open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
باغ فردوس

**باغ فردوس** انهيءَ ڳوٺ جي عين شاخ اوريان هوندو هو، محمد شفيع شجري نالي هڪ بگٽي هو جنهن ڪو وقت افغانستان ۽ ايران ۾ گذاريو هو، پارسي ٻولي اتان سکي آيو هو، شجري جو اکر به پاڻ تي اتان لکايون آيو، عام طرح ”آغا شجري“سڏيندا هيس، وڏو داناءُ انسان هو، ايران ۽ افغان جون عجيب ڪهاڻيون بيان ڪندو هو، هو چوندو هو ته کيس ٻنهي ملڪن ۾ ڏاڍا تلخ تربا ٿيا هيا، اتان جو هڪ  مثال ڏيندو هو ته بس جنهن اڏي تان هلندي هئي ته اول بس اندر ويٺل ماڻهن کان پوليس وارا زوري ڏنڊيون هڻي پيسا وصول ڪري پوءِ بس روانه ٿيڻ جي اجازت ڏيندا هئا، چي; هينئر ”خيرانه ادا ڪيو اٿو سو خير سان روانا ٿيو“ وري ٻي ڪنهن اسٽاپ تي بس پهچندي ته اتي به پوليس وارا چڙهي ايندا ته خيرانه ڏيو، اوهان جي بس جاءِ روانگي کان هن اسٽاپ تائين خير سان پهتي آهي سو ” خيرانه “ ڏيو،اهڙي طرح منزل مقصود تائين پهچندي پهچندي مسافرن کي ڪيترن ئي جاين تي خيرانه ڏيڻو پوندو هو، شجري انهيءَ اسلامي ملڪن ۾ ڪيترا سال رهي بس شوفري ڪئي، جڏهن سالن پڄاڻان وطن وريو ته هتي ڪانگريس ۽ سوراج جوشور ٿي چڪو هو، امين ملت به ان وقت ڪامريڊ هو، هي به اچڻ سان ”امين ملت“ جو سنگتي بڻيو، ”ٽوپلو لاهي گانڌي ٽوپي پائڻ لڳو “.هن کي باغ تيار ڪرڻ جو شوق هو، سو ”امين ملت“ کيس پنهنجي ڪڙين جي ڪناري تي هڪ کوهه کوٽائي ڏنو ۽ زمين باغ لاءِ منظور ڪرائي ڏني، کوهه جو افتتاحي ڪوڏر لپو حضرت پير شيخ عبدالرحمان ڀرچونڊي شريف واري اچي هنيو، بلوچي زبان جو مشهور شاعر ”جدان سال فقير“ ڀرچونڊي شريف جي درگاهه جو فقير هو ۽ شجري جو ماٽيلو ڀاءُ هو، شجري هتي به ڪجهه وقت  نواب محراب خان بگٽي ۽ سردار شير محمد خان بجاراڻي جي ڊرائيوري به ڪئي هئي، وڏو داناءُ ماڻهو هو، دلچسپ گفتگو ڪرڻ جو ماهر هو، وقت جي گهرج مطابق گفتگو ڪندو هو، هتان جي وڏن ماڻهن جي خانگي زندگي بابت وڏي ڄاڻ رکندو هو، هي به ڀرچونڊي شريف جو فقير هو، حضرت شيخ ثاني  حافظ عبدالله رحمت الله علي جو دست بعيت هو، هي بهادر ۽ داناءُ ماڻهو آخرين وقت ڪنهن ظالم جي ظلم کان ڏاڍو متاثر ٿي عليل ٿي پيو، هڪ رات ڪنڌڪوٽ ۾ انهيءَ زخمي دل هلڻ کان جواب ڏنو، سندس جسد کي صبح  ڪانگريس جي جوانن ٽرين ۾ کڻي گهر ڀيڙو ڪيو جتان کيس بگٽي  علائقي جي قبائلي قبرستان کٽڻ ۾ وڃي دفن ڪيائون، سندس مرڻ پڄاڻان به انهيءَ ظالم سندس روح کي تڙپائڻ ۾ ڪين گهٽايو، بي ترس کي تر جيترو به ترس ڪو نه آيو، شجري جي روح کي ته ضرور تاءُ  آيو هوندو، پوءِ پوين مٽن مائٽن جي دلين ۾ به گهاؤ پئجي ويا هيا.

## حوالا
ڀنگرن جا ڳوٺ

ڀنگرن جا ڳوٺن 
ڀنگر قوم جي زمينداري ٻن ٽن ديهن ۾ هوندي هئي، سندن وڏا ڳوٺ شير خان ڀنگر نصير خان ڀنگر ۽ ڪريم ڏنو خان ڀنگر جي نالن سان هيا، ڀنگر وڏيرن  جا اسان جي خاندان سان  دوستانه رستا هيا، دريا خان ڀنگرابي  مرحوم جي تمام ويجهي دوستن مان هو، ابو مرحوم هجرت ڪرڻ وقت پنهنجي ٻني دريا خان ڀنگر کي وڪرو ڪري ڏني هئي، جڏهن اهو سفرثاب نه ٿيو ته دريا خان وڏي خوشي سان زمين موٽائي ڏني هئي، هڪ دفعي بيمار ٿيو ته پاڻ کي کل چاڙهيائين ته ڪنهن اچي ٻڌايس ته ”تنهنجو يار عبدالعزيز خان ڏاڍو بيمار آهي“ دريا خان اهو ٻڌي ان مهل بيل گاڏي  گهرائي ان ۾ چڙهي سوڙ ويڙهي راتو واهه عزيز آباد اچي پهتو، ابي کي چيائين ته جڏهن تنهنجي بيماري جو ٻڌم ته بي چين ٿي پيس، سو کل لاهڻ تائين به ترسي نه سگهيس، اها هئي سچي دوستي جنهن هن قسم جي ادائيگي ڪرائي، دريا خان مون ڪو نه ڏٺو باقي سندس ڀاءُ حاجي ڪريم ڏني خان کي مون چڱي طرح ڏٺو، نهايت نفيس، نهايت شريف، الطبع انسان هو، حضرت پير سائين شيخ عبدالرحمٰن صاحب رحمت الله عليه
فرمائيندا هيا ته هن زماني ۾ جنتي ماڻهو ڏسڻو هجيو ته حاجي ڪريم ڏنو خان ان جو نمونو آهي، حاجي صاحب سفيد ريش ڊگهن وارن سان ۽ سفيد لباس وارو انسان هو، هو اونهاري سياري صدري مٿان  ڪوٽ پائي پوءِ ٻاهر سفر تي نڪرندو هو، اونهاري ۾ سرد صدري ڪوٽ ۽ سياري ۾ گرم پائڻ جو اهتمام ڪندو هو، عموماً ٽانگي تي سفر ڪندو هو، هڪ ٻه اردلي ساڻ کڻندو هو اسان وٽ سال ۾ چار پنج  ڀيرا ضرور ڏيندو هو، ابي ۽ چاچي جي وفات وقت پريان شاخ کان رڙيون ڪندو روندو آيو هو، انهن جي وفات کانپوءِ جيستائين اٿڻ ويهڻ جهڙو هوتيستائين اسان وٽ ايندو رهيو، هن اشراف، دوستيءَ  جي ان دستور کي توڙ تائين نڀايو، دري خان ڀنگر ۽ حاجي ڪريم ڏنو خان ڀنگر جهڙا وضع دار ۽ وفادار انسان هينئر ڳولي به نه ٿا لڀن.
کڏون ٿيون خالي هنج نه رهيو هيڪڙو

## حوالا
ڳوٺ پيارو خان کوسو

**پيارو خان کوسو جي ڳوٺ** گاجي شاهه بادشاهه جي مُقام تي هڪ چوڪنڊي ٺهيل آهي، جنهن کي گنبذ ڪونهي، قبر جيڪا آهي سا پيارو خان کوسي جي آهي، جيڪو پنهنجي وقت جو وڏو سخي ٿي گذريو آهي، خبر ناهي ته هن پياري خان جو ان سان ڪو خانداني تعلقي آهي ته يا نه عموماً ٻروچ قوم جا نالا وڏن جي نالي سان رکبا آهن، بهرحال هن ڳوٺ جو باني پيارو خان کوسو درياڻي پاڙي جو چڱو مڙس هو، ڪٿان آيو: تنهن جي ڄاڻ ڪا نه ملي آهي، پياري خان ڳوٺ ۾ هڪ درياڻي کوسو جدا مسجد ٺاهيون ويٺو هو، نالو  هوس مولوي  عبدالرزاق صاحب پر ماڻهو کيس ملان طوطا خور  چوندا هيا، هن طوطو پکي حلال ڪري کائڻ شروع ڪيو هو ان ڪري ماڻهن اهو نالو رکيس، هي به هڪ عجيب وضع قطع جو مُلان هو، پٽڪو وڏو پيراڻي نموني سان ٻڌي وڏي ڊگهي لٺ هٿ ۾ کڻي هلندو هو، سفر گهڻو ڪري گهوڙي تي ڪندو هو، اسان وٽ به سالن ۾ ٽي چار ڀيرا ڏيندو هو، پنهنجي وهٽ کي طنبيلي ۾ ٻڌي سنج لاهي هٿيڪا ڪري گاهه وغيره وجهي آرام سان اچي اوطاق ۾ پڄندو، اول ته اوطاق ۾  رکيل چانهه جو سامان هٿ ڪري چانهه پاڻ ٺاهي پلٿي ماري نهايت استغراق واري حالت ۾ ويهي چانهه جا پسڪا ڀريندو هو،  ڪلاڪن کن ۾ چار پنج پياليون انهيءَ استغرافي حالت ۾ ويٺي پي ويندو هو، پوءِ ٿانو ساڳي الماڙي ۾ رکي دلجاءِ سان اچي کٽ تي ويهندو، پٽڪو پٽڪو لاهي پاري سان رکي لٺ پاسي سان  اڀي ڪري ڇڏيندو، ڏينهن ٻه ٽڪي وري واپس ورندو هو، ماني وغيره لاءِ گهر ڪو نه ڪندو هو، ڪنهن آڻي ڏنس ته کائي وٺندو پوءِ اها جهڙي قسم جي به هجي، هي بسم الله ڪري وٺندو ۽ الله جي نعمت سمجهي تناول ڪندو هو، چانهه جو شوقين هو، چانهه جو سامان اوطاق ۾ هميشهه  جهجهي مقدار ۾ موجود هوندو هو، سو مولوي صاحب  ان لاءِ ڪنهن کي تڪليف ۾ ڪو نه وجهندو هو، پاڻ ٺاهي پاڻ استعمال ڪندو هو، خيرات يا نذرانو به ڪونه وٺندو هو، نه ڪي مدرسي جي بهاني چندي لاءِ رسيد بوڪ ساڻ کنيو ايندو هو، هڪ الله لوڪ انسان هو نه ڪنهن جي پچار ۾ نه ڪنهن جي پڇاءُ ۾ بس پنهنجي استغراقي ڪيفيت ۾ هوندو هو، انهيءَ قسم جا مولوي هينئر ڪٿي آهن، اهڙن جي اڻاٺ ٿي وئي آهي، انهيءَ ماحول ۾ اکين اڳيان انهيءَ معصوم مولوي جو نقشو اچي يندو آهي ته پياري ڳوٺ جي ياد تازه ٿي ويندي آهي، اتي اهو مسڪين نماڻو لٺ هٿ ۾ کنيل مولوي پنهنجي مسجد اندر بيٺل تصوراتي دنيا ۾  جلوه نما پيو  ڏسبو.

## حوالا
ڳڙهي حسن سرڪي

**ڳڙهي حسن سرڪي جو ڳوٺ** هي ڳوٺ جعفر آباد جيڪب آباد ويندڙ سڙڪ ڪناري آهي، اوائلي فوجي ڪيمپ دوڙ جي نزديڪ ٻڌو هئائون، ٺل جا اصلي باشندا سرڪي آهن، وڏي زمينداري هين، هينئر به سرڪين وٽ اوائلي ايراضي موجود آهي، هن ڳوٺ جو وڏيرو  صاحب ڏنو خان هو ۽ عودي جو وڏيرو عبدالرحمان هو، صاحب ڏني خان سرڪي جي منهنجي ڏاڏي صوبيدار امين خان سان گهاٽي دوستي هئي، ڏاڏي سائين جي چوڻ تي هن مهر علي خان کوسي کي پنهنجي زمين مان واهه ڪڍڻ جي اجازت ڏني، جيڪا 3 ڪلو ميٽر هن سخي مرد جي زمين مان نڪتل آهي، وقت جي دستور موجب هن ڪو عيوضو وغيره به ڪو نه ورتو هو، اڄڪلهه به اهو واهه اتان وهي رهيو آهي، سرڪين جا وڏا ٻروچن وانگر ڏاڙهين ۽ وڏن وارن سان هوندا هيا، بلوچ اسٽيٽ ۾ وڏا زميندار هيا کين ڍل جي اڳاڙڻ تي ڪجهه رقم به ملندي  هئي، سرڪي وڏيرن ڳڙهي ۽ عودي ۾ شڪارپور جي مشهورعالم سومرا خاندان مان چونڊ عالم آڻي مسجدون ‌آباد ڪرايون، مشهور مولوي نبي بخش صاحب، عودي ۾ سندس فرزند مولوي شير محمد صاحب ڳڙهي ۾درس ڏيندا هيا، انهن عالمن جي ادب ڪرڻ ۾ آيا ته منهنجي والد خان صاحب سهراب خان کي تعلقه چيرمين بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، سهراب خان سان ابي مرحوم وڏن جي دوستي سانگي ساٿ ڏنو، جڏهن آزاد سنڌ جي پهرين صوبائي  اليڪشن ٿي ته ابي مرحوم خان صاحب سهراب خان جو ساٿ ڏنو، ابو مرحوم پراڻي دوستي ۽ تعلقاتن نڀائڻ جو ڏاڍو خيال رکندڙ هو، ڳڙهي حسن ۾ هن دور جون سڀ سهولتون موجود آهن، پراڻي دور جي زميندارن مان هن وقت فقط سرڪي ساهه ڀريا زميندار آهن، باقي هرڪو ”ٻاري وال“ ٿي ويو آهي..

## حوالا
جت جر وھي ٿو جال

**جت جر وهي ٿو جال** نيو فيلڊ پبليڪيشن حيدرآباد پاران ڇپايل هي ڪتاب آگسٽ  1988ع ۾ ڇپيو، ڪتاب ۾ ٽوٽل 184ع صفحا آهن، ڪتاب جو مهاڳ عبدالقادر جوڻيجي لکيو آهي، هو مهاڳ ۾ لکي ٿو:” هوم سڪنيس جي مريض سنڌين کي ملڪ مان ڇڪي ٻاهر ڪڍڻ ۾ الطاف  جي اکرن جون به وڏو هٿ رهيو آهي“.هن ڪتاب ۽ سفرنامي جي ذريعي الطاف شيخ ڄاڻ ڏيندي لکي ٿو ته ڪلانگ ندي جنهن سان ڇوڙ ڪرڻ کان اڳ گومباڪ به ملي ٿي، سڄي گپ سان ڀريل آهي، ان گپ جي ئي ڪري هن شهر تي ڪوالالپور نالو پيو، ملئي زبان ۾ گپ کي ”لمپر “Lumper  سڏجي ٿو ۽Kuala  ”ڪئالا يا ڪوالا “ معنيٰ ندي جو منهن.لبوح معنيٰ گهٽي، پاڊانگ معنيٰ ميدان، ڪوالالمپور شهر سئو سوا سئو سال پراڻو آهي، ملائيشيا جي آزادي جو ڏينهن 31 آگسٽ آهي.مسجد جامي کان پوءِ جالان ملايو ويجهو ئي آهي، جيڪو نالي مان ته لڳي ٿو ته ان تي ملئي گهڻا هوندا پر حقيقت ۾ اتي انڊين آهن،  گهڻو  تعداد ڏکڻ هندستانين جو آهي، ان بعد گجراتي، سک ۽ سنڌين جا دڪان پڻ آهن.
 
ملائيشيا سڄو وڻ ٽڻ ۽ ساوڪ سان ڀريل آهي، ملائيشيا جا ڪيترائي جهنگل سئو ملين، ڏهه ڪروڙ سالن کان به پراڻا آهن، ٽيمپلر پارڪ پڻ انهن مان هڪ آهي، هي 1954ع ۾ عام پبلڪ لاءِ کوليو ويو، ٽيمپلر پارڪ ، ڪوالالمپور کان 20 ميل پري آهي، قدرت جا نظارا ڏسڻ واري لاءِ باتو غارون Batu caves  به اهم شيءَ آهي، گنتنگ هاءِ لئنڊ، فريزر هل ۽ ڪئمرون هل ملائيشيا جا مشهور پهاڙي علائقا آهن، ڪوالالمپور جي هوائي اڏي جو نالو سبانگ آهي، ملئي زبان ۾ ڪن جي ايرنگ کيSnbang  سڏجي ٿو.ملئيل زبان ۾ Kepah  سپ کي چوندا آهن.

ڪئالا سلنگور بعد اڳيان تنجنگ ڪرانگ شهر آهي ، جيڪو هن رياست جي چانورن جو وٽو Rice-Bowl  سڏيو وڃي ٿو ،چوڌاري سارين جو ئي فصل نظر اچي ٿو ۽  سڄي رياست کي چانور هتان  مهيا ٿين ٿا.

ڪوالالمپور  جي مشهور ترين رستي جالان تنڪو عبدالرحمان تي گلوب سلوڪ اسٽور نالي هڪ ڇهه ماڙ دڪان آهي، جتي سئو کن ڇوڪريون Sales Girls  ڪم ڪن ٿيون، اهڙيون ويهارو کن ڪئشيئر ڇوڪريون پئسا وصول ڪرڻ تي آهن، هي دڪان ڪشو ڄيٺانند نالي هڪ هندو سنڌيءَ جو آهي، تان سري ”لقب “ ڪشو ڄيٺانند جو والد ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ سنڌ کان هتي آيو هو، اهو 1928ع جو سن هو، ڪشو ڄيٺانند جي زال مونا، جنهن جي نالي تي ملاڪا ۾ ”مونا انڊسٽريز “ آهي سا به مڙس سان واپار ۾ ٻانهه ٻيلي آهي.

-پام آئل ملائيشيا جو سونوفصلGolden crops  آهي.
ملئي  ماڻهن ۾ ٽن جو انگ به خراب سمجهيو وڃي ٿو، شيون ڪنهن کي ڏبيون ته چوندو هڪ وجهي چار ڪري ڏي يا هڪ ڪڍي ٻه ڪري ڏي، ٻيو ته ٺهيو پر فوٽوءَ لاءِ 3 ڄڻا بيهڻ به سٺي ڳالهه نه سمجهي ويندي آهي.ملائيشيا ۾ مينهن، سريلنڪا ۾ هاٿي، سعودي عرب ۽ بحرين ۾ اٺ جو نشان روڊ تي هوندا آهن ڇو ته اڪثر اهي جانور روڊ ڪراس ڪرڻ ۾ هوندا آهن، ڏيڏر مٿان ڏيڏر جو نشان وري نيدر لينڊ(هالينڊ ) ۾.ملئي زبان ۾ سڪ، سار ۽ ياد کي رندوRindu  چئجي ٿو، انيIni  معنيٰ  هيءَ ۽ هاتيHiti  معنيٰ دل.”ڳالهيون آهن ڳچ“ ۽ ”جت جر وهي ٿو جال“ ٻئي ڪتاب يا سفرناما  ملائيشيا جي پسمنظر ۾ لکيل آهن، انهن ٻنهي ڪتابن ۾ ملائيشيا جي باري ۾ تمام گهڻي معلومات ملي ٿي، الطاف شيخ هينئر پاڻ خود ملائيشيا ۾ پڙهائي رهيو آهي، ان سبب جي ڪري به کيس ملائيشيا بابت تمام گهڻي ڄاڻ آهي.

## حوالا
ارائونڊ دي ورلڊ

**ارائونڊ دي ورلڊ** الطاف شيخ جو سفرنامو ”ارائونڊ دي ورلڊ“ جنهن جو مهاڳ حميد سنڌي لکيو آهي، سندس مهاڳ جو عنوان آهي ”سنڌ جو ڪولمبس “ هن ڪتاب ۾ 191 صفحا آهن ۽ نومبر 1982ع ۾ ڇپيو.

ارائونڊ دي ورلڊ سفرنامي جي شروعات ۾ ڪجهه ملڪن ۽ ماڻهن جي گڏيل ڄاڻ ڏنل آهي ۽ ان کان پوءِ  پورٽ سعيد (مصر)، آروس(ڊينمارڪ)، ڪئناڊا، بالٽيمور (آمريڪا)، ٽوڪيو(جاپان) ميڊيٽيرنين سمنڊ، ڪولمبو (سريلنڪا)، انگلينڊ راسٽڪ (ايسٽ جرمني)  چين، عرب، عربي  زبان وغيره جي ڄاڻ ملي ٿي.
هن ڪتاب ذريعي الطاف شيخ وڌيڪ ڄاڻ ڏيندي لکي  ٿو ته ”ناروي ۾ اسان جا پاڪستاني جام آهن، اوسلو ته سڄو ڀريو پيو آهي، اتر ناروي ۾ جتي سيارو ته سخت ٿڌو ٿئي (گوڏن جيتري برف جي ٻوري ۾ هر شي ڍڪي پئي هوندي آهي ۽ ٽيمپريچر ڪاٽو ويهه پنجويهه ڊگرين تائين وڃي نڪرندو آهي)، پر اونهارو به اسان جي سياري کان گهڻو ٿڌو ٿيندو آهي، نارويجن ماڻهو ايترو صلح پسند ۽ نرم دل آهن جو ڪنهن پکي يا جانور کي به هروڀرو نه ستائين، ناروي ۾ سماجي ۽ جنسي آزادي آهي، بنا شادي جي ٻار ڄڻڻ به خراب نه ٿو سمجهيو وڃي.“ناروي، ڊئنمرڪ ۽ سويڊن جا ملڪ ”اسڪينڊينيويا “ پڻ سڏجن، اهي ملڪ ذري گهٽ  هڪ قوم سمجهي وڃي ٿي، سندن زبان به هڪٻئي سان ملي ٿي، ايتري قدر جو ڪو ڊئنش پنهنجي زبان ڊئنسڪ ڳالهائيندو ته نارويجن سمجهي ويندو پوءِ هو ڀلي کڻي ڊينسڪ ڳالهائي نه سگهي، رنگ، قد بت، نقش روپ ۾ به ڪو خاص فرق نه اٿن، گهڻي ڀاڱي  سڀ اڇي رنگ جا قداور، ڀورن وارن ۽ آسماني يا ناسي اکين وارا، سڪندر اعظم جي قبر تي هڪ شعر لکيل آهي، جنهن جو مفهوم هي آهي:

”۽ هاڻ هي مٽيءَ جو ڍير
هن لاءِ تمام گهڻو آهي
جنهن شخص لاءِ جڏهن جيئرو هو
سڄي جهان جي ڌرتي به ٿوري هئي.“
نيل نديءَ جي کاٻي ڪپ تي سقارا ۽ داهشور شهرن وٽ فرعونن جا ٺهيل پرامڊ ٿا ڏسجن ته سڪندر وارو زمانو به انهن اڳيان پوءِ جو ڄاول ٻار ٿو لڳي، سڀ کان پراڻو پرامڊ، عيسوي سن کان به 2650 سال اڳ ”جوسر فرعون “ لاءِ تيار ڪيو ويو هو ۽ اها دنيا جي پراڻي ۾ پراڻي پٿر جي ٺهيل شيءِ آهي جا اڄ تائين  با سلامت بيٺل آهي. مصر جي يونيورسٽي Cairo University  ۾ پنجانوي هزار شاگرد تعليم وٺن ٿا ۽ اها يونيورسٽي نه فقط وچ اوڀر ۾ پر سڄي دنياجي وڏي ۾  وڏي آهي.
هندستان جي موهن سنگهه اوبيراءِ سخت محنت، پورهئي، هوش ۽ جذبي ۽ سٺي ڀاڳ کيس ايسٽ انڊيا هوٽلس جو چيئرمين ۽ ٽن کنڊن ۾ سندس هوٽلن جو بادشاه بڻائي ڇڏيو آهي، اوبيراءِ نالي هوٽلون نه فقط هندستان ۾ آهن پر اسپين کان انڊونيشيا تائين پکڙيون پيون آهن.سئيز ڪئنال نومبر 1869ع ۾ کوٽجي راس ٿيو هو، فرانس جي راڻي Empress Eugenie ڪيو، 19566ع ۾ ڪئنال مرحوم جمال عبدالناصر نئشنلائزڊ ڪيو ۽ ڪئنال جي سالياني ڪرائي اٽڪل 2270000000 ڊالر مصر کي ملڻ لڳي، 1967ع جي ڇهن ڏينهن واري لڙائي بعد هي ڪئنال نو سال کن بند رهيو، سڄي ڪئنال ٽپڻ ۾ تيرهن چوڏهن ڪلاڪ لڳي وڃن ٿا.
”ڊئنمارڪ ۾ جنهن کي نوڪري ناهي، ان کي سرڪار طرفان ڀتو ملي ٿو، جنهن مان هو سولائي سان جاءِ جي مسواڙ، لائيٽ جو بل، کاڌو پيتو ۽ ڪپڙو لٽو خريد ڪري سگهي ٿو ۽ اهو ڀتو نوڪري واري پگهار جو نوي سيڪڙو ٿو ملي“

## حوالا
ڊپريشن

**ڊپريشن**--**Depression**:
گھٽ ھجڻ واري ذھني ڪيفيت (low mood) ۽  بيزاري (aversion) واري اھڙي حالت جو نالو آهي جنھن سان ماڻھوءَ جا خيال، ورتاءُ، احساس ۽ چڱي ٿيڻ واري سمجھ متاثر ٿيندا آهن.اھو ڪنھن جسماني بيماري جو آثار يا ڪنهن دوا جو منفي اثر بہ ھوندو آھي.ڊپريشن وارا ماڻهو غمگين، ڳڻتين ۾ ورتل ۽ بيڪاري محسوس ڪندڙ ھوندا آھن. اھي اڪثر ڪري مايوس، لاچار، ڌڪاريل ۽ بيڪار ھوندا آھن. انھن ۾ گنھگار ھجڻ جو احساس، بيزاري ۽ ڪاوڙ جا آثار ظاھر ٿيندا آھن.
انھن ماڻھن ۾ شرمندگي جو احساس ۽ نمايان بي آرامي ھوندي آھي.انھن جي خوشين ڏيندڙ يا وندر وارن ڪمن ۾ دلچسپي ختم ٿي ويندي آهي.انھن ۾ يا تہ بک ختم ٿي ويندي آهي يا وري تمام وڌي ويندي آهي.ان جي شڪار ماڻهن ۾ بي ڌياني ۽ يادداشت جي ڪمي جا مسئلا جنم وٺندا آهن ۽ انھن ۾ خودڪشيءَ جا خيال پڻ پيدا ٿيندا آھن، ۽ ڪي تہ خودڪشي جي ڪوشش بہ ڪندا آھن.
ڊپريسڊ مزاج ۽ ميجر ڊپريسو ڊس آرڊر يا ڊپريشن واري وڏي خرابي ۾ وقت جي مدي جو فرق ھوندو آھي.ڊپريشن وارو مزاج عارضي ھوندو آھي يعني ھڪ ڏينھن کان ھڪ مھيني تائين بہ ٿي سگھي ٿو.ان جي ڀيٽ ۾ ميجر ڊپريسو ڊس آرڊر تمام وڏي عرصي جو ھوندو آھي ۽ پوري زندگيءَ جيترو به ٿي سگھي ٿو. ڊپريشن وارو مزاج طرز زندگي ۽ گفتگو جي تبديلي سان ختم ٿي سگھي ٿو پر ميجر ڊپريسو ڊس آرڊر جي خاتمي لاءِ سليڪٽو سيروٽنن ري اپٽيڪ انھبٽر-Selective  Serotonin Reuptake Inhibitorيا ڊوپمن ٿراپي يا ڊگھي مدي  واري نفسياتي علاج سان ممڪن آهي.

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
اي جرني ٽو ٿائيلينڊ

**اي جرني ٽوٿائلينڊ** سفرنامي ”اي جرني ٽوٿائلينڊ “  الطاف شيخ جو سٺو سفرنامو آهي، هن ۾ 255 صفحا آهن، سفرنامي جو پيش لفظ لکندي ارشاد عباسي چوي ٿو: ”الطاف شيخ جا سڀئي سفرناما ان ڪسوٽي تي پرکي سگهجن ٿا، سندس رجحان هميشه داخلي Introvert ۽ Subjective  رهيو آهي، هن هر  ان ڳالهه تي لکڻ جي ڪوشش ڪئي  آهي،  جنهن ۾ جدت  هجي، ڪاٿي ڪاٿي انهن سماجي ۽ ثقافتي اثرن جو به ذڪر ڪيو اٿس، جيڪي سنڌ جي ثقافت سان ڀيٽي سگهجن ٿا.“

الطاف شيخ ٿائلينڊ جي باري ۾ ڄاڻ ڏيندي لکي ٿو ته ” ٿائلينڊ جو ملڪ ڪجهه ڪجهه هاٿي جي منهن جهڙو آهي، جنهن جي سونڍ هيٺ ڏکڻ ڏي هلي وڃي ٿي، جتان پوءِ ملائيشيا  شروع ٿئي ٿو، ٿائلينڊ ڪڏهن به برطانيا يا ڪنهن ٻئي يورپي ملڪ جي ڪالوني ٿي نه رهيو.

بئنڪاڪ 1782ع کان وٺي ٿائلينڊ(سيام) جي گادي جو هنڌ آهي، بئنڪاڪ جي آدمشماري اٽڪل 40 لک آهي، ملڪ جو پراڻو نالو  سيام ۽ ٿائلينڊ نالو 1939ع ڌاري تجويز ڪيو ويو، ٿائلينڊ  جي معنيٰ آهي ”آزاد ماڻهن جو آستانو “ ٿائلينڊ تي جڏهن چڪري گهراڻي جو راڄ شروع ٿيو ته جنرل چڪريءَ پاڻ کي رامان پهريون سڏايو، اڄ جو حاڪم راما نائون آهي، جيئن هر آمريڪن ۽ سنگاپوري کي ٻه سال ملٽري ۾ رهڻو آهي تيئن هر ٿائي ٻڌ کي زندگي جو گهٽ ۾ گهٽ هڪ سال ٽڪڻ ڪوڙائي، ڪفني کڻي، ڪشتوکڻي، ٻائي جي زندگي گذارڻي آهي، پوءِ ڪي ننڍي  هوندي ئي ٻاوا ٿين ته ڪي وڏي عمر ۾.ٿائلينڊ جو راما چوٿون، هاڻوڪي بادشاهه جو پڙ ڏاڏو ۽ راجا چولا لانگڪارن جو پيءُ  جنهن جو اصلي نالو منگڪوت هو، پڪا سارا ستاويهه سال گيڙو ڪپڙا پائي هٿ  ۾ ڪشتو کڻي مختلف مندرن ۾ بکشو ٿي رهيو، ٻڌ خانڪاهه جي وڏي ليڊر بکشوءَ کي پر-مهاPer-Maha  چئجي ٿو.

ٿائلينڊ ۾ ملئي نسل جي رهاڪن کان علاوه چيني، ڪمپوڊين، برمي، ويٽنامي، لائونسي ۽ ڪجهه انڊين به آهن، جتي لائوس، برما ۽ ٿائلنڊ ملي ٿو، هڪ جابلو علائقو آهي، جيڪو چن ۽ ڏوڏيءَ جي پوک ۽ واپار کان دنيا ۾ بدنام آهي، ٿائلينڊ جو سرڪاري مذهب ٻڌ آهي، ۽ سڪو ڀات آهي.ڏور اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن، هانگ ڪانگ، برما کان ٿائلينڊ، ملائيشيا، انڊونيشيا، سريلنڪا ۾ ڪيترائي پاڪستاني پنجابي پٺاڻ رهن ٿا، جيڪي هينئر کان نه ورهاڱي کان به گهڻو اڳ انگريز فوج سان آيا، پهرين ٻي وڏي لڙائي بعد هت ئي ترسي پيا.

ٿائلينڊ جي ڳوٺن جا ڪيترائي غريب ۽ قرضي ٿيل ٻي ڪا واهه نه ڏسي پنهنجون ڌيئرون يا واپرين کي وڪڻي ڏين ٿا، اهي ڪجهه فائدي تي ٽين ڌر کي وڪڻي ڏين ٿا ۽ آخر اهي بئنڪاڪ ۽ چڻانگ مائي، پتايا ۽ هاتيائي جهڙن شهرن جي ڪلين، حُتلن مساج پالرن ۾ اچيو پهچن ۽ هر وقت بدلجندڙ يا ساڳي مالڪ جو هر حڪم کين مڃڻو پوي ٿو، بئنڪاڪ ۾ ٻه هزار مساج گهر ۽ چڪلا آهن، جن ۾ سرڪاري انگن اکرن مطابق اڍائي لک ڇوڪريون ڪم ڪنديون آهن.

شهر ڪانجانابوري ۾ ريلوي جي اها بدنام پل آهي، جيڪا جاپانين ٻي جنگ عظيم ۾ انگريزن ۽ يورپي جنگي قيدين کان ٺهرائي، انهن کان علاوه ڀروارن ملڪن جي مڪاني ماڻهن کي پڻ ان ڪم ۾ لڳايو ويو، هيءَ ريلوي پل انسان جي انسان تي ظلم جي علامت سمجهي وڃي ٿي، هن ريلوي جو ڪم جون 1942ع ۾ شروع ٿيو ۽ آڪٽوبر 1943ع ۾ ڪوائي پل سميت مڪمل ٿيو، جنگ جي يورپي قيدين کان علاوه اٽڪل 3 لک ايشيائي ماڻهن پڻ ان موت جي ريلوي تي ڪم ڪيو ۽ ان سال سوا ۾ ان ڪم پٺيان 61 هزار ته فقط جنگي قيدي مري ويا، ان کان به گهڻا اٽڪل ڏيڍ لک انڊونيشي ۽ ملئي مري ويا.

ٿائلينڊ ۾ سانن ۽ مينهن جون ستُر کن بينڪون آهن.الطاف شيخ جي سفرنامن ۾ نه صرف تفريح سمايل آهي پر ان سان گڏوگڏ ان ملڪ جي تاريخي، سماجي، سياسي، ادبي ۽ مذهبي ڄاڻ پڻ ملندي آهي، سفرنامن جي ذريعي جيڪو سگهارومواد ۽ دنيا جي ڄاڻ الطاف شيخ ڏني آهي، اوتري اڄ تائين ڪنهن به ليکڪ نه ڏني آهي اهوئي سبب آهي هو سندس نانءُ سفرنامن جي حوالي سان اهم جاءِ ولاري ٿو.

## حوالا
لاعلاج بيماري

***لاعلاج بيماري***----Terminal Illness** or :**'''Terminal Disease
لاعلاج بيماري اھڙي بيماري آهي جنھن لاء طبي ماھر وڌيڪ علاج جاري رکڻ کان لاچاري ڏيکاري ممڪن طور تي ٿورڙي عرصي اندر مريض جي موت واقع ٿيڻ جي راء ڏين. ھي فقرو اھڙين بيمارين لاء استعمال ٿيندو آهي جيڪي وڌندڙ آھن جيئن ڪينسر يا دل جي بيماري. اھڙي بيماري وڌي آخري مرحلي ۾ موت جو نتيجو بڻجندي آهي.مريض جي ان حالت ۾ باقي زندگيءَ جي لاءِ ڪو حتمي مدو نہ ٿو ٻڌائي سگھجي. طبي ماھر اندازو لڳائي مدو ٻڌائيندا آھن جيڪو 
ڪجهه مھينن يا ڪجهه ڏينھن تائين ھوندو آھي.

## حوالا
اک جي ماڻڪي

[380px|thumb|[انساني اک جي ماڻڪي]]
**اک جي ماڻڪي**  اک جو تاري جي وچ واري جاء تي ھڪ سوراخ ھوندو آھي جيڪو روشنيءَ کي ريٽينا تائين پهچائيندو آهي. اھا ڪاري رنگ جي ٿيندي آهي.انساني اک جي ماڻڪي گول ٿيندي آھي پر ڪجهه جانورن ۾ ايئن نه ھوندو آھي جيئن ٻلي جي ماڻڪي ھڪ اڀي چير نموني ھوندي آھي. ٻڪرين ۾ وري افقي نموني جي چير وانگر ھوندي آھي. ڪيٽ فش يا ٻلي جھڙي مڇيءَ جي ماڻڪي ڇلي وانگر ھوندي آھي.

## ماڻڪيء جو ڪم
ماڻڪي اک جي تاري جي وچ ۾ سوراخ ھوندو آھي جنھن مان روشني اک جي اندر داخل ٿيندي آھي.اک جي تاري کي ايناٽامي ۾ آئرس (Iris) چئبو آهي جيڪو ماڻڪيء جي چوڌاري لسي يا ھموار مشڪ (smooth muscle) وارو سسندڙ يا سڪڙجندڙ بناوٽ ھوندو آھي. آئرس يا اک جو تارو اھڙي طرح ماڻڪيء واري سوراخ کي گھٽ وڌ ڪري اک ۾ داخل ٿيندڙ روشنيءَ جي مقدار کي ڪنٽرول ڪندو آهي.آئرس ۾ لسن مشڪن جا ٻہ گروپ ھوندا آھن: پيوپلاء اسفنڪٽر(sphincter pupillae) ۽ ڊائليٽر پيوپلاء (dialator pupillae).جڏھن اسفنڪٽر پيوپلاء سسندو آھي ته آئرس يا اک جو تارو ماڻڪيء کي ننڍو ڪري ڇڏيندو آهي.ڊائليٽر پيوپلاء ماڻڪيء کي ويڪرو ڪندو آهي.اھڙي طرح انھن جي مدد سان ماڻڪي ننڍي وڏي ٿيندي رھندي آھي ۽ صرف گھربل روشني اک جي اندر داخل ٿيندي آھي.

ماڻڪي اوندھ ۾ ڪشادي ۽ روشنيءَ ۾ سوڙهي ٿي ويندي آھي. اونداهي ۾ ماڻڪيء جو قطر يا ويڪر 2 کان 4 ملي ميٽر ۽ روشنيءَ ۾ 3 کان 8
ملي ميٽر ٿي ويندي آھي. انساني عمر جي گروپن ۾ ان قطر يا ويڪر جي صورتحال مختلف ھوندي آھي.15 سالن جي عمر ۾ ويڪر 4 کان 9 ملي ميٽر تائين رھندي آھي 25 سالن جي عمر کانپوءِ فردن فردن ان ويڪر جي ماپ مختلف رھندي آھي.

[thumb|[اک ۾ دوا وجھي آئرس ۾ ريٽينا کي ڏسڻ لاءِ ماڻڪيء کي وڏو ڪري ڏيکاريل]]

## گئلري


فائل:Closeup of goat eye.jpg|ٻڪريء جي اک جي ماڻڪي جيڪا افقي مستطيل وانگر ھوندي آھي.
فائل:Taeniura_grabata_eye.jpg|پٽڻ گادم يا Stingray مڇيءَ جي ھلالي يا سنھي چنڊ جھڙي ماڻڪي.
فائل:Crocodylus siamensis closeup.jpg|واڳونء جي اک جي اڀي چير نموني ماڻڪي.
فائل:Cuttlefish_eye.jpg|ڪٽل مڇيءَ جي  W-نموني ماڻڪي.
فائل:Gecko-oeil.jpg|ڪرڙيء جي اک جي سنھي موتين جي تار وانگر ماڻڪي. 
فائل:Catpupil03042006.jpg| ٻليء جي اڀي ٿلھي چير جھڙي ماڻڪي. 


## حوالا
ڪينسر

**سرطان** (Cancer) هڪ ابنارمل گھرڙن جي واڌ وارين بيمارين جو گروپ آھي جنھن ۾ انھن بيمار يا خراب گھرڙن (Cells) جي واڌ جي شدت ايتري ته ھوندي آھي جو اھي جسم جي ٻين حصن تي حملو ڪري ڦھلجن شروع ٿي ويندا آهن.< ان جو قسم، بئنن ٽيومر (Benign Tumor) مختلف ھوندو آھي جيڪو جسم جي ٻين حصن ۾ نہ ڦھلجندو آهي. ھن بيماري کي جانچڻ جون نشانيون ڳوڙهي، رت جو غير طبعي وھڻ، پراڻي کنگھه، بغير سبب جي وزن گھٽجڻ ۽ گنھه ۾ تبديلي وغيره آهن.

**سرطان** (Cancer) هڪ ابنارمل گھرڙن جي واڌ وارين بيمارين جو گروپ آھي جنھن ۾ انھن بيمار يا خراب گھرڙن (Cells) جي واڌ جي شدت ايتري ته ھوندي آھي جو اھي جسم جي ٻين حصن تي حملو ڪري ڦھلجن شروع ٿي ويندا آهن.< ان جو قسم، بئنن ٽيومر (Benign Tumor) مختلف ھوندو آھي جيڪو جسم جي ٻين حصن ۾ نہ ڦھلجندو آهي. ھن بيماري کي جانچڻ جون نشانيون ڳوڙهي، رت جو غير طبعي وھڻ، پراڻي کنگھه، بغير سبب جي وزن گھٽجڻ ۽ گنھه ۾ تبديلي وغيره آهن.

## حوالا

زمرو:سرطان
زمرو:بيماريون
خان

**خان**-- **Khan** اھو منگول حاڪمن ۽ فوجي سربراھن جو لقب ھيو. ان لقب جي معني ڪمانڊر، سردار، حاڪم يا بادشاھ وانگر آهي. اھو ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا، اوڀر يورپ، ترڪي ۽ وچ اوڀر ۾ عام آهي.عورتن لاءِ ان جو متبادل خانم ۽ خاتون جو لقب آهي.اصل ۾ اھو زائن بياء ڪنفيڊريشن وارن علائقن جو لقب ھيو جيڪي ھن وقت منگوليا ۽ اتر چين ۾ واقع آھن.   انھن علائقن ۾ ھڪ خيال مطابق روران پھريان ھيا جن پنھنجي شھنشاھن لاء خان  يا خاغان يا خاقان جا لقب استعمال ڪيا.

خانن جي خان کي خاغان جو نالو ڏنو ويو.اھو چين جي 626 کان 649 تائين حڪومت ڪندڙ شھنشاھ ٽيزانگ جو ۽ منگول حاڪمن چنگيز خان جو لقب خاغان ھيو
:مسلمانن جي نالن پٺيان گهڻو ڪري ’خان‘ ايندو آهي. جيئن: اسلم خان، افضل خان، اعظم خان وغيره. ’خان‘، ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: سردار، رئيس، امير. دراصل ترڪستان ۽ خطا جي بادشاهن جو لقب هو، جو سنڌ جي مسلمانن به، ان اميراڻي روايت کي قائم رکندي، پنهنجي نالي پٺيان ’خان‘ لاڳو ڪيو. ’خان‘ کي ’م“ گڏڻ سان ’خانم‘ مونث ٿيو، جو وڏ گهراڻي عورتن جو لقب اهي. جيئن بلقيس خانم، خورشيد خانم وغيره.

## حوالا

زمرو:بادشاهت
زمرو:رياستي سربراھ
مل

**مل**: ھندو نالن ۾ پوندڙ خطاب.
سنڌ جي هندو نالن پويان، گهڻو ڪري ’مَلُ‘ هوندو آهي، جيئن: جڳت مل، رهندومل وغيره. ’مل‘ جي بنيادي معنيٰ آهي: بهادر، ويڙهو، پهلوان. ’مل‘ مان، سنڌيءَ ۾ ”ملھ“ لفظ ٿيو جو پهلوان يا ڪشتيباز جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.
جيئن ’خان‘ کي پنهنجي تاريخ آهي، تيئن ’مل‘ کي به پنهنجي تاريخ آهي. ’هندي شبد ساگر‘ انوسار(2): سنسڪرت ”ملّ“.
”هڪ پراچين ذات جو نالو، جا لڙائيءَ ۾ وڏي همت سان وڙهندي هئي، جنهن جي بهادريءَ ڪري مٿن ”مَلّ“ نالو پئجي ويو. ڪيترائي شهرن جا نالا آهن، جي سندن ذات پٺيان آهن. جيئن: مُلتان (مَل + سٿان =  جاءِ)، مالو (مَلّ + آليه = جاءِ)، مالڀوم (مَلّ + ڀوم =  زمين، جاءِ- نيپال جي اوڀر  ۾) وغيره. 

## حوالا
اصطلاحن جي اصليت (ڪتاب)

**اصطلاحن جي اصليت** سنڌي جي لائق صد احترام اهل قلم ۽ محقق ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلي جو هي ڪتاب، پنهنجي نوعيت جو پهريون ڪتاب آهي، جنهن ۾ هر هڪ اصطلاح جي اصليت آندل آهي. ڪنڌ ۾ ڪلي هئڻ، ماڙ تي مينهن وسڻ، کوڙيءَ کي گهمرو هئڻ، تري پٽڻ، شهه ڏيڻ، ڍنڍين پِٽجڻ، مُرلي بند ڪرڻ ۽ ٻين ڪيترن اصطلاحن جي نه رڳو اصليت ڏيکاريل آهي پر اصطلاحن ۾ جيڪي انوکا الفاظ آيل آهن. تن کي به سندن ٻوليءَ مطابق کوليو ويو آهي. اصطلاحن کي جملي ۾ آڻڻ لاءِ، سنڌ جي مشهور شاعرن: شاهه ڪريم، شاهه ڀٽائي، سچل، سامي ۽ بيدل وغيره جا بيت ڏنل آهن. مطلبن ته ڪتاب ادبي سوکڙي آهي، جا هر هڪ صاحب ذوق جي لائبريريءَ ۾ هئڻ لازمي آهي.

## حوالا
گراس روٽس (ميگزين)

گراس روٽس  ھڪ ميگزين جو نالو آھي، جيڪو سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ پاڪستان اسٽڊي سينٽر پاران ڇاپيو ويندو آھي. 

## تاريخ
پاڪستان ۽ ان جي صوبن جي تاريخ، ساهت توڙي ڪلچر بابت تحقيق ۽ مطالعي کي فروغ ڏيڻ لاءِ، قومي اسيمبليءَ پاران پاس ڪيل ايڪٽ موجب، سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ پاڪستان اسٽڊي سينٽر سال 1976ع ۾ قائم ڪيو ويو. سينٽر جي پهرئين ڊئريڪٽر حميده کهڙي جي ايڊيٽريءَ ۾ سال 1977ع ۾ هڪ تحقيقي ميگزين ”گراس روٽس“ جي نالي سان جاري ڪيو ويو. 

بنيادي طور هي ميگزين ڇهه ماهي آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ميگزين
لائبريري سائنس جي تعليم.(ڪتاب)

ي**لائبرري سائنس جي تعليم** (ڀاڱو ٻيو)
:مصنف: شاهه محمد بلوچ، ڇپائيندڙ: گلشن پبليڪيشن حيدرآباد، صفحا: 292، سال 1987ع.

هن ڪتاب جو مصنف مسٽر شاهه محمد بلوچ، لائبريرين گورنمينٽ مسلم سائنس ڪاليج حيدرآباد، سنڌ يونيورسٽي طرفان قائم ڪيل لائبرري سائنس جي شعبي جي اولين شاگردن مان هڪ آهي، جنهن پنهنجي مهارت حاصل ڪيل موضوع تي هي ضخيم ڪتاب ٻن ڀاڱن ۾ لکيو آهي. پهرئين ڀاڱي ۾ لائبرري سائنس جي عام ۽ بنيادي حقيقتن جي وضاحت ڪرڻ کان پوءِ ٻيو ڀاڱو خاص فني نوعيت جو لکيو اٿس.

سڄو ڪتاب ڇهن مکيه بابن ۾ ورهايل آهي ۽ اهي ئي ڇهه باب آهن جيڪي لائبرري سائنس ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ڪتاب جي ترتيب ڪورس مطابق آهي، جيڪو ماسٽرس ڊگري حاصل ڪرڻ لاءِ پڙهيو وڃي ٿو. پهرئين ۽ ٻئي باب ۾ ڪتبخاني جي رٿابندي ۽ تنظيم نهايت وضاحت سان سمجھائي وئي آهي. ٽيون ۽ چوٿون باب نهايت اهم ۽ مڪمل فني نوعيت جا آهن ۽ سموري ڪورس ۾ اهميت وارا آهن. تنهن کان سواءِ ڪجهه اوڻاوا به آهن. هنن ٻنهي بابن تي اڃا ڪجهه وڌيڪ روشني وڌي وڃي ها ته جيڪر لائبرري سائنس ۾ ايم. ايل. ايس. جي ڊگري حاصل ڪرڻ لاءِ هي هڪڙو ئي ڪتاب ڪافي سمجھيو وڃي ها.

هن ڪتاب لکڻ ۾ مصنف  کي ڪيتري ڏکيائي محسوس ٿي هوندي ۽ ڪيتري محنت ۽ مشقت ڪرڻي پئي هوندي ، تنهن جو اندازو ڪتاب ۾ پيش ڪيل ببليو گرافي مان لڳائي سگهجي ٿو، جنهن ۾ ڏٺو ويندو ته هڪڙي بلڪل نئين موضوع تي ۽ سو به فني ۽ سائنسي موضوع، جنهن تي اڳ م ڪو به سنڌي ڪتاب نه لکيو ويو هجي، تنهن تي قلم کڻڻ وڏي همت ۽ مڙسيءَ جو ڪم آهي. انهيءَ لاءِ بيشڪ مصنف کيرون لهڻيون.

ٻوليءَ جي لحاظ کان مصنف، ڪتاب کي اهڙي پيرائي ۾ پيش ڪيو آهي جهڙوڪر هن رڳو سنڌي ڪتاب پڙهي، هيءَ اوکي ۽ اڻائي تحقيق ڪئي آهي. مصنف کي جيڪڏهن ڪو سنڌيءَ ۾ مواد ڏسڻ لاءِ ميسر ٿي سگهيو آهي، ته اهو چئن رسالن ۾ مختلف ليکڪن جي عام نوعيت جي مضمونن کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه آهي. باقي انگريزي ڪتاب، اينسائڪلوپيڊيائون ۽ چند اردو ڪتاب حوالا ڪڍڻ لاءِ مصنف کي ملي سگهي آهن ۽ ان جي باوجود ڪتاب کي اهڙي جامعيت سان لکيو اٿس جو محسوس ئي ڪونه ٿو ٿئي ته مصنف ڌاري ٻوليءَ مان مواد هٿ ڪري ان کي هڪ ئي رنگ ڍنگ واري زبان ۾ ادا ڪيو آهي. نهايت سادي، پروقار ۽ رائج زبان ۾ سائنس جي ڏکين 
لفظن ۽ جملن کي موڙيو اٿس.

سنڌ يونيورسٽيءَ لائبرري سائنس جو شعبو سن 1965ع کان جاري ڪيو آهي ۽ اڄ تائين ڪئين شاگرد هن موضوع ۾ اعليٰ تعليمي ڊگريون حاصل ڪري فارغ ٿي چڪا آهن، پر انهن مان ڪنهن به ايتري همت ۽ جرئت نه ساري، جو پنهنجن ايندڙ دوستن لاءِ، سنڌيءَ ۾ ڪتاب لکي راهه هموار ڪري سگهن. هن موضوع تي دوستن پنهنجي قلم کي جنبش ڇو نه ڏني، تنهن جو سبب اهيو نه ٿو ٿي سگهي ته انهن کي وقت نه ملي سگهندو هوندو يا مالي حالت اجازت نه ڏيندي هوندي، بلڪه صحيح حقيقت اها آهي ته هڪڙي بلڪل نئين ۽ فني نوعيت جي موضوع تي پهريون ڀيرو سنڌيءَ ۾ ڪتاب لکڻ تمام ڏکيو ۽ محنت طلب ڪم آهي. انهيءَ لحاظ کان به مصنف شاهه محمد بلوچ کي صد آفرين هجي، جنهن سنڌي ۾ هڪ عدد سائنسي ڪتاب لکي ٻوليءَ جو حق ادا ڪيو آهي. مصنف جي عرق ريزيءَ کي ڏسي وري ڪتاب جي قيمت کي ٿو ڏسجي ته قيمت گهٽ آهي، پر ڇاڪاڻ ته مسٽر شاهه محمد بلوچ هي ڪتاب شاگردن لاءِ لکيو آهي، تنهن ڪري ان جي قيمت کي گهٽائڻ خاطر هن پنو سادو استعمال ۾ آندو آهي. ڪتاب لائبرري سائنس جي شاگردن، استادن ۽ ڪتب خانن سان واسطو رکندڙ عملي ۽ خود محققن لاءِ فائديمن آهي. هونءَ ته لائبرري سائنس جي سکيا واقعي هڪ خشڪ مضمون ۽ ٿڪائيندڙ موضوع آهي، پر ان هوندي به مسٽر شاهه محمد بلوچ جو ادبي رنگ ڍنگ ۾ هيڏو انمول خزانو سنڌيءَ ۾ پيش ڪرڻ سندس دروانديشي، موضوع سان محبت ۽ جفاڪشيءَ جو چٽو ثبوت آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
نوابشاھ ضلعو (ڪتاب)

نواب شاهه ضلعو
(تاريخي شهر ۽ شخصيتون)
عزيزم محترم ڊاڪٽر قريشي حامد علي خانائي صاحب جو ڪتاب ”نواب شاهه ضلعو- تاريخي شهر ۽ شخصيتون) نظر مان گذريو، جيڪو تازو ”نواب شاهه ڊسٽرڪٽ ڪلچرل سوسائٽي نواب شاهه“ جي طرفان شايع ٿيو آهي. هيءُ ڪتاب اصل ۾ انهن مقالن جو مجموعو آهي، جيڪي خانائي صاحب نواب شاهه ضلعي جي مختلف شهرن بابت وقت بوقت لکيا ۽ مختلف رسالن ۾ شايع ٿيا. هر مقالي ۾ شهر جو تاريخي ۽ جاگرافيائي پس منظر ڏيئي، ان شهر جي عالمن، فاضلن، شاعرن ۽ مک ماڻهن جو مختصر نموني جامع تعارف ڏنو ويو آهي. جيتوڻيڪ هيءُ ڪتاب جدا جدا مقالن جو مجموعو آهي، پر اهي مقالا هڪ ئي سلسلي جون جدا جدا ڪڙيون آهن، انهيءَ ڪري ان کي مقالن جي مجموعي بجاءِ هڪ موضوع تي پرڀرو ڪتاب چئي سگهجي ٿو ۽ اهو موضوع آهي: نواب شاهه جا شهر ۽ انهن جو مُک شخصيتون.

نوابشاهه ضلعي واري ايراضي ڪنهن زماني ۾ ”ساهتي“ پرڳڻي جي نالي سان مشهور هئي، انهيءَ ڪري هن ڪتاب کي ”ساهتي پرڳڻي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ“ به چئي سگهجي ٿو. ان جي پورائيءَ لاءِ محترم خانائي صاحب شروع ۾ ”ساهتي پرڳڻي جو تاريخي پس منظر“ به ڏنو آهي ۽ ان کان پوءِ هڪ مقالو ساهتيءَ جي قديم درسگاهن بابت به آهي. محترم خانائي صاحب سمورا مقالا وڏيءَ محنت ۽ محبت سان لکيا آهن، ۽ تحقيق جو حق ادا ڪيو آهي.

ساهتي پرڳڻي ڪيتريون ئي علمي ۽ ادبي شخصيتون پيدا ڪيون آهن، جن جو هن ڪتاب ۾ هڪ هنڌ گڏ احوال ملي وڃي ٿو. اها هڪ وڏي علمي خدمت آهي. سنڌ جي تاريخ ادب ۽ ثقافت تي ڪم ڪندڙن کي هن ڪتاب مان وڏي مدد ملي سگهي ٿي. اهڙا ڪتاب جيڪڏهن سڀني ضلعن بابت شايع ٿين ته سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت جون وڃايل وٿون وري هٿ اچي سگهن ٿيون ۽ سنڌ جي علمي، ادبي، ثقافتي ۽ سياسي تاريخ لکڻ لاءِ اهڙا ڪتاب ڏاڍا ڪارائتا ٿي سگهن ٿا.

ڪتاب جو مقدمو ان وقت جي نوابشاهه ضلعي جي ڊپٽي ڪمشنر محترم عبدالغفار سومري جو لکيل آهي، جنهن جي تعاون سان هيءُ ڪتاب شايع ٿي منظر عام تي آيو آهي. ان لاءِ آءٌ سومري صاحب کي مبارڪباد ڏيان ٿو. محترم سومرو صاحب علم دوست آهي ۽ وڏي مطالعي وارو آهي. هن علامه اقبال جي هڪ اگريزي ڪتاب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو آهي ۽ ڪجهه علمي ۽ تحقيقي مقالا لکيا اٿس. سومري صاحب هن ڪتاب جي مقدمي ۾ سنڌ جي تاريخ جي سلسلي ۾ ڏاڍيون ڪارائتيون ڳالهيون بيان ڪيون آهن.

## حوالا
چشتي سلسلو

**چشتي سلسلو**، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين هن طرح ملي ٿو:
#حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجہ.
#حضرت خواجه حسن بصري.
#حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد.
#حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض.
#حضرت خوجه ابراهيم ادهم البلخي.
#حضرت خواجه سديد الدين حذيففته المرعشي.
#حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري.
#حضرت خواجه مشاد علي دينوري.
#حضرت خواجه ابي اسحاق شامي.
#حضرت خواجه ابي اگھحند ڀب فرسنافته الچشتي.
#حضرت خواجه محمد ابن احمد چسشتي.
#حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي.
#حضرت خواجه مودود چشتي.
#حضرت خواجه شريف زنداني.
#حضرت خواجه عثمان هاروني
#حضرت خواجه معين الدين چشتي.
برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ تصوف
بابا احمد بکري

**بابا احمد بکري**، عالم، فاضل ۽ چشتي سلسلي جو صوفي بزرگ هو، سيد نظام الدين اولياءَ دهلوي جو خليفو هو. کانئس روحاني فيض حاصل ڪري، احمد آباد ۾ اچي رهيو. تاريخ 19- ذوالقعد نائين صدي هجري جي اوائل (15- صدي عيسوي) جي شروعات ۾ وفات ڪيائن.

## حوالا
خواجہ احمد سيستاني

**خواجه احمد سيوستاني**، سيرالاولياء ۾ آيو آهي، ته هيءُ بزرگ بابا فريد گنج شڪر جو مريد هو، ۽ پنهنجي مرشد جي وضو ۾ غسل لاءِ پاڻي ڀري پڄائيندو هو. پاڻيءَ جون مشڪون ڀريندي هڪ ڀيري سندس چيلهه ۾ سور پيو، جيڪو حضرت بابا فريد جي هٿ گهمائڻ سان لهي ويو، ۽ آخري عمر تائين هن کي چيلهه ۾ سور نه پيو، توڙي جو هن جي عمر سئو سالن تائين پهچي ويئي. ان کان سواءِ هو پنهنجي مرشد جا ڪپڙا به ڌوئيندو هو. سيرالاولياءَ جي مصنف وڌيڪ لکيو آهي، ته هن جي خواجه احمد سيوستانيءَ سان ان وقت ملاقات ٿي، جڏهن هو، سلطان محمد تغلق جي زماني ۾ اجوڌن کان غياث پور آيو هو، ۽ وڏي عرصي تائين حضرت سلطان المشائخ جي خدمت ۾ رهيو هو. مصنف لکي ٿو، ته ان وقت خواجه احمد سيوستانيءَ جي عمر سئو سال هئي، پر هن جي چيلهه ۾ ونگ نه آيو هو. هو وڌيڪ لکي ٿو: ”مان کيس پنهنجي گهر وٺي آيس. ان وقت منهنجي ڀاءُ امير دائود ڇهن مهينن جو هو. ان کي ڪا بيماري ٿي پئي هئي، جو کير پيئڻ ڇڏي ڏنو هئائين. کيس خواجه احمد جي اڳيان آندوسين ۽ حالت بيان ڪئي سين. بزرگ پنهنجي اُڱر تي پنهنجي پِڪ لائي، ٻار جي چپن تي مهٽي. ان وقت ٻار جا چپ چرڻ لڳا. بزرگ دائيءَ کي چيو، ته ٻار کي کير پيار. جيئن ئي دائيءَ ٻار کي پنهنجن ٿڻن سان لاتو، ته هن ببو ڌائڻ شروع ڪيو، ۽ ڍوءُ ڪري ٿڃ ڌاتائين.“

## حوالا
مولانا ظھير الدين بکري

**مولانا ظهير الدين بکري**: وڏو عالم فاضل ۽ بزرگ ٿي گذريو آهي. اُن زماني ۾ نحو، فقهه ۾ اصل فقهه ۾ سندس مٽ ڪونه هو. بکر مان لڏي وڃي دهليءَ ويٺو، جتي درس و تدريس جو سلسلو جاري ڪيائين. ڪيترن ئي ماڻهن کانئس علمي فيض حاصل ڪيو. مشهور عالم ۽ صوفي بزرگ علامه شمس الدين يحيٰ اودي (وفات 747ھ) سندس شاگرد هو. طريقت ۾ علامه  شمس الدين، حضرت خواجه نظام الدين اولياء جو مريد هو. حضرت خواجه نظام الدين اولياء جو خليفو ۽ جاءِ نشين حضرت خواجه محمود چراغ دهلوي (وفات 7577ھ) علامه شمس الدين جو  شاگرد هو.علامه ظهير الدين بکري، سلطان غياث الدين بلبن جو خاص درباري هو، ۽ هن جو مٿس وڏو اعتماد هو. طريقت ۾ علامه صاحب پهريائين پنهنجي بادشاهه جي مرشد حضرت رڪن الدين ملتاني (وفات 735ھ) جو مريد هو. ان کان پوءِ سلطان محمد تغلق جو زماني ۾ حضرت خواجه نظام الدين اولياءَ دهلوي جو مريد ٿيو. اٺين صدي هجري ۾ ٿي گذريو.ضياءَ برني، علاوالدين خلجيءَ جي زماني جي عالمن بابت لکيو آهي، ته اُهي علمن ۽ فنن ۾ ڪمال حاصل ڪري، غزاليءَ ۽ رازيءَ جي مرتبي کي وڃي پهتا. انهن عالمن جي فهرست ۾ برنيءَ مولانا ظهير الدين بکريءَ جو نالو به شامل ڪيو آهي. نزهته الخواطر ۾ آيو آهي ، ته نحو ، لغت ، فقهه  ۽ اصول فقهه ۾ هن کان وڌيڪ ان زماني ۾ ڪوبه عالم نه هو. کانئس ڪيترن ماڻهن فائدو پرايو، جن مان شمس الدين محمد بن يحيٰ اوڌي به هو، جنهن کانئس فقهه ۽ اصول فقهه پڙهيو.جنت السنڌ جي مطابق:مولانا ظهيرالدين بکري علم ۽ فضيلت ڪري بلند پايه بزرگ هو. سلطان علاءُ الدين جو درٻاري هو. مولانا برهان الدين، ظهيرالدين بکريءَ جو هم وطن ۽ همعصر هو. سلطان علاءُ الدين جو درٻاري هو. سندس پٽ ڪمال الدين آخر سنڌ جو قاضي ٿيو، جنهن کي ابن بطوطا ’قاضي قضات سند و هند‘ لکي ٿو.
خطيب بغدادي سيوهڻ جي جامع مسجد جو پيش امام هو. شيخ ابن بطوطا وٽس حضرت عمر بن عبدالعزيز رضه جو پروانو ڏٺو هو، جو خطيب بغداديءَ جي ڏاڏي کي دمشق جي درٻار کان مليو هو.

## حوالا

زمرو:علم حديث
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
معين الدين چشتي

**خواجه معين الدين چشتي** ايران جي علائقي، سجستان ۾ ڄائيا هئا ۽ خراسان ۾ تربيت حاصل ڪيائين. سندس والد بزرگوار خواجه غياث الدين حسن نيڪ طبيعت ۽ پرهيزگار شخص هئا. خواجه صاحب پئي جي وفات بعد اسباب وڪڻي، پيسا فقيرن ۾ ورهائي، سير و سفر تي نڪري پيا.
 
ڪجهه وقت سمرقند ۽ بخارا ۾ رهي تعليم حاصل ڪيائين. ان کانپوءِ عراق عرب ڏانهن رخ ڪيائن ۽ نيشاپور جي پسگردائيءَ ۾ ”هرون“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي ٻه اڍائي سال حضرت عثمان هروني (وفات 617 ھجري) جي خدمت ۾ رهيا. ان کان روحاني فيض پرائي، خلافت جو خرقو ڍڪيائين. اتان بغداد طرف روانا ٿيا. ”سنجار“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي شيخ نجم الدين ڪبريٰ (شهادت 610 ھجري) جي صحبت ۾ اٽڪل ٻه مهينا رهيا. اتان جيلان ۾ آيا ۽ حضرت سيد عبدالقادر جيلاني سان مليا. ان جي صحبت ۾ رهي، بغداد آيا ۽ حضرت شيخ ضياءُ الدين جي صحبت ۾ ڪجهه وقت رهيا. بغداد ۾ شيخ اوحدالدين ڪرماني، حضرت خواجه صاحب کان روحاني فيض حاصل ڪيو. انهيءَ ئي زماني ۾ حضرت شيخ شهاب الدين سهروردي به کانئس روحاني فيض پرايو.

سير و سفر ڪندا حضرت خواجه صاحب بغداد کان همدان آيا ۽ اتان تبريز پهتا. اتان ٿي خرقان آيا. ان کانپوءِ ”سبز وار“ آيا. اهڙيءَ طرح سير و سفر ڪندي، بزرگن سان ملاقاتون ڪندي، لاهور آيا ۽ حضرت خواجه علي هجويري جي مزار جي زيارت ڪيائين. مورخن جو اندازو آهي، ته حضرت خواجه صاحب سنه 587 کان 588 ھجري ۾ لاهور ۾ آيا. لاهور کان دهلي آيا ۽ اتي ٿورو وقت رهي، اجمير طرف روانا ٿيا. اجمير ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪيائين. سندس تبليغ سبب ڪيترائي غير مسلم، ايمان جي روشني سان منور ٿيا. اهڙي طرح برصغير پاڪ و هند جي سرزمين ۾ اسلامي تبليغ ۽ روحاني فيض جو سرچشمو قائم ڪري، سال 632 يا 633 هجري ۾ وفات ڪيائين. اجمير شريف ۾ انهن جو روضو مشهور زيارت گاهه آهي.

حضرت خواجه صاحب جي خليفن ۾ ٻه بزرگ خاص طرح سان قابل ذڪر آهن: شيخ قطب الدين بختيار ڪاڪي دهلي ۾ چشتي سلسلي جو مرڪز قائم ڪيو، ۽ ڪيترن ماڻهن کي روحاني فيض سان مالا مال ڪري، 41 ربيع الاول، 633 ھجري (1235ع) تي وصال فرمايو. سندس خليفن مان حضرت بابا فريد الدين گنج شڪر جو تعلق سنڌ سان آهي.

## حوالا

زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:تصوف
زمرو:صوفي شاعر
شيخ نصيرالدين محمود چراغ دهلوي

**شيخ نصيرالدين محمود چراغ دهلوي **، هي بزرگ حضرت سلطان المشائخ نظام الدين اولياء جو وڏو خليفو هو. حضرت سلطان المشائخ جي وفات کان پوءِ دهليءَ جي ولايت هن بزرگ ڏانهن منتقل ٿي. پنهنجي روحاني سلسلي جو ڪم نهايت ڏکئي وقت ۾ جاري رکيو. ان وقت مطلق العنان بادشاهه محمد تغلق جي حڪومت هئي، جنهن بزرگن، عالمن ۽ صوفين کي پنهنجي حڪمن موجب هلائڻ جي ڪوشش ٿي ڪئي. اهڙين حالتن ۾ حضرت چراغ دهلوي مضبوط پهاڙ وانگر پنهنجيءَ جاءِ تي قائم رهيو ۽ همت ۽ استقلال سان ڪم ڪندو رهيو. محمد تغلق کيس ڏاڍو پريشان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن هر ڳالهه کي صبر ۽ تحمل سان منهن ڏنو. هو سفر ۾ به کيس پاڻ سان کنيو گھمندو هو. چيو وڃي ٿو ته هڪ ڀيري سلطان کيس پنهنجو جامه دار مقرر ڪيو. هن سموريون ڳالهيون پنهنجي مرشد جي وصيت موجب برداشت ڪيون. سلطان محمد تغلق جڏهن ٺٽي تي اچي حملو ڪيو، ته حضرت چراغ دهلويءَ کي سنڌ ۾ پاڻ وٽ گھرايائين. اهڙيءَ طرح هي بزرگ پنهنجي مرشد ڀائي ۽ استاد مولانا شمس الدين جي استاد مولانا ظهيرالدين بکريءَ جي وطن سنڌ ۾ آيو آهي. سيرالاولياء جي صاحب لکيو آهي، ته جڏهن بزرگ ٺٽي جي ويجھو محمد تغلق وٽ آيو، ته سلطان بزرگ جو اهو احترام نه ڪيو،جيڪو کيس ڪرڻ گھربو هو. نتيجو اهو نڪتو جو سلطان کي بادشاهي تخت جي بدران تابوت جي تختي تي موٽائي پنهنجي شهر آندو ويو. سندس مطلب هي آهي ته ان کان ٿورو پوءِ سلطان محمد  تغلق کي ٺٽي کان چوڏهن ميلن جي فاصلي تي پلي کائڻ جي ڪري پيٽ ۾ سور پيو ۽ هن درياءَ جي ڪناري تي 21 محرم سن 751 (1350ع) يا 752ھ (1351ع) تي وفات ڪئي.  حضرت محمود چراغ دهلوي جي ملفوظات ”خير المجالس“  جي نالي سان موجود آهي. 18- رمضان المبارڪ سن 757ھ (1356ع) تي وفات ڪيائين.اخبار الاخيار، اردو ترجمون، ص 180، تاريخ مشائخ چشت، ص 185.

## حوالا

زمرو:ڀارت
زمرو:تصوف
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:ڀارت ۾ اسلام
زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان
شيخ عيسيٰ ڪوريجو

**شيخ عيسيٰ**، هيءُ بزرگ حضرت خواجه غلام فريد جو وڏو ڏاڏو هو، ذات جو ڪوريجو هو ۽ سندس والد بزرگوار جو نالو يوسف هو. محترم مولانا نور احمد خان فريدي لکيو آهي ته ”هي بزرگ پنهنجي زماني جو امير ڪبير هو. سن 756ھ ۾ امارت ترڪ ڪري درويشي اختيار ڪيائين، ۽ ٺٽي ۾ سنه 758ھ ۾ حضرت بنده نواز گيسو دراز دهلويءَ جو مريد ٿيو. بزرگ کيس خلافت جي خرقي سان به نوازيو“. سيد محمد گيسودراز ابن يوسف الحسن دهلوي حضرت شيخ نصيرالدين محمود چراغ دهلويءَ جو خليفو هو. مٿي اچي چڪو آهي، ته ٺٽي ۾ حضرت شيخ نصيرالدين محمود چراغ دهلوي، محمد تغلق جي سنڌ تي حملي دوران ٺٽي آيو هو. انهيءَ ڪري شيخ عيسيٰ، حضرت گيسودراز جو نه، پر حضرت چراغ دهلويءَ جو مريد خليفو ٿيو هوندو. ان کان سواءِ سن به صحيح نه آهن. محمد تغلق سنڌ ۾ سن 751ھ ۾ وفات ڪئي، ۽ حضرت چراغ دهلوي سن 751ھ ۾ سنڌ ۾ آيو، ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهي، موٽي ويو. ان تاريخي حقيقت جي روشنيءَ ۾ معلوم ٿئي ٿو، ته شيخ عيسيٰ سن 751 ۾ ٺٽي ۾ حضرت محمود چراغ دهلويءَ جو مريد ٿيو.

## حوالا
شيخ حسن ڪوريجو

حضرت شيخ عيسيٰ جي خاندان مان **شيخ حسن** وڏو روحاني بزرگ ٿي گذريو. هن بزرگ دولت ۽ امارت کي خيرباد چئي، درويشي اختيار ڪئي ۽ سهروردي سلسلي ۾ بيعت ٿي، روحاني مرتبو حاصل ڪيو. سندس فرزند محمد زڪريا سنڌ کي خيرباد چئي، منگلوٽ (تعلقو لوڌران) ۾ رهائش اختيار ڪئي، ۽ وڏو ديني مدرسو قائم ڪيو.

مخدوم محمد زڪريا کان پوءِ سندس فرزند مخدوم نور محمد جي ڏينهن ۾ ان مدرسي اڃا به گهڻي ترقي ڪئي، ۽ دارالعلوم جي درجي کي پهتو. مغل حڪومت جي طرفان مدرسي جي خرچ جي پورائيءَ لاءِ پنج هزار بيگهار زمين ڏني وئي

## حوالا
مخدوم محمد شريف

مخدوم نورمحمد جو پوٽو **مخدوم محمد شريف** بن خواجه محمد يعقوب لڏي اچي سيتپور ۾ رهيو. انهن ڏينهن ۾ مخدوم صاحب جي مريد نواب ”مٺڻ خان“ مٺڻ ڪوٽ نالي نئون شهر آباد ڪيو. نواب صاحب جي گذارش تي مخدوم محمد شريف لڏي اچي ”مٺڻ ڪوٽ“ ۾ رهائش اختيار ڪئي. مخدوم محمد شريف کي ٻه فرزند ٿيا: قاضي نور محمد ۽ قاضي محمد عاقل. ٻئي ڀائر عالم، فاضل ۽ اهل دل بزرگ هئا.

## حوالا
قاضي محمد عاقل

**قاضي محمد عاقل**، هن بزگ ڪوٽ مٺڻ ۾ ديني مدرسو قائم ڪيو، جنهن جي پري پري تائين هاڪ. انهيءَ مدرسي ۾ حضرت خواجه محمد سليمان تونويءَ به تعليم حاصل ڪئي، جيڪو وڏو چشتي بزرگ ٿي گذريو آهي.
قاضي محمد عاقل حضرت خواجه نور محمد مهاروي جو مريد هو. کيس ٻه فرزند ٿيا: حضرت خواجه خدا بخش ۽ خواجه تاج  محمد. ۽ اهل دل بزرگ هئا.

## حوالا
خواجا غلام فريد

thumb|خواجہ غلام فريد جي مزار، ڪوٽ مٺڻ
**خواجہ غلام فريد**، حضرت خواجه خدابخش کي سکن ڏاڍو تنگ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن ڏينهن ۾ نواب بهاول خان دائود پوٽو، بهاولپور جو حاڪم هو. هو حضرت خواجه صاحب جو مريد هو. خواجه صاحب سندس عرض تي لڏي وڃي چاچڙان ۾ سڪونت اختيار ڪئي. هن بزرگ کي خواجه صاحب سندس عرض تي لڏي وڃي چاچڙا ۾ سڪونت اختيار ڪئي. هن بزرگ کي خواجه غلام فريد نالي فرزند ٿيو، جيڪو سرائڪي زبان جو باڪمال شاعر، وڏو عاشق رسول، فياض، صوفي ۽ اهل الله ٿي گذريو آهي. حضرت خواجه غلام فريد جي ولادت 26- ذوالحج سنه 1261ھ (1845ع) تي ٿي، ۽ 6- ربيع الثاني سنه 1319ھ (1901ع) تي وفات ڪيائي. ساڍن تيرهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ مولانا فخر جهان جو مريد ٿيو. سنه 1277ھ (1871ع) ۾ حضرت خواجه فخر جهان جي وفات کانپوءِ سجاده نشين ٿيو. 1292ھ (1873ع) ۾ 80 رفيق سان گڏ، حج جي سعادت حاصل ڪيائين، ۽ انهن جو سمورو سفر حج جو خرچ پاڻ برداشت ڪيائين. بهاولپور جو حاڪم نواب صادق محمد خان رابع سندس مريد هو. نواب صاحب جي پنهنجي مرشد سان بي انتها محبت هئي، جيڪا عشق جي حد تائين پهتل هئي. حضرت خواجه صاحب ڪيترن ئي خدا جي ٻانهن کي روحاني فيض پهچايو. سندس فيض جو درياءَ ڇوليون هڻندو، سنڌ ۽ بلوچستان جون سرحدون لتاڙي، پري پري تائين وڃي پهتو.

حضرت خواجه صاحب جي شعر ۾ وڏو سوز ۽ گداز، تاثير ۽ رواني آهي. عشق رسول، حسن ۽ عشق، فراق ۽ وصال، حسن حقيقي جي تانگهه ۽ طلب، محبوب حقيقي سان ملڻ جي آرزو، وحدت الوجود جو فڪر ۽ فنا ۽ بقاءِ سندس شعر جا مضامين آهن. سندس شعر جي وڏي خوبي اها آهي، جو اُن ۾ نبي آخرالزمان ﷺ جن سان عشق ۽ محبت جو اظهار نهايت پراثر ۽ دلگداز انداز ۾ ملي ٿو:
:اٿان مين مٺڙي نت جان بلب،
:اوتان خوش وسدا وچ ملڪ عرب.
پنهنجي محبوب سان پنهنجي انتها محب جو ذڪر ڪندي سنڌ، پنجاب ۽ هند جا نالا هن طرح آندا اٿس:
تتي ٿي جوڳڻ چوڌار ڦران، هند، سنڌ، پنجاب تي مار ڦران،
سُڃّ، بّرُ تي شهر بازار ڦران، متان يار مِليم ڪنهين سانگ سفر.
پاڻ سڳورن سان پنهنجي عشق ۽ محبت جو اظهار ڪندي، پنهنجي حالت ۽ ڪيفيت جو اظهار هن ريت ڪيو اٿس:
واهه سوهڻا، ڍولڻ يار سڄڻ، واهه سانول هوت حجاز وطن،
آ ڏيک فريد دا بيت حزن، هِمِ روز ازل دي تانگهه طلب.
عشق حقيقي راهه ئي نرالي آهي، جيڪا ظاهري علم ذريعي سمجهي نه ٿي سگهجي. حضرت خواجه صاحب فرمائي ٿو:
سڻ سمجه ري زاهد، جاهد تون، هِنِ عشق دي ڪلمات عجب!
هي ڳالهه عجب، هي حال عجب، هي چال عجب هي گهات عجب!
حضرت خواجه صاحب اصل نسل جي لحاظ کان سنڌي هو، انهيءَ ڪري سندس شعر ۾ سنڌي زبان ۽ شعر جو اثر نمايان نظر اچي ٿو. نه فقط ايترو، پر سندس ڪجهه ”سنڌي ڪافيون“ به ملن ٿيون. هڪ سنڌي ڪافي نموني طور هت پيش ڪجي ٿي:
:عشق تنهنجي جا هي انصاف، مان ظلم نڀائيندس،
:ته به تنهنجا ٿورا ڳائيندس.
:1- سجدو جانب تنهنجي جانب، تنهنجي گرد طواف،
:قدم قدم تي سيس نوائيندس.
:2- تنهنجي سيرت صورت سهڻي، ڇا چوان اوصاف،
:جندڙي تو تان گهوري گهمائيندس.

:1- تن من سهڻا ملڪ هي تنهنجي، سچ آهي، ناهي لاف،
:قسم اوهان جي سر جو کائيندس.
:4- ذڪر ۽ فڪر آهي، تنهنجو دم دم، چوندس صاف جو صاف،
:عبد معبود مان توکي ڀائيندس.
:5- ٻانهي گولي يار جي آهيان، ناهي ”فريد“ خلاف،
:انهن کي ڀائيندس خواهه نه ڀائيندس.

## حوالا

زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:تصوف
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:سرائيڪي شاعر
زمرو:صوفي شاعر
زمرو:1841ع جون پيدائشون
زمرو:1901ع جون فوتگيون
زمرو:Articles with short description
خواجہ نور محمد مھاروي

**خواجه نور محمد مهاروي**، هيءُ بزرگ ذات جو کرل هو ۽ سندس والد جو نالو ”هنوال“ هو. 14- رمضان المبارڪ 1142ھ (1729ع) تي چوهاٽه (پنجاب) ۾ تولد ٿيو. سندس ولادت کان ٿورو ئي پوءِ سندس والد لڏي اچي مستقل طرح ”مهار“ ۾ رهيو. ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪري، تعليم جي تڪميل لاءِ دهليءَ آيو. تعليم دوران حضرت شاهه فخرالدين جي صحبت ۾ ويو، ۽ ان کان ايترو متاثر ٿيو. جو سنه 1165ھ (1752ع) ۾ سندس مريد ٿيو. کانئس روحاني فيض پرائي، جلد ئي خلافت جو خرقو ڍڪيائين. بيعت کان ٿورو عرصو پوءِ پنهنجي مرشد سان گڏجي پاڪ پٽڻ آيو. پاڪ پٽڻ پهچڻ کان پوءِ، پنهنجي مرشد جي ارشاد موجب ”مهار“ ۾ اچي رهيو. ”مهار“ ۾ خانقاهه قائم ڪيائين، ۽ ڪيترن ئي خدا جي ٻانهن کي روحاني فيض ڏنائين. هن بزرگ جي صحبت ۾ ايترو ته تاثير هو، جو ڪو به وٽس ايندو هو ته متاثر ٿيڻ کان سواءِ رهي نه سگهندو هو. اهوئي سبب هو، جو هن بزرگ جي ذريعي پنجاب جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ چشتي طريقي جو روحاني فيض پهتو. بيشمار خدا جي ٻانهن کي روحاني فيض پهچائي 3- ذي الحج 1205ھ (1791ع) تي وفات ڪيائين. هن بزرگ جي روحاني فيض جو اثر ڪجهه قدر سنڌ تائين به پهتو.

## حوالا
امين شاھ چشتي

**امين شاهه چشتي**، هيءُ بزرگ پوئين دور جو آهي، ۽ غالباً 11 صدي هجري جي آخر ۽ ٻارهين صدي ۾ ٿي گذريو. چشتي سلسلي جي صابري شاخ جو وڏو بزرگ هو. عراق، شام، عرب ۽ حجاز جو سير و سفر ڪندي، شڪارپور ۾ آيو ۽ رهي پيو. ڪيترن ئي ماڻهن کانئس روحاني فيض پرايو. شڪارپور ۾ سندس مزار زيارت گاهه خاص ۽ عام آهي. مشهور عام، مقرر ۽ اهل قلم مولانا عبدالڪريم چشتي جو وڏو ڏاڏو خليفو مولانا عبدالڪريم ”ڪرم“ ولد حافظ صاحبڏنو، جو حضرت حافظ خواجه امين الدين چشتي بخاري جو خليفو هو.

## حوالا
شيخ نجم الحق والدين

**شيخ نجم الحق والدين عرف جامين لڌا** چٽي طريقي جو وڏو بزرگ هو، ۽ دهليءَ ۾ رهندو هو. حضرت عبدالعزيز ڪشڪي جو مريد هو. سندس مرشد، سندس روحاني مرتبي جو وڏي تعريف ڪندو هو. مرشد جي وفات کان پوءِ دهلي ڇڏي، سنڌ ۾ آيو ۽ ٺٽه پرڳڻي جي هڪ ڳوٺ ۾ اچي رهي پيو. ڪيترن ئي خدا جي ٻانهن کانئس روحاني فيض پرايو. وفات به هتي ئي ڪيائين، ۽ هتي ئي مدفون ٿيو. سندس طريقت جو شجرو هن طرح آهي:

”شيخ نجم الحق مريد شيخ عبدالعزيز ڪشڪي جو، اهو مريد قاضي يوسف خان ناصحي جو، اهو مريد شيخ حسن جو، اهو مريد شيخ بدراخي حامدشه جو، اهو مريد شيخ حسام الدين مانڪپوري جو، اهو مريد شيخ نور قطب عالم جو، اهو مريد شيخ علاوالحق بنگاليءَ جو، اهو مريد شيخ سراج الدين عثمان جو، اهو مريد حضرت سلطان المشائخ حضرت نظام الدين احمد بدايوني جو“.
حضرت شيخ نجم الحق جڏهن دهليءَ ۾ رهندو هو، ته سندس ڪيترائي مريد ٿيا، جن مان شيخ بهاوالدين شاهه آبادي وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي. حضرت شيخ نجم الحق يارهين صدي هجري ۾ ٿي گذريو.

## حوالا
مولانا اشرف علي ٿانوي

**مولانا اشرف علي ٿانوي**، حڪيم الامت حضرت مولانا اشرف علي ٿانوي ٿانه ڀون (هندستان) ۾ سنه 1280ھ (1863ع) ۾ تولد ٿيو. وڏو عالم، فاصل ۽ ڪيترن ئي ڪتابن جو مصنف هو. طريقت ۾ حضرت حاجي امداد الله مهاجر مڪي کان خط جي ذريعي بيعت ٿيو: جيڪو چشتي طريقي سان وابسته هو. حضرت ٿانوي به رجب سنه 1362ھ (1943ع) تي وفات ڪئي. ظاهري تعليم سان گڏ ڪيترن ئي خدا جي ٻانهن کي طريقت جي تعليم به ڏنائين. نه فقط ايترو پر تصوف متعلق ڪتاب به لکيائين. هن بزرگ جو فيض به سنڌ تائين پهتو. سنڌ ۾ ڪيترائي نوان ۽ پراڻا سنڌي سندس مريد آهن.

## حوالا

زمرو:اسلامي اسڪالر
زمرو:اسلامي ليکڪ
زمرو:ڀارتي صوفي
زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان
زمرو:1943ع جون فوتگيون
زمرو:Articles with short description
جُنگ

**جُنگ** وڏي دفتر يا ڪتاب کي چوندا هئا، جنهن ۾ گهڻو ڪري  شعر يا ڪي ٻيا دلچسپ ۽ ضروري مواد جمع ڪري رکندا هئا. ان جو مثال مشهور فارسي شاعر صائب جو انتخاب آهي، جو هُن ٻين شاعرن جي ڪلام مان چونڊي پيش ڪيو. ان جو نالو فارسي شاعرن جي تذڪرن ۾ آيل آهي.

## حوالا
غلام احمد نظامي

**غلام احمد نظامي**، سنڌي زبان جو بلند پايه شاعر ٿي گذريو آهي. گهڻو ڪري قومي شعر چيو اٿس، ۽ مسلمانن جي عظمت رفت جو ذڪر ڪري، برصغير پاڪ وهند جي مسلمانن کي غفلت جي ننڊ مان بيدار ٿيڻ لاءِ وڏي واڪي سڏيو اٿس. چوي ٿو:
 
’نظامي‘ غلامي ملي ڇو اسان کي،
خدا خوب ڄاڻي ٿو پنهنجي ڪمن کي.
 
پاڪستان جي تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن هو. پنهنجي شعر جي ذريعي، سنڌ جي مسلمانن کي پاڪستان جي تحريڪ ۾ سرگرم عمل ٿيڻ لاءِ سڏيو اٿس. اهوئي سبب آهي، جو کيس بچا طور سنڌ جو ”قومي شاعر“ سڏي سگهجي ٿو. هو ذات جو ميمڻ هو، ۽ 15- جون 1895ع تي لاهوري محلي لاڙڪاڻي ۾ تولد ٿيو. مولانا گرامي مطابق ڪراچي ۾ ڄائو ھو  جو سندس وڏا اڳي ئي لڏي ڪراچي ۾ آيا . ھن جو والد حاجي محمد صديق محنتي ماڻهو ھيو جنھن ڪراچي م سنڌ اسلاميہ ھوٽل جو بنياد وڌو..ڊاڪٽر عبدالمجيد ميمڻ مطابق نظامي جلد ئي لڏي وڃي ڪراچيءَ ۾ سڪونت پذير ٿيو. اتي پهريائين پنهنجي ڀاءُ وٽ ”سنڌ بلوچستان“ هوٽل ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آخر ٻنهي ڀائرن ”سنڌ اسلاميه هوٽل “ قائم ڪيو.  مولانا گرامي لکي ٿو تہ ڇھن ورھين جي عمر ۾ سندس تعليم ھڪ اردو اسڪول ۾ شروع ٿي جيتوڻيڪ تعليم جو معيار ايترو بھتر نہ ھيو پر ھن پنھنجي ذوق ۽ مسلسل مطالعي، سير وسفر ۽ علمي مجلسن ۾ اٿ ويھ ذريعي استعداد حاصل ڪري اڳتي ھلي سنڌي ٻولي جو قومي شاعر بڻجي ويو. شروع ۾ اردو ۾ ڪلام چيائين پوء سنڌي ۾ . ابتدا ۾ سندس تخلص "اصغر" ۽ پوءِ "خبطي" ۽ آخر ۾ 1926 ۾ مرشد جي نسبت قائم رکڻ لاءِ "نظامي" اختيار ڪيائين. ڊاڪٽر عبدالمجيد ميمڻ مطابق شعر ۾ پهريائين ”اصغر“ ۽ ”خاڪي“ تخلص ڪندو هو. ان کان پوءِ حضرت خواجه حسن نظامي کان متاثر ٿي، ”نظامي“ تخلص اختيار ڪيائين يعني پنهنجي نسبت چشتي طريقي سان ڳنڍيائين.نظامي مرحوم سنڌي جي شاعرن ۽ اديبن جي جماعت ”جميعت الشعراء سنڌ“ جو سرگرم ڪارڪن رهيو. سيپٽمبر   1945ع کان ڊسمبر 1949ع تائين ماهوار رسالي ”اديب سنڌ“ جو ايڊيٽر ٿي رهيو، جيڪو ”جمعيت الشعراءِ سنڌ“ جي سهاري هيٺ لاڙڪاڻي مان نڪرندو هو. سندس شعر جا مجموعا ”بياض نظامي“ ۽ ”رياض نظامي“ جي نالي سان شايع ٿيل آهن. انهن کان سواءِ نثر ۾ به ڪجهه ڪتاب لکيائين، جهڙوڪ: گلزار پنجتن، خدائي انتقام، شريف ماسترياڻي ۽ گلشن سنڌ.سندس ابتدائي ڪلام جي اصلاح مرحوم مخلص ۽ پوء حاجي محمود خادم صاحب ڪئي آھي. تحريڪ خلافت دوران ھن گل ۽ بلبل جي شاعري کي ترڪ ڪري قومي شاعري شروع ڪئي. نثر ۾ ھن جا ڪيترائي مضمون "ڪاميابي"، "الوحيد"، ۽ "ترقي" نالي رسالن ۽ اخبارن ۾ موجود آھن.  ھن حور دمشق جي نالي ھڪ ناول پڻ لکيو. پنھنجي آخري ايام م ھن ھڪ ھفتيوار پرچو "وحدت"  پڻ جاري ڪيو جنھن جا ٻہ چار نمبر سندس زندگي ۾ جاري ٿيا..

## وفات
23- فيبروري 1951ع تي جمع جي ڏينهن ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين

## حوالا
بياض

**بياض** بياضن ۾ عام طور شعرن جو انتخاب هوندو هو، پر ان سان گڏ ذاتي 77 خنداني حال، خاص خاص سن ۽ ڄمڻ مرڻ جون تاريخون، ڪن اهم حادثن ۽ واقعن بابت يادگيريون هونديون هيون. ڪڏهن ڪڏهن اهم مختصر تاريخي واقعا ۽ معلومات ۽ مجرب نسخا به بياضن ۾ لکي محفوظ ڪرڻ جو رواج هو. سنڌ ۾ اهڙا بياض تمام گهڻا آهن. تحقيق ۾ بياضن جي به اهميت قديم ڪتابن جيتري هوندي آهي ڇو ته بياضن ۾ شاعرن جو مڪمل ڪلام ۽ زندگي جو احوال ڏنل هوندو آهي. اهڙي طرح شاعرن جي ڪلام ۽ حياتي جون شهادتون ملي سگھن ٿيون جنهن سان مواد جي تحقيق ٿي سگھي ٿي. بياض ۾ غير مشهور شاعرن توڙي مشهور شاعرن جو ڪلام به ڏنل هوندو آهي. اهو ڪلام ڪڏهن تاريخي ترتيب تي مرتب ٿيل هوندو آهي ۽ ڪڏهن  وقت جي لحاظ کان ترتيب ڏنل هوندو آهي ۽ ڪن بياضن ۾ شاعرن جو منتخت ڪلام گڏڪيل هوندو آهي. اهڙي طرح بياضن ۾ ننڍن توڙي وڏن شاعرن جو ڪلام هوندو آهي تنهنڪري بياضن مان ڪنهن تحقيق لاءِ وڌ ۾ وڌ شاعرن جو ڪلام ملي سگھي ٿو. بياض ۾ ڇپيل ڪلام کان سواءِ اڻ ڇپيل ڪلام ملندو آهي.

## حوالا
ڪشڪول(شاعري)

**ڪشڪول**: ---(شاعري)
هيءَ بياض جوئي هڪ قسم آهي، فرق رڳو ايترو آهي  ته ان ۾ ڪا خاص ترتيب رکيل نه هوندي آهي.

## حوالا
ڪشڪول(ٿانءُ)

**ڪشڪول** (ٿانءُ)، ھڪ خاص قسم جو ٿانءُ جيڪي پنڻ لاء فقير ھٿ ۾ کڻي گھمندا آھن. ان کي ڪشتو بہ چوندا آھن. ڏکڻ ايشيا ۾ اھو پنڻ جي علامت ھوندو آھي .

## حوالا
رسالو

**رسالو** يا **ميگزين** (Magazine) مختلف ليکڪن جي لکڻين کي گڏي ڇپايل ڪتاب کي ”رسالو” ڇيو ويندو آھي. رسالن جا مختلف قسم آھن. جيئن ھفتيوار رسالا، پندرھن روزه رسالا، ٽماھي رسالا يا ساليانا رسالا وغيره. انگريزن جي دؤر۾ ’رسالي‘ لفظ سنڌي ادب ۾ مخدوم معين ٺٽويءَ جو شاھ لطيف کي جواب ”رسالہ اويسيہ“ نئين معنيٰ ورتي، يعني ادبي ، سياسي، سماجي، فنون لطيفہ ۽ فلمي دنيا جي مختلف موضوعن تي مبني شعر ۽ نثر جي ترتيب کي پڻ رسالو سڏيو ويو.

## حوالا

زمرو:ميگزين
زمرو:اشاعت
زمرو:ڪتاب بلحاظ صنف
زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن
زمرو:صنف جي لحاظ کان ابلاغ عامه