open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بالودا بازار ضلعو

**بلودا بازار** بلودا بازار ضلعو اندر هڪ نگر پالڪا پريشد آهي، جيڪو ڇتيس ڳڙھ رياست، ڀارت ۾ واقع آهي۔ 15 آگسٽ 2011ع تي ان کي ضلعي طور قرار ڏنو ويو۔ بلودا بازار سيمينٽ جو وڏو پيدا ڪندڙ علائقو آهي، ڇو ته هتي ڪيترائي سيمينٽ پلانٽ آهن، جن ۾ امبوجا سيمينٽس، راون سيمينٽ ورڪس، نووڪو سيمينٽ سونديه، نو ويسٽا سيمينٽ رِسدا، شري سيمينٽ کپرڌي، الٽرا ٽيڪ سيمينٽ هرمي، الٽرا ٽيڪ سيمينٽ راون ۽ الٽرا ٽيڪ سيمينٽ ڪوڪُردي شامل آهن۔ بلودا بازار شهر جي جاگرافيائي جڳھ 21.300 54′ کان 31.450 14′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 42.020 17′ کان 82.290 07′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾، سمنڊ جي سطح کان 270 ميٽر اوچائي تي ٻڌائي وئي آهي۔ رائيپور ڊويزن ۾ واقع بلودا بازار ضلعي جون حدون بيمتيارا، منگيلي، بلاسپور، جانجگير، سرنگڙھ – بيلائيڳڙھ، مهاسمند ۽ رائيپور ضلعن سان لڳن ٿيون۔ بلودا بازار جي نالي بابت مشهور روايت موجب اڳي گجرات، هريانا، مهاراشٽر، اوڙيِسا، بيرار وغيره جهڙن علائقن جا واپاري شهر جي ‘‘ڀينسا پاسارا’’ ۾ گڏ ٿيندا هئا ته جيئن ڍڳا ۽ ڀينس (‘‘بودا’’) خريد ۽ وڪرو ڪن۔ ان سبب ان جو نالو ‘‘بالبودا بازار’’ مشهور ٿيو، ۽ پوءِ اهو ‘‘بلودا بازار’’ ٿي ويو۔

## تاريخ
1854ع کان 1864ع تائين برطانوي راڄ دوران بلودا بازار کي رائيپور ضلعو اندر شامل ڪيو ويو۔ پوءِ 1864ع ۾ هي علائقو بلاسپور ضلعو ڏانهن منتقل ڪيو ويو۔ انتظامي مشڪلاتن سبب برطانوي عملدارن 1903ع ۾ بلودا بازار جو درجو ضلعي جي سطح تائين وڌايو ۽ تحصيل هيڊڪوارٽر سِمگا مان بلودا بازار ڏانهن منتقل ڪيو۔ ان کان پوءِ سِمگا، ڀاٽاپارا، بلودا بازار، پلاري، ڪسدول ۽ بيلائيڳڙھ جا ترقياتي بلاڪ ان جي دائري اختيار ۾ آيا۔ 1982ع ۾ انهن علائقن کي جدا جدا تحصيلن طور نامزد ڪيو ويو۔ انتظامي لحاظ کان برطانوي دور ۾ پارسابهاڊر (مشن) ڳوٺ ۾ رِسٽ هائوس، گرجاگھر، اسپتال ۽ رهائشگاهه قائم ڪيا ويا، جيڪو بلودا بازار کان 2 ڪلوميٽر پري آهي۔ 1920ع ۾ صفائي قانون جي نفاذ کان پوءِ بلودا بازار ۾ پنچایت قائم ڪئي وئي۔ آزاديءَ کان پوءِ 1949ع ۾ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت بلودا بازار کي گرام پنچایت قرار ڏنو ويو، ۽ 1973ع ۾ بلودا بازار کي ميونسپلٽي جو درجو ڏنو ويو۔

## جاگرافي
بلودا بازار  تي واقع ڏيکاريو ويو آهي۔ هتي جي سراسري اوچائي  آهي۔

بلودا بازار ۾ ڪيترائي سياحتي هنڌ آهن، جهڙوڪ سرپور، تُرتوريا، گِرؤدپوري، سدڌيشور مندر پلاري وغيره۔

## تعليم

هن شهر ۾ ٻه سرڪاري ڪاليج، هڪ پولي ٽيڪنڪ ڪاليج، سرڪاري هاءِ اسڪول ۽ 50 کان وڌيڪ خانگي تعليمي ادارا آهن۔ ڪجهه نمايان اسڪولن ۾ امبوجا وديہ پِيٺ، سيڪريڊ هارٽ ڪنونٽ اسڪول، وردھمان وديہ پِيٺ، گروڪل انگريزي ميڊيم اسڪول، ٽاٽا ڊي اي وي پبلڪ اسڪول، ۽ بانگُر پبلڪ اسڪول شامل آهن۔ هن وقت هتي ڪو به انجنيئرنگ ڪاليج موجود ناهي۔
گورنمينٽ پنڊت چڪرپاني شڪلا ملٽي پرپز هائير سيڪنڊري اسڪول، جيڪو اڳ ‘‘گورنمينٽ هاءِ اسڪول’’ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، علائقي جو مکيه هاءِ اسڪول هو ۽ 1948ع ۾ قائم ٿيو۔

## آبادي
2001ع واري ڀارتي مردم شماري موجب، بلودا بازار جي آبادي 27,853 هئي۔ مرد 51٪ ۽ عورتون 49٪ هيون۔ بلودا بازار جي سراسري خواندگي 69٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 59.5٪ کان وڌيڪ هئي؛ مردن مان 57٪ ۽ عورتن مان 43٪ پڙهيل لکيل هيون۔ آباديءَ مان 14٪ ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا۔

## معيشت
هتي سيمينٽ پلانٽن جي گهڻائي آهي، جن ۾ ضلعي اندر ڪجهه عالمي پلانٽ به قائم آهن، جهڙوڪ گرام هرمي ۽ راون ۾ الٽرا ٽيڪ، راون ۾ امبوجا، سونديه ۾ لافارج ۽ رِسدا ۾ ايمامي۔ ٻين شين مان چانور وغيره ٻاهرين ملڪن ڏانهن برآمد ڪيا وڃن ٿا، گڏوگڏ بجلي، پتل ۽ ٻيون ننڍيون ۽ وچولي صنعتون به موجود آهن۔

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
#
مهاسمند ضلعو

**مهاسمند ضلعو** مرڪزي ڀارت ۾ ڇتيس ڳڙھ رياست جو هڪ ضلعو آهي۔ ضلعي جو هيڊڪوارٽر مهاسمند شهر آهي۔ هي ضلعو مها ندي جي ڪناري تي تاريخي مندرن واري شهر سرپور سبب خاص طور مشهور آهي۔
مهاسمند جو 2026 ۾ ڪليڪٽر مسٽر وِني ڪُمار لانگيھ، آءِ اي ايس آهي۔

## جاگرافي

مهاسمند ضلعو ڇتيسڳڙھ جي مرڪزي-اوڀر حصي ۾ 3902.39&nbsp;ڪم² ايراضي تي پکڙيل آهي۔ ضلعو 20°47' کان 21°31'30" اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 82°00' کان 83°15'45" اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي۔ اتر طرف ضلعو رائيڳڙھ ۽ بلودا بازار ضلعن سان، ڏکڻ طرف برڳڙھ ۽ نوآپادا (اوڙيسا) ضلعن سان، ۽ اولهه طرف گريابند ۽ رائيپور ضلعن سان لڳي ٿو۔

بگبهاڙا، بسنا ۽ پِٿورا واري علائقي ۾ گرانائيٽ ملي ٿو۔ هتي پٿر گهڻو ڪري ‘‘ڇتيسڳڙھ گروپ’’ جي چونا پٿر تي ٻڌل آهن، جيڪي ‘‘ڪُڊاپا گروپ’’ جي مٿئين پريڪيمبرين دور سان همعصر ڄاڻايا وڃن ٿا؛ انهن ۾ چونا پٿر جون تهون، شيل، سينڊ اسٽون يا ڪوارٽزائيٽ شامل آهن۔ ضلعي ۾ اندروني صورتن ۾ نيو-گرانائيٽ، ڊولرائيٽ ۽ ڪوارٽز پڻ ملي ٿو۔ تنهنڪري هتي وڏي پيماني تي کان کنيءَ جي سرگرميءَ جا امڪان موجود آهن۔

## آمد و رفت
مهاسمند ضلعي مان ٽي قومي شاهراهون گذرن ٿيون: قومي شاهراهه 6، قومي شاهراهه 217 ۽ قومي شاهراهه 216۔ قومي شاهراهه 6 تي آرانگ–مهاسمند کان سرايپالي تائين ۽ اڳتي برڳڙھ، سمبلپور (اوڙيسا) تائين چار لېن روڊ جي تعمير مڪمل ڪئي وئي آهي۔

## ريلوي
مهاسمند ريلوي اسٽيشن ايسٽ ڪوسٽ ريلوي زون جو اهم اسٽيشن آهي۔ مهاسمند اسٽيشن رائيپور، دُرگ، ناگپور، ممبئي، دهلي، ڀوپال، گواليئر، سمبلپور، ٽِٽلاڳڙھ، وشاکاپٽنم، تِروپتي، پُوري، بلاسپور، ڪوربا، جودھپور، اجمير، احمدآباد وغيره سان ڀارتي ريلوي نظام وسيلي چڱي طرح ڳنڍيل آهي۔

## آبادي

2011ع جي مردم شماري موجب مهاسمند ضلعي جي آبادي 1,032,754 آهي، جيڪا لڳ ڀڳ قبرص ملڪ يا آمريڪي رياست روڊ آئيلينڊ جي برابر ڄاڻائي وئي آهي۔ هي آبادي جي لحاظ کان ڀارت جي 640 ضلعن مان 438هين نمبر تي اچي ٿو۔ ضلعي جي آبادي جي گھڻائي  آهي۔ 2001–2011ع واري ڏهاڪي دوران آبادي واڌ جي شرح 20٪ هئي۔ مهاسمند ۾ هر 1000 مردن مقابلي 1018 عورتن جو جنس تناسب آهي، ۽ خواندگي جي شرح 71.54٪ آهي۔ 11.63٪ آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي۔ درج فهرست ذاتون ۽ درج فهرست قبيلن جو حصو ترتيبوار 13.52٪ ۽ 27.10٪ آهي۔

ضلعي ۾ وڏا قبيلا گونڊ، بِنجهوار، ساور ۽ ڪاور آهن۔

2011ع جي مردم شماري وقت ضلعي ۾ 75.27٪ آبادي جي پهرين ٻولي ڇتيسڳڙھي هئي، 18.34٪ اوڙيا ۽ 5.03٪ هندي هئي۔

## انتظاميا
مهاسمند ضلعو پنج تحصيلن تي مشتمل آهي: اهي مهاسمند شهر، سرايپالي، بگبهاڙا، پِٿورا ۽ بسنا آهن؛ جيڪي اڳتي 12 پوليس ٿاڻن ۽ 5 چوڪين ۾ ورهايل آهن۔

### سياست
ضلعي جو حصو مهاسمند لوڪ سڀا حلقو آهي۔ هن حلقه جو ايم پي روپ ڪُماري چودھري آهي، جيڪا ڀارتي جنتا پارٽي سان تعلق رکي ٿي۔ مهاسمند ۾ 4 اسيمبلي حلقا آهن:

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
بلرامپور ضلعو (ڇتيس ڳڙھ)

**بلرامپور-رامانُج گنج ضلعو** ڀارت جي ڇتيس ڳڙھ رياست جو اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي۔ اهو 17 جنوري 2012ع تي قائم ٿيو ۽ اڳ ۾ سرگوجا ضلعو جو حصو هو۔ بلرامپور-رامانُج گنج ضلعو ڇتيسڳڙھ جو سڀ کان اتر وارو ضلعو آهي۔ ضلعي جو صدر مقام بلرامپور آهي۔
رامانُج گنج بلرامپور ضلعي جي تاريخي جڳهن مان هڪ آهي۔ اهو بلرامپور ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر پڻ آهي۔ رامانُج گنج ڇتيس ڳڙھ-جھارکنڊ سرحدي شهر آهي۔ ويجها هوائي اڏا رانچي ۽ رائيپور آهن۔ ويجها ريلوي اسٽيشن گرهوا ۽ امبيڪاپور آهن۔ بلرامپور ضلعو اوڀر ۾ جھارکنڊ، اتر ۾ اتر پرديش ۽ اولهه ۾ مڌيه پرديش سان لڳي ٿو۔ آباديءَ جو 63٪ حصو درج فهرست قبيلن تي مشتمل آهي۔

## جاگرافي
بلرامپور ضلعو گهڻو ڪري جبلائتو آهي۔ ضلعي جي ڏکڻ-اولهه ۾ سرگوجا پليٽو جو هڪ حصو اچي ٿو۔ ضلعي جي اتر ۾ هڪ ٻئي جي برابر هلندڙ جبلن جون قطارون آهن۔ انهن قطارن جي ڏکڻ ۾ ڪيترائي *پٽ* آهن، جيڪي سرگوجا علائقي کي منفرد بڻائن ٿا ۽ اهي ڇتيس ڳڙھ جي بلند ترين هنڌن مان ڪجهه آهن۔ جھارکنڊ سان سرحد تي به وڌيڪ *پٽ* موجود آهن۔
بلرامپور ضلعي ۾ ڪيترائي دريا آهن۔ ڪنھار ندي، جيڪا سون ندي جي شاخ (ٽربيٽري) آهي، ضلعي جي ڏکڻ ۾ ڪُسمي ڀرسان پنهنجي سرچشمي رکي ٿي ۽ ضلعي جي جھارکنڊ سان سرحد جو وڏو حصو ٺاهيندي وهي ٿي۔

## سياحت
مکيه سياحتي جايون:
* ديپاڏيھ (قديم مجسما)
* راڪاسگنڊا
* تاتا پاني (گرم چشمو)

## تعليم
بلرامپور-رامانُج گنج ضلعي ۾ واحد يونيورسٽي سرگوجا يونيورسٽي آهي، جيڪا 2 سيپٽمبر 2008ع تي قائم ڪئي وئي۔

## انتظاميا
### بلاڪ/منڊل
بلرامپور-رامانُج گنج ضلعو 10 تحصيلن تي مشتمل آهي۔ هيٺ بلرامپور ضلعي جي تحصيلن جي فهرست ڏنل آهي:
* بلرامپور
* راجپور
* شنڪرڳڙھ
* ڪُسمي
* رامانُج گنج
* واڊراڦ نگر
* چاندو
* دَورا-ڪوچلي
* رامچندرپور
* راگھوناتھ نگر

## آبادي

2011ع جي مردم شماري موجب، بلرامپور ضلعي جي آبادي 730,491 هئي، جنهن مان 34,683 (4.75٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا۔ بلرامپور ضلعي ۾ جنس جو تناسب هر 1000 مردن تي 973 عورتون آهي۔ درج فهرست ذاتون ۽ درج فهرست قبيلن جو حصو ترتيبوار 4.48٪ ۽ 62.83٪ هو۔

2011ع جي مردم شماري موجب، 32.92٪ آبادي سرگوجيا، 26.43٪ سَدري، 12.32٪ هندي، 8.76٪ ڀوجپوري، 7.35٪ ڪُروخ، 1.84٪ ڪوروا، 1.58٪ گونڊي، 1.37٪ بنگالي ۽ 0.93٪ پانڊواني کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندا هئا۔

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*
ڊيوڊ ھلبرٽ

**ڊيوڊ هلبرٽ** (David Hilbert) هڪ جرمن رياضيدان ۽ رياضيءَ جو فلسفي هو. کيس پنهنجي دور جي سڀ کان بااثر رياضيدانن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي.

## بنيادي کوجنائون ۽ نظريا
هلبرٽ رياضيءَ جي وسيع شعبن ۾ بنيادي خيال پيش ڪيا ۽ انهن کي ترقي ڏني، جن ۾ شامل آهن:
* **انويرينٽ ٿيوري** (Invariant theory)
* **ڪميومٽيٽو الجبرا** (Commutative algebra)
* **جاميٽري جا بنياد** (Foundations of geometry)
* **اسپيڪٽرل ٿيوري** (Spectral theory)

هن جيورج ڪينٽر جي سيٽ ٿيوري ۽ "ٽرانسفائنائٽ نمبرن" جو دفاع ڪيو ۽ کين رياضيءَ ۾ اهم مقام ڏياريو.

## هلبرٽ جا 23 مسئلا
سن 1900ع ۾، هلبرٽ رياضيءَ جي عالمي ڪانگريس ۾ 23 اهڙا مسئلا (Problems) پيش ڪيا، جن 20 هين صديءَ جي رياضياتي تحقيق جو رخ متعين ڪيو. اهي مسئلا اڄ به رياضيءَ جي دنيا ۾ انتهائي اهميت رکن ٿا.

## منطق ۽ فزيڪس
هلبرٽ ۽ سندس شاگردن جديد رياضياتي فزيڪس لاءِ اهم اوزار تيار ڪيا. هو **پروف ٿيوري** (Proof theory) ۽ رياضياتي منطق (Mathematical logic) جي بانين مان هڪ هو. هن رياضيءَ ۾ سخت نظم ۽ ضبط (Rigor) قائم ڪرڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو.

## حوالا
سامبا

**سامبا** (Samba) هڪ وسيع اصطلاح آهي جيڪو برازيل جي موسيقيءَ جي انهن تالن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جن جي شروعات 19 هين صديءَ جي آخر ۾ باهيا جي آفرو-برازيلي برادرين مان ٿي. هي صنف برازيل جي سڀ کان اهم ثقافتي نشانين ۽ قومي سڃاڻپ جي علامت مڃي ويندي آهي.

## ارتقاءُ ۽ تاريخ
سامبا جي پاڙون اولهه آفريڪي موسيقيءَ جي روايتن ۾ آهن. 
* **پهرين رڪارڊنگ:** 1917ع ۾ رليز ٿيل گيت "Pelo Telefone" کي سامبا جي پهرين باقاعده سنگ ميل طور ڏٺو وڃي ٿو.
* **اسٽيڪيو پيراڊائيم (Estácio Paradigm):** 1920ع جي آخر ۾، ريو ڊي جينيرو جي علائقي اسٽيڪيو مان جديد سامبا جي بناوٽ شروع ٿي، جنهن ۾ تال، راڳ ۽ سازن جو نئون نمونو متعارف ڪرايو ويو.

## موسيقيءَ جون خاصيتون
جديد سامبا عام طور تي $2/4$ جي ٽائيم سگنيچر (Time signature) ۾ هوندي آهي. ان جي موسيقيءَ ۾ هيٺيان ساز اهم ڪردار ادا ڪن ٿا:
* **پريڪشن (Percussion):** پانڊيرو (Pandeiro)، ڪويڪا (Cuíca)، تامبوريم، ۽ سُرڊو (Surdo).
* **تارن وارا ساز:** ڪلاسيڪل گٽار ۽ ڪاواڪينو (Cavaquinho).

## ذيلي صنفون
20 هين صديءَ دوران سامبا ڪيترن ئي ذيلي قسمن ۾ ورهائجي وئي، جن ۾ شامل آهن:
* **بوسا نووا** (Bossa Nova)
* **پاگوڊي** (Pagode)
* **سامبا ڊي اينريڊو** (Samba de enredo) - جيڪو خاص طور تي ڪارنيوال جي پريڊن ۾ وڄايو ويندو آهي.

## عالمي مڃتا
2005ع ۾ يونيسڪو (UNESCO) پاران "سامبا ڊي روڊا" کي انسانن جي غير مادي ثقافتي ورثي جو حصو قرار ڏنو ويو. اها موسيقي جيڪا ڪڏهن پورهيت طبقي سان منسوب هجڻ ڪري رد ڪئي ويندي هئي، اڄ اها برازيل جي ثقافتي اشرافيه ۽ پوري ملڪ جي محبوب صنف آهي.

## حوالا
شاھنامہ

**شاهنامہ** (Shahnameh) يا "بادشاهن جو ڪتاب"، فارسي شاعر **فردوسي** جو لکيل هڪ طويل مهاڪاوي (Epic poem) آهي، جيڪو 977ع ۽ 1010ع جي وچ ۾ تيار ڪيو ويو. هي ايرانِ اعظم (Greater Iran) جو قومي مهاڪاوي آهي.

## خاصيتون
* **طوالت:** شاهنامہ لڳ ڀڳ 50,000 بيتن تي مشتمل آهي، جنهن ڪري هي دنيا جي طويل ترين مهاڪاوين مان هڪ آهي ۽ ڪنهن هڪ شاعر پاران لکيل دنيا جو سڀ کان وڏو شعري مجموعو آهي.
* **موضوع:** هي ڪتاب ڪائنات جي تخليق کان وٺي ستين صديءَ ۾ ٿيندڙ اسلامي فتحن تائين ايران جي ڏند ڪٿائي ۽ تاريخي ماضيءَ کي بيان ڪري ٿو.

## ثقافتي اهميت
شاهنامہ جي اهميت فارسي ثقافت ۽ ٻوليءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. ان کي ادب جو عظيم شاهڪار ۽ ايراني قومي سڃاڻپ جو بنياد مڃيو وڃي ٿو. 
* **متاثر علائقا:** ايران سان گڏوگڏ آذربائيجان، افغانستان، تاجڪستان، ترڪي، ازبڪستان، گرجستان ۽ آرمينيا ۾ پڻ هن قومي مهاڪاوي کي مڃيو ۽ ملهايو وڃي ٿو.

## شاعراڻي اڏاوت
فردوسيءَ هي مهاڪاوي اهڙي وقت لکيو جڏهن فارسي ٻوليءَ تي عربيءَ جا اثر وڌي رهيا هئا. هن جي ڪوشش هئي ته نج فارسي لفظن کي استعمال ڪري ٻوليءَ جي اصلي روپ کي محفوظ ڪيو وڃي.

## حوالا

زمرو:مشهور ڪتابون
زمرو:فارسي ادب
ڊايوڊ

**ڊايوڊ** (Diode) هڪ ٻن ٽرمينلز وارو اليڪٽرانڪ حصو آهي جيڪو بجليءَ جي وهڪري (Current) کي بنيادي طور تي صرف هڪ طرف گذرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ان ۾ هڪ طرف بجليءَ لاءِ مزاحمت (Resistance) تمام گهٽ (نظرياتي طور تي زيرو) ۽ ٻي طرف تمام گهڻي (نظرياتي طور تي لامحدود) هوندي آهي.

## سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ
اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڊايوڊ "سيمي ڪنڊڪٽر ڊايوڊ" آهي. هي سيمي ڪنڊڪٽر مادي جي هڪ قلمي ٽڪري تي مشتمل هوندو آهي جنهن ۾ **P–N جنڪشن** لڳل هوندو آهي.
* **تاريخ:** جرمن فزيڪس دان **فرڊيننڊ برون** 1874ع ۾ پهريون ڀيرو هن هڪ طرفي وهڪري جي اصول کي دريافت ڪيو.
* **مادو:** اڪثر ڊايوڊ سليڪان مان ٺهيل هوندا آهن، پر گيليم آرسينائيڊ ۽ جيرمينيم پڻ استعمال ٿيندا آهن.

## استعمال
ڊايوڊ جا اليڪٽرانڪس ۾ ڪيترائي استعمال آهن:
# **رڪٽيفائير (Rectifiers):** اي سي (AC) بجليءَ کي ڊي سي (DC) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ.
# **ڊي ماڊيوليشن:** ريڊيو ريسيورز ۾ سگنل حاصل ڪرڻ لاءِ.
# **سينسرز:** گرمي پد معلوم ڪرڻ لاءِ.
# **ايل اي ڊي (LED):** لائيٽ ايميٽنگ ڊايوڊ، جيڪو روشنيءَ جي ذريعن ۽ اشارن (Indicators) طور استعمال ٿئي ٿو.

## ٿرميونڪ ڊايوڊ
هي ڊايوڊ جو هڪ پراڻو قسم آهي جيڪو ويڪيوم ٽيوب تي مشتمل هوندو هو. ان ۾ هڪ گرم ڪيٿوڊ (Cathode) مان اليڪٽران نڪري پليٽ ڏانهن ويندا هئا، پر واپس نه اچي سگهندا هئا. اڄڪلهه اهي اوزار لڳڀڳ ختم ٿي چڪا آهن.

## حوالا
رگبي فٽبال

**رگبي فٽبال** (Rugby football) فٽبال جي هڪ قسم آهي، جيڪا ٽيم جي صورت ۾ کيڏي ويندڙ راند آهي. هيءَ راند اوڻويهين صديءَ ۾ انگلستان ۾ پروان چڙهي. رگبي اصل ۾ "رگبي يونين" ۽ "رگبي ليگ" جو گڏيل نالو آهي.

## تاريخ
رگبي فٽبال جي شروعات واروڪشائر، انگلستان جي **رگبي اسڪول** (Rugby School) مان ٿي، جتي 1845ع ۾ پهريون ڀيرو ان جا قاعدا ۽ قانون لکيا ويا. فٽبال جا اهڙا قسم جنهن ۾ بال کي هٿ ۾ کڻي ڊوڙڻ يا اڇلائڻ شامل هو، وچين دور کان موجود هئا (ڏسو: قرون وسطيٰ واري فٽبال). رگبي فٽبال قديم پبلڪ اسڪولن جي فٽبال مان هڪ آهي. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري انگلستان ۾ رڳو انهن فٽبال قسمن کي سماجي مڃتا ملي جيڪي پبلڪ اسڪولن ۾ واضح قاعدن سان کيڏيا ويندا هئا. رگبي واحد راند هئي جيڪا اسڪولن کان ٻاهر به مقبول ٿي سگهي، ان ڪري هيءَ راند برطانوي سلطنت جي ٻين اسڪولن ۽ علائقن ۾ تيزي سان پکڙجي وئي.

## ورهاست (رگبي ليگ ۽ رگبي يونين)
1895ع ۾ رگبي فٽبال ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. جڏهن اتر انگلستان جي 21 ڪلبن "رگبي فٽبال يونين" کان الڳ ٿي "ناردرن رگبي فٽبال يونين" (جنهن کي 1922ع ۾ **رگبي فٽبال ليگ** جو نالو ڏنو ويو) قائم ڪئي. هيءَ علحدگي هڊرز فيلڊ جي جارج هوٽل ۾ ٿي، جنهن جو بنيادي سبب رانديگرن کي ڪم تان موڪل وٺڻ تي معاوضي جي ادائيگي (Broken-time payments) جو تڪرار هو. اهڙي طرح رگبي ليگ پيشيور (Professional) رانديگرن کي معاوضو ڏيندڙ پهرين فٽبال ڪوڊ بڻجي وئي. رگبي يونين ان جي 100 سالن کانپوءِ 1995ع ۾ پيشيور رانديگرن جي اجازت ڏني.

رگبي يونين جي انتظامي معاملن کي **ورلڊ رگبي** (World Rugby) ۽ رگبي ليگ کي **انٽرنيشنل رگبي ليگ** (International Rugby League) هلائيندي آهي.

## ٻيون صورتون
ڪينيڊين فٽبال ۽ آمريڪي فٽبال کي ڪنهن زماني ۾ رگبي فٽبال جي ئي صورت سمجهيو ويندو هو، پر قاعدن ۾ وڏين تبديلين کانپوءِ هاڻي اهي الڳ رانديون آهن. تنهن هوندي به انهن جي اسڪورنگ سسٽم ۽ اصطلاحن ۾ اڃا تائين رگبي جا اثر نظر اچن ٿا. ڪينيڊين فٽبال جي تنظيم "فٽبال ڪينيڊا" کي 1967ع تائين "ڪينيڊين رگبي يونين" چيو ويندو هو.

## وڌيڪ ڏسو
* فٽبال
* رگبي يونين
* رگبي ليگ

## حوالا

زمرو:رانديون
زمرو:رگبي
زمرو:انگلستان جون رانديون
رزسٽر

**رزسٽر** (Resistor) هڪ غير فعال، ٻن ٽرمينلن تي مشتمل اليڪٽرانڪ پرزو آهي جيڪو سرڪٽ جي عنصر طور برقي مزاحمت پيدا ڪندو آهي. اليڪٽرانڪ سرڪٽس ۾، رزسٽر ڪرنٽ جي وهڪري کي گهٽائڻ، سگنل جي سطح کي ترتيب ڏيڻ، وولٽيج کي ورهائڻ، ايڪٽو ايليمينٽس کي بائيس (bias) ڪرڻ ۽ ٽرانسميشن لائنن کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن.

## استعمال ۽ خاصيتون
وڌيڪ پاور وارا رزسٽر، جيڪي ڪيترائي واٽ بجليءَ جي طاقت کي گرميءَ جي صورت ۾ ضايع ڪري سگهن ٿا، اهي موٽر ڪنٽرول، پاور ڊسٽريبيوشن سسٽم، يا جنريٽرن جي ٽيسٽ لوڊ طور استعمال ٿيندا آهن. 

* **فڪسڊ رزسٽر (Fixed Resistors):** انهن جي مزاحمت گرمي پد، وقت يا آپريٽنگ وولٽيج سان تمام معمولي تبديل ٿيندي آهي.
* **ويريبل رزسٽر (Variable Resistors):** اهي سرڪٽ جي عنصرن کي ترتيب ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن (جهڙوڪ ريڊيو جو آواز گهٽ وڌ ڪرڻ يا لیمپ ڊمر)، يا گرمي، روشني، نمي، قوت، يا ڪيميائي سرگرميءَ کي محسوس ڪندڙ سينسنگ ڊوائيسز طور ڪم ڪندا آهن.

## بناوٽ ۽ ڪم
رزسٽر برقي نيٽ ورڪن ۽ اليڪٽرانڪ سرڪٽس جا عام جزا آهن ۽ اليڪٽرانڪ سامان ۾ هر هنڌ موجود هوندا آهن. عملي طور تي، هي پرزا مختلف مرڪبات (compounds) ۽ شڪلن مان ٺهيل هوندا آهن. رزسٽرن کي انٽيگريٽڊ سرڪٽس (ICs) جي اندر پڻ تيار ڪيو ويندو آهي.

رزسٽر جو بنيادي ڪم ان جي "مزاحمت" (Resistance) مان معلوم ٿيندو آهي. عام تجارتي رزسٽر نو (9) آرڊر آف ميگنيٽيوڊ کان وڌيڪ رينج ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. مزاحمت جي مقرر ڪيل قيمت تيار ڪندڙ ڪمپنيءَ جي ڏنل حد (tolerance) جي اندر هوندي آهي، جيڪا پرزي جي مٿان نشانن جي صورت ۾ ظاهر ڪئي ويندي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* بجلي
* اوهم جو قانون
* ڪرنٽ
* وولٽيج

## حوالا

زمرو:اليڪٽرانڪس
زمرو:برقي جزا
ايٽمي ڦاٽ

**نيوڪليائي فشن** (Nuclear fission) هڪ اهڙو عمل يا نيوڪليائي ردعمل آهي جنهن ۾ هڪ ايٽم جو نيوڪليس ٻن يا وڌيڪ ننڍن نيوڪليس ۾ ورهائجي ويندو آهي. هن عمل دوران گاما فوٽان (Gamma photons) پيدا ٿيندا آهن ۽ تمام وڏي مقدار ۾ توانائي خارج ٿيندي آهي، جيڪا ريڊيو ايڪٽو ڊيڪي (Radioactive decay) کان به ڪيئي ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.

## تاريخي پس منظر
نيوڪليائي فشن جي دريافت ڪيميا دانن **اوٽو هان** (Otto Hahn) ۽ **فرٽز اسٽراسمن** (Fritz Strassmann) ۽ فزڪس دانن **ليز ميٽنر** (Lise Meitner) ۽ **اوٽو رابرٽ فرش** (Otto Robert Frisch) ڪئي هئي. 19 ڊسمبر 1938ع تي هان ۽ اسٽراسمن ثابت ڪيو ته فشن جو عمل ٿي چڪو آهي، جڏهن ته جنوري 1939ع ۾ ميٽنر ۽ سندس ڀائٽي فرش ان جي نظرياتي وضاحت ڪئي. "فشن" جو نالو حياتيات ۾ جاندار خليات (cells) جي تقسيم جي عمل تان ورتو ويو.

## عمل ۽ توانائي جو اخراج
ڳورن ايٽمي ذرن (heavy nuclides) لاءِ هي هڪ "ايڪسوٿرمڪ" (exothermic) ردعمل آهي، جنهن ۾ توانائي ٻن صورتن ۾ خارج ٿئي ٿي:
1. برقي مقناطيسي لهرن (Electromagnetic radiation) جي صورت ۾.
2. حرڪي توانائي (Kinetic energy) جي صورت ۾، جيڪا مادي کي گرم ڪندي آهي.

فشن جو عمل تڏهن توانائي پيدا ڪندو آهي جڏهن حاصل ٿيندڙ عنصرن جي مجموعي "بائنڊنگ انرجي" (binding energy) شروعاتي عنصر کان وڌيڪ هجي. عام طور تي يورينيم-235 ($^{235}U$) جي فشن مان حاصل ٿيندڙ توانائي، ميٿين گيس يا هائيڊروجن فيول سيل جي مقابلي ۾ لکين ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.

## زنجيري عمل (Chain Reaction)
نيوڪليائي فشن کي نيوڪليائي طاقت (Nuclear power) پيدا ڪرڻ ۽ ايٽمي هٿيارن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. جڏهن هڪ نيوڪليس ٽٽندو آهي ته اهو وڌيڪ نيوٽران خارج ڪندو آهي، جيڪي ٻين نيوڪليسن سان ٽڪرائجي هڪ "خودڪار زنجيري عمل" (self-sustaining nuclear chain reaction) شروع ڪندا آهن.
* **نيوڪليائي ري ايڪٽر:** ۾ هن عمل کي ڪنٽرولڊ طريقي سان هلايو ويندو آهي.
* **ايٽمي هٿيار:** ۾ هي عمل تمام تيزيءَ سان ۽ غير ڪنٽرولڊ طريقي سان ٿيندو آهي.

## ماحولياتي اثر ۽ نيوڪليائي گند (Waste)
فشن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مادا (fission products) تمام گهڻو ريڊيو ايڪٽو هوندا آهن ۽ ڪافي عرصي تائين خطرناڪ رهندا آهن، جنهن کي "نيوڪليائي گند" چيو ويندو آهي. هن مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ **نيوڪليائي ري پروسيسنگ** (Nuclear reprocessing) ڪئي ويندي آهي ته جيئن استعمال ٿيل ٻارڻ مان ٻيهر ڪم وارو مادو حاصل ڪري سگهجي.

## وڌيڪ ڏسو
* نيوڪليائي فيوزن (Nuclear Fusion)
* ايٽم بم
* يورينيئم

## حوالا

زمرو:نيوڪليائي فزڪس
زمرو:توانائي
زمرو:نيوڪليائي ٽيڪنالاجي
مٿي جو سور

**مٿي جو سور**، جنهن کي طبي ٻوليءَ ۾ **سيفالجيئا** (Cephalalgia) چيو ويندو آهي، منهن، مٿي يا ڳچيءَ ۾ درد جي هڪ علامت آهي. هي سور مختلف قسمن جو ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ مائيگرين (اڌ مٿي جو سور)، ٽينشن ٽائپ (دٻاءُ وارو سور)، يا ڪلسٽر هيڊيڪ. جن ماڻهن کي شديد مٿي جو سور رهندو آهي، انهن ۾ ذهني دٻاءُ يا مايوسي (Depression) جو خطرو وڌي ويندو آهي.

## درجي بندي ۽ سبب
مٿي جا سور ڪيترن ئي حالتن جي نتيجي ۾ ٿي سگهن ٿا. ان جي درجي بندي لاءِ مختلف نظام موجود آهن، جن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور "انٽرنيشنل هيڊيڪ سوسائٽي" جو آهي، جيڪو مٿي جي سور کي 150 کان وڌيڪ قسمن (پرائمري ۽ سيڪنڊري) ۾ ورهائي ٿو.

مٿي جي سور جا عام سبب هي ٿي سگهن ٿا:
* جسم ۾ پاڻي جي کوٽ (Dehydration).
* ٿڪاوٽ ۽ ننڊ جي کوٽ.
* ذهني دٻاءُ (Stress).
* دوائن جو گهڻو استعمال يا نشي آور شين جو اثر.
* وائرل انفيڪشن ۽ زڪام.
* گهڻو شور يا مٿي تي چوٽ لڳڻ.
* اوچتو تمام ٿڌي شيءِ کائڻ يا پيئڻ.
* ڏندن يا سائينس (Sinusitis) جا مسئلا.

## علاج
مٿي جي سور جو علاج ان جي بنيادي سبب تي منحصر هوندو آهي. عام طور تي درد گهٽائڻ واريون دوائون (Analgesics) استعمال ڪيون وينديون آهن، خاص ڪري مائيگرين يا ڪلسٽر هيڊيڪ جي صورت ۾. مٿي جو سور دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ محسوس ٿيندڙ جسماني تڪليفن مان هڪ آهي.

## انگ اکر
هڪ اندازي موجب، دنيا جي اڌ کان وڌيڪ بالغ آباديءَ کي سال ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو مٿي جو سور ضرور ٿيندو آهي.
* **ٽينشن هيڊيڪ:** سڀ کان عام آهي، جيڪو تقريبن 1.6 ارب ماڻهن کي متاثر ڪري ٿو.
* **مائيگرين:** اٽڪل 848 ملين ماڻهن کي (آبادي جو 11.7 سيڪڙو) متاثر ڪري ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* مائيگرين
* اعصابي نظام
* دماغ

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:صحت
زمرو:اعصابي بيماريون
فلامينڪو

**فلامينڪو** (Flamenco) هڪ فن آهي جنهن جو بنياد ڏکڻ اسپين جي مختلف لوڪ موسيقيءَ جي روايتن تي آهي. هي خاص طور تي اندلس (Andalusia) جي "گيتانو" (Gitano) ذيلي ثقافت ۾ پروان چڙهيو، جڏهن ته ان جي تاريخي موجودگي ايڪسٽريمادورا ۽ مورسيا جي علائقن ۾ پڻ ملي ٿي.

## پس منظر ۽ ترقي
فلامينڪو جو گهرو تعلق گيتانو (روماني نسل) جي ماڻهن سان آهي، جن ان جي تخليق ۽ پيشيور بڻائڻ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو آهي. تنهن هوندي، هي انداز خالص طور تي اندلسي آهي ۽ تاريخي طور تي ان ۾ گيتانو ۽ غير گيتانو ٻنهي پس منظر وارن فنڪارن حصو ورتو آهي.

هن موسيقيءَ جو قديم ترين رڪارڊ 1774ع ۾ جوز ڪيڊالسو جي ڪتاب "Las Cartas Marruecas" ۾ ملي ٿو. گذريل ٻن صدين دوران، هي فن مختلف اسٽيج ڊرامن، شاعريءَ جي مجموعن، ۽ تصويري دستاويزن ذريعي مسلسل ارتقا ڪندو رهيو آهي.

## مکيه پهلو
فلامينڪو صرف موسيقي ناهي، پر ان ۾ ٽي بنيادي جزا شامل آهن:
# **ڪينٽي (Cante):** آواز يا گيت.
# **بائيل (Baile):** رقص يا ناچ.
# **ٽوڪي (Toque):** گٽار وڄائڻ جي مهارت.

## عالمي مڃتا
16 نومبر 2010ع تي، يونيسڪو (UNESCO) فلامينڪو کي "انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي" جي شاهڪارن مان هڪ قرار ڏنو. اڄ هي فن پوري اسپين جي سڃاڻپ بڻجي چڪو آهي ۽ سڄي دنيا ۾ ان کي شوق سان ڏٺو ۽ پڙهايو وڃي ٿو.

## حوالا
درگ

**درگ** ڀارت جي رياست ڇتيس ڳڙھ جو هڪ شهر آهي، جيڪو شيو ناتھ ندي جي اوڀر طرف واقع آهي ۽ درگ-ڀلائي شهري مجموعي جو حصو آهي۔ 1,064,077 جي شهري آبادي سان، درگ-ڀلائي ڇتيسڳڙھ ۾ رائيپور کان پوءِ ٻيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو آهي۔ اهو درگ ضلعو جو هيڊڪوارٽر آهي۔

## تاريخ
هي شهر لڳ ڀڳ ڏهين صدي ۾ جگپال نالي هڪ شخص طرفان آباد ڪيو ويو، جيڪو اصل ۾ مرزاپور جي بادل ديش مان آيو هو ۽ رتناپور جا ڪلاچوري بادشاهه جو خزاني جو عملدار بڻيو۔ سندس بهترين خدمتن عيوض کيس درگ ۽ ان سان لاڳاپيل 700 ڳوٺن جي جاگير عطا ڪئي وئي، ۽ پوءِ هن رتناپور جا ڪلاچوري حڪمران کي سندس فتحن ۾ وڏي مدد فراهم ڪئي۔
شهر جو اصل نالو “شيو درگ” هو، جنهن جو لفظي مطلب شيو ناٿ ندي تي قائم قلعو آهي۔ درگ ۾ هڪ قلعو موجود هو، جيڪو وچئين دور جي رتناپور جا ڪلاچوري بادشاهن جي انتظام هيٺ 18 “ڳڙهن” يا ضلعن مان هڪ جو مرڪز هو۔
مشهور برطانوي آثار قديمه ماهر اليگزينڊر ڪننگھم جو خيال هو ته وچئين دور ۾ درگ اهم حيثيت رکندڙ هنڌ هوندو، ڇاڪاڻ⁠ تہ ان جو نالو ئي “قلعو” جي معنيٰ ڏئي ٿو۔ جڏهن ناگپور رياست جي مراٺن 1741ع ۾ ڇتيس ڳڙھ تي حملو ڪيو، تڏهن هنن پراڻو ڪلاچوري قلعو قبضي ۾ وٺي ان کي پنهنجو فوجي مرڪز بڻايو۔

## آبهوا

## آبادي
2001ع جي ڀارت جي مردم شماري موجب، درگ جي آبادي 231,182 هئي۔ مرد آبادي جو 51 سيڪڙو ۽ عورتون 49 سيڪڙو هيون۔ 12.8 سيڪڙو آبادي 0 کان 6 سالن جي عمر وارن تي مشتمل هئي۔ 2001ع ۾ درگ جي 7 سالن کان مٿي آبادي لاءِ اثرائتي خواندگي جي شرح 82.7 سيڪڙو هئي۔
2011ع جي ڀارت جي مردم شماري مطابق، درگ-ڀلائينگر شهري مجموعي جي آبادي 1,064,077 هئي۔ درگ-ڀلائينگر شهري مجموعي ۾ شامل آهن: درگ (ميونسپل ڪارپوريشن)، ڀلائينگر (ميونسپل ڪارپوريشن)، ڊومرڊيه (حصو)، ڀلائي چارودا (ميونسپل ڪارپوريشن)، جامُل، درگ (ميونسپلٽي)، ڪمھاري (ميونسپلٽي) ۽ اُتئي (نگر پنچائت)۔
2011ع ۾ درگ ميونسپل ڪارپوريشن جي ڪُل آبادي 268,679 هئي، جن مان 136,537 مرد ۽ 132,142 عورتون هيون۔ 29,165 ماڻهو ڇهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا۔ 7 سالن کان مٿي آبادي لاءِ خواندگي جي شرح 87.94 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي خواندگي 93.72 سيڪڙو ۽ عورتن جي 82.00 سيڪڙو هئي۔ 2011ع ۾ شهر جو جنسي تناسب 968 هو۔

## نمايان شخصيتون
* سنتوش اراسويلي، ٽيبل ٽينس جو بين الاقوامي تمغا يافته رانديگر
* ڀوپيش بگھيل، اڳوڻو وزير اعليٰ، ڇتيس ڳڙھ
* وجي بگھيل، پارليامينٽ ميمبر، درگ لوڪ سڀا حلقو
* انوراگ باسو، ڀارتي فلم هدايتڪار
* صبا انجم ڪريم، اڳوڻي رانديگر، ڀارت جي عورتن جي قومي فيلڊ هاڪي ٽيم
* آڪرشي ڪشياپ، بين الاقوامي بيڊمنٽن رانديگر
* سروج پانڊي، ميئر، ايم ايل اي ۽ پارليامينٽ ميمبر
* تامرڌوج ساهو، اڳوڻو گهرو وزير، ڇتيس ڳڙھ
* امت ثنا، ٻئي نمبر تي آيل، ’’انڊين آئيڊل 1‘‘
* هرپريت سنگھ (ڪرڪيٽر)، 1991ع ۾ ڄائو)، آءِ پي ايل ڪرڪيٽر
* ارون وورا، سياستدان، اڳوڻو ايم ايل اي، درگ سٽي اسيمبلي حلقو
* موتي لال وورا، سياستدان، ڀارتي قومي ڪانگريس
* گجيندر ياديو، ايم ايل اي، درگ سٽي اسيمبلي حلقو

## حوالا

## ٻاھريان ڳنڍڻا

زمرو:درگ
زمرو:ڇتيسڳڙھ ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون
انگن جو نظريو

**انگن جو نظريو** (Number Theory) خالص رياضيءَ جي هڪ شاخ آهي، جيڪا بنيادي طور تي صحيح انگن (Integers) ۽ حسابي تفاعلن (Arithmetic functions) جي مطالعي لاءِ وقف آهي. هن نظريي جا ماهر پرائم نمبرن (Prime numbers) سان گڏوگڏ انهن رياضياتي شين جي خاصيتن جو به اڀياس ڪن ٿا جيڪي صحيح انگن مان ٺهيل هجن (مثال طور: قسري انگ يا Rational numbers) يا صحيح انگن جي وسعت طور تعريف ڪيا ويا هجن (مثال طور: الجبرائي صحيح انگ).

## اهم پهلو ۽ شاخون
صحيح انگن کي يا ته پنهنجي ذات ۾ اڀياس ڪيو ويندو آهي يا وري مساواتن جي حل طور (ڊيوفنٽائين جاميٽري). انگن جي نظريي جي ڪيترن ئي سوالن کي تجزياتي شين جي ذريعي سمجهي سگهجي ٿو، جهڙوڪ **ريمن زيٽا فنڪشن** (Riemann zeta function)، جيڪو صحيح انگن يا پرائم نمبرن جي خاصيتن کي ڪوڊ جي صورت ۾ ظاهر ڪري ٿو (تجزياتي انگن جو نظريو).

ان کان علاوه، حقيقي انگن جو قسري انگن سان واسطو پڻ اڀياس ڪيو ويندو آهي، مثال طور ته ڪيئن غير قسري انگن (Irrational numbers) کي حصن يا ڪسرن (Fractions) ذريعي لڳ ڀڳ ظاهر ڪري سگهجي ٿو.

## تاريخي اهميت
انگن جو نظريو، جاميٽري سان گڏ رياضيءَ جي قديم ترين شاخن مان هڪ آهي. هن نظريي جي هڪ عجيب ڳالهه اها آهي ته ان جا ڪيترائي بيان سمجهڻ ۾ ته سادا آهن پر انهن کي حل ڪرڻ انتهائي ڏکيو آهي. مثال طور:
* **فرمي جو آخري نظريو (Fermat's Last Theorem):** جنهن کي پيش ڪرڻ کان 358 سال پوءِ ثابت ڪيو ويو.
* **گولڊ بيڪ جو مفروضو (Goldbach's conjecture):** جيڪو 18هين صديءَ کان وٺي اڄ تائين اڻ حل ٿيل آهي.

جرمن رياضيدان **ڪارل فريڊرڪ گائوس** (1777–1855) چيو هو ته: "رياضي سائنس جي راڻي آهي، ۽ انگن جو نظريو رياضيءَ جي راڻي آهي."

## جديد استعمال
1970ع جي ڏهاڪي تائين هن کي خالص رياضي سمجهيو ويندو هو جنهن جو عملي استعمال نه هو. پر جديد دور ۾، پرائم نمبر پبلڪ-ڪي ڪرپٽوگرافي (Public-key cryptography) جي بنياد بڻجي چڪا آهن، جهڙوڪ **RSA الگرٿم**، جيڪو انٽرنيٽ تي ڊيٽا کي محفوظ بڻائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* رياضي
* پرائم نمبر
* الجبر

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:انگن جو نظريو
زمرو:سائنس
مقناطيسي ميدان

**مقناطيسي ميدان** (Magnetic field)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن **B-field** به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو طبعي ميدان آهي جيڪو متحرڪ برقي چارجن، برقي ڪرنٽ، ۽ مقناطيسي مادي تي مقناطيسي اثر کي ظاهر ڪندو آهي.

## بنيادي اصول
جڏهن ڪا حرڪت ڪندڙ چارج ڪنهن مقناطيسي ميدان مان گذري ٿي، ته ان تي هڪ قوت عمل ڪندي آهي جيڪا ان جي رفتار (Velocity) ۽ مقناطيسي ميدان، ٻنهي تي عمودي (Perpendicular) هوندي آهي. هڪ مستقل لوههربا جو مقناطيسي ميدان لوهه جهڙي شين کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو آهي ۽ ٻين لوههربن کي يا ته ڇڪيندو آهي يا پري ڌڪيندو آهي.

## اليڪٽروميگنيٽڪس (برقي مقناطيسيت)
اليڪٽروميگنيٽڪس ۾، "مقناطيسي ميدان" جو اصطلاح ٻن مختلف پر ويجهڙائي رکندڙ وڪٽر ميدانن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جن کي \mathbf{B} ۽ \mathbf{H} جي علامتن سان ظاهر ڪبو آهي:

* **B:** مقناطيسي فلڪس جي گهاٽائي (Magnetic flux density)، جنهن جو عالمي يونٽ **ٽيسلا** (Tesla) آهي.
* **H:** مقناطيسي ميدان جي طاقت (Magnetic field strength)، جنهن جو يونٽ **ايمپيئر في ميٽر** (A/m) آهي.

خالي جاءِ (Vacuum) ۾، اهي ٻئي ميدان هن مساوات ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن:
:\frac{\mathbf{B}}{\mu_{0}} = \mathbf{H}
جتي \mu_{0} مان مراد "ويڪيوم پرميبلٽي" آهي. مقناطيسي مادي جي اندر، هن مساوات جا ٻئي پاسا مادي جي مقناطيسيت (Magnetization) جي ڪري مختلف ٿي ويندا آهن.

## پيدائش ۽ استعمال
مقناطيسي ميدان متحرڪ برقي چارجن ۽ بنيادي ذرڙن جي هڪ مخصوص خاصيت "اسپن" (Spin) جي ڪري پيدا ٿيندا آهن. مقناطيسي ميدان ۽ برقي ميدان هڪ ٻئي سان جڙيل آهن ۽ اهي قدرت جي چئن بنيادي قوتن مان هڪ "اليڪٽروميگنيٽڪ فورس" جا حصا آهن.

**ٽيڪنالاجي ۾ استعمال:**
* **اليڪٽرڪ موٽر ۽ جنريٽر:** گهمندڙ مقناطيسي ميدانن جو استعمال.
* **ٽرانسفارمر:** مقناطيسي سرڪٽس جي تصور ذريعي توانائي جي منتقلي.
* **هال ايفيڪٽ (Hall effect):** مادي ۾ چارج کڻندڙ ذرڙن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ.
* **زمين جو مقناطيسي ميدان:** جيڪو اوزون جي تهه کي شمسي هوائن کان بچائي ٿو ۽ قطب نما (Compass) ذريعي رخ سڃاڻڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* بجلي
* لوههربا
* فيراڊي جو قانون

## حوالا

زمرو:فزڪس
زمرو:مقناطيسيت
زمرو:بنيادي قوتون
جيمس واٽ

**جيمس واٽ** (James Watt) هڪ اسڪاٽش موجد، انجنيئر ۽ ڪيميا دان هو. هن 1776ع ۾ ٿامس نيوڪومين جي 1712ع واري اسٽيم انجڻ ۾ اهم سڌارا ڪري "واٽ اسٽيم انجڻ" تيار ڪئي. هيءَ ايجاد برطانيه ۽ سڄي دنيا ۾ **صنعتي انقلاب** (Industrial Revolution) آڻڻ ۾ بنيادي ڪردار جي حامل ثابت ٿي.

## اسٽيم انجڻ ۾ سڌارا
جڏهن جيمس واٽ گلاسگو يونيورسٽيءَ ۾ اوزار ٺاهيندڙ طور ڪم ڪري رهيو هو، تڏهن هن جي دلچسپي ٻاپي واري انجڻ (Steam Engine) ۾ وڌي. ان وقت جا انجنيئر، جهڙوڪ جان سميٽن، نيوڪومين انجڻ جي خامين کان واقف هئا. واٽ محسوس ڪيو ته ان دور جي انجڻين ۾ سلنڊر کي بار بار ٿڌو ۽ گرم ڪرڻ سان تمام گهڻي توانائي ضايع ٿي رهي هئي.

واٽ هڪ نئون ڊيزائن متعارف ڪرايو جنهن ۾ هن **ڌار ڪنڊينسر** (Separate Condenser) استعمال ڪيو. ان سان توانائي جو زيان ختم ٿي ويو ۽ انجڻ جي طاقت، ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ وڏو سڌارو آيو. اڳتي هلي هن انجڻ کي "روٽري موشن" (گهمندڙ حرڪت) پيدا ڪرڻ جي قابل بنايو، جنهن سان ان جو استعمال رڳو پاڻي پمپ ڪرڻ تائين محدود نه رهيو پر ٻين صنعتن ۾ به پکڙجي ويو.

## ڪاروباري شراڪت
جيمس واٽ کي پنهنجي ايجاد کي تجارتي سطح تي آڻڻ ۾ مالي مشڪلاتن جو سامھون ڪرڻو پيو، پر 1775ع ۾ هن **ميٿيو بولٽن** سان شراڪتداري ڪئي. "بولٽن اينڊ واٽ" جي اها فرم انتهائي ڪامياب وئي ۽ واٽ هڪ دولتمند ماڻهو بڻجي ويو. رٽائرمينٽ کانپوءِ به واٽ نيون ايجادون ڪندو رهيو، پر ڪا به ايجاد اسٽيم انجڻ جيتري اهم نه هئي.

## اعزاز ۽ هارس پاور
جيمس واٽ "هارس پاور" (Horsepower) جو تصور پيش ڪيو. هن جي اعزاز ۾ بجليءَ جي طاقت (Power) جي عالمي يونٽ (SI unit) جو نالو **واٽ** (Watt) رکيو ويو.

طاقت کي هن طرح ظاهر ڪيو ويندو آهي:
:P = \frac{W}{t}
جتي P مان مراد پاور (واٽ ۾) آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ٻاپي انجڻ
* صنعتي انقلاب
* پاور (فزڪس)

## حوالا

زمرو:اسڪاٽش موجد
زمرو:انجنيئر
زمرو:صنعتي انقلاب جا ماڻهو
گينجيءَ جي ڪھاڻي

**دي ٽيل آف گينجي** (The Tale of Genji) جاپاني ادب جو هڪ ڪلاسيڪي شاهڪار آهي. چيو وڃي ٿو ته هي ڪتاب 11هين صديءَ جي شروعات ۾، هيان دور (Heian period) جي عروج دوران هڪ نالي واري عورت، شاعره، ۽ درباري خاتون **موراساڪي شڪيبو** لکيو هو. هن کي اڪثر دنيا جو **پهريون ناول** تسليم ڪيو ويندو آهي، ۽ گڏوگڏ ڪنهن عورت پاران لکيل اهو پهريون ڪتاب آهي جنهن عالمي سطح تي مڃتا ماڻي. جاپان ۾ هن ڪتاب جي حيثيت اهڙي آهي جهڙي برطانيه ۾ شيڪسپيئر جي آهي.

## انداز ۽ ٻولي
هي ڪتاب هيان دور جي اعليٰ درٻارين جي طرز زندگيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. هي اڪثر ڪري جاپاني فونيٽڪ اسڪرپٽ (هيراگانا) ۾ لکيو ويو آهي، جيڪو ان وقت عورتن جي لکڻين سان منسوب هو. ان دور ۾ معتبر ادب لاءِ چيني اکر (ڪانجي) استعمال ٿيندا هئا، پر هي ناول عام فهم (پر هاڻوڪي دور لاءِ قديم) ٻوليءَ ۾ لکيو ويو. هن جي قديم ٻولي ۽ شاعراڻي انداز کي سمجهڻ لاءِ اڄڪلهه خاص مطالعي جي ضرورت پوي ٿي.

هن جو اصل نسخو هاڻي موجود ناهي، پر ان جا 300 کان وڌيڪ هٿ اکري نسخا موجود آهن. هي ڪتاب "اوريهون" (Orihon) يا ڪنسرٽينا انداز ۾ تيار ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ڪيترن ئي پليٽن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ خاص نموني سان گهڙي ڪيو ويندو هو.

## ڪهاڻيءَ جو خلاصو
ناول کي ٽن مکيه حصن ۾ ورهايو ويو آهي:

1. **پهريون حصو (باب 1-33):** هي حصو "هڪارو گينجي" (جنهن کي چمڪندڙ گينجي چيو ويندو هو) جي شروعاتي زندگي ۽ سندس عشقيه داستانن جي چوڌاري ڦري ٿو. گينجي شهنشاهه جو پٽ هو، پر سياسي سببن جي ڪري کيس ولي عهد جي فهرست مان ڪڍي هڪ عام ماڻهوءَ جو لقب (ميناموٽو) ڏنو ويو هو.
2. **ٻيو حصو (باب 34-41):** هي حصو گينجيءَ جي پوڙهائپ ۽ سندس وفات بابت آهي.
3. **ٽيون حصو (باب 42-54):** هتي ڪهاڻي گينجيءَ جي پوٽي "نيو" ۽ سندس پٽ طور مشهور "ڪائورو" جي طرف منتقل ٿي وڃي ٿي.

## ترجمو
20هين صديءَ جي شروعات ۾، شاعره اڪيڪو يوسانو هن کي جديد جاپاني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. انگريزيءَ ۾ هن جو پهريون ترجمو 1882ع ۾ سويماتسو ڪينچو ڪيو هو، پر اهو مڪمل نه هو. بعد ۾ آرٿر ويلي، ايڊورڊ سيڊنسٽيڪر، ۽ رائل ٽائلر جا مڪمل ترجما پڻ منظر عام تي آيا.

## وڌيڪ ڏسو
* جاپاني ادب
* ناول
* موراساڪي شڪيبو

## حوالا

زمرو:مشهور ڪتابون
زمرو:جاپاني ادب
زمرو:ناول
زمرو:11هين صديءَ جا ڪتاب
جياڪومو پوچيني

**جياڪومو پوچيني** (Giacomo Puccini) اٽليءَ جو هڪ مشهور موسيقار هو، جيڪو بنيادي طور تي پنهنجي **اوپيرا** (Operas) جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. کيس ويريڊي (Verdi) کانپوءِ اٽالين اوپيرا جو سڀ کان وڏو ۽ ڪامياب نمائندو سمجهيو ويندو آهي. پوچينيءَ جو تعلق موسيقارن جي هڪ اهڙي خاندان سان هو، جنهن جو سلسلو قديم "بيروڪ دور" (Baroque era) تائين وڃي ملي ٿو.

## موسيقيءَ جو انداز
پوچينيءَ جي شروعاتي موسيقي 19هين صديءَ جي روايتي رومانوي اٽالين اوپيرا تي ٻڌل هئي، پر اڳتي هلي هن پنهنجو هڪ خاص انداز "ويريزمو" (Verismo) ترقي ڏياريو. هي انداز حقيقت پسندي (Realism) تي ٻڌل هوندو آهي، جنهن ۾ عام ماڻهن جي جذبات ۽ زندگيءَ کي موسيقيءَ ذريعي پيش ڪيو ويندو آهي.

## مشهور شاهڪار
پوچينيءَ جا لکيل اوپيرا اڄ به سڄي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پيش ڪيا وڃن ٿا. هن جا ڪجهه مشهور ڪم هي آهن:
* **لا بوهيم** (La bohème - 1896)
* **ٽوسڪا** (Tosca - 1900)
* **ميڊم بٽر فلائي** (Madama Butterfly - 1904)
* **ٽورانڊوٽ** (Turandot): هي سندس آخري ۽ اڌورو اوپيرا هو، جنهن کي سندس وفات کانپوءِ فرينڪو الفانو مڪمل ڪيو.

## وڌيڪ ڏسو
* اوپيرا
* موسيقي
* اٽلي

## حوالا

زمرو:اٽالين موسيقار
زمرو:اوپيرا
زمرو:19هين صدي جا ماڻهو
گالف

**گالف** (Golf) هڪ ڪلب ۽ بال واري راند آهي جنهن ۾ رانديگر مختلف قسمن جا ڪلب استعمال ڪندي بال کي گهٽ ۾ گهٽ هٽس (strokes) ذريعي ميدان تي موجود سوراخن (holes) ۾ وجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.

## ميدان جي بناوٽ
گالف ٻين بالن وارين راندين جي ڀيٽ ۾ مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته هن لاءِ ڪو به مخصوص يا معياري ماپ وارو ميدان نه هوندو آهي. هر گالف ڪورس جي بناوٽ الڳ هوندي آهي. هڪ عام ڪورس ۾ 9 يا 18 سوراخ هوندا آهن.

هر سوراخ (hole) وٽ هيٺيان حصا هوندا آهن:
* **ٽيئنگ گرائونڊ (Teeing ground):** جتان پهرين هٽ هنئي ويندي آهي.
* **پٽنگ گرين (Putting green):** اهو حصو جتي سوراخ يا ڪپ موجود هوندو آهي.
* **فيئر وي (Fairway):** ٽيئنگ گرائونڊ ۽ گرين جي وچ وارو هموار رستو.
* **رَف (Rough):** وڏي گاهه وارو علائقو.
* **هيزارڊز (Hazards):** رڪاوٽون جهڙوڪ پاڻي، پٿر يا واريءَ جا کڏا (Bunkers).

## راند جو طريقو
گالف جا ٻه مکيه طريقا آهن:
1. **اسٽروڪ پلي (Stroke play):** جنهن ۾ سڄي راند دوران سڀ کان گهٽ هٽس هڻندڙ رانديگر کٽيندو آهي. هي سڀ کان وڌيڪ مشهور طريقو آهي.
2. **ميچ پلي (Match play):** جنهن ۾ رانديگر يا ٽيم هر سوراخ تي الڳ الڳ مقابلو ڪندي آهي ۽ وڌيڪ سوراخن تي کٽندڙ کي فاتح قرار ڏنو ويندو آهي.

## تاريخ
جديد گالف جي شروعات 15هين صديءَ ۾ اسڪاٽلينڊ مان ٿي. 18 سوراخن واري راند جو تصور 1764ع ۾ سينٽ اينڊريوز (St Andrews) جي اولڊ ڪورس تي پيدا ٿيو.

دنيا جو سڀ کان قديم ٽورنامينٽ **دي اوپن چيمپئن شپ** (The Open Championship) آهي، جيڪو پهريون ڀيرو 1860ع ۾ اسڪاٽلينڊ ۾ کيڏيو ويو. مردن جي پروفيشنل گالف ۾ چار وڏا مقابلا (Majors) ٿيندا آهن، جن مان ٽي آمريڪا ۾ ٿين ٿا: دي ماسٽرز، يو ايس اوپن، ۽ پي جي اي چيمپئن شپ.

## وڌيڪ ڏسو
* اسڪاٽلينڊ
* اولمپڪ رانديون
* رانديون

## حوالا

زمرو:رانديون
زمرو:گالف
زمرو:اسڪاٽلينڊ جون رانديون
ارنيسٽ ردرفورڊ

**ارنيسٽ ردرفورڊ** (Ernest Rutherford) نيو زيلينڊ جو هڪ نامور فزڪس دان ۽ ڪيميا دان هو، جنهن ائٽمي ۽ نيوڪليائي فزڪس جي ميدان ۾ بنيادي تحقيق ڪئي. کيس **"نيوڪليائي فزڪس جو ابو"** چيو ويندو آهي ۽ مائيڪل فيراڊي کان پوءِ دنيا جو سڀ کان وڏو تجرباتي سائنسدان تسليم ڪيو ويندو آهي. 1908ع ۾ کيس عنصرن جي ٽٽڻ (disintegration) ۽ ريڊيو ايڪٽو مادي جي ڪيميا تي تحقيق ڪرڻ تي ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو.

## اهم دريافتون ۽ نظريا
ردرفورڊ جي دريافتن ۾ ريڊيو ايڪٽو **هاف لائف** (half-life) جو تصور، ريڊان عنصر جي سڃاڻپ، ۽ الفا ($\alpha$) ۽ بيٽا ($\beta$) شعاعن جي درجي بندي شامل آهن. هن ثابت ڪيو ته الفا شعاع اصل ۾ هيليم جا نيوڪليس هوندا آهن.

### گولڊ فوائل تجربو ۽ ائٽمي نيوڪليس
1911ع ۾، هن مشهور **گولڊ فوائل تجربي** (Gold foil experiment) ذريعي اهو نظريو پيش ڪيو ته ائٽم جي سموري چارج ان جي وچ ۾ هڪ تمام ننڍڙي "نيوڪليس" ۾ گڏ ٿيل هوندي آهي. هن تجربي نيوٽن جي پراڻي ائٽمي ماڊل کي رد ڪري هڪ نئون رستو کوليو، جنهن کانپوءِ نيلز بوهر جو ائٽمي ماڊل سامهون آيو.

### پروٽان جي دريافت
1917ع ۾، ردرفورڊ پهريون ڀيرو هٿراڌو طريقي سان نيوڪليائي ردعمل (nuclear reaction) ڪرايو، جتي نائٽروجن جي نيوڪليس تي الفا ذرڙن جي بمباري ڪئي وئي. هن تجربي دوران هن هڪ سب ائٽمي ذرڙي کي دريافت ڪيو، جنهن کي هن اڳتي هلي **پروٽان** جو نالو ڏنو.

## ڪيوينڊش ليبارٽري ۽ وفات
1919ع ۾، ردرفورڊ ڪيمبرج يونيورسٽي جي ڪيوينڊش ليبارٽري جو ڊائريڪٽر بڻيو. هن جي نگرانيءَ ۾:
* 1932ع ۾ جيمس چيڊوڪ **نيوٽران** دريافت ڪيو.
* جان ڪاڪ ڪرافٽ ۽ ارنيسٽ والٽن پهريون ڀيرو نيوڪليس کي ٽوڙڻ جو ڪنٽرولڊ تجربو ڪيو.

ارنيسٽ ردرفورڊ 1937ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس ويسٽ منسٽر ابي (Westminster Abbey) ۾ چارلس ڊارون ۽ اسحاق نيوٽن جي ويجهو دفن ڪيو ويو. 1997ع ۾ ڪيميائي عنصر نمبر 104 جو نالو هن جي اعزاز ۾ **ردرفورڊيم** (^{104}\text{Rf}) رکيو ويو.

## وڌيڪ ڏسو
* ائٽمي نيوڪليس
* پروٽان
* نوبل انعام

## حوالا

زمرو:فزڪس دان
زمرو:ڪيميا دان
زمرو:نوبل انعام يافته
زمرو:نيوڪليائي فزڪس
سمفني

**سمفني** (Symphony) مغربي ڪلاسيڪل موسيقيءَ ۾ هڪ وسيع موسيقيءَ جي رچنا آهي، جيڪا اڪثر ڪري **آرڪيسٽرا** (Orchestra) لاءِ لکي ويندي آهي. جيتوڻيڪ قديم يوناني دور کان وٺي هن لفظ جا ڪيترائي مطلب رهيا آهن، پر 18هين صديءَ جي آخر تائين هن لفظ اهو مفهوم اختيار ڪري ورتو جيڪو اڄڪلهه مشهور آهي: هڪ اهڙو ڪم جيڪو عام طور تي مختلف حصن يا "موومينٽس" (Movements) تي مشتمل هجي (اڪثر ڪري چار حصا)، جنهن جو پهريون حصو "سوناٽا" (Sonata) جي شڪل ۾ هوندو آهي.

## ساز ۽ ترتيب
سمفني لکڻ وقت لڳ ڀڳ هميشه هڪ اهڙو آرڪيسٽرا ذهن ۾ رکيو ويندو آهي جنهن ۾ هيٺيان حصا شامل هجن:
* **تارن وارا ساز (Strings):** وائلن، ويولا، چيلو، ۽ ڊبل بيس.
* **پتل جا ساز (Brass):** جهڙوڪ ٽرمپيٽ ۽ هارن.
* **ڪاٺ جا ساز (Woodwind):** فلوٽ، اوبو وغيره.
* **ٽال يا ضرب وارا ساز (Percussion):** دهل يا ٽمپني.

هڪ سمفني ۾ عام طور تي 30 کان 100 تائين موسيقار شامل هوندا آهن. سڄي موسيقي هڪ "ميوزيڪل اسڪور" ۾ لکي ويندي آهي، جنهن ۾ تمام سازن جا حصا موجود هوندا آهن. موسيقار پنهنجي سامهون رڳو پنهنجي مخصوص ساز جو نوٽ ڪيل حصو رکندا آهن.

## خاص مثال
ڪجهه سمفنيز ۾ آواز (Vocal parts) پڻ شامل هوندا آهن، مثال طور:
* **بيٿوون جي نائين سمفني** (Beethoven's Ninth Symphony).
* **ماهلي جي ٻي سمفني** (Mahler's Second Symphony).

## وڌيڪ ڏسو
* آرڪيسٽرا
* اوپيرا
* ڪلاسيڪل موسيقي

## حوالا

زمرو:موسيقي
زمرو:ڪلاسيڪل موسيقي
زمرو:يورپي ثقافت
مالي سلطنت

**مالي سلطنت** (Mali Empire) اولهه آفريڪا جي هڪ عظيم سلطنت هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 1226ع کان 1610ع تائين قائم رهي. هن سلطنت جو بنياد **سندياٽا ڪيٽا** (Sundiata Keita) رکيو هو. هيءَ سلطنت پنهنجي حاڪمن جي بي پناهه دولت، خاص ڪري **منسا موسيٰ** (Mansa Musa) جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور ٿي. پنهنجي عروج دوران مالي، اولهه آفريڪا جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي، جنهن هن خطي جي ٻولي، قانون ۽ رواج تي گهرا اثر ڇڏيا.

## تاريخي پس منظر ۽ بنياد
مالي سلطنت جي شروعات نائجر درياءَ جي مٿانهين حصي تي هڪ ننڍڙي "منڊينڪا" بادشاهت جي طور تي ٿي. 11هين ۽ 12هين صديءَ ۾ جڏهن گھانا سلطنت (Wagadu) زوال پذير ٿي، ته واپار جا مرڪز ڏکڻ طرف منتقل ٿيڻ لڳا، جنهن سان ماليءَ کي ترقي ملي. سندياٽا ڪيٽا پهريون حاڪم هو جنهن بابت مستند تاريخ ملي ٿي. هن 1235ع ڌاري سوسو سلطنت جي بادشاهه سوماورو ڪانٽي کي شڪست ڏئي ماليءَ کي هڪ وڏي طاقت بڻايو.

## سونھري دور ۽ منسا موسيٰ
سندياٽا جي وفات کانپوءِ ماليءَ جي بادشاهن کي **"منسا"** جو لقب ڏنو ويو. 1312ع ڌاري **منسا موسيٰ** تخت تي ويٺو، جنهن جو دور ماليءَ جو سونهري دور چيو ويندو آهي.
* **حج جو سفر:** 1324ع کان 1326ع تائين منسا موسيٰ مڪي جو مشهور حج ڪيو. هن سفر دوران هن ايترو سون خيرات ڪيو جو مصر ۾ سون جي قيمت گهٽجي وئي ۽ وڏي مهانگائي (Inflation) پيدا ٿي وئي.
* **ابن بطوطه جو دورو:** منسا موسيٰ جي ڀاءُ سليمان جي دور ۾ مشهور سياح ابن بطوطه ماليءَ جو دورو ڪيو هو.

## زوال جو سفر
16هين صديءَ جي شروعات کان ئي پاڙيسري رياستن، جهڙوڪ سونگهائي سلطنت (Songhai Empire)، ماليءَ جي سرحدن تي قبضا ڪرڻ شروع ڪيا. 1542ع ۾ سونگهائيءَ جي فوج گاديءَ جي هنڌ تي حملو ڪيو پر ناڪام رهي. 1599ع ۾ جيني (Djenne) وٽ ٿيندڙ هڪ وڏي شڪست مالي سلطنت جي اميدن کي ختم ڪري ڇڏيو. ان کانپوءِ سلطنت تيزيءَ سان ٽڪڙن ۾ ورهائجي وئي ۽ آزاد علائقائي سرداريون قائم ٿي ويون.

## وڌيڪ ڏسو
* منسا موسيٰ
* تمبڪتو
* اولهه آفريڪا

## حوالا

زمرو:مالي سلطنت
زمرو:آفريڪا جون تاريخي سلطنتون
زمرو:اسلامي تاريخ
انٽونين ڊوورجاڪ

**انٽونين ليوپولڊ ڊوورجاڪ** (Antonín Leopold Dvořák) هڪ مشهور چيڪ موسيقار هو. هن پنهنجي موسيقيءَ ۾ پنهنجي اباڻي علائقي بوهيميا ۽ موراويا جي لوڪ موسيقيءَ جي لٽ ۽ تال (rhythms) کي استعمال ڪيو. هو پنهنجي پيشرو بدريچ سميٽانا وانگر رومانوي دور جي قومپرست موسيقيءَ جو هڪ اهم نالو هو. ڊوورجاڪ جي انداز بابت چيو ويندو آهي ته هن لوڪ اثرن کي سمفني جي روايتن سان انتهائي مهارت سان ملايو.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪاميابي
ڊوورجاڪ ننڍپڻ کان ئي موسيقيءَ ۾ باصلاحيت هو ۽ هڪ ماهر وائلن وڄائيندڙ بڻجي ويو. هن جي فن جي پهرين عوامي پذيرائي 1872ع ۽ 1873ع ۾ پراگ ۾ ٿي. عالمي سطح تي شهرت حاصل ڪرڻ لاءِ هن جرمني ۽ آسٽريا جي مقابلن ۾ پنهنجون لکيل ڌنون موڪليون. 1874ع ۾، جڏهن مشهور موسيقار **يوهانس برهمز** (Johannes Brahms) جوريءَ جو ميمبر هو، تڏهن ڊوورجاڪ پهريون انعام کٽيو. برهمز جي سفارش تي سندس ڪم "سلاوڪ ڊانسز" (Slavonic Dances) شايع ٿيو، جنهن کيس سڄي دنيا ۾ مشهور ڪري ڇڏيو.

## آمريڪا جو سفر
1892ع ۾، ڊوورجاڪ نيويارڪ شهر ۾ "نيشنل ڪنزرويٽري آف ميوزڪ آف آمريڪا" جو ڊائريڪٽر بڻجي ويو. آمريڪا ۾ رهڻ دوران هن پنهنجا ٻه سڀ کان مشهور شاهڪار لکيا:
# **نيو ورلڊ سمفني** (Symphony From the New World): جنهن کيس سڄي دنيا ۾ مشهور ڪيو.
# **چيلو ڪنسرٽو** (Cello Concerto): جيڪو چيلو ساز جي بهترين ڌنن مان هڪ آهي.

پر وطن جي ياد (homesickness) ۽ پگهار ۾ گهٽتائيءَ سبب هو 1895ع ۾ واپس بوهيميا هليو ويو.

## اوپيرا ۽ آخري دور
ڊوورجاڪ جا لڳ ڀڳ تمام اوپيرا چيڪ ٻوليءَ ۾ آهن، جن جو مقصد چيڪ قومي جذبي کي اجاگر ڪرڻ هو. هن جو سڀ کان ڪامياب اوپيرا **روسالڪا** (Rusalka) آهي، جيڪو 1901ع ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو. هن جي ننڍڙن ڪمن ۾ "هيمورسڪ" (Humoresque) ۽ گيت "Songs My Mother Taught Me" اڄ به وڏي شوق سان ٻڌا وڃن ٿا. هن جي ياد ۾ پراگ ۾ هر سال "ڊوورجاڪ پراگ انٽرنيشنل ميوزڪ فيسٽيول" منعقد ڪيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* سمفني
* چيڪ جمهوريه

## حوالا

زمرو:چيڪ موسيقار
زمرو:رومانوي دور جا موسيقار
زمرو:موسيقي
بدغذائي

**بدغذائي** يا **غذائي کوٽ** (Malnutrition) تڏهن ٿيندي آهي جڏهن ڪنهن جاندار کي تمام گهٽ يا تمام گهڻي مقدار ۾ غذائي جز ملي رهيا هجن، جنهن جي نتيجي ۾ صحت جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. واضح طور تي، هي توانائي، پروٽين ۽ ٻين غذائي جزن جي کوٽ، زيادتي يا غير متوازن هجڻ جو نالو آهي، جيڪو جسم جي بافتن (tissues) ۽ جسماني بناوٽ تي منفي اثر وجهي ٿو.

## بدغذائي جون صورتون
بدغذائي بيمارين جو هڪ مجموعو آهي جنهن کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
1. **گهٽ غذائيت (Undernutrition):** غذائي جزن جي کوٽ، جنهن جي ڪري قد جو نه وڌڻ (stunted growth)، جسم جو سڪي وڃڻ (wasting)، ۽ وزن جو تمام گهٽ هجڻ جھڙا مسئلا پيدا ٿين ٿا.
2. **وڌيڪ غذائيت (Overnutrition):** غذائي جزن جي زيادتي، جيڪا ٿولهہ (obesity) يا جسم ۾ مائڪرو نيوٽرينٽس جي زهريلي سطح تائين وڌڻ جو سبب بڻجي ٿي. ڪجهه ترقي پذير ملڪن ۾ هاڻي هڪ ئي برادريءَ ۾ ٿولهه ۽ گهٽ غذائيت واريون شڪايتون گڏجي سامهون اچي رهيون آهن.

## بدغذائي جو ٻٽو بار
گهڻو ڪري طبي اڀياسن ۾ "بدغذائي" جو لفظ رڳو "گهٽ غذائيت" لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، پر ان سان گهٽ ۽ وڌيڪ غذائيت جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ناممڪن ٿي پوي ٿو. 2019ع ۾ دي لانسيٽ (The Lancet) ڪميشن پاران پيش ڪيل رپورٽ ۾ تجويز ڏني وئي ته بدغذائي جي وصف کي وسيع ڪيو وڃي ته جيئن ان ۾ ٿولهه، گهٽ غذائيت ۽ ٻيا غذائي خطرا شامل ٿي سگهن.

عالمي اداري صحت (WHO) هن صورتحال کي **"بدغذائي جو ٻٽو بار"** (Double burden of malnutrition) قرار ڏنو آهي، جتي هڪ ئي وقت ٿولهہ ۽ گهٽ غذائيت (قد جو نه وڌڻ ۽ سڪي وڃڻ) گڏ موجود هجن.

## وڌيڪ ڏسو
* صحت
* وٽامن
* ٿولهہ

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:صحت
زمرو:غذائيت
خلا جي اڏام

**خلا جي اڏام** يا **اسپيس فلائيٽ** (Spaceflight) يا خلا جي پرواز ايسٽروناٽڪس (Astronautics) جو هڪ عملي استعمال آهي، جنهن جي ذريعي شين، خاص ڪري خلائي گاڏين (Spacecraft) کي ٻاهرين خلا ۾ موڪليو ويندو آهي، چاهي ان ۾ انسان سوار هجن يا نه. اڪثر خلائي پروازون "بغير پائلٽ" (Uncrewed) هونديون آهن، جن ۾ زمين جي مدار ۾ موجود سيٽلائٽس ۽ زمين جي مدار کان ٻاهر ويندڙ خلائي پروبس (Probes) شامل آهن.

## تاريخ ۽ پروگرام
خلا جي سفر جي شروعات 1950ع جي ڏهاڪي ۾ سوويت يونين جي **اسپوتنڪ** (Sputnik) سيٽلائٽس ۽ آمريڪا جي **ايڪسپلورر** ۽ **وينگارڊ** مشنن سان ٿي. انسانن کي خلا ۾ موڪلڻ جي پروگرامن ۾ سويوز (Soyuz)، شينزو (Shenzhou)، ماضيءَ جو مشهور اپولو (Apollo) مون لينڊنگ، ۽ اسپيس شٽل پروگرام شامل آهن. اڄڪلهه خلائي سفر انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن (ISS) ۽ چين جي تيانگونگ اسپيس اسٽيشن تائين جاري آهن.

## خلا ۾ پهچڻ جو طريقو
خلا جي سفر لاءِ روايتي طور تي "ملٽي اسٽيج راڪيٽ" استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي زمين جي ڪشش ثقل (Gravity) کي ختم ڪرڻ لاءِ ضروري زور (Thrust) فراهم ڪندا آهن.
* **سب-آربيٽل (Sub-orbital):** جڏهن راڪيٽ رڳو خلا تائين پهچي پر مدار ۾ نه رهي.
* **آربيٽل (Orbital):** مدار ۾ پهچڻ لاءِ خلائي گاڏي کي ايتري تيز رفتار حاصل ڪرڻي پوندي آهي جو اها زمين تي ڪرڻ بجاءِ ان جي چوڌاري گهمڻ لڳي.

جسم کي مدار ۾ رکڻ لاءِ گهربل رفتار (Orbital Velocity) کي هن طرح ظاهر ڪري سگهجي ٿو:
:v \approx \sqrt{\frac{GM}{r}}
جتي G ڪشش ثقل جو مستقل عدد، M زمين جي ڪميت (Mass)، ۽ r مدار جو مفاصلو آهي.

## خلائي گند ۽ ڪيسلر سنڊروم
جڏهن خلائي گاڏيون پنهنجو ڪم مڪمل ڪنديون آهن، ته انهن کي واپس زمين جي فضا ۾ آڻي ساڙيو ويندو آهي يا وري "قبرستاني مدار" (Graveyard orbit) ۾ موڪليو ويندو آهي. پر ڪجهه ناڪام ٿيل حصا مدار ۾ ئي رهجي ويندا آهن، جنهن سان ٻين سيٽلائٽس سان ٽڪرائجڻ جو خطرو وڌي ويندو آهي. جڏهن اهي وڏا حصا پاڻ ۾ ٽڪرائجي سوين ننڍن ٽڪرن ۾ ورهائجي وڃن ٿا، ته ان صورتحال کي **ڪيسلر سنڊروم** (Kessler syndrome) چيو ويندو آهي، جيڪو مستقبل جي خلائي مشنن لاءِ وڏو خطرو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* راڪيٽ
* سيٽلائٽ
* ناسا (NASA)

## حوالا

زمرو:خلا جو سفر
زمرو:ٽيڪنالاجي
زمرو:خلائي سائنس
سوئر

**سوئر** (Pig)، جنهن کي انگريزيءَ ۾ 'سائين' (Swine) يا 'هاگ' (Hog) به چيو ويندو آهي، هڪ همہ خور (Omnivorous)، گهرو، ۽ جوڙي-نهن وارو کير پياريندڙ جانور آهي. جڏهن هن کي ان جي جنس *Sus* جي ٻين ميمبرن کان ڌار ڪرڻو هوندو آهي، ته هن کي **گهرو سوئر** چيو ويندو آهي. ڪجهه ماهر هن کي جهنگلي سوئر (Wild boar) جي هڪ ذيلي نسل سمجهندا آهن، جڏهن ته ٻيا هن کي هڪ الڳ نسل قرار ڏيندا آهن.

## پالڻ جي تاريخ
سوئرن کي نيو ليٿڪ (Neolithic) دور ۾ ٻن مختلف هنڌن تي آزاداڻي طور تي پالتو بنايو ويو: هڪ ويجهي اوڀر (Near East) ۾ دجله نديءَ جي آس پاس، ۽ ٻيو چين ۾. جڏهن ويجهي اوڀر مان پالتو سوئر يورپ پهتا، ته انهن اتي جي جهنگلي سوئرن سان وڏي پيماني تي نسل وڌايو، پر پنهنجي پالتو خاصيتن کي برقرار رکيو.

## استعمال ۽ پيداوار
سوئرن کي بنيادي طور تي گوشت لاءِ پاليو ويندو آهي، جنهن کي **پورڪ** (Pork) چيو ويندو آهي. هن جانور جي کل چمڙي (Leather) ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.
* **پيداوار:** چين دنيا ۾ پورڪ پيدا ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جنهن کان پوءِ يورپي يونين ۽ پوءِ آمريڪا جو نمبر اچي ٿو.
* **مقدار:** هر سال لڳ ڀڳ 1.5 ارب سوئر پاليو ويندو آهي، جنهن مان تقريباً 120 ملين ٽن گوشت حاصل ٿئي ٿو. ڪجهه ماڻهو هن کي پالتو جانور (Pet) طور به گهرن ۾ رکندا آهن.

## ثقافتي اثر
نيو ليٿڪ دور کان وٺي سوئر انساني ثقافت جو حصو رهيو آهي. هي ٻارن ۽ وڏن جي آرٽ ۽ ادب ۾ نظر اچي ٿو. اٽليءَ جي شهر بولونا (Bologna) جهڙن علائقن ۾ هن جي گوشت مان ٺهيل شين جي ڪري هن کي خاص اهميت حاصل آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* کير پياريندڙ جانور
* زراعت
* چوپايو مال

## حوالا

زمرو:کير پياريندڙ جانور
زمرو:چوپايو مال
زمرو:سوئر
فنڪشن

**رياضي** ۾، هڪ سيٽ X کان سيٽ Y تائين **فنڪشن** (Function) هڪ اهڙو قاعدو آهي جيڪو X جي هر رڪن کي Y جي صرف هڪ رڪن سان ڳنڍي ٿو. سيٽ X کي فنڪشن جو **ڊومين** (Domain) ۽ سيٽ Y کي ان جو **ڪو-ڊومين** (Codomain) چيو ويندو آهي.

## تاريخي پسمنظر
فنڪشن جو تصور اصل ۾ ان ڳالهه تان ورتو ويو ته ڪيئن هڪ بدلجندڙ مقدار ٻئي مقدار تي منحصر آهي. مثال طور، ڪنهن سياري جي پوزيشن وقت (Time) جو هڪ فنڪشن آهي. تاريخي طور تي، هي تصور 17هين صديءَ جي آخر ۾ "انفنيٽيسيمل ڪيلڪيولس" سان گڏ ترقي ڪري ويو. 19هين صديءَ تائين رڳو اهڙن فنڪشن  تي بحث ٿيندو هو جيڪي "ڊفرنشيبل" (Differentiable) هئا. 19هين صديءَ جي پڄاڻيءَ تي، فنڪشن کي سيٽ ٿيوريءَ (Set Theory) جي بنياد تي باقاعده شڪل ڏني وئي، جنهن سان ان جي استعمال جا موقعا وڌي ويا.

## نشاندهي ۽ مثال
هڪ فنڪشن کي عام طور تي انگريزي اکرن f, g يا h سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ هڪ فنڪشن f هجي، ته ان جي قيمت x تي f(x) لکي ويندي آهي.

مثال طور، هڪ مخصوص فنڪشن هن ريت بيان ڪري سگهجي ٿو:
:f(x) = x^2 + 1

جيڪڏهن اسان کي x = 4 تي ان جي قيمت معلوم ڪرڻي هجي (جنهن کي "فنڪشن ايويليوشن" چئبو آهي)، ته حساب ڪتاب هن ريت ٿيندو:
:f(4) = 4^2 + 1 = 16 + 1 = 17

## گراف ۽ استعمال
جڏهن ڊومين ۽ ڪو-ڊومين حقيقي انگن جا سيٽ هجن، ته هر جوڙي (x, f(x)) کي هڪ گراف جي صورت ۾ تصويري شڪل ڏئي سگهجي ٿي. انهن جوڙن کي جهاز (Plane) تي "ڪارٽيسين ڪوآرڊينيٽس" طور تصور ڪيو ويندو آهي.

فنڪشن سائنس، انجنيئرنگ، ۽ رياضيءَ جي لڳ ڀڳ هر شاخ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. رياضيءَ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ فنڪشن کي "تحقيق جو مرڪزي موضوع" قرار ڏنو ويو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* رياضي
* ڪيلڪيولس
* آلجبرا

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:فنڪشن
زمرو:ڪيلڪيولس
اينيميشن

**اينيميشن** (Animation) فلم سازيءَ جي هڪ اهڙي ٽيڪنيڪ آهي جنهن ۾ تصويرن کي تيار ڪيو ويندو آهي يا انهن ۾ تبديليون آڻي انهن کي متحرڪ (هلندڙ ڦرندڙ) شڪل ڏني ويندي آهي. روايتي اينيميشن ۾، تصويرن کي هٿ سان شفاف سيلولائڊ شيٽس (celluloid sheets) تي چٽيو ويندو هو، جن کي بعد ۾ فوٽوگرافي ذريعي فلم جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو. اينيميشن کي هڪ فن طور تسليم ڪيو ويو آهي، خاص طور تي تفريحي صنعت (Entertainment industry) ۾ ان جي تمام گهڻي اهميت آهي.

## اينيميشن جا قسم
اينيميشن جون ڪيتريون ئي صورتون آهن، جن مان مشهور هي آهن:
* **روايتي اينيميشن (Traditional Animation):** هٿ سان ٺاهيل تصويرون.
* **ڪمپيوٽر اينيميشن (CGI):** ڪمپيوٽر ذريعي تيار ڪيل بصري شڪليون.
* **اسٽاپ موشن (Stop Motion):** جنهن ۾ مٽي (claymation) يا ٻين شين کي ٿورو ٿورو لوڏي انهن جون تصويرون ڪڍيون وينديون آهن ته جيئن اهي متحرڪ نظر اچن.

## اينيميشن ۽ لائيو ايڪشن
اينيميشن کي عام طور تي "لائيو ايڪشن" (جنهن ۾ حقيقي ماڻهو اداڪاري ڪن ٿا) جي ابتڙ سمجهيو ويندو آهي، پر هي ٻئي اڪثر گڏجي ڪم ڪندا آهن. ڪيترائي فلم ساز اهڙيون فلمون ٺاهيندا آهن جيڪي انهن ٻنهي جو مجموعو (Hybrid) هونديون آهن. 

جديد دور ۾، ڪمپيوٽر ذريعي تيار ڪيل بصري اثرات (VFX) ايترا ته حقيقي لڳندا آهن جو فلم ساز 3D اينيميشن کي آسانيءَ سان حقيقي فلمي منظرن ۾ شامل ڪري سگهندا آهن، جنهن ڪري هاڻي پراڻي دور جي "پريڪٽيڪل ايفيڪٽس" جي ضرورت گهٽجي وئي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* فلم سازي
* ڪارٽون
* ڪمپيوٽر گرافڪس

## حوالا

زمرو:فلمي اصطلاح
زمرو:اينيميشن
زمرو:بصري فن