اڏاوت

**اڏاوت** (Construction) هڪ اهڙو عمل آهي جنهن ۾ عمارتون، بنيادي ڍانچا (Infrastructure)، صنعتي سهولتون ۽ انهن سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن. هي عمل رٿابندي (Planning)، مالي مدد (Financing)، ۽ ڊيزائن کان شروع ٿئي ٿو ۽ اثاثي جي تيار ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو. ان کان علاوه، اڏاوت ۾ مرمت، سار سنڀال، واڌارو، ۽ عمارتن کي ڊاهڻ (Demolition) يا ختم ڪرڻ جا ڪم به شامل هوندا آهن.

اڏاوتي صنعت ڪنهن به ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 2022ع ۾، عالمي سطح تي اڏاوتي صنعت تي خرچ 11 ٽريلين ڊالرن کان وڌي ويو، جيڪو عالمي جي ڊي پي جو تقريباً 13 سيڪڙو آهي. جيتوڻيڪ هي صنعت معاشي ترقيءَ لاءِ ضروري آهي، پر هيءَ خطرناڪ صنعتن مان هڪ پڻ آهي. مثال طور، 2019ع ۾ آمريڪا ۾ صنعتي حادثن ۾ ٿيندڙ فوتگين مان 20 سيڪڙو رڳو اڏاوتي شعبي ۾ ٿيون.

## تاريخ
پهرين دور ۾ پناهه گاهون ۽ جهوپڙيون هٿن يا سادي اوزارن سان ٺاهيون وينديون هيون. برونز ايج (Bronze Age) ۾ جڏهن شهر وڌڻ لڳا ته پيشور ڪاريگرن، جهڙوڪ سرن جا مستري ۽ واڍا، جو ظهور ٿيو. وچين دور ۾ اهي ڪاريگر پنهنجيون تنظيمون (Guilds) ٺاهڻ لڳا. 19هين صدي ۾ ٻاپھ (Steam) سان هلندڙ مشينون متعارف ٿيون، ۽ بعد ۾ ڊيزل ۽ بجلي سان هلندڙ ڪريون (Cranes)، کوٽائي ڪندڙ مشينون (Excavators) ۽ بيلڊوزر استعمال ٿيڻ لڳا.

21هين صدي ۾ "فاسٽ ٽريڪ ڪنسٽرڪشن" (Fast-track construction) جو رواج وڌيو آهي، جنهن ۾ اڏاوتي وقت کي گهٽائڻ لاءِ ڊيزائن ۽ اڏاوت جو ڪم گڏوگڏ ڪيو ويندو آهي.

## اڏاوتي صنعت جا شعبا
اڏاوت کي بنيادي طور تي ٽن وڏن شعبن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

# **عمارت سازي (Buildings):** هن ۾ رهائشي (گهر، اپارٽمينٽ) ۽ غير رهائشي (اسڪول، آفيسون، دڪان) اڏاوتون شامل آهن.
# **بنيادي ڍانچو (Infrastructure):** جنهن کي 'هيووي سول' (Heavy civil) به چيو ويندو آهي. هن ۾ رستا، پل، ڊيم، ريلوي پٽيون، ۽ پاڻي جي فراهمي جا نظام شامل آهن.
# **صنعتي اڏاوتون (Industrial):** هن ۾ تيل جون ريفائنريون، ڪيميائي پلانٽ، بجلي گهر (Power stations)، ۽ ڪارخانا شامل آهن.

## اڏاوتي عمل (Processes)
اڏاوتي منصوبا ننڍي مرمت کان وٺي وڏن پليڪسز تائين ٿي سگهن ٿا. وڏن منصوبن لاءِ مختلف ماهرن جي ضرورت پوندي آهي.

### رٿابندي (Planning)
هر اڏاوتي منصوبي کي مقامي قانونن ۽ "بلڊنگ ڪوڊز" (Building codes) جي پابندي ڪرڻي پوندي آهي. ڪم شروع ڪرڻ کان اڳ زمين جو معائنو (Site survey) ۽ "جيئو ٽيڪنيڪل" جاچ ڪئي ويندي آهي ته جيئن زمين جي طاقت جو اندازو لڳائي سگهجي. مقامي انتظاميا کان "پلاننگ پرميشن" وٺڻ لازمي هوندو آهي.

### مالي معاملا (Finance)
وڏن منصوبن ۾ بينڪر، اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ انجنيئر شامل هوندا آهن. مالي رٿابندي يقيني بڻائي ٿي ته منصوبي دوران پئسن جي کوٽ (Cash flow problems) نه ٿئي. هڪ تخميني موجب، اڪثر وڏا اڏاوتي منصوبا پنهنجي مقرر بجيٽ کان وڌي ويندا آهن ۽ توقع کان 20 سيڪڙو وڌيڪ وقت وٺندا آهن.

### قانوني پهلو (Legal)

تعميراتي منصوبو معاهدن ۽ قانوني ذميوارين جو هڪ پيچيدو ڄار هوندو آهي. هڪ معاهدو ٻن يا وڌيڪ ڌرين جي وچ ۾ ذميوارين جي مٽاسٽا آهي، جيڪو مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو. مثال طور، تعمير ۾ دير تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي، ان ڪري معاهدن ۾ دير کي سنڀالڻ لاءِ واضح شرطون رکيون وينديون آهن. ناقص نموني لکيل معاهدا مهانگن تڪرارن جو سبب بڻجي سگهن ٿا.

منصوبي جي شروعات ۾، قانوني صلاحڪار معاهدي ۾ موجود ابهام کي ختم ڪندا آهن ته جيئن مستقبل ۾ تڪرارن کان بچي سگهجي.

### خريداري جا طريقا (Procurement)
تعميراتي منصوبن کي مڪمل ڪرڻ لاءِ خريداري جا مختلف طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن:

#### روايتي طريقو (Design-bid-build)
هي سڀ کان عام طريقو آهي. هن ۾ گراهڪ (ڪلائنٽ) پهرين هڪ آرڪيٽيڪٽ يا انجنيئر کي ڊيزائن تيار ڪرڻ لاءِ مقرر ڪندو آهي. جڏهن ڊيزائن مڪمل ٿي ويندي آهي، ته پوءِ ٺيڪيدارن کان ٻوليون (Tenders) گهرايون وينديون آهن. جيڪو ٺيڪيدار چونڊيو ويندو آهي، اهو تعمير جو ڪم شروع ڪندو آهي.

#### ڊيزائن ۽ تعمير (Design-build)
20هين صدي جي آخر کان هي طريقو مقبول ٿيو آهي. هن ۾ گراهڪ صرف هڪ ئي اداري يا ڪمپني سان معاهدو ڪندو آهي جيڪا ڊيزائن به تيار ڪندي آهي ۽ تعمير به پاڻ ڪندي آهي. هن سان وقت جي بچت ٿيندي آهي.

#### تعميراتي انتظاميا (Construction management)
هن طريقي ۾ گراهڪ ڊيزائنر، ڪنسٽرڪشن مئنيجر ۽ مختلف ڪمن جي ڪاريگرن سان الڳ الڳ معاهدا ڪندو آهي. هي طريقو اڪثر تيز رفتار منصوبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي گراهڪ کي ڪم تي وڌيڪ ڪنٽرول گهرجي.

### ڊيزائن (Design)
جديد دنيا ۾ تعمير سازي جو مطلب ڊيزائن کي حقيقت ۾ بدلائڻ آهي. هڪ ڊيزائن ٽيم ۾ آرڪيٽيڪٽ، سول انجنيئر، ميڪينيڪل انجنيئر، اليڪٽريڪل انجنيئر ۽ ٻيا ماهر شامل هوندا آهن.

20هين صدي تائين نقشا هٿ سان ٺاهيا ويندا هئا، پر هاڻي **ڪمپيوٽر ايڊڊ ڊيزائن (CAD)** ۽ **بلڊنگ انفارميشن ماڊلنگ (BIM)** جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون آهن، جيڪي عمارت جو 3D ماڊل تيار ڪن ٿيون.

### سائيٽ تي تعمير (On-site construction)
جڏهن نقشا تيار ٿي ويندا آهن ۽ ٺيڪيدار مقرر ٿي ويندا آهن، ته پوءِ اصل سائيٽ تي ڪم شروع ٿيندو آهي.
* پهرين زمين کي سنئون ڪيو ويندو آهي ۽ بنياد (Foundations) رکيا ويندا آهن.
* سائيٽ جي چوڌاري سيڪيورٽي گهيرو ڪيو ويندو آهي ته جيئن غير لاڳاپيل ماڻهو داخل نه ٿي سگهن.
* تعمير جي شروعات تڏهن مڃي ويندي آهي جڏهن عمارت جو پهريون مستقل حصو (جهڙوڪ بنياد جي سيمينٽ جو تهه) لڳايو وڃي.

### مرمت ۽ سار سنڀال (Maintenance)
عمارت مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي سار سنڀال تمام ضروري آهي. هن ۾ بجلي، پاڻي، مشينري ۽ عمارت جي ڍانچي جي چڪاس ۽ مرمت شامل آهي ته جيئن عمارت پنهنجي پوري عمر تائين صحيح حالت ۾ رهي.

### ڊاهڻ (Demolition)
جڏهن ڪا عمارت پراڻي يا خطرناڪ ٿي ويندي آهي ته ان کي محفوظ طريقي سان ڊاهي پٽ ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن عمارت کي احتياط سان ٽوڙيو وڃي ته جيئن ان جو مواد (سريو، ڪاٺ، سرون) ٻيهر استعمال ٿي سگهي، ته ان کي "ڊي ڪنسٽرڪشن" (Deconstruction) چيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* عمارت
* انجنيئرنگ
* معاهدو

## حوالا

زمرو:اڏاوت
زمرو:صنعت
زمرو:انجنيئرنگ