open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تڪرار جي حل بابت هاڪاري ورتاءُ

**تڪرار جي حل بابت هاڪاري ورتاءُ** يا ڪانفلڪٽ ٽرانسفارميشن (Conflict Transformation) سرچاءَ جو هڪ اهڙو عمل آهي، جنهن ذريعي خوني تڪرارن جو حل پرامن طريقن سان ڳولڻ ۾ مدد ملي ٿي ۽ تڪراري ڌُرين وچ ۾ ڏي-وٺ جي بُنياد تي، هڪٻئي ڏانهن دُشمني ختم ڪرڻ لاءِ ماحول ٺهي ٿو. هن عمل ذريعي، تڪرار هيٺ آيل ڌُرين کي ڳالهه ٻولهه لاءِ تيار ڪرڻ، سندن ترجيحن کي تبديل ڪرڻ ۽ جنگ ۽ جنوني ورتائڻ کي مصالحتي ورتائن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ان سان گڏ ٻنهي ڌُرين جي دلچسپيءَ وارن معاملن کي وڌيڪ اُڀاري، کين هڪٻئي جي ويجهو آڻڻ لاءِ جاکوڙيو ويندو آهي ۽ سندن وچ ۾ مُخالفت ۽ دُشمنيءَ بدران دوستيءَ ۽ سهڪار وارا لاڙا پيدا ڪيا ويندا آهن. بين الاقوامي برادريءَ جي مُختلف عنصرن وچ ۾ تڪرار جڏهن منجهيل صورتحال اختيار ڪندو آهي، ته اُن کي حل ڪرڻ لاءِ ڪن غيرجانبدار ڌُرين طرفان ڪوششون ٿينديون آهن. خراب ٿيل صورتحال جي حل، اُن جي نوعيت کي سمجهڻ، تڪراري ڌُرين جي هڪٻئي بابت جُڙيل تاثر جو اندازو لڳائڻ، تبديل ٿيل لاڳاپن جي مزاج کي سمجهڻ ۽ سماجي تاڃي پيٽي کي نظر ۾ رکي سفارتي ۽ سياسي عمل ان سلسلي ۾ اهم اڳڀرائيءَ جو سبب بڻجندو آهي. ڇاڪاڻ ته، جڏهن جهيڙي جي پسمنظر ۽ پيش منظر کان مڪمل آگاهي ملي ٿي، ته ٿيندڙ ڪوششون ڦلدائڪ بڻجن ٿيون ۽ ڪن مُناسب حلن تائين پهچڻ ۾ آساني ٿئي ٿي. دُنيا ۾ جيڪي ڌُريون تڪرارن جو ويڙهه کان پاڪ حل ڳولڻ گهُرن ٿيون، تن لاءِ هر معاملي ۾ خون خوار طريقن بدران هاڪاري ۽ پر امن طريقن سان اڳڀرائي ڪرڻ لازمي آهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
پنگتي تڪرار

thumb|مسلم ۽ يوناني ڪميونٽي جي فسان م قبرص ۾ ٿيل نقصان

**پنگتي تڪرار** يا *فرقيوار فساد* يا ڪميونل ڪانفلڪٽ اصل ۾ هڪ اهڙي ڇڪتاڻ واري صورتحال، جنهن ۾ ٻه مختلف خيال رکندڙ ڌريون/ گروهه/ فرقا ۽ نسلي اڪائيون ، پنهنجن گروهي عقيدن ، ويساهن ، مفادن ۽ ڪٽر- پڻي سبب هڪٻئي کي ذهني ۽ جسماني اذيت ڏيڻ سميت ڪنهن به تشدد ڀري انتها تي پهڃي وڃن . هن قسم جي ڇڪتاڻ دوران تڪراري گروهه سندن وچ ۾ موجود اختلاف سهپ ۽ امن- ڀري ڳالهه ٻولهه بدران طاقت جي استعمال ۽ ڏاڍ وارن ورتائن ذريعي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ان ڏس ۾ هر انتها تائين وڃڻ لاءِ تيار هوندا آهن . ڇڪتاڻ جي ابتدا هڪٻئي خلاف زباني اظهار سان ٿيندي آهي ۽ انتها ڪمزور ڌُر جي قتلام تائين پهچي ويندي آهي . ننڍي کنڊ ۾ هندو- مسلم تڪرار، يورپ ۾ بوزنيائي گهوٽالي ، قبرص ۾ يوناني ۽ ترڪ ڇڪتاڻ ، فلسطين ۾ عرب- اسرائيلي ٽڪراءَ ۽ نازي جرمنيءَ ۾ يهودين جي صفايي جي مهم سميت دنيا جي هر حصي ۾ پنگتي تڪرار اُڀريا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ تمام وڏن ڏچن ۽ انساني المين جنم ورتو آهي . عام طور هن قسم جي تڪرارکي اڻوڻندڙ ماضي هوندو آهي ۽ لاڳاپيل ڌرين ۾ٿيندڙ تڪرار جو سلسلو نسل در نسل کان منتقل ٿيندو رهندو آهي.

## حوالا

زمرو:تشدد
زمرو:سياست
خضدار

خضدار انگريزي (Khuzdar) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو شهر آهي جيڪو ڪوشڪ ندي جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي. ڏکڻ بلوچستان (جھلوان يا جھالاوان) جو اهم ۽ تاريخي شهر ۽ ضلعو پڻ آهي. هت سنڌي، بواهوي ۽ بلوچي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. هن شهر ۾ ريڊيو پاڪستان جي اسٽيشن به آهي. تعليمي حوالي سان هاءِ اسڪول، ڪاليج ۽ انجينيئرنگ يونورسٽي پڻ آهي. هن شهر گنجان آبادي وارو شهر پڻجي ويو آهي. هن جي موسم وڍ، ڪوئٽه ۽ قلات جي ڀيٽ ۾ گرم آهي. هت مختلف موات جا باغ پڻ آهن. خضدار اهم شاهراھ وسيلي ڪراچي ۽ ڪوئٽه سان ڳنڍيل آهي.

## تاريخ

### ھينري پاٽينجر جو 1810 ۾ سفر
شهر ننڍڙو آهي، منجهس پنجن سوَن کان وڌيڪ گهر ڪونه آهن. اهو جبلن جي وچ ۾ هڪ ماٿريءَ ۾ ٺهيل آهي ۽ چوڌاري ننڍو مٽيءَ جو ڪوٽ اڏيل اٿس. ڪوٽ جي اندر ٻه- ٽي باغيچا آهن، جن ۾ موسم تي انگور، انجير، شڪربالا ۽ باداميون، صوف وغيره پيدا ٿيندا آهن. جڏهن اسان اتي هئاسين، تڏهن وڻن ۾ پن ڪونه هئا ۽ تهه سيارو هو. گرميءَ جي موسم ۾ قنبراڻيءَ قوم جو سردار ۽ قلات جي حاڪم محمود خان جو سالو مير مراد علي، خوزدار ۾ رهندو آهي. هو ان وقت ڪڇ گنداوا. ويل هو، پر سندس نائب جو هڪ بيحال ٻڍو ماڻهو هو،  سو اسان سان ملڻ آيو، چيائين ته معاف ڪجو جو ڪالهه شام جو اوهان سان ملي نه سگهيس، منهنجي طبيعت ناساز هئي. اسان چيس ته اسان مير صاحب لاءِ لس جي ڄام جو خط آندو آهي، پر اسان کي ساڻس گڏجڻ جي اميد هئي، تنهنڪري خط پاڻ وٽ رکيوسين. خوزدار جا رهاڪو اڪثر ملتان ۾ شڪارپور   جا هندو آهن، انهن جي شهر ۾ ايتري هلندي آهي جو  شهر جي دروازي جون ڪنجيون روز رات جو مکيه برهمڻ جي حوالي ڪيون وينديون آهن، اتي برهمڻن جي نُک جا ڪيترا ماڻهو رهندا آهن. اهي ڪالي ماتا جي مندر ۾، جو هنن اتي ٺهرايو آهي خدمت ڪندا آهن. هو بدچلن ۽ بدڪار ماڻهو آهن، ۽ اسان جي هوندي سمورو وقت تماڪ پيئندا، ڀنگ   کائيندا ۽ باهه تي ويٺا هوندا هئا، انهن اوَگڻن  ڪري، هو ضعيف ۽ قبل از وقت ٻڍا نظر ايندا هئا. انهن برهمڻن جي ڪري بازار هميشه ڀرپور هوندي آهي. انهن ٻه چرخيون به ٺهرايون آهن جي هڪ نهر جي زور تي هلنديون آهن، جا ماٿر مان وهي ٿي.

## حوالا

زمرو:خضدار ضلعو
زمرو:بلوچستان جا شهر
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون
تعلقو وڍ

تعلقو وڍ ضلعي خضدار جو اهم تعلقو آهي جيڪو پکيڙ جي لحاظ کان ضلعي خضدار جو وڏو تعلقو آهي. وڍ تعلقي ۾ کوڙ تاريخي ماڳ آهن. هن تعلقي جي پليماس علائقي ۾ قديم زماني جون غارون به مليون آهن. انهن غارن ۾ پينٽنگ به ٿيل آهي. هيءُ غارون 40،000 سال قبل مسيح جون ڪٿيون ويون آهن. تاريخ جنت السنڌ ۾ ڏنل ابن حوقل بغدادي جي نقشي موجب 342ھ سن 943ع ۾ خضدار، قصدان جي نالي سان سنڌ ۾ ڄاڻايل آهي.

## حوالا
ڊرگھ بالا

thumb|ڊرگھ بالا شهر جو ڏيک
**ڊرگھ بالا** انگريزي (Drigh Bala)  دادو ضلعو جي  جوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي ۾ گاج ندي جي ڪناري هڪ قديم ۽ تاريخي شهر آهي. درگھ لفظ ڊرنگ مان ورتل آهي جنهن جي معنى آهي مٿانهين يا ڊرٻ. هڪ ڊرگھ هيٺين آهي ۽ ٻي ڊرگھ مٿين يا بالا. ميان نصير محمد ڪلھوڙو پنهنجي دؤو (1692ع- 1657ع) ۾ ميرن کي ڪاڇو ۾ جاگيرون ڏنيون ته اول ڊرگھ هيٺين وارو ڳوٺ ٻَڌي ويٺا جيڪا موجوده شهر ڊرگھ بالا جي اوڀر ۾ ڇنڊڻ ويجهو آهي. ان کان پوءِ ڊرگهه بالا جو شهر ٻڌائون. ڊرگھ بالا شهر وري ٻه آهن. هڪ پراڻي ڊرگهه بالا ۽ ٻي نئين. ڊرگهه بالا. پراڻي ڊرگھ بالا صفحه هستيءَ تي نه رهي آهي. موجوده ڊرگھ بالا شهر مير سليمان خان عرف مير ڪَڪي ۽ مير صوبدار خان اول ٻڌو هو. مير صوبدار جو مدفن باغو چانڊيو سان گڏ ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي قبرستان ۾ آهي ۽ مير ڪڪو سندس پُٽ مير ماڻڪ، مير ڃٽو، مير سائنداد ۽ مير الهيارخان اول ڊرگھ بالا ڀرسان هاڻوڪي مير الهيار خان اول واري قبرستان ۾ دفن ٿيل آهي. ڊرگھ بالا ۾ مير ميان نورمحمد ڪلهوڙي جي ڏينهن تائين باقاعده رهائش پزير هئا. هيءُ مير ماڻڪاڻي نک سان مشهور آهن. ڊرگھ بالا کان پوءِ ماڻڪاڻي مير ميرپور خاص شهر ۾ لڏي ويا. سندن پونيرن مان مير شهداد خان شهدادپور شهر ٻَڌايو. هت مير اٽڪل 1958ع تائين رهيا.مقامي ماڻهو ٻُڌائن ٿا ته هڪ مير صاحب جوهي ۾ باهوٽه محله واري قبرستان ۾ دفن ٿيل آهي. ڊرگھ بالا ۾ هاير سيڪنڊري تائين تعليم جي سهوليت آهي. ڊرگھ بالا ۾ بوائز هاءِ اسڪول سان گڏ رورل هيلٿ سينٽرا(سپتال)، گرلز ءَ بوائيز پرائيمري اسڪول پڻ آهن. 

## ميرن جو ڪوٽ
ڊرگھ بالا ۾ذبون حال ميرن جو ڪوٽ آهي. ڪوٽ هن ڪوٽ ۾ سندن رهائش به هوندي هئي ته ڇيڙي نبيريءَ لاءِ اوطاق يا بيٺڪ به هوندي هئي. هن ڪوٽ کي چئني ڪُنڊن وٽ برج جوڙايل آهن. ميرن جي ڪوٽ ۾ ڪجهه وقت پرائيمري اسڪول قائم رهيو.

## مولوي سالار جي مسجد
مولوي سالار پنهنجي دور جو جيّد عالم ۽ عربي فارسيءَ تي مهارت رکندڙ شخص هو. سندس جنم لڳ ڀڳ 1890ع ۾ ٿيو ۽ اٽڪل 92 سالن جي ڄمار ۾ 1982ع ۾ وفات ڪيائين. هن ڊرگھ بالا شهر ۾شاندار مسجد جوڙائي ان ۾ مدرسو پڻ قائم ڪيائين جنهن مان ڪيئي قرآن شريف پڙهيا ۽ عربي فارسي جي علوم مان مستفيض ٿيا. مسجد اڄ به شاندار ڏيک سان قائم آهي.

## ڊرگھ بالا شهر جا ڪاريگر
آڳاٽي زماني ۾ ڳوٺ ڳاڙهي کان پوءِ ڊرگھ بالا شهر چٽسالي ۽ فن تعمير ۾ مهارت رکندڙ ڪاريگرن جو ڳڙھ رهيو. مقبرن جي تعمير ۽ انهن جي ديوارن تي چٽساليءَ جا شاھ ڪاريگر رهندا هئا. هيءُ ڪاريگر ڪاڇي جي علائقي ۾ جيهي کان شهداد ڪوٽ تائين قبرون ۽ مقبرا تعمير ڪري انهن جي ديوارن تي چٽسالي ڪندا هئا. هيءُ ڪاريگر رنگن ٺاهڻ ۾ به مهارت رکندا هئا. سنڌي اسڪول آف آرٽ آف پينٽنگ جي بانين ۾ شمار ڪجن ته وڌاءُ نه ٿيندو. هيءُ اسلامي آرٽ، گلن ۽ پنن واري اربيسقيُو (Arabesque)  آرٽ، ڪئليگرافي، مغل آرٽ کان علاوه راجپوتانه، ڪڇ ۽ هندستان جي ٻين آرٽ آف پينٽنگ کان به واقف هئا.

## نارن تي ٿيندڙ فصل
آڳاٽي وقت ۾ ڊرگھ بالا جوهي تعلقي جو اڪيلو شهر هو جتي نارن تي آبادي ٿيندي هئي.نار کوھن تي رکيل هوندا هئا. ٻين فصلن سان گڏ ڊرگھ بالا شهر ترڪاريءَ ۾ سڄي تر ۾ مشهور هو. ڊرگھ بالا ۾ بصرن ۽ پتائي گجرن جون خاص جنسون هونديون هيون جيڪي ٻئي هنڌ نه ٿينديون هيون. اڳي پوري تعلقي ۾ گهورڙيا ڊرگھ بالا جي ترڪاري وڪرو ڪندا هئا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
ڏوهارين جو پيڇو

هٿ ڌوئي پويان پوڻ يا **ڏوهارين جو پيڇو** يا هاٽ پرسيوٽ (Hot Pursuit) نظريو بُنيادي طورسامونڊي قانون سان لاڳاپيل آهي، پر اڄڪلهه، زمين ۽ فضا ۾ ٿيندڙ ڏاڍائين وارين سرگرمين کي به پنهنجي دائري ۾ وٺي ٿو. هن اصطلاح جو حاصل مطلب آهي، ته حملو ڪندڙ جو پيڇو ڪندي، ڪو به مُلڪ پنهنجن جاگرافيائي حدن کان ٻاهر وڃي ٻئي ملڪ جي حدن ۾ دشمن سان وڙهڻ کان به نه لنوائيندو آهي. هن قسم جي حق جو قانوني استعمال بهرحال حالتن، جاءِ ۽ وقت بابت وضاحتون ڏئي ٿو. مثال طور: اهڙو پيڇو لازمي طور تي حملي هيٺ آيل مُلڪ جي حدن اندر ٿئي، اهو حملو بااختيار ڌُريون ڪن ۽ تيستائين جاري رهي، جيستائين ڪندڙ گرفتار ٿئي، يا ڀڄي پنهنجي ملڪ يا مورڳو ڪنهن ٽئين مُلڪ جي حدن تائين پهچي وڃي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
تُرت رابطو

**تُرت رابطو** يا هاٽ لائين (Hot Line) ٽيليفوني رابطي جو اهڙو قسم آهي، جنهن ۾ بنا ڪنهن رڪاوٽ جي، گهربل منزل تائين تڪڙو رابطو ٿي سگهندو آهي. ٻي عالمي لڙائيءَ جي پڄاڻيءَ کانپوءِ آمريڪا ۽ سوويت روس وچ ۾ سرد جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ ڏينهون ڏينهن واڌارو ايندو ويو. ان وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب عالمي سياسي منظر ٽڪراءَ جي شڪل اختيار ڪئي. ڪنهن وڏي حادثي يا لڙائيءَ کان بچڻ ۽ ڏهڪائيندڙ مسئلن کي ڳالهين ذريعي حل ڪرڻ لاءِ، 20 جون 1963ع ۾ آمريڪا ۽ سوويت روس وچ ۾ ٽيليفون ۽ ٽيليگراف جو رابطو قائم ڪيو ويو، جنهن کي ”هاٽ لائين“ جو نالو ڏنو ويو. اهو رابطو سنئون سڌو ٻنهي ملڪن جي صدرن وچ ۾ قائم ٿيو. ان مثال جي پيروي ڪندي، ٻين ملڪن مثال طور: پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ به اهڙا رابطائي سرشتا قائم ٿيا.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
مير محمد سومرو

**مير محمد سومرو** () (پيدائش 3 جون ، 1946ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ حال حيات پاڪستاني شاعر، مورخ، مفسرِ قرآن، عالم دين، محقق، معلم ۽ سوانح نگار آهي۔

## حالات زندگی
مير محمد سومرو 3 جون 1946ع تي هنڱورجا، ضلعو خيرپور، صوبو سنڌ، برطانوي هندوستان ۾ مولانا اللہ بخش سومرو جي علمي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو ۔ مذہبن جي علم ۽ اسلامي ثقافت ۾  ايم اي جي ڊگري  حاصل ڪئي ۔ بعد ۾ مولوي فاضل (عربي) ۽ بين الاقوامي اسلامي ينيورسٽي اسلام آباد جي  ماتحت ادارا دعوت اڪيڊمي مان خطيب جي مراسلاتي ڪورس پاس ڪيو۔ ملازمت جي ابتداء 1966ع تي پرائمري اسڪول ٽيچر جي حيثيت سان ڪئي۔ 1985ء ۾ اين اي بلوچ ماڊل اسڪول، سنڌ يونيورسٽي حيدرآباد، سنڌ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو، جتان 2006ء تائين تدريسي خدمتون سر انجام ڏيڻ کانپوءِ  اسسٽنٽ پروفيسر جي  عهدي سان  رٽائر ٿيو ۔
۔

## ادبي خدمتون
مير محمد سومرو جو سڀ کان وڌڏو ڪارنامو  قرآن مجيد جي  تفسير تفسيرِ رياض القرآن آهي ، جيڪو هن سنڌي ٻوليءَ ۾ تحرير ڪيو آهي۔ ٻين تصنيف ۾ هالۃ البدر في تحقيق احڪام السفر ( عربي)، دستورالاسلاف في اصلاح الاخلاف (اُردو) ۽  تاريخ هنڱورجا (سنڌي) قابلِ ذڪر آهن۔ پاڻ  عربي، فارسي، سنڌي  ۽ اُردو ٻولين ۾ تصنيف، تاليف ۽ مضمونن جي تعداد ٻه سو کان وڌيڪ آهي۔

## لکڻيون
* تفسيرِ رياض القرآن (سنڌي)
* هالۃ البدر في تحقيق احڪام السفر (عربي) 
* دستورالاسلاف في اصلاح الاخلاف (اُردو)
* تاريخ هنڱورجا (سنڌي) (هنڱورجا شهر جي تاريخ)
* سلطاني سهاڳ (سنڌي)
* فضائلِ شبِ قدر (اُردو)
* جذبا تِ مقبول (شاعري، سنڌي)
* موتين جي مالا (سنڌي)

## وفات
مير محمد مقبول سومرو 24 مي 2021 جو هنڱورجا ۾ وفات ڪري ويوـ
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سومرو خاندان
زمرو:ضلعو خيرپور جا ماڻھو
زمرو:پاڪستاني ماڻهو
10 رمضان

## واقعا
* 8ھ - مڪي جي فتح.

## پيدائشون

## وفاتون
* حضرت خدیجہ بنت خویلد رضي الله عنھما، پیغمبر اسلام صلي الله عليه و آلهٖ وسلم جي پھرين گھر واري.

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
شهدادپور

**شھداپور**  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شھيد بينظير آباد ڊويزن جي ضلعي سانگھڙ جو شھر آھي جيڪو شھدادپور سب ڊويزن ۽ شھدادپور تعلقو جو صدر مقام آهي. ھي سانگهڙ ضلعو ۾  هڪ تاريخي ۽ وڏو شهر آهي جيڪو مير شهداد خان ٽالپر ٻڌايو هو جنهن ڪري سندس نالي پٺيان سڏجي ٿو.

## تاريخ
ايم ايڇ پنهور مطابق جي شھر ڪلھوڙن جي دور ۾ قائم ٿيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو:
”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز،  خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا. “
هيءُ شهر مير شهداد خان ميان يار محمد ڪلهوڙي جي ڏينهن ۾ ٻڌايو هو، ۽ جڏهن ڪلهوڙن جي گادي جو هنڌ خدا آباد هو، تڏهن هو پنهنجن سڀني بلوچن سان گڏ اُتي رهندو هو، جن مان گهڻا شاهپور ۾ دفن ٿيل آهن، جنهن هنڌ کي قبا شهداد چوندا آهن.، سنه 1189ھ (سنه 1775ع) ۾ ميان سرفراز جي ڀڄي وڃڻ کان پوءِ ٽالپرن سندس ڀاءُ محمود خان کي خدا آباد جي گاديءَ تي ويهاريو، پر راڄي ليکيءَ ٻين ڪن سان منصوبن ڪري کاهيءَ ۾ وڃي ميان عبدالنبيءَ کي گاديءَ تي ويهارڻ جو بندوسبت ڪيو. سنه 1190ھ  (سنه 1776ع) ۾ مير بجار خان ڇهن هزارن بلوچن سان شهدادپور تعلقي ۾ لانياريءَ جي ڳوٺ وٽ ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جن جا سردار تاجو ليکي ۽ ڪي ٻيا هئا. انهيءَ ميان غلام نبيءَ کي ماري ڇڏيو ۽ پاڻ ڀڄي ويو. سنه 1194ھ (سنه 1781ع) ۾ جڏهن مير بجار، مير عبدالله ۽ مير فتح خان ماريا ويا، تڏهن ميرن شهدادپور ڇڏي ڏني، جتي بلوچن جو ديرو هو، ۽ جڏهن مير فتح علي خان سنڌ ورتي، تڏهن پهرين خدا آباد ۾ ۽ پوءِ حيدرآباد ۾ وڃي ويٺا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا شھر
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
آرڪٽڪ هوم

پروفيسر مئڪس ملر ۽ ٻين جي انهيءَ راءِ هوندي به سنه 1851ع ۾ لئٿم صاحب، سنه 1868ع ۾ فڪ صاحب، سنه 1871ع ۾ بينفي، ڪيونو ۽ ٻين صاحبن وچ ايشيا واري نظريي جي برخلاف پنهنجو آواز کڙو ڪيو. پوءِ ته کوجنا جي دوربيني ايشيا کان ڦيرائي يورپ ڏي ڪيائون ۽ ڪجهه وقت هنگاري، آسٽريا ۽ بوهيما کي آرين جو اصلوڪو ماڳ سمجهڻ لڳا، جيئن ڪئمبرج هسٽري آف انڊيا جي جلد پهرئين، صفحي 169 ۾ ڄاڻايل آهي. وڌيڪ کوجنائن ڪرڻ کانپوءِ ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿين ته آرين جو اصلوڪو ماڳ رشيا اسڪئنڊينيويا ۽ بالٽڪ طرف هو.

هن باري ۾ ايترو چئبو، ته يوروپي عالمن ڌڪا ڪونه پئي هنيا. علم لغات، ڏند ڪٿائن جي ڀيٽ، جهوني – وٿ – وگيان (Archaeology) منکه وديا يا پرش وگيان (Anthropology) ۽ ٻين وگيانن (Sciences) جي وسيلي جيئن جيئن وين ٻيون ٻيون ثابتيون ملنديون، تيئن تيئن ويا رايا ڦيرائيندا. اسان جا ڪي ڏيهي عالم پنهنجي راءِ تي کپ کوڙ ٿي بيٺا ته آريه لوڪ اصل سپت سنڌو جا رهاڪو هئا ۽ ڪٿان ٻاهران ڪونه آيا، پر پوءِ وڻج واپار ۽ ٻين سببن ڪري ايران، وچ ايشيا ۽ يوروپ ڏي ويا.
هن وقت تائين جيڪي کوجنائون ٿيون آهن، تن موجب گهڻن عالمن جو چوڻ آهي، ته آڳاٽا آريه لوڪ اصل اتر قطب جي هاڻوڪن برفاني ميدانن ۾ رهندا هئا، جتي ان وقت برف گهڻي ڪانه هئي ۽ ماڻهو بافرحت رهي سگهيا ٿي. جن عالمن اهو رايو ظاهر ڪيو، تن مان مکيه پروفيسر پينڪا هو، جنهن وچ ايشيا وارو نظريو بنهه غلط ٺهرايو، ۽ ڪيتريون ثابتيون ڏيئي آرين جو ماڳ اتر قطب ڄاڻايائين ۽ ائين به چيائين ته اهي اصل اسڪئنڊينيويا ۾ رهندا هئا ان وقت ڌاري بوسٽن يونيورسٽيءَ جي پريزڊنٽ (Dr. warren) ڊاڪٽر وارن هڪ ڪتاب لکيو، جنهن جو نالو رکيائين ”بهشت لڌو“ 

انهيءَ ڪتاب ۾ ڄاڻايائين ته سڄيءَ انسان ذات جو پهريون ماڳ اتر قطب هو. قديم ڪليٽڪ قومن جي ڏند ڪٿائن مان پروفيسر راهز (Professor Rhys) کي به ائين سمجهڻ ۾ آيو ته انهن قومن جا ابا ڏاڏا اصل اتر قطب طرف رهندا هئا. اها ڳالهه پنهنجن ”هبرٽ ليڪچرس“ ۾ ڄاڻايائين، جنهنڪري وچ ايشيا وارو نظريو هيڪاري گهڻي قدر ڪاٽا ٿي ويو.
وچ ايشيا واري نظريي کي پڇاڙيءَ وارو ڌڪ لوڪمانيه بال گنگاڌرم تلڪ هنيو. اسان جي هن ڏيهي عالم ڪيتريون جيالاجيڪل ۽ آرڪيالاجيڪل ثابتيون، ۽ هندن جي ويدن، اتهاسن ۽ پراڻن مان، بلڪه پارسين جي زنداوستا مان ڪيترا حوالا ڏيئي، پنهنجي ڪتاب (Arctic Home in the Vedas)”آرڪٽڪ هوم“ ۾ لکيو ته پراڻن پٽاندر آڳاٽا لوڪ ميرو پربت تي رهندا هئا، جو اتر قطب ڏي هو. اسان به اهائي راءِ قبول ڪئي آهي. جنهن لاءِ سبب ڄاڻائينداسين.

مصر ملڪ ۽ الهندي ايشيا ۾ آرين جون بيٺڪون: تاريخ جون کوجنائون اڃان هليون پئي ته مصر ملڪ ۽ ڪريٽ (Crete) ۾ ويجهڙائيءَ ۾ الهندي ايشيا ۾، کوجنائون ڪري، آرڪيالاجيڪل کاتي وارن تاريخ کان اڳ جي زماني تي هڪ نئين روشني وڌي. مصر طرف نيل نديءَ جي نزديڪ تل ال امرنه (Tel-el-Amarna) مان ڪي ڪاغذ پٽ 1880ع ۾ لڌا. انهيءَ جهوني دفتر مان معلوم ٿيو ته مصر جا فرعون ۽ مٽني (الهندي ايشيا طرف) جا راجائون هڪ ٻئي کي سڱ ڏيندا هئا. مٽنيءَ جي ڪن راجائن جا نالا ئي ساڳيا اهي هئا، جي قديم آرين جا هئا: مثلاً مٽنيءَ جي هڪ راجا جو نالو ”دشرت“ (Dusratha) هو، ۽ اهو ساڳيو نالو سري رامچندر جي پتا راجا دسرٿ جو هو. انهيءَ راجا دشرت پنهنجي هڪ نياڻي مصر ملڪ جي بادشاهه امينوفس چوٿين (Amenophis IV) سان پرڻائي، جنهن کي مٽنيءَ جي انهيءَ راجڪماريءَ مان ”گلو کپ“ (Gilukhip) نالي پٽ ڄائو، جو پوءِ وڏي هوندي مصر ملڪ جون جهونيون ريتون رسمون ڇڏي، سورج ديوتا جو پوڄاري ٿيو.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌو ماٿري جي سڀيتا
زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب
زمرو:ويدڪ دور
ابوالحسن ڏاهري

ﺩﺭﮔﺎﻫـ ﺍﺑﻮﺍﻟﺤﺴﻦ؛ ﺳﻨﮅﻱ ﺭﺳﻢ ﺍﻟﺨﻂ ﺟﻮ ﺑﺎﻧﻲ ﻣﺨﺪﻭﻡ ﺍﺑُﻮﺍﻟﺤﺴﻦ ﺳﻨﮅﻱ ڏﺍﻫﺮﻱ ﺑـ ﺩﻭڙ ﭜﺮ ﺳﺎﻥ ﺁﺭﺍﻣﻲ ﺁﻫﻲ. ﺳﻨﺪﺱ ﺩﺭﮔﺎﻫـ، ‏(ﺩﺭﮔﺎﻫـ ﺍﺑُﻮﺍﻟﺤﺴﻦ‏) ﺟﻲ ﻧﺎﻟﻲ ﺳﺎﻥ ﺍﭲ ﺑـ ﻣﺸﻬﻮﺭ ﺁﻫﻲ. ﺳﻨﺪﺱ ﺋﻲ ﻧﺎﻟﻲ ﺳﺎﻥ ﻣﻨﺴﻮﺏ ﺩﻳﻬـ ﺍﺑﻮﺍﻟﺤﺴﻦ، ﺟﻴڪﺎ ﭘﮡ ﺍﭴڪﻠﻬـ ﺗﻌﻠﻘﻲ ﺩﻭڙ ﺟﻲ ﺣﺪ ۾ ﺁﻫﻲ. ﻣﻠﻴﻞ ﭴﺎﮠ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺩﺭﮔﺎﻫـ ﺍﺑﻮ ﺍﻟﺤﺴﻦ ﺟﻮ ﻗــﺒﺮﺳﺘﺎﻥ ﻣـڪﻠـﻲ ﮐﺎﻧﭙﻮﺀِ ﭔﻴﻮ ﻧﻤﺒﺮ ﻭڏﻭ ﻗﺒﺮﺳﺘﺎﻥ ﺁﻫﻲ
گلڙي

**گلڙي** سنڌي قوم جي ھڪ ذات آهي، جيڪا 1947ع کان پوءِ سنڌ ۾ دربدر زندگي گذارڻ لڳي؛  ڇو جو ورهاڱي کان پوءِ سندن ماڻهن کي گرفتار ڪري مارڻ جي رٿابندي ڪئي وئي. پر مذمت ڪا نه ڪئي وئي نتيجو اهو نڪتو جو هنن جو وڏو نسل تباھ ۽ برباد ٿي ويو جيڪي بچا سي مفلسي ۽ محتاجي ۾ زندگي گذارڻ لڳا ۽ ماڻهن انهن جي عورتن کي شڪ ۽ سيڪس جي آبجيڪٽ وانگر پي ڏٺو. انهن جي مذمت ڪرڻ تي انهن جي جوانن کي  گرفتار ۽ قتل ڪيو ويو جنهن جي نتيجي ۾انهن جي آبادي گهٽجندي وئي تان جو اهي اچي سون جي تعداد ۾ بچا ۽ انهن اباڻا علائقا ڇڏي ڏنا ۽ اچي سنڌ جا لاڙ وارا علائقن ۾ رهيا يعني حيدري ٻگھاڻ ۽ ڪاٿڪي ۾ رهي پيا پر اتي به انهن سان اهائي روش برقرار رهي تان جو هتي به انهن جو تعداد تمام گهڻو گھٽجي ويو ۽ 2017ع ۾ انهن جي تعداد ڪجهه ھيئن؛ آهي

Institute of the United gulree                                      
1 April 2016

man 45

women 50

girls  12

boys 16

adult 21

Karachi, Sindh.                                

زمرو:سنڌي ذاتيون
پاٽ شريف

**پاٽ شريف** (Pat Sharif) سنڌ جي دادو ضلعو جي دادو تعلقو ۾ سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري قديم شهر ۽ پراڻي زماني کان اسلامي علم ۽ ادب جي لحاظ کان اهم ۽ علامن، فقيهن جو مرڪزي شهر رهيو آهي.

## تاريخ
پاٽ شريف سنڌو درياھ جي ڪناري تي انهيءَ هنڌ قائم آهي جتي قديم زماني ۾ گاج ندي (نئي گاج) درياھ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. درياھ ۽ گاج جو وهڪرو زمين پَٽي ويندو هو، اتي آباد ٿيل ڳوٺ تي نالو ان ڪري پاٽ پيل ڀانئجي ٿو . پاٽ ڀرسان “کاٽ” ڳوٺ پڻ آهي. کاٽ اُتي آباد آهي جتي  درياھ کاٽ هڻي وهي ٿو. پاٽ شريف سنڌ ۾ مغل دؤر کان به اڳ صفحه هستيءَ تي موجود هو پر  ترخان، ارغون ۽ مغل دور ۾ شهر جي قائم هجڻ جي تاريخ تصديق ڪري ٿي.
مرزا قليچ بيگ لکيو آهي تہ:"پاٽ ۾ مشهور حيدر هروي هو. جنهن جو لقب ڪليجه هو. جو اوائل ۾ ڪليجه يعني زيرانڊيون رڌي وڪڻندو هو. اهو وڏو شاعر ٿي گذريو. سندس ديوان آهي مرزا شاهه حسن جي ڏينهن ۾ هرات کان سنڌ ۾ آيو ۽ اچي رهيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين."

## علم ادب
پاٽ شريف آڳاٽي وقت کان علم ادب جو مرڪز رهيو آهي. پاٽ شريف جا مدرسا ۽ عالم ۽ فقيه سجڄي سنڌ ۾ مشهور رهيا آهن. علامه آءِ آءِ قاضي جا وڏا پاٽ شريف سان تعلق رکن ٿا.  مشهور محقق ۽ اديب حبيب الله صديقي به پاٽ شريف سان تعلق رکي ٿو. تحفته الڪرام جو مصنف، مير علي شير قانع ٺٽوي لکي ٿو ته  پاٽ سيوستان (سيوهڻ) پرڳڻي جي آس پاس هڪ ڳوٺ آهي. حيدر هروي نالي شاعري جي هڪ  “ديوان” جي مالڪ شاعر جو تعلق پاٽ سان آهي. مرزا شاھ حسن جي ڏينهن ۾ سنڌ ۾ آيو ۽ هميشه لاءِ پاٽ ۾ رهيو ۽ گذاري ويو. پاٽ شريف  قاضين، عارفن ۽ فقيهن جو شهر رهيو آهي. ڪلهوڙن جي دور تائين پاٽ شريف جو شهر علم ادب جي حوالي سان مشهور رهيو.

### موجوده آبادي ۽ علم
هن وقت به پاٽ شريف علم ادب جو مرڪز آهي. پاٽ شريف ۾ هاءِ اسڪول تائين تعليم جو بندوبست آهي. هن وقت پاٽ شريف جي آبادي 30 هزار جي لڳ ڀڳ آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
تحفته الڪرام

**تحفته الڪرام** () ڪتاب 1767ع ۾ لکيل فارسي ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن تي مشتمل آهي جيڪو ڪلھوڙن جي دور جي قادرالڪلام شاعر، مؤرخ ۽ مصنف مير علي شير قانع ٺٽوي جو لکيل آهي. سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو پاران هن ڪتاب جو سنڌي توڙي اردو ٻولين ۾ ترجمو ڪرايو ويو آهي. سنڌي ڇاپي جو مترجم مخدوم امير احمد ۽ مرتب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ آهي.

## متن
هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ سان گڏ مشهور قديم شهرن ۽ ڳوٺن، عالمن، فقيهن، شاعرن، بزرگ شخصيتن ۽ ولين جو احوال به شامل آهي. 

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:مشهور ڪتابون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
پوتر اتحاد

**پوتر اتحاد** يا هولي الائنس (Holy Alliance) يورپ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جي خيال کان هي نظريو 1815ع ۾ ڏنو ويو. ان سلسلي ۾ روس جي شهنشاهه اليگزينڊر سڀ کان پهرئين خيال پيش ڪيو ته جيڪڏهن يورپي ملڪن جا سياسي سربراهه عيسائيت جي بنياد تي هڪ ٻئي سان ڪاروهنوار رکن، ته سندن وچ ۾ جنگين کي ٽاري سگهجي ٿو. ان کان علاوه هن تصور مطابق اهو به چيو ويو هو ته جيڪڏهن يورپ جا شهزادا پنهنجي رعايا سان اولاد وانگر هلن ته عوام انهن خلاف بغاوت نه ڪندا. حقيقت ۾ ان اتحاد قائم ڪرڻ جو مقصد يورپ ۾ سياسي شعور بيدار ڪرڻ لاءِ، اخلاقي قدرن کي بين الاقوامي سفارتي تعلقات ۾ شامل ڪرڻ هيو. هي اتحاد برطانيا جي مخالفت سبب ڪامياب ٿي نه سگهيو. هن اتحاد ۾ برطانيا، روس، آسٽريا ۽ پروشيا شامل هُئا. اتحاد کي ”چار- ڌُريو“ اتحاد (Quadruple Alliance) به سڏيو ويندو آهي. هن اتحاد جو بُنيادي تصور روس جي بادشاهه ’زار اليگزينڊر‘ ڏنو. اتحاد جي پهرين ڪانگريس ’اليڪس لاشپل‘ (1819ع) ۾ منعقد ٿي، ان کان پوءِ ٽراپائو ڪانگريس (1820ع) ليباخ ڪانگريس (1821ع) ۽ ويرونا ڪانگريس (1822ع) پڻ ان سلسلي ۾ منعقد ٿي. آخرڪار 1825ع ۾ زار اليگزينڊر جي موت سان گڏ هيءُ اتحاد ختم ٿي ويو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
مستونگ

**مستونگ** (Mastung) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ شھر ۽ ضلعي صدر مقام جنھن جي جاگرافيائي بيهڪ 29°48'0N 66°50'60E ۽ ھي شھر سامونڊي سطح کان 1701ميٽر يا 5538 فٽ بلند آھي.شھر ٻن يونين ڪائونسلن ۾ ورھايل آھي. ھي شھر  ڪوئٽه کان ڏکڻ ۽ قلات کان اتر ۾ واقع آهي. ھن شھر جي آدمشماري 28,600 آھي.

## حوالا

زمرو:مستونگ ضلعو
زمرو:بلوچستان جا شهر
ٽلٽي

**ٽلٽي** انگريزي (Talti) سنڌ پاڪستان جي ڄامشورو ضلعو، سيوهڻ شريف تعلقو ۾ سنڌو درياھ جي ساڄي ڪپ تي قائم قديم شهر آهي. مقامي روايت آهي ته ٽلٽي اصل ۾ ٽهل هٽيءَ جو بگاڙ آهي. آڳاٽي وقت ۾ ٽهلرام نالي هندو واپاري جي هٽي (هٽ) هوندي هئي جت ماڻهو اچي رهڻ لڳا ۽ ڳوٺ ٻڌجي ويو. اول ڳوٺ ٽهل هٽي سڏجڻ لڳو. اڳتي هلي ٽهل هٽي نالو تبديل ٿي ٽلٽي بڻجي ويو. ٽلٽي ويجهو هڪ ٻيو ڳوٺ “گنگُو هٽي” به اڄ تائين قائم آهي.  ٽلٽي هن وقت به اهم شهر آهي. ٽلٽي ۾ هاءِ اسڪول تائين تعليم جي سهوليت آهي. ٽلٽي جي هن وقت آبادي لڳ ڀڳ 40 هزار آهي. ٽلٽي سيوهڻ جي اتر ۽ ڀان سيد آباد جي اوڀر- ڏکڻ ۾ آهي. ٽلٽي روڊن ذريعي دادو، ڀان سيدآباد ۽ سيوهڻ سان ڳنڍيل آهي.

## تاريخ
ٽلٽي سنڌ جي اهم تاريخي شهرن ۾ شمار ٿئي ٿو. ٽلٽي جو تاريخي طور ذڪر سمن جي دورر ۾ ملي ٿو. ٽلٽي ۾ سنڌ جي عظيم محب وطن عالم ۽ صوفي بزرگ حضرت مخدوم بلاول جنم ورتو. ٽلٽي سنڌ جي عظيم جنرل ۽ ڄام نظام الدين عرف ڄام نندي جي وزيز اعظم مبارڪ خان عرف دولهه دريا خان جو ڳوٺ هو. ڄام نندي کيس ٽلٽي ۽ ڳوٺ ڳاها (جوهي تعلقو) ۾ جاگيرون ڏنيون هيون. سنڌ تي شاهه بيگ ارغون جي حملي ۽ ٽلٽي جي جنگ تائين دولهه دريا خان جا پُٽ محمود ۽ مٺڻ رهائش پذير هئا. دولهه دريا خان جا پُٽ مخدوم بلاول شهيد جي پٺڀرائي ۾ رڻمل سوڍي، سهتن سميجن ۽ ٻين قبيلن سان گڏجي شاهه بيگ ارغون سان ٽلٽيءَ جي جنگ ۾ لڙندي شهيد ٿيا. ٽلٽي ۾ سنڌ جو وڏو عالم، اديب، تعليمدان ۽ محقق علامه عمر بن محمد دائود پوٽو پڻ جنم ورتو. سند جوڙايل گهر اڄ به ٽلٽيءَ ۾ موجود آهي.

## ٽلٽي جو قلعو
ٽلٽي شهر ۾ قلعو به تعمير ٿيل هو جيڪو دفاعي لحاظ کان سيوهڻ جي قلعي کان پوءِ وڏي اهميت رکندو هو. ٽلٽي جو شهر تڏهن قلعي ۾ هوندو هو. تاريخي تذڪرن موجب ٽلٽيءَ جو قلعو تمام وڏو هو. شاه بيگ ارغون جي حملي وقت به قلعي جي هجڻ جي تاريخ تصديق ڪري ٿي جت راڻي رڻمل سوڍي، محمود، مٺڻ ۽ ٻين جرنيلن شاهه بيگ ارغون جو مقابلو ڪيو ۽ شهيد ٿيا. هن وقت قلعي جا آثار ميسارجي ويا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
ڇني

ڇني انگريزي ٻولي (Chhini) سنڌ پاڪستان جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو ۾ هڪ قديم شهر آهي جيڪو جوهي شهر کان اٽڪل 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي منڇر ڍنڍ ڀرسان ڪاڇو واري علائقي ۾ واقع آهي. ڇني لفظ “ڇھ نئي” مان ورتل آهي جنهن جو مطلب آهي ڇھ نئيون. هيءُ ڳوٺ ڇهن نئيُن جي ملندڙ وهڪري ڀرسان مٿانهينءَ تي اڏيل آهي. هتي گاج ندي، نئيگ، هليلي. سول، کنڌاني، انگئي نئيون اچي ملن ٿيون ۽ اتان هڪ وهڪري جي صورت ۾ منڇر ڍنڍ ڏانهن وهن ٿيون جنهنڪري اول ڇھ نئي وارو ڳوٺ سڏجڻ ۾ آيو جيڪو اڳتي هلي تبديل ٿيندو ڇني سڏجڻ لڳو ۽ هاڻ ڇِني سڏجي ٿو. تاريخ سنڌ ڪلهوڙا جي جلد پهرئين ۾ درج آهي ته ميان نصير محمد ڪلھوڙو گواليار جيل مان آزاد ٿي اول پنهورن جي علائقي ڇني ۾ آيو ۽ پوءِ  گاج ندي جي ڪناري ڳوٺ ڳاڙهي ۾ رهائش اختيار ڪيائين. ڳاڙهيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ ميان نصير ڇني ڳوٺ پنهنجي حامي کوسا قبيلي جي حوالي ڪيو. اڄ به ڇني ڀرسان شهداد کوسي جو قبرسان آهي ته ان جي آس پاس بشام کوسي، گولي کوسي جون قبرون ۽ پياري کوسي جي ماڙي جو ماڳ ڇني جي ويجهو آهن. هن ڳوٺ جي آبادي 20 هزار جي لڳ ڀڳ آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
گواليار

گواليار انگريزي (Gwalior) هندستان جي مڌيا پرديش رياست جو اهم ۽ وڏو شهر آهي. مغل دور ۾ به هن شهر کي اهميت حاصل هئي. هيءَ شهر دهليءَ کان 319 ڪلوميٽر پري ڏکڻ طرف آهي. هن وقت گواليار کي ضلعي ۽ ڊويزن جي حثيت حاصل آهي.

## حوالا

زمرو:هندوستان جا شهر
زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ
سول نئي

**سول نئين** ()  سنڌ پاڪستان جي دادو ضلعي، جوهي تعلقي جي ڪاڇي واري علائقي ۾ وڏي باراني نئين آهي جيڪا کيرٿر ٽاڪرو سلسلي منجهان وهي اچي گاج ندي ڀرسان  ڪاڇي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. سول نئين کي شول نئين به سڏيو وڃي ٿو. 1932ع ۾ گاج نئين کي تِيرُڀت (Diversion Band) ذريعي سول نئي جي وهڪري ڏانهن موڙيو ويو. هاڻ گاج ۽ سول جو گڏيل وهڪرو منڇر ڍنڍ ۾ پوي ٿو ٻنهي نئيُن جي گڏيل وهڪري کي هاڻ مقامي ماڻهو گاج چون ٿا. ڪاڇو هڪ اڀياس ڪتاب ۾ تفصيل سان ذڪر موجود آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون نئيون
زمرو:دادو ضلعي جون نئيون
ڪاڇو هڪ اڀياس

**ڪاڇو هڪ اڀياس** انگريزي (Kachho Hik Abhyas) سنڌ جي ٿر کان پوءِ وڏي صحرا ڪاڇي جي تاريخ تي هڪ جامع ڪتاب آهي. 

## تعارف
هيءُ ڪتاب ڪاڇي جي تاريخ تي هڪ جامع ڪتاب آهي جيڪو عزيز ڪنگراڻيءَ جو لکيل آهي. هيءَ ڪتاب پهريون ڀيرو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ڄامشورو 2009ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هيءُ ڪتاب 185 صفحن تي مشتمل آهي جنهن ۾ مختلف تارخي ماڳن جون رنگين تصويرو به شامل ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي نامياري اديب شوڪت شورو جا ڊئريڪٽر جي حيثيت ۾ پبلشر پاران ويچار شامل آهن. هن ڪتاب ۾ ڏکڻ ڪاڇي، خاص طور دادو ضلعو ، جوهي تعلقو ۽ جوهيءَ بابت تاريخي مواد شامل آهي. هن ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع شامل آهن:
## مضمون
* ڪاڇي جو صحرا ۽ وسندڙ ماڻهو
*منڇر ڍنڍ
*جوهي ۾ ٻُڌ ڌرم جا اهڃاڻ
*جوهي تعلقي ۾ زردشتي آثار
* جوهي۽ ميانوال تحريڪ
* جوهي تعلقي ۾ نيرون ڪوٽ يا نيرون جو قلعو
* گورک چوٽي
***ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري** 
***..**

 صوبتاڻي پاڙو  
* جوهي تعلقي جون قديم بستيون ۽ ماڳ
* جوهي ۾ حُرن جو لوڙهو (حر ڪئمپ جوهي)
*اولهندو نارو ۽ ڪُورُون
* ديهه جوهي ۾ ڍنڍ نرلي ۽ ڪڙيا
* ڪاڇي جي ڪنڌي ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائي
* جوهي تعلقي جون نئيون، واهيُون, ماٿريون  ۽ لڪ
زمرو:ڪتاب
زمرو:تاريخي ڪتاب

## حوالا
هليلي

**هليلي** () سنڌجي دادو ضلعي جي جوهي تعلقي جي ڪاڇي واري علائقي ۾ وهي ايندڙ وڏي نئي آهي. هيءُ نئي کيرٿر جابلو سلسلي مان وهي اچي ڳوٺ هليلي , هاڻوڪو ڳوٺ مراد جمالي ڀرسان ڪاڇي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي ۽ علائقو آباد ڪندي اچي منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ڪاڇو هڪ اڀياس ڪتاب ۾ ھن نئي بابت تفصيلي ذڪر موجود آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون نئيون
زمرو:دادو ضلعي جون نئيون
نلي

**نلي** انگريزي ٻولي (Nalli) سنڌ جي دادو ضلعي جي جوهي تعلقي ۾ کيرٿر جابلو سلسلي منجهان وهي ايندڙ گاج ندي کان پوءِ وڏي ۽ اهم نئي آهي جيڪا واهي پانڌي شهر وٽان ڪاڇي جي ميداني علائقي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. هن نئي کي نئي نري به سڏيو ويندو آهي. هن نئي ۾ به گاج وانگر قدرتي چشمن جو پاڻي ٻارهن ئي مهينا وهندڙ آهي ۽ واهي جي صورت ۾ وهندي نه صرف جابلو ماٿرين ۾ پر واهي پانڌي ويجهو ڪاڇي جو ميداني علائقو به آباد ڪري ٿي. نئي نلي جو تاريخي ورثو ۽ تاريخ شاهوڪار آهي. هن نئي جي ڪناري سان قديم واپاري رستو آهي جيڪو آڳاٽي زماني کان روهيل. ڦوسياند ۽ ٻين لڪن وسيلي بلوچستان کان ٿيندو ايران، عراق، مصر ۽ ڏُور اولهه جي ملڪن تائين ويو ٿي. من نئي جي ڪناري ڍورن ڀرسان جبلن تي ٿيل قديم چٽسالي (Rock Carvings) جا ماڳ، پپراسر، ڪارو ڪوٽ، نيرون جو  قلعو (هاڻ ميان ڪوٽ) جا ماڳ به آهن ته حسين ترين ڪنب ۽ آبشار به آهن. سحر انگيز ڪنبن ۽ جبلن جا نظارا سياحتي مرڪز به ٿي سگهن ٿا. ڪتاب ڪاڇو هڪ اڀياس ۾ هن نئين ۽ ان جي تاريخ تي مفصل بحث ٿيل آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون نئيون
زمرو:دادو ضلعي جون نئيون
کنڌاني

**کنڌاني** انگريزي ٻولي (Khandhani) سنڌ جي دادو ضلعي، جوهي تعلقي ۾ هڪ نئي آهي. هيءَ نئي کيرٿر پهاڙي سلسلي مان وهي ڳوٺ کنڌاني ويجهو ڪاڇي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ڪاڇو هڪ اڀياس موجب هيءَ نئي صرف برساتن ۾ وهي ٿي ۽ آس پاس جو علائقو آباد ڪندي منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون نئيون
زمرو:دادو ضلعي جون نئيون
انگئي

**انگئي** ()  سنڌ جي دادو ضلعي جي جوهي تعلقي ۾ کيرٿر جابلو سلسلي مان وهي ايندڙ نئي آهي جيڪا ڳوٺ ٽنڊو رحيم خان ويجهو ڪاڇي ۾ داخل ٿئي ٿي. گمان غالب آهي ته نئي جو نالو اگني يعنى آڳ يا باهه جو بگاڙ آهي، ڇاڪاڻ ته نئي انگئي جي ڪناري جبلن تي چٽسالي (Rock carving) ۾ زردشتي مذهب جي ماڻهن جا اهڃاڻ موجود آهن. هيءُ نئي آس پاس جا علائقا آباد ڪندي وڃي منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار
زمرو:سنڌ جون نديون
نئيگ

نئيگ انگريزي ٻولي (Naig) دادو ضلعي ۽ ڄامشورو ضلعي جي حدن ۾ وهندڙ برساتي نئي آهي جيڪا نئيگ شريف کان وهي پير سيد گاجي شاهه ويجهو ڪاڇي جي علائقي ۾ڇني ويجهو ڌؤنڪ ماٿريءَ منجهان وهندي اچيمنڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون نئيون
زمرو:دادو ضلعي جون نئيون
ڪڪڙاني

**ڪڪڙاني** () سنڌ جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو ۾ برساتي نئي آهي. کيرٿر جابلو سلسلي مان وهي ڪاڇو جي ميداني علائقو ۾ داخل ٿيئي ٿي. هن نئي وٽ ڪڪڙاني ڊيم به جوڙيو ويو آهي جنهن ۾ نئي ڪڪڙاني جو پاڻي گڏ ڪيو ويندو آهي ۽ وقت سر پيئڻ لاءِ ڪم ۾ آندو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:نديون
زمرو:سنڌ جي نديون
ٽنڊو رحيم خان

**ٽنڊو رحيم خان** () سنڌ پاڪستان جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو ۾ ڪاڇو جي علائقي ۾ قديم شهر آهي. هيءُ شهر جنگو جمالي جي نک سان تعلق رکندڙ رحيم خان جنگواڻي ٻڌرايو هو جنهن ڪري سندس نالي سان سڏجي ٿو. هيءَ شهر ڪاڇي جي علائقي جو واپاري مرڪز آهي. هاءِ اسڪول ۽ اسپتال به هن شهر ۾ آهي. هن شهر جي آبادي 30 هزار جي لڳ ڀڳ آهي. آثار قديمه جي بنگالي ماهر اين. جي. مجمدار هن شهر ڀرسان قديم آثار ڳولي لڌا هئا جن جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ايڪسپلوريشنس ان سنڌ ۾ ڪيو اٿائين.
## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
سمبارا نيوز

**سمبارا نيوز** سنڌ جي هڪ مشهور نيوز ويب سائٽ آهي، جيڪا جديد انداز ۾ سنڌي خبرون عوام تائين پهچائيندي آهي، سمبارا نيوز جو بنياد 1 اپريل 2017ع تي وڌو ويو، جنهن جو چيف ايڊيٽر اسد جتوئي آهي، سمبارا نيوز ٺهڻ جو بنيادي مقصد سنڌي عوام ۾ جديد انداز سان خبرون پهچائڻ آهي، سمبارا نيوز نت نت نون طريقن سان خبرن کي عام ۽ سادي طريقي سان عوام تائين پهچائي ٿو، سمبارا نيوز اسد جتوئي جي سربراهي ۾ ڪم ڪري رهي آهي، سمبارا نيوز جي ڪور ٽيم ۾ رافع مورائي ۽ اورنگزيب پريو پڻ شامل آهن.
15 رمضان

## واقعا

## پيدائشون
* 3ھ - امام حسن رضي الله عنه.

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
سول نافرماني

alt=سِوِل نافرماني ڪندڙ ريلوي ٽريڪ کي بند ڪيون ويٺل آهن|thumb|سِوِل نافرماني ڪندڙ ريلوي ٽريڪ کي بند ڪيون ويٺل آهن
thumb|سول نافرماني جو ترانو ٻُڌو

**سِوِل نافرماني** يا سِول ڊس اوبيڊينِس () ڪنهن به جاکوڙ دوران انفرادي يا اجتماعي سطح تي، شعوري طور قانون جي ڀڃڪڙي يا لتاڙ جو عمل، جيڪو اهنسا وارن طريقن جي استعمال سان ڪنهن به تڪرار کي حل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو. هي لفظ پهريون ڀيرو نامياري مُفڪر ”هنري ڊيوڊ ٿوريو“ 1849ع ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ بيان ڪيو هو، جيڪو حُڪومتي ضابطن خلاف شهري احتجاج جي منظرڪشيءَ لاءِ ڪتب آندو ويو. ”ٿُوريو“ جي خيال موجب، بين الاقوامي سطح تي ٿيندڙ ”غير اخلاقي قانون سازيءَ“ خلاف جاکوڙڻ ضمير سان سچائيءَ جو هڪ اعليٰ اظهار آهي. چيو وڃي ٿو ته ”ٿوريو“ جو هيءُ تصور اصل ۾ برطانيا جي ناليواري فيلسوف ۽ عالم گرين ول شارپ (Granville Sharp) طرفان 1770ع ۾ آمريڪي آزاديءَ واري جدوجهد دوران، برطانوي فوجي ڪاهه جي مُخالفت ۾ احتجاج طور پنهنجي جنگي عُهدي تان استعيفا ڏيڻ واري عمل کان مُتاثر ٿيندي وجود ۾ آيو. ان کان سواءِ 1947ع ۾ هندوستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ 1949ع ۾ ”آفريڪي نيشنل ڪانگريس“ طرفان ڏکڻ آفريڪا ۾ اختيار ڪيل پر امن سياسي، حڪمت عملي، ”سول نافرمانيءَ“ واري تصور جي بهتر عڪاسي ڪري سگهن ٿا. هن طريقيڪار ۾ پرامن جلسا، جُلوس، هڙتالون، حُڪومتي قانون جي ڄاڻي واڻي اورانگهه ، ڌرڻا، دستخطي مهمون، عدم سهڪار ۽ بائيڪاٽ سميت ٻيا قدم شامل آهن، جيڪي ڪنهن به اختياريءَ کي امن ڀريي دٻاءَ جي نتيجي ۾ عوامي مطالبن آڏو ڪنڌ نوائڻ لاءِ مجبور ڪن ٿا. ”شهري نافرماني“ قانون جي لتاڙ جي وڪالت نٿي ڪري، پر اها سرگرمي متڀيد تي بيٺل قانونن جي خاتمي، ۽ غير قانوني قدمن جي روڪ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

شهري نافرماني (Civil dis-obedience) هڪ احتجاجي حڪمت عملي آهي، جنهن کي ننڍي کنڊ (برصغير) ۾ برطانوي حڪومت خلاف تحريڪ دوران گانڌيءَ کي مشهوري ڏني. ان نظريئي مطابق، آبادي ملڪي قانون جو احترام ڪندي يا احتجاج ڪري. اهو اَهنسا جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. 1950ع جي ڏهاڪي ۾ برطانيا ۾ ايٽمي هٿيارن جي نيتين خلاف هي تحريڪ پڻ هلائي وئي هئي 

## حوالا

زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سماج
زمرو:سماجي سرگرميون بلحاظ قسم
زمرو:سياست
17 رمضان

## واقعا
2ھ- جمعي جي ڏينھن غزوه بدر واقع ٿيو

58ھ- حضرت محمد صلي الله عليه و آله و سلم جي روزي مبارك جو روازو بند ڪيو ويو.(بمطابق 13 جولاءِ 678ء)
## پيدائشون
* علامه شاھ احمد نوراني ، جمعيت علماءِ پاڪستان جو صدر ۽ عالمي مبلغ اسلام.

## وفات
58ھ- حضرت عائشہ رضي الله عنها جي وفات ٿي. (بمطابق 13جولاءِ 678ع)

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
19 رمضان

## واقعا
*40ھ - حضرت علي تي ڪوفي جي مسجد ۾ فجر جي نماز جي دوران قاتلاڻو حملو ڪيو ويو.

## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
22 رمضان

## واقعا

## پيدائشون

## وفاتون
273 ھجري- ابن ماجہ ، سنن ابن ماجہ جو مؤلف،محدث اور مفسر.

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
25 رمضان

## واقعا

## پيدائشون
* 544 ھجري - علامہ فخرالدين الرازي، ماھر علم الڪلام، مفسر قرآن،صاحب تفسير ڪبير.

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
27 رمضان

## واقعا
*پاڪستان وجود ۾ آيو.
## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:رمضان
21 رمضان

## واقعا

## پيدائشون

## وفاتون
*40ھ - حضرت علي، اسلام جو چوٿون خليفو

## موڪلون ۽ ڏٻ

زمرو:رمضان
29 رمضان

## واقعا

## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ
*29 ڏينھن جو مھينو ٿيڻ جي صورت  ۾ عيد الفطر جي چنڊ رات

زمرو:رمضان
30 رمضان

## واقعا

## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ
*عيد الفطر جي چنڊ رات

زمرو:رمضان
1 شوال

## واقعا
2ھ -عيدالفطر جي پھرين نماز پڙھي وئي.

## پيدائشون

## وفاتون
43ھ -حضرت عمر رضي الله تعالٰي عنه بن العاص

## موڪلون ۽ ڏڻ
*مسلمانن جي عيد الفطر يا ننڍي عيدم

01
6 شوال

## واقعا
*ھ-محمد صلي الله عليه و آله و سلم غزوہ حنين جي لاءِ روانا ٿيا.

## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

06
7 شوال

## واقعا
* 3ھ - احد جي جنگ لڳي.
## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

07
10 شوال

## واقعا
8ھ -10 شوال بروز اڱارو حضور صلی اللہ عليه و آله و سلم غزوه حنين جي جڳھ تي پھتا.

## پيدائشون

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:شوال
برسات (اخبار)

**''برسات** ڪراچيءَ مان سنڌي ٻوليءَ ۾ نڪرندڙ هڪ روزاني اخبار، جيڪا اڳوڻو سينيٽر يوسف شاهين ڪڍندو رهيو آهي. هيءَ اخبار ستر جي ڏهاڪي کان پندرهن وار اخبار جي صورت ۾ جهازي سائيز ۾ نڪرندي هئي، جيڪا 1993 کان باقاعدي روزانو شايع ٿيڻ لڳي. اخبار شرعاتي چار سال تمام زور شور سان نڪتي، جنهن ۾ ان وقت جا اهم ترين ڪالم نگار ۽ دانشور لکندا هئا. اخبار ۾ شيخ اياز ۽ بدر ابڙي به ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. انور پيرزادو، نصير اعجاز به اخبار جا اهم ڪارڪن هئا. اخبار جا شيخ اياز، قمر شهباز، آغا سليم، غلام نبي مغل، عبدالواحد آريسر ۽ ناز سهتو مستقل ڪالم نگار هئا. ان ئي اخبار ۾ انور پيرزادي جو ڪالم ’متان وساريو‘ ۽ بدر ابڙي جو ڪالم ’وتايو فقير سوچي ٿو‘ دلچسپيءَ سان پڙهيا ويندا هئا. هي اخبار اڄ به روزانو شايع ٿئي ٿي، پر اُن جي مشتهري وسيع نه آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:سنڌي اخبارون
برسات جي رات (فلم)

**''برسات جي رات** لاڙڪاڻا فلمز پڪچز هائوس ڪراچيءَ پاران هيءَ سنڌي فلم 1985ع ۾ عيد الفطر جي موقعي تي رليز ٿي. هن فلم جو هدايتڪار ايس. ايم بروهي هو. هن فلم ۾ غفار ڀٽي، پونم، صلاح الدين، نـسـرين نـاز، مـنظور مراد، روشن عطا، منظور سخيراڻي ۽ ساقي اداڪاري ڪئي. هيءَ فلم ايلائيٽ سئنيما حيدرآباد، نشاط سئنيما سکر، قلو پطره سئنيما لاڙڪاڻو، شاهه ٽاڪيز سئنيما ٽنڊي آدم ۾ پردي تي ڏيکاري وئي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1985ع جون سنڌي فلمون
برسيم

thumb | ساڄو | برسيم جو ٻوٽو**''بَرسِيمُ** کي گاهن جو ”بادشاهه“ پڻ ڪوٺيو وڃي ٿو. هيءُ اصل ۾ مصر جو گاهه آهي، جيڪو 1904ع ڌاري ميرپورخاص فارم ۾ پوکي تجربو ڪيو ويو ۽ ڪامياب ٿيڻ کان پوءِ پوريءَ سنڌ ۾ پکيڙيو ويو.*

== *خاصيتون* ==

*برسيم گاهه ذائقي دار، طاقتور ۽ هاضمي وارو ٿئي ٿو ۽ جانور هن کي شوق سان کائيندا آهن. اُن جي گل جو رنگ اڇو به ٿئي ته نيرو ۽ قرمزي به ٿئي ۽ ان ۾ هلڪي خوشبوءِ هوندي آهي، جيڪا ڀرسان لنگهندڙ کي موهي وجهندي آهي. اُن جو ٻج سرنهن جي داڻي کان وڏو ۽ رنگ جو ڀورو ٿئي ٿو. مشهور گاهه آهي، جيڪو چاري طور ڪم اچي ٿو، هن گاهه ۾ 8.2 سيڪڙو فاسفورس ۽ 6.2 سيڪڙو ڪئلشيم جو مقدار هوندو آهي، جنهن ڪري کير ڏيندڙ جانورن کي برسيم کارائيندا آهن. برسيم جا پن ۽ تندا نرم ٿين ٿا. برسيم لاءِ آبهوا معتدل هجي، نه زياده گرمي نه زياده سردي. برسيم جو فصل سيپٽمبر جي آخري هفتي ۾ يا آڪٽوبر جي پهرئين هفتي ۾ پوکڻ سان اُن جي زياده پيداوار لهندي. برسيم ڦرين واري گاهه جو ٻوٽو آهي ۽ سائي ۽ سڪل گاهه طور ڪم اچي ٿو. ڄمڻ وقت ٽي پن جهليندو آهي ۽ هر گؤنچ ۾ ٽي پن اُن جي خاص نشاني آهن. اُن جا ڇڻيل پن ٻنيءَ لاءِ ڀاڻ جو ڪم ڏيندا آهن. ان ڪري ڪلراٺي زمين کي ٺاهڻ لاءِ ماڻهو ان تي برسيم پوکيندا آهن. مال اُن کي گهڻي چاهه سان کائيندو آهي ته ڪڏهن ڪڏهن گهڻي کائڻ سبب آڦرجي به پوي ٿو ۽ مري به سگهي ٿو.*

== *حوالا'' ==

زمرو:گاھ
برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو (ڪتاب)

**''برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو**، مشهور لسانياتي ماهر، سَر جي. گريئرسن جي عالمي شهرت يافته ڪتاب “Linguistic Survey of India” جي جلد اٺين جي پهرين ڀاڱي جو سنڌي ترجمو، ”برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو“ جي عنوان سان، نامور ليکڪا، ڊاڪٽر فهميده حسين ڪيو آهي. هيءُ ڪتاب، رايل سائيز جي 700 صفحن تي مشتمل آهي، جنهن کي سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ سال 2000ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو هو. هن ڪتاب جي قيمت 500 رپيا آهي.*

== *مواد* ==

*سر گريئرسن جي هن ڪتاب ۾ برصغير جي ٻولين جي هند آريائي خاندان، اتر اولهه واري گروهه بابت مواد موجود آهي. هيءُ ڪتاب، سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بڻياد، ارتقا توڙي بنيادي سٽاءَ ۽ ساخت يا گرامر بابت هڪ بنيادي ۽ اهم ڪتاب آهي. سنڌي ٻوليءَ جي داردي ٻولين ۽ لهندا سان ناتي قائم ڪرڻ جي ڏس ۾ گريئرسن جو منفرد ۽ جداگانه رايو آهي، جنهن مان ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ سميت ڪيترن ئي عالمن، پنهنجن ڪتابن ۾ استفادو ڪيو آهي. هن ڪتاب تي، مشهور لسانياتي ماهر پروفيسر، ڊاڪٽر غلام علي الانا، 28 صفحن جو عالماڻو مهاڳ لکيو آهي. جنهن جي پنهنجيءَ جاءِ تي وڏي علمي حيثيت آهي.*

== *ٻيو ڇاپو* ==

*سنڌي ٻولي اٿارٽي ۽ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پرزرويشن آف سنڌي ڪلچر اينڊ هيريٽيج آف سنڌ جي گڏيل سهڪار سان سنڌي ٻوليءَ بابت ھن ڪتاب جو2011ع ۾ ٻيو ڇاپو ڇپجي پڌرو ٿيو. هن ڪتاب ۾ موجوده پاڪستان جي ايراضيءَ (سنڌو ماٿري) ۾ ڳالهائجندڙ ٻن وڏين ٻولين ’سنڌي ۽ لهندا‘ بابت تفصيل سان ذڪر ٿيل آهي. 600 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 500 روپيا آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:سنڌي ٻوليءَ تي لکيل ڪتاب
گرو نانڪ

## پيدائش ۽ شُروعاتي زندگي
thumb|بابا نانڪ پاٺشالا ويندي
کاٻو|thumb|200x200 عڪسلون|گُردوارو جَنم آسٿان (نانڪاڻا صاحب)
گُرو نانڪ 15 اپريل 1469ع تي لاهور جي ويجهو راء ڀوئي جي تلونڊي (هاڻوڪينانڪاڻا صاحب، پنجاب، پاڪستان) ۾  پيدا ٿيو. انهن جي والدين جو نالو مهتا ڪالو(پُورو نالو ڪلياڻ چند داس ٻيدي) ۽ ماتا تِرپتِا ديوي هو، جيڪي مذهب جا هندو هئا ۽ تاجر ذات سان تعلق رکندا هئا . انهن جا پيءٌ زميندار هئا. 

انهن جي هڪ ڀيڻ هئي جنهن جو نالو به  نانڪي هو. هوءَ انهن کان پنج سال وڏي هئي. 1475ع ۾ هُن جي شادي ٿي ۽ هوءَ سلطان پور هلي وئي. گرو نانڪ (Guru Nanak) کي پنهنجي ڀيڻ سان ڏاڍو چاھ هو جنهن ڪري هو به پنهنجي ڀيڻ ۽ ڀيڻيِوي (ڀيڻ جي مڙس) سان گڏ رهڻ لاءِ سلطان پور وڃي پهتا. تقريبن 16 سالن جي عمر ۾ گُرو نانڪ دولت خان لودهي وٽ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو جتي بيبي نانڪي جو مڙس به ڪم ڪندو هو . پُراڻ(ڪتاب) جنم ساکي جي مطابق، هي نانڪ جي ڪم جي شروعات هئي ۽ انهن جي ڀَڄنن ۾ سرڪاري طور طريقن جا حوالا ملن ٿا، اندازو اهو لڳايو ٿو وڃي ته هنن علم انهيءَ عرصي دوران حاصل ڪيو .
سک رسم جي مطابق ، گرو نانڪ جي پيدائش جي وقت ۽ زندگي جي شروعاتي سالن ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پيش آيا جنهن مان ظاهر ٿيندو هو ته نانڪ کي خدا پنهنجي رحم و ڪرم سان نوازيو ويو آهي. ان وقت جي تاريخدانن مطابق، هو ننڍي عمر کان هي ڳن حقيقت خان پوري طرح واقف هئا. پنجن سالن جي عمر ۾ نانڪ کي پاڪ(مقدس) پيغامن تي مشتمل آواز ٻڌڻ ۾ اچڻ لڳا. ستن سالن جي عمر ۾ هن کي هن جي پيءُ انهيءَ وقت جي رواج مطابق ڳوٺ جي پاٺشالا/مدرسي  ۾ ويهاريو. ريت مطابق ننڍڙي نانِڪَ حرف تحجي جي پهرين حرف ۾، جو حصاب ڪتاب ۾ 1 عدد سان مشاهبت رکي ٿو ، جنهن ما خدا جي وحدانيت يا هيڪڙائي ظاهر ٿيندي آهي ، رمز (مطلب/ارٿ) بيان ڪري پهنجي استاد کي حيران ڪري ڇڏيائين. انهن جي ننڍپڻ جو ٻيون ڳالهيون به گرو نانڪ مطعلق حيرت انگيز ۽ معجزاتي قصا بيان ڪن ٿيون، مثال راءِ بولر کان ٻڌل هڪ قصي مطابق ننڍڙو نانڪ جڏهن سمهيو پيو هو ته ان کي تيز اُسَ کان بچائڻ لاءِ  هڪ زهريلو نانگ ان تي ڇانوَ ڪري بيٺو رهيو.

24 سيپٽمبر 1487ع تي نانڪ مول چند ۽ چندو راني جي ڌيءَ ماتا سُلَڇڻي ديوي سان بٽالا ۾ شادي ڪئي ، جنهن مان هنن کي ٻه بار ٿيا ، سري چند (8 سيپٽمبر 1494ع - 13 جنوري 1629ع)، ۽ لکمي چند 

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:مذهب
زمرو:سک مت
زمرو:مذهبي پيشوا
زمرو:مذهبي شخصيتون
زمرو:پنجابي شخصيتون
اڄڻ

اُڄَڻُ هڪ سنڌي مسلمانن جي ذات آهي جيڪي سنڌ صوبي جي شهرن اڪثر ڪري سکر،گمبٽ،خيرپورميرپوخاص، ضلعي مٽياري ، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن يا ضلعن ۾ به رهن ٿا 

اڄڻ قوم جي تاريخ جي متعلق ڪي ٺوس ثبوت تاريخ دانن کي ناهن ملي سگهيا صرف ايترو مشهور آهي ته پراڻي زماني ۾ هڪ بادشاھ هيو جنهن جا ست پٽ هيا انهن ستن جي اولاد مان ست قومون ٿيون، جن منجهان بادشاھ جي آخري پٽ جو نالو اڄڻ هيو جنهن جي اولاد اڄ اڄڻ سڏائيندي آهي.  

اڄڻ قوم ڏاڍي ترقي ۽ تنزلي جا زمانا ڏٺا، هن وقت هن قوم وڏي ترقي ڪئي آهي، پهرين زماني ۾ پورهيت ۽ مال چارڻ هن قوم جو وڏو معاش جو ذريعو هيو.  

اڄڻ قوم زياده ڳوٺن ۾ رهي ٿي ۽ اڄڻ قوم هڪ سادي طبيعت جي قوم آهي جهيڙي ۽ جهڳڙي کان پري رهڻ ان جي ماڻهن کي پسند آهي
اڄڻ قوم لاءِ هڪ چوڻي مشهور آهي (اڄڻ سڀن جا سڄڻ)
اڄڻ قوم جي زياده آبادي ضلعي خيرپور ميرس ۾ رهي ٿي، 

اڄڻ قوم جي سڀ وڌيڪ مشهور شخصيت ميان چنيه فقير آهي جن کي سچل سرمست ۽ شاھ عبداللطيف ڀٽائي سرڪار جي طرفان فيض مليو هيو 

تعلقي گمبٽ جي ننڍي شهر کھڙا شريف ۾ چنيه فقير جي وڏي درگاھ موجود آهي ، جتي روزانو هزارين عقيدت مندن اچي پنهنجي من جون مرادون ماڻن ٿا. 

سندن سائين چنيه فقير اڄڻ جي اولاد کي اڄڻ پنهنجو سردار ڪري مڃيندا آهن ۽ اڄڻ قوم جا سڀ فيصلا سائين جي درگاھ تي حل ڪيا ويندا آهن.

**[اڄڻ قوم جي باري م مڪمل معلومات لاء يوٽيوب ۽ فيس بڪ تي سرچ ڪيو: AQ Sindhi]**
13 شوال

## واقعا

## پيدائشون
194ھ - امام بخاري رحمه الله عليه جي پيدائش ٿي.

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:شوال
25 شوال

## واقعا

## پيدائشون

## وفاتون
148ھ-جعفر الصادق 56 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي.

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:شوال
ھم جنس پرستي

**هم جنس پرستي** ھڪ ئي جنس جي وچ ۾ رومانوي ڪشش يا جنسي ڪشش کي چيو ٿو وڃي.

زمرو:جنسيت
11 ذوالقعد

## واقعا

## پيدائشون
148ھ-علي رضا جي مديني منور ۾ پيدائش ٿي.

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:ذوالقعد
جان پينٽرز

جان پينٽرز جو اصل نالو جان محمد لاکو ولد جيئندو خان لاکو آهي پاڻ 01 نومبر 1981 ۾ ڳوٺ قادر بخش ڇانڱون ۾ جنم ورتو ۽ پرائمري تعليم تعليم پنهنجي ڳوٺ جي اسڪول ۾ حاضل ڪئي، جان لاکو 1971 ۾ پنهنجي والدين سان گڏ شهدادپور ۾ لڏي آيو ۽ وڌيڪ ٿعليم شهدادپور جي گورنمينٽ هائي اسڪول (لعل باغ) شهدادپور ۾ حاصل ڪئي ،،  سندن خانداني ڪم واڍڪو هيو پر جان محمد کي ننڍپڻ کان پينٽنگ جو شوق هيو، اسڪول جي موڪل کان پوءِ اڪثر هڪ پينٽر جي دڪان تي بيهي پينٽنگ ڏسندو هيو. نيٺ شوق کان مجبور ٿي پنهنجي ڀاءُ عبدالغفار چئي پاڻ هڪ پينٽر وٽ ڪم لاءِ بيٺو،1999 کان 2004 تائين ڪم سکڻ بعد  سنڌ جي مختلف شهرن ڪراچي ،نوابشاه ، حيدرآباد ،ٽنڊوآدم ، وغيرا ۾ ڪاريگر طور ڪم ڪيو ، سندس پينٽنگ ۽ هٿ جي لکائي پنجاب ،بلوچستان کان علاوه دنيا جي مختلف ملڪن سعودي عرب ، آمريڪا ، ايران ، ۾ پهچي چڪي آهي،
سندن هن وقت شهدادپور ۾ رهائش آهي ۽ سندن جان پينٽرز جي نالي سان دڪان پڻ آهي
سڀيتا جا ساڪ

سڀيتا جا ساڪ (Epochs of Civilization) انسان ذات کي پيدا ٿئي ڪئين جڳ ٿي ويا آهن، پر سڄيءَ دنيا ۾ ڪنهن به ملڪ جي اهڙي قديم تاريخ ڪانهي، جنهن مان پتو پئجي سگهي ته هر هڪ جڳ ۾ انهيءَ ملڪ جي تهذيب يا سڀيتا ڪهڙي هئي ۽ ان جو وقت بوقت واڌارو ڪيئن ٿيو- انهيءَ هوندي به سڀ ڪنهن ملڪ ۾ آڳاٽن ماڻهن پنهنجون ٿوريون گهڻيون نشانيون ڇڏيون آهن. جن جي اڀياس ڪرڻ سان (آرڪيالاجيڪل کاتي وارا تهذيب جي واڌاري جون منزلون يا سڀيتا جا ساڪ (Epochs of Civilization) پرجهي پروڙي سگهن ٿا. انهن منزلن جي گهڻي قدر پروڙ پٿرن ۽ ڌاتن مان ٺهيل اوزارن ۽ ٻين شين مان پوي ٿي، جي جدا جدا زمانن ۾ ماڻهو ڪم آڻيندا هئا. انهيءَ سبب انهن زمانن تي نالا ئي اهڙا رکيا اٿن. انهن مان پهريون آهي ”قديم هجري زمانو“ ۽ ٻيو ”نئون هجري زمانو“ (نئين پٿر وارو) زمانو جن جو ذڪر مٿي اڳي ئي ڪري آيا آهيون. انهن کانپوءِ اهو زمانو ليکجي ٿو، جنهن ۾ ماڻهو ٽامو ڪم آڻڻ لڳا هئا. جنهنڪري اهو ”ٽامي وارو زمانو“ (Copper Age) سڏجي ٿو. ماڻهن پوءِ وڌيڪ ترقي ڪئي. ٽامو ۽ قلعي ملائي هڪ گاڏڙ ڌاتو ”برانز“ (Bronze) جوڙيندا هئا ۽ انهيءَ مان اوزار، باسڻ برتن وغيره ٺاهيندا هئا، تنهنڪري اهو ”برانز“ يعني ”ٽامي ۽ قلعي ميل وارو زمانو، (Bronze Age) سڏجي ٿو. انهيءَ کانپوءِ ماڻهو لوهه مارڻ سکيا، ته ڪڙا ڪنڍا، ڪپ، ڪاتيون، ڪهاڙا، ڪوڏريون، ڪرپان ۽ تلواريون وغيره جوڙڻ لڳا. اهو ”لوهه وارو زمانو“ (Iron Age) سڏجي ٿو. هن وقت اسين ”ڪلن جي زماني“ (Machine Age) ۾ آهيون. آگ گاڏيون ۽ آگبوٽ، ڪپڙن اُڻڻ ۽ سبڻ جون ڪلون، تيل پيڙڻ ۽ ڪپهه ٽاڻڻ جون ڪلون بلڪ وارن ڪترڻ جون مشينون به عام ٿي ويون آهن. هوائي جهاز، زير آبيون وغيره به هاڻوڪي زماني جون پيدائشون آهن ۽ ڄاڻائين ٿيون ته انسان ڪيئن ترقي ڪندو وڃي ٿو. 

## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:تاريخ
زمرو:تواريخ
سافٽ ڪرنسي

**گهٽجندڙ ملهہ وارو پئسو** يا سافٽ ڪرنسي (Soft currency) ڪنھن بہ ملڪ جو اهڙو سڪو، جنھن جو مُلهہ هر هر يا وري وري گهٽجندو رهي يا ڪمي اچڻ ڪري يا سياسي ۽ معاشي پاليسن ڪارڻ اڻ جٽادار ٿي پوي ۽ کُليل پِڙيءَ ۾ ان جي مٽا سٽا ڏکيائيءَ سان ٿي سگهي. سافٽ ڪرنسيءَ وارن ملڪن جي ’ادائيگي جي توازن‘ ۾ گهوٽالن اچڻ سبب سندن معيشيت کي ڪاپاري ڌڪ لڳن ٿا ۽ بين الاقوامي واپاري حلقا ان ڪرنسيءَ ۾ ڏيتي ليتي ڪرڻ يا سيڙپ ڪرڻ کان ڪَنُ هڻن ٿا اُسرندڙ ملڪن ۾ سياسي گهوٽالا ۽ بي چيني هئڻ سبب انهن ملڪن جا اڪثر سڪا اهڙي ’ڪمزوريءَ واري صورتحال‘ ۾ رهن ٿا.

## حوالا

زمرو:ڪامرس
30 ذوالقعد

## واقعا

## پيدائشون

## وفاتون
220ھ-محمد تقي جي شھادت ٿي.

## موڪلون ۽ ڏڻ

زمرو:ذوالقعد
ابو حذيفہ بن المغيره

**ابو حذيفہ بن المغيره** حجر اسود رکڻ جي ڇڪتاڻ تي فيصلو ڪرڻ وارو مڪي جو رھاڪو ھو.
جڏھن قريشي قبيلا ڪعبي جون بنيادون کڻي ڪري حجر اسود تائين پھتا ته انھن ۾ اختلاف پيدا ٿي پي تہ حجر اسود ڪير کڻي ڪري ان جي جڳھ تي رکندو. ايتري تائين جو جھيڙي تائين وڃي پھتا ته ھو چوڻ لڳا تہ ھلو اسان پنھنجو منصف ھن کي بڻايون. ھن چيو تہ صبح جو سڀ کان پھرين جيڪو ھتان داخل ٿيندو  اھو حجر اسود نصب ڪندو ان تي سڀني جو اتفاق ٿي ويو. ھي مشورو ڏيڻ وارو ابو حذيفہ بن المغيره ھو ھو پنھنجي دين تي ئي فوت ٿيو.
سڀ کان پھرين مسجد ۾ داخل ٿيڻ وارو نبي صلي اللہ عليہ و آلہ وسلم ئي ھيو جيڪي ان وقت نوجوان ھيا ۽ ھنن پنھنجي ڪلھن تي ڌاري دار چادر وڌي ھئي ته قريش انھن کي پنھنجو فيصل مڃي ورتو ، ته نبي صلي اللہ عليہ وسلم ڪپڙو گھرايو حجر اسود ان ۾ رکيو ۽ ھر قبيلي جي سردار کي چادر جي ڪنڊ کي پڪڙي ڪري کڻڻ جو حڪم ڏنو ۽ نبي صلي اللہ عليہ وآله سلم حجر اسود کي پنھنجي ھٿن سان کڻي ڪري ان جي جڳھ تي نصب ڪري ڇڏيو.

## حوالا

زمرو:صحابه
زمرو:عرب شخصيتون
نئون نياپو اڪيڊمي

**نئون نياپو اڪيڊمي** ڪراچي ھڪ پبلشنگ ادارو آهي جيڪو انگريزي، سنڌي  ۽ اردو ۾ هر موضوع تي ڪتاب شايع ڪري ٿو. اڪيڊمي جو روح روان انعام عباسي آهي.
سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو

سنڌ جي تاريخ تي هيءُ ڪتاب سنڌ جي نامياري محقق پروفيسر عبدالله مگسيءَ جو لکيل آهي. 288 صفحن تي مشتمل ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ تي سائنسي انداز ۾ بحث ٿيل آهي. ڪتاب ٽن ڀاڱن ۾ ورهايل آهي. سومرن، سمن، ڪلهوڙن جي دورن کان علاوه ٻين تاريخي موضوعن کي ڇهيو ويو آ. هيءُ ڪتاب سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي پاران 1994ع ۾ ڇپايل آهي.

زمرو:ڪتاب
تاريخ جا ترورا

عزيز ڪنگراڻي جو لکيل سنڌ جي تاريخ بابت مختلف موضوعن تي تحقيقي مقالن تي مشتمل ڪتاب  آهي. نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي پاران ڇپايل  128  صفحن واري هن تاريخي ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع شامل آهن
*سنڌ جو قديم واپار ۽ واپاري رستا
* سنڌ تي عربن جي ڪاھ ۽ راجا ڏاهر
* سنڌ ۾ مزاحمت جو مختقر اڀياس
* سنڌ جي وجود جي ڳولا
* اين جي مجمدار: قديم سنڌ جو ڳولائو
*ڪلهوڙن جو ٻيو وڏر تخت گاھ
ٺٽوي سيد احمد

سيد احمد ٺٽوي (Sayad Ahmed Thhattvi) جو پيءُ سيد محمد انجوي شيرازي 786ھ/1384ع ۾ سنڌ پهتو، ان وقت ڄام صلاح الدين سمي جي سنڌ ۾ صاحبي هئي، هي بزرگ منڇر جي ڪناري مراد اوٺي جي ڳوٺ ۾ اچي رهيو ۽ اتي ئي لاڏاڻو ڪيائين، ان کانپوءِ هن جي پٽ سيد احمد ٺٽوي اتان لڏي اچي ٺٽي ۾ آباد ٿيو ۽ قاضي نعمت الله عباسيءَ جي ڌيءَ سان شادي ڪيائين. هن کي چار پٽ ٿيا جن مان سيد محمد حسين عرف شاهه مراد شيرازي تمام گھڻو ناليوارو ٿيو. سيد احمد ٺٽوي هڪ الله لوڪ بزرگ هو. سيد احمد کي چار پٽ ٿيا. (1) سيد علي ٺٽوي، (2) سيد جعفر ٺٽوي، (3) سيد محمد شريف ٺٽوي ۽ (4) سيد محمد حسين عرف شاهه مراد شيرازي ٺٽوي. ٺٽي جا شيرازي سادات شاهه مراد شيرازي ٺٽوي جي اولاد آهن. سيد احمد ٺٽوي 1 محرم الحرام 845ھ/22 مئي 1441ع ۾ وفات ڪئي ۽ ان جو مقبرو مڪلي تي عباسي قاضين جي قبرستان ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
روزاني عوامي آواز

**روزانه عوامي آواز** () ڪراچي مان نڪرندڙ سنڌي ٻوليءَ جي تمام پراڻي ۽ وڏي اخبار آهي جيڪا اٽڪل 1991ع ۾ شروع ٿي.

زمرو:اخبارون ۽ رسالا
زمرو:پاڪستان ۾ ڇپيل روزانو اخبارون
زمرو:سنڌي اخبار
زمرو:سنڌي ميڊيا
زمرو:ڪراچي ۾ ماس ميڊيا
ماڻڪ ڪنگراڻي

**ماڻڪ ڪنگراڻي** انگريزي ٻولي (Manik Kingrani) سنڌ پاڪستانجو سنڌي ۽ اردو ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار، ڊرامه نگار ۽ صحافي ھيو. سندس انيڪ ڪتاب ڇپيل آهن ۽ ڪيترائي ڊراما ريڊيو پاڪستان حيدرآباد،پاڪستان ٽيليويزن نيٽورڪ ڪراچي، سنڌ ٽي وي ۽ ڪي ٽي اين تان ٽيليڪاسٽ ٿيا آهن ۽ ٿين پيا.

## جيون خاڪو
عزيز ڪنگراڻي جي ننڍي ڀاءُ ماڻڪ ڪنگراڻي جو پورو نالو ماڻڪ خان ڪنگراڻي ولد سومار خان ڪنگراڻي آهي. سندس جنم دادو ضلعي، جوهي تعلقي جي ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي ۾ 26 مارچ 1978تي ٿيو. هن پرائمري تعليم ڀر واري ڳوٺ گل محمد گنب جي پرائمري اسڪول مان 1990ع ۾ پرائي. ميٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهي 1995ع ۽  انٽر 1997ع ۾  گورنمينٽ ڊگري ڪاليج جوهي منجهان ڪئي. جڏهن ته بي.اي استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو مان ۽ ايم.اي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪيائين.

## ساھت سيوا
ماڻڪ ڪنگراڻي لکڻ جي شروعات 1993ع کان ڪهاڻيوڻ لکڻ سان ڪئي، سندس پهرين ٻارن لاءِ ڪهاڻي “رمون جي عيد” روزانه عوامي آواز ڪراچي ۾ ڇپي انکانپوءِ ٻارن لاءِ توڙي ٻيون ڪهاڻيون روزاني جاڳو ڪراچي، روزاني سنڌ سجاڳ ڪراچي، ماهوار سنڌ سجاڳ ڪراچي ، عبرت ميگزين حيدرآباد، نئين زندگي حيدرآباد، ڪينجهر، هالار ميگزين حيدرآباد ، سنڌ رنگ ميگزين حيدرآباد، هزارداستان ميگزين حيدرآباد ، سنڌو ميگزين حيدرآباد ، سورهيه ميگزين حيدرآباد، ٽماهي مهراڻ سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو، سوجهرو ميگزين ڪراچي،  نئون نياپو ميگزين ڪراچي کان سواءِ ٻين مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڪهاڻيون، مضمون ۽ شاعري ڇپي آهي. حيدرآباد توڙي ڪراچي مان نڪرندڙ اهم رسالن ۾ 1999ع ڌاري حيدرآباد مان صحافت جي شروعات ڪيائين. ان ئي دور ۾  ريڊيو تي 2003ع کان ڊراما لکڻ جي شروعات ڪيائين. سندس لکيل ڊراما ريڊيو پاڪستان حيدرآباد ۽ ڪراچي تان نشر ٿيا آهن. جڏهن ته سنڌي اردو ڊرامه پاڪستان ٽيليوزن ڪراچي، ڪي ٽي اين ۽ سنڌ ٽي وي سميت سمورن نجي چينلن تان ٽيليڪاسٽ ٿيا آهن، سندس اردو ڊرامو  بدلتا هي رنگ ۽ سنڌي ڊرامه ريشمي ڏور، اڌورو خواب ،رڻ ۾ رات ٺري.  کاٽ،  مياڻ ، وياج، کوٽو سڪو ۽ اکرڀور ذڪر جوڳا ڊراما آهن. جڏهن ته صحافي طور روزانه ڪاوش حيدرآباد, روزانه ڪوشش حيدرآباد، سنڌو حيدرآباد، تعمير سنڌ حيدرآباد، واڪا ڪراچي، جيجل ڪراچي، امت ڪراچي ، پاڪ ڪراچي، هلال پاڪستان ڪراچي، عوامي آواز ڪراچي، ڪي ٽي اين ڪراچي، سنڌ ٽي وي ڪراچي ۽ مهراڻ ٽي وي ۽ اردو اخبارن ۾ رپورٽر ، سب ايڊيٽر ، اسڪرپٽ ايڊيٽر طور ڪم ڪري چڪو ھو.

## ايوارڊ
* بهترين ڊرامه ليکڪ ايوارڊ 2008ع پاڪستان ٽيليويزن نيٽورڪ ڪراچي
* بهترين ڊرامه ليکڪ ايوارڊ 2013ع، ڀٽائي آرٽس ڪائونسل سنڌ، حيدرآباد

## ڊرامه
پي ٽي وي سينٽر ڪراچي تان سندس آن ايئر سيريلن ۾ **ريشمي ڏور**، **بي نشان**، اردو ۾ **بدلتي هين رنگ** ۽ ٻيا شامل آهن.

## ڪتاب
# ڀڳت ڪبير جي شاعري، فن ۽ فلسفو ، سنڌ بوڪ ڪلب نواب شاهه، 2000ع
# ردي پنا (ڪهاڻيون)، نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي، 2007ع
# ستين آسمان جا فرشتا (ڪهاڻيون)، نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي، نومبر 2014ع

## لاڏاڻو
ماڻڪ ڪنگراڻي 21 مارچ 2025ع تي ڪراچي ۾ دل بيهڻ جي ڪري لاڏاڻو ڪري ويو. هن پونير ۾ پُٽ سومار خان ۽ ڌيءُ سونهن سوڳوار ڇڏي آهي.

## حوالا

زمرو:صحافي
زمرو:سنڌي ادب 
زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:ڊرامه نگار
زمرو:ڪهاڻيڪار
زمرو:سنڌي شخصيتون