اوليور وينڊل هولمز سينيئر

**اوليور وينڊل هولمز سينيئر** (؛ 29 آگسٽ 1809ع – 7 آڪٽوبر 1894ع) بوسٽن سان لاڳاپيل هڪ آمريڪي طبيب، شاعر ۽ جامع العلوم شخصيت هو۔ کيس فائرسائيڊ شاعرن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي، ۽ سندس همعصرن کيس پنهنجي دور جي بهترين ليکڪن مان هڪ قرار ڏنو۔ سندس سڀ کان مشهور نثري ڪم “ناشتي جي ميز” سلسلو آهي، جيڪو *[[دي ارسٽوڪريٽ آف بريڪ فاسٽ ٽيبل]]* (1858ع) سان شروع ٿيو۔ هو هڪ اهم طبي اصلاحي مفڪر پڻ هو۔ ليکڪ ۽ شاعر هجڻ کان سواءِ، هولمز طبيب، پروفيسر، خطيب ۽ موجد پڻ هو۔
ڪيمبرج، ميسيچوسيٽس ۾ ڄاول هولمز فلپس اڪيڊمي ۽ ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪئي۔ 1829ع ۾ هارورڊ مان فراغت کان پوءِ، هن ٿوري عرصي لاءِ قانون پڙهيو، پوءِ طبي پيشي ڏانهن رخ ڪيو۔ هن ننڍي عمر کان شاعري لکڻ شروع ڪئي؛ سندس مشهور ترين ڪمن مان هڪ، *[[اولڊ آئرن سائيڊز (نظم)|اولڊ آئرن سائيڊز]]*، 1830ع ۾ شايع ٿيو ۽ يو ايس ايس ڪانسٽيٽيوشن جي بچاءَ ۾ اثرانداز ٿيو۔ پيرس جي معزز طبي درسگاهن ۾ تربيت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هولمز کي 1836ع ۾ هارورڊ ميڊيڪل اسڪول مان ڊاڪٽر آف ميڊيسن جي ڊگري ملي۔ هن ڊارٽمٿ ميڊيڪل اسڪول ۾ پڙهايو ۽ پوءِ واپس هارورڊ ۾ تدريسي خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي ڪجهه عرصي لاءِ ڊين پڻ رهيو۔ پنهنجي ڊگهي استادي واري دور ۾، هو مختلف طبي سڌارن جو حامي بڻيو، ۽ خاص طور اهو تڪراري خيال پيش ڪيائين ته ڊاڪٽر نفاسي بخار هڪ مريض کان ٻي مريض ڏانهن منتقل ڪري سگهن ٿا۔ هولمز 1882ع ۾ هارورڊ مان رٽائر ٿيو ۽ 1894ع ۾ وفات تائين شاعري، ناول ۽ مضمون لکندو رهيو۔

بوسٽن جي ادبي اشرافيه جي وچ ۾، جن ۾ رالف والڊو ايمرسن، هينري واڊسورٿ لانگفيلو ۽ جيمس رسل لوويل جهڙا دوست شامل هئا، هولمز اوڻويهين صديءَ جي ادبي دنيا تي هڪ گهرو نقش ڇڏيو۔ سندس ڪيترائي ڪم *[[ماھوار ايٽلانٽڪ]]* ۾ شايع ٿيا، جنهن رسالي جو نالو به هن ئي رکيو۔ پنهنجي ادبي ڪاميابين ۽ ٻين ڪارنامن جي اعتراف ۾، کيس دنيا جي ڪيترين ئي يونيورسٽين طرفان اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون۔ هولمز جي لکڻين ۾ گهڻو ڪري سندس اباڻي علائقي بوسٽن جو ذڪر ملي ٿو، ۽ انهن مان گهڻو حصو مزاحيه يا ڳالهه ٻولهه واري انداز ۾ لکيل آهي۔ سندس ڪجهه طبي تحريرون، خاص طور 1843ع جو مضمون *[[نفاس جي بخار جي متعدي نوعيت]]*، پنهنجي زماني لاءِ جدت ڀريون سمجهيون ويون۔ کيس اڪثر خاص موقعن لاءِ لکيل شاعري پيش ڪرڻ لاءِ چيو ويندو هو، جن مان ڪيترائي موقعا هارورڊ سان لاڳاپيل هئا۔ هولمز ڪيترن ئي اصطلاحن کي پڻ مشهور ڪيو، جن ۾ بوسٽن برھمن ۽ *[[انيسٿيسيا]]* شامل آهن۔ هو اوليور وينڊل هولمز جونيئر جو پيءُ هو، جيڪو اڳتي هلي آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو جج بڻيو۔

## زندگي ۽ تعليم

### ابتدائي زندگي ۽ خاندان

هولمز 29 آگسٽ 1809ع تي ڪيمبرج، ميسيچوسيٽس ۾ ڄائو. سندس پيدائش واري جاءِ، جيڪا هارورڊ يارڊ جي اتر طرف هڪ گهر هو، بابت چيو ويندو هو ته اتي ئي بَنڪر هل جي جنگ جي منصوبه بندي ڪئي وئي هئي. هو ايبيل هولمز جو پهريون پٽ هو، جيڪو پهريون ڪانگريگيشنل چرچ جو پادري ۽ هڪ پرجوش مورخ هو، ۽ ساره وينڊل جو پٽ پڻ هو، جيڪا ايبيل جي ٻي زال هئي. ساره هڪ امير خاندان مان هئي، ۽ هولمز جو نالو سندس ناني ڏاڏي، هڪ جج، جي نالي تي رکيو ويو. وينڊل خاندان جو پهريون فرد، ايورٽ يانسن، 1640ع ۾ نيدرلينڊ ڇڏي الباني، نيو يارڪ ۾ اچي آباد ٿيو. پنهنجي ماءُ جي ذريعي هولمز جو نسب ميسيچوسيٽس جو گورنر سائمن بريڊسٽريٽ ۽ سندس زال اين بريڊسٽريٽ (جيڪا ٿامس ڊڊلي جي ڌيءَ هئي) سان پڻ ملي ٿو، جيڪا آمريڪا جي پهرين ڇپيل شاعرہ مڃي وڃي ٿي.

ننڍي عمر کان هولمز قد ۾ ننڍڙو ۽ دمہ جي بيماري ۾ مبتلا هو، پر سندس تيز ذهانت مشهور هئي. جڏهن هو اٺن سالن جو هو، ته پنهنجي پنجن سالن جي ڀاءُ جان کي ڪيمبرج جي گيلوز لاٽ ۾ ٿيندڙ آخري ڦاسي ڏسڻ لاءِ وٺي ويو، جنهن سبب سندس والدين کيس ڊانٽيو. هن پنهنجي پيءُ جي لائبريري ڳولهڻ ۾ به گهڻو شوق رکيو؛ هن بعد ۾ لکيو ته “اهو گهڻو ڪري مذهبي ڪتابن سان ڀريل هو، ايتري قدر جو سنجيده ضخيم ڪتابن جي وزن سبب الماريون جهڪي پونديون هيون”. جڏهن هن جان ڊرائڊن، اليگزينڊر پوپ ۽ اوليور گولڊسمٿ جهڙن شاعرن کي پڙهيو، ته نوجوان هولمز پنهنجون شاعريون لکڻ ۽ پڙهڻ شروع ڪيون. سندس پهرين محفوظ ٿيل نظم، جيڪو سندس پيءُ نقل ڪري لکيو، تڏهن لکيو ويو جڏهن هو صرف 13 سالن جو هو.

باوجود هڪ قابل شاگرد هئڻ جي، نوجوان هولمز کي اڪثر استاد سندس ڳالهائڻ واري طبيعت ۽ اسڪول جي وقت ۾ ڪهاڻيون پڙهڻ جي عادت سبب ٽوڪيندا هئا. هن ڊيم پرينٽس ۽ وليم بيگلو وٽ تعليم حاصل ڪئي، ان کان پوءِ “پورٽ اسڪول” نالي هڪ خانگي اڪيڊمي ۾ داخلا ورتي جيڪا ڪيمبرجپورٽ واري علائقي ۾ واقع هئي. سندس هم جماعتن مان هڪ مستقبل جي نقاد ۽ ليکڪا مارگريٽ فلر هئي، جنهن جي ذهانت هولمز کي گهڻو متاثر ڪيو.

### تعليم
هولمز جي پيءُ کيس 15 سالن جي عمر ۾ فلپس اڪيڊمي، اينڊوور، ميساچوسٽس موڪليو. ايبيل فلپس کي چونڊيو، ڇاڪاڻ ته اها پنهنجي سخت ڪيلونيت عقيدو واري تعليم لاءِ مشهور هئي، ۽ هو اميد رکندو هو ته سندس وڏو پٽ به پادري بڻجندو. پر هولمز کي الهيات ۾ ڪا دلچسپي نه هئي، ۽ نتيجي طور هن اينڊوور ۾ گذاريل هڪ سال مان مزو نه ورتو. جيتوڻيڪ هن ادبي ڪلب “سوشل فرنٽرنٽي” جو چونڊيل ميمبر ٿيڻ جو اعزاز حاصل ڪيو، پر کيس اسڪول جي اڪثر استادن جو “تنگ نظر، متعصب ۽ غيرمهذب” رويو پسند نه آيو. بهرحال، هڪ استاد سندس شاعريءَ جي صلاحيت کي سڃاتو ۽ کيس ان کي جاري رکڻ جي صلاح ڏني. پنهنجي سورهين سالگرهه کان ٿوري ئي دير پوءِ هولمز کي هارورڊ ڪاليج ۾ داخلا ملي.

هارورڊ جي 1829ع واري ڪلاس جو ميمبر هئڻ سبب، هولمز پنهنجي ڪاليج جي شروعاتي سالن ۾ هاسٽلن بدران گهر ۾ رهندو هو. ڇاڪاڻ ته سندس قد رڳو “مضبوط بوٽن سان پنج فوٽ ٽي انچ” هو، تنهنڪري هن کي راندين جي ٽيم ۾ شامل ٿيڻ ۾ دلچسپي نه هئي. ان جي بدران هو “اريسٽوڪريٽس” يا “پفمينياڪس” نالي شاگردن جي هڪ گروهه سان شامل ٿيو، جيڪي گڏجي سگريٽ پيئندا ۽ ڳالهه ٻولهه ڪندا هئا. شهر جو رهواسي ۽ هڪ پادري جو پٽ هئڻ سبب، هو مختلف سماجي گروهن ۾ آساني سان گھل ملي ويندو هو. هن چارلس چانسي ايمرسن (جيڪو رالف والڊو ايمرسن جو ڀاءُ هو) سان به دوستي قائم ڪئي. پنهنجي ٻئي سال ۾، هولمز انهن 20 شاگردن مان هڪ هو جن کي “ڊيٽرس” نالي تعليمي اعزاز مليو، جنهن سان گڏ انعام طور *جيمز گرھام، جان لوگن ۽ وليم فيلڪنر جي نظم* جو ڪتاب ڏنو ويو. باوجود تعليمي ڪاميابين جي، هن اينڊوور واري هڪ هم جماعت کي اعتراف ڪيو ته “مان ايترو محنتي مطالعو نٿو ڪريان جيترو ڪرڻ گهرجي”. تنهن هوندي به، هو ٻولين ۾ تمام ڪامياب رهيو ۽ فرينچ، اطالوي ۽ هسپانوي پڙهيا.

هولمز جا علمي شوق ۽ مشغلا قانون، طب ۽ ادب جي وچ ۾ ورهايل هئا. هن هيسٽي پڊنگ ٿيئٽرڪلس ۾ شموليت اختيار ڪئي جتي هو شاعر ۽ سيڪريٽري رهيو، ۽ پڻ فائي بيٽا ڪيپا اعزازي سوسائٽي جو ميمبر بڻيو. ٻن دوستن سان گڏ هن *مصوري واري اٿينيئم گيلري جون شاعراڻي تمثيلون* نالي هڪ ننڍڙو ڪتاب تيار ڪيو، جيڪو بوسٽن جي نئين آرٽ گيلري بابت طنزيه شاعريءَ جو مجموعو هو. فراغت جي موقعي تي پنهنجي ڪلاس لاءِ هن هڪ “هلڪي ۽ طنزيه” نظم لکيو جنهن کي وڏي ساراهه ملي. فراغت کان پوءِ هولمز قانوني پيشو اختيار ڪرڻ جو ارادو ڪيو، تنهنڪري گهر ۾ رهندي هارورڊ لا اسڪول (ان وقت “ڊين اسڪول”) ۾ پڙهڻ لڳو. پر جنوري 1830ع تائين هو قانوني مطالعي کان بيزار ٿي ويو. هن لکيو: “هن جڳهه ۽ ان سان لاڳاپيل تقريباً هر شيءِ کان دل بيزار ٿي وئي آهي؛ مون کي خبر ناهي ته قانون جو مندر ٻين لاءِ ڇا هوندو، پر مون لاءِ ان جي دروازي تي ئي ٿڌو ۽ اداس لڳي ٿو”.

### شاعريءَ جي شروعات
1830ع هولمز جي شاعريءَ لاءِ اهم سال ثابت ٿيو. قانوني مطالعي کان مايوسيءَ باوجود، هن پنهنجي وندر لاءِ شاعري لکڻ شروع ڪئي. سال ختم ٿيڻ کان اڳ هن پنجاهه کان وڌيڪ نظمون لکيون، جن مان پنجويهه *دي ڪاليجيئن* ۾ شايع ٿيون، جيڪو هارورڊ جي سندس دوستن شروع ڪيل هڪ مختصر عرصي لاءِ هلندڙ رسالو هو. انهن مان چار نظم بعد ۾ سندس مشهور ترين ڪمن ۾ شامل ٿيا: “دي ڊورڪيسٽر جائنٽ”، “رفليڪشنز آف پرائوڊ پيڊسٽرين”.

ساڳئي سال سيپٽمبر ۾ هولمز *بوسٽن ڊيلي ايڊورٽائيزر* ۾ هڪ مختصر خبر پڙهي جنهن ۾ ارڙهين صديءَ جي جنگي جهاز يو ايس ايس ڪانسٽيٽيوشن کي ختم ڪرڻ جو منصوبو بيان ڪيو ويو هو. هولمز ان جي مخالفت ۾ نظم *اولڊ آئرن سائيڊز* لکيو. حب الوطنيءَ سان ڀريل اهو نظم ٻئي ڏينهن اخبار ۾ شايع ٿيو ۽ جلد ئي نيو يارڪ، فلاڊلفيا ۽ واشنگٽن جي اخبارن ۾ پڻ ڇپيو. ان نظم نه رڳو شاعر کي فوري قومي شهرت ڏني، پر ان ٽن بندن واري نظم عوامي احساسن کي ايترو ته بيدار ڪيو جو تاريخي جهاز کي بچايو ويو، جيتوڻيڪ ان کي بچائڻ جا منصوبا اڳ ۾ ئي موجود هئا.

1830ع جي باقي حصي دوران هولمز پنج وڌيڪ نظمون شايع ڪيون. ان سال سندس آخري اهم نظم “دي لاسٽ ليف” هو، جيڪو جزوي طور هڪ مقامي شخص ٿامس ميلول کان متاثر هو، جيڪو 1774ع جي بوسٽن ٽي پارٽي ۾ شامل ماڻهن مان هڪ هو. هولمز بعد ۾ لکيو ته ميلول کيس “خشڪ ٿيل پن” جهڙو لڳندو هو جيڪو خزاں ۽ سياري جي طوفانن کان پوءِ به پنهنجي ٽاريءَ سان لڳل رهي ٿو. ادبي نقاد ايڊگر ايلن پو هن نظم کي انگريزي ٻوليءَ جي بهترين شاعريءَ مان هڪ قرار ڏنو. ڪيترن سالن بعد ابراهيم لنڪن به هن نظم جو مداح بڻيو؛ سندس وڪيل ساٿي ۽ سوانح نگار وليم هرنڊن 1867ع ۾ لکيو: “مون لنڪن کي اهو نظم پڙهندي، ساراهيندي ۽ ان جي تعريف ڪندي ٻڌو آهي”.

هولمز 1831ع، 1833ع ۽ 1837ع ۾ *The Token* نالي سالياني تحفي واري ڪتاب ۾ پڻ لکندو رهيو. پنهنجي شروعاتي ادبي ڪاميابيءَ باوجود، هولمز ڪڏهن به مڪمل طور ادبي پيشو اختيار ڪرڻ جو نه سوچيو. بعد ۾ هن لکيو ته هن “تصنيف جي نشي آور خوشي” جو مزو ضرور چکيو، پر ان کي هڪ بيماري سان تشبيهه ڏني، چئي: “اهڙي ڪا به سيسي جي زهر جهڙي بيماري ناهي جيڪا رت ۽ هڏن ۾ ايتري تيزيءَ سان پکڙجي وڃي جيتري نوجوان ليکڪ کي ڇپائيءَ جي ڌات سان ذهني رابطي وسيلي ٿيندي آهي”.

## طبي پيشو

### طبي تربيت
قانون جي تعليم ڇڏڻ کان پوءِ هولمز طب ڏانهن رخ ڪيو. 1830ع جي خزاني ۾ ڪيمبرج واري پنهنجي ننڍپڻ جي گهر مان نڪري، هو بوسٽن ۾ هڪ بورڊنگ هائوس ۾ رهيو ته جيئن شهر جي طبي ڪاليج ۾ داخلا وٺي سگهي. ان وقت شاگرد رڳو پنج مضمون پڙهندا هئا: طب، بناوتُ الاعضا ۽ جراحي، ولادت، ڪيميا، ۽ *[[مٽيريا ميڊيڪا]]*. هولمز جيمس جيڪسن جو شاگرد بڻيو، جيڪو هڪ طبيب ۽ سندس دوست جو والد هو، ۽ هن اسپتال جي دوائن واري شعبي ۾ نيم وقتي ڪيمياگر طور به ڪم ڪيو. ان دور جي ابتدائي طبي علاج جي “ڏکوئيندڙ ۽ نفرت انگيز پهلوئن”—جن ۾ رت ڪڍڻ ۽ چمڙي تي ڦوڪون آڻڻ جهڙا طريقا شامل هئا—کان بيزار ٿي، هولمز پنهنجي اُستاد جي انهن تعليمات ڏانهن مثبت طور مائل ٿيو، جيڪي مريض جي ويجهي مشاهدي ۽ انساني همدرديءَ تي ٻڌل علاج تي زور ڏينديون هيون. باوجود ان جي ته وٽس فارغ وقت گهڻو نه هو، هن لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. هن ان عرصي دوران ٻه مضمون لکيا، جن ۾ پنهنجي بورڊنگ هائوس جي ناشتي واري ميز تان ڏٺل زندگيءَ جا نقشا پيش ڪيائين. اهي مضمون، جيڪي اڳتي هلي هولمز جي مشهور ترين ڪمن مان هڪ ۾ بدلجي ويا، نومبر 1831ع ۽ فيبروري 1832ع ۾ *[[دي نيو انگلينڊ ميگزين]]* ۾ “ناشتي جي ميز جو اشراف ” جي عنوان سان شايع ٿيا.

1833ع ۾ هولمز پنهنجي طبي تعليم کي وڌيڪ اڳتي وڌائڻ لاءِ پيرس ويو. شهر جي اسپتالن جي نظام ۾ تازين ۽ بنيادي سڌارن سبب اتي جي طبي تربيت پنهنجي دور لاءِ تمام گهڻي ترقي يافته هئي. ٽيهه سال کان گهٽ، يعني ٽيهه کان به ننڍي، عمر ۾ هولمز انهن پهرين آمريڪين مان هو جن کي مشهور پيرس يونيورسٽي ۾ ترقي وٺندڙ نئين “ڪلينيڪي” طريقي تحت تربيت ملي. ڇاڪاڻ ته سڀ ليڪچر فرينچ ۾ ٿيندا هئا، تنهنڪري هن هڪ خانگي ٻوليءَ جو استاد رکيو. گهر کان پري هجڻ باوجود، هو خطن ۽ مهمانن (جهڙوڪ رالف والڊو ايمرسن) ذريعي پنهنجي خاندان ۽ دوستن سان لاڳاپو برقرار رکندو رهيو. هو جلدي ئي پنهنجي نئين ماحول سان هم آهنگ ٿي ويو. پنهنجي پيءُ کي لکندي چيائين: “مون کي فرينچ ڳالهائڻ، فرينچ کاڌو کائڻ، ۽ ڪڏهن ڪڏهن فرينچ مشروب پيئڻ پسند آهي.”

لا پيتيئي اسپتال ۾ هن داخلي مرضن جي ماهر پئير شارل اليگزاندر لوئي وٽ تعليم حاصل ڪئي، جنهن اهو ڏيکاريو ته رت ڪڍڻ بي اثر آهي، جڏهن ته اهو قديم زماني کان علاج جو بنيادي حصو رهيو هو. لوئي *méthode expectante* جي باني شخصيتن مان هڪ هو، جيڪو اهڙو علاجي اصول هو جنهن موجب طبيب جو ڪم بيماريءَ مان صحتيابي جي عمل ۾ فطرت جي هر ممڪن مدد ڪرڻ آهي، ۽ اهڙو ڪجهه نه ڪرڻ آهي جيڪو هن فطري عمل ۾ رنڊڪ بڻجي. بوسٽن موٽڻ کان پوءِ هولمز آمريڪا ۾ *ميٿڊ ايڪسپيڪٽنٽ* جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. هولمز کي 1836ع ۾ هارورڊ ميڊيڪل اسڪول مان ڊاڪٽر آف ميڊيسن جي ڊگري ملي؛ هن پنهنجو مقالو شديد پيري ڪارڊائٽس تي لکيو. سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو پڻ انهيءَ سال شايع ٿيو، پر هولمز، جيڪو هاڻي طبي پيشو شروع ڪرڻ لاءِ تيار هو، ان کي هڪ اڪيلائي واقعي وانگر ڏٺو. ڪتاب جي مهاڳ ۾ هن لکيو: “هاڻي جڏهن مان ٻين فرضن ۾ اڳ ۾ ئي مشغول آهيان، مون پنهنجي چغو سنوارڻ لاءِ ڏکيو ڪري وقت ڪڍيو آهي؛ ۽ هاڻي مان خوشيءَ سان انهن وڌيڪ خاموش مشغولين ڏانهن موٽي رهيو آهيان جيڪي، ڀلي گهٽ هيجان خيز هجن، پر وڌيڪ يقيني طور مفيد مڃيون وينديون ۽ شڪرگذاري سان قبول ڪيون وينديون.”

### طبي سڌارڪ
ڊگري وٺڻ کان پوءِ هولمز جلد ئي مقامي طبي دنيا ۾ هڪ سڃاتل شخص بڻجي ويو، جڏهن هو ميساچوسٽس ميڊيڪل سوسائٽي، بوسٽن ميڊيڪل سوسائٽي، ۽ بوسٽن سوسائٽي فار ميڊيڪل امپروومينٽ—يعني نوجوان، پيرس ۾ تربيت يافته ڊاڪٽرن جي هڪ تنظيم—۾ شامل ٿيو. هارورڊ ميڊيڪل اسڪول جو معزز بوئلسٽن انعام کٽڻ کان پوءِ سندس شهرت وڌيڪ وڌي وئي؛ هن ان لاءِ اسٽيٿوسڪوپ جي فائدن بابت هڪ مقالو پيش ڪيو، هڪ اهڙو اوزار جنهن سان ڪيترائي آمريڪي ڊاڪٽر اڃا واقف نه هئا.

1837ع ۾ هولمز کي بوسٽن ڊسپينسري ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي هو صفائيءَ جي انتهائي خراب حالتن کي ڏسي حيران ٿي ويو. ساڳئي سال هن ٻنهي بوئلسٽن مضمونن جي مقابلي ۾ حصو ورتو ۽ ٻئي انعام کٽي ورتا. تحقيق ۽ تدريسي ڪم تي ڌيان ڏيڻ جي خواهش سان، هن پنهنجن ٽن ساٿين سان گڏ ٽريمونٽ ميڊيڪل اسڪول قائم ڪيو—جيڪو بعد ۾ هارورڊ ميڊيڪل اسڪول ۾ ضم ٿي ويو—بوسٽن ۾ 35 Tremont Row تي هڪ دوا فروش جي دڪان جي مٿان. اتي هن مرضياتي علم تي ليڪچر ڏنا، خوردبين جي استعمال سيکاريو، ۽ لاشن جي چير ڦاڙ جي نگراني ڪئي. هو اڪثر روايتي طبي طريقن تي تنقيد ڪندو هو، ۽ هڪ ڀيري مزاحيه انداز ۾ چيائين ته جيڪڏهن سڄي هاڻوڪي طب کي سمنڊ ۾ اڇلايو وڃي ته “انسانذات لاءِ ته بهتر ٿيندو—۽ مڇين لاءِ بدتر”. ايندڙ ڏهن سالن تائين هن هڪ ننڍڙي ۽ غير باقاعده خانگي طبابت جاري رکي، پر پنهنجو گهڻو وقت پڙهائڻ ۾ گذاريو. هو 1838ع کان 1840ع تائين ڊارٽمائوٿ ميڊيڪل اسڪول جي تدريسي عملي ۾ رهيو، جتي هو بناوتُ الاعضا ۽ جسمانيات جو پروفيسر مقرر ٿيو. انهن سالن ۾ هر خزاں ۾ چوڏهن هفتن لاءِ هو ھئنوور, نيو ھيمپشائر وڃي ليڪچر ڏيندو هو. 1838ع ۾ هو آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس ائنڊ سائنسز جو فيلو چونڊيو ويو.

ڊارٽمٿ مان پنهنجو عهدو ڇڏڻ کان پوءِ هولمز ٽي ليڪچرن جو هڪ سلسلو تيار ڪيو، جنهن جو مقصد طبي مغالطن يا “جعلي حڪمتن” کي بي نقاب ڪرڻ هو. پنهنجي اڳين ليڪچرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنجيده لهجو اختيار ڪندي، هن اهڙن موضوعن ۾ غلط استدلال ۽ ثبوتن جي تحريف کي ظاهر ڪرڻ ۾ وڏي محنت ڪئي، جهڙوڪ “آسٽرالاجي اينڊ الڪيمي”، جيڪو سندس پهريون ليڪچر هو، ۽ “ماضي جون طبي غلطفھميون”، جيڪو ٻيو هو. هن هوميوپيٿي کي، جيڪو سندس ٽئين ليڪچر جو موضوع هو، “هڪ ٺڳ سائنس” قرار ڏنو، جيڪا “ٽيڙي عقل مندي، چمڪندڙ پر سطحي علم، بيوقوفانه سادگي ۽ چالاڪ تحريف جو گڏيل ڍير” آهي، جنهن کي عمل ۾ به اڪثر استعمال ڪيو ويندو آهي. 1842ع ۾ هن ”ھوميوپيٿي ۽ ان جا قريبي وھم“ نالي مضمون شايع ڪيو. جنهن ۾ هن ٻيهر هن طريقي جي مذمت ڪئي۔
1846ع ۾، هولمز لفظ *[[انيسٿيزيا]]* جوڙيو۔ ڏندن جي ڊاڪٽر وليم ٽي. جي. مورٽن ڏانهن لکيل هڪ خط ۾—جيڪو جراحي دوران اِٿر جي استعمال جو عوامي مظاهرو ڪندڙ پهريون عملي ماهر هو—هن لکيو:

هولمز اڳڪٿي ڪئي ته سندس اهو نئون اصطلاح “انساني نوع جي هر مهذب نسل جي ٻولين تي ورجايو ويندو”.

### نفاسي بخار جو مطالعو

1842ع ۾ هولمز والٽر چيننگ جو بوسٽن سوسائٽي فار ميڊيڪل امپروومينٽ ۾ ڏنل هڪ تقرير ٻڌي، جيڪا نفاسي بخار، يا “childbed fever”، بابت هئي—اها بيماري جيڪا ان وقت ٻار ڄڻڻ کان پوءِ عورتن جي موت جو هڪ اهم سبب هئي۔ انهيءَ موضوع ۾ دلچسپي وٺندي، هولمز هڪ سال تائين ڪيس رپورٽن ۽ ٻين طبي لکتن جو جائزو وٺندو رهيو ته جيئن هن حالت جي سبب ۽ ان جي ممڪن روڪٿام کي سمجهي سگهي۔ 1843ع ۾ هن پنهنجي تحقيق سوسائٽي آڏو پيش ڪئي، ۽ پوءِ ان کي ”The Contagiousness of Puerperal Fever“ جي عنوان سان مختصر عرصي تائين جاري رهندڙ رسالي *نيو انگلينڊ ڪواٽرلي جنرل آف ميڊيسن اينڊ سرجري * ۾ مقالي طور شايع ڪيو. هن مقالي ۾، ان دور جي عام عقيدي جي ابتڙ، جيڪو جراثيمي بيمارين جي نظريي کان اڳ جو هو، هيءُ دليل ڏنو ويو ته نفاسي بخار، يعني اها جان ليوا انفيڪشن جيڪا عورتن کي ويم دوران يا ويم کان پوءِ لڳندي هئي، هڪ مريض کان ٻي مريض ڏانهن سندن ڊاڪٽرن جي وسيلي منتقل ٿيندي آهي. هن جو خيال هو ته بستري جون چادرون، ڌوئڻ جا رومال ۽ ڪپڙا خاص طور هن سلسلي ۾ خطري جو سبب هئا. هولمز هن نظريي جي حمايت ۾ وڏي پيماني تي ثبوت گڏ ڪيا، جن ۾ اهڙن ڊاڪٽرن جون ڪهاڻيون پڻ شامل هيون، جيڪي اهڙن مريضن جا پوسٽ مارٽم ڪرڻ کان پوءِ پاڻ بيمار ٿيا ۽ مري ويا، جيڪي پڻ ساڳيءَ ريت متاثر هئا. پنهنجي دليل جي پڄاڻيءَ تي هن زور ڏنو ته اهڙو ڊاڪٽر، جنهن جي عملي ۾ نفاسي بخار جو فقط هڪ ڪيس به پيش آيو هجي، تي اخلاقي فرض آهي ته هو پنهنجا اوزار پاڪ ڪري، انهيءَ موتمار ويم ۾ مدد ڪندي پاتل ڪپڙا ساڙي ڇڏي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ڇهن مهينن تائين زچگيءَ جي عملي کان پاسو ڪري.

جيتوڻيڪ شروعاتي اشاعت وقت هن مقالي تي گهڻو ڌيان نه ڏنو ويو، پر آخرڪار هولمز ٻن ممتاز زچگيءَ جي پروفيسرن، ھگ ايل. ھاج ۽ چارلس ڊي. ميگس، جي تنقيدي حملي هيٺ آيو، جن سندس متعدي هجڻ واري نظريي کي سختيءَ سان رد ڪيو. 1855ع ۾، هولمز هن مضمون جو نظرثاني ٿيل نسخو هڪ پمفليٽ جي صورت ۾، نئين عنوان *Puerperal Fever as a Private Pestilence* هيٺ شايع ڪيو، ۽ وڌيڪ ڪيسن تي به بحث ڪيو. نئين تمهيد ۾، جتي هولمز سڌيءَ طرح پنهنجن مخالفن سان مخاطب ٿيو، هن لکيو: “مان ان جي ڀيٽ ۾ هڪ ماءُ کي پنهنجي خدمتگار جي هٿان زهرجڻ کان بچائڻ کي ترجيح ڏيندس، جو اها دعويٰ ڪريان ته مون پنجاهه مان چاليهه مريض بچايا آهن، جن ڏانهن مان خود اها بيماري کڻي ويو هجان.” هن وڌيڪ چيو: “مان التجا ٿو ڪريان ته انهن عورتن جي حق ۾ منهنجي ڳالهه ٻڌي وڃي، جن جون حياتيون داءَ تي لڳل آهن، جيستائين ڪو وڌيڪ سگهارو آواز سندن لاءِ اپيل نه ڪري.”

ڪجهه سالن کان پوءِ، اگناتس زيميلوائيس ويانا ۾ ساڳئي نتيجي تي پهتو، جتي سندس احتياطي تدبير (ويم ۾ مدد ڪرڻ کان اڳ کلورين واري محلول سان هٿ ڌوئڻ) نفاسي بخار سبب موت جي شرح کي نمايان طور گهٽائي ڇڏيو، ۽ اهو ڪم جيڪو ان وقت متنازع هو، اڄ جراثيمي بيمارين جي نظريي ۾ هڪ سنگ ميل سمجهيو وڃي ٿو.

### تدريس ۽ خطابت
1847ع ۾، هولمز کي هارورڊ ميڊيڪل اسڪول ۾ ائناٽامي  ۽ فزيولاجي جو پارڪمين پروفيسر مقرر ڪيو ويو، جتي هو 1853ع تائين ڊين رهيو ۽ 1882ع تائين پڙهائيندو رهيو. مقرريءَ کان ٿوري ئي دير پوءِ، هولمز تي صرف مرد شاگردن واري جماعت طرفان تنقيد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته هن هيريئٽ ڪيزيا هنٽ نالي هڪ عورت کي داخلا ڏيڻ تي غور ڪيو هو. نه صرف شاگردن پر يونيورسٽي جي نگرانن ۽ ٻين استادن جي مخالفت آڏو، هن عورت کي پنهنجي درخواست واپس وٺڻ لاءِ چيو ويو. هارورڊ ميڊيڪل اسڪول 1945ع تائين ڪنهن عورت کي داخلا نه ڏني. پيرس واري تربيت سبب هولمز پنهنجن شاگردن کي بيماريءَ جي جسماني-مرضياتي تشريح واري بنياد جي اهميت سيکاري، ۽ اهو به ته “دعا يا خاص خدائي مداخلت بابت ڪو به نظريو هن لاءِ ان ڳالهه جو عذر نه بڻجڻ گهرجي ته هو ثانوي سببن ڏانهن سڌي نظر نه وجهي”. شاگرد هولمز کي تمام گهڻو پسند ڪندا هئا ۽ کيس “چاچا اوليور” چوندا هئا۔ هڪ تدريسي مددگار بعد ۾ ياد ڪيو:

## شادي، خاندان ۽ پوءِ واري زندگي

15 جون 1840ع تي، هولمز بوسٽن جي ڪنگز چيپل ۾ ايميليا لي جيڪسن سان شادي ڪئي. هوءَ معزز چارلس جيڪسن جي ڌيءَ هئي، جيڪو اڳ ميساچوسٽس سپريم جوڊيشل ڪورٽ جو ايسوسيئيٽ جسٽس رهي چڪو هو، ۽ جيمس جيڪسن جي ڀائٽي پڻ هئي، جنهن وٽ هولمز طب پڙهيو هو. جج جيڪسن هن جوڙي کي 8 مونٽگمري پليس ۾ هڪ گهر ڏنو، جيڪو اٺارهن سالن تائين سندن رهائشگاهه رهيو. انهن کي ٽي ٻار ٿيا: گهرو ويڙهه جو آفيسر ۽ آمريڪي قانون دان اوليور وينڊل هولمز جونيئر (1841–1935ع)، ايميليا جيڪسن هولمز (1843–1889ع)، ۽ ايڊورڊ جيڪسن هولمز (1846–1884ع).

1848ع ۾ ايميليا هولمز کي 2,000 ڊالر ورثي ۾ مليا، ۽ هن ۽ سندس مڙس انهن پيسن سان پٽسفيلڊ، ميسيچوسٽس ۾ هڪ اونهاري جو گهر تعمير ڪيو. جولاءِ 1849ع کان شروع ٿي، خاندان اتي “ست مبارڪ اونهارا” گذاريا. ڇاڪاڻ ته هولمز تازو ئي پنهنجي خانگي طبي عملي کي ڇڏي چڪو هو، تنهنڪري هن کي برڪشائرز ۾ وقت گذاريندڙ ٻين ادبي شخصيتن سان ملڻ جلڻ جو موقعو مليو؛ مثال طور، آگسٽ 1850ع ۾ هولمز ايورٽ آگسٽس ڊئيڪنڪ، ڪارنيليوئس ميٿيوز، هرمن ميلوِل، جيمس ٽي. فيلڊز ۽ نيٿنيل هاٿورن سان وقت گذاريو. هولمز کي پنهنجي ملڪيت تي وڻن جي گيري ماپڻ جو شوق هو ۽ هو انهن انگن اکرن جو رڪارڊ به رکندو هو، لکيائين ته “مون کي عام طور وڻن سان انتهائي شديد، جذباتي محبت آهي، ۽ خاص ڪري ڪجهه وڻن سان رومانوي لاڳاپا به رهيا آهن.” پٽسفيلڊ واري گهر جي سار سنڀال جو خرچ وڌي وڃڻ سبب هولمز خاندان مئي 1856ع ۾ اهو گهر وڪڻي ڇڏيو.

1850ع ۾ ڊين طور خدمتون سرانجام ڏيندي، هولمز مشهور پارڪمين-ويبسٽر قتل ڪيس ۾ بچاءُ ۽ استغاثي ٻنهي ڌرين لاءِ شاهد بڻيو. جارج پارڪمين (مقتول)، جيڪو هڪ مقامي طبيب ۽ امير سرپرست هو، ۽ جان ويباسٽر (قاتل)، ٻئي هارورڊ جا فارغ التحصيل هئا، ۽ ويباسٽر ان وقت ميڊيڪل اسڪول ۾ ڪيميا جو پروفيسر هو جڏهن هي گهڻو مشهور قتل ٿيو. ويباسٽر ڏوهاري قرار ڏنو ويو ۽ کيس ڦاسي ڏني وئي. هولمز نومبر 1850ع ۾ ميڊيڪل اسڪول ۾ پنهنجو افتتاحي خطاب پارڪمين جي ياد ۾ وقف ڪيو.

ساڳئي سال هولمز سان مارٽن ڊيلاني نالي هڪ آفريقي-آمريڪي شخص رابطو ڪيو، جيڪو اڳ فريڊرڪ ڊگلس سان گڏ ڪم ڪري چڪو هو. 38 ورهين جي هن شخص پنهنجي شاندار قابليتن باوجود چار ادارن کان اڳ ۾ ئي انڪار ٻڌي چڪو هو ۽ هاڻي هارورڊ ۾ داخلا گهري رهيو هو. هڪ متنازع قدم طور، هولمز ڊيلاني ۽ ٻن ٻين ڪارن ماڻهن کي ميڊيڪل اسڪول ۾ داخلا ڏني. سندن داخلا شاگردن جي هڪ بيان جو سبب بڻي، جنهن ۾ لکيل هو: “فيصلو ڪيو ويو ته اسان کي ڪارن ماڻهن جي تعليم ۽ ترقي تي ڪو اعتراض ناهي، پر اسان پڪو احتجاج ڪريون ٿا ته هو اسان سان گڏ ڪاليج ۾ موجود رهن.” سٺ شاگردن ان قرارداد تي صحيحون ڪيون، جيتوڻيڪ 48 شاگردن ٻي قرارداد تي صحيحون ڪيون جنهن ۾ چيو ويو ته “موجوده عوامي احساسن جي حالت ۾، جيڪڏهن بوسٽن جو هڪ ميڊيڪل ڪاليج هن بدنصيب طبقي کي تعليم جا اهي حق ڏيڻ کان انڪار ڪري، جيڪي پيشو ڏئي سگهي ٿو، ته اهو وڌيڪ وڏي برائي هوندي.” جواب ۾، هولمز ڪارن شاگردن کي ٻڌايو ته هو اهو سيمسٽر ختم ٿيڻ کان پوءِ پڙهائي جاري نه رکي سگهندا. فئڪلٽي جي گڏجاڻي هولمز کي لکڻ جو حڪم ڏنو ته “نسلن جو ميل جول جماعت جي وڏي حصي لاءِ ناگوار آهي، ۽ اسڪول جي مفادن لاءِ نقصانڪار آهي”. ڪارن جي تعليم جي حمايت باوجود، هو غلامي ختم ڪرڻ واري تحريڪ جو حامي نه هو؛ خاتمي پسندن جي انهيءَ عادت جي خلاف ته “هر اهڙي ٻولي استعمال ڪئي وڃي جيڪا جذبا ڀڙڪائڻ لاءِ ٺهيل هجي”، هن محسوس ڪيو ته اها تحريڪ حد کان اڳتي وڃي رهي هئي. حمايت جي هن کوٽ سبب جيمس رسل لوويل جهڙا دوست مايوس ٿيا، جنهن هڪ ڀيري هولمز کي چيو ته کيس غلاميءَ جي خلاف وڌيڪ کلي ڳالهائڻ گهرجي. هولمز سکون سان جواب ڏنو: “مون کي هن وقت پنهنجي طريقي سان پنهنجن هم نوعن کي بهتر بنائڻ ۽ خوش ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ ڏي.” تنهن هوندي به، هولمز سمجهندو هو ته غلاميءَ جو خاتمو پرامن ۽ قانوني رستي سان ٿي سگهي ٿو.

هولمز اصلوڪن آمريڪين کي “ڳاڙهي پينسل سان ٺهيل ابتدائي مردانگيءَ جو هڪ خاڪو” سمجهندو هو. “سفيد نسل سان سندس لاڳاپي جي مسئلي” بابت هولمز جي نظر ۾ رڳو هڪ ئي حل هو: “نسل ڪشي”.

1851ع کان 1856ع تائين هولمز “طبي علم جيئن اهو آهي يا رهيو آهي”، “ليڪچر اينڊ ليڪچرنگ”،
۽ “اڻويھين صدي جا انگريزي شاعر” جهڙن موضوعن تي وڏي پيماني تي ليڪچر ڏنا. نيو انگلينڊ ۾ سفر ڪندي، کيس هر ليڪچر لاءِ 40 کان 100 ڊالر تائين ملندا هئا، پر هن انهيءَ عرصي دوران گهڻو ڪجهه شايع به ڪيو، ۽ سندس *نظم* جو برطانوي ايڊيشن به ٻاهرين ملڪن ۾ سٺو وڪاميو. جڏهن سماجي رويا تبديل ٿيڻ لڳا، تڏهن هولمز پاڻ کي اڪثر انهن ماڻهن سان علانيه اختلاف ۾ ڏسڻ لڳو، جن کي هو “اخلاقي بدمعاش” سڏيندو هو؛ پريس پاران غلامي ختم ڪرڻ واري تحريڪ جي مخالفت بابت هولمز جي کليل بيانن ۽ وڌندڙ شراب نوشي خلاف تحريڪ سان سندس ناپسنديدگيءَ تي وڌندڙ تنقيد سبب، هن ليڪچر ڏيڻ بند ڪرڻ ۽ گهر موٽڻ جو فيصلو ڪيو.

### پوءِ واري ادبي ڪاميابي ۽ گهرو ويڙهه
1856ع ۾ ائٽلانٽڪ يا سيٽرڊي ڪلب Club (بوسٽن, ميسيچوسٽس) قائم ڪيو ويو ته جيئن *[[ماھوار ايٽلانٽڪ]]* شروع ڪري ان جي حمايت ڪري سگهجي. هن نئين رسالي جو ايڊيٽر هولمز جو دوست جيمس رسل لوويل هو، ۽ ان ۾ نيو انگلينڊ جي ادبي اشرافيه، جهڙوڪ رالف والڊو ايمرسن، هينري واڊسورٿ لانگفيلو، جان لوٿروپ موٽلي ۽ J. اليئٽ ڪبوٽ، جا مضمون شايع ٿيا. هولمز نه رڳو ان جو نالو تجويز ڪيو، پر ڪيترن سالن تائين رسالي لاءِ مختلف لکڻيون پڻ مهيا ڪندو رهيو. رسالي جي پهرين اشاعت لاءِ، هولمز پنهنجي ٻن اڳين مضمونن جو نئون نسخو تيار ڪيو، “ناشتي جي ميز جو اشراف”. خيالي ناشتي واري ميز تي ٿيندڙ ڳالهين جي بنياد تي، ۽ نظم، ڪهاڻيون، لطيفا ۽ گيت شامل هجڻ سبب، هن ڪم کي پڙهندڙن ۽ نقادن ٻنهي پسند ڪيو ۽ ان *ماھوار اٽلانٽڪ* جي شروعاتي ڪاميابيءَ کي يقيني بڻايو. اهي مضمون 1858ع ۾ ساڳئي نالي سان ڪتابي صورت ۾ گڏ ڪيا ويا ۽ اهي سندس سڀ کان وڌيڪ قائم رهندڙ ڪم بڻجي ويا، ٽن ڏينهن ۾ ڏهه هزار ڪاپيون وڪاميون. ان جو تسلسل، *ناشتي جو ميز تي پروفيسر*، جلد ئي جنوري 1859ع ۾ قسطوار اشاعت جي صورت ۾ جاري ڪيو ويو.

هولمز جو پهريون ناول، *ايلسي وينر*، ڊسمبر 1859ع کان * دي اٽلانٽڪ* ۾ قسطوار شايع ٿيڻ شروع ٿيو. شروع ۾ ان جو عنوان "پروفيسر جي ڪھاڻي” هو. ناول هڪ اعصابي نوجوان عورت بابت آهي، جنهن جي ماءُ کي حمل دوران رٽل سنیک ڏنگ هڻي ويو هو، تنهن ڪري ڌيءَ جي شخصيت اڌ عورت، اڌ نانگ بڻجي وئي هئي. هن ناول تي مختلف قسم جا تبصرا ٿيا: جان گرين ليف وٽيئر پاران ساراهه، ۽ چرچ سان لاڳاپيل اخبارن پاران مذمت، جن هن ڪم کي الحادي قرار ڏنو.

1859ع جي ڊسمبر ۾ ئي هولمز بيمار ليکڪ واشنگٽن ارونگ سان نيو يارڪ ۾ سندس سني سائيڊ گهر ۾ ملاقات ڪرڻ بعد کيس دوا موڪلي؛ آئروِنگ رڳو ڪجهه مهينن بعد فوت ٿي ويو. ميسيچوسٽس ھسٽاريڪل سوسائٽي 15 ڊسمبر 1859ع تي ٿيندڙ هڪ تعزيتي تقريب ۾ آئروِنگ کي مرڻ کان پوءِ اعزازي رڪنيت ڏني. تقريب ۾ هولمز پنهنجي آئروِنگ سان ملاقات جو احوال ۽ انهن طبي علامتن جي فهرست پيش ڪئي جيڪي هن ڏٺيون هيون، جيتوڻيڪ ان دور ۾ صحت بابت عام آڏو ڳالهائڻ کي نامناسب سمجهيو ويندو هو.

تقريباً 1860ع ڌاري هولمز “آمريڪي اسٽيريواسڪوپ” ايجاد ڪيو، جيڪو اوڻيهين صديءَ جي هڪ مشهور وندر هئي جنهن ۾ تصويرون ٽن رخن ۾ ڏٺيون وينديون هيون. هن بعد ۾ ان جي مقبوليت بابت وضاحت ڪندي لکيو: “ان جي جوڙجڪ ۾ ڪو مڪمل نئون اصول شامل نه هو، پر اها ان وقت استعمال ٿيندڙ هر هٿ واري اوزار کان ايتري وڌيڪ آسان ثابت ٿي، جو آهستي آهستي انهن سڀني کي ميدان مان ڪڍي ڇڏيو، گهٽ ۾ گهٽ ايتري حد تائين جو بوسٽن جي مارڪيٽ بابت ائين چئي سگهجي ٿو.” هٿ واري اسٽيريوپٽيڪن جو پيٽنٽ ڪرائڻ ۽ ان مان مالي فائدو وٺڻ بدران، هولمز اها تجويز عام ڪري ڇڏي.

ڏکڻ ڪيرولائنا جي يونين کان الڳ ٿيڻ ۽ آمريڪي گهرو ويڙهه جي شروعات کان ٿوري ئي پوءِ هولمز يونين جي حمايت ۾ لکڻيون شايع ڪرڻ شروع ڪيون—جن مان پهرين حب الوطنيءَ وارو گيت “وائيس آف لايل نارٿ” هو. جيتوڻيڪ هو اڳ ۾ غلامي ختم ڪرڻ وارن کي غدار سمجهي تنقيد ڪندو رهيو هو، سندس بنيادي فڪر يونين جي بقا هو. ان ئي سال سيپٽمبر ۾، هن *اٽلانٽڪ* ۾ “بريڊ اينڊ نيوز پيپرز” عنوان سان هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن ۾ هن فخر سان پاڻ کي پڪو يونين حامي قرار ڏنو. هن لکيو: “جنگ اسان کي اهو سيکاريو آهي، جيئن ٻيو ڪجهه نه سيکاري سگهيو، ته اسان ڇا ٿي سگهون ٿا ۽ ڇا آهيون”، ۽ ايتري قدر جو هن بالادست طبقي کي به “اهڙي جرئت” اختيار ڪرڻ لاءِ اُڀاريو “جيڪا ان ورديءَ لاءِ ڪافي وڏي هجي جيڪا سندن پتلي جسمن تي ايتري ڍلي لڳي ٿي”. پر 4 جولاءِ 1863ع تي هولمز لکيو ته “غلاميءَ کان سواءِ ملڪ کي ورهائڻ ۾ ڪنهن ٻي سبب جي مؤثر حيثيت ڏسڻ بيڪار آهي”، ۽ ان کي “عادل خدا جي خلاف ان جي گناهن” مان هڪ قرار ڏنو. هولمز جو جنگ سان ذاتي تعلق به هو: سندس وڏو پٽ، اوليور وينڊل هولمز جونيئر، پنهنجي پيءُ جي خواهش جي خلاف اپريل 1861ع ۾ فوج ۾ شامل ٿيو ۽ جنگ ۾ ٽي ڀيرا زخمي ٿيو، جن مان هڪ آڪٽوبر 1861ع ۾ بالز بلف جي جنگ دوران سندس سيني ۾ لڳل گولي هئي. هولمز پنهنجي پٽ جي زخمي ٿيڻ جي خبر ٻڌڻ کان پوءِ سندس ڳولا جي احوال تي ٻڌل هڪ مضمون *[[ماھوار ايٽلانٽڪ ]]* ۾ شايع ڪيو، جيڪو اينٽيئٽم جي جنگ سان لاڳاپيل هو.

گهرو ويڙهه دوران، هولمز جو دوست هينري واڊسورٿ لانگفيلو دانتي اليگھيئري جي *[[ڊوائن ڪاميڊي]]* جو ترجمو ڪرڻ لڳو. 1864ع کان لانگفيلو هر هفتي اربع تي ٿيندڙ گڏجاڻين لاءِ ڪيترن دوستن کي دعوت ڏيڻ لڳو. هولمز پڻ انهيءَ گروهه جو حصو هو، جيڪو پوءِ “دانتي ڪلب” جي نالي سان مشهور ٿيو؛ ان جي ميمبرن ۾ لانگفيلو، لوويل، وليم ڊيم ھوويل، ۽ چارلس ايليٽ نورٽن شامل هئا. ترجمي جو آخري نسخو 1867ع جي بهار ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ شايع ٿيو. آمريڪي ناول نگار ميٿيو پرل انهن ڪوششن کي پنهنجي ناول *[[دي دانتي ڪلب]]* (2003ع) ۾ تخليقي انداز سان پيش ڪيو آهي. ساڳئي سال، جنهن ۾ دانتي جو ترجمو شايع ٿيو، هولمز جو ٻيو ناول *دي گارڊين اينجل* قسطوار *ايٽلانٽڪ* ۾ ظاهر ٿيڻ لڳو. نومبر ۾ اهو ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو، پر ان جو وڪرو *ايلسي وينر* جي وڪرو جي اڌ جيترو رهيو.

### پڇاڙي جا سال ۽ وفات
هولمز جي شهرت سندس پوئين سالن ۾ به جاري رهي. *[[ناشتي جي ميز تي شاعر ]]* 1872ع ۾ شايع ٿيو. 
*دي آٽوڪريٽ* کان پندرهن سال پوءِ لکيل هن ڪم جو لهجو پنهنجي اڳوڻي ڪتاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نرم ۽ يادگيرين سان ڀريل هو؛ هولمز لکيو: “جڏهن ماڻهو پوڙها ٿين ٿا، تڏهن هو آخرڪار ايترو يادگيرين ۾ جيئڻ لڳن ٿا جو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجين سڀ کان پياريون شيون وڃائڻ بابت به هڪ قسم جي خوشي محسوس ڪن ٿا. جڏهن ڪا شيءِ اسان وٽ موجود هجي ته اها ايتري مڪمل نه لڳندي جيتري ياد اچڻ وقت لڳندي آهي.” 1876ع ۾، ستر سالن جي عمر ۾، هولمز پنهنجي دوست جان لوٿروپ موٽلي جي سوانح عمري شايع ڪئي، جيڪا ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي لاءِ اڳ لکيل هڪ مختصر خاڪي جو واڌارو هئي. ايندڙ سال هن پنهنجن طبي مضمونن جو مجموعو ۽ *زندگي جي پراڻي جلد جا صفحا* شايع ڪيو، جيڪو انهن مضمونن جو مجموعو هو جيڪي هن اڳ * ماھوار ايٽلانٽڪ* لاءِ لکيا هئا. 1880ع ۾ هو آمريڪن فلاسافيڪل سوسائٽي جو ميمبر چونڊيو ويو. هن 1882ع ۾ هارورڊ ميڊيڪل اسڪول مان پينتاليهن نه پر پينٽيهه سالن جي استاديءَ کان پوءِ رٽائرمينٽ ورتي. 28 نومبر تي پنهنجو آخري ليڪچر ڏيڻ کان پوءِ، يونيورسٽي کيس پروفيسر ايميريٽس بڻايو.

1884ع ۾ هولمز پنهنجي دوست رالف والڊو ايمرسن جي زندگي ۽ ڪمن تي ٻڌل هڪ ڪتاب شايع ڪيو. بعد وارن سوانح نگارن هولمز جي هن ڪتاب کي پنهنجي تحقيق لاءِ خاڪي طور استعمال ڪيو، ۽ خاص طور ايمرسن جي شاعريءَ لاءِ وقف ڪيل حصو گهڻو مفيد هو، ڇو ته ان بابت هولمز وٽ خاص بصيرت هئي. جنوري 1885ع کان هولمز جو ٽيون ۽ آخري ناول * مارٽل اينٽيپيٿي* قسطوار *ماھوار ايٽلانٽڪ* ۾ شايع ٿيڻ لڳو. ساڳئي سال هولمز والٽ وِٽمين کي 10 ڊالر ڏنا، جيتوڻيڪ هو سندس شاعريءَ سان متفق نه هو، ۽ پنهنجي دوست جان گرينليف وٽيئر کي به ائين ڪرڻ لاءِ آماده ڪيائين. وِٽمين جي هڪ دوست، ٿامس ڊونالڊسن نالي وڪيل، ڪيترن ليکڪن کان مالي مدد گهري هئي ته جيئن پوڙهائپ ۾ گهر تائين محدود ٿي ويل وِٽمين لاءِ گهوڙو ۽ بگي خريد ڪري سگهجي.

ٿڪاوٽ ۽ پنهنجي ننڍي پٽ جي اوچتي وفات جي غم سبب، هولمز پنهنجي لکڻين ۽ سماجي مصروفيتن کي ملتوي ڪري ڇڏيو. 1884ع جي آخر ۾، هن پنهنجي ڌيءَ ايميليا سان گڏ يورپ جو سفر ڪيو. برطانيا ۾ هن هينري جيمس، جارج ڊيو موريئر ۽ الفريڊ ٽينيسن جهڙن ليکڪن سان ملاقات ڪئي، ۽ ڪيمبرج يونيورسٽي کان ڊاڪٽر آف ليٽرس، ايڊنبرگ يونيورسٽي کان ڊاڪٽر آف لاز، ۽ آڪسفورڊ يونيورسٽي کان اعزازي ڊگري حاصل ڪئي. هولمز ۽ ايميليا پوءِ پيرس ويا، جنهن هن جي شروعاتي سالن تي گهرو اثر ڇڏيو هو. اتي هن ڪيمياگر ۽ حياتياتي جراثيم جي ماهر لوئي پاسچر سان ملاقات ڪئي، جنهن جي جراثيمي نظريي بابت اڳين تحقيق نفاسي بخار سبب عورتن جي موت جي شرح گهٽائڻ ۾ مدد ڪئي هئي. هولمز پاستور کي “پنهنجي نسل جو سچو محسن” قرار ڏنو. آمريڪا موٽڻ کان پوءِ هولمز هڪ سفرنامو *يورپ ۾ اسانجا ھڪ سئو ڏينھن* شايع ڪيو.

جون 1886ع ۾ هولمز کي ييل يونيورسٽي قانون اسڪول مان اعزازي ڊگري ملي. سندس زال، جيڪا چاليهن سالن کان وڌيڪ وقت تائين سندس ساٿي رهي ۽ ڪيترن مهينن کان اهڙي بيماريءَ ۾ مبتلا هئي جنهن کيس تقريباً معذور ڪري ڇڏيو هو، 6 فيبروري 1888ع تي فوت ٿي وئي. ننڍي ايميليا به ايندڙ سال ٿوري بيماريءَ کان پوءِ وفات ڪري وئي. باوجود ان جي ته سندس نظر ڪمزور ٿيندي پئي وئي ۽ کيس ڊپ هو ته شايد هو زماني کان پوئتي رهجي رهيو آهي، هولمز لکڻ ۾ سڪون ڳوليندو رهيو. هن 1891ع ۾ *چانھن جي ڪوپن تي* شايع ڪيو، جيڪو سندس ميز واري گفتگوءَ جي ڪتابن مان آخري هو.

زندگيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هولمز نوٽ ڪيو ته هو پنهنجن گهڻن دوستن—ايمرسن، هينري واڊسورٿ لانگفيلو، جيمس رسل لوويل، ۽ نيٿنيل هاٿورن—کان وڌيڪ جيئرو رهيو آهي. هن چيو: “مون کي ائين لڳي ٿو ڄڻ مان پنهنجي ئي بقا جو شاهد آهيان.... جڏهن اسان زندگيءَ جي سفر جي شروعات ڪئي هئي ته گڏ ڊيڪ تي بيٺا هئاسين.... پوءِ اهو جهاز، جنهن اسان کي کڻي هليو هو، ٽٽڻ لڳو.” سندس آخري عوامي ظهور 23 فيبروري 1893ع تي بوسٽن ۾ نئشنل ايجوڪيشن ايسوسيئيشن جي استقباليه تقريب ۾ ٿيو، جتي هن ”آمريڪي استادن ڏانھن “ نظم پيش ڪيو. هڪ مهيني پوءِ هولمز هارورڊ جي صدر چارلس وليم ايليٽ کي لکيو ته يونيورسٽيءَ کي ڊاڪٽر آف ليٽرس واري اعزازي ڊگري اختيار ڪرڻ گهرجي ۽ اها سيموئيل فرانسس سمٿ کي پيش ڪرڻ گهرجي، پر يونيورسٽيءَ ائين نه ڪيو.

هولمز آچر 7 آڪٽوبر 1894ع جي منجهند ننڊ ۾ وڃڻ کان پوءِ خاموشيءَ سان وفات ڪري ويو. سندس پٽ اوليور وينڊل هولمز جونيئر لکيو: “سندس موت اوترو ئي پرامن هو جيترو ڪو پنهنجي پيارن لاءِ چاهي سگهي ٿو. هن رڳو ساهه کڻڻ بند ڪيو.” هولمز جي يادگاري تقريب ڪنگز چيپل ۾ ٿي ۽ ايڊورڊ ايوريٽ ھئل ان جي نگراني ڪئي. هولمز کي سندس زال سان گڏ مائونٽ اوبرن سميٽري ۾ ڪيمبرج، ميسيچوسٽس ۾ دفن ڪيو ويو.

## لکڻيون

### شاعري
هولمز فائرسائيڊ شاعرن مان هڪ هو، گڏوگڏ وليم ڪلن برائنٽ، هينري واڊسورٿ لانگفيلو، جيمس رسل لوويل ۽ جان گرينليف وٽيئر پڻ انهيءَ گروهه ۾ شامل هئا. اهي شاعر—جن جي شاعري کي گهريلو دوستاڻو ۽ روايتي چيو ويندو هو—انهن پهرين آمريڪين مان هئا، جن يورپ ۾ به وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. هولمز خاص طور اهو سمجهندو هو ته شاعريءَ وٽ “زندگيءَ جي تجربن ۽ منظرن کي اهڙي روپ ۾ بدلائڻ جي طاقت آهي، جيڪو تخيل مان نڪري ۽ ٻين جي تخيل کي به روشن ڪري.”

پنهنجي حياتيءَ دوران انتهائي مقبول هجڻ سبب، هولمز کان اڪثر خاص موقعن لاءِ يادگاري شاعري لکڻ جي گهر ڪئي ويندي هئي، جن ۾ يادگار تقريبون، سالگرهيون ۽ جنم ڏينهن شامل هئا. پنهنجي ڌيان لاءِ انهيءَ گهُر بابت هن هڪ ڀيري لکيو ته هو “شاعريءَ جو گل فروش” آهي، ۽ “ماڻهو ڇا چوندا / جيڪڏهن مان دعوت ۾ پنهنجي گلدستي کان سواءِ اچي حاضر ٿيان؟” بهرحال، جيئن نقاد هائٽ ويگنر نوٽ ڪيو، “انهن موقعن مان تمام ٿورو ئي اهڙو آهي جيڪو انهن جي پيدائش کان پوءِ زندهه رهيو”. هولمز هڪ اهڙي شاعر طور مشهور ٿيو، جيڪو سنجيده محفلن ۾ وفاداري ۽ اعتماد جي فائدن کي اظهاريندو هو، ۽ ساڳئي وقت جشنن ۽ خوشين جي موقعي تي حاضر جوابي به ڏيکاريندو هو. ايڊون پرسي وِپل مثال طور هولمز کي “احساس ۽ جذبي جو شاعر” سمجهندو هو. هن لکيو: “جيڪي ماڻهو هن کي رڳو هڪ مزاحيه غنائي شاعر، چهنبڙي ٽولي ۽ بيجا خودپسنديءَ جي طعني بازي ڪندڙ تاجدار شاعر طور ڄاڻن ٿا، سي سندس سنجيده ۽ جذباتي تخليقن جي صاف شيريني ۽ آسماني چهنڪار تي حيران ٿي ويندا.”

هولمز جي شاعريءَ جو وڏو حصو جيتوڻيڪ يادگاري نوعيت جو آهي، پر سندس ڪجهه نظمون اهڙيون به هيون جيڪي هن پنهنجي چوڌاري دنيا جي مشاهدي جي بنياد تي لکيون. اهو حال هولمز جي ٻن انتهائي مشهور ۽ تنقيدي طور ڪامياب نظمن—“اولڊ آئرن سائيڊز” ۽ “آخري پنو”—سان آهي، جيڪي هن پنهنجي نوجوانيءَ ۾ شايع ڪيا. جيئن “The Chambered Nautilus” ۽ “ *or* The Wonderful One-Hoss Shay” جهڙين نظمن ۾ ڏسجي ٿو، هولمز پنهنجي شعر کي اهڙين ٺوس شين تي ڪاميابيءَ سان مرڪوز ڪيو، جن سان هو گهڻي وقت کان واقف هو يا جن جو هن ڊگهو مطالعو ڪيو هو، جهڙوڪ هڪ-گهوڙي واري گاڏي يا سامونڊي خول. سندس ڪجهه تخليقون سندس ذاتي يا خانداني تاريخ سان به لاڳاپيل آهن؛ مثال طور، نظم “ڊورٿي ڪيو” سندس نانيءَ جي ماءُ جي تصوير پيش ڪري ٿو. هي نظم فخر، مزاح ۽ نرميءَ کي مختصر هم قافيا ٻٽن مصرعن ۾ گڏ ڪري ٿو:

هولمز، جيڪو حد کان وڌيڪ جذباتي ماورائيت ۽ رومانويت واري شاعريءَ جو کليل نقاد هو، پنهنجي وقفي شاعري لکڻ وقت گهڻو ڪري پاڻ به جذباتيت ڏانهن هليو ويندو هو، پر اڪثر اهڙي جذباتي شدت کي مزاح سان متوازن ڪري ڇڏيندو هو. نقاد جارج وارن آرمز هولمز جي شاعريءَ کي فطرتاً علائقائي سمجهيو، ۽ “نيو انگلينڊي گهريلو پن” ۽ “گهريلو تفصيل سان پيورٽن واقفيت” کي ان جو ثبوت قرار ڏنو. پنهنجي شاعريءَ ۾ هولمز اڪثر فطرت جي موضوع کي انساني لاڳاپن ۽ سماجي سبقن سان ڳنڍيندو هو؛ “ھڪ ھاري” ۽ “نئين عدن” جهڙيون نظمون، جيڪي پٽسفيلڊ جي خوبصورت ٻهراڙيءَ جي ياد ۾ پڙهيون ويون، 1863ع جي *[[ھڪ جھوني ھاري جو سالنامو]]* ۾ به نقل ڪيون ويون.

هن ڪيترن ئي ڀڄنن جا متن پڻ لکيا، جن ۾ "تون ٻاجھارو خدا جنھن جي اسان مٿان ٻاجھ پوي ٿي"  ۽ "اي ڏورانھين تخت تي ويٺل ھر جان جا رب"  شامل آهن.

### نثر
جيتوڻيڪ هولمز کي بنيادي طور شاعر طور سڃاتو وڃي ٿو، پر هن ڪيترائي طبي رسالا، مضمون، ناول، يادگيريون ۽ ميز-ڳالهه وارا ڪتاب پڻ لکيا. سندس نثري لکڻين جا موضوع طب کان وٺي الٰهيات، نفسيات، سماج، جمهوريت، جنس ۽ صنف، ۽ فطري دنيا تائين پکڙيل آهن. ليکڪ ۽ نقاد وليم ڊين هاولز دليل ڏنو ته هولمز هڪ اهڙي صنف پيدا ڪئي جنهن کي “ڊرامائي (يا مباحثي واري) مضمون” چئي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مکيه موضوع ڪهاڻيءَ جي پلاٽ وسيلي واضح ڪيا وڃن ٿا، پر سندس لکڻين ۾ اڪثر صنفن جو ميل ملي ٿو؛ سندس نثر ۾ شاعريءَ جا ٽڪرا، مضمون ۽ ڳالهه ٻولهه سڀ شامل هوندا آهن. نقاد وليم لارينس شروڊر هولمز جي نثري اسلوب کي “دلڪش” سڏيو، ڇاڪاڻ ته اهو “پڙهندڙ جي ڌيان تي ڪا وڏي گهرج نه رکندو هو.” هن وڌيڪ چيو ته جيتوڻيڪ ليکڪ جا شروعاتي ڪم (*اشراف* ۽ *ناشتي جي ميز تي پروفيسر *) “زندهه ۽ ڪشش وارا” آهن، پر پوءِ وارا ڪم جهڙوڪ *يورپ ۾ اسان جا سئو ڏينهن* ۽ *چانھن جي ڪوپن تي * “اسلوب جي لحاظ کان اهڙي نمايان خوبي نٿا رکن جيڪا کين خاص سفارش لائق بڻائي.”

هولمز کي بين الاقوامي شهرت پهريون ڀيرو سندس “ناشتي جون ميزون” سلسلي وسيلي ملي. ميز-ڳالهه وارن انهن ٽن ڪتابن پنهنجي ڳالهه ٻولهه واري انداز سبب نهايت مختلف قسم جي پڙهندڙن کي متوجه ڪيو، ڇاڪاڻ ته پڙهندڙن کي ائين محسوس ٿيندو هو ڄڻ هو ليکڪ سان ذاتي قربت ۾ هجن، ۽ نتيجي ۾ مداحن جا خط سيلاب وانگر اچڻ لڳا. هن سلسلي جو ڳالهه ٻولهه وارو لهجو رڳو ناشتي واري ميز جي چوڌاري ٿيندڙ فلسفيانه بحثن ۽ خوشگوار گفتگوءَ جي نقل ڪرڻ لاءِ نه، پر سوچ ۽ اظهار ۾ کلي هجڻ کي آسان ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيو. جيئن Autocrat پهرين جلد ۾ چوي ٿو:

هن سلسلي جا مختلف ڳالهائيندڙ هولمز جي زندگي ۽ تجربن جي مختلف پاسن جي نمائندگي ڪن ٿا. مثال طور، پهرين حصي جو ڳالهائيندڙ هڪ اهڙو ڊاڪٽر سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ڪيترائي سال پيرس ۾ تعليم حاصل ڪئي هئي، جڏهن ته ٻيو جلد—*ناشتي جي ميز تي پروفيسر*—هڪ ممتاز ميڊيڪل اسڪول جي پروفيسر جي نقطه نظر کان بيان ڪيو ويو آهي. جيتوڻيڪ ڳالهائيندڙن جي گفتگوءَ جا موضوع تمام گهڻا آهن، پر ڳالهه ٻولهه جو وهڪرو هميشه هولمز جي پيرس-سکيل سائنس ۽ طب جي تصور ۽ انهن جي اخلاق ۽ ذهن سان لاڳاپي جي حمايت ڏانهن وڃي ٿو. خاص طور *Autocrat* ۾ ذات، ٻولي، زندگي ۽ سچ جهڙن فلسفيانه سوالن تي بحث ڪيو ويو آهي.

هولمز پنهنجي پهرين ناول *ايلسي وينر * جي ٻئي مهاڳ ۾ لکيو ته هن ڪم لکڻ جو مقصد “'اصل گناهه' ۽ ان فني اصطلاح هيٺ ايندڙ بگڙيل اخلاقي انحراف لاءِ انساني ذميواري واري نظريي کي پرکڻ” هو. هن اهو به چيو ته سندس عقيدي موجب “هڪ سنجيده سائنسي اصول هر افسانوي تخليق ۾ ڪردار نگاريءَ جي ڪجهه تصويرن هيٺ لڪل ملي سگهي ٿو”. هن هن ڪم کي “نفسياتي رومانس” قرار ڏئي اخلاقي الٰهيات کي سائنسي زاويي کان بيان ڪرڻ لاءِ رومانوي داستان استعمال ڪيو. اهو اظهار جو طريقو سندس ٻين ٻن ناولن ۾ به ملي ٿو، جتي هولمز طبي يا نفسياتي پيچيدگين کي ڪهاڻي جي ڊرامائي پلاٽ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڪم آڻيندو آهي.

هولمز پنهنجن ناولن کي “دوا ڏنل ناول” سڏيندو هو. ڪجهه نقادن جو خيال آهي ته اهي ڪم سگمنڊ فرائيڊ ۽ ٻين اڀرندڙ نفسيات دانن ۽ دماغي ماهرن جي نظرين جي ابتدائي جستجو ۾ جدت رکندڙ هئا. مثال طور *نگھبان فرشتو* ذهني صحت ۽ دٻايل ياداشت کي جاچي ٿو، ۽ هولمز پنهنجي سڀني لکڻين ۾ لاشعور جي تصور کي استعمال ڪري ٿو. *ھڪ فاني نفرت* هڪ اهڙي ڪردار کي پيش ڪري ٿو، جنهن جون فوبيا نفسياتي صدمو ۾ جڙيل آهن، ۽ جنهن کي پوءِ صدمي واري علاج وسيلي شفا ملي ٿي. هولمز جا ناول سندس حياتيءَ ۾ تنقيدي طور گهڻو ڪامياب نه ٿيا. نفسيات جي ماهر ڪليرنس  پي. اوبرنڊروف  جيڪو *دي  سائيڪاٽرڪ ناولز آف اوليور وينڊيل ھولمز* جو ليکڪ هو، لکي ٿو ته اهي ٽيئي ڪم “جديد معيارن موجب ڏسبا ته ڪمزور افسانا آهن.... انهن جا پلاٽ سادا، لڳ ڀڳ ٻاراڻا آهن، ۽ ٻن مان ته پڙهندڙ روايتي نموني سان بڇڙي ڪردار جي ناڪامي ۽ سچي محبت جي ڪاميابيءَ مان مايوس نٿو ٿئي.”

## ورثو ۽ تنقيد

هولمز کي سندس همعصر وڏي عزت ڏيندا هئا، ۽ پنهنجي ڊگهي حياتيءَ دوران هن وسيع بين الاقوامي پيروڪار به پيدا ڪيا. خاص طور سندس ذهانت جي ساراهه ڪئي ويندي هئي؛ آمريڪي الٰهيدان هينري جيمس سينيئر کيس “ذهني طور تي سڀ کان وڌيڪ زندهه انسان، جنهن کي مون ڪڏهن سڃاتو” قرار ڏنو. نقاد جان جي. پالفري پڻ هولمز جي تعريف ڪندي کيس “عبقريت وارو انسان... جنهن جو انداز مڪمل طور سندس پنهنجو آهي، مرداڻو ۽ بناوٽ کان پاڪ؛ عام طور تي آسان ۽ راند ڀريو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 'نهائت مزاحيه اداسي' ۾ لهي ويندو آهي” چيو. ٻئي پاسي، نقاد ايس. آءِ. هائياڪاوا ۽ هاورڊ ممفورڊ جونز دليل ڏنو ته هولمز “ادب ۾ واضع طور هڪ شوقيه هو. سندس ادبي لکڻيون مجموعي طور جزوي طور هڪ طبيب جون فرصت ۾ ٿيل سوچون آهن، جزوي طور ڪجهه پيشه ور پروپيگنڊا کي عام ڪرڻ جو ذريعو، ۽ جزوي طور سندس سماجي زندگيءَ جو نچوڙ.” سماج ۾ هڪ ممتاز شخصيت هئڻ سبب، سندس مجسما سائرس ايڊون ڊيلن ٺاهيا، ۽ سندس مٿي جا پتل جا مجسما شيربورن لائبرير ۽ قبرص وارو ڊالن آرٽ ميوزيم ۾ ڏسي سگهجن ٿا.

ساموئل جانسن وانگر، جيڪو ارڙهين صديءَ جي انگلينڊ ۾ مشهور هو، هولمز به پنهنجي زندگيءَ ۽ ادب ٻنهي ۾ ڳالهه ٻولهه جي قوت لاءِ سڃاتو ويندو هو. جيتوڻيڪ قومي سطح تي به هو مشهور هو، پر هن بوسٽن جي ثقافت کي وڌايو ۽ اڪثر بوسٽن-مرڪز نقطه نظر کان لکيو، اهو سمجهي ته اهو شهر “بر اعظم جو فڪري مرڪز آهي، ۽ تنهن ڪري سڄي ڌرتيءَ جو به”. کيس اڪثر بوسٽن برهمڻ چيو ويندو آهي، جيڪو اصطلاح هن پاڻ بوسٽن جي قديم ترين خاندانن لاءِ استعمال ڪيو هو. سندس استعمال موجب، اهو اصطلاح رڳو سٺي خاندان جي ماڻهن لاءِ نه، پر ذهني برتريءَ جو به اشارو هو. هن ايمرسن جي *[[ھڪ آمريڪي عالم]]* کي مشهور طور آمريڪي “ذهني آزاديءَ جو اعلان” به سڏيو.

جيتوڻيڪ puerperal fever بابت سندس مضمون کي ان وقت تائين “طب جي ترقيءَ لاءِ آمريڪا ۾ ڪيو ويو سڀ کان اهم تعاون” قرار ڏنو ويو آهي، هولمز سڀ کان وڌيڪ هڪ مزاح نگار ۽ شاعر طور مشهور رهيو. ايڊيٽر ۽ نقاد جارج رِپلي، جيڪو هولمز جو مداح هو، کيس “جديد شاعرن مان هڪ نهايت حاضر جواب ۽ اصلي شاعر” چيو. ايمرسن اهو نوٽ ڪيو ته جيتوڻيڪ هولمز پنهنجي زندگيءَ جي پوئين حصي تائين شاعريءَ تي ٻيهر مڪمل ڌيان نه ڏنو، پر پوءِ هن پنهنجي ڪردار کي “پوڙهن ناسپاتين جي وڻن وانگر جلد ڪمال تائين پهچايو، جيڪي ڏهن سالن تائين ڪجهه نه ڏين، ۽ پوءِ اوچتو وڏا ٿيڻ لڳن”.

هولمز جون نظمون، ٻين fireside يا schoolroom شاعرن سان گڏ، اڪثر اسڪولي ٻارن کي ياد ڪرايون وينديون هيون. جيتوڻيڪ زباني ياد ڪرڻ جو اهو رواج 1890ع کان پوءِ آهستي آهستي گهٽجڻ لڳو، تنهن هوندي به اهي شاعر نيو انگلينڊ جي مثالي شاعرن طور قائم رهيا. ادبي عالم لارينس بيول لکيو ته “اسان انهن کي اوڻيهين صديءَ جي پڙهندڙن جيترو قدر نٿا ڏيون، پر اڃا به انهن کي اوڻيهين صديءَ جي نيو انگلينڊ جي شاعريءَ جو مرڪزي ڌارا سمجهون ٿا”. هنن شاعرن مان ڪيترن کي پوءِ فقط ٻارن جي شاعرن طور سڃاڻڻ لڳا، جيئن هڪ ويهين صديءَ جي عالم سوال ڪيو ته “هاڻي، بدقسمت اسڪولي ٻارن کان سواءِ، لانگفيلو کي ڪير پڙهي ٿو؟” هڪ ٻيو جديد عالم لکي ٿو ته “هولمز ادبي canon کي ٻيهر مرتب ڪرڻ واري جاري تحريڪ جو شڪار ٿيو آهي. آتشي شاعرن مان سندس ڪم اهو آهي، جيڪو آمريڪي ادب جي اينٿلاجي ۾ شامل ٿيڻ جو سڀ کان گهٽ امڪان رکي ٿو”.

ميساچوسٽس جي اينڊوور ۾ فلپس اڪيڊمي جي اسڪولي لائبريري، جتي هولمز ننڍپڻ ۾ پڙهيو هو، سندس ياد ۾ اوليور وينڊيل ھولمز لائيبريري، يا OWHL، سڏجي ٿي. هولمز جي ذاتي لائبريري مان شيون—جن ۾ طبي مقالا، مضمون، گيت ۽ نظمون شامل آهن—لائبريري جي خاص مجموعو شعبي ۾ محفوظ آهن. 1915ع ۾ بوسٽن وارن سندس آخري گهر 296 Beacon Street جي پٺيان هڪ يادگار بينچ ۽ سن ڊائل نصب ڪيو، اهڙي هنڌ تي جتان هولمز ان کي پنهنجي لائبريريءَ مان ڏسي سگهي ها. بوسٽن جي ڪنگز چيپل، جتي هولمز عبادت ڪندو هو، سندس اعزاز ۾ هڪ ڪتبہ لڳايو. انهيءَ ڪتبے ۾ هولمز جي ڪارنامن کي انهيءَ ترتيب سان لکيو ويو آهي، جيئن هو پاڻ انهن کي سڃاڻيندو هو: “ايناٽاميجو استاد ، مضمون نگار ۽ شاعر”. ۽ اهو هوريس جي *[[آرس پوئيٽيڪا م]]* جي اقتباس تي ختم ٿئي ٿو: *Miscuit Utile Dulci*: “هن مفيد کي خوشگوار سان ملائي ڇڏيو.”

## چونڊيل لکڻين جي فهرست
;شاعري
* *Poems* (1836ع)
* *Songs in Many Keys* (1862ع)

;طبي ۽ نفسياتي اڀياس
* *Puerperal Fever as a Private Pestilence* (1855ع)
* *Mechanism in Thought and Morals* (1871ع)

;ميز-ڳالهه وارا ڪتاب
* *[[The Autocrat of the Breakfast-Table|The Autocrat of the Breakfast-Table]]* (1858ع)
* *The Professor at the Breakfast-Table* (1860ع)
* *The Poet at the Breakfast-Table* (1872ع)
* *Over the Teacups* (1891ع)

;ناول
* *[[Elsie Venner|Elsie Venner]]* (1861ع)
* *The Guardian Angel* (1867ع)
* *A Mortal Antipathy* (1885ع)

;مضمون
* "The Stereoscope and the Stereograph"، *The Atlantic Monthly*, volume 6 (1859ع)
* "Sun-painting and sun-sculpture"، *The Atlantic Monthly*, volume 8 (July 1861ع)
* "Doings of the sun-beam"، *The Atlantic Monthly*, volume 12 (July 1863ع)

;سوانح عمريون ۽ سفرنامو
* *John Lothrop Motley, A Memoir* (1876ع)
* *Ralph Waldo Emerson* (1884ع)
* *Our Hundred Days in Europe* (1887ع)

## وڌيڪ ڏسو

* Epeolatry، هڪ اصطلاح جيڪو هولمز جوڙيو
* جارج ليورمور، ننڍپڻ جو هم جماعت
* وينڊل، نارٿ ڪيرولائنا، هڪ شهر جنهن جو نالو هولمز جي نالي تي رکيو ويو

## حوالا

* Arms, George Warren. *The Fields Were Green: A New View of Bryant, Whittier, Holmes, Lowell, and Longfellow*. Stanford, CA: Stanford University Press, 1953. .
* Broaddus, Dorothy C. *Genteel Rhetoric: Writing High Culture in Nineteenth-Century Boston*. Columbia, South Carolina: University of South Carolina, 1999. .
* Dowling, William C. * Oliver Wendell Holmes in Paris: Medicine, Theology, and The Autocrat of the Breakfast Table*. Hanover: University Press of New England, 2006. .
* Gibian, Peter. *Oliver Wendell Holmes and the Culture of Conversation*. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. .
* Holmes, Oliver Wendell. *The Complete Poetical Works of Oliver Wendell Holmes*. Boston: Houghton, Mifflin and Company, 1908. .
* Hoyt, Edwin Palmer. *The Improper Bostonian: Dr. Oliver Wendell Holmes*. New York: Morrow, 1979. .
* Kennedy, William Sloane. *Oliver Wendell Holmes: Poet, Littérateur, Scientist*. Boston: S.E. Cassino, 1883. .
* Knight, Denise D. "Oliver Wendell Holmes (1809–1894)", *Writers of the American Renaissance: An A-to-Z Guide*. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group, 2003. .
* Menand, Louis. *[[The Metaphysical Club: A Story of Ideas in America]]*. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2001. .
* 
* Novick, Sheldon M. *Honorable Justice: The Life of Oliver Wendell Holmes*. Boston: Little, Brown and Company, 1989. .
* Schroeder, William Lawrence. *Oliver Wendell Holmes: An Appreciation*. London: Philip Green, 1909. .
* Small, Miriam Rossiter. *Oliver Wendell Holmes*. Twayne's United States authors series, 29. New York: Twayne Publishers, 1962. .
* Stannard, D.E. *American Holocaust: The Conquest of the New World*. New York: Oxford University Press, 1992. .
* Sullivan, Wilson. *New England Men of Letters*. New York: The Macmillan Company, 1972. .
* Tilton, Eleanor M. *Amiable Autocrat: A Biography of Dr. Oliver Wendell Holmes*. New York: H. Schuman, 1947. .
* Weinstein, Michael A. *The Imaginative Prose of Oliver Wendell Holmes*. Columbia: University of Missouri Press, 2006. .

## ٻاهريان ڳنڍڻا

**ماخذ**
* 
* 
* 
* 
* Oliver Wendell Holmes Library، Rare Book and Special Collections Division، Library of Congress
* Oliver Wendell Holmes letters . Lehigh University جي I Remain: A Digital Archive of Letters, Manuscripts, and Ephemera  وسيلي آن لائين موجود.

**ٻيو**
* The name of Sherlock Holmes – Dr. Holmes 
* Quotes by Oliver Wendell Holmes, Sr.
* "The Annotated Autocrat" هولمز جي *Autocrat of the Breakfast Table* بابت حاشين جو لڳ ڀڳ مڪمل مجموعو
* "The Contagiousness of Puerperal Fever" از هولمز
* The Deacon's Masterpiece The Wonderful One-Hoss Shay: A Logical Story – آڊيو پڙهڻي
* Works with text by Holmes, Oliver Wendell

زمرو:اوڻيهين صديءَ جا آمريڪي شاعر
زمرو:اوڻيهين صديءَ جا آمريڪي طبيب
زمرو:اوڻيهين صديءَ جا آمريڪي ناول نگار
زمرو:ڊچ نسل جا آمريڪي ماڻهو
زمرو:فرانس ۾ رهندڙ آمريڪي جلاوطن
زمرو:هارورڊ ميڊيڪل اسڪول جا سابق شاگرد
زمرو:آرٿر ڪونن ڊائل
زمرو:آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو
زمرو:آمريڪي طبي ليکڪ
زمرو:آمريڪي مضمون نگار
زمرو:1809ع جون پيدائشون
زمرو:1894ع جون فوتگيون
زمرو:1809 ۾ ڄاول
زمرو:1894 ۾ وفات
زمرو:Mount Auburn Cemetery ۾ دفن ٿيل ماڻهو
زمرو:Geisel School of Medicine جا استاد