آءِ ايس او 639

**ISO 639** هڪ بين الاقوامي معيار آهي جيڪو بين الاقوامي معياري تنظيم (ISO) طرفان جاري ڪيو ويو آهي ۽ جيڪو ٻولين ۽ ٻولي گروهن جي نمائندگي سان لاڳاپيل آهي۔  
هاڻي اهو چار ڪوڊ سيٽن (1–3، 5) تي مشتمل آهي، جيڪي هر اُن حصي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا جيڪو اڳ انهن لاڳاپيل سيٽن کي بيان ڪندو هو (حصو 4 صرف رهنمائي تي ٻڌل هو ۽ ان جو پنهنجو ڪوڊنگ نظام نه هو)؛ حصو 6 شايع ٿيو پر بعد ۾ واپس ورتو ويو۔  

هي پهريون ڀيرو 1967ع ۾ هڪ-حصي واري آءِ ايس او سفارش طور **ISO/R 639** جي نالي سان منظور ڪيو ويو، جنهن کي 2002ع ۾ نئين سيريز جي حصي 1، **ISO 639-1** سان تبديل ڪيو ويو، ۽ پوءِ اضافي حصا جاري ڪيا ويا۔  
سيريز جا سڀ موجوده حصا 2023ع ۾ هڪ واحد معيار ۾ گڏ ڪيا ويا، جيڪو گهڻو ڪري ISO 639-4 جي متن تي ٻڌل آهي۔

## ISO 639 ڪوڊن جو استعمال
ISO 639 جي مختلف حصن ۾ بيان ڪيل ٻولي ڪوڊ ببلوگرافي مقصدن لاءِ ۽ ڪمپيوٽر ۽ انٽرنيٽ ماحول ۾ لوڪيَل ڊيٽا جي اهم جزو طور استعمال ٿين ٿا۔ اهي ڪوڊ مختلف استعمالن ۾ به ڪم اچن ٿا، جهڙوڪ وڪيپيڊيا جي مختلف ٻولي ايڊيشنن جي يو آر ايل ۾۔

## تاريخ
ISO جي ٻولي ڪوڊنگ نظام جو ابتدائي روپ ISO/R 639:1967 ۾ ظاهر ٿيو، جنهن جو عنوان *Symbols for Languages, Countries and Authorities* هو۔ ان جو بنيادي مقصد ٻولين، ملڪن ۽ ISO ميمبر ادارن جي معياري ادارن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن کي منظم ڪرڻ هو۔ ان جا "ٻولي نشان" هڪ يا ٻه اکرن وارا، لاطيني الفابيٽ جي وڏن اکرن ۾ لکيل سڃاڻپ ڪندڙ هئا، جهڙوڪ `E` يا `En` انگريزي لاءِ؛ `S`، `Sp` يا `Es` هسپانوي لاءِ؛ ۽ `In` انڊونيشيائي لاءِ۔ (1993 کان اڳ واري نسخي مطابق) يونيورسل ڊيسمل درجابندي (UDC) جا عدد معاون پڻ ٻولين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي۔

1974ع ۾ ملڪ ڪوڊ کي ISO 3166 ۾ الڳ ڪرڻ کان پوءِ، معيار جو پهريون ايڊيشن ISO 639:1988 *Code for the representation of names of languages* شايع ٿيو، جنهن ۾ ننڍن لاطيني اکرن ۾ هڪجهڙا ٻه-اکر سڃاڻپ ڪندڙ شامل هئا، جيڪي گهڻو ڪري موجوده ISO 639 سيٽ 1 سان ملندڙ جلندڙ هئا۔

ان کان پوءِ، تيزيءَ سان وڌندڙ ڪمپيوٽر صنعت (RFC 1766) ۾ هن معيار کي بنيادي ٽيڪنالاجي طور اختيار ڪيو ويو، جنهن سبب وڌيڪ اظهارائتا ٽي-اکر فريم ورڪ جي ترقي ٿي، جيڪو ISO 639-2:1998 طور شايع ٿيو ۽ گهڻو ڪري MARC معيار جي ٻولي ڪوڊن تي ٻڌل هو۔ اصل ٻه-اکر نظام کي 2001ع ۾ ISO 639-1 طور ٻيهر بيان ڪيو ويو۔

وڌيڪ وسيع استعمال لاءِ، ISO 639-2 جي نيم اسپيس جا الڳ سپرسيٽ ISO 639-3 ۽ ISO 639-5 طور قائم ڪيا ويا، جيڪي بالترتيب انفرادي ٻولين ۽ ٻولي گروهن کي ڍڪين ٿا۔ چار-اکر سڃاڻپ ڪندڙن ذريعي وڌيڪ صحيح ٻولي قسمن کي ڪوڊ ڪرڻ جي ڪوشش ISO 639-6 طور ٿي، پر پوءِ واپس ورتي وئي ۽ ٻيهر منظم ڪرڻ لاءِ ISO 21636 هيٺ منتقل ڪئي وئي۔

ISO 639 جي مختلف حصن ۾ لڳاتار تازه ڪاريون اڳ الڳ الڳ اختيارين پاران سنڀاليون وينديون هيون، پر ISO 639:2023 جي اشاعت سان اڳوڻن معيارن جو متن هم آهنگ ۽ گڏ ڪيو ويو، ۽ هڪ گڏيل سار سنڀال اداري تحت سڀني سيٽن جي نگراني جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو خبرناما جاري ڪري ٿو۔ هي سار سنڀال ادارو ناروي ۾ واقع آهي۔

## موجوده سيٽون ۽ معيار جا تاريخي حصا

معيار جي هر سيٽ جي سار سنڀال هڪ ٻولي ڪوڊنگ ادارو ڪري ٿو، جيڪو ضرورت پوڻ تي نوان ڪوڊ شامل ڪري ٿو يا موجوده ڪوڊن جي حيثيت ۾ تبديلي آڻي ٿو۔  
آءِ ايس او 639-6 کي 2014ع ۾ واپس ورتو ويو، ۽ ISO 639:2023 ۾ شامل نه ڪيو ويو۔

## انفرادي ڪوڊن جون خاصيتون

**دائرا (Scopes):**
* انفرادي ٻوليون
* ميڪرو ٻوليون (سيٽ 3)
* ٻولين جا مجموعا (سيٽ 2، 5)۔ ڪجهه مجموعا اڳ ئي سيٽ 2 ۾ شامل هئا، ۽ ٻيا صرف سيٽ 5 ۾ شامل ڪيا ويا:
** باقياتي گروهه: 36 مجموعا جيڪي سيٽ 2 ۽ 5 ٻنهي ۾ آهن — سيٽ 2 سان هم آهنگي لاءِ، جڏهن سيٽ 5 اڃا شايع نه ٿيو هو، اهي باقياتي گروهه انهن ٻولين يا مجموعن کي شامل نٿا ڪن جيڪي اڳ ئي سيٽ 2 ۾ ڪوڊ ٿيل هئا (تنهن هوندي به، سيٽ 5 سان هم آهنگ نيون ايپليڪيشنون انهن گروهن کي جامع طور وٺي سگهن ٿيون، بشرطيڪ اهي سيٽ 5 ۾ شايع ٿيل درجي بنديءَ جي ڍانچي جو احترام ڪن ۽ ٻولين کي گڏ ڪندي سڀ کان وڌيڪ مخصوص مجموعو استعمال ڪن)؛  
*** اهو واحد مجموعو جنهن کي اڳ ٻه-حرفي ڪوڊ ڏنو ويو هو، بِهاري (bh) هو حصو 1 واري دور ۾، جيڪو جون 2021ع ۾ منسوخ ڪيو ويو۔
** باقاعده گروهه: 29 مجموعا جيڪي سيٽ 2 ۽ 5 ٻنهي ۾ آهن — سيٽ 2 سان هم آهنگي لاءِ، اهي ٻين گروهن کي شامل نٿا ڪري سگهن؛  
** خاندان: 50 نوان مجموعا جيڪي صرف سيٽ 5 ۾ ڪوڊ ٿيل آهن (جنهن ۾ هڪ اهڙو به شامل آهي جيڪو اڳ ئي سيٽ 2 ۾ باقاعده گروهه طور ڪوڊ ٿيل هو) — سيٽ 2 سان هم آهنگي لاءِ، اهي باقياتي گروهن کانسواءِ ٻين مجموعن کي شامل ڪري سگهن ٿا۔
* لهجو: انهن کي اڳوڻي آءِ ايس او 639-6 هيٺ شامل ڪرڻ جو ارادو هو (تجويز ڪيل پر هاڻي واپس ورتل)۔
* خاص حالتون (سيٽ 2، 3)۔
* مقامي استعمال لاءِ محفوظ (سيٽ 2، 3)۔ ڪڏهن ڪڏهن انهن ايپليڪيشنن ۾ به استعمال ٿين ٿا جن کي ٻه-حرفي ڪوڊ جي ضرورت هجي جيئن سيٽ 1 ۽ 2 جا معياري ڪوڊ (جتي خاص ڪوڊ `mis` مناسب نه هجي)، يا ٽن-حرفي ڪوڊ جي ضرورت هجي جيئن سيٽ 5 ۾ مجموعن لاءِ معياري ڪوڊ۔

**قسمون (انفرادي ٻولين لاءِ):**
* زنده ٻوليون (سيٽ 2، 3) (سنڌي سميت سڀ ميڪرو ٻوليون زنده ٻوليون آهن سواءِ سنسڪرت جي)
* نابود ٿيل ٻوليون (سيٽ 2، 3) (599، جن مان 5 سيٽ 2 ۾ آهن: `chb`, `chg`, `cop`, `lui`, `sam`؛ ڪو به سيٽ 1 ۾ ناهي)
* تاريخي ٻوليون (سيٽ 1، 2، 3) (213، جن مان 35 سيٽ 2 ۾ آهن؛ ۽ انهن مان 5، يعني `ave`, `chu`, `lat`, `pli` ۽ `san`، سيٽ 1 ۾ به ڪوڊ رکن ٿيون: `ae`, `cu`, `la`, `pi`, `sa`)
** انهن مان 124 کي اڳ قديم ٻوليون طور درجه بندي ڪيو ويو هو، پر لڳ ڀڳ 2024ع کان پوءِ هي قسم تاريخي ۾ ضم ڪيو ويو
* ٺاهيل ٻوليون (سيٽ 1، 2، 3) (23، جن مان 9 سيٽ 2 ۾: `afh`, `epo`, `ido`, `ile`, `ina`, `jbo`, `tlh`, `vol`, `zbl`؛ ۽ 5 سيٽ 1 ۾: `eo`, `ia`, `ie`, `io`, `vo`)

**سيٽ 2 ۾ ٻه الڳ ٽن-حرفي ڪوڊ رکندڙ انفرادي ٻوليون ۽ ميڪرو ٻوليون:**
* بائيبليوگرافڪ ڪوڊ (ڪجهه منسوخ ڪيا ويا، سيٽ 3 ۾ ڪوبه مقرر نه ٿيو) — اهي وراثتي ڪوڊ آهن (انگريزي ٻوليءَ ۾ نالن تي ٻڌل)۔
* اصطلاحي ڪوڊ (سيٽ 3 ۾ به مقرر ٿيل) — اهي ترجيحي ڪوڊ آهن (مقامي ٻوليءَ جي نالن تي ٻڌل، ضرورت هجي ته رومنائيز ڪيل)۔
* ٻيا سڀ (ٻولين جا مجموعا ۽ خاص/محفوظ ڪوڊ شامل آهن) ٻنهي استعمالن لاءِ صرف هڪڙو ٽن-حرفي ڪوڊ رکن ٿا۔

## سيٽن وچ ۾ لاڳاپا

ISO 639 جون مختلف سيٽون اهڙي ريت تيار ڪيون ويون آهن جو اهي پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن، يعني ڪو به ڪوڊ هڪ سيٽ ۾ هڪ مطلب رکي ۽ ٻي سيٽ ۾ ٻيو مطلب نه رکي. تنهن هوندي به، سڀ ٻوليون سڀني سيٽن ۾ شامل ناهن، ۽ مخصوص ٻولين ۽ ٻين عنصرن سان مختلف سيٽن ۾ مختلف نموني ورتاءُ ڪيو ويو آهي. اهو ان ڳالهه تي ڀاڙي ٿو، مثال طور، ڇا ڪا ٻولي سيٽ 1 يا 2 ۾ درج ٿيل آهي، ڇا ان وٽ سيٽ 2 ۾ جدا B/T ڪوڊ آهن، يا ڇا اها سيٽ 3 ۾ ميڪرو ٻولي طور درجه بندي ٿيل آهي، وغيره۔

هي مختلف طريقا هيٺ ڏنل چارٽ ۾ بيان ڪيا ويا آهن. هر قطار جي گروهه (سيٽ 3 جي هر دائري لاءِ هڪ) ۾، آخري چار ڪالمن ۾ اهڙي ٻوليءَ جا ڪوڊ ڏنا ويا آهن جيڪا ISO 639 جي سيٽن وچ ۾ مخصوص لاڳاپي جو مثال پيش ڪري ٿي؛ ٻئي ڪالم ۾ ان لاڳاپي جي وضاحت آهي، ۽ پهرين ڪالم ۾ اهڙن عنصرن جو تعداد ڏيکاريل آهي. مثال طور، چار اهڙا عنصر آهن جن وٽ سيٽ 1 ۾ ڪوڊ آهي، سيٽ 2 ۾ B/T ڪوڊ آهي، ۽ سيٽ 3 ۾ ميڪرو ٻولي طور درج ٿيل آهن. انهن مان هڪ نمائندو مثال “فارسي” `fa`/`per`/`fas` آهي۔

(ٽيبل جو ڍانچو جئين جو تيئن رکيو ويو آهي)

...

مٿين فرقن جا سبب هيٺيان آهن:

ISO 639 سيٽ 2 ۾ 22 انفرادي ٻولين کي ٻه جدا ڪوڊ ڏنا ويا، يعني بائيبليوگرافڪ ۽ اصطلاحي ڪوڊ (B/T ڪوڊ).  
B ڪوڊ تاريخي سببن جي ڪري شامل ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ استعمال ٿيندڙ بائيبليوگرافڪ نظام ٻولين جا ڪوڊ انگريزي نالن تي ٻڌل رکندا هئا. ان جي ابتڙ، سيٽ 1 جا ڪوڊ مقامي نالن تي ٻڌل هئا، ۽ اها خواهش به هئي تہ سيٽ 2 جا اصطلاحي ڪوڊ (T ڪوڊ) سيٽ 1 جي ٻن-حرفي ڪوڊن سان مشابهت رکن۔

* مثال طور، جرمن ٻولي (سيٽ 1: `de`) وٽ سيٽ 2 ۾ ٻه ڪوڊ آهن: `ger` (B ڪوڊ) ۽ `deu` (T ڪوڊ)، جڏهن⁠تہ انگريزي ٻولي لاءِ سيٽ 2 ۾ صرف هڪڙو ڪوڊ `eng` آهي۔
* ٻن اڳوڻن B ڪوڊن کي واپس ورتو ويو، جنهن سبب هاڻي صرف 20 B/T ڪوڊن جا جوڙا باقي آهن۔

سيٽ 2 ۾ شامل انفرادي ٻولين وٽ هميشه سيٽ 3 ۾ به ڪوڊ هوندو آهي (سيٽ 2 جو اصطلاحي ڪوڊ اتي ٻيهر استعمال ٿيندو آهي)، پر شايد انهن وٽ سيٽ 1 ۾ ڪوڊ هجي يا نه هجي:

* سيٽ 3 `eng` سيٽ 2 `eng` ۽ سيٽ 1 `en` سان لاڳاپيل آهي  
* سيٽ 3 `ast` سيٽ 2 `ast` سان لاڳاپيل آهي، پر سيٽ 1 ۾ ڪوڊ ڪونهي  

سيٽ 3 ۾ 62 ڪوڊ ميڪرو ٻولين جا آهن. اهي اهڙا گروهه آهن جن ۾ ڪيترائي انفرادي ٻوليون شامل هونديون آهن، جيڪي پاڻ ۾ ڪافي حد تائين سمجهه ۾ اينديون آهن ۽ اڪثر ملي وينديون يا گڊمڊ ٿينديون آهن. ڪجهه ميڪرو ٻولين هڪ معياري روپ اختيار ڪيو جيڪو انهن جي هڪ انفرادي ٻولي تي ٻڌل آهي (مثال طور، چيني ميڪرو ٻولي لاءِ عام طور تي منڊرين مراد هوندي آهي، جيتوڻيڪ ضرورت پوڻ تي ٻين انفرادي ٻولين کي به جدا سڃاتو وڃي سگهي ٿو، پر `cmn` ڪوڊ گهٽ استعمال ٿيندو آهي).

* هڪ ميڪرو ٻولي وٽ سيٽ 2 ۽ سيٽ 1 ۾ ڪوڊ آهي، جڏهن⁠تہ ان جون انفرادي ٻوليون به سيٽ 1 ۽ 2 ۾ ڪوڊ رکن ٿيون: `nor`/`no` جنهن ۾ `nno`/`nn` ۽ `nob`/`nb` شامل آهن؛  
* چار ميڪرو ٻولين وٽ سيٽ 2 ۾ ٻه (B/T) ڪوڊ ۽ سيٽ 1 ۾ ڪوڊ آهي: `per`/`fas`/`fa`، `may`/`msa`/`ms`، `alb`/`sqi`/`sq`، ۽ `chi`/`zho`/`zh`؛  
* 28 ميڪرو ٻولين وٽ سيٽ 2 ۾ ڪوڊ آهي پر سيٽ 1 ۾ ڪونهي؛  
* 29 ٻيون ميڪرو ٻوليون صرف سيٽ 3 ۾ ڪوڊ رکن ٿيون۔

سيٽ 2 جا مجموعي ڪوڊ سيٽ 5 ۾ به ڪوڊ رکن ٿا: مثال طور `aus` سيٽ 2 ۽ 5 ٻنهي ۾ آهي، جيڪو آسٽريليائي ٻوليون لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔
* ڪجهه ڪوڊ سيٽ 5 ۾ شامل ڪيا ويا پر سيٽ 2 ۾ ڪونه هئا: مثال طور `sqj`۔

سيٽ 2 ۽ 3 ۾ هڪ محفوظ حد ۽ چار خاص ڪوڊ به آهن:
* `qaa` کان `qtz` تائين ڪوڊ مقامي استعمال لاءِ محفوظ آهن۔
* چار خاص ڪوڊ آهن:  
  `mis` انهن ٻولين لاءِ جن کي اڃا ڪوڊ نه ڏنو ويو آهي،  
  `mul` “گهڻ ٻوليون” لاءِ،  
  `und` “غير متعين” لاءِ،  
  ۽ `zxx` “لساني مواد کان خالي” لاءِ۔

## ڪوڊ واري جاء

### ٻه-حرفي ڪوڊ جاء
ٻه-حرفي (اڳوڻو “الفا-2”) سڃاڻپ ڪندڙ (اهي ڪوڊ جيڪي ISO بنيادي لاطيني الفابيٽ جي 2 اکرن تي ٻڌل هوندا آهن) سيٽ 1 ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ جڏهن وڌيڪ ٻولين لاءِ ڪوڊن جي ضرورت پيش آئي، ۽ ٻن اکرن جي جوڙجڪ (وڌ ۾ وڌ 262 = 676) ڪافي نه رهي، تڏهن سيٽ 2 ٽن-حرفي ڪوڊن سان تيار ڪيو ويو۔ (جيتوڻيڪ سيٽ 2 رسمي طور اڳ شايع ٿيو۔)

### ٽي-حرفي ڪوڊ جاء
ٽي-حرفي (اڳوڻو “الفا-3”) سڃاڻپ ڪندڙ (اهي ڪوڊ جيڪي ISO بنيادي لاطيني الفابيٽ جي 3 اکرن تي ٻڌل هوندا آهن) سيٽ 2، سيٽ 3 ۽ سيٽ 5 ۾ استعمال ٿين ٿا۔ اهڙي طرح نمائندگي ڪري سگهجندڙ ٻولين ۽ ٻولي گروهن جو وڌ ۾ وڌ انگ 263 = 17,576 آهي۔

ISO 639 جي ٽن مختلف سيٽن ۾ ٽي-حرفي ڪوڊن جي گڏيل استعمال لاءِ هڪ وڏي نظام اندر هم آهنگي ضروري آهي۔

سيٽ 2 چار خاص ڪوڊ متعين ڪري ٿو: `mis`، `mul`، `und`، `zxx`؛ هڪ محفوظ حد `qaa-qtz` (20 × 26 = 520 ڪوڊ)؛ 20 ٻيڻا اندراج (B/T ڪوڊ)، ۽ 2 اهڙا اندراج جن جا B ڪوڊ منسوخ ڪيا ويا آهن۔ اهڙي طرح 520 + 22 + 4 = 546 ڪوڊ اهڙا آهن جيڪي سيٽ 3 ۾ ٻولين جي نمائندگي يا سيٽ 5 ۾ ٻولي خاندانن ۽ گروهن جي نمائندگي لاءِ استعمال نٿا ڪري سگهجن۔ باقي 17,576 – 546 = 17,030 ڪوڊ بچن ٿا۔

ڌرتيءَ تي اڄ ڪلهه لڳ ڀڳ ڇهه کان ست هزار ٻوليون موجود آهن۔ تنهن ڪري اهي 17,030 ڪوڊ هر ٻوليءَ کي الڳ ۽ منفرد ڪوڊ ڏيڻ لاءِ ڪافي آهن، جيتوڻيڪ ڪي ٻوليون اهڙا ڪوڊ حاصل ڪري سگهن ٿيون جيڪي انهن جي روايتي نالن سان ظاهري طور ميل نه کائيندا هجن۔

### الفا-4 ڪوڊ جاء (واپس ورتل)
“الفا-4” ڪوڊ (اهي ڪوڊ جيڪي ISO بنيادي لاطيني الفابيٽ جي 4 اکرن تي ٻڌل هوندا آهن) ISO 639-6 ۾ استعمال لاءِ تجويز ڪيا ويا هئا، پر اهو حصو بعد ۾ واپس ورتو ويو۔ وڌ ۾ وڌ نمائندگي ڪري سگهجندڙ ٻولين ۽ لهجن جو انگ 264 = 456,976 آهي۔

## پڻ ڏسو
* IETF ٻولي ٽيگ (ISO 639 تي ٻڌل)
* ISO 3166 (ملڪن لاءِ ڪوڊ)
* ISO 15924 ( لکت جو نظام لاءِ ڪوڊ)
* ٺهيل ٻولين لاءِ ڪوڊ
* ٻولي ڪوڊ
* ٻولي خاندان ۽ ٻوليون
* ٻولين جي فهرست
* سرڪاري ٻولين جي فهرست
* ISO 639 ڪوڊن جون فهرستون

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* ISO 639 ISO جي سرڪاري ويب سائيٽ تي
* ٻولي ڪوڊنگ ادارن جون ويب سائيٽون:
** ISO 639 ٻولي ڪوڊ انفوترم وٽ، سيٽ 1 لاءِ ٻولي ڪوڊنگ ادارو (ڪوڊ فهرست هيٺ ڏنل سيٽ 2 اداري پاران مهيا ڪيل)
** ISO 639-2 لائبريري آف ڪانگريس وٽ، سيٽ 2 لاءِ ٻولي ڪوڊنگ ادارو
** ISO 639-3 SIL انٽرنيشنل وٽ، سيٽ 3 لاءِ ٻولي ڪوڊنگ ادارو
** ISO 693-5 لائبريري آف ڪانگريس وٽ، سيٽ 5 لاءِ ٻولي ڪوڊنگ ادارو
* ISO 639 سار سنڀال اداري جون رپورٽون
* عام لوڪيل ڊيٽا ذخيرو جنهن ۾ ISO 639 ڪوڊن جا ٻين ٻولين ۾ ترجما XML فارميٽ ۾ شامل آهن۔ CLDR سروي اوزار پڻ ڊيٽا جو وڌيڪ پڙهڻ لائق روپ مهيا ڪري ٿو۔


#00639
زمرو:ٻولي سڃاڻپ ڪندڙ
زمرو:بين الاقواميت ۽ مڪاني بڻائڻ
زمرو:1967 ۾ شروعات

## حوالا