ميڪرو اڪنامڪس

**ميڪرو اڪنامڪس** يا **ڪلي معاشيات** (Macroeconomics) معاشيات جي اها شاخ آهي جيڪا مجموعي طور تي هڪ معيشت جي ڪارڪردگي، بناوت، رويي ۽ فيصلي سازي سان تعلق رکي ٿي. هن ۾ علائقائي، قومي ۽ عالمي معيشتون شامل آهن. ميڪرو اڪنامڪس جا ماهر معيشت جي مجموعي پئمانن جو مطالعو ڪندا آهن، جهڙوڪ پيداوار يا مجموعي ملڪي پيداوار (GDP)، قومي آمدني، بيروزگاري، مهانگائي (inflation)، کپت (consumption)، بچت، سيڙپڪاري، يا واپار. ميڪرو اڪنامڪس بنيادي طور تي انهن سوالن تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪي ڊگهي مدي واري اقتصادي ترقي جي حوالي سان مجموعي متغيرن (variables) کي سمجهڻ ۾ مدد ڪن ٿا.

ميڪرو اڪنامڪس ۽ مائڪرو اڪنامڪس (جزوي معاشيات) معاشيات جا ٻه سڀ کان وڏا شعبا آهن. جيئن ته ميڪرو اڪنامڪس جا ماهر وڏي پئماني جي رجحانن يا مجموعي متغيرن تي ڌيان ڏيندا آهن، اهي مائڪرو اڪنامڪس جي ماهرن کان ڪافي مختلف آهن جيڪي ننڍي سطح تي مارڪيٽن ۽ فيصلي سازي، جهڙوڪ فرمز يا صارفين جو مطالعو ڪن ٿا.

ميڪرو اڪنامڪس کي تجزيي جي وقتي فريم جي بنياد تي وڌيڪ عنوانن ۾ ورهايو ويو آهي: **مختصر مدت** جا لاها چاڙها (ڪاروباري چڪر)، **وچولي مدت** جا مجموعي متغير جهڙوڪ بيروزگاري، ۽ **ڊگهي مدت** جي اقتصادي ترقي. هن فيلڊ ۾ مالياتي پاليسي (monetary) ۽ فيسڪل پاليسي جو تجزيو پڻ شامل آهي.

ميڪرو اڪنامڪس کي هڪ الڳ شعبي طور عام طور تي 1936ع کان تسليم ڪيو وڃي ٿو، جڏهن جان مينارڊ ڪينز پنهنجو ڪتاب *[[The General Theory of Employment, Interest and Money]]* شايع ڪيو. سوئيڊش اقتصاديات دان ڪنٽ وڪسيل (Knut Wicksell) کي ميڪرو اڪنامڪس جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته ڪينز جنهن قومي آمدني جي حساب ڪتاب (national income accounting) جو تصور متعارف ڪرايو، تنهن کي هن علم جو باني چيو وڃي ٿو. ٻي مهاڀاري لڙائي کان پوءِ مختلف اسڪولن جهڙوڪ ڪينزين، مونيٽريسٽ، نيو ڪلاسِيڪل ۽ نيو ڪينزين اقتصاديات دانن هن ۾ اهم اضافا ڪيا آهن.

## بنيادي تصورات
ميڪرو اڪنامڪس ۾ مختلف تصورات ۽ متغير شامل آهن، پر سڀني کان مٿانهان ٽي مرڪزي متغير آهن: پيداوار (output)، بيروزگاري (unemployment)، ۽ مهانگائي (inflation).
ميڪرو اڪنامڪس ۾ ٽن وقتي دورن جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي:

* **مختصر مدت** (Short run): ڌيان ڪاروباري چڪر جي لاهن چاڙهن ۽ مجموعي طلب جي تبديلين تي هوندو آهي.
* **وچولي مدت** (Medium run): هن دور ۾ معيشت پيداوار جي ان سطح ڏانهن وڌندي آهي جيڪا سپلاءِ جي عنصرن جهڙوڪ سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ ليبر فورس جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي.
* **ڊگهي مدت** (Long run): هن ۾ ڊگهي مدي واري اقتصادي ترقي، ٽيڪنالاجي جي جدت ۽ آبادي جي تبديلين تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.

### پيداوار ۽ آمدني

قومي پيداوار هڪ ملڪ جي هڪ مخصوص وقت ۾ تيار ڪيل شين جي ڪل مقدار آهي. معيشت جي ڪل خالص پيداوار کي عام طور تي جي ڊي پي (GDP) سان ماپيو ويندو آهي. جڏهن پرڏيهه مان حاصل ٿيندڙ خالص آمدني کي GDP ۾ ملايو وڃي ٿو ته ان کي مجموعي قومي آمدني (GNI) چيو ويندو آهي.

ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي، مشينري ۽ ٻئي سرمائي ۾ اضافو، ۽ بهتر تعليم اهي عنصر آهن جيڪي وقت سان گڏ پيداوار ۾ واڌ جو سبب بڻجن ٿا. پر پيداوار هميشه هڪجهڙي ناهي رهندي، ڪاروباري چڪر جي ڪري مختصر مدت ۾ گهٽتائي اچي سگهي ٿي جنهن کي سستي (recession) چئبو آهي.
### بيروزگاري

معيشت ۾ بيروزگاري جي مقدار کي بيروزگاري جي شرح سان ماپيو ويندو آهي، يعني ليبر فورس جي انهن ماڻهن جو سيڪڙو جيڪي نوڪري نه ٿا رکن پر سرگرمي سان نوڪري ڳولي رهيا آهن.

اوڪن جو قانون بيروزگاري ۽ مختصر مدت جي GDP جي واڌ جي وچ ۾ تجرباتي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو. اوڪن جي قانون جي اصل نسخي مطابق، پيداوار ۾ 3 سيڪڙو اضافو بيروزگاري ۾ 1 سيڪڙو گهٽتائي جو سبب بڻجي ٿو.

### مهانگائي ۽ سستي (Inflation and Deflation)

پوري معيشت ۾ قيمتن جي عام واڌ کي مهانگائي (inflation) چيو ويندو آهي. جڏهن قيمتون گهٽجي وڃن ته ان کي سستي يا 'ڊيفليشن' (deflation) چئبو آهي. اقتصاديات جا ماهر انهن تبديلين کي قيمتن جي انڊيڪس (price indexes) ذريعي ماپيندا آهن.

مونيٽريسٽ نظرئي مطابق، قيمتن جي سطح ۾ تبديليون سڌي طرح پئسي جي فراهمي (money supply) ۾ تبديلين جي ڪري ٿين ٿيون. مرڪزي بئنڪون اڪثر ڪري وياج جي شرحن (interest rates) ۾ تبديلي آڻي مهانگائي کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون آهن.

### GDP جي ماپ

#### خرچ جي طريقي سان مساوات
جي ڊي پي کي ماپڻ جو هڪ طريقو خرچن جو طريقو (expenditure method) آهي. هن ۾ چار مکيه حصا شامل آهن: صارفين جو خرچ (CS)، سرڪاري خرچ (GS)، سيڙپڪاري (IS)، ۽ خالص برآمدات (EXP-IMP).

مساوات جي صورت ۾ GDP هي آهي:

#### GDP ڊيفليٽر
ميڪرو اقتصاديات جا ماهر GDP کي مهانگائي جي اثرن کان الڳ ڪري ڏسڻ ۾ دلچسپي رکن ٿا. ان لاءِ GDP deflator استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو نامياري (nominal) ۽ حقيقي (real) GDP جي وچ ۾ فرق کي ظاهر ڪري ٿو.

هتي GDP^{nom} مان مراد موجوده قيمتن تي ڪل پيداوار جي قدر آهي، جڏهن ته GDP^{real} مان مراد مهانگائي جي اثر کي ڪڍڻ کانپوءِ حقيقي پيداوار آهي.

### پئسي جي فراهمي کي ماپڻ
معيشت ۾ پئسي جي ڪل فراهمي کي طئي ڪرڻ جا ٻه عام طريقا M1 ۽ M2 آهن. M1 ۾ اها رقم شامل آهي جيڪا انتهائي 'ليڪوڊ' (liquid) هجي، جهڙوڪ نقد رقم ۽ چيڪنگ اڪائونٽس. M2 ۾ M1 سان گڏ سيونگ اڪائونٽس ۽ ٻيا اوزار شامل آهن جيڪي جلدي نقد ۾ تبديل نه ٿي سگهن.

## حوالا