open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
الله بخش تونيو عاجز

**الله بخش تونيو** جو پورو نالو پروفيسر **الله بخش ”عاجز“ ولد نواز علي تونيو** (1915ع - 1978ع) آھي. ھن جو شمار لاڙڪاڻي جي علمي ۽ ادبي حلقن ۾ ٿئي ٿو. سندس تعلق ميرو خان سان هو. حياتيءَ جو وڏو حصو درس تدريس ۾ گذريائين. پھريائين اسڪولن ۾ اُستاد ۽ پوءِ ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار ٿي رهيو. خوش طبع ۽ زنده دل انسان هو. لاڙڪاڻي جي تعليمي سرگرمينّ ۾ سندس ڪردار مثالي رهيو آهي. سال 1932ع کان سخن جي ميدان ۾ طبع آزمائي ڪيائين. لکڻ پڙهڻ ۾ بہ گَھِري دلچسپي هيس.

ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلي جي صحبت ۾، 1954ع کان ذاتي لائبريري قائم ڪيائين. سندس ڇڏيل سرمايي ۾ هن وقت اڍائي هزار ڪتاب ۽ رسالا موجود آهن. اُنهن ۾ سنڌي ڪتابن جو تعداد زياده آهي. سندس پٽ مھتاب احمد هن لائبريريءَ کي سنڀاليندو اچي ٿو.

## حوالا

زمرو:1915ع جون پيدائشون
زمرو:1978ع جون فوتگيون
عبدالڪريم سنديلو

**ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو**
لاڙڪاڻي شهر ۾، ڊاڪٽر عبدالڪريم ولد محراب خان سنديلو (ولادت 1923ع) جي ذاتي لائبريري، سال 1942ع کان قائم ڪيل آهي. پرائيمري اُستاد ٿيڻ شرط لکڻ جي لـــُـونجهه لڳس ڪتاب گڏ ڪرڻ سندس مشغلو بڻجي پيو. سپروائيزريءَ وقت ۾، ڪافي آڳاٽا ڇپيل ڪتاب هٿ ڪيائين.
سندس پسنديده موضوع ”لوڪ اَدب“ ۽ لغت آهن، جن ۾ ملازمت واري مدت (رٽاير 4-4-1979ع) تائين کوجنا جاري رکيائين. اِنهيءَ سلسلي ۾ تحقيق ڪري، هن ڊزن کن ڪتاب لکي ڇپائين.
وٽس لائبريريءَ ۾ رسالن ۽ اَخبارن کان علاون ڪتابن جو تعداد چار هزار کن ٿيندو. هندو اَديبن جا لکيل سنڌي، هندي، گرمکي ۽ سنسڪرت ٻولين ۾ ڪتاب، هن لائبريريءَ ۾ ڪثرت سان ملندا. لغتن جو به وڏو ۽ قيمتي ذخيرو گڏ ڪيل آهي.

## حوالا
بولس لائبريري قمبر

بولس لائبرري
سال 1923ع ۾، بولس Bolus، ضلعي لاڙڪاڻي جو ڪليڪٽر هو. نهايت اَورچ ۽ محنتي مڙس هو. هــُـن، لاڙڪاڻي ضلعي جي ترقي ۽ عوام جي سهنج لاءِ پنهنجو ننڊ آرام ڦـِـٽائي ڇڏيو هو. لاڙڪاڻي شهر کان علاوه تعلقن جي ترقي ڏانهن به جوڳو ڌيان ڏنائين.
سندس اَيامڪاريءَ ۾، قمبر شهر ۾ هڪ لائبرري قائم ٿي، جنهن ۾ ڪتابن جو خاصو تعداد گڏ ڪيو ويو. قمبر جي ماڻهن لاءِ هڪ قسم جو علمي ۽ تفريحي مرڪز بڻجي پيو. سال 1924ع ۾ سندس نالو ”بولس لائبرري“ رکيو ويو  .
موجوده وقت ۾ هيءَ لائبرري، ميونسپل جي سهاري هيٺ هلي رهي آهي، ۽ سندس نالو ”ميونسپل لائبرري“ رکيل آهي.

## حوالا
حي فري لائبريري نصيرآباد

**حي فري ريڊنگ روم ۽ لائبرري**
ماڻهن جي علمي ضرورت جي مدنظر نصيرآباد ۾، سال 1926ع ۾ هڪ ننڍي لائبرري قائم ٿي، جنهن کي اُن وقت جي ڊپٽي ڪلڪيٽر قمبر، مسٽر حي Hey جي نالي پٺيان سڏڻ لڳا . منجهس اَنگريزي، سنڌي، هندي ۽ اُردو زبانن ۾ ڪتابن جو چڱو تعداد گڏ ٿيل هيو. ضلعي جي هندو ڪامورن به هن لائبرريءَ لاءِ مــَـفت ڪتاب ڏنا. روزنامه اَخبارن ۽ رسالن کي به باقائدگيءَ سان هن لائبرريءَ ۾ محفوظ ڪيو ويندو هو، جنهن ڪري ماڻهن ۾ پڙهڻ جو چاه وڌيو.
لائبرريءَ سان گڏ هڪ ”ريڊنگ روم“ به قائم ڪيل هئي، جنهن ۾ عام ۽ خاص ماڻهو ويهي مطالعو ڪندا هئا . ورهاڱي کان پوءِ هيءَ لائبرري درهم برهم ٿي وئي.

## حوالا
سر شاهنواز ڀٽو لائبريري

**سر شاهنواز ڀٽو لائبريري** لاڙڪاڻي شھر جي وڏي لائبريري آھي. ھتي شھر ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي شاگرد ۽ ملازمت جي تياري ڪندڙ اميدوار روزانو مطالعو ڪرڻ اچن ٿا.

## تاريخ

حڪومت، سال 1977ع ۾، لاڙڪاڻي لوڪلبورڊ آفيس جي سامهون هڪ عاليشان لائبرريءَ جي عمارت جو ڪم شروع ڪرايو. ھاڻي ان کي ”ســَـر شاهنواز ڀٽو لائبرري“ جي نالي سان سڏجي ٿي. هن لائبرريءَ لاءِ ڪافي تعداد ۾ ڪتاب بہ خريد ڪيا ويا آهن. اُن وقت جي وزير اعظم، ذوالفقار علي ڀٽي پنھنجو سمورو ڪتبخانو ڏيڻ جو وعدو ڪيو هو. 1984ع ۾ هن ڪتبخاني جو باقاعده افتتاح ٿيو.

## حوالا
ڪراچي يونيورسٽي

**يونيورسٽي آف ڪراچي** يا **جامعه ڪراچي** هڪ سرڪاري تحقيق ڪندڙ يونيورسٽي آهي، جيڪا سنڌ جي گادي واري شهر ڪراچي ۾ آهي. هن جو شمار پاڪستان جي قديم يونيورسٽين ۾ ٿئي ٿو جيڪا 1951 ڌاري وجود ۾ آئي.
24،000 کان وڌيڪ شاگردن سان، 1200 ايڪڙن جي ايراضي تي مشتمل هي يونيورسٽي وسيع تحقيق جي لحاظ سان پاڪستان جي وڏي ۾ وڏي يونيورسٽي آهي. 
يونيورسٽي 53 شعبن ۽ 19 عالمي معيار جي تحقيقي ليبارٽرين سان گڏ 9 فيڪلٽيز تي ٻڌل آهي. 
هتي 800 کان وڌيڪ تعليمي عملو ۽ 2500 کان وڌيڪ ٻيو انتظامي عملو آهي.

2009 ع ۾ ڪراچي يونيورسٽي کي دنيا جي بهترين يونيورسٽين ۾ نامذد ڪيو ويو. جنهن مطابق 2016 ۾ ڪراچي يونيورسٽي ايشيا جي بهترين 250 يونيورسٽين ۾ شامل ٿي.

## گیلری


Sheikh Zayed Islamic Center.jpg|Sheikh Zayed Islamic Centre
Offices Faculty-of-Arts KU.jpg|Offices of the Dean of Faculty of Arts and Social Sciences
Way to Arts Lobby KU.jpg|Way to Arts Lobby
Applied Economics Research Centre, University of Karachi.JPG|Applied Economics Research Centre, KU
Commerce Building DOC.jpg|Commerce Building
Department of Applied Chemistry University of Karachi.JPG|Department of Applied Chemistry
Department of Food Science & Technology, University of Karachi.JPG|Department of Food Science & Technology,
KU Arts Faculty.JPG|Arts Lobby
Karachi University Botanic Garden Entrance.jpg|Karachi University Botanic Garden Entrance


## حوالا

زمرو:ڪراچي
زمرو:ڪراچي ۾ تعليم
زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون
زمرو:ڪراچي ۾ يونيورسٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون
ريڊيو پاڪستان حيدرآباد

**ريڊيو پاڪستان حيدرآباد** 1955ع ۾ اُن وقت جي وفاقي وزيراطلاعت ۽ نشريات پير علي محمد شاهه راشديءَ ذاتي توجهه۽ تحريڪ سان وجود  ۾ آيو. ريڊيو حيدرآباد هڪ ڪلوواٽ جي ٽرانسميٽر سان، هومسٽيڊهال جهڙي عام ۽ ننڍري عمارت ۾ قائم ٿيو.مختصر عمارت،  مختصر سامان. ۽ مختصر ماڻهو! پر انهن مختصر ماڻهو منڊل لڳائي ڇڏيا. ذوق سليم وارا ماڻهون ڇڪجي آيا. نوجوانن جا ميڙ لڳي ويا. آڊيش پيا ٿين،  راڳي پيا راڳ ڳائين،  مشاعرن جا منڊل پيا ٿين،  ناٽڪ نويس ۽ پنهنجي ناٽڪن ۽ ڪردارن سان گڏ سڄي سنڌ کي سنوارڻ جو عزم ڪيو پيا اچن مقرر پنهنجي تقريرن وسيلي پنهنجي ڏاهپ جا نقطا پيا بيان ڪن،  ٻارڙا پيا گيت ڳائن،  ٻارڙن ۽ عورتن جا الڳ پروگرام پيا ٿين. پر انهيءَ سڄي سلسلي کي سنوارڻ ۽ ڳنڍڻ لاءِ ڪيترن ئي ڊائريڪٽرن،  پروگرام پروڊيوسرن،  ڊيوٽي آفيسرن ۽ انجنئرن ڏينهن رات محنت ڪئي. 1962 ع ۾ نئين عمارت ۾ منتقلي ٿي.1971ع ۾. 120 ڪلو واٽ جو هاءِ پاور ٽرانسميٽر لڳو ۽ ٻه چينل ٿيا. شروع کان وٺي ريڊيو جا ڊائريڪٽر سجاد حيدر،  حميد نسيم،  ايم، بي، انصاري،  اي ايم، چاڳلا،  الياس عشقي،  عنايت بلوچ ،  بدرعالم،  آغا سليم،  شڪيل فاروقي ۽ ٻيا انهيءَ ڪوشش ۾ رڌل رهيا ته مڻيادار ماڻهو مڙن ۽ ميلومچي، ڪيترا نوجوان پروڊيوسرن جي صورت ۾ ايندا ويا؛پيراسحاق سرهندي، الله بخش،  مصطفيٰ قريشي،  سڪندر بلوچ،  انور بلوچ]]، ممتاز مرزا،  سرور بلوچ،  عبدالڪريم بلوچ، نور اظهر جعفري ۽ ٻيا ڪيترا. سنڌي ادب ۽ تحقيق جي حوالي سان هن اداري، هوا جي لهرن تي جيڪي ڪجهه ڏنو اُهو سمورو مواد جي گڏ ڪجي ته هزارين ڪتاب ٺهي سگهن ٿا.حيدرآباد تان جن پروڊيوسرن ڊرامن جي سرپرستي ڪئي ۽ محنت ڪري سٺا ڊراما پيش ڪيا. سي هيا؛ آغاسليم،  زيب عاقلي. ايم، بي، انصاري، الياس عشقي،  الله بخش شاهه بخاري،  منظورنقوي،  مصطفيٰ قريشي،  عبدالڪريم بلوچ، پيراسحاق سرهندي،  سڪندر بلوچ،  سرور بلوچ،  انور بلوچ، مراد علي مرزا،  ممتازمرزا،  ابراهيم شيخ،  زاهد قلباڻي،  گل حسن قريشي،  جهانگير  قريشي ۽ ٻيا.حيدرآباد ريڊيو جا اُهي پروگرام ڪيئن وسرندا،  جيڪي ادبي ۽ لوڪ پسند حيثيت رکندا هئا : ”جهڙا گل گلاب جا“،  ”گلدستو“،  ”نئون سج“،  وغيره. صالح محمد شاهه ( فتح خان) جي ڳوٺاڻي ڪچهريءَ ۾ ڏاهپ جا نقطا وسارڻ جهڙا نه آهن سندس بزرگيءَ وارا انداز ڪيترا نوجوان ۽ پوڙها اڄ به اُن وانگر ڳالهائيندا آهن. ان طرح سندس ساٿي ”گنهور خان “ (عبدالڪريم بلوچ)جو ڪردار به وسارڻ جيهڙو ڪونه آهي. لطيف سرڪار جي ڪلام کي تحت اللفظ پڙهڻ جو انداز سندس شاه سائينءَ سان عقيدت منديءَ جو وڏو اظهار هو.

## حوالا
تاج محمد افغان مشتاق

**حڪيم مولوي تاج محمد **  ذات جا افغان هئا. سندن والد بزرگوار جو نالو حاجي خميسو هو. ڊسمبر 1899ع ۾ بدين شهر ۾ تولد ٿيا. پير ڀاون شاهه جيلاني جن جا مريد ۽ همعصر هئا. عربي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ڪلي مهارت هئڻ سان گڏ کين انگريزيءَ تي ڪامل به دسترس هئي. سندن گهرو لئبرريءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب هر وقت مطالعي لاءِ رهندا هئا
مولوي صاحب جن طبابت جو ڪم به ڪندا هئا، جنهن ۾ به لاجواب ماهر هئا.پير ڀاون شاهه جي وفات کان پوءِ، شهر راڄي خاناڻي ۾ اچي مقيم ٿيا، جتي هڪ شاندار اسپتال پنهنجي وڏي پٽ محمد قائم نالي ”قائمي يوناني دواخانو راڄو خاناڻي“ کوليائون.ماهوار طبي رسالي ”پيام شفا“ جا ايڊيٽر به هئا. رسالو دواخاني جي پنهنجيءَ پريس مان ڇپجي نڪرندو هو، 
پاڻ طبي ڪاليج ٽنڊو محمد خان جي طبي بورڊ جا ميمبر به هئا. رسالي ”پيام شفا“ کان سواءِ، علم طب ۾ سندن مندرجه ذيل تصنيفون آهن، جي اڄ مفقود آهن: (1) ڪتاب الحميات (2) شرح قانونچه، (3) قرابادين مشتاقي المعروف به طب ساغر ساقي. پويون ڪتاب سندن هٿ سان لکيل قلمي بياض آهي، جيڪو راقم وٽ موجود آهي. مرحوم اهو ڪتاب پارسيءَ ۾ لکڻ شروع ڪيو هو، مگر ڪن مجبورين ڪري اڌ ۾ رهيل ٿو ڀانئجي. ازان سواءِ ٻيا به ڪيترائي قلمي ڪتاب مذهبي وغيره آهن. حڪيم هئڻ سان گڏ، مرحوم جن جيد عالم پڻ هئا. جامع مسجد راڄي خاناڻي جا پيش امام به پاڻ هوندا هئا.  جامع مسجد ۾ جمعي نماز پڙهائيندا هئا.پاڻ شاعر پڻ هئا. شعر ۾ سندن تخلص ”مشتاق“ هوندو هو . مرحوم مير احسان علي خان ٽالپر ساڪن راڄو خاناڻي به سندن شاگرد هو. مرحوم سيد احمد شاهه ’خاڪي‘ سان به مرحوم مولوي صاحب جن جو خاص صحبت جو رستو هوندو هو.
کين ٽي پٽ هئا، جن مان وڏو پٽ محمد قائم ڪن سببن ڪري گهر ڇڏي جلاوطن ٿي ويو آهي؛ وچيون پٽ غلام علي عرف محمد سومار پسارڪي دڪان جو مالڪ ۽ دوا فروش آهي؛ باقي سندن ننڍو پٽ ڪمال الدين اڳي سنڌي پڙهندو هو، پر هاڻ درزڪو ڪم سکي رهيو آهي. مرحوم مولوي صاحب جن 55 ورهين جي ڄمار ۾ دل ٽٽي پوڻ ڪري رحلت فرمائي.

## حوالا
نور محمد شھدادڪوٽي

**مولانا نور محمد** صاحب جي ولادت شهر ڪنڊي، علائقي ڀاڳناڙي، رياست قلات بلوچستان ۾ ٿي. سندس ولادت جي تاريخ معلوم نه آهي. 
## احوال زندگي
پاڻ تحصيل علم پنهنجيڳوٺ ڪنڊي ۾مولانا عبدالحليمصاحب جي درسگاهه ۾ ڪيائون. تحصيل علم کان پوءِ، سندن پهريون وقت پنهنجي ڳوٺ ۾ عربي تعليم ڏيڻ ۾ گذريو. عمر جو پويون وقت، خان قلات (خان خداداد خان) جا قاضي ٿيا. باقي عرصو اتان لڏي، سرائي پير بخش کهاوڙ جي اصرار تي اچي، شهر شهدادڪوٽ ۾ رهيا، جتي اچي درسگاهه کوليائون، ۽ وٽن سنڌ ۽ بلوچستان جا تشنگان علم اچي علمي فيض حاصل ڪندا رهيا. ان ئي درسگاهه مان قدوة العارفين، زبد السالڪين، حضرت مولانا غلام صديق عليہ رحمة (سندن ننڍا صاحبزادا) گوهر شهوار پيدا ٿيا، ۽ پڻ ٻيا ڪيترائي صاحب دستاربنديءَ کان سرفراز ٿيا، جن مان چند نالا سنڌ جي معروف علماءَ ڪرام جا هيٺ ڏجن ٿا:
1 – مولانا مخدوم محمد قريشي صاحب، ڳوٺ ٻير، ڊويزن قنبر، ضلعو لاڙڪاڻو؛
2-مولانا نور محمد صاحب ڀٽي، ميرپور بي بي، علائقو ڀاڳناڙي؛
3- مولانا حاجي احمد صاحب بوهڙ، ڳوٺ بوهڙ، تعلقو قنبر، ضلعو لاڙڪاڻو؛
4- مولانا گل محمد صاحب شهدادڪوٽي (سندن وڏو صاحبزادو)؛
5-ميان غلام صديقصاحب (سندن ننڍو صاحبزادو)، جنهن جي درگاهه شريف شهدادڪوٽ ۾ آهي؛
6- حضرتسيد پير بخش شاهه حڪيم پير ڳوٺ راشدي (نئون ديرو، ضلعو لاڙڪاڻو)؛
7-مولانا حاجي احمد صاحب ”حلوي“، شهر ملان ابڙو، ضلعو لاڙڪاڻو؛
8-مولانا محمد حسن صاحب، شهر جوهي، ضلعو دادو؛
9- مجاهد اسلام، حاجي مولانا تاج محمد شاهه عليہ الرحمة، امروٽ شريف؛
10- مولانا مولوي محمد هاشم صاحب، ڳڙهي ياسين، ضلعو سکر، وغيره.
سندن همعصر علماء عظام مان، جناب حضرتمولانا عبدالرحمان صاحب (سکر) ۽ جناب فيض مآب حضرت مولانا محمد يعقوب صاحب ”همايوني“(سکر) جا نالا قابل ذڪر آهن، جن سان سندن ڪافي تعلق ۽ لاڳاپو هو.
سندن طريقت جو سلسلو قادري، جناب حضرت ميان محمد حسن صاحب ڪٽباري رحه (تحصيل لهڙي، رياست قلات) سان وابسته هو.
پاڻ 12 ذوالحج 1296 هجريءَ تي، نوي ورهين جي ڄمار ۾، وفات ڪيائون ۽ شهر شهدادڪوٽ ۾ - جتي هينئر سندس صاحبزادي ميان غلام صديق رحمة الله عليہ جن جي درگاهه فيض آثار آهي – دفن ٿيا.
سندن ڪا خاص تصنيف ۽ تاليف ڪانه آهي، مگر سندس ڪتبخاني جي سڀني عربي درسي ڪتابن تي قلمي حاشيا لکيل آهن، جي نهايت قيمتي آهن. سندن زبان يا ٻولي سنڌي ۽سرائڪي هئي.

## حوالا
گل محمد شھدادڪوٽي

**مولانا الحاج ميان گل محمد **:، علامهمولانا نُور محمد صاحب شهدادڪوٽيءَ جا وڏا فرزند هئا. 21 رجب 1240 هجريءَ ۾، شهر ڪنڊو،تحصيل ڀاڳ، رياست قلات ۾ تولد ٿيا. علامه ميان گل محمد صاحب ڪجهه تعليم ڪنڊي (بلوچستان)، ۽ ڪجهه شهدادڪوٽ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ حاصل ڪئي. سمورو علم پنهنجي والد مولانا نُور محمد صاحب کان حاصل ڪيائون. آخر، تعليم ڏيڻ جي غرض سان، پنهنجي والد بزرگوار سان گڏ، بلوچستان مان هجرت ڪري، شهدادڪوٽ سنڌ ۾ اچي رهيا. سندن ڏاڏاڻن ۾ مشهور بزرگ علامه عبدالعليم ڪنڊائي عليه الرحمة هو، جنهن جي مزار شريف روهڙي ضلعي سکر جي لڳ ٽڪريءَ تي زيارتگاهه خلائق آهي.
علامه ميان گل محمد صاحب مرحوم ٻاويهن سالن جي عمر ۾ فارغ التحصيل ٿيا، ۽ سرائي پير بخش صاحب کهاوڙجي اصرار ۽ طلب موجب شهدادڪوٽ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ اچي رهيا.
مولانا گل محمد صاحب مرحوم کان ڪيترائي شاگرد تعليم حاصل ڪري فارغ التحصيل ٿيا، جن مان سندن ننڍو ڀاءُ مولانا غلام صديق صاحب شهدادڪوٽي، مولانا قاضي داد محمد صاحب (مڪران)، مولانا عبدالحڪيم صاحب افغان (ساڪن ڪابل)، ۽ مولانا محمد حسين صاحب حيدرآبادي ڪافي مشهور آهن. سندن همعصرن ۾مولانا عبدالغفور صاحب همايوني، مولانا محمد هاشم صاحب ڳڙهي ياسيني، ۽مولانا عبدالرحمان صاحب سکرائيءَ جا نالا قابل ذڪر آهن.
مولانا جي طريقت جو سلسلو قادريه هو. پاڻ عمدة العارفين مولانا ميان غلام حيدر صاحب قادري ڪٽباري (تحصيل لهڙي، رياست قلات) واري جا مريد هئا. سندن سلسلو مخدوم محمد صديق مهيسر (تعلقو گهوٽڪي) سان ملحق آهي، جنهن جو سلسلو حضرتسلطان العارفين باهو عليه رحمة سان ملي ٿو.  حاجي سائينداد مستوئي بلوچ ابتدا ۾ سندن سخت مخالف هو. هو اهل علم کان پري ڀڄندو هو. هڪ دفعي علامه صاحب جي هڪ مريد اچي کين عرض ڪيو ته ”سائينداد خان مستوئي منهنجا سؤ رپيا کائي ويو آهي سي مون کي وٺي ڏيو“. ميان صاحب ٽي دفعا سائينداد کي ماڻهو موڪلي گهرائڻ جي ڪوشش ڪئي، مگر هن ٽيئي دفعا چوائي موڪليو ته ”آءٌ مُلي وٽ هرگز نه ويندس!“ ان تي ميان صاحب چوٿون دفعو چوائي موڪليس ته ”هن مُلي جي در تي تنهنجون جتيون ضرور گسنديون!“ ٿيو به ائين – سائينداد اڌ رات جو سرديءَ ۾ دروازي تي حاضر ٿي ميان صاحب مرحوم کان معافي ورتي، ۽ پڇاڙيءَ تائين حضرت علامه جو سچو مريد ٿي رهيو. مرڻ وقت اولاد کي وصيت ڪيائين ته انهيءَ درگاهه کي نه ڇڏجو، ۽ بزرگن جي عرس جي خيرات ثواب خاطر ڪندا رهجو. علامه صاحب مرحوم 27 ذوالحج 1306ھ ۾ وفات ڪئي. شهر شهدادڪوٽ ۾ پنهنجي درگاهه ۽ مدرسي جي حاطي اندر مدفون آهن. مرحوم حج جي سفر ۽ حرمين شريفين جي زيارت کان به مشرف هئا. مولوي محمد ابراهيمصاحب ڳڙهي ياسين وارو، مولانا گل محمد صاحب جو شاگرد آهي ۽ وٽس مولانا مرحوم جي ملفوظات ۽ ٻيو قلمي ذخيرو موجود آهي. مولانا مرحوم فارسيءَ جا شاعر هئا. اسان کي سندن ٻه مصراعون هڪ رباعيءَ جون، جيڪا امير خسرو دهليءَ جي رباعيءَ جي ڀران جوڙي هئائون، مليون آهن، جي هيٺ ڏجن ٿيون:
امير خسرو:
بيکارم در کارم چون مد بحساب اندر،
 
خاموش بگفتارم چون خط بکتاب اندر،
 
پابسته برفتارم چون پا برکاب اندر،
 
در خانہ ببازارم چون شخص بخواب اندر.
 
مولوي گل محمد:
مي سازم، مي سوزم، چون خون بکباب اندر،
 
مي گريم مي خندم چون برق سحاب اندر.

## حوالا
مولانا غلام صديق ميڪڻ شهدادڪوٽي

**الحاج علامه غلام صديق** صاحب جن مولانا نور محمدصاحب جا ننڍا فرزند هئا. سندس جاءِ ولادت ڪنڊو، تحصيل ڀاڳ، رياست قلات، ڊويزن بلوچستان آهي. سندن ولادت جي تاريخ 4ربيع الاول 1260 هجري آهي. ابتدائي زماني ۾ ڪنڊي بلوچستان ۾ رهيا، ۽ پوءِ پنهنجي والد بزرگوار ۽ وڏي ڀاءُ مولانا ميان گل محمد صاحب جن سان گڏ، سرائي پير بخش مرحوم جي طلب موجب، شهداد ڪوٽ ضلعي لاڙڪاڻي سنڌ ۾ اچي رهيا. تعليم پنهنجي والد بزرگوار ۽ وڏي ڀاءُ مولانا ميان گل محمد صاحب کان حاصل ڪيائون، ۽مدرسہ نور محمديه شهدادڪوٽ مان، 13 سالن جي عمر ۾، علمي فراغت جي سند حاصل ڪيائون. سندن طريقت جو سلسلو قادريههو، ۽ حضرت قدوة العارفينمولانا ميان غلام حيدر صاحب قادريءَ جا مريد هئا. 14 سالن جي عمر ۾ کين خلافت ملي، ۽ سندن مشهور خليفا مولانا غلام محمد ڪمال ديرائي رياست خيرپور ميرس، ميان علي شير چانڊيو ديرو غيبي خان، ۽ ميان عمرالدينصاحب، وغيره هئا. علامه صاحب جا مکيه همعصر مولانا عبدالغفور همايوني، مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسيني ۽ مولانا عبدالرحمانصاحب سکرائي هئا.
سندن فارغ التحصيل شاگردن جو تعداد تمام گهڻو آهي، جن مان علامه حسن اللہ پاٽائي،مولانا عطاءاللہ فيروزشاهي ۽مولانا غلام محمد مهيسر (ڳوٺ ڪمال ديرو، تعلقو گنبٽ) مشهور بزرگ آهن.
سندن وضع قطع نهايت سادي هئي .
”امُرُّ علي الديار ديار ليليٰ
وَما حُبُّ الديار شغفن قلبي
 
اُقبَّل ذاالجدارَ و ذاالجدارَ
ولا کِن حُبَّ مَن سَکَنَ الديارَ“
(محبوب جي ملڪ مان لنگهڻ وقت سندس ڀتين جو چمڻ ان ڪري نه آهي ته ڪو مون کي ڀتين سان گهڻي محبت آهي- بلڪ انهن ۾ رهندڙ محبوب جي محبت ائين ڪرائي ٿي.)
مولانا غلام صديق مرحوم فارسي ۾ ”عمليات صديقي“ وغيره غير مطبوع ڪتاب ڇڏيا آهن. سندن وفات 23 ربيع الاول 1323 هجريءَ ۾ ٿي، ۽ درگاهه صديقيه شهداد ڪوٽ ۾ مدفون آهن.
مرحوم مولانا غلام محمد صاحب ڪمال ديرائي ذڪر ڪندو هو ته سندن شرعي فتوائن جو مجموعو هڪ نهايت ضخيم جلد جي صورت ۾ موجود هو، جنهن کي ”جُنگ“ نالي سان سڏيندا هئا. سندن وفات کان پوءِ اهو جُنگ پير تراب علي شاهه راشديءَجي قبضي ۾ هو، جنهن سان مولانا صاحب جن جي نياڻيءَ جي شادي ٿيل هئي. هاڻي خبر ناهي ته اهو جنگ ڪٿي آهي. مولانا غلا محمد صاحب فرمائيندو هو ته ”ابا! انهيءَ جُنگ ۾ نظر ڪرڻ سان ائين ڏسڻ ۾ ايندو، گويا هڪ علم جو دريا آهي، جو ڇوليون هڻي رهيو آهي. مختلف فيہ مسئلن بابت عجيب و غريب تحقيق ٿيل آهن“.

## حوالا
محمد ھاشم

**علامه محمد هاشم  ڳڙهي ياسيني**
 
مولانا محمد هاشم جي ولادت سن 1259ھ ۾ شهر شهداد ڪوٽ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ٿي. استاد العلماء مولانا نور محمد شھدادڪوٽي جي مدرسي ۾، اول کان آخر تائين سمورو علم پڙهي، فارغ التحصيل ٿيا. ان بعد، شهدادڪوٽ جي ويجهو ڀري جي ڳوٺ ۾ ديني مدرسو کولي پڙهائڻ لڳا، جنهن ۾ ستر کن طالب العلم مختلف سبقن ۾ پڙهندا هئا. سندن مدرسي مان ڪيترا عالم فيضياب ٿي نڪتا. پوءِ، ڪجهه وقت بعد، مولانا کي  مولانا ميان تاج محمد ، پنهنجي فرزند ميان گل حسن جي پڙهائڻ لاءِ، پنهنجي ڳوٺ ڪٽبار (قلاتبلوچستان) ۾ وٺي ويا. اتي به سندس مدرسي ۾ ڪيترا شاگرد بلوچستاني ۽ سنڌي پڙهندا هئا. صاحبزادي ميان گل حسن صاحب جڏهن سمورو علم مولانا کان پڙهي دستاربند ڪئي، تڏهن، ميان صاحبن جي مخلص مريد نواب اسدالله رئيساڻي جي استدعا تي، ڪيترا سال رئيساڻين جي جاگير محرم جي شهر ۾ مولانا صاحب جن قاضي ٿي رهيا. آخر ناڙي جي ملڪ ۾ پاڻيءَ جي اڻاٺ ۽ بي انداز گرميءَ جي برداشت نه ڪرڻ ڪري اتان ڇڏي آيا، ۽ خانصاحب الله بخش خان دراني بارڪزئي جي طلب سان ڳڙھي ياسين ۾ اچي مدرسو کوليائون، جنهن ۾ پري پري جا طالب العلم لاڙ، ميل، بلوچستان ۽ افغانستان کان اچي پڙهڻ لڳا ۽ فيضياب ٿيا.
مولانا جا فيضياب شاگرد، مولانا گل حسن سجاده نشين ڪٽبار ۽ صدر قضاة بلوچستان، مولانا مولوي عبدالله صاحب رتائي (جنهن وٽان مولانا خادم حسين صاحب ۽ ٻيا ڪيترا پڙهي عالم فاضل ٿيا)، مولانا مولوي ڪريمداد صاحب ٺيڙهي وارو، مولانا غلام عمر صاحب ڊگهه وارو، مولانا جو فرزند مولانا محمد قاسم صاحب، مولانا تاج محمد صاحب بلوچستاني، مولانا جمال الدين صاحب صحبت پوري، مولانا حافظ نور محمد صاحب ياسيني قاري، مولوي فقير محمد صاحب، مولوي ڪمال الدين صاحب سيوائي، مخدوم غلام مصطفى صاحب سجاده نشين محمد پور شريف، مولوي عنايت الله صاحب آگرو، مولوي گل محمد صاحب ۽ مولوي پير محمد صاحب وارهه وارا ۽ ٻيا ڪيترا آهن.
مولانا محمد هاشم جن، حضرت مولانا ميان تاج محمد صاحب بزرگ ڪٽبار شريف واري کان بيعت هئا. صوفياء ڪرام جي عزت رکندڙ، صالحن جي صحبت ۾ خوشنود ٿيندا هئا- خاص ڪري حضرت سلطان الاولياء خواجه عبدالرحمان صاحب سرهندي ۽ سندن فرزند خواجه محمد حسن جان صاحب ۽ خواجه عبدالقدوس آغا شيرين جان صاحب جا سخت معتقد رهيا.
سندن تصنيف گهڻي ضايع ٿي ويئي آهي. هن وقت هڪ دفتر تحريرن جو (رساله نذر بابت، حاشيه ۽ ترڪيب مائة عامل جي، حاشيه هداية النحوجو، حاشيه بديع الميزان ۽ ايساغوجي جو، صرف بهائي تي) لکيل آهي. شعر چوڻ ۾ به کين چڱي دسترس هئي. ڪيتريون تاريخون سندن نظم ۾ چيل آهن. مثال طور، سندن چيل تاريخ جا ٻه بيت، جي حضرت سلطان العارفين خواجه عبدالرحمان صاحب سرهنديءَ جي رحلت بابت چيا اٿن، هيٺ ڏجن ٿا:
شد فلک ز اندوه در خونِ شفق،
شد ملک ز افسوس پنهان در شفق.
بود خاصِ حضرت رب الفلک،
”غفرله“ تاريخ او گفته ملک. (1315)
مولانا جن تاريخ 19 شوال سال 1322 هجري ۾ هن جهان فاني مان رحلت ڪئي. پويان ٽي فرزند – مولانا حاجي محمد صالح صاحب، مولانا محمد قاسم صاحب، ۽ مولانا محمد ابراهيم صاحب، ڇڏي ويو. سندن مزار مبارڪ ڳڙهي ياسين جي اولاهين قبرستان ۾ زيارتگاهه آهي. سندن تاريخ وفات لاءِ عارف بالله عامل ڪامل سيد احمد شامي صاحب عربيءَ ۾ هي بيت چيا آهن:
اسفا لفقد العالم الرباني
الکامل المفضال زبدة عصرهٖ
اعني محمد هاشم من قد بدا
بشراه قد فازالسعادة بالرضا
 
صدرالعلوم و مفخر الاعيان
شيخ الکرام و ربة العرفان
ضيفا من الاضياف للرحمٰن
تاريخہ ”في معدل الرضوان“ – 1322
ايضاً تاريخ از ميانجي عبدالله سرهندي شهدادڪوٽي:
جست هندي چو سال رحلت او
گفت هاتف ”شد اندرون بهشت“-1322

## حوالا
مخدوم عبدالمجيد فيروزشاھي

**مخدوم عبدالمجيد فيروز شاهي** 
 
هيءُ بزرگ علامه عطاءُ الله فيروز شاهيءَ جو ڏاڏو هو. مخدوم صاحب ننڍيءَ عمر ۾ ئي يتيم ٿي پيو. ان زماني ۾مولانا محمد صادق ڳچيري(تعلقو مورو) واروانهيءَ ڳوٺ ۾ آيو. شايد مير صاحبن جو ملازم هو يا ڪو ٻيو ڌنڌو ڪندڙ هو. بهرحال مخدوم عبدالمجيد جي پرورش ڪندڙ، کيس پڙهڻ لاءِ مولانا محمد صادق جي حوالي ڪيو. مخدوم صاحب گچيري ۾ مولانا موصوف وٽ فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم نَحو تائين حاصل ڪئي. انهيءَ وقت ۾ مولوي صاحب وٽ سندس سبقن ۾ ناغا پوڻ لڳا، تنهنڪري مولوي صاحب کان رخصت گهريائين، جنهن تي مولوي صاحب کيس تنبيهه ڪئي ۽ رخصت نه ڏني.
مولوي محمد صادق صاحب کي خواب ۾ ڪنهن مماتي واري بزرگ (غالباً سيدنا عبدالقادر) فرمايو ته هن (مخدوم عبدالمجيد) کي اجازت ڏي ته ڪٿي وڃي پڙهي. انهيءَ خواب کان پوءِ مولانا محمد صادق هن کي اجازت به ڏني ۽ هڪ رپيو راهه خرچ طور ۽ هڪ چادر ڏني. مخدوم صاحب ان کان پوءِ مٽيارين ڏانهن رخ رکيو. ان زماني ۾ مولانا محمد عثمان شهيد متعلويء جو مدرسو برک هو؛ ان ڪري وٽس آيو. جڏهن مولانا محمد عثمان کيس ڏٺو، تڏهين چيائين ته ”بابا! دير سان آيو آهين، تنهنجي لاءِ ته اڳيئي مون کي سفارش ٿيل آهي“! پوءِ هن بزرگ، مخدوم صاحب کي شفقت سان پڙهايو ۽ پنهنجو خاص خادم ڪيو. آخر فارغ التحصيل عالم ٿيو. انهيءَ زماني ۾ مٽيارين ۾ الهه بندو نالي هڪ فقير هوندو هو، جنهن مخدوم عبدالمجيد کي چيو ته ”بابا! هڪ هوا لڳندي، ان مان توکي سِلهه ٿيندي، جنهن مان جانبر ٿي نه سگهندين.“ خدا جي قدرت ٿيو به اِئين.
جڏهين مخدوم صاحب گچيري ۾ پڙهندو هو، تڏهن ان وقت جو کنيارين وارو بزرگ اتي آيو. ان وقت مولانا عبدالمجيد ”هداية النحو“ پڙهندو هو. کينيارين واري بزرگ اول پنهنجي صاحبزادي کان ڪو قاعدو پڇيو، يا ڪتاب مان ڪو مڪان هو، جنهن جو جواب صاحبزادي کي نه آيو. ان کان پوءِ مولانا عبدالمجيد کان پڇيائين، جنهن جواب صحيح عرض ڪيو. ان تي بزرگ فرمايو ته ”ذالک فضل الله يؤ تيہ من يشاء“.- (اهو الله جو فضل آهي، وڻيس تنهن کي ڏئي).
دستاربنديءَ بعد مخدوم صاحب ڳوٺ فيروز شاهه جي ڀرسان ٻن ميلن پنڌ تي ”ناري“ نالي هڪ ڳوٺ ۾، جتي سادات عظام رهندا آهن، انهن کي پڙهائڻ لاءِ مدرسو کوليو.

## حوالا
عبدالغفور همايوني

**مولانا عبدالغفور ”مفتون“  همايوني**
 
مولانا عبدالغفور صاحب جن جي ولادت 1261 هجري ۾ ڳوٺ ”همايون“ تعلقي شڪارپور سنڌ ۾ ٿي. مولانا جو والد   خليفو مولانا محمد يعقوب شهر ”جهٽ“ بلوچستان جو باشندو هو. ”همايون“ جي هڪ زميندار وڏيري غازي خان سومري جي استدعا موجب ”همايون“ جي ڳوٺ ۾ اچي ديني مدرسو کوليائين، جنهن ۾ پري پري جا طالبعلم پڙهي فيضياب ٿي ويا. مولانا عبدالرحمان صاحب سکرائي، مولانا نور محمد صاحب شهدادڪوٽي، مولانا عبدالستار صاحب ۽ مولانا عبدالله رستمي ۽ ڪيترا ٻيا، مولانا جي مدرسي جا فيضياب طالب هئا. سندن فرزند مولانا عبدالغفور صاحب به گهڻو علم پنهنجي والد خليفي محمد يعقوب صاحب وٽ پڙهيو. سال 1273 هجري ۾ خليفي صاحب رحلت ڪئي. چنانچه باقي علم مولانا صاحب مولوي سلطان محمد صاحب سيت پوري پنجابي، خليفي محمد يعقوب صاحب جي شاگرد، وٽ پڙهي فارغ النحصيل ٿيو ۽ پنهنجي ڳوٺ ”همايون“ ۾ مدرسو پڙهائڻ شروع ڪيائين. ان بعد مولانا کان سوين شاگرد پڙهي فيضياب ٿي نڪتا. مولوي عبدالرحيم صاحب شڪارپوري مولوي فاضل محمد صاحب بلوچستاني، مولوي خدا بخش لهڻي، مولوي نبي بخش صاحب ڪولاچي، مولانا محمد مبارڪ صاحب ميان ڳوٺي، مولوي محمد اسماعيل صاحب شاهلي، مولوي محمد يعقوب صاحب (سبي بلوچستان) ۽ ڪيترا ٻيا شاگرد وٽانئن فيضياب ٿيا. مولانا علم جي هر فن ۾ يڪتاي روزگار هو. خصوصاً علم فقہ ۾ سندس نظير سنڌ، هند، بلوچستان ۽ خراسان ۾ به نه هو. بلوچستان جا حاڪم شرعي فيصلن لاءِ شاهي جرگن جي موقعن تي کيس گهرائي کانئس وڏا وڏا معاملا فيصل ڪرائيندا هئا. مولانا جو مُستجاب الدعوات هجڻ ايتريقدر مشهور هو، جو هر طبقي ۽ هر فرقي جا ماڻهو – عالم، پير،، مشائخ، زميندار، ڪامورا، امير، وزير، هندو، مسلمان، پارسي، جوڳي، عوام ۽ خواص- دعا طلبيءَ لاءِ وٽس ايندا هئا. هر وقت سندس دروازي تي مخلوق خدا جو ميڙ لڳو پيو هوندو هو. مولانا مرحوم شعر ۾ به وڏي دسترس رکندو هو. سندس تخلص ”مفتون“ هو. غزلن ۽ ڪافين جو سنڌيءَ ۾ هڪ مجموعو ”ديوانِ مفتون“جي نالي سان ڇاچي ۾ اچي چڪو آهي*. مولانا جو فارسي مجموعه ڪلام، جنهن ۾ سندس 80-90 غزل هئا، سندس هڪ معقد جناب پير صاحب سيد ابو محمد صالح شاهه، خليفي جلال الدين کان وٺي ويو هو. پير صاحب جي وفات کان پوءِ معلوم نه آهي ته اهو ڪلام ڪنهن جي هٿ آيو.
مولان رمضان شريف جي 11 تاريخ جمعي جي رات 1336ھ ۾ وفات ڪئي. سندن مزار سندن والد جي ڀر ۾  همايون ۾  آهي.
مولانا جي وفات کان پوءِ سندس ڏوهٽو عالم فاضل مولانا ميان عبدالباقي صاحب مسند نشين آهي، جنهن ڪيترن طالب علمن کي دستاربندي ڪرائي آهي. 
تصنيفون: مولانا مرحوم جون فتوائون هزارن جي تعداد ۾ آهن، جن مان ٻه جلد فارسي ۾ ”فتاويٰ همايوني“ جي نالي سان ڇپيل آهن. علم طب ۾ ”فرهنگ همايوني“ سنڌيءَ ۾ ڇپيل آهي. ”الدرالمنثور“ ۽ خراج بابت رسالو ۽ ٻيا قلمي رسائل به گهڻا آهن

## حوالا
جمال الدين فقير جمال

**جمال الدين فقير ”جمال“**
جمال الدين فقير ولد الهه اوباهيو، ذات جو سهتو، مشائخ سعدالله رحه جي اولاد مان هو، ان ڪري ”سڌوپوٽو“ به سڏيو ويندو هو. فقير جي ڄمڻ جو هنڌ ڳوٺ ”تجّل“، تعلقي ناري، ضلعي خيرپور ۾ آهي. هي فقير صاحب تاريخ 5 فبروري 1907ع ۾ ڄائو هو. فقير پڙهيل ڪونه هو، باقي نماز جون سورتون ياد هئس، نماز جو پابند ۽ متشرع هو. درويشن سان دوستي گهڻي هيس. سنديس دل کليل هئي. ننڍي هوندي جڏهن مائٽن پڙهڻ وهاريس، تڏهن استاد جيڪو به سبق ڏيندو هوس، اهو ياد ڪري ٻڌائيندو هو؛ وري جڏهن اکر پڇبو هوس ته چوندو هو ته ”سائين، اهو اکر ته الاجي ڪهڙو آهي، باقي بر زبان ته ياد سڀيئي اکر اٿم“!
سندن شاعرانه صحبت، بچائي فقير رند سان به هئي. فقير جو وصال سال 1952ع جي ڊسمبر مهيني ۾ ”ملڪي“ ڳوٺ ۾ ٿيو.

## حوالا
سنڌ ۽ بمبئي ريزيڊنسي

سنڌ کي بمبيء کان ڌار ڪرڻ واري جدوجهد تي ته تمام گهڻو مواد ملي ٿو پر سنڌ کي **بمبي ريزڊنسي** سان ڇو ملايو ويو ان لاء ڪو خاص سبب يا حوالو ڪونه ملي ٿو. سنڌ کي بمبئي ۾ شامل هڪ تاريخي ڪارڻ هي به هيو.  1843ع ۾ انگريزن سنڌ فتح ڪئي. هئي.  ٻين تمام گھڻين رٿائن سان گڏ هنن هڪ نج سنڌي فوجي دستو به تيار ڪيو هو ۽ انهن جي تربيت ڪري مختلف محاذن تي موڪلڻ لڳا. ان وقت انگريزن جي سامهون پنجاب کي فتح ڪرڻ به هڪ هئو ۽ انلاءِ هنن کي سنڌ جي سرزمين ۽ فوجي وسيلا استعمال ڪرڻ هئا، تنهنڪري انگريزن سنڌين جي فوجي تربيت تي خاص ڌيان ڏنو. ان وقت هڪ قانون هئو ته جيڪڏهن ڪوبه فوجي پنهنجي صوبي کان ٻاهر ويڙھ ڪرڻ ويندو ته ان کي اٺ روپيه واڌو پگهار فارن الاونس جي صورت ۾ ملندي.

1854ع ۾ جڏهن انگريزن پنجاب تي مهم جوئي ڪئي ۽ سنڌ رجمينٽ جا دستا متحرڪ ڪيا ته سنڌ جي فوجين مطالبو ڪيو ته هنن کي قانون مطابق اٺ روپيه واڌو پگهار ڏني وڃي نه ته هو ڊيوٽي تي نه چڙهندا. جيئن ته مرڪزي سرڪار اها رقم خرچ نه پئي ڪرڻ چاهي، تنهنڪري هنن ان جو اھو نبيرو ڪڍيو ته سنڌ کي بمبئي ريزيڊنسي سان ملائجي ته جيئن ان جو علائقو وسيع ٿي وڃي ۽ ڪوبه فوجي يا آفيسر واڌو پگهار جو مطالبو ڪري نه سگهي. اهڙي طرح 1854ع ۾ مرڪزي سرڪار جو حڪم نامو جاري ٿيو ۽ سنڌ ، بمبي سان شامل ڪئي وئي. 

## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:ڀارت
زمرو:تاريخ
زمرو:سياست
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
دُنيا

thumb|عالمي سامونڊي ڪنارن جو نقشو

**دنيا** ھڪ سيارو زمين آهي جنھن ۾ سمورا جاندار ۽ انساني تھذيب شامل آهن.Merriam-webster.com
فلاسافيڪل مفھوم مطابق سموري جسم رکندڙ ڪائنات کي دنيا چئبو آهي يا وري ڪنهن فرد جي وجود يا ھستي تي مشتمل دنيا يا ڪنھن فرد جي آنٽالاجيڪل دنيا. مذھبي يا ديني مفھوم مطابق دنيا ھڪ اھڙو جسم رکندڙ يا بيجان گولو آھي جيڪو آسماني، روحاني، خيالي ۽ مقدس ناھي.
thumb| نيري پٿر مان ٺھيل دنيا جي گولي جو نمونو

thumb|دنيا جي گولي جو نقشو

## فلاسافي

thumb|زميني آسودگي وارو باغ

## مذھب ۽ ڏندڪٿائون

thumb|کاٻو|جرمني جي نورسي ٻولي جي ھڪ يگدراسي ڏند ڪٿا مطابق دنيا جي بيھڪ جنھن م زير زمين دنيا پڻ ڏيکاريل آهي. زمين کي ھڪ گولي وچ ۾ پليٽ وانگر ڏيکاريو ويو آهي

زمرو:دنيا
زمرو:زمين
زمرو:فلسفو
زمرو:علم موجودات
ڪليم ٻٽ

**ڪليم ٻُٽ** 04 اپريل 1984 تي ضلعي دادو جي تعلقي مهيڙ جي ڳوٺ ٻُٽ سرائي ۾ ڄائو، سندس جنم سنڌ جي ناليواري تعليمدان، محقق ۽ ليکڪ ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي گهر ۾ ٿيو. هن وقت تائين 12 جي لڳ ڀڳ ناول لکندڙ ڪليم ٻُٽ جي ٻي سڃاڻپ صحافي طور به آهي. ڪليم ٻُٽ هن وقت ميڊيا اسٽڊيز مان ايم فل ڪري رهيو آهي ۽ جنگ جي رپورٽنگ (وار رپورٽنگ) تي ايم فل جي ڊگري لاءِ  تحقيقي مقالو لکي رهيو آهي.

## تعليم
ڪليم ٻُٽ شروعاتي تعليم ڄامشورو جي مهراڻ يونيورسٽي پبلڪ اسڪول مان شروعاتي تعليم حاصل ڪئي. سال 2002_2003 ۾ حيدرآباد جي سچل سرمست ڪاليج مان انٽر ڪامرس ڪئي. سال 2004 ۾ سنڌ يونيورسٽي جي شعبي بي بي آءَ ۾ داخلا ورتي ۽ 2007 ۾ ايم بي آءَ (ايڇ آر ايم) حاصل ڪئي. جنهن کانپوءِ هن سال 2009 ۾ ماس ڪميونيڪيشن ۾ پريويس کان داخلا ورتي ۽ سال 2010 ۾ ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪري صحافتي ميدان ۾ پير پاتو، ۽ سال 2017 ۾ هن ماس ميڊيا ۾ ايم فل اسڪالر طور داخلا ورتي. 

## صحافتي ميدان
ڪيلم ٻُٽ سال   2010 ۾ ڊيلي ريجنل ٽائيمز (انگريزي) جو سب ايڊيٽر ٿيو، ان کانپوءِ هن 2014 ۾ روزاني جيجل (سنڌي) ۾ رپوٽر طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2015 کان هو ڊيلي ٽائيمز (انگريزي) لاءِ فري لانسر طور ڪم ڪندو رهيو ۽ سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان سريز لکي، جنهن جا ڪجهه مضمون هندوستان ٽائيمز ۾ به ڇپيا. سال 2016 کان هو آن لائين انڊس نيوز جي انگريزي شعبي جي انچارج طور ڪم ڪري رهيو آهي.

## ادبي خدمتون
ڪليم ٻُٽ لکڻ  جي شروعات سال 2006 کان ڪئي، پر سندس پهرئين ڪهاڻي سزاءِ موت سال 2009 ۾ پنڌرهن روزا عبرت ميگزين ۾ ڇپي، ان کانپوءِ سندس لکڻيون مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ ڇپجنديون رهيون آهن، سندس مشور تخليقن ۾ ڪنڊن جي سيج (ناوليٽ)، گمنام ليکڪ (ناوليٽ)، عاشق زهر پياڪ (ناوليٽ)، لانگ مارچ (ناول)، ڏاهر (ناول) وغيره شامل آهن. 
ڪليم ٻُٽ هن وقت تان 12 کان وڌيڪ ناول لکي چڪو آهي، سندس ڇپيل ڪتاب هن ريت آهن:

جڏهن ته ڪيلم ٻُٽ جا مختلف رسالن ۾ چپيل ناوليٽ هن ريت آهن :
* ڪنڊن جي سيج (ناوليٽ)
* عجب زندگي (ناوليٽ)
* عاشق زهر پياڪ (ناوليٽ)
*  ڌرتي جو درد (ناوليٽ)
ان کانسواءِ ڪليم ٻُٽ مائي جندو نالي هڪ آرٽ پلي به لکيو آهي، جڏهن ته سرڳ، سنڌ ۽ سر (ناول) ۽ ڪراچي تنهنجا ڪيڏا روپ (ناول) ڇپائي واري مرحلي ۾ اٿس. ان کانسواءِ ڪليم ٻُٽ جون 100 کان مٿي ڪهاڻيون سنڌ ۽ هند جي رسالن ۾ چپجي چڪيون آهن، انهن رسالن ۾ ٽي ماهي مهراڻ، هندواسي، مهاوار لوڪ، مهاوار هزار داستان، 15 روزا عبرت ميگزين وغيره شامل آهن. هو هن وقت ڄامشورو جي سنڌ يونيورسٽي سوسائٽي ۾ رهندو آهي. 

## خارجي ڳنڍڻا
ڪليم ٻُٽ جا سنڌسلامت ڪتاب گھر تي ٻيا ڪتاب 
ڪليم ٻُٽ جو فيسبڪ تي پروفائل 

## حوالا

زمرو:1984ع جون پيدائشون
علي نواز آريسر

**علي نواز آريسر**، 30 مارچ 1982ع تي ضلعي عمرڪوٽ جي ڳوٺ وائوڙي/انڙآباد سان تعلق رکندڙ محمدقاسم آريسر جي گھر ۾ جنم ورتو. ننڍي عُمر ۾ 15 کان مٿي ڪتاب لکندڙ علي نواز آريسر جيئي سنڌ قومي محاذ جي باني عبدالواحد آريسر جو ويجهو مائٽ آهي. علي نواز سنڌي ادب ۾ ايم.اي. ڪئي آهي ۽ ايم.فِل ريسرچ ورڪ هلندڙ آهي. پاڻ هن وقت سنڌي ٻوليءَ جي با اختيار اداري ۾ ”پروگرام اسسٽنٽ“ طور پنهنجون خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي.

## تعليم
علي نواز آريسر پرائمري تعليم گورنمنٽ پرائمري اسڪول محمد قاسم آريسر مان 1992ع ۾ حاصل ڪئي، مئٽرڪ هائير سيڪنڊري اسڪول ڇور مان 1998ع ۾ ۽ انٽرميڊيئٽ هائير سيڪنڊري اسڪول ڇور مان 2001ع ۾ حاصل ڪرڻ کانپوءِ بي. اي (پرائيويٽ) ڊگري ڪاليج عمرڪوٽ مان 2003ع ۾ ۽ سنڌيونيورسٽيءَ مان سال 2010ع ۾ سنڌي ادب ۾ ماسٽرس ڪيائين، هن وقت سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم.فِل سنڌي ادب ۾ ڪري رهيو آهي، سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ”سنڌي سفرنامي جو تنقيدي ۽ تحقيقي جائزو“ آهي.

## ادارن جو ميمبر
نئين ٽهيءَ جي نوجوان اديب ۽ نقاد علي نواز آريسر سماجي توڙي ادبي تنظيمن ۾ به پنهنجون سرگرميون جاري رکيون آهن، جن ۾  ڪنوينر - سنجها پبليڪيشن قاسم آباد،  ميمبر، ڀٽائي ادبي فورم ڇور، ايڊيٽوريل بورڊ ميمبر، ماهوار ’ڪينجهر‘ حيدرآباد، سلسليوار ’فرينڊس‘ مئگزين حيدرآباد ۽ سلسليوار ’سامروٽي‘ مئگزين ٿرپارڪر شامل آهن. ان کانسواءِ هي صحافت سان به سلهاڙيل رهيو آهي ۽ ’سافڪو‘ اين جي او ۾ به ڪم ڪري چُڪو آهي. ٻارن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ  اداري ’ساحل‘ نيوز ليٽر اسلام آباد پاران عمرڪوٽ جو خصوصي ميمبر پڻ رهي چڪو آهي.

## ادب ۾
علي نواز آريسر ننڍي عُمر ۾ 16 ڪتاب لکيا ۽ ترتيب ڏنا آهن، سندس ڇپيل ڪتابن ۾ :

جڏهن ته علي نواز آريسر جي اڻ_ڇپيل ڪتابن ۾  هيٺيان ڪتاب شامل آهن:
* ٻوليءَ  جو بچاءُ ۽ ان جو درست استعمال (سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران منظور ٿيل)
* سنڌي ٻولي ۽ لاڙي لهجو (سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران منظور ٿيل)
* سنڌ جي ملهه پهلوان جي تاريخ (احسان لغاري سان گڏ ترتيب) اينٽيڪُئيٽيز ڊپارٽمنٽ پاران منظور ٿيل
* سون ورني سنڌڙي (ناول)
* سنڌي ادب ۾ عورتن جو حصو (ڀاڱو ٻيو)

ان کانسواءِ  علي نواز آريسر جا مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ مقالا ۽ مضمون ڇپيل آهن. علي نواز آريسر حيدرآباد ۾ رهي ٿو.

## خارجي ڳنڍڻا
علي نواز آريسر جا سنڌسلامت ڪتاب گھر تي ٻيا ڪتاب 

## حوالا

زمرو:اديب
زمرو:سنڌي شخصيتون
اثر جو دائرو

اثر، داٻو، يا برتري (Influence) اصل ۾ لاطيني ٻولي جي لفظ influentia مان ورتل هي اصطلاح ڪنھن بہ شخص، تنظيم، سگهاري قوت وٽ موجود صلاحيت جي نشاندهي ڪري ٿو، جنھن ذريعي اُها ڪنھن ٻئي شخص، تنظيم ۽ رياست جي فيصلن، روين، راين ۽ لاڙن تي اثرانداز ٿي کيس پنھنجي مرضيءَ مطابق هلڻ تي مجبور ڪري سگهي. بين الاقوامي لاڳاپن ۾ ان صلاحيت کي ’**اثر جي دائري**‘ (Sphere of Influence) جي ذريعي بيان ڪيو وڃي ٿو. يعني اهڙو علائقو يا پرڳڻو، جنھن تي ڪنھن بہ رياست، تنظيم يا اختياريءَ کي سياسي، ثقافتي، معاشي ۽ فوجي حوالي سان اثر حاصل هجي. عام طور تي اها حاصلات اثر رکندڙ ۽ اثر قبول ڪندڙ وچ ۾ ٿيل ڪن رواجي معاهدن هيٺ ڏسڻ ۾ ايندو آهي، پر هروڀرو ڪنھن خاص معاهدي يا انتظام جي ضرورت نہ آهي. ان قسم جو لاڳاپو بنا ڪنھن لکت ۾ ٿيل انجام جي بہ ٿيڻ جوڳو (ممڪن) آهي. جيتوڻيڪ ان قسم جو لاڳاپو جڏهن چوٽيءَ تي پھچندو آهي، تہ اثر هيٺ آيل رياست جي حيثيت ڏَنَ- ڀرو، بيٺڪ يا نيم ٻانهي رياست جھڙي ٿي ويندي آهي. هيڻين رياستن مٿان سگهارين رياستن/قومن جي اثر وارو معاملو ڏاڍو پراڻو آهي ۽ اڄ بہ ’سپر پاورز‘،’گريٽ پاورز ۽ ’مڊل پاورز‘ جي نالي ۾ قائم آهي. ’اثر‘ جا مختلف قسم ٿيندا آهن. ٻي وڏي ويڙھ واري دور ۾ جاپان ڪوريا 1910ع کان 1945ع تائين ، ويٽنام، منچوريا، تائيوان ۽ چين تي پنھنجو اثر سڌي سنئين حڪومت قائم ڪرڻ ذريعي رکيو (جيتوڻيڪ جاپان 1895ع کان تائيوان تي قبضو برقرار رکيو، پر 1945ع ۾ ٻيھر چين پنھنجي حڪومت قائم ڪئي)، جڏهن تہ ڪيوبا سوويت روس کان پري هوندي بہ سندس اثر هيٺ رهيو. ٻئي طرف ايران ۽ ٿائيلينڊ وري اهڙا ملڪ آهن، جيڪي ’بفر رياستون‘ هجڻ ڪري هڪ ئي وقت ٻن سگهارين طاقتن ترتيبوار سوويت روس، برطانيا، ۽ فرانس جي اثر هيٺ رهيا. ساڳي طرح جرمني ٻن حصن ۾ ورهائجي ٻن عالمي طاقتن جي اثر هيٺ رهيو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:عالمي لاڳاپا
روزانه امڪان

**امڪان** سنڌي ٻوليءَ جي روزانو ڇپجندڙ اخبار آهي. روزاني امڪان  حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ مان ڇپجي ٿِي. هن اخبار جو ايڊيٽر پهرين ياسر ٻٻر هيو، هاڻي جعفر ميمڻ آهي.

## تفصيل
روزاني امڪان اخبار 2009 ۾ صحافي خادم حسين ملغاڻي شروع ڪئي . هي اخبار صرف ڪراچي شهر تائين محدود هوندي هئي جيڪا پوءِ 6 اپريل 2017 تي صحافي شيرمحمد عُرف ياسر ٻٻر، جي نگرانيءَ ۾ ڪراچيءَ کان ڇپجڻ شروع ٿي. اپريل، مئي، جون ۽ جولاءِ مهينا ڪراچيءَ ۾ ڇپجڻ کانپوءِ ”امڪان اخبار“ جو حيدرآباد ۾ نسيم نگر روڊ تي آفيس قائم ڪيو ويو، ڪراچيءَ ۾ اخبار جي ڇپائي بليڪ اينڊ وائيٽ صفحن تي ٿيندي هئي، جڏهن ته حيدرآباد چيپٽر طرفان 14 آگسٽ 2017 تي رنگين اخبار جي باقاعدگيءَ سان ڇپائي جو ڪم شروع ڪيو. اخبار هن وقت صرف چئن صفحن تي مشتمل آهي جنهن ۾، حيدرآباد ۽ خاص طور قاسم آباد ۽ آس پاس جي علائقن جي اشوز کي خاص ڪوريج ڏيندي واڌُو واھ ايڪسپريس جي نالي سان صفحو شايع ڪيو پيو وڃي.
روزاني امڪان اخبار جو نيوز نيٽورڪ سنڌ صوبي جي سڀني ضلعن ۽ تعلقن ۾ موجود آهي، روزانو چار هزار ڪاپيون ڇپجي مارڪيٽ ۾ اچن ٿيون.
هن اخبار جي آنلائن ويبسائٽ عبيد ٿهيم ٺاهي، جنهن کي ڏيھ توڙي پرڏيھ ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
روزاني امڪان اخبار بابت 

## حوالا
اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم

**اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم**  مختصر طور تی ناٽو  هڪ بين السرڪاري تنظيم جو وجود سرد جنگ جو نتيجو هو. يورپ ۾ سوويت اثر کي ختم ڪرڻ ۽ آمريڪي مفادن کي بچائڻ لاءِ پئسفڪ سمنڊ/بحرالڪاهل جي اتر جي ملڪن هڪ ٺھراء تي صحيون ڪيون، جنهن کي نيٽو چيو وڃي ٿو. ان ٺاھ تي 4 اپريل 1949ع ۾ واشنگٽن ڊي۔سي ۾ صحيون ڪيون ويون. شروع ۾ هي ٺاھ بيلجيم، ڪئناڊا، ڊينمارڪ، فرانس، آئس لينڊ، اٽلي، لڪسمبرگ، هالئنڊ، ناروي، پورچوگال، برطانيا ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ٿيو هو. ترڪي ۽ يونان سال 1952ع ۾، جرمني 1955ع ۾ ۽ اسپين 1982ع ۾ هن ٺاھ ۾ شموليت اختيار ڪئي. اهو هڪ قسم جو دفاعي ٺاهه آهي، جنهن ۾ هر ميمبر ملڪ کي سلامتيءَ جي ضمانت ڏيندي چيو ويندو آهي، ته ڪنهن به رڪن ملڪ خلاف اڳرائيءَ جي صورت ۾ باقي رڪن ملڪ گڏجي ان جي حفاظت ڪندا. نيٽو جي سيڪريٽري ’لارڊ اسمي‘ نيٽو تنظيم بابت دلچسپ تذڪرو ڪندي چيو هو ته: هن اتحاد جو مقصد سوويت يونين کي دُنيا جي اهم هنڌن تان ٻاهر ڪڍي، آمريڪي دخل کي وڌائڻ ۽ جرمنيءَ کي دٻاءَ هيٺ رکڻ هو. جيتوڻيڪ ”جرمن ڀت“ جي ڪِرڻ کان پوءِ هن اتحاد پنهنجو پُراڻو رنگ مٽائي اوڀر يورپ جي ڪيترن پراڻن ويرين سان نه رڳو سنگت رکي، پرکين نيٽو جو ميمبر به بڻايو. هاڻوڪي دور ۾ عراق ۽ افغان مسئلن جي ڪري نيٽو جو ڪردار نئين سر طئي ٿيو آهي ۽ آمريڪي سرواڻي ۾ اهو اولھ جي قومن جو سياسي، فوجي توڻي معاشي طرح ”سرواڻ اتحاد“ بنجي چڪو آهي. پنهنجي قيام کان پوءِ، نيٽو پنهنجي ميمبرن جي انگَ ۾ 7 ڀيرا واڌارو ڪيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ البانيا، بلغاريا، ڪروشيا، چيڪ ريپبلڪ، اسٽونيا، سلاويڪيا، ترڪي، اسپين، ليٽويا، لٿوئانيا، پولنڊ ۽ رومانيا سندس ميمبر بڻيا. ان تنظيم جو مرڪز بيليجم جي شهر ’برسلز‘ ۾ آهي. 

## حوالا

زمرو:نيٽو
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:تنظيمن جو اتحاد
زمرو:سياست
زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:تنظيمون
زمرو:بين الاقوامي تنظيمون
رھر

**رھر** (Ruhr) جرمني جي رياست، نارٿ رائن وستڦيليا جو علائقو يا ضلعو آهي. ھي جرمنيءَ جو سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو علائقو يا ضلعو آهي جنھن جي ھڪ چورس ڪلوميٽر ۾ 2800 ماڻھو رھن ٿا.2011ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي پنج ملين ھئي. ھن ۾ ڪيترائي وڏا۽ صنعتي شھر آھن جيڪي رائن ندي، لپي ندي ۽ رھر نديءَ جي ڪنارن تي واقع آھن. ھن ضلعي جا مشھور شھر ڊيوسبرگ، اوبرھائوزين، بٽراپ، ملھائيم انڊر رھر، آيسن٬ جلسين ڪرچين ۽ بوچم آھن.

## حوالا

زمرو:جرمني
ڀڪتي تحريڪ

**ڀڪتي تحريڪ** جي شروعات ٻارهين صديءَ ۾ ڏکڻ هندستان ۾ ٿِي. هن جو بانِي سوامي رامانج، ماڌو، آنند تيرٿ، وشنو سوامي ۽ باسو هُئا.
ڀڪتي تحريڪ جي بانين، خدا ۽ انسان سان محبت ڪرڻ جي پرچار وڏي خلوص سان ڪئي. ڪبير، راءِ داس، وهنا، سائين، دادو ۽ ٻيا ڀڳت سماج جي اصلاح جا سچي دل سان خواهشمند هُئا. انهن جو خيال هو ته ذات پات جو فرق، ننڍو وڏو، پوڄا پاٽ ۽ طبقاتي ننڍ وڏائي پنڊتن ۽ مولوين جا ڍنگ آهن. ماڻهو جيڪڏهن پريم جا پرستار ٿي وڃن ۽ ڏيکاءُ وارين رسمن کي ترڪ ڪن ته خدا ۽ انسان جي وچ ۾ ڪوبه حجاب يا پردو نه رهندو.

ڀڳتي تحريڪ هڪ اهڙي روحاني ۽ سماجي تحريڪ ھئي، جيڪا نه رڳو ڀارت جي ڌرمي ۽ ثقافتي منظرنامي ۾ مکيه مقام رکندي هئي، پر سنڌ ۾ به اھا تحريڪ پنهنجي اثر ڇڏي وئي. 

سنڌ ۾ شاھ لطيف، سچل سرمست، سامي، ۽ ٻين شاعرن جو روحاني ۽ مذهبي اثر واضح طور تي ڀڳتي تحريڪ سان جڙيل آهي. انهن شاعرن جي شاعري ۾ انسانيت، محبت، ۽ تصوف جا نياپا ڀڳتي ۽ صوفي ازم جي ڳانڍاپي کي ڏيکاري ٿي. خاص طور تي شاھ لطيف، جن جو ڪلام هندو ڀڳتي شاعري سان گڏ تصوف جي گهراين کي پيش ڪري ٿو، ڀڳتي تحريڪ جي اثرات کي پنهنجي شاعري ۾ سمويو ھو.
نارٿ رائن وستڦيليا

**نارٿ رائن وستڦيليا** انگريزي ۾ **North Rhine-Westphalia** جرمنيءَ جي سڀ کان وڏي ڳتيل آبادي واري رياست آھي جنھن جي آبادي اٽڪل ارڙهن ملين آهي. پکيڙ ۾ اھا جرمنيءَ جي چوٿين وڏي رياست آهي.ھن رياست جي گاديءَ جو هنڌ ڊزلڊورف آهي ۽ سڀ کان وڏو شهر ڪولون (ن-خاموش) آهي. 1946 ۾ ٻن رياستن؛ نارٿ رائن ۽ وستڦيليا کي ملائي ھن رياست کي قائم ڪيو ويو. جرمني جي معيشت جو چوٿون حصو ھن رياست ۾ آھي.

## حوالا

زمرو:نارٿ رائن وستڦيليا
زمرو:جرمني جي رياستون
ڊزلڊورف

**ڊزلڊورف** انگريزي ۾ 
**Düsseldorf** جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وسثڦيليا جو گاديءَ جو هنڌ آهي .ھي شھر انٽرنيشنل بزنس ۽ فنينشل سينٽر آهي. ھي فيشن ۽ واپاري ميلن جي حوالي سان مشھور آھي. مرسرز 2012 ڪوالٽي لونگ سروي مطابق ھي شھر دنيا جو ڇھون سڀ کان وڌيڪ رھڻ جي لائق شھر ھيو.

[thumb|[رائن ٽرم and فرئنڪ گيھري عمارتون-*[[ نئون زولھوف]]*۾ واقعھيفن]]
[thumb|[ڪونيگسالي ن ٫ ڊزلڊورف ۾]]

## رياست
thumb|Thomas Geisel (2014)
**ڊزلڊورف** انگريزي ۾ **Düsseldorf**  جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جو شھر آھي. مرسرز 2012 ڪوالٽي آف لونگ سروي مطابق ھي شھر دنيا جو ڇھون نمبر رھڻ لائق شھر آھي.
## حوالا

زمرو:جرمني جا شهر
زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
بيڊن ورٽمبرگ

[thumb|250px|A campaign sticker, translated, "We can [do] anything. Except [speak] [Standard German." This is an allusion to Baden-Württemberg being one of the principal centres for innovation in Germany and having its own distinctive dialect of Alemannic German.]]

**بيڊن ورٽمبرگ** (انگريزي ۾
**Baden-Württemberg**) جرمنيءَ جي ھيء رياست رائن نديءَ جي مٿئين حصي جي ڏکڻ-اولھ ۽ اوڀر پاسي واقع آهي. پکيڙ ۽ آبادي ۾ ھيء جرمنيءَ جي ٽين وڏي رياست آھي. ان جي ايراضي 35751 ھم چورس ڪلوميٽر آھي ۽ آبادي 10.8 ملين اٿس.ھن رياست جي گاديءَ جو هنڌ اسٽٽگارٽ آھي.

## حوالا

زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ
زمرو:جرمني جي رياستون
بويريا

**بويريا**   سرڪاري نالو:**فري اسٽيٽ آف بويريا** ( ) وفاقي جمهوريه جرمنيءَ جي خشڪي سان گھيريل رياست آھي ۽ ملڪ جي ڏکڻ-اوڀر واري ڪُنڊ ۾ واقع آهي. ان جي پکيڙ 70550.19 ھم چورس ڪلوميٽر آهي ۽ اھا پکيڙ ۾ جرمنيءَ جي سڀ کان وڏي رياست آھي. ان جي زمين جرمنيءَ جو اٽڪل پنجون حصو آهي.ان جي آبادي اٽڪل 12.9 ملين آھي.اھا جرمنيءَ جي آبادي۾ نارٿ رائن وستڦيليا کان پوءِ ٻي وڏي رياست آھي. بويريا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر ميونخ آھي، جيڪو آبادي ۾ جرمنيءَ جو ٽيون وڏو شهر آهي..

## حوالا

زمرو:باويريا
زمرو:جرمني جي رياستون
پارلياماني جمھوريت

کاٻو|375px|thumb|'''Map of different parliamentary systems'''

 ھوندي آھي.

## حوالا

زمرو:چونڊون
زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
وفاق

thumb|370px|upright=1.5|
thumb|370px|علائقائي سالميت يا علحدگي جون راھون

**وفاق** کي "وفاقي رياست" پڻ سڏبو آهي. اھو ھڪ اھڙي سياسي وجود جو نالو آھي جيڪو  جزوي طرح خودمختيار رياستن يا علائقن جي مرڪزي حڪومت يا وفاقي حڪومت جي تحت ڳانڌاپي سان جڙي ٿو.ان ڳانڌاپي کي آئيني تحفظ ھوندو آھي ۽ ڪابه شامل رياست يا مرڪزي رياست يڪطرفہ ان کي ختم نہ ڪري سگھندي آهي. وفاق ۾ حڪومت يا آئين جو جيڪو ڍانچو ھوندو آھي ان کي فيڊرلزم جو مثال سڏبو آهي. اھڙي طرح اھو طريقو فيڊرلسٽ ھوندو آھي. وفاقي رياست جو ابتڙ يونيٽري رياست جو نظام ھوندو آھي جنھن جو مثال فرانس آھي جتي ڪجهه صدين کان اھو نظام ھلي رھيو آھي. وفاق جو مثال جرمني آھي جتي سورنهن رياستن گڏجي وفاق جوڙيو آھي. وفاق اڪثر ڪري گھڻ قومي ھوندو آھي ء اھڙي رياست پکيڙ۾ اڪثر وڏي ھوندي آھي. روس، آمريڪا، ڪئناڊا، انڊيا ۽ برازيل اھڙا وفاق آھن جن جي پکيڙ تمام وڏي آھي.

## حوالا

زمرو:تنظيمن جو اتحاد
زمرو:سياست
زمرو:وفاقيت
ميونخ

thumb
**ميونخ** انگريزي ۾ **Munich** (; , ,  })ھي شھر جرمنيءَ جي رياست بويريا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ان رياست جو سڀ کان وڏو شهر آهي. شھر اسر نديءَ جي ڪناري تي بويريا جي الپس جبل جي اتر طرف واقع آهي. برلن ۽ ھئمبرگ کانپوءِ ھي آباديءَ ۾ جرمنيءَ جو ٽيون وڏو شهر آهي. ان جي آبادي 1.5 ملين آهي.ميونخ ميٽروپول ريجن ۾ 6 ملين ماڻهو رھندا آھن.مرسر سروي 2015 مطابق ھي شھر دنيا جو چوٿون ۽ جرمنيءَ جو پھريون نمبر رھڻ لائق شھر ھيو. 2015 Mercer survey.گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي مطابق ميونخ 2015 ۾ الفا-ورلڊ شھر ھيو.
thumb
thumb
thumb

## حوالا

## links
زمرو:جرمني ۾ شهر
زمرو:يورپ ۾ شهر
بريمن

## حوالا

## links
زمرو:بريمن
زمرو:جرمني ۾ شهر
زمرو:جرمني جي رياستون
زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا
ميڪلن برگ فرو پامرن

## گیلیري
200px|thumb|right|Flag of Mecklenburg-Western Pomerania (state)

## حوالا

زمرو:ميڪلنبرگ-وورپومرن
زمرو:جرمني جي رياستون
ٿرينجيا

**ٿيرنجيا** (**[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Thuringia) [[جرمن ٻولي|جرمن]]: Thüringen: ٿرينن**), سرڪاري طور تي "فري اسٽيٽ آف ٿيرنجيا" (**Freistaat** **Thüringen**, "**فريسٽاٽ** **ٿرينن**") جرمني جي **16** رياستن مان هڪ آهي. **16,171** چورس ڪلو ميٽر جي ايراضي سان ۽ 2.1 ملين ماڻهن سان، اهو آبادي جي لحاظ کان **12**هين وڏي رياست آهي. 

## حوالا

زمرو:ٿرنجيا
زمرو:جرمني جي رياستون
ڊارٽمنڊ

thumb|right|Municipalities and neighbouring communities
thumb|upright|left|Dortmund coat of arms
thumb|Townhall Dortmund
thumb|Townhall Aplerbeck, one of twelve district councils

**ڊارٽمنڊ** انگريزي ۾ *Dortmund*' (; : ;  )
جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جو ھڪ واپاري ۽ صنعتي مرڪز وارو شھر آھي. ان جي آبادي 2017 ۾ 601402 لک ھئي.ھن شهر جو بنياد 882 عيسويءَ ۾ پيو. Wikimedia Commons
Wikimedia Commons
thumb|Dortmund with RWE-Tower and churches of Reinoldi, Petri and Marien on the right
زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
فرينڪفرٽ

**فرينڪفرٽ**

thumb|300px|ساڄو|فرينڪفرٽ جي ھڪ فلڪ بوس عمارت تعميراتي ڪم دوران

**فرينڪفرٽ** انگريزي ۾ **Frankfurt** سرڪاري نالو: **فرينڪفرٽ ايم مئن** انگريزي ۾ **Frankfurt am Main** يا **فرينڪفرٽ آن مئن** يا **مئن نديءَ جي ڪناري تي واقع فرينڪفرٽ**(; 
اھو جرمنيءَ جي سڀ کان وڏي ميٽروپولس ۽ ھيسن رياست جو سڀ کان وڏو شهر آهي.ھن جي آبادي 732688 آهي.

thumb|فرينڪفرٽ رنگن سان ڀرپور صنعتي شھر ھجڻ سان گڏو گڏ هڪ تفريحي ضلعو بہ آهي
فرينڪفرٽ جي شھر ۾ 46 ضلعا آهن.

thumb|The 46 ''Stadtteile'' (city districts) of central Frankfurt

## حوالا

زمرو:جرمني جا شھر
زمرو:يورپ جا شھر
زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
زمرو:دنيا جا شھر
آئسن

thumb|پراڻي ۽ نئين حڪومت جو ھال | آئسن ڪئٿيڊرل جو سامھون وارو منظر|شھر جو ھال

**آئسن** انگريزي ۾ **Essen** جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جو صنعتي شھر آھي. ھن شھر جي آبادي 589000 لک آھي. ھن شھر جو بنياد 845 عيسويءَ ۾ پيو.


Essen hbf 1817.jpg|آئسن جي وڏي اسٽيشن
Kettwig.jpg|صنعتي تاريخ جي باوجود آئسن شھر جو شمار جرمنيءَ جي سرسبز ترين شھرن ۾ ٿئي ٿو  
جن تصویر ڪيٽوگ واري بورا ڏيکاريل آھي جنھن کي 1975ع ۾ آئسن ۾ شامل ڪيو ويو ھو.


## حوالا

زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
ھئمبرگ

thumb|Official logo of the Free and Hanseatic City of Hamburg
[thumb|Hamburg, seen from the [International Space Station]] 
**هيمبرگ** (Hamburg; جرمن ٻولي: )،  سرڪاري طور تي هيمبرگ جو آزاد ۽ هينسيٽڪ شهر، برلن کان پوءِ جرمني جو ٻيو نمبر وڏو شهر  ۽ يورپي يونين جو ستين نمبر وڏو شهر آهي، جنهن جي آبادي 19 لک کان وڌيڪ آهي. هيمبرگ ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 51 لک کان وڌيڪ آهي ۽ يورپي يونين ۾ جي ڊي پي جي لحاظ کان ڏهون نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍنا
زمرو:ھمبرگ
زمرو:جرمني ۾ شهر 
زمرو:يورپ جا شهر
زمرو:جرمني جي رياستون
زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا
زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
پئليئونٽالاجي

thumb|هڪ پئليئونٽالاجسٽ "جان ڊئ فاسل بئڊز قومي يادگار" تي ڪم ڪندي
**پئليئونٽالاجي** (Palaeontology)، سائنس جي شاخ آهي، جيڪا تاريخ کان آڳاٽي دؤر جي حياتياتي نوعن، جيڪيون گھڻو ڪري نابود ٿي چڪيون آهن، جو مطالعو ڪري ٿي. ان علم جو مدار فاسل جي حياتياتي، ڪيميائي ۽ طبعياتي تيڪنڪن جي استعمال سان ھٿ ڪيل ڄاڻ جي تجزيي تي آھي. 

ھيء سائنس ارڙھين صديء ۾ جارجيس ڪوو وائر جي  تقابلي اناٽومي ۾ ڪيل خدمتن جي نتيجي ۾ قائم ٿي، ۽ اوڻويھين صديءَ ۾ ان جو تيزيءَ سان فروغ ٿيو. انگريزيءَ جو ھي لفظ، پيليئونٽالاجي اصل ۾ يوناني ٻوليءَ جي ٽن لفظن؛ پيلائوس (palaios) جن جا معني پراڻو يا قديم آهي، آنٽوس (ontos) جن جو معني وجود يا مخلوق آهي ۽ لوگوس (logos) جن جو معني ڳالھه، خيال يا مطالعو آهي، سان نڪتل آهي.thumb|"يوروپاسارس هولگيري" جي فاسل هڏين جي تياري
thumb|150px|left| انجنيئرنگ جي ٽيڪنيڪن جو استعمال ڪندي تجزيو ڏيکاري ٿو ته ٽائرانوسارس جا جهٻرا ڪيترا طاقتور هئا، پر انهن جي حرڪت جي رفتار تي سوال اٺائندو آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* The Paleontological Society
* The Palaeontological Association
* The Society of Vertebrate Paleontology

زمرو:پيليئونٽالاجي
زمرو:قديم آثار
زمرو:ارتقائي حياتيات
زمرو:ڌرتي سائنس جون شاخون
زمرو:علم ارضيات جي تاريخ
زمرو:علم حياتيات جون شاخون
نيئندرتال ماٿري

thumb|200px|left|جرمنيء جي نقشي ۾ نيئندرٿال واديءِ جي جاء—ڳاڙھو نقطو
**نيئندرٿال ماٿري** (انگريزيءَ ۾ **Neandertal** (; ) جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جي  ڊزل نديءَ جي ڪناري تي ڊزلڊورف شھر جي اوڀر پاسي 12 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي. اھا وادي ٻن شھرن ارڪاٿ ۽ ميٽمن جي وچ ۾ واقع آهي. آگسٽ 1856ع ۾ کوٽائي دوران انسان نما جنس نيئندرٿال جي ھڏين جي دريافت جي ڪري ھيء وادي يا ماٿري دنيا ۾ مشهور ٿي وئي.

[thumb|175px|left|[نيئندرٿال ميوزيم ميٽمن، جرمني]]
فاسل

thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ

**فاسل ** (**Fossil**) انگريزي ٻوليءَ جو لفظ آهي .سنڌي ٻولي ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه **کوٽي لڌل**  سنڌ ۾ لڪي جبلن ڀرسان ڄامشورو ضلعو جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن.  ان کانسواءِ حيدرآباد ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.

## حوالا

زمرو:فاسل
زمرو:قديم آثار
زمرو:قدرتي تاريخ
ڊريسڊن

thumb|ڊريسڊن فرائونڪيرچ تعميرنو کان ڪجھ سال بعد
thumb|ڊريسڊن پراڻو شھر
thumb|left|ڊريسڊن فرائونڪيرچ رات جي وقت

thumb|295px|right|ڊريسڊن شهر جو تاريخي مرڪز ۽ مکيہ جايون

**ڊريسڊن** انگريزيءَ ۾ **Dresden**:(; , )
جرمنيءَ جي رياست سئڪسني جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ليپزگ کان پوءِ ٻيو وڏو شهر آهي. ھي شھر چيڪ ريپبلڪ ۽ جرمنيءَ جي سرحد ڀرسان ايلب نديءَ جي واديءَ ۾ واقع آهي.
[thumb|The [Fürstenzug—the Saxon sovereigns depicted in Meissen porcelain]]

سليوڪ ماڻھن جي آباديء کان پوءِ نئين شھر جو بنياد جرمن نسل جي ماڻھن سان ٿيو,*Dresden.de*. "Prehistoric times", City of Dresden, n.d. .

## حوالا

زمرو:جرمني جا شهر
ڪولون

thumb|left|Cologne in 2013
**ڪولون** ( **Cologne** :; , ,  ) جرمنيءَ جي رياست نارٿ رائن وستڦيليا جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي. ھي شھر ڊزلڊورف جي ڏکڻ-اولھ طرف 45 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي.بون جي اتر- اولھ طرف 25 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آھي. ھي شھر جرمنيءَ جي بيلجيئم۽ نيدرلينڊ واري سرحد تي رائن نديءَ جي ٻنھي ڪنارن تي واقع آھي.

## گئلري


فائل:Kdom.jpg|Cologne Cathedral
فائل:Köln - Groß St. Martin vom Dom.jpg|Great St. Martin Church
فائل:Severeinskirche aus Severinstorburg 2009.jpg|Basilica of St. Severin
فائل:Koeln mariae himmelfahrt 001.jpg|Church of the Assumption
فائل:Trinitatiskirche Koeln2007.jpg|Trinity Church


## حوالا

زمرو:ڪولون
زمرو:نارٿ رائن وستڦيليا
زمرو:نارٿ رائن وستڦيليا ۾ شهر
ليپزگ

**ليپزگ** انگريزيءَ ۾ (**Leipzig**)
جرمنيءَ جي رياست سئڪسني جو سڀ کان وڏي آباديءَ وارو شهر آهي.

## حوالا

زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
ھنور

**ھنور** يا **ھنو ور** انگريزيءَ ۾ **Hanover**(; , ) جرمنيءَ جي رياست لوئر سئڪسني جي گاديءَ جو هنڌ آهي. ھتان جي آبادي 518000 آھي.

[thumb|Am [Kröpcke, 1895]]
[thumb|right|Schloss [Herrenhausen Gardens|Herrenhausen, 1895]]

## حوالا

زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر
جرمنيا

thumb|300px|ٻين صديءَ جي شروعات ۾ رومي ايمپائر ۽ ميگنا جرمنيا جو نقشو.

***جرمنيا*** انگريزيءَ ۾ **Germania**: 
(; ) ھي لفظ اصل ۾ لاطيني ٻوليءَ جو آھي . ان جو مطلب آھي اتر ۽ وچ يورپ جو جاگرافيائي علائقو جنھن ۾ گھڻي ڀاڱي جرمن قبيلا رھندا ھئا.
زمرو:تاريخي علائقا
رائن ندي

**رائن ندي** (انگريزي: Rhine، ، ) يورپي ندي يا درياء آھي جيڪو سوئٽزرلينڊ جي الپس جبل جي ڏکڻ اوڀر پاسي کان گريسنس ڪينٽن مان نڪري ٿو ۽ سوئيز ليچٽنسٽائن کا ٿيندو  سوئس آسٽريا سرحد کان ۽ فرينڪو جرمن سرحد مان گذري رائن لينڊ، جرمنيءَ مان پار ٿي نيدرلينڊز کي سيراب ڪندي اتر سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ھي جرمنيءَ جو مشھور درياءَ ۽ آبي گذر گاھ آھي. 1,233 ڪلو میٽر (766 میل) ڊگھو رائن یورپ جو 122ھون سڀ کان وڏو درياءَ آھي. 
 

thumb|اڳئين تائين ۽ پوئين تائين جو سنگم جيڪو الپائين رائن کي ٺاھي ٿو جيڪو سوئٽزرلينڊ۾ داخل ٿئي ٿو

رومي سلطنت کان وٺي ھن درياءَ ۾ واپار لاء جھاز گذرندا رھيا آھن. جرمني جي ھن سڀ کان وڏي درياءَ مان پاڻيءَ جو نيڪال 22,900 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي. ھن جي ويڪر 400 ميثر يا 1200 فٽ آهي. سوئٽزرلينڊ ۾ باسل، فرانس ۾  اسٽراسبورگ، جرمنی ۾  مینھائیم، لڊوگ شافن، مینز، بون، ڪولون، ڊسلڊورف ۽ نیدرلینڊز ۾ اتریخت ۽ روٽرڊیم جھڙا وڏا شهر ھن درياءَ جي ڪنارن تي واقع آھن. ھي درياء سوئٽزرلينڊ، آسٽريا ۽ جرمني جي سرحدن تي مشھور ڍنڍ ڪونسٽانس جوڙي ٿو جيڪو ڏکڻ اولھ جرمني جو پاڻي جو سڀ کان وڏو ذخيرو آهي.

## جاگرافي
thumb

## حوالا

زمرو:يورپ
زمرو:دریاھہ ۽ نديون
زمرو:جاگرافي يورپ
زمرو:جرمني جي جاگرافي
زمرو:جرمني
جوليس سيزر

**جوليس سيزر** (100 ق.م. - 15 مارچ، 44 ق.م) رومن سلطنت جو هڪ فوجي جرنيل ۽ حڪمران هيو، جنھن رومي سلطنت کي ايترو تہ وڌايو جو اها آفريڪا کان يورپ تائين پکڙجي وئي**.**

هو سڪندر اعظم کان تمام گهڻو متاثر هو ۽ هڪ فاتحِِ عالم بڻجڻ چاهيندو ھيو، پر هو دنيا کي فتح ڪرڻ ۾ سڪندر اعظم جو مقابلو ڪري نہ سگهيو. اليگزينڊر اعظم وانگر، جوليس سيزر پڻ ڄمڻ کان مرگهي جو مريض ھو. گرفتاريءَ دوران هو عدالت ۾ بيھوش ٿي ويندو هو.

هن حریف جرنيل پومپي کي شڪست ڏني ۽ اليگزينڊريا ۾ ان کي قتل ڪيو ويو.

جڏهن هن مصر کي فتح ڪيو تہ هو اتي جي راڻي قلوپطره جي زلفن جو قيدي بڻجي ويو ۽ گهڻو وقت اتي رهيو. مصر مان واپسي تي، قيصر روم جي معاملن کي رياست جي سربراه جي حيثيت سان سنڀاليائين ۽ شايد ھو دنيا جو پھريون جرنيل بادشاھ ھو.

هڪ طرف رومي سلطنت جي ڪائونسل قيصر کي اٽليءَ کان سواءِ سڀني ملڪن جو بادشاھ بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سندس تخت تي ويھڻ جي تاريخ مقرر ڪئي ٻئي طرف ھن جي ساٿي مارڪوس جونيئس بروٽس ٻين سان ملي ڪري ھن جي قتل جي سازش شروع ڪري ڇڏي. هنن چيو تہ سيزر کي بادشاھ ٿيڻ جو ڪو بہ حق نہ هو ڇو تہ بادشاھ ٿيڻ رومن قانون جي خلاف هو. ان سان صرف سيزر روم جي ڪاري ۽ اڇي جو مالڪ بڻجي ويندو.

15 مارچ 44 ق.م تي کيس سر درٻار ۾ قتل ڪيو ويو. قاتلن جو سردار برٽس ھو. سيزر، قاتلاڻي حملي ۾ پنھنجي ساٿيءَ جي شرڪت ڏسي چيو، ”بروٽس، تون بہ؟ پوءِ تہ سيزر کي ضرور مري وڃڻ کپي.

سيزر کي قتل ڪرڻ کان پوءِ قاتلن سندس رت ۾ هٿ ڌوئي آزاديءَ جا نعرا بلند ڪيا.

سيزر جي قتل سبب روم ۾ گهرو ويڙھ شروع ٿي وئي جنھن ۾ بروٽس پنھنجن سمورن ساٿين کي قتل ڪري ڇڏيو جڏهن تہ هن خودڪشي ڪئي.

## تصويرون

فائل:Gaius_Julius_Caesar_(100-44_BC).JPG
فائل:C._Julius-Caesar_(British_Museum).gif
فائل:Rimini083.jpg


## حوالا

زمرو:صوتي مضمون
زمرو:روسي ٻولي جي متن تي مشتمل مضمون
زمرو:ڪچو
زمرو:صفحا ساڻ خاصيت P103