ٽنڊو الهيار ضلعو

thumb|220px|ٽنڊوالهيار ۾ شاھ لطيف پارڪ
**ٽنڊو الهيار ضلعو** (District Tando Allahyar) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام ٽنڊو الھيار شهر آهي. 5 مئي 2005 تي ان کي الڳ ضلعو بڻايو ويو۔ 2023ع جي مردم شماري مطابق ٽنڊوالهيار ضلعي جي آبادي 922,012 (0.92 ملين) آهي, جڏھن ته سال 2011ع جي تخميني مطابق 6 لک 11 هزار ھئي جيڪا 2017ع ۾ وڌي 8,36,887 ٿي وئي. ان جي ڪُل پکيڙ 1,581چورس ڪلوميٽر آھي. ھن ضلعي جي اتر ۾ سانگھڙ، اوڀر ۾ ميرپور خاص، اولھ ۾ مٽياري، حيدرآباد ۽ ڏکڻ ۾ بدين ۽ ٽنڊو محمد خان واقع آهن. ٽنڊوالهيار جو پوسٽل ڪوڊ 70010 آھي.

thumb|left|220px|upright= 2|پاڪستان جي نقشي ۾ ٽنڊوالهيار جو مقام

## تاريخ

ھن علائقي تي 1000 سال اڳ سومرن جي حڪومت ھئي ان بعد سمن، ارغونن، مغلن ۽ ڪلھوڙن جي راڄ جو حصو رھيو. ڪلھوڙن ھن علائقي جي نگراني دل ذات وارن جي حوالي ڪئي ھئي جن ۾ ھڪ دل سردار جو نالو ڪنڍي ھيو جنھن تان ٽنڊي الهيار جي علائقي تي ڪنڍي جي وسي (Kundhi ji Wasi)  نالو پئجي ويو . ڪلھوڙن بعد ٽالپرن  سنڌ کي ستن انتظامي حصن ۾ ورھايو جن مان  ڪنڍي جي وسي وارو حصو مير فتح علي خان ٽالپر اول جي نگراني  ۾ آيو.  . سندس وفات بعد ھن علائقي جي نگراني سندس وڏي پٽ مير الھيار خان ٽالپر کي ملي.ٽنڊو الھيار شھر جو بنياد مير الھيار خان ٽالپر 1709ع ۾ اتي ڪچو قلعو ٺھرائي وڌو هو جيڪو موجوده شھر کان ٽن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اڏايل ھيو. 
قلعي جي قيام سان آبادي جي منتقلي قلعي طرف ٿيڻ شروع ٿي وئي ۽ آھستي آھستي شھر اڏجي ويو. 1906 ۾ برٽش انڊيا جي ھتي ريلوي اسٽيشن قائم ٿي جنھن سان ھن علائقي ۾ ترقي آئي. ڪچي قلعي ۾ برٽش سرڪار جو آفيسون قائم ڪيون ويون. ان ڪچي قلعي جي ديوارن جا ڪجهه آثار اڃان تائين موجود آھن. 1933ع ۾ ڪينال جي تعمير سان ھن علائقي جي زرعي ترقي ۾ وڏو چاڙھ آيو. ھي علائقو حيدرآباد ضلعي جو حصو رھيو ۽ ان کي تعلقي جو درجو مليو. 5 مئي 2005 ۾ سنڌ جي ڊاڪٽر ارباب رحيم واري حڪومت ٽنڊوالھيار تعلقي کي حيدرآباد ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو. پراڻي تعلقي ٽنڊوالهيار جي ٻن ننڍن شھرن چمبڙ ۽ جھنڊو مري کي تعلقي جي حيثيت ڏئي ھن ضلعي م برقرار رکيو ويو.ٽنڊوالهيار جي جڊيشل ضلعي جو قيام ڇھ سال بعد 2011 ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ڪورٽ جي قيام سان ٿيو.

## جاگرافي
ھن ضلعي جي پکيڙ 1581چورس ڪلوميٽر آھي. ايڪڙن م ايراضي 3،69،685 ايڪڙ اٿس. ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ 680  34’  23”  کان  680  57’  35” تائين اوڀر ۾  250  12’  24’’ کان 250    45’    17’’  تائين اتر ۾ واقع آهي. ان جون حدون اتر ۾ سانگھڙ، اولھ ۾ مٽياري ۽ حيدرآباد، اوڀر ۾ ميرپور خاص ۽ ڏکڻ ۾ بدين ۽ ٽنڊو محمد خان ضلعن سان ملن ٿيون. ھن ضلعي جي آبهوا ٽيمپريٽ ۽ وڻندڙ آهي. اھا گرمين ۾ تمام گرم ۽ سردين ۾ تمام سرد ناھي رھندي. سال جا گرم ترين مھينا جون ۽ جولاء  ۽ سرد ترين مھينا ڊسمبر ۽ جنوري ھوندا آھن. اونھاري ۾ مئي کان آگسٽ تائين ھتي ڏکڻ کان اتر طرف ھوا گھلندي آھي ۽ سياري ۾ نومبر کان جنوري تائين اتر کان ڏکڻ طرف ھوائون گھلنديون آھن.
## معيشت
موافق موسم ۽ آبپاشي نظام ذريعي پاڻي جي فراواني ڪري ھن ضلعي جي زراعت خوشحالي واري آھي. ھتي ٿيندڙ فصلن ۾ ڪپھ، ڪڻڪ، ڪمند اھميت رکن ٿا. ان کان سواءِ ھتي ڪثرت سان سبزين ء ميون جي پوک پڻ ٿئي ٿي. ميون م انب ضلعي جي ھر پاسي پوکيو وڃي ٿو. ھن ضلعي جي معيشت زرعي آھي. ھتي ڪيلو جو فصل پڻ عام آھن. ٽنڊوالهيار جي صنعت ۾ کنڊ جي صنعت سرفهرست آهي.

thumb|200px|left|upright= 1.1|ٽنڊوالهيار شگر مل

ٽنڊو الھيار ضلعو سنڌ جي زرعي شعبي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي جو موسم مختلف خوراڪي فصلن جي پيداوار لاءِ مناسب آهي۔ انهن ۾ خريف جا فصل جهڙوڪ مڪئي، چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ باجره شامل آهن، جڏهن⁠تہ ربيع جا فصل جهڙوڪ ڪڻڪ، جو، چڻا ۽ برسيم پڻ وڏي پيماني تي پوکيا وڃن ٿا۔ انهن کان علاوه هن ضلعي ۾ آم جا باغ به وڏي تعداد ۾ موجود آهن۔
ٽنڊو الھيار ضلعي ۾ هڪ صنعتي بنياد به موجود آهي جيڪو هتي جي زرعي پيداوار کي سهارو ڏئي ٿو۔ مهران شگر مل هن ضلعي جي سڀ کان وڏي صنعت آهي۔ ان کان علاوه ضلعي ۾ ڪپهه جننگ جون ننڍيون ڪارخانا پڻ گهڻيون موجود آهن۔
هي ضلعو هموار ۽ زرخيز زمينن تي مشتمل آهي۔ هتي قديم واهن جو نظام موجود آهي جيڪو زرعي پيداوار کي يقيني بڻائي ٿو۔ نصير واهه ضلعي مان گذري ٿو ۽ ڪيترن شاخي واهن ۽ واٽر ڪورسز جي مدد سان ضلعي جي اڪثر زمينن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو۔ خيساڻا واهه جون شاخون ضلعي جي اولهه واري حصي کي سيراب ڪن ٿيون۔

هن ضلعي ۾ مينهن ۽ ڳئن جا سٺا نسل به ملن ٿا۔ رڍون، ٻڪريون، اُٺ، گهوڙا، گڏهه ۽ خچر پڻ هتي جا اهم مالدار جانور آهن۔ وڏن جانورن جو تعداد ننڍن جانورن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ماڻهن جي هن رجحان کي ظاهر ڪري ٿو تہ اهي ٻڪرين يا رڍن جي ڀيٽ ۾ ڍورن پالڻ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا۔ ضلعي ۾ مال مويشي خاص طور تي اعليٰ معيار جي چارن جي کوٽ سبب مسئلن کي منهن ڏين ٿا۔

## ضلعي جي انتظامي ورهاست
ھي ضلعو ٽن تعلقن ۾ ورھايل آھي جن مان ٽنڊو الهيار تعلقو، چمبڙ تعلقو ۽ جھنڊو مري تعلقو شامل آهن. ضلعي ۾ چار سرڪلون، 30 تپا ۽ 87 ديھون آھن. ھڪ ديھ شھري, ھڪ جزوي شھري ۽ باقي 85 ديھون ٻھراڙيءَ واريون آھن.

### يونين ڪائونسلون

### ٽنڊو الھيار ضلعي جون ديهون

## سياسي نظام
ھن ضلعي ۾ سنڌ جي صوبائي اسيمبلي جا ٻہ تڪ واقع آهن؛
* پي ايس 51 ٽنڊوالهيار 1(پراڻو: حيدرآباد 9)
* پي ايس 52 ٽنڊوالهيار 2(پراڻو: حيدرآباد 10)
پي ايس 51 مان 2018 جي چونڊن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي جو سيد ضياءُ عباس شاھ چونڊجي آيو جيڪو سيد علي نواز شاھ جو فرزند آهي ۽ سندس تعلق ٽنڊوالهيار تعلقي جي ڳوٺ شاھپور رضوي سان آھي ۽ ھي 12 آگسٽ 1975ع ۾ ٽنڊو الهيار شھر ۾ پيدا ٿيو ھو سندس ڏاڏو سيد محمد حسن شاھ 1951ع ۾ سنڌ اسيمبلي جو رڪن ٿيو ھو. چاچو سيد اميد علي شاھ ۽ والد سيد علي نواز شاھ 1977ع ۾ قومي اسيمبليءَ جا رڪن منتخب ٿيا هئا. سندس والد 2082، 2008 ۽ 2013 ۾ سنڌ اسيمبلي جو رڪن ٿيو ھو. پي ايس 52 مان 2018 واري چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو امداد علي پتافي چونڊجي آيو جيڪو مقامي زميندار آهي. ھي پھرين جنوري 1974 ۾ ٽنڊوالهيار شھر م پيدا ٿيو، سندس والد جو نالو بخش علي پتافي آھي. ھن ضلعي مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي صرف ھڪ تڪ جي آھي جيڪو اين اي 223 آھي. ضلعي جي ڪل درج ٿيل ووٽرن جو تعداد 2,86,956 آھي جن ۾ 1,52,049 مرد ۽ 
1,34,907 عورت ووٽر شامل آهن . 2018ع جي چونڊن م ذوالفقار ستار بچاڻي چونڊجي آيو.م جيڪو عبدالستار بچاڻي جو پٽ آھي.

## آبادي جا  انگ اکر

2023ع جي مردم شماري مطابق ٽنڊوالهيار ضلعي ۾ 177,471 گهر ۽ ڪل آبادي 922,012 آهي. ضلعي ۾ صنفي تناسب 103.31 مردن جي مقابلي ۾ 100 عورتون آهي، جڏهن ته خواندگي جي شرح 39.80٪ آهي: مردن ۾ 47.82٪ ۽ عورتن ۾ 31.48٪. 300,216 ماڻهو (32.56٪ آبادي) 10 سالن کان گهٽ عمر جا آهن. جڏهن ته 285,687 ماڻهو (30.99٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.

### مذهب

ضلعي ۾ وڏي اڪثريت جو مذهب اسلام آهي، جيڪو آبادي جو 63.12٪ آهي۔ هندو مت تي عمل ڪندڙ (جن ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽ به شامل آهن) آبادي جو 36.59٪ آهن۔ ڳوٺاڻن علائقن ۾ هندو آبادي جو حصو 40٪ کان وڌيڪ آهي۔

ضلعي ۾ پاڪستان جي اهم هندو ياترا مرڪزن مان هڪ، شري رامديو پير مندر پڻ موجود آهي۔ هن مندر جو ساليانو ميلو پاڪستان ۾ هندو ياترا جي وڏن مرڪزن مان ٻيو نمبر وڏو ميلو سمجھيو ويندو آهي۔

### ٻوليون

2023ع جي مردم شماري مطابق، 786,867 ماڻهن جي پهرين ٻولي سنڌي هئي، جڏهن ته 66,805 ماڻهو اردو، 22,976 ماڻهو پنجابي، 10,552 ماڻهو بلوچي ۽ 9,241 ماڻهو هندڪو ڳالهائيندا هئا۔ ان کان علاوه 6,835 ماڻهو سرائڪي، 6,136 ماڻهو پشتو، 3,780 ماڻهو ميواٽي، 1,920 ماڻهو براهوئي، 185 ماڻهو ڪشميري، 7 ماڻهو شينا، 1 ماڻهو بالٽي، 1 ماڻهو ڪوھستاني ۽ 6,706 ماڻهو ٻيون ٻوليون پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندا هئا۔

### 1998ع ۾ آبادي
1998 جي آدمشماري مطابق آبادي 4,68,373 ھئي.  2014ع جي ڪاٿي مطابق ھن ضلعي جي آبادي 6،84،598 ھئي. 2016ع م ھن ضلعي جي آبادي جو ڪاٿو 7،19،042 ھئي جنھن ۾ 3،73،902 مرد ۽ 3،45،1400 عورتون ھيون. ڪل گھرن جق تعداد 1،23،973 ھيو.
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي آبادي 8,36,887 ھئي. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھتي ھندو آبادي جي گھڻائي ھئي جيڪا انڊيا ھجرت ڪري وئي ۽ انھن جي جاء تي انڊيا مان مسلمان لڏي آيا. ھاڻي ھندن جي آبادي تمام گھٽ آھي. 2017 جي آدمشماري مطابق 5,75,094 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ 2,61,793 ماڻھو شھرن ۾ رھن پيا ھتان جي ماڻھن جي اڪثريت سنڌي ڳالھائيندڙ آھي ۽ شھرن ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تعداد پڻ جھجھو آھي. ان کان سواءِ ھتي سرائڪي ۽ مارواڙي ٻوليون پڻ ڳالھايون وڃن ٿيون. آبادي جي غالب اڪثريت مسلمانن جي آهي. اقليتي مذھب ۾ ھندو مذھب وارا اچي وڃن ٿا.

## ثقافت
ھي ضلعو سنڌي ثقافت رکندڙ آهي. مرد شلوار قميص پائيندا آھن ۽ سنڌي ٽوپي جو استعمال پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿو. عورتون شلوار ۽ چولو پائن ۽ ٻھراڙيءَ م گھاگھرو يا پڙو پڻ پائن ٿيون. عام طور عورتون چوڙيون پائينديون آهن. **ڪاڏي منھن مريم جو، ڪاڏي ٽنڊو الھيار** ھڪ مشھور سنڌي پھاڪو يا چوڻي آھي جيڪا ھن ضلعي جي شھر ٽنڊوالهيار سان منصوب آھي. مريم ميرن جو ھڪ توپ جو بہ نالو ھو. ان چوڻي جو ھڪ مطلب اھو به ڪڍيو ويو تہ جيڪڏهن غلط رستي تي هلبو ته منزل تي هرگز ڪين رسبو.

## سياحت
ٽنڊو الهيار شھر م ھندن جو ھڪ وڏو مندر رامپير مندر جي نالي سان اڃان تائين موجود آهي جيڪا پاڪستان ۾ ھندن جي ٻيون نمبر وڏي زيارتگاھ آهي ھتي ساليانو ھڪ وڏو ميلو لڳندو آھي جنھن م شرڪت لاء پري پري کان ھندو ايندا آھن.

ھن ضلعي جي ماڳن م حاجي محمد بخش ٽالپر جو مقبرو، بلاول ڪوٽ جا آثار، جھنڊو خان مري ڀرسان نانگو شاھ جو مقبرو، نادر شاھ جي مزار، درگاھ موج درياء سماڌي مندر شامل آهن.

thumb|220px|left|upright=2|وتايو فقير جي چوکنڊي، وتايو فقير جي قبر راشد آباد لڳ قبا شريف ۾ واقع آهي

## تعليم
2017 ۾ پاڪستان جي ضلعن جي تعليم واري اشاريي مطابق ھي ضلعو تعليم م پاڪستان جي سمورن ضلعن ۾ 92 نمبر تي ھيو. ضلعي ۾ تعليمي جي سھولتن لاء 827 تعليمي ادارا آھن جن ۾ پرائمري، سيڪنڊري ، ھائر سيڪنڊري اسڪول ۽ ڪاليجون شامل آهن. تعليم يافته ماڻهن جي شرح 2012 ۽ 2013 ۾ 47 سيڪڙو ھئي جن مان مرد 63 ۽ عورتون 31 سيڪڙو ھئا.2013ع ۾ ضلعي ۾ پرائمري اسڪولن جو تعداد 750 ھيو جن ۾ 48,887 شاگرد داخل ٿيا جن مان 30789 ڇوڪرا ۽ 18,098 ڇوڪريون
ھيون. پرائمري استادن جو ضلعي اندر تعداد
1,390 ھيو جن مان 1,079 مرد ۽ 311 عورتون ھيون. سراسري طور تي 65 شاگردن لاء 2 استاد ھيا. ڪلاسن ۾ حاضري جي شرح 33 شاگرد في ڪلاس رھي. ان سال ضلعي ۾ 42 مڊل اسڪول ھئا جن ۾ 2,535 شاگرد داخل ٿيا جن مان 1,461 ڇوڪرا ۽ 1,074 ڇوڪريون ھيون. مڊل اسڪولن م ڪل استادن جو تعداد 70 ھيو جن مان 51 مرد ۽ 19 عورتون ھيون. ان اسڪولن م ھر 60 شاگردن لاء 2 استاد ھيا پر اسڪولن ۾ شاگردن جي حاضري جي شرح في ڪلاس 20 شاگرد ھئي ۽ ھر اسڪول م سراسري 3 ڪلاس جا ڪمرا ھيا. 2013ع م ضلعي ۾ 30 سيڪنڊري اسڪول ھيا جن ۾ 9,978 شاگرد داخل ھيا جن مان 7,305 ڇوڪرا ۽ 2,673 ڇوڪريون ھيون. سيڪنڊري اسڪولن جي استادن جو تعداد 308 ھيو جن ۾ 280 مرد ۽ 28 عورتون ھيون. سراسري طور تي 333 شاگردن لاء 10 استاد ھيا. ھر سيڪنڊري اسڪول م سراسري 7 ڪلاس جا ڪمرا ھيا. 2013 ۾ ضلعي اندر 5 ھائر سيڪنڊري تعليمي ادارا ھيا جن م 6,685 شاگرد داخل ھيا جن مان 2,898 ڇوڪرا ۽ 3,787 ڇوڪريون ھيون. انھن م 111 ليڪچرار جن مان 63 مرد ۽ 48 عورتون ھيون. ھر 1337 شاگردن لاء 22 ليڪچرار ھيا. ھر ڪاليج م سراسري 14 ڪلاسن جا ڪمرا ھيا ۽ ھر ڪلاس جي حاضري سراسري 94 ھئي. 2013ع م ھن ضلعي ۾ صرف ھڪ ايليمينٽري اسڪول ھيو.

ٽنڊوالهيار ضلعو الِف اعلان طرفان شايع ڪيل *پاڪستان ضلعي تعليم درجه بندي 2017* ۾ تعليم جي اسڪوَر انڊيڪس مطابق 92هين درجي تي رکيو ويو هو۔ تعليم جو هي اسڪوَر سکيا، شاگردن جي برقرار رهڻ (ريٽينشن) ۽ صنفي برابري جي اسڪوَر تي مشتمل هوندو آهي۔ مڊل اسڪولن جي بنيادي ڍانچي واري انڊيڪس ۾، جيڪو بنيادي سهولتن جي دستيابي ۽ عمارتن جي حالت تي ڌيان ڏئي ٿو، ٽنڊوالهيار 75هين درجي تي هو۔ تنهن هوندي به سال 2016–2017 دوران ٽنڊوالهيار ۾ تقريباً سڀني بنيادي ڍانچي وارن اشاريَن ۾ نمايان سڌارو ڏٺو ويو، جنهن ۾ بجلي ۽ پيئڻ جي پاڻي جي دستيابي، بيت الخلا تائين رسائي ۽ عمارتن جي حالت ۾ بهتري شامل آهي۔

سال 2017 ۾ سنڌ حڪومت طرفان جاري ڪيل معياري ڪاميابي ٽيسٽ (SAT) جي انگن اکرن جي بنياد تي تيار ڪيل رپورٽ *2013–2018 سنڌ ۾ تعليم سڌارن جا پنج سال: ڪاميابيون، ناڪاميون ۽ 2018–2023 لاءِ چئلينج* مطابق ٽنڊوالهيار درجو 8 ۾ ٻولي جي مضمون ۾ شاگردن جي ڪارڪردگي ۾ اٺين درجي تي رهيو۔ تنهن هوندي به 41.68 جي اسڪوَر سان اهو اڃا به اوسط سطح کان گهٽ آهي۔ درجو 8 ۾ رياضي ۾ شاگردن جي ڪارڪردگي لاءِ ٽنڊوالهيار ستين ۽ سائنس ۾ ڇهين درجي تي رهيو۔

## صحت
2012 جي انگن اکرن مطابق ضلعي ۾ صحت جي سھولتن لاء 35 ادارا آھن جن ۾ اسپتالون، ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ ۽ ٻھراڙيءَ جا صحت مرڪز شامل آھن ضلعي ۾ نون ڄاول ٻارن جي مرڻ جي شرح ھر ھڪ ھزار ۾ 81، پنجن مھينن جي عمر تائين ھر ھڪ ھزار ۾ 101 آھي . ھر ھڪ لک زندہ ڄمندڙ ٻارن ۾ 314 مئل ڄمن ٿا. 2012 جي انگن اکرن مطابق ضلعي اندر ڪابہ سول اسپتال ڪانہ ھئي. رڳو ھڪڙي تعلقا اسپتال ٽنڊو الهيار م واقع ھئي. ٻين تعلقن جي صدر مقامن ۾ بنيادي صحت يونٽ ڪم ڪن پيا. 2012ع م ضلعي ۾ 2 رورل هيلٿ سينٽر، 13 بيسڪ هيلٿ يونٽ، 17 رورل ڊسپينسريون، 2 مڌر چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر واقع ھيا. تعلقا اسپتال ٽنڊوالهيار کي ڊسٽرڪٽ هيڊڪوارٽر اسپتال يا سول اسپتال جو درجو ڏنو ويو آهي. اپريل 2021 م ان اسپتال م انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز NICVD اتي پنھنجو 30ھون سينٽر (چيسٽ پين يونٽ) قائم ڪيو آهي جنھن جو افتتاح اتان جي ايم اين اي ذوالفقار ستار بچاڻي کان ڪرايو ويو.

## عدالتي نظام

ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ٽنڊوالھيار شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ھتي سينئر سول جج جون ٻہ عدالتن، چار سول ججن جون عدالتون ٽنڊوالهيار ۾ ۽ ٻہ سول ججن جون عدالتون چمبڙ ۾ ويھن ٿيون . ضلعي ۾ ٽنڊوالهيار شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي.

## آمدورفت
ھن ضلعي جا شھر روڊن رستي چوڌاري سمورن ضلعن جي وڏن شھرن سان ڳنڊيل آھن.  ضلعي اندر بھترين روڊن جو ڪل گڏيل ڊيگھ 258 ڪلوميٽر آهي.

## آبپاشي
ھن ضلعي جون زمينون سڌيون ۽ ھموار آھن ۽ اتي ھڪ فعال نھري نظام ڪم ڪري ٿو. سڀ کان وڏو واھ نصير واھ آھي جيڪو روھڙي ڪينال مان نڪري ٿو ۽ ڪيترن ئي شاخن ۽ ڊسثرين ذريعي پاڻي پري پري جي زمينن تائين پھچائي ٿو. ان کان سواءِ ھتي سرفراز واھ ۽ کيساڻو واھ پڻ وھن ٿا. ضلعي م  نھري نظام تي آباد ٿيندڙ زمين 2008ع ۾ 46،144 ايڪڙ ھئي ۽ 2009ع ۾ 48،117 ايڪڙ ھئي. عام کوھن جي پاڻي جو ھن ضلعي ۾ زراعت لاء استعمال ڪانه ٿيندو آهي باقي  ٽيوب ويلن ذريعي 2008 ۾ 24،681 ايڪڙ ۽ 2009ع ۾ 24،629 ايڪڙ زمينون آباد ٿيون.

## راشد آباد
ٽنڊوالهيار م راشد آباد نالي شھر شھيد راشد منھاس جي نالي سان قائم ٿيل آهن جتي پاڪستان ايئرفورس جي سرگوڌا ٽرسٽ جو ھڪ وڏو بورڊنگ وارو اسڪول قائم ٿيل آھي جتي ھائر سيڪنڊري تائين تعليم ڏني وڃي ٿي. اتي ايل آر بي ٽي سيڪنڊري اکين جي اسپتال پڻ واقع آهي. اتي سرگوڌا ٽرسٽ پاران منشيات جي مريضن لاء دارالسڪون جي نالي سان ھڪ ريھيبليٽيشن سينٽر پڻ قائم ڪيو ويو آهي.

## غير سرڪاري تنظيمون

ھن ضلعي م ھيٺيون غير سرڪاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون: 

*ايسوسيئيشن فار ڪميونٽي ڊولپمينٽ
*ايسوسيئيشن فار ھيومن ڊولپمينٽ
*ڀنڊار ھاري سنگت
*ڪميونٽي انيشيئيٽوز فار ڊولپمينٽ ان پاڪستان
*ڪارٽاس پاڪستان (CARITAS Pakistan) 
*ھيلٿ اينڊ ڊولپمينٽ نيوٽريشن سوسائٽي
*ھيومن ڊولپمينٽ فائونڊيشن
*ھيلپنگ ھينڊ فار رليف اينڊ ڊولپمينٽ
*انڊس ريسورس سينٽر
*انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار مائيگريشن
*مينيجمينٽ ڊولپمينٽ فائونڊيشن

## شھر ۽ مشھور ڳوٺ

ھن ضلعي جي ننڍن وڏن شھرن ۽ مشھور ڳوٺن م شامل آهن: ٽنڊو الهيار، جھنڊو خان مري، چمبڙ، مبارڪ جروار، نصرپور، ٽنڊو سومرو، پيارو لنڊ، شاھپور رضوي، دسوڙي، ميرآباد، ڪامارو، بڪيرا شريف، مسو بوزدارڳوٺ جاجي سونو خان لاشاري شامل آهن.

## ڪتابيات
*

زمرو:ٽنڊوالهيار ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا

## حوالا

زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا
زمرو:حيدرآباد ڊویزن