open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ايسراڻي

ايسراڻي: نک (ماکيجا ):هي اصل اروڙونسي آهن ۽ سندن نکڙيا سئوٽ لاڙ ۾ ۽ -ڀريا- تعلقي نوشهروفيروز ۽ خيرپور مير صاحب واريءَ ۾، ۽ حيدرآباد ۾ آهن. هي گروءَ جا سک آهن ۽ اورنگزيب -بادشاهه- جي وقت ۾ پنجاب کان سنڌ ۾ آيا هئا. 
ايسراڻي -آڪهه- وارن مان پنج ڀائر لاڙڪاڻي طرف اچي، سنڌو نديءَ جي پرينءَ ڀر رهيا، ۽ زمينداري ڪرڻ لڳا. جنهن وقت انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تنهن وقت اتي سلامتي نه سمجهي درياهه جي اورينءَ ڀر، ايلياس جي ڳوٺ ۾ اچي رهيا، اٽڪل هڪ سئو ورهيه ٿيا ته اتان لڏي لاڙڪاڻي ۾ اچي رهيا. لاڙڪاڻي ۾ سندن گهٽي اڄ تائين ”ايلياسي گهٽي“ يعني ڳوٺ ايلياس کان آيلن جي گهٽي سڏجي ٿي. 
ايسراڻي -آڪهه- وارن جي مٿي ذڪر ڪيل پنجن ڀائرن جا ٻيا -ٻه ڀائر- پنجاب ۾ گرداسپور جي نزديڪ رهندا هئا، سي به پوءِ سنڌ ۾ آيا. اهي -اول- خدا -آباد- ۽ پوءِ حيدرآباد ۾ ميرن وٽ نوڪرين ۾ هئا. 1793ع ۾ سنڌ جي ميرن حڪومت جو ورهاڱو ڪيو ته هيءُ -ايسراڻي- نوشهري فيروز ۾ بٽنيءَ ۽ اجاري جي بستگيءَ لاءِ مقرر ٿيا. -ان- وقت مورجاڻي -آڪهه- وارا به نوشهري ۾ رهندا هئا. -جن- جي نک به ”ماکيجا“ آهي. ڪجهه وقت کان پوءِ -ايسراڻي- ڀائرن مان هڪ -ڀاءُ- جي -آڪهه- وارا مورجاڻين سان گڏ، خيرپور مير صاحب واريءَ جي ويجهو ڳوٺ ڀرڳڙين ۾ وڃي رهيا، جو انهن ٻنهي آڪهين وارا مير سهراب خان وٽ نوڪرين ۾ هئا. هڪ سئو کن ورهيه ٿيا ته هيءُ ڀرڳڙين مان لڏي هميشه لاءِ لاڙڪاڻي ۾ وڃي رهيا. سندن ٻيا سئوٽ، جي اڃا نوشهري فيروز ۾ هئا، سي به اتان لڏي لاڙڪاڻي ويا. ائين سڀ -ايسراڻي- لاڙڪاڻي ۾ وڃي ڪٺا ٿيا، ته به سندن مٽي مائٽي اڄ تائين خيرپور ۽ ساهتي پرڳڻي وارن سان هلندي اچي. جيڪي -ايسراڻي- ڳوٺ ايلياس مان لڏي لاڙڪاڻي ۾ اچي رهيا هئا، -تن- سان ڇلي سوتڪ وارڻ جي به واٽ ڪانه اٿن. 
ديوان ايسرداس جنهن جي نالي پٺيان هن -آڪهه- وارا سڏجن ٿا، تنهنجو هڪ پٽ ديوان سنتوڪ سنگهه هو، منڍ ۾ فقط ديوان سنتوڪ سنگهه جو اولاد خيرپور مان لاڙڪاڻي ۾ آيو هو. ديوان سنتوڪ سنگهه جي نسل مان ديوان -بهادر- ايسر سنگهه، تلوڪ سنگهه ۽ سندس ويجها سئوٽ ديوان گوبند سنگهه ۽ ديوان ڪندن سنگهه آهن، ساڳئي نسل مان ديوان شام سنگهه ۽ ديوان واڌو مل آهن. 
ديوان ايسرداس جي ٻئي پٽ ديوان تيرٿداس جي نسل مان ديوان هزاريمل ناميارو وڪيل هو، جنهن جو پوٽو ديوان سيرومل وشنداس وڪيل -انڊيا- ڪانگريس'>-آل -انڊيا- ڪانگريس- ڪاميٽيءَ جو ميمبر ۽ سنڌ ليجسلٽيو اسميبليءَ جو ميمبر هو. 
ڳوٺ ايلياس کان آيل ايسراڻين جو وڏو ڏاڏو ديوان -تلوڪچند- ايسرداس هو، جنهن جي نسل مان ديوان گوبند بخش ڄاڃي مل بئسرسٽر، ڀاڻس ڪئپٽن نانڪ بخش اسسٽنٽ ڪمانڊنگ رائل انجنيئر ۽ سندن سئوٽ ديوان ڪندانداس ٽلومل اسسٽنٽ پبلڪ پراسيڪيوٽر ۽ ٻيا آهن، اهي ”ايلياسي“ سڏبا آهن.

## حوالا
ايس. گل

**ايس گل** جو اصل نالو **سيد حاجي فضل علي شاھ ڄاموٽ** هو، پر هو فلمي دنيا ۾ ”ايس. گل“ جي نالي سان ڄاتو سڃاتو ويندو هو. مرحوم جي ڄمار 75 سالن جي لڳ ڀڳ هئي. جڏهن هن 18 آڪٽوبر 1999ع تي وفات ڪئي. پونيرن ۾ هن ٻہ پٽ ڇڏيا آهن، جن مان هڪ جي اڳوڻي وزيراعظم مرحوم محمد خان جوڻيجي جي نياڻيءَ سان شادي ٿيل آهي. ڄاموٽ فئملي سان تعلق رکندڙ ايس. گل اداڪاريءَ جي شروعات ورهاڱي کان اڳ ڪئي هئي. پاڪستان ۾ ”بيقرار“ سندس پهرين فلم هئي، جيڪا 1950ع ڌاري هن خود پروڊيوس ڪئي هئي. ’التجا‘، ’درنده‘، ’سهڻا سائين‘ ۽ ’حاضر سائين‘ وغيره سميت هن اردوءَ توڙي سنڌيءَ ۾ تقريباً 100 فلمون ٺاهيون. هن فلمن ۽ مقبول ٽي. وي پروگرام ”نيلام گهر“ لاءِ گل حيدر جي نالي سان ميوزڪ پڻ ڪمپوز ڪيو. گل حيدر نالو ڏيڻ جو سبب هيءُ هو تہ ايس. گل جهوني ميوزڪ ڊائريڪٽر مرحوم غلام حيدر جو اسسٽنٽ رهي چڪو هو.

## حوالا
ايس. سي. شاھاڻي لا ڪاليج

هيءُ ڪاليج 1925ع ۾ ڪراچي شهر ۾ قائم ڪيو ويو. هن ڪاليج جو مقصد سنڌ ۾ قانون جي -تعليم- کي عام ڪرڻ هو. شروع ۾ هن ڪاليج ۾ ڪراچيءَ جا مشهور ۽ جهونا وڪيل قانون جي -تعليم- ڏيندا هئا. هن ڪاليج جو شروع ۾ نالو ”سنڌ ڪاليجئيٽ بورڊ لا ڪاليج“ هو. بعد ۾ هن ڪاليج کي پرنسپال مسٽر -ايس-. سي. شاهاڻيءَ جي نالي سان منسوب ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:ڪراچي ۾ تعليم
زمرو:سنڌ ۾ ڪاليج
زمرو:ڪراچي جا ڪاليج
زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا
زمرو:ڪراچي جا تعليمي ادارا
ايس. پي. گپتا

**سوراج پرڪاش گپتا** (**ايس. پي. گپتا**، 1931ع-2007ع) صاحب هندستان جي قديم آثارن ۽ آرٽ جي تاريخ جو وڏو عالم ھو. پاڻ 1931ع ۾ ڄائو. ھن جو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان گڏ سڄي ڏکڻ ايشيا جي قديم آثارن تي گھرو مطالعو ۽ مشاھدو ھو. ھن انڊين آرڪيالاجيڪل سوسائٽيءَ طرفان ڪيترن جرنلس کي ايڊٽ ڪيو. کيس مارٽيمر ويلر انعام سان نوازيو ويو آھي. سندس لکيل ڪتاب ۽ آرٽيڪل ھي آھن:

# Elements of Indian Art: Including Temple Architecture, Iconography and Iconometry 
# Frontiers of Indus Civilization 
هيٺيان ڪتاب بي بي لال صاحب سان گڏجي لکيائين. 
# The Lost Sarsavati and Indus Civilization 
# Disposal of Dead and Physical Types in Ancient India. (1975) 
# Tourism, Museums and Monuments. (1975) 
# Archaeology of Soviet Central Asia and the India Border Lands (Two parts) 1978. 
# The Dawn of Civilization.

سندس ستون نمبر ڪتاب سنڌو تهذيب تي مشھور ڪتاب آھي، جيڪو سينٽر فار اسٽڊيز اِن سولائيزيشن دھليءَ مان 1999ع ۾ شايع ٿيو.

## حوالا

زمرو:1931ع جون پيدائشون
ايس. اين. ڦيرواڻي

شيوا رام نرسنگهه داس ڦيرواڻي، سنڌي ٻوليءَ جو پروفيسر هو. هن 1938ع ۾ ڏيارام گدومل جي سوانح حيات ”راج رشي ڏيارام گدومل“ (جيون چرتر) جي عنوان سان ڇپائي، جنهن جو ٻيو ڇاپو سنڌ گرئجوئيٽس ائسوسيئيشن -جولاءِ- 2000ع ۾ ڇپايو آهي. پروفيسر ڦيرواڻي، اُن ڪاميٽيءَ جو به ميمبر هو، جنهن سنڌ يونيورسٽي قائم ڪرڻ لاءِ سفارش ڪئي هئي، جنهن ڪاميٽيءَ جو ميمبر علامه آءِ آءِ قاضي پڻ هو.

## حوالا
ايس. ايم. لا ڪاليج ٽنڊو الھيار

هن نالي سان هڪ ڪاليج تعلقي ٽنڊي الهيار ۾ نصرپور روڊ تي واقع آهي، جيڪو ماڊل ايڊيوڪيشنل ڪوآپريٽو سوسائٽي، ٽنڊي الهيار جي سرپرستيءَ هيٺ 1956ع ۾ قائم ڪيو ويو. هن ڪاليج کي 1972ع ۾ سرڪار جي نگرانيءَ ۾ ڏنو ويو. 1974ع ۾ هن ڪاليج کي ڊگري ڪاليج جو درجو ڏنو ويو ۽ پڻ سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري سان منسلڪ ڪيو ويو. 1990ع ۾ ڪاليج کي نئين عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو. هيءُ ڪاليج اٺن ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن وقت هيءُ ڪاليج مختلف مضمونن ۾ ڊگري ڪورس ڏيئي رهيو آهي، جهڙوڪ: اقتصاديات، پوليٽيڪل سائنس، مسلم هسٽري ۽ اسلامي ڪلچر وغيره. هن ڪاليج ۾ شاگردن کي ڪرڪيٽ، بيڊمنٽن، فٽ -بال- ۽ هاڪيءَ جهڙيون رانديون پڻ ڪرايون وينديون آهن. هن ڪاليج جي لائبرريءَ ۾ چار هزار ڪتاب آهن. هن ڪاليج ۾ فزڪس، ڪيميسٽري، باٽني ۽ زولاجيءَ جي تجرباتي سکيا لاءِ ليبارٽريون پڻ موجود آهن.

## حوالا

زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو
زمرو:سنڌ ۾ ڪاليج
زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا
زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعي جا ڪاليج
ايس. ايم. آرٽس ڪاليج

ايس-. ايم. آرٽس، سائنس، ڪامرس ڪاليج، سنڌ مدرسي جي بورڊ 1943ع ۾ قائم ڪيو. هن ڪاليج کي اهو اعزاز حاصل آهي ته، -ان- جو افتتاح قائداعظم محمد علي جناح ڪيو هو. قيام پاڪستان کان پوءِ، ڪراچيءَ ۾ مسلمانن جو اهو واحد ڊگري ڪاليج هو. 1953ع ۾ ڪامرس جي شعبي ۽ 1957ع ۾ سائنس جي شعبي جو واڌارو ٿيو. ڪاليج سان گڏ هڪ هاسٽل به آهي. هن ڪاليج ۾ -پاڪستان- کان علاوه وچ -اوڀر-، -اوڀر- -ايشيا-، آفريڪا ۽ ٻين خطن جا شاگرد -تعليم- پرائيندا رهيا آهن. ڊاڪٽر -امير حسن- صديقي، پروفيسر اي. جي واسطي، پروفيسر اي. ايم مولوي، پروفيسر غلام مصطفيٰ شاهه ۽ پروفيسر اي. -ايس- ڪوهاٽيءَ جهڙا ممتاز تعليمي ماهر، هن ڪاليج جا پرنسپال ٿي رهيا آهن.

## حوالا
ايسپ جو آکاڻيون

thumb|ايسپ ۽ پروھت
**ايسپ جون آکاڻيون** (Aesop's Fables) دنيا جي قديم ۽ عام پسند ڪتابن مان هڪ ڪتاب آهي، جنھن جو ترجمو دنيا جي مڙني مک ٻولين ۾ ٿي چڪو آهي. اهي آکاڻيون اڄ کان سوا ٻہ هزار ورهيہ اڳ لکيون ويون هيون. هنن آکاڻين جو لکندڙ ايسپ، روم ۾ 620 ق. م ڌاري ڄائو، ۽ بيلنيءَ ۾ 544 ق. م ۾ ماريو ويو. هن کي ايسپ ان ڪري چئجي ٿو، جو هو ڪُٻو هو ۽ ڪُٻي کي يوناني ٻوليءَ ۾ ”ايسپ“ چوندا آهن. ايسپ پنھنجي ڏاهپ جي ڪري ايڏو تہ مشھور ٿيو، جو بعد ۾ ڪيترن ٻين ڏاهن کي سندن ملڪ جو ايسپ سڏيو ويو. مثلاً: حضرت لقمان (پنجين صدي ق. م) کي ”عربستان جو ايسپ“، جان گي (1732 1688ع) کي ”انگلنڊ جو ايسپ“ جين ڊي لافٽٽين (1621 1695ع) کي ”فرانس جو ايسپ“، بيد پاءِ (ٽينءَ صدي ق. م) کي ”هندستان جو ايسپ“ وغيره سڏيو ويو. 

ايسپ جي آکاڻين جو پھريون مجموعو، حضرت عيسيٰ جي ولادت کان 400 سال اڳ، يونان ۾ پڌرو ٿيو، جنھن مان هن ڪتاب جي قدامت جو پتو پوي ٿو. ابتدا کان ئي هنن آکاڻين جي واکاڻ ديسان ديس مشھور هئي. 1484ع ۾، ”ڪئڪسٽن“ انگريزي ٻوليءَ ۾ هنن آکاڻين جو ترجمو ڪيو، جنھن کان پوءِ 1665ع ۾ ”جانارگلبي“ هن ڪتاب جو اختصار پيش ڪيو. سنڌي زبان ۾ پھريون دفعو 1854ع ۾ ديوان ننديرام ميراڻيءَ، سنڌ جي تڏهوڪي اسسٽنٽ ڪمشنر، ايلس صاحب، جي معاونت سان، ترجمو ڪري، هيءُ ڪتاب ڇپايو. ان کان پوءِ منشي اڌارام ٿانورداس ميرچنداڻيءَ، ايسپ جون 105 آکاڻيون چونڊي سنڌيءَ ۾ ڪتاب شايع ڪيو، انهيءَ ترجمي جي پھرئين ڇاپي جو سال نٿو ملي، پر جيئن تہ منشي صاحب 1884ع ۾ وفات ڪئي آهي، تنهنڪري چئي سگهجي ٿو تہ اهو ڪتاب 1883ع کان اڳ ڇپيو آهي. سال 1900ع تائين هن ڪتاب جا ڇهہ ايڊيشن شايع ٿي چڪا هئا. هيستائين رڳو سنڌي زبان ۾ ئي هن ڪتاب جا 9 ايڊيشن ڇپجي چڪا آهن. دنيا جي ڪابہ سڌريل ٻولي اهڙي ناهي، جنھن ۾ ايسپ جي آکاڻين جو ترجمو نہ ٿيو هجي. هيءُ ڪتاب جملي 217 آکاڻين تي مشتمل آهي. اصل ۾ هيءُ ڪتاب هڪ نصيحت نامو آهي، جنهن ۾ ايسپ پنھنجا تجربا لکيا، انهن ۾ موجود صلاحون ۽ هدايتون، آکاڻيون، ٻارن، جوانن، پوڙهن، عالمن ۽ طالب علمن کي هڪ جھڙو لطف ڏين ٿيون، ايتري قدر جو چون ٿا تہ دنيا جو مشھور فيلسوف سقراط بہ نظربنديءَ واري زماني ۾ هن ڪتاب جو مطالعو ڪندو هو. ايسپ جون آکاڻيون ڪيترن ئي ملڪن جي اسڪولي نصاب ۾ شامل آهن. سنڌيءَ جي درسي ڪتابن ۾ پڻ اهي آکاڻيون شامل رهيون آهن.

## حوالا
سنڌ مسلم لا ڪاليج

قيام پاڪستان کان ڪجهه ڏينهن اڳ، پير الاهي بخش جي اصرار تي، حسن علي عبدالرحمان طرفان، -ايس-. ايم لا ڪاليج ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو. پيرصاحب، -ان- زماني ۾ سنڌ مدرسي بورڊ جو چيئرمئن هو. حسن علي عبدالرحمان جي جذبي ۽ جدوجهد جي ڪري هي ڪاليج جلد ئي -ترقي- ڪري، ملڪ جي ممتاز تعليمي ادارن جي صف ۾ شامل ٿي ويو. -ايس-. ايم لا ڪاليج جي لائبرري، ملڪ جي اها مشهور لائبرري آهي، جنهن ۾ قانون بابت سڀ کان وڌيڪ ڪتاب آهن. 
قانون جي هن اعليٰ پايي جي تعليمي اداري، -ايس-. ايم. لا ڪاليج ۾، شهيد ذوالفقار علي -ڀٽي-، اي. ڪي. -بروهي-، جسٽس -انعام- -الله-، جسٽس فاروقي ۽ خالد اسحاق جهڙين شخصيتن -تعليم- پرائي.

## حوالا
ايس. ايم. بي. فاطمہ جناح گرلز اسڪول

سيپٽمبر 1942ع ۾، سنڌ مدرسي بورڊ طرفان ڪراچيءَ ۾ ڇوڪرين جي -تعليم- لاءِ مسٽر عبدالرحمان جي بنگلي ۾ هڪ اسڪول کوليو ويو، جيڪو آهستي آهستي -ترقي- ڪندو هڪ مقبول اسڪول بڻجي ويو. 1947ع ۾ اسڪول جي لاءِ هڪ ايراضي حاصل ڪري، محترمه فاطمه جناح کان پيڙهه جو -پٿر- رکرائي، سندن ئي نالي سان منسوب ڪيو ويو. 1953ع ۾، هن اسڪول کي هڪ ٻي عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو. هن وقت، انهيءَ اسڪول ۾ ٻن هزارن کان مٿي ڇوڪريون -تعليم- پرائي رهيون آهن.

## حوالا
ايس. آر. رائو

ايس-. -آر-. راءُ، ڀارت جو جديد -آثار قديمه- جو ماهر ۽ وڏو محنتي شخص هو. هن سڄي عمر قديم آثارن جي کوجنا ۽ کوٽائي ڪئي. هن لوٿل ۾ سنڌو سڀيتا بابت هڪ ڪتاب تيار ڪيو. -ان- کان سواءِ هن ڪرناٽڪ جي قديم مصوريءَ تي به معياري -تحقيق- ڪئي. هن هندستان جي سامونڊي ڪنارن وارن قديم آثارن تي به کوجنا ڪري هڪ بهترين ڪتاب تيار ڪيو. سندس هڪ ڪتاب Decipherment of Indus Script وڏي اهميت رکي ٿو. هن رکل داس کان پوءِ موهن جي دڙي تي ڪم ڪيو. -ايس-. -آر- راءُ جي اها دعويٰ آهي ته هو موهن جي دڙي مان لڌل مهرن تي لکيل اکر پڙهي سگهيو آهي. هن جو خيال آهي ته سنڌي -ٻولي- آرين جي ٻوليءَ کان وڌيڪ پراڻي آهي ۽ سنڌي -ٻولي- دراوڙي ٻوليءَ سان بلڪل واسطو نٿي رکي. هن جو هڪ ضخيم ڪتاب “Dawn and Devolutions of the Indus Civilization”1991ع ۾ دهليءَ مان شايع ٿيو. اُن ڪتاب جي هڪ باب جو ترجمو محترم عطا محمد ڀنڀري ”سنڌو لکت ۽ -ٻولي-“ جي عنوان سان ڪيو، جيڪو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ سال 1994ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن جي راءِ آهي ته سنڌو لکت، براهمي ۽ سامي لکت کان آڳاٽي آهي. هن اهو به چيو آهي ته براهمي لکت سنڌي تصويري آئيويٽا -تان- ورتل آهي. هن کوجنا ڪري ٻڌايو آهي ته 17 نشآنيون اهڙيون آهن، جيڪي سامي ۽ سنڌو لکت ۾ ساڳيون آهن ۽ 16 نشانيون اهڙيون آهن، جيڪي سنڌو ۽ -برهمي- لکت سان هڪجهڙائي رکن ٿيون.

## حوالا

زمرو:1922ع جون پيدائشون
زمرو:ڪاناڊا ماڻهو
ايس. جي. ڀاڳيا

**ايس. جي. ڀاڳيا** (انگريزي:S. G Bhagia) سنڌ، پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو شاعر ۽ نثر نويس آهي جنهن جا ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

## زندگي جو احوال
نامياري اديب ايس. جي. ڀاڳيا جو اصل نالو سڌام چند گوڪل مل ڀاڳيا آهي. سندس جنم 6 نومبر 1955ع تي سکر ضلعي جي شهر پنوعاقل ۾ ٿيو.

## تعليم
باڳيا پرائمري تعليم پنو عاقل جي گورنمينٽ مين پرائمري اسڪول مان حاصل ڪيائين ۽ مئٽرڪ ڊي سي هاءِ اسڪول مان 1976ع ڌاري ڪيائين.
## علمي ۽ عملي زندگي
وسيع مطالعو رکندڙ -ايس. جي. ڀاڳيا پني عاقل ۾ ڊراميٽڪ سوسائٽي جو بنياد وڌو ۽ ڪيترائي ڊراما اسٽيج پڻ ڪيائين. پاڻ انهن ڊرامن ۾ ڇوڪرين جا ڪردار به خوب نڀايائين. سنڌي ادبي سنگت سان سندس تعلق 1977ع کان رهيو آهي ۽ هن وقت تائين -ان- جو سرگرم ساٿي ڪارڪن آهي. سنڌي ادبي سنگت مرڪز جي چونڊن ۾ به حصو وٺندو رهيو آهي ۽ پني عاقل شاخ جو ڪيترا ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. هو مهراڻ ايڊيوڪيشنل سوسائٽي جو سيڪريٽري پڻ آهي. جنهن جي پليٽ فارم -تان- اسڪول، ڪاليج ۽ ميڊيڪل سينٽر هلي رهيا آهن. -ايس- جي -ڀاڳيا- 1977ع ۾ سياست ۾ به حصو ورتو. شروع کان ئي کاٻي ڌر سان وابسته رهيو. بنيادي طور تي ڪميونسٽ -پارٽي- آف -پاڪستان- سان تعلق هئس، جڏهن ته عوامي نيشنل پارٽيءَ ۽ بي اين پي ۾ به ڪم ڪيائين ۽ هاڻ -پاڪستان- پيپلزپارٽي سان همدرديون اٿس. هن ايم آر ڊي تحريڪ ۾ به ڀرپور حصو ورتو. قومي، عوامي جدوجهد ڪندي ٻه ڀيرا جيل به ڪاٽيائين. 1985ع ۾ پني عاقل ۾ هڪ شاندار ”100 ساله جشن ڪنور -ڀڳت-“ منعقد ڪرايائين. سندس شاعري ۽ ڪالم ڪيترن ئي اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿين ٿا.

## حوالا
ايم جي ٺاڪر

ايم. جي -ٺاڪر- سنڌي ٻوليءَ جو عالم آهي. هن 1938ع ۾ مشهور ويدانتي شاعر دلپت جي ڪلام کي ترتيب ڏنو هو.

## حوالا
ايس (ڪاٺي)

**ايس** کٽ جي پاسي واري ڊگهي ڪاٺي کي چيو ويندو آھي، ھن کي کٽ جي ٻانھين پڻ چيو ويندو آھي. کٽ جي پاوان ۾ چار ڪاٺيون لڳل ھونديون آھن، جن مان ٻن کي ايسون ۽ ٻن کي اوپريون يا اوپريب چيو ويندو آھي. اوپريون ايسن کان ننڍيون ٿينديون آھن، اھي سيراندي ۽ پيراندي واري پاسي لڳايون وينديون آھن.

ايسون، آسرِي لئو، لوهيڙي، ٻير، کٻڙ،  سميت ڪيترن ئي ڪاٺين مان ٺھن ٿيون، ان کان سواءِ موجودہ دور ۾ کٽ لوھ مان پڻ ٺھن ٿا.

## حوالا
ايرينگ

**ايرينگ** ڪنن ۾ پائڻ جو ڳھ. هي فئشني زيور ليکبو آهي، جيڪو ميناڪاريءَ، ڇِلائيءَ، ڄاريءَ جي جڙاءَ سان جڙندو آهي. جست، نِڪل، سون ۽ چانديءَ مان بہ جوڙيو ويندو آهي. ڪوڏين، مڻڪن ۽ موتين مان بہ جوڙيو وڃي ٿو. هن زيور تي ايرينگ نالو انگريزيءَ جي ٻن لفظن “Ear-Ring”جي ڪري پيو، جنھن جي لفظي معنيٰ آهي ”ڪن جو ڇلو“. سنڌ ۾ اهو نالو ايرينگ تہ استعمال ۾ آيو ۽ مروج ٿي ويو، پر ان زيور جي شڪل مخصوص نموني جي متعارف ٿي، جيڪا ٻين ڪنن جي زيورن کان بلڪل مختلف آهي. 
ايرينگ ’رائيدار‘ بہ ٿين تہ ’واٽائين‘ وارا بہ جڙن. ايرينگ مختلف نمونن جا جوڙيا ويندا آهن. پر انھن جي خاص نشاني اها ٿئي تہ ڪَن ۾ پائڻ لاءِ منجهن ڪُنڍو لڳل هوندو آهي ۽ ٻي نشاني اها تہ ايرينگ کي پاپڙيءَ ۾ ننڍو موتي ۽ هيٺ سڌائيءَ ۾ ٻڙن جي جهالر لڙڪيل ٿيندي آهي. ڳيچن، سھرن ۽ لوڪ گيتن ۾ پڻ ايرينگن جو ذڪر اچي ٿو.

## حوالا
ايرنڊيء جو تيل

هيرڻ جي ٻجن مان پيڙي ڪڍيل -تيل-، طبي لحاظ کان جلاب جي خاصيت رکي ٿو ۽ چمڙي نرم ڪرڻ، گاڏين جي بريڪن کي روان ڪرڻ جي -تيل-، روغن ۽ ٻين شين ٺاهڻ ۾ ڪم ايندو آهي. -ان- کان سواءِ ٻين شين ٺاهڻ ۾ ڪم ايندو آهي. -ان- کان سواءِ هوائي جهازن ۽ جيٽ انجڻن ۾ استعمال ٿيندڙ گريس ۽ صابڻ ٺاهڻ ۾ به -ايرنڊيءَ جو تيل- استعمال ٿيندو آهي.

## حوالا
ايزڪ

**ايزڪ** سنڌ جي ڪوهستان ۽ لس ٻيلي جي رسم رواج موجب، کير سانداريءَ ۾ ڄمائين ۽ سانداريءَ ۾ ئي ولوڙين. انهيءَ سانداريءَ کي ”ايزڪ“ چون. باقي پاڻيءَ واري سانداريءَ کي ”اوئي“ چون.

## حوالا
ايريو

**ايريو** ايريال جي رس مان ٻڏل ڪاري رنگ جي ٽُڪر (جيڪو ايريال جي رس کي سُڪائي جوڙيندا آهن. ڪن جي خيال ۾ جزيرن جي پيداوار آهي). سُٺو ايريو اهو آهي، جيڪو ساواڻ مائل تي هجي.  طبي خاصيت مطابق ڪيترين بيمارين ۾ مفيد آهي.

## حوالا
ايرڪ (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو انگريزيءَ مان ترجمو ڪيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد پڪو آهي، جنهن ۾ 449 صفحا آهن ۽ قيمت 4 رپيا 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد سال 1961ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
ايراني شھزادي (ناول)

محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو لکيل هي تاريخي ناول هفته وار ’عبرت‘ جي ڪتابي سلسلي جي 6 -آگسٽ- 1944ع واري شماري ۾ شايع ٿيو. ناول ۾ سال 16ھ ۾ ايراني -بادشاهه- يزد جرد طرفان سندس وڃايل حڪومت حاصل ڪرڻ جي سميءَ جو ذڪر آهي. خلافت راشده جي دور جي فتوحات جو هيءُ آخري معرڪو هو. ناول ۾ چاليهه صفحا آهن ۽ قيمت ڇهه -آنا- اٿس. هاشمي پرنٽنگ پريس حيدرآباد ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ناول
ايراني پير نوندو ماڳ

هيءَ ماڳ -پٿر- ڪمائڻ جي فيڪٽري آهي جنهن جو تعلق پيليوليٿڪ دور ( -پٿر- جي آڳاٽي دور ) سان آهي . ھي ماڳ پير نوندو درگاهه کان ڏيڍ ڪلوميٽر -اتر- ۾ روھڙيءَ واري -ٽڪر- ۾ ، سکر ضلعي ۾ آهي . ھن ماڳ جي -اتر- اولهه ۾ ھڪ ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي ايراني پير آھي . ھن ماڳ تائين پھچڻ لاءِ خيرپور کان لونگ فقير ۽ شادي شھيد واري واٽ وٺڻي پوندي . لونگ فقير ، خيرپور کان 13 ڪلوميٽر -اوڀر- ۾ آھي ، جتان شادي شھيد ھڪ ميل ، درگاهه ڇتن شاهه -ان- کان به اڳتي ھڪ ميل ، ۽ ذڪر ھيٺ آيل ماڳ ٻه ميل -اوڀر- ۾ آھي . ھتي اٽليءَ جي آرڪيالاجسٽن ڪم ڪيو آھي . ھن -ٽاڪرو- ڇت -تان- پٿرن جون ڪورون ( cores ) مليون آھن -جن- -تان- گھڻي نفاست ۽ مھارت سان ننڍيون وڏيون ڇريون ( blades ) ڇلي لاٿيون ويون ھيون . ڇريون ڇلڻ کان پوءِ انھن ڪورن جي صورت -بندوق- جي گولين جھڙي ٿي پوي ٿي . ساڳي ٽڪريءَ جي ڏاکڻي موڪري ڇت تي -پٿر- جي اوائلي دور جي اڻ ڇھيل سائيٽ ملي آھي . هتان ڪجهه ھٿ ڪھاڙيون ، بي شمار چٿڻا ، کرچڻا ، آڇر ، ڇٿڙ ۽ ڪورون ( cores ) مليون آھن.

## حوالا
ايران ڏي اڏام

هي ڪتاب مشهور اديب ۽ سياح الطاف شيخ جو -ايران- جو سفرنامو آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي -ايران- جي سفر جا پيرائتا تفصيل ڏنا آهن. -ايران- بابت مڪمل ڄاڻ جي حوالي سان هن ڪتاب جو مهاڳ، پروفيسر لياقت عزيز لکيو آهي، ڪتاب، مصنف پنهنجي پراڻي دوست ۽ ايراني آفيسر حسين قليزاده جي نالي منسوب ڪيو آهي، هن ڪتاب ۾ هنڌ هنڌ تي رنگين -تصويرون- شامل آهن. پڪي جلد سان ڊيمي سائيز ڪتاب جو پهريون ڇاپو، روشني پبليڪيشن ڪنڊياري پاران سال 2008ع ۾ شايع ٿيو، هن ڪتاب جا 544 صفحا آهن ۽ -ان- جي قيمت 430 روپيا آهي.
## حوالا
اير ٻولي

**اير** (Aer) ٻولي جو لهجو جهڪريو ڳوٺ اير جيمس آباد سڏجي ٿو. هن ٻولي جو 78 سيڪڙو، ميگهواڙي ڪَڇي، ڀيلي ٻوليءَ سان ملي ٿو. جڏهن تہ 75 کان 77 سيڪڙو رٻاڙي سان، ۽ 77 سيڪڙو ڪولهي ٻوليءَ سان ملندڙ جلندڙ آهي.
هيءَ ٻولي سنڌ صوبي جي لاڙ واري خطي، حيدرآباد ۽ جيمس آباد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هن ٻوليءَ جا گهڻا ڳالهائيندڙ ڀڄ ڪڇ ڏانهن لڏي ويا آهن. گهڻو ڪري سڀ سنڌي لکن ۽ پڙهن ٿا. اير کان سواءِ پنجابي، اردو ۽ گجراتي بہ ڳالهائين ٿا. تعليم جي نسبت 15 سيڪڙو آهي. هن ٻوليءَ جو راجستاني ٻولين سان گهرو سنٻنڌ آهي. گهڻو وقت اڳي هن جي ڳالهائڻ وارن جو هڪ جٿو نواب شاھ طرف لڏي ويو هو، پر اهي هاڻي اير ڪونہ ڳالهائين. مذهبي طور هن ٻوليءَ جي ڳالهائڻ وارن جو واسطو هندو مذهب سان آهي. 2001ع جي جائزي موجب هن ٻوليءَ جا 200 ڳالهائڻ وارا بچيا آهن. هيءَ ختم ٿيندر ٻولين مان آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌ جون ٻوليون
ايڊيٽوريل

thumb| ھڪ انگريزي اخبار جو 1929 ۾ ايڊيٽوريل  جو نمونو

ايڊيٽر- جو لکيل مضمون، ڪنهن رسالي، اخبار يا ڪتاب ۾ -ايڊيٽر- جو لکيل مضمون جيڪو ڪنهن مقرر ڪالم يا صفحي تي لڳي ٿو، اهو مضمون عام طور تي -اخبار- يا رسالي جي پاليسيءَ جو عڪاس يا ڪنهن -تازي- سماجي مسئلي تي اداري جو موقف هوندو آهي. -ايڊيٽر- -ان- تحرير جي ذريعي وقت جي حڪومت ۽ پنهنجن پڙهندڙن سان مخاطب ٿيندو آهي.ايڊيٽر جي روزمره جي اهم معاملن تي لکيل خاص تحرير. اخبار جي پاليسي کي پيش ڪندڙ تحرير. ڪنهن رسالي ۾ ايڊيٽر طرفان لکيل تحرير. اخبار يا رسالي جو اداريو

## حوالا
ايڊورڊ سعيد

**ايڊورڊ سعيد** (Edward Said)، يروشلم جي هڪ خوشحال عيسائي گهراڻي ۾ پهرين نومبر، 1935ع تي جنم ورتو. ان وقت فلسطين برطانيا جي راڄ هيٺ هو. هي ابتدا ۾ يروشلم ۽ قاهره ۾ رهيو ۽ پوءِ ننڍي عمر ۾ ئي وڃي آمريڪا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم وٺڻ لڳو، هن گريجوئيشن ۽ ماسٽرس پرسٽن يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري هارورڊ يونيورسٽيءَ مان ورتي، جنهن دوران هن فن، ادب ۽ موسيقي سان دلچسپي رکڻ سان گڏ فلسطيني سياست ۽ جدوجهد ۾ عملي قدم وڌايو. هن پنهنجي آتم ڪهاڻي، "پليس آئوٽ آف" (Place out of) سميت ويهن کان وڌيڪ ڪتاب لکيا، جن ۾ فلسطين جي تاريخ، موسيقي کان وٺي وچ اوڀر ۽ فلسطين جي آزاديءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد جهڙا موضوع شامل هئا، پر جنهن ڪتاب کيس سڀ کان وڌيڪ شهرت ڏني، اهو سال 1978ع ۾ شايع ٿيندڙ، "اورينٽلزم" (Orientalism) (مشترقيت) هو. هيءُ ڪتاب نيشنل بڪ ايوارڊ لاءِ به نامزد ٿيو.

ايڊورڊ سعيد ()، يروشلم جي هڪ خوشحال عيسائي گهراڻي ۾ پهرين نومبر 1935ع تي جنم ورتو. ان وقت فلسطين برطانيا جي راڄ هيٺ هو. هي ابتدا ۾ يروشلم، قاهره ۾ رهيو ۽ پوءِ ننڍي عمر ۾ ئي وڃي آمريڪا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم وٺڻ لڳو، هن گريجوئيشن ۽ ماسٽرس پرسٽن يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري هارورڊ يونيورسٽيءَ مان ورتي، جنهن دوران هن آرٽ، ادب ۽ ميوزڪ سان دلچسپي رکڻ سان گڏ فلسطيني سياست ۽ جدوجهد ۾ عملي قدم وڌايو. هن پنهنجي آتم ڪهاڻي- (Place out of) سميت ويهن کان وڌيڪ ڪتاب لکيا، جن ۾ فلسطين جي تاريخ، موسيقي کان وٺي وچ اوڀر ۽ فلسطين جي آزاديءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد جهڙا موضوع شامل هئا، پر جنهن ڪتاب کيس سڀ کان وڌيڪ شهرت ڏني، اهو 1978ع ۾ شايع ٿيندڙ Orientatism، (مشترقيت) هو، هيءُ ڪتاب نيشنل بوڪ اوارڊ لاءِ به نامزد ٿيو، ان کانسواءِ سندس ٻين اهم ڪتابن ۾ هيٺيان اهم آهن:
# Culture and Representation of Imperialism
# The End of the Peace Process
# Power, Policitics and Culture Out if Place

سندس ڪتاب دنيا جي 24 ٻولين ۾ ترجمو ٿي ڇپجي چڪا آهن.ايڊورڊ سعيد ڪولمبيا يونيورسٽيءَ ۾ انگريزي ادب جو پروفيسر هو. کيس فڪري محاذ تي فلسطيني ڪيس جو سگهارو نمائندو ڄاتو وڃي ٿو. فلسطين جي آزاديءَ بابت قومي ڪائونسل جو نمائندو به رهيو آهي، پر جيئن ئي ياسر عرفات اوسلو هيٺ اسرائيل سان امن ٺاهه ڪيو ته هن نه رڳو قومي ڪائونسل تان احتجاج طور استعيفا ڏني، پر اوسلو ٺاهه کي هن غلاميءَ کان وڌيڪ بدتر ڄاڻايو. هن ”ڊان“ اخبار ۾ به ڪالم لکيا. ايڊورڊ سعيد اهڙو تاريخدان هو، جيڪو هڪ ئي وقت سنگيت ناٽڪ پيانو وڄائڻ جو ماهر هو، هو آمريڪا جي ساڄي ڌر لاءِ هڪ اهڙي نفرت آميز شخصيت رهيو، جنهن کي ڪجهه نقادن (Terror Professor of) (دهشت جو پروفيسر) جهڙي خطاب سان به نوازيو. ايڊورڊ 9 سيپٽمبر واري واقعي کان هڪ مهينو پوءِ مشهور آمريڪي پروفيسر ۽ نظريي دان سيموئل هنگٽن جي ٿيوري The Clash of Civilization (تهذيبن جو ٽڪراءُ) کي The Clash of Ignorance (جاهليت جي ٽڪراءُ) سان ڀيٽيو، ان واقعي کان پوءِ آمريڪي اخبار The Nation ۾ West v/s East (اولهه باقي دنيا) جي مقابلي ۾ سرد جنگ واري تصوير جي بنياد تي گڏيل ”تهذيبن جي ٽڪراءُ“ واري نظرئي جي هن چڱي نموني ڇنڊڇاڻ ڪئي. ايڊورڊ سعيد 25 سيپٽمبر 2003ع تي ڪينسر وگهي آمريڪا ۾ وفات ڪئي، سندس آخري ڪـتـاب (On Late Style) آهي، جيڪو سندس وفات کانپوءِ 2006ع ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:ليکڪ
زمرو:فلسطین
زمرو:سياست
زمرو:شخصيتون
زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:پوليٽڪل سائنس
زمرو:فلسطيني ڪارڪن
ايڊز (ڪتاب)

هن نالي سان صحت بابت هڪ معلوماتي ڪتاب آهي، جنهن جو مصنف جاويد عباسي آهي. هن ڪتاب ۾ ايڊز بيماريءَ جا ڪارڻ، -انسان- جي جسم تي -ان- جي حملي جو طريقيڪار، نقصان ۽ احتياط يا علاج بابت مڪمل معلومات آهي. ڪتاب ۾ 146 صفحا آهن ۽ پهريون ڇاپو، 1997ع ۾ ڇپيو، جيڪو گنج بخش ڪتاب گهر، حيدرآباد طرفان شايع ٿيو آهي.

## حوالا
ايڇ. جي. راورٽي

يڇ. جي. راورٽي (Henry George Roverty) 31 مئي 1825 ع ۾ ڄائو. سندس پيءُ جو نالو پيٽر راورٽي هو. هينري راورٽي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۾ انڊين آرمي آفيسر طور ڀرتي ٿيو ۽ 1863ع ۾ ميجر جي عهدي تي پهتو. هيءُ 1864ع ۾ سول ملازمت ۾ آيو. هن 1950-1849ع ۾ پنجاب ۽ سوات جي مهمن ۾ حصو ورتو. 1852ع کان 1859ع تائين پنجاب ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر رهيو، ڪجهه سال -پشاور- ۽ -افغانستان- ۾ به نوڪري ڪيائين. اتي ملازمت ۽ رهائش دوران فارسي ۽ پشتو زبانن تي وڏي مهارت حاصل ڪري پاڻ کي لسانيات جو ماهر ثابت ڪيائين. -پشاور- ۾ ملازمت ڪرڻ دوران هن مشهور اسڪالر عبدالرحمان خان محمد زئيءَ کان پشتو سکي، افغان شاعريءَ تي وڏي -تحقيق- ڪئي. هن ”گزيٽيئر آف -پشاور-“ پڻ ترتيب ڏنو. -ان- کانسواءِ هن هيٺيان ڪتاب لکيا: 
(i). A Grammar of the Pukhto, Pushto or Language of the Afghans (1855), (ii) Thesaurus of English and Hindustani Technical Terms (1859), (iii). A Dictionary of the Pukhto, Pushto or Language of the Afghans (1860), (iv). A Dictionary of Pukhto, Pushto or Language of Afghans, with remarks on the originality of the Language and its affinity to other oriental languages (1867), (v). Selections From the Poetry of the Afghans (1867). (vi). The Tabakat-i-Nasri (طبقات ناصري) of Minhaj-i-Siraj, Abu Umer Usman. A general history of the Muhammadan dynasties of India- Translation (1881-88), (vii). Notes on Afghanistan and part of Baluchistan (1881-1888), (viii). History of the Harat, (ix) Analysis of Khurasan, (x). Mehran of Sindh. 
راورٽي محنتي -انسان- هو، کيس لکڻ ۽ پڙهڻ جو وڏو شوق هو، زندگيءَ جي آخر تائين لکڻ، پڙهڻ ۾ مصروف رهيو. هن 20 -آڪٽوبر- 1906ع ۾ وفات ڪئي. 
راورٽي جي ڪتاب ”مهراڻ آف سنڌ“ جو سنڌيءَ ۾ ترجمو مشهور دانشور عطا محمد ڀنڀري ”سنڌ جو مهراڻ“ نالي سان ڪيو آهي، جيڪو 1995ع ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو ۽ هن وقت -ان- جو ٻيو ڇاپو ڇپائيءَ هيٺ آهي.

## حوالا

زمرو:1825ع جون پيدائشون
زمرو:1906ع جون فوتگيون
ايڇ. اي. جي. ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري

**ایچ اي جي ریسرچ انسٹیٹیوٹ آف ڪیمسٽري** ڪراچي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل علم ڪيميا جو وڏو تحقيقي ادارو. هن اداري جي رٿا حڪومت پاڪستان 1976ع ۾ هڪ ڪروڙ 18 لک روپين جي لاڳت سان منظور ڪئي هئي، جنهن ۾ جرمنيءَ جي حڪومت طرفان 88 لک رپين جي برابر، پرڏيهي ناڻو عطيي طور شامل هو. جرمنيءَ جو اهو عطيو پروفيسر وولٽيئر جي ذاتي ڪوششن جو نتيجو هو. ڪراچيءَ جي صنعتڪار لطيف ابراهيم جمال پنجاهه لک روپين جو عطيو ڏنو هو. اهو عطيو ان وقت، پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو عطيو هو، تنهنڪري اداري جو نالو سندس وڏي ڀاءُ حسين ابراهيم جمال جي نالي تي رکيو ويو. 

ادارو پنهنجي نئينءَ عمارت ۾ 1978ع ۾ منتقل ٿيو. اداري جي ٺهڻ کان پوءِ جڏهن ڊاڪٽر سليم الزمان صديقيءَ، ڊاڪٽر وقارالدين احمد، ڊاڪٽر ظفر ايچ زيديءَ ۽ ڊاڪٽر عطاءُ الرحمان جي غيرمعمولي ۽ مخلص ڪوششن سان ڪيميائي تحقيق جي هن اداري عالمگير شهرت حاصل ڪئي، ته برطانيا، جاپان، جرمنيءَ ۽ ٻين ملڪن کان به وڏا عطيا ملڻ لڳا. هن وقت هيءُ ادارو ڪيميائي تحقيق جي شعبي ۾ ٽين دنيا ۾ سڀ کان وڏو ادارو آهي. 
هن اداري جي اهتمام هيٺ ڪيترائي مذاڪرہ ۽ ڪانفرنسون ٿيون آهن، جن ۾ نوبل انعام يافته ممتاز ڪيميادانن به شرڪت ڪئي آهي. ان کان سواءِ هتي دنيا جي ٻين ملڪن جي سائنسدانن سان گڏجي، گڏيل تحقيقي منصوبن تي به ڪم ٿيندو رهيو آهي، جنهن جا نتيجا پوريءَ دنيا جي فائدي لاءِ مستند ۽ معياري سائنسي رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا آهن.

## حوالا
ايٿ

هڪ تارو، جيڪو بڊي مهيني جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ اڀري ٿو (-آگسٽ- جي 17 کان 27 -تاريخ-). ڪن جي چوڻ موجب بڊي جي پوين تاريخن يا اڃا به اَسُوءَ جي پهرين تاريخن ڌاري اُڀري ٿو. پهريائين اَسُر وقت اُڀري ۽ جيئن پوءِ تيئن اڳ ۾ اُڀري، -تان- جو آڌيءَ ڌاري اُڀرندو آهي. ڏکڻ -اوڀر- ڪنڊ کان اُڀرندو ۽ ڏاکڻي اُفق تي ئي رهندو. عام خيال موجب ايٿ اُڀري درياهه جي پاڻيءَ ۾ ڇينهرو آڻيندو. مال جو کير سُڪائيندو، ٻِرن کان ٻاهر جيڪي جيت هوندا، -تن- کي ماريندو، -ان- وقت چمڙو رڱبو ته خوشبوءِ ڪندو.

## حوالا
ائٽ

**ايٽُ** يا **اَئٽُ**: ائٽ سُٽ ڪٽڻ جي قديم گهريلو ڪَلَ آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ سمورا عضوا/پرزا ڪاٺ مان ٺهيل ٿين ٿا. اڳتي هلي جيئن جيئن -ترقي- ٿي ۽ ضرورت محسوس ٿي، تيئن تيئن ڪي پرزا لوهه جا به استعمال ٿيڻ لڳا. ائٽ جو روايتي نمونو ڪجهه -ان- ريت آهي ته -ان- ۾ ڪاٺ جو هڪ وڏو چرخو ۽ -ان- کي ڦيرائڻ لاءِ هٿيو ٿئي ٿو. وڏو چرخو ڏوريءَ جي ذريعي هڪ ننڍي چرخيءَ سان ڳنڍيل ٿئي ٿو. جڏهن هٿئي سان وڏو چرخو ڦيرائبو ته ڏوريءَ جي وسيلي ننڍي چرخي تيزيءَ سان ڦِرڻ لڳندي. اها ننڍي چرخي سُٽ مان ڌاڳو تيار ڪندي آهي. هاڻي، صنعتي ترقيءَ کان پوءِ روايتي ائٽ ذري گهٽ ختم ٿي ويو آهي. هيءَ قديم ڪل نه رڳو سنڌ ۽ هند پر سڄي دنيا ۾ يورپ کان وچ -اوڀر- ۽ چين تائين استعمال ۾ رهي آهي. خيال آهي ته سڄي دنيا ۾ چرخي جي ابتدا سنڌو ماٿريءَ کان ٿي، ڇاڪاڻ جو هتي ڪپهه جي پوک ٿيندي هئي، ڪپهه مان ڪپڙو ٺهندو هو، جيڪو ’سنڌڻ‘ جي نالي سان مشهور هو. سنڌ جي ٺهيل ململ مصر ڏانهن ويندي هئي، جنهن مان مصر جي فرعون بادشاهن جو لباس ٺهندو هو. اهو به ثابت ٿيو آهي ته مصر جي اهرامن مان هٿ آيل مَميُن جو ڪفن پڻ سنڌ جي ململ مان ٺاھيندا هئا. اوڄي جي فن ۾ چرخو ڪتڻ ڪپڙي اڻڻ جو پهريون ڏاڪو هو.

## حوالا
ايٺ

ايٺ/ اَئٺَ: ڇهن يا اٺن مهينن جي ڄمار جي ٻڪري (جيڪا اڃا لڳي نه هجي)، پَٺَ.

## حوالا
ايبڪ

ايبڪ غلام گهراڻي جي پهرئين -بادشاهه-، قطب الدين جو لقب، قطب الدين -ايبڪ- هو، جنهن هندستان تي 1206ع کان 1210ع تائين حڪومت ڪئي هئي.

## حوالا

## پڻ ڏسو
*قطب الدين ايبڪ
اياز قادري

پروفيسر ڊاڪٽر -اياز قادري- ناميارو شاعر، افسانه نگار، ڪهاڻيڪار ۽ ماهر -تعليم- هو. 19 -جنوري- 1927ع تي لاڙڪاڻي جي مشهور قادري خاندان ۾ ڄائو. سندس پيءُ جو نالو فقير غلام سرور قادري هو. جيڪو پڻ غزل جو سٺو شاعر هو. هن صحافت جي ميدان ۾ ڪافي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ هفتيوار -اخبار- ”-الحقيقت-“ به ڪڍي هئائين. -اياز- قادريءَ لاڙڪاڻي مدرسه هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ ڪرڻ بعد ڪراچيءَ مان بي. اي (آنرس)، ايم. اي (فارسي)، ايم. اي (سنڌي) ۽ ايل ايل بيءَ جون ڊگريون حاصل ڪيون. هن سنڌي غزل جي -اوسر- تي پي ايڇ ڊي جو مقالو علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي نگرانيءَ ۾ لکي، ڊاڪٽريءَ جي سَند حاصل ڪئي. -اياز قادري- 1950ع کان 1970ع تائين -ايس-. ايم. ڪاليج ڪراچيءَ ۾ ليڪچرر رهيو. 1971ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي جو پهريون چيئرمئن مقرر ٿيو ۽ ڏهن سالن تائين انهيءَ عهدي تي فائز رهيو. پاڻ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ”شاهه لطيف چيئر“ جو باني ڊائريڪٽر پڻ رهيو. -ان- دوران سندس يادگار ڪارنامو، پروفيسر سيد وقار رضويءَ جي تعاون سان، شاهه لطيف رحه جي مڪمل ڪلام جو نثري -اردو- ترجمو آهي، جيڪو -اڪادمي ادبيات پاڪستان- طرفان چئن جلدن ۾ ڇپايل آهي. -اردو-، سنڌي ۽ فارسي زبانن جي ڀليءَ ڀت ڄاڻ هئس. ڊاڪٽرصاحب، پنهنجي شاعريءَ جو مجموعو مرتب ڪري رهيو هو، پر زندگيءَ سندس ساٿ نه ڏنو، جيڪو تازو سندس ڀاڻيجي ذوالفقار قادريءَ نئين سر ترتيب ڏئي ”زلف -اياز-“ جي نالي سان 2007ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. 

ڊاڪٽر -اياز قادري- 1950ع واري دور ۾، پنهنجي رهائشگاهه تي ’سنڌي ادبي سنگت‘ جون هفتيوار ادبي گڏجاڻيون ڪوٺائيندو رهيو. ’سنڌي ادبي سنگت‘ جي ورهاڱي کان پوءِ واري دور جو پهريون سيڪريٽري جنرل ٿيو، جنهن 1956ع ۾ سنڌي ادبي سنگت جي مرڪزي ڪنوينشن ۾ سنگت جي آئيني جوڙجڪ ۽ سڄي سنڌ ۾ تنظيمي ڍانچي کي پکيڙڻ ۾ ابتدائي ڪردار ادا ڪيو. ڊاڪٽر صاحب ’-جمعيت الشعراءِ سنڌ-‘ جو به باني ميمبر هو. پاڻ سنڌيءَ جي چوٽيءَ جي ڪهاڻيڪارن مان هو. سندس چونڊ افسانن جو مجموعو ”بِلو دادا“ جي عنوان سان 1956ع ۾ ڇپيو، جنهن جا بعد ۾ٻيا ڇاپا به پڌرا ٿي چڪا آهن. -اياز- قادريءَ ’مئڪسم گورڪيءَ‘ جي مشهور ناول ’آتم ڪهاڻيءَ‘ جا ٻه جلد پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا، جيڪي سنڌي ادبي بورد طرفان ڇپرايا ويا. سندس تحقيقي مقالو ’سنڌي غزل جي -اوسر-‘ ٻن جلدن ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. سندس هيءَ ڪتاب سنڌي غزل جي نه صرف جامع -تاريخ- آهي، پر سنڌي شاعرن جو مستند تذڪرو پڻ آهي، جيڪو -ٽن- صدين تي مشتمل آهي. -ان- کان سواءِ پاڻ جي. الانا جي -انگريزي- ڪتاب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ’اسان جي آزاديءَ جا اڳواڻ‘ (1980ع) عنوان سان ڪيو، سندس ٻين ڪتابن ۾ ’مٽيءَ لڌو مانُ‘(1970ع)، ’عشقيه داستان‘(1985ع) ۽ ’پرين جون ڪهاڻيون‘ (لوڪ ادب: 1981ع) به مثالي حيثيت رکن ٿا. ڊاڪٽر -اياز قادري- 15 ڊسمبر 1997ع تي وفات ڪئي ۽ کيس لاڙڪاڻي ۾ آبائي ڳوٺ ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا
اياز علي شاھ شيرازي

**اياز علي شاھ شيرازي** ٺٽي جي سياسي گهراڻي سان تعلق رکي ٿو. هو سيد اعجاز علي شاھجو پٽ ۽ پيشي جي لحاظ کان زميندار آهي. هو 2002ع ۾ ٺٽي ضلعي جي تڪ اين اي 237 مان ۽ 2008ع ۾ اين اي 238 مان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو. روزانہ هلال پاڪستان جو نگران بہ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:1976ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي
زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن
زمرو:سنڌي ماڻھو
اياز عالم ابڙو

اياز- عالم، سنڌ جو نامور چترڪار، وڊيو گرافر، ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ محقق آهي. هن 3 مئي 1950ع تي قنبر علي خان، ضلعي لاڙڪاڻي ۾، نامياري چترڪار ۽ -استاد- محمد عالم ابڙي جي گهر ۾ -جنم- ورتو. پرائمري -تعليم- گورنمينٽ پرائمري اسڪول ۽ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد مان 1966ع ۾ پاس ڪيائين. 
کيس چترڪاري ۽ فوٽوگرافي ورثي ۾ ملي. ٻالڪپڻ ۾ ئي ادبي ميدان ۾ قدم رکيائين. ڊرامي جي دنيا ۾ اسٽيج، ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ ڪيترائي ڊراما لکيائين. سندس ٽي. وي ڊرامن ۾ ’ڏات جي ڏيهه ۾‘، ’گهايل مرڪ‘، ’پنهنجا پنهنجا سپنا‘، ’ڪُن ۽ ڪنارا‘ ۽ علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي زندگيءَ تي لکيل ڊرامو ’انت -بحر-‘ مشهور ٿيا. سندس ريڊيو ڊرامن ۾ ’سوڀارو سانول‘، ’انت -بحر-‘ ۽ ٻيا تمام گهڻو پسند ڪيا ويا. تحقيقي ميدان ۾ -اياز- عالم، سنڌ جي پسمنظر ۾ ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ ڪيتريون ئي فلمون ۽ دستاويزي پروگرام تيار ڪيا. 1982ع ۾ سندس تيار ڪيل دستاويزي فلم ’ميربحر‘ کي جرمنيءَ جي عالمي فيسٽيول ۾، اسڪرپٽ جي بنياد تي پهريون -انعام- مليو. سنڌ جي پسمنظر ۾ دستاويزي فلمن جا ڪيترائي اسڪرپٽ مڪمل ڪري چڪو آهي، -جن- کي وڊيو رڪارڊنگ ڪري محفوظ ڪرڻ چاهي ٿو. هيءُ -اٺ- سال ميونسپل هاءِ اسڪول قنبر علي خان ۾ آرٽس ۽ ڪرافٽس ٽيچر رهيو. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي آڊيوويوئل سيڪشن ۾ فوٽوگرافر ۽ وڊيوگرافر طور 5 سال خدمتون سرانجام ڏنائين. سنڌي روزاني ”-الک-“حيدرآباد ۾ 2 سال آرٽسٽ طور ڪم ڪيائين.

## حوالا
اياز شاھ

نوجوان ڪمپيوٽر انجنيئر، اياز شاهه ولد امان الله شاهه بخاري، حيدرآباد ۾ 22 آگسٽ، 1967ع تي جنم ورتو. هن جا وڏا اصل پراڻي سکر جا هئا، بعد ۾ لڏي هيرآباد، حيدرآباد ۾ اچي رهيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ انهن لطيف آباد ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي. اياز شاهه انٽر سائنس، ڊگري ڪاليج لطيف آباد مان ڪئي ۽ سال 1992ع ۾ اين. اي. ڊي يونيورسٽي ڪراچيءَ مان اليڪٽرانڪس ۾ بي. اِي (B.E) ڪيائين. هن سال 1993ع کان سنڌي ڪمپيوٽر جي دنيا ۾ وڏو انقلاب آندو ۽ پنهنجي پيشرو عبدالماجد ڀرڳڙيءَ ۽ ٻين جي محنتن کي تسلسل ڏنو ۽ اڳتي وڌايو. هن نوجوان ڪمپيوٽر انجنيئر، آئی بی ایم IBM ڪمپيوٽر تي سنڌي ٻوليءَ کي متعارف ڪرائي وڏو ڪارنامو سرانجام ڏنو آهي ۽ هن وقت 100 سيڪڙو سنڌي اخبارن ۾ ڪمپوزنگ لاءِ IBM جو استعمال سان هلي رهيو آهي. يونيڪوڊ بنياد وارن ڪمپيوٽرن ۾ پهريون ڀيرو سنڌي رسم الخط کي متعارف ڪرائڻ لاءِ هن نوجوان انجنيئر يونيڪوڊ سسٽم جو مطالعو ڪري، يونيڪوڊ بنياد وارو فانٽ تيار ڪيو آهي، جنهنڪري هاڻي سڄي دنيا ۾ اسان ٽيڪسٽ کی موادي صورت ۾ سنڌيءَ ۾ لکپڙهه (E-mail) ڪري سگهون ٿا. هن وقت اياز شاهه "بيٽر بزنس سسٽم" ۽ "ڊيٽالنڪ" جي نالي سان ڪمپيوٽر جي دنيا ۾ ٻه ادارا هلائي رهيو آهي. اياز شاهه سنڌي اخبارن کان سواءِ ادبي ۽ علمي ادارن سان لاڳاپيل رهيو آهي ۽ سنڌي لینگویج اٿارٽيءَ جي ڪمپيوٽر ڪاميٽي تي سرگرم ميمبر رهيو ۽ اٿارٽيءَ جي انفارميٽڪس شعبي سان ڀرپور سهڪار ڪندو رهيو آهي. اياز شاهه ڪجهه وقت دبئيءَ ۾ به پنهنجو ڪاروبار شروع ڪيو هو. هن وقت ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير آهي.

## حوالا
محمد اياز سومرو

محمد -اياز سومرو- سنڌ جو قانون وارو وزير آهي. هن ايم. اي ۽ ايل. ايل. بي سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي. هو شاگرديءَ واري زماني کان پ پ سان وابسته رهيو ۽ سنڌ پيپلز اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو عهديدار رهيو. -اياز سومرو- شاگرديءَ جي زماني کان ايم. -آر-. ڊي تحريڪ تائين مختلف وقتن تي جيلن ۾ ويندو رهيو. پ پ جي هن پراڻي ڪارڪن لاڙڪاڻي شهر ۾ 31 ڊسمبر 1958ع تي خدا بخش سومري جي گهر ۾ -جنم- ورتو. هو سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ انگلينڊ جو دورو ڪري چڪو آهي. 2002ع جي چونڊن ۾ ايم. پي. اي چونڊيو هو. پيشي جي لحاظ کان وڪيل -اياز سومرو- 2008ع جي چونڊن ۾ لاڙڪاڻي جي -تڪ- پي -ايس- 37 -تان- ايم پي اي چونڊيو.

## حوالا

زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا سياستدان
زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن
زمرو:2018ع ۾ وفات
امر لعل ڀڄناولي (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب چوهڙمل جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 24 صفحا آهن ۽ قيمت 2 -آنا- ڄاڻايل آهي. مولچند وشنداس هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، حيدرآباد ڀائينبند پريس مان سال 1941ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
امرناڻي

امرناڻي: نک (ٻوڌيجا ):هي پرمار سوڍن راجپوتن مان آهن، سندن نکڙيات سوٽ نوشهري فيروز تعلقي ۾ آهن، -جن- مان ”ڦلواڻي“ -آڪهه- وارا مکيه آهن. هي ڳوٺ ڀان تعلقي ڪوٽڙيءَ ۾ رهندا هئا، پر هاڻ ٽڙي پکڙي ويا آهن. سيٺ امر ڏنومل تنومل جنهن جي نالي پٺيان هي سڏجن ٿا، سوڀڳت هوندو هو. سندس اولاد مان ڪي سيٺ وشنداس مانجهوءَ واري وٽ گماشتا هوندا هئا ۽ اڄ تائين منجهائن ڪي سيٺ وشنداس جي -آڪهه- وارن سان اڳيون ناتو هلائيندا اچن. هن -آڪهه- وارن مان ڪي جدا جدا نوڪرين ۾ آهن ۽ ڪي دڪانداري ڪندا آهن.

## حوالا
ايڇ. ايم. خواجہ

سنڌ جو ناميارو -استاد- ۽ تعليمد -ان- حاجي خان، مهر علي خواجه، 11 -آڪٽوبر- 1907ع تي سنڌ جي تاريخي شهر ملاڪاتيار ۾ ڄائو. ابتدائي -تعليم- حيدرآباد ۾ ۽ ثانوي -تعليم- ٽنڊي باگي جي مير غلام محمد مدرسي مان ورتائين. مئٽرڪ نورمحمد هاءِ اسڪول، حيدرآباد مان ڪيائين. 1932ع ۾ ڊي. جي سنڌ ڪاليج، ڪراچيءَ مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين. 1936ع ۾ -بمبئي- يونيورسٽيءَ مان بي. ٽيءَ جو امتحان پاس ڪيائين. لاڙڪاڻي ۽ ميرپورخاص ۾ ملازمت ڪرڻ کان پوءِ خواجه صاحب 1936ع ۾ لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول، نوابشاهه جو هيڊماستر مقرر ٿيو. 1972ع تائين انهيءَ عهدي تي قائم رهيو. نوابشاهه ضلعي ۾ تعليمي درسگاهون قائم ڪرڻ ۾ خواجه صاحب جو وڏو هٿ آهي. پاڻ 1972ع کان پوءِ بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ائنڊ سيڪنڊري ايڊيوڪيشن، حيدرآباد جو چيئرمئن به ٿي رهيو. سيڪنڊري بورڊ جي جِمنازيم ۽ مهراڻ آرٽس ڪائونسل جون عمارتون سندس محنت جون يادگار آهن. خواجه صاحب وڏو تعليمي ماهر ٿي گذريو آهي. هن جون تعليمي خدمتون سنڌ وساري نه سگهندي. سنڌ ۾ هزارن جي تعداد ۾ سندس شاگرد آهن. 20 سيپٽمبر 1999ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
امر لعل ھنڱوراڻي

**امر لعل يا امر لال هنڱوراڻي** (انگريزي:Amar Lal Hingorani) برطانوي هندستان ۾ سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو ڪهاڻيڪار ۽ اديب هو. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

## زندگي جو احوال
سنڌي زبان جو عظيم ڪهاڻيڪار امرلعل ولد وسڻمل هنڱوراڻي، ضلعي نوشهري فيروز جي شهر نوشهرو فيروز ڀرسان ڳوٺ کاهي راهو ۾ 1907ع ۾ ڄائو.

## تعليم
امر لال ابتدائي تعليم نوابشاهه ۾ ورتائين. هن 1930ع ۾ ڪراچيءَ جي ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مان بي. اي ڪئي. -ان- کان پوءِ ايل. ايل. بي ڪراچيءَ مان ڪري وڪالت شروع ڪيائين.

## خدمتون
امر لعل هنڱوراڻيءَ کي حقيقت نگاريءَ تي ٻڌل جديد ڪهاڻي نويسيءَ جي فن جو باني چيو وڃي ٿو. ورهاڱي کان اڳ سندس ڪهاڻيون ’ڦلواڙي‘، ’ساقي‘، ’مهراڻ‘، ‘آشا‘ ۽ ’سنڌو‘ رسالن ۾ شايع ٿيون ۽ عوام ۾ تمام گهڻيون مقبول ٿيون. پاڻ ڪهاڻي نويس هئڻ سان گڏوگڏ هڪ سٺو مضمون نگار پڻ هو. ”ميرمحمد عربي“ جي نالي سان حضور اڪرم صلي -الله- عليه وسلم جي سوانح حيات لکيائين، جيڪو ڪتاب ورهاڱي کان اڳ شايع ٿيو. هن 1930ع ۾ ’ڦلواڙي‘، ’مخزن‘ ۽ 1940ع ۾ ’ساقي‘ رسالا -جاري- ڪيا. امرلعل هنڱوراڻيءَ جي ڪهاڻي ”-ادو عبدالرحمان-“ عالمي معيار جي ڪهاڻي آهي، جيڪا ڪيترين زبانن ۾ ترجمو ٿي چڪي آهي. انهي نالي سان ادو عبدالرحمان ڪتاب پڻ ڇپيل آهي. سندس -ان- ڪهاڻيءَ واري عنوان سان ڪهاڻين جو مجموعو ڪيترا ڀيرا سنڌ ۽ هند ۾ ڇپجي مقبوليت ماڻي چڪو آهي.

## ديهانت
امر لال وسڻ مل هنڱوراڻي 1956ع ۾ ڀارت ۾ ديهانت ڪري ويو.

## حوالا
امروھي (اصطلاح)

**امروهي** راڳ جو هڪ اصطلاح آهي. هارمونيم ۾ ’نکاد‘ جي سر کان موٽي ’کرج‘ تائين اچڻ کي امروهي چيو ويندو آهي.

## حوالا
امروھي (ذات)

امروهي ذات به آهي جيڪا ڀارت جي شهر امروها جي نسبت سان ٺهي آهي . اردوءَ جو شاعر ۽ قطعه نگار رئيس -امروهي- مشهور اديب ٿي گذريو آهي . سندس ٻيو -ڀاءُ- ڪمال -امروهي- هندستان ۾ وڏو فلم پروڊيوسر رهيو آهي جنهن ميناڪماريءَ سان شادي ڪئي هئي.

## حوالا
امڙ (ناول)

مئڪسم گورڪيءَ جي جڳ مشهور ناول ”Mother“ جو سنڌي ترجمو محمد عثمان ڏيپلائي اول ماهوار ”انسان“ ۾ قسط وار هلايو ۽ پوءِ 1957ع ۾ انهيءَ کي ناول جي صورت ۾ شايع ڪيو. ڪتاب ۾ جملي 300 صفحا آهن. اسلاميہ دارلااشاعت حيدرآباد طرفان شايع ڪيل هن ڪتاب جي چئن حصن جي قيمت 4.00 رپيا آهي.

## حوالا

زمرو:1957ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب
زمرو:سينسرڊ ڪتاب
املتاس

380px|thumb|left|بنگلور ۾ املتاس جو وڻ

**املتاس** هڪ قسم جو وڻ آهي، جيڪو سُهڻائيءَ جي ڪري گهرن جي اڳيان ۽ رستن تي پوکيو ويندو آهي. هن وڻ جي ڦري آڱر کان قدري ٿلهي ۽ هڪ فوٽ کن يا اُن کان ٿوري وڏي ٿيندي آهي، ڦري اول سائي ٿيندي آهي، پوءِ ڪارسري رنگ تي ٿيندي آهي. ڦريءَ کي سڪڻ کان پوءِ ”ڇمڪڻي“ چيو ويندو آهي. ڇمڪڻيءَ کي ڀڃڻ کان پوءِ ان مان ٻج ۽ گول ٽڪليون نڪرنديون آهن. ٻج پسارڪي وکر طور ڪم نه ايندو آهي، باقي ٽڪليون ۽ انهن تي لڳل ڳر دوا طور ڪم ايندي آهي. طبي لحاظ کان اها ڳر پاڻيءَ ۾ مهٽي پيئڻ سان هلڪي جلاب جو اثر ڏيکاريندي آهي. طبيبن جي چوڻ موجب ڪيترين بيمارين ۾ فائدو ڏيندي آهي. چوندا آهن ته اها ڳر گلاب جي پاڻيءَ ۾ مهٽي گرڙيون ڪبيون ته وات جا ڦٽ ڇٽي ويندا. 

املتاس، شاعرن جو پسنديده وڻ آهي. شيخ اياز جي غزل جون سٽون آهن: 

ٿي املتاس تان، ڪُوڪَ ڪويل ڪري، 

هو پري آ، پري آ، پري آ پري!

هن کي عام ماڻهو املداس چوندا آهن. هي مشهور وڻ آهي. هن جا به گهڻائي قسم آهن. ڪي وڻ آهن، ڪي ٻوڙا آهن. هن جي ذات جو نالو انگريزيءَ ۾ ڪاشيا ۽ سندس نالو ڪاشيا فسٽيولا آهي. رواجي نالو پُڊنگ پائيپ ٽري اٿس. پن گهاٽا ۽ ڳُوڙهي سائي رنگ جا ٿا ٿينس. مئي ۾ گل ڪندو آهي، جو کليل پيلي رنگ جا ٿيندا آهن. ڏاڍا سهڻا لڳندا آهن. گلن ۾ هڪڙي قسم جي بوءِ ٿيندي آهي. جرمن ماڻهو هنن گلن کي سونهري مينهن جو نالو ڏيندا آهن. هي وڻ ڊگهيون، ڪاريون ۽ گول ڦريون به ڪندو آهي، جن ۾ ٻج رهي ٿو. املتاس دوا جي ڪم به ايندوآهي. ٻجن ۾ جلاب جواثر رهيس ٿو. هن جي هڪڙي قسم کي هندستاني ماڻهو داد مردان چوندا آهن.

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
املھ اپديش

**املھ اپديش** ڪتاب جي مصنف جو نالو چئنچل داس چيلارام آهي. هيءُ ڪرائون سائيز ڪتاب آهي، جنھن ۾ 30 صفحا آهن. قيمت ڄاڻايل ناهي. هن ڪتاب جو ڇاپو پھريون، سال 1941ع ڌاري حيدرآباد ۾ ڇپيو.

## حوالا
امروٽ شريف

ھيءُ ڳوٺ تعلقي ڳڙهي ياسين جي ديهه امروٽ ۾ -آباد- آهي، جنهن ۾ -امروٽ شريف- کان علاوه ’ڪلر -آباد-‘ (-جت-) ۽ ’ساهڙ‘ ڳوٺ به آهن. هتي پرائمري ۽ هاءِ اسڪول موجود آهي. هتي اسپتال جي سهوليت به موجود آهي. هيءُ ڳوٺ مشهور سياسي ۽ ديني شخصيت سيد -تاج- محمود امروٽيءَ جي ڪري مشهور آهي، جنهن کي عام طرح مولانا -تاج- محمود امروٽي جي نالي سان ياد ڪيو ويندو آهي. 
هن ڳوٺ ۾ مشهور تاريخي مدرسو آهي، جنهن جو باني مولانا -تاج محمود امروٽي- هو، جنهن اهو مدرسو 1308ھ/ 1890ع ۾ قائم ڪيو. مولانا صاحب مدرسي جي سنڀال ۽ درس لاءِ وقت جي وڏي عالم مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي مهتمم مقرر ڪيو. 
مولانا عبيدالله سنڌيءَ، امروٽ ۾ مولانا امروٽيءَ جي زيرنگرانيءَ پهريائين ديني درسگاهه کولي، جنهن ۾ سنڌ، پنجاب ۽ -بلوچستان- جا شاگرد پڙهڻ آيا. هن مدرسي جو نالو ”دارالعلوم قاسميه“ رکيو ويو. سيپٽمبر 1923ع ۾ -ان- کان پوءِ مولوي عبدالرئوف سومرو مرزاپوري، مولوي يارمحمد سومري مرزاپوري، مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي (ضلعو -ٿر-)، مولانا احمد علي لاهوري، مولانا خوش محمد (ميروخان ضلعو لاڙڪاڻو) وغيره جا نالا، -ان- مدرسي جي شاگردن ۾ قابل ذڪر آهن، جيڪي پنهنجي وقت جا فياض ۽ جيد عالم به ٿي گذريا آهن. امروٽ جي دارالعلوم جي ٻي اهم خصوصيت اها هئي، جو ٻين علمن سان گڏ طالب علمن ۾ وطن جي حب، آزاديءَ ۽ جهاد جو جذبو به پيدا ڪيو ويندو هو. هن مدرسي مان فارغ التحصيل عالمن، سنڌ توڙي سنڌ کان ٻاهر ديني ۽ قومي -اصلاح- لاءِ نمايان ڪم ڪيو. مولانا امروٽيءَ جي شاگردن ۽ مريدن ۾ شاهه ولي -الله- جي -تعليم- ايڏو اثر ڪيو، جو سنڌ مان -بدعت- ۽ بداعتقاديءَ جي پاڙ پٽجي وئي.

## حوالا
محمد شاھ امروٽي

مشهور عالم بزرگ سيد محمد شاهه ولد ميان نظام الدين شاهه امروٽي، 9 مئي 1929ع تي ڳوٺ ’ديواني‘ لڳ پريالوءِ، ضلعي خيرپور ميرس ۾ -جنم- ورتو. مولانا محمد شاهه امروٽيءَ جو والد نظام الدين شاهه، نامور عالم مولانا -تاج- محمود امروٽيءَ جو ڀائيٽو هو، جيڪو مولانا -تاج- محمود جي وفات بعد -امروٽ شريف- ضلعي شڪارپور ۾ رهائش پذير ٿيو ۽ درگاهه جي خدمت ۽ سار سنڀال ڪرڻ لڳو. سيد محمد شاهه امروٽي قرآن مجيد جي -تعليم- ۽ سنڌي ڇهه درجا -امروٽ شريف- ۾ پڙهيو. -ان- کانپوءِ ديني -تعليم- مختلف مدرسن ۾مختلف عالمن کان حاصل ڪيائين، باقي -تعليم- -تاج- المدراس امروٽ ۾ مڪمل ڪري دستار ٻڌائين. -تعليم- مڪمل ڪرڻ کانپوءِ ديني ڪتابن جي مطالعي ۾ مشغول رهيو. والد جي وفات بعد درگاهه -امروٽ شريف- جو ٽيون سجاده نشين ٿيو، جنهن کانپوءِ سمورو وقت مريدن جي ذڪر اذڪار ۽ درگاهه جي انتظام سنڀالڻ ۾ گذارڻ لڳو. -پاڪستان- جي قيام بعد جڏهن ’-جمعيت- العلماءَ -اسلام-‘ نالي هڪ سياسي جماعت قائم ٿي ته محمد شاهه -ان- جماعت ۾ شامل ٿيو، ون يونٽ بعد -جمعيت- العلماءَ -اسلام- سنڌ جو -امير- (صدر) چونڊيو ويو ۽ آخر تائين -ان- عهدي تي رهيو. -ان- کان علاوه مرڪزي مجلس شوريٰ جو رڪن ۽ ڪجهه وقت لاءِ -جمعيت- جو مرڪزي سيڪريٽري جنرل به رهيو . 1977ع ۾ ذوالفقار علي -ڀٽي- جي حڪومت خلاف -پاڪستان- قومي -اتحاد- تحريڪ هلي ته -ان- ۾ به امروٽي ڀرپور حصو ورتو، -ان- تحريڪ دوران محمد شاهه ڪيترو وقت سينٽرل جيل سکر ۾ قيد به رهيو. 1983ع ۾ ايم. -آر-. ڊي ۾ به حصو ورتائين. مولانا کي طب ۾ به سٺي مهارت هئي. هو سٺو ليکڪ ۽ شاعر به هو. هن ٽي ڪتاب لکيا، -جن- مان هڪ ڪتاب ’ڇا ڏٺو آهي تو؟‘ جيڪو سائين جي ايم سيد جي ڪتاب ’جيئن ڏٺو آهي مون‘ جي رد ۾ لکيل هو، پر اهو شايع ٿي نه سگهيو. باقي سندس -ٻه ڪتاب- ’رساله جهاد‘ ۽ ’ملن جو مرشد‘ شايع ٿيل آهن. اهي ٻئي ڪتاب دارالااشاعت امروٽ طرفان 53-1952ع ۾ شايع ٿيا. مولانا محمد شاهه امروٽيءَ، 13 نومبر 1987ع تي سول اسپتال سکر ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
املھ چوپڙي

هن ڪتاب جو ليکڪ ڏيومل ڪلياڻچند هو، جنهن حيدرآباد جي سرسوتي پريس مان هيءُ ڪتاب شايع ڪيو. 24 صفحن جو هيءُ ڪتاب، ليٿو ۾ ڇپيل آهي ۽ 750 ڪاپيون ڇاپيون ويون. ڪتاب جي قيمت هڪ آنو آهي. (-ان- وقت ۾ هڪ رپئي ۾ 16 -آنا- هوندا هئا.) هيءُ ڪتاب دتا پرساد پريس، بمبئيءَ مان 1895ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
املھ رتن

هيءُ ڪتاب ليکراج ڍالومل جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 115 صفحا آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، هيءُ ڪتاب ڪرائون پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1943ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
املھ علم طبي

هن ڪتاب جو ليکڪ ڪوڙومل چندنمل کلڻاڻي هو، جيڪو ڪراچيءَ ۾ -تعليم- کاتي سان لاڳاپيل هو. هن ڪتاب ۾ 301 صفحا آهن. ليٿو ۾ ڇپيل ڪاپين جو تعداد 500 ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب وديا ونود پريس، ڪراچيءَ مان 1863ع ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
املھ ماڻڪ

هيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جي شاعريءَ جو ڪتاب آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 285 صفحا آهن . سنڌي ساهت سوسائٽيءَ هيءُ ڪتاب اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1920ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد سال 1968ع ۾ ڇاپيو.

## حوالا
املين ۽ موالين جا نقل

هيءُ ڪتاب ڪوڙي مل چندنمل کلناڻيءَ جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت 9 پايون ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب، وڪٽوريه پريس، لاهور، سال 1892ع ۾ ڇاپيو آهي.

هن نالي سان ٻيو ڇپيل ڪتاب ”ضيا“ جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت هڪ آنو ڇهه پايون ڄاڻايل آهي. ڪتاب اسلاميه پريس لاهور مان سال 1896ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، مصطفائي پريس، لاهور سال 1900 ۾ ڇپيو.

## حوالا
امن آب حيات

**''امن آب حيات**، ھي شعري مجموعو سنڌ جي ناليواري مزاحمتي شاعر سرڪش سنڌيءَ جي تخليق آهي، هن ڪتاب ۾ غزل، وايون ۽ بيت شامل آهي. هن ڪتاب ۾ سرڪش سنڌيءَ جي مزاحمتي توڙي رومانوي شاعري شامل آهي. هن ڪتاب جي ارپنا ”هر ساٿ هجي ارپيل مظلوم گهراڻي سان“ ڪئي وئي آهي. هن ڪتاب جو مهاڳ ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جو لکيل آهي، جڏهن ته ”امن ڌاران عيد“ جي سري سان سرڪش سنڌيءَ جو پنهنجو تاثر ڏنل آهي. پنهنجي پاران قاضي عبدالحئي قائل لکيو آهي. ڪتاب جي بيڪ ٽائيٽل تي سرڪش سنڌيءَ جي اسڪيچ سان ”جيڏو سرڪش ٿيندو آهي“ جي عنوان سان نامور شاعر آثم ناٿن شاهيءَ جي منظوم ڀيٽا شامل آهي، هن ڪتاب جو ٽائيٽل نامور مصور فتاح هاليپوٽي جو ٺهيل آهي، سرڪش سنڌيءَ جي هن ڪتاب ۾ مزاحمت جو عنصر نمايان نظر اچي ٿو. ڊيمي سائيز جي 130 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب کي 1987ع ۾ سنڌڙي ڪتابي سلسلي رتيديري ڇپرائي پڌرو ڪيو، جنهن جي قيمت 20 روپيا آهي.*


== *حوالا'' ==

زمرو:1987ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
امھات المؤمنين (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب محمد عبدالڪريم چشتي شڪارپوريءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 124 صفحا آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. حڪيم عبدالحق هن ڪتاب جو ڇاپو پهريون، همدرد پرنٽنگ پريس، سکر مان سال 1964ع ۾ شايع ڪيو.

## حوالا
امنگ (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب -برڪت- علي آزاد ۽ محمد بخش سومري جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 80 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. اُن جو ڇاپو پهريون،ا داره -ادب سنڌ-، جيڪب آباد يونائيٽيڊ پئڪيجز لميٽيڊ، سکر مان سال 1967ع ۾ شايع ڪيو.

## حوالا
امنگون

سنڌي ٻوليءَ جي صاحب اسلوب شاعر سيد نياز علي شاهه عرف محسن ڪڪڙائي جو هي پهريون ڪرائون سائيز 65 صفحن جو ڪتابڙو، جمعي خان شيخ، نثار ٽاڪيز- خيرپور ناٿن شاهه ضلعي دادوءَ واري -اپريل- 1960ع ۾ هڪ هزار ڪاپيون ڇپائي پڌرو ڪيو، جنهن جي قيمت صرف 75 پئسا هئي. هڪ خيال جي عنوان سان هن ڪتاب جو تعارف اديب محمد علي ’عيان‘ دائود پوٽي لکيو آهي. هن شعري مجموعي جو انتساب محسن ڪڪڙائي هنن لفظن ۾ ڪيو آهي. ”پنهنجن حريفن جي نالي......... -جن- جون مهربانيون، وسرڻ جون ناهن“. هن ڪتاب تي -استاد- شاعر احمد خان آصف مصراڻيءَ به پنهنجن خيالن جو اظهار ڪيو آهي. هن مجمومي ۾ غزل، نظم، رباعيون، قطعا، مطلع، فرد ۽ قطعه -تاريخ- شامل آهن.

## حوالا
امونيا

**امونيا** (Ammonia) عام گرمي پد تي بي رنگ ۽ تيز بوءِ واري گئس آهي. هيءُ آسانيءَ ۽ تيزيءَ سان نڪ جي ناس ۽ ڦڦڙن تائين ويندڙ نسن کي جنبش ۾ آڻي ٿي ۽ ريزش پيدا ڪري ٿي. هن گئس جو ٽهڪڻ پد 4. 33 ۽ ڄمڻ پد 70. 77 آهي. امونيا کي سولائيءَ سان پاڻياٺيءَ حالت ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.

## حوالا

زمرو:ڪيميا
زمرو:ڪيميائي مرڪب
زمرو:ڪيميائي شيون
زمرو:گھريلو ڪيميائي مرڪب
امونيم سلفيٽ

هي هڪ نائٽروجن ڀاڻ آهي، جنهن ۾ 21 سيڪڙو نائٽروجن ۽ 24 سيڪڙو سلفر هوندو آهي. هن ۾ نائٽروجن، ائمونيا جي صورت ۾ هوندي آهي. ائمونيم سلفيٽ ڪڻڪ، ڪپهه، چانور، ڪمند، مڪائيءَ، ڀاڄين ۽ ميوي وارن ٻوٽن لاءِ اعليٰ -ترين- ڀاڻ آهي. هن جو مناسب استعمال زمين جي زرخيزيءَ کي وڌائيندو آهي ۽ سم ۽ ڪلر واريءَ ٻنيءَ لاءِ به بهترين آهي. سنڌ ۾ ائمونيم سلفيٽ ٺاهڻ جو وڏو ڪارخانو ڏهرڪيءَ ۾ آهي.

## حوالا
امونيم سلفيٽ نائٽريٽ

**امونيم سلفيٽ نائٽريٽ** هي هڪ نائٽروجني ڪيميائي ڀاڻ آهي، جنهن ۾ 26 سيڪڙو نائٽروجن هوندي آهي. اُن مان 5 ۽ 6 سيڪڙو نائٽروجن، نائٽريٽ جي شڪل ۾ 45.19 سيڪڙو نائٽروجن ائمونيا جي شڪل ۾ هوندي آهي. هن ڀاڻ جو مناسب استعمال فصلن لاءِ نهايت فائديمند هوندو آهي.

## حوالا

زمرو:ڪيميائي مادا
امونيم نائٽريت

هي نائٽروجن وارو بهترين داڻيدار ڀاڻ آهي، جنهن ۾ 36 سيڪڙو نائٽروجن هوندي آهي. اُن نائٽروجن جو 50 سيڪڙو ائمونيا ۽ 50 سيڪڙو نائٽريٽ جي شڪل ۾ هوندو آهي. هي ڀاڻ ٻين ڀاڻن جي ڀيٽ ۾ -ٻوٽي- کي جلدي ملڻ شروع ٿي ويندو آهي، ڇوته هن کي حل ڪرڻ لاءِ تمام -ٿوري- پاڻيءَ جي ضروت هوندي آهي.

## حوالا
اُمي (لفظ)

هيءُ لفظ قرآن شريف ۾ آيل آهي، جيئن ته،
 "فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَرَسُوْلِهِ النَّبِيِّ الْاُمِيِّ“ (الاعراف)
حديثن ۾ به اهوئي لفظ استعمال ٿيو آهي، 
 ”نَحْنُ اُمَّةٌ اُمِّيَّةٌ نَکتُبُ وَلَانُحْسِنُ“ (البخاري) 
مفسرن جي هڪڙي گروهه لفظ "اُمي" مان ناخوانده، اڻپڙهيل جي معنيٰ ورتي آهي. ڪن چيو ته "اُمي" اُهو شخص آهي، جيڪو لکڻ نه ڄاڻندو هجي.

انهيءَ سلسلي ۾ علمائن ڪَئين توجيهون پيش ڪيون آهن. "الزجاج" وضاحت ڪئي ته ”اُمي“ اهو آهي، جنهن ۾ عرب اُمت واريون صفتون هجن، جيئن ته لکڻ پڙهڻ کان ناواقفيت (نزول قرآن جي زماني تائين) عربن جي خاص صفت هئي ۽ انهيءَ بنا تي ٻين اُمتن کان جدا هئي. انهيءَ ڪري گهڻن علمائن ”اُميُون“ (البقره، آل عمران) جو مطلب "عرب" چيو آهي.

ڪن عالمن "اُمي" کي ”عامي“ سمجهيو آهي، ڇوته "عامي" اُهو آهي، جيڪو عام ماڻهن جي وصفن وارو هجي. ڪن عالمن، "اُميءَ" کي "اُم" (ماءُ) سان منسوب ڪيو آهي، يعني اهو شخص جيڪو ننڍپڻ ۾ پيءُ جي پاڇي کان محروم ٿي، ماءُ يا دائيءَ جي گود ۾ پليو هجي ۽ ان کي ڪو علم يا فن يا لکڻ پڙهڻ سکڻ جو موقعو نه مليو هجي. انهيءَ ڪري اڻپڙهيل کي به مجازاً "اُمي" چيو ويندو هو. هڪڙو هيءُ به خيال آهي ته اڻ پڙهيل شخص جي حالت اهڙي هوندي آهي، جهڙي ماءُ پيٽان تازي ڄاول ٻار جي، انهيءَ ڪري به اهڙي ماڻهوءَ کي "اُمي" چيو ويو. ڪن عالمن امام باقر رضه جو قول نقل ڪيو آهي ته ”لفظ "اُمي" جي نسبت "اُمُ القريٰ" سان آهي، جيڪو مڪي معظمہ جو لقب ۽ نبي سڳوري صلی اللہ علیہ و سلم جي ولادت وارو هنڌ آهي، جيئن ته نبي سڳورا بظاهر پڙهيل نه هئا، انهيءَ ڪري کين به مجازاً "اُمي" ڪري سڏيائون. 

"اُمي" نبي سڳوري صلی اللہ علیہ و سلم جي نالن مان هڪ مبارڪ نالو آهي. پاڻ نه ڪنهن اُستاد کان لکڻ پڙهڻ سکيائون ۽ نه ڪنهن انسان جي شاگرديءَ ۾ ويٺا. انهيءَ ڪري الله تعاليٰ سندن وصف هن طرح ڪئي: 
 "هن کان اڳ تون نه ڪو ڪتاب پڙهندو هئين ۽ نه پنهنجي ساڄي هٿ سان ڪجهه لکي سگهندو هئين، نه ته اهي باطل پرست يقيناً شڪ ڪن ها" (العنڪبوت)
 
بهرحال ابن قُتيبہ بيان ڪيو آهي ته حڪمت الهي اها هئي ته متان مخالف ماڻهو ڪلام الهيءَ کي نبي سڳوري صلی اللہ علیہ و سلم جي اڪتسابي علم جو نتيجو سمجهن، تنهنڪري "اُمي" هجڻ واري صفت ڄڻ ته نبي سڳوري صلی اللہ علیہ و سلم جي مدح آهي، جيڪا ٻين ۾ ناهي.
## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
اميبا

[right|thumb|upright=1.5|Clockwise from top right:
'''[اموئبا پروٽئس**،
**ايڪٽينوفرائسول**[[ايڪنٿاموبا]]'' sp., ''[[پومفولگزوفريس]]'' sp., ''[[يوگلائفا]]'' sp., [[نيوٽروفل]]انجيسٽنگ بيڪٽيريا]]
اميبا : اموئبا:  **amoeba*' :(; rarely :(جمع: اميبي)*am(o)ebas* or *am(o)ebae'' ),:هيءُ هڪ گهرڙي تي مشتمل -جاندار- بيٺل پاڻيءَ جي دٻن ۽ تلائن ۾ رهي ٿو. هن جو تعلق فائيلم پروٽوزوا سان آهي. هو خوردبيني (Microscopic) -جاندار- آهي، خوردبين کانسواءِ ڏسڻ ۾ نه ايندو آهي، پر خوردبينن جي هيٺان هن جي ڪا مستقل شڪل نظر نه ايندي آهي، ڇو ته هي هر وقت پنهنجي شڪل بدلائيندو رهي ٿو. هن جو گهيرو اٽڪل هڪ ملي ميٽر جي چوٿين حصي جيترو هوندو آهي. -اميبا- جي بناوت نهايت سادي آهي. سائٽو پلازم جي ٻاهران گهرڙي جو پردو هوندو آهي، جيڪو -ان- جي حفاظت ڪندو آهي. -اميبا- جي چرپر سان نيوڪليئس به پنهنجي جاءِ مٽائيندو رهي ٿو.  سائٽوپلازم يا گھرڙي جي پاڻياٺ جو ٻاھريون شفاف حصو ايڪٽوپلازم سڏبو آهي.ھن جو اندروني حصو گھاٽو، نيم شفاف ۽ داڻيدار ٿئي ٿو ۽ ان کي اينڊو پلازم چئبو آهي جن جي وچ ۾ خال ٿين ٿا.اميبا ننڍڙن پيرن جي مدد سان حرڪت ڪري ٿو ۽ انھن جي مدد سان کاڌي جي ذرن کي جھلي ٿو.ھي ويڪيول۾ کاڌي جا ذرا گڏ ڪندو آهي ۽ پنھنجي پوري مٿاچري تان ساھ جو عمل سرانجام ڏئي ٿو.

## حوالا