open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تاريخ جو فلسفو

**تاريخ جو فلسفو** (Philosophy of History) علم جو هڪ شعبو، جيڪو تاريخي معنويت، تاريخ علم، ان جا قانون، تاريخي عمل تي اثر انداز ٿيندڙ نسلي، سماجي، معاشي، سياسي، جاگرافيائي، مادي ۽ غير مادي سبب ۽ عوامل ۽ ارتقا ئي انسان جي اهم منزل ۽ رجحانن بابت بحث ڪندو آهي. فلسفہ تاريخ ۾ ابن خلدون، والٽيئر، هيگل، ڪارل مارڪس، اسپنگر ۽ ٽوائن جي خاص اهميت رکن ٿا. 

## حوالا

زمرو:تاريخ جو فلسفو
زمرو:تاريخ نويسي
فن

**فن** (Art) ثقافتي سرگرمين جو هڪ متنوع سلسلو آهي جيڪو تخليقي يا تخيلاتي صلاحيتن جي ڪمن جي چوڌاري مرڪز آهي، جنهن مان عام طور تي جذباتي طاقت، تصوراتي خيالن، خوبصورتي ۽/يا فني مهارت جي اظهار ذريعي،  هڪ قابل قدر تجربي جي توقع ڪئي ويندي آهي..

اتي عام طور تي اتفاق ٿيل تعريف نه آهي ته فن ڇا آهي؟, ۽ ان جي تشريح سڄي تاريخ ۽ ثقافتن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. مغربي روايت ۾، بصري فن جون ٽي ڪلاسيڪل شاخون؛ مصوري، مجسما سازي ۽ فن تعمير آهن.  فلم، ٿيٽر، ناچ ۽ ٻيا پرفارمنگ آرٽس، گڏوگڏ ادب، موسيقي ۽ ٻيون ميڊيا جيئن ته انٽر ايڪٽيو ميڊيا، "فنون" جي وسيع وصف ۾ شامل آهن.   17هين صدي عيسويء تائين، فن ڪنهن به مهارت جو حوالو ڏنو ويندو هو ۽ هنر يا سائنس کان مختلف نه ڪيو ويندو هو. 17هين صديءَ کان پوءِ جديد استعمال ۾، جتي جمالياتي خيال تمام اهم آهن، فنون لطيفه کي عام طور تي حاصل ڪيل مهارتن جهڙوڪ آرائشي يا اطلاقي فن کان الڳ ۽ ممتاز ڪيو ويو آهي. 

فن جي فطرت ۽ لاڳاپيل تصورات، جهڙوڪ تخليقيت ۽ تشريح، فلسفو جي هڪ شاخ ۾ دريافت ڪئي وئي آهي، جنهن کي جماليات طور سڃاتو وڃي ٿو. نتيجي ۾ نڪرندڙ فن پارا فن جي تنقيد ۽ فن جي تاريخ جي پيشه وارانه شعبن ۾ پڙهايا وڃن ٿا.
## جائزو
## تاريخ
## شڪلون، صنف، ميڊيا، ۽ انداز
## مقصد
## مرحلا
## عوامي رسائي
## تڪرار
## نظريا
## درجه بندي جي تڪرار
## فن ۽ قانون
## پڻ ڏسو
* :باب:فنون 
* :باب:بصري فنون 
* فني آزادي 
* ثقافتي سياحت 
* آرٽ ميڊيا جي فهرست 
* فن جي ٽيڪنڪن جي فهرست 
## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:فن
زمرو:انساني رويا
زمرو:انساني سرگرميون
فن شاعري

**فن شاعري** پوئيٽڪا (Poetics) تنقيدي شاعريءَ جو علم، جنهن ۾ شاعري جي علم، فطرت ۽ شاعري جي فن جو اڀياس ڪيو ويندو آهي. ارسطو جي لکيل ڪتاب ”Poetics“ کي ترجمي ۾ ”پوئيٽڪا“ جو نالو ڏنو ويو آهي. هن ڪتاب کي تنقيدي ادب ۾ بنيادي حيثيت حاصل ۽ ”بوطيقا“ آهي. هي ڪتاب دراصل ڊرامي جي فن کي کولي بيان ڪري ٿو، خاص طور تي ڊرامي کي. قديم يونان ۾ هر ادبي صنف کي ڊرامي سان منسوب ڪيو ويندو هو.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:شاعري
فھرست نگاري

**فهرست نگاري** ڪتابن جي فهرست جي گڏ ڪرڻ جي عمل يا علم کي ’فهرست نگاري‘ چئبو آهي. فهرست نگاريءَ جو ڪم انتهائي قديم آهي. قديم فهرست نگارن ۾ سڀ کان اول حڪيم جالينوس (210ع) جو اچي ٿو. ابن نديم، سنڌ جي تاريخ بابت ’الفرهست‘ لکيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ’فهرست مخطوطات‘ جوڙيو.

## حوالا
فوٽ نوٽ

**فوٽ نوٽ** (Foot-Note) مان مراد آهي تہ عبارت جو اهو حصو، جيڪو متن ۾ شامل ڪرڻ جي بجاءِ ڪتاب جي هيٺين حاشيي ۾ الڳ ڪري لکيو وڃي. فوٽ نوٽ ۾ اڪثر ڪري مٿئين لکيل مواد جي وضاحت يا حوالو ڏنو ويندو آهي

## حوالا

زمرو:حوالا
فھرست

**فهرست**: **اشاريو**: **انڊيڪس**: **Index**:

فهرست کي ٻن اصطلاحن ۾ استعمال ڪبو آهي. هڪ، ڪتاب ۾ شامل مضمون، موضوعن جي بابن ۽ عنوانن جو وچور (content) يا تفصيل. ٻيو، اهو ڪتاب، جنهن ۾ ڪتابن جا نالا جمع ڪيا ويا هجن. 

## فھرست بندي يا انڊيڪسنگ

ھڪ اھڙو نظام جيڪو رڪارڊ جي ڳولڻ ۾ اشاري وارو ڪم ڪري جنھن سان رڪارڊ جي نشاندهي ۾ آساني ٿئي ان کي فھرست بندي يا انڊيڪسنگ (Indexing) چئبو آهي. اھا ٽن طريقن سان ٿيندي آهي.
# فھرست مرتب ڪري رڪارڊ سان گڏ رکڻ.
#فھرست کي رڪارڊ کان علحده رکڻ.
# رڪارڊ کي خود ھڪ فھرست وانگر ترتيب ڏيڻ.
## فھرست بندي  ۾ استعمال ٿيندڙ شيون

فھرست بندي ۾ ھيٺيون شيون استعمال ٿينديون آهن:
#پٽي واري فھرست (Strip Index)
# عمودي فھرستي ڪارڊ Vertical card) (Index
# ڦيٿي واري فھرست (Wheel Index)
#ڏسجندڙ ڪارڊ جي فھرست( Visible card Index)
#ڪنڊ واري ڪارڊ جي فھرست (Staggered card Index)

## حوالا
فئنٽسي

**فئنٽسي** **تصوراتي افسانا** (Fantasy) ادبي ۽ باقي فنون لطيفه جي هڪ اهڙي صلاحيت آهي، جنھن سان هڪ ليکڪ يا مصور خيالي دنيا جون تصويرون ٺاهيندو آهي يا خيالي ۽ علامتي تخيل پيش ڪندو آهي. ليکڪ جي بڻايل تصوير هن جي ذهن جي پيدائش هوندي آهي، پر اهي عملي زندگي ۾ ناممڪن هونديون آهن. فئنٽسي ڪڏهن خيالن، تصورن سان جوڙي ويندي آهي ۽ ڪڏهن وري سائنسي افسانويت سان بہ پيش ڪئي ويندي آهي، انگريزي ادب ۾ اسپينسر (1552-1599ع) جي The Fairie Queen ۽ جان ملٽن جي Camas بھترين مثال آهن. لوڪ ڪھاڻين ۾ ڪيئي اهڙا داستان آهن، جيڪي خيالي تصوراتي آهن. مومل راڻي جو طلسمي ڪاڪ محل، ڏند ۾ خزاني جو راز وغيره تصوراتي نظر اچي ٿو. انگريزن جي دور ۾ سنڌي جديد ڪھاڻين ۾ فئنٽيسي جا اهڃاڻ ملن ٿا. پر ورهاڱي کان پوءِ خاص طور تي عبوري دور جي ڪھاڻين ۾ فئنٽسي جو رجحان ڪافي اهميت رکي ٿو. هن قسم ڪھاڻين/ افسانن ۾ اهڙو ماحول ۽ ڪردار تخليق ڪيا ويا، جيڪي حقيقت ۾ موجود نہ هوندا آهن. غلام رباني آگري جي ڪهاڻي ’آبحيات‘، جمال رند جي ’ماني ڳڀو‘، امر جليل جي ’ڪپيل ٻانھن جو وارث‘ وغيره سنڌي فينٽسي ڪھاڻين جا بهترين مثال آهن.

## حوالا
في البديھ شعر

**في البديھ شعر** (Extempore)، اُهو شعر جو سواءِ ڪنهن تياريءَ جي هڪدم چئي وڃجي.

## حوالا
فيبل

**فيبل**/**جانورن ۽ پکين جون ڪھاڻيون** (Fable) هڪ اهڙي آکاڻي آهي، جيڪا منظوم يا غير منظوم هوندي آهي. جنھن ۾ انسانن کان علاوه جانورن، جيتن ۽ بي جان شين کي بہ انساني خصلتون ڏئي گفتار ڪرائي ويندي آهي ۽ ڪردار ڏئي انسانن جي طرز عمل تي روشني وجهرائي ويندي آهي. پکين ۽ جانورن جون ڪھاڻيون ٻڌائڻ جو رواج اسان وٽ آڳاٽي دور کان موجود آهي. پکي ۽ جانور انسان جي زندگيءَ جو اهم حصو آهن ۽ اهي انساني زندگيءَ تي اثر انداز بہ ٿين ٿا. سنڌي ۾ ترجمو ٿيل ”ايسپ جون آکاڻيون“، ”الف ليليٰ“، ”طوطي نامو“، ”ڪليلہ و دمنہ“ وغيره بہ بھترين مثال آهي.

## حوالا

زمرو:لوڪ ڪهاڻي
فلاسافر

**فيلسوف** (Philosopher) فلسفي جي علم کي ڄاڻيندڙ کي چئبو آهي. فلاسافر/فيلسوف، ان کي چئبو آهي، جيڪو پنھنجي علم ۽ تجربي جي آڌار تي ڏاهپ ۽ دانائيءَ جون ڳالھيون ڪري يا لکي، نئون فلسفو بيان ڪري يا اڳين فلسفن ۾ ترميم ۽ تبديل ڪري. اڳي زماني جي لحاظ کان فلاسافر ان کي چيو ويندو هو، جيڪو زندگيءَ جي باري ۾ پيدا ٿيندڙ سوالن کي اڀاري. موجوده دَور مطابق، فلاسافر اهو آهي، جيڪو مختلف زندگيءَ سان لاڳاپيل علمن تي گھرائيءَ سان دسترس رکندڙ هجي ۽ دانائي ۽ تجربي جي آڌار تي ڳالھيون ڪري.

## حوالا
قادرالڪلامي

**قادر الڪلامي** زبان ۽ بيان تي عبور حاصل ڪرڻ کي قادر الڪلامي چيو ويندو آهي. قادر الڪلامي جي اصطلاح ۾ فڪري گھرائي، جدت خيال ۽ بلند مضمون جھڙيون فني خوبيون اچي وڃن ٿيون.

## حوالا
قافيو

**قافيو** (Rhyme) شعر جي ھر بند جي پڇاڙيءَ ۾ ساڳئي وزن وارو لفظ، مختلف معنيٰ سان، رديف کان اک ڪم ايندو آهي. جيئن تہ: ظلم ايڏو تہ چشم يار نہ ڪر، قتل ھڪ وار سان ھزار نہ ڪر، هن شعر ۾ يار ۽ هزار قافيو آهي. قافيي جو پويون اکر جيڪو وري وري اچي ٿو تنھن کي ”حرک روي“ چئبو آهي. مٿين ڏنل مصرعن ۾ ”ر“ اکر روي آھي. ڇاڪاڻ تہ ٻنھي مصرعن جي قافين جي آخر ۾ رديف ”نہ ڪر“ کان اڳ آيو آهي، ۽ قافيہ جو مدار ان تي آهي. سنڌي بيت ۾ قافيو ڪڏهن بيت جي پھرين سٽ ۾ ايندو بہ آهي، پر بيت جي آخري سٽ ۾ لازمي طرح وچ ۾ ايندو آهي.

## حوالا
قدامت پسند

**قدامت پسند** (Conservative) اهو شخص هوندو آهي، جيڪو پنھنجي ذهني جمود جي ڪري دنيا ۾ ايندڙ سياسي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ آيل تبديلن جي مخالفت ڪندو آهي.

## حوالا

زمرو:ساڄي ڌر جا نظريا
زمرو:سماجي نظريا
زمرو:قدامت پسند
قسط

**قسط** (Episode) ڊگهن ڊرامن کي هڪ سلسلي ۾ هلائڻ ، اسٽيج ڪرڻ يا نشر ڪرڻ مشڪل هوندو آهي. ان ڪري انهن کي قسطن ۾ ورهائي سلسليوار ڏيکاريو ويندو آهي. هر هڪ قسط کي ڌار بہ هوندي آهي تہ ان ۾ سلسلو بہ هوندو آهي..

## حوالا
قصيدو

**قصيدو** (Eulogization) عربي لفظ ”قصد“ مان نڪتو آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آهي ”ارادو ڪرڻ، بيان ڪرڻ يا ساراھ ڪرڻ. اصطلاحي معنيٰ موجب اهڙو شعر جيڪو ڪنھن جي ساراھ ۾ چيل هجي. هيءُ صنف سنڌي شاعري ۾ عربي شاعري کان آيل آهي. قصيدي ۾ هڪ سئو کان وڌيڪ شعر هوندا آهن. اهي هڪ سئو کان وڌيڪ هم وزن شعر، جن مان پهرئين شعر يعني ٿلھ جون ٻئي سٽون پاڻ ۾ هم قافيہ هجن ۽ ٻين شعرن جي فقط پوئين سٽ پهرئين شعر يعني ٿلھ جي ٻنهي سٽن سان هم قافيه هجي. قصيدو ان نظم کي چيو ويندو اھي جنھن ۾ ڪنھن جي تعريف ڪئي وڃي. ان سان گڏ قصيدي ۾ بھار جو ذڪر بھ ايندو اھي. ھن ۾ شعرن جو تعداد مقرر نہ ھوندو اھي، قصيدي ۾ تمھيد، تشبيب  ۽ تحقير بہ ٿئي. تمھيد شروعاتي شعر، تشبيب ساراھ ۽ تحقير ۾ شخص جي گهٽ وڌائي بيان ٿيل هوندي آهي. قصيدي جي حوالي سان مير عبدالحسين سانگي (1851-1942ع)، مرزا قليچ بيگ (1853-1929ع)، محمد ھاشم مخلص (1860-1924ع) وغيره جا نالا اچي وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:عربي ادب
زمرو:ادبي صنفون
قطعو

*قطعو*' (Qat'o or Maqta) عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”ڪپيل يا وڍيل ٽڪرو“. اصطلاحي معنيٰ موجب، اهو نظم يا شعر جو ٽڪرو، جو چئن هموزن مصرعن، سِٽُن يا ٻن شعرن تي مشتمل هوندو آهي ۽ منجهس هر ٻيو نمبر مصرع قافيي واري ٿيندي آهي.قطعي ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻہ شعر يا انهيءَ کان وڌيڪ شعر بہ آڻي سگهجن ٿا. هن ۾ ڪڏهن ڪڏهن غزل وانگر پهريون شعر يعني ”مطلع“ بہ ايندو آهي، جنهن جي ٻنهي مصرعن ۾ قافيو ۽ رديف هوندو آهي ۽ اُن سان باقي شعرن جي هر ٻيو نمبر مصرع قافيہ دار يا ساڳئي رديف ۾ ايندي آهي. قطعي ۾ قافيي سان گڏ رديف ملائڻ يا رڳو قافيو آڻڻ، شاعر جي مرضيءَ تي ڇڏيل هوندو آهي. هن ۾ ڪنهن مقرر بحر يا وزن جو قيد آهي ئي ڪونہ، جنهن ڪري ڪنهن بہ بحر يا وزن تي چئي سگهجي ٿو. قطعي ۾ اڪثر هڪ مضمون يا هڪ خيال مسلسل پيش ڪيو ويندو آهي. هن ۾ گهڻو ڪري عشق ۽ محبت جا راز ۽ ڪڏهن ڪڏهن اخلاقي نڪتا بہ سمجهايا ويندا آهن.

”مقطع“ عربي لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي، ”وڍيندڙ يا ڪاٽيندڙ“. اصطلاحي معنيٰ ۾ غزل يا قصيدي جو اهو آخري ٻن مصرعن وارو بند، جنهن تي سڄو نظم اچي پورو ٿئي. مقطع ۾ شاعر اڪثر پنهنجو تخلص آڻيندا آهن. پوءِ اهو شاعر تي منحصر آهي تہ، هو انهيءَ ۾ پنهنجو تخلص پيش ڪري يا نہ، جنهن لاءِ ڪا بہ پابندي نہ آهي.

## حوالا

## حوالا

زمرو:شاعري
قوت مھميزہ

**قوت مھميزه** (Self control) شاعرن جي اصطلاح ۾ قوت مھميزه مان مراد اها قوت آهي، جنھن جي روڪڻ ٽوڪڻ سان بي لگامي، بي قاعدگي بي اعتدالي ۽ شعر ۾ ڪچائي کان بچائي سگهجي ٿو.

## حوالا

زمرو:خودمختياري
زمرو:انصاف
قلندري طريقو

**قلندري طريقو** قلندر، حقيقت ۾ صوفياءِ ڪرام جو وضع ڪيل اصطلاح اھي. قلندر ان کي چيو ويندو اھي، جيڪو پنھنجي ارادن، خواھشن ۽ تمنائن کي ترڪ ڪري، راضي بھ رضا الاھي رھي؛ ۽ ان ۾ ئي دلي سڪون حاصل ڪري. يعني دل جي روحاني جذبن کي سموري توجھھ جو مرڪز ۽ محور بنائڻ قلندري طريقي جي خصوصيت اھي. انھيءَ لحاظ کان قلندري طريقي جو بنياد ٻن کالھين تي اھي: زھد ۽ محبت. مطلب تھ فقط ھڪ جو ٿي رھڻ، ۽ ٻين کي ترڪ ڪرڻ ۽ انھن سان ڪوبھ لڳ لاڳاپو نھ رکڻ. ان طريقھ ڪار جي ڪيفيت جو نالو مستي اھي، ۽ مستي ئي قلندري طريقي جي سڃاڻ اھي. قلندر دنياوي ٻنڌڻن کان آزاد هوندو آهي.

## حوالا
قلمي نسخو

**قلمي نسخو** (Manuscript) قلمي صورت ۾ ڪتابت ٿيل ڪتاب، جڏهن اڃا پرنٽنگ پريس جو اجراءُ نہ ٿيو هو، تڏهن ڪتاب هٿن سان لکيا ويندا هئا. اهڙين تحريرن جي لکندڙن کي ’ڪاتب‘ چيو ويندو هو. انگريزن جي دور کان اڳ سنڌ ۾ ڇپائيءَ جون مشينون ڪونہ هيون. ان ڪري ڪتاب قلمي صورت ۾ جوڙيا ويندا هئا. انگريزن جي اوائلي دؤرجي عالم رچرڊ برٽن (1821-1890ع) جو چوڻ هو تہ انگريزن جي دؤر کان اڳ جي ادب لاءِ ايترو چوڻ ڪافي آهي تہ ”جڏهن انگريزن هندستان ۾ پير پاتو، تڏهن ڪنھن بہ پرڏيهي ٻوليءَ ۾ ايترو علم ۽ ادب موجود ڪونہ هو، جيترو سنڌيءَ ۾ موجود آهي، پر ان جي شاهوڪاري عربي ترجمن ۽ مذهبي ڪتابن تي منحصر آهي. ڪتابن جي پوري ڪٿ نٿي ڪري سگهجي ، پر ايترو يقين آهي تہ ٻہ ٽي سو قلمي نسخا ڪٺا ڪري سگهبا.“ (’سنڌ ۽ سنڌوءَ ماٿري ۾ وسندڙ قومون‘) شاھ جي رسالي جا 50 کن قلمي نسخا لکيا ويا. اهڙي طرح شاعري ۽ نثر جا قلمي مسودا اڄ تائين لکيا وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:ڪتابي اصطلاعون
قول

**قول** (Quotation)، ڪنهن پيغمبر، عالم، استاد يا ڏاهي چا چيل لفظ، جن ۾ سکيا ۽ نيڪيءَ جي ترغيب ڏنل هجي. ان کي سنڌي ۾ چوڻي يا قول چئبو آهي.

## حوالا

زمرو:ربطيات
زمرو:لکت
قوالي

thumb|اجمير شريف درگاھ تي قوالي
**قوالي** (Qawali) اردو ۽ پنجابيءَ ۾ مذهبي شاعريءَ جو درجو رکي ٿي. قواليءَ ۾ پيغمبر رسول الله صلي الله عليه وسلم، اصحاب سڳورا، ۽ الله جي ولين جي ثنا، تعريف ۽ ڪرامتون بيان ڪيون وينديون آهن. امير خسرو (1253-1325ع) اسلامي تعليمات کي گيتن جي صورت ۾ پيش ڪيو هو تہ انهيءَ کان بعد اهو سلسلو جاري رهيو جيڪو اڄ ڪلهہ (قوالي) جي صورت ۾ آهي. سيد علي هجويري رحمت الله عليه (990-1077ع) پنھنجي مشھور ڪتاب (ڪشف المحجوب) ۾ قواليءَ جا ڪجهہ شرط بيان ڪيا. اڄڪلهہ اردو توڙي سنڌيءَ ۾ مزاحيہ قوالين جو رواج پيو آهي، جنھن ۾ ملڪي حالتن کان ويندي سياستدانن ۽ آفيسرن تي طنز ٿيل هوندي آهي. اهڙيون مزاحيہ قواليون ٽي-وي تي مزاحيہ ڊرامن ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
زمرو:پاڪستان ۾ اسلام
زمرو:پاڪستان ۾ تصوف
زمرو:پاڪستاني ثقافت
قومي ترانو

thumb|ولھلمس (نيدرلينڊز جي قومي تراني) جو شروعاتي نمونو جيڪو رايل لائبريري برسلز، بيلجيئم ۾ ھڪ قلمي نسخي ۾ محفوظ ٿيل آهي

**قومي ترانو** اهو نظم جنهن ۾ ڪنهن ملڪ جي عوام جي قومي ۽ اجتماعي امنگن جو اظهار ۽ عظمتن جي علامت هجي ۽ سرڪاري سطح تي پنهنجي ملڪ جي نمائندگي ڪندڙ هجي ان کي ’قومي ترانو‘ سڏيو ويندو آهي. هر ملڪ کي پنهنجو قومي ترانو هوندو آهي. قومي تراني ۾ موسيقي جو به خيال رکي ويندو آهي. قومي ترانو قومي موقعن، اسڪولن، ٻين تعليمي ادارن ۽ قومي ادارن ۾ ڳايو ويندو آهي. پاڪستان جو قومي ترانو حفيظ جالنڌري لکيو آهي ۽ ان جي ڌن احمد علي چاڳلا ٺاهي آهي. هندستان جو قومي ترانو ٽئگور جو لکيل آهي..

## تاريخ
قومي ترانن کي يورپ ۾ پذيرائي اڻويھين صدي ۾ ملي پر انھن جي موجودگي گھڻو پراڻي آھي. يورپ جو سڀ کان پراڻو قومي ترانو نيدرلينڊز جو آھي جنھن کي ولھيلمس جيڪو 1568 ۽ 1572 جي وچ ۾ ڊچ انقلاب دوران لکيو ويو هو. ان جي موجوده ڌن 1626 کان ٿورو اڳ ٺاھي وئي ھئي جيڪا سترھين صدي ۾ مشھور ٿي پر ان ڌن کي  سرڪاري حيثيت  1932 ۾ ملي.دنيا جو سڀ کان وڌيڪَ پراڻو قومي ترانو: ڪميگايو جپان جو آھي جيڪو ھائين دؤر(794–1185) ۾ جو نظم آھي پر ان جي ڌن اڃان نہ ٺھي سگھي ھئي جيڪا 1880 ۾ ٺاھي وئي.   فلپائين جو قومي ترانو لوپنگ ھنيرا  جي ڌن 1898 ۾ تيار ڪئي وئي جيڪا اسپين کان آزادي جي تقريب۾ وڄائي وئي جيڪا شاعري کانسواءِ ٺھي ٻئي سال اسپينش ۾  ٻولي ۾ فلپيناس جي نالي سان نظم لکيو ويو جنھن جا ٻول ان ڌن جي مطابق لکيل ھيا جنھن جو 1962 ۾ ٽيگالوگ نمونو ٺاھيو ويو.
يونائيٽيڊ ڪنگڊم جو قومي ترانو گاڊ سيو دي ڪئين دولت مشترڪہ جي علائقن  ۾ ملڪن جو قومي ترانو اھي. ان تراني جي شروعات 1619 ۾ ٿي . جيڪڏهن شاھي سربراھ بادشاھ ھوندو آھي تہ پوء ان تراني ۾ راڻي جي جاء تي بادشاھ اچاربو آهي: "گاڊ سيو دي ڪنگ". اسپين جو قومي ترانو رايل مارچ (اسپيني:Marcha Real) آھي جيڪو 1761 ۾ لکيو ويو پر ان کي قومي تراني جو درجو 1770 ۾ مليو. ڊينمارڪ جو موجوده قومي ترانو 1780 ۾ اختيار ڪيو ويو. فرانس جو قومي ترانو 1792 ۾ لکيو ويو ۽ 1795 ۾ اختيار ڪيو ويو. سربيا اوڀر يورپ جو پھريون ملڪ ھيو جنھن قومي تراني اختيار ڪرڻ جي شروعات ڪئي.ان جو ترانو 1804 ۾ اختيار ڪيو ويو. ڪينيا جو قومي ترانو پھريون ترانو آھي جيڪو قومي تراني ٺاھڻ جي ھڪ ڪميشن جي مقرري سان 1963 ۾ برطانيا کان آزادي حاصل ڪرڻ بعد تيار ڪيو ويو. ويلز جو قومي ترانو سڀ کان پھريون ويلز جي  رگبي راند جي نيوزيلينڊ سان مقابلي  ۾ ڳاتو ويو ھو جنھن بعد اھو سرڪاري طور تي قومي ترانو قرار ڏنو ويو

.

## حوالا
ڪاتب

**ڪاتب** (Scribe) ڪتابت ڪندڙ، خوش نويس، قديم سنڌ ۾ ڪتابن جي اشاعت جو بندو بست نه هوندو هو، تڏهن ڪاتب ڪتابن جي تحرير قلم ۽ مس سان ڪندا هئا.

## حوالا

زمرو:لکت
ڪاپائتي

**ڪاپائتي (سُر)** (*Kapaiti*)، ڪاپائتي لفظ جي معنيٰ آهي ”ڪتڻ واري“ يا ”ڪاتار“. شاھ لطيف جي هن سر ۾ ائٽ يا چرخي ۽ ڪتڻ وارين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. هن سر ۾ هٿ جو پورهيو ڪرڻ وارن جي عظمت کي ساراهيو ويو آهي. اهڙي تمثيلي شعريءَ ۾ انسان جو من چرخو آهي، چرخي چورڻ مان مراد آهي ڌڻيءَ کي ياد ڪرڻ ۽ سالڪ آهي ڪاتار. سٽ مان مراد آهي روحاني ڪمائي. ڪامل آهن.

## حوالا
ڪارايل

**ڪارايل** (سُر) لفظ جي معنيٰ آهي ’مور‘ يا ’هنج‘. هي سر شاھ لطيف جي رسالي ۾ آيل هڪ سر آهي. هن سر ۾ هنج پکيءَ جي گڻن جي ساراھ ڪيل آهي، تنھنڪري ان تي اهو نالو پيو آهي. سچن عاشقن کي هنج سان، عام ماڻهن کي ڪنگن ۽ ٻگهن سان ۽ دنيا کي لڙاٽيل پاڻيءَ سان مشابھت ڏنل آهي.

## حوالا
ڪارٽون

**ڪارٽون** (Cartoon) ڪنهن عنوان تحت کل جهڙيون شڪليون، جن سان ڪهاڻي ٻڌائيندڙ مڪالما بہ ڏنل هجن. ڪارٽون ۾ رسالن ۽ اخبارن ۾ مزاحيہ ۽ طنزيہ انداز ۾ ملڪي حالتن يا شخصيتن کي پيش ڪيو ويندو آهي. ڪارٽونن جي روپ ۾ فلمون، ڊراما وغيره بہ ٺاهيا ويندا آهن. ڪارٽون وسيلي ڊرامن ۽ فلمن ۾ سائنس فڪشن جو نماءُ ڪيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:ڪارٽون
اونداھو دور

**ڪارو/انداهو دور** (Dark Age) روم جي زوال کان وٺي، مسلمانن جو قسطنطنيہ وارو زمانو، يورپ ۾ اونداهو/ڪارو دور چيو ويندو آهي. اهو دور يورپ ۾ جهالت جو دور هو.

## حوالا

زمرو:تاريخي دور
زمرو:وچيون دور
ڪارو ڪاري

**ڪارو ڪاري** يا **غيرت جي نالي تي قتل ڪرڻ**  قديم دور جو جاهلاڻي دستور آهي. ڪارو ڪاريءَ جو نالو بدڪاري يا زناڪاريءَ جي الزام هيٺ آيل مرد ۽ عورت تي رکيو ويندو آهي. ’ڪارو ڪاري‘ اصطلاح مختلف علائقن ۽ خطن ۾ مختلف ڪم ايندو آهي. ٻولين مطابق رکيو ويو آهي. مثلاً بلوچستان ۾ انهيءَ کي ”سياه ڪاري“ چيو ويندو آهي. سنڌ ۾ ”ڪارو ڪاري“، پنجاب ۾ ”ڪالا ڪالي“ ۽ خيبرپختونخواه ۾ ”طور طوره“ مشهور آهي. سنڌي ادب جي سماجي حقيقت نگاريءَ واري لاڙي تحت شاعرن ۽ اديبن جو ڪارو ڪاري خاص موضوع رهيو آهي، جنهن کي جديد اديبن ننديو آهي ۽ هن لاڙي کي سنڌ کان ٻاهر جي رسم سڏيو آهي..

## تاريخ
سنڌ ۾ عربن جي حڪومت واري دؤر جي عرب سياح سليمان تاجر جي بيان مان ڄاڻ ٿئي ٿي ته سنڌ ۾ **ڪارو ڪاري**ءَ (Honor Killing) کي مارڻ جي رسم قديم زماني کان موجود آهي. هو وھانءَ جي رسمن ۽ ڪارو ڪاري (Kaaro Kaaree) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو:
"جڏهن شادي يا وهانءُ ڪندا آهن، تڏهن پهريائين سلام دعا شروع ڪندا آهن، ۽پوءِ سوکڙيون پاکڙيون موڪليندا آهن پوءِ طبل ۽ جهانجهه وڄائي شاديءَ جو اعلان ڪندا آهن، جيتري قدر به ٿي سگهندو اٿن، مال ۽ دولت ڏيندا آهن. جڏهن ڪو ماڻهو ڪنهن عورت کي وٺي اچي بدڪاري ڪري، ته بدڪاري ڪندڙ عورت ۽ مرد ٻئي قتل ڪرڻ سڄي ملڪ ۾ ضروري سمجهيو ويندا آهي. جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ زبردستي عورت سان زنا ڪئي، ته اڪيلو مرد قتل ڪيو ويندو آهي؛ پر جيڪڏهن عورت جي رضامنديءَ سان بدڪاري ڪيائين، ته مرد ۽ عورت ٻئي قتل ڪيا ويندا آهن.“
هتي زنا جي ڏوھ لاءِ جيڪا سخت سزا ڏني وڃي ٿي، تنهنجو مکيه ڪارڻ هي آهي ته سنڌ جي ماڻهن جون جسماني حالتون نراليون هونديون  آهن..... هتي زالون مردن کان وڌيڪ جنسي خواهش رکن ٿيون. تنهنڪري هتي جي ڪيترن ئي ڏيهي ڪتابن ۾ عورتن کي گھٽ وڌ ڳالهايل آهي....... جيتوڻيڪ سنڌ جون زالون، حقيقت ۾ سڀاءُ، چال چلت ۾ شريف آهن.... پر ٽالپرن جي دور ۾ جيڪو ماڻهو پنهنجي زال کي زنا جي حالت ۾ ماريندو هو،  تنهن کي سدائين ساراهيندا هئا. جيڪڏهن مڙس زالن جي خطا در گذر ڪندو هو ته هن جي يار تي سرڪاري ڏنڊ پوندو هو. ان کان سواءِ جيڪڏهن هو گھٽ ذات وارو هوندو هو ته کيس چهبڪ هڻندا هئا يا ٻئي نموني جي سزا ڏيندا هئا. جڏهن ته ڪاري کي ماريو ويندو هو، تڏهن ڪاري  کان سندس ڀيڻ، ڌي يا ٻي مائٽياڻِي جي  گهر ڪندا هئا، ”ڪاري  ڪاريءَ“ کي ورلي ڇڏبو هو،۽ انهي حالت ۾ ڪاري کي سدائين  سڱ ڏيڻو پوندو.

## حوالا

## حوالا

زمرو:سماج
زمرو:معاشرو
زمرو:ريتون رسمون
زمرو:تاريخ
ڪافي (شاعري)

**ڪافي** (*Kaafi*) لوڪ ادب جي پياري شاخ اھي جنهن جو موضوع مجازي عشق جو درد ۽ فراق ھوندو اھي. ڪافي جي گفتگو گھڻو ڪري عورت جي زباني ڪئي ويندي آھي. ڪافي جڏهن پنهنجي ارتقا جون منزلون طئہ ڪيون تہ ان ۾ حُسن ۽ عشق کان علاوه ٻيا بہ ڪيترائي موضوع شامل ٿي ويا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي خيال مطابق”عربن جي حڪومت واري دؤر ۾ يا ان کان پوءِ سنڌ جي شاعرن پنهنجن ڪن مخصوص نظمن لاءِ قافي ۽ ڪلام جا نالا استعمال ڪيا، جي عربي شاعريءَ جي ’قافيتہ‘ ۽ ’ڪلمتہ‘ جي ترجماني هئا. جن جي معنى آهي: ”منظوم ڪلام، اڪثر ماهرن ڪافيءَ کي ٺاٺ سڏيو آهي، جنهن مان ٻيون راڳڻيون نڪتيون آهن. هن سلسلي ۾ منظور نقوي لکي ٿو ” هي راڳ (ڪافي) ”هر پريا ميل“ ٺاٺ مان امير خسرو جي ايجاد آهي، هن جي ڳائڻ جو وقت اڌ رات ۽ ٽاڪ منجهند مقرر ڪيو ويو ۽ راڳداري موجب اَروهي ۽ امروهي جي سڀني سُرن لڳڻ سبب انهي کي ڪافي ڪوٺيائين. ڪافي دراصل سنڌ جي ايجاد آهي، جنهن جي پکيڙ سڄي سنڌو ماٿريءَ ۾ ٿي. پنجابي ۽ سرائڪيءَ ۾ ڪافيون موجود آهن. جڏهن تہ امير خسروءَ (1253-1325ع) واري علائقي ۾ ڪافي موجود ڪانهي. ڪافي سنڌ ۾ ايترو تہ مشهور ٿي جو ان سنڌ کان ٻاهر بہ سفر ڪيو ۽ سنڌ کان ٻاهر ڳائجڻ لڳي. برهانپور ۾ جيڪي سنڌي لڏي ويا هئا. انهن ۾ هڪ بزرگ شيخ لاڏجيو (1523-1598ع) نالي هو. جيڪو اتي سنڌ جي ياد تازي ڪرڻ لاءِ سنڌي ڪافيون ڳائي ٻُڌائيندو هو، جنهن جو ذڪر ’آئينِ اڪبريءَ‘ ۾ آهي ۽ ڪافيءَ کي سنڌ جو راڳ سڏيو ويو آهي. سٽاءَ جي لحاظ کان ڪافي ۾ هڪ، ٻن يا ٽن سٽن جو ھم قافيھ ٿلھھ ھوندو اھي، جنھن کان پوءِ ٽن کان مٿي ان جا بند ھوندا اھن جيڪي پنھنجي جاءِ تي مصرعن جي لحاظ کان ھم قافيہ ھئڻ کانپوءِ وراڻيءَ ۾ ٿلھ جي ھم قافيہ ھوندا اھن. سنڌي شاعريءَ ۾ سچل سرمست ڪافيءَ جو وڏي ۾ وڏو شاعر اھي. ان کان سواءِ مصري شاهه، بيدل، صوفي صادق، پکن ڌڻي، منٺار فقير، محمد فقير کٽياڻ، ڇتو فقير سولنگي، خوش خير محمد هيسباڻي، شاھ نصير، عثمان فقير سانگي، رکيل شاهه، خيرل شاھ ۽ ٻيا ڪافي گو اهم شاعر ٿي گذرا آهن. مرزا قليچ بيگ ۽ سانگيءَ بہ ڪجهه ڪافيون چيون آهن. جديد شاعرن ۾ محمود طالب الموليٰ، استاد بخاري ۽ بردي سنڌيءَ ڪافيون لکيون آهن.

## حوالا
ڪاڪ محل

**ڪاڪ محل** (Kaak Mahal) مومل راڻي جي قصي سان منسوب هڪ محل، جنهن ۾ مومل پنهنجي ڀيڻ سومل سان رهندي هئي. هي سڄو محل طلسمي ٻڌايو ويو آهي.

## حوالا
ڪاڳڙو

**ڪاڳڙو** ٿر ۾ ڪانوَ کي ڪانگ ۽ ڪاڳڙو پڻ چوندا آهن. هن لوڪ گيت ۾ ناري پرڻجي ويل ڪنوار ڪانوَ کي ڏسي پنھنجي اباڻن کي ياد ڪندي آهي: ڪوٺي مٿي ڪاڳڙو، لنيو ڏي لاتين پڇي پاڙي وارئين، مام ڪاڳ ڪڄاڙو چوي.

## حوالا
ڪالم

**ڪالم** (Column) اخبار ۾ مستقل موضوع لاءِ مخصوص ڪيل ڪالمن واري حصي ۾ لکيل مضمون کي ڪالم چيو ويندو آهي. ڪالم روزانو بہ ٿيندو آهي تہ سلسليوار يا هفتيوار بہ ٿيندو آهي. ڪالم جو موضوع ڪو بہ ٿي سگهي ٿو، ڪالم تحقيقي بہ ٿي سگهي ٿو تہ مشاهداتي بہ ٿي سگهي ٿو. ڪالم لکندڙ کي ڪالم نگار يا ڪالمسٽ بہ چيو ويندو آهي. ڪالم ۾ خصوصي ملڪي، سياسي حالتن جي تبصرن کي اهميت ڏني ويندي آهي

## حوالا

زمرو:لکت
سر ڪاموڏ

**سر ڪاموڏ** شاھ جي رسالي ۾ موجود هڪ سُر آھي. ڪاموڏ ڪامودا جو بگڙيل روپ آهي، جنھن جو مطلب آهي ”ڪام يا پريم وهيڻي“. ڪامودا، ديپڪ جي پنجن زالن مان هڪ آهي ۽ سمپورڻ راڳڻي آهي ۽ ٻنپھرن جو ڳائبي آهي. هن سر ۾ شاھ عبداللطيف ڀٽائي صاحب نوري ڄام تماچيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. هن سر ۾ وصل جي ميٺاج جي وائي آهي.

## حوالا
ڪاميڊي آف مينرس

**ڪاميڊي آف مينرس** (Comedy of Manners) ڊرامي ۾ اڪثر ڊراما نگار معاشري جي ريتن رسمن تي ٺٺولي ڪندا آھن. ھن ڊرامي جو وڏو دخل مڪالمن تي ھوندو آھي. ھي ڊراما اصل ۾ وڏن گهراڻن جي ريتن رسمن تي ٺٺولي ھوندا آھن، جن ۾ گهڻو ڪري اصول ۽ طرز زندگي جا ڪوڙا محل ٺھيل ھوندا آھن. ھنن ڊرامن کي سمجهڻ لاءِ سمجهدار ذھنن جو ھجڻ ضروري ھوندو آھي. انگريزي ڊرامي جي تاريخ ۾ جان ڊرائڊن (1631-1700ع) ھن قسم جو وڏو ڊراما نگار ھو. سنڌي ڊرامي ۾ پڻ ھن قسم جا ڪيترائي مثال موجود آھن، جن ۾ امر جليل جو ”مٽيءَ جا ماڻهو“، عبدالقادر جوڻيجي جو ”خانصاحب“ وغيره اھم آھن.

## حوالا
ڪانگلڙو

**ڪانگلڙو** عورتن جو لوڪ گيت آهي. هن گيت جو مضمون محبت ۽ مجاز آهي. ”شل ڪو ڪانگ لنوين ۽ سڄڻ گهر اچن!“ هن گيت جي هڪ روايت هن ريت آهي تہ هڪ پرڻيل ڇوڪري سرتين کي ٻڌائي ٿي تہ ڪانگ کيس ٻڌايو آهي تہ سندس ماءُ ڏانهنس هڪ منڊي ۽ ڀرت ڀريل ڳلو موڪليو آهي، پر پوءِ بہ هوءَ ڪانگلڙي کي چوي ٿي: ” اي ڪانگل! وڃ ۽ وڃي منھنجي ڀائڙي کي وٺي اچ. پرديس ۾ ڀاءُ جي ملڻ کان وڌيڪ مون لاءِ ٻي ڪھڙي سوکڙي ٿي سگهي ٿي“..

## حوالا
ڪبت

**ڪبت** ’ڪوت‘ (چوڻ) مان نڪتل آهي، جيڪا سنڌي ۽ هندي لفظ ”ڪوتا“ يا ”ڪوتو“ جي بگڙيل صورت آهي، جنھن جي معنيٰ آهي ”شعر“. ”ڪبت“ اصل ۾ هندي شعر آهي، جو ”دوهرا“ جي وزن (هندي ڇند وديا جي ماترائن) تي جوڙيو ويندو آهي. ”دوهرا ۾ ٻہ سٽون ٿينديون آهن، ’ڪبت‘ ۾ تمام گهڻيون سٽون هونديون آهن؛ ايتري قدر جو منجهس سؤ ڏيڍ کان مٿي سٽون بہ ٿينديون آهن. بعضي تہ ساري ڳالهہ يا آکاڻي ’ڪبت‘ ۾ هوندي آهي، جنھن ۾ پھرين سٽ کان وٺي پڇاڙيءَ واري سٽ تائين هڪ جھڙوئي قافيو استعمال ٿيل هوندو آهي. هندي ٻوليءَ ۾ ميران ٻائيءَ جا ڪبت تي شعر گهڻي انداز ۾ ملن ٿا. سنڌيءَ ۾ مذهبي موضوعن وارا نظم/ڪتاب ڪبت/الف اشباع جي سٽاءَ ۾ لکيا ويا آهن. خاص طور تي ڪلھوڙن ۽ ٽالپرن جي دورن ۾ هي سٽاءُ مشھور رهيو. 

## حوالا
ڪتابي دشمن

**ڪتابي دشمن** *ببلوڪلاسٽ* (Biblioclast) ڪتابن کي نيست نابود ڪرڻ وارو.

## حوالا

زمرو:اظهار جي آزادي
ڪتابي ڪيڙو

**ڪتابي ڪيڙو** (Bibliophile)، ڪتابن جو دوست، عاشق ۽ شائق، جنهن کي ڪتاب گڏ ڪرڻ ۽ پڙهڻ جو شوق هجي.

## حوالا
ڪتبو

[thumb|240px|[شڪاگو جي قبرستان ۾ قبر تي لڳل ھڪ ڪتبو]]
**ڪتبو**  يادگار طور پٿر تي اڪريل تحرير، جيڪا مزار، مقبري، درگاھ، مسجد يا ڪنهن آثار تي هڻجي. ان کي عربي ۾ نقش تذڪاري ۽ فارسي ۾ گور نوشتہ چوندا آهن. ڪتبو اڪثر پٿر جي سر تي لکيل ھوندو آھي جن م نظم شعر ، مرحوم جي زندگي جي باري ۾ ڪا ڄاڻ، ڄمڻ ۽ مرڻ جون تاريخون ۽ ڏينھن، تعارف، يا ياد ڏياريندڙ ماضي جي ڪا ڳالھ يا واقعو لکيل ھوندو آھي. انکي قبرستان جي سر بہ چوندا آهن. ڪي ڪي ماڻھو پنھنجي مرڻ کان اڳ پنھنجي قبر جو ڪتبو تيار ڪرائيندا آهن ۽ ان تي لکڻ واري شعر يا نظم جي چونڊ پاڻ ڪندا آهن. سنڌ ۾ قبر جي مٿي واري پاسي ڪتبو لڳائڻ جو رواج آھي جنھن ۾ مرحوم جو نالو ولديت عرفيت ۽ موت جي تاريخ لکي ويندي آهي.
thumb| قبر جي ڪتبي جو قسم

## حوالا
ڪٿا

**ڪٿا** (Tale/Story) ڪو داستان، ڪهاڻي، آتم ڪٿا، بيان، ذڪر وغيره.

## حوالا

زمرو:پُراڻ
ڪجليو

**ڪجليو** (Kajlio) لوڪ گيت، هونئن تہ هڪ مخصوص رومانوي رنگ ۾ بيان ٿيل هوندو آهي. ”ڪجليو“ ٿر پاسي جو نهايت مقبول عوامي گيت آهي. تاريخي اعتبار کان هن گيت جو ننگر پارڪرجي علائقي ۾ بنياد پيل ٿو ڀانئجي: ”ڪارا ڪجليو ٿي گان، ڙي ڪارا ڪجليو ٿي گان“. 

## حوالا
ڪڇي لهجو

**ڪڇي لھجو** (Kachhi Dilect) ڪڇ لفظ جي معنيٰ آهي ڪنڌي يا ڪنارو. ڪڇ اپ ٻيٽ آهي، جنھن کي ٽنهي پاسن کان سمنڊ آهي. سنڌ جي تاريخ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪڇ، ڀڄ ۽ گجرات جا حصا سنڌ جي اثر هيٺ رهيا آهن؛ اتي جيڪا ٻولي ڳالھائي وڃي ٿي، اها سنڌيءَ جي تمام ويجهي آهي ۽ سنڌي ٻوليءَ جو ننڍو لھجو (sub dialect) چئي سگهجي ٿي. ڪيترين ئي ڳالھين ۾ ڪڇڪي لاڙي لھجي سان مشابھت رکي ٿي. مثال طور: ڪڇي بہ لاڙين وانگر پڇاڙيءَ واري اعراب ڪڍيو ڇڏين. ”ا“ هو. اچارن کي سسائين ٿا، ”ھ“ جو اچار ڪيترن لفظن مان ڪڍي ڇڏين ٿا. هي عام طور تي ”اين“ جو ڊگهو اچار گڏين ٿا، مثال طور: جانورَ جناورين، ڏينھَن ، ڏينھين، مثال طور هي ”يہ“ جو اچار بہ بدلائي گڏين ٿا. آءٌ ڪرو ڪريان“ يعني مان ڇا ڪريان. ’او-ان ۽ پنڊ‘ ضمير ڪم آڻين ٿا. ڪڇي ٻوليءَ ۾ ڏنائنس کي چون ڏنيس، ڪھڙو کي ڪيرو، کائڻ کي کيئڻ، جبل کي ڏونگر، بابو کي ٻابو، زال کي ٻائي يا ٻايڙي. اتان ۽ جتان بدران ائان، جئان چون ٿا يعني وچ وارو ”ت“ اکر ڪڍي ڇڏين ٿا. تنھن ۽ ڪنھن بدران چون ”تين ۽ ڪين“ ڪيترن لفظن جي وچ مان ”ر“ ۽ ”ڙ“ جو اچار ڪڍي ڇڏيو اٿن. مثال طور ڳئون چارڻ بدران چون ڳئون چايڻ. ڪڇي لوڪ گيتن ۾ هو جمالو بہ شامل آهي، جيڪو سنڌيءَ ۾ عام آهي. ڪڇي ’هو جمالي‘ جو ڪجهہ نمونو هيٺ ڏجي ٿو:
:اسين ماڙو ڪڇ جا – هو جمالو
:مٺا ماڙو ڪڇ جا- هو جمالو 
:ڪارا ڏونگر ڪڇ جا – هو جمالو

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ٻوليون
ڪرامت

**ڪرامت** 

معجزن سان گڏ مذهبي شاعريءَ ۾ ڪرامت جو بہ ذڪر ڪيو ويو اھي، جنھن جي معنيٰ اھي، تعجب خيز ڳالھ ڪرڻ يعني اھڙي ڳالھ ڪرڻ، جا ڏسندڙ جا ڪپاٽ کولي ڇڏي.ڪرامت عربي ”ڪرامتہ“ لفظ مان نڪتل آهي، (مادو: ڪرم)، جنهن جي معنيٰ کياض يا سخي ٿيڻ آهي...

## حوالا
ڪرائيم فڪشن

**ڪرائيم فڪشن** (Crime Fiction) اهڙو افسانوي ادب، جنھن ۾ روز مرھ جي گناهن ۽ ڏوهن جون ڪھاڻيون هجن، هنن ڪھاڻين ۾ چوري چڪاري، جاسوسي، قتل، وڪيل، پوليس، ججن، اخبارن جو ذڪر، پر اسرارپڻو اچي وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
ڪردارن جا قسم

ڪردارن جا قسم 

(1) گهڻ رخا ڪردار (Multi-dimensional Character): گھڻ رخا ڪردار اھي ھوندا اھن، جن جي زندگيءَ جا سڀئي پاسا اسان جي سامھون اچن ۽ انھن ڪردارن جي مڪمل اسان کي ڄاڻ ملي. گھڻ رخا ڪردارن پيش ڪندي، ھڪ ليکڪ کي گھڻي محنت ڪرڻ پوندي اھي. اڪثر ڪري ناولن جا ھيرو گھڻ رخا ڪردار ھوندا اھن. (2) هڪ رخا ڪردار (Dimensional Characters): ھڪ رخا ڪردار اھي اھن، جن جي اسان کي صرف ھڪ طرفي ڄاڻ ملي ٿي ۽ انھن جي زندگيءَ جا ٻيا پاسا اسان کان اوجھل ھوندا اھن. ھن قسم جي ڪردارن ۾ اڪثر بدمعاش، لوفر وغيره اچي وڃن ٿا. ..

## حوالا
ڪردار نگاري

**ڪردار نگاري** (Characterization) ڪھاڻيءَ ۾ موجود فردن کي ڪردار چيو ويندو آهي، پر جديد ادبي دنيا ۾ هر شيءِ هڪ ڪردار آهي. انسان، جانور، جبل، سمنڊ، پکي پکڻ، سڀ پنھنجي جڳھ تي ڪردار آهن. اهو هڪ اديب تي ڇڏيل آهي تہ ڪھڙي شيءِ کان متاثر ٿي انھيءَ کي پنھنجي ڪھاڻيءَ ۾ جڳھ ڏئي ٿو. پر شرط اهو آهي تہ هو جنھن ڪردار کي چونڊي ٿو، ان متعلق کيس مڪمل ڄاڻ هجي. ان ڪردار جي خاصيت ان ڪردار جي خصلت کان چڱيءَ طرح واقف هجي. مثال ارنيسٽ هيمنگوي (1899-1961ع) جو مشھور ناول ”پوڙهو ۽ سمنڊ“ ۾ سمنڊ بہ هڪ ڪردار آهي جنھن تي ڪهاڻي ڦري ٿي. افسانوي ادب ۾ ڪردار نگاريءَ ۾ توازن اھم جزو ھوندو اھي. افساني ناول يا ڊرامي جا ڪردار اسماني مخلوق نہ، پر معاشري جا جيئرا جاڳندا انسان ھجن. سندس ڪردارن مان معاشري جو عڪس نمايان نظر اچي.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
زمرو:افسانو
ڪرشن ليلا

**ڪرشن ليلا** (سانگ) جو رواج سنڌ جي ھندن ۾ قديم دور کان رائج هو، جنھن کي ڏاڍي احترام سان اسٽيج تي پيش ڪيو ويندو هو. ھنن سانگن ۾ رنگا رنگي ويس کان سواءِ بھترين ڪوتا، موسيقي رقص (نرتڪ) جو ميلاپ ھوندو اھي.”ڪرشن ليلا“ يا ”راس“ ۾ شري ڪرشن مھراج جي جمنا ڪناري تي گوپين سان راس رچائڻ جو منظر ھوندو اھي. قديم سنڌ ۽ قديم يونان جي قصن ۾ ڪيتريون ئي ھڪ جھڙايون بہ ڏٺيون ويون اھن. مثال طور ڪرشن ليلا ۾ شري ڪرشن مھراج جي ڪنس پاپيءَ سان جنگ ۽ اخر فتح نيڪي جي ٿئي ٿي.

## حوالا

زمرو:ڪرشن
زمرو:هندومت
ڪروڻا رس

**ڪروڻا رس** (Piteous) اهڙي شاعري، جنھن ۾ ٻاجهہ جي احساسن کي نمايان ڪيو ويو هجي.

## حوالا
ڪرھو

**ڪرهو** (*Karho*) اوسيئڙي ۽ وڇوڙي جو لوڪ گيت آهي ۽ ان گيت جي هر بند جي پوئين سٽ ”هڙڪ هلو ڌيمان هلو“ (هوريان هلو، ڍرو هلو) وراڻي هوندي آهي. ”ڪرهو لمڪيان ڙي لو“ وانگر عمر ڪوٽ ۽ ان جي آس پاس ڳاتو ويندو آهي. اوسيئڙي ۽ وڇوڙي جو هي گيت اوٺي سفر دؤران ڏاڍي درديلي نموني ڳائيندا آهن.

## حوالا
ڪشمڪش

**ڪشمڪش** يا **ڇڪتاڻ** (Conflict) ڊرامي جي ڪھاڻيءَ جي اڳتي وڌڻ جو دارومدار ڊرامي ۾ ڪشمڪش تي ھوندو آھي. ان ڪري ھڪ ڊرامي ۾ ٻن متضاد شين يا جذبن جي وچ ۾ ڪشمڪش جو ھجڻ ضروري آھي. اھا ڇڪتاڻ اڪثر نيڪي ۽ بديءَ جي وچ ۾ ڏيکاري ويندي آھي.

## حوالا
ڪلاسڪ

**ڪلاسڪ** (Classic) اهڙو ادبي شاهڪار، جنھن کي وقت جي دز بہ ميرو ڪري نہ سگهي هجي. قاضي قادن جو ڪلام، شاھ جو رسالو، سچل جو رسالو، ساميءَ جا سلوڪ سنڌيءَ جا بھترين ڪلاسڪ مثال آهن.

## حوالا

زمرو:ثقافت
ڪلاسڪيت

**ڪلاسڪيت** (Classicism) اھو ادب، جيڪو پنھنجي افاديت ۽ افاقيت، گَھِرائي، حسن ۽ صداقت جي ڪري، زمانن جي طوفانن ۽ انقلابن تي حاوي ھجي. حالتون بدلجن، پر ادب جي عظمت ۾ ڪو فرق نہ اچي. اھو ئي ڪلاسيڪي ادب آھي، جنھن سان لطف اندوز ٿيڻ ۽ لاڀ پرائڻ لاءِ مزاج، ذوق، عمر، ٻولي وغيره جا اختلاف حائل نہ ٿا ٿين. ڪلاسيڪيت جي خصوصيتن جي لحاظ کان، شاعريءَ ۾ قاعدا قانون، انسان جون سٺايون بيان ڪرڻ، معاشرتي براين جي اپٽار ڪرڻ، شھري ۽ تھذيب يافتہ پسمنظر جي نمائندگي ڪرڻ، انفراديت کي ڇڏي اجتماعيت بيان ڪرڻ، جذبات نگاري، فطرت نگاريءَ کي نظر انداز نہ ڪرڻ وغيره اھم خوبيون آھن. ان وصف کي ذھن ۾ رکندي سنڌي ڪلاسيڪل ادب ان دور جو ادب اھي، جڏھن نثر جون روايتون موجود ڪين ھيون. اھڙيءَ ريت سنڌي ڪلاسيڪل ادب جي دائري ۾ پير صدر الدين جا گنان، قاضي قادن ۽ شاھ ڪريم رح جو ڪلام، ميين شاھ عنات رضوي، لطف الله قادريءَ جو ڪلام، ساميءَ جا سلوڪ، بيدل ۽ بيڪس جون ڪافيون، سچل جون ڪافيون ۽ شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جون وايون ۽ بيت اچي وڃن ٿا. سنڌ جا قديم لوڪ داستان ڪلاسيڪل سنڌي شاعريءَ جو بنياد اھن. سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جي صنفن ۾ دوھو، بيت، سلوڪ، گنان، وائي ۽ ڪافي وڏي اھميت رکن ٿا.

## حوالا
ڪلاسيڪي ورثو

**ڪلاسيڪي ورثو** جديد شاعري جي هڪ خصوصيت اھا اھي تہ ڪلاسيڪي ادب جي ورثي کي سنڀالي ان ۾ نواڻ اندي وڃي پر اصل شيءِ ورثي طور محفوظ رھي. مثال: شاھ، سچل، سامي، حمل، روحل ۽ ٻين جي شعري صنفن وائي، ڪافي ۽ بيت جي صنف برقرار رھي، پر انھن کي جياريو وڃي، پوءِ گھاڙيٽن ۾ تبديلي ڀل اندي وڃي. ان ڏس ۾ جديد شاعرن انھن صنفن کي پنھنجي ذھن اھر ٻن طريقن ۾ تبديل ڪيو. ھڪڙن انھن جا موضوع ۽ اسلوب ساڳيا ڪلاسيڪي رکيا. ٻين رڳو ھيئت ساڳي رکي، پر ان جا موضوع ۽ اسلوب توڙي ٻولي مٽائي ڇڏي.

## حوالا
ڪليات

**ڪليات** عربي لفظ ”ڪل“ جو جمع آهي، جنھن جي معنيٰ آهي ”سڀ“. اصطلاحي معنيٰ موجب اُهو ڪلام جو مجموعو، جنھن ۾ ڪنھن هڪ شاعر جو سمورو ڪلام پيش ڪيل هجي؛ يعني منجهس هر ڪنھن قسم جو شعر ڏنل هجي.مطلب تہ ڪليات ۾ شاعر جو هر فن تي چيل شعر موجود هوندو آهي .هن ۾ الف- ب وار قافين تي جوڙيل غزل جو مجموعو (ديوان) بہ شامل ٿي سگهي ٿو. ڪليات جي ترتيب اڪثر ٻن نمونن جي ٿيندي آهي. جيئن تہ ڪنھن ڪليات ۾ پھريائين الف-ب وار غزلن جو مجموعو (ديوان) ڏئي، پوءِ باقي ٻيو سمورو ڪلام ڏنوويندو آهي، جنھن ۾ عروضي توڙي غير عروضي شعر شامل هوندو آهي ۽ ڪنھن ۾ وري سواءِ ڪنھن ترتيب جي سڀ ڪلام لکيو ويندو آهي. ڪي ڪليات اهڙا بہ ملن ٿا، جن ۾ رڳو غير عروضي شعر پيش ڪيل هوندو آهي، جنھن ۾ حمد، نعت، ڪافيون، ڏوهيڙا، وغيره شامل هوندا آهن. اهڙي قسم ۾، ڪليات مصري شاھ، ڪليات حمل، وغيره اچي وڃن ٿا. سنڌي ٻوليءَ ۾ هن وقت تائين جيڪي ڪليات ڇپجي چڪا آهن، تن جو تفصيل هن ريت آهن: ڪليات مصري شاھ، ڪليات حمل، ڪليات مسافر، ڪليات عزيز. ڪليات گدا، ڪليات خادم، ڪليات فاروقي، ڪليات امين، ڪليات دلگير، ڪليات ڪمال، ڪليات مائل، ڪليات نورل، ڪليات شيخ الھ بچايو، ڪليات حسين ديدڙ، ڪليات سانگي، ڪليات ميران محمد شاھ، وغيره.

## حوالا

زمرو:فارسي ادب
ڪنز

**ڪنز** (A treatise on the question of religion) فقہ جي مسئلن بابت لکيل ڪتاب. پراڻي زماني ۾ اهم ڪتاب. قاضي قادن پنھنجي شاعريءَ ۾ ان جو ذڪر هيئن ڪيو آهي:

:ڪَنز، قَدورِي، ڪافِيا، ڪِي ڪينِ پَڙهيام،
:سو ڏيھُ ئي ڪو ٻيو، جان ئِي پِرين لَڌام.

## حوالا
ڪوتا

ڪوتا __(Poetry):

هنديءَ ۾ شاعريءَ کي ڪوتا سڏبو آهي. (وڌيڪ ڏسو: ««شاعري»»)..

## حوالا
ڪوپائي ڪٿا

**ڪوپائي ڪٿا** انگريزي اصطلاح ساگا (saga) لفظ جو انهن ڪھاڻين سان ٿيندو هو، جن جو واسطو ٻيٽن (island) يا اتر قطب ۽ ناروي جي ملڪن سان ٿيندو هو. هينئر ان اصطلاح کي هر ان تاريخي ڪٿا لاءِ استعمال ڪبو آهي، جن ۾ بھادرن، سورمن ۽ انهن انسانن جو ذڪر هوندو آهي، جن انساني نسلي سفر ڪيو آهي. هن قسم جون ڪھاڻيون ڪنھن خاندان جي تاريخ تي مشتمل ۽ سلسلن جي صورت ۾ هونديون آهن. اهڙو هڪ ڪتاب انڊس ساگا (Indus Saga) يا سنڌوءَ جي طويل ڪھاڻي اعتزاز احسن انگريزيءَ ۾ لکيو آهي. ادب انقلابي، سنڌ جي تاريخ کي هن نئين انداز ۾ ”سنڌ جي ڪوپائي ڪٿا“ جي نالي سان لکيو آهي.

## حوالا
ڪمپازيٽر

**ڪمپازيٽر** (Compositor) ڪتاب جي ڪمپوزنگ، سيٽنگ، صفحن جي ڪاپين موجب ترتيب ڪندڙ.

## حوالا
ڪنٺ

**ڪنٺ** (*Kanth*)جي معنيٰ ڪپر، ڪنارو، يا ڪنڌي آهي. هڪ ڪنٺ جي پھرين ۽ آخري سٽ ڪناري وارو ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪنٺ 9 سٽن تي نظم جي فارميٽ ۾ لکيو وڃي ٿو. هن ۾ هڪ موضوع هوندو آهي. ان ئي موضوع جو هڪ لفظ عنوان طور اچڻ ضروري آهي. ڪنٺ جي ٻين سٽ اٺين سٽ جي هم قافيہ، جڏهن تہ ڪنٺ جي چوٿين ۽ پنجين سٽ پاڻ ۾ هم قافيہ هونديون آهن ۽ ٽين سٽ ستين نمبر تي ورجاءَ طور ڪتب اچي ٿي ۽ ڇھين سٽ سان هم قافيه ٿي ڪم ايندي آهي. جڏهن تہ آخري سٽ پھرين سٽ سان قافيو ملائي ڪنٺ مڪمل ڪندي آهي.

## حوالا

زمرو:شاعري
ڪوڏاڻا

**ڪوڏاڻا** (Children Song) گهرن ۾ وڏڙيون، پنھنجي پٽن، پوٽن، ڏوهٽن کي هٿن ۾ جهلي ڪڏائينديون آهن ۽ خوش ڪنديون آهن. ڪوڏاڻا= ڪوڏ **+** هاڻا، يعني خوشيءَ وارا يعني ٻار کي خوش ڪرڻ جا گيت آهن. شاھ سائين ”ڪوڏ“ لفظ هن ريت ڪتب آندو آهي: ”سينگاريائون سيد چئي، ڪرها منجھا ڪوڏ“.

## حوالا
ڪورس

[thumb|[Musical notation for the chorus of "Jingle Bells" ]]
**ڪورس** (Chorus) قديم يوناني ڊراما ۾ ڊانس ڪرڻ وارن يا ڳائڻ وارن جو گروھ يا ٽولو. ڪورس مرڪزي ڪردار جي پويان بيهندو ۽ ڳائيندو هو. اڄ بہ ڪورس مؤسيقي جي دنيا ۾ هلندڙ اصطلاح آهي. اهم ڳائڻي جي پويان ڳائڻ وارو ڪورس چورائيندا آهن.

## حوالا
ڪوش

**ڪوش** (Glossary) الف- ب جي ترتيب سان اهڙن لفظن، فقرن، نالن جي فھرست جيڪي ڪتاب، مضمون يا پيپر وغيره ۾ وضاحتي معلومات سان ڏنا ويا هجن. ڪڏهن ڪوش ڪتاب يا پيپر جي آخر ۾ ڏنو ويندو آهي ۽ ڪڏهن الڳ ڪتابي صورت ۾ بہ شايع ڪيو ويندو آهي. ڪوش لغت جي معنيٰ ۾ بہ ڪم اچي ٿو. جيئن: سامي ڪوش، وئپتي ڪوش وغيره.

thumb|right |اسلامي قانوني لفظن جي گلوسري يا تشريحات

**تشريحات**، ڪنھن خاص موضوع، مضمون، علم جي اصطلاحن جي سمجهاڻيءَ يا تشريح جي لغت.

## حوالا

زمرو:لغت نويسي
زمرو:ڪتاب ڊزائين
ڪويتا

**ڪويتا**، ھندي ٻوليءَ ۾ شاعريءَ کي ڪويتا چوندا آھن.

## ڪهاڻي- ڪويتا  (Poetic Story)

شاعريءَ جي فارم بيان ڪيل مڪمل ڪھاڻي، جنھن ۾ ڪردار، پلاٽ ۽ باقي لوازمات بہ پورا ٿيل هجن. کيل داس ’فاني‘ جو مشھور طويل شعر ’ڪھاڻي ڪويتا‘، جنھن ۾ روپ نگر جي شھزاديءَ جي ڪھاڻي بيان ڪيل آهي. .

## حوالا
ڪوھياري

ڪوهياري __( Kohiyari):

ڪوهه لفظ جي معنيٰ آهي ”جبل“. ان مان ظاهر آهي ته هي جابلو ماڻهن جو رچيل آهي. هن سر ۾ پهاڙن جي پنڌ جو بيان ۽ ڏونگرن جي ڏاکڙن جو احوال ڏنل آهي. شاهه لطيف سر ڪوهياريءَ ۾ سسئيءَ جا سور بيان ڪيا آهن. لفظ ڪوهياريءَ جي معنيٰ آهي ڪوه واري يا جبل واري. هن سر ۾ سسئيءَ کي جيڪي تڪليفون ۽ ڏاکڙا جبل ۾ پيش آيا آهن تن جو ذڪر ڪيل آهي. هن سُر ۾ سسئي جو مثال وٺي شاهه سائين ننڊ تي ملامت ڪئي آهي ۽ عاشقن کي سجاڳيءَ لاءِ تاڪيد ڪيو آهي. .ڪوهياري : ڪوهياري نجو پجو سنڌ جو راڳ آهي. جيڪو سنڌ ۾ سنڌ جي سڀني راڳن کان وڻندڙ مڃيو وڃي ٿو. راڳدارن جي گرنٿن ۾ نه اهڙو نالو ملي، نه سرن جي بيهڪ. هي راڳ شاهه لطيف ڀٽائيءَ جي زماني کان سنڌ ۾ رائج آهي. شاه جي رسالي جو هڪ سُر به انهي نالي سان ملي ٿو.
ڪوهياري لفظ مرڪب آهي،ڪوهه+ياريءَ جو، پر ياريءَ جي پهرين ”ي بدل“ آهي. ”واڍو“ جو، ان ڪري انجي معنيٰ ٿي ”ڪوهه واري“ ”جبلن واري“ هن راڳ ۾ ايندي ۽ ويندي ست ئي سر لڳن ٿا، جنهن ڪري هن راڳ کي ”سمپورن“ چئجي ٿو هن راڳ جي آروهي ۽ امروهي هي آهي:
آروهي : سا-ري-گا-ما-پا-ڌا-ني-سا،
امروهي : سا-ني-ڌا-پا-ما-گا-ري-سا،
هن راڳ ۾ ٻئي نکاد لڳن ٿا، آروهي ۾ تيور نکاد لڳي ٿو، ۽ امروهيءَ ۾ ڪومل نکاد، انهيءَ سبب جي ڪري، هي راڳ پنهنجي هم جنس راڳنکان جدا ٿيو بيهي. هن راڳ جي شڪل مٿين سرن ۾ سٺي ٺهي. ڪي هنراڳ جي وادي مڌم ۽ سموادي رکب رکن، پر ڪي وري وادي ”سا“ ۽ سموداي مڌم رکن. هن راڳ جي آلاپ به سٺي ٺهي، ته ڪافي به واه جو رنگ لايو ڇڏي، نه رڳو ايترو پر ”پاين“ ، ”مرلي“، ۽ ”ڪينري“ تي به هن راڳ جا سٺا لهرا نڪرن..

## حوالا
ڪئلينڊر

**ڪئلينڊر** (Calendar) لاطيني زبان جو لفظ آهي. ڪئلينڊر لاءِ سنڌي اصطلاح ”سال جي ڦانڊڻي“ جا لفظ ڪم اچن ٿا. هڪ گهڻن صفحن تي مشتمل جدول، جنهن ۾ ڏينهن، هفتا ۽ سال جون تاريخون ۽ موسمي معلومات ڏنل هجي. هونئن تہ ڪئلينڊر جا ڪيترائي قسم آهن، پر اسان وٽ هجري ڪئلينڊر ۽ عيسوي ڪئليندر هلندا آهن. راءِ گهراڻي کان وٺي سنڌي ڪئلينڊر ڪم اچي ٿو، جنهن کي ’سنبت‘ بہ چون ٿا، جنهن جي مهينن جي ترتيب هن ريت آهي: ويساک (ويشاک)، چيٺ (جيٺ/جيَيشٺ)، آرهڙ (اَسار/آشاڙھ)، سانوڻ (سائُن/شراوَڻ)، بڊَءُ (ڀدو/ڀادرپد)، آسُو (اَسوج/آشوِن)، ڪتي (ڪاتِڪ/ ڪارتِڪ)، منگهر (مَنسِر/مارگشِيرش)، پوھ (پُش/پوش)، مانگهہ (ماگهہ)، ڦڳڻُ (ڦاگُن/ڦالگُن) ۽ چيٽ (چيت/چيتر)

## سنڌيءَ ۾ معنيٰ

تقويم- ڪيلينڊر- جنتري
ٽپڻو- جنتري- سال نامو- ڪئلينڊر
تاريخ، مھينا، ھفتا ۽ سال ڏسيندڙ جنتري

## حوالا

زمرو:ڪلينڊر
ڪيٽلاگ

**ڪيٽلاگ** (Catalogue) لائبرريءَ ۾ موجود ڪتابن جي مضمون، مواد ۽ ليکڪ جي ترتيب جي لحاظ کان ٺاهيل فھرست.

## حوالا

زمرو:Articles with short description
ڪيڏارو

ڪيڏارو __(Kedaro):

ڪيڏارو معنى ”جنگ جو ميدان“ ۽ برصغير ۾ ڪيڏارو/ڪيڏار هڪ راڳڻي جو نالو آهي، جيڪا موسيقيءَ جي چند ڄاڻن چواڻِي ڪلياڻ ٺاٺ ۾ شمار ٿئي ٿي. هن سر ۾ ميداني جنگ ۽ اتان جي حالات واقعن جو بيان اهڙي ته انداز سان ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪر اکين اڳيان ٿيندو هجي؛ ظاهر آهي ته منظرنگاري هن جو خاص جز آهي .ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ موجب: ”ڪيڏارو سنسڪرت لفظ ’ڪيدار‘ جي بگڙيل صورت آهي، جنهنجي معنى آهي ’جنگ جو ميدان‘. هندستاني گوئين موجب ’ڪيداري‘ هڪ راڳڻي جو نالو آهي، جا ديپڪ راڳ جي پنجن ڀاريائن (زالن) مان هڪ آهي. شاهه لطيف جي سر ڪيڏاري جو شمار رزميه شاعريءَ ۾ ڪري سگھجي ٿو، هن سر ۾ شاهه لطيف ڪربلا جي شهيدن جي همٿ، شجاعت ۽ بهادريءَ کي بيان ڪيو آهي. سنڌي ادب ۾ سُر ڪيڏارو ٻن ٽن خاص حوالن سان چيو ويو آهي، هڪ: ڪربلا جو واقعو؛ ٻيو: کرڙيءَ جي جنگ جو احوال، ٽيون شاهه عنات جهوڪ واري جي شهادت جو واقعو. ’کرڙيءَ جي جنگ‘ ميرن ۽ شاهه شجاع الملڪ جي وچ ۾ سکر جي ڀر ۾ کرڙيءَ جي ميدان تي لڳي، جنهن ۾ سنڌ جا جوڌا پنهنجون چيلهون هڪٻئي سان ٻڌي پنهنجي ڌرتيءَ جي تحفظ لاءِ لڙيا ۽ ڪافي شهيد ٿي ويا؛ جن جي جوانمردي ۽ شهادت جو احوال خليفي نبي بخش لغاريءَ پنهنجي ڪلام ۾ سُر ڪيڏاري جي نالي سان ڪيو آهي. باقي سنڌ جي اڪثر شاعرن جي سر ڪيڏاري ۾ ڪربلا جي حوالي سان شاعري ڪئي آهي. صوفي صادق فقير ۽ شاهه عنات شهيد سلسلي جي شاعرن ’جهوڪ واري واقعي/ميرانپور جي معرڪي‘ تي به ڪيڏارو چيو آهي. جديد شاعرن ۾ استاد بخاري، راشد مورائي ۽ خاڪي جويي وغيره سنڌ جي سورهين ۽ قومي واقعن تي ”جديد ڪيڏارا“ لکيا آهن. .ڪيڏارو : راڳ ” ڪيڏارو“ به سنڌ جي پيداوار آهي، ڪن جو خيال آهي ته راڳداريءَ جو ”ڪدارو“ ۽ ”ڪيڏارو“ هڪڙو ئي نالو آهي، پر نه. راڳداريءَ جو ڪدارو يا ڪداري جا قسم هن راڳ کان بلڪل جدا آهن. هي راڳ عام ورتاءَ جو راڳ نه آهي، پر هي راڳ مخصوص آهي، محرم جي ڏينهن لاءِ. ”نغارن“، ”تعزين“، ”گهوڙن“، يا ”سيجن“، سان مڱڻهار فقير شرناءِ تي ڪيڏارو و‎ڄائين. محرم کان سواءِ ٻئي ڪنهن به محفل يا شاديءَ ۾ ڪيڏار نه وڄايو ويندو آهي. هي راڳ به شاه لطيف ﷥ جي ڏينهن کان وجود ۾ آيل آهي، ۽ اڄ تائين هلندو اچي ”ڪيڏارو راڳ ڪافي ٺاٺ جو راڳ آهي ۽ ”کاڊو سمپورن“ آهي، يعني هن راڳ ۾ ويندي صرف ڇهه سر لڳن ۽ ايندي ست ئي سر لڳن. هن راڳ جي آروهي هي آهي:
روهي: سارکب تيور، مڌم شڌ، پنچم اچل، نکاد تبور ، سا.
امروهي: سا، نکار تيور، ڌيوت تيور، پنجم، اچل، مڌم شد، گنڌار ڪومل، رکب تيور، سا.
هن راڳ جي ”سا“ وادي ۽ پنجم سوادي ليکي ويندي آهي، هن راڳ کي سندس هم جنس راڳن جهڙوڪ ”ديسي“ يا ”سنڌورا“ کان جدا ڪرڻ لاءِ آروهيءَ ۾ ”گنڌار“ جو ڪمن به لڳائين ۽ ”نکاد“ ظاهر به ڪن ته هن راڳ جي شڪ ٻين راڳن کان جدا ٿيو وڃي.
رسالي جو ڪيڏارو ۽ راڳ ڪيڏارو، ٻيئ شاهه لطيف ﷥ ايجاد ڪيا. هي دليل آهي ته جي ٻيو ڪو ڪيڏاري جا بيت لکي ها، ته سر نه ٺاهي سگهي ها، مگر اهو شاهه لطيف ﷥ ئي هو، جيڪو بيت به ٺاهيندو هو ته انهن جا سر به تيار ڪندو هو..

## حوالا
ڪيرت

**ڪيرت** (*Keerat*) ڪنهن راجپوت جي شان ۾ چيل شاعراڻو ڪلام آهي، جنهن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مڱتو ڏاتار جي ڏان تي خوش ٿي، سندس شڪريو ادا ڪندو آهي. عربن جي دَور سان وابستہ هي شعر دراصل ڪيرت آهي: ’اره بره ڪنڪره ڪراڪره مندره‘

## حوالا
ڪينٽو

**ڪينٽو** (Canto) اطالوي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي گيت، نغمو، دلڪش موسيقي وغيره، مغربي شاعري ۾ طويل نظمن جي خاص حصن کي “ڪينٽو” چيو ويندو آهي. مثالطور اسپنسر (1552-1599ع) جي مشهور نظم Fairy Queen کي ڪينٽوز ۾ تقسيم ڪيو ويو. مطلب ته طويل نظمن کي ورهائي ۽ هرهڪ حصي کي “ڪينٽو” جو نالو ڏنو ويندو آهي.

## حوالا
کاھوڙي

**کاهوڙي** () لفظ جي معنيٰ آهي”جبلن ۾ ڏٿ ڏوريندڙ“. کاهوڙي شاهه جي رسالي جو هڪ سر به آهي. هن سر ۾ انهن سنياسين جو ذڪر آهي، جن ڏيهه کان ڏور ڏونگرن ۾ ڏوريو هن سر ۾ شاهه صاحب گنجي ٽڪر جي واکاڻ به ڪئي آهي. اصطلاحي طور ’کاهوڙيءَ‘ جو مطلب، جدوجهد ۽ جستجو ڪندڙ آهي. .

## حوالا
کنڀات

**کنڀات** (سُر) (Khanbhat) شاھ جي رسالي جو هڪ سُر. هن سُر تي هي نالو راڳ ”کماچ“ تان پيو آهي. جيڪو کماچ ٺاٺ جو کاڊو سمپورن راڳ آهي. هن راڳ جي ”آروهي“ يعني تہ چڙهڻ ۾ ڇھ سر، سا، گ، م، پ، ڌ، ني لڳندا آهن ۽ ريکب سر ڪونه لڳندو ۽ لهڻ ۾ ست ئي سر لڳندا. چڙهڻ ۾ کرج يعني سا، ”شڌ“ گندار يعني گا، ”تيور“، مڌم يعني ما، ”ڪومل“، پا يعني پنچم، ”شڌ“، ڌا يعني ڌيوت ”تيور“ ۽ ني يعني نکاد ڪومل تيور ٻئي لڳندا ۽ لهڻ ۾ نکاد ”ڪومل“ ڌبوت ”تيور“، پنچم، ”شڌ“، مڌم ”ڪومل“، گندار ”تيور“، ريکب، ”تيور“ ۽ کرج ”شڌ“ لڳندو. چون ٿا تہ اهو نالو هن سُر تي انڪري پيو آهي، جو گجرات جي کنڀات شهر جي هڪ مشهور گويي ان کي رچيو هو. هي سر رات جو ڏهين وڳي ڳائبو آهي. هن راڳ جي ڳائڻ جو وقت رات جو ٻيو پهر آهي. سنڌيءَ ۾ هن راڳ کي کنڀات چوندا آهن، جنهن جي شڪل پڻ لڳ ڀڳ اهائي ساڳي بيهي ٿي. جيئن تہ سوراشٽر گجرات ۾ ڪڇ جي نار تي کنڀات نالي شهر هو. اُن ڪري هن سر جي مضمون مان لڳي ٿو تہ ان سان ڪو مشهور عشقيہ داستان لاڳاپيل هو، جيڪو داستان لطيف سائين جن پنهنجي ڪڇ ۽ گجرات واري سير، سفر واري وقت ٻڌو هوندو جيڪو پوءِ شعر ۾ قلم بند ڪيو هوندائون. هن سُر جو مضمون ٻن نمونن جو آهي: عاشقاڻو ۽ اخلاقي. شاھ پنهنجي پرينءَ جي سونهن جي ساراھ ڪئي آهي. محبوب کي چنڊ جي سونهن کان مٿي ثابت ڪيو اٿس.

## حوالا
گاٿا

**گاٿا** ، سنسڪرت جو لفظ آهي، جنهن معني آيت يا ڪلام آهي، اهڙو ڪلام جيڪو ويدن جو حصو نه هجي پر پراڪرت يا هندوستاني مذهبي شاعري يا ڪلام هجي. هي لفظ اصل ۾ سنسڪرت / پراڪرت جي لفظ گائي مان ورتل آهي، جنهن جي معني ڳالهائڻ يا ڳائڻ آهي.

گاٿا عام طرح سان ٻڌ مذهب جو ڀڄن، جيڪو چئن کان ستن لفظ تي مبني هوندو آهي. سنڌيءَ ۾ اُن جو متبادل لفظ ڳاهه آهي، جيڪا هڪ آڳاٽي صنف آهي...

## حوالا

زمرو:مذهبي اصطلاح
گاٿڪ

**گاٿڪ** (*Gathic*) اصطلاح سڀ کان اڳ روشن خياليءَ واري دؤر (Renaissance) ۾ اديبن ۽ آرٽسٽن استعمال ڪيو هو. ان دؤر جي جهالت ۽ بربريت، جي خلاف 18 ۽ 19 صديءَ ۾ جيڪي ناول لکيا ويا، سي خوفناڪ يا عجيب و غريب واقعن تي ٻڌل هئا. تن کي بہ گاٿڪ سڏيو ويندو هو

## حوالا
گانو

**گانو** (Song) سُر ۽ سازن سان ڳايل گيت کي چيو ويندو آھي.  گانو هڪ موسيقيائي تخليق آهي جيڪا انساني آواز وسيلي پيش ڪئي ويندي آهي. آواز اڪثر ڪري سر (melody) کڻي هلندو آهي، جيڪو مقرر ۽ الڳ الڳ سرن جي ترتيب تي ٻڌل هوندو آهي ۽ آواز ۽ خاموشيءَ جي نمونن ذريعي ٺھندو آهي. گانن جي هڪ خاص بناوت هوندي آهي، جھڙوڪ عام **ABA** صورت، ۽ اهي عام طور مختلف حصن تي مشتمل هوندا آهن جيڪي وري ورجائبا آهن يا بعد ۾ ٿوري تبديلي سان پيش ڪيا ويندا آهن. اهڙو گانو جنهن ۾ ساز استعمال نہ ٿين، ان کي **ا ڪپيلا** (a cappella) چيو ويندو آهي.

اهي لکيل لفظ جيڪي خاص طور موسيقي لاءِ تيار ڪيا وڃن، يا جن لاءِ موسيقي خاص طور ٺاهي وڃي، تن کي **ٻول** يا **[[ليرڪ]]** (lyrics) چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اڳ ۾ موجود ڪنھن نظم کي ڪلاسيڪي روايت مطابق موسيقي سان جوڙيو وڃي تہ ان کي **آرٽ گانو** (art song) چيو ويندو آهي. اهڙا گانا جيڪي ورجائتي سرن تي بغير واضح لھرن ۽ چڙهاءَ لھاءَ جي ڳايا وڃن، تن کي **چينٽ** (chant) سڏيو ويندو آهي. سادي انداز ۾ ٺهيل ۽ غير رسمي طور ٻڌي سکيل گانن کي اڪثر **[[لوڪ گيت]]** (folk songs) چيو ويندو آهي. جڏهن تہ وڏي مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيل، پيشاور ڳائڻن پاران ڳايل ۽ ريڪارڊنگ يا لائيو شو ذريعي پيش ڪيل گانن کي **مقبول گانا/گيت** (popular songs) چيو ويندو آهي. اهڙا گانا، جن جي وڏي مقبوليت هوندي آهي، عام طور تي پيشاور گانا نويس، موسيقار ۽ بول لکندڙ تيار ڪندا آهن؛ جڏهن تہ آرٽ گانا تربيت يافتہ ڪلاسيڪي موسيقارن طرفان ڪنسرٽ يا ريسائيٽل لاءِ تيار ڪيا ويندا آهن.

گانا اسٽوڊيوز ۾ پيش ڪري آڊيو ريڪارڊنگ طور محفوظ ڪيا ويندا آهن يا سامعين جي سامهون لائيو پيش ڪيا ويندا آهن. (ڪجهہ حالتن ۾ گيت لائيو پيش ڪندي ساڳئي وقت ريڪارڊ پڻ ڪيا ويندا آهن.) گانا ٿيٽر (جھڙوڪ اوپيرا)، فلمن ۽ ٽي وي پروگرامن ۾ پڻ شامل هوندا آهن.

## حوالا
گجراتي

گجراتي مان ھيٺيان صفحا مراد ٿي سگھن ٿا:

* گجراتي ٻولي
* گجراتي رسم الخط
گجراتي رسم الخط

**گجراتي رسم الخط** (Gujrati Script) براھمي جي رسم الخط مان اُسريو آھي، گجراتي لکت جو طريقو ديو ناگري حرفن تي آڌاريل آھي. گجراتيءَ جي سڀ کان اوائلي لکت 1592ع جي موجود آھي. گجراتيءَ کي صرافي يا وڻج واپار واري رسم الخط بہ چيو ويندو آھي. گجراتي رسم الخط کاٻي کان ساڄي طرف لکبو آھي.

## حوالا

زمرو:چار اکرن وارا آئي ايس او 15924 رسم الخط
زمرو:گجراتي ٻولي
گرچيلي جا بيت

**گرچيلي جا بيت**، اھا پرولي، جنھن ۾ ھڪ کان وڌيڪ سوالن جو جواب، ھڪ لفظ ۾ حل ٿئي. ھن قسم جي پرولين ۾ کجھيون معنائون، رمزون ۽ راز رکيل ھوندا آھن، جن کي سمجھڻ ۽ پروڙڻ وڏن وينجهارن جو ڪم آھي. گرچيلي جي بيتن ۾ آخر ۾ چيو ويندو آهي: ”ڪھ چيلا ڪي بات؟“

## حوالا
گرمکي اسڪرپٽ

**گرمکي رسم الخط** (Gurmukhi Script) بنيادي طور تي سکَ پنجابي لکتن لاءِ استعمال ٿيندو آھي، پر سنڌي لکت لاءِ بہ ھن رسم الخط جي تاريخ پراڻي آھي. چيو وڃي ٿو تہ گرمکي رسم الخط، برھمي ۽ ديوناگري لپين مان جڙيو آھي، پر ڪجهه حرف ان ۾ ديو ناگريءَ کان بہ پراڻا آھن. سک مذھب جي گرونانڪ ۽ ٻين گـُرن جو ڪلام ۽ مذھبي چوڻيون ھن رسم الخط ۾ محفوظ آھن. ھن رسم الخط جي سُڌاري ۾ گرو آريڻ جو وڏو ھٿ ھو. ھن نہ صرف ڪن حرفن کي ملائي بھتر بڻايو، پر ڪن حرفن کي جوڙي رسم الخط ۾ شامل ڪيو. گر مکي الف. ب کي پبنيٽس اکري (اڌ اکري) چيو ويندو آھي، ڇو تہ ھن ۾ ڪل 35 حرف ٿين ٿا. گرمکي رسم الخط جي گجراتي رسم الخط سان بہ ڪافي ھڪ جھڙائي آھي.گر مکيءَ لاءِ چيو وڃي ٿو تہ اٽڪل 1610ع ۾ ھن رسم الخط ۾ اصلاح ۽ تبديلي ٿي. سنڌي ٻوليءَ جي اصل آوازن ڳ، چ، ڏ، ٻ کي ان رسم الخط ۾ لکڻ لاءِ ھيٺيان ليڪ ڏبي يا ٽٻڪا لڳايا ويندا آھن.

## حوالا

زمرو:چار اکرن وارا آئي ايس او 15924 رسم الخط
گريز

**گريز** (*Gurez*) قصيدي ۾ تشبيب ۽ مدح جي حصن تي ملائڻ واري شعر کي “گريز” چيو ويندو آهي. 

## حوالا
گزيٽ

**گزيٽ** (Gazette) سرڪاري مخزن، جنهن ۾ سرڪاري تقريرون، حڪمناما، اعلان ناما، پڌرناما، ڏيوالي ۾ آيلن جا نالا وغيره سرڪاري طور شايع ڪيا ويندا آهن.

## حوالا
گزيٽيئر

**گزيٽئر** (**خبارنامو**) (gazetteer) دراصل ڪنهن ملڪ، علائقي، صوبي يا ڪنهن ضلعي جي مڪمل جاگرافيائي معلومات، دستي ڪتاب، معلوماتي گڏ رکڻ وارو ڪتاب يا اهڙو ڪتاب، جنهن ۾ هر قسم جي ملڪي معلومات ڏنل هجي. تاريخي طور ڏسجي تہ 1822ع ۾ انگريزن، ڏکڻ ايشيا متعلق پهريون گزيٽئر Walter Hami Han’s East India Gazetteer شايع ڪيو. 1844ع ۾ افغناستان ۽ هندستان جي گڏيل گزيٽيئر ڇپيو: Gazetteer of the countries Adjacent to India on the North West Scandal, Afghanistan, Balochistan, the Punjab and Neighboring States اي. ڊبليو هيوز 1874ع ۾ ’A Gazetteer of the Province of Sindh‘ جي نالي سان، سنڌ جي تاريخ جو پهريون صوبائي گزيٽئر مرتب ڪيو.

## حوالا

زمرو:نقشانگاري
زمرو:ڄاڻ چيڪلو
گمنام

**گمناميت** (Anonymity)، جڏهن ڪڏهن شعر جو شاعر نامعلوم هجي يا ڪنهن لکت جو ليکڪ نامعلوم هوندو آهي تہ اهڙي شعر يا لکت جي خالق کي **نامعلوم** يا **گمنام** سڏيو ويندو آهي.

## حوالا
گنان

ھن مضمون کي وڪي طرز تي آڻڻ جي ضرورت آھي. (ڊسمبر 2019ع)
**گنان** (*Ginan*)، غلام علي الانا مطابق ”گنان“ گيان لفظ مان نڪتو آهي، جنهن مان مراد آهي اهو نصيحت وارو علم ۽ ڪلام، جيڪو اسماعيلي داعين ۽ پيرن پنهنجن نومسلم مريدن کي اسلام جا اصول سيکارڻ ۽ سمجهائڻ لاءِ منظوم صورت يعني شاعريءَ واري صنف ۾ بيان ڪيو آهي.“ ”گنان“ اسماعيلي فرقي جي بزرگن جي شاعري آهي. اهي اسماعيلي فڪر جا داعي، ماڻهن کي مذهبي تعليم ڏيڻ لاءِ مختلف ملڪن ۾ ويا. اهي بزرگ سومرن ۽ سمن جي دورَ ۾ سنڌ ۾ آيا ۽ نومسلم ماڻهن جي دلين ۾ شعر ذريعي اسلامي عقيدن جو روح ڦوڪڻ لڳا. انهن بزرگن مان پير تاج الدين، پير نور الدين (وفات 1095ع)، پير شمش الدين (1156-1276ع)، پير صدرالدين (1290-1409ع) جا گنان وڌيڪ مشهور آهن. سٽاءَ جي لحاظ کان سڀني شاعرن جا گنان هڪ جهڙا نہ آهن. ڪن جا گنان دوهي جهڙا آهن. تہ ڪن جا سلوڪن مثل آهن ۽ ڪن جا وري ڪافيءَ سان مشابهت رکن ٿا، جن ۾ هر ٻن مصرعن جي بند کان پوءِ وراڻيءَ کي دهرايو ويندو آهي. گنان ۾ پيش ڪيل سنڌي ٻوليءَ ۾ اڪثر ”ڪڇي“ ۽ ”لاڙي“ لهجا شامل آهن. جيئن تہ اهي اسماعيلي مبلغ شاعر سنڌ جي ”ڪڇ“ واري حصي ۾ رهندا هئا. ان ڪري سندن ڪلام تي گجراتي ۽ ملتاني ٻولين جو اثر نظر اچي ٿو. پير صدرالدين جي گنان جو هڪ مثال پيش ڪجي ٿو: شاھ جو مڃيئڙو تن، جيڪي صبوحڙي جاڳن، اُٿي الله نہ گهرين بندا، تون سـُتين سڄي رات، نڪا جهوري جِيوَ جي، نڪو سمر ساٿ-! شاھ جو مڃيئڙو.

## حوالا
گنج شريف

**گنج شريف** (*Ganj Sahreef*) ٽالپرن جي اوائلي دؤر ۾ شاھ لطيف جي رسالي جو قديم ترين نسخو. هن پراڻي قلمي نسخي کي ”گنج شريف“ چيو ويندو آھي. سنڌيءَ ۾ گنج جي معنيٰ آھي ”جھجھو“. يعني اسان وٽ ضرورت کان ڪا بہ شيءِ وڌيڪ ھوندي ته چوندا آھيون ”الله سائينءَ جو گنج آھي.“ شاھ جي ڪلام جي لحاظ کان ”گنج شريف“ ۾ شاھ جي ڪلام سواءِ ان زماني يا اڳ جي ڪجهه ٻين شاعرن جو بہ ڪلام شامل آھي. گنج جو ڪاتب فقير عبدالعظيم عرف وڏل شاھ ھو. گنج 1792ع بمطابق 1207 ھجريءَ ۾ لکيو ويو ھو. ھن نسخي کي تمراڻي فقير ۽ سندن اولاد سنڀاليندا ھئا. سن 1995ع ۾ شاھ لطيف ڀٽ شاھ ثقافتي مرڪز طرفان گنج، عڪسي ڇاپي جي صورت ۾ ممتاز مرزا، سھيڙي شايع ڪرايو.

## حوالا
گيت

**گيت** (Lyric) لکظ سنسڪرت جي لکظ ”گيھ“ مان نڪتو اھي، جنھن جي معنيٰ اھي ”کائڻ“. اصطلاحي معنيٰ موجب، اهو شعر جو ڳائڻ ۾ اچي يا ڳائي سگهجي. گيت، اصل هندي شاعريءَ جو قسم آهي، پر گذريل وڏي عرصي کان سنڌي شاعرن به گيت لکڻ شروع ڪيا آهن. گيت ۾ پهريائين هڪ، ڏيڍ يا ٻه سٽون ٿلهه طور آڻبيون آهن ۽ باقي سڄي گيت جي هر هڪ بند ۾ هڪ، ڏيڍ، ٻه، اڍائي يا وڌيڪ سٽون رکبيون آهن. گيت ۾ اڪثر ٿل جو پويون پد (حصو)، هر بند جي آخر ۾ وراڻيءَ طور آڻبو آهي. ڪي شاعر وري مختلف وراڻيون پيش ڪندا آهن. هن ۾ مخصوص بحر، وزن ۽ قافيي جي پابندي ڪانہ آهي. گيت ۾ عشقيہ، روماني، جذباتي، اخلاقي ۽ ٻيا موضوع مضمون پيش ڪيا وڃن ٿا. جديد گيت جي شروعات سنڌي شاعريءَ ۾ ڪشنچند بيوس (1885-1947) ڪئي.

## حوالا

زمرو:شاعري
ڳاهه

**ڳاھ** (*Gaah*)، سنڌ ۾ ڳاهون قديم زماني کان ڀٽ، ڀان ۽ چارڻ ڳائي وڄائي پيش ڪندا هئا. سومرن ۽ سمن جي دَور ۾ شاعريءَ جي هي صنف عروج تي پهتل هئي. ”ڳاھ“ هڪ قسم جو واقعاتي يا بياني بيت آهي. ڀانئجي ٿو تہ هن لفظ جو بنياد ”ڳائڻ“ آهي ۽ ڳائڻ مان ئي ”ڳاءِ“ بڻيو آهي ۽ ان مان ”ڳاھ“ ٿيو آهي. سٽاءَ جي لحاظ کان ”ڳاھ“ منظوم مصرعون آهن، جن مان اڪثر ڏوهيڙي جي شڪل ۾ آهن، البته ڪن ڳاهن ۾ ٻن مصرعن کان پوءِ وراڻيءَ طور هڪ ننڍي تڪ بہ پويان بيهاريل آهي. مضمون جي لحاظ کان ان ۾قصي جي خاص موقعن جو ذڪر هوندو آهي. ان ڏس ۾ ڏمڻ سوناري جي قصي مان هڪ ڳاھ نموني طور هيٺ ڏجي ٿي: اڪ نہ ڪجي ڏندڙو، سپ نہ کائجي ماھ، ات نہ لائجي نينهڙو، جت ٿئي جيءَ وڻاھ، تن سونارن سان الا، مون من موهيو وي!

## حوالا
ڳيچ

ڳيچ (*Geech*) جي لفظي معنيٰ آهي، اهو ڪلام، جيڪو ڳايو وڃي، ۽ اصطلاحي معنيٰ آهي، اهو ڳائڻ، جو شاديءَ يا خوشيءَ جي موقعي تي اڪثر عورتون ڳائين. لاڙ ۾ ڳيچن کي ’ڳيو‘ چون ۽ ٻين ڪن ڀاڱن، خصوصاً شهرن ۾ ان کي ‎’سهرو’ چون. ’ڳيچ‘، عورتن جا مخصوص لوڪ گيت آهن، جي سنڌ جي هر ڪنڊڪڙڇ، هر وسينءَ واهڻ، هر ڳوٺ ۽ شهر ۾، خوشيءَ ۽ شاديءَ جي موقعي تي ڳايا وڃن ٿا. ڳيچ جا آڳاٽا اهڃاڻ، سومرن جي، دور کان ملن ٿا. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ مرکان شيخ (وفات 1300ع) پهرين شاعره آهي، جنهن ڳيچ ڳايا، جن ۾ هن پنهنجي مرشد جي مدح ڪئي آهي. سندس ڳيچ جو هڪ نمونو هيٺ ڏجي ٿو: هي ڪانڊيرڙي لس، هي واسرڙي وس آءُ کلندي ڪڏندي اچان، ڪرهيل ڏٺم سک پار ۾، آءُ کلندي ڪڏندي اچان، ڀانڊاري ڏٺم سک پار ۾، آءُ کلندي ڪڏندي اچان!

## حوالا