open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ٿوھر

**ٿوهر**  ھڪ ٻوٽي جو نالو آهي سنڌ ۾ عام ڪو نه ٿئي، ڪوٽڙيءَ کان  پرتي ڪراچي طرف جيڪا پٿرائتي ڳاڙهي زمين آهي ان ۾ جام ٿئي ٿو ۽ ڪراچيءَ جي ويجهو ملير وٽ تمام گهڻي انداز ۾ ٿئي ٿو. ٿر ۾ جيئن مهراڻي يا رڻ جي ڪنڌيءَ  کي ويجهو تيئن ٿوهر جام. جيئن پرتي اوڀر ڏي تيئن 	گهٽيا ويندا، تان جو ڇاڇري تعلقي جي وچ ۽ اوڀر واري  ڀاڱي ۾ ٿوهرن جو نشان به ڪو نه لڀي. ٿوهر ٻڪرين  ۽ ڇيلڙين لاءِ ڏڪار جي وقت ۾ واحد آسرو آهن. جنهن سال برساتون ڪو نه پون، گاهه ڪو نه اڀرن، 	چاري جي لاءِ پن  نالي کي نه ڏسجي، تڏهن اهي ٿوهر  ئي آهن جن جي شاخن جون ڪچڙيون چوٽيون ڳاڙهن گلڙن واريون کير سان ٽمٽار ٿيل، ٻڪرين جي جياپي جو وسيل آهن.  ڪي ٿوهر ايڏا وڏا هوندا آهن جو درخت پيا نظر ايندا آهن بعضي سندن پکيڙ زمين جا ڏهه  پندرهن فوٽ همچورس والاري ويندي آهي. سياري جي موسم ۾ مسافرن لاءِ ٿوهر سيءَ لاهڻ جو نسخو آهي. ٿوهر جي ڪاٺي وري اهڙي ٻري، جهڙو اڳڙين جو موئرو يا ڪا تيل جي ڏياٽي ٻري. جيئن سخت هوا لڳي تيئن شعاع ۽ شعلو ڪري.
ٿوهر جي وڻ ڀٽن ۽ لاهن تي، ننڍن دڙن ۽ مٿاڇري واري ڪُنئري زمين تي جام ٿئي. ڏهرن جي سخت زمين ۾ ڪونه اُڀري، تنهنڪري مهراڻي، ڇاڇري شهر کان اولهه طرف سڄي تعلقي ۾، مٺي تعلقي جي به اتر-اولهه ۾ جام ٿئي. اسلام ڪوٽ کان ڏکڻ-اوڀر ۽ ڇاڇري تعلقي جي اوڀر پاسي سڄي ڪنٺي واري ڀاڱي ۾، جتي وڏا ڏهر ۽ زمين ڪجهه سخت آهي، اتي نالي ماتر به ڪونه ٿئي. کائڙ ۾ به ڪونه ٿئي، البت ننگرپارڪر جي ڪارونجهر ٽڪريءَ ۾ ٿيندو آهي..
هن جو ٿڙ هڪ هوندو آهي، مگر زمين سان لاڳو ان مان ٽاريون اهڙيءَ طرح نڪرنديون آهن، جو چوڌاري زمين جي سنوت ۾ پکڙيون پيون هونديون آهن، ۽ هڪ يڪو گهاٽو مُڇو پيو لڳندو آهي، ٽاريون روُل جهڙيون ٿلهيون ۽ ڦيڦيون ٿينديون آهن جن کي ”ڏانڊا“ چئبو آهي. ٽاريون روُل جهڙيون ٿلهيون ۽ ڦيڦيون ٿينديون آهن جن کي ”ڏانڊا“ چئبو آهي، جن ۾ اندر نرم ڳڀ ۾ اڇو کير ٿيندو آهي جو دوائن ٺاهڻ ۾ ڪم ايندو آهي. ٽارين تي ننڍا، پر تکين چُهنبن سان ڪنڊا ٿيندا آهن. ٽارين جي ڇيڙن تي ننڍا ڳاڙها گل ٿيندا آهن، جي ٻڪريون چاهه سان کائينديون آهن. هن ۾ پن تمام ننڍا مائيدار ٿين.
ٿوهر جو ڏانڊو ڪپي برساتي موسم ۾ زمين ۾ هڻي ڇڏبو ته اُڀري وڻ ٿي ايندو. ڏڪار ۾ جڏهين برسات نه پوندي آهي، تڏهين ٻيا وڻ سُڪي ويندا آهن، يا ڪومائجي ويندا آهن، گاهه ته اصل ڪونه ٿئي، ان وقت به ٿوهر سائو ۽ سرسبز ٿيو بيٺو هوندو آهي. ٻڪريون ۽ ڇيلڙا پن ۽ گل کائي ڍؤ ڪندا آهن.
هن ۾ رڳا ڏنڊا ڏنڊا ٿين، سي به اندر ڦيڦا، جي ڪنهن به ڪم ڪونه اچن. گهڻن سالن بعد نيٺ وڻ سُڪي اتي ئي ڍير ٿيو پيو هوندو آهي، جو نيٺ ڀڄي ڀُري ختم ٿي ويندو آهي ۽ وري نوان وڻ اُڀرندا آهن..
ڪي ٿوهر ننڍا ۽ ڪي وڏا ٿيندا آهن، جن جي چوڌاري گهيرو ڪافي ٿيندو آهي. هي وڻ گرم آهي. سيري جو ڊاڀي ڪرڻ وقت مسافر ڪنهن مٿاهين هنڌ تي، ڀٽ جي تِڙڪول واري پاسي ٿوهر جو وڻ ڳولي، ان جي ڀرسان زمين ٻُهاري پاٿاري ٺاهي سمهي پوندا آهن ته سيءُ گهٽ پوندو آهي. ٿوري اوڇڻ هوندي به رات گذاري ويندا آهن. هن جا ڏنڊا ڦيڦا ٿيندا آهن، تنهنڪري سُڪڻ بعد جلد وڏو مَچ ڪري سڙندا آهن. بعضي سياري جو مسافر سيءُ لاهڻ لاءِ سُڪل ٿوهر نهاري تِيلي ڏيندا آهن ته هڪدم ڀنڀٽ ٿيو پوي ۽ چوڌاري ڪافي مفاصلي ۾ سيءَ جو نالو به ڪونه رهي، سيءُ لاهي وري روانا ٿين

## حوالا
کپ

**کِپ** ٿر جو ھڪ عام ٻوٽو آهي. نهايت ڪمائتي شئي آهي، جو ان مان نوڙيون ۽ رسا وٽي سگهجن ٿا. کپ جا ٻنڌن عام طرح ڪارائتا آهن.هي ٻوٽو نرم زمين ۾ ٿيندو آهي، ڏهرن جي سخت زمين ۾ بنهه ڪونه اُڀري. هن جو تڙيڪو ڪونه ٿئي. پر هڪ هنڌان سنهين شاخن جو مُچو نڪرندو آهي، جي ڪجهه ٿلهيون ٿينديون وينديون آهن ۽ پاڻ مان سنهيون شاخون ڪڍنديون آهن، جي ٽي-چار فوٽ يا وڌيڪ ڊگهيون ٿينديون آهن. انهن ۾ ٽي – چار انچ ڊگهيون ڦريون ٿينديون آهن. اُٺ ۽ ٻڪريون هن ٻُوٽي کي چاهه سان کائينديون آهن. کپ گهڻو ڪري ڪنهن ٻئي وڻ يعني ٻُوهه، کٻڙ، ڦوڳ، ٻير يا مُرٽ سان گڏ اُڀرندو آهي، بعضي علحيده به اُڀري.
گهڻا کپ وڍي، سَٿو ڪري، بار جو ڏَپَ ڏيئي، سڪڻ بعد چونرن، ڪُڙهن ۽ ڇَنن جي مٿان ڇاڄو ڏيندا آهن. چونئرن لاءِ ڪپ جو ڇاپو بلڪل سٺو آهي، ڇو جو برسات جي ڪري پاڻي مٿان وهي ويندو ۽ چونرو چوئندو ڪونه يعني پاڻي اندر ٽِمي ڪونه ايندو. آلو ڪپ وڍي ان جون نوڙيون وٽيندا آهن جن ڪکاين جاين ۾ ڪايا، کونٽا، ۽ مَلَ ٻڌڻ ۽ ڇتين تي گاهه وجهڻ بعد مٿان وراڪا ڏيڻ لاءِ ڪم اينديون آهن، انڪري گاهه قابو پيو هوندو آهي نه ته جيڪر هوا جي ڪري اُڏامي وڃي. آلو کپ نه ملي ته سُڪل کي پُسائي ان جون به نوڙيون وٽيندا آهن. نوڙيون آليون توڙي سڪل ڪم آڻبيون آهن. سُڪل نوڙين کي پُسائي، واريءَ ۾ ٿورو پوري، مٿان پاڻيءَ سان آلو ڪري ڇڏبو ته اڌ ڪلاڪ بعد نرم ٿي پونديون، پوءِ ڪم آڻبيون آهن. ٿر جا ماڻهو وسڪاري جو يا جڏهين وجهه لڳين تڏهين نوڙيون وٽيندا گڏ ڪندا ويندا آهن. جي ضرورت وقت ڪم آڻين..
غريب ماڻهو کِپ جون سنهيون نوڙيون وٽي ان سان کٽولا واڻيندا آهن، جي ڪافي وقت جٽاءُ ڪنديون آهن. ان ڪري پئسي جي خرچ جو به بچاءُ آهي. کپ جو هڪ ٻيو قسم ٿيندو آهي، جنهن جون تندون ٿلهيون ٿينديون آهن ۽ انهن ۾ کير ٿيندو آهي، جنهنڪري اُن کي ”کِيرَ کِپَ“ چوندا آهن. هي وقتي ڪن بيمارين ۾ به ڪم ايندو آهي ۽ اهو بلڪل ٿورو، ڪٿي ڪٿي ٿيندو آهي، عام نه آهي..

## حوالا
ٻوھ

**ٻوھ**  ٿر ۽ ڪاڇي جو عام ٻوٽو آهي. ھي  اهڙو گهڻو مفيد  ڪو نه آهي. تاهم ڏڪر جي زماني ۾ بک مرندي گهوڙو ويچارو بعضي ڪنهن ٻوهه جي ٻُٿ ۾ وات وجهندو نظر ايندو آهي. ٻوهه جي ڪپهه مان ٿر جي ڪُوئن جا بسترا نرم ٿين ٿا. ڇاڇري تعلقي ۾ ته ٻوهه ايترو ٿئي ٿو جو بعضي ڏهرن جا ڏهر گهاٽن ٻوهن سان سارا سفيد نظر ايندا آهن.اهڙو گهاٽو اڀرندو آهي جو ڄڻ ته هن جي پوک ڪيل هجي! يڪي ٿڙ سان به اُڀري ۽ ڏانڊين سان جهڳٽو ڪري به بيهندو آهي ۽ پکڙيو به آهي. علحده به اُڀري. هن ۾ اڇا گول ڦل ٿيندا آهن، جن کي ”ڊوُنَڍڻ“ چوندا آهن. ڪاٺيون سنهيون ٿين جي ٻارڻ جي به ڪم اچن. وسڪاري جو جڏهن ٻُوهه گهاٽا ٿيندا آهن تڏهن ماڻهو انهن کي وڍي مال لاءِ دونهيون ڪندا آهن. جڏهن ڪچا هوندا آهن تڏهن ٻڪريون ڇيلا ۽ اُٺ کائيندا آهن. سڪڻ بعد ڪونه کائين، پر ڏڪار وقت جڏهين ٻيو ڪو گاهه ڪونه ٿئي تڏهين بک مرندي گهوڙا ڍڪيون ۽ گڏهه به کائيندا آهن. هي گرم ٻوٽو آهي، تنهنڪري ماڻهو وڍي سياري جو ٻڪرين جي واڙن جي لوڙهن کي آڏو ڏيندا آهن، جيئن سيءَ جو بچاءُ ٿئي.

## حوالا

زمرو:ٻوٽا
سڻ

**سِڻَ**  سنڌ ۾  جام ٿئي ٿي، مگر اهڙي ڪار آمد نہ آهي جهڙي ٿر ۾.هي ٻوٽو ڀٽن تي ڪونه ٿئي، پر هيٺاهينءَ زمين ۽ ڏهرن جي ڏاڍي زمين ۾ جام ٿئي، سڄي ٿر ۾ عام آهي. هن کي يڪو تڙ هوندو آهي پر سڄو زمين سان لاڳو ۽ اندر ٿيندو آهي. ٻاهر سنهيون سنهيون شاخون ٿي گول دائري ۾ جهڳٽي وانگر ٿي بيهندو آهي. ڇڪڻ سان بعضي پاڙ سميت پَٽجي ايندو آهي. جيستائين ڪچو هوندو آهي تيستائين اُٺ ۽ ٻڪريون جام کائين، ٻڪري کير وڌائي ٻيڻو ڪندي آهي. هن ۾ ننڍا اڇا ۽ پيلا گُلڙا ٿيندا آهن، ٻيو ڪو خاص ڪمائتو ڦل ڪونه ٿئي. سڻ وڍي ڪجهه ويرا ڪري هڪٻئي مٿان سَٿي ڍنگهرن ۽ ڪاٺين جو ڏَپَ ڏيئي ڇڏبو آهي. پنجن- ستن ڏينهن کان پوءِ سڪڻ بعد ماڻهو چونرن، لانڍين ۽ ڇنن جي ڇتين تي ڇاڄو ڏين ۽ پوءِ ان مٿان وري مُرٽون يا کپ ڏيئي نوڙين سان قابو ڪري ڇڏين. ڇاڄي ڏيڻ وارا اهڙا ڪاريگر آهن، جو جاءِ جي اندران سِڻن جو ڪوبه گوڍ يعني تڙ ڏسڻ ۾ ڪونه ايندو.
ساوا سڻ وڍي اُن مان نوڙيون وٽين، جي جاين لاءِ ڇاڄي جي مٿان ٻڌڻ جي ڪم اچن. سُڪل سڻ پسائي اُن مان به نوڙيون وٽين. وسڪاري جو يا جڏهين وجهه لڳي، تڏهين نوڙيون وٽي گول ويڙهي سُٿي ٺاهي گڏ ڪندا ويندا آهن. ضرورت وقت پاڻيءَ ۾ پسائين ته گهمجيو نرم ٿيو پون، جي پوءِ ڪم آڻين. نوڙين مان ڇِڪا ٺاهي گهرن جي ڇتين ۾ ٽنگي ڇڏين، جن ۾ کير، مکڻ، اتو، مانيون يا ٻيون شيون رکن ته ماڪوڙين، ٻلين ۽ جيتن کانبچيل رهن. نوڙين جا گول سُٿيا ٺاهي رکن، جي مَٽن، دلن ۽ ڪُنن جي هيٺ ڪم اچن. انهن تي رکيل ٿانءُ ڦٻي بيهندو ۽ هيڏانهن هوڏانهن اُلڙهه ڪندو ڪونه.
جهنگ ۾ بيٺل سِڻ نيٺ سُڪي ڪار اٿي ويندا آهن، جي ڍڳيون ڪونه کائينديون آهن، پر ڏڪار وقت گاهه جي نه هئڻ ڪري کائينديون آهن. پوءِ جڏهن برسات پوندي آهي ۽ پَلر پاڻي ٿيندو آهي جو ڍڳيون پيئنديون آهن ته بعضي ڪي مريو وڃن، چوندا آهن ته ”هن کي سِڻ لڳا آهن.“
غريب ماڻهو سڪل سِڻ آڻي گهر ۾ رکندا آهن. باهه ٻارڻ وقت زالون ٿورو مُچو ڪري تيليءَ سان يا منجهس ٽانڊو وجهي ڦُوڪ ڏيئي باهه ٻارينديون آهن..

## فائدا
سڻ بلڪل ڪمائتي آهي. ٻڪريءَ لاءِ ته معجون آهي. سايون سڻون کائي ٻڪري ٻيڻو کير پيدا ڪندي آهي. اٺ لاءِ به  ياقوتيءَ 	کان گهٽ نه آهي. سبز سڻيءَ جي کيٽ ۾ اُٺ کي ڇڏڻ اٺ لاءِ ڀلو آھي. سڪل سڻون ويتر ڪمائتيون ٿين. ٿرين جي لانڍين ۽ چؤنرن جي ڇتين لاءِ سڻ کان وڌيڪ ٻيو ڪو به ڇپر ڪونهي. ٿري ماڻهو سڻون ڪپي آڻي ڍير ڪن ۽ پوءِ پنهنجي ڪکائين 	گهرن  جون ڇتون سڻن سان  ڍڪي کپ جي ٻنڌڻ سان ٻڌي اهڙيون ته مضبوط ڪيو ڇڏين جو عمدن بنگلن جون سڪون لهيو وڃن.

## حوالا
لاڻا ۽ لاڻيون

**لاڻا ۽ لاڻيون** سڀني کي معلوم آهي ته لاڻا ۽ لاڻيون کاريءَ زمين جي پيدائش آهن. ٿر ۾ کاري زمين اڪثر تمام گهٽ آهي. لاڻيون ٿر واري ڀاڱي ۾ صرف ڏيپلي تعلقي ۾ آهن، جتي سنون يعني لوڻ جون ڍنڍون تمام گهڻيون آهن. جن جي آسپاس واري زمين کاري ۽ ڪلراٺي آهي. يا وري پارڪر ۾ ڪڇ جي رڻ سان لاڳيتي زمين ۾ لڀنديون آهن، جتي پڻ زمين ڪلراٺي آهي. اُٺن جي لاءِ لاڻيون عمدو کاڄ آهي، مگر جزوري جاين کان سواءِ ملڻ محال آهن.

## حوالا
گگڻ

**گگڻ** جو ٻوٽو ڀٽن جي ڪس(ڪناري) تي ڏيپلي تعلقي ۾ عام طرح جام ٿئي ٿو. هيءُ هڪ خاردار ٻوٽو آهي. ۽ سندس ٽارڙيون ۽ ڪنڊا سفيد رنگ جا ٿين ٿا. ٿڙ لسو ۽ رس سان ڀريل ٿيندو اٿس  ڇوڏي جي بجاءِ ان جي مٿان بصر جي پردي وانگر سنهون تهه نظر ايندو آهي. ان ٻوٽي جي رس مان گگر پيدا ٿئي ٿو جا شئي نهايت ڪارائتي آهي. تقريباً 200 ورهيه ٿيا ته ڪي اهڙا گگر جا واپاري ٿر ۾ آيا، هئا جن پاڻ سان هڪ دوا آندي هئي جنهن جي ذريعي ٿر جي ماڻهن کي گگر ڪڍڻ جو هنر سيکاريو ويو. گگلڻ جي ٿڙ کي دوا جو مک ڏيئي چاقوءَ سان ٻه چار ٽڪا(چهڪ) ڏنا ويندا  هئا ته چند منٽن ۾ ٻوٽي  جي سموري رس نپوڙجي ٻاهر نڪري ايندي هئي ۽ گڏجي کؤنر وانگر ڳنڍا ٿي صاف گگر پيدا ٿي پوندو هو.

## حوالا
ڳانيليون

ڳانيليون
 
ڳانيلي ٻوٽي جو قسم آھي .اھي  ٿر جي واريءَ ۾ خواهه پارڪر جي پٿرائتي زمين ۾ جام ٿين ٿيون. انهن جي ڦل کي ٿر ۾ ڳانيون يا ڳاڱيون يا گانگهٽيون چوندا آهن ۽ ٿري ماڻهو نهايت چاهه سان کائيندا آهن. انهن جو ذائقو ليارن جهڙو ٿيندو آهي مگر ليار مٺا آهن ۽ هي ڦڪيون آهن. منجهن لعاب هوبهو ليارن جهڙو آهي. مگر ليار پچڻ 	بعد نهايت لذيذ ٿين ٿا ۽ ڳانيليون اهڙيون مزيدار نٿيون ٿين. ناهم ٿر جي ماڻهن لاءِ  اهو بغايت لطيف ميوو آهي. ڳانيليون اڃا ڪچيون ئي هونديون آهن ته ٿرين جا ٻار اهي پٽي ڀڳڙن  وانگر پيا ڪرٽيندا آهن.

## حوالا
ارڻي

**ارڻي**   ارڻي هڪ قسم جو بلڪل سهڻو ٻوٽو آهي جو ٿر ۾ اڪثر ڪري نٿو ٿئي مگر پارڪر ۾ جام آهي. اُٺن جي لاءِ اهو نهايت  قوت بخش قوت آهي، ۽ ترن جي ٻُوڙن وانگر ڏاگها هن کي ڍؤ ڪري کائين. جهڙيءَ طرح  سنڌ جي ڪن ڀاڱن ۾ رواج آهي ته شاديءَ وقت ساٺن سوڻن ۾ گهوٽ کان عام زالون  زوريءَ چوائينديون آهن ته ”ڪانو ڪانو، آءُ ڪنوار جو ٻانهو“ تهڙيءَ طرح ٿر ۾ وري ڪنوار کان سوال ڪندا آهن ته ٿر ۾ سڀني کان ڪهڙو  جهاڙ سهڻو آهي ۽ ڪنوار  کي ضرور چوڻو آهي ته ”ارڻي“ پوءِ زالون به يڪ آواز گڏجي چونديون ته فلاڻي فلاڻي سان پرڻي. ارڻيءَ جي ڪاٺي پوري ٿيندي آهي، تنهن ڪري ان مان نڙانڊيون ۽ حقن جا  نڙ 	ٺاهيا ويندا آهن.اَرڻي  ٿر جي ڀٽن ۾ ان جي لاهن تي ٿئي ٿي. ڏهرن ۽ هيٺاهينءَ زمين ۾ ڪونه اُڀري. پارڪر ۾ گهڻي ٿيندي آهي. هن جو ٿڙيڪو يا ٿلهو ڪونه ٿئي. پر زمين مان شاخون نڪرن جي گڏجي جهڳٽي وانگر ٿي بيهن. ڪامون سنئيون ٿين، جي اندران پوريون هونديون آهن. فقط اڇي ڳردار شئي اندر هوندي آهي جا لوهه جي سنهي شيخ سان گهوڪو ڏيئي ڪڍي ڇڏبي آهي. ۽ ان مان حقي جون نئيون ۽ مير ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ مينگهواڙ سوٽي ۽ اوني ڪپڙا تيار ڪندا آهن، انهن کي وڻڪر چئبو آهي. وَڻڪر، ارڻيءَ جيڪامن مان چار- چار انچ کن ننڍا ٽُڪر ڪپيندا آهن، جن کي ”نَريُون“ چون. اُهي ائٽ جي ٽَڪَ ۾ اٽڪائي مٿان ڌاڳو ويڙهي پوءِ اُن کي اُٺ ۽ ٻڪريون کائينديون آهن.

## حوالا

زمرو:ٻوٽا
پٽ ڪنوار

**پَٽِ ڪُنوار**: هن ٻوٽي کي سنڌيءَ ۾ ايريال ۽ ’ڪنوار ٻوٽي‘ چون. هي ڏيپلي تعلقي ۾ سامروٽيءَ ۾بلڪل گهڻي ۽ عام ٿيندي آهي. ڀٽون، مٿاريون ۽ مَڙها سڀ پٽ ڪنوار سان ڀريا پيا هوندا آهن ۽ ميلن جا ميل يڪي فصل وانگر نظر ايندي آهي، ڄڻ ته ڪنهن پوک ڪئي آهي. جڏهن هن جون شاخون ڦٽي ڳاڙها گل ڪڍنديون آهن، تڏهن اهو نظارو ڏسڻ سان اکين کي فرحت ۽ دل کي آرام پيو ايندو آهي.
هيءُ بلڪل ڪمائتو ٻوٽو آهي تنهنڪري باقي ٿر ۾ ماڻهو هاسيڪار پنهنجن گهرن ۾ پوکيندا آهن. اُن جو پن ڏانڊيءَ سميت پٽي زمين ۾ پوري پاڻي ڏبو ته اُڀري پوندو ۽ پوءِ ازخود وڌندو ويندو. اُن جا پن ٿلها، ڊگها ڦرها ٿين جن جي اندر ڳردار رس ٿيندي آهي. سوڄ يا ڦٽ ٿئي يا ڪٿي سور ٿئي ته اُن جو پن چيري هيڊ جو سفوف ٻُرڪي، مٿان ٻڌجي ته فائدو ٿي پوندو. اُن جا پن ۽ رسَ ڪيترين ئي بيمارين ۾ فائديمند ۽ دوائن ٺاهڻ جي ڪم ايندا آهن. پنن جو مُربو به ٺاهبو آهي جو لائڻ ۾ لذيذ ٿيندو آهي..پُٽ ڪنوار کي ٿر ۾ ايريال ۽ ڪنوار ٻوٽي پڻ چئبو آهي، ٿر ۾ بلڪل جام  ٿيندي آهي. ڪن ڪن ڀٽن جون ماٿاريون يا بعضي ڪي مڙها پٽ ڪنوار 	سان ڀريا پيا هوندا آهن ۽ ميلن تائين نظر ايندي آهي. 

## حوالا
پور بندر

**پوربندر**:  انڊيا جي رياست گجرات جو  ھڪ شھر آھي.

## تاريخ

### ھينري پاٽينجر جو 1810ع ۾ سفر

پور بندر گجرات جي ڪناري جي ڏکڻ- اولھ طرف سمنڊ جي هڪ کاريءَ تي آهي. شھر وسندڙ ۽ آباد آهي. ماڻھو بمبئي، سنڌ ۽ ملبار سان واپار ڪندا آهن. آسپاس واري ايراضي گجرات جي ٻين علائقن وانگر سنئون پٽ آهي، فقط شھر کان ٻارهن-چوڏهن ميلن جي مفاصلي تي هڪ ٽڪرين جي قطار آهي.

## حوالا

زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ
زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ
سونمياڻي

**سونمياڻي**: پاڪستاني بلوچستان جي ضلعي لسٻيلي ۾ واقع آھي. اھا بلوچستان جي ضلعي لسٻيلي جي ھڪ پراڻي بندرگاھ رھي آھي جيڪا انگريزن جي آمد کان اڳ خطي جي مصروف بندرگاھ ھئي جتان پاڻي جا ٻيڙا ۽ جھاز ھندوستان، عربستان، فارس ۽ آفريڪا ويندا هئا. ھي ننڍڙو شھر ڪراچي کان 45 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. 1805 ۾ پورچوگيزن جي بحري قزاقن ھن بندرگاھ کي ڦري لٽي پوء باھ ڏئي ساڙي ڇڏيو. گل جنيد نالي ھڪ ڪلمتي ھوت سردار، جيڪو جھاز راني جو ماھر ھيو ان بحري قزاقن سان ڪافي مقابلا ڪيا. برطانوي تسلط کان پوء ڪراچي جي بندر جي اھميت وڌي وئي جيڪو روڊ ۽ ريلوي نظام وسيلي ٻين پري جي شھرن سان ڳنڍجي ويو ۽ ڪراچي جي عروج سان ھن بندرگاھ جو زوال آيو. ھڪ سبب اھو بہ ھيو تہ وڏا جھاز ڪناري جي اونھائي نہ ھجڻ ڪري اچي نہ پئي سگھيا.

## تاريخ

### ھينري پاٽينجر جو 1810ع ۾ سفر

سونمياڻيءَ جو ڳوٺ پورالي نديءَ جي ڏاکڻي ڪپ تي هڪ نهايت سيبائتي جاءِ تي ٺهيل آهي، ان ۾ هن وقت اٽڪل اڍائي سؤ گهر آهن، ان کي ڪا پناھ ڪانہ آهي. ٻيلي واري طرف ڳوٺ جي ويجهو واريءَ جون وڏيون ڀِٽون آهن. نديءَ جي منهن ۾ لَٽ آهي، تنهنڪري اتي جي وِير نہ هوندي آهي. تہ پاڻي ڇهن فوٽن کان زياده نہ هوندو آهي، پر ڳوٺ جي ويجهو جتي ٻيڙيون بيهنديون آهن، اتي ڇھ-ست فوٽ پاڻي هوندو آهي. ماڻهن جو گذران اڪثر مڇي مارڻ تي هوندو آهي. سواءِ چند هندن جي ٻيا ماڻهو غريب آهن. تازو پاڻي وير جي سَنڌي کان ٻاهر واريءَ ۾ هڪ-ٻن فوٽن تي ملندو آهي. پاڻي هڪدم جيئن ڪٺو ٿيندو آهي، تيئن ڪڍبو آهي، نہ تہ جلد کارو ٿي پوندو آهي، ساڳي کڏ وري ڪم نہ ايندي آهي، جيستائين اها پوري وري ٻي نہ کوٽي وڃي. سونمياڻيءَ ۾ سکر ماڻهن جا گهر ڪاٺ جي بنڊن جا ٺهيل هوندا آهن، جي ڪچين سرن سان ڀربا آهن. غريبن جون جهوپڙيون ٻٻر جي ٽارن جون هونديون آهن، ۽ مٿان مٽي لنبيل هوندي اٿن. ڇتيون ڪچيون هونديون آهن (چؤنرو).  ھينري پاٽينجر پنھنجي سفرنامي جي ڊائريءَ ۾ لکيو آهي تہ" ڳوٺ ۽ ان جي ماڻهن جي حالت نهايت اُبتر هئي، پر تعجب هو تہ اتي چڱو چوکو واپار هو. واپار سمورو هندن جي هٿ ۾ آهي، هو نھايت محنتي قوم آهن. هڪڙي هندوءَ ٻڌايو تہ 1808ع جي پڇاڙيءَ تائين هن کان چئوڻو واپار هوندو هو، جڏهن جواسمي عربن ڌاڙيلن سونمياڻي ڦري ساڙي ڇڏي، ان کان پوءِ شهر اڃا سنئون ڪونه ٿيو آهي.

## حوالا

زمرو:بلوچستان جا تعلقا
زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:پاڪستان ۾ آباد ساحلي هنڌ
قمبراڻي

**قمبراڻي** بروھي ذات جو ھڪ پاڙو آھي. قمبراڻين ۾ هڪ خاص رواج آهي جو ٻين بروهين سان لاڳو نہ آهي. هو ٽن جدا درجن يا طبقن ۾ ورهايل آهن، جن جا خطاب آهن احمد زئي، خاني ۽ قمبراڻي. 1810ع ۾ جڏهن مان قلات ۾ هوس، تڏهن احمد زئي فقط ست ڄڻا هئا، محمود خان، سندس پٽ، ٻہ ڀائر، هڪ ڀيڻ، پڦي ۽ سؤٽ. خاني ٻئي درجي جا زميندار آهن، مثلاً مير مراد علي، خوزدار وارو ۽ هن جا ڀائر. انهيءَ درجي جا ويھ- ٽيھ ماڻهو هوندا، قوم جا باقي بچيل سڀ ماڻهو خاص قمبراڻي ڪري ليکجن ٿا، رواجي طرح اهو خطاب سڄي قوم جي ماڻهن سان لاڳو ڪيو ويندو آهي. قمبراڻي ٻين قومن مان شادي ڪندا آهن، پر پنهنجون ڇوڪريون ٻين کي ڪونہ ڏيندا آهن. ڪي بروهي ۽ رند بلوچ بہ اهڙيءَ طرح هڪٻئي سان ڏي وٺ نہ ڪندا آهن، پر ان لاءِ مون کي ڪوبہ معقول سبب معلوم ڪونہ ٿي سگهيو آهي. مان سمجهان ٿو تہ هنن کي پنهنجي وڏائيءَ تي فخر آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
گرگڻائي

**گرگڻائي** جو خطاب گرگ لفظ مان نڪتل آهي، جو بگهڙ لاءِ فارسي لفظ آهي. ساڳيءَ طرح شيرواڻي ۽ شيرزئي شير يعني شينهن جي نالي پٺيان سڏبا آهن.

## حوالا
مير علي نواز خان ناز

**مير علي نواز خان ٽالپر**، مير امام بخش خان جي انتقال (8 - فيبروري 1921ع) بعد، سندس وڏو صاحبزادو مير علي نواز خان (13 - فيبروري 1921ع) تخت تي ويٺو. والد جي پوئين زماني ۾ رياست کان بدر ٿيل هو، ۽ دهليءَ طرف رهندو هو. ڏاڍا ڏک ڏٺا هئائين. وڏو خرچائو، سخي مرد، ۽ حضور شرم هو. ڏکن ڏاکڙن سندس دل کي بنھ نرم ڪري ڇڏيو هو.شاعر هو، ۽ تنھنڪري عاشق مزاج . سندس عشق لاهور جي هڪ مائيءَ سان لڳو، ۽ عشق بہ اهڙو، جنھن کي واقعي ”عشق“ چئجي.قد ۾ ڊگهو، رنگ ڪڻڪ ونو، ڏاڙهي ڪوڙيل ۽ شھپر ڊگها - بنھ ڪُوپو مڙس هو.1923ع هو، يا 1924ع. باليءَ سان مير صاحب جي عشق جو ڪھڙو عالم هو، تنھن جو ذڪر اڳ ٿي چڪو آهي. وڏيءَ محنت  ۽ مشقت بعد وڃي باليءَ ۽ سندس ڀائرن (بگو خان ۽ فيروز خان) شاديءَ جي ڳالھ قبول ڪئي - ڄڻ مئي مڙھ ۾ ساھ پئجي ويو. مير صاحب دل کولي خرچ ڪيو. مھمانن لاءِ ڪئمپون کلي ويون. گرميءَ جو زمانو هو، تنھنڪري ڪکايون لانڍيون ٺاهيون ويون، جن تي پاڻي اڇلايو ٿي ويو تہ جيئن ٿڌيون رهن. خيرپور ريلوي اسٽيشن واري ڦاٽڪ کان وٺي شھر تائين، ان زماني ۾ ميدان ئي ميدان هوندو هو: اهو سارو ميدان لانڍين ۽ ڪئمپن سان ڀريو ويو. مير صاحب جي پنھنجي رهائش ۽ شاديءَ جي مجلس لاءِ خاص لانڍيون پڻ انھيءَ ئي ميدان ۾ ٺاهيون ويون. طوائفن جي رهائش لاءِ هاءِ اسڪول ۽ بورڊنگ هائوس جون بلڊنگون خالي ڪرايل هيون. اٽڪل اسي کن طائفا لاهور، امرتسر، دهلي ۽ بمبئيءَ منجهان اچي ويا. هاءِ اسڪول ۽ بورڊنگ هائوس جي ڪنڊ ڪڙڇ مان طبلي جي ٿاڦ ۽ سارنگيءَ جي رون - رون ٻڌڻ ۾ ٿي آئي. ساري خيرپور ڄڻ لاهور جي هيرا منڊي بڻجي ويئي هئي. ماڻھن جا ڳاهٽ هئا. هر مھمان جي لانڍيءَ ڏانھن هڪ طائفو روانو ڪيو ٿي ويو. اها ورهاست شام ويلي پئي ٿي. تماشہ بين ساري هندستان مان ڇڪجي اچي خيرپور ۾ جمع ٿيا هئا. ناچ، گانا، کانا، آتشبازيون، جادوءَ جا کيل، مشاعرا، قصيده خوانيون - غرض تہ عيش ۽ تفريح لاءِ جا شي تصور ۾ اچي ٿي سگهي، سا موجود هئي. ڪيترا وڏا ماڻھو ۽ آفيسر بہ دعوت تي آيل هئا.مجلس هلندي، خزانو خالي ٿي ويو - ڪيترن ڏينھن تائين پنھنجين فين وصول ڪرڻ خاطر طوائفن کي خيرپور ۾ رهي ڌڪا کائڻا پيا.مير علي مراد خان کان پوءِ جنھن ٻئي مير شعر شاعريءَ ۾ دلچسپي ورتي، سو مير علي نواز خان هو. اڳ لکي چڪو آهيان تہ هن صاحب هڪ ديوان اڙدوءَ جو (”گلدستہ ناز“ نالي)، ۽ هڪ سنڌي ڪافين ۽ ڪلامن جو ڪتاب (”خلوت عشق“) ڇڏيو. انھن کانسواءِ، عمر خيام جي رباعين جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين، ۽ ان مجموعي کي “ميڪده ناز” جو نالو ڏنائين. ”ليليٰ – مجنون“ واري قصي کي پڻ منظوم ڪيائين. اهي ٻئي رسالا آب تاب سان ڇپارائي ملڪ ۾ وراهيا ويا.

## حوالا
شيخ عبدالقادر

شيخ محمد قادر 
بمبئيءَ پرڳڻي جي سورت شهر جو رهاڪو هو. پهريائين بمبئيءَ جي لوڻ کاتي ۾، ۽ پوءِ سنڌ جي روينيو کاتي ۾ هيڊ منشيءَ طور مقرر ٿيو، ۽ ترقي ڪندي ڪندي وڃي ڊپٽي ڪليڪٽريءَ تائين پهتو. اتان اورينٽل ٽرانسليٽر مقرر ٿي بمبئيءَ ويو، ۽ مير امام بخش خان جي پوئين زماني ۾ خيرپور جو وزير مقرر ٿي آيو. قد ۾ ڊگهو، بت ۾ سنهو، رنگ جو ڀورو، ڏاڙهي ڪوڙهيل، مڇون مختصر - هڪ راڻو مڙس هو. هميشه چيناسلڪ جي پتلون ۽ ان تي کليل گلي سان ڊگهو ڪوٽ پائيندو هو، ۽ مٿي تي گول سلڪ جي مختصر پڳڙي، جيڪا ويٺوڙي ٽوپيءَ تي ويڙهيل هوندي هئي. شوق هوس ته زميندارن جي ڇوڪرن کي تعليم ڏياري سياست ۾ آڻي، جيئن هو چڱيءَ طرح هندن جو مقابلو ڪري سگهن. انهن ڏينهن ۾ هندن جو ڏاڍو زور هوندو هو، تعليم، واپار، ۽ سياسي شعور ۾ مسلمانن کان گهڻو اڳ ۾ هئا. پر وقت گذرندي هو ڪانگريسي سياست ۾ ڪاهي پيا، جنهنڪري انگريزي حاڪم کانئن پهريون دفعو بدظن ٿي، مسلمانن کي همٿائڻ ۽ اڳتي ڪرڻ لڳا. ان معاملي ۾ مسلمان سرڪاري آفيسرن کان ڪم ورتو ويندو هو، جن جو غير سرڪاري طرح اڳواڻ خيرپور جو وزير هوندو هو.
شيخ محمد قادر کي جيڪو به چڱو نوجوان نظر آيو، تنهن جي سرپرستي ۽ حوصله افزائي ڪيائين.سندس ڪوششن سان سکر مان ”سنڌ زميندار“ اخبار جاري ٿي، جيڪا زميندارن ۽ عام مسلمانن جي حقن جي حفاظت ڪندي رهي. ان جو پهريون ايڊيٽر ماستر عبدالوهاب هو.پر شيخ قادر 1925ع ۾ ئي، رتناگيري ضلعي جو ڪليڪٽر مقرر ٿي، خيرپور کي خيرباد چئي ويو هو.
شيخ صاحب جي ٻي اسڪيم هئي ته زميندارن جي اولاد کي تعليم ڏيڻ لاءِ هڪ ”زمينداري ڪاليج“ کوليو وڃي. ان باري ۾ لک کن رپيا چندو گڏ ڪرايائين. ارادو هوس ته اهو ڪاليج سکر ضلعي ۾ رُڪ اسٽيشن جي قريب قائم ڪيو وڃي. پر سندن بدلي ٿي وڃڻ کان پوءِ اسڪيم ختم ٿي ويئي، ۽ گڏ ٿيل پئسن مان ڪراچيءَ ۾ ”ليسلي ولسن مسلم هاسٽل“ ٺهرايو ويو، جنهن جو نالو، پاڪستان ٺهڻ بعد ڦيرائي ”جناح هاسٽل“ رکيو ويو آهي.

## حوالا
ديوان گيانچند

ديوان گيانچند
وڏو زمانه شناس ۽ سنجيدو هندو عملدار هو. پهرين مختيارڪار ۽ پوءِ نائب وزير مقرر ٿيو. فرينچ ڪٽ ڏاڙهي رکندو هو. جيڪو واءُ لڳندو هو، تنهن کي منهن ڏيندو هو. ڪن کليل، اکيون پٽيل، پر زبان بند. وزير ڪير به ٿئي شاهي گهراڻي جي صاحبزادي جي ڪهڙي پارٽي به زور ۾ هجي، مگر ديوان گيانچند دائم قائم. سواءِ هڪ موقعي جي باقي ملازمت جي ساري زماني اندر ڪڏهن به ٿاٻو نه کاڌائين.
شخصي حڪومت جي وڏي خصوصيت اها هئي ته ان سان وابسته ماڻهن کي هر دم هشيار رهڻو پيو ٿي. سواءِ موقعي شناس ۽ چالاڪ ماڻهوءَ جي، ٻئي جو مستقل طور برسر اقتدار رهڻ ته ڇا، پر معمولي گذارو ڪرڻ به مشڪل هو. هر ملڪ اندر شخصي حڪومتن جي زماني ۾ وڏا هشيار ماڻهو پيدا ٿيندا پئي رهيا آهن. مغلن جي زماني کي ڏسو - ابوالفضل، خان خانان، توڏرمل وغيره جهڙيون هستيون نظر اينديون. فرينچ ڪورٽ ڏانهن نظر ڦيرايو - ڪارڊينل مزارين، ٽيليراند، رشيلو، ڪالبرٽ، ماڊام پامييڊيور! اٽليءَ جي ميڊيچي دؤر مائڪاويليءَ کي جنم ڏنو. جرمن واري فريڊرڪ جي پاڇي هيٺ بسمارڪ پليو. غرض ته پراڻين شخصي حڪومتن جي دؤر ۾، مجموعي طرح عام ماڻهن جي شعور جي سطح ڪيتري به پست هئي، پر انفرادي طرح چونڊَ ماڻهو پيدا ٿيندا رهيا.
سنڌي حڪمرانن جي دؤر حڪومت ۾ به وڏا وڏا نانءَ ڪٺيا هندو وزير ٿي گذريا آهن.  ميان نور محمد ڪلهوڙي جو مکيه وزير ديوان گدومل پنهنجو مثال پاڻ هو. مير علي مراد خان جي ڏينهن ۾ ديوان تارا چند جو وڏو زور هو. علي مراد خان جو پهريون پهريون وزير ديوان ڪشنداس هو، جنهن جو پٽ وشنداس پڻ وڏن عهدن تي رهيو. انهن کانسواءِ، انهيءَ دؤر جا ٻيا مکيه هندو عملدار هئا: منشي سجان سنگهه، منشي مولرام ۽ منشي چندا سنگهه. ديوان گيانچند ممدوح پڻ انهيءَ سلسلي جي هڪ ڪڙي هو - يا ڪري چئجي ته ان سلسلي جي آخري ڪڙي هو. ابتدا کان انتها تائين، عزت جو وقت بسر ڪري ويو.

## حوالا
پير محمد صالح شاھ راڻيپور وارو

پير محمد صالح شاهه 
درگاهه راڻيپور جو سجاده نشين، پنهنجي دؤر اندر وڏي اثر جو صاحب هو. سنڌ ۽ بلوچستان اندر سندس مريد پکڙيل هوندا هئا،. وڏا ماڻهو به کيس گهڻي قدر مڃيندا هئا. سندس درگاهه کي ”دستگير جو دروازو“ سمجهيو ويندو هو. ڄٽ کي ڪهڙي مجال هئي، جو بادشاهه پير کي پٺي ڏئي! شڪار جو شوق هوس. سٺا هٿيار پسند ڪندو هو. رهائش ۽ اٿڻي - ويهڻي پيراڻي شان سان. ”جنن“ ۽ ”جادوءَ“ جا سٽيل مريض کانئس سڳو ڌاڳو ڪرائيندا هئا.
ڪيتريون ڪافيون ساڻس منسوب آهن. سندس هڪ ڪافي ته ڪجهه سال ساريءَ اپر سنڌ تي ڇانيل رهي، ننڍو وڏو پيو جهونگاريندو هو. ٿلهه هوس:
”مٺا مارو، الله آڻئي، دلين جا داغ وڃ ڌوئي!“
سنڌ جي ٻين وڏن خاندانن وانگر، پير صاحب مرحوم به انگريزن جو وفادار هو. پهرين عالمگير جنگ(1914 - 1918ع) کان پوءِ خلافت تحريڪ شروع ٿي (جنهن جو ذڪر ڪنهن ٻيءَ جاءِ تي ايندو.) ان تحريڪ جي خلاف انگريزن ”امن سڀا“ نالي جماعتون کڙيون ڪرايون. انهن جماعتن جو سڀ کان وڏو گڏيل ميڙ، راڻيپور ۾، پير صاحب مرحوم جي زير سايي ڪرايو ويو، جنهن ۾ ساريءَ سنڌ جا سرڪاري وفادار اچي شامل ٿيا. ان سبب ڪري، خلافتي خيال جي اخبارن ۾ گهڻي وقت تائين پير صاحب تي نڪته چيني ٿيندي رهي. پر اهو زمانو ٻيو هو، ڪنهن ٿي اخبارن جي پرواهه ڪئي؟ انگريز سرڪار ۽ ان جا عملدار راضي رهن، ٻئي ڪنهن جي ڪهڙي ڪاڻ؟ خيرپور جا مير صاحب سندس وڏو خيال رکندا هئا.

## حوالا
ديوان صاحب سنگھ وڪيل

ديوان صاحبسنگهه وڪيل
سنهڙو، قد جو ويٺوڙو، نازڪ بدن، نفاست طلب، قانون جا اهڙا ناياب باريڪ نڪتا پيدا ڪندو، جي گهڻن وڪيلن ڪڏهن ٻڌائي ڪو نه هوندا. ڪنهن وڪيل آڪڙ ڏيکاريس ته عدالت جي ٻاهران، ۽ خود عدالت اندر، فقط، ٻه ٺٺوليون ۽ چرچا ڪري ٻيڙي ٻوڙي ڇڏيندس. ديوان ڪندنداس کانئس سينئر وڪيل هو، ۽ پبلڪ پراسيڪيوٽر، قدر ۾ ٻئي هڪجيترا ۽ ٻنهي جي انگريز عملدارن سان لهه وچڙ ۽ اٿ ويهه هوندي هئي. پاڻ ۾، ڪنهن حد تائين، هم پيشگيءَ جي رقابت به هوندي هين. ائين ڪنهن ڪلب يا ڪورٽ ۾ ڪندنداس، صاحبسنگهه جي ور چڙهي ويو، ته ٺٺولين سان ابتي کل لاهي ڇڏيندس. چرچي جي شروعات هميشه ڪندنداس وٽان ٿيندي، پر پوءِ جيڪي ڪجهه صاحبسنگهه هٿان ساڻس ٿيندو، سو ٻڌڻ ۽ ڏسڻ وٽان هوندو. سال 30-1931ع ۾ پير صاحب پاڳاري تي مقدمو ٿيو، ڪارروائي سکر جي جيل ۾ هلي، سرڪار پاران وڪيل هئا مسٽر سي ايم - لوبو(جو پوءِ سنڌ چيف ڪورٽ جو جج مقرر ٿيو) ۽ راءِ بهادر ڪندنداس. پير صاحب پاران مکيه وڪيل هو مسٽر محمد علي جناح، ۽ مددگار وڪيل صاحبسنگهه. ڪيترا مهينا مقدمو هلندو رهيو. هر روز ڪندنداس ۽ صاحبسنگهه جي وچ ۾ پيون جهڙپون ٿينديون هيون، خاص طرح ڪورٽ جي ٻاهران. ڪير جو ٿورو کلي؟ جناح صاحب مرڪندو به مشڪل سان هو، چه جائيڪ ڪنهن ڪچهريءَ ۾ ويهي يا ڪن ٻن شخصن جي وچ ۾ هلندڙ گفتگو ڏانهن ڪن ڏئي: پر ڪندنداس ۽ صاحبسنگهه جي چڪرين ۾ خاصي دلچسپي وٺندو هو. انهيءَ زماني ۾ جناح صاحب جي اعليٰ لباس کي ڏسي، ٻين وڪيلن به نوان سوٽ سبارايا هئا. لوبو مارننگ سوٽ ۾ اچڻ لڳو. صاحبسنگهه ته لباس ۾ وڃي خود جناح صاحب سان ڪن هنيو. باقي رهيو هو ڪندنداس تنهن به پنهنجي پاران ته ڪو نه گهٽايو، پر صاحبسنگهه جي جتيءَ ۾ ڪٿ ٿي پير پائي سگهيو؟ صاحبسنگهه کي ٽوڪ لاءِ ٻيو مواد ڪو نه ملندو ته ڪندنداس جي ڪپڙن سان شروع ڪندو:
صاحبسنگهه ڪمائيندو لک، پر پوئتي ڇڏيندو پائي به ڪا نه. خوش پوش، خوش نوش، ۽ خوش خوراڪ. اٿڻي ويهڻي مغربي ڍنگ جي. رهندو ٽڪر تي علحده بنگلي ۾، جنهن جو هر ڪمرو سهڻيءَ طرح سينگاريل هوندو-خاص طرح آفيس وارو روم، جيئن ٻاهران ايندڙ اصيلن تي هڪدم رعب پئجي وڃي. ڪپڙن جو اڳ ۾ ئي ذڪر ڪيو اٿم: هٿن ۾ منڊيون، واسڪوٽ ٻاهران سوني گهڙيال جي سونهري زنجيري بمع لاڪيٽ جي پئي لڙڪندي، بوٽ هميشه ولايتي، مٿي تي سفيد هيٽ، اکين تي خوبصورت سنهري فريم سان عينڪ، جناح صاحب کي ڏسڻ بعد هو به هڪ اک تي سونو مونوڪل رکي ماڻهن سان ڳالهائيندو رهيو. سواريءَ لاءِ موٽر، شام جو بلاناغه وڃي “نرسامل ڪلب” ۾ ويهندو.پاڻ به پيو پيئندو ۽ کائيندو ۽ آئي وئي کي به پيو کارائيندو ۽ پياريندو. گهڻا جج ۽ عملدار ان طريقي سان پنهنجا مريد ڪري ڇڏيائين.
ڪٽر قسم جو هندو ڪو نه هو. دوستي مسلمانن سان رکيائين، ڪم هميشه مسلمانن جو ڪيائين. حيدرآبادي عامل هو. سکر جي متعصب هندو حلقن سان ڪو ڳوڙهو واسطو ڪو نه رکيائين. ميونسپل جو پريزيڊنٽ ڪڏهن ڪو نه چونڊجي سگهيو. البت هڪ دفعي ميونسپل اسٽئنڊنگ ڪاميٽيءَ جو چيئرمن سو ضرور چونڊيو. پر چيئرمنيءَ ۾ پريزيڊنٽيءَ کان وڌيڪ ڏِک ڏنائي.

## حوالا
خانبهادر الله بخش گبول

خانبھادر اللہ بخش گبول: 

پاڻ 15 آگسٽ 1895 ۾ ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو ۽ ڊسمبر 1972 ۾ وفات ڪيائين.پاڻ ھڪ سياستدان ۽ سنڌ مان تحريڪ پاڪستان جو نمائندو ھيو.http://www.dawn.com/2007/08/27/fea.htm. ڪراچيء ۾ تمام گھڻي زمين جو مالڪ ھيو جيڪا موجوده لي مارڪيٽ، صفوران ڳوٺ، گڊاپ، ڇٽہ خان ڳوٺ ۽ عبدالله گبول ڳوٺ وٽ واقع آهي. جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ ۽ گبول ٽائون واري زمين ٻہ ھن جي ھئي.ھي خداداد خان گبول جو پٽ۽ نبيل گبول جو ڏاڏو آھي.https://web.archive.org/web/20080322231430/http://www.thenews.com.pk/updates.asp?id=40902.
علي مراد جو دڙو

thumb|علي مراد جو دڙو
**علي مراد جو دڙو** انگريزي (Ali Murad Mound) قديم آثارن وارو ماڳ آهي جيڪو ڳوٺ علي مراد شاهاڻي ۽ بهليل شاھ جي وچ تي جوهي تعلقو، دادو ضلعو، سنڌ پاڪستان ۾ واقع آهي. هن ماڳ کي برطانوي هندستان جي قديم آثارن جي ماهر اين. جي. مجمدار ڳولي لڌو ۽ علي مراد نالي سان ايڪسپلوريشنس اِن سنڌ ڪتاب ۾ درج ڪيو. هيءُ ماڳ دادو شهر کان 20 ميلن جي مفاصلي تي ڏکڻ-اولهه ۾ آهي. هيءُ ماڳ غازي شاهه جو دڙو کان 8 ميل اتر ۽ 14 ميل جوهيءَ شهر کان ڏکڻ-اولهه تي اڄ به موجود آهي. دڙي جي چوٽيءَ تي محلات کي آيل پٿرن سان جوڙيل ڪنگرن وارو بچاءُ لاءِ آيل ڪوٽ به دريافت ڪيو ويو هو.  قديم آثارن جي ماهر ويلر مطابق سنڌو تهذيب جو ٺڪراٺو،ڍڳي ۽ سُوئر جا مجسمه،گھڙيل پٿر،رُڪ يا ڪنجھي جي ننڍي ڪهاڙي،ابرق ۽ عقيق جي مختلف رنگن جا مڻيا ۽ ٺڪراٺي جا ٻيا قديم آثاردريافت ڪيا ويا. هت محلات يا ڳوٺ جا آثار مليا جنهن کي ڪنگرن ۽ برجن وارو ڪوٽ ڦيريل هو.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار
يار محمد ڪلهوڙو

250px|thumb| ميان يار محمد ڪلھوڙي جو خدا آباد ۾ واقع  مقبرو

**ميان يار محمد ڪلهوڙو** انگريزي (Yar Muhammad Kalhoro) سنڌ ۾ ڪلھوڙن جو دور جو پهريون ليکيو ويندڙ حڪمران، پنهنجي ڀاءُ ميان دين محمد ڪلهوڙو کان پوءِ 1701ع ۾ ميانوال تحريڪ ۽ ڪلهوڙا خاندان جي ورثي جو گادي نشين ٿيو. اٽڪل 1799ع ۾ ان وقت جي ملتان جي گورنر معزالدين ڪلهوڙن جي مرڪزي ڳوٺ ڳاڙهيءَ تي حملو ڪيو. گاج ندي ڪناري تي وڏي جنگ لڳي جنهن ۾ ٻنهي پاسي جا جنرل ماريا ويا. ميان دين محمد ڪلهوڙو گرفتار ٿيو ۽ ملتان جيل ۾ ماريو ويو. ميان يار محمد ڪلهوڙو زيدي رستي قلات بلوچستان هليو ويو. ڪجهه عرصي کانپوءِ اٽڪل 1701ع ۾ ميان يار محمد ڪلهوڙو بلوچستان کان واپس منڇر ڍنڍ ڪناري ڳوٺ سانوه (موجوده ساوڙو، جوهي تعلقو) کان ٿيندي قيصر پنهور کان ڳوٺ سامتاڻي کسي, ڳوٺ ڳاها ( هاڻ جوهي تعلقو) ۾ ويهي ميانوال تحريڪ کي سرگرم ڪيائين  شڪارپور پنهورڪِي (هاڻ خدا آباد)، مرکپور ( هاڻ دادو شهر جو محلو) ۽ فتحپور جا ڳوٺ قبضي ۾ آندائين. جھوڪ شريف جي جنگ کان پوءِ مغل سلطنت جي پرواني ۽ خدايار خان جي لقب ملڻ  بعد شڪارپور پنهورڪِي جو نالو خدا آباد رکي ان کي گاديءَ جو هنڌ بڻايائين. هن اٽڪل 1701ع کان 1719ع تائين حڪومت ڪئي.

دين محمد جو ڀاءُ ميان يار محمد سمجهداريءَ سان مغل درٻار ۾ حاضر ٿيو. کيس وڏي همدردي سان قبول ڪيو ويو ۽ جاگير عطا ڪئي وئي. ان سان گڏ کيس “خدايار خان” (يعني خدا جو دوست) جو لقب پڻ ڏنو ويو. هي واقعو سترهين صدي عيسويءَ جي آخر ڌاري پيش آيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
جھوڪ شريف

**جهوڪ شريف** انگريزي (Jhok Sharif) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي سجاول ضلعو ۾ هڪ ننڍو ۽ قديم ڳوٺ آهي جيڪو صوفي شاهه عنايت جي ڪري تمام گهڻو مشهور آهي.ٺٽي ڏانهن اچڻ، وڃڻ جو رستو به سمن جي دور حڪومت تائين هتان هو، جو مهدي جونپوري گجرات کان ٺٽي ويندي هتان گذريو آهي ۽ ڪجهه وقت لاءِ جهوڪ شريف ۾ ترسيو هو، ان کان پوءِ جهوڪ کي ’جهوڪ ميرانپور‘ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
زمرو:ٺٽو ضلعو
نيوزيلينڊ

**نيوزيلينڊ** ھڪ ملڪ جو نالو جيڪو اوشنيا يا آسٽريليا جي کنڊ ۾ واقع آھي ۽ جزيرن تي مشتمل آهي. ڏکڻ اولهائون پئسفڪ سمنڊ ۾ نيوزيلينڊ هڪ آزاد رياست آهي. هي هڪ ٻيٽ قوم آهي .جغرافيائي لحاظ کان ، ملڪ ٻن وڏن زميندارن تي مشتمل آهي. اتر آئيلينڊ ۽ ڏکڻ ٻيٽ. انهن ٻن مکيه ٻيٽن کان علاوه ، 600 ٻيا ننڍا ٻيٽ آهن. نيوزيلينڊ آسٽريليا جي اوڀر ۾ 2000 ڪلوميٽر (1200 ميل) تيمين سمنڊ ۾ واقع آهي. اهڙي طرح ، ٽونگا ، فيجي ۽ نيو ڪليڊونيا پئسفڪ آرڪيپگوگو جي ڏکڻ ۾ 1000 ڪلوميٽر (600 ميل) آهن.اي نيوزيلينڊ آخري انسان آباد ٻيٽ آهي. اهو آهي ، اهو انسانن ۾ آباد ڪيل آخري جزائر مان هڪ آهي. انساني آبادي کان اڳ ، نيوزيلينڊ هڪ نامعلوم ، اڪيلو اڪيلو ٻيٽ ، جانورن ، ٻوٽن ۽ فنگس سان لاڳاپيل ٻيٽ هو ملڪ جي مختلف قسم جي ٽوپيگرافي ۽ جبل جي چوٽين جو ذميوار ٽيڪنالاجي ٽونڪ لفٽ ۽ ڪيترن ئي مکڻ لاءِ ذميوار آهن. نيوزي لينڊ جو گاديء جو ويلنگٽن آهي جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر يڪيلينڊ آهي.

## حوالا

زمرو:ملڪ
زمرو:نيوزي لينڊ
زمرو:آسٽريليشيا جا ملڪ
زمرو:اوشينيا جا ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون
زمرو:انگريزي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
مائي الهه وسائي

**مائي الهه وسائي** انگريزي (Mai Allah Wassai) (جنم:1928ع-- وفات: 29 اپيرل 2003ع) سنڌ پاڪستان جي وڏي مشهور ۽ ڄاتل سڃاتل سنڌي لوڪ ۽ ڪلاسيڪي ڳائڻي هئي جنهن گائڪي جي پنهنجي منفرد انداز ۽ آواز جي ذريعي سنڌ ۾ وڏي مڃتا ماڻي امر بڻجي وئي.

### زندگي جو احوال
مائي الهه وسائي برطانوي هندستان ۾ سجاول تعلقو، ٺٽو ضلعو (موجوده سجاول ضلعو) جي ڳوٺ محمد شاھ ڍڍڙ ۾ 1928ع ۾ خمُون مير بحر جي گهر ۾ جنم ورتو.هوءَ سنڌ جي مشهور ڳائڻي جيوڻي ٻائيءَ جي ساهيڙي ۽ همعصر هئي. تڏهن ڪلامن جي رڪارڊنگ گراموفون تي ٿيندي هئي ۽ جيوڻي ٻائي، مائي الهه وسائي، ماسٽر چندر، خان بلوچ'سونا خان بلوچ موسيقيءَ جي دنيا جا وڏا نالا هئا. خمُون مير بحر نڙ ساز جوڙڻ ۽ وڄائڻ جو ماهر هو. مائي الهه وسائي 12 سالن جي ڄمار ۾ راڳ جي سکيا وٺڻ شروع ڪئي ۽ 20 سالن جي ڄمار ۾ باقاعده ڳائڻ شروع ڪيو. مائي الهه وسائي گائڪي جي سکيا استاد حاجي ماڙيچو ۽ استاد فدا حُسين کان ورتي. هن ڍولڪ نواز استاد خميسو چانڊيو سان شادي ڪئي. اٽڪل 300 ڪلام ڳايائين جيڪي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين مقبول ٿيا. مائي الهه وسائي آخر ۾ گلي جي ڪينسر جهڙي موذي مرض ۾ مبتلا ٿي پئي.

### مڃتا
مائي الهه وسائي سنڌ جي هر شهر ۾ ڳائڻ لاءِ ويندي هئي. سندس ڳاتل ڪلام ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۽ پاڪستان ٽيليويزن نيٽ ورڪ ڪراچي سينٽر تان نشر ٿيا. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو پاران 1999ع ۾ سندس آواز ۾ ڪيسيٽ رڪارڊ ڪري جاري ڪئي وئي. کيس وفات کانپوءِ مڃتا طور حُڪومت پاڪستان 23 مارچ 2007ع تي تمغهء امتياز سان نوازيو ويو. مائي الهه وسائي کي شاهہ عبداللطيف ڀٽائي جي عرس مبارڪ جي موقعي تي منعقد ڪانفرنس ۾ شرڪت ۽ استاد بخاري جي ڪلام “پيار درياھ آ درياھ به لٽجي ٿو وڃي” ڳائڻ تي ثقافت ۽ سياحت کاتي پاران شاھ لطيف ايوارڊ سان نوازيو ويو.

### وفات
مائي الهه وسائي گلي جي ڪيسر جي بهاني 29 اپريل 2003ع ۾ فاني جهان مان لاڏاڻو ڪري وئي.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز
زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي
زمرو:راڳي
زمرو:سنڌي راڳي
زمرو:سنڌي ڳائڻيون
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون
زمرو:20هين صدي جون پاڪستاني عورت ڳائڻيون
زمرو:1928ع جون پيدائشون
ماليڪيولي قيدخانو

سائنسدانن جي هڪ ٽيم، ٽم اسٽروبيل ۽ چينگ جي نگرانيءَ ۾ هائڊروجن جي عجيب ڪوانٽم سڀائن تي تحقيق ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اھو ڏٺو ويو ته جڏهن H2 جي ماليڪيول کي هڪ آرگنڪ ماليڪيولن جي پڃري ۾ ڦاسايو ويو ته اهو پڃرو هائڊروجن جي ماليڪيول تي اثر انداز ٿيو.

اڪيلن ائٽمن جي ڪشش جي خوردبيني سطح تي طبيعيات کي تفصيل ۾ سمجهڻ سان هڪ حيرت انگيز حقيقت آڏو آئي، جيڪا اڳتي هلي اسان کي نئين مادن کي ترڪيب ڏيڻ ۾ ايتري قدر مدد ڪندي جو مستقبل جون دوائون پڻ تيار ٿي سگهنديو. پر ائٽمي سطح تي نيوٽن جا قانون، قيد ٿيل هائڊروجن جي ماليڪيول تي لاڳو نه ٿا ٿين.

هن تمام ننڍڙي ميدان ۾ قانون جيڪي ڪوانٽم ميڪانيات جي هيٺ آهن، انهن کي سمجهڻ جي ضرورت آهي ته ائٽمن جي وچ واري تعلق جي توانائي الڳ آهي يا لڳاتار نه آهي، جتي پوزيشن موروثي طور تي غير يقيني آهي. سائنسدانن جي ٽيم وڌيڪ کوجنا جي لاءِ اسپيڪٽروسڪوپڪ اوزار استعمال ڪيا، جنهن ۾ اسٽيٽ آف دي آرٽ، بنا لچڪ جو نيوٽران اسپيڪٽروميٽر جنهن کي "ويزن" سڏجي ٿو، جنهن جي ذريعي ائٽم جي خاص قسم جي تحرڪ واري ماليڪيولي بناوٽ کي جاچڻ کي ڪليٿريٽ سڏجي ٿو.

ڪليٿريٽ جيڪو ڄاريءَ جي بناوٽ جھڙو آهي، اهو هڪ پڃرو ٺاهي ٿو ۽ ٻين قسمن جي ماليڪيولن کي قيد ڪري ٿو ڄڻ ته اهو هڪ قيد خانو هجي ۔ سائنسدانن جو ڪليٿريٽ وارو اڀياس جنهن کي هائڊوڪوئنن جيڪي آرگنڪ ماليڪيولن جا آهن، اهي H2 ماليڪيول کي قيد ڪن ٿا. هر هڪ پڃري ۾ رڳو هڪ هائڊروجن جو ماليڪيول هيو ته جيئن H2 ماليڪيول جو ڌار نموني سان ڪوانٽم سڀاءُ ڄاڻي سگهجي. سائنسدانن جي ٽيم مشاهدي جي لائق ٿي وئي ته ڪيئن هائڊروجن جو ماليڪيول پڃري ۾ ڦري ۽ کڙڪي ٿو، پر حيرت واري انداز ۾ مشاهدو ڪيل گردشي حرڪت بلڪل ابتڙ هئي، جنهن لاڳاپيل سسٽم ۾ H2 ڦاٿل هيو ۽ انهيء سسٽم ۾ H2 ماليڪيول لڳ ڀڳ آزاديءَ سان سڀني پاسن ڏانهن ڦرندو ڪندو رهيو.

تحقيق ڪندڙ سائنسدانن جي اڳواڻ اسٽروبيل چيو ته هن تجربي ۾ جنهن لڪاءَ جو اسان مشاهدو ڪيو اهو ساڳيو آهي جيڪو سڀاءُ H2 ماليڪيول جو آهي جيئن ڌاتوءَ جي مٿاڇري سان چنبڙيل هوندو آهي۔ هي پهريون ڀيرو آهي جو فزڪس جي ماهرن کي اهڙي قسم جي سڀاءَ جي ڄاڻ ملي آهي ۽ اهو به ٽو ڊائمينشنل هنڊر روٽر (ٻه طرفو جنهن جي اندرين گردش ڌار هجي) جنهن ۾ هائڊروجن جو ماليڪيولي مشاهدو ڪيٿريٽ جي اندر ڪيو ويو۔ هن ڪيٿريٽ جي مقامي بناوت وارو پڃرو H2 جي تحرڪ تي وڏو اثر وجهي ٿي، جيڪا ٻه طرفي ڦرڻ جو سبب بڻجي ٿي۔ انهيءَ حقيقت کان سواء ته هن ۾ ڪي به ڪيميائي بانڊ شامل نه آهن. هيءَ تحقيق هائڊروجن مٽيريل کي اسٽور ڪرڻ ۾ ۽ خاص طور تي  H2 ماليڪيول ڦاسائي توانائي حاصل ڪري ايپليڪيشنز ۾ هڪ جڳھ کان ٻي تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي.

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:سالڊ اسٽيٽ فزڪس
زمرو:ڪيميائي اصطلاحون
زمرو:طبيعيات جي اصطلاحون
ٺلهه مير رڪڻ

thumb|ٺلهه مير رڪڻ
**ٺلهه مير رڪڻ** انگريزي (Thul Mir Rukan) سنڌ پاڪستان ۾هڪ منفرد جوڙيل ٻڌ مت جو اسٽوپا آهي جيڪو دولتپور صفن ضلعو شهيد بينظيرآباد (نواب شاهه)جي قريب ڳوٺ ٺلهه مير رڪڻ لڳ واقع آهي. ٺلهه مير رڪڻ دولتپور صفن شهر کان اوڀر-ڌکڻ ۾ 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي ۽ قاضي احمد کان اتر پاسي آهي. 60 فوٽ اونچو ٻڌمت جي هن يادگار کي گنبذ آهي ۽ ٺلهه پڪين سرن جو تعمير ٿيل آهي.  ڪجهه تفصيلي تاريخي حوالا هن ورثي جي نه صرف گھڻي قدامت کي ظاهر ڪن ٿا پر معلوم ٿئي ٿو ته هيءُ ٺلهه گھڻي عرصي تائين سنڌ ۾ ٻڌمت مذهب جو مرڪز رهيو. کوجنيڪن هن ٺلهه وٽ ٻڌ مذهب ۽ گوتم ٻڌ جي متعلق ڪتريون ئي شيون ڳولي نروار ڪيون آهن.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو: سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ مذهبي آثار
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جاآثار
زمرو: سنڌ ۾ ٻُڌمت جا مندر
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جا ٺلهه
رفيق احمد جمالي

thumb|رفيق احمد جمالي

**رفيق احمد جمالي** انگريزي (Rafiq Ahmed Jamali) اردو (رفیق احمد جمالی ) 1 جنوري 1967ع تي جنم وٺندڙ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينز سان لاڳاپيل سنڌ پاڪستان جو سياستدان آهي جيڪو موجوده وقت ۾ قومي اسيمبلي پاڪستان جو ميمبر پڻ آهي.

### شروعاتي زندگي
رفيق احمد جمالي 1 جنوري 1967ع تي سردار محمد بخش جمالي جي گهر ۾ ڳوٺ بهاولپور جوهي تعلقو، دادو ضلعو سنڌ ۾ جنم ورتو.. شروعاتي تعليم ڳوٺ ۾ حاصل ڪيائين. سيڪنڊري ۽ هاير سيڪنڊري جي تعليم دادو شهر ۾ حاصل ڪيائين جڏهن ته گريجوئيشن سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان 1992ع ۾ حاصل ڪيائين. سندس والد سردار حاجي محمد بخش جمالي پڻ مڃيل سياستدان رهيو جنهن قومي اسيمبلي پاڪستان جي تڪ اين.اي 178-دادوII- لاءِ 1988، 1990ع، 1993ع ۽ 1997ع تائين قومي اسيمبلي پاڪستان جو رڪن رهيو..

### سياسي شروعات
رفيق احمد جمالي سياسي ڪيريئر جي شروعات 2002ع کان ڪئي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينز جي ٽڪيٽ تان قومي اسيمبلي پاڪستان جي تڪ اين.اي-232 دادII- تان عام چونڊن ۾ ميمبر قومي اسيمبلي چونڊيو ويو. هيءُ ٻيهر 2008ع ۾ ساڳي تڪ تان ميمبر قومي اسيمبلي چونڊيو ويو. هيءُ سيپٽمبر 2009ع ۾ خوراڪ ۽ زراعت کاتي پاڪستان جو فيڊرل وزير بڻايو ويو. ۽ فيبروري 2011ع تائين عهدي تي رهيو. 2013ع ۾ جي عام چونڊن ۾ ساڳي تڪ تان وري ميمبر قومي اسيمبلي چونڊجي ويو. 2013ع ۾ گورک هل اسٽيشن ڊولپمينٽ اٿارٽي جو چيئرمن پڻ چونڊيو ويو.. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليمنٽيرينز جي ٽڪيٽ تان هميشه وڏي مارجن تان عام چونڊن ۾ ڪامياب رهندو آيو آهي.. پاڪستان پيپلز پارٽي دادو ضلعي جو صدر پڻ رهندو آيو آهي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي
زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن
منگوليا

**منگوليا** (Mangolia) اوڀر ايشيا ۾ هڪ زمين بند ملڪ آهي، جنهن جي سرحد اتر ۾ روس ۽ ڏکڻ ۾ چين کان ملڻ ٿيون. اهو 15,64,116 چورس ڪلوميٽر (6,03,909 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن جي آبادي صرف 35 لک آهي، اها دنيا جي سڀ کان گهٽ آبادي واري خودمختار رياست آهي. منگوليا دنيا جو سڀ کان وڏو لينڊ لاڪڊ ملڪ آهي جيڪو بند سمنڊ جي سرحد نٿو رکي، ۽ ان جو گهڻو حصو گھاس جي ميدانن سان ڍڪيل آهي، اتر ۽ اولهه ۾ جبل ۽ ڏکڻ ۾ گوبي ريگستان آهي. الان باتر، راڄڌاني ۽ سڀ کان وڏو شهر، ملڪ جي اڌ آبادي جو گهر آهي.

جديد دور جي منگوليا جي علائقي تي مختلف خانه بدوش سلطنتن جي حڪومت رهي آهي، جن ۾ زیونگنو، زیانبئي، روران، پهريون ترڪ خگنات، ٻيو ترڪ خگنات، اويغور خگنات ۽ ٻيا شامل آهن. 1206ع ۾، چنگيز خان منگول سلطنت جو بنياد وڌو، جيڪا تاريخ ۾ سڀ کان وڏي متضاد زميني سلطنت بڻجي وئي. سندس پوٽي قبلائي خان چين کي فتح ڪري يوآن خاندان قائم ڪيو. يوآن جي خاتمي کان پوءِ، منگول منگوليا ڏانهن پوئتي هٽي ويا ۽ دايان خان ۽ تیومن زسگت خان جي دور کان سواءِ، فرقيوارانه تڪرار جي پنهنجي پراڻي نموني کي ٻيهر شروع ڪيو.  

16ھین صدي عيسويء ۾ تبتي ٻڌمت منگوليا تائين پکڙيل، اڳتي هلي منچو جي قائم ڪيل چنگ خاندان جي اڳواڻي ڪئي، جنهن 17ھین صدي عيسويء ۾ ملڪ کي جذب ڪيو. 20ھین صدي جي شروعات تائين، بالغ مردن جي آبادي جو تقريباً ٽيون حصو ٻڌ ڌرم جا بھکشو هئا.  1911ع ۾ چنگ خاندان جي خاتمي کان پوء، منگوليا آزاديء جو اعلان ڪيو ۽ 1921ع ۾ چين جي جمهوريه کان حقيقي آزادي حاصل ڪئي. ٿوري دير کان پوء، ملڪ سوويت يونين جي سيٽلائيٽ رياست بڻجي ويو. سال 1924ع ۾، منگوليا عوامي جمهوريه هڪ سوشلسٽ رياست طور قائم ڪيو ويو. سال 1989ع جي ڪميونسٽ مخالف انقلابن کان پوءِ، منگوليا سال 1990ع جي شروعات ۾ پنهنجو پرامن جمهوري انقلاب ڪيو. ان جي نتيجي ۾ هڪ گهڻ پارٽي نظام، 1992ع جو نئون آئين ۽ مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي ٿي. 

تقريبن 30 سيڪڙو آبادي خانہ بدوش يا نيم خانہ بدوش آهي. گهوڙي جي ثقافت لازمي رهي ٿي. ٻڌمت اڪثريتي مذهب آهي (%51.7)، غير مذهبي ٻيو وڏو گروهه آهي (%40.6). اسلام ٽيون نمبر وڏو مذهبي سڃاڻپ آهي (%3.2)، قازاق جي نسلي وچ ۾ مرڪوز. شهرين جي وڏي اڪثريت نسلي منگول آهن، آبادي جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو قازاق، تووان ۽ ٻيون نسلي اقليتون آهن، جيڪي خاص طور تي اولهه وارن علائقن ۾ مرڪوز آهن.

منگوليا گڏيل قومن جو ميمبر آهي، ايشيا ڪوآپريشن ڊائلاگ، G77، ايشيائي انفراسٽرڪچر انويسٽمينٽ بئنڪ، نان الائنڊ موومينٽ ۽ نيٽو جو عالمي پارٽنر. منگوليا سال 1997ع ۾ ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن ۾ شامل ٿيو ۽ علائقائي اقتصادي ۽ واپاري گروپن ۾ ان جي شموليت کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.

## تعارف

## تاريخ

## حوالا

زمرو:ملڪ
زمرو:منگوليا
زمرو:ايشيا ۾ ملڪ
زمرو:زمين بند ملڪ
زمرو:اوڀر ايشيائي ملڪ
زمرو:اتر اوڀر ايشيائي ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
فلپائن

**فلپائن** (Philippines)،  سرڪاري طور تي "جمهوريه فلپائن"، ڏکڻ-اوڀر ايشيا ۾ ٻيٽن جي ميڙ وارو ھڪ ملڪ آهي. الهندي پئسفڪ سمنڊ ۾، اهو **7,641** ٻيٽن تي مشتمل آهي، جنهن جي ڪل ايراضي **3,00,000** چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن کي  ٽن مکيه جاگرافيائي ڀاڱ؛ اتر کان ڏکڻ: لوزون، ويسياس ۽ منڊاناو، ۾ ورهايو ويو آهي. لڳ ڀڳ 11 ڪروڙ جي آبادي سان اها دنيا جو 12هون وڏي آبادي وارو ملڪ آهي. گادي جو هنڌ منيلا ۽ سڀ کان وڏو شهر ڪيوزون آهي.  

فلپائن جي اولهه ۾ ڏکڻ چين سمنڊ، اوڀر ۾ فلپائن جو سمنڊ ۽ ڏکڻ ۾ سليبيس سمنڊ آهي. هن جون سامونڊي حدون اتر ۾ تائيوان، اتر۔اوڀر ۾ جاپان، اوڀر ۽ ڏکڻ۔اوڀر ۾ پالاو، ڏکڻ ۾ انڊونيشيا، ڏکڻ۔اولهه ۾ ملائيشيا، اولهه ۾ ويٽنام ۽ اتر۔اولهه ۾ چين سان ملن ٿيون. مختلف نسلن ۽ ثقافتن سان، اهو دنيا جو ٻارهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. منيلا ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ان جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ڪیوزون شهر آهي. ٻئي شهر "ميٽرو منيلا" جو حصو آهن.  

فلپائن هڪ ابھرندڙ مارڪيٽ ۽ هڪ ترقي پذير ۽ نئون صنعتي ملڪ آهي. جنهن جي معيشت زرعي کان خدمت ۽ پيداوار تي مرڪوز هجڻ ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي. پئسفڪ رنگ آف فائر تي هڪ ٻيٽ ملڪ جي حيثيت سان ان جو مقام. ۽ خط استوا جي ويجهو. ان کي زلزلن ۽ طوفانن جو شڪار بڻائي ٿو. فلپائن ۾ مختلف قسم جا قدرتي وسيلا آهن (۽ عالمي سطح تي حياتياتي تنوع جي اهم سطح). ملڪ ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو آهي.

## نالو
## تاريخ
## جاگرافي
## حڪومت ۽ سياست
## معيشت
## انفراسٽرڪچر
## آباديات
## ثقافت
## پڻ ڏسو

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Government of the Philippines 
* Official Gazette 
* "Philippines" profile at BBC News
* "Philippines" at UCB Libraries (archived May 21, 2011)
* 
* 
* Filipiniana.net – Free digital library and a research portal (archived December 17, 2008)

زمرو:فلپائن
زمرو:ملڪ
زمرو:جمهوريه 
زمرو:ايشيا ۾ ملڪ
زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ
زمرو:ايشيا ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ 
زمرو:ٽائيگر ڪب معيشتون
زمرو:آتش فشاني آرڪ ٻيٽ 
فلپائن
زمرو:پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ 
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا سامونڊي ملڪ 
زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي
زمرو:اسپيني ايسٽ انڊيز   
زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون ڪالونيون  
زمرو:اڳوڻيون جاپاني ڪالونيون 
زمرو:اڳوڻيون اسپيني ڪالونيون 
زمرو:آمريڪا جا اڳوڻا علائقا 
زمرو:1565 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا  زمرو:1898 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا  زمرو:1946 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا
زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون

## حوالا
هنگري

**ھنگري** (انگريزي: Hungary؛ هنگروي: Magyarország)، وچ يورپ جو هڪ ملڪ آهي جنھن جون سرحدون اتر ۾ سلواڪيا، اتر-اوڀر ۾ يوڪرائن، اتر- اولھه ۾ آسٽريا، اوڀر ۾ رومانيا، ڏکڻ ۾ سربيا، ڏکڻ-اولھه ۾ ڪروشيا ۽ اولھه ۾ سلووينيا کان ملن ٿيون. اھا يورپي يونين جو رڪن ملڪ آھي. ملڪ جي پکيڙ 93,030 چورس ڪلوميٽر آهي. هنگري ڊينيوب نديءَ جي نيڪال واري طاس ۾ واقع آهي ۽ وڏي علائقي تي هيٺاهين واري ميدانن جو تسلط آهي. هن جي آبادي 96 لک آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري نسلي هنگرين ۽ هڪ اهم روماني اقليت شامل آهي. هنگروي سرڪاري ٻولي ۽ يورپ جي انهن چند ٻولين مان هڪ، جن جو تعلق هند-يورپي خاندان سان نه آهي. بوڊاپيسٽ ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر ۽ غالب ثقافتي ۽ اقتصادي مرڪز آهي.

ھي ملڪ پارلياماني نظام واري وحداني رياست آھي، جيڪا ريپريزنٽيٽو جمھوريت واري ريپبلڪ آھي. ملڪ جي ھڪ ايواني پارليامينٽ جا 99 رڪن آھن، جنھن کي قومي اسيمبلي (országgyűlés) چوندا آھن.

هنگري هڪ اعلي آمدني معيشت آهي عالمي صحت جي سنڀال ۽ ٽيوشن مفت ثانوي تعليم سان. هنگري جي فن، موسيقي، ادب، راندين، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ اهم ڪردارن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. اهو يورپ ۾ هڪ مشهور سياحتي مقام آهي، جنهن ۾ 2019 ۾ ٻه ڪروڙ ۽ 45 لک (24.5 ملين) بين الاقوامي سياح اچي رهيا آهن. هنگري ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ ڪائونسل آف يورپ، يورپي يونين، نيٽو، گڏيل قومن، ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن، ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن، ورلڊ بئنڪ، ايشيائي انفراسٽرڪچر بئنڪ ۽ ويزگراد گروپ شامل آهن.   

## نالو
thumb|کاٻو|
سينڊور محل جيڪو ملڪ جي صدر جي سرڪاري رھائش گاھ آھي
[thumb|کاٻو|[بوڊاپسٽ ۾ ڊينيوب ندي جي ڪناري تي ھنگري جي پارليامينٽ جي عمارت]]

## تاريخ

## جاگرافي

## حڪومت ۽ سياست

## انتظامي تقسيم

## معيشت

## آباديات

## ثقافت

## پڻ ڏسو

## ٻاهريان ڳنڍڻا

## حوالا

زمرو:هنگري
زمرو:ملڪ
زمرو:جمهوريتون
زمرو:يورپي ملڪ
زمرو:زمين بند ملڪ
زمرو:وچ يورپ جا ملڪ
زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپي ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ
رومانيا

رومانيا (انگریزی Romania؛ رومانوی:România) يورپ جو ھڪ خودمختيار ملڪ آهي جيڪو مرڪزي، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي سنگم تي واقع آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اوڀر ۾ يوڪرين, اولهه ۾ هنگري, ڏکڻ اولهه ۾ سربيا, ڏکڻ ۾ بلغاريا ۽ اوڀر ۾ مالدووا سان آهن ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ڪارو سمنڊ آهي. **2,38,397** چورس ڪلوميٽر (**92,046** چورس ميل) جي ايراضي  سان هن جي آبادي هڪ ڪروڙ 90 لک (19 ملين) ماڻهن جي آهي. ھن جي گاديءَ جو هنڌ بخاريسٽ آھي. ان جي  آبهوا مکيه طور تي براعظمي  آهي.

رومانيا يورپ ۾ ٻارهين نمبر وڏو ملڪ آهي. ۽ يورپي يونين جو ڇهون نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميمبر رياست آهي. يورپ جو ٻيو نمبر ڊگهو درياهه (ڊينيوب) ملڪ جي ڏکڻ اوڀر ۾ ڊينيوب ڊيلٽا ۾ وهندو آهي. ڪارپيٿين جبل اتر کان ڏکڻ اولهه ۾ رومانيا کي پار ڪن ٿا. ۽ مولڊووينو چوٽي شامل آهي. 2,544 ميٽر (8,346 فوٽ) جي اوچائي تي. بخارسٽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو ۽ مالي مرڪز آهي. ٻين وڏن شهري علائقن ۾ ڪلج-نپوڪا، ٽميسوارا، آئياسي، قسطنطنيه ۽ براسوف شامل آهن.

جديد رومانيا جي علائقي ۾ آبادڪاري هيٺين پيليوليٿڪ دور ۾ شروع ٿي. بعد ۾ اها رومن فتح (۽ رومائيزيشن) کان اڳ ڊيشين بادشاهت بڻجي وئي. جديد روماني رياست 1859 ۾ ٺهي (مولداويا ۽ والاچيا جي اليگزينڊرو آئوان ڪوزا جي ماتحت اتحاد سان). ۽ رومانيا جي بادشاهت بڻجي وئي (1881 ۾ ڪيرول پهرين جي ماتحت). رومانيا 1877 ۾ عثماني سلطنت کان آزادي حاصل ڪئي (برلن جي معاهدي ذريعي رسمي طور تي). پهرين عالمي جنگ کان پوءِ. ٽرانسلوانيا، بانات، بوڪووينا ۽ بيسارابيا پراڻي بادشاهت ۾ شامل ٿيا. گريٽر رومانيا ٺاهي، جيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تائين پهچي ويو. 1940 ۾، محور جي دٻاءُ هيٺ. رومانيا هنگري، بلغاريا ۽ سوويت يونين کان علائقا وڃائي ڇڏيا. 1944 جي روماني بغاوت جي پٺيان. رومانيا اتحادين ۾ شامل ٿيڻ لاءِ طرف تبديل ڪيا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. ان اتر ٽرانسلوانيا ٻيهر حاصل ڪيو. پيرس امن معاهدن ذريعي. سوويت قبضي هيٺ. بادشاهه مائيڪل پهرين کي دستبردار ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو. ۽ رومانيا هڪ سوشلسٽ جمهوريه ۽ وارسا پيڪٽ جو ميمبر بڻجي ويو. ڊسمبر 1989 ۾ پرتشدد روماني انقلاب کان پوءِ. رومانيا لبرل جمهوريت ۽ مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شروع ڪئي.

## تعارف

ھي رياست يورپ جي اوڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. ان جون سرحدون ڪاري سمنڊ، بلغاريہ، يوڪرائن،ھنگري سربيا ۽ مالدووا سان ملن ٿيون.

## حوالا

زمرو:اوڀر يورپي ملڪ
زمرو:بلقان جا ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:لوا تي مشتمل سانچا
زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ
زمرو:يورپي ملڪ
زمرو:زمين بند ملڪ
يثرب

**يثرب**: مديني منوره جو پراڻو نالو جيڪو  سعودي عرب ۾ واقع آهي. حضرت محمد صه جي ان شھر ۾ آمد کان اڳ  اھو حجاز جي اتر اولهه ۾ واقع هڪ خيابان ھيو جيڪو ڳاڙھي سمنڊ جي ڪناري کان اٽڪل ھڪ سئو ميلن جي مفاصلي تي ۽ مڪي کان 300 ميلن جي فاصلي تي واقع آهي. پھرين اتي عرب آباد ٿيا ۽ پوءِ يھودي بہ اتي آباد ٿيا جيڪي بابل ، يونان ۽روم  جي حاڪمن جي ظلم ڪري فلسطين مان ڀڄي آيا ھيا انھن يھودين يثرب، خيبر،فدڪ ۽ ٻين اتر اولھ  عربستان  ۾ پنھنجيون بستيون اڏيون ھيون . يثرب ۾ انھن جا ٽي قبيلا ھيا: بني نظير، بني قريظہ ۽ بني قنوقہ. پھرين يھودين جي آبادي يثرب ۾ عربن کان وڌيڪ ھئي ۽ انھن جو يثرب تي غلبو ھيو بعد ۾ چوٿين صدي عيسويءَ ۾ يمن کان ٻہ بت پرست قبيلا اوس ۽ خزرج لڏي آيا ۽ يثرب ۾ آباد ٿيا جنھن ڪري يھودين جو غلبو پورو ٿي ويو. انھن يھودين کان زمينون ھٿ ڪري کين شھر کان  ٻاھر ڪيو  . انھن عرب قبيلن ۾ اتحاد  ڪانہ ھيو. ڇھين صدي عيسويءَ۾ انھن ٻن قبيلن جي پاڙن جو تعداد ويھ ٿي چڪو ھو. ٻنھي قبيلن جو پاڻ ۾ جھيڙو شروع ٿيو  ۽ يثرب اھڙي طرح ٻن ڌرين ۾ ورهائجي ويو. بنو نظير ۽ بنو قريظہ اوس وارن جي مدد ڪري رھيا ھئا  ۽ بني قينوقہ  بنو خزرج جي.  سن 616 عيسويءَ ۾ ٻنھي قبيلن وچ ۾ جنگ لڳي جيڪا جنگ بعاث جي نالي سان مشھور آھي. ان جنگ ۾ خزرج وارن کي شڪست ملي ۽ انھن جا کجين جا باغ ساڙيا ويا. پر پوءِ به بني  اوس قبيلو پنھنجو شھر تي غلبو حاصل نه ڪري سگھيو. اسلام جي اچڻ بعد انھن کي امن مليو ۽ يثرب شھري رياست جي شڪل اختيار ڪئي ۽ بعد ۾ ان جو نالو مدينو پئجي ويو.

## حوالا

زمرو:اسلام
قديم آثار

**آثار قديمه جو مطالعو** (Archaeology) انساني سرگرمين جو مطالعو آهي، جيڪا مادي ثقافتن جي بحالي ۽ تجزيي ذريعي ڪيو ويندو آهي. آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ نوادرات، فن تعمير، حياتياتي يا ماحولياتي نمونا ۽ ثقافتي لينڊاسڪيپ شامل آهن. آثار قديمه کي ٻئين نظمن، سماجي سائنس ۽ بشريات جي هڪ شاخ سمجهي سگهجي ٿو. ان کي عام طور تي هڪ آزاد تعليم جو ميدان سمجهيو ويندو آهي، پر اها علم الانسان، تاريخ يا جاگرافي جي حصي طور تي پڻ درجه بندي ڪيو ويندو آهي. هن تعليمي نظم ۾ ماضي بابت وڌيڪ سکڻ لاءِ سروي، کوٽائي ۽ آخرڪار گڏ ڪيل ڊيٽا جو تجزيو شامل آهي. وسيع دائري ۾، آثار قديمه ٻين النظمياتي تحقيق تي ڀاڙي ٿو.

قديم آثار (Archaeological sites) زماني جي لاهين چاڙهين جو شڪار ٿيل وسندين، ماڳن، مڪانن، شهرن ۽ کنڊرن کي سڏيو وڃي ٿو. هن جي مطالعي ۾ قديم آثارن جي آڌار تي منظم تحقيق ڪري قديم ماڻهن ۽ انهن جي سماجي حيثيت جو اڀياس ڪيو ويندو آهي، هن علم لاءِ خاص طور تي ماڳن جي کوٽائيءَ مان لڌل شين ۽ لکتن جو خصوصي طور تي مطالعو ڪيو ويندو آهي.

آثار قديمه جا ماهر پراگيتاريڪ دور جي انساني تاريخ ۽ پوء جي انساني تاريخ (اوڀر آفريڪا ۾ لومڪوي ۾ 33 لک سال اڳ جي پهرين پٿر جي اوزارن جي ترقي کان وٺي تازن ڏهاڪن جي تاريخ) جو مطالعو ڪن ٿا.   آثار قديمه پيليونٽولوجي، فوسل باقيات جي مطالعي، کان مختلف آهي. قديم آثار جو مطالعو خاص طور تي قبل از تاريخ سماجن بابت سکڻ لاءِ، جن لاءِ، تعريف جي لحاظ کان، ڪو به لکيل رڪارڊ موجود ناهي، اهم آهي. قديم آثار جي مطالعي ۾ انساني ماضي جو 99 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو، قديم پٿر جي دور (Paleolithic) کان وٺي دنيا جي سماجن ۾ خواندگي جي آمد تائين، شامل آهي. قديم آثار جي مطالعي جا مختلف مقصد آهن، جيڪي ثقافت جي تاريخ کي سمجهڻ کان وٺي ماضي جي زندگي گذارڻ جي طريقن جي تعمير نو کان وقت سان گڏ انساني سماجن ۾ تبديلين کي دستاويز ڪرڻ ۽ وضاحت ڪرڻ تائين آهن.  يوناني مان نڪتل اصطلاح، آرڪائيولاجي جو مطلب "قديم تاريخ جو مطالعو" آهي.

آثار قديم جو مطالعو 19هين صدي دوران يورپ ۾ قديم آثارن جي نوادرات کي گڏ ڪرڻ جي شوق مان ترقي ڪيو ۽ هن وقت کان دنيا ۾ رائج ٻيئن تعليمي نظمن سان گڏ هڪ بڻجي چڪو آهي. آثار قديمه کي قومي رياستن پاران ماضي جي لاڳاپيل خاص نظرين کي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جي شروعات کان وٺي، آثار قديم جي مطالعي جا مختلف مخصوص ذيلي شعبا ترقي ڪيا آهن، جن ۾ سامونڊي آثار قديمه، نسائي آثار قديمه ۽ فلڪياتي آثار قديمه جو مطالعو شامل آهن ۽ آثار قديمه جي جاچ ۾ مدد لاءِ ڪيتريون ئي مختلف سائنسي تيڪنڪون اختيار ڪيون ويون آهن. تنهن هوندي به، اڄ، آثار قديمه جا ماهر ڪيترن ئي مسئلن، جهڙوڪ آثار قديمه جا جعلي نوادرات (Pseudoarchaeology), آثار ثار قديمه جي ڦرلٽ، عوامي دلچسپي جي کوٽ ۽ انساني باقيات جي کوٽائي جي مخالفت، کي منهن ڏين ٿا.

## سنڌو ماٿريءَ جا قديم آثار
سنڌو ماٿريءَ جو مورثي سرمايو به انهن دڙن ۽ ڀڙن ۾ پوريل آهي، جن مان ڪي ٿورا کوٽائيءَ جي ڪري نڪري نروار ٿيا آهن. اها کنڊر ۽ دڙا سڄي سنڌ بلڪ سنڌو ماٿري ۾ پکڙيل آهن، جن ۾ مهرڳڙھه، موهن جو دڙو، هڙپا، چانهونءَ جو دڙو، ڪوٽ ڏيجي، آمري جا آثار، رني ڪوٽ، جهڪر جو دڙو، سيوهڻ جو قلعو، ڀنڀور، ديبل، ٺل رڪڻ، ٺل ڏيپر، گهانگهر جا دڙا، منصوره، ڌونرا هنڱورا، شاھه بندر، وغيره اچي وڃن ٿا.

## حوالا

قديم آثار
زمرو:علم الانسان
زمرو:تاريخ جون شاخون
آخرين نامو

**آخرين نامو** (انگريزي: Swan Song) ڪنھن ليکڪ جو آخرين خط، موت وقت لکيل خط، پويون اطلاع.

## حوالا
آدرش

آدرش (Ideal) تصوراتي طور ڪنھن ماڻهوءَ ، عمل يا شيءِ کي مڪمل ۽ اعليٰ سمجهڻ جو خيال.

## آدرش پرستي
تصور پرستي، خيال پرستي (Idealism) ڪنھن خيال، تصور، شخصيت وغيره کي فڪري طور پنھنجو آدرش تصور ڪرڻ واري حالت کي آدرش پرستي چئبو آهي.

## آدرشي تنقيد
آدرشي تنقيد (Ideal Criticism)، تنقيد جو هي قسم نقاد کي مخصوص ۽ اڻ مٽ اصولن جي پابندي سيکاري ٿو. عام لفظن ۾ تنقيد جي هن طريقي مطابق ڪنھن بہ تخليقي پورهئي جي فڪري سگهہ کي پرکي سگهجي ۽ انهيءَ مان ادبي خوبين جا اهي پھلو ڪڍي سگهجن ٿا، جيڪي انھيءَ فطرت کي فراهم ڪيا آهن. هيءَ تنقيد ادب جي اوچن آدرشن جي نشاندهي ڪري ٿي ۽ اهو ڏسي ٿي تہ ڪھڙو ادب اوچ آدرشي آهي ۽ ڪھڙو ادب نيچ آدرشي آهي. سنڌي ادب ۾ هيءَ تنقيد اڃا ايتري عام نہ ٿي سگهي آهي.

## حوالا

زمرو:زندگي جو فلسفو
آڏي

**آڏي** سادي پروليءَ جو قسم آهي، جنهن کي ٻارڙا ڏيندا وٺندا آهن. آڏيءَ جو مطلب آهي ٺهيل يا اڏيل. مثال طور: ”گهر گهر اندر ڳاڙهي ڪنوار“. ڀڃڻي: باھ

## حوالا