open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
الڪندي

فلسفي، منطق، نجوم، رياضيءَ ۽ طب جو ماهر، **يوسف يعقوب ابن اسحاق الڪندي** سال 801ع ڌاري بصري ۾ ڄائو (الڪندي جي ڄمڻ جي هنڌ تي اختلاف آهي، ڪن ڪتابن ۾ سندس ڄمڻ جو هنڌ ڪوفو بيان ٿيل آهي). سندس پيءُ اسحاق ابن صباح، ٽنهي عباسي خليفن، مهدي، هادي ۽ رشيد جي زماني ۾ ڪوفي جو امير رهيو هو. الڪندي (Al-Kindi)، اسلامي دنيا جو پهريون فلسفي هو، جيڪو هڪ ئي وقت يوناني ۽ سُرياني ٻوليون ڄاڻڻ ڪري هڪ سٺو ترجمو ڪندڙ به هو. خليفي هارون الرشيد، کيس انهيءَ ڪري پنهنجي درٻار ۾ رکيو ته جيئن هو، يوناني فلسفي، ارسطوءَ جي علم کي ترجمو ڪري سگهي، شاهي درٻار سان لاڳاپيل هوندي به، الڪندي اهو فلسفي هو، جنهن ”ڏکن مان نجات ماڻڻ جي رڪيب نالي پنهنجي هڪ ڪتاب ۾، ”انساني زندگيءَ کي هڪ ”سامونڊي جهاز“ سان ڀيٽيندي، اِهو چيو ته ”انسان ذات دولت ۽ ملڪيت جي ڳولا واري سفر ۾ آهي، جيڪو هڪ منزل کان، پنهنجي حقيقيءَ دنيا ڏانهن سفر ڪري رهيو آهي ۽ اهو جهاز هڪ ڏينهن انسان کي پنهنجي اصل مقصد ڏانهن وٺي ويندو، پر انسان جو ان تي اصرار آهي ته دولت ئي سڀني ڏکن جي جڙ آهي.“ هن مفڪر ۽ فلسفي 886ع ڌاري بصري ۾ وفات ڪئي.

الڪندي جو چوڻ هو: خلا، وقت، مادو ۽ حرڪت مان ڪوبه ٻئي کان اڳ ۾ وجود ۾ نه آيو آهي. اهي سڀ هڪٻئي جو لازمي جز آهن ۽ هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا آهن. جنهن الڪندي کي مجبور ڪيو ته هو ان جي مڪمل تحقيق ڪري. آئنسٽائن واري THOERY OF RELATIVTY به الڪندي جي ڪم جي تصدق ڪري ٿي.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:فلسفي
زمرو:خيالن جي تاريخ
الڪه نئن

**الڪه نئي** ڪوهستان، ڄامشورو ضلعي جي نئي آهي، جنھن تي چانڊين، ٻرڙن، گانئچن، ڇٽن، باريجن جون زمينون آباد ٿين ٿيون.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون نئيون
الله جو وجود (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب مولانا غلام محمد گراميءَ جو لکيل آهي. هيءُ ڪرائون سائيز جو ڪتاب ڪچي جلد ۾ آهي، جنهن ۾ 88 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. اُن جو ڇاپو پهريون، سنڌي ڪتاب گهر طرفان فردوس پريس حيدرآباد مان سال 1953ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
الله ڦھائي

هي ديهه جو نالو آهي، جيڪا ڪراچيءَ ۾ آهي. ناردرن باءِ پاس سان گڏ حب ڏانهن لياريءَ کان اڳ ساڄي هٿ تي هن ديهه جون حدون شروع ٿين ٿيون. هن جون حدون لياري نديءَ تائين آهن ۽ کار، کٻڙ لڪ ڏانهن ويندي مراد -بروهي- ڳوٺ تائين آهن. هن ديهه جا گهڻي ڀاڱي ماڻهو مالوند آهن، انهن جو زراعت سان گهڻو تعلق آهي پر -پاڻي- گهٽ هئڻ ڪري هتي باراني طريقي سان زمين -آباد- ڪئي ويندي آهي. هن ديهه جو نالو موکيءَ (موکيءَ ۽ متارن واري تمثيلي داستان واري) جي ڀيڻ ”-الله ڦهائي-“ جي نالي پويان رکيل آهي.

## حوالا
الم ۽ قصيده برده شريف (ڪتاب)

مـخدوم محمد شفيع صـديـقـي پـاٽـائي (1835ع-1898ع)، قاضي ميان احمدي جو فرزند ۽ مخدوم ميان علي گوهر (-اول-) جو ننڍو -ڀاءُ- هو. پاڻ عالم، فاضل، شاعر ۽ صوفي بزرگ هو. مخدوم صاحب جا ٻه اهم قلمي نسخا مخدوم سليم -الله- صديقي جي ڪتب خاني ۾ محفوظ آهن. -جن- مان هڪڙو -تفسير- آلم ۽ ٻيو قصيده برده جو منظوم ترجمو آهي. مخدوم صاحب قصيده -برده شريف- جو منظوم سنڌي ترجمو 1302ھ / 1884ع ۾ ڪيو. نسخي جي آخر ۾ ڪاتب جا هي لفظ موجود آهن:”تمام شد بتاريخ هفتم ماه جمادي الثاني سنه 1302ھ در مسجد مبارڪ حضور پر نور حضرت آثار شريف لوهري درجوار محله مجاوران ولحمد لله علي ذالک. مترجم قاضي زمان، علامه دهر، مفسر القران، حضرت مخدوم شيخ المشائخ محمد شفيع الپاٽائي.“ 
اهي ٻئي ناياب نسخا شرح حواشي ۽ مقدمي سان سنواري مخدوم سليم -الله- صديقي، اداره -پاٽ- هائوس، حيدرآباد طرفان شايع ڪرائي محفوظ ڪري ڇڏيا آهن.

## حوالا
هيرو (ڊائمنڊ)

thumb|left|upright=3|

**ھيرو**' يا *الماس* ڪاربان جو ھڪ ٺوس قسم آھي. ان جا ائٽم قلمي  ھوندا آھن. ڪاربان جو ھڪ ٻي شڪل گريفائيٽ بہ ھوندي آھي پر ھيرو ان کان مختلف ھوندو آھي ۽ ان جي ٿرمل ڪنڊڪٽوٽي  ۽ سختي تمام گھڻي ھوندي آھي. قدرتي ھيري جي عمر ھڪ ارب کان ساڍا ٽي ارب سال ھوندي آھي ۽ انھن جي موجودگي زمين جي اندر 150 سئو ڪلوميٽرن جي گھرائي ۾ ھوندي آھي. پر ٻرندڙ جبلن جي عملن جي ڪري اھي زمين جي مٿين سطح تي جبلن ۾ پھتا.

## انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق
جواهرات جو اعليٰ قسم، جنهن کي سنڌيءَ ۾ هيرو، سنسڪرت ۾ هيرڪ، فارسيءَ ۾ -الماس- ۽ انگريزيءَ ۾ ڊائمنڊ چوندا آهن. هيرو، جواهرات جي سڀني قسمن ۾ اعليٰ ڳڻيو وڃي ٿو. نُدرت، رنگينيءَ، پائيداريءَ، سختيءَ، اوجر ۽ چمڪ ۾ هن سان ٻيو ڪوبه جواهر مٽ ٿي نٿو سگهي. هن -پٿر- جي ڪيميائي ماهيت ۾ خالص ڪاربان ٿيندو آهي. هيءُ -پٿر-، قلمن جي صورت ۾ گهڙيل لڀندو آهي. هن جا قلم شفاف ٿيندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن نيم شفاف يا غيرشفاف حالت ۾ به لڀندو آهي. جوهري قدر و قيمت جا هيرا عموماً بي رنگ هوندا آهن. ڪي هلڪي رنگ ۾ زرد، نيرا ۽ ڳاڙهاڻ مائل هيرا به جواهرات ۾ پسند ڪيا ويندا آهن. جيڪي هيرا غيرشفاف ۽ ڪارا هوندا آهن، اهي صنعتي ڪم ۾ استعمال ٿيندا آهن. -جن- هيرن ۾ هلڪي زرد رنگ جي جهلڪ هوندي آهي، -تن- کي ”بناسپتي“ چوندا آهن. -جن- هيرن ۾ خاڪي ۽ ملاگيري رنگ جهلڪندو آهي، -تن- کي ”تيليو“ چوندا آهن. 
هيري جو استعمال قديم زماني کان ٿيندو رهيو آهي. 480 سال. ق. م. ۾ يوناني ديوتا جي هڪڙي بوتي جي اکين ۾ هيرا جڙيل هوندا هئا. هيري جي دريافت 8 سئو سال ق. م ۾ هندستان ۾ ٿي. سختيءَ جي لحاظ کان هيرو سخت -ترين- جوهر آهي، انهيءَ ڪري هيري جون ڪُنڊون گهڻي استعمال سان به نه گسنديون آهن، ۽ پائدار ٿينديون آهن. 
چون ٿا ته اڳ هيرا هندستان جي کاڻين مان لڀندا هئا. حيدرآباد دکن جي شهر گولڪنڊي ۾ هيرن جي -بازار- هوندي هئي، ۽ هتي هيرن ڪاٽڻ جو ڪم ٿيندو هو. اڄڪلهه به هندستان ۾ ٿورا گهڻا هيرا لڀن ٿا. 1866ع ۾ آفريڪا ۾ هيرن جون کاڻيون لڌيون. 1870ع تائين -برازيل- جي کاڻين مان هيرا ملندا رهيا. آفريڪا جي گهڻن علائقن مان هيرا ملندا رهن ٿا، -جن- ۾ دنيا جو وڏي ۾ وڏو هيرو ”ڪيلي نن“ 5. 31 ڪئريٽ وزن جو ٽرانسوال جي کاڻ مان 1905ع ۾ لڌو. دنيا جي مشهور تاريخي هيرن ۾ ڪوهنور (وزن 93. 108 ڪئريٽ) آهي، ريجنٽ (وزن 137 ڪئريٽ) دنيا جو سڀ کان وڌيڪ نفيس ۽ قيمتي هيرو تصور ڪيو وڃي ٿو. جيڪب ڊائمنڊ (180 ڪئريٽ)، نظام دکن جي جواهرات ۾ سڀ کان قيمتي هيرو ايمسٽر ڊئم (8. 198 ڪئريٽ) آهي. هوپ (وزن 44.5 ڪئريٽ) هي سبزي مائل نيلي رنگ جو هيرو دنيا جو سڀ کان نڀاڳو هيرو تصور ڪيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح ٻيا به ڪيترائي هيرا مشهور آهن.

## حوالا
المصطفيٰ (مشين)

پهريون سنڌي ٽائيپ رائيٽر. 72- 1971ع واري سال ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، سنڌ يونيورسٽيءَ پاران، سنڌي ٻوليءَ کي -ترقي- وٺرائڻ لاءِ، سنڌي شارٽ هئنڊ ۽ سنڌي ٽائيپ رائيٽر تيار ڪرايو. پهرين مشين سوئٽرزلئنڊ جي هرمس ڪمپني کان ٺهرائي مارڪيٽ ۾ آندي وئي، اُنهيءَ ٽائيپ رائيٽر مشين جو نالو ”-المصطفيٰ-“ سنڌي ٽائيپ رائيٽر رکيو ويو. اُن مشين جو ٻيو ايڊيشن هريپور هزاره مان -پاڪستان- جي -ٽيليفون- واري صنعت طرفان 1993ع ۾ ٺهرايو ويو. سڄي پروجيڪٽ پٺيان سيد غلام مصطفيٰ شاهه، تڏهوڪي سنڌ يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر جو هٿ رهيو. هن جي تياريءَ ۾ ماهر عنايت -الله- عباسيءَ جو هٿ هو ۽ ٻوليءَ جا ماهر محمد -ابراهيم جويو- ۽ ڊاڪٽر الانا هئا.

## حوالا
المرتضيٰ (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 58 صفحا آهن ۽ قيمت 12 آنا ڄاڻايل آهي. هن جو ڇاپو پهريون، حاجي امام بخش خواجه ميرپوربٺوري جو رهاڪو، پنجتني اماميه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان ڇپايو.

## حوالا

زمرو:مشھور سنڌي ڪتاب
المڪتوب الحبيب

-المڪتوب الحبيب- ڪتاب، محمد قاسم غازياڻي -ڀٽي- 1332ھ/1914ع ۾ تحرير ڪيو. جنهن جو روحاني تعلق سيوهڻ جي مخدوم صاحبن سان هو ۽ مخدوم حبيب -الله- سيوهاڻي جو مريد هو. مرشد جي نالي پٺيان ڪتاب جو نالو ’-المڪتوب الحبيب-‘ رکيائين. 
پير حسام الدين راشدي حديقھ اولياء جي مقدمي ۾ هن ڪتاب جو نالو ”رساله حبيبيه“ لکندي -ان- جو تعارف هنن لفظن ۾ ڪيو آهي: ”رساله حبيبيه مخدوم حبيب -الله- پاٽائي (سيوهاڻي) تاليف 1300ھ کان بعد، هي تذڪرو -پاٽ- ۽ سيوهڻ جي صديقي مخدومن جي احوال ۾ آهي. اهي بزرگ شيخ شهاب الدين سهرورديءَ جي اولاد مان آهن. ابتدا ۾ شيخ جي نسب جو بيان آهي. شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري ۽ مخدوم نوح هالائي جو نسب پڻ ڏنل آهي. تذڪره مان معلوم ٿئي ٿو ته مخدوم عباس هنڱورجائي پاٽائي حضرت مسيح الاوليا (شيخ عيسيٰ) جو چاچو هو. هن ۾ مخدوم نوح جي نسب تي ڪافي بحث ٿيل آهي. سرهندي بزرگن مان شاهه صفي -الله- ڪابلي جي سوانح ۽ سندس تعليمات ۽ سنڌ اندر سندس سلسلي تي چڱو مواد ملي ٿو. مخدوم محمد ابراهيم ٺٽوي (مڏئي واري) ۽ مخدوم عبدالواحد ڪبير ۽ صغير جي احوال تي پڻ روشني پيل آهي.“ -ان- نسخي جو اصل مخدوم سليم -الله- صديقي جي ڪتب خاني ۾ محفوظ آهي. جنهن -ان- تي مقدمو ۽ حاشيه لکي سنڌي ادبي بورڊ کان شايع ڪرايو.

## حوالا
المنظر سئنيما لاڙڪاڻو

هيءَ سئنيما لاڙڪاڻي شهر ۾ -اسٽيشن- روڊ تي 1972ع ڌاري ٺاهي وئي. هن سئنيما ۾ ويهڻ لاءِ 900 سيٽون هيون. هيءَ سئنيما لاڙڪاڻي جي پهرين سئنيما هئي. جنهن جي ڀتين تي خوبصورت ڊزائين ۾ ٺهيل پلاسٽر آف پيرس جون سرون لڳل هيون ۽ ڇت جي وچ ۾ فانوس نصب ٿيل هو. هيءَ ايئرڪنڊيشنڊ سئنيما هئي. هن سئنيما ۾ ”سوڍا پٽ سنڌ جا“ (1947ع) سميت ٻيون سنڌي فلمون پڻ هلايون ويون. هيءَ سئنيما 4 جون 2006ع تي ڊاٺي وئي. هاڻ هن سئنيما جي جاءِ تي فاسٽ فوڊ سينٽر ۽ هڪ هوٽل ٺاهيو ويو آهي.

## حوالا
المھراڻ آرٽ ڪلب

**المھراڻ آرٽ ڪلب** جو بنياد شھدادڪوٽ ۾ 1977ع ڌاري ناليواري شاعر، ڊراما نگار احمد علي صابر چانڊيي وڌو، جنھن جا بنيادي ميمبر گل منير گل، ايم يونس راهي، مدد علي وفا، احمد علي دايو، حبدار منگي، نياز حسين نياز، اختر ناز، عارفہ ۽ ٻيا هئا. هن آرٽ ڪلب پاران ڪافي ڊراما اسٽيج ڪيا ويا، جن ڪافي مقبوليت ماڻي. هيءَ آرٽ ڪلب اڃا بہ شهر ۾ قائم آهي پر اهو اوج نہ اٿس.

## حوالا
الھام

[thumb|A phrenological [Brain mapping|mapping of the brain – phrenology was among the first attempts to correlate mental functions with specific parts of the brain]]

**الهام**____(Intuition):

دينيات ۾ الهام لفظ خدائي اَثر لاءِ مخصوص هو. (All scripture is given by the inspiration of God). هي رباني/خدائي اثر شاعرن ۾ به ڪارفرما هوندو آهي. ملٽن جو چوڻ آهي ته شاعر کي هميشه ان ابدي روح جي ضرورت پوندي آهي، جيڪو پنهنجي مقدس فرشتي کي پنهنجي قربان گاهه جي مقدس باهه ڏئي موڪليندو آهي. الهام وجدان ۽ لقاءَ جو نالو آهي. اندرئين احساس جو اهو شعلو، جيڪو تخليق جو ڪارڻ بنجي ٿو.  الھام جي لغوي معنيٰ آهي ڳيهڻ، نڙيءَ مان اندر پيٽ ۾ وجهڻ، ڪنهن شيءِ کي جذب ڪرڻ. ابن خلدون ”الهام“ کي وجدان جي هڪ صورت خيال ڪيو آهي. امام راغب لکيو آهي ته الهام جي معنيٰ آهي، ڪنهن جي دل ۾ ڪا ڳالهه وجهڻ ۽ القاءُ ڪرڻ، ليڪن هيءُ لفظ اهڙيءَ ڳالهه جي القاءُ سان گڏ مخصوص ٿي چڪو آهي، جا الله تعاليٰ جي طرفان ڪنهن جي دل ۾ وڌي وڃي. يعني ”الهام“ جي معنيٰ ”دل ۾ وجهڻ“. هن هيءَ حديث نقل ڪئي آهي ته ”الاهي، آءٌ تنهنجي رحمت جو ٿورائتو آهيان، منهنجي دل ۾ اهڙي ڳالهه وجهه، جيڪا منهنجي رشد و هدايت جو سبب ٿئي.“ گويا الهام مان مراد الله تعاليٰ جي طرفان دل ۾ ڪنهن شيءِ يا ڳالهه جو القاءُ آهي. سيوطيءَ جي خيال موجب اهڙو القاءُ، جيڪو انسان کي ڪنهن ڪم تي آماده ڪري يا روڪي ڇڏي. ابن الاثير لکيو آهي ته الهام وحيءَ جو هڪ قسم آهي، جنهن سان الله تعاليٰ پنهنجن بندن مان جنهن کي گهري سرفراز ڪري.

الهام، علم ۽ ادراڪ جو سرچشمو آهي. امام غزاليءَ علم بذريعه اڪتساب ۽ علم بذريعه الهام ۾ فرق بيان ڪيو آهي: جيئن هڪڙيءَ کڏ ۾ پاڻي ٻاهران اچي گڏ ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪک ڪانا ۽ ڪچرو به هوندو آهي. ٻيءَ کڏ ۾ پاڻي اندران کوهه جي نارن وانگر ڀرجي ويندو آهي، جيڪو صاف شفاف هوندو آهي. ٻاهران آيل پاڻيءَ کي اڪتسابي علم ڪري ڀانئجي ۽ اندران آيل پاڻيءَ کي الهامي علم ڪري چئجي. اهڙيءَ طرح الهام جو مطلب ٿيو: اندر جو خدائي آواز خدا جي طرفان دل ۾ آيل ڳالهه يا القاءُ.

## حوالا

زمرو:مذھبي اصطلاح
زمرو:شعريات
زمرو:تنقيدي ادب
الھام الباري

هيءُ ڪتاب دين محمد وفائيءَ جو لکيل آهي. هيءُ ڊبل ڪرائون سائيز ڪتاب 144 صفحن تي مشتمل آهي ۽ قيمت سوا رپيو اٿس. حڪيم محمد عبدالحق هيءُ ڪتاب شيام ليٿو پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1935ع ۾ ڇپايو. هن ڪتاب کي پوءِ مڪمل حصن جي صورت ۾ سکر جي تاجر ڪتب، حڪيم عبدالخالق ڇپايو، جنهن جو تفصيل هيٺ ڏجي ٿو: -ان- جو پهريون جلد ڪچي جلد سان 152 صفحن جو آهي. هيءُ ڪتاب، رايل سائيز ۾، قيمت 2 رپيا، حڪيم عبدالخالق تاجر ڪتب، سکر ڇپايو. پهريون ڇاپو، 1952ع ۾ شايع ٿيو. ٻئي جلد ۾ صفحا 144 آهن ۽ قيمت هڪ رپيو 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. هيءُ جلد سال 1956ع ۾ شايع ٿيو. ٽئين جلد ۾ 272 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، سال 1956ع ۾ ڇپيو. چوٿين جلد جي قيمت 3 رپيا آهي. ڪچي جلد ۽ ڊيمي سائيز واري هن جلد جو ڇاپو پهريون، مقبول عام پريس، لاهور مان 1963ع ۾ ڇپيو. پنجين جلد ۾ 152 صفحا آهن، رايل سائيز، ڪچو جلد، قيمت 3 رپيا. -ان- جو ٽيون ڇاپو، مقبول عام پريس، لاهور مان 1963ع ۾ شايع ٿيو. جلد پنجين جو چوٿون ڇاپو، آفتاب عالم پريس، لاهور مان سال 1964ع ۾ ڇپيو. ڇهين جلد ۾ 180 صفحن تي مشتمل آهي. هن جلد جي ڇپجڻ جو سال وغيره ڄاڻايل ناهي. ستين جلد ۾ 140 صفحا آهن. ڇپجڻ جو سال ۽ پريس ڄاڻايل ناهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:اسلامي ڪتابون
الھام الرحمان

هيءُ ڪلام پاڪ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ 363 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو اٿس. شيخ عبدالعزيز هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، -الحق- پريس، حيدرآباد مان سال 1911ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
الھبچايو ڪرھيي پوٽو

سندس والد جو نالو محمد سومار هو. ڳوٺ ڪرهيي ڀانڊاريءَ ضلعي بدين ۾ 1878ع ۾ ڄائو. 1945ع ۾ لڏي مانڌاري ۾ آيو. جتان پوءِ -بدين- شهر ۽ پوءِ ڳوٺ -پير عالي- شاهه ۾ اچي رهيو. سندس والد محمد سومار شيخ مشهور شاعر ۽ اديب هو. الهه بچايي ڪرهيي پوٽي جو بيتن ڏانهن خاص لاڙو هو، هن صنف تي سندس ٻه ڪتاب: ”روحاني ادبيات“ ۽ ”قصو ڪرهيي پير جو“ ڇپجي چڪا آهن. سندس باقي ڪلام ”ڪليات شيخ الهبچايو“ جي نالي سان ڇپيو آهي. الهه بچايي شيخ 1962ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
الھبچايو لاسي

سنڌ جو جهونو ملهه، ريڊيوپاڪستان ۽ -ٽيليويزن- جو مشهور فنڪار، -الهبچايو لاسي- ولد محمد قاسم لاسي، لسٻيلي جي تعلقي اٿل ۾ 1930ع ڌاري پيدا ٿيو. هن پهريائين پهلوانيءَ جا ڪرتب ڏيکاريا، ۽ ملهه وڙهڻ جي شروعات قلندر لعل شهباز جي ميلي تي لڳندڙ ملاکڙي کان ڪئي. هيءُ -انب شيدي- ۽ هنڊل مڪرانيءَ جي ٽولي ۾ شامل هو ۽ ٻئي جوڙ جو ملهه هو. تنهن کان پوءِ هو گهڙي وڄائڻ جي شوق ۾ -استاد- الهبچايي خاصخيليءَ جي شاگرديءَ ۾ آيو ۽ جلد ئي هڪ سٺو فنڪار بڻجي ويو. 
الهبچايو پهرين -پاڪستان- -ٽيليويزن- تي -استاد- محمد -بچل- ڍولڪ نواز جي وسيلي سان آيو، جنهن کان پوءِ هو ريڊيو -پاڪستان- ڪراچيءَ تي آيو. هن پنهنجي فن جو ڀرپور مظاهرو ڪيو ۽ گهڙي وڄائڻ جو هڪ ناميارو فنڪار بڻجي ويو هو. پنهنجي فن جو مظاهرو ڏکڻ ڪوريا کان سواءِ ٻين ملڪن ۾ ڪري چڪو آهي. سندس پهريون غيرملڪي دورو 1984ع ۾ ٿيو هو.

## حوالا

زمرو:راڳي
زمرو:سنڌ جا رانديگر
الھبچايو مرڻاس

الهبچايو مرڻاس، پيدائش 1948ع ، جيئي سنڌ تحريڪ جو سياسي ڪارڪن هيو.هن ون يونٽ ٽوڙن ۽ لسٽون سنڌي ۾ ڇپائڻ واري تحريڪ ۾ حصو ورتو. هن سنڌ دوست رسالو جاري ڪيو، لطيف ادبي اڪيڊمي ڪراچي ۾ قائم ڪري مختلف ڪتاب ڇپايا. 

سندس پيدائش 1948ع ۾ ڳوٺ ’باگوڊه‘ تعلقي ميرپورماٿيلي ضلعي گهوٽڪيءَ ۾  ٿي. الهبچايو اپريل 2000ع ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالا
الھبچايو ميمڻ

هڪ سخي مرد، با حيا ۽ صابر، ديني خدمت لاءِ پاڻ کي وقف ڪرڻ وارو، شهر پنگريي ۾ ٿي گذريو آهي. پاڻ پنج درجا سنڌي پڙهيو ۽ پوءِ ديني -تعليم- وقت جي برک عالم حافظ محمد سليمان کٽيءَ وٽ حاصل ڪيائين. هو هڪ سماجي ڪارڪن به هو. پنگريي شهر مان ٻه دفعا لوڪل بورڊ جو ميمبر چونڊيو. واندڪائيءَ ۾ اسڪولي شاگردن کي قرآني -تعليم- ڏيندو هو. هيءُ پرهيزگار شخص 12 فيبروي 1982ع تي گذاري ويو.

## حوالا
الھبچايو يار محمد سمون

سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو اديب ۽ محقق 9 مئي 1912ع تي ملير ضلعي ڪراچي ۾ سمن جي قديم خاندان جي هڪ غريب گهر ۾ ڄائو. ڊسمبر 1958ع ۾ وفات ڪيائين. الهبچايو يار محمد سمو ڪراچيءَ جو اهو پراڻو ليکڪ ٿي گذريو آهي، جنهن ڪراچيءَ جي قديم لهجي، لسٻيلي دادوءَ ۽ ڄامشوري جي سنڌي ٻوليءَ جي ڪوهستاني ۽ لاسي لهجن ۽ اتان جي ادب ۽ -ثقافت- جي -تاريخ- بيان ڪئي آهي. هن جا -ٻه ڪتاب- ”سير ڪوهستان“ (1942ع) ۽ ”لاڙ جو سير“ (سنڌي ادب)، انفرادي حيثيت رکن ٿا، جنهن ۾ سندس زبانداني، انشا ۽ پردازي، طرز تحرير ۽ اسلوب جي نواڻ موجود آهي. سير ڪوهستان سنڌي ادب جي هڪ لافاني -تخليق- آهي. اهڙيءَ طرح لاڙ جو سير (1971ع) ڪتاب ۾ لاڙ جي -تاريخ-، -ثقافت- ۽ لهجي جو بهترين تذڪرو ڪيو آهي. يار محمد سمي جا هي ٻئي ڪتاب سنڌي نصاب ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ شامل رهيا آهن.

## حوالا
الھجڙيو سمون

**الھ جڙيو سمون** مشهور ملھ، جيڪو اصل ڳوٺ ڌڻي پرتي سمي جو ويٺل هو. هيءُ پهلوان پهرين جوڙ جي سٺن ملهن ۾ شمار ٿئي ٿو. هيءُ لاڙ طرف کان ملھ وڙهندو آهي. هن جا گهڻائي شاگرد آهن، جيڪي بهترين ملھ آهن. پاڻ مولابخش جماليءَ جو شاگرد آهي. پهرئين جوڙ ۾ هُو مشهور ملھ پهلوان شير ميربحر کي چئلينج ڪري پهتو هو، سندن مقابلو فيبروري 1968ع ۾ خيرپور جي ملاکڙي ۾ ٿيو هو.

## حوالا
الھام الرحمان في تفسير القرآن

هيءُ ڪتاب مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. هن ۾ 264 صفحا آهن. قيمت 5 رپيا ڄاڻايل آهي. عبيد الاهي ڪتب خاني، نيو سعيدآباد طرفان خادم وطن پريس، حيدرآباد مان سال 1966ع ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:اسلامي ڪتابون
الھبچايو ٽالپر

نامور سياستدان مير الهبچائي -ٽالپر- 1913ع ڌاري جهڏي ضلعي ميرپورخاص ۾ -جنم- ورتو. سندس وڏا اصل خيرپور ميرس جا هئا، -جتي- اڄ به سندن وڏي لقمان خان -ٽالپر- جي نالي سان منسوب’لقمان -پاڙو-‘ مشهور آهي. بعد ۾ ڏيڍ سؤ سال اڳ اچي جهڏي شهر ۾ -آباد- ٿيا. 
مير الهبچائي ورهاڱي کان اڳ انگلينڊ مان گرئجوئيشن ۽ -آمريڪا- جي ٽيڪساس يونيورسٽي مان ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪري، هن سنڌ جي پهرين ايم. -ايس-. سي (زراعت) هئڻ جو اعزاز ماڻيو. هن لنڊن مان ميون جي پالنا ۽ پولٽري فارم متعلق به خصوصي -تعليم- حاصل ڪئي، جنهن کانپوءِ هن سنڌ ۾ پهريون ميون جو پولٽري فارم ميرپورخاص ۾ قائم ڪيو. هو آل -انڊيا- ڪيٽل شو دهليءَ جي ڪميٽيءَ جو سنڌ مان ميمبر ۽ پئنل جج پڻ چونڊيو ويو. مير -الله- بچايو -بئنڪ- آف پاڪستان'>-اسٽيٽ -بئنڪ- آف پاڪستان-، ڪامرس -بئنڪ- ۽ مسلم ڪمرشل -بئنڪ- جو اعزازي ڊائريڪٽر به رهيو. 
مير الهبچائي -ٽالپر- جو شمار خاڪسار تحريڪ جي باني علامه 
عنايت -الله- مشرقيءَ جي انتهائي ويجهن ساٿين ۾ ٿيندو هو. پاڻ سنڌ جي قانون ساز -اسيمبلي-، اولهه -پاڪستان- جي ون يونٽ -اسيمبلي- ۽ مجلس شوريٰ جو ميمبر پڻ رهيو. مسلسل -اٺ- سال بيماريءَ جي بستري تي رهڻ سبب سياسي ۽ سماجي سرگرمين کان پاسيرو رهيو. ڊگهيءَ علالت بعد 24 مئي 2005ع تي 92 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪيائين. کيس جهڏي جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا
الھجڙيو شاد

لهجڙيو ولد فتح علي ڪهيري جهڏي ۾، 18 -جولاءِ- 1945ع تي -جنم- ورتو. -تعليم- بي. اي ۽ ڊپلوما لوڪل گورنمينٽ، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شوري مان ڪيل اٿس. صحافي، اديب ۽ شاعر آهي. سندس ادبي نالو الهجڙيو ”شاد“ آهي. سندس شاعري ۽ نثري لکڻيون مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپجنديون رهيون آهن. سنڌي ادبي سنگت جُهڏي جي باني ميمبرن مان آهي. ميرپورخاص ضلعي جي ادبي سرگرمين ۾ سندس وڏو حصو رهيو آهي. هن ڪيترائي ادبي ميڙ ۽ سيمينار ڪرايا ۽ ادبي دنيا ۾ معروف شخصيت/ شاعر طور سڃاتو وڃي ٿو.

## حوالا
الھداد جھنجھي

سگهڙ حاجي الهداد ولد حافظ ميگهه جهنجهي، پهرين -جولاءِ- 1928ع تي ڳوٺ -جنجهي-، تعلقي ڇاڇري، ضلعي ٿرپارڪر ۾ پيدا ٿيو. ابتدائي -تعليم- ”جهنجهي“ ۽ ڳوٺ ڪانڪيي“ مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ڇاڇري ۾ فقہ ۽ ڪلام پاڪ جي -تعليم- ورتائين. 1946ع ۾ مسلم اسڪول ”بقا ڪَرن“ تعلقي مٺيءَ ۾ -استاد- مقرر ٿيو. 1960ع کان 1965ع تائين ننگرپارڪر تعلقي ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. 1981ع ۾ -تعليم- کاتي مان رٽائر ڪيائين. ننڍي هوندي کان ئي، والد صاحب جي صحبت ۾ لطيف سائينءَ جا -بيت- ٻڌندو ۽ ياد ڪندو هو. شاهه جي ڪلام سان عشق هئڻ ڪري مختلف ماڻهن وٽان شاهه جي قلمي رسالن ۽ ڪن شاهه جي ڄاڻن وٽان زباني شاهه جاا -بيت- گڏ ڪندو رهيو. 1992ع ۾ شاهه لطيف جو هڪ ناياب نسخو ”شاهه جو گنج“ نالي رسالو ڇپرايائين، جنهن ۾ تقريباً ڇهه هزار -بيت- جمع ٿيل آهن. تازو اهو نسخو ڪويتا پبليڪيشن، حيدرآباد طرفان ٻيهر ڇپجي پڌرو ٿيو آهي ۽ ادبي حلقن ۾ -ان- تي ٽيڪا ٽپڻي اختلاف بحث هلندڙ آهي.

## حوالا
نواب الھداد خان صوفي

نواب الهداد خان صوفي، فقير نواب ولي محمد خان لغاري جو ٽيون نمبر پٽ هو ۽ 1238ھ/1823ع ۾ ڄائو. دستور موجب هن لاءِ فارسيءَ جي اعليٰ -تعليم- جو انتظام ڪيو ويو. هي اڃا نون سالن جو ننڍو -ٻار- هو ته سندس والد بزرگ نواب ولي محمد خان وفات ڪري ويو. هيءُ ننڍپڻ ۾ ئي مير نصير خان وٽ ملازم ٿيو. اعليٰ اخلاق ۽ ذهانت جي ڪري درٻار ۾ ڏاڍو مقبول ٿيو. سنڌ تي انگريزن جي قبضي کانپوءِ 1847ع ۾ -انگريز- حڪومت ۾ سيوهڻ جو مختيار ڪار مقرر ٿي رهيو ۽ -ان- کان پوءِ ڪوٽ لاشاريءَ ۾ دائمي سڪونت اختيار ڪيائين ۽ اتي ئي 18 محرم 1300ھ/1882ع تي وفات ڪيائين. اتي ئي دفن ڪيو ويو. سندس اولاد به هميشه لاءِ ڪوٽ لاشاريءَ ۾ ئي سڪونت اختيار ڪيائين. نواب الهداد خان هڪ ديندار، صلح پسند ۽ صوفي منش بزرگ هو. شاهه شهيد جي درگاهه جو عقيدتمند هو ۽ جهوڪ شريف جا ڪيئي پنڌ ڪيائين ۽ هيءُ پنهنجي پيءُ وانگر وقت جو سٺو اديب ۽ صاحب ديوان شاعر هو. ”صوفي“ تخلص اختيار ڪيائين. سندس ڪلام سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ موجود آهي. فارسيءَ ۾ ”ديوان صوفي“ ته هن ويهن سالن جي عمر کان به پهرين منظوم ڪيو هو. سندس ڪلام گھڻو ڪري علمِ عروض تي چيل آهي. ڪلام جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته کيس علم عروض تي دسترس حاصل هئي، سنڌي ۽ سرائيڪيءَ کانسواءِ فارسيءَ جو بلند پايه شاعر هو. زبانداني ۽ محاورن جي جڙاءَ سان مجازي عشق جي رعناين کي حقيقي رنگ ۾ پيش ڪري، هڪ سٺي شاعر هجڻ جو ثبوت ڏنو. سندس شاعريءَ ۾ -تصوف-، وحدت، عشق ۽ محبت جون حقيقتون بيان ٿيل آهن.

## حوالا
الھداد خان لغاري

الهداد خان ”صوفي“ 7 جون 1823ع تي ڄائو. ميرن جي دور جو هڪ مشهور مولودگو هو، جنهن لاتعداد مولود چيا. هن جي والد جو نالو نواب ولي محمد خان لغاري هو. عبدالرئوف ڀٽيءَ ۽ پوئين دور جي مولودگو شاعرن کان پوءِ الهداد لغاريءَ جو نالو مولودگو شاعرن ۾ سامهون اچي ٿو. ميرصاحبن وٽ هن جي تمام گهڻي عزت هئي. 
الهداد خان جو تخلص ”صوفي“ هو. هن جا مولود ”ديوان صوفي“ ۾ محفوظ آهن، جيڪو فارسي زبان ۾ آهي. سندس چيل مولودن مان ”حشر ويل حساب ۾“ ۽ ”محمد مرسل مصطفيٰ“ مشهور آهن. هن تعلقي سيوهڻ ۾ 30 نومبر 1882ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
الھداد راھو

الهداد ولد علي حيدر راهو، 1984ع ۾ ڳوٺ پهلوان عارف راهو ضلعي نواب شاهه ۾ -جنم- ورتو، سندس -تعليم- مئٽرڪ آهي. ملهه پهلواني کيس ورثي ۾ نصيب ٿي. هن 2000/2001 کان ملهه جي شروعات ڪئي، -الهداد راهو- پنهنجي پهلوانيءَ جا جوهر ڏيکاري 15 کن ننڍا وڏا -انعام- کٽي چڪو آهي. تازو 11 مارچ 2010ع تي اڳوڻي روسي رياست ڪرغستان جي شهر بِشڪڪ ۾ 17 ملڪن جي 147 ملهه پهلوانن جي مقابلي ۾ پهرين پوزيشن کڻي گولڊ ميڊل کٽي ورتو، گولڊ ميڊل کٽڻ جي خوشيءَ ۾ سنڌ ماڻڪ موتي تنظيم ۽ سنڌي ٻوليءَ اٿارٽيءَ اداري پاران کيس 16 -اپريل- 2010ع تي آجياڻو ڏئي پڳ ٻڌرائي ويئي. پڳ جو پهريون ور سنڌ جي وڏي عالم ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- ڏنو. جڏهن ته ملهه ايسوسيئيشن سنڌ جي صدر غلام سرور -جتوئي- پڳ جو ٻيو ور ڏنو. -ان- کانسواءِ سندس والد -استاد- ۽ سنڌ مان ڪهي آيل نامور مَلهن کيس جس ڏيندي پڳ جا جا ور ڏنا. هن جي ٻن ساٿين پرويز -اعواڻ- (لاڙڪاڻو) ۽ مختيار عالماڻي (نوشهروفيروز) پڻ ڪرغستان ۾ ٻي پوزيشن حاصل ڪئي هئي، -جن- کي به -ان- موقعي تي -اجرڪ- پارائي سندن عزت افزائي ڪئي وئي.

## حوالا

زمرو:ملاکڙو
زمرو:سنڌي رانديگر
زمرو:سنڌ جا ملهه
زمرو:سنڌ جا رانديگر
فقير الھڏنو خاصخيلي

فقير -الهڏنو خاصخيلي- ولد محمد علي خاصخيلي 1952ع ڌاري، ڳوٺ ڌڻي بخش خاصخيلي، لڳ -پاڪ سنگهار-، تعلقي ٽنڊي الهيار ۾ ڄائو. پرائمري تائين -تعليم- حاصل ڪري، ننڍي هوندي کان ئي ڳائڻ شروع ڪيائين. 
1965ع ۾ فقير طالب حسين جسڪاڻيءَ جي شاگرديءَ ۾ اچي راڳ سکڻ لڳو. 1994ع ڌاري ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد -تان- ڳائڻ جي شروعات ڪيائين. راڳ تي مهارت سبب، ريڊيو -پاڪستان- پاران، 1995ع ۾ کيس فضل فقير سان سُنگ جي صورت ۾ ڳائڻ لاءِ -برطانيا- جي دؤري تي موڪليو ويو، -جتي- کيس سٺي مڃتا ملي. -ٽيليويزن- تي به سنگ جي صورت ۾ ڪيترائي پروگرام ڪري چڪو آهي. سنڌ جي وڏن وڏن ميلن ۾ ڳائي چڪو آهي. سندس پٽ ذوالفقار علي خاصخيليءَ جو هڪ آڊيو البم پڻ مارڪيٽ ۾ اچي چڪو آهي. سندس ٻيو پٽ ديدار علي خاصخيلي، نئين ٽهيءَ جي شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.

## حوالا
فقير الھڏنو ماڇي

الهڏنو فقير ماڇي، سگهڙ، شاعر ۽ ڳائڻو ٿي گذريو آهي. الهڏنو فقير جيئندي ماڇيءَ جو پٽ هو ۽ موجوده سنجهوري تعلقي جي ڳوٺ جعفر خان لغاريءَ ۾ 1880ع ڌاري ڄائو هو. کيس ننڍي هوندي کان ئي ڳائڻ جو شوق هو. -ان- وقت -پير حسن- بخش شاهه ڊٺڙي واري بزرگ ۽ شاعر سان هن جي ڏيٺ ويٺ ٿي، جنهن کيس پنهنجي مريدن ۾ شامل ڪيو. -ان- وقت کان وٺي الهڏنو فقير يڪتاري تي پير حسن بخش شاهه ۽ ٻين صوفي شاعرن جون ڪافيون چوڻ لڳو، -پير حسن- بخش شاهه جي وفات کان پوءِ کاڻي راڄڙ جي رهاڪو عوامي شاعر منٺار فقير راڄڙ جي صحبت ۽ شاگردي اختيار ڪيائين. -ان- وقت الهڏنو فقير پنهنجون ڪافيون ٺاهي پڻ ڳائڻ لڳو. 1925ع ڌاري الهڏني فقير پنهنجي ٻالڪن جي ٻاري يا ٽولي ٺاهي، کين جاما پارايا ۽ يڪتاري، دلي ۽ ڏنڊي جي وڄت تي ڳائڻ لڳا. 
ڊاڪٽر -بلوچ- صاحب پنهنجي ڪتاب ”-اسان جو ڳوٺ- جعفر لغاري“ ۾ لکي ٿو ته الهڏنو فقير لسيون ڪافيون چوندو هو، پر سر -تار- سان ڳائيندو هو، شروع ۾ راڳڻي ڪري، تارَ چِڪائي، ڀريي مان مصرع کڻندو هو ۽ وچ ۾ -بيت- هميشه مصراعن جي موضوعن مواقف ڏيندو هو. انهيءَ رمز ۾ هو ٻين کان وڌيڪ هو. 
الهڏنو فقير هر هاري هو، پر لکڻ پڙهڻ سکي ڪافيون ڪلام سهڻي صورتخطيءَ ۾ لکندو هو. هن 1940ع کان وٺي ڪافيون جوڙڻ شروع ڪيائين، 1000 کان وڌيڪ ڪافيون ٺاهيائين. الهڏني فقير 7 مئي 1962ع ۾ ڳوٺ جعفر خان لغاريءَ ۾ وفات ڪئي، تعلقي کپري جي ڳوٺ کاڻي راڄڙ ۾ پنهنجي دوست منٺار فقير راڄڙ جي مقام ۾ مدفون ٿيو.

## حوالا

زمرو:شاعر
زمرو:سنڌي ادب
الھڏنو مھر

سگهڙ الهه ڏنو -پٽ گل- بيگ مهر، ڳوٺ ڪنڊي تعلقي ميرپورماٿيلي، ضلعي گهوٽڪيءَ ۾ سال 1290ھ/1873ع ۾ ڄائو. کيس ٻين به ڪيترن ئي شاعرن جو ڪلام ياد هو. پنهنجي ڪلام ۾ -ٿر- جا محاورا گهڻا ڪم آندا اٿس. اڻ پڙهيل هو. پير پکڙائيءَ جو مجاور هو، تنهنڪري -ان- جي حب ۾ گهڻو ڪلام ڇپرايو اٿس، مالوند ماڻهو هو، جنهنڪري بيتن ۾ مال جا گهڻا نالا ڪتب آندا اٿس. ميلن ۽ مارڪن جو شوقين هو. سندس ٻه -پٽ گل- بيگ ۽ ڌڻي بخش به پيءُ وانگر سگهڙ آهن. هن 80 ورهين جي ڄمار ۾ سال 1370ھ/1950ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
الھرکيو ٻٽ

سنڌي ٻوليءَ جو مشهور محقق پروفيسر ڊاڪٽر **الهرکيو ٻُٽ**، ميهڙ تعلقي جي ڳوٺ ”ٻُٽ سِرائيءَ“ ۾، پهرين ڊسمبر 1946ع تي ڄائو. سندس پيءُ جو نالو شاھ محمد ٻُٽ هو. شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ثانوي تعليم دادوءَ مان حاصل ڪيائين. پاڻ لائبريري سائنس ۾ پي. ايڇ. ڊي هئڻ سان گڏ سنڌ يونيورسٽيءَ جو گولڊ ميڊلسٽ پڻ آهي. سندس بهترين تصنيفن ۾ ”سنڌ ۾ ڪتبخانن جي تاريخ“، ”سنڌي رسالن جي تاريخ“، ”سماٽ“ ۽ ”سنڌي طباعت ۽ اشاعت“ شامل آهن. ڊاڪٽر صاحب سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ لائبرري ۽ انفارميشن سائنس شعبي جو چيئرمئن رهيو آهي. قديم ڪتابن، لائبريري سائنس، سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب تي ڪم ڪندڙ انگريز عالمن تي سندس ڪيترا تحقيقي مضمون اخبارن ۾ ڇپجندا رهن ٿا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي لئبريري ڪاميٽيءَ، تعليمي ۽ رٿابندي ڪاميٽيءَ جو ميمبر رهي چڪو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ايڊيٽرن ۾ بہ شامل آهي. سندس رهائش ڄام شوري ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:1946ع جون پيدائشون
زمرو:سنڌي ماڻھو
الھلال ڊراماٽڪ سوسائٽي

الهلال ڊرامٽڪ سوسائٽيءَ جو بنياد سنڌ جي مشهور شاعر، اديب ۽ محقق -آغا- غلام نبي صوفي 1924ع ۾ شڪارپور ۾ وڌو، هن ڊرامٽڪ سوسائٽي ڪيترائي سنڌي ۽ -اردو- ڊراما اسٽيج ڪيا، -جن- ۾ -آغا- غلام نبي صوفي جو ”دنيا دورنگي“ شان -اسلام-‘. -آغا- حشر جو ”مدهوش“ ۽ ماسٽر رحمت علي جو ”-تصوير- رحمت“ نهايت محنت سان ڪري ڏيکاريا ويا، جيڪي ڏسندڙن ۾ تمام گهڻا مقبول ويا. انـهـن ڊرامـن ۾ جـيـڪـي اداڪار حصو وٺندا هئا، -تن- ۾ پيرل خان -پٺاڻ- (ولين جو ڪردار ادا ڪندڙ) غلام حسين جهلڻ، عبدالغفار سومري کان علاوه پير محمد عرف پيرن جوڙيو ’مشتاق‘ جا نالا قابل ذڪر آهن، هيءَ ڊرامٽڪ سوسائٽي 29-1928ع ڌاري -بند- ٿي وئي پر -ان- -ٿوري- عرصي ۾ به هن سوسائٽي ڪيترائي سنڌي -اردو- ڊراما اسٽيج ڪيا، -ان- کان علاوه ٻيون به ڪيتريون ئي ناٽڪ منڊليون هيون، شڪارپور ۾ -جن- هتي بهترين ڊراما ۽ ناٽڪ اسٽيج ڪيا.

## حوالا
الھڏنو خاصخيلي

ناميارو فنڪار الهڏنو علي محمد خاصخيلي، 25 -جنوري- 1966ع تي، ميرپور بٺوري، ضلعي ٺٽي ۾ ڄائو. تعليمي قابليت ايم. اي ۽ بي. ايڊ اٿس. هن دنيا ۾ پاڻ کي هڪ فنڪار طور متعارف ڪرايو. سندس ڳايل ڪلامن جا ڪيترائي البم مارڪيٽ ۾ اچي چڪا آهن. فني خدمتن عيوض کيس حسنِ ڪارڪردگي اوارڊ ۽ ڪيترا سرٽيفڪيٽ ملي چُڪا آهن. هن وقت گورنمينٽ پي. سي اسڪول ميرپوربٺوري ۾ -استاد- آهي، سندس رهائش پڻ اتي ئي آهي. سندس والد -استاد- علي محمد خاصخيلي، -استاد محمد جمن- جو شاگرد هو ۽ الهڏني پنهنجي والد علي محمد خاصخيليءَ کان راڳ جي سکيا ورتي. هن ريڊيو ۽ ٽي. ويءَ تي به ڳايو آهي، پر عوامي ميڙاڪن جو مقبول فنڪار آهي. شيخ -اياز-، -امداد حسيني-، ذوالفقار راشدي، غلام حسين ۽ ٻين جديد شاعرن جي شاعريءَ کي نئين رنگ ۾ ڳائي وڏي مقبوليت حاصل ڪئي اٿس.

## حوالا
الھداد زرداري

**الهداد زرداري** (انگريزي:Allahdad Zardari) سنڌ جو مشهور ڳائڻو هو.

## زندگي جو احوال
الهداد زرداري 1959ع ۾ باغ علي زرداري جي گهر ۾ موري لڳ ڳوٺ مڪراري ۾ ڄائو.
## تعليم ۽ فن
الهداد زرداري 1975ع کان باقاعدي ڳائڻ جي شروعات ڪئي. هن انٽر تائين -تعليم پرائي. کيس راڳ جو ننڍي لاڪر شوق هوندو هيو. هن فن ۾ سکيا استاد بيبي خان جي شاگرد قاضي احمد جي استاد مٺل خان ميراثي ءَ کان حاصل ڪئي. ان بعد هن ڦوٽي زرداريءَ کان چپڙيءَ ۽ يڪتاري جو فن پرايو. الهداد ريڊئي ۽ ٽي وي تي تمام سٺو ڳاتو. هي ڪيسٽ واري دورجو مشهور فنڪار هو. آخر ۾ ڪجهه وقت گلي ۾ تڪليف سبب ڳائي نه سگهيو هو. هن اردو، سنڌي، بلوچي، سرائڪي ۽ پنجابيءَ ٻولين ۾ ڪافي ڪلام ڳاتا. کيس فني خدمتن عيوض ڪيترائي اوارڊ به مليا، جن ۾ ذوالفقار علي ڀٽو اوارڊ، ميان نصير محمد ڪلهوڙو اوارڊ، مصري شاهه اوارڊ اهم آهن. هن وقت سندس پٽ شهباز الهداد پڻ ڳائي ٿو.

## لاڏاڻو
الهداد زرداري 4 آگسٽ 2019ع تي لاڏاڻو ڪري ويو. کيس موري لڳ اباڻي قبرستان ۾ دفنايو ويو. 

## حوالا

زمرو:فنڪار
الھنواز رڪڻائي

**''الهنواز ولد محمد عرس رُڪڻائي**، 10 مئي 1930ع تي ڳوٺ رُڪڻ، ضلعي دادوءَ ۾ جنم ورتو. نامور شاعر استاد بخاريءَ جو ننڍپڻ کان دوست ۽ همعصر ھو، ٻئي گڏ پڙهيا ۽ شاعري ڪيائون.گلشن منير ڪالوني دادوءَ ۾ رهندو هو.*

== *خدمتون* ==

*سُٺو استاد، شاعر ۽ اديب هو. پرائمري استاد طور رٽائر ڪيائين. خانداني طرح ملاح هئڻ ڪري ٻيڙين ۽ درياهه سان واسطيدار معلومات ۾ وڏي ڄاڻ هئس. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ لاءِ ”درياهي ٻولي ۽ جيوت“ بابت هڪ ڪتاب لکيائين، جيڪو سندس ڄاڻ، مطالعي ۽ مشاهدي جي ساک ڀري ٿو. اهو ڪتاب ”سنڌي ٻوليءَ جو درياهي لهجو“ عنوان سان اٿارٽيءَ پاران 2007ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ويو آهي. هو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سيل ۾ وڏو مددگار رهيو. ان سلسلي ۾ هن دادوءَ ۽ نوشهري ضلعي جي درياهي پتڻن، ڍنڍن، ڍورن، واهن، نئين، ٻيٽن ۽ ريٽن تي تفصيلي تحقيق ڪئي هئي. شاهه لطيف جو وڏو پارکو هو. سندس شاعريءَ جو هڪ مجموعو ”ڇُليون منڇر ڇوليون“ 1998ع ۾ شايع ٿيو. سندس ٻيو ڪتاب، دادو تعلقي جي تاريخ تي ”دادو منهنجي دل“ 2007ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. سنڌي ادبي سنگت ۽ استاد بخاري اڪئڊمي دادوءَ جو سرگرم ڪارڪن هو.*

== *وفات* ==

*هو 13 فيبروري 2007ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1930ع جون پيدائشون
زمرو:2007ع جون وفاتون
زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي محقق
زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي شاعر
الھه آباد (سنڌ)

هن ڦٽل شهر جا آثار ”کڙ“ نالي ڳوٺ ڀرسان دولت پور صفن کان اتر ۾ ٻن ميلن جي فاصلي تي آهن. ميان محمد مرادياب خان ڪلهوڙي کي جڏهن حڪومت جو پروانو مليو ته هن نصرپور لڳ درياهه جي ٻئي ڪناري تي خيما کوڙيا هئا ۽ اتي جلوس (-تخت- نشيءَ) جي رسم ادا ڪئي هئائين، انهي هنڌ ميان صاحب پنهنجي نالي سان هڪ شهر -آباد- ڪري، -ان- جو نالو ’مراد -آباد-‘ رکيو . ڪجهه عرصي بعد -ٻوڏ- سبب اهو شهر تباهه ٿي ويو. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي ’محمد -آباد-‘ جي ڀرسان هڪ نئون شهر ’-الهه آباد-‘ جي نالي سان -آباد- ڪيو، اڳتي هلي ميان غلام شاهه شهر جو نالو ’-الهه آباد-‘ مان ڦيرائي ’شاهپور‘ رکيو. شهر ننڍو هجڻ سبب گهڻي عرصي تائين حڪومت جو مرڪز نه رهيو ۽ جلد -ان- کي -ترڪ- ڪري هڪ نئون شهر ’حيدرآباد‘ جي نالي سان -آباد- ڪيو ويو. شاهپور هن وقت هڪ معمولي ڳوٺ آهي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي شاهپور نالي هڪ ٻيو به شهر -آباد- ڪرايو هو.

## حوالا
الھه آندو شاھ

**''سيد الهه آندو (اَلهندو) شاهه** ولد سيد يوسف شاهه 17 آڪٽوبر 1857ع تي ڳوٺ ڊڀري تعلقي ڪنڊياري ضلعي نوشهري فيروز ۾ پيدا ٿيو. هو متعلوي سيدن جي شاخ مان هڪ وڏي خاندان جو فرد ۽ وڏي هلندي پڄندي وارو شخص هو.*

== *تعليم ۽ خدمتون* ==

*هن ابتدائي تعليم ڊڀري جي مدرسي ۾ عربيءَ ۽ فارسيءَ ۾ ورتي. ۽ پوءِ جلد ئي سنڌي ۽ انگريزيءَ جي تعليم به ورتائين. شاهه صاحب 1897ع کان ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ حيدرآباد جو چونڊيل ميمبر هو ۽ جڏهن پهرين نومبر 1912ع تي نواب شاهه ضلعو ڌار قائم ٿيو ته انهيءَ ضلعي جو 1919ع تائين چونڊيل ميمبر رهيو. شاهه صاحب مسلمانن جي تعليم لاءِ سن 1903ع ۾ نوشهري فيروز ۾ مدرسو قائم ڪري مسلمان ٻارن کي خوب همٿايائين. مدرسي لڳ ٻاهران آيل شاگردن لاءِ 1904ع ۾ هاسٽل ٺهرايائين. 1918ع ۾ هن مدرسي کي هاءِ اسڪول جو درجو مليو ۽ اهو هاءِ اسڪول اڄ به سندس ياد تازي ڪري رهيو آهي. هيءُ مدرسو ڪراچيءَ جي سنڌ مدرسته الاسلام کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو. هو 1909ع کان لڳاتار ڪيترائي سال بمبئي ڪائونسل جو چونڊيل ميمبر رهيو. ڪجهه عرصو ”سنڌ محمدن ائسوسيئيشن“ جو صدر به رهيو. 1916ع ۾ دهليءَ جي وائسراءِ جي اسيمبلي جو چونڊيل ميمبر ٿيو.*

== *ڪردار* ==

*سيد الهه آندو شاهه وڏو سخي دل انسان هو. ضرورتمندن کي در تان واپس نه موٽائيندو هو. ننڍي خواهه وڏي، امير توڙي غريب لاءِ وٽس ساڳي ڪرسي هوندي هئي. هو صوم و صلوات جو پابند هو. مسجدون، مسافر خانا ٺهرائڻ، کوهه کوٽائڻ، آئي جي آڌر ڪرڻ سندس خاص مشغلو رهيو.*

== *وفات* ==

*هن مثالي انسان 19 آڪٽوبر 1919ع تي ڊڀري ۾ وفات ڪئي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1857ع جون پيدائشون
زمرو:1919ع جون پيدائشون
الھه اوڀايو جوڻيجو

فقير الهه اوڀايو ولد فقير غلام قمبر جوڻيجو ڳوٺ ’منهه‘ تعلقي ميرو خان جو ويٺل هو. پاڻ عوامي شاعر ڇتي فقير سانگيءَ جو صحبتي ۽ طالب هو ۽ کانئس فيض حاصل ڪيو هئائين. ڊاڪٽر نبي بخش -بلوچ- لکي ٿو ته:’الهه اوڀايو ولد قمبر فقير ڌامراهه ڳوٺ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ مدفون آهي. هو فقير خداداد ولد غلام حيدر جو سؤٽ هو. الهه اوڀايي جو ڪلام عارفاڻي رنگ جو آهي. سندس ڪافين ۾ عاشقاڻن امنگن جو اظهار عام -جام- نظر اچي ٿو. هو ڪافي گو شاعر هو. سندس ڪلام ٽڙِيل پکڙيل آهي. هن 1920ع ڌاري وفات ڪئي.‘ سندس ڪلام جو نمونو هيٺ ڏجي ٿو: 
دل منهنجي کي دلبر، لاتو جادو ڙي، 
زيور -پائي- ڳهڻا، ڪيو سينگار سهڻا 
ڪات اکين جي ڪهڻا،خنجر هنيا کوڙي

## حوالا
الھه اوڀايو ڍنڍ

هي ڍنڍ ضلعي دادو ۾ آهي. ڍنڍ ۾ مڇي ۽ پکيءَ جو شڪار ٿئي ٿو. هڪ ملاح الهه اوڀايو جي نسبت سان هن ڍنڍ جو نالو آهي. هن ڍنڍ کي فشريز کاتي وارا نيلام ڪندا آهن. چيو وڃي ٿو ته هن ڍنڍ تي اڳي هڪ -پتڻ- هيو، جيڪو مورڙو -پتڻ- سان مشهور هو. ياد رهي ته مورڙي ميربحر جي والد جو نالو به الهه اوڀايو هيو. هنن ٻنهي نالن جي ڇا حيثيت، اهميت ۽ لاڳاپو آهي ۽ اهي ڪيئن هتي ملن ٿا، تنهن تي -تحقيق- -جاري- آهي.

## حوالا
الھه بخش ٽالپر

الهه بخش ولد حسين خان -ٽالپر- سندس ڳوٺ درياخان -ٽالپر- جو هو، جنهن کي ”-ٺوڙها- لتڻيون“ به چوندا آهن ۽ تعلقي هالا، ضلعي حيدرآباد ۾ آهي، -جتي- هن 31 مارچ 1914ع تي -جنم- ورتو. پرائمري اسڪولن ۾ ملازمت ڪيائين، جتان پنهنجي اهليت سان، پوءِ اسڪولن جو سپروائيزر به ٿيو ۽ اتان ئي رٽائر ڪيائين. ادبي ذوق رکندڙ هو. -پارسي- ٻوليءَ جي به ڄاڻ هيس. ننڍا علمي ادبي ڪتاب لکيائين. سندس تصنيفن جو تعداد 15 آهي، -جن- مان ”پرديسيءَ جو پيار“ ناول مشهور اٿس. 18 -اپريل- 1976ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا
نارو واهه

الهندو نارو واهه (Wetern Nara Canal):الهندو نارو واهه لاڙڪاڻي شهر کان -اوڀر- طرف عاقل ڳوٺ کان سنڌو نديءَ مان نڪرندو هو. هيءُ واهه به سنڌو نديءَ جو هڪ ڦاٽ (Inundation Canal) هو، هن الهندي ناري واهه کي تمام گهڻا ور وڪڙ هائ، وڏو ويڪرو ۽ اونهو واهه هو. -الهندو نارو- درياهه مان نڪري -باقراڻي-، ڏوڪري، -ٽاٽڙي-، سيهڙ شهر، راڌڻ وليج، ٿرڙي جادو شهيد ۽ جوهيءَ کان پوءِ وڃي منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هيءُ واهه -ان- وقت لاڙڪاڻي ضلعي مان وهندو هو. سيوهڻ تائين لاڙڪاڻو ضلعو هو. هيءُ -الهندو نارو واهه- وڏو ويڪرو اونهو واهه هو، جنهنڪري هن تي به ٻيڙين رستي آمدو رفت ٿيندي هئي. واپاري سکر يا لاڙڪاڻي کان پنهنجو مال ٻيڙين رستي شهرن ڏانهن کڻي ويندا هئا. هن واهه تي وڏيون موريون ونگن سان ٺهيل هيون. اڄ به هڪ اهڙي موري -باقراڻي- شهر ڀرسان بيٺي آهي، الهندي ناري واهه مان ٻيا وڏا واهه به نڪرندا هئا: 
1. گهنور واهه: گهنور واهه -باقراڻي- شهر کان نڪري -باقراڻي- ريلوي -اسٽيشن- کان پوءِ رشيد وڳڻ ڳوٺ کان گوگهاري شهر وٽ وڃي ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه ڏوڪري تعلقي، جنهن کي -ان- وقت لب درياهه -تعلقو- به سڏيندا هئا ۽ قنبر جي زمينن کي -آباد- ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ خاص ڪري گوهاري جا سڳداسي چانور مشهور هوندا هئا. گهنور واهه مان وري ٻيا به ننڍا ننڍا واهه نڪرندا هئا. جيڪي -آبادگار- پنهنجي زمينن جي سهوليت سان وهائيندا هئا، انهن واهن جي کوٽائي تمام وڏي هئي ۽ ويڪرا هوندا هئا. 
2. موندر واهه: هي واهه الهندي ناري مان ڏوڪري شهر ڀرسان نڪرندو هو ۽ نصير -آباد- جي شهر ڀرسان وڃي ختم ٿيندو هو. هن جي ڊيگهه اٽڪل 12 ميل هئي. هن مان ٻيا به ننڍا ننڍا واهه نڪرندا هئا. لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏوڪري ۽ وارهه تعلقي جي زمينن کي -آباد- ڪندو هو. 
3. ڌامراهو واهه: هيءُ واهه الهندي ناري واهه مان -ٽاٽڙي- ڳوٺ کان نڪري اولهه طرف ويندو هو. هيءُ ڌامراهو واهه به وڏو واهه هو، هن جي ڊيگهه اٽڪل 30-35 ميل هئي. هيءُ واهه ڳوٺ دائود ڪانڌڙا، آڏي -جاگير-، کڏهري، ڳاڙهي، فريد -آباد- کان ٿيندو وڃي ماڏي ڳوٺ تعلقي خيرپور ناٿن شاهه وٽ ختم ٿيندو هو. -ان- وقت خيرپور ناٿن شاهه کي ڪڪڙ -تعلقو- سڏيندا هئا. ڌامراهي واهه مان ٻيا به ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي ڏوڪري تعلقي ۽ وارهه تعلقي جي زمينن کي -آباد- ڪندا هئا. الهندي ناري جون زمينون زرخيز هيون، جنهنڪري هتي انبن جا وڏا وڏا -باغ- خاص ڪري، ڏوڪري تعلقي ۾، الهندي ناري تي نار به رکيل هئا. -جن- تي ماڻهو -ٿوري- ٿوري آبادي ڪندا هئا، خاص ڪري جوئر جو فصل نارن تي ٿيندو هو. 1932ع کان پوءِ جيئن سکر -بئراج- مان نوان وڏا واهه نڪتا ته هن الهندي ناري جو وجود ختم ٿي ويو، هن جي جاءِ تي دادو ڪئنال ۽ رائيس ڪئنال واهه نڪتا، جنهنڪري هيءُ واهه ختم ٿي ويو. الهندي ناري جي ڪن حصن مان هن وقت به دادو ڪئنال نڪتل آهي. هاڻي الهندي ناري واهه جو سنڌو درياهه مان موج سان وهڻ پورو ٿي ويو. هن وقت به ڪٿي ڪٿي هن جا پراڻا نشان اڃا باقي آهن.

## پڻ ڏسو
* اڀرندو نارو

## حوالا
الھه بخش سرشار عقيلي

ناميارو شاعر الهه بخش ولد حافظ محمد صديق عقيلي ڪراچيءَ شهر ۾ 21 -جنوري- 1907ع تي ڄائو. ”سرشار“ سندس تخلص هو. روينيو کاتي ۾ ڪلارڪيءَ کان ملازمت شروع ڪيائين ۽ 1958ع ۾ ڪليڪٽريءَ جي عهدي -تان- رٽائر ڪيائين. غزل جو بلند پايه شاعر ۽ عروض جو وڏو ماهر هو. هن نثر ۾ پڻ ڪيترائي تحقيقي مقالا ۽ مضمون لکيا. مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ جو عقيدتمند هو. سندس تصنيفن ۾ ’رموز النساء‘، ’دعوت -اسلام-‘ (ترجمو)، ’مناسڪ الحج‘، ’سنڌي راڳ جي مختصر -تاريخ-‘، ’علم هيئت‘، ’تذڪره سهروردي‘ شامل آهن. 15 -جنوري- 1972ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا
الله بخش پالاري

**الله بخش پٽ مڱيلڌو پالاري** ويٺل سَري، محال ڪوهستان جو نامور سگهڙ هو، جيڪو مرحوم نجف علي شاھ ”ڪمتر“ جي اوطاق حيدرآباد ۽ مياڻيءَ ٻيلي ۾ ڪافي لوڪ ڪچھرين ۾ شريڪ رهيو. ڪوهستان ۽ لس ٻيلي جي شاعرن جو گهڻو ڪلام کيس ياد هو.

## حوالا
سگهڙ الهه بخش ماڇي

سگهڙ الهه بخش ولد لونگ ماڇي، تخلص ”-جوڳي-“ سندس ڄمڻ جو سال 1937ع آهي. هالا -اسٽيشن- لڳ رهندو آهي. ٻه درجا پرائمري پڙهيائين ۽ مزوري ڪندو آهي.

## حوالا
الھه بخش شاھ بخاري

سيد الهه بخش شاهه بخاريءَ 1 نومبر 1931ع تي، ڳوٺ تُنيا بقا شاهه، تعلقي ڪنڊياري ۾، صوفي بزرگ حاجي ٻُڍل شاهه ”حُسينيءَ“ جي گهر ۾ -جنم- ورتو. پرائمري -تعليم- پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ، مئٽرڪ ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول نوابشاهه (موجوده ايڇ. ايم خواجه هاءِ اسڪول) مان ڪيائين. بي. اي 1954ع ۾ ۽ ايم. اي (اسلامڪ ڪلچر) 1966ع ۾ ڪيائين. 1950ع کان 1954ع تائين نورمحمد هاءِ اسڪول، ۽ 1958ع تائين گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1- ۾ بحيثيت -استاد- ملازمت. -جولاءِ- 1958ع ۾ ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد تي بطور پروڊيوسر مقرر 

ٿيو ۽ بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ پروگرام مينيجر، -بهاولپور- ۽ خيرپور ۾ -اسٽيشن- ڊائريڪٽر به رهيو، جتان 31 -آڪٽوبر- 1991ع تي رٽائر ڪيائين. 12 جون 1994ع کان 14 نومبر 1996ع تائين سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو سيڪريٽري رهيو. 19 نومبر 2008ع تي ڪراچيءَ جي هڪ نجي اسپتال ۾ وفات ڪيائين، کيس پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ مٽيءُ ماءُ حوالي ڪيو ويو. 

سيد -الهه بخش شاهه بخاري- صوفي مسلڪ جو ماڻهو هو، سلسلي ’قادريه‘ ۽ ’چشتيه‘ جو طالب هو ۽ انهيءَ نسبت جي ڪري راڳ سان گهڻو لڳاءُ هئس. ڪيترن ئي ناميارن راڳين سان سندس سٺا لاڳاپا رهيا.

## حوالا
الھه بخش نظاماڻي

سنڌ جي معروف شخصيت، الهه بخش ايم. نظاماڻي 30 مارچ 1905ع تي ماتليءَ جي ڀرسان تاريخي شهر ٺريءَ لڳ (جيڪو هاڻي غيرآباد ٿي ويو آهي). نظاماڻين جي ڳوٺ ۾ ڄائو. علي ڳڙهه مان ايم. اي ۽ بمبئيءَ مان بي. ٽي ڪري سنڌ ۾ اُستاد مقرر ٿيو ۽ پوءِ سنڌ جي -تعليم- کاتي جو ڊائريڪٽر ٿيو. رٽائرمينٽ کان وءِ نورمحمد هاءِ اسڪول ۽ مسلم ڪاليج جي پرنسپال طور حيدرآباد ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. آخر ۾ ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز جو اعزازي سيڪريٽري پڻ ٿيو. لوڪ ادب تي ايم. اي. سنڌيءَ لاءِ سندس لکيل مقالو 1971ع ۾ سنڌالاجيءَ طرفان ”سنڌي لوڪ ادب جي ارتقائي -تاريخ-“ جي نالي سان شايع ٿيو. هن 15 -آگسٽ- 1980ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
الھه رکا

thumb
الهه رکا، -استاد-(طبله نواز ):(29 -اپريل- 1919ع کان 3 فيبروري 2000ع) -استاد- -الهه رکا- هندستاني موسيقيءَ جو وڏو نالو آهي. هن طبلي کي وڏي جلا بخشي. -استاد- ويهين صديءَ ۾ طبلي جو وڏو ماهر هو. هن روي شنڪر سان 1967ع ۾ ووڊ اسٽاڪ فيسٽول ۾ حصو ورتو ۽ هندوستاني موسيقيءَ کي يورپين سان متعارف ڪرايو. -آمريڪا- جي صف -اول- جي فنڪارن کيس طبلو وڄائيندي ڏسي ڏاڍو عجب کاڌو. سندن خيال هو ته -استاد- جي هٿن ۾ ڪا مشين لڳل آهي. دنيا جي موسيقيءَ جي ڄاڻن کيس موسيقيءَ جو -آئين- اسٽائين ڪري سڏيو آهي. 
سندس لائق فرزند ذاڪر حسين هن وقت پاڪستان توڙي هندوستان جو وڏو طبله نواز آهي، جيڪو دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري مڃتا ماڻي چڪو آهي.

## حوالا

زمرو:1919ع جون پيدائشون
زمرو:2000ع جون فوتگيون
زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ
زمرو:ڀارتي مسلمان
زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا
الله بند

سنڌ ۽ ڪڇ جي سرحد تي ٺهيل هيءُ -بند- 1232ھ/1817ع واري زلزلي ۾ ازخود ٺهي پيل قدرتي -بند- آهي. هن زلزلي سبب ڍورو (-اڀرندو نارو-) اصل جاءِ -تان- پنهنجو رُخ ڦيرائي ويو. ”-الهه بند-“ لڳ ڀڳ 80 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ پنجن کان 6 فٽ اوچو آهي. ڇاڪاڻ ته اهو قدرتي طور اڀريو ۽ -بند- جهڙو آهي، انڪري -ان- جو نالو پئجي ويو ’-الله- -بند-‘.

## حوالا
الھه وسائي

**مائي الهه وسائي** گائيڪيءَ جي دنيا ۾ منفرد سڃاڻپ رکندڙ سنڌ جي لوڪ فنڪاره هئي. هوءَ 1928ع ڌاري سجاول ضلعي ٺٽي ۾ ڄائي. مائي الهه وسائي گائيڪيءَ جي ڪلاسيڪي مڪتبه فڪر سان تعلق رکندي هئي. هن پاڪستان ٺهڻ کان اڳ ئي ڳائڻ شروع ڪيو هو. هوءَ سنڌ جي مشهور ڳائڻي جيوڻي ٻائيءَ جي ساهيڙي ۽ همعصر هئي. تن ڏينهن ۾ ڪلامن جي رڪارڊنگ گراموفون تي ٿيندي هئي ۽ جيوڻي ٻائي، مائي الهه وسائي، ماسٽر چندر، سونا خان بلوچ موسيقيءَ جي دنيا جا وڏا نالا هئا.

هن ريڊيو ۽ ٽي ويءَ لاءِ به ڳايو سندس ڪجهه آڊيو ڪيسٽيون جاري ٿيون. سجاول جي مير بحر گهراڻي سان تعلق رکندڙ مائي الهه وسائي مشهور ڍولڪ نواز خميسي خان چانڊيي سان شادي ڪئي. کيس شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان ڄڻ ته عشق هو. ان ڪري هوءَ سندس عرس تي هر حال ۾ پهچندي هئي ۽ ڳائيندي هئي. 2002ع ۾ کيس ڀٽائيءَ جي ميلي تي لطيف اوارڊ ڏنو ويو ۽ حڪومت پاران کيس هڪ لک رپيا انعام ڏيڻ جو اعلان ڪيو. پر هڪ سال تائين آفيسن جا چڪر ڪاٽڻ بعد به کيس رقم نه ملي ۽ هوءَ پنهنجو علاج نه ڪرائي سگهي. آخري وقت ۾ کيس ڳلي جو ڪينسر ٿيو، تنهن هوندي به ڀٽائيءَ جي عرس تي پهتي ۽ ڪلام ڳايائين. ڪجهه هفتن بعد 29 اپريل 2003ع تي لاڏاڻو ڪري وئي.

## حوالا

زمرو:راڳي
زمرو:سنڌي شخصيتون
الھو ٻلھو راند

**الھو ٻلھو راند** سنڌ جي ٻھراڙين ۾ کيڏي ويندڙ ٻاراڻي راند آھي، جيڪا ڇھ ٻار کيڏي سگهن ٿا. ھن راند رچائڻ لاءِ ھڪ وڏو گول دائرو ڪڍبو آھي، جنھن جو قطر پنج فوٽ کن ٿيندو آھي. ھن راند ۾ اکر ڀوري ذريعي فيصلو ڪبو آھي تہ پھريان ڪھڙي ٽيم راند جو وارو وٺي. ڪڏھن ڪڏھن سڪل ٺڪري کڻي ان جي ھڪ پاسي ھڪ ڇوڪرو ٿُڪ اڇلائيندو، پوءِ ھڪ رانديگر واريندو سُڪي ۽ ٻيو دريا (ٿڪ وارو پاسو) پوءِ ٺڪريءَ کي آسمان ڏانھن مٿي اڇلائيندو، جنھن جو واريل پاسو مٿان ٿيو، اھو پھريان وارو وٺندو. فيصلي ٿيڻ بعد ٽيم جو ھڪ رانديگر گول ۾ بيھي، پير، مٺ، چپو، ڏوڏو، اک يا ٺونٺ ھلندو ۽ آڳ ڏيندڙ ٽيم جا رانديگر پکڙيل ھوندا، جيڪي ڏڪي جهٽڻ جي ڪوشش ڪندا، جيڪڏھن ڏڪي جهٽجي پئي تہ رانديگر کاتو، ورنہ آڳ ڏيندڙن مان ھڪ رانديگر ڏڪي گول دائري ۾ اڇلائيندو، جنهن ۾ اندر ڏڪي پيل ھوندي ۽ جيڪڏھن ڏڪي گول ۾ پئي تہ رانديگر آئوٽ، نہ تہ رانديگر الھو ٻلھو ھلندو. الھو ٻلھو ھلڻ جو طريقو ’اڇا‘ وانگر آھي، يعني کاٻي ھٿ جي آڱرين ۾ ڏڪيءَ جي ھڪ چھنب جھلي سڄي ھٿ ۾ جهليل ڏڪر سان ھڪ پير ھيٺان کان آھستي ھڻندا تہ جيئن ڏڪي ٿورو مٿي وڃي، پھرين ڌڪ ھڻڻ مھل چوندا ’الھو‘ وري ٻيو ڌڪ زور سان ھڻندا ۽ چوندا ’ٻلھو‘ ۽ ڏڪي پري وڃي پوندي. ڪي ھوشيار رانديگر تہ ’ٽلھو‘ ، ’چولھو‘ ۽ ’پنجوٽو‘ بہ ھڻندا آھن. پوءِ آڳ وٺندڙ رانديگر گول جي ٻاھران ليڪي جي ڀرسان ڏڪر کڻي بيھندو، ھوڏانھن آڳ ڏيندڙن مان ھڪ ڇوڪرو ڏڪي گول ۾ اڇلائڻ جي ڪوشش ڪندو، پر آڳ وٺندڙ رانديگر ڪوشش ڪندو تہ ڏڪيءَ کي ڌڪ ھڻي گول ۾ ڪرڻ کان بچائجي، جي ڏڪي گول ۾ پئجي وئي تہ رانديگر کاتو، ورنہ تيستائين ’اِلھو ٻلھو‘ ھلندو، جيسين ڏڪي جهٽجي يا گول ۾ پئجي وڃي. اھڙي نموني اھو رانديگر کاپندو، وري ٻيو ھلندو.

## حوالا

زمرو:ٻارن جا راند
زمرو:رانديون
الھه ورايو بھڻ

ناميارو -استاد-، شاعر ۽ نثرنگار الهورايو -بهڻ-، پهرين فيبروري 1942ع تي ضلعي سانگهڙ جي تعلقي سنجهوري جي هڪ ڳوٺ ”گڙنگ“ ۾ ڄائو. ٻاروتڻ جو عرصو 1942ع جي مارشل لا دوران انگريزن طرفان قائم ڪيل ڪئمپ (لوڙهي) ۾، ماءُ پيءُ سان گڏ گذاريائين. 1960ع ۾ فائنل جو امتحان پاس ڪري، پرائمري اُستاد مقرر ٿيو. بعد ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ ايم. اي ڪيائين. 1980ع ۾ بيورو آف ڪريڪيولم سنڌ پاران -آسٽريليا- ۽ ملائيشيا جي مطالعاتي دؤري تي ويو. 
1960ع ۾ ”اداسيءَ“ جي تخلص سان شاعريءَ جو آغاز ڪيائين. سندس شاعريءَ جو مجموعو ”ايڏو درد عميق“ 1992ع ۾ ڇپيو. -ان- کان علاوه سندس ملائيشيا جو سفرنامو ”رنگا رنگ ملائيشيا“ به ڇپيل آهي. جڏهن ته ’سانگهڙ جي سُرهاڻ‘ سووينئر جو -ايڊيٽر- رهيو آهي ۽ لاتعداد مضمون ۽ ڪالم لکيل اٿس. تازو ”جي گهارياسين -بند- ۾“ عنوان سان -استاد- الهورايي -بهڻ-، حاجي ولي محمد ۽ ٻين جي يادگيرين تي ٻڌل ڪتاب شايع ٿيو آهي. گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج سانگهڙ ۾ -استاد- رهيو ۽ هاڻي رٽائرڊ آهي. هو سنڌي ادبي سنگت جهول جي بانين مان آهي. سماجي ۽ ادبي حوالي سان سندس وڏيون خدمتون آهن.

## حوالا
الھورايو نظاماڻي

149 ورهين جو سگھڙ قاضي -الهورايو نظاماڻي- 27 سيپٽمبر 1857ع تي ڄائو، هن جي پيدائش جي -تاريخ- ڪنهن ڊائري يا رجسٽر بدران سندس گھر آڏو بيٺل کجيءَ جي ڦرهي تي فارسيءَ ۾ لکيل آهي، ڇاڪاڻ ته سندس پيدائش وقت سنڌي رسم الخط جو اڃا رواج نه هو. -بدين- ضلعي جي هڪ ڳوٺ مير محمد نظاماڻي عرف قاضيءَ جو ڳوٺ ۾ رهندڙ، ڏيڍ صديءَ جيتري ڄمار حاصل ڪندڙ سنڌ جي هن مشهور سگھڙ کي، سنڌي، عربي، فارسي، هندي، سرائڪي ۽ -براهوي- ٻولين تي مهارت حاصل هئي. انهن مڙني ٻولين ۾ ڳجھارتون، پروليون، گرچيلو، ڏٺ، -بيت-، سينگار، ڏور، ۽ دوها پڻ لکيا اٿائين. جڏهن ته عشق، عقل ۽ بخت بابت مشهور/ڪلاسيڪل قصن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ ڏاڍي سٺي نموني پيش ڪيو آهي، هونئن ته سندس شاعريءَ جا ڪيترائي رسالا موجود آهن، پر انهن مان سندس هڪ ڪتاب ’سالڪ جي سمجهه‘ سڄي سنڌ ۾ مشهور آهي. هن کي گهر ۾ سندس پيءُ صرف فارسي پڙهائي، باقي ٻيون ٻوليون مختلف مدرسن مان سکيو. جڏهن ته مختلف مدرسن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جو -استاد- پڻ رهي چڪو آهي. حمل فقير، سانوڻ فقير، سمن سرڪار ۽ سيد ميران محمد شاهه -اول- هن جا گھاٽا دوست هوندا هئا. جنهن مان سانوڻ فقير سان هن جي تمام گھڻي ويجھڙائپ هئي. هوٽلن ۾ ڪانڀ -ٻڌي- چانهه جون چسڪيون ڀريندڙ انهن جهونن کي اڄ به چاچي الهورائي جو مشهور پروگرام ”فتح خان سان شام“نه وسريو هوندو. فتح خان سان شام پروگرام لاءِ پي ٽي وي وارا هر مهيني هن سگهڙ کي گهرائيندا هئا. هن ريڊيو تي به پروگرام ڪيا. آخري گھڙين تائين کيس ڀٽائيءَ جي رسالي جو وڏو حصو برزبان ياد هو. 
1952ع ۾ هڪ ڀيري ڊاڪٽر نبي بخش -بلوچ- هڪ سگهڙ هٿان شاهه سائينءَ جا 11 ڏکيا -بيت- کيس ڏياري موڪليا ته انهن جي معنيٰ ٻڌائي . هي فقير منش بزرگ ٽنڊي قيصر ۾ وڃي ڊاڪٽر صاحب سان مليو ۽ کيس بيتن جي معنيٰ ٻڌايائين، هي 18 سالن جو هو ته مغل -بادشاهه-، -بهادر شاهه ظفر- جي انگريزن جي قيد ۾ لاڏاڻي جي خبر -ٻڌي- هئائين. -ان- دؤر ۾ -اخبار- يا ريڊيو ته هوندا نه هئا، -ان- ڪري خبر چار جو وسيلو ماڻهو ئي هئا. -جن- کي لڪڙ -تار- چيو ويندو هو، 1890ع ۾ چارلس نيپئر پاران ٽنڊي محمد خان کان -بدين- تائين ريل جي پٽڙي وڇرائڻ واري ڪم ۾ هن شخص مزدوري ڪئي هئي جنهن جو اجورو کيس -ٽن- سڪن ۽ هڪ ڪسيري جي صورت ۾ مليو هو. سڪي کي -ان- دؤر ۾ دمڙي چيو ويندو هو، ٻن دمڙين عيوض هڪ ٻڪري خريد ڪبي هئي. 
هن شخص جي خوراڪ عام طور ٻاجھر جي ماني ۽ لسيءَ جو گلاس هو. ڀاڄين جو شوقين هو. چانهه سڄي زندگي نه چکيائين جڏهن ته مڇي شوق سان کائيندو هو، يوناني حڪيمن جي دوائن تي ويساهه رکندڙ هن شخص کي ڪابه وڏي بيماري نه ٿي.

## حوالا
الھوسايو نظاماڻي

سنڌ ڌرتي جتي دنيا کي سيوهڻ شهر جو رهواسي عالم چنا جِهڙو دراز قد انسان ۽ هوسڙي شهر جي ڪائونسلر حاجي خان جهڙو ننڍڙي قد وارو ماڻهو ڏنو، اتي هن **الهه وسائي شيديءَ** جهڙي گهڻ کائو انسان کي به جنم ڏنو آهي، جيڪو پنگريي، ضلعي بدين جو رهاڪو آهي. الهه وسايو شيدي، ڌار ڌار وقتن تي هڪ مڻ ونگا، ڏهه سير گدرا، ڏهه سير انگور، سائي گاهه جون ڏهه ويڙهيون، 30 ڪڪڙيون، 6 ڪلو گوشت، 100 ڪوپ چانهه ۽ 50 کن بوتلون (گڏي) کائي ۽ پي سگهندو هو! اخبارن موجب هن کي هزارين ماڻهن پنهنجي اکين سان ايترو کائيندي ڏٺو. تازو وفات ڪري ويو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
الھيو بندر

**الھيو بندر** ماڳ، ڦٽل بندر جا نشان اسلامي دور جا آهن ۽ تعلقي جاتيءَ ۾ ڪلڪان ڇاڻيءَ کان ارڙھن ڪلو ميٽر ڏکڻ ۾ آهن. ھي بندر الھيي خواجي جي نالي پٺيان سڏجي ٿو. جيڪو ديرائي خواجن مان ھو. ھو ھڪ وڏو واپاري ھو، سندس واپار بحرين، مسقط ۽ بمبئيءَ سان ھلندو ھو. اھو بندر اورنگا بندر کان اٽڪل پنجاھ سال اڳ تائين آباد ھو. جتان مقامي مال ٻاھر موڪليو ويندو ھو. ھاڻي دڙن جي صورت ۾ آھي.

## حوالا
الوحي الوفي

هن ڪتاب جو مصنف مولانا درمحمد ”خاڪ“ صديقي ڪانڌلوي آهي. ڪتاب جي قيمت 2 رپيا آهي. ڪچو جلد، صفحا 86، ڪرائون سائيز ۾، منظور احمد صديقيءَ ڇپايو. پهريون ڇاپو، حيدري پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
الوحيد اخبار

روزاني سنڌي -اخبار-، جيڪا 1922ع ۾ سيٺ حاجي عبدالله هارون، ڪراچيءَ مان -جاري- ڪئي. دراصل هن -اخبار- ذريعي 1921ع جي تاريخي خلافت ڪانفرنس ۽ خلافت تحريڪ کي زور وٺائڻ جو مقصد هو. هيءَ ئي اها -اخبار- آهي، جنهن کي سنڌ ۾ سياسي بيداريءَ جو نقيب قرار ڏيئي سگهجي ٿو. هن -اخبار- ذريعي نظرياتي تحريڪ کي وڏي مدد ملي. هن -اخبار- ۾ سنڌ جا ممتاز سياسي رهنما، عالم ۽ دانشور پنهنجون تحريرون ڏيڻ تي فخر محسوس ڪندا هئا. هن -اخبار- جي ايڊيٽرن ۾ سنڌ جو مايه ناز اديب ۽ سياستدان شيخ عبدالمجيد سنڌي، دين محمد عليگ، قاضي عبدالرحمان ۽ مولانا دين محمد وفائيءَ جهڙا فاضل شخص شامل هئا. هن -اخبار- سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ واري تحريڪ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو. ”-الوحيد-“ جو ”سنڌ آزاد نمبر“ (1936ع) تاريخي دستاويز جي حيثيت رکي ٿو. 
’-الوحيد-‘ جو ’سنڌ آزاد نمبر‘ نئين انداز ۾ محمد ابراهيم جويي، سنڌي اديبن جي سهڪاري سنگت حيدرآباد پاران، نئين پيش لفظ سان ٻيهر ڇپائي پڌرو ڪيو. -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ هن نالي سان -اخبار- وري -جاري- ٿي، جنهن جا آخر ۾ -ايڊيٽر- حافظ خيرمحمد اوحدي ۽ مولانا ڪريم بخش نظاماڻي رهيا.
1936ع ۾ سنڌ بمبئيءَ کان آزاد ٿي، ۽ جدا صوبو بڻيو. ان موقعي تي روزانه الوحيد پنهنجو يادگار نمبر ڪڍيو، جنهن ۾ تاريخي مضمونن سان گڏ شاعرن جا شعر به آهن. شاعرن سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگيءَ تي خوشي جو اظهار ڪيو آهي. مخلص مرحوم بمبئيءَ ان سنڌ جي آزاديءَ جي موقعي تي جيڪو نظم لکيو، ان ۾ سنڌ جي تعريف ڪندي چوي ٿو:
ڪريان آخر ٿو ڪجهه احوال هت مرقوم سنڌڙي جو
خدا ڇا خلقيو هو خوبتر مقسوم سنڌڙي جو
برابر شير جي طاقت ۾ هو هر معصوم سنڌڙي جو
شگفته چون گل ريحان هر مرزوبوم سنڌڙي جو
نظر ڪئي سون ته هرڪا جنس سستي ۽ سهانگي هئي
مگر هڪ زندگي بيمار الفت جي مهانگي هئي.
ان موقعي تي محمد صديق مسافر مرحوم (وفات 1961ع) لکيو:
لک شڪر! اڄ وري ٿئينءَ آزاد سنڌ تون
شل سرخرو سدا رهين آباد سنڌ تون
پنهنجيءَ ئي ڪائونسل سان رهين شاد سنڌ تون
فرياد پنهنجي جوئي ڪندينءَ داد سنڌ تون
خود ياوريءَ سان پنهنجو اٿئي رکڻو انتظام
کڻ بار پنهنجو پنهنجي ڪلهين رهه تون شاد ڪام.

## وڌيڪ ڏسو
* معين الاسلام
## حوالا

زمرو:1922ع
زمرو:سنڌي اخبار
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:سنڌي ميڊيا
زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا
الولڪ

هڪ قسم جو ڳهه، جيڪو ڪنن جي پاپڙين ۾ پائبو آهي. اهو ڳهه گهڻو ڪري چانديءَ جو جُڙي، پر ڪي سرنديءَ وارا اِهو ڳهه سون مان به جوڙائيندا آهن.

## حوالا
الي (زيور)

هڪ قسم جو ڳهه، جيڪو ڪنواريون ڇوڪريون سينگار خاطر پيشانيءَ تي پائينديون آهن. چانديءَ يا سون جو جڙاءَ دار ٽِڪو، جيڪو نراڙ جي مٿان وارن ۾ اهڙيءَ طرح اٽڪائجي، جيئن ٽِڪو نراڙ تي بيهي. اَلي، سون ۽ چانديءَ مان جُڙي ٿي. سنڌ جي مڙني علائقن ۾ عورتون پائينديون آهن، پر خاص طرح ٿر، لاڙ ۽ جابلو علائقن جون عورتون پائينديون آهن. اَلِي گهڻو ڪري ڪنواريون ڇوڪريون پائينديون آهن. وارن جي وچ مان سِينڌ ڪڍي، مينڍيون ويڙهينديون آهن ۽ ٻالڪپڻ کان مينڍيون ويڙهڻ واريءَ عمر تائين اَلي پائينديون آهن. 
اَليءَ جي گهاڙيٽي لاءِ سونارا هيٺين ترتيب ڪم آڻيندا آهن: پهريائين سون يا چانديءَ جي پَتريءَ جي ڪَٽائي ڪري، سِيلَ ۽ چنڊ ٺاهي، -ان- مٿان پنجن ڪنڊن وارو تارو ٺاهيندا ۽ ريهه سان پتريءَ تي لڳائيندا آهن. پوءِ -ان- تي ”ڀَڃَڻِ“ واهي، نوشادر -ٻُرڪي-، پاڻيءَ ۾ اُجهائيندا آهن. 
ٻئي مرحلي ۾ سِيلَ جون گُريون ٺاهي، پاسي جي ڪناري تي مُنڊي ساڌي، ”ڀڃڻ“ واهي، چانديءَ جي کَٽيءَ ۾ وجهندا آهن. صاف ٿيڻ کان پوءِ انهيءَ تي وينجهرُ ٽِڪُن جو جڙاءُ ڪندو آهي. وينجهر اَليءَ کي وڌيڪ سهڻي بنائڻ لاءِ -ان- تي سينڌر پڻ ٻُرڪيندو آهي. 
ٻار ڄمڻ جي ريتن رسمن ۾ ۽ نياڻيءَ ڄمڻ تي ٻئي سامان سان گڏ اَلي به نياڻيءَ لاءِ آڻين. ستين ڏينهن ڇٽيءَ تي ڇوڪريءَ کي اَلِي پارائڻ جو سوڻ ڪن. انهيءَ موقعي تي وڏڙيون ڪوڏاڻا چون: 
آءٌ ته منهنجي مائي، 
امان، تنهنجي ته عزت ساڻ وڏائي! 
راڻي، تون ته خانِڻِ آهين ڄائي، 
تنهنجي ته اَلِيءَ جهرمر لائي! 
جنهن ۾ جرڪن ٻُڙا لال. 
امڙ تون ته سُگهڙ ٿيندئينءَ زال!

## حوالا

زمرو:زيور
الي (جيت)

**الي** هڪ قسم جو جيت، جيڪو سُري وانگري اَنَ، ٻاجهريءَ، ڪڻڪ ۽ چانورن کي نقصان پهچائيندو آهي. ٿر جو هيءُ ڳاڙهي رنگ جو ننڍو جيت ٿيندو آهي، جيڪو ٻاجهريءَ جي رکيل اَن ۾ ازخود گهڻو پيدا ٿيندو آهي. ڪڻڪ ۽ چانورن کي تمام ترت وڪوڙي ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:جيت
زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور
مٺا پيشاب

**اُلِي**: عربيءَ ۾ **اِدرار**:مٺا پيشاب:**polyuria**:
(diabetes insipidus):

هڪ قسم جي بيماري، جنهن ۾ ذري ذري اُڃ لڳندي آهي يا اُڃ تمام گهڻي لڳندي آهي. پر ڪيترو به پاڻي پيئڻ سان اڃ اصل نه لهندي آهي. اها بيماري گهڻو ڪري جهولو لڳڻ سان به ٿيندي آهي. اُٺن کي پڻ اُليءَ جي بيماري ٿيندي آهي.

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:صحت
اليا بلاول (راڳڻي)

**اليا بلاول** بلاول ٺاٺ جي کاڍو سمپورن راڳڻي، جنهن جي آروهي ۾ مڌم ورج ۽ امروهي ۾ سمپورن آهي: پر گنڌار جو سر وڪر اٿس. هن راڳڻيءَ جي خاص تان هي آهي: پاني- ڌي ني- سا- ڌي نا ڌي پا- - ما گي ماري- گي ما پا ما- گي- ري – سا. هن جي آروهي ساري سا- گي ري گي پا- ڌي ني ڌي سا ۽ امروهي ساني ڌي پا ڌي نا ڌي پا- گي پا ما گي ري سا آهي، جڏهن تہ هن جو وادي سر ڌيوت ۽ سموادي سر گنڌار آهي ۽ صبح جي وقت ڳائبي آهي.

## حوالا

زمرو:راڳ
الياس ديھ

تعلقي لاڙڪاڻي جي هڪ ديهه، جنهن ۾ ڪوبه ڳوٺ شامل نه آهي.

## حوالا