open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
علم ڪلام

**علم ڪلام**، اڪثر ڪري "ڪلام" طور مختصر ڪيو ويندو آهي، اسلامي عقيدن جو علمي يا فلسفياڻو مطالعو آهي. ان کي اها سائنس به چئي سگهجو ٿا جيڪا اسلام جي بنيادي عقيدن جو مطالعو ڪري، انهنجي درستگي ثابت ڪري ء انهن بابت شڪ کي رد ڪري.

علم ڪلام اسلام جي اصولن کي قائم ڪرڻ ۽ فلسفي جي شڪ ڪندڙن جي خلاف دفاع ڪرڻ جي ضرورت مان پيدا ٿيو. 

لفظ ڪلام جو مطلب آهي "تقرير"، "لفظ"، يا "گالھہ". اتي ڪيتريون ئي ممڪن تشريحون آهن ته هن نظم کي اصل ۾ ائين ڇو سڏيو ويو؛ هڪ اهو آهي ته هن نظم ۾ سڀ کان وڏو تڪرار، هجري جي ٻي ۽ ٽين صدي عيسويءَ ۾، ان ڳالهه تي آهي ته ڇا ”خدا جو ڪلام“ "ڪلام الله"، جيئن قرآن مجيد ۾ نازل ٿيو آهي، خدا جي هڪ ابدي صفت آهي ۽ ان ڪري پيدا نه ڪيو ويو آهي، يا ڇا اهو لفظ ٺاهيل آهي. 

علم ڪلام جي عالم کي "متڪلم" چيو ويندو آهي، هڪ ڪردار جيڪو اسلامي فيلسوفن ۽ فقهائن کان ممتاز آهي.

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:فلسفو
زمرو:درسي علم
زمرو:اسلامي اصطلاح
جيوڊيسي

**جيوڊيسي** يا **جيوڊيٽڪس (Geodesy or Geodetics)**  ڌرتيءَ جي جاميٽري، ڪشش ثقل ۽ فضائي رخن کي ماپڻ ۽ ان جي ٽي-رخي (3D) ۾ پيش ڪرڻ جي سائنس آهي. فلڪياتي  جسمن، جهڙوڪ اپگرهن يا گردشي نظامن لاء جيوڊيسي جي علم کي سياروي جيوڊيسي (Planetary geodesy) چئبو  آهي. جيوڊيسي جو تعلق ڌرتي سائنس سان آهي ۽ ان سان گڏ اها لاڳو رياضي جو هڪ نظم پڻ آهي،   ۽ ڌرتيءَ جي شڪليون ۽ ڪشش ثقل جي مطالعي کي سائنس ۾ مرڪزي حيثيت حاصل آهي.  

ارضياتي حرڪي مظهر  يوڊائيناميڪل رجحان، جن ۾ ڪرسٽل موشن، ٽائيڊس ۽ پولر موشن شامل آهن، عالمي ۽ قومي ڪنٽرول نيٽ ورڪ کي ڊیزائن ڪرڻ، خلائي جيوڊيسي ۽ زميني جيوڊيٽڪ ٽيڪنڪ کي لاڳو ڪرڻ ۽ ڊيٽمس ۽ ڪوآرڊينيٽ سسٽم تي ڀروسو ڪندي اڀياس ڪري سگهجي ٿو. جيوڊيٽڪ ڪم وارن م شامل آهن **جيوڊیسسٽ** ۽ **جيوڊيٽڪ سرويئر**. 

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Geodetic awareness guidance note, Geodesy Subcommittee, Geomatics Committee, International Association of Oil & Gas Producers
*

زمرو:جيوڊيسي
زمرو:پيمائش
زمرو:فلڪيات
زمرو:سفري رهنمائي
زمرو:نقشانگاري
زمرو:ڌرتي سائنس
زمرو:جيو فزڪس
زمرو:اطلاقي رياضيات
زمرو:جاگرافي جون شاخون
زمرو:علم ارضيات جون ذيلي شاخون
آرڪٽڪ

**آرڪٽڪ** (Arctic) هڪ قطبي علائقو آهي جيڪو ڌرتيء جي اترئين حصي تي واقع آهي. آرڪٽڪ علائقو، IERS ريفرنس ميريڊين کان اوڀر طرف سفر ڪري ٿو، اتر ناروي جي حصن (نارڊلينڊ، ٽرمس، فنمارڪ، سوالبارڊ ۽ جان ميين)، اتر ۾ سويڊن (ويسٽربوٽن، ناربوٽن ۽ لپلينڊ)، اتر فنلينڊ (اتر اوسٽروبوٿنيا، ڪيينويو ۽ لاپ)، روس (مرمانسڪ، سائبيريا، نينٽس اوڪروگ، نووا زيميليا)، گڏيل رياستون (الاسڪا)، ڪئناڊا (يوڪون، اتر اولهه وارا علائقا، نوناوت)، ڊينش ريم (گرين لينڊ) ۽ اتر آئس لينڊ (گريمسي ۽ ڪولبينسي) سان گڏ آرڪٽڪ سمنڊ ۽ ڀرسان سمنڊ تي مشتمل آهي. آرڪٽڪ علائقي جي زمين ۾ موسمي طور تي مختلف برف ۽ برف جو ڍڪ آهي، جنهن ۾ ٽنڊرا جي هيٺان گهڻو ڪري وڻن کان سواءِ پرما فراسٽ آهي. آرڪٽڪ سمنڊ ڪيترن ئي هنڌن تي موسمي سامونڊي برف تي مشتمل آهي. آرڪٽڪ علائقو ڌرتيء جي ماحولياتي نظام جي وچ ۾ هڪ منفرد علائقو آهي. علائقي جي ثقافتن ۽ آرڪٽڪ جي مقامي ماڻهن ان جي سرد ​​۽ انتهائي حالتن سان مطابقت پيدا ڪئي آهي. آرڪٽڪ ۾، زو پلانڪٽن ۽ ڦائٽو پلانڪٽن، مڇي ۽ سامونڊي ٿلها جانور، پکي، زميني جانور، ٻوٽا ۽ انساني سماج شامل آهي. آرڪٽڪ جي زمين سب آرڪٽڪ سان لڳل آهي.

## وصف ۽ اصطلاح
لفظ آرڪٽڪ يوناني لفظ ἀρκτικός (arktikos) مان نڪتل آهي، ”ريڇ جي ويجهو، اتر“ ۽ لفظ ἄρκτος (arktos) مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي کڻو. نالو يا ته اُرسا ميجر جي نالي سان سڃاتل برج، ”گرٽ بيئر“ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو آسماني دائري جي اترئين حصي ۾ نمايان آهي، يا برج ارسا مائنر، ”ننڍو بيئر“ ڏانهن، جنهن ۾ آسماني اتر قطب شامل آهي ( في الحال پولارس جي بلڪل ويجهو، موجوده اتر قطب اسٽار، يا اتر اسٽار). آرڪيڪڪ جي اندر ڪهڙي علائقي تي مشتمل آهي ان بابت ڪيتريون ئي وصفون آهن. علائقي کي آرڪٽڪ سرڪل جي اتر (اٽڪل 66° 34' اتر)، اڌ رات جي سج جي لڳ ڀڳ ڏاکڻي حد ۽ پولر رات جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو. آرڪٽڪ جي هڪ ٻي تعريف، جيڪا ماحوليات جي ماهرن ۾ مشهور آهي، اتر اڌ گول ۾ اهو علائقو آهي جتي گرم ترين مهيني (جولاءِ) لاءِ سراسري گرمي پد °10 سينٽي گريڊ (°50 فارنھائٽ) کان گهٽ آهي؛ اتر ۾ وڻ جي لڪير لڳ ڀڳ هن علائقي جي حد ۾ آئسوتھرم (isotherm) جي پٺيان لڳندي آهي. 
## موسم

## نباتات ۽ جانور
## قدرتي وسيلا
## حياتيات جو علم
## مقامي آبادي
## بين الاقوامي تعاون ۽ سياست
thumb|آرڪٽڪ علائقو
## آبهوا جي تبديلي
## آرڪٽڪ پاڻي
## آرڪٽڪ زمينون

## پڻ ڏسو
* اتر
* اترين قطب

## خارجي لنڪس

* Arctic Report Card
* Blossoming Arctic
* International Arctic Research Center

## حوالا

زمرو:آرڪٽڪ
زمرو:ارضيات
زمرو:ماحولياتي علائقا
زمرو:جاگرافي يورپ
زمرو:ايشيا جي جاگرافي
زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي
بوڪو حرام

**بوڪو حرام** (Boko Haram) سرڪاري طور تي جماعت اهل سنت للدعوة والجهاد  ( )،  هڪ اسلامي جهادي تنظيم آهي جيڪا اتر اوڀر نائيجيريا ۾ سرگرم آهي ۽ چاڊ، نائيجر، اتر ڪيمرون ۽ مالي ۾ پڻ سرگرم آهي. سال 2016ع ۾، گروپ ورهايو ويو، جيڪو اسلامي رياست جي اولهه آفريڪا صوبي جي نالي سان مشهور آهي. جنهن جي نتيجي ۾ هڪ دشمني گروهه جي ابتڙ آهي.

سال 2002ع ۾ محمد يوسف پاران قائم ڪيل، گروپ جي اڳواڻي ابوبڪر شيڪائو سال 2009ع کان وٺي سال 2021ع ۾ سندس موت تائين ڪئي، جيتوڻيڪ اهو سال 2009ع م يوسف جي موت کان پوء ٻين گروپن ۾ ورهايو ويو. جڏهن گروپ پهريون ڀيرو ٺهرايو ويو، انهن جو بنيادي مقصد "پاڪ ڪرڻ" هو، مطلب ته اتر نائيجيريا ۾ اسلام کي ڦهلائڻ. جهاد کي دير ٿيڻ گهرجي جيستائين اهو گروهه نائجيريا جي حڪومت کي ختم ڪرڻ لاء ڪافي مضبوط نه هو. گروپ اڳ ۾ ئي پاڻ کي داعش سان ڳنڍيو هو.  اهو گروپ پنهنجي بربريت جي ڪري مشهور آهي، ۽ سال 2009ع ۾ بغاوت شروع ٿيڻ کان وٺي، بوڪو حرام، پوليس، هٿياربند فوجن ۽ عام ماڻهن جي خلاف مسلسل حملن ۾، هزارين ماڻهو ماريا ویا آهن. ان جي نتيجي ۾ 3,00,000 کان وڌيڪ ٻارن جي موت ٿي چڪي آهي. ۽ 2.3 ملين پنهنجن گهرن مان بي گهر ٿيا آهن. بوڪو حرام علائقائي خوراڪ جي بحران ۽ ڏڪار ۾ پن حصو ورتو آهي.

سال 2002ع ۾ ان جي ٺهڻ کان پوء، بوڪو حرام جي وڌندڙ شدت پسندي نائجريائي فوج پاران دٻائڻ واري آپريشن ۽ جولاء 2009ع ۾ ان جي اڳواڻ محمد يوسف جي قتل جو سبب بڻيو. ان جي غير متوقع بحالي، سيپٽمبر 2010ع ۾ بوچي ۾ وڏي جيل جي توڑن کان پوء، وڌندڙ حملن سان گڏ تی. شروعاتي طور تي نرم هدفن جي خلاف، پر ترقي ڪندي سال 2011ع ۾ پوليس عمارتن ۽ ابوجا ۾ گڏيل قومن (UNO) جی آفيس تي خودڪش بم ڌماڪا شامل آهن. 

بوڪو حرام سال 2014ع ۾ 6,600 کان وڌيڪ ماڻهن کي قتل ڪيو.  گروپ قتل عام ڪيو آهي جنهن ۾ فيبروري 2014ع ۾ 59 اسڪولي ڇوڪرن کي باهه ڏئي قتل ڪرڻ ۽ اپريل 2014ع ۾ چبوڪ، بورنو رياست، نائيجيريا ۾ 276 اسڪول جي ڇوڪرين جو اغوا شامل آهي. سيڪيورٽي سروسز ۾ بدعنواني ۽ انساني حقن جي خلاف ورزي انهن پاران ڪيل بدامني کي منهن ڏيڻ جي ڪوششن کي روڪيو آهي. 

سال 2014ع جي وچ ۾، ويڙهاڪن پنهنجي گهر واري رياست بورنو ۾ ۽ ان جي آس پاس جي علائقي تي، جنوري 2015 ۾،   اندازي مطابق 50,000 چورس ڪلوميٽر (20,000 چورس میل) ڪنٽرول حاصل ڪيو، پر رياست جي راڄڌاني، ميدوگوري تي قبضو نه ڪيو، جتي گروپ اصل ۾ ٻڌل هو. 7 مارچ 2015ع تي، بوڪو حرام جي اڳواڻ ابوبڪر شيڪائو اسلامڪ اسٽيٽ آف عراق اينڊ دي ليونٽ سان بيعت ڪئي. سيپٽمبر 2015ع ۾، نائيجيريا جي دفاعي هيڊ ڪوارٽر ۾ انفارميشن جي ڊائريڪٽر اعلان ڪيو ته سڀئي بوڪو حرام ڪيمپ تباهه ٿي ويا آهن پر گروپ کان حملا جاري آهن. سال 2019ع ۾، نائيجيريا جي صدر، محمدو بوهاري، دعوي ڪئي ته بوڪو حرام کی "ٽيڪنيڪل طور تي شڪست" تی وئی آهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:نائيجيريا
زمرو:آفريڪا ۾ تنظيمون
زمرو:مذهبي تنظيمون
زمرو:آفريڪا ۾ مذهبي تنظيمون
زمرو:اسلام سان لاڳاپيل تڪرار
بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي

**بنگلاديش نيشنلسٽ پارٽي** (انگریزی: Bangladesh Nationalist Party؛ بنگالی:  বাংলাদেশ জাতীয়তাবাদী দল؛ مخفف: BNP) بنگلاديش جي ٻن مکیہ سياسي پارٽين مان هڪ آهي. 1 سيپٽمبر 1978ع تي بنگلاديش جي مرحوم صدر ضياءُ الرحمان پاران قومپرست نظريي سان ماڻهن کي متحد ڪرڻ جي نظرئي سان قائم ڪيل، بي اين پي بعد ۾ بنگلاديش جي ٻن طاقتور پارٽين مان هڪ بڻجي وئي، ان سان گڏ عوامي ليگ پڻ شامل هئي. شروعات ۾ هڪ وڏي مرڪزيت پسند پارٽي هئڻ ڪري، بعد ۾ اها وڌيڪ ساڄي ڌر جي سياست ڏانهن وڌي وئي.

بي اين پي کي ” آزادي جي جنگين جي پارٽي“ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، بي اين پي جو بنياد ضياءُ الرحمان 1978ع جي صدارتي چونڊن کان پوءِ رکيو ۽ 1981ع ۾ سندس قتل ٿيڻ تائين ان جي قيادت ۾ رهي. خالدہ ضیاء پارٽي جي صدارت ڪئي ۽ 2018ع ۾ جيل وڃڻ تائين چيئرپرسن رهي. ان وقت کان وٺي، ضیاء الرحمان ۽ خالدہ ضياءَ جو پٽ طارق رحمان، قائم مقام چيئرپرسن طور ڪم ڪري رھیو آهي ۽ لنڊن مان پارٽي جا معاملا هلائيندو رهيو آهي. ان جي ٺهڻ کان وٺي، بي اين پي 1979ع ۽ 1981ع جي صدارتي چونڊون ۽ گڏوگڏ 1991ع، 1996ع ۽ 2001ع عام چونڊون، بالترتيب ڪاميابي حاصل ڪئي. نيم صدارتي نظام تحت ٺهندڙ حڪومتن جي اڳواڻي ضياءُ الرحمان ڪندو هو ۽ پارلياماني جمهوريتن جي اڳواڻي خالده ضياءَ ڪندي هئي، جنهن وزيراعظم طور ڪم ڪيو هو. پارٽي ملڪ جي پارلياماني چونڊن جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏي اپوزيشن هجڻ جو رڪارڊ رکي ٿي، جون 1996ع جي ستين قومي چونڊن ۾ 116 سيٽون حاصل ڪيون، هن وقت 2018ع جي عام چونڊن کانپوءِ پارليامينٽ ۾ 7 ايم پي ايز آهن.

بي اين پي جي شاگرد ونگ 1990ع ۾ آمرانه ارشاد راڄ جي خلاف بغاوت ۾ هڪ محرڪ قوت هئي جيڪا حڪومت جي خاتمي ۽ بنگلاديش ۾ جمهوريت جي بحالي جي نتيجي ۾ ختم ٿي.  بيگم خالده ضياءَ، جنهن سال 1983ع کان پارٽيءَ جي چيئرپرسن طور خدمتون سرانجام ڏنيون، بنگلاديش جي پهرين عورت وزيراعظم ۽ پاڪستان جي بينظير ڀٽو کانپوءِ مسلم اڪثريت واري ملڪ جي ٻي عورت وزيراعظم چونڊجي وئي. بيگم خالده ضياءَ پارٽي جي چيئرپرسن آهي، طارق رحمان سينيئر وائيس چيئرمين ۽ مرزا فخر الاسلام عالمگير سيڪريٽري جنرل آهي.
## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:قومپرستي
زمرو:بنگلاديش
زمرو:قدامت پسند جماعتون
زمرو:ايشيا ۾ قدامت پرست جماعتون
زمرو:بنگلاديش ۾ سياسي پارٽيون
زمرو:ساڄي ڌر جون جماعتون
حرارتي انجن

**هڪ حرارتي انجڻ** يا گرمي انجڻ (Heat Engine) هڪ سسٽم آهي جيڪو گرمي کي قابل استعمال توانائي ۾ تبديل ڪري ٿو، خاص طور تي ميڪيڪل توانائي ۾، جيڪو پوء ميڪينڪل ڪم ڪرڻ لاء استعمال ڪري سگهجي ٿو.       جڏهن ته اصل ۾ ميڪانياتي توانائي جي حوالي سان تصور ڪيو ويو آهي، گرمي انجڻ جو تصور ٻين مختلف قسمن جي توانائي، خاص طور تي برقي، گهٽ ۾ گهٽ 19 صدي جي آخر کان وٺي لاڳو ڪيو ويو آهي.  هيٽ انجڻ ڪم ڪندڙ مادو کي اعليٰ درجي جي درجه حرارت کان هيٺين درجي جي درجه حرارت تي آڻڻ سان ڪري ٿو. هڪ گرمي جو ذريعو حرارتي توانائي پيدا ڪري ٿو جيڪو ڪم ڪندڙ مادي کي اعلي درجه حرارت جي حالت ۾ آڻيندو آهي. ڪم ڪندڙ مادو انجڻ جي ڪم ڪندڙ جسم ۾ ڪم پيدا ڪري ٿو جڏهن ته گرمي کي ٿڌي سنڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿو جيستائين اهو گهٽ درجه حرارت جي حالت تي پهچي. ھن عمل دوران ڪجھ حرارتي توانائي ڪم ۾ تبديل ٿي ويندي آھي ڪم ڪندڙ مادو جي خاصيتن کي استحصال ڪندي. ڪم ڪندڙ مادو ڪنهن به سسٽم ٿي سگهي ٿو غير صفر گرمي جي گنجائش سان، پر اهو عام طور تي گئس يا مائع آهي. هن عمل دوران، ڪجهه گرمي عام طور تي چوڌاري گم ٿي ويندي آهي ۽ ڪم ۾ تبديل نه ٿيندي آهي. انهي سان گڏ، ڪجهه توانائي رگڻ ۽ ڇڪڻ جي ڪري ناقابل استعمال آهي. 

عام طور تي، هڪ انجڻ ڪا به مشين آهي جيڪا توانائي کي ميڪينڪل ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي. هيٽ انجڻ پاڻ کي ٻين قسمن جي انجڻين کان ان حقيقت جي ڪري الڳ ڪن ٿا ته انهن جي ڪارڪردگي بنيادي طور ڪارنو جي ٿرموڊائنامڪس جي ٿيوريم تائين محدود آهي. جيتوڻيڪ اها ڪارڪردگيءَ جي حد هڪ خرابي ٿي سگهي ٿي، گرميءَ جي انجڻين جو هڪ فائدو اهو آهي ته توانائيءَ جي اڪثر صورتن کي آسانيءَ سان گرميءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو جهڙوڪ خارجي پراسس (جهڙوڪ دھڻ)، ايٽمي فشن، روشنيءَ جو جذب يا توانائيءَ واري ذرات، رگڙ، ضايع ٿيڻ ۽ مزاحمت. جيئن ته گرمي جو ذريعو جيڪو انجڻ کي حرارتي توانائي فراهم ڪري ٿو، اهڙيء طرح ڪنهن به قسم جي توانائي سان طاقتور ٿي سگهي ٿو، گرمي انجڻ ايپليڪيشنن جي وسيع رينج کي ڍڪيندا آهن. 

گرمي انجڻ کی اڪثر ڪري انهن جی چڪر سان گڈ مڈ ڪندا آهن جيڪي انهن کي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. عام طور تي، اصطلاح "انجڻ" هڪ طبیعي ڊیوائس لاء ۽ "چڪر" هڪ ماڊل  لاء استعمال ڪيو ويندو آهي.

## جائزو
## مثالون
## ڪارڪردگي
## تاريخ
## واڌايون
## حرارتي انجڻ جا پراسس
## پڻ ڏسو

## حوالا

زمرو:انجن
زمرو:حرارتي انجن
زمرو:ٿرموڊائنامڪس
زمرو:اطلاقي سائنس
زمرو:ميڪينيڪل انجنيئرنگ
پي پي-96 (چنيوٽ-3)

**پي پي-96 (چنيوٽ-3)** (پی پی-96، چنيوٹ-3) پنجاب جي صوبائي اسيمبلي جو هڪ انتخابي تڪ آهي.
## عام چونڊون، 2002ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2002
## عام چونڊون، 2008ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2008ع
## عام چونڊون، 2013ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2013ع
## عام چونڊون، 2018ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2018
## عام چونڊون، 2024ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون 2024

پنجاب جي صوبائي اسيمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون۔

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ
زمرو:پنجاب صوبائي اسیمبلي جا تڪ
زمرو:پنجاب، پاڪستان جا انتخابي تڪ
ٿرموڊائنامڪس

**ٿرموڊائنامڪس** (Thermodynamics) طبیعیات جي هڪ شاخ آهي جيڪا گرمي، ڪم ۽ درجه حرارت، ۽ انهن جو تعلق توانائي، اينٽراپي، ۽ مادي ۽ تابڪاري جي طبيعي خاصیتن جی مطالعی سان آهي. انهن مقدارن جو رويو ٿرموڊائنامڪس جي چئن قانونن تي ضابطو رکي ٿو، جيڪي ماپيل ميڪرو اسڪوپي فزيڪل مقدار کي استعمال ڪندي مقداري وضاحت پيش ڪن ٿا، پر شمارياتي ميڪانڪس ذريعي خوردبيني جزن جي لحاظ کان وضاحت ڪري سگهجي ٿي. ٿرموڊائنامڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ مختلف موضوعن تي لاڳو ٿئي ٿو، خاص طور تي طبیعي ڪيميا، حیاتي ڪيميا، ڪيميڪل انجنيئرنگ ۽ ميڪنيڪل انجنيئرنگ، پر ٻين پيچيده شعبن جهڙوڪ موسميات ۾ پڻ ٿئي ٿو. 

تاريخي طور تي، ٿرموڊائنامڪس شروعاتي ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگي کي وڌائڻ جي خواهش مان ترقي ڪئي، خاص طور تي فرانسيسي طبیعیات دان، سادي ڪارنو (Sadi Carnot) جي ڪم ذريعي، جيڪو يقين رکندو هو ته انجڻ جي ڪارڪردگي اهم هئي جيڪا فرانس کي نيپولين وارين جنگين کي فتح ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.  اسڪاٽس۔آئرش طبیعیاتدان، لارڊ ڪيلون پهريون شخص هو، جنهن 1854ع ۾ ٿرموڊائنامڪس جي هڪ جامع تعریف تيار ڪئي   جنهن ۾ چيو ويو ته،   

"ٿرموڊائنامڪس جسم جي لڳل حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن سان گرميءَ جي لاڳاپي جو موضوع آهي، ۽ گرميءَ جو تعلق برقي ايجنسي سان. " 

جرمن طبیعیات دان ۽ رياضي دان روڊولف ڪلاسيئس ڪارنو جي اصول کي بحال ڪيو جيڪو ڪارنو چڪر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ حرارت جي نظريي کي وڌيڪ صحيح ۽ مضبوط بنياد ڏنو. سال 1850ع ۾ شايع ٿيل سندس سڀ کان اهم مقالو "آن دي موونگ فورس آف هيٽ" پهريون ڀيرو ٿرموڊائنامڪس جو ٻيو قانون بيان ڪيو. سال 1865ع ۾ هن اينٽراپي جو تصور متعارف ڪرايو. سال 1870ع ۾ هن ویریئل ٿيوريم متعارف ڪرايو، جيڪو گرميءَ تي لاڳو ٿئي ٿو.

ٿرموڊائنامڪس جی شروعاتي اطلاقن کي تيزيء سان  ميڪنيڪل گرمي انجڻ کان ڪيميائي مرڪبات ۽ ڪيميائي رد عمل جي مطالعي ڏانهن وڌايو ويو. ڪيميائي ٿرموڊائنامڪس ڪيميائي رد عمل جي پراسس ۾ اينٽروپي جي ڪردار جي نوعيت جو مطالعو ڪري ٿو ۽ فيلڊ جي توسيع ۽ ڄاڻ جو وڏو حصو مهيا ڪري ٿو. ٿرموڊائنامڪس جا ٻيا فارموليشن سامهون آيا. شمارياتي ٿرموڊائنامڪس، يا شمارياتي ميڪانڪس، پاڻ کي پنهنجي خوردبيني رويي مان ذرات جي اجتماعي حرڪت جي شمارياتي اڳڪٿين سان تعلق رکي ٿو. سال 1909ع ۾، ڪونسٽانٽن ڪراٿیوڊوري هڪ خالص رياضياتي طريقي کي هڪ محوري فارموليشن، هڪ وضاحت جیڪا اڪثر ڪري جاميٽريڪل ٿرموڊائنامڪس طور حوالو ڏنو ويو آهي، ۾ پيش ڪيو.
## تعارف
## تاريخ
## اصطلاح
## ٿرموڊائنامڪس جون شاخون
## ٿرموڊائنامڪس جا قانون
## سسٽم ماڊل
## حالتون ۽ پراسس
## گڏيل متغير
## محوري ٿرموڊائنامڪس
## لاڳو ٿيل ميدان
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
*

* 
* Thermodynamics Data & Property Calculation Websites 
* Thermodynamics Educational Websites 
* Biochemistry Thermodynamics
* Thermodynamics and Statistical Mechanics
* Engineering Thermodynamics – A Graphical Approach
* Thermodynamics and Statistical Mechanics by Richard Fitzpatrick

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
ٻاڦ واري ريلوي انجن جا اجزاء

هڪ عام ٻاڦ واري ريلوي انجن جا مکيه اجزاء ھن ریت آهن:


File:Diagram_of_steam_locomotive_components_(March_2021_version).tif|thumb|center|800px|The main components of a typical steam locomotive. **Click or hover over numbers to see names.** ()

rect 133 15 172 57 Tender
rect 538 17 575 57 Cab
rect 667 15 708 57 Whistle
rect 715 15 754 55 Reach rod
rect 754 15 789 55 Safety valve
rect 797 13 836 57 Generator / Turbo-generator
rect 876 9 917 57 Sand dome
rect 923 9 963 55 Throttle lever / Regulator
rect 1009 11 1056 57 Steam dome
rect 1152 9 1194 57 Air pump / Air compressor
rect 1220 9 1266 55 Smokebox
rect 1277 9 1324 57 Steam pipe
rect 1338 11 1383 55 Smokebox door
rect 593 409 640 457 Trailing truck / Rear bogie
rect 645 409 688 457 Foot board / Run board / Running board / Tread plate
rect 695 409 741 457 Frame
rect 752 409 797 455 Brake shoe / Brake block
rect 849 412 891 455 Sand pipe
rect 895 412 935 455 Coupling rods / Side rods
rect 993 410 1037 453 Valve gear
rect 1041 410 1083 457 Connecting rod / Main rod
rect 1102 410 1148 457 Piston rod
rect 1150 410 1187 457 Piston
rect 1185 410 1231 457 Cylinder
rect 1281 412 1322 455 Valve
rect 1320 409 1361 457 Valve chest / Steam chest
rect 697 483 743 531 Firebox
rect 810 481 858 531 Boiler tubes and flues
rect 878 481 924 532 Boiler
rect 930 481 974 532 Superheater tubes
rect 1004 481 1052 536 Throttle / regulator valve
rect 1096 483 1143 536 Superheater
rect 1229 483 1277 531 Smokestack / Chimney / Funnel
rect 1298 481 1350 531 Headlight
rect 70 860 122 906 Brake hose
rect 131 862 179 908 Water compartment
rect 368 860 414 908 Coal bunker
rect 571 860 617 908 Grate
rect 636 860 690 908 Ashpan hopper
rect 784 860 834 906 Journal/axle box
rect 849 860 889 906 Equalising beams / Equalising levers / Equalising bars
rect 897 860 935 906 Leaf springs
rect 937 858 982 906 Driving wheels
rect 1035 862 1082 904 Pedestal / Saddle
rect 1118 863 1165 908 Blast pipe
rect 1215 860 1263 910 Pilot truck / Lead truck
rect 1289 862 1338 906 Pilot / Cowcatcher
rect 1348 862 1396 908 Coupler / Coupling

desc bottom-left


# ٽينڈر/ايندھن (ڪوئلو، ڪاٺ وغيره) لاءِ جڙيل ڪار 
# ڪيب/عملو ڪيبن 
# سيٽي
# ريچ راڊ (پهنچ سلاخ) 
# حفاظتي والو
# جنريٽر/ٽربو جنريٽر
# ريل جو گنبد
# ريگيوليٽر
# ٻاڦ وارو گنبد
# ايئر پمپ/ايئر ڪمپريسر
# دونھون جو دٻو
# ٻاڦ پائپ
# دونھون باڪس جو دروازو
# ٽریلر ٽرڪ/پوئين بوگي
# فٽ بورڊ/رننگ بورڊ/ٽريڊ پليٽ
# فريم
# بريڪ شو/بريڪ بلاڪ
# ريل پائپ
# ڪپلنگ (ملائڻ واري) راڊون/سائيڊ راڊون
# والو گيئر
# ڳنڍڻ وارو راڊ/مکيه راڊ
# پسٽن راڊ
# پسٽن
# سلنڊر
# والو
# والو چيسٽ/ٻاڦ چيسٽ
# فائر باڪس
# بوائلر ٽيوب ۽ فلوز 
# سپر هيٽر ٽيوب 
# ريگيوليٽر والو/مین والو
# سپر هيٽر 
# دونھون جو اسٽيڪ/چمني
# هيڊ لائيٽ
# بريڪ پائپ
# پاڻي جو خانو
# ڪوئلي جو بنڪر
# آگ جي جالي
# ايش پين هاپر
# جرنل/محور باڪس
# اڪوالائزنگ بيم/ليور/سلاخ
# ليف اسپرنگس
# ڊرائيونگ ويلز
# پيادل/ سيڊل 
# بلاسٽ پائپ
# پائلٽ ٽرڪ/ليڊ ٽرڪ 
# پائلٽ/ڳئون ڪائو ڪيچر
# ڪپلنگ (جوڙڻ)

ڊائیگرام، جيڪو ماپڻ لاءِ نه آهي، آخري ٻاڦ واري دور ۾ مختلف ڊيزائنن جو مجموعو آهي. ڏيکاريل ڪجھ جز، ڪجھ لوڪوموٽوز تي، مثال طور، ننڍن يا بيان ڪيل قسمن تي، ساڳيا نه آھن، يا موجود نه آھن. ان جي ابتڙ، ڪجهه لوڪوموٽیو جا حصا هتي درج نه ڪيا ويا آهن.
انتوني وان ليونھوئڪ

**انتوني فلپس وان ليونھوئڪ FRS** (Antonie  Philips van Leeuwenhoek؛ آڪٽوبر 1632ع - 26 آگسٽ 1723ع) ڊچ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي گولڊن ايج ۾ هڪ ڊچ مائڪرو بائيوولوجسٽ ۽ مائڪرو اسڪوپسٽ هو. سائنس ۾ وڏي پيماني تي خود سيکاريل انسان، هن کي عام طور تي "مائڪرو بائيولاجي جو پيءُ" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ پهريون مائڪرو اسڪوپسٽ ۽ مائڪرو بايولوجسٽ مان هڪ آهي. 

وان ليونھوئڪ مائڪرو اسڪوپي ۾ سندس اڳڀرائي واري ڪم لاءِ ۽ هڪ سائنسي نظم جي طور تي مائڪرو بايولوجي جي قيام لاءِ سندس تعاون لاءِ مشهور آهي. 

ڊيلفٽ، ڊچ ريپبلڪ ۾ وڏو ٿيو، وان ليوين هوڪ پنهنجي جوانيءَ ۾ ڊرپر جو ڪم ڪيو ۽ 1654ع ۾ پنهنجو دڪان ٺهرايو. هن ميونسپل سياست ۾ چڱيءَ طرح سڃاڻي ورتو ۽ لين ٺاهڻ ۾ دلچسپي پيدا ڪيائين. 1670ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنهنجي خوردبين جي مدد سان مائڪروبيل زندگي کي ڳولڻ شروع ڪيو. 

هُو پڻ پهريون شخص هو، جنهن عضلاتي فائبر، بيڪٽيريا، اسپرماتوزوا، ڳاڙهي رت جي سيلن، ڪرسٽل جي گُوٽي ٽوفي جي خوردبيني مشاهدن کي دستاويز ڪيو، ۽ انهن ۾ پهريون شخص هو جنهن ڪيپيلري ۾ رت جي وهڪري کي ڏٺو. جيتوڻيڪ وان ليونھوئڪ ڪو به ڪتاب نه لکيو، هن پنهنجي دريافتن کي افراتفري خطن ۾ رائل سوسائٽي ڏانهن بيان ڪيو، جنهن هن جا ڪيترائي خط پنهنجي فلسفياتي ٽرانزيڪشن ۾ شايع ڪيا.thumb|سال 1677ع جو خط، ليون هوڪ پاران اولڊنبرگ ڏانهن لکيو ويو.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:ماھر حياتيات
زمرو:سائنسدان
خليل بن احمد الفرھدي

**خليل بن احمد الفرھدي** ، عراق جي بصرا ۾ عباسي دور ۾ ھڪ عرب لغت نويس، گرامر جو ماھر ھو. ھن پھرين عربي ڊڪشنري لکي جنھن جو نالو ڪتاب العين ھو. ھن موجود عربي ٻولي ۾ پيش متعارف ڪرايو، ان کان سواءِ ھي علم عروض، ۽ وزن جو باني پڻ آھي.

## حوالا
سڪندر اعظم پاران اڏايل شهرن جي فھرست

**سڪندر اعظم پاران اڏايل شهرن جي فھرست** ، مقدوني بادشاھہ سڪندر اعظم طرفان اڏايل شھرن جي فھرست آھي.

## وسندين جي فھرت
ھي فھرست انھن انساني وسندين جي آھي جيڪي سڪندر اعظم جي حڪم تي تعيمر ڪيا ويا. ھن فھرست ۾ صرف اھي مضمون شامل آھن، جيڪي سنڌي ۾ موجود آھن، جڏھن تہ اصل شھرن جو تعداد وڌيڪ آھي.

## حوالا


زمرو:سڪندر اعظم پاران قائم ڪيل شھر
زمرو:سڪندر اعظم
هائيڊاسپس جي جنگ

**هائيڊاسپس جي جنگ** ، جنھن کي **جھلم جي جنگ** پڻ چيو وڃي ٿو، سڪندر اعظم ۽ ھندوستاني راجا پورس جي وچ ۾ جھلم ندي جي ڪنارن تي وڙھي وئي. سڪندر اعظم جي ھندوستان تي مھم جوئي جيڪا سڪندر لاءِ گهڻي مھانگي ثابت ٿي، ان دوران مقدونيا جي فوج پورس کي قيد ڪيو ۽ پوراوا تي قبضو ڪري ورتو. پورس پاران مزاحمت نہ ڪرڻ سبب ھن کي پورس جو گورنر مقرر ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم جون لڙايون
بوسيفالس

**بوسيفالس** ، سڪندر اعظم جي گھوڙي جو نالو ھو ۽ ڪلاسيڪل عھد ۾ سڀني کان وڌيڪ مشھور گهوڙو پڻ ھن کي قرار ڏنو ويندو آھي. ھي گهوڙو هائيڊاسپس جي جنگ کان پوءِ مري ويو. ھن گهوڙي جي ياد ۾ سڪندر تعمير ڪرايل شھر جو نالو اليگزينڊريا بوڪفالوس رکيو ھو. 

## وڌيڪ ڏسو
* 

## حوالا

زمرو:پنجاب جي تاريخ
زمرو:سڪندر اعظم
زمرو:قديم يونان
يوناني رومي دنيا

**يوناني رومي دنيا** ، جيئن ته جديد عالمن ۽ اديبن مطابق اھي جغرافيائي علائقا ۽ ملڪ، جيڪي ثقافتي طور تي ۽ تاريخي طور تي پڻ - يونانين ۽ رومين جي ٻولي، ثقافت، حڪومت ۽ مذهب کان سڌو متاثر ٿيا. ان لاءِ ھڪ ٻيو اصطلاح قديم عھد پڻ استعمال ڪيو ويندو آھي. درست اصطلاحن ۾ اهو علائقو ميڊيٽرينين دنيا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جتي زمين جا وسيع خطا جيڪي ميڊيٽرينئن ۽ ڪاري سمنڊ جي ڪنارين تي واقع آهن، جتي يونانين ۽ رومن جا ”سوئمنگ پول ۽ اسپا“ آهن، جن ۾ انهن ماڻهن جا ثقافتي تصور، ۽ خيال قديم عھد مٿان غالب پئجي ويا.

## حوالا

زمرو:اولهندي تهذيب
زمرو:قديم تاريخ بلحاظ علائقو
زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ
مونگ، پنجاب

**مونگ، پنجاب** ، منڊي بهاء الدين جي يونين ڪائونسل جو ھڪ ڳوٺ آھي. 
## تاريخ
اليگزينڊر ڪننگھام مطابق مونگ شھر نيڪايا جي مٿان اڏيل آھي، جيڪو هائيڊاسپس جي جنگ ۾ پورس جي شڪست کان پوءِ سڪندر اعظم تعمير ڪرايو ھو. اڃان نيڪايا جا ڪي اثار ناھن ملي سگهيا. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جي 1910ع واري ايڊيشن ۾ مونگ کي نيڪايا جي مٿان موجود شھر ڄاڻيو ويو، جيڪا ڄاڻ بعد وارن ايڊيشنن ۾ ھٽائي وئي. 

## حوالا

زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ
زمرو:منڊي بھاءُ الدين ضلعي جا ڳوٺ
زمرو:منڊي بھاءُ الدين ضلعي جون يونين ڪائونسلون
زمرو:پاڪستاني پنجاب جي جاگرافي بابت ڪچا مضمون
جلالپور شريف

**جلالپور شريف** ، پاڪستان پنجاب جي جھلم ضلعي جو ھڪ ٽائون آھي.
## تاريخ
جلالپور جو جديد نالو ملڪ درويش خان جنجوعه، جيڪو شهنشاهه جلال الدين محمد اڪبر جي دور ۾ شاهي مغل فوج جو اعليٰ عهدي وارو جنرل هو، ان جي قديم نالي گرجاک جي بدلي ۾ آيو. چيو وڃي ٿو ته ملڪ درويش جڏهن شهنشاهه اڪبر وٽ آيو ته گرجاک (پنهنجي وڌايل سلطنت جو حصو) جو نالو بدلائي جلالپور رکڻ جو حڪم ڏنو. اهو ڪم شهنشاهه ۽ جنجوعه خاندان جي لاڳاپن جي اعزاز ۾ ڪيو ويو. ان دور ۾ جلالپور علائقي جي واپار جو مرڪز هو.
 
هن علائقي جي تاريخ 326 ق.م. جي آهي جڏهن سڪندر اعظم ۽ سندس لشڪر جهلم نديءَ جي ساڄي ڪناري تي واقع جلالپور شريف ۾، هائيڊاسپس (جهلم) جي جنگ کان اڳ ۾ ڪئمپون لڳايون هيون. ان جنگ ۾ سڪندر جو گهوڙو، بوسيفالس (Bucephalus) سخت زخمي ٿي پيو ۽ کيس جلالپور شريف جي ويجهو دفن ڪيو ويو، جتان پوءِ سڪندر پنهنجي گهوڙي جي نالي تي بوڪيفالا جو شهر ٺهرايو. 

هن شهر جي هڪ نمايان نشاني پير سيد غلام حيدر علي شاهه جي درگاهه آهي، جيڪو چشتي بزرگ جي بزرگ هو. برصغير ​​جي مشهور چشتي روحاني بزرگن مان هڪ جي درگاهه سان اها وابستگي آهي جو جلالپور سان گڏ شريف جو لقب به مشهور آهي. پير سيد غلام حيدر علي شاهه ۽ سندس اولاد، خاص ڪري سندس پوٽي، جنهن کي امير حزب الله جو لقب ڏنو ويو، پير سيد محمد فاضل شاهه جو پنجاب جي مسلمانن جي روحاني ترقيءَ ۽ سياسي تحريڪ ۾ به تمام گهڻو اثر رهيو. جيڪو آخرڪار اسلامي جمهوريه پاڪستان جي قيام جو سبب بڻيو. کيوڙا سالٽ مائنز، دنيا جي ٻي وڏي لوڻ جي کاڻ، جيڪا 37 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي جلالپور شريف کان اولهه طرف کيوڙا ۾ واقع آهي.

## خارجي لنڪس
* Wikimapia map
* History of Jalalpur Sharif
* Local Photos
* More Local Photos

## حوالا

زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو
زمرو:پاڪستان جون يونين ڪائونسلون
زمرو:جھلم ضلعي جون يونين ڪائونسلون
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون يونين ڪائونسلون
زمرو:تعلقي پنڊ دادن خان جون آباديون واريون جايون
زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جون يونين ڪائونسلون
جان محمد مھر

**جان محمد مھر** ڪي ٽي اين نيوز ۽ ڪاوش جي سکر جو بيورو چيف ھو، جنھن کي آفيس مان گهر ڏانھن ويندي اڻڄاتل ھٿياربندن 13 آگسٽ 2023ع تي قتل ڪري ڇڏيو.

## ابتدائي زندگي
جان مھمد مھر 3 مارچ 1981ع تي چڪ ۾ پيدا ٿيو، ھن ابتدائي تعليم گورمنٽ پرائمري اسڪول چڪ مان حاصل ڪئي، جڏھن تہ 1996ع ۾ ھن ڏھين جو امتحان ھاءِ اسڪول چڪ مان ۽ ٻارنھون ڪلاس 1998ع ۾ ڊگري ڪاليج سکر مان پاس ڪئي. ھن اسلاميہ ڪاليج سکر مان 2000ع تي گريجوئشن پاس ڪئي.2004ع تي ھن شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان سوشيالاجي ۾ ايم اي پاس ڪئي. ھي ڪاليج ۽ يونيورسٽي دور ۾ سنڌ ترقي پسند پارٽي جي شاگر جماعت ستاف جو رڪن پڻ رھيو.

## عملي زندگي
ھن 1996ع جي ننڍي ڄمار ۾ صحافتي زندگي جي شروعات ڪئي ۽ ڏھين ڪلاس پڙھڻ دوران ھي سنڌي اخبار برسات ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. 2002ع ۾ ھي ڪاوش گروپ سان سلھاڙجي ويو، ان کان اڳ ھي ڪوشش جو عيوضي پڻ رھيو.

## قتل
13 آگسٽ 2023ع تي جان محمد مھر ڪي ٽي اين سکر جي آفيس کان گهر طرف وڃي رھيو ھو تہ اڻڄاتل ھٿياربندن مٿس فائرنگ شروع ڪري ڏني. جان محمد کي ڳلي، پٺي، سيني ۽ اک ۾ گوليون لڳيون، جنھن کي سکر سول اسپتال پڄايو ويو، جتي آپريشن ٿيٽر ۾ ھي وفات ڪري ويو. ايس ايس پي سکر واقعي کي زميني تڪرار ڄاڻايو. جڏھن تہ آئي جي سنڌ چيو تہ تڪڙ ۾ واقعي کي ذاتي تڪرار قرار نہ ڏيڻ گهرجي ھا جان محمد مھر کي سندس اباڻي ڳوٺ چڪ ۾ دفن ڪيو ويو.

### ردعمل
وزيراعلي سنڌ سيد مراد علي شاهہ جان محمد مھر کي پنھنجو دوست ڄاڻيو ۽ ڇيو تہ حڪومت جو مدو پورو ٿيڻ تي آھي، پر نگران حڪومت ان ڪيس کي ضرور منطقي انجام تائين پھچائيندي. سنڌ جي قوم پرستن، سيد زين شاھ، صنعان خان قريشي، قادر مگسي، اياز لطيف پليجو پڻ قتل جي مذمت ڪئي.
## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌي صحافي
3 مارچ

**3 مارچ** ()، عيسوي سال جو 62 هون (ليپ سال 63 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 303 ڏينهن (ليپ سال 304 ڏينهن) باقي آهن.
## واقعا

## پيدائش
* **[[1981ع]]** – جان محمد مھر، صحافي

## فوتگيون

## حوالا

زمرو:سال جا ڏينهن
زمرو:مارچ
زمرو:مارچ ۾ ڄائو
ڏکڻ ايشيائي چوماسي برساتون

**ڏکڻ ايشيائي چوماسي برساتون** ، ڪيترن ئي عالمي چوماسي برساتن جي سلسلي کي چيو ويندو آھي، جيڪي ننڍي کنڊ ۾ وسن ٿا. ھي ھڪ پراڻو موسمي لقاءُ آھي جيڪو جُونِ کان سيپٽمبر مھينن جي وچ ۾ برساتن جو سبب بڻجي ٿو، ھن چوماسي سلسلي کي تمام گهٽ سمجھيو ويو آھي، ۽ ھن سلسلي بابت اڳڪٿي ڪرڻ اتنھائي مشڪل آھي. ھن چوماسي سلسلي جي ٺھڻ، طاقت وغير بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا، پر تاحال ھن سلسلي جي مڪمل طرح اڳڪٿي ڪرڻ ممڪن ناھي ٿي سگهيو. 

ھي سلسلو بنگلاديش، ڀوٽان، ڀارت، نيپال، پاڪستان ۽ سريلنڪا جي ماحول ۽ ساهوارن تي وڏو اثر ڇڏي ٿو. 

## حوالا

زمرو:ماحولياتي سائنس
ڪراتورس

**ڪراتورس**  سڪندر اعظم جي ماتحت مقدوني جنرل ۽ ڊياڊوڪي هو. ھي سڄي زندگي سڪندر اعظم جو وفادار ۽ حامي رهيو.

## حوالا
پلينيوس

**پلينيوس** ، هڪ رومي ليکڪ، فطرت پرست، فطري فلسفي، قديم رومي سلطنت جو فوجي ڪمانڊر، ۽ شهنشاهہ ويسپاسين جو دوست هو. هن فطري تاريخ  جي نالي سان ھڪ انسائيڪلوپيڊيا جي طرز تي تاريخ پڻ لکي، ھي ڪم 37 جلدن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ انساني علم ۽ قدرتي دنيا جي موضوعن تي لکيو ويو آھي. ھن ڪتاب کي قديم انسائيڪلوپيڊيا پڻ چيو وڃي ٿو جنھن اڳتي ھلي انسائيڪلوپيڊيا لکڻ جي روايت وڌي.

## حوالا
اريٿرين سمنڊ جو رھبرنامو

**اريٿرين سمنڊ جو رھبرنامو** ، يوناني رومي رھبر نامو آھي، جيڪو ڪوئني يوناني ٻولي ۾ لکيل آھي. ھن رھبر نامي ۾ رومي مصر  جي بندرگاھہ برينس، ڳاڙهي سمنڊ جي ڪنارن جا رستا ڏيکاريل آھن، ان کانسواءِ ھن رھبر نامي ۾ آفريڪي سڱ، فارس جو نار، عربي ۽ ھندي سمنڊ، موجودا پاڪستان، ڀارت جا ڏکڻ اولهہ وارا علائقا ۽ سنڌ ڏيکاريل آھي. 

ھي رھبر نامو پهرين ۽ ٽين صدي جي وچ واري ڪنھن تاريخ ۾ لکيو ويو، پر اڪثر ماھرن جو خيال آھي تہ ھي رھبر نامو پهرين صديءَ ۾ لکيو ويو ھوندو. ھن رھبرنامي جي لکيڪ جي باري ۾ ڪا ڄاڻ ميسر ناھي، پر ھي پنھنجي قسم جو پھريون رھبر نامو آھي، جيڪو هندي سمنڊ جي علائقن کان بخوبي واقف ھو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
2023ع ۾ ٿيل فوتگيون

ھي 2023ع ۾ فوت ٿيل مشھور ماڻھن جي فھرست آھي، ٻين سالن جي فھرست لاءِ ڏسو: موت بلحاظ سال
## آگسٽ
***[[13 آگسٽ]]:** جان محمد مھر، صحافي
ٽبيولا پٽنگريانا

**ٽبيولا پٽنگريانا** (Tabula Peutingeriana) يا "پٽنگر جو نقشو" (Pittinger's map) ھڪ آڳاٽو روم جو روڊ ميپ آھي جيڪو رومي سلطنت جي روڊ نيٽ ورڪ ۾ ڪوريئر ۽ ٽرانسپورٽ سروسز جي ترتيب کي ڏيکاري ٿو.

هي نقشو 13هين صديءَ جي رومن اصل مان ٺهيل پارچمينٽ جی ڪاپي آهي ۽ يورپ کي ڍڪي ٿو (جنهن ۾ جزیري نما آئیبیریا ۽ برٽش ٻيٽن کانسواءِ)، اتر آفريڪا ۽ ايشيا جا حصا (بشمول وچ اوڀر، ايران ۽ هندستان) شامل آھن. اصل نقشو چوٿين يا پنجين صدي قبل مسیح جو هو، جيڪو خود شهنشاهه آگسٽس (27 ق.م - 14ع) بیھر تیار ڪرایو.

هي نقشو 16ھین صدي جي جرمن ڪليڪٽر ڪانراڊ پيٽنگر نالي پٺيان رکيو ويو آهي. اڄ هي نقشو ويانا، آسٽريا ۾  آسٽريا جي نيشنل لائبريري ۾ رکيو ويو آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:نقشا
زمرو:دنيا جا نقشا
زمرو:جاگرافي بابت ڪم
پي پي-247 (بهاولپور-3)

**پي پي-247 (بهاولپور-3)** (پی پی-247، بہاولپور-3}} ) پنجاب جي صوبائي اسيمبلي جو هڪ انتخابي تڪ آهي.
## عام چونڊون، 2002ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2002
## عام چونڊون، 2008ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2008ع
## عام چونڊون، 2013ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2013ع
## عام چونڊون، 2018ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون، 2018
## عام چونڊون، 2024ع
اصل آرٽيڪل: پاڪستاني عام چونڊون 2024

پنجاب جي صوبائي اسيمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون۔

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ
زمرو:پنجاب صوبائي اسیمبلي جا تڪ
زمرو:پنجاب، پاڪستان جا انتخابي تڪ
غير معياري تاريخن جي فھرست

200px|thumb|کاٻو|ھڪ مقبري جي پٿر تي وفات جي تاريخ 31 فيبروري لکيل آھي.
ڪئلينڊر ۾ ڪيتريون ئي **غير معياري تاريخون** ، مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن، غير معياري تاريخن جو استعمال افسانوي طور تي ڪيو ويندو آھي تہ ڪٿي وري طنز مزاح جي لاءِ اھڙيون تاريخون استعمال ڪيون وڃن ٿيون. اھڙن تاريخ جو استعمال رياضي، يا سائنس جي خاص ضرورتن تحت پڻ استعمال ڪيو ويندو آھي.
## تاريخ
### 0 جنوري
**0 جنوري** 31 ڊسمبر جي متبادل طور استعمال ٿئي ٿو. سالياني فلڪياتي جدول ۾ 0 جنوري، 1 جنوري کان پھرين ايندو آھي. فلڪياتي جدول جي ڇپجڻ وقت صرف ان سال جا ئي تاريخ ڏنا ويندا آھن، ڀل اڳي ڇپيل جدول ۾ 31 ڊسمبر ۽ نئين ڇپيل جدول ۾ 0 جنوري ساڳي تاريخ ھوندا آھن. 0 جنوري فلڪياتي سيڪينڊ جي سمي ۾ پڻ ڏيکاريو ويندو آھي: جيئن ”0 جنوري 1900، 12 وڳي فلڪياتي وقت مطابق“

## حوالا

زمرو:انگريزي محاورا
زمرو:جنوري
زمرو:سوئيڊن ۾ 1712ع
زمرو:فيبروري
زمرو:ڊسمبر
بلاگر

**بلاگر** (Blogger) مفت ۾ بلاگ ٺاهڻ ۽ لکڻ لاءِ هڪ هوسٽنگ ويب سائٽ آهي.

بلاگر هڪ آمريڪي آن لائن مواد مينيجمينٽ سسٽم آهي جيڪو 1999ع ۾ ٺهرايو ويو جيڪو پنهنجي استعمال ڪندڙن کي وقت جي اسٽيمپ ٿيل داخلائن سان بلاگ لکڻ جي قابل بڻائي ٿو. پائیرا لیبز (Pyra Labs) ان کي 2003ع ۾ گوگل پاران حاصل ڪرڻ کان اڳ ترقي ڪئي. گوگل انهن بلاگن کي ميزباني ڪري ٿو، جن کي blogspot.com جي ذيلي ڊومين ذريعي رسائي سگهجي ٿو. گوگل جي سرور ڏانهن ڊومين کي سڌو ڪرڻ لاءِ، DNS سهولتون استعمال ڪندي هڪ صارف جي ملڪيت واري ڪسٽم ڊومين (www.example.com) تان بلاگز تائين رسائي به ٿي سگهي ٿي. هڪ صارف وٽ هر اڪائونٽ تائين 100 بلاگ يا ويب سائيٽون ٿي سگهن ٿيون.  

بلاگر صارفين کي 1 مئي 2010ع تائين FTP ذريعي بلاگز ۽ ويب سائيٽس کي پنهنجي ويب هوسٽنگ سرور تي شايع ڪرڻ جي اجازت ڏني. اهڙن سڀني بلاگن ۽ ويب سائيٽن کي blogspot.com ذيلي ڊومين ڏانهن ريڊائريڪٽ ڪيو وڃي يا انهن جي پنهنجي ڊومين کي DNS ذريعي گوگل جي سرور ڏانهن اشارو ڪيو وڃي.

## حوالا

زمرو:اينڊروئيڊ (آپريٽنگ سسٽم) سافٽ ويئر
مقدونيا (قديم رياست)

**مقدونيا **  ابتدائي ۽ پراڻي يونان جي ھڪ قديم بادشاھت ھئي جيڪا بعد ۾ ھيلينسٽڪ يونان جي عالب رياست  بڻي. ھي رياست آرگياد گهراڻي قام ڪئي ۽ ان تي حڪمراني پڻ ڪئي. ان کان پوءِ انٽيپاتري انٽيگوني گهراڻي ھتي حڪومت ڪئي. ھي رياست قديم مقدونيائي ماڻھن جو گهر ھئي، جيڪا يوناني جزيري نما جي اتر اوڀر واري حصي تي ڦھليل ھئي. ھن رياست جون سرحدون ڏکڻ اولهہ ۾ ايپيروس، اتر اولهہ ۾ ايليريا، اتر ۾ پيونيا، اوڀر ۾ ٿريس ۽ ڏکڻ ۾ ٿيسالي سان لڳنديون ھيون.

## حوالا

زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون
زمرو:قديم تاريخ
زمرو:مقدونيا (قديم سلطنت)
زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون
رحيم يار خان تعلقو

**رحيم يار خان** (اردو: تحصیل رحیم یار خان؛ انگريزي: Rahim Yar Khan) پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي رحيم يار خان جو ھڪ تعلقو آھي.

سال 2023ع جي مردم شماري جي وقت، رحيم يار خان تعلقي جي آبادي 17 لک 78 هزار 542 هئي.

## حوالا

زمرو:رحيم يار خان ضلعو
زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا
اورنوس

**اورنوس**  سڪندر اعظم مٿان ٿيل آخري گهيري جي جڳھہ جو نالو آھي، ھي گهيرو 326 ق م جي اپريل مھيني ۾ ڪيو ويو. ھي گهيرو موجودا پاڪستان جي ھڪ جبل تي واقع ڪيو ويو. آرنوس جي گهيري سڪندر جي فوج جيڪا هندوڪش جبل کان بلخ تائين ڦھليل ھئي. جيتوڻيڪ آريانوس *(پاڻ ٻہ ان ڳالھ تي يقين نٿو رکي)* مطابق سڪندر پنهنجي مائٽ هيراڪلس کان اڳتي نڪرڻ پيو چاھي، ڇو تہ اھو مڃيو ويندو آھي تہ ھيراڪلس ھڪ قلعو، جنھن کي مقدونيائي ماڻھو اورنوس  چوندا ھئا، ان کي فتح نہ ڪري سگهيو.

ارل اسٽين مطابق خيبر پختونخوا جي ٿاڪوٽ جي اولھہ طرف پير سر نالي جبل جي چوٽي تي، جتان سنڌو درياھہ وھي ٿو، ان جاءِ تي ارنوس جو قلعو ھيو.

## نوٽس

## حوالا
*Lane Fox, Robin. *Alexander the Great*. Penguin, 1973, 
* 
*Arrian, ''Anabasis'' IV chapters 28.1&ndash;30.4 (in French)

زمرو:سڪندر اعظم جون لڙايون
طبيعي مقدار

**طبيعي مقدار** (Physical Quantity) يا صرف مقدار (Quantity) هڪ مادي يا نظام جي خصوصيت آهي جنهن کي ماپ ذريعي مقدار ڪري سگهجي ٿو. هڪ طبيعي مقدار کي هڪ قدر جي طور تي ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جيڪو عددي قدر جو الجبرائي ضرب ۽ ماپ جو هڪ يونٽ آهي. مثال طور، طبیعي مقدار، ماس یا ڪمیت، علامت m، 
m = n kg طور مقدار ڪري سگھجي ٿو، جتي n عددي قدر آھي ۽ kg يونٽ جي علامت (ڪلوگرام لاءِ) آھي. مقدار جيڪي ویڪٽر آهن، انهن عددي قدر ۽ يونٽ کان علاوه کي خلا ۾ سمت يا رخ بہ رکن تیو.

## اجزاء
## علامتون ۽ نالا
## وضاحت
### اسڪیلر
هڪ اسڪيلر هڪ طبیعي مقدار آهي جنهن جي شدت (magnitude) آهي پر سمت (direction) ناهي. طبیعي مقدار لاءِ علامتون عام طور تي هڪ واحد لاطيني يا يوناني اکر ۽ اٽالڪ قسم ۾ ڇپيل، چونڊيا ويندا آهن. 
### ویڪٽر
ویڪٽر طبیعي مقدارون آهن جيڪا شدت ۽ سمت ٻنهي رکن تیون ۽ جن جا افعال ویڪٽر۔اسپيس جي محورن جي تابعداري ڪن ٿا. فزيڪل مقدار، جيڪي ویڪٽر آهن، لاءِ علامتون بولڊ قسم ۾، هيٺ يا مٿي ڏنل تير سان ھوندی آھن. مثال طور، جيڪڏهن u ڪنهن ذرڙي جي رفتار آهي، ته پوءِ ان جي رفتار لاءِ سڌيون نشانيون u آهن. 
## طول و عرض، يونٽ ۽ قسم
### طول و عرض
فزيڪل مقدار جي طول و عرض جو تصور 1822ع ۾ جوزف فوئرئر متعارف ڪرايو. ڪنوينشن موجب، طبیعي مقدار کي بنيادي مقدار جي بنياد تي ٺهيل هڪ طول و عرض سسٽم ۾ منظم ڪيو ويو آهي، جن مان هر هڪ کي پنهنجي پنهنجي طول و عرض طور سمجهيو ويندو آهي. 
### يونٽ
اتي اڪثر ڪري، عام طور تي سائنسي مقصدن ۾ استعمال لاء، انهن جي استعمال ۾ آساني ۽ بين الاقوامي واقفيت جي ڪري، SI يونٽ جي چونڊ هوندي آهي. مثال طور، ماس یا ڪميت جي مقدار کي علامت m جي ذريعي ظاھر ڪري سگھجي ٿو ۽ يونٽ ڪلوگرام (kg)، پائونڊ (lb) يا ڊالٽن (Da) ۾ بيان ڪري سگھجي ٿو. 
### قسم
مقدار جي برابر هجڻ لاءِ ضروري طور تي هڪجهڙائي ڪافي نه آهي؛ مثال طور، ڪائنيميٽڪ وسڪوسٽي ۽ حرارتي تفاوت ٻنهي جي طول و عرض، چورس ڊگھائي في يونٽ وقت (m2/s) آهي. ساڳئي قسم جا مقدار انهن جي طول و عرض ۽ يونٽن کان ٻاهر اضافي مشترڪات حصيداري ڪن ٿا انهن جي مقابلي جي اجازت ڏين ٿا؛ مثال طور، نه سڀئي طول و عرض جي مقدار ساڳي قسم جا آهن. 
## بنيادي ۽ نڪتل مقدارون
## پڻ ڏسو
* طبيعي مقدارن جي فهرست 
* فوٽوميٽرڪ مقدارن جي فهرست 
* ریڊیوميٽرڪ مقدارن جي فهرست 
* سائنس جو فلسفو 
## ٻاهريان ڳنڍڻا
; Computer implementations
* DEVLIB project in C# Language and Delphi Language
* Physical Quantities  project in C# Language at Code Plex
* Physical Measure C# library  project in C# Language at Code Plex
* Ethical Measures  project in C# Language at Code Plex
* Engineer JS online calculation and scripting tool supporting physical quantities.
* physical-quantity  a web component (custom HTML element) for expressing physical quantities on the web/Internet, featuring self-contained unit conversion, a compact and clean UI, no redundant dual units, and seamless integration across all websites and platforms. Demo  

زمرو:طبيعي ڪيميا
زمرو:طبيعي مقدارون

## حوالا
طارق ابن زياد

**طارق بن زياد** (Tariq ibn Ziyad)، جنهن کي انگريزيءَ ۾ تارڪ (Tarik) به چيو ويندو آهي، هڪ اموي ڪمانڊر هو، جنهن 711-718ع ۾ وزيگوٿڪ هسپانيا (موجوده اسپين ۽ پورچوگال) تي مسلمانن جي فتح جي شروعات ڪئي. هن هڪ فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ اتر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري کان جبرالٽر جي آبنائي پار ڪري، پنهنجي فوجن کي ان جاء تي مضبوط ڪيو، جيڪو اڄڪلهه جبرالٽر جي چٽان جي نالي سان مشهور آهي. نالو ”جبرالٽر“ اسپيني ٻوليءَ جي عربي نالو جبل طارق (جبل طارق) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”طارق جو جبل“، جيڪو سندس نالي پٺيان رکيو ويو آهي.
## حوالا

زمرو:جنگ
زمرو:شخصيتون
زمرو:مسلم جرنيل
زمرو:تاريخ اسلام
ڪميت

**ڪمیت** یا **ماس** (Mass) هڪ جسم جي اندروني خصوصيت آهي. روايتي طور تي، جيستائين ايٽم ۽ ذرات جي فزڪس جي دريافت نہ ٿي ھئي، مڃيو ويو هو ته اهو جسم ۾ مادي جي مقدار سان تعلق رکي ٿو. پوء اهو معلوم ٿيو ته مختلف ايٽم ۽ مختلف ابتدائي ذرات، نظرياتي طور تي ساڳئي مقدار سان، مختلف ماس آهن. جديد فزڪس ۾ ماس جون ڪيتريون ئي معنائون آهن جيڪي تصوراتي طور تي الڳ آهن، پر طبیعي طور تي برابر آهن. ماس کي تجرباتي طور تي جسم جي جڙت جي ماپ طور بيان ڪري سگهجي ٿو، مطلب ته تيز رفتار جي مزاحمت (رفتار جي تبديلي) جڏهن خالص قوت لاڳو ٿئي ٿي. شئین جو ماس پڻ ٻين جسمن ڏانهن ان جي ڪشش ثقل جي قوت کي طئي ڪري ٿو.  

ماس جو SI بنيادي يونٽ ڪلوگرام (kg) آھي. فزڪس ۾، ماس وزن جي برابر نه آهي، جيتوڻيڪ ماس اڪثر ڪري اسپرنگ اسڪيل استعمال ڪندي شئي جي وزن کي ماپڻ سان، بلڪ بيلنس اسڪيل جي بجاءِ ان جو سڌي طرح سڃاتل ماس سان مقابلو ڪرڻ، طئي ڪيو ويندو آهي. چنڊ تي ڪنهن شئي جو وزن ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندو، ڇاڪاڻ ته ڪشش ثقل گهٽ هوندي، پر پوءِ به ان جو ماس ساڳيو هوندو. اهو ئي سبب آهي ته وزن هڪ قوت آهي، جڏهن ته ڪميت هڪ خصوصيت آهي جيڪا (ڪشش ثقل سان گڏ) هن قوت جي طاقت کي طئي ڪري ٿي.   

فزڪس جي معياري ماڊل ۾، مڃيو وڃي ٿو ته ابتدائي ذرڙن جو ماس انهن جي هگس بوسن (Higgs Boson) سان گڏ ٿيڻ جو نتيجو آهي، جنهن کي براوت۔انگلرت۔ھگس (Brout-Englert-Higgs) ميڪانيزم طور سڃاتو وڃي ٿو.  thumb|273x273 عڪسلون|ماس جی جی اکائی (کلوگرام) جو معیاری نمونوں جیسا 90 سیکڑو پلاٹینم ء 10 سیکڑو اریدیم کان ٹھیل آھي.ھی استیندرد فرانس جی شھر سوائر م بین الاقوامی مرکز م رکیل آھی.
## رجحان
## ماس جا يونٽ
## تعریف
## نيوٽن کان اڳ جا تصور
## نيوٽونين ماس
## ايٽمي ماس
## ريليٽيويٽي ۾
## ڪوانٽم فزڪس ۾
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Jim Baggott (27 September 2017). The Concept of Mass (video) published by the Royal Institution on YouTube.

## حوالا

زمرو:ڪيميا
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:طبيعيات جي اصطلاحون
سڪندر اعظم بابت تاريخ نويسي

مقدونيا جي بادشاھہ **[[سڪندر اعظم]]** بابت تاريخي ماخذ، جيڪي ثابت ھٿ آيا آھن، انھن ۾ يوناني، لاطيني ۽ ايشيائي تاريخي ماخذ شامل آھن، جن مان مکيہ پنج: آريانوس، پلو ٽارڪ، ڊيوڊورس، ڪوينت ۽ جسٽن آھن. انھن پنج مکيہ ماخذن کان سواءِ ھڪ ٻيو ماخذ ميٽ ايپيٽوم جي نالي سان پڻ آھي، جيڪو ڪنھن گمنام ليکڪ پاران لکيل آھي، ۽ ان ۾ سڪندر اعظم جي هيرڪنيا کان ڀارت جي مهمن کي بيان ڪيو ويو آھي، ساڳي قسم جو ذڪر ٻين تاريخي ماخذن ۾ اسٽرابو، آثيانوس، آليانوس، پولينيوس، پڻ ڪيو آھي. اسٽرابو ڪاليسٿينس جو تت بابت ٻڌائي ٿو، اھو ماخذ سڪندر جي سيوا جي سفر بابت اھم ماخذ ليکيو وڃي ٿو. 

## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم جي تاريخ نويسي
زمرو:قديم يونان جي تاريخ نويسي
زمرو:سڪندر اعظم
آريانوس

**آريانوس** (Arrian)، قديم رومي دور ۾ ھڪ يوناني تاريخ دان، فوجي ڪمانڊر ۽ فلسفي ھو. آريانوس پاران لکيل "دي انابيسز آف اليگزينڊر" کي سڪندر اعظم جي مھمن بابت اھم ماخذ تصور ڪيو وڃي ٿو. تاريخدان سڪندر بابت ٻين ليکڪن جي ماخذن کان وڌيڪ آريانوس جي ماخذن کي ترجيح ڏيندا آھن. پر جديد تحقيق جي دور کان پوءِ آريانوس بابت اھو رويو برقرار نه رھي سگھيو. ھي 
سال 86 ق.م. ۾ پيدا ٿيو ۽ 160 ق.م. ۾ وفات ڪري ويو.

**آريانوس** ، رومن دور ۾ ھڪ يوناني تاريخ دان، ملازم، فوجي ڪمانڊر ۽ فلسفي ھو.

آريانوس پاران لکيل دي انابيسز آف اليگزينڊر کي سڪندر اعظم جي مھمن بابت اھم ماخذ تصور ڪيو وڃي ٿو. تاريخدان سڪندر بابت ٻين ليکڪن جي ماخذن کان وڌيڪ آريانوس جي ماخذن کي ترجيع ڏيندا آھن. پر جديد تحقيق جي دور کان پوءِ آريانوس بابت اھو رويو برقرار ناھي رھي سگھيو. ھي 86 ق.م ۾ پيدا ٿيو ۽ 160 ق.م ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:تاريخ دان
زمرو:سڪندر اعظم جي تاريخ نويسي
زمرو:شخصيتون
زمرو:قديم يونان
ٽيبولا روجيريانا

**نزھت المشتاق فی اختراق الآفاق** (عربي ٻولي: نزهة المشتاق في اختراق الآفاق، لٽريري معنيٰ: ”دور افق ۾ گھڙڻ جي خواهشمند هڪ شخص جو سير“)، عام طور تي مغرب ۾ ٽيبولا روجيريانا (Tabula Rogeriana؛ ادبي معنيٰ: "راجر جی ڪتاب" لاطيني ۾) هڪ ائٽلس آهي جيڪو نارمن بادشاهه راجر II پاران 1138ع ۾ ڪم ڪيو ويو ۽ عرب جاگرافيدان محمد الادريسي 1154ع ۾ مڪمل ڪيو. ائٽلس ڄاڻايل دنيا جا 70 نقشا گڏ ڪري ٿو، جنهن سان لاڳاپيل هر هڪ مخصوص جڳهه بابت الادريسي طرفان  تفصيل ۽ تبصرا آهن.

## حوالا

زمرو:نقشا
زمرو:جاگرافي
عثمان دان فوديو

**عثمان دان فوديو** (عربي ٻولي: عثمان بن فودي؛ 15 ڊسمبر 1754 - 20 اپريل 1817)،  هڪ فولاني اسڪالر، اسلامي مذهبي استاد، شاعر، انقلابي ۽ هڪ فلسفي هو،  جنهن سوڪوٽو خلافت جو بنياد وڌو ۽ ان جي پهرين خليفي طور حڪومت ڪئي. ڪامياب انقلاب کان پوءِ ”جماعت“ کيس اميرالمومنين (مؤمنن جو سردار) جو لقب ڏنو. هن تخت کي رد ڪيو ۽ اسلام جي دعوت جاري رکي.

گوبير، نائيجيريا ۾ پيدا ٿيو، شیخ عثمان 1400ع جي شروعات کان وٺي هائوسا بادشاهت ۾ رهندڙ شهري نسلي فلاني ماڻهن جي تورودبي قبيلن جو اولاد هو.  شروعاتي زندگي ۾، شیخ عثمان اسلامي علوم ۾ چڱي طرح تعليم حاصل ڪئي ۽ جلد ئي، هن سڄي نائيجيريا ۽ ڪيمرون ۾ اسلام جي تبليغ شروع ڪئي. هن مذهب، حڪومت، ثقافت ۽ سماج بابت سئو کان وڌيڪ ڪتاب لکيا. هن موجود آفريقي مسلم اشرافيه تي تنقيد ڪئي، جنهن کي هن انهن جي لالچ، بت پرستي، شريعت جي معيارن جي ڀڃڪڙي طور ڏٺو.

شیخ عثمان هڪ اسلامي مذهبي ۽ سماجي انقلاب شروع ڪيو جيڪو گوبير کان وٺي جديد نائيجيريا ۽ ڪيمرون ۾ پکڙجي ويو. هن انقلاب اولهه آفريڪا ۽ ان کان ٻاهر جي ٻين بغاوتن کي متاثر ڪيو. 1803ع ۾، هن سوڪوٽو خلافت قائم ڪئي ۽ سندس پوئلڳن کيس امیر المومنین جي حيثيت سان بيعت ڪئي. عثمان ظالم بادشاهن خلاف جهاد جو اعلان ڪيو ۽ بادشاهن کي شڪست ڏني. عثمان جي اڳواڻي ۾، ​​خلافت اڄوڪي برڪينا فاسو، ڪيمرون، ڏاکڻي نائجر ۽ اتر نائيجيريا جي اڪثر علائقن ۾ وڌايو. شیخ عثمان دان فوڊيو حڪمرانيءَ جو گهڻو حصو رد ڪري ڇڏيو ۽ آفريڪا ۾ مذهبي اصلاح پسندن ۽ جهادي اڳواڻن سان لاڳاپا وڌائڻ دوران، هن جلد ئي سوڪوٽو رياست جي حقيقي قيادت پنهنجي پٽ، محمد بيلو جي حوالي ڪري ڇڏي. 

هن عورتن ۽ مردن لاءِ خواندگي ۽ اسڪالر شپ جي حوصلا افزائي ڪئي ۽ هن جون ڪيتريون ئي ڌيئرون عالم ۽ اديب بڻجي سامهون آيون. هن جون لکڻيون ۽ چوڻيون اڄ به گهڻو حوالا جاري آهن ۽ اڪثر ڪري نائيجيريا ۾ شيهو جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي. ڪجهه پيروڪار عثمان دان فوڊيو کي مجدد، خدائي موڪليل ”اسلام جو سڌارڪ“ سمجهن ٿا. شيهو دان فوڊيو جي بغاوت 17هين، 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ جهاد جي نالي سان بيان ڪيل تحريڪ جي هڪ وڏي ڪڙي هئي.  ان بعد 1650ع کان 1750ع جي وچ ۾ فتوا بُنڊو، فوٽا تورو ۽ فوٽا جالون ۾ ڪاميابيءَ سان جهاد ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ٽي اسلامي رياستون وجود ۾ آيون. هن جي موڙ ۾، شيهو ڪيترن ئي بعد ۾ اولهه آفريڪا جي جهادن کي متاثر ڪيو، جن ۾ سيڪو امادو، مسينا سلطنت جو باني ۽ عمر سيدو ٽال، ٽوڪوولر سلطنت جو باني، جنهن هڪ فوڊيو جي پوٽي سان شادي ڪئي.

## حوالا

زمرو:نائيجيريا
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:آفريڪي شخصيتون
زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان
زمرو:1817ع جون فوتگيون
زمرو:نائيجيريا جي شخصيتون
مرابطون

**مرابطون** (انگریزی: Almoravids، عربي ٻولي: المرابطون)  هڪ بربر مسلمان خاندان هو، جنھن جو تعلق موجوده مراکش جي علائقي سان هو.  هن هڪ سلطنت قائم ڪئي جيڪا مغربي مغرب ۽ الاندلس تائين پکڙيل هئي، جيڪا 1050ع ۾ شروع ٿي ۽ 1147ع ۾ الموحدون جي ھتن زوال تائين قائم رهي.

مرابطون  لامتونا، گوڊالا ۽ مسوفا جي اتحاد مان نڪرندا آھن، جيڪي ھاڻي موريتانيا ۽ مغربي صحارا ۾ رھندڙ خانہ بدوش بربر قبيلا ھئا جيڪي درا، نائيجر ۽ سينيگال ندين جي وچ واري علائقي کي پار ڪنديون آھیا ھئا.  المغرب (اتر آفريڪا) ۾ پنهنجي توسيع دوران، انهن 1070ع ۾ مراڪش شهر کي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ٿوري دير کان پوءِ، سلطنت ٻن شاخن ۾ ورهائجي وئي: هڪ اتر ۾ مرڪز مغرب ۾، جنهن جي اڳواڻي يوسف بن تاشفين ۽ سندس اولاد، ۽ هڪ ڏاکڻي حصي جو صحارا ۾ آهي، جنهن جي اڳواڻي ابوبڪر بن عمر ۽ سندس اولاد هئا. 

ھن اندلس تائين مسلمانن کی متحد ڪيو ۽ مرابطون سلطنت کي مغربي ميڊيٽرينين ۾ بربر جي اڳواڻي ۾ پهرين وڏي اسلامي سلطنت ۾ تبديل ڪيو.    انهن جي حڪمرانن ڪڏهن به خليفي جي لقب جي دعويٰ نه ڪئي ۽ بغداد ۾ عباسي خليفن جي حاڪميت کي باضابطه طور تي تسليم ڪندي، "امير المسلمين" (مسلمانن جو ڪمانڊر) جو لقب اختيار ڪيو.   مرابطون دور صحارا علائقي م اسلام فیلائن (Islamized) ۽ مغربي المغرب کي شهري ڪرڻ (urbanized) ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته ثقافتي ترقيات الندلس ۽ آفريڪا جي وچ ۾ وڌندڙ رابطي جي ڪري تيز ٿي ويا.

ٿوري دير کان پوءِ، 1118ع ۾ ساراگوسا جي نقصان کان پوءِ مرابطون جي اقتدار ۾ زوال اچڻ شروع ٿيو. ان جي زوال جو آخري سبب 1120ع ۾ ابن تمرات طرفان المغرب ۾ مسمودا جي اڳواڻي ۾ الموحدون بغاوت شروع ڪئي. آخري مرابطون حڪمران اسحاق بن علي کي قتل ڪيو ويو، جڏهن الموحدون 1147ع ۾ مراڪش تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي اتر آفريڪا ۽ الاندلس ٻنهي ۾ نئين غالب طاقت طور قائم ڪيو.

## حوالا

زمرو:آفريڪا
زمرو:اسلام
زمرو:تاريخ
سوره روم

**سوره روم** (عربي: سورہ الروم) قرآن مجيد جي 30هين سورت جنهن ۾ 6 رکوع ۽ 60 آيتون آهن. روم جو نالو رومن لفظ مان پيدا ٿيو ۽ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جي دور ۾ اهو مشرقي رومن سلطنت ڏانهن اشارو ڪيو ويو آھي.

هن سورت کي قرآن مجيد ۽ رسول الله ﷺ جو معجزو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ رومن ۽ ساسانين جي وچ ۾ هن ڊگهي جنگ جي نتيجن جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي. سورت معلومات مهيا ڪري ٿي ته ڪيئن 602-628 جي بازنطيني-ساسانين جنگ رومن جي پارسين تي فتح تي ختم ٿيندي. مڪي جا عرب، شوقين تماشائين، جن کي اڃا خبر ئي نه هئي ته، هڪ نسل ۾، اهي بازنطيني ۽ ساسانين ٻنهي کي شڪست ڏيندا. 

## سورت جو خلاصو
آيتون: ڪرنالوجي: ادبي يونٽ: اهم موضوع: نظم جو نمونو: خارجي لنڪس: حوالا:

## حوالا
پلو ٽارڪ

**پلو ٽارڪ** ، وچين افلاطوني دور  جو ھڪ يوناني فلسفي، مؤرخ، سوانح نگار، مضمون نگار ھو., ھي ڊيلفي ۾ اپالو جي مندر جو پادري هو. ھن جي مکيہ ڪمن ۾ متوازي زندگيون جي نالي سان لکيل 40 مختفل سوانح نگاريون ۽  تقريرن ۽ مضمونن جو مجموعي موراليا شامل آھن. رومن شھري ٿيڻ کان پوءِ گهڻو ڪري ھن جو نالو **لوچس ميسترئس پلوتارڪس**   رکيو ويو ھو. 

## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم جي تاريخ نويسي
محمد زبير عمر

**محمد زبير عمر** (Muhammad Zubair Umer) هڪ پاڪستاني سياستدان آهي جنهن فيبروري 2017ع کان آگسٽ 2018ع تائين سنڌ جي 32هين گورنر طور خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. هن پرائيويٽائيزيشن ڪميشن آف پاڪستان جو چيئرمين به رهيو. 2013ع کان 2017ع تائين مملڪتي وزير جي حيثيت سان رهيو. هن وقت نواز شريف جي ڌيءَ پنجاب جي وڏي وزير مريم نواز جو چيف ترجمان آهي.

**Mohammad Zubair Umar** () is a Pakistani politician who served as 32nd Governor of Sindh from February 2017 to August 2018. Once a prominent leader of the Pakistan Muslim League (N), he served as the Chairman of Privatisation Commission of Pakistan with the status of State Minister from 2013 to 2017. Currently he serves as Chief Spokesperson to Nawaz Sharif's daughter Maryam Safdar.
## حوالا

زمرو:سنڌ جا گورنر
زمرو:ڪراچي جا سياستدان
زمرو:پاڪستان شخصيتون
زمرو:پاڪستان مسلم ليگ (ن) جا سياستدان
زمرو:جيوت ماڻهو
ڪامران ٽيسوري

**ڪامران ٽيسوري** (Kamran Tessori) ھڪ پاڪستاني سیاستدان ء تاجر آھي، جيڪو 9 آڪٽوبر، 2022ع کان سنڌ جي گورنر جا فرائض انجام  ڏئي رھیو آھي. ڪامران ٽيسوري جو تعلق متحدہ قومي موومنٽ، پاڪستان سان آھي.

**Kamran Tessori** (Urdu: کامران ٹیسوری) is a Pakistani politician and businessman, currently serving as the Governor of Sindh since 9 October 2022. Tessori is a member of the Muttahida Qaumi Movement – Pakistan party.
زمرو:1974ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:ڪراچي جا سياستدان
ڪوئينتس ڪورتيس روفوس

**ڪوئينتس ڪورتيس روفوس** ، شايد پھرين صدي ۾ آڳاٽي روم جو ھڪ مورخ ھو. سندس مکيہ ڪم جيڪو ھٿ آيو آھي، اھو سڪندر اعظم بابت تاريخون ڪتاب آھي. ھن جي ڪتاب جو گهڻو حصو غائب آھي، ڪتاب جي ڪور ۾ سندس نالي کان سواءِ ٻي ڪا بہ ڄاڻ ميسر ناھي. ڪجھ تاريخدانن جو خيال آھي تہ ڪوئينتس ڪنھن تاريخدان پاران استعمال ڪيل ٻيو نالو آھي، ۽ گهڻو وقت گذرڻ سبب معلوم ناھي ٿي سگهيو تہ سندس اصل نالو ڪھڙو ھو. ھن جي اصل سڃاڻپ بابت ڪيترائي متضاد نظريا موجود آھن، پر تاريخ دان ڪوئينتس کي الڳ شخصيت جي حيثيت ۾ ڏسن ٿا. ڪيترن ئي تاريخدانن جو خيال آھي تہ ڪوئينتس ڪورتيس روفوس اصل ۾ ڪورتيس روفوس ٿي سگهي ٿو. 

## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم جي تاريخ نويسي
جسٽن (تاريخدان)

**جسٽن ** ، رومي سلطنت جو رھاڪو هڪ لاطيني ليکڪ ۽ مورخ هو. ھن تاريخ يا ذاتي معلومات بابت ڪا بہ ڄاڻ ميسر ناھي، هن جو نالو صرف پنهنجي ڪتاب جي ڪور ۾ لکيل آھي. ھن پنھنجي ڪتاب ۾ نيائوس پمپيوس تروگوس جا رومي سلطنت بابت حوالا نقل ڪيا آھن، جنھن مان ثابت آھي تہ ھي نيائوس پمپيوس کان پوءِ جي دور جو آھي. ھن جي لاطيني لکڻين جو اسلوب ٻين صدي جي تاريخدانن جھڙو آھي.
## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم جي تاريخ نويسي
نواگئي، باجوڙ

**نواگئي** ، پاڪستان جي قبائلي  انتظامي علائقن جي باجوڙ ضلعي ضلعي جو ھڪ ٽائون آھي. ھتي جي سرحد افغانستان سان ملي ٿي ۽ باجوڙ اسڪائوٽ جو صدر دفتر پڻ ھتي آھي.

## حوالا

زمرو:باجوڙ ضلعي ۾ آبادي واريون جايون
قديم يونان

**قديم يونان** ، هڪ اتر-اوڀر ميڊيٽرينين جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ سڪندر اعظم جي حڪمراني ھيٺ قديم مقدونيا ۾ گڏ رھيا ھئا.

## حوالا

زمرو:قديم يونان
ڊيوڊورس سيسيلي

**ڊيوڊورس سيسيلي** ، قديم يونان جو مؤرخ ھو. ھن جي مکيہ ڪم ۾ عالمي تاريخ  جا 40 ڪتاب تاريخ جي لائبريري جي نالي سان شامل آھن، جن مان صرف پندرنھن ڪتاب صحيح سلامت ملي سگهيا آھن. ھن ڪتاب ۾ تاريخ ٽن ڀاڱن ۾ لکيل آھي، پھرين ڀاڱي ۾افسانوي تاريخ کان  ٽروئي جي تباھي تائين جو ذڪر آھي. ھي ڀاڱو جاگرافي طور ترتيب ڏنل آھي، جنھن ۾ دنيا جي مختلف علائقن جھڙوڪ مصر، ڀارت، يورپ جو ذڪر آھي. ٻيو ڀاڱو ٽرائي جي جنگ کان سڪندر اعظم جي موت تائين مشتمل آھي. ٽيون ڀاڱو 60 ق.م جي تاريخ تي مشتمل آھي.

## وڌيڪ ڏسو
* پلينيوس
* اسٽرابو

## حوالا

زمرو:سڪندر اعظم جي تاريخ نويسي
خار باجوڙ تعلقو

**خار باجوڙ تعلقو** (پشتو: خار باجوړ تحصیل)، ڪڏهن ڪڏهن مختصر ڪري خار تعلقو، پاڪستان جي صوبي خيبرپختونخواه جي  ضلعي باجوڙ جي هڪ انتظامي سب ڊويزن (تعلقو) آهي. خار باجوڙ، باجوڙ ضلعي جي ستن تعلقن مان ٻيو نمبر وڏو تعلقو آهي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا
زمرو:باجوڙ ضلعي ۾ آبادي واريون جايون
جمناسٽڪ

**جمناسٽڪ** ، راندين جو هڪ قسم آهي جنهن ۾ جسماني مشقون شامل آهن، جن ۾ توازن، طاقت، لچڪ، هم آهنگي، هنر ۽ برداشت جي ضرورت هوندي آهي. جمناسٽڪ ۾ پيرن، ڪلهن، سيني، ۽ پيٽ جي رڳن ۾ حرڪت ڪئي ويندي آھي. جمناسٽڪ قديم يونانين پاران استعمال ڪيل جسماني مشقن مان ترقي ڪيل راند آھي، جنهن ۾ گهوڙي تي چڙهڻ ۽ ان لھڻ جي صلاحيت، ۽ سرڪس جي ڪارڪردگي واريون صلاحيتون شامل ھنيون.

## حوالا
سرڪشي

**سرڪشي**  ماڻهن جي گروهن (خاص طور فوجين، عملدارن، يا قزاقن) جي وچ ۾ پيدا ٿيل بغاوت جو نالو آھي. سرڪشي پاڻ کان وڏن عملدارن کي ھٽائڻ يا انھن جي ھدايتن کي نہ مڃڻ کي چيو ويندو. عام طور تي اھو اصطلاح فوج جي لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جتي اعلي عھديدار جي نافرماني ڪئي ويندي آھي، پر ضروري ناھي اھو اصطلاح فوج جي لاءِ استعمال ڪجي، ڪڏھن ڪڏھن سياست، معشيت وغيرہ جي مسئلن تي پڻ ھيٺيان عملدار سرڪشيون ڪندا آھن.

## وڌيڪ ڏسو
* بغاوت

## حوالا

زمرو:فوجي قانون
زمرو:ڏوھ