بمبئي پريزيڊينسي

**بمبئي پريزيڊنسي**، جيڪا 1937ع تائين سرڪاري طور **پريزيڊنسي آف بمبئي** سڏبي هئي، ۽ پوءِ **بمبئي صوبو** بڻجي، جنهن کي **بمبئي ۽ سنڌ** (1843–1936) به چيو ويندو هو، برطانوي راڄ هيٺ برطانوي هندستان جي انتظامي صوبي مان هڪ هئي. ان جو گاديءَ جو هنڌ ان شهر ۾ هو جيڪو بمبئي جا ست ٻيٽ گڏ ٿيڻ سان وجود ۾ آيو. پهريون مک زميني علائقو ڪنڪن علائقو ۾ بيسين جي معاهدي وسيلي حاصل ڪيو ويو. پونا (Poona) هن صوبي جي اونهاري جي راڄڌاني هئي.

بمبئي صوبي جون شروعاتون بمبئي شهر کان ٿيون، جيڪو في ٽيل (fee tail) جي صورت ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني کي 27 مارچ 1668ع جو شاهي فرمان (Royal Charter) تحت بادشاهه چارلس ٻيون، انگلينڊ پاران ڏنو ويو. چارلس ٻئي بمبئي 11 مئي 1661ع تي ڪيٿرين ڊي براگانزا جي ڏاج وسيلي حاصل ڪيو هو، جيڪا پرتگال جي بادشاهه جان چوٿون، پرتگال جي ڌيءَ هئي. انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني 1687ع ۾ سورت مان، جيڪا گلف آف ڪيمبي ۾ هئي ۽ سورت جي لٽ کان پوءِ غير محفوظ ٿي وئي هئي، پنهنجي مغربي هندستان واري مرڪز کي نسبتاً محفوظ بمبئي بندرگاهه ڏانهن منتقل ڪيو. پٽس انڊيا ايڪٽ کان پوءِ، ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قومياڻي (nationalisation) سان گڏ، بمبئي صوبو به برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان گڏ سڌي برطانوي حڪمراني هيٺ آندو ويو.

اينگلو-مراٺا جنگين کان پوءِ ڪمپني وڏا علائقا حاصل ڪيا؛ جن ۾ پيشوا جي سڄي رياست ۽ گائڪواڙ جي اثر هيٺ رهندڙ گهڻا علائقا مرحلن ۾ 1818ع تائين بمبئي پريزيڊنسي ۾ شامل ڪيا ويا. عدن، جنهن ۾ سوڪوٽرا به شامل هو، 1839ع ۾ بمبئي جي انتظام هيٺ آندو ويو، جڏهن⁠ته سنڌ 1843ع ۾ حيدرآباد جي جنگ ۾ ٽالپر خاندان کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ ڪمپني پاران ضم ڪئي وئي.

پنهنجي وڏي وسعت واري دور ۾، بمبئي صوبو اڄ جي گجرات رياست، مهاراشٽر رياست جي اولهه وارا ٻه ٽه حصا (جن ۾ ڪنڪن ڊويزن، ديش، مهاراشٽر ۽ کانديش شامل هئا) ۽ ڪرناتڪ جو اتر-اولهه وارو علائقو شامل ڪندو هو؛ ان سان گڏ پاڪستان جو سنڌ صوبو (1847–1935) ۽ اڄ جي يمن جو عدن صوبو (1839–1932) پڻ ان جو حصو هئا.

پريزيڊنسي جا ضلعا ۽ صوبا سڌي طرح برطانوي حڪمراني هيٺ هئا، جڏهن⁠ته مقامي يا شاهوڪاري رياستون (princely states) اندروني انتظام ۾ پنهنجن مقامي حڪمرانن جي حوالي هيون. تنهن هوندي به، پريزيڊنسي انهن شاهوڪاري رياستن جي دفاع ۽ برطانيا سان لاڳاپن کي برطانوي هندستان جون ايجنسين (political agencies) وسيلي سنڀاليندي هئي. بنگال پريزيڊنسي ۽ مدراس پريزيڊنسي سان گڏ، بمبئي پريزيڊنسي ڏکڻ ايشيا ۾ برطانوي طاقت جا ٽي وڏا مرڪز هئا.

## ابتدا

### شروعاتي تاريخ

پريزيڊنسي ۾ پهرين انگريزي آبادڪاري، جيڪا مغربي پريزيڊنسي جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، 1618ع ۾ موجوده گجرات جي شهر سورت ۾ شروع ٿي، جڏهن ايسٽ انڊيا ڪمپني ڪارخانو قائم ڪيو، جيڪو مغل شهنشاهه جهانگير کان حاصل ڪيل چارٽر جي حفاظت هيٺ هو.  1626ع ۾، ڊچ ۽ انگريزن گڏجي ساحلي ڪنڪن علائقي ۾ واقع بمبئي ٻيٽ تي پورچوگال کان قبضو حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي، ۽ 1653ع ۾ پورچوگالي حڪومت کان ان جي خريداري لاءِ تجويزون پيش ڪيون ويون.   1661ع ۾، بمبئي برطانيه جي بادشاهت حوالي ڪئي وئي، جيڪا *[[انفانتا]]* ڪيٿرين آف براگينزا جي شادي بادشاهه چارلس ٻئي سان ٿيڻ وقت ڏاج جو حصو هئي. انگلينڊ ۾ هن حاصل ڪيل علائقي کي ايتري اهميت نه ڏني وئي، ۽ شاهي عملدارن جي انتظاميه پڻ ناڪام رهي، جو 1668ع ۾ بمبئي سالياني £10 جي ادائگي عيوض ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪئي وئي، جتي ڪمپني پنهنجو ڪارخانو قائم ڪيو.   هن منتقلي وقت، ٻيٽ جي دفاع ۽ انصاف جي انتظام لاءِ اختيار پڻ ڪمپني کي ڏنا ويا؛ هڪ يورپي ريجمينٽ ڀرتي ڪئي وئي؛ ۽ قلعا تعمير ڪيا ويا، جيڪي 1673ع ۾ ڊچن جي ممڪن حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي ثابت ٿيا.   جڏهن بمبئي ۾ انگريزي واپار وڌيو، تڏهن سورت، جيڪو 1670ع ۾ شيوaji طرفان لٽيو ويو هو، پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائڻ لڳو. 1687ع ۾، بمبئي کي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي هندستان ۾ موجود سڀني قبضي وارن علائقن جو مرڪز بڻايو ويو. بهرحال، 1753ع ۾ بمبئي جو گورنر ڪولڪتا جي گورنر جي ماتحت ڪيو ويو.

### علائقائي واڌ

18هين صدي دوران، مرھٽن جي سلطنت تيزي سان وڌي، ۽ زوال پذير مغل سلطنت کان ڪنڪن ۽ اوڀر گجرات جا وڏا حصا پنهنجي قبضي ۾ آندا.  اولهه گجرات، جنهن ۾ ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ شامل هئا، ۾ مغليه ڪنٽرول ڪمزور ٿيڻ سبب ڪيترن ئي مقامي حڪمرانن تقريباً خودمختيار رياستون قائم ڪيون.  

ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ مرھٽن وچ ۾ پهريون تڪرار پهرين اينگلو-مرهٽا جنگ هو، جيڪا 1774ع ۾ شروع ٿي ۽ 1782ع ۾ سالبائي معاهدي سان ختم ٿي، جنهن تحت بمبئي ٻيٽ جي ڀرسان واقع سالسٽ ٻيٽ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن ته ڀروچ مرهٽا حڪمران سڪنديا کي ڏنو ويو.   1800ع ۾، ايسٽ انڊيا ڪمپني سورت تي قبضو ڪيو. برطانوي علائقو ٻي اينگلو-مرهٺا جنگ کان پوءِ وڌيڪ وڌيو، جيڪا 1803ع ۾ ختم ٿي. ان کان پوءِ، ايسٽ انڊيا ڪمپني کي ڀروچ، کيرا وغيره جا ضلعا مليا، ۽ مرهٽا گيکواڙ حڪمرانن برودا برطانوي بالادستي تسليم ڪئي.

## تاريخ

### واڌ

1803ع ۾، بمبئي پريزيڊنسي ۾ رڳو سالسٽ، بندرگاهه جا ٻيٽ (1774ع کان)، سورت ۽ بينڪوٽ (1756ع کان) شامل هئا؛ پر هن تاريخ کان 1827ع تائين پريزيڊنسي جو بنيادي ڍانچو تيار ٿيو. گجرات جا ضلعا 1805ع ۾ بمبئي حڪومت جي حوالي ڪيا ويا ۽ 1818ع ۾ وڌيڪ وڌايا ويا.  باجي رائو ٻيون، جيڪو پيشوان مان آخري هو، جنهن برطانوي تسلط کي لاهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاڊڪي جي جنگ ۾ شڪست کاڌي، پوءِ گرفتار ٿيو ۽ کيس وظيفو ڏنو ويو (1817/1818). سندس سلطنت جا وڏا حصا (پونا، احمدنگر، ناسڪ، سولاپور، بلگاوم، ڪلاڊگي، ڌارواڙ وغيره) پريزيڊنسي ۾ شامل ڪيا ويا. انهن علائقن جو بندوبست مائونٽ اسٽيورٽ ايلفنسٽن ڪيو، جيڪو 1819ع کان 1827ع تائين گورنر رهيو.   سندس پاليسي اها هئي ته جيترو ٿي سگهي مقامي روايتن مطابق حڪومت ڪئي وڃي ۽ اهڙيون تبديليون نه آنديون وڃن، جن لاءِ آبادي اڃا تيار نه هجي؛ پر پراڻي نظام جون وڏيون زيادتيون ختم ڪيون ويون، ملڪ ۾ امن قائم ڪيو ويو، قانونن کي ضابطه بندي ڪيو ويو، ۽ عدالتون ۽ اسڪول قائم ڪيا ويا.

ان کان پوءِ وارو دور خاص طور تي پريزيڊنسي جي واڌ لاءِ مشهور آهي، جيڪو ڪجهه مقامي رياستن جي زوال، عدن (1839ع) ۽ سنڌ (1843ع) جي اضافي، ۽ پنچ مهال جو سڪنديا کان ليز تي حاصل ڪرڻ (1853ع) سبب ٿيو. 1862ع ۾، اتر ڪنارا مدراس پريزيڊنسي مان بمبئي ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جڏهن ته ڏکڻ ڪنارا مدراس سان گڏ رهيو.

### وڪٽورين دور

1859ع ۾، راڻي وڪٽوريا طرفان جاري ڪيل راڻيءَ جي اعلان نامي جي شرطن تحت، بمبئي پريزيڊنسي سميت سڄي برطانوي هندستان کي سڌي طرح برطانوي تاج جي حڪمراني هيٺ آندو ويو.

هينري بارٽل فريئر (1862–1867) تاج طرفان مقرر ڪيل پهريون گورنر هو. گورنر جي ڪائونسل کي انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1861، انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1892، انڊين ڪائونسلز ايڪٽ 1909، گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1919 ۽ گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935 تحت سڌاريو ۽ وڌايو ويو. منظم انتظاميه جي قيام سان، جنهن جو هڪ نتيجو قيمتن ۾ مجموعي گهٽتائي هئي، ٽيڪسن جي باقاعده وصولي وڌيڪ ناگوار محسوس ٿيڻ لڳي، جنهن ڪري ڪجهه حد تائين بيچيني ۽ ناراضگي پيدا ٿي؛ پر مجموعي طور آبادي خوشحال ۽ مطمئن رهي. لارڊ ايلفنسٽن (1853–1860) جي دور ۾، پريزيڊنسي 1857ع جي بغاوت جي بحران مان بغير ڪنهن عام بغاوت جي گذري وئي.  

ڪراچي، احمدآباد ۽ ڪولھاپور ۾ فوجي بغاوتون جلدي دٻايون ويون، ٻه ريجمينٽ ختم ڪيون ويون، ۽ گجرات، ڀيل قبيلن ۽ ڏکڻ مرهٽا علائقن ۾ بغاوتون محدود ۽ الڳ الڳ رهيون.  سر بارٽل فريئر جي دور ۾ زرعي خوشحالي پنهنجي عروج تي پهتي، جنهن جو سبب آمريڪي گهرو جنگ ۽ ان جي نتيجي ۾ يورپ ۾ هندستاني ڪپهه جي وڏي طلب هئي. ملڪ ۾ آيل سرمائي سبب هڪ قياس آرائي واري وبا پيدا ٿي، جيڪا شيئر مينيا (1864–1865) جي نالي سان سڃاتي وئي، ۽ جنهن جو انجام واپاري بحران ۽ بئنڪ آف بمبئي (1866) جي ناڪامي جي صورت ۾ ٿيو. تنهن هوندي به، مجموعي طور هارين جو فائدو وڌيڪ رهيو، ۽ بمبئي جي واپار کي مستقل نقصان نه پهتو.  
سر بارٽل فريئر ڀارتي ريلوي جي وڏين مرڪزي لائينن جي تڪميل جي حوصلا افزائي ڪئي، ۽ شهر جي ڀتين جي ڊاهڻ (1862ع) مان حاصل ٿيل پئسن سان انهن شاندار عوامي عمارتن جي تعمير شروع ڪئي، جيڪي اڄ ممبئي کي سينگارين ٿيون.

هن دور دوران، بمبئي پريزيڊنسي جا حصا ٻن وڏين ڏڪارن سبب تباهه ٿيا: 1876–78ع جو وڏو ڏڪار ۽ 1896–97ع جو ڀارتي ڏڪار.

### ٻٽو نظام (1920–1937)

1919ع ۾ برطانوي هندستان ۾ لاڳو ڪيل مونٽيگو–چيلمسفورڊ سڌارا، جيڪي 1921ع ۾ نافذ ٿيا، قانون ساز ڪائونسل کي وڌايو ۽ وڌيڪ چونڊيل ڀارتي ميمبر شامل ڪيا، ۽ ٻٽو نظام متعارف ڪرايو، جنهن تحت ڪجهه ذميواريون، جن ۾ زراعت، صحت، تعليم ۽ مڪاني حڪومت شامل هيون، چونڊيل وزيرن حوالي ڪيون ويون. بهرحال، اهم کاتا جهڙوڪ ماليات، پوليس ۽ آبپاشي گورنر جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل وٽ ئي رهيا. ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جا نمايان ڀارتي ميمبر چمن لال هري لعل سيٽلواڊ، آر. پي. پرانجپئي، غلام حسين هدايت الله، علي محمد خان دهلوي، رفيع الدين احمد، سدپا ٽوٽپا ڪمبلي، شاھ نواز ڀٽو ۽ سر ڪواسجي جهانگير هئا.

1932ع ۾، عدن کي بمبئي کان الڳ ڪري هڪ جدا صوبو بڻايو ويو، ۽ 1 اپريل 1936ع تي سنڌ کي پڻ الڳ صوبو بڻايو ويو.

### صوبائي خودمختياري

گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935 بمبئي پريزيڊنسي کي باقاعده صوبو بڻايو، ۽ سنڌ کي الڳ صوبو قرار ڏنو، جڏهن ته خيرپور جهڙي شاهوڪار رياست سان لاڳاپا سنڌ وسيلي هلائڻ جو بندوبست ڪيو ويو. چونڊيل صوبائي اسيمبلي کي وڌايو ويو ۽ مرڪزي حڪومت جي مقابلي ۾ صوبائي خودمختياري وڌائي وئي.  

1937ع جي چونڊن ۾ ڀارتي قومي ڪانگريس ڪاميابي حاصل ڪئي، پر حڪومت ٺاهڻ کان انڪار ڪيو. گورنر سر جارج لائيڊ سر ڌنجشاھ ڪوپر کي عبوري حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني، جنهن ۾ جمناداس مهتا (لوڪاشاهي سواراجيه پارٽي)، سر سدپا ٽي. ڪمبلي (نان برهمڻ پارٽي) ۽ حسين علي رحمت الله (مسلم ليگ) شامل ٿيا.

ڪوپر وزارت گهڻو وقت نه هلي، ۽ بي. جي. خير جي اڳواڻي هيٺ ڪانگريس وزارت حلف کنيو.

خير جي ڪابينا ۾ وزيرن جي ڪائونسل:

1939ع ۾، برطانوي هندستان جي سڀني صوبن ۾ ڪانگريس جون حڪومتون استعيفا ڏئي ويٺيون، ۽ بمبئي کي گورنر راڄ هيٺ رکيو ويو.

### برطانوي حڪمراني جا آخري ڏينهن

ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان پوءِ، ڀارتي قومي ڪانگريس سياست ۾ ٻيهر داخل ٿي ۽ 1946ع جون صوبائي چونڊون کٽيون. خير ٻيهر وزيراعظم چونڊيو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي، جڏهن هندستان کي آزادي ملي، بمبئي پريزيڊنسي بمبئي رياست بڻجي وئي، ۽ خير 1952ع تائين وزيراعظم رهيو.

### آزادي کان پوءِ
1947ع ۾، بمبئي صوبو ڊومينين آف انڊيا جو حصو بڻيو. جڏهن 26 جنوري 1950ع تي ڀارت جو آئين لاڳو ٿيو، جنهن ڏينهن هندستان قومِ دولت مشترڪه جي پهرين جمھوريه بڻيو، تڏهن بمبئي صوبو بمبئي رياست، حصو-الف رياست بڻجي ويو.

## جاگرافي

بمبئي پريزيڊنسي جي اتر ۾ بلوچستان، پنجاب ۽ راجپوتانا هئا؛ اوڀر ۾ اندور، مرڪزي صوبا ۽ حيدرآباد رياست؛ ڏکڻ ۾ مدراس پريزيڊنسي ۽ ميسور بادشاهت؛ ۽ اولهه ۾ عربي سمنڊ هو.  

انهن حدن جي اندر پرتگالي آبادين ۾ گووا، دامن ۽ ديو شامل هئا، جڏهن ته مقامي رياست بارودا پڻ موجود هئي، جنهن جا هندستاني حڪومت سان سڌا لاڳاپا هئا؛ جڏهن ته سياسي طور تي بمبئي پريزيڊنسي ۾ عدن جو علائقو پڻ شامل هو، جيڪو اڄ جي يمن ۾ واقع آهي.  

ڪل ايراضي—سنڌ سميت پر عدن کان سواءِ— هئي، جنهن مان  برطانوي انتظام هيٺ هئي ۽ 65,761 چورس ميل مقامي حڪمراني هيٺ هئا.  

1901ع ۾ ڪُل آبادي 25,468,209 هئي، جنهن مان 18,515,587 برطانوي علائقن ۾ رهندڙ هئا، جڏهن ته 6,908,648 ماڻهو مقامي رياستن ۾ آباد هئا.

## آبادي

بمبئي پريزيڊنسي جي آبادي وڏي ۽ گهڻ رخي هئي. 1901ع جي مردم شماري موجب ڪُل آبادي 25,468,209 هئي. مذهب جي لحاظ کان آبادي ۾ 19,916,438 هندو، 4,567,295 مسلمان، 535,950 جيني، 78,552 پارسي ۽ ايراني زرتشتي شامل هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 200,000 عيسائي پڻ موجود هئا. بيني اسرائيلي ۽ پرديسي يهودي پڻ وڏي تعداد ۾ هئا؛ انهن مان گهڻا 1948ع ۾ فلسطين جي ورهاڱي ۽ يهودي وطن (فلسطين لاءِ برطانوي مينڊيٽ) جي قيام کان پوءِ هجرت ڪري ويا.

سنڌ ۾ اسلام اٺين صديءَ ۾ سني عرب نسل جي خلافت طرفان فتح کان پوءِ غالب مذهب بڻجي ويو. گجرات ۾ هندو ڌرم غالب رهيو، جيتوڻيڪ گجرات سلطنت اترين علائقن ۾ پنهنجا اثر ۽ نشان ڇڏي وئي. دکن وارو علائقو مرهٺين جو مرڪز هو، جيڪي ڪُل آبادي جو لڳ ڀڳ 30٪ هئا. ڪنڪن علائقو سورهين صديءَ کان وٺي مختلف ڪنڪڻي عيسائي اقليتن ۽ برادرين جو گهر رهيو، جيڪو گووا ۽ بمبئي-باسين ۾ پرتگالي دور سبب هو. جڏهن ته ڪرناٽڪ علائقو جي بيلاگم واري حصي ۾، ٻارهين صديءَ کان موجود لنگايت مذهب کي لڳ ڀڳ 45٪ آبادي قبول ڪيو.  

مرهٺا سڀ کان وڏو ذاتي گروهه هئا، جن جو تعداد 3,650,000 (1901ع) هو؛ انهن مان 1,900,000 ڪنبي، 350,000 ڪنڪڻي، ۽ وڌيڪ 1,400,000 مرهٺا شامل هئا جن جي وڌيڪ درجابندي نه ٿي هئي.

صوبي جون مکيه ٻوليون سنڌ ۾ سنڌي، اترين ڊويزن ۾ گجراتي، ڪنڪن ۽ مرڪزي ڊويزن ۾ مرهٺي، بارودا، اولھ هندستان ۽ گجرات رياستن ايجنسي ۾ گجراتي ۽ مرهٺي، ۽ ڏاکڻي ڊويزن ۾ مرهٺي ۽ ڪنڙي هيون. ان کان سواءِ ڀيل (120,000) ۽ جپسي (30,000) ٻوليون پڻ ڳالهائي وينديون هيون.

## انتظام

پريزيڊنسي کي پنج ڪمشنريٽن ۽ ٻٽيهن ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن جي گاديءَ جو هنڌ بمبئي هو. اهي پنج ڊويزن هئا: اتر اولھ وارو يا سنڌ ڊويزن، اتر وارو يا گجرات ڊويزن، اولھ وارو يا ڪنڪن ڊويزن، مرڪزي يا دکن ڊويزن، ۽ ڏکڻ وارو يا ڪرناٽڪ ڊويزن. 1936ع ۾ سنڌ ڊويزن کي الڳ صوبو بڻايو ويو.

سنڌ صوبي جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ، بمبئي پريزيڊنسي چار ڊويزنن هيٺ 24 ضلعن تي مشتمل رهي: اولھ وارو ڪنڪن، اتر وارو گجرات، مرڪزي دکن، ۽ ڏکڻ وارو ڪرناٽڪ.

بمبئي جي حڪومت گورنر-ان-ڪائونسل وسيلي هلائي ويندي هئي، جنهن ۾ گورنر صدر هوندو هو ۽ ٻه معمولي ميمبر شامل هوندا هئا. گورنر کي برطانوي تاج، هندستان لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ جي صلاح تي مقرر ڪندو هو. سندس ڪائونسل جا ميمبر انڊين سول سروس مان چونڊيا ويندا هئا.  

قانون سازي لاءِ هڪ قانون ساز ڪائونسل هئي، جنهن ۾ گورنر ۽ سندس ايگزيڪيوٽو ڪائونسل سان گڏ گهٽ ۾ گهٽ اٺ ۽ وڌ ۾ وڌ ويهه ٻيا ميمبر شامل هوندا هئا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ اڌ غير سرڪاري هوندا هئا. ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جو هر ميمبر حڪومت جي هڪ يا ٻن کاتن جو انچارج هوندو هو؛ ۽ هر کاتي ۾ هڪ سيڪريٽري، هڪ انڊر سيڪريٽري، ۽ هڪ اسسٽنٽ سيڪريٽري سان گڏ ڪلارڪن جو وڏو عمليو هوندو هو.  

سڄي پريزيڊنسي ۾ انصاف جو انتظام بمبئي جي هاءِ ڪورٽ وسيلي هلندو هو، جنهن ۾ هڪ چيف جسٽس ۽ ست پوئني جج شامل هوندا هئا، جڏهن ته ضلعن ۾ ضلعي ۽ اسسٽنٽ جج مقرر هوندا هئا.

چارهي ڊويزنن مان هر هڪ کي انڊين سول سروس (ICS) جو سينيئر آفيسر، ڪمشنر جي حيثيت سان هلائيندو هو، جڏهن ته هر ضلعي جو انتظام هڪ ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر (سرڪاري طور ڊپٽي ڪمشنر) جي هٿ ۾ هوندو هو. ضلعا وڌيڪ ذيلي ڊويزنن ۾ ورهايل هئا، جن جي ذميواري ڊپٽي ڪليڪٽر يا اسسٽنٽ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي؛ ۽ هر ذيلي ڊويزن ۾ ڪيترائي تعلقا شامل هوندا هئا، جن کي مختيارڪار هلائيندو هو.

## زراعت
بمبئي پريزيڊنسي جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻِي هئي ۽ زراعت سان لاڳاپيل هئي. بنيادي فصلن ۾ دکن ۽ خانديس علائقن ۾ جوئر (*جوار*) ۽ ٻاجھري (Pearl millet) (*باجرو*) شامل هئا. ڪنڪن علائقي ۾ چانور مکيه پيداوار هو. ڪڻڪ، جيڪا عام طور پريزيڊنسي جي اترين حصن ۾ پوکي ويندي هئي، خاص طور سنڌ ۽ گجرات ۾، وڏي مقدار ۾ ڪراچي مان يورپ ڏانهن برآمد ٿيندي هئي، جڏهن ته بمبئي مان گهٽ پيماني تي برآمد ٿيندي هئي. جَوَ بنيادي طور پريزيڊنسي جي اترين علائقن ۾ پوکيو ويندو هو.  

ناچڻي (Finger millet) (*ناچڻي*) ۽ ڪوڊرا (Kodra grain)، ڪولھي، ڀيل، وارلي ۽ ٻين پهاڙي قبيلن جي خوراڪ جو ذريعو هئا. دالن مان سڀ کان اهم چڻا يا بنگال گرام (*Cicer arietinum*)، تور(Pigeon peas)
(*Cajanus cajan*)، ڪلتي(Catjang)(*Vigna unguiculata cylindrica*)، ۽ اڙد(Urad bean)(*Vigna mungo*) هئا.  

تيلدار ٻجن ۾ تر (Sesame) (*Sesamum indicum*)، سرنھن (Mustard plant)، ارنڊي (Castor bean)، ڪُسُم (Safflower) ۽ سماج (Linseed) شامل هئا. ريشيدار فصلن مان سڀ کان اهم ڪپهه، دکن ڀنگ (*Hibiscus cannabinus*)، ۽ سن يا ٽئگ (*Crotalaria juncea*) هئا.  

پريزيڊنسي ۾ ڪپهه جي بهتري لاءِ ڪافي ڪوششون ڪيون ويون. آمريڪي قسمون ڌارواڙ ڪليڪٽرٽ ۽ ڏاکڻي مرهٺي علائقن جي ٻين حصن ۾ ڪاميابي سان متعارف ڪرايون ويون. خانديس ۾، مقامي ٻوٽو, جنهن مان بمبئي مارڪيٽ ۾ گهٽ درجي جي ڪپهه کي نالو ڏنو ويندو هو، تقريباً مڪمل طور تي وڌيڪ بهتر Hinganghat قسم سان مٽجي ويو.  

ٻين فصلن ۾ ڪمند (جنهن لاءِ زرخيز زمين ۽ دائمي پاڻي جي ضرورت هوندي آهي، ۽ رڳو سازگار علائقن ۾ پوکي ويندي هئي)، مرچ، آلو، ھئڊ ۽ تماڪ شامل هئا.

## فوج
ايسٽ انڊيا ڪمپني هر پريزيڊنسي—بمبئي، بنگال ۽ مدراس—۾ پنهنجون فوجون قائم ڪيون هيون. بمبئي فوج ڪيترن پيادل رجيمينٽن، سيپر ۽ مائنر يونٽن، ۽ غير منظم گهوڙيسوار دستن تي مشتمل هئي. انهن مان ڪيترائي دستا اڄ به ڀارتي فوج ۾ موجود آهن؛ مثال طور پيادل فوج ۾ مهار رجيمينٽ، مرهٺا لائيٽ انفنٽري ۽ گرينيڊيئرز؛ انجنيئرنگ ۾ بمبئي سيپرز؛ ۽ گهوڙيسوارن ۾ پونا هارس شامل آهن.

1904ع ۾ لارڊ ڪچنر جي ڀارتي فوج جي نئين ترتيب تحت، پراڻو بمبئي ڪمانڊ ختم ڪيو ويو ۽ ان جي جاءِ تي ليفٽيننٽ جنرل جي سربراهي هيٺ اولھ فوجي ڪورپس قائم ڪيو ويو. هن فوجي ڪورپس کي ٽن ڊويزنن ۾ ورهايو ويو، جيڪي ميجر جنرلن جي ماتحت هيون.  

چوٿين (ڪوئٽا) ڊويزن، جنهن جو هيڊڪوارٽر ڪوئٽا ۾ هو، ڪوئٽا ۽ سنڌ ضلعن ۾ موجود فوجن تي مشتمل هئي. پنجين ڊويزن، جنهن جو هيڊڪوارٽر مهو ۾ هو، ٽن بريگيڊن تي مشتمل هئي، جيڪي نصيرآباد، جبلپور ۽ جهانسي ۾ مقرر هيون؛ ۽ ان ۾ اڳوڻا مهو، ديسا، ناگپور، نرمدا ۽ بنديل کنڊ ضلعا، ۽ تاپتي درياهه جي اتر طرف بمبئي ضلعو شامل هو.  

ڇهين ڊويزن، جنهن جو هيڊڪوارٽر پوني ۾ هو، ٽن بريگيڊن تي مشتمل هئي، جيڪي بمبئي، احمدنگر ۽ عدن ۾ مقرر هيون. هن ۾ اڳوڻو پونا ضلعو، تاپتي جي ڏکڻ طرف بمبئي ضلعو، بيلاگم ضلعو تنگڀدرا درياهه جي اتر طرف، ۽ ڌارواڙ ۽ اورنگ آباد ضلعا شامل هئا.

## تعليم

بمبئي يونيورسٽي 1857ع ۾ قائم ڪئي وئي، ۽ ان جي انتظاميا چانسلر، وائيس چانسلر ۽ فيلوز تي مشتمل هئي. بمبئي جو گورنر عهدي موجب (*ex-officio*) چانسلر هوندو هو.

تعليم جو کاتو ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن جي ماتحت هو، جيڪو رياست جي مجموعي تعليمي پاليسيءَ مطابق کاتي جي انتظام جو ذميوار هوندو هو. مقامي رياستون عام طور سرڪاري نظام اختيار ڪنديون هيون. بارودا ۽ ڪٺياواڙ جي رياستن پنهنجا انسپيڪٽر مقرر ڪيا هئا. 1905ع ۾ تعليمي ادارن جو ڪُل تعداد 10,194 هو، جن ۾ 593,431 شاگرد پڙهندا هئا. آرٽس جا ڏهه ڪاليج هئا، جن مان ٻه سرڪاري انتظام هيٺ، ٽي مقامي رياستن جي انتظام هيٺ، ۽ پنج خانگي انتظام هيٺ هئا.

1913ع ۾ ايشيا جو پهريون ڪامرس ڪاليج، سڊنهم ڪاليج، قائم ڪيو ويو. حيدرآباد، سنڌ ۾ سنڌ ميڊيڪل اسڪول 1881ع ۾ قائم ٿيو ۽ بمبئي يونيورسٽي سان لاڳاپيل هو. 1901ع جي آدمشماري موجب، 25.5 ملين آبادي مان لڳ ڀڳ 24 ملين ماڻهو اڻ پڙهيل هئا.

## صنعت
بمبئي پريزيڊنسي جون مکيه صنعتون ڪپهه جي پيسڻ ۽ تياريءَ سان لاڳاپيل هيون. 19هين صديءَ جي آخر ۾ بمبئي، احمدآباد ۽ خانديس ۾ ٻاڦي ملون قائم ٿيون. 1905ع ۾ پريزيڊنسي ۾ 432 ڪارخانا هئا، جن مان گهڻي ڀاڱي ڪپهه جي تياري ۽ پيداوار سان لاڳاپيل هئا. هي صنعت بنيادي طور بمبئي ۾ مرڪوز هئي، جتي لڳ ڀڳ ٻه ٽيون ملون موجود هيون.

1891ع کان 1901ع تائين، مل انڊسٽري وبائن ۽ ڏڪار سبب منديءَ جو شڪار رهي، پر مجموعي طور واپار ۾ نمايان واڌ ۽ تيار ٿيندڙ شين جي معيار ۾ وڏي سڌارو آيو. ملن کان علاوه، 1901ع ۾ صوبي ۾ 178,000 هٿ سان ڪپڙو اُڻندڙ ڪاريگر موجود هئا، جيڪي اڃا تائين ڪپڙي جي ڊيزائن ٺاهڻ ۾ اهم حيثيت رکندا هئا.

ريشمي ڪپڙا احمدآباد، سورت، يئولا، ناسڪ، ٿاڻا ۽ بمبئي ۾ تيار ڪيا ويندا هئا، جن تي ڇپيل يا اُڻيل نقش هوندا هئا؛ پر يورپي شين جي مقابلي سبب 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ريشمي صنعت زوال پذير ٿي وئي. سون ۽ چانديءَ جي زيورن ۾ بچت سيڙائڻ جي روايت سبب ڪيترن ئي سونارن کي روزگار مليو؛ عام طور ڌاتو گراهڪ طرفان فراهم ڪئي ويندي هئي ۽ سونار مزدوري وصول ڪندو هو.

احمدآباد ۽ سورت ڪاٺ جي نفيس نقاشيءَ لاءِ مشهور هئا. احمدآباد جا ڪيترائي گهر شاندار ڪاٺي نقاشيءَ سان سينگاريل آهن، ۽ اهڙا بهترين مثال ڀروچ، بارودا، سورت، ناسڪ ۽ يئولا ۾ به موجود آهن. لوڻ وڏي مقدار ۾ خاراڳوڙا ۽ ادو (احمدآباد) ۾ سرڪاري ڪارخانن ۾ تيار ڪيو ويندو هو ۽ ريل ذريعي گجرات ۽ مرڪزي ڀارت ڏانهن موڪليو ويندو هو. پوني ڀرسان داپوري ۾ هڪ شراب خانو به موجود هو.

## آمد و رفت

صوبي ۾ ريلوي جو نيٽ ورڪ ڪافي وسيع هو، جنهن مان هڪ استثنا کان سواءِ سڀئي لائينون بمبئي شهر ۾ مرڪوز هيون. اهو استثنا اتر-اولهه واري لائين هئي، جيڪا پنجاب مان سنڌ ۾ داخل ٿيندي هئي ۽ ڪراچي تي ختم ٿيندي هئي. ٻين مکيه لائينن ۾ گريٽ انڊين پيننسولا، انڊين مڊلينڊ، بمبئي–بارودا اينڊ سينٽرل انڊيا، ۽ راجپوتانا، مالوا ۽ ڏاکڻي مرهٺا نظام شامل هئا. 1905ع ۾ بمبئي حڪومت هيٺ ٽريفڪ لاءِ کليل ريلوي لائينن جي ڪُل ڊيگهه  هئي، جنهن ۾ سنڌ جي ريلوي نظام کي شامل نه ڪيو ويو هو.

## ريزيڊنسيون
پريزيڊنسي کان ٻاهر، ڪيترين ئي ننڍين مقامي رياستن جهڙوڪ ڪٺياواڙ ۽ ماهي ڪنٺا 1807ع کان 1820ع جي وچ ۾ تابعداري اتحاد جي نظام تحت برطانوي بالادستي هيٺ آيون. آخرڪار اهي مقامي رياستون لڳ ڀڳ 353 الڳ الڳ وحدتن تي مشتمل هيون، جن جو اندريون انتظام سندن پنهنجن حڪمرانن وٽ هوندو هو، جڏهن ته سندن خارجي معاملن جي ذميواري برطانيا وٽ هوندي هئي. برطانوي هند ۽ انهن رياستن جي وچ ۾ لاڳاپا برطانوي ايجنٽن ذريعي هلائبا هئا، جيڪي اهم مقامي راڄڌانين ۾ مقرر ڪيا ويندا هئا؛ انهن جو درجو مختلف رياستن ۾ برطانيا سان لاڳاپن جي نوعيت موجب مختلف هوندو هو.

مکيه رياستي گروهه هن ريت هئا:  
اتر گجرات، جنهن ۾ ڪڇ، ڪاٺياواڙ ايجنسي، پالنپور ايجنسي، ماهي ڪنٺا ايجنسي، امبليارا، ريوا ڪنٺا ايجنسي ۽ ڪمبئي شامل هئا؛  
ڏکڻ گجرات، جنهن ۾ ڌرمپور، بانسدا ۽ سچن شامل هئا؛  
اتر ڪونڪن، ناسڪ ۽ خانديس، جن ۾ خانديس ايجنسي، سرگانا ۽ جواهر شامل هئا؛  
ڏکڻ ڪونڪن ۽ ڌارواڙ، جنهن ۾ جنجيڙا، ساونت واڙي ۽ ساونور شامل هئا؛ ان سان گڏ دکن اسٽيٽس ايجنسي هيٺ علائقا، جن ۾ دکن ستارا جاگيرون، اچلڪرنجِي، سانگلي، اڪالڪوٽ، ڀور، ائونڌ، فالٽن، جٺ ۽ ڊافلپور شامل هئا؛ ڏکڻ مرهٺا رياستون، جن ۾ ڪولھاپور وغيره شامل هئا؛ ۽ سنڌ ۾ خيرپور.

بمبئي حڪومت جي “نگراني” هيٺ ايندڙ مقامي رياستون تاريخي ۽ جاگرافيائي لحاظ کان ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هيون. اتر يا گجرات گروهه ۾ گيڪواڙ جي برودا واري رياست ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍيون رياستون شامل هيون، جيڪي ڪڇ، پالنپور، ريوا ڪنٺا ۽ ماهي ڪنٺا جي انتظامي ورهاستن ۾ اينديون هيون. انهن علائقن جو، ڪڇ کان سواءِ، 1805ع تائين گيڪواڙ سان اتحادي يا باجگذار هئڻ سبب گڏيل تاريخي تعلق هو، جڏهن ته انهيءَ سال کان پوءِ برطانوي حڪومت سان حتمي معاهدا ٿيا.

ڏکڻ يا مرهٺا گروهه ۾ ڪولھاپور، اڪالڪوٽ، ساونت واڙي، ۽ ستارا ۽ ڏکڻ مرهٺا جاگيرون شامل هيون، جن جو گڏيل تاريخي لاڳاپو 1818ع تائين پيشوا جي طاقت خلاف برطانيا سان دوستيءَ سبب هو. باقي علائقا يا ته زميندارين جي ننڍن گروهن تي مشتمل هئا، جيڪي سهيادري جبلن جي اترين ڇيڙي وارن جهنگلي ۽ پهاڙي علائقن ۾ واقع هئا، يا اهڙيون رياستون هيون جيڪي پنهنجي تاريخ يا جاگرافيائي حيثيت سبب پريزيڊنسي کان ڪافي حد تائين الڳ هيون.

برودا رياست (واڊودرا)، جيڪا برطانوي هند جي ريزيڊنسين مان هڪ هئي، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اتر بمبئي پريزيڊنسي جي ٻين مقامي رياستن (ايجنسين) سان گڏ ڪري برودا ۽ گجرات اسٽيٽس ايجنسي ٺاهي وئي، جيڪا 1944ع ۾ وڌيڪ وڌي برودا، اولهه ڀارت ۽ گجرات اسٽيٽس ايجنسي بڻجي وئي.

## فلم صنعت

بمبئي ۾ فلمي پيداوار جي شروعات عام طور 1913ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن پهرين فلم *[[راجا هريشچندر (فلم)]]*، جيڪا دادا صاحب فالڪي 1912ع ۾ ٺاهي هئي، 3مئي 1913ع تي ممبئي جي ڪورونيشن سينيما ۾ عوام آڏو پيش ڪئي وئي، جنهن کي ڀارتي فلم صنعت جي شروعات جو نشان سمجهيو وڃي ٿو. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سال اڳ، رامچندر گوپال (جنهن کي دادا صاحب تورڻي چيو ويندو هو) اسٽيج ڊرامي *پُنڊلڪ* کي فلمبند ڪري ساڳئي سينيما ۾ ڏيکاريو هو، پر پهرين ڀارتي فيچر فلم ٺاهڻ جو اعزاز دادا صاحب فالڪي کي ڏنو وڃي ٿو.

پريزيڊنسي دور ۾ بمبئي جا ٻيا اهم فلم پروڊيوسر سهراب مودي، همانشو راءِ، وي شنترام، ششادهر مکرجي ۽ ارديشير ايراني هئا. جيئن جيئن فلمون ٺهڻ لڳيون، تيئن تيئن فلم سازيءَ جو هڪ مستقل رجحان وجود ۾ آيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلمي صنعت، نيون فلم ڪمپنيون ۽ اسٽوڊيو قائم ٿيا.

## ڪتابيات

* 
* 
* 

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:تاريخ پاڪستان