زمرو:علميات
زمرو:نحو
زمرو:ٻولي
نرگسيت

**نرگسيت** (Narcissism) علم نفسيات جو هڪ خاص اصطلاح آهي. نرگسيت نالو ۽ مفھوم هڪ قديم يوناني ديومالائي قصي تان ورتو ويو آهي، جنهلھن مطابق قديم يونان ۾ Narcissus (نرگس) نالي هڪ خوبصورت نوجوان رهندو هو، جيڪو درياھ جي ديوتا Cephissus جو پٽ هو. نرگس کي پنھنجي سونھن تي گهڻو ناز هوندو هو. ڪيتريون ئي حسين عورتون سندس عشق ۾ مبتلا هيون، پر هن ڪڏهن بہ ڪنھن عورت جي محبت کي قبول نہ ڪيو. کيس چاهيندڙن ۾ هڪ خوبصورت عورت ايڪو (Echo) پڻ هئي. ايڪو گهڻا ئي حيلا وسيلا هلائي نرگس کي پاڻ ڏانھن مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هُن ايڪو طرف ڪو ڌيان ئي نہ ڏنو. ايڪو، نرگس جي ان مغرور رويي ۽ سندس دل ڀڃڻ جي دانھن نيميسس ديوي (Nemesis) کي ڏني، جنھن نرگس جي غرور کي ٽوڙڻ ۽ کيس سزا ڏيڻ لاءِ، کيس پنھنجي ئي محبت ۾ گرفتار ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ نرگس هر وقت نديءَ جي ڪناري تي ويھي، پاڻيءَ ۾ پنھنجو پاڻ کي ڏسندو رهندو هو. پنھنجو پاڻ کي پسڻ واري انهيءَ لڳاتار عمل ڪري ئي هو هڪ ڏينھن نديءَ جي ڪناري تي ئي مري ويو. سندس موت کي يادگار ۽ ٻين لاءِ مثال بنائڻ لاءِ ديويءَ کيس گل جي روپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح هڪ نئين گل ”نرگس“ (Narcissus) جو وجود پيو، جيڪو اڪثر ندين ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي ڦٽندو آهي ۽ ان جا گل پاڻيءَ طرف جهڪي ٽڙندا آهن. ائين جيئن آبي آرسيءَ ۾ پاڻ پسي رهيا هجن! 

## حوالا

زمرو:نفسياتي تصورات
نڙ بيت

**نڙ بيت** (Narr Bait-Pipe song)، نڙ هڪ ٻوٽو آهي، جيڪو سَرَ يا جوئر وانگر هڪ ڊگهو ڪانو رکندو آهي. نڙ جو ڪانو هڪ Pipe وانگر ٿيندو آهي. ڪاني کي صاف ڪري نڙ ٺاهيو ويندو آهي. سنڌ ۾ ڌنار ۽ سگهڙ اهو ساز وڄائي بيت الاپيندا آهن. اهي بيت طويل ٿيندا آهن. هنن بيتن ۾ اڪثر سنڌ جي عشقيه لوڪ داستانن عمر مارئي، سسئي پنهون ، مومل راڻي، نوري ڄام تماچي، سهڻي ميهار کان سواءِ غير سنڌي لوڪ داستانن جا واقعا ۽ احوال بيان ڪيا ويندا آهن. سنڌي شاعرن ۾ خاص طور تي سانوڻ فقير، مولابخش خاصخيلي، محمود شيخ، پاهڙ بادل وغيره نڙ بيتن جا اهم شاعر آهن.

## حوالا
نستعليق خط

**نستعليق خط** (Nastauleeq Script) عربيءَ کي جڏهن ايران ۾ ڪجهہ نون حرفن ۽ ٽٻڪن سان استعمال ڪيو ويو، ان کي نستعليق رسم الخط سڏيو ويو. سنڌ ۾ مڪليءَ جي قبرن کان ويندي، مسجدن جي ديوارن ۽ ڪتبن مان نستعليق خط جي رواج جي ثابتي ملي ٿي. ارغونن ۽ ترخانن جي اچڻ کانپوءِ نستعليق جو رواج وڌيو. شاھ ڪريم جو ڪلام ”بيان العارفين“ نستعليق خط ۾ مليو آهي. اهڙي طرح مزارن جا ڪتبا، مسجدن جي ديوارن تي اتاريل قول ۽ حديثون ۽ فارسي-سنڌي ۾ لکيل ڪتاب سنڌ ۾ نستعليق جي رواج کي ثابت ڪن ٿا. موجوده سنڌي لپي نسخ ۾ آهي، جڏهن تہ اردو لپي نستعليق ۾ آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* KHATTAATT: Nastaliq Script: The Poetic Flow of Arabic Calligraphy
* Rumicode: Online Service For  Calligraphy
* Nastaliq Online : Online Service For  Calligraphy
* Iranian Calligraphers Association
* Nastaliq Writer for Macintosh by SIL
* InPage Urdu: Official InPage Urdu DTP software site
* Faiz Nastaliq: Official Faiz  site
* Profiles and works of World Islamic calligraphy 
* Nastaliq Script  Persian Calligraphy
* Awami Nastaliq: A Nastaliq font by SIL International

زمرو:اسلامي خطاطي 
زمرو:فارسي خطاطي 
زمرو:فارسي آرٿوگرافي 
زمرو:اردو خطاطي 
زمرو:ايراني ايجادون 
زمرو:هٿ سان لکيل مسودا
نسخ خط

**نسخ خط** (Naskh Script)، نسخ جي لفظي معنيٰ آهي ”ٻي سڌي شيءِ ان جي جاءِ تي آڻڻ.“ مطلب تہ اڳين صورت ڀلي موجود هجي پر ان جي جاءِ تي ٻي شيءِ آڻڻ. موجوده سنڌي نسخ خط ۾ لکبي آهي. موجوده خطِ نسخ جي صورت تمام گهڻو پوءِ وجود ۾ آئي ان کان اڳ خط ڪوفي رائج هو. جيڪو عراق، ڪوفي ۽ بصري ۾ هلندڙ هو. خط ڪوفيءَ ۾ نقطا ڪونہ هئا، انڪري پڙهڻ ۾ مشڪل هو، پر عربن لاءِ مشڪل نہ هو، عرب ان خط ۾ لکيل هر لفظ يا سٽ آسانيءَ سان پڙهي ويندا هئا. لفظن جي صحيح سڃاڻپ لاءِ سن 65ھ ۾ حجاج بن يوسف جي هدايتن مطابق خاص طور مذهبي ڪتابن تي زيرون زبرون، پيش، شد، مد وغيره جون علامتون ڏنيون ويون ۽ خط نسخ جي موجوده صورت قائم ٿي

## حوالا
نسل

**نسل** (Race) ساڳين نسبي خصوصيتن سان ڀرپور انساني گروھ، جيڪو پاڻ کي خانداني، سياسي، سماجي، قومي طور هڪ سمجهندو هجي، اهو نسل سڏبو آهي. نسل پرستيءَ جي نالي تي دنيا ۾ انسانيت جو ڪيترائي دفعا، ڪڏهن آفريڪن خلاف، ڪڏهن مختلف مذهبن ۽ ذاتين خلاف، قتل عام ٿيو آهي. نسل پرستي غربت، غير برابري ۽ فسادن کي جنم پئي ڏنو آهي. نسل پرستيءَ جي خلاف دنيا جي ادب ۾ جا بجا ذڪر ۽ فڪر ملندو.
## نسل پرستي
نسل پرستي اهو عقيدو آهي ته انسانن جا مختلف گروهه مختلف رويي ۽ خاصيتن وارا آهن جيڪي وراثت ۾ مليل صفات سان ملن ٿا ۽ انهن کي، هڪ نسل يا نسل جي برتري جي بنياد تي، ورهائي سگهجي ٿو. ان جو مطلب پڻ ٿي سگھي ٿو تعصب، تبعيض، يا ٻين ماڻھن جي خلاف ھدايت ڪيل دشمني ڇاڪاڻ ته اھي مختلف نسلي پس منظر جا آھن. نسل پرستي جا جديد قسم اڪثر ڪري ماڻهن جي وچ ۾ حياتياتي فرق جي سماجي تصور تي ٻڌل آهن. اهي نظريا سماجي عملن يا عقيدن يا سياسي نظامن جو روپ وٺي سگهن ٿا جن ۾ مختلف نسلن کي هڪ ٻئي کان موروثي طور تي اعليٰ يا گهٽ درجي جو درجو ڏنو وڃي ٿو، فرض ڪيل گڏيل ورثي جي خاصيتن، صلاحيتن يا خاصيتن جي بنياد تي. نسل پرست عقيدن کي سائنسي طريقن سان جائز بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ سائنسي نسل پرستي، جن کي تمام گهڻو بي بنياد ڏيکاريو ويو آهي. سياسي نظامن جي لحاظ کان (مثال طور فرقيواريت) جيڪي تعصب يا نفرت جي اظهار جي حمايت ڪن ٿا تعصبي عملن يا قانونن ۾، نسل پرست نظريي ۾، لاڳاپيل سماجي پهلو جهڙوڪ ناتو پرستيءَ، زين فوبيا، ٻيو، علحدگيءَ، درجه بندي، ۽ بالادستي، شامل ٿي سگھي ٿو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*  
*  
*  ڪيليفورنيا نيوز ريئل فيچر لاءِ ساٿي ويب سائيٽ. 
*  پروفيسرن ۽ ريسرچ سائنسدانن جي مضمونن جو مجموعو. 

* 
*  Companion website to California Newsreel feature.
*  A collection of essays by professors and research scientists.

### سرڪاري تشريحون
* 
* 
*  Originally published in *Federal Register*, 30 October 1997.
*  A public education program, including history, human variation, and lived experience.

زمرو:نسل
زمرو:سماج
زمرو:علم الانسان
زمرو:رشتا ۽ نسل 
زمرو:سماجي نابرابري
نظرثاني

**نظرثاني** (Revision) ڪنهن نسخي، ڪتاب جي اصل متن کي، اصلاح جي لحاظ کان پڙهي يا ڏسي ڏيڻ کي نظرثاني چئبو آهي.

## حوالا
نظرياتي تنقيد

**نظرياتي تنقيد** (Ideological Criticism) فن ۽ ادب بابت نظريا قائم ڪرڻ، حدون مقرر ڪرڻ، خوبين ۽ خامين جا پئمانا جوڙڻ کي نظرياتي تنقيد چيو ويندو آهي. نظرياتي تنقيد ادب جي فقط اهم ڪردار سان تعلق رکي ٿي.

## حوالا

زمرو:علميات
زمرو:نظريا
نظرين جو علم

**نظرين جو علم** (Ideology) نظريا مختلف قسمن جا ٿيندا آهن، مثال طور انساني ارتقا جو نظريو، سياسي ، سماجي نظريا، فڪري نظريا، معاشي نظريا ٻولين بابت نظريا وغيره وغيره. هي اصطلاح سڀ کان پهرين ڊيسٽٽ ٽريسي (1754- 1836ع) استعمال ڪيو هو. مختلف مڪتب فڪر جي ماڻهن جي خيالن تي مبني عقيدن جي اڀياس کي نظرين جو علم (Ideology) چيو ويندو آهي. هندستان جو ورهاڱو ٻه قومي نظريي (Two Nation Theory) جي آڌار تي ٿيو. اهو ٻه قومي نظريو هن پوري ننڍي کنڊ جي ادب جو هڪ اهم موضوع به رهيو آهي.

## حوالا

زمرو:سياسي اصطلاح
زمرو:نظريا
نظم

**نظم** عربيءَ جو لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي ”هڪ ٻئي سان ملڻ يا ملائڻ“ لغوي معنيٰ آهي ”پوئڻ“. شاعريءَ جي هن صنف ۾ خيالن، لفظن ۽ موسيقيءَ جو خاص خيال رکيو ويندو آهي. نظم ۾ وزن ۽ قافيي سان ڪيترائي بند هوندا آهن. هر هڪ بند جو ٻئي بند سان لاڳاپو هوندو آهي. نظم ۾ سٽن يا بندن جو انداز مقرر نہ هوندو آهي. ڪي نظم ننڍا ٿيندا آهن تہ ڪي ڊگها هوندا آهن. ڪي وري ايترا تہ ڊگها ٺاهيا ويندا آهن، جو انھن جو هڪ پورو ڪتاب ٺھي پوندو آهي. عام طور تي هر نموني جي ڪلام کي نظم چيو وڃي ٿو، پوءَ ان ۾ ٿوري ۾ ٿوريون يعني ٻہ يا چار سٽون بہ ڇو نہ هجن. پر دراصل نظم هڪ ڊگهي شعر جو نالو آهي، جنھن ۾ موزون سٽن جو انداز گهڻو هجي. مضمون جي لحاظ کان نظم ۾ هر قسم جو مضمون اچي سگهي ٿو.

سنڌي شاعريءَ ۾ نظم جا جديد دؤر جا اوائلي شاعر مرزا قليچ بيگ ۽ حيدر بخش جتوئي رهيا آهن. اڳتي هلي نياز همايوني، عبدالڪريم گدائي، هري دلگير، فاني، شيخ اياز، محمد خان مجيدي، سرويچ سجاولي، استاد بخاري، ابراهيم منشي، امداد حسيني ۽ عبدالحڪيم ارشد جديد نظم جا شاعر ليکيا ويا آهن.

## ڪلمات

طويل نظمن کي ڪلمات چيو ويندو آهي. مخدوم غلام احمد بگائي ۽ عبدالرحيم گروهڙيءَ اهڙا نظم لکيا هئا. جن کي ڪلمات جي نالي سان سڏيو ويندو آهي. جنھن کان پوءِ هن قسم جي اسلوب واري شاعريءَ تي ٻين بہ گهڻن ئي طبع آزمائي ڪئي، پر هاڻوڪي دؤر۾ ايڏي طويل شاعري نہ ٿي ٿئي. هن قسم جي شاعريءَ جو بنياد ڪلھوڙا دؤر ۾ پيو.

## حوالا

زمرو:شاعري
نظماڻو نثر

**نظماڻو نثر** (Poetic prose) اهو نثر جنھن ۾ تخيل ۽ جذبات جو فراواني هجي. ان کي شاعراڻو يا نظماڻو نثر چئبو آهي. ڪڏهن ڪڏهن، رنگين نثر کي بہ شاعراڻو نثر چئبو آهي. سنڌي ۾ تاجل بيوس جا ڪتاب ”ڪاڇي مٿان ڪونج“ ۽ ”انبن جهليو ٻور“ نظماڻي نثر جا ڪتاب آهن.

## حوالا
نعرو

**نعرو** (Slogan) سياسي، سماجي، جنگي، ادبي پرچاري فقري کي چيو ويندو آھي.

## حوالا
نفسياتي تنقيد

**نفسياتي تنقيد** (Psychological Criticism) تنقيد جو اهم قسم ۽ طريقو آهي، جنھن ۾ ليکڪ جي لکڻين مان خود ليکڪ جو نفسياتي جائزو ورتو وڃي يا ائين چئجي تہ ليکڪ جي نفسياتي صورتحال کي ڌيان ۾ رکي سندس شھپاري جو مطالعو ڪيو وڃي. نفسياتي تنقيد جو وجود اوڻويهھين صدي عيسويءَ ۾ پيو، جڏهن ناليواري نفسيات دان سگمنڊ فرائيڊ، نفسيات جي علم کي فلسفي کان ڌار ڪري هڪ جدا علم جي حيثيت ۾ متعارف ڪرايو. نفسياتي تنقيد ۽ ٻين قسمن جي تنقيدن ۾ فرق اهو آهي تہ ٻين تنقيدن ڪن فڪري لاڙن ۽ تحريڪن مان جنم ورتو آهي. جڏهن ته نفسياتي تنقيد علم نفسيات جي هڪ ضمني شاخ آهي. جديد نفسيات ۾ شخصي تصورن جو رجحان ۽ ادب ۽ ٻين تخليقي فنن جو تجزيو ڪرڻ نفسيات جي اڀياس ۾ شامل آهي تنھنڪري نفسياتي تنقيد ٻين تنقيدن جي ڀيٽ ۾ ادب ۽ فن جي وڌيڪ ويجهو آهي. ادب لاشعور جي پيداوار هوندو آهي تنهنڪري ادب تي صحيح معنيٰ ۾ تنقيد توڙي تحقيق به نفسياتي اصولن تحت لاشعوري محرڪن جي ڳولا ذريعي ئي ڪري سگهجي ٿي. ٻي صورت ۾ ڪيل تنقيد ۽ تحقيق محض سطحي محسوس ٿيندي.نفسياتي مطالعي جا بہ ڪيترائي پهلو ٿين ٿا، جيئن ليکڪ جو نفسياتي مطالعو. سندس تخليقي عمل جو مطالعو ، تصنيف جي ڪردارن يا موضوعن جو مطالعو ، تصنيف جو پڙهندڙ تي اثر ۽ ان جو مطالعو وغيره. نفسياتي تنقيد اڪثر ڊرامي جي فن سان لاڳو ٿئي ٿي، جنهن ۾ وري خاص طور تي ڪردار ۽ ڪردار نگاريءَ تي گهڻو زور ڏنو وڃي ٿو ۽ انهيءَ ذريعي ليکڪ جي شخصيت جو نفسياتي مطالعو ڪيو ويندو آهي.

## حوالا
نوحو

نوحو __(Nuho):

نوحو عربي ٻولي جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي روئڻ. هيءُ ماتمي لفظ آهي. نوحو مرثيي جو قسم آهي، جنهن ۾ ڪربلا جي شهيدن جي شهادت جو درديلي انداز ۾ ذڪر ڪيو ويندو آهي. نوحو ڳايو ويندو آهي ۽ انتهائي درديلو ۽ سوز وارو هوندو آهي. محرم شريف جي مهيني ۾ نوحن جون بيشمار ڪيسٽون جاري ٿينديون آهن. 

## حوالا
نو لکا

**نولکا** (No-Lakha)، لفظي طور نو لکن جي ملهه واري شيءِ کي نو لکا ۽ اصطلاحي طور اهڙي خوبصورت مالها، جنهن جو ملھ نَوَ لک هجي، ان کي نو لکا چئبو آهي.سنڌي شاعريءَ ۾ ساڳئي موضوع تي لکيل نون (9) مسلسل هائيڪو کي ’نولکا‘ سڏيو ويو آهي..

## حوالا

زمرو:شاعري
نئين تنقيد

**نئين تنقيد** (Neo Criticism) تنقيد جو هي قسم تاريخي تنقيد جي انحراف جو نتيجو آهي. هن قسم پٽاندر تخليق جي ڪنهن به شهپاري کي ان جي پنهنجي حيثيت ۾ آزاد، خود وجودي، تخليقي پورهيو، تجربي لائق ڄاڻي ان کي تخليقڪار جي خواهش ۽ شخصيت جي ڇانو ۾ پڙهيو ۽ پرجهيو نه ويندو آهي، نه فقط ايترو، پر خارجي حالتن جي عڪس کان به ان کي بچائيندي، ان جي منفرد حيثيت ۾ پرکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. مختصر لفظن ۾ ائين چئجي ته جيڪڏهن ادب کي تخليقڪار ۽ حالتن جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ بدران ان کي فقط انفرادي حيثيت ۾ جاچيو وڃي ته ان کي نئين تنقيد چيو ويندو آهي . تنقيد جي هن قسم جي حامين جو چوڻ آهي ته انساني روح دائمي ۽ مستقل آهي. ان ڪري تاريخ يا ماضيءَ جو سهارو وٺڻ اجايو آهي. ان ڪري ڪنهن به ادبي شهپاري کي تاريخ جي اوندهه ۾ ڳولڻ جي ڪوشش ڪرڻ مناسب نه آهي، پر ان بدران تخليق کي ان جي خيال سازي، تخليقڪار جي تصور ۽ ادب جي اظهار کي ڪسوٽي بڻائي قلمي پورهئي کي پرکيو وڃي. ماضيءَ بدران پنهنجي دؤر جي عوامي ۽ انساني زندگي ۽ تجربن جي ڪسوٽيءَ کان سواءِ تنقيد جي ٻي بهتر ڪسوٽي ٿي نٿي سگهي.

## حوالا
نيو افلاطونيت

**نيو افلاطونيت** (Neo-Platonism) جو باني مصري فلاسفر فلاطينس (Plotinous) هو. هن پنھنجي پوئلڳن سان گڏجي افلاطون جي فلسفي (Plato) ۽ مشرقي تصوف کي ملائي ٽين صدي عيسويءَ ۾ هڪ نئون مذهبي فلسفو متعارف ڪرايو. هن نظريي مطابق خدا تعاليٰ حسن و نور جو سرچشمو آهي. مشرقي ملڪن ۾ هن صوفياڻي فلسفي ڪافي شھرت حاصل ڪئي. 

## حوالا
نيو ڪالونيلزم

**نيو ڪالونيلزم** (Neo-Colonialism) خِطن ملڪن ۽ علائقن تي سڌي ريت حڪومت ڪرڻ بدران معاشي، سياسي ۽ ٻين دٻائن ذريعي حڪومت ڪرڻ کي ’نئين بيٺڪيت‘ (Neo Colonialism) چئبو آهي.

## حوالا
نيو ڪلاسيڪيت

**نيو ڪلاسيڪيت** (Neo-Classic) ڪلاسيڪل روايتن جي تجديد ڪندڙ. هي هڪ تحريڪ هئي، جنهن ۾ ڪلاسيڪل فن تعمير ۽ هٿرادو هنر سان جوڙيل فن وغيره جي ٻيهر جياپي کي ورجايو ويو. هيءَ تحريڪ 1750 کان 19 صديءَ تائين جاري رهي. يورپ جي اڪثر ٻولين ۽ ادب ۾ ان تحريڪ ڪلاسيڪي ادب جي روايتن کي ٻيهر جيارڻ لاءِ ڪي اصول ۽ قاعدا مقرر ڪيا جن جي ڪري اعليٰ ادب پيدا ٿيو پر گهڻو وقت ان تي عمل ڪرڻ سان ادب ۾ هڪ قسم جو ورجاءُ، مصنوعيت طاري ٿي وئي، جنهن جي ڪري فطري ۽ اصلوڪي اظهار ۾ رنڊڪ پئي، نتيجي طور ليکڪن بغاوت ڪئي ۽ فطرت ڏانهن موٽ جي نعري سان رومانويت جي لاڙي کي آندو ويو. سنڌي ٻوليءَ ۾ ان قسم جو ادب فارسي ڪلاسيڪي روايت کي زنده رکڻ وارن شاعرن وڏي عرصي تائين لکيو، جنهن ۾ فارسي لفظ، اصطلاح، تشبيهون، منظر ۽ ماحول ضروري سمجهيا ويند اهئا. 

## حوالا

زمرو:ابتدائي جديد دور
واسوخت

**واسوخت** جي لغوي معنيٰ آهي بيزاري، شاعريءَ جي اصطلاح ۾ انهيءَ نظم کي چئبو آهي، جنھن ۾ حسن سان نفرت جو اظھار ۽ عشق جي مذمت ڪئي وڃي. انهيءَ ۾ معشوق جي ظلم ۽ ستم ۽ پنھنجي رنج ۽ الم جو بيان بہ ڪيو ويندو آهي.

## حوالا
واقعاتي بيت

**واقعاتي بيت**، سنڌي لوڪ ادب ۾ هيءَ صنف واقعاتي شاعريءَ تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڪنهن واقعيءَ کي شاعريءَ ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. سنڌيءَ ۾ قديم زماني کان اهڙا بيت ملن ٿا، جن ۾ يا تہ تاريخي واقعا بيان ڪيل آهن، يا انهن ۾ تاريخي واقعن ڏانهن اشارا ملن ٿا. اهڙي قسم جا بيت سومرن جي دؤر کان ملن ٿا، جيڪي پهرين ’ڳاهن‘ جي صورت ۾ مليا آهن، بعد ۾ واقعن کي تفصيل سان بيان ڪندي ڊگها مسلسل بيت چيا ويا. واقعاتي بيت، ڊگها بيت هوندا آهن، جن ۾ هڪ واقعو ڪيترن ئي بيتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. سنڌي لوڪ ادب اسڪيم هيٺ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جو ترتيب ڏنل ڪتاب ”واقعاتي بيت“ سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
واقعاتي مضمون

**واقعاتي مضمون** (Eventful Essays) ۾ ڪنهن اهم واقعي، ڪھاڻي يا ڪنھن مشھور شخصيت جي سوانح عمري بيان ڪئي ويندي آهي. ان ۾ اڪثر واقعن کي تسلسل ۽ ترتيب سان پيش ڪيو ويندو آهي، چاهي اهو واقعو حقيقي هجي يا غير حقيقي. انهن واقعن جون ڪڙيون هڪٻئي سان ملائي رکبيون آهن. اهڙا واقعا هميشہ تفريحي، معلوماتي ۽ سبق آموز هوندا آهن. واقعاتي مضمون ۾ هيٺين قسم جا موضوع اچي وڃن ٿا. تاريخي ڪھاڻيون: مياڻيءَ جي جنگ، سنڌ ۾ ڪلھوڙن جو دؤر، دودي چنيسر جو داستان، هالاڻيءَ جي جنگ، 1942ع جي ٻوڏ وارو واقعو. سوانح عمريون: شاھ عبداللطيف جي زندگي، قلندر لعل شهباز جي حياتي ۽ ٻيون سوانح عمرين بابت. واقعاتي مسافري: ريل جو سفر، جھاز جو سفر وغيره حادثا: ٻوڏ جي تباھ ڪاري، انڊسٽري کي لڳل باھ وغيره عام واقعا: جلوس، قلندر جو ميلو، تفريحي پارٽي، ڪاليج ۾ منھنجو پھريون ڏينھن وغيره.

## حوالا
واقع نگاري

**واقع نگاري** ادب ۾ ڪنھن واقعي جي بيان ڪرڻ کي واقع نگاري چئبو آهي. واقع نگاري ٻن قسمن جي ٿيندي آهي: (الف) **تاريخي**: اهڙا واقعا جيڪي تاريخي طور ظاهر ٿي چڪا آهن. مثال طور ڪربلا جو واقعو، دٻي يا مياڻيءَ جون جنگيون وغيره. (ب) **تخيلي**: اهڙا واقعا، جن کي تصوراتي طور شاعر/اديب ظاهر ڪري.

## حوالا
واکاڻ

**واکاڻ** (Eulogy) لکڻ ۾، تقرير ۾ يا شاعريءَ ۾ ڪنهن جي واکاڻ يا خوشامند ڪرڻ. هيءُ اصطلاح مدح کان مختلف آهي، ڇو تہ مدح سنجيدي ۽ سچي تعريف هوندي آهي ۽ مدح ڳائبي آهي.

## حوالا
وائي

**وائي**ءَ  (*Vaee*) جي لغوي معنيٰ آهي ”ڳالھ ٻولھ“، ”وائي“، “واڪو”، “پُڪار”، “سَڏُ” ”گفتگو“. شاعريءَ جي اصطلاح ۾ ”وائي” ڪلام/سخن کي چئبو آهي. وائي، سنڌي شاعريءَ جي اهم صنف آهي، جنھن ۾ عشق محبت ۽ وحدت جو ذڪر ڪيل هوندو آهي، وائيءَ جي پهرين بند کي ”ٿلهہ“ چئبو آهي. ٿلهہ کان سواءِ باقي مصرعون (سٽون) الڳ الڳ ٿين ٿيون، جن جو قافيو آخر ۾ اچي ٿو، بناوت جي لحاظ کان وائي هيڪوڻي، ڏيڍوڻي ۽ ٻيڻي پڻ ٿيندي آهي، جنھن جو وزن ڇندوديا تي رکيل هوندو آهي. وائيءَ جو عام طرح مؤجد شاھ لطيف کي چيو ويندو آهي. پر وائي جي صنف ”صدا“ جي عنوان سان شاھ عنايت رضوي وٽ ملي ٿي ۽ ان کان اڳ دادو ديال جون بہ ٻہ ٽي وايون ملن ٿيون. وائي، اصل ۾ ’واڻي‘ يا ’ٻاڻيءَ‘ جي بگڙيل صورت آهي. وائي جو بنيادي موضوع وڇوڙو آهي پر جديد شاعرن وائي جي موضوع ۾ وسعت آندي ۽ ٻيا موضوع بہ شامل ڪيا. وائي موسيقي جي لحاظ کان مٿانھن سُرن ۾ ڳائبي آهي. هڪ وائيءَ جو مثال:
:آئي مند ملار، آءٌ کھنبا ڪنديس ڪپڙا؛
:وسڻ جا ويس ڪيا، اڄ منھنجي يار، آئي مند ملار.
:لار لائيندي وڇڙا، ڀنڙس، ڀنڀا ور، آئي مند ملار.
:پکي آءُ پرين تون، لھ منھنجي سيد سار، آئي مند ملار. (شاھ)

## حوالا
وجد

**وجد** يا **وجدان**، ”وجد“ عربي لفظ آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آهي ”جذبو“ يا ”بيخوديءَ جي حالت“. جڏهن ڪو صوفي بزرگ يا الله جو نيڪ ٻانهو، خدا جي بندگيءَ ۽ ذڪر ۾ مشغول هوندوآهي، تڏهن اُن ۾ اهڙو تہ غرق ٿي ويندو آهي؛ جو کيس دنيا جي ڪنھن بہ شيءَ جي ڄاڻ نہ رهندي آهي. اُنهي مستيءَ جي حالت ۾ اچي هو جهولڻ ۽ جهومڻ لڳندو آهي. اُن وقت کيس رب جي ذات کان سواءِ ٻي ڪابه شيءَ ڏسڻ ۾ نه ايندي آهي. انهيءَ حالت ۾ سندس زبان مان رڳو ”تون ئي تون“ ۽ ”الله! الله!“ جو آواز ئي اُڌما کائي پيو ٻاهر نڪرندو آهي. اهڙي حالت کي ”وجد“ چئبو آهي ۽ وجدان، رباني اثر هيٺ شاعريءَ ڪندڙ شاعرن لاءِ ڪم ايندو آهي. وجدان وارو شعر تصوف جي اثر سان ڀرپور هوندو آهي ۽ شاعر مستيءَ ۾ اچي وجد جو شعلو ڀڙڪائيندو آهي.

## حوالا
وجوديت

Existentialism/وجوديت

وجوديت فلسفياڻن تصورن ۽ کوجنائن جو هڪ خاندان آهي جيڪو انساني فرد جي وجود کي اوليت ڏئي ٿو، وجود جو اڪيلي نقطي نظر کان مطالعو ڪري ٿو، ۽ ان نتيجي تي پھچي ٿو ته، ڪائنات جي بي مقصديت, جبريت ۽ اڻ ڄاڻائيءَ جي باوجود، فردن کي پنهنجي عمل جي ذميواري قبول ڪرڻ ۽حقيقي جيون جي رهبري ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي. معنى، مقصد ۽ قدر جي جانچ ڪرڻ ۾، وجودي سوچ ۾ اڪثر تصورات شامل آهن جهڙوڪ وجودي بحران، ڪاوڙ، جرئت ۽ آزادي. وجوديت جو تعلق ڪيترن ئي 19- ۽ 20 صديءَ جي يورپي فلسفين سان آهي، جن گڏيل سوچن ۾ ڪڙن اختلافن باوجود انساني موضوع تي زور ڏنو. اڻويھين صديءَ جي انهن شخصيتن ۾ جيڪي هاڻي وجوديت سان جڙيل آهن، فلاسافر سورن ڪيئرڪيگارڊ ۽ فريڊرڪ نئشي، گڏوگڏ ناول نگار فيودور دوستووسڪي، جن سڀني عقليت پسنديءَ تي تنقيد ڪئي ۽ پاڻ کي معنيٰ جي مسئلي سان لاڳاپيل سمجھيو. جيتوڻيڪ وجوديت جو لفظ 20 صديءَ جي وچ تائين استعمال نه ڪيو ويو هو، جنهن دوران ان جو سڀ کان وڌيڪ تعلق همعصر فيلسوفن جين پال سارتر، مارٽن هيڊيگر، سائمن ڊي بيووير، ڪارل جاسپرس، گبريل مارسل، پال ٽيليچ ۽ وڌيڪ متضاد البرٽ ڪاميوس سان ٿيو. ڪيترن ئي وجود پرستن روايتي سسٽماتياتي يا علمي فلسفن کي، انداز ۽ مواد جي لحاظ کان، انتھائي الڳ ۽ پڪن انساني تجربن مان هٽيل سمجھيو. 

وجودي سوچ ۾ هڪ بنيادي خوبي سچائي آهي. وجوديت فلسفي کان ٻاهر پڻ ڪيترن ئي شعبن تي اثر انداز ٿي آهي، جن ۾ نظريا، ڊراما، آرٽ، ادب ۽ نفسيات شامل آهن.

وجوديت پرست فلسفو ڪيترن ئي نقطن تي مشتمل آهي، پر اهو ڪجهه پڪن ۽ بنيادي تصورن کي ڀاڱيوار ڪري ٿو. انهن مان، وجوديت جو هڪ مرڪزي اصول اهو آهي ته ذاتي آزادي، انفرادي ذميواري، ۽ اڳواٽي چونڊ پاڻ ڳولڻ ۽ زندگيءَ جي معنيٰ جي سھي فيصلي لاءِ ضروري آهن.

وجودي فڪر __وجوديت__(Existentialism):

20 صديءَ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي، سماجي، فڪري ۽ نفسياتي مونجهارن وجودي فڪر جي لاڙي کي جنم ڏنو آهي. بنيادي طور تي وجوديت جو فلسفو انساني وجود ۾ سانڍيل وارتائن، رازن ۽ ڳجهن کي جاچڻ ۽ پرکڻ جو نالو آهي. ان فلسفي جو مقصد آهي ته ”جيئن ته انسان هڪ وجود رکي ٿو، ان ڪري هو پنهنجي وجود جي هئڻ کي ثابت ڪري ڏيکاري.“ وجوديت جي فلسفي کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪ ديني وجوديت ٻيو لاديني وجوديت. وجوديت انسان جي پاڻ سڃاڻپ (Self – Realization) جو نالو آهي، جنهن ذريعي هو هن دنيا جي غلاميءَ کان ڪٽجي، پنهنجي آزاد هئڻ تي زور ڏئي، پنهنجي زندگيءَ جو، مرضيءَ سان پورو پورو استعمال ڪري ٿو. هو پنهنجن عمل جو پاڻ ذميوار آهي ۽ انهن عملن جي ذريعي ئي هو پنهنجي سڃاڻپ ۽ فطرت ظاهر ڪري ٿو ۽ پوءِ جڏهن اهو سوچي ته ساڻس وڏو ڊوهه ٿيو آهي. جو کيس کنڀي هن دنيا ۾ ڦٽو ڪيو ويو آهي. وجوديت کي سمجهڻ لاءِ هيٺين وجودي وارتائن کي سمجهڻ ضروري آهي. ’ويڱاڻپ‘ (Alienation)، ’مايوسي‘ (Despair)، ’وجود جي بي معنائيت‘ (Being and absurdity)، ’بوريت‘ (Boredom)، ’ڪراهت/ڪرڀ‘ (Nausea)، ’احساس جرم‘ (Guilt)، ’موت جو تصور‘ (Concept of Death)، ’فرد ۽ ٻيا نظام‘ (Individual and Systems)، ’چونڊ جي آزادي‘ (Freedom of Choice) ۽ ’شخصي وجود جي حقيقت‘ (Reality of individual existence) وغيره. 

## حوالا

زمرو:زندگي جو فلسفو
زمرو:سماجي نظريا
وچولي لھجو

**وچولي جو لھجو** (Vicholi dialect) سري ۽ لاڙ وارن ڀاڱن جي وچواري حصي کي ”وچولي“ چيو وڃي ٿو. ان جون حدون نوابشاھ، لاڙڪاڻي ۽ شھداد ڪوٽ ضلعي جا ڪجهہ حصا نوشھروفيروز، ضلعو دادو، سانگهڙ ۽ حيدرآباد جي ڪجهہ نون ضلعن جا ڪجهہ حصا اچي وڃن ٿا. ان لھجي کي معياري لھجي طور قبول ڪيو ويو آهي. هن لھجي کي سنڌي زبان جو معياري لھجو سڏيو وڃي ٿو. درسي ڪتاب، توڙي تقريرون ۽ تحريرن ۾ اهو لھجو ڪتب آندو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي جا لھجا
وڇوڙي جو گيت

**وڇوڙي جو گيت** اهڙي نظم يا گيت کي چئجي ٿو جنھن ۾ عاشق ۽ معشوق جي وڇوڙي جي ترجماني، انتھائي غمگين انداز ۾ ڪيل هجي.

## حوالا
وحدت

**وحدت** (Unity) الله جي ذات جي هيڪڙائيءَ ۾ يقين جو فلسفو جنھن ۾ صوفي شاعرن تصوف جي سڀ کان پھرئين اصول طور قبول ڪيو آهي. ادب جي دنيا ۾ وحدت جي معنيٰ آهي تہ ڪنھن بہ ادبي صنف جي مختلف جزن کي پنھنجي ترڪيبي حيثيت ۾ اهڙيءَ طرح مربوط، متحد ۽ منظم ڪجي، جو اها هيڪڙائي جو تاثر ڏئي. 

## حوالا
وحدت الشهود

**وحدت الشهود** (Wahadat-ul- Shahood) جو باني امام ربّاني مجدد الف ثاني (1564-1624ع) آهي، جيڪو ”همه ازوست“ جو قائل ۽ شارح آهي. ھڪڙا صوفي وحدت الوجودي هوندا آهن ۽ ٻيا وحدت الشهودي. وحدت الوجودين جي نظر ۾ اصل ۾ باري تعاليٰ جي ذات موجود آهي، ۽ ٻيون جيڪي به شيون موجود آهن، ان جا پرتوا آهن. وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود ۾ هي فرق آهي ته وحدت الوجود جي لحاظ کان ”سڀڪجهه خدا آهي، ۽ (خدا) سڀ ڪجهه“. جيئن جَرَ جي ڦوٽي ۽ لهر کي پاڻيءَ کان ڌار نه سمجهي، ”پاڻي“ (اصل) جو پرتوو سمجهيو وڃي ٿو. پر وحدت الشهود ۾ اهي ٻئي ڌار آهن. هنن جو چوڻ آهي ته ماڻهو جو پاڇو هرگز ماڻهو ٿي نه ٿو سگهي، ”چه نيست خاک رابا عالم پاڪ“ اهل ظاهر وٽ وحدت الوجود، نامنظور ۽ نامعقول آهي. انهيءَ عقيدي جي صوفين حلاج ۽ سرمد وحدت الوجودي ڳالهه تي قائم رهيا ۽ سر ڏنو. ليڪن پوئين زماني جي صوفين ۽ متصّوف عالمن ان جو نئون تعبير ڪري، ان کي اسلامي رنگ ڏيئي ڇڏيو آهي. مشهور عالم دين شاھ ولي الله (1703-1762ع)، ان نظريي کي ”فلسفي“ جي حيثيت سان بيان ڪري، ”وحد الوجود“ ۽ ”وحدت الشهود“ جي نظرياتي اختلافن کي رفع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

## حوالا
وحدت الوجود

**وحدت الوجود** (Wahadat - ul- Wajood) صوفياءِ ڪرام جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن ۾ حق سبحان تعاليٰ جي توحيد ذاتي ۽ وجودي تي بحث ڪيو ويندو آهي. انهيءَ بحث جو خلاصو هي آهي، تہ وجود حقيقي فقط هڪ آهي، ۽ اهو حق تعاليٰ جو وجود آهي. ان حقيقت کي لاموجود الا الله چئي واضح ڪيو ويندو آهي. وجود حقيقي هڪ آهي، يعني فقط خدا ئي موجود آهي، ۽ ٻيو ڪجهہ بہ نہ آهي. هر شيءِ انهيءَ مان آهي، ۽ انهيءَ ۾ آهي، جيئن سمنڊ ۾ لھرون ۽ موجون. هر شيءِ خدا جو مظهر آهي. اهي صوفي وحد ۾ ڪثر ۽ ڪثر ۾ وحد جي فلسفي کي مڃين ٿا.

## حوالا

زمرو:مابعد الطبعيات
زمرو:اسلامي اصطلاح
وديالو

**وديالہ** (Vidyala) پراڻي زماني ۾ اسڪولن جي جاءِ تي ’وديالہ‘ هوندا هئا، جن ۾ شاگرد علم حاصل ڪندا هئا.

## حوالا
ورسارو

**ورسارو** جي معنيٰ آهي ’وسڪارو‘. هي ٿري لوڪ گيت آهي، جنھن ۾ وسڪاري کانپوءِ خوشيءَ جي موقعي تي پرديس ويل ڪنھن گهرڀاتيءَ کي ياد ڪيو ويندو آهي. هڪ ماءُ پرديس ويل پٽ کي هن ريت ياد ڪري ٿي: واٽڙيا تان ورسارو صاحبا، مانڊيو مانهنجا مٺا! تاهجو ٽيلو وٺو، تاهجي ڏس تان گهر ويس

## حوالا
وزن (ادب)

**وزن** (Meter) عربي لفظ آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آهي ”تور“ يا ”ماپ“، وزن کي انگريزيءَ ۾ ‘Meter’ ۽ هندي ۾ ’پنگل‘ يا ’ڇند‘ چئبو آهي. اصطلاحي معنيٰ موجب، شعر ۾ آيل لفظن کي ڪن بحر جي ارڪان سان ماپي يا تور ڪري ٺاهي بيھارڻ کي ”وزن“ چئبو آهي. جھڙيءَ طرح تارازيءَ جي هڪ پڙ ۾ ڪا شيءِ رکي، ٻئي پڙ ۾ مقرر ٿيل ماپ يا وٽ (اڌ مڻي، ڏھ سيري، پنج سيري، يا هڪ سير، وغيره) وجهبا آهن؛ انهيءَ لاءِ تہ اُن شيءَ جي تور يا ماپ ڪري ڏسجي. اهڙيءَ طرح سان بحر جي ارڪان جي قالب ۾ مختلف لفظن جي ماپ ڪري، هڪ سھڻو شعر ٺاهيو آهي. شعر جي انهيءَ ماپ يا ترتيب کي ”وزن“ چئبو آهي.

## حوالا
وضاحت

**وضاحت** (Description) ڪڏهن ڪڏهن، ڪنھن شيءِ جي منطقي وصف بيان ڪرڻ ممڪن نہ هوندي آهي. ان حالت ۾ اهوئي مناسب هوندو آهي تہ ان شيءِ جي مختلف پھلوئن جي آڌار تي ان جي وضاحت ڪئي وڃي.

## حوالا

زمرو:لکت
ونگائي لپي

**ونگائي لپي** مھراڻ جي ونگي پتڻ، ڪوچي، باغ جي پتڻ، ٻنگار شھر ۽ ولھار جا واپاري ۽ عام ماڻهو ڪتب آڻيندا هئا.

## حوالا
وڻجارو (ادب)

**وڻجارو** هڪ ٿري لوڪ گيت آهي، جنھن ۾ عورت پنھنجي پري ويل محبوب کي ياد ڪندي آهي، جيڪو کانئس ڪنهن سبب جي ڪري پري هليو ويو آهي. شاھ لطيف جي شاعريءَ ۾ سر سامونڊي جا ڪردار بہ وڻجارا سڏيا ويا آهن، جيڪي سامونڊي سفر ڪري واپار لاءِ ڏورانھن ڏيھن طرف وڃن ٿا. 

## حوالا
ويپتس رس

**ويپتس رس** ان شاعري کي چئبو آھي جنھن ۾ نفرت ۽ ڌڪار جو اظھار هجي، مثال: 
:وڳنڌو ري آيو، ڪنو ٿي ڪوجهو، ڇڏي نہ موزو، لڳس آر عطار سين (شاھ)

## حوالا
وير رس

**وير رس** (Heroic) يا سينگار شاعري، ان شاعري کي ٿو چئجي جنھن ۾ بھادري يا دشمنن کي للڪار هجي. مثال:
:زمين ۽ زمان کي ڏائي هليو وڃ خدائيءَ ۾ ڌاڪي ڄمائي هليو وڃ

## حوالا
ويوڳ رس

**ويوڳ رس** (Song of Seperation) اهڙي شاعري، جنهن ۾ محبت کان جدائيءَ وارين گهڙين ۾ درد فراق جون دانهون ڪيل هجن. مثال طور: شمع ٻاريندي شب، پرهه باکون ڪڍيون موٽ مران ٿي مينڌرا!، راڻا! ڪارڻ رب تنهنجي تات طلب، ڪانگ اڏايم ڪاڪ جا. (شاھ/سر مومل راڻو)

## حوالا
ھٽ واڻڪي

**ھٽ واڻڪي** يا **ھٽڪائي** (Hatvaniki script) خداوادي لکت کي واپاري طبقو پنھنجي حساب ڪتاب لاءِ استعمال ڪندو ھو، ان ڪري ان رسم الخط کي واڻڪي يا ھٽڪائي يا ھندو-سنڌي رسم الخط بہ چيو ويندو ھو. (ھتي ھڪ ڳالھ واضح ٿي ٿئي تہ) ھن رسم الخط جو گهڻو استعمال ھندو سنڌي ڪندا ھئا. ان ڪري ان کي ”ھندو-سنڌي خط“ بہ چيو ويندو ھو.

## حوالا
ھجو گوئي

**هجو گوئي** (*Hajv Goi*) ”هجو“ جي لغوي معني ٰ آهي ”برائي يا بدگوئي“. ”هجو“ ان نظم کي چئبو آهي، جنھن ۾ مدح جي ابتڙ ڪنھن جي گلا، برائي يا ڪنھن ڏوھ جو ذميوار بڻايو وڃي. هن قسم جي شاعريءَ جو مفھوم نندڻ هوندو آهي. سنڌيءَ ۾ هن قسم جي شاعري ٽالپرن جي دؤر کان شروع ٿي. سيد خير شاھ ۽ سيد ثابت علي هجو گوئيءَ کي وڏي اھميت ڏني.

## حوالا
ھزل

**هزل** (*Hazal*) جي لفظي معنيٰ آهي، چرچو، مسخري يا بيهودگي. اصطلاحي معنيٰ موجب هزل انهيءَ نظم کي چئبو آهي، جنهن ۾ چرچي يا مسخريءَ جهڙا مضمون لکيل هوندا آهن. هن گيت جون مصرعون هڪ، ٻه، يا ٽي ماڻهو گڏي چوندا آهن. جڏهن ته وراڻيءَ ۾ سڀئي شامل ٿيندا آهن. وراڻيون هن قسم جون هونديون آهن: 1- همرچي جو ويلو ڙي 2- همرچو ڙي همرچو. 3- الا همرچو هوڙي لا. 4- هملي ڙي همرچو.

## حوالا
ھمہ از اوست

***همه اَز اوست*** يا ***ھمه اوست*** فارسي مقولو آهي، جنهنجي لفظي معنيٰ آهي ”هم= سڀ+آز=کان+اُو=اُهو (الله) اَست= آهي.“ يعني ”سڀ ڪجهه خدا تعاليٰ جي طرفان ئي آهي.“ صوفين جي هڪ گروھ مطابق، دنيا جي هر هڪ شيءَ الله تعاليٰ جي ئي پيدا ڪيل آهي؛ يعني هر هڪ چيز جو جوڙيندڙ يا ٺاهيندڙ خود خدا آهي. تنهن ڪري هو انهيءَ ڳالھ تي ڀروسو رکن ٿا تہ، جا بہ شيءَ دنيا ۾ نظر اچي ٿي، سا الله تعاليٰ جي طرفان ئي آهي ’همه اوست‘ يا ’وحدت الوجود‘ جي ابتڙ، صوفين جو ٻيو حلقو ڪائنات جي هن تعبير کي نہ رڳو مڃي نٿو، پر اهڙي تصور وارن صوفين کي ”ملحد ۽ زنديق“ جي لفظن سان ياد ڪري ٿو. حسين بن منصور حلاج ۽ ٻيا صوفي، جيڪي وحدت الوجود/همه اوست جا حامي هئا، انهن خلاف فتوائن ڏيڻ ۽ سزائن ڏيارڻ ۾ ان ٻئي قسم جي سوچ وارن جو دخل رهيو آهي. جيڪي صوفي ’وحدت الوجود‘ يا ’همه اوست‘ کي نٿا مڃين، اُهي ’وحدت الشهود‘ يا ’همه از اوست‘ ۾ يقين رکن ٿا. هنن جو چوڻ آهي ته خالق ۽ مخلوق جي وجود کي ’هڪ وجود‘ قبول ڪرڻ، حقيقت ۽ شريعت جي خلاف آهي. سندن چوڻ آهي تہ اسلامي تعليمات جو بنياد شريعت آهي، جنهن موجب خالق ۽ مخلوق جا ٻہ وجود آهن، هڪ ’وجود امڪاني‘ ۽ ٻيو ’وجود وجوبي‘. ان نقطئہ نظر کي ’وحدت الشهود‘ يا فارسي اصطلاح موجب ’همه از اوست‘ سڏيو وڃي ٿو. حضرت مجدد الف ثاني، هن نقطئہ نظر جو وڏو شارح هو.

## حوالا
ھمہ اوست

**همہ اوست** تصوف جو فارسي اصطلاح آهي، جنهن کي ’وحدت الوجود‘ سان تعبير ڪيو وڃي ٿو. هن فلسفي جي شارح شيخ اڪبر محي الدين ابن عربيءَ موجب هيءَ ڪائنات، پنهنجي سمورين رنگينين ۽ انهن جي ارتقائي ڦير گهير سان خالق اعظم کان ڪو ڌار وجود نہ ٿي رکي. اصل ۽ بنيادي وجود فقط حق تعاليٰ جو آهي. ڪائنات ۾ جيڪي ڪجهہ ڏسي سگهجي ٿو، سو سڀ انهيءَ وجود جي جدا جدا تجليات جو پرتو آهي. جيڪڏهن ڪو اُن کي ڪجهہ ٻيو ٿو سمجهي اها سندس نظر ۽ سمجهہ جي ڀُل آهي، نہ تہ حقيقت هن کان سواءِ ٻي ڪانهي تہ ”لا موجود و الاالله“. انهيءَ نظرئي جو اصطلاحي نالو”وحدت الوجود“ آهي، جنهن کي فارسيءَ ۾ اصطلاحي طرح ”همہ اوست“ سڏيو وڃي ٿو. 

## حوالا
ناري پرستي

**ناري پرستي** هڪ نفسياتي اصطلاح آهي. لفظ“ليزبئن” يوناني ٻولي جو لفظ آهي. ليسبزيا نالي هڪ ٻيٽ تي يوناني شاعره سيفو پنھنجي سرتين سان پيار محبت سان رهي، ان حوالي سان اهو لفظ رائج ٿيو. اصطلاحي معنيٰ ۾ هي لفظ يعني عورتن ۾ ھم جنس پرستيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. زرينہ بلوچ پنھنجي افساني ”جيجي“ ۾ ھڪ اھڙو موضوع کنيو، جنھن تي اڃا مردن بہ نہ لکيو ھو، خيرالنساءِ جعفري جي ڪھاڻين، ”حويليءَ کان هاسٽل تائين. يا نورالهديٰ شاھ جو افسانو ”ناگاساڪي“ Lesbianism جي حوالي سان اهم آهن.

## حوالا
ھائيڪو

**هائيڪو** (Haiku) جاپاني ٻوليءَ جي صنف آهي جيڪا سنڌي شاعري ۾ رائج ٿي. هائيڪو جاپاني ٻولي جي لفظ "هيڪو" مان ورتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ مفرد يا اڪيلو ڪلام آهي. هائيڪو جذبي سان ڀريل اهو معروضي عڪس آهي، جيڪو وٿ (Object) کي وقت ۽ ماڳ ۾ متعين ڪري ٿو ۽ ان ۾ موسم جو عنصر هئڻ ضروري آهي. هائيڪو ۾ ٽي سٽون هونديون آهن، پهرين ۽ ٽين سٽ پاڻ ۾ هم قافيه هونديون آهن ۽ وچين سٽ قافيي کان آزاد هوندي آهي. هن کي ٽيڙو به چيو ويو آهي. سنڌيءَ ۾ هائيڪو کي نارائڻ شيام متعارف ڪرايو ۽ شيخ اياز ۽ تنوير عباسيءَ چوٽي تي رسايو. سنڌيءَ ۾ هائيڪو جو پهريون مجموعو شيخ اياز "پن ڇڻ پڄاڻان" ڇپيل آهي. هن کانپوء طارق عالم ابڙي ۽ وسيم سومري جي هائيڪو شاعري جا ڪتابي مجموعا شايع ٿي چڪا آهن.

## حوالا

زمرو:جاپاني ادب
زمرو:شاعري جي صنفون
ھاسيہ رس

مسخرو، مذاقي، کلائيندڙ (هاسيہ رس) (Comic) اها شاعري، جنهن ۾ کل، چرچو ۽ مذاق هجي. مثال طور: گهر ۾ ٽڪاءُ چڱو، ڳالھ ۾ سٽاءُ چڱو، طعام ۾ پلاءُ چڱو، کير ۾ کلاءُ چڱو. (لعلچند امرڏنومل) 

## حوالا

زمرو:شاعري
ھمرچو

**همرچو** (*Hamrcho*) لوڪ گيت آهي. ”همراھ اچو“ لفطن مان ورتل چيو وڃي ٿو. هي لوڪ گيت هارين، پورهيتن جو لوڪ گيت سڏجي ٿو. ڇاڪاڻ جو ٻنيءَ ٻاري جي ڪم (خاص ڪري گُڏ ڪڍڻ، لابارو ڪرڻ) مهل جڏهن گهڻا ماڻهو گڏجي ڪم ڪندا آهن ته ڪم جي ترت نبيري لاءِ اهو گيت چيو ويندو آهي. ٿرپارڪر جي خطي مان اسريل ۽ لاڙ ۾ نسريل هن لوڪ گيت کي شيخ اياز نئين رنگ ڍنگ ۾ لکيو. 

## حوالا
ھم معني لفظ

**هم معنيٰ لفظ** (Synonyms) مختلف لفظن جا استعمال ۽ اچارڻ جي لحاظ کان ضد بہ هوندا آهن تہ ساڳي معنيٰ وارا لفظ بہ ٿيندا آهن پر هم معنوي لفظن ۾ بھرحال استعمال ڪرڻ جي لحاظ کان فرق ضرور هوندو آهي. هم معنويٰ لفظن مان مراد آهي تہ ساڳي معنيٰ رکندڙ لفظ. مثال طور چنڊ، قمر، ماهتاب.

## حوالا
ھمعصر

**همعصر** (Contemporary) ساڳئي زماني جو، ساڳئي دور جو يعني هڪ جيڏو. ادبي دنيا ۾ ساڳي دور جا ليکڪ ”همعصر“ چورائيندا آهن، جن کي ”سھيوڳي“ بہ چئبو آهي.

## حوالا
ھنبوشي

هنبوشي __(Hanboshi):

هنبوشي (همبوڇي) بنيادي طرح گجراتي زبان جي ”همچي“ مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي مراد آهي ”حد کان زياده خوشيءَ وچان نچڻ يا ڪڏڻ“. عام اصطلاحي محاوري ۾ عوامي ناچ جو قسم آهي، جنهن ۾ ٻئي هٿ اڀا (مٿي) ڪري تاڙين سان ناچ رچائبو آهي.سنڌ جي عوامي گيتن ۾ هنبوشي به شامل آهي. هي گيت خاص طور تي اتر سنڌ ۾ وڏي چاهه سان ڳايو ۽ ٻڌو ويندو آهي. هنبوشي يا هنبوڇي سنڌ ۾ ڪورين جي گيت کي چئبو آهي. نياز همايونيءَ جي هنبوشي مشهور آهي. کڳن يا هنبوڇي قميص لاءِ پوءِ هڻن،. ڇو، جو ٻنهي ۾ ڪڇون وڄائڻيون ٿيون پون، ۽ جي بت تي ڪپڙو هوندو ته ڪڇون وڄي نه سگهنديون. هنبوڇيءَ جو رواج ٿر ۾ گهڻو آهي. جڏهن سُڪ تڙ کان پوءِ مينهن وسندا آهن ۽ پاڻي جام ٿيندا آهن. تڏهن انهيءَ خوشيءَ ۾ ماڻهو هنبوڇي هڻندا آهن. آخر هنبوڇي لاءِ به کين ڪي لفظ گهڙڻان پيا جيئن هنبوڇي جي لئي قائم رکي سگهجي.
اڳي ته هنبوڇي صرف خوشيءَءِ جي اظهار تائين محدود هئي، پر لفظن گهڙڻ کان پوءِ ادائن ۽ انداز جي هڪ صورت اختيار ڪري وئي آهي. هن وقت هنبوڇي هڻن وارو ڇا ڪندو جو قميص لاهي سڄو هٿ ورائي ڪنڌ تي رکندو ۽ کٻو هٿ سڌو جهلندو پوءِ چوندو:
ڪاڻڪي ڪوڏي تيل ۾ ڪري- سانول گهوڙي ڪين پلاڻي
هنبوڇي- ڇِي او ڇِي- هنبوڇي – ڇي او ڇي
ائين چوندو به ويندو ۽ سڄو هٿ ڪنڌ تي، کٻو هٿ سيني تي هڻندو به ويندو. اها ٿي هنبوڇي.

## حوالا

زمرو:ناچ
ھولوگراف

**هولو گراف** (Holograph)ڪو مسودو يا ڪا لکت، جيڪا مڪمل طور تي ليکڪ جي نالي سان منسوب هجي

## حوالا
ھنر

**هنر** (Craft/Hunur) فارسي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ڪاريگري يا ڪاريگريءَ جو ڪم. لوڪ ادب سلسلي جو هڪ سندر سخن آهي ، جنهن ۾ سگهڙ پنهنجو عقل بيتن (ڏوهيڙن) جي انداز ۾عام ماڻهن اڳيان پيش ڪندا آهن. هو پنهنجي منظوم سٽاءَ ۾ ڪيئي ڳجهه (راز) سمائيندا آهن، جن جي معنيٰ نهايت اونهي (ڳوڙهي) هوندي آهي، جنهن جي سمجهڻ لاءِ وڏي عقل جي ضرورت پوي ٿي. هنر کي ڳجهارت جو نمونو به چئي سگهجي ٿو.. هنر جا هونئن ته گهڻا ئي قسم آهن، مگر مکيه چار (سرائتا هنر، بي سرا هنر، چير وان هنر ۽ عام رواجي هنر) آهن. پرولي، ڏور، سينگار ۽ ڳجهارت ۾ ڏنل بيتن کي هنر چئبو آهي. هنر جو هڪ بيت نموني طور هيٺ ڏجي ٿو.: کڻي آيا کوهه تان، اهي خان کُٽن، ڪڏهن ويٺا ڪينڪي، اهي خان کَٽن ”حمل“ چوي هٿ هيروان، اهي خان کٽن اهي خان کٽن، جي سرنديءَ ٽرن سومرا هن هنر ۾ ’کٽن‘ لفظ جي چير ڪري، اصل معنيٰ ظاهر ڪئي ويندي آهي. مثلاً: کٽن = ڪامياب ٿين، کٽن= کٽولن، کٽن= کٽين شين، لسي، ڌونئرو وغيره.

## حوالا
ھيئت پرستي

**هيئت پرستي** (Formalism) تنقيد ادب ۾ اهم اصطلاح آهي، ڪنھن بہ ادبي فنپاري کي هيئت جي بنيادن تي پرکڻ کي هيئت پرستي چئبو آهي.

## حوالا
ھمعصريء جي رقابت

**همعصريءَ جي رقابت** (Contemporary Rivalry)، سنڌي ۾ چوندا آهن تہ فقير، فقير کي نہ سهندو آهي. اهڙي طرح ڪي اديب، هڪٻئي جي شهرت کي برداشت ڪري نہ سگهندا آهن. همعصر اديبن جي وچ ۾ هڪ ٻئي لاءِ ٿيل اختلافن ۽ حسد کي “معاصراڻہ رقابت” چيو ويندو آهي.

## حوالا
ھيمرشيا

[thumb|200px| ارسطو جي ڪتاب [شاعري جو فن (ارسطو)|شاعري جو فن جو ٽائٽل صفحو]]

**هيمرشيا** يوناني الميه ڊرامي ۾ هيرو يا هيروئن جي بدمزاجي، جيڪا سندس تباهيءَ جو باعث بڻجي. لفظ *ھيمرشيا* يوناني ٻوليءَ جي لفظ *ھمرچيا* (ἁμαρτία) مان  جيڪو وري *ھمارٽنيئن* (hamartánein) مان نڪتل آهي جنھن جي معني آهي *غلطي ڪرڻ* يا *نشانو خطا ٿي وڃڻ*. ھيمرشيا لفظ جو استعمال ڪردار جي ڪمزورين ۽ نقصان جو اظھار آھي جيڪي ان جي زوال جو سبب بڻجندا آهن.  
## تعارف
ھيمرشيا جو ڊرامائي ادب طور سڀ کان پھريون استعمال ارسطو پنھنجي ڪتاب **پوئيٽڪس** يا *شاعري جو فن* ۾ ڪيو ھو. الميي ۾ ناٽڪ جي مکيه ڪردار جي شخصيت جي نقص کي ھيمرشيا سڏيو ويندو آهي جنھن جي نتيجي م ان ڪردار جو الميائي انت سان زوال ٿيندو آهي.
ارسطوءَ مطابق الميه ڊرامي جي ھيرو جي المناڪ پڄاڻي سندس قسمت جو نتيجو نہ، پر سندس عملن جو نتيجو ھجي. ڇو ته، ھيرو ھڪ انسان ھئڻ گھرجي. جيئن تہ انسان غلطين جو پتلو ھوندو اھي. ان حساب سان ھو ڪا غلطي ڪري. مطلب تہ ھيرو جي ٽرئجڊيءَ ۾ قسمت جو عمل دخل ھئڻ نه گھرجي، بلڪه غلط فيصلي جو نتيجو هجي.

## ھيمرشيا ۽ الميي جا ليکڪ
شيڪسپيئر جا اڪثر ھيرو پنهنجي غلطين سبب پنھنجي المناڪ پڄاڻي آڻين ٿا. ان حساب سان ھو، ارسطو جو صحيح نموني پوئلڳ اھي. اڳتي ھلي ڊرامن جي رجحان ۾ بہ تبديلي آئي. سنڌي ڊرامن تي روشني وجھڻ سان خبر پوندي ته مرزا قليچ جا ڊراما مٿئين اصول مطابق اھن ۽ ھن جا ھيرو پنھنجي پڄاڻي پاڻ اڻن ٿا. خانچند درياڻيءَ جو ھيرو غريب ۽ بيوس اھي. امر جليل جا ھيرو معاشري جي چال چلت سان ٺاھ نه ٿا ڪن. سندن اصول پرستي، اڏول پڻو سندن جي المناڪ پڄاڻي آڻي ٿو. اياز عالم ابڙي، ڪيھر شوڪت، رزاق مھر وغيره جا ھيرو غريب گھراڻي سان تعلق ھئڻ سبب وڏيرڪي ماحول جو شڪار بڻجن ٿا. عبدالقادر جوڻيجي جا ھيرو معاشري جي تنگ دليءَ جو کاڄ بڻجن ٿا. علي بابا جا ھيرو غربت ۽ افلاس جو شڪار اھن. مطلب تہ اڄ جي ڊرامي ۾ ھيمرشيا جو بنيادي اصول ۽ متو، ارسطوءَ جي ٻڌايل وصف کان تبديل ٿي چڪو آھي.

## حوالا
يادگيريون

**يادگيريون** در اصل ’آتم ڪٿائي ادب‘ ۾ اچن ٿيون. پر پوءِ به ٻنهي ۾ بنيادي تفاوت آهي. آتم ڪٿا ۾ ليکڪ جو مقصد پنهنجي زندگيءَ جو بيان ڪرڻ هوندو آهي. آتم ڪٿا جو هيرو خود ليکڪ هوندو آهي ۽ هو پنهنجي ارد گرد جي حالتن جو ايترو عڪس چٽيندو آهي جيترو خود انهن حالتن کان متاثر ٿيل هوندو آهي. يا هن حالتن کي اثر انداز ڪيو هوندو آهي. مگر يادگيرين ۾ليکڪ جو مقصد پنهنجي وقت جو مشاهدو لکڻ هوندو آهي. اتهاسڪار جي خارجي نظرئي کان هن جو نظريو الڳ آهي. يادگيرين ۾، ليکڪ جيڪو خود ڏسندو يا محسوس ڪندو آهي، اهو ئي لکندو آهي. ان ڪري هن جي لکت ۾هن جا آزمودا به اچي وڃن ٿا. ان نقطه نظر کان عبارت ۾ هو مضمون نگار جي ويجهو آهي. درحقيقت هو پنهنجي ڀوڳنا سان پنهنجي چؤگرد جي جيون جو سرجڻ ٿو ڪري. تاريخ نويس جيان هو محض بيان يا حقيقتون پيش ڪندڙ ناهي.يادگيرين ۾، ليکڪ جيڪڏهن پنهنجي باري ۾ وڌيڪ لکي ته هن جي لکڻي ”آتم ڪٿا“ جي ويجهو ۽ جيڪڏهن ٻين شخصن جي باري ۾ وڌيڪ لکي ته ”سوانح نگاري“ جي ويجهو ٿيندي. يادگيرين ۾ ڌيان جو مرڪز لکندڙ جي پنھنجي زندگي بدران ان جي زندگي واري وقت ۾ ايندڙ ٻيا ھوندا آھن.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
ياسيت

**ياسيت** (Pessimism) اهو نظريو تہ دنيا ايتري ئي بري آهي، جيتري ٿي سگهي ٿي يا سڀ شيون برائيءَ ڏانهن وڃي رهيون آهن. اهڙو لاڙو ڪن اديبن ۾ موجود هوندو آهي ۽ سندن اهو رويو زندگي ڏانهن نااميدي ۽ مايوسيءَ وارو هوندو آهي. هو زندگيءَ کي بي مقصد ۽ قيد سمجهندا آهن ۽ زندگيءَ جي هر پهلوءَ کي منفي انداز ۾ ڏسندا آهن.

## حوالا

زمرو:زندگي جو فلسفو
زمرو:علميات
يجرويد

**يجر ويد** جي معني آهي ’رسمن جو علم‘. هي ويد، هندو ڌرم جو هڪ اهم ويد آهي. ٻين ويدن ۾ ’رگ ويد‘، ’سام ويد‘ ۽ ’اٿر ويد‘ اچي وڃن ٿا. ’يجر ويد‘ ڪوتا ۾ آهي، جنهن کي قرباني جي موقعي تي ڳايو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:ھندومت
زمرو:مذهبي متن
زمرو:هندو لکتون
يمن ڪلياڻ

**يمن ڪلياڻ** شاھ جي رسالي ترتيب جي لحاظ کان رسالي ۾ ٻيو نمبر سر آهي. يمن ڪلياڻ بہ ڪلياڻ جو قسم آهي. ’يمن‘ جي معنيٰ آهي ’من کي روڪڻ‘. هن سر ۾ شاھ صاحب من کي وس ۾ آڻڻ لاءِ هدايتون ٿو ڏئي. ڏمر ڏک آهي ۽ صبر ۾ سک. سڀني سان من کي ماري ميڻ ڪرڻ گهرجي. يمن ڪلياڻ لاءِ اندازو اھي تہ شاھ لطيف اھو سر پنھنجي جوانيءَ ۾ لکيو. ڪلياڻ آڏواڻي لکي ٿو تہ: ”هن سُر جي پنجين داستان ۾ شاھ صاحب فرمايو آهي تہ ”صوفي“ ڪنھن کي چوڻ روا آهي ۽ صوفيءَ لاءِ ڪھڙيون وصفون گهرجن.“ هن سُر ۾ پرينءَ جي باري ۾ جدا جدا تمثيلون آيل آهن. ڪٿي هو شھسوار آهي تہ ڪٿي ڪامل تيرانداز. ڪٿي ويڄ آهي تہ ڪٿي ڪلال تہ ڪٿي لھار.

## حوالا

زمرو:شاهه عبدالطيف ڀٽائي
يوٽوپيا

thumb|کاٻو|300px|پولينڊ جي خطي ڪراڪو جو شھر نووا ھوٽا جوڪو يوٽوپيائي شھر ھجڻ جو مثال سمجھيو ويندو آھي
**يوٽوپيا** (Utopia) ڪيترن ئي فلاسافرن مختلف وقتن ۾ هڪ مثالي رياست جو نظريو ڏنو آهي. افلاطون مثالي جمهوريت (The Republic) جو تعارف ڏنو. سر ٿامس مور (1478-1535ع) يورپي رياست جو نظريو ڏنو. مطلب تہ يوٽوپيا هڪ خيالي رياست جو تصور آهي. جيڪا ڪٿي بہ وجود نٿي رکي. پر اديب، شاعر ۽ فلاسافر پنھنجي تصور سان هڪ مثالي رياست جي قيام جو خاڪو ڏيندا آهن. ان تصوراتي رياست کي “يوٽوپيا” چيو ويندو آهي. سنڌي ادب ۾ اهڙو تصور قاضي فيض محمد جي ڪتاب ”ٻاويھ سؤ ٻاويھ“ ۾ ڏسي سگهجي ٿو. 

## حوالا

زمرو:سياسي فلاسافي
يونانيت

**يونانيت** (Hellenism) مان مراد اهو علم ۽ ادب آھي جيڪو يوناني تھذيب، تمدن، فن ۽ ادب جي اثر هيٺ لکيو ويو هجي.

## حوالا
يونينزم

**يونينزم** (Unionism) دنيا جو تصور، جيڪو ان سوچ جي پيداوار آهي تہ انسان هڪ فرد نہ پر گروھ جو رڪن آهي ۽ هر گروھ زندگيءَ جي سڀني خصوصيتن سان ارتقا پذير آهي، جنھن ۾ بيماري ۽ موت بہ شامل آهي. ان حساب سان انسانيت جو قصو مختلف گروهن ۽ ان جي باهمي رشتن ۽ فردن جي باهمي رشتن جو ئي قصو آهي.

## حوالا