امتيازي سلوڪ

**فرق** يا **امتيازي سلوڪ** (Discrimination) ماڻهن جي وچ ۾ انهن گروپن، طبقن يا ٻين زمرن جي بنياد تي غير واجبي فرق ڪرڻ جو عمل آهي، جن سان اهي لاڳاپيل آهن يا سمجهيا وڃن ٿا. اهو عام طور تي اهڙي طريقي سان ڪيو ويندو آهي جو انهن کي قانوني يا انساني حقن کان محروم ڪيو وڃي. اهو گروپ نسل، جنس، عمر، طبقو، مذهب، معذوري يا جنسي لاڙي جي بنياد تي ٿي سگهي ٿو. امتيازي سلوڪ جي نتيجي ۾ عام طور تي گروپن سان انهن جي ظاهري حيثيت يا خاصيتن جهڙوڪ نسلي، لساني، جنسي يا مذهبي زمرن جي بنياد تي ناانصافي وارو رويو اختيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ هڪ گروپ جي ميمبرن کي انهن موقعن يا مراعات کان محروم ڪرڻ شامل آهي جيڪي ٻئي گروپ جي ميمبرن کي دستياب هوندا آهن.

امتيازي روايتون، پاليسيون، خيال، طريقا ۽ قانون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۽ ادارن ۾ موجود آهن، بشمول انهن هنڌن جي جتي اهڙي امتيازي سلوڪ جي عام طور تي مذمت ڪئي ويندي آهي. ڪجھ هنڌن تي، ڪوٽا جهڙا اپاءَ انهن ماڻهن جي حق ۾ توازن پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن جيڪي امتيازي سلوڪ جو شڪار رهيا آهن. اهي ڪوششون اڪثر تڪراري رهيون آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي عڪسي امتيازي سلوڪ پڻ چيو ويندو آهي.

## اشتقاق (Etymology)
انگريزي ٻوليءَ ۾ 'discriminate' جو لفظ 17ھين صديءَ جي شروعات ۾ ظاهر ٿيو. هي لاطيني لفظ *discriminat-* مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي 'فرق ڪيل'، جيڪو فعل *discriminare* مان آهي، ۽ اهو اصل ۾ *discrimen* يعني 'فرق' مان نڪتل آهي. آمريڪي گهرو ويڙهه کان وٺي، "discrimination" جي اصطلاح جو استعمال عام طور تي ڪنهن فرد جي رڳو نسل جي بنياد تي تعصبي سلوڪ جي طور تي ترقي ڪري ويو، جيڪو اڳتي هلي ڪنهن به سماجي گروپ يا زمري تائين وڌايو ويو.

## وصفون (Definitions)
اخلاقي فلسفين امتيازي سلوڪ جي هڪ اخلاقي وصف بيان ڪئي آهي. هن نقطه نظر موجب، امتيازي سلوڪ جي وصف اهڙن عملن، طريقن يا پاليسين جي طور تي ڪئي وئي آهي جيڪي ڪنهن خاص سماجي گروپ جي رڪنيت جي بنياد تي ماڻهن تي ناحق نقصان يا محرومي مڙهين ٿيون. هي هڪ تقابلي وصف آهي. ڪنهن فرد سان امتيازي سلوڪ ٿيڻ لاءِ ضروري ناهي ته ان کي حقيقت ۾ نقصان پهچايو وڃي، پر رڳو اهو ئي ڪافي آهي ته ان سان ڪنهن بهاني ٻين جي ڀيٽ ۾ *خراب* رويو اختيار ڪيو وڃي. امتيازي سلوڪ اڳتي هلي ظلم جو ذريعو بڻجي ٿو، جتي ڪنهن کي رڳو 'مختلف' سمجهي ان سان غير انساني سلوڪ ڪيو ويندو آهي.
گڏيل قومن جو موقف آهي ته: "امتيازي رويي جا ڪيترائي روپ آهن، پر انهن سڀني ۾ ڪنهن نه ڪنهن قسم جو اخراج يا رد شامل هوندو آهي."

## قسم (Types)

### عمر (Age)

Ageism يا عمر جي بنياد تي امتيازي سلوڪ ڪنهن شخص جي عمر جي لحاظ سان ان جي باري ۾ راءِ قائم ڪرڻ يا ان سان فرق ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. هي اڪثر ڪري وڏي عمر جي ماڻهن، يا نوجوانن ۽ ٻارن جي خلاف هوندو آهي.

### ذات پات (Caste)

يونيسيف ۽ Human Rights Watch موجب، ذات پات جو فرق دنيا جي تقريبن 25 کرڙ (250 ملين) ماڻهن کي متاثر ڪري ٿو ۽ خاص طور تي ايشيا (ڀارت، سريلنڪا، بنگلاديش، پاڪستان، نيپال، جپان) ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ آهي.

### شھريت يا قوميت

قوميت، شهريت يا آبائي وطن جي بنياد تي امتيازي سلوڪ اڪثر ڪري نوڪري جي قانونن ۾ شامل هوندو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ نوڪرين جي فراهمي يا ٻين فائدن ۾ پنهنجي ملڪ جي شهرين کي ترجيح ڏني ويندي آهي.

### سماجي طبقو

### معذوري

معذور ماڻهن جي خلاف امتيازي سلوڪ کي ableism يا disablism چيو ويندو آهي. ان ۾ سماجي نظام کي رڳو 'عام' ماڻهن جي ضرورتن مطابق بڻايو ويندو آهي، جنهن سان معذور ماڻهن کي مشڪلاتون پيش اچن ٿيون.

### ٻولي

### نالو
ڪنهن شخص جي نالي جي بنياد تي پڻ امتيازي سلوڪ ٿي سگهي ٿو. تحقيق موجب نالي جي معنيٰ، ان جي اچار، ان جي منفرد هجڻ يا ان جي مخصوص نسل يا جنس سان لاڳاپيل هجڻ ڪري نوڪرين يا سماجي تعلقاتن ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.

## حوالا