open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اندروني ساڙ واري انجڻ

**اندروني ساڙ واري انجڻ** (Internal Combustion Engine - ICE) هڪ اهڙي حرارتي انجڻ آهي جنهن ۾ ٻارڻ (Fuel) جو سڙڻ يا احتراق هڪ آڪسيڊائيزر (اڪثر هوا) سان گڏ هڪ مخصوص خاني، ساڙ جي چيمبر (Combustion chamber) ۾ ٿيندو آهي. هي خانو انجڻ جي ڪم ڪندڙ وهڪري واري سرڪٽ جو حصو هوندو آهي.

جڏهن ته اندرين ساڙ واري انجڻن جا ڪيترائي اسٽيشنري اطلاق آهن، پر اها وڌيڪ تر حرڪت واري اطلاقن ۾ استعمال ٿيندا آهن ۽ گاڏين، جهڙوڪ ڪارن، هوائي جهازن ۽ ٻيڙين لاءِ بنيادي طاقت فراهم ڪندڙ آهن. اها عام طور تي هائيڊرو ڪاربن تي ٻڌل اينڌن، جهڙوڪ قدرتي گئس، پيٽرول، ڊيزل يا ايٿانول استعمال ڪندا آهن. بائيو ڊيزل جهڙا قابل تجديد اينڌن ڪمپريشن اگنيشن (CI) انجن ۽ بايو ايٿانول يا ETBE،  جيڪا اسپارڪ اگنيشن (SI) انجن ۾ بايو ايٿانول مان پيدا ٿين ٿا، ۾ استعمال ٿيندا آهن. 1900ع جي شروعات ۾، ڊيزل انجڻ جو موجد. روڊولف ڊيزل پنهنجي انجن کي هلائڻ لاءِ مونگ ڦلي جو تيل استعمال ڪيو هو. قابل تجديد اينڌن عام طور تي معدني فوسل اينڌن سان ملايا ويندا آهن. هائيڊروجن، جيڪا گهٽ استعمال ٿيندي آهي، فوسل اينڌن يا قابل تجديد توانائي مان حاصل ڪري سگهجي ٿو.

## ڪم ڪرڻ جو طريقو
هن انجڻ ۾، ٻارڻ جي سڙڻ سان پيدا ٿيندڙ تمام گرم ۽ تيز دٻاءُ واريون گئسون سڌو سنئون انجڻ جي حصن تي قوت (Force) لڳائينديون آهن. هيءَ قوت عام طور تي هيٺين حصن تي لڳندي آهي:
* **پسٽن (Piston):** پسٽن انجڻين ۾.
* **ٽربائن بليڊز:** گئس ٽربائنن ۾.
* **روٽر (Rotor):** وينڪل (Wankel) انجڻ ۾.
* **نوزل (Nozzle):** جيٽ انجڻ ۾.

هيءَ قوت حصي کي مخصوص فاصلي تائين حرڪت ڏيندي آهي، جنهن سان ڪيميائي توانائي حرڪي توانائي (Kinetic energy) ۾ تبديل ٿي ويندي آهي، جيڪا گاڏيءَ يا مشين کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.

## تاريخ ۽ قسم
پهرين ڪامياب تجارتي اندروني ساڙ واري انجڻ 19هين صديءَ جي اڌ ڌاري ايجاد ٿي. جديد انجڻ، جنهن کي **اوٽو انجڻ** چيو ويندو آهي، 1876ع ۾ جرمن انجڻينئر **نيڪولس اوٽو** ڊيزائن ڪئي هئي.

اندروني ساڙ واري انجڻين جا ٻه مکيه طبقا آهن:
1. **وقفي واري ساڙ واريون انجڻيون:** جهڙوڪ مشهور ٻه-اسٽروڪ (Two-stroke) ۽ چار-اسٽروڪ (Four-stroke) پسٽن انجڻيون.
2. **مسلسل ساڙ واريون انجڻيون:** جهڙوڪ گئس ٽربائنز، جيٽ انجڻيون ۽ اڪثر راڪيٽ انجڻيون.

ان جي ابتڙ، **بيروني ساڙ واري انجڻين** (External Combustion Engines) جهڙوڪ اسٽيم انجڻ ۾ ٻارڻ انجڻ جي ٻاهران سڙندو آهي.

## ٻارڻ ۽ استعمال
اڪثر ICE موبائل اپليڪيشنز جهڙوڪ ڪارن، هوائي جهازن ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿيون. اهي هائيڊرو ڪاربن تي ٻڌل ٻارڻ جهڙوڪ پيٽرول، ڊيزل، قدرتي گئس يا ايٿنول تي هلن ٿيون. جديد دور ۾ بائيو ڊيزل ۽ هائيڊروجن کي به ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ جا تجربا ڪيا وڃن ٿا. 1900ع ۾ ڊيزل انجڻ جي موجد **روڊولف ڊيزل** پنهنجي انجڻ هلائڻ لاءِ مڱڦليءَ جو تيل (Peanut oil) استعمال ڪيو هو.

تاريخ: ايٽميالاجي: ايپليڪيشن: درجه بندي: ٻيهر ڪم ڪندڙ انجن: ڪمبشن ٽربائن: وانڪل انجن: زبردستي انڊڪشن: ايندھن ۽ آڪسائيڊائزر: ٿڌڻ: شروع ڪرڻ: انجن جي ڪارڪردگي جا ماپ: هوا ۽ شور جي آلودگي: ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ ٺهڻ: پرازي نقصان: پڻ ڏسو: * ڪارنوٽ انجن.

## وڌيڪ ڏسو
* انجڻ
* حرارتي انجن
* ٻاڦ وارو انجڻ
* ٻاهريان ساڙ وارو انجڻ
* ڊيزل انجڻ
* پيٽرول انجڻ
* گاڏيون

## حوالا

زمرو:اندرين ساڙ وارو انجڻ
زمرو:انجن
زمرو:ٿرموڊائنامڪس
زمرو:حرارتي انجن
زمرو:مشينري
زمرو:ٽيڪنالاجي
انصاف جي عالمي عدالت

**انصاف جي عالمي عدالت** (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي "عالمي عدالت" (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

## قيام ۽ دائره اختيار
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت "مستقل بين الاقوامي عدالت" (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* **رڪنيت:** گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* **رضامندي:** عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

## ججن جي چونڊ ۽ بناوت
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

## مقام ۽ ٻوليون
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر **هيگ** (The Hague) ۾ "پيس پيلس" ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

## فيصلن تي عملدرآمد
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي (Binding) ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي **سلامتي ڪائونسل** جي حوالي هوندو آهي، جتي ويٽو (Veto) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

## وڌيڪ ڏسو
* گڏيل قومون
* سلامتي ڪائونسل
* بين الاقوامي قانون

## حوالا

زمرو:گڏيل قومون
زمرو:بين الاقوامي عدالتون
زمرو:بين الاقوامي قانون
فيڊريڪو فيليني

**فيڊريڪو فيليني** (Federico Fellini) اٽليءَ جو هڪ مشهور فلمي هدايتڪار ۽ اسڪرين رائيٽر هو. هو پنهنجي منفرد انداز جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هو خيالي تصورن (fantasy) ۽ باروڪ تصويرن کي حقيقت پسندي سان ملائي پيش ڪندو هو. کيس دنيا جي سڀ کان عظيم ۽ اثرائتي فلم سازن مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي.

## مشهور فلمون
فيليني جي فلمن کي عالمي سطح تي نقادن پاران تمام گهڻو ساراهيو ويو آهي. هن جي 1963ع واري فلم **8½** کي دنيا جي ڏهن بهترين فلمن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. هن جي ڪجهه مشهور فلمن ۾ شامل آهن:
* *I Vitelloni* (1953)
* *La Strada* (1954)
* *Nights of Cabiria* (1957)
* **لا ڊولچي ويٽا** (La Dolce Vita - 1960)
* *Juliet of the Spirits* (1965)
* *Amarcord* (1973)

## اعزاز ۽ انعام
فيليني پنهنجي ڪيريئر دوران 17 ڀيرا اڪيڊمي ايوارڊز (Oscars) لاءِ نامزد ٿيو.
* هن چار ڀيرا "بهترين غير ملڪي ٻوليءَ جي فلم" جو آسڪر ايوارڊ کٽيو، جيڪو هڪ رڪارڊ آهي.
* کيس 65هين اڪيڊمي ايوارڊز ۾ سڄي عمر جي حاصلات (Lifetime Achievement) جو اعزازي ايوارڊ ڏنو ويو.
* 1960ع ۾ هن فلم "لا ڊولچي ويٽا" لاءِ ڪينز فلم فيسٽيول ۾ **پام ڊي اور** (Palme d'Or) کٽيو.

## ورثو
2002ع ۾ "سائيٽ اينڊ سائونڊ" (Sight & Sound) جي سروي ۾، فيليني کي دنيا جي عظيم ترين هدايتڪارن جي فهرست ۾ ٻئين نمبر تي رکيو ويو. هن جو اسٽائل اڄ به جديد سينيما تي گهرا اثر رکي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* اوپيرا
* اٽلي
* سينيما

## حوالا

زمرو:اٽالين هدايتڪار
زمرو:آسڪر ايوارڊ يافته
زمرو:فلم ساز
لوئي آرمسرٽرانگ

**لوئي ڊينيل آرمسٽرانگ** (Louis Daniel Armstrong) جاز موسيقيءَ جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ اثرائتو آمريڪي ٽرمپٽر ۽ گلوڪار هو. کيس محبت سان "سئچمو" ۽ "پوپس" جي نالن سان سڃاتو ويندو هو. سندس ڪيريئر پنجن ڏهاڪن تي پکڙيل هو، جنهن دوران هن جاز موسيقيءَ جي مختلف دورن تي گهرا اثر ڇڏيا.

## موسيقيءَ جو سفر
آرمسٽرانگ نيو اورلينس ۾ پيدا ٿيو ۽ وڏو ٿيو. 1920ع جي ڏهاڪي ۾ هن جاز موسيقيءَ جو رخ اجتماعي گروپ کان هٽائي "سولو پرفارمنس" (انفرادي فن) ڏانهن موڙيو. هن پنهنجي مرشد **جو "ڪنگ" اوليور** سان گڏ شڪاگو ۾ ڪم ڪيو ۽ بعد ۾ نيويارڪ ۾ هڪ مشهور سولو رڪارڊنگ آرٽسٽ بڻجي ويو. 1950ع تائين، هو هڪ عالمي آئڪن بڻجي چڪو هو، جيڪو ريڊيو، ٽيليويزن ۽ فلمن ۾ باقاعدگي سان نظر ايندو هو.

## مشهور گيت ۽ فن
آرمسٽرانگ پنهنجي گهٽيل ۽ گهري آواز (gravelly voice) ۽ "اسڪيٽ سنگنگ" (Scat singing) جي ڪري مشهور هو. هن جا ڪجهه يادگار گيت هي آهن:
* **"What a Wonderful World"**
* **"Hello, Dolly!"**
* **"When the Saints Go Marching In"**

هن مشهور گلوڪاريا **ايلا فٽزجيرالڊ** سان گڏجي ٽي البم تيار ڪيا، جن کي جاز جي تاريخ ۾ تمام گهڻو ساراهيو ويو آهي.

## سماجي حيثيت ۽ ورثو
آرمسٽرانگ پهريون افريقي-آمريڪي فنڪار هو جنهن کي گوري چمڙيءَ واري عوام ۽ عالمي سطح تي بي پناهه مقبوليت ملي. جيتوڻيڪ هو نسلي معاملن تي گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1957ع جي **لٽل راڪ ڪرسس** (Little Rock Crisis) دوران هن اسڪولن ۾ نسلي متڀيد جي خاتمي لاءِ سخت موقف اختيار ڪيو هو.

سندس عظيم فن جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته هن جو گيت "Melancholy Blues" ان **وائجر گولڊن رڪارڊ** (Voyager Golden Record) جو حصو آهي، جيڪو زمين جي نشانين طور خلا ۾ موڪليو ويو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* جاز موسيقي
* آمريڪا جي تاريخ
* گرامي ايوارڊ

## حوالا

زمرو:آمريڪي موسيقار
زمرو:جاز موسيقار
زمرو:ٽرمپٽر
دوا دارون

**دوا دارون** (Medication)، جنهن کي طبي پراڊڪٽ يا فارماسيوٽيڪل ڊرگ به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو بيماري جي تشخيص ڪرڻ، ان کي ختم ڪرڻ، علاج ڪرڻ يا بيماري کان بچاءُ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. دوائن جو علاج (Pharmacotherapy) طبي ميدان جو هڪ اهم حصو آهي، جيڪو مسلسل اڳڀرائيءَ لاءِ **فارماڪولوجي** (Pharmacology) جي سائنس تي ڀاڙي ٿو.

## دوائن جي درجي بندي
دوائن کي ڪيترن ئي طريقن سان ورهايو ويندو آهي. انهن مان هڪ اهم ورڇ ڪنٽرول جي سطح آهي:
* **نسخي واريون دوائون (Prescription drugs):** اهي جيڪي رڳو ڊاڪٽر جي لکيل پرچي (نسخي) تي فارماسسٽ کان ملي سگهن ٿيون.
* **اوور دي ڪائونٽر دوائون (OTC):** اهي دوائون جيڪي صارف بغير نسخي جي پاڻ خريد ڪري سگهن ٿا.

ان کان علاوه، دوائن کي انهن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي، جسم ۾ داخل ڪرڻ جي رستي (Route of administration)، متاثر ٿيندڙ حياتياتي نظام، يا علاج جي اثرن جي بنياد تي پڻ ورهايو ويندو آهي. عالمي اداري صحت (WHO) ضروري دوائن جي هڪ فهرست پڻ تيار ڪري ٿو.

## دوا جي تياري ۽ ضابطا
نئين دوا جي دريافت ۽ ترقي هڪ پيچيدو ۽ مهانگو عمل آهي، جنهن ۾ فارماسيوٽيڪل ڪمپنيون، تعليمي ماهر ۽ حڪومتون شامل هونديون آهن. دريافت کان وٺي مارڪيٽ تائين پهچڻ جي هن ڏکئي سفر جي ڪري، مختلف ادارن جو پاڻ ۾ ڀاڱييوار (Partnering) ٿيڻ هڪ عام روايت بڻجي چڪي آهي.

حڪومتون عام طور تي ان ڳالهه تي ضابطو رکنديون آهن ته ڪهڙيون دوائون مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪري سگهجن ٿيون، انهن جي تشهير ڪيئن ٿيندي ۽ ڪجهه ملڪن ۾ دوائن جي قيمتن جو تعين به حڪومت ڪندي آهي. دوائن جي قيمتن ۽ استعمال ٿيل دوائن کي ضايع ڪرڻ جي طريقن تي اڪثر تڪرار پڻ جنم وٺندا آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* فارميسي
* اينٽي بايوٽڪ
* وٽامن

## حوالا

زمرو:طب
زمرو:دوائون
زمرو:فارماڪولوجي
ڊياگو ويلاسڪيز

**ڊياگو روڊريگز ڊي سلوا اي ويلاسڪيز** (Diego Velázquez) هڪ مشهور اسپيني مصور هو، جيڪو اسپين جي بادشاهه فلپ چوٿين جي درٻار جو مکيه فنڪار ۽ اسپين جي "سونهري دور" (Spanish Golden Age) جو سڀ کان اهم نالو هو. کيس مغربي آرٽ جي تاريخ جي عظيم ترين فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## فني اسلوب ۽ ترقي
ويلاسڪيز باروڪ دور (Baroque period) جو هڪ انفرادي اسلوب رکندڙ مصور هو. هن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات هڪ خاص "ٽينيبرسٽ" (tenebrist) انداز سان ڪئي، جنهن ۾ روشني ۽ اونداهيءَ جو گهرو استعمال ڪيو ويندو هو. اڳتي هلي هن پنهنجي فن ۾ آزادي آندي ۽ وڏي مهارت سان برش جي استعمال (brushwork) ذريعي حقيقت نگاريءَ کي نئين عروج تي پهچايو.

## اهم شھڪار
هن اسپين جي شاهي خاندان، درٻارين ۽ عام ماڻهن جا ڪيترائي پورٽريٽ ٺاهيا. سندس سڀ کان مشهور شاهڪار **لاس مينيناس** (Las Meninas - 1656) آهي، جنهن کي فن جي تاريخ ۾ هڪ پيچيده ۽ اڻ مٽ اثر رکندڙ تصوير طور سڃاتو وڃي ٿو.

## ورثو ۽ اثر
19هين صديءَ جي "رئلسٽ" (Realist) ۽ "امپريشنسٽ" (Impressionist) مصورن ويلاسڪيز جي فن کي پنهنجي لاءِ هڪ نموني (Model) طور استعمال ڪيو. 20هين صديءَ ۾ پابلو پڪاسو، سلواڊور ڊالي، ۽ فرانسس بيڪن جهڙن عظيم فنڪارن ويلاسڪيز جي تصويرن کي پنهنجي انداز ۾ ٻيهر تخليق ڪري کيس خراجِ عقيدت پيش ڪيو.

هن جو گهڻو ڪري ڪم اسپين جي شاهي مجموعي جو حصو هو ۽ اڄڪلهه ان جو وڏو ذخيرو ميڊرڊ جي مشهور **ميوزيم پراڊو** (Museo del Prado) ۾ موجود آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* مصوري
* اسپين
* پابلو پڪاسو

## حوالا

زمرو:اسپيني مصور
زمرو:باروڪ مصور
زمرو:17هين صدي جا ماڻهو
ڪاتسوشيڪا هوڪوسائي

**ڪاتسوشيڪا هوڪوسائي** (Katsushika Hokusai) ايڊو دور (Edo period) جو هڪ مشهور جپاني فنڪار هو، جيڪو پنهنجي تصويرن ۽ ڪاٺ جي بلاڪن واري ڇپائي (Woodblock prints) جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. هن جي مشهور سيريز "مائونٽ فوجي جا ڇٽيهه نظارا" ۾ شامل پرنٽ **"دي گريٽ ويف آف ڪناگاوا"** (The Great Wave off Kanagawa) پوري دنيا ۾ جپاني آرٽ جي سڃاڻپ بڻجي چڪي آهي.

## فن ۾ انقلاب
هوڪوسائيءَ جپاني آرٽ جي انداز **"يوڪيو-اي"** (Ukiyo-e) کي ترقي ڏيارڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن هن فن کي رڳو اداڪارن ۽ درٻارين جي پورٽريٽس تائين محدود رکڻ بجاءِ ان جو دائرو وڌائي قدرتي نظارن، ٻوٽن ۽ جانورن تائين پکيڙي ڇڏيو. هن جي فن 19هين صديءَ جي آخر ۾ يورپ ۾ "جپونزم" (Japonisme) جي لهر پيدا ڪئي، جنهن ونسينٽ وان گوگ ۽ ڪلاڊ موني جهڙن عظيم يورپي مصورن کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.

## مائونٽ فوجي ۽ شهرت
هوڪوسائي مائونٽ فوجي سان ذاتي لڳاءُ ۽ جپان ۾ گهرو سياحت جي واڌاري کي نظر ۾ رکندي "مائونٽ فوجي جا ڇٽيهه نظارا" تيار ڪيا. هن سلسلي جي ٻن اهم پرنٽس، "دي گريٽ ويف" ۽ "ريڊ فوجي" (Fine Wind, Clear Morning)، کيس جپان ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ لافاني شهرت بخشي.

## ورثو
هوڪوسائيءَ ننڍپڻ کان وٺي 88 سالن جي عمر تائين پنهنجي فن کي بهتر بنائڻ لاءِ ڪم جاري رکيو. هن پنهنجي طويل ڪيريئر ۾ 30,000 کان وڌيڪ پينٽنگز، اسڪيچز، ۽ ڪاٺ جي بلاڪن وارا پرنٽس تيار ڪيا. پنهنجي جديد ڪمپوزيشن ۽ بي مثال ڊرائنگ ٽيڪنڪ جي ڪري، هوڪوسائيءَ کي آرٽ جي تاريخ جي عظيم ترين ماهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* جپان جو آرٽ
* مائونٽ فوجي
* ونسينٽ وان گوگ

## حوالا

زمرو:جپاني مصور
زمرو:يوڪيو-اي فنڪار
زمرو:18هين صدي جا ماڻهو
ڪوريائي ٻولي

**ڪوريائي ٻولي** (Korean) لڳ ڀڳ 81 ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي، جيڪي اڪثر ڪورين نسل سان تعلق رکن ٿا. هيءَ ٻولي اتر ۽ ڏکڻ ڪوريا جي قومي ٻولي آهي. ڏکڻ ڪوريا ۾ ان کي **هانگوگو** (Hangugeo) ۽ اتر ڪوريا ۾ **چوسونو** (Chosŏnŏ) چيو ويندو آهي. 21هين صديءَ جي شروعات کان وٺي، ڪورين ثقافت (ڪي-پاپ ۽ ڊراما) جي ڪري هن ٻوليءَ جي مقبوليت سڄي دنيا ۾ وڌي وئي آهي.

## ڳالهائيندڙن جي ورڇ (انگ اکر)

ڪوريائي ٻوليءَ جا ڳالهائيندڙ نه رڳو جزيره نما ڪوريا، پر دنيا جي مختلف حصن ۾ موجود آهن:

## ٻوليءَ جو خاندان ۽ تاريخ
ڪوريائي ٻولي "ڪورينڪ" (Koreanic) ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جنهن ۾ جيزو ٻولي (Jejuan) پڻ شامل آهي، پر اهي ٻئي ٻوليون پاڻ ۾ سمجهڻ جهڙيون (mutually intelligible) ناهن. ماهرن جو خيال آهي ته ڪورين ٻوليءَ جو اصل وطن هاڻوڪو منچوريا آهي. ڪورين سماج جي درجي بندي هن ٻوليءَ تي گهرا اثر ڇڏيا آهن، جنهن ڪري هن ۾ گفتگو جا مختلف درجا ۽ تعظيمي لفظ (honorifics) استعمال ٿيندا آهن.

## لکت جو نظام (هنگول)
جديد ڪوريائي ٻولي **هنگول** (Hangul) اسڪرپٽ ۾ لکي ويندي آهي، جيڪو 15هين صديءَ ۾ خاص طور تي هن ٻوليءَ لاءِ تيار ڪيو ويو هو. 20هين صديءَ جي وچ تائين "هانجا" (Hanja - چيني اکر) استعمال ٿيندا هئا، پر هاڻي هنگول بنيادي اسڪرپٽ آهي.

هنگول ۾ 24 بنيادي اکر (jamo) ۽ 27 پيچيده اکر آهن جيڪي بنيادي اکرن مان ٺهن ٿا.

## سکڻ ۾ مشڪلات
آمريڪي دفاعي وزارت موجب، انگريزي ڳالهائيندڙن لاءِ ڪورين ٻولي سکڻ دنيا جي ڏکي ترين ٻولين مان هڪ آهي، جنهن کي عربي ۽ چيني ٻولين سان گڏ مٿئين درجي تي رکيو ويو آهي. هن جو بنيادي سبب ان جي گرامر جي بناوت ۽ تعظيمي نظام آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڏکڻ ڪوريا
* اتر ڪوريا
* ٻولي

## حوالا

زمرو:ٻوليون
زمرو:ڪورين ٻولي
زمرو:ايشيا جون ٻوليون
الگورٿم

**الگورٿم** (Algorithm) رياضي ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۾ انهن محدود ۽ رياضت جي لحاظ کان سخت هدايتن جي سلسلي کي چيو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص مسئلي کي حل ڪرڻ يا ڪو حساب ڪتاب (Computation) ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. الگورٿم بنيادي طور تي ڊيٽا جي پروسيسنگ ۽ حسابي عملن لاءِ هڪ مڪمل خاڪو يا "اسپيسيفڪيشن" طور ڪم ڪندا آهن.

## ڪم ڪرڻ جو طريقو
هڪ اثرائتي طريقي طور، الگورٿم کي مخصوص جڳهه ۽ وقت ۾، ۽ هڪ واضح باقاعده ٻوليءَ (Formal language) ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. هن جي عمل جا مرحلا هي آهن:
* **شروعاتي حالت (Initial state):** جتان الگورٿم پنهنجي ان پٽ سان ڪم شروع ڪري ٿو.
* **محدود مرحلا:** هدايتون واضح طور تي بيان ٿيل هونديون آهن جيڪي هڪ مخصوص ترتيب سان هلنديون آهن.
* **پڄاڻي (Termination):** ڪجهه مرحلن کانپوءِ الگورٿم "آئوٽ پٽ" پيدا ڪندو آهي ۽ پنهنجي آخري حالت تي پهچي ختم ٿي ويندو آهي.

ترقي يافته الگورٿم مختلف شرطن (Conditionals) جو استعمال ڪري سگهن ٿا ته جيئن فيصلي سازي (Automated decision-making) ڪري سگهجي. ڪجهه الگورٿم غير يقيني يا بي ترتيب (Random) به هوندا آهن، جن کي "رينڊمائيزڊ الگورٿمز" چئبو آهي.

## الگورٿم ۽ هيورسٽڪ ۾ فرق
الگورٿم ۽ **هيورسٽڪ** (Heuristic) جي وچ ۾ هڪ واضح فرق آهي:
* **الگورٿم:** هميشه هڪ صحيح ۽ واضح نتيجي جي ضمانت ڏئي ٿو.
* **هيورسٽڪ:** مسئلن کي حل ڪرڻ جو هڪ اهڙو طريقو آهي جتي ڪو "صحيح" يا مڪمل نتيجو واضح نه هجي. 
مثال طور، سوشل ميڊيا تي "ريڪمينڊر سسٽم" کي عام طور تي الگورٿم چيو ويندو آهي، پر حقيقت ۾ اهي هيورسٽڪس تي ڀاڙين ٿا، ڇاڪاڻ ته اتي ڪنهن به سفارش کي 100 سيڪڙو "صحيح" نٿو چئي سگهجي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪمپيوٽر پروگرامنگ
* ڊيٽا اسٽرڪچر
* مصنوعي ذهانت (AI)

## حوالا

زمرو:ڪمپيوٽر سائنس
زمرو:رياضي
زمرو:الگورٿم
فرينڪ لائيڊ رائٽ

**فرينڪ لائيڊ رائٽ** (Frank Lloyd Wright) هڪ مشهور آمريڪي معمار، ڊيزائنر، ليکڪ ۽ استاد هو. هن پنهنجي 70 سالن جي ڪيريئر دوران 1,000 کان وڌيڪ اڏاوتن جا نقشه تيار ڪيا. رائٽ ويهين صديءَ جي فنِ تعمير (Architecture) جي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پنهنجي فلسفي "آرگينڪ آرڪيٽيڪچر" (Organic Architecture) ذريعي پوري دنيا جي معمارن کي متاثر ڪيو.

## تعميراتي فلسفو ۽ شهڪار
رائٽ جو يقين هو ته عمارتن کي انسانيت ۽ ماحول جي وچ ۾ هڪ هم آهنگي (Harmony) پيدا ڪرڻ گهرجي. هن فلسفي جو بهترين مثال **فالنگ واٽر** (Fallingwater - 1935) آهي، جنهن کي آمريڪي تاريخ جو سڀ کان عظيم تعميراتي ڪم قرار ڏنو ويو آهي.
* **پريئر اسڪول:** هو هن تحريڪ جو پيشرو هو جنهن ۾ گهرن کي زمين جي فطري صورت سان ملائڻ تي زور ڏنو ويندو هو.
* **يوسونين هومز:** هن وچولي طبقي لاءِ سادي ۽ خوبصورت گهرن جو تصور پيش ڪيو.
* هن رڳو عمارتون نه، پر انهن جي اندروني حصن جهڙوڪ فرنيچر، گلاس ونڊوز ۽ فرش جي ڊيزائن پڻ پاڻ تيار ڪئي.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيريئر
رائٽ وسڪونسن جي ٻهراڙيءَ ۾ پيدا ٿيو ۽ يونيورسٽي آف وسڪونسن مان سول انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪيائين. هن شڪاگو ۾ **لوئس سوليوان** جهڙن وڏن معمارن سان گڏ ڪم ڪيو ۽ 1893ع ۾ پنهنجو ذاتي دفتر کوليو. 1991ع ۾ آمريڪي انسٽيٽيوٽ آف آرڪيٽيڪٽس کيس "هر دور جو عظيم ترين آمريڪي معمار" تسليم ڪيو. 2019ع ۾ هن جي اٺن شاهڪار عمارتن کي يونيسڪو (UNESCO) پاران عالمي ورثي جو درجو ڏنو ويو.

## ذاتي زندگي
رائٽ جي ذاتي زندگي اڪثر خبرن جو مرڪز رهي. هن ٽي شاديون ڪيون. 1914ع ۾ هن جي "ٽيليسين" (Taliesin) واري حويليءَ ۾ هڪ نوڪر پاران هن جي محبوبه مامه چيني ۽ ٻين ماڻهن جو قتل هڪ انتهائي ڏکوئيندڙ واقعو هو. هن پنهنجي آخري عمر ٽين گهر واري اولگيوانا سان گڏ گذاري.

## وڌيڪ ڏسو
* فنِ تعمير
* آمريڪا جي تاريخ
* يونيسڪو عالمي ورثو

## حوالا

زمرو:آمريڪي معمار
زمرو:ويهين صدي جا ماڻهو
زمرو:آرگينڪ آرڪيٽيڪچر
لاگرٿم

**رياضي** ۾، ڪنهن انگ جو **لاگرٿم** (Logarithm) اهو "ايڪسپوننٽ" (Exponent) يا سگهه (Power) آهي جنهن کي هڪ مقرر ڪيل انگ، جنهن کي "بيس" (Base) چيو ويندو آهي، تي رکڻ سان اهو گهربل انگ حاصل ٿئي.

مثال طور، 1000 جو لاگرٿم بيس 10 تي **3** آهي، ڇاڪاڻ ته 10 جي ٽين سگهه 1000 جي برابر آهي:
:1000 = 10^3 = 10 \times 10 \times 10

عام طور تي، جيڪڏهن x = b^y هجي، ته y کي x جو لاگرٿم چئبو جنهن جو بيس b آهي. ان کي هن ريت لکيو ويندو آهي:
:\log_b x = y

## لاگرٿم جا عام قسم
لاگرٿم جا ٽي قسم سائنس ۽ رياضيءَ ۾ وڌيڪ استعمال ٿين ٿا:
* **ڪامن لاگرٿم (Common Logarithm):** جنهن جو بيس 10 هوندو آهي. هي سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ عام استعمال ٿئي ٿو.
* **نيچرل لاگرٿم (Natural Logarithm):** جنهن جو بيس انگ e \approx 2.718 هوندو آهي. هن جو استعمال فزڪس ۽ رياضيءَ ۾ وڌيڪ آهي.
* **بائنري لاگرٿم (Binary Logarithm):** جنهن جو بيس 2 هوندو آهي. هي ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن ٿيوريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.

## تاريخ ۽ اهميت
لاگرٿم کي 1614ع ۾ **جان نيپيئر** (John Napier) متعارف ڪرايو ته جيئن پيچيده حسابن کي سولو ڪري سگهجي. لاگرٿم جي مدد سان ضرب (Multiplication) جي عمل کي جوڙ (Addition) جي عمل ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو:
:\log_b(xy) = \log_b x + \log_b y

18هين صديءَ ۾ **ليونارڊ ائلر** (Leonhard Euler) لاگرٿم کي ايڪسپوننشل فنڪشن سان ڳنڍيو ۽ جديد تصور پيش ڪيو.

## عملي استعمال
لاگرٿمڪ اسڪيلز وسيع مقدارن کي ننڍي حد ۾ آڻڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا:
* **ڊيسيبل (dB):** آواز جي شدت يا سگنل پاور کي ماپڻ لاءِ.
* **pH اسڪيل:** ڪيميا ۾ ڪنهن محلول جي تيزابيت يا اساسيت ماپڻ لاءِ.
* **رڪٽر اسڪيل:** زلزلي جي شدت معلوم ڪرڻ لاءِ.

جديد دور ۾، **ڊسڪريٽ لاگرٿم** (Discrete logarithm) جو استعمال ڪمپيوٽر سيڪيورٽي ۽ ڪرپٽوگرافي (Cryptography) ۾ تمام گهڻو اهم آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* رياضي
* ڪيلڪيولس
* ليونارڊ آيلر

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:لاگرٿم
نيوڪليائي زوال

**ريڊيو ايڪٽو ڊِيڪي** (Radioactive decay)، جنهن کي **نيوڪليائي زوال** يا **نيوڪليائي انتشاري عمل** به چيو ويندو آهي، اهو عمل آهي جنهن ۾ هڪ غير مستحڪم ائٽمي نيوڪليس شعاعن (radiation) جي صورت ۾ توانائي وڃائي ٿو. اهڙو مادو جنهن ۾ غير مستحڪم نيوڪليس هجن، ان کي ريڊيو ايڪٽو (Radioactive) چيو ويندو آهي.

## زوال جا قسم
زوال جا ٽي عام قسم آهن:
1. **الفا زوال (Alpha decay):** جنهن ۾ هيليم جو نيوڪليس خارج ٿئي ٿو.
2. **بيٽا زوال (Beta decay):** هن عمل جي ذميوار "ڪمزور قوت" (Weak force) هوندي آهي.
3. **گاما زوال (Gamma decay):** جنهن ۾ گاما شعاع (فوٽان) خارج ٿين ٿا.

## هاف لائف ۽ رينڊم پروسيس
ائٽمي سطح تي ريڊيو ايڪٽو ڊيڪي هڪ "رينڊم" (اتفاقي) عمل آهي. ڪوانٽم ٿيوريءَ موجب، اهو اڳڪٿي ڪرڻ ناممڪن آهي ته ڪو مخصوص ائٽم ڪڏهن ٽٽندو. پر ائٽمن جي وڏي تعداد لاءِ، زوال جي شرح کي هڪ مستقل عدد يا **هاف لائف** (Half-life) ذريعي ظاهر ڪري سگهجي ٿو.

ريڊيو ايڪٽو زوال جي شرح کي هن مساوات سان ظاهر ڪيو ويندو آهي:
:N(t) = N_0 e^{-\lambda t}
جتي N(t) وقت t تي باقي بچيل ائٽمن جو تعداد آهي، ۽ \lambda زوال جو مستقل (decay constant) آهي.

## نيوڪليائي تبديلي
جنهن نيوڪليس مان زوال شروع ٿئي ٿو ان کي "پيرنٽ ريڊيو نيوڪلائيڊ" (Parent radionuclide) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ان عمل مان پيدا ٿيندڙ نئين نيوڪليس کي "ڊاٽر نيوڪلائيڊ" (Daughter nuclide) چيو ويندو آهي. گاما زوال کان علاوه، ٻين زوالن ۾ پروٽانن يا نيوٽرانن جي تعداد ۾ تبديلي اچي ٿي، جنهن ڪري هڪ عنصر ٻئي ڪيميائي عنصر ۾ تبديل ٿي ويندو آهي.

## قدرتي ريڊيو ايڪٽوٽي
زمين تي 28 اهڙا قدرتي ڪيميائي عنصر موجود آهن جيڪي ريڊيو ايڪٽو آهن. اهي شمسي نظام جي بڻجڻ کان اڳ جا آهن ۽ انهن کي "پريمورڊيل ريڊيو نيوڪلائيڊس" (Primordial radionuclides) چيو ويندو آهي. ان جا مشهور مثال يورينيم، ٿوريم ۽ پوٽاشيم-40 آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* نيوڪليائي فزڪس
* ارنيسٽ ردرفورڊ
* وٽامن

## حوالا

زمرو:تابڪاري
زمرو:ريڊيو ايڪٽوٽي
زمرو:ڪيميا
زمرو:نيوڪليائي فزڪس
نيماٽوڊ

**نيماٽوڊز** (Nematodes) يا **گول ڪينئون** (Roundworms) جانورن جي هڪ فائلم "نيماٽوڊا" (Nematoda) سان تعلق رکن ٿا. هي جانور دنيا جي لڳ ڀڳ هر ماحول ۾ ملي سگهن ٿا. انهن جون اڪثر جنسون آزادانه طور تي رهنديون آهن ۽ خوردبيني جاندارن کي کائينديون آهن، پر ڪيتريون ئي جنسون ٻين جاندارن (ٻوٽن ۽ انسانن) جي جسمن ۾ طفيلي (Parasitic) طور گذارو ڪن ٿيون.

## جسماني بناوت ۽ درجي بندي
نيماٽوڊز کي آرٿروپوڊس (Arthropods) سان گڏ "ايڪڊائيزوزوئا" (Ecdysozoa) گروپ ۾ رکيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته هي پنهنجي کل لاهيندا (moulting) آهن. 
* **هضمي جو نظام:** چيٽي ڪينئن (Flatworms) جي برعڪس، نيماٽوڊز جو هضمي نظام هڪ نليءَ وانگر هوندو آهي، جنهن جي ٻنهي پاسن تي سوراخ (وات ۽ آنس) هوندا آهن.
* **جينيات:** انهن ۾ Hox جينز جو تعداد گهٽ هوندو آهي، جيڪا انهن جي ارتقائي خاصيت آهي.

## نسلن جو تعداد
نيماٽوڊ جي نسلن جي صحيح تعداد بابت سائنسدانن ۾ اختلاف آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي مختلف جنسن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ مشڪل هوندو آهي.
* 2013 جي هڪ سروي موجب انهن جون **25,000** جنسون معلوم آهن.
* جديد ڊي اين اي (DNA) بارڪوڊنگ جي بنياد تي ڪجهه ماهرن جو اندازو آهي ته انهن جي نسلن جو تعداد **هڪ ملين** (ڏهه لک) تائين ٿي سگهي ٿو.

## پکڙيل ماحول ۽ اهميت
نيماٽوڊز زمين تي سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ ملي ايندڙ جانور آهن.
* **پکڙجڻ:** هي سمنڊ جي گهرائين (90 سيڪڙو سامونڊي تهه تي اهي ئي آهن) کان وٺي برفاني علائقن، رڻ پٽن ۽ ڏکڻ آفريڪا جي سون جي کاڻين ۾ زمين کان 3.6 ڪلوميٽر هيٺ به مليا آهن.
* **تعداد:** زمين جي مٿئين مٽيءَ ۾ لڳ ڀڳ 4.4 \times 10^{20} نيماٽوڊز موجود آهن. مطلب ته دنيا جي هر انسان لاءِ لڳ ڀڳ **60 ارب** نيماٽوڊز موجود آهن.
* **طفيلي روپ:** تقريباً 35 اهڙيون جنسون آهن جيڪي انسانن جي اندر بيماريون پيدا ڪن ٿيون، جڏهن ته هڪ وڏو تعداد لوندڙ جانورن (Vertebrates) ۽ ٻوٽن کي متاثر ڪري ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* حياتيات
* ڪينئون
* طفيلي جاندار

## حوالا

زمرو:نيماٽوڊا
زمرو:حياتيات
زمرو:جانور
گٽار

**گٽار** (Guitar) تارن وارو هڪ موسيقيءَ جو ساز آهي، جنهن ۾ عام طور تي ڇهه يا ٻارنهن تارون هونديون آهن. هي ساز دنيا جي لڳ ڀڳ هر موسيقيءَ جي صنف ۾ استعمال ٿئي ٿو. گٽار وڄائڻ لاءِ هڪ هٿ سان تارن کي ڇڪيو يا "اسٽرم" (Strum) ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻئي هٿ جي آڱرين سان "فريٽس" (Frets) تي تارن کي دٻائي سُر ڪڍيا ويندا آهن.

## تاريخي پس منظر
گٽار کي "ڪورڊوفون" (Chordophone) جي زمري ۾ رکيو ويو آهي، جنهن جو مطلب آهي ته آواز ٻن مقرر نقطن جي وچ ۾ ٻڌل تار جي ٿڙڪڻ سان پيدا ٿئي ٿو. تاريخي طور تي گٽار ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا هئا. 19هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين اسٽيل جي تارن جو استعمال شروع ٿيو، پر ٻي عالمي جنگ کان پوءِ نائلون ۽ اسٽيل جون تارون وڌيڪ مقبول ٿيون.

## گٽار جا قسم
جديد گٽار جا ٽي مکيه قسم آهن:

# ڪلاسيڪل گٽار (Classical Guitar): هن کي اسپيني گٽار به چيو ويندو آهي. هي اڪثر ڪري نائلون جي تارن سان وڄايو ويندو آهي ۽ هن ۾ آڱرين جو مخصوص انداز (Fingerstyle) استعمال ٿيندو آهي.
# ايڪوسٽڪ گٽار (Acoustic Guitar): هن گٽار جو آواز ان جي پوري (Hollow) جسم جي اندر گونجڻ (Resonance) جي ڪري پيدا ٿئي ٿو. هن ۾ اسٽيل جون تارون استعمال ٿين ٿيون.
# اليڪٽرڪ گٽار (Electric Guitar):1937ع ۾ ايجاد ٿيل هي گٽار "پڪ اپ" (Pickup) ۽ ايمپليفائر (Amplifier) جي مدد سان آواز پيدا ڪري ٿو. هن کي وڄائڻ لاءِ گٽار جي جسم جو پورو هجڻ ضروري ناهي، ان ڪري هي اڪثر ڪاٺ جي ڳري بلاڪ (Solid body) مان ٺهيل هوندو آهي.

## موسيقيءَ ۾ اهميت
اليڪٽرڪ گٽار جي تيز ۽ طاقتور آواز بلووز (Blues) ۽ راڪ (Rock) موسيقيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. هي ساز هيٺين صنفن ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو:
* راڪ ۽ هيوي ميٽل
* جاز ۽ فيوژن
* پاپ ۽ لوڪ موسيقي (Folk)
* فليمينڪو (Flamenco)

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* پيانو
* سنڌي موسيقي

## حوالا

زمرو:موسيقي جا ساز
زمرو:گٽار
زمرو:تار وارا ساز
بين الاقوامي ريڊ ڪراس ۽ حلال احمر تحريڪ

**بين الاقوامي ريڊ ڪراس ۽ حلال احمر تحريڪ** هڪ عالمي انساني امدادي تحريڪ آهي، جنهن جو مقصد انساني زندگيءَ ۽ صحت جي حفاظت ڪرڻ، تمام انسانن جو احترام يقيني بڻائڻ، ۽ انساني تڪليفن کي روڪڻ يا گهٽائڻ آهي. هيءَ دنيا جي سڀ کان وڏي انسانيت پسند نيٽ ورڪ آهي، جيڪا بنا ڪنهن نسلي، مذهبي يا سياسي متڀيد جي ڪم ڪري ٿي.

## تحريڪ جا ٽي حصا
هيءَ تحريڪ ٽن الڳ الڳ حصن تي مشتمل آهي، جيڪي پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪن ٿا:
# **بين الاقوامي ريڊ ڪراس ڪميٽي (ICRC):** هيءَ هڪ خانگي ادارو آهي جيڪو جنيوا ۾ قائم آهي. ان جو خاص ڪم جنگي علائقن ۾ متاثرن جي حفاظت ۽ مدد ڪرڻ آهي.
# **بين الاقوامي فيڊريشن آف ريڊ ڪراس ۽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽيز (IFRC):** هي ادارو سڄي دنيا ۾ قومي سوسائٽيز جي وچ ۾ رابطي ۽ آفتن (جهڙوڪ زلزلا، ٻوڏ) جي صورت ۾ امداد پهچائڻ جو ذميوار آهي.
# **قومي ريڊ ڪراس ۽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽيز:** دنيا جي لڳ ڀڳ هر ملڪ ۾ هن تحريڪ جي هڪ قومي شاخ آهي (جهڙوڪ پاڪستان ۾ "پاڪستان ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽي").

## بنيادي اصول
هيءَ تحريڪ ستن بنيادي اصولن تي ڪم ڪري ٿي:
* **انسانيت (Humanity):** انساني تڪليفن کي ختم ڪرڻ.
* **غير جانبداري (Impartiality):** بنا ڪنهن فرق جي رڳو ضرورت جي بنياد تي مدد ڪرڻ.
* **بي پڙتائي (Neutrality):** سياسي يا مذهبي تڪرارن ۾ حصو نه وٺڻ.
* **آزادگي (Independence):** حڪومتي اثر کان آزاد رهي ڪم ڪرڻ.
* **رضاڪارانه خدمت (Voluntary Service):** بنا ڪنهن لالچ يا فائدي جي ڪم ڪرڻ.
* **وحدت (Unity):** هڪ ملڪ ۾ رڳو هڪ سوسائٽي هجڻ.
* **عالمي نوعيت (Universality):** سڄي دنيا ۾ هڪجهڙي حيثيت سان ڪم ڪرڻ.

## تاريخ
هن تحريڪ جو بنياد 1863ع ۾ سوئٽزرلينڊ جي هڪ واپاري **هينري ڊيوننٽ** (Henry Dunant) رکيو هو. هن "سولفرينو جي جنگ" (Battle of Solferino) ۾ زخمي سپاهين جي تڪليف ڏسي هڪ اهڙي اداري جو سوچيو جيڪو جنگ دوران زخمين جي بنا فرق مدد ڪري سگهي. کيس سندس خدمتن تي دنيا جو پهريون **نوبل امن انعام** ڏنو ويو هو.

## نشان ۽ علامتون
* **ڳاڙهو صليب (Red Cross):** هي نشان اڪثر عيسائي اڪثريت وارن ملڪن ۾ استعمال ٿئي ٿو.
* **ڳاڙهو چنڊ (Red Crescent):** هي نشان اڪثر مسلم اڪثريت وارن ملڪن ۾ استعمال ٿئي ٿو.
* **ڳاڙهو ڪرستل (Red Crystal):** هي نشان 2005ع ۾ متعارف ڪرايو ويو ته جيئن ڪنهن به مذهبي يا سياسي وابستگي کان پاڪ نشان مهيا ڪري سگهجي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽي
* نوبل امن انعام
* جنيوا ڪنوينشن

## حوالا

زمرو:انساني حقن جون تنظيمون
زمرو:بين الاقوامي تنظيمون
زمرو:نوبل امن انعام يافته
ھينري فورڊ

**هينري فورڊ** (Henry Ford) هڪ مشهور آمريڪي صنعتڪار ۽ بزنس مئگنيٽ هو. هو "فورڊ موٽر ڪمپني" جو باني هو ۽ کيس آمريڪي وچولي طبقي لاءِ سستيون گاڏيون تيار ڪرڻ جو پيشرو سمجهيو ويندو آهي. هن جيڪو صنعتي نظام متعارف ڪرايو، ان کي **فورڊزم** (Fordism) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيريئر
فورڊ مشي گن جي هڪ فارم هائوس ۾ پيدا ٿيو. 16 سالن جي عمر ۾ هن گهر ڇڏيو ۽ ڪم جي ڳولا ۾ ڊيٽرائٽ هليو ويو. 1880ع واري ڏهاڪي ۾ هن انجڻين جي مرمت ۽ بناوٽ جو ڪم شروع ڪيو. 1903ع ۾، ڪاروبار ۾ ڪجهه شروعاتي ناڪامين کان پوءِ، هن فورڊ موٽر ڪمپني جو بنياد وڌو.

## صنعتي انقلاب ۽ ماڊل T
1908ع ۾ **ماڊل T** گاڏي جي اچڻ سان ٽرانسپورٽ ۽ آمريڪي صنعت ۾ انقلاب اچي ويو. فورڊ اسيمبلي لائن (Assembly Line) جي ذريعي گاڏين جي تياريءَ جي قيمت کي گهٽايو، جنهن سان گاڏيون عام ماڻهوءَ جي پهچ ۾ آيون.
* هو دنيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو.
* هن هفتي ۾ پنج ڏينهن ڪم (Five-day work-week) جو تصور متعارف ڪرايو.
* هن سڄي دنيا ۾ گاڏين جي ڊيلرشپ لاءِ "فرينچائز سسٽم" پڻ قائم ڪيو.

## سياسي نظريا ۽ تڪرار
هينري فورڊ پهرين عالمي جنگ دوران امن پسند (Pacifist) طور سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ هن جي ڪمپني هٿيارن جي وڏي سپلائر بڻجي وئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنهنجي اخبار ۽ ڪتاب "دي انٽرنيشنل جيو" ذريعي يهودي دشمني (Antisemitism) جي پرچار ڪئي، جنهن تي مٿس سخت تنقيد ڪئي وئي. هن ٻي عالمي جنگ ۾ آمريڪا جي شموليت جي به مخالفت ڪئي هئي.

## وفات ۽ ورثو
1945ع ۾ هن ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول پنهنجي پوٽي هينري فورڊ ٻئين (Henry Ford II) جي حوالي ڪيو. 1947ع ۾ سندس وفات وقت، هن پنهنجي دولت جو وڏو حصو "فورڊ فائونڊيشن" کي وصيت ڪيو.

## وڌيڪ ڏسو
* فورڊ موٽر ڪمپني
* گاڏيون
* صنعتي انقلاب

## حوالا

زمرو:آمريڪي صنعتڪار
زمرو:فورڊ موٽر ڪمپني
زمرو:19هين صدي جا ماڻهو
لپڊ

**لپڊس** (Lipids) نامياتي مرڪبن (Organic compounds) جو هڪ وسيع گروهه آهي جنهن ۾ چرٻيون (Fats)، وئڪس (Waxes)، اسٽيرولز، چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ وٽامنز (جهڙوڪ وٽامن A, D, E ۽ K)، مونوگليسرائڊس، ڊائي گليسرائڊس، ۽ فاسفولپيڊس شامل آهن.

## لپڊس جا ڪم
لپڊس جاندارن جي جسمن ۾ ڪيترائي اهم ڪم سرانجام ڏين ٿا:
* **توانائي جو ذخيرو:** هي جسم ۾ توانائيءَ کي گڏ ڪرڻ جو وڏو ذريعو آهن.
* **سگنلنگ:** هي جيوگھرڙن جي وچ ۾ پيغام رسائيءَ جو ڪم ڪن ٿا.
* **بناوتي حصا:** هي جيوگھرڙي جي پردي (Cell membrane) جي بناوٽ جو بنيادي حصو آهن.

## بناوٽ ۽ درجي بندي
لپڊس کي عام طور تي اهڙن ماليڪيولن طور بيان ڪيو ويندو آهي جيڪي پاڻيءَ کان پري ڀڄن (Hydrophobic) يا جن جو هڪ حصو پاڻيءَ ڏانهن ميل رکي ۽ ٻيو نه (Amphiphilic). لپڊس کي اٺن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
1. **فيٽي ايسائلز** (Fatty acyls)
2. **گليسرولپيڊس** (Glycerolipids)
3. **گليسروفاسفولپيڊس** (Glycerophospholipids)
4. **سفنگولپيڊس** (Sphingolipids)
5. **سيڪرولپيڊس** (Saccharolipids)
6. **پولي ڪيٽائڊس** (Polyketides)
7. **اسٽيرول لپيڊس** (Sterol lipids)
8. **پرينول لپيڊس** (Prenol lipids)

## چرٻي ۽ لپيڊ ۾ فرق
جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن "لپيڊ" ۽ "چرٻي" (Fat) کي هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، پر چرٻي اصل ۾ لپيڊس جو هڪ ننڍو گروپ آهي جنهن کي **ٽرائي گليسرائڊس** (Triglycerides) چيو ويندو آهي. لپيڊس ۾ ڪوليسٽرول جهڙا مادا پڻ شامل هوندا آهن. ڪجهه ضروري لپيڊس اهڙا آهن جيڪي انساني جسم پاڻ تيار نٿو ڪري سگهي، تنهنڪري انهن کي خوراڪ جي ذريعي حاصل ڪرڻ لازمي هوندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* حياتياتي ڪيميا
* وٽامن
* ڪوليسٽرول

## حوالا

زمرو:حياتياتي ڪيميا
زمرو:لپيڊس
زمرو:نامياتي ڪيميا
سويابين

**سويابين** (Soybean)، جنهن کي سويا بين يا سويا (Glycine max) به چيو ويندو آهي، هيءَ مٽر جي خاندان (Legume) سان تعلق رکندڙ هڪ جنس آهي، جيڪا اصل ۾ اوڀر ايشيا جي آهي. هيءَ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ پوکي ويندڙ دال آهي، جيڪا پنهنجي کائڻ جوڳن داڻن، تيل ۽ جانورن جي خوراڪ طور تمام گهڻي اهميت رکي ٿي.

## خوراڪ ۾ استعمال
سويابين پروٽين ۽ تيل جو هڪ اهم ذريعو آهي. ان مان تيار ٿيندڙ مختلف غذائون هي آهن:
* **بغير خميري واريون غذائون:** ايڊامام (Edamame)، سويا کير، ۽ توفو (Tofu).
* **خميري واريون غذائون:** سويا ساس (Soy sauce)، سويا پيسٽ (Miso)، ناٽو (Nattō) ۽ ٽيمپي (Tempeh).
* **صنعتي استعمال:** سويابين جو تيل کاڌي پچائڻ سان گڏوگڏ صنعتن ۾ به استعمال ٿئي ٿو. ان مان تيار ڪيل "ٽيڪسچرڊ ويجيٽيبل پروٽين" (TVP) گوشت ۽ کير جي متبادل طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

## تاريخ ۽ پيداوار
سويابين کي تقريباً 6,000 کان 9,000 سال اڳ اتر-وچ چين ۾ جهنگلي سويابين مان پالي گهريلو بڻايو ويو هو. اڄڪلهه برازيل ۽ آمريڪا دنيا ۾ سويابين جي پيداوار ۾ سڀ کان اڳڀرا آهن. سويابين جي اڪثريت جينياتي طور تبديل ٿيل (Genetically Modified) هوندي آهي ته جيئن اها جيتن، خشڪسالي ۽ جڙي ٻوٽين جي مار دوائن جي مزاحمت ڪري سگهي.

## ماحولياتي اثر ۽ صحت
سويابين جي وڌندڙ گهرج، خاص ڪري جانورن جي خوراڪ (Livestock feed) طور، ايمازون جي جهنگلن جي صفائي (Deforestation) جو هڪ وڏو سبب بڻجي وئي آهي. 
* **صحت جا فائدا:** سويابين ۾ وٽامن B ۽ معدنيات گهڻي مقدار ۾ هوندي آهي. هي ڪينسر ۽ دل جي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.
* **مڪمل پروٽين:** هي سبزي خورن (Vegetarians) لاءِ پروٽين جو هڪ مڪمل ۽ اهم ذريعو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* دالون
* پروٽين
* زراعت

## حوالا

زمرو:ٻوٽا
زمرو:ڀاڄيون
زمرو:خوراڪ
بلوز

**بلوز** (Blues) موسيقيءَ جي هڪ صنف ۽ فارم آهي جيڪو 1860ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي ڏکڻ وارن علائقن (Deep South) ۾ افريقي-آمريڪي برادريءَ ۾ پيدا ٿيو. هيءَ موسيقي افريقي-آمريڪي ثقافت جي روحاني گيتن (Spirituals)، ڪم دوران ڳايو ويندڙ گيتن ۽ لوڪ داستانن مان نڪتي آهي.

## موسيقيءَ جا خاص عنصر
بلوز موسيقيءَ جي سڃاڻپ ان جي مخصوص نموني ۽ سرن مان ٿئي ٿي:
* **ڪال اينڊ رسپانس:** هڪ جملي يا سُر جي جواب ۾ ٻيو جملو ڳائڻ.
* **بلو نوٽس (Blue notes):** اهي سُر جيڪي لئي ۾ معمولي تبديليءَ (Flattened pitch) سان وڄايا وڃن ٿا ته جيئن اداسي يا جذبات جو احساس ٿئي.
* **ٽويلو-بار بلوز (12-bar blues):** هي بلوز جي سڀ کان عام بناوٽ آهي جنهن ۾ 12 پٽيون (Bars) استعمال ٿين ٿيون.
* **گروو (Groove):** بار بار دهرايو ويندڙ تال جيڪو هڪ مخصوص ڪيفيت پيدا ڪري ٿو.

## تاريخي پس منظر ۽ ارتقا
بلوز جي شروعات غلامي واري دور جي خاتمي کانپوءِ ٿي، جڏهن اڳوڻن غلامن کي پنهنجي فن جي اظهار جي آزادي ملي.
* **شروعاتي دور:** شروعات ۾ هي رڳو آواز جي صورت ۾ هئي جنهن ۾ گٽار يا ٻين سازن جو استعمال گهٽ هو. گيتن جا ٻول اڪثر ڪري نسلي متڀيد، غربت ۽ افريقي-آمريڪي برادريءَ جي ڏکين حالتن تي ٻڌل هوندا هئا.
* **AAB پيٽرن:** 20هين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ مخصوص انداز مشهور ٿيو جنهن ۾ پهرين سٽ کي ٻه ڀيرا دهرايو ويندو هو ۽ ٽين سٽ نتيجي طور ڳائي ويندي هئي.

## صنفون ۽ اثر
ٻي عالمي جنگ کانپوءِ بلوز موسيقي ايڪوسٽڪ (Acoustic) مان اليڪٽرڪ (Electric) ۾ تبديل ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ هيٺيان انداز مشهور ٿيا:
* **ڊيلٽا بلوز (Delta blues):** مسيسپي ڊيلٽا مان پيدا ٿيل انداز.
* **شڪاگو بلوز (Chicago blues):** اليڪٽرڪ گٽار تي ٻڌل شهري انداز.
* **بلوز راڪ:** 1960ع جي ڏهاڪي ۾ راڪ موسيقيءَ سان ميلاپ ذريعي پيدا ٿيل صنف.

اڄڪلهه جاز، راڪ اينڊ رول ۽ پاپ موسيقيءَ جو بنياد بلوز تي رکيل آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* جاز موسيقي
* راڪ اينڊ رول
* افريقي-آمريڪي ثقافت

## حوالا

زمرو:موسيقي جون صنفون
زمرو:بلوز
زمرو:افريقي-آمريڪي موسيقي
پروپيگنڊا

**پروپيگنڊا** (Propaganda) يا **پرچار** ابلاغ جو هڪ اهڙو طريقو آهي جيڪو بنيادي طور تي ڪنهن مخصوص سامعين (Audience) کي متاثر ڪرڻ يا قائل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڪنهن خاص ايجنڊا کي اڳتي وڌائي سگهجي. پروپيگنڊا اڪثر ڪري غير جانبدار نه هوندي آهي ۽ ان ۾ حقائق کي چونڊي پيش ڪيو ويندو آهي ته جيئن هڪ مخصوص تاثر پيدا ٿئي. هن ۾ منطقي جواب جي بجاءِ جذباتي ردعمل پيدا ڪرڻ لاءِ "لوڊيڊ لينگويج" (Loaded language) جو استعمال ڪيو ويندو آهي.

## تاريخي پس منظر
ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي، انگريزي لفظ "پروپيگنڊا" کي هٿراڌو طريقن (Manipulation) سان منسوب ڪيو ويو آهي. پر تاريخي طور تي، هي هڪ غير جانبدار اصطلاح هو، جنهن جو مطلب هو ڪنهن به اهڙي مواد کي پکيڙڻ جيڪو خاص راءِ، نظريي يا تصورن کي هٿي ڏئي.

## ذريعا ۽ وسيلا
پروپيگنڊا پيغامن کي پهچائڻ لاءِ مختلف ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي نئين ٽيڪنالاجي جي اچڻ سان تبديل ٿيندا رهيا آهن:
* پينٽنگس، ڪارٽون ۽ پوسٽر.
* فلمون، ريڊيو ۽ ٽيليويزن شوز.
* پمفلٽ ۽ ويب سائيٽون.

## ڊجيٽل دور ۽ پروپيگنڊا
جديد دور ۾ پروپيگنڊا جا نوان طريقا سامهون آيا آهن، جن کي "ڪمپيوٽيشنل پروپيگنڊا" چيو ويندو آهي. هن ۾:
* **بوٽس (Bots) ۽ الگورٿمز:** راءِ عامه کي هٿراڌو طريقي سان تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.
* **جعلي خبرون (Fake News):** سوشل ميڊيا تي تعصب واريون خبرون پکيڙيون وينديون آهن.
* **چيٽ بوٽس:** اهڙا پروگرام استعمال ڪيا ويندا آهن جيڪي حقيقي ماڻهن جو روپ ڌاري سوشل نيٽ ورڪن تي بحث مباحثو ڪندا آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* نفسياتي جنگ
* سياست
* سوشل ميڊيا

## حوالا

زمرو:ابلاغ
زمرو:سياست
زمرو:نفسيات
معذوري

**معذوري** (Disability) هڪ اهڙي حالت يا تجربي کي چيو ويندو آهي جنهن جي ڪري ڪنهن شخص لاءِ ڪجهه خاص سرگرميون ڪرڻ يا سماج ۾ برابر جي پهچ حاصل ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي. معذوريون جسماني، ذهني، حسي (Sensory)، يا علمي ٿي سگهن ٿيون. اهي پيدائشي به ٿي سگهن ٿيون يا زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي حادثي يا بيماريءَ جي ڪري به ٿي سگهن ٿيون.

## معذوريءَ جي تعريف
گڏيل قومن (United Nations) جي ڪنوينشن موجب معذوريءَ ۾ اهي ماڻهو شامل آهن جن کي:
"ڊگهي عرصي تائين جسماني، ذهني، علمي يا حسي نقص هجي جيڪو سماجي رڪاوٽن سان ملي ڪري کين سماج ۾ ٻين سان گڏ برابر جي بنياد تي مڪمل ۽ اثرائتي شموليت کان روڪي سگهي."

## معذوريءَ جا ٻه مکيه نمونا (Models)
سماج ۾ معذوريءَ کي ڏسڻ جا ٻه اهم نظرياتي انداز آهن:

# ميڊيڪل ماڊل (Medical Model): هي ماڊل معذوريءَ کي هڪ "طبي حالت" طور ڏسي ٿو جنهن جو علاج يا سڌارو ضروري آهي. ان جو ڌيان معذوريءَ جي بنيادي سببن کي ڳولڻ ۽ مددگار ٽيڪنالاجي (Assistive technology) ذريعي ان کي ختم ڪرڻ تي هوندو آهي.
# سوشل ماڊل (Social Model): هي ماڊل معذوريءَ کي هڪ اهڙي رڪاوٽ طور ڏسي ٿو جيڪا سماج پيدا ڪئي آهي. ان جو مڃڻ آهي ته سماج معذور ماڻهن لاءِ گهربل سهولتون ۽ پهچ (Accessibility) مهيا نه ڪري کين معذور بڻائي ٿو. ان جو ڌيان سماجي رويي کي تبديل ڪرڻ تي هوندو آهي.

## ٻولي ۽ سماجي رويو
معذوريءَ بابت استعمال ٿيندڙ لفظن تي اڪثر بحث ٿيندو رهندو آهي. ڪجهه اصطلاح اهڙا آهن جيڪي معذور ماڻهن جي تذليل (Stigmatization) لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اڄڪلهه ان ڳالهه تي به بحث آهي ته "معذور شخص" (Identity-first) چوڻ گهرجي يا "اهو شخص جنهن ۾ معذوري هجي" (Person-first).

## معذوريءَ جي تحريڪ ۽ ثقافت
معذور ماڻهن جي حقن لاءِ ڪيتريون ئي تحريڪون هليون آهن جن جو مقصد برابري ۽ انصاف حاصل ڪرڻ آهي. انهن ڪوششن جي نتيجي ۾ هڪ مخصوص "معذوريءَ جي ثقافت" (Disability culture) جنم ورتو آهي، جنهن ۾ فن، راندين (جهڙوڪ پيرا اولمپڪس) ۽ سوشل ميڊيا ذريعي هڪ ٻئي جي مدد ڪئي ويندي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* انساني حق
* پيرا اولمپڪ رانديون
* صحت

## حوالا

زمرو:سماجي مسئلا
زمرو:معذوري
زمرو:انساني حق
پروگرامنگ ٻولي

**پروگرامنگ ٻولي** (Programming language) هڪ اهڙي ٻولي آهي جيڪا ڪمپيوٽر پروگرامن کي لکڻ ۽ بيان ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي وئي آهي. پروگرامنگ ٻوليون عام طور تي سافٽ ويئر کي انسانن جي پڙهڻ لائق انداز ۾ لکڻ جي اجازت ڏين ٿيون.

## عملدرآمد جا طريقا (Implementation)
ڪنهن به پروگرام کي هلائڻ لاءِ ان جي عملدرآمد (Implementation) جي ضرورت هوندي آهي. پروگرامنگ ٻولين کي هلائڻ جا ٻه مکيه طريقا آهن:
* **ڪمپيليشن (Compilation):** جتي پروگرام کي اڳواٽ "مشين ڪوڊ" ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڪمپيوٽر ان کي سمجهي سگهي.
* **انٽرپريٽيشن (Interpretation):** جتي پروگرام جي هدايتن تي سڌو سنئون عمل ڪيو ويندو آهي.

ان کان علاوه، ڪجهه جديد ٻوليون هائبرڊ طريقا استعمال ڪنديون آهن، جهڙوڪ "جسٽ-ان-ٽائيم" (JIT) ڪمپيليشن ۽ بائيٽ ڪوڊ (Bytecode).

## بناوٽ ۽ آرڪيٽيڪچر
پروگرامنگ ٻولين جي ڊيزائن تي ڪمپيوٽر آرڪيٽيڪچر جو گهرو اثر رهيو آهي. اڪثر "امپريٽو" (Imperative) ٻوليون **وان نيومن آرڪيٽيڪچر** (von Neumann architecture) جي بنياد تي ٺاهيون ويون آهن.

شروعاتي پروگرامنگ ٻوليون هارڊويئر سان تمام گهڻو جڙيل هونديون هيون، پر جديد ٻوليون "ايبسٽريڪشن" (Abstraction) جي ذريعي هارڊويئر جي پيچيدگين کي لڪائين ٿيون، ته جيئن گهٽ محنت سان بهتر سافٽ ويئر تيار ڪري سگهجي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪمپيوٽر سائنس
* سافٽ ويئر انجنيئرنگ
* جاوا اسڪرپٽ

## حوالا

زمرو:پروگرامنگ ٻوليون
زمرو:ڪمپيوٽر سائنس
جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن

**جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن** (STI)، جنهن کي **جنسي بيماري** (STD) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو انفيڪشن آهي جيڪو جنسي سرگرميءَ ذريعي پکڙجي ٿو. ان ۾ ويجنل، اينل (Anal)، ۽ اورل سيڪس شامل آهن. اڪثر صورتن ۾، شروع ۾ ڪي به علامتون ظاهر نه ٿينديون آهن، جنهن ڪري اڻ ڄاڻائيءَ ۾ هي انفيڪشن ٻين ڏانهن منتقل ٿيڻ جو خطرو وڌي ويندو آهي.

## قسمن جي درجي بندي
ايس-ٽي-آئي (STI) مختلف جاندارن جي ڪري ٿي سگهن ٿا:
* **بيڪٽيريل (Bacterial):** ڪليمايڊيا (Chlamydia)، سوزاڪ (Gonorrhea)، ۽ آتشڪ (Syphilis). اهي عام طور تي قابلِ علاج آهن.
* **وائرل (Viral):** جينٽيل هربس (Genital herpes)، ايڇ-آئي-وي/ايڊز (HIV/AIDS)، ۽ ايڇ-پي-وي (HPV). ايڊز ۽ هربس مڪمل طور تي لاعلاج آهن، پر انهن کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو.
* **پاراسائٽڪ (Parasitic):** ٽرائيڪومونياسس (Trichomoniasis).

## بچاءُ ۽ علاج
محفوظ جنسي عمل ذريعي انهن انفيڪشنز کان بچي سگهجي ٿو:
* **ڪنڊوم جو استعمال:** هي انفيڪشن جي منتقليءَ کي ڪافي حد تائين روڪي ٿو.
* **ويڪسينيشن:** هيپاٽائيٽس B ۽ ايڇ-پي-وي (HPV) جي ويڪسين دستياب آهي.
* **علاج:** اڪثر بيڪٽيريل انفيڪشن اينٽي بائيوٽڪس سان ختم ڪري سگهجن ٿا، پر ان لاءِ بروقت تشخيص ضروري آهي.

## عالمي صورتحال ۽ سماجي اثر
2015ع جي انگن اکرن موجب، دنيا ۾ اٽڪل 1.1 بلين ماڻهو ايڇ-آئي-وي کان علاوه ٻين جنسي انفيڪشنز ۾ مبتلا هئا. انهن بيمارين سان گڏ سماجي شرم (Stigma) ۽ بدنامي جو احساس جڙيل هوندو آهي، جنهن ڪري ڪيترائي ماڻهو علاج ڪرائڻ کان ڪيٻائيندا آهن. ترقي يافته ملڪن ۾ ٽيسٽ جي سهولت عام آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اڃا تائين تشخيصي سهولتن جي کوٽ آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ايڊز
* صحت
* وائرس

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:جنسي صحت
زمرو:انفيڪشن
گو (راند)

**گو** (Go) هڪ تجريدي حڪمت عملي واري بورڊ گيم آهي جيڪا ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندي آهي. هن راند جو مقصد مخالف جي ڀيٽ ۾ بورڊ تي وڌيڪ علائقي (Territory) کي پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ هوندو آهي. هيءَ راند 2,500 سال اڳ چين ۾ ايجاد ٿي هئي ۽ ان کي دنيا جي قديم ترين بورڊ گيم سمجهيو ويندو آهي جيڪا اڃا تائين کيڏي پئي وڃي.

## راند جو طريقو ۽ قاعدا
راند ۾ استعمال ٿيندڙ ٽڪرن کي **پٿر** (Stones) چيو ويندو آهي. هڪ رانديگر ڪارا پٿر ۽ ٻيو اڇا پٿر استعمال ڪندو آهي.
* **بورڊ:** رانديگر بورڊ تي لڪيرن جي وچ ۾ موجود خالي جاين (Intersections) تي پٿر رکندا آهن. 
* **قبضو (Capture):** جڏهن ڪنهن پٿر يا پٿرن جي گروهه کي مخالف جا پٿر هر طرف کان گهيري وٺن، ته اهي پٿر بورڊ تان هٽايا ويندا آهن.
* **راند جي پڄاڻي:** راند تڏهن ختم ٿيندي آهي جڏهن ڪو به رانديگر وڌيڪ حرڪت ڪرڻ نه چاهي. جيت جو فيصلو قبضي ڪيل علائقي ۽ پٿرن جي تعداد مان ڪيو ويندو آهي.

## بورڊ جي بناوٽ
معياري گو بورڊ 19×19 لڪيرن تي ٻڌل هوندو آهي، جنهن ۾ 361 پوائنٽس هونديون آهن. نوان رانديگر اڪثر سکڻ لاءِ ننڍن بورڊن (9×9 يا 13×13) تي کيڏندا آهن. 

## پيچيدگي ۽ رياضي
جيتوڻيڪ هن راند جا قاعدا تمام سادا آهن، پر هيءَ انتهائي پيچيده راند آهي.
* **امڪاني پوزيشنون:** گو ۾ قانوني پوزيشنن جو تعداد لڳ ڀڳ 2.1 \times 10^{170} آهي، جيڪو کليل ڪائنات ۾ موجود ائٽمن جي تعداد (10^{80}) کان به ڪٿي وڌيڪ آهي.
* **شطرنج سان مقابلو:** شطرنج جي ڀيٽ ۾ گو جو بورڊ وڏو آهي ۽ ان ۾ هر چال (Move) لاءِ وڌيڪ اختيار موجود هوندا آهن.

## تاريخي حيثيت
قديم چين ۾، گو کي مهذب عالمن لاءِ چار ضروري فنن مان هڪ سمجهيو ويندو هو. هن جو پهريون لکيل ذڪر چوٿين صدي قبل مسيح جي تاريخي رڪارڊن ۾ ملي ٿو. اڄڪلهه سڄي دنيا ۾ 46 ملين کان وڌيڪ ماڻهو هيءَ راند کيڏڻ ڄاڻن ٿا، جن جي اڪثريت اوڀر ايشيا ۾ رهي ٿي.

## وڌيڪ ڏسو
* شطرنج
* چين جي تاريخ
* بورڊ گيمز

## حوالا

زمرو:بورڊ گيمز
زمرو:چيني ايجادون
زمرو:گو راند
جالينوس

**جالينوس** (Aelius Galenus يا Claudius Galenus) هڪ نامور رومي ۽ يوناني طبيب، جراح ۽ فلسفي هو. کيس قديم دور جي سڀ کان وڌيڪ باصلاحيت طبي محققن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن جي ڪم سائنسي شعبن جهڙوڪ اناتومي (Anatomy)، فزيالوجي، پئٿالوجي، فارماڪالوجي، ۽ نيورالوجي سان گڏوگڏ فلسفي ۽ منطق تي به گهرا اثر ڇڏيا.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
جالينوس قديم شهر **پرگامم** (هاڻوڪو برگاما، ترڪي) ۾ پيدا ٿيو. هن جو پيءُ ايليئس نيڪون هڪ امير آرڪيٽيڪٽ هو، جنهن جالينوس کي بهترين تعليم ڏياري. جالينوس طب ۽ فلسفي جو مطالعو ڪرڻ لاءِ ڪافي سفر ڪيا ۽ آخرڪار روم ۾ آباد ٿيو، جتي هو ڪيترن ئي رومي شهنشاهن جو ذاتي طبيب بڻيو.

## طبي نظريا ۽ تحقيق
جالينوس جي طب بابت سمجهه تي **چئن مزاجن** (Four Humours) واري نظريي جو غلبو هو:
* ڪاري رطوبت (Black bile)
* پيلي رطوبت (Yellow bile)
* رت (Blood)
* بلغم (Phlegm)

هن جا اناتومي بابت رپورٽون گهڻو ڪري لنگورن (Barbary apes) ۽ سوئرن جي چيرڦاڙ تي ٻڌل هيون، ڇاڪاڻ ته ان وقت رومي سلطنت ۾ انسانن جي چيرڦاڙ تي سخت پابندي هئي. هن جي نظرين 1,300 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين مغربي طبي سائنس تي حڪومت ڪئي.
## نظريي کي چيلنج
جالينوس جا نظريا ڪيترن ئي صدين تائين اٽل رهيا، پر پوءِ انهن کي سائنسي بنيادن تي چيلنج ڪيو ويو:
1. **رت جي گردش:** 1242ع ۾ مسلمان سائنسدان **ابن النفيس** رت جي ڦڦڙن واري گردش (Pulmonary circulation) دريافت ڪري جالينوس جي نظريي کي درست ڪيو.
2. **اناتومي:** 1543ع ۾ **اينڊرياس وساليوس** (Andreas Vesalius) انساني چيرڦاڙ ذريعي جالينوس جي ڪيترن ئي غلطين کي ظاهر ڪيو.

## فلسفو ۽ وفات
جالينوس جو خيال هو ته هڪ بهترين طبيب کي فلسفي به هجڻ گهرجي. هن عقل پرست (Rationalist) ۽ تجرباتي (Empiricist) طبي گروهه جي وچ ۾ هڪ وچون رستو اختيار ڪيو. جالينوس لڳ ڀڳ 70 سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي. هن جا ڪيترائي ڪتاب اڄ به محفوظ آهن يا مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيل آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* طب
* ابن النفيس
* يوناني فلسفو

## حوالا

زمرو:يوناني طبيب
زمرو:قديم فلسفي
زمرو:اناتومي جا ماهر
ستياجيت راءِ

**ستياجيت راءِ** (Satyajit Ray) هڪ عظيم هندستاني فلم ساز، هدايتڪار، ليکڪ، گيتڪار، مصور، ۽ موسيقار هو. کيس سينيما جي تاريخ جي سڀ کان بااثر ۽ عظيم فلم سازن مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. هو پنهنجي شاهڪار فلمن جهڙوڪ **آپو ٽرالوجي** (The Apu Trilogy)، **چارولتا**، ۽ **ميووزڪ روم** جي ڪراءِ سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيراءِئر
راءِ ڪلڪتي ۾ مشهور ليکڪ سڪومار راءِ جي گهر پيدا ٿيو. هن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات هڪ ڪمرشل آرٽسٽ طور ڪئي. لنڊن جي دوري دوران اطالوي فلم "بائيسائيڪل ٿيوز" (Bicycle Thieves) ڏسڻ ۽ فرانسيسي هدايتڪار جين رينوئا سان ملاقات کانپوءِ هن جو لاڙو فلم سازي ڏانهن وڌيو.

## فلمي شهڪار ۽ ڪردار
ستياجيت راءِ ڪل 36 فلمون ڊائراءِڪٽ ڪيون، جن ۾ فيچر فلمون، ڊاڪيومينٽراءِز ۽ ننڍيون فلمون شامل آهن.
* **آپو ٽرالوجي:** هن جي پهرين فلم "پٿر پنچالي" (1955) هئي، جنهن 11 عالمي انعام کنيا. هن فلم سان گڏ "اپاراجيٽو" ۽ "اپور سنسار" ملي ڪراءِ آپو ٽرالوجي بڻجن ٿيون.
* **ادب:** راءِ ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ مشهور ڪردار تخليق ڪيا، جن ۾ جاسوس **فيلودا** (Feluda) ۽ سائنسدان **پروفيسر شنڪو** سڀ کان وڌيڪ مقبول آهن.

## اعزاز ۽ انعام
راءِ کي پنهنجي ڪيراءِئر ۾ رڪارڊ 37 نيشنل فلم ايوارڊ مليا. کيس هندستان جو سڀ کان اعليٰ شهري اعزاز **ڀارت رتنا** پڻ ڏنو ويو. 1992ع ۾، سندس وفات کان ڪجهه وقت اڳ، کيس سينيما ۾ خدمتن تي اعزازي **آسڪر ايوارڊ** (Academy Honorary Award) سان نوازيو ويو. 2024ع ۾ فوربز (Forbes) کيس دنيا جي اٺين عظيم ترين هدايتڪار طور راءِنڪ ڪيو.

## وڌيڪ ڏسو
* هندستاني سينيما
* بنگالي ادب
* آسڪر ايوارڊ

## حوالا

زمرو:هندستاني هدايتڪار
زمرو:بنگالي ليکڪ
زمرو:آسڪر ايوارڊ يافته
زمرو:ڀارت رتنا يافته
وائلن

**وائلن** (Violin)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "فڊل" (Fiddle) به چيو ويندو آهي، ڪاٺ مان ٺهيل هڪ تار وارو ساز (Chordophone) آهي. هي وائلن خاندان جو سڀ کان ننڍو ۽ سڀ کان تيز آواز (Soprano) رکندڙ ساز آهي. عام طور تي وائلن ۾ چار تارون هونديون آهن، جيڪي G3, D4, A4, ۽ E5 جي سُرن تي ٽييون (Tune) ڪيون وينديون آهن.

## وڄائڻ جا طريقا
وائلن کي وڄائڻ جا مختلف طريقا آهن:
* **گز جو استعمال:** سڀ کان عام طريقو تارن تي گز (Bow) گهمائي آواز پيدا ڪرڻ آهي.
* **پيزيڪيٽو (Pizzicato):** آڱرين سان تارن کي ڇڪي وڄائڻ.
* **ڪول ليگنو (Col legno):** گز جي ڪاٺ واري پاسي کي تارن تي هڻي آواز ڪڍڻ.

## موسيقيءَ ۾ اهميت
وائلن مغربي ڪلاسيڪل موسيقيءَ جو هڪ بنيادي حصو آهي، پر هي ٻين صنفن ۾ به برابر استعمال ٿئي ٿو:
* **مغربي موسيقي:** آرڪيسٽرا، چيمبر ميوزڪ ۽ سولو پرفارمنس.
* **لوڪ موسيقي:** ڪنٽري ميوزڪ، بليو گراس ۽ جاز.
* **غير مغربي موسيقي:** هندستاني ڪلاسيڪل موسيقي ۽ ايراني موسيقيءَ ۾ به وائلن شامل ڪيو ويو آهي.
* **اليڪٽرڪ وائلن:** راڪ ۽ جاز فيوژن ۾ استعمال ٿيندڙ جديد وائلن جنهن کي ايمپليفائر سان ڳنڍيو ويندو آهي.

## تاريخ ۽ بناوٽ
وائلن پهريون ڀيرو 16هين صديءَ ۾ اٽليءَ ۾ تيار ڪيو ويو. 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ ان ۾ وڌيڪ تبديليون ڪيون ويون ته جيئن ان جو آواز وڌيڪ طاقتور ٿي سگهي.

دنيا جا سڀ کان قيمتي ۽ مشهور وائلن 16هين کان 18هين صديءَ دوران اٽليءَ جي **اسٽراڊيوري** (Stradivari)، **گوارنيري** (Guarneri)، ۽ **اماٽي** (Amati) خاندانن تيار ڪيا هئا. وائلن تيار ڪندڙ يا ان جي مرمت ڪندڙ ماهر کي **لوٿيئر** (Luthier) چيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* گٽار
* ويولا

## حوالا

زمرو:موسيقي جا ساز
زمرو:وائلن
زمرو:تار وارا ساز
يوھانس براھمس

**جوهانس برهمس** (Johannes Brahms) رومانوي دور جو هڪ مشهور جرمن موسيقار، پيانو نواز ۽ ڪنڊڪٽر هو. هن جي موسيقي پنهنجي تال واري جٽاءُ ۽ پيچيده بناوٽ جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي. هن قديم دور جي موسيقارن جي روايتي طريقن کي جديد رنگ ۾ پيش ڪيو. هن جي شاهڪارن ۾ چار سمفونيون، سوين لوڪ گيتن جا ترجما ۽ پيانو لاءِ لکيل ڪيتريون ئي ڌنون شامل آهن.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
برهمس هيمبرگ جي هڪ موسيقي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. هن ننڍپڻ کان ئي موسيقي ترتيب ڏيڻ ۽ پيانو وڄائڻ شروع ڪيو. جوانيءَ ۾ هن سڄي يورپ جو دورو ڪيو، جتي هن جي ملاقات مشهور موسيقارن جهڙوڪ **فرنز لسٽ** ۽ **رابرٽ شومن** سان ٿي. رابرٽ ۽ ان جي گهرواري **ڪلارا شومن** هن جي صلاحيتن کي پرکي هن جي تمام گهڻي حمايت ۽ رهنمائي ڪئي. برهمس ڪڏهن به شادي نه ڪئي ۽ پنهنجي پوري زندگي موسيقيءَ جي تحقيق ۽ تخليق لاءِ وقف ڪري ڇڏي.

## فن ۽ سڃاڻپ
جيتوڻيڪ هن جي موسيقي پنهنجي دور جي ٻين موسيقارن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه روايتي سمجهي ويندي هئي، پر ان جي باوجود هن کي تمام گهڻي ڪاميابي ملي. مشهور ڪنڊڪٽر هانس وون بولو کيس **باک** (Bach) ۽ **بيٿوون** (Beethoven) جو سچو جانشين قرار ڏنو. برهمس ويانا ۾ رهائش اختيار ڪئي، جتي هن ڪيترن ئي وڏن موسيقيءَ جي ادارن جي اڳواڻي ڪئي.

## اثر ۽ ورثو
برهمس پنهنجي همعصرن جهڙوڪ **انتونين ڊورويڪ** جي تمام گهڻي مدد ڪئي. هن جي وفات کان پوءِ به هن جي موسيقيءَ جو اثر گهٽ نه ٿيو. مشهور موسيقار **ارنلڊ شوئنبرگ** هن کي هڪ "ترقي پسند" موسيقار قرار ڏنو. هن جي تخليق ڪيل موسيقي اڄ به دنيا جي وڏن ڪنسرٽ هالن ۾ باقاعدگيءَ سان وڄائي وڃي ٿي ۽ 21هين صديءَ جي موسيقارن کي متاثر ڪندي رهي ٿي.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* بيٿوون
* جرمني

## حوالا

زمرو:جرمن موسيقار
زمرو:پيانو نواز
زمرو:رومانوي دور جا موسيقار
اليڪٽرانڪ موسيقي

**اليڪٽرانڪ موسيقي** (Electronic music) موسيقيءَ جي انهن صنفن تي ٻڌل آهي جيڪي اليڪٽرانڪ سازن، سرڪٽس تي ٻڌل ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر يا عام اليڪٽرانڪ سامان (جهڙوڪ پرسنل ڪمپيوٽر) جي مدد سان تيار ڪيون وينديون آهن. هن ۾ اهي ساز به شامل آهن جيڪي مڪمل طور تي برقي لهرن تي هلن ٿا (جهڙوڪ سينٿيسائزر) ۽ اهي به جيڪي ميڪانيڪي آواز کي برقي سگنل ۾ تبديل ڪن ٿا (جهڙوڪ اليڪٽرڪ گٽار).

## تاريخي ارتقا
اليڪٽرانڪ موسيقيءَ جي شروعات 19هين صديءَ جي آخر ۾ ٿي، پر ان جي حقيقي ترقي ويهين صديءَ ۾ ٿي:
* **1940 ۽ 1950 وارو ڏهاڪو:** مقناطيسي ٽيپ (Magnetic tape) جي ايجاد سان موسيقارن کي آواز رڪارڊ ڪري ان جي رفتار يا رخ بدلائڻ جي سهولت ملي. فرانس ۾ "ميوزڪ ڪنڪريٽ" (Musique concrète) جو بنياد پيو.
* **1960 ۽ 1970 وارو ڏهاڪو:** موگ سينٿيسائزر (Moog synthesizers) ۽ ڊرم مشينن جي اچڻ سان هيءَ موسيقي عوام ۾ مقبول ٿيڻ لڳي. هن دور ۾ "ڊسڪو"، "نيو ويو" ۽ "هپ هپ" جهڙيون صنفون سامهون آيون.
* **1980 وارو ڏهاڪو:** ڊجيٽل سينٿيسائزر (جهڙوڪ Yamaha DX7) ۽ **ميڊي** (MIDI) ٽيڪنالاجي متعارف ٿي، جنهن موسيقي تيار ڪرڻ جي عمل کي گهڻو آسان بڻائي ڇڏيو.

## جديد دور ۽ اليڪٽرانڪ ڊانس ميوزڪ (EDM)
1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي، اليڪٽرانڪ موسيقي پاپ ڪلچر جو هڪ لازمي حصو بڻجي وئي آهي. برلن ۾ منعقد ٿيندڙ "لو پريڊ" (Love Parade) جهڙن ميلن هن صنف کي لکين ماڻهن تائين پهچايو. 

اڄڪلهه اليڪٽرانڪ موسيقي تجرباتي آرٽ کان وٺي مشهور **اي-ڊي-ايم** (EDM) تائين ڦهليل آهي. تازن سالن ۾، ايران ۽ ترڪي جي موسيقارن روايتي سازن کي اليڪٽرانڪ ڌنن سان ملائي هن صنف ۾ نوان رنگ ڀريا آهن.

## اليڪٽرانڪ سازن جا قسم
# **خالص اليڪٽرانڪ ساز:** ٿيريمين (Theremin)، سينٿيسائزر.
# **اليڪٽرو-ميڪانيڪي ساز:** هيمنڊ آرگن (Hammond organ)، اليڪٽرڪ پيانو، اليڪٽرڪ گٽار.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* سينٿيسائزر
* ڪمپيوٽر سائنس

## حوالا

زمرو:موسيقي جون صنفون
زمرو:اليڪٽرانڪ موسيقي
زمرو:ٽيڪنالاجي