ابتدائي ھند-يورپي ماڻهو

**ابتدائي ھند يورپي ماڻهو** يا **پروٽو-انڊو-يورپين** (Proto-Indo-Europeans) آخري برفاني دور کان پوءِ وارن ماڻهن جو هڪ گروھ هو. انهن جو وجود، 4000 ق.م يا ان کان اڳ، انهن جي ٻوليءَ مان ثابت ٿئي ٿو. اهي پروٽو-انڊو-يورپي ٻولي (PIE) ڳالهائيندڙ هئا، جيڪا هڪ اڻ لکيل پر هاڻي جزوي طور تي بحال ڪيل قبل از تاريخ جي ٻولي آهي.

## ماڻهو
انهن بابت ڄاڻ نه صرف ٻوليءَ مان ملي ٿي، پر آرڪيالاجي (آثار قديمه) ۽ قديم جينيات (archaeo-genetics) مان پڻ ملي ٿي. اهي ماڻهن جو هڪ اهڙو گروھ هئا جيڪي ٽامي جي دور جي انڊو-يورپين جا ابا ڏاڏا هئا.
پروٽو-انڊو-يورپين ممڪن طور تي ڪاپر ايج (Copper Age)، يا لڳ ڀڳ 5هين کان 4ٿين هزاري ق.م دوران رهندا هئا. مکيه وهڪري جا عالم انهن کي اوڀر يورپ ۽ وسطي ايشيا جي اسٽيپس (steppes) جي عام علائقي ۾ رکن ٿا. ڪجهه عالم PIE جي وقت کي گهڻو پوئتي وٺي وڃن ٿا. تازيون اڀياس اڄوڪي اتر ايران ۽ ارمينيا جي مٿانهين پٽي ۾ انهن جي اصليت جي حمايت ڪن ٿا.
2nd هزاري ق.م جي وچ تائين، پروٽو-انڊو-يورپين جون شاخون اناطوليه، ايجين، وادي سنڌ، گنگا جو ميدان، ۽ ممڪن طور تي اولھ يورپ تائين پهچي چڪيون هيون.

## ثقافت
پروٽو-انڊو-يورپي ثقافت ۾ اهي ڪجهہ يا سڀئي خاصيتون موجود هيون:
thumb|سول ووگينن (Solvognen)
* مالھوند ۽ پشو پالڻ، بشمول پالتو جانور، گهوڙا، ۽ ڪتا
* زراعت ۽ اناج جي پوک، بشمول اهي ٽيڪنالاجيون جيڪي شروعاتي زراعت ڪندڙ سماجن سان منسوب آهن
* هڪ اهڙو آبهوا جتي سياري ۾ برفباري ٿيندي هجي
* پاڻي ذريعي يا پاڻي جي مٿان آمد و رفت
* مضبوط ڦيٿو، جيڪو گاڏن لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر اڃا تائين چرخن وارا جنگي رٿ ايجاد نه ٿيا هئاp249
* آسماني ديوتا جي پوڄا، *[[Dyēus|*dyeus]] ph<sub>2</sub>tēr* (لفظي معنيٰ 'آسماني پيءُ': قديم يوناني *Ζευς (πατηρ) / Zeus (patēr)*; *dieu-ph<sub>2</sub>tēr* لاطيني *Jupiter*.)
* زباني رزميه شاعري يا گيت جيڪي مخصوص جملا استعمال ڪندا هئا جهڙوڪ "لازوال شهرت"
* مٽيءَ مائٽيءَ جو هڪ پدري نظام جيڪو مردن جي وچ ۾ لاڳاپن تي ٻڌل هو

پروٽو-انڊو-يورپين هڪ پدري سماج هو، جيڪو شايد اڌ-خانابدوش هو، ۽ پشو پالڻ، خاص طور تي گئون ۽ مڍين تي ڀاڙيندو هو. اهي ماڻهو شايد اهي هئا جن سڀ کان پهرين گهوڙي کي پالتو بڻايو – *hekwos* (ڀيٽيو لاطيني *equus*، قديم يوناني *ῐ̔́ππος* / *hippos*). ڳئون (*gwous*) مذهب، ڏند ڪٿائن ۽ روزاني زندگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندي هئي. هڪ ماڻهو جي دولت جو اندازو سندس جانورن جي تعداد مان لڳايو ويندو هو، *peḱus* (ڀيٽيو انگريزي *fee*، لاطيني *pecunia*).

اهي ڪثير خدائي مذهب جا پيروي ڪندڙ هئا جيڪو قرباني جي رسمن تي ٻڌل هو، جيڪي شايد هڪ پاهيڻي طبقي پاران ادا ڪيون وينديون هيون. تدفين لاء ٽيڪرين يا مقبرن جو استعمال ڪندا هئا (ڏسو ڪرگن مفروضو). اهم اڳواڻن کي سندن سامان سان گڏ دفن ڪيو ويندو هو، ۽ ممڪن طور تي سندن گهرڀاتين يا زالن سان گڏ (انساني قرباني، ستي).

ڪيترن ئي انڊو-يورپي سماجن ۾ پاهيڻن، ويڙهاڪ طبقي، ۽ هارين يا مالوندن جي ٽن حصن واري ورڇ ملي ٿي. جيڪڏهن ويڙهاڪن جو هڪ الڳ طبقو هو، ته اهو شايد ڪنوارن نوجوان مردن تي مشتمل هوندو هو. اهي شايد هڪ الڳ ويڙهاڪ ڪوڊ تي هلندا هئا جيڪو عام سماج ۾ قابل قبول نه هوندو هو. ڪيترن ئي انڊو-يورپي سماجن ۾ شروعاتي رسمن جا نشان ظاهر ڪن ٿا ته هي گروهه پاڻ کي بگهڙن يا ڪتن سان سڃاڻيندو هو (ڏسو برسرڪر، ورولف).
ٻوليءَ جي بحاليءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ٻيا جانور جن کي اهي سڃاڻندا هئا، انهن ۾ رڍ - **owis*، ٻڪريون - **heyg*، سوئر - **suhs*، ۽ اودبلاو - **bebrus* شامل هئا.

ٽيڪنالاجي جي حوالي سان، بحاليءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته هي شروعاتي برونز ايج جي ثقافت هئي، جنهن ۾ برونز جا اوزار ۽ هٿيار هئا. چاندي ۽ سون کان واقف هئا. رڍون ان (wool) لاءِ پاليون وينديون هيون، ۽ ڪپڙا وڻيا ويندا هئا. ڦيٿو معلوم هو، يقيني طور تي ڏاند گاڏين لاءِ، ۽ آخري پروٽو-انڊو يورپي جنگين ۾ گهوڙن سان هلندڙ جنگي رٿن جو استعمال پڻ ٿيو هوندو.

هن قوم جو اصل نالو يقين سان بحال نٿو ڪري سگهجي. *Aryo-* (جنهن جي معنيٰ ڪجهه عالمن وٽ "اهي جيڪي هر هلائين ٿا" آهي)، ڪڏهن ڪڏهن پروٽو-انڊو-يورپين جي سڃاڻپ طور پيش ڪيو ويندو آهي (ڏسو آريا), پر اهو صرف انڊو-ايراني خاندان ۾ ملي ٿو؛ جڏهن ته پروٽو-انڊو-يورپين اڃا تائين لکڻ جو فن نه سکيو هو، تنهنڪري اهو تصديق ڪرڻ جو ڪو طريقو ناهي ته *Aryo-* انهن جي پنهنجي سڃاڻپ هئي يا نه.

## لاڳاپيل صفحا
* پروٽو-انڊو-يورپي ٻولي
* تطبيقي لسانيات
* انڊو-يورپي جڙن جي فھرست
* اورهيمت (Urheimat)
* ارمينائي مفروضو
* آثار جينيات
* ڪرگن
* آريا

## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
*
* .
* .
* C. Renfrew 1987. *Archaeology and language, the puzzle of Indo-European origins*. London, Penguin.
* Brian Sykes 2001. *The seven daughters of Eve*. London. Corgi Books.
* .

## ٻيون ويب سائيٽون
* انڊو-يورپي جڙن جي انڊيڪس، آمريڪن هيريٽيج ڊڪشنري مان
* ڪرگن ثقافت 
* ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ انڊو-يورپي شروعات 
زمرو:انڊو-يورپي