مجلس احرار اسلام

**مجلس احرارِ اسلام**، جنهن کي مختصر طور **احرار** به چيو ويندو آهي، برصغير هند ۾ هڪ مذهبي مسلم تنظيم هئي، جيڪا برطانوي راڄ دوران (تقسيم هند کان اڳ) 29 ڊسمبر 1929ع تي لاهور ۾ قائم ڪئي وئي.
هي تنظيم انهن ڀارتي مسلمانن تي مشتمل هئي جيڪي تحريڪ خلافت کان متاثر هئا ۽ ان جي حمايت ڪندا هئا، ۽ سياسي طور ڀارتي قومي ڪانگريس جي ويجهو سمجهيا ويندا هئا. تنظيم جو بنياد پنجاب (برطانوي هند) ۾ هو ۽ ان کي شهري هيٺئين وچولي طبقي مان خاص حمايت حاصل ٿي. چوڌري افضل حق، مولانا حبيب الرحمان لڌيانوي، سيد عطاالله شاهه بخاري ۽ محمد علي جالندھري تنظيم جا اهم اڳواڻ هئا.
مختلف مذهبي مڪتبن جهڙوڪ بريلوِي، ديوبندي، اهل حديث، شيعه ۽ ترقي پسند حلقن سان گڏ سياسي طور ڪميونسٽ پڻ مجلس احرار جا ميمبر رهيا. چوڌري افضل حق، سيد عطاالله شاهه بخاري، محمد علي جالندھري، مولانا حبيب الرحمان لڌيانوي، مظهر علي اظهر، ظفر علي خان ۽ دائود غزنوي تنظيم جا باني هئا. احرار ۾ اهي مسلمان شامل هئا جيڪي تحريڪ خلافت جي انجام کان مايوس ٿيا هئا ۽ جيڪي سياسي طور ڀارتي قومي ڪانگريس سان ويجهو سمجهيا ويندا هئا.
هي تنظيم آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس جي ميمبر طور تقسيم هند جي مخالفت ۽ محمد علي جناح جي پاليسين جي مخالفت سان وابسته هئي، ۽ آزاد پاڪستان جي قيام جي مخالفت ڪندي رهي. سيد فيض الحسن شاهه واحد احراري اڳواڻ هئا جن پاڪستان جي آزادي واري تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو.
1947ع کان پوءِ تنظيم ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي: **مجلس احرار اسلام هند** ()، جنهن جو مرڪز لڌيانا ۾ هو ۽ جنهن جي قيادت مولانا حبيب الرحمان لڌيانوي جي اولاد وٽ هئي؛ ۽ **مجلس احرارِ اسلام** ()، جنهن جو مرڪز لاهور ۾ هو ۽ جنهن جي قيادت سيد عطاالله شاهه بخاري جي اولاد وٽ رهي.

## تاريخ ۽ سرگرميون

### نظريو ۽ فلسفو

مجلس احرار الاسلام يا مختصر طور ’’احرار‘‘ سامراج مخالف، جاگيردار مخالف ۽ ڀارتي قومپرست نظريو رکندڙ تنظيم هئي۔ هن برطانوي راڄ کان هندستان کي آزاد ڪرائڻ لاءِ جدوجهد ڪئي۔ ختم ٿيڻ کان اڳ هي جماعت خاص طور تي پنجاب (برطانوي هند) ۾ سرگرم رهي ۽ امرتسر، لاهور، سيالڪوٽ، ملتان، لڌيانا ۽ گرداسپور جهڙن وڏن شهرن تي پنهنجو اثر ڇڏيو۔

مجلس احرار الاسلام اصل ۾ ناڪام تحريڪ خلافت جو حصو هئي ۽ 1919ع جي جليانوالا باغ قتل عام ۽ 1922ع ۾ تحريڪ خلافت جي خاتمي کان پوءِ هڪ مذهبي-سياسي جماعت طور اُڀري.
سيد عطاالله شاهه بخاري اجلاس جي صدارت ڪئي ۽ مولانا مظهر علي اظهر آل انڊيا مجلس احرار الاسلام جو منشور پيش ڪيو۔ تنظيم پاڻ کي هندستاني مسلمانن کي قوميت ۽ مذهب ٻنهي معاملن ۾ رهنمائي ڪندڙ قرار ڏنو ۽ احمدي مسلمانن جي سخت مخالفت اختيار ڪئي۔ احرار ان تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي جنهن تحت احمدين کي سرڪاري طور غير مسلم قرار ڏيڻ جو مطالبو ڪيو ويو.
1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مجلس احرار الاسلام (جنهن کي هتي احرار سڏيو ويو آهي) پنجاب جي مسلمانن جي هڪ اهم سياسي جماعت بڻجي چڪي هئي۔ سندن تحريڪون خاص طور رياستي علائقن تي مرڪوز هيون ۽ سماجي-مذهبي مسئلن جي بنياد تي عوامي تحريڪ هلائي ويندي هئي۔ انهن مهمن کان علاوه، احرار 1931ع کان 1947ع تائين برطانوي هند جي مرڪزي سياسي معاملن ۾ پڻ سرگرم رهيا۔ سندن سياسي سفر ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: سياسي ۽ آئيني سوالن بابت موقف، ۽ چونڊ سياست ۾ ڪارڪردگي.
مجلس احرار الاسلام تقسيم هند جي مخالفت ۾ مضبوط موقف اختيار ڪيو۔ سندن اڳواڻ افضل حق چيو ته:  
’’تقسيم هند دراصل مٿين طبقي جي آواز آهي۔۔۔ هي ڪو مذهبي مطالبو ناهي جيئن ڪجهه ماڻهو سمجهن ٿا، پر اهو هڪ چال آهي ته جيئن غريب طبقا سماجي ۽ معاشي انصاف جي اهم سوالن تي ڌيان نه ڏئي سگهن۔‘‘  
هي تنظيم آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس جي ميمبر پڻ هئي، جنهن گڏيل هندستان جي حمايت ۾ اجلاس ڪيو.

### پاڪستان ۾ سرگرميون

سيد محمد ڪفيل بخاري مجلس احرار اسلام پاڪستان جا موجوده صدر آهن۔  
نومبر 2012ع ۾ پاڪستان حڪومت سيڪيورٽي حالتن سبب محرم دوران عبداللطيف خالد چيما، جيڪو تحريڪ ختم نبوت جو اڳواڻ ۽ مجلس احرار الاسلام جو سيڪريٽري جنرل هو، کي چيچاوطني ۽ ضلعي ساھيوال ۾ تقرير ڪرڻ کان روڪيو۔
پاڪستان ۾ هن جماعت احمديه تحريڪ جي مخالفت ڪئي۔ اها مخالفت 1953ع لاهور فسادن تائين پهتي؛ 1954ع ۾ مجلس احرار تي پابندي لڳائي وئي۔ لاڳاپيل مذهبي تحريڪ تحريڪ ختم نبوت اڃا تائين جاري آهي۔

## تنظيم جي اڳواڻن جي فهرست
* سيد عطاءُ الله شاهه بخاري، باني، پهريون صدر 
* چوڌري افضل حق، هم باني، ٻيو صدر، رڪن صوبائي اسيمبلي، 1934–1942
* مظهر علي اظهر، هم باني، سيڪريٽري جنرل، رڪن صوبائي اسيمبلي، 1934–1942
* مولانا حبيب الرحمان لڌيانوي، ٽيون صدر، 1942–1944
* سيد محمد ڪفيل بخاري، صدر
* پروفيسر خالد شبير احمد، نائب صدر
* عبداللطيف خالد چيما، نائب صدر
* محمد مغيره، سيڪريٽري جنرل
* ڊاڪٽر عمر فاروق احرار، سيڪريٽري اطلاعات
* ماسٽر تاج الدين انصاري
* شيخ حسام الدين
* آغا شورش ڪشميري
* جانباز مرزا، سرڪاري مؤرخ احرار

## نمايان ميمبر ۽ اڳواڻ

### صدر
* سيد عطاالله شاهه بخاري، باني ۽ پهريون صدر، 1929–1930، 1946–1948
* چوڌري افضل حق، ٻيو صدر، 1931–1934، رڪن صوبائي اسيمبلي
* مولانا حبيب الرحمان لڌيانوي، ٽيون صدر، 1935–1939
* شيخ حسام الدين، 1939–1940، 1942–1946، 1962–1966
* ماسٽر تاج الدين انصاري، 1948–1952
* غلام غوث هزاروي، 1958
* عبيدالله احرار، 1966–1974
* سيد ابوذر بخاري، 1975–1978، 1993–1994
* ملڪ عبدالغفور انواري، 1979–1980
* مرزا محمد حسن چغتائي، 1981–1992
* عبدالحق چوهان، 1995–1997
* سيد عطاالمحسن بخاري، 1998–1999
* سيد عطاالمهيمين بخاري، صدر 1999–2021، مجلس احرار اسلام پاڪستان جا صدر
* سيد محمد ڪفيل بخاري، صدر 2021–هاڻوڪو

### سيڪريٽري جنرل
* مولانا دائود غزنوي، باني، پهريون سيڪريٽري جنرل، 1929–1932
* مولانا مظهر علي اظهر، باني، ٻيو سيڪريٽري جنرل، 1932–1933، 1933–1938، 1941–1945، رڪن صوبائي اسيمبلي  
* آغا شورش ڪشميري، 1939–1940، 1945، سيڪريٽري احرار پنجاب 
* نوابزاده نصرالله خان، 1946–1947
* شيخ حسام الدين، 1948–1953
* سيد ابوذر بخاري، 1962–1963، 1965–1973
* جانباز مرزا، 1964–1965
* چوڌري ثناءُالله ڀٽه، 1973–1974
* سيد عطاالمحسن بخاري، 1975–1983، 1990–1995
* عبدالعليم رايپوري شهيد، 1984–1986
* سيد عطاالمؤمن بخاري، 1987–1989
* اسحاق سليمي، 1990–1995
* پروفيسر خالد شبير احمد، 1998–2008
* عبداللطيف خالد چيما، 2008–2011، 2012–هاڻوڪو

### ٻيا
* جانباز مرزا، صحافي
* محمد اسماعيل ذبيح، سيڪريٽري پنجاب، 1937
* سيد فيض الحسن شاهه، عالم
* حاجي عبدالجبّار خان، ايبٽ آباد، سرحد

## پڻ ڏسو
* ديوبندي تنظيمن جي فهرست

## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
* 
* 
* 

 

زمرو:ڀارتي آزادي تحريڪ
زمرو:ڀارت ۾ قائم اسلامي تنظيمون
زمرو:پاڪستان ۾ قائم اسلامي تنظيمون
زمرو:پاڪستان ۾ موجود اسلامي ادارا
زمرو:پنجاب، ڀارت ۾ قائم تنظيمون
زمرو:سني اسلامي تحريڪون
زمرو:مجلس احرار الاسلام
زمرو:ديوبندي تنظيمون
زمرو:1930ع ۾ ڀارت ۾ قيام
زمرو:1930ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون