مئي 68

**مئي 68** () فرانس ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ احتجاجن، هڙتالن ۽ عوامي بي چيني جو هڪ دور هو جيڪو مئي 1968ع ۾ شروع ٿيو ۽ جديد يورپي تاريخ جي اهم ترين سماجي بغاوتن مان هڪ بڻجي ويو. هي تحريڪ شاگردن پاران يونيورسٽي جي حالتن ۽ حڪومتي جبر خلاف مظاهرن سان شروع ٿي، پر جلد ئي اها سڄي ملڪ ۾ هڪ عام هڙتال جي صورت اختيار ڪري وئي جنهن ۾ لکين مزدور شامل ٿي ويا، جنهن ملڪ کي انقلاب جي ڪناري تي پهچائي ڇڏيو. انهن واقعن فرانس جي سياست، مزدور لاڳاپن ۽ ثقافتي زندگي کي گهرو متاثر ڪيو.

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس تيزيءَ سان جديديت، اقتصادي ترقي ۽ شهريت جي دور مان گذريو، جنهن ڪري سماجي تڪرار وڌيا. (1945ع کان 1975ع تائين جو دور *[[Trente Glorieuses]]* يا "ٽيهه شاندار سال" چيو ويندو آهي، پر هي دور خاص ڪري شاگردن ۽ نوجوان مزدورن ۾ اڻبرابري ۽ بيگانگي جو دور پڻ هو.) 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين فرانس جو يونيورسٽي نظام وڌندڙ شاگردن جي آبادي کي سنڀالڻ ۾ ناڪام ٿي رهيو هو. شاگرد ان دور جي قدامت پسند سماجي قدرن مان بيزار هئا. 60 واري ڏهاڪي جي مخالف ثقافت، سامراج دشمني، مارڪسزم ۽ انارڪسٽ نظريي کان متاثر ٿي، شاگرد پاڻ کي سرمائيداري ۽ آمريت خلاف هڪ انقلابي جدوجهد جو حصو سمجهڻ لڳا. ساڳئي وقت، فرانسيسي پورهيت طبقو گهٽ اجرت ۽ ڪم جي خراب حالتن سبب ناخوش هو. صدر چارلس ڊي گال جي صدارت هيٺ هلندڙ فرانسيسي پنجين جمهوريه کي ڪيترائي ماڻهو پراڻي ۽ جابر حڪومت سمجهندا هئا.

هي تحريڪ مارچ جي آخر ۾ نانٽيري يونيورسٽي ۾ شاگردن جي مظاهرن سان شروع ٿي. پوليس جي مداخلت کان پوءِ 2 مئي تي نانٽيري يونيورسٽي بند ڪئي وئي ۽ احتجاج پئرس جي وچ ۾ واقع سوربون يونيورسٽي ڏانهن منتقل ٿي ويو. 6 مئي تي پوليس سوربون ۾ شاگردن جي گڏجاڻي کي تشدد سان منتشر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ چڪريون ٿيون ۽ وڏي پيماني تي گرفتار يون ٿيون. 10 مئي جي رات پئرس جي رستن تي سخت ويڙهه ٿي ۽ شاگردن رڪاوٽون (barricades) بيھاريون. عوامي ڪاوڙ سبب هي تحريڪ وڌيڪ پکڙجي وئي ۽ 13 مئي تائين هي احتجاج هڪ عام هڙتال ۾ تبديل ٿي ويو. لڳ ڀڳ 10 ملين (هڪ ڪروڙ) مزدورن، جيڪي ملڪ جي ڪل پورهيت قوت جو ٻه تهايون حصو هئا، هڙتال ڪري ڇڏي، جنهن سان فيڪٽريون، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري خدمتون معطل ٿي ويون. ڊي گال جي حڪومت ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ جدوجهد ڪندي رهي ۽ 29 مئي تي هو ڪجهه وقت لاءِ پئرس ڇڏي اولهه جرمني ۾ فرانسيسي فوجي اڏي تي هليو ويو. هو ايندڙ ڏينهن واپس آيو، قومي اسيمبلي کي ختم ڪيو ۽ نئين چونڊن جو اعلان ڪيو. 27 مئي تي گرينيل معاهدن ذريعي مزدورن جي پگهارن ۾ اضافو ڪيو ويو، جنهن کانپوءِ تحريڪ جو زور گهٽجڻ لڳو. 23 جون تي ٿيندڙ چونڊن ۾ ڊي گال جي پارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي وئي، جنهن سان اها فوري تحريڪ ختم ٿي وئي.
جيتوڻيڪ مئي 68 انقلاب آڻڻ ۾ ناڪام رهي، پر ان جا دور رس نتيجا نڪتا. ڊي گال جو اختيار ڪمزور ٿي ويو ۽ هن ايندڙ سال استعيفيٰ ڏني. هن تحريڪ تعليمي سڌارن، مزدورن جي حقن، پگهارن ۾ واڌ ۽ ڪم جي حالتن ۾ بهتري لاءِ راهه هموار ڪئي. مئي 68 جي تحريڪ فرانس ۾ عورتن جي حقن، ماحوليات ۽ ايل جي بي ٽي ڪيو سرگرمين جي واڌاري ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.

## پس منظر

### سياسي ماحول
فيبروري 1968ع ۾ فرانسيسي ڪميونسٽ پارٽي ۽ فرانسيسي سيڪشن آف ورڪرز انٽرنيشنل هڪ چونڊ اتحاد ٺاهيو. ڪميونسٽن هڪ عرصي کان سوشلسٽ اميدوارن جي حمايت ڪئي هئي، پر "فيبروري جي پڌرنامي" ۾ ٻنهي پارٽين صدر چارلس ڊي گال جي جاءِ تي گڏيل حڪومت ٺاهڻ تي اتفاق ڪيو.

### يونيورسٽي مظاهرا
22 مارچ تي انتهاپسند گروپن ۽ 150 شاگردن نانٽيري يونيورسٽي جي انتظامي عمارت تي قبضو ڪيو. هنن فرانسيسي سماج ۾ طبقاتي فرق ۽ يونيورسٽي جي فنڊن تي سياسي ڪنٽرول بابت اجلاس ڪيو. انتظاميا پوليس کي گهرايو، جنهن يونيورسٽي کي گهيري ورتو. شاگردن پنهنجا مطالبا پيش ڪرڻ کان پوءِ عمارت خالي ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ "22 مارچ تحريڪ" جي ڪجهه اڳواڻن کي يونيورسٽي جي انضباطي ڪميٽي طلب ڪيو.

## مئي جا واقعا

### شاگردن جو احتجاج

نانٽيري ڪيمپس تي شاگردن ۽ اختيارين وچ ۾ مهينن تائين جاري تڪرار کان پوءِ، انتظاميا 2 مئي 1968ع تي يونيورسٽي بند ڪري ڇڏي. ان جي خلاف احتجاج لاءِ 3 مئي تي شاگرد سوربون يونيورسٽي ۾ گڏ ٿيا. 6 مئي تي فرانس جي سڀ کان وڏي شاگرد يونين (UNEF) پوليس پاران سوربون ۾ داخل ٿيڻ خلاف مارچ جي ڪال ڏني. 20,000 کان وڌيڪ شاگردن، استادن ۽ حمايتين سوربون ڏانهن مارچ ڪيو. پوليس مٿن لٺ بازي ڪئي، جنهن جي جواب ۾ شاگردن بيريڪيڊز ٺاهيا ۽ پوليس تي پٿر وسايا. پوليس ڳوڙها آڻيندڙ گئس جو استعمال ڪيو ۽ سوين شاگرد گرفتار ڪيا ويا.

### وڌندڙ تڪرار
حڪومت سان ڳالهيون ناڪام ٿيون ۽ جڏهن شاگردن کي معلوم ٿيو ته پوليس اڃا تائين يونيورسٽين تي قابض آهي، ته انهن ۾ وڌيڪ ڪاوڙ پکڙجي وئي.
10 مئي جي رات ٻيهر پئرس ۾ وڏي ويڙهه ٿي، جنهن کي "بيريڪيڊز جي رات" چيو ويندو آهي. پوليس جي سختي سبب عوام جي همدردي هڙتال ڪندڙن سان وڌي وئي. ملڪ جي مشهور فنڪارن ۽ شاعرن به شاگردن جي حمايت ڪئي. وڏين پورهيت يونينن (CGT ۽ FO) 13 مئي تي هڪ ڏينهن جي عام هڙتال جو اعلان ڪيو.

ان ڏينهن پئرس ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن مارچ ڪيو. وزيراعظم جارج پومپيڊيو گرفتار ٿيلن کي آزاد ڪرڻ ۽ سوربون کي ٻيهر کولڻ جو اعلان ڪيو، پر هڙتالن جو سلسلو نه رڪيو. شاگردن سوربون تي قبضو ڪري ان کي "عوامي يونيورسٽي" قرار ڏنو.

### مزدورن جون هڙتالون

مئي جي وچ تائين مظاهرا فيڪٽرين تائين پکڙجي ويا. هڙتالون فرانسيسي معيشت جي سمورن شعبن تائين پهچي ويون، جن ۾ سرڪاري نوڪريون، مینوفيڪچرنگ ۽ سروس انڊسٽري شامل هئي. لڳ ڀڳ ملڪ جي هڪ تهايو پورهيت قوت هڙتال تي هئي.

24 مئي تي فسادن دوران ٻه ماڻهو مارجي ويا. ويڙهه شدت اختيار ڪري وئي ۽ ٽريڊ يونينن حڪومت سان گڏجي گرينيل معاهدا ڪيا، جنهن تحت گهٽ ۾ گهٽ اجرت ۾ 35 سيڪڙو ۽ پگهارن ۾ 10 سيڪڙو اضافو ڪيو ويو، پر ڪيترن ئي مزدورن انهن معاهدن کي رد ڪري ڇڏيو.

### نئين حڪومت جا مطالبا
سوشلسٽن ڊي گال ۽ ڪميونسٽن جي وچ ۾ هڪ سمجهوتي واري قوت طور اڳيان اچڻ جي ڪوشش ڪئي. 28 مئي تي فرانسوا متيران چيو ته "رياست هاڻي وجود نه ٿي رکي" ۽ هو نئين حڪومت ٺاهڻ لاءِ تيار آهي. پيئر مينڊس فرانس پڻ نئين حڪومت جي قيادت لاءِ پنهنجي آمادگي ظاهر ڪئي.
=
## ڊي گال جو فرار ٿيڻ
29 مئي جي صبح جو ڊي گال اوچتو پنهنجا ذاتي ڪاغذ کڻي ايلزي پيليس (Élysée Palace) مان نڪري ويو. هن پنهنجي ناٺي کي چيو ته هو نه ٿو چاهي ته سندس ذاتي دفاع لاءِ رت وهجي. هو ڪنهن کي ٻڌائڻ بغير هليو ويو ۽ لڳ ڀڳ ڇهن ڪلاڪن تائين دنيا کي خبر نه هئي ته هو ڪٿي آهي. وزيراعظم پومپيڊيو سمجهيو ته هو ملڪ مان ڀڄي ويو آهي. پر هو جرمني ۾ فرانسيسي فوجي ڪمانڊر سان ملاقات ڪري واپس آيو ۽ صورتحال کي ٻيهر ڪنٽرول ۾ آڻڻ جو فيصلو ڪيائين.

## نوٽس

## حوالا