open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
رضيه بٽ

**رضيه بٽ** ( Urdu   ) پاڪستان جي هڪ اردو ناول نگار ۽ ڊراما نگار هئي. 1960 ۽ 1970 جي ڏهاڪي جي مشهور مشهور افسانه نگارن مان هڪ، هن جو مقابلو اڪثر انگريزي ليکڪ باربرا ڪارٽلينڊ سان ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته گهريلو پڙهندڙن ۾ هن جي مقبوليت جي ڪري.   

سندس ڪجهه ڪمن کي ٽيليويزن سيريل ۽ فلمن ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ *بانو* به شامل آهي. 

## پس منظر
رضيه نياز 19 مئي 1924ع تي راولپنڊي ۾ پيدا ٿي.  ننڍپڻ جو گهڻو عرصو پشاور ۾ گذاريائين. 

## ڪيريئر
هوءَ پهريون ڀيرو 1940ع ڌاري هڪ ادبي رسالي ۾ ظاهر ٿي جڏهن هوءَ پنهنجي نوجواني ۾ هئي.  بعد ۾ هن پنهنجي پهرين شايع ٿيل ڪهاڻي کي ناول، *نائلا* ۾ تبديل ڪيو.  بٽ ريڊيو ڊراما پڻ لکيا. *نائلا* ، *صائقا* جهڙيون فلمون ۽ *صائقا* ۽ *داستان* جهڙا ٽيليويزن سيريل سندس ناولن تي ٻڌل آهن.   

رضيه بٽ 1946 ۾ شادي ڪئي ، ڪجهه سالن جي وقفي کانپوءِ 1950 جي ڏهاڪي ۾ ٻيهر لکڻ شروع ڪيو. هن 51 ناول ۽ 350 مختصر ڪهاڻيون لکيون. 

بٽ هڪ سوانح عمري لکي، *بيچري لامهي* .  

## موت
رضيه بٽ ڊگهي بيماري کانپوءِ 4 آڪٽوبر 2012ع تي لاهور ۾ وفات ڪري وئي. 

## ڪتابي فهرست

### ناول

* *آڌي ڪهاڻي* (لطيف: اڌ ڪهاڻي)
* *آگ* (لفظي: باهه)
* *آئينه* (لفظ: آئينو)
* *انيلا*
* *بانو* (ٽي وي ڊراما *داستان* جي نالي سان ترتيب ڏنل) 
* *بينا*
* *چاهت*
* *پيارا*
* *فاسلي* (لفظ: فاصلا)
* *مان ڪير آهيان؟* (لفظ: مان ڪير آهيان؟)
* *نائلا*
* *ناجيا*
* *ناسور*
* *نورينا*
* *ريٽا*
* *روپ*
* *سبين*
* *صائقا (ناول)*
* *وهشي*
* *ثمينه*
* *سوانيه*
* *شبو*
* *زندي* (لغت: زندگي)
* *اما* (ماءُ) (احمد نويد پاران لکيل ٽي وي ڊرامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنل) 
* *مهرو*
* *زري*

### ٻيا

* Bichhray Lamhe (خود سوانح)

## ڪمن جي ڊرامائيت

### ٽيليويزن

* اما (ماءُ) ڊراما نگار احمد نويد پاران ڊراما ڪيل. پي ٽي وي
* بانو بطور داستان - هم ٽي وي 2010
* نائلا
* نورينا (پي ٽي وي 1995)
* صائقا - هم ٽي وي - 2009
* وهشي (هم ٽي وي) 2022

### فلمون

* نائلا (1965)
* صائقا (1968)
* انيلا (1969)
* نورين (1970)
* محبت (1972)
* خلش (1972)
* پيوسا (1973)
* محبت هو تو ايسي (1989)
* گلابو (2008)

## ايوارڊ

* 1969 -  جي بهترين اسڪرپٽ رائٽر لاءِ نگار ايوارڊ .  
* 2012 -  لاءِ اسان جو اعزازي سڀ کان چئلينجنگ سبجيڪٽ ايوارڊ

## حوالا

## خارجي لنڪس

* رضيه بٽ آئي ايم ڊي بي تي

زمرو:1924ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستاني عورتون ناول نگار
زمرو:ويهين صديءَ جا پاڪستاني اديب
شاهبانو بلگرامي

شهبانو بلگرامي هڪ پاڪستاني ليکڪ ، ايڊيٽر ، شاعر ۽ ڪتاب / فلم جو نظرثاني ڪندڙ آهي.

## سوانح عمري
جيتوڻيڪ شاهبانو راولپنڊي ، پاڪستان ۾ پيدا ٿي، پر هن پنهنجي شروعاتي زندگي ڪينيڊا جي ڪيوبيڪ، مونٽريال ۾ گذاري. ادب ۾ دلچسپي جي ڪري، هن کي هاءِ اسڪول دوران مضمون ۽ تخليقي لکڻ جي مقابلي ۾ مختلف انعامن سان نوازيو ويو. 1991 ۾، هوءَ ۽ سندس خاندان پنهنجي اصلي ملڪ واپس هليا ويا، جتي هن پنهنجو اي ليول مڪمل ڪيو. پوءِ شاهبانو ڪنگس ڪاليج لنڊن مان انگريزي ۾ بي اي آنرز ۽ ويهون صدي جي ادب ۾ ايم اي مڪمل ڪرڻ لاءِ لنڊن يونيورسٽي هلي وئي.

2024 ۾ ، هوءَ پنهنجي مڙس ۽ ٽن ڌيئرن سان گڏ نيويارڪ ۾ رهندي هئي.

## ڪيريئر
آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس جي ڪراچي برانچ ۾ اٺ سالن دوران، هوءَ ايجوڪيشن ڊويزن جي ايڊيٽر ۽ ليکڪ هئي. اتي ڪم ڪرڻ دوران، هن ٻارن لاءِ ڪيترائي درسي ڪتاب لکيا ۽ انهن ۾ حصو ورتو.

1997 ۾ ، هن جي شاعري هڪ اينٿالوجي ۾ شايع ڪئي وئي ، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس پاران؛ پاڪستاني نسل جي شاعرن جي لکيل شاعريءَ جو مجموعو آهي.

شاهبانو جو پهريون مڪمل ڊگھائي ناول " *ڊِرِيمز* "، جيڪو 2007ع ۾ مين ايشين لٽريري پرائيز لاءِ ڊگھي لسٽ ۾ رکيو ويو هو. سندس ٻيو ناول، *"دُوز چلڊرن"* ، 2017ع ۾ شايع ٿيو.  ان کي ڏکڻ ايشيائي فڪشن لاءِ ڊي ايس سي پرائيز لاءِ ڊگھي لسٽ ۾ رکيو ويو هو.

بلگرامي ٻارن جي ڪتابن جو منا مين ۽ بيبي ليڊي سيريز پڻ شايع ڪيو. هوءَ ڪيترن ئي انگريزي ٻوليءَ جي ڪتابن جي ليکڪ پڻ آهي جيڪي ٻارن لاءِ انگريزي پڙهي رهيا آهن جيڪي ٻي ٻولي طور انگريزي سکي رهيا آهن.

## ايوارڊ ۽ اعزاز

* 2007، ڊگهي فهرست ۾، مين ايشين لٽريري پرائز  

## حوالا

## خارجي لنڪس

* انسان ایشیا ادبی انعام جی سوانح عمری، ذریعی manasianliteraryprize.org
* شاہبانو بلگریمی جو ڪتاب جائزو، ذریعی laurahird.com
زمرو:راولپنڊي ضلعي جا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:1973ع جون پيدائشون
صبا امتياز

**صبا امتياز** هڪ پاڪستاني ليکڪ، صحافي، موسيقي نقاد، ۽ ڪراچي جي اسڪرين رائٽر آهي. هن اڳ ۾ *[[دي نيوز انٽرنيشنل]]* ۽ *[[دي ايڪسپريس ٽريبيون|دي ايڪسپريس ٽربيون]]* لاءِ ڪم ڪيو هو، ۽ هن وقت *[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]* ، *[[دي گارڊين]]* ،  ۽ *دي ڪرسچن سائنس مانيٽر* لاءِ لکي رهي آهي. *ڪراچي، يو آر ڪلنگ مي!* سندس پهريون ناول آهي جيڪو پهريون ڀيرو 2014 ۾ شايع ٿيو. امتياز رومانوي مزاحيه فلم *"ڏک مگر پيار سي* " (2015) جو اسڪرپٽ پڻ لکيو.

## ڪيريئر
امتياز پنهنجي ڪيريئر جي شروعات هڪ فري لانس صحافي ۽ ڪالم نگار جي حيثيت سان ڪئي. هن *[[دي نيو يارڪ ٽائمز|نيو يارڪ ٽائمز]]* ، *[[دي گارڊين]]* ، ۽ *دي ڪرسچن سائنس مانيٽر* لاءِ لکڻ شروع ڪرڻ کان اڳ مختلف اخبارن جهڙوڪ *[[دي نيوز انٽرنيشنل]]* ۽ *[[دي ايڪسپريس ٽريبيون|دي ايڪسپريس ٽربيون]]* لاءِ ڪم ڪيو.  

امتياز ميوزڪ نقاد پڻ آهي ۽ موسيقي تي ڪيترائي مضمون لکيا ، خاص طور تي ڪوڪ اسٽوڊيو. 

### ''ڪراچي، تون مون کي ماري رهي آهين!''
امتياز مزاحيه ڪرائيم ناول ڪراچي، تون مون کي ماري رهيو آهين جو ليکڪ آهي، جيڪو رينڊم هائوس انڊيا پاران 1 فيبروري 2014 تي رليز ڪيو ويو هو. ڪتاب گهڻو ڪري مثبت جائزو ورتو ويو. ناول هڪ 28 سالن جي رپورٽر عائشه خان بابت آهي، جيڪا دنيا جي خطرناڪ ترين شهرن مان هڪ ڪراچي ۾ رهي ٿي ۽ هن جي بدانتظامي ۽ هڪ سٺو عاشق ڳولڻ جي ڪوشش بابت آهي. اپريل 2015 ۾ ، انڊيا جي Abundantia Entertainment ناول جا بالي ووڊ فلم جا حق حاصل ڪيا ، جيڪي وکرم ملهوترا پروڊيوس ڪندو. امتياز اسڪرين پلي تيار ڪرڻ ۾ به شامل هوندو. 

### ''فرشتن جي ڪا ٽيم ناهي''
امتياز پنهنجو ٻيو ناول نو ٽيم آف اينجلس لکيو آهي، ڪراچي جي تڪرار بابت.  ناول اڃا شايع نه ٿيو آهي. 

### فلمي ڪيريئر
امتياز هڪ اسڪرين رائٽر پڻ آهي، سندس پهرين اسڪرپٽ *"ڏک مگر پيار سي"* هئي، جيڪا هڪ فلم ۾ ٺاهي وئي هئي ۽ اسد الحق پاران هدايت ڪئي وئي هئي، جنهن ۾ همائمه مالڪ ۽ سڪندر رضوي اداڪاري ڪئي هئي.  فلم 14 آگسٽ 2015 تي رليز ڪئي وئي، ۽ تجارتي ڪاميابي هئي، جيتوڻيڪ ان کي نقادن کان ملا جلا جائزو مليو. 

2016 تائين، امتياز *نور* جو اسڪرپٽ تيار ڪيو آهي، جيڪو سندس پنهنجي ناول *ڪراچي، يو آر ڪلنگ مي!* جو بالي ووڊ موافقت آهي. ڀوشن ڪمار پاران تيار ڪيل ۽ سوناکشي سنها جي مک ڪردار ۾ اداڪاري، فلم اپريل 2017 ۾ رليز ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي آهي.  

## ڪتابي فهرست

* *ڪراچي، تون مون کي ماري رهي آهين!* (2014)
* *فرشتن جي ڪا ٽيم ناهي* (TBA)

## فلموگرافي

* 2015 *ديکھ مگر پيار سي* (اسڪرپٽ رائٽر)

## حوالا

## خارجي لنڪس

* 
زمرو:1985ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
فرحت اشتياق

**فرحت اشتياق** ( سنڌي : فرحت اشتياق) (پيدائش جون 23، 1980) هڪ پاڪستاني ليکڪ ۽ اسڪرين رائٽر آهي. هوءَ پنهنجي رومانوي ناولن *همسفر* ، *ماتا جان هي تون* ، *ديار دل* ، *دل سي نڪل هي جو لطف* ۽ *وو جو قرض رکي ٿي جان پر* لاءِ مشهور آهي. سندس ڪم گهڻو ڪري پاڪستاني سماج تي ڌيان ڏئي ٿو.

## ابتدائي زندگي
هوءَ ڪراچيءَ سنڌ ۾ هڪ سنڌي گهراڻي ۾ پيدا ٿي. هن پنهنجي ننڍپڻ جو ڪجهه ڏينهن جاپان جي شهر ٽوڪيو ۾ گذاريو جتي سندس والد پاڪستان انٽرنيشنل ايئر لائنز (پي آءِ اي) ۾ ڪم ڪندو هو.  اشتياق سول انجنيئرنگ ۾ ماسٽر جي ڊگري حاصل ڪئي آهي.  هن 2005 ۾ انجنيئرنگ کي ڇڏي ڏيڻ ۽ لکڻ لاءِ پاڻ کي وقف ڪرڻ جو انتخاب ڪيو.

## اشاعتون

### ناول، ڪتاب ۽ مختصر ڪهاڻيون

* *همسفر*
* *ماتا-اي-جان آهي تو*
* *منهنجو همدم منهنجو دوست*
* *ديارِ دل*
* *بن روئي انسو*
* *جو بچ هين سانگ سامت لو* 
* *واھ جو قرض رکتاي ٿوئي*
* *واھ يقينن ڪا ايڪ نئون سفر*
* *سفر ڪي شام*
* *دل سي نڪلي هين جو لفز*
* *ڪُڇُ پاگل، پاگل سائي*
* *تم هانسٽي اڇي لڳيٽي هو*
* *جنون ٿا ڪي جستجو*
* *خوشبو ، بيدل ، چانڊو ، هوا*
* *ابي ڪڇ ڏينهن لڳان گي*
* *موسمِ گل*
* *توهان پنهنجي دام ۾*
* *واھ ايڪ ايسا شجر هو*

### ترجما
اشتياق پنهنجي مشهور ناول " *وهه يقينين ڪا نئون سفر"* جو هندي ايڊيشن ايميزون تي شايع ڪيو.  هن پنهنجي مختصر ڪهاڻي *"رائٽ سي بٽ نا بنا"* جو رومن اردو ايڊيشن پڻ شايع ڪيو آهي.

## فلموگرافي (اسڪرپٽ رائٽر جي حيثيت سان)

### ٽيليويزن

### فلمون

## ايوارڊ ۽ نامزدگيون

تڪراري طور تي هوءَ ڪڏهن به پنهنجي سڀ کان ڪامياب ڊرامي همسفر لاءِ نامزد نه ڪئي وئي. 

## حوالا

زمرو:سنڌي ليکڪ
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:1980ع جون پيدائشون
زاهده حنا

**زاهده حنا** ( اردو : **زاہدہ حنا** ) پاڪستان جي هڪ مشهور اردو ڪالم نگار، مضمون نگار، مختصر ڪهاڻي ليکڪ، ناول نگار ۽ ڊراما نگار آهي. 

## زندگي
زاهده حنا 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ کانپوءِ هندستان ۾ پيدا ٿي، سندس والد محمد ابوالخير پاڪستان لڏي آيو ۽ ڪراچي ۾ اچي آباد ٿيو، جتي حنا جي پرورش ٿي ۽ گهر ۾ ئي تعليم ورتي، جيستائين هن پنهنجي رسمي تعليم هيپي هوم اسڪول مان 7 ڪلاس کان شروع ڪئي.

هن پنهنجي پهرين ڪهاڻي نون سالن جي عمر ۾ لکي. هن ڪراچي يونيورسٽي مان گريجوئيشن ڪئي ۽ سندس پهريون مضمون 1962ع ۾ ماهوار انشا ۾ شايع ٿيو، هن 1960ع جي وچ ڌاري صحافت کي ڪيريئر طور چونڊيو.

1970ع ۾ هن مشهور شاعر جون ايليا سان شادي ڪئي.

حنا 1988ع کان 2005ع تائين روزاني جنگ سان وابسته رهي، جڏهن هوءَ روزاني ايڪسپريس، پاڪستان ۾ هلي وئي.

هوءَ هاڻ ڪراچيءَ ۾ رهي ٿي.

حنا ريڊيو پاڪستان، بي بي سي اردو ۽ وائيس آف آمريڪا لاءِ پڻ ڪم ڪيو آهي.

2006 کان وٺي، هوء هڪ هفتيوار ڪالم، "پاڪستان ڊائري"، راسرنگ ۾، هندستان جي سڀ کان وڌيڪ پڙهيل هندي اخبار، روزاني ڀاسڪر جي آچر ميگزين ۾ لکيو آهي.

## ڪم
حنا 2000 کان وڌيڪ صحافتي مضمون لکيا آهن. سندس ڪيتريون ئي ڪهاڻيون انگريزي، بنگالي، هندي ۽ مراٺي ۾ ترجمو ٿي چڪيون آهن. هن جا ڪجهه اهم عنوان هي آهن:

* *قائدي سن ليتا هي* (مختصر ڪهاڻين جو مجموعو) 
* *ٽائيٽل ڌنڌن والي* (ڪهاڻين جو مجموعو)
* *راقسِ بسمل هي* (ڪهاڻين جو مجموعو)
* *راه مين اجل هي* (مختصر ڪهاڻين جو مجموعو)
* *نه جنون راهه نه پري راهي* (مختصر ناول)
* *درد جو شجر* (ناول)
* *دردِ آشوب* (ناول)
* *زرد پٽون ڪا بان* (ٽي وي ڊراما)
* *اڪيلائي جو گھر* (حنا جون مختصر ڪهاڻيون انگريزي ۾ ترجمو ٿيل) 

هوءَ ڪنهن به مقصد (فوجي يا شهري) لاءِ ايٽمي ٽيڪنالاجي جي مشهور نقاد آهي.

سندس ڪتابن جو انگريزيءَ ۾ ترجمو فيض احمد فيض، ثمينه رحمان ۽ محمد عمر ميمڻ ڪيو آهي.

## ايوارڊ

* فيض ايوارڊ
* ادبي ڪارڪردگي ايوارڊ
* صغير صديقي ادبي ايوارڊ
* ڪي پي ايوارڊ
* سنڌ اسپيڪر ايوارڊ
* 2001 ۾ هندستان جي صدر پاران سارڪ ادبي ايوارڊ  

آگسٽ 2006 ۾، کيس پاڪستان جي اعليٰ ترين سول ايوارڊ، صدارتي ايوارڊ پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ نامزد ڪيو ويو، جنهن کي هن پاڪستان ۾ فوجي حڪومت خلاف احتجاج جي نشاني طور رد ڪري ڇڏيو.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني ڪالم نگار
زمرو:جيوت ماڻهو
شاهده حسن

**شاهده حسن** (اردو: شاہدہ حسن) (پيدائش 24 نومبر 1953ع) هڪ همعصر اردو شاعره آهي. پاڪستان ۾ مقيم، هوءَ پنهنجي شاعريءَ ۽ غزلن جي ڪري مشهور آهي. حسن اردو شاعريءَ جو تمام گهڻو لکيو آهي، جنهن جا ٻه بااختيار مجموعا ”يهان ڪجهه پھول رکيا آهن“ ۽ ”اِک تارا هي سرنهن منهنجي“ ۾ شايع ٿيا آهن. هن ڪراچي يونيورسٽيءَ مان انگريزيءَ ۾ ماسٽرس حاصل ڪئي.

## لکيل غزلون
حسن اردو شاعريءَ ۾، خاص ڪري پاڪستان ۾ سندس خدمتن جي ڪري مشهور آهي.

کيس پاڪستان ۽ ٻين ملڪن ۾ اردو شاعري جي ڪيترن ئي مشاعرن ۽ ادب سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدعو ڪيو ويو آهي. هن جون غزلون ۽ نظمون، جيڪي سڀ هڪ معاصر رابطي سان آهن، خاص طور تي اردو ادب جي دانشورن ۾ ساراهه جوڳيون آهن ۽ انهن جي ڪيترن ئي واقعن ۾ ساراهه ڪئي وئي آهي، جتي هن کي اڪثر پنهنجي لکيل تخليقن کي بيان ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي آهي.

## حوالا

زمرو:1953ع جون پيدائشون
زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر
زمرو:پاڪستاني اردو شاعر
زمرو:جيوت ماڻهو
عورت ليکڪن جي فهرست

alt=A black and white portrait of Jane Austen|کاٻو|thumb|جين آسٽن
**عورت ليکڪن جي فهرست** کي ٻن فهرستن ۾ ورهايو ويو آهي:

* عورت ليکڪن جي فهرست (الف کان ل)

## پڻ ڏسندا
 *چاٽن هائوس لائبريري: عورتن جا ناول
*ارڙهين صديءَ جي ادبي عورتن جون گڏيل سوانحي ڪتاب
**[[ارڙهين صديءَ جون عورت شاعرائون: آڪسفورڊ انتخاب]]*
*نسواني ادبي تنقيد
*نسواني سائنسي افسانا
*نسواني نظريو
*سائنسي افسانن ۾ جنس
*عورت ليکڪن بابت سوانحي لغتن جي فهرست
*ابتدائي جديد برطانوي عورت ناول نگارن جي فهرست
*ابتدائي جديد برطانوي عورت ڊراما نگارن جي فهرست
*ابتدائي جديد برطانوي عورت شاعرائن جي فهرست
*عورت جاسوسي/راز افسانا لکندڙ ليکڪن جي فهرست
*عورت شاعرائن جي فهرست
*عورت خطيبن جي فهرست
*نسواني ادب جي فهرست
*عورت انتخاب مرتب ڪندڙن جي فهرست
*عورت باورچي ڪتاب لکندڙن جي فهرست
*عورت اليڪٽرانڪ ادب لکندڙن جي فهرست
*عورت حمد لکندڙن جي فهرست
*عورت راندين بابت لکندڙ صحافين جي فهرست
*ملڪي سڃاڻپ موجب عورت ليکڪن جون فهرستون
**[[ناول جون مائرون: جين آسٽن کان اڳ 100 سٺيون عورت ليکڪا]]*
**[[عورتن پاران ادب جو نارٽن انتخاب]]*
*سوفي (ڊجيٽل لائبريري)
*سائنسي افسانن ۾ عورتون
*عورت ليکڪا پروجيڪٽ
*انگريزي ۾ عورتن جي لکڻي

## خارجي لنڪس

* عورت ليکڪن جو جشن
* ساونيٽ: ڏکڻ ايشيائي عورتن جي نيٽ ورڪ ڪتابن جي شيلف
* وڪٽورين عورت ليکڪن جو منصوبو
* خلا مان آواز: عورت فنڪار ۽ رنگين ليکڪا
* عورت ليکڪن جو آرڪائيو: ابتدائي جديد عورت ليکڪ آن لائن
* صوفي: جرمن ڳالهائيندڙ عورتن جي ڪمن جي هڪ ڊجيٽل لائبريري
* ريبرا: برازيل جي عورت ليکڪن جي هڪ فهرست  . پرتگالي ، انگريزي ۽ اسپيني ۾ سوانح عمريون.

زمرو:عورتن جي ليکڪن جي فهرست
ساھ کڻڻ

**ساهه کڻڻ** (Breathing)، جنهن کي **ريسپريشن** (respiration) يا **وينٽيليشن** (ventilation) به چيو ويندو آهي، هوا کي ڦڦڙن جي اندر کڻڻ (انھيليشن) ۽ ٻاهر ڪڍڻ (ايگزيليشن) جو هڪ تال وارو عمل آهي. ان جو بنيادي مقصد ماحول سان گئسن جي مٽاسٽا ڪرڻ آهي، خاص طور تي جسم مان ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ کي ٻاهر ڪڍڻ ۽ آڪسيجن کي اندر کڻڻ آهي.

سڀني ايروبڪ (aerobic) جاندارن کي سيلولر ريسپريشن لاءِ آڪسيجن جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا کاڌي مان توانائي خارج ڪري ٿي ۽ فضلي طور ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ پيدا ڪري ٿي. ٻاهريون ساهه کڻڻ (External respiration) هوا کي ڦڦڙن جي سوراخن (alveoli) تائين پهچائي ٿو جتي گئسون ڊفيوزن (diffusion) ذريعي حرڪت ڪن ٿيون؛ ان کان پوءِ رت جي گردش جو نظام آڪسيجن ۽ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ کي ڦڦڙن ۽ ٽشوز جي وچ ۾ منتقل ڪري ٿو.

ڦڦڙن وارن پٺي جي هڏي وارن جاندارن (vertebrates) ۾، ساهه کڻڻ جو عمل نڪ يا وات ذريعي هوا کي اندر کڻڻ ۽ ٻاهر ڪڍڻ جي چڪرن تي مشتمل هوندو آهي. هڪ منٽ ۾ ساهه جي چڪرن جي تعداد کي "ساهه جي رفتار" (respiratory rate) چيو ويندو آهي، جيڪا هڪ اهم Vital sign آهي.

ساهه کڻڻ جو عمل ڳالهائڻ، کلڻ ۽ ڪجهه اضطراري عملن (reflexes) جهڙوڪ اوٻاسي، کنگهه ۽ ڇڪ ۾ به مدد ڪري ٿو.

## ميڪانيات (Mechanics)

ڦڦڙ پاڻمرادو نه ڦونڊرجي سگهندا آهن؛ اهي تڏهن ڦهلجي سگهندا آهن جڏهن سيني جي خال (thoracic cavity) جو حجم وڌندو آهي. کير پياريندڙ جانورن ۾ هي ڦهلاءُ بنيادي طور تي ڊائيافرام (diaphragm) جي سسڻ ۽ ڪجهه حد تائين پاسرين جي عضون جي سسڻ جي ڪري ٿيندو آهي جيڪي پاسرين جي پڃري کي مٿي کڻندا آهن. آرام واري حالت ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ جو عمل گهڻو ڪري غير فعال (passive) هوندو آهي.

جڏهن اسان ورزش ڪندا آهيون يا تيز ساهه کڻندا آهيون، ته پيٽ جا عضوا به فعال طور تي حصو وٺندا آهن ته جيئن وڌيڪ هوا ٻاهر ڪڍي سگهجي.

## هوا جو لنگهہ (Passage of air)

### مٿيون لنگهہ (Upper airways)
بهترين طريقو اهو آهي ته ساهه نڪ ذريعي کنيو وڃي. نڪ جا خال هوا کي گرم ۽ آلو ڪن ٿا ۽ گند ڪچري کي ڦڦڙن تائين پهچڻ کان اڳ ميوڪس (mucus) ذريعي روڪين ٿا.

### هيٺيون لنگهہ (Lower airways)

کير پياريندڙن جي ساهه کڻڻ جي نظام کي اڪثر "ريسپريٽري ٽري" (respiratory tree) چيو ويندو آهي. هوا جون ناليون مسلسل ننڍن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن جيستائين اهي ايلويولائي (alveoli) تائين پهچن.

## گئسن جي مٽاسٽا
ساهه کڻڻ جو بنيادي مقصد ايلويولائي جي هوا کي تازو ڪرڻ آهي ته جيئن اتي موجود هوا ۽ رت جي وچ ۾ گئسن جي مٽاسٽا ٿي سگهي. هي عمل هڪ تمام سنئين جهلي (respiratory membrane) ذريعي ٿيندو آهي.

## ڪنٽرول
ساهه جي رفتار ۽ گهرائي کي دماغ جي حصي (brainstem) ۾ موجود ريسپريٽري سينٽرز ڪنٽرول ڪندا آهن. اهي سينٽرز جسم ۾ آڪسيجن، ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ ۽ رت جي پي ايڇ (pH) جو مشاهدو ڪندا رهندا آهن.

## هوا جي ترڪيب (Composition)
اندر کنيل هوا ۾ حجم جي لحاظ کان 78٪ نائٽروجن، 20.95٪ آڪسيجن ۽ ٿوري مقدار ۾ ٻيون گئسون شامل هونديون آهن.

ٻاهر ڪڍيل هوا ۾ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ جي مقدار لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪ تائين هوندي آهي، جيڪا اندر کڄندڙ هوا جي ڀيٽ ۾ اٽڪل سئو ڀيرا وڌيڪ آهي. ٻاهر ڪڍيل هوا جي ترڪيب هيٺين ريت آهي:

* 5.0–6.3٪ پاڻيءَ جو بخار
* 79٪ نائٽروجن
* 13.6–16.0٪ آڪسيجن
* 4.0–5.3٪ ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ
* 1٪ آرگون
عربي الفابيٽ

**عربي الفابيٽ** (Arabic alphabet) يا **عربي ابجد**، اهو لکت جو نظام آهي جيڪو خاص طور تي عربي ٻولي لکڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. هي ساڄي کان کاٻي پاسي لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ 28 اکر شامل آهن. اڪثر اکرن جون صورتون لفظ ۾ انهن جي جڳهه (شروعاتي، وچين يا آخري) موجب تبديل ٿينديون آهن. عربي الفابيٽ هڪ ابجد آهي، جنهن جو مطلب آهي ته ان ۾ بنيادي طور تي رڳو وينجن (consonants) لکيا ويندا آهن، جڏهن ته زير، زبر ۽ پيش (اعراب) اختياري طور استعمال ڪيا ويندا آهن.

## اکر (Letters)
عربي الفابيٽ ۾ 28 بنيادي اکر آهن. ٻين ٻولين (جهڙوڪ فارسي، اردو يا سنڌي) لاءِ عربي رسم الخط ۾ ڪجهه اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن، مثال طور 'پ' يا سنڌي جا مخصوص اکر 'ٻ'، 'ڄ' وغيره.

عربي جا ڪيترائي اکر ڏسڻ ۾ هڪجهڙا لڳندا آهن، پر انهن جي مٿان يا هيٺ ڏنل نقطن (نقطن) جي مدد سان انهن ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. مثال طور، ب، ت، ۽ ث جي بنيادي صورت ساڳي آهي، پر نقطن جي تعداد ۽ جڳهه سان اهي الڳ اکر بڻجن ٿا.

### اکرن جي ترتيب
عربي الفابيٽ جي ترتيب جا ٻه مکيه طريقا آهن: **هجائي** ۽ **ابجدي**.

# **هجائي ترتيب:** () هي ترتيب اڄڪلهه لغت (dictionaries)، فون بڪ ۽ اسڪولن ۾ عام طور تي استعمال ڪئي ويندي آهي. ان ۾ هڪجهڙي شڪل وارن اکرن کي گڏ رکيو ويندو آهي.
# **ابجدي ترتيب:** () هي ترتيب قديم فونيقي الفابيٽ مان نڪتل آهي ۽ عبراني يا يوناني ترتيب سان ملي ٿي. ان ۾ اکرن کي انگن جي قيمت (Abjad numerals) پڻ ڏني ويندي آهي.

#### هجائي (Hijaʼi)
جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ عام هجائي ترتيب هيٺين ريت آهي:

[Image comparing Arabic alphabetical order with Hebrew and Syriac scripts]

#### ابجدي (Abjadi)
ابجدي ترتيب ۾ اکرن کي انگن جي حساب سان ترتيب ڏنو ويندو آهي. ان کي ياد ڪرڻ لاءِ هيٺيون جملو مشهور آهي:
*ابجد هوز حطي كلمن سعفص قرشت ثخذ ضظغ*.

## حوالا

زمرو:عربي رسم الخط
ٽانگانيڪا ڍنڍ

**ٽانگانِيڪا ڍنڍ** (Lake Tanganyika) آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي. هيءَ پاڻي جي مقدار جي لحاظ کان دنيا جي ٻي نمبر تي سڀ کان وڏي تازي پاڻي جي ڍنڍ آهي ۽ روس جي بيڪال ڍنڍ کان پوءِ دنيا جي ٻي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ اونهي ڍنڍ آهي. هيءَ دنيا جي سڀ کان ڊگهي تازي پاڻي جي ڍنڍ پڻ آهي.

هيءَ ڍنڍ چئن ملڪن جي وچ ۾ ورهايل آهي: تنزانيا (46٪)، ڪانگو جي جمهوريه (40٪)، برونڊي ۽ زيمبيا. ان جو پاڻي لوڪوگا نديءَ ذريعي ڪانگو نديءَ جي نظام ۾ وڃي ٿو ۽ آخرڪار ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.

## جاگرافي
ٽانگانِيڪا ڍنڍ البرٽائن ريفٽ (Albertine Rift) جي اندر واقع آهي، جيڪا اوڀر آفريڪي ريفٽ جي اولهه واري شاخ آهي. هيءَ آفريڪا جي سڀ کان وڏي ريفٽ ڍنڍ آهي.

ڍنڍ جي ڪل ڊيگهه اٽڪل  آهي ۽ سراسري ويڪر  آهي. هيءَ ڍنڍ دنيا جي ڪل تازي پاڻي جو اٽڪل 16٪ حصو رکي ٿي. ان جي وڌ ۾ وڌ اونھائي  آهي. ڍنڍ ۾ پاڻي داخل ٿيڻ جو وڏو ذريعو روزيزي ندي (Ruzizi River) آهي جيڪا اتر کان اچي ٿي، جڏهن ته تنزانيا جي ٻي وڏي ندي مالاگاراسي (Malagarasi River) اوڀر کان ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿي.

## پاڻي جي خصوصيت
ڍنڍ جو پاڻي الڪلائن (Alkaline) آهي، جنهن جي pH سطح مٿاڇري تي اٽڪل 9 هوندي آهي. ڍنڍ جي مٿاڇري جو گرمي پد سياري ۾  کان اونهاري ۾  تائين هوندو آهي.

هڪ اهم ڳالهه هيء آهي ته ڍنڍ جو تمام اونهو حصو "مئل پاڻي" (fossil water) تي مشتمل آهي جتي آڪسيجن موجود ناهي (Anoxic)، ان ڪري مڇيون رڳو مٿئين حصي تائين محدود هونديون آهن.

## حياتيات
### ريڙهيون ڏيندڙ جانور
ٽانگانِيڪا ڍنڍ نيل جي واڳن (Nile crocodiles) جو گهر آهي، جنهن ۾ مشهور آدم خور واڳون **گسٽاو** (Gustave) به شامل آهي. ان کان علاوه هتي مختلف قسمن جا ڪڇون ۽ پاڻي جا نانگ به مليا آهن. خاص ڪري "اسٽارم جي واٽر ڪوبرا" (Storm's water cobra) رڳو هن ڍنڍ جي پٿريلن ڪنارن تي ملي ٿو.

## حوالا
ماس ميڊيا

**ماس ميڊيا** (Mass media) يا **ذريعه ابلاغ** مان مراد ميڊيا جا اهي روپ آهن جيڪي ماس ڪميونيڪيشن ذريعي وسيع عوام تائين پهچن ٿا. ان ۾ براڊڪاسٽ ميڊيا، ڊجيٽل ميڊيا، پرنٽ ميڊيا، سوشل ميڊيا، اسٽريمنگ ميڊيا، اشتهاربازي، ۽ مارڪيٽنگ جا پروگرام شامل آهن.

ماس ميڊيا ۾ خبرون، وڪالت، تفريح، ۽ عوامي خدمت جا اعلان شامل آهن. هي شعبو مارڪيٽنگ، پروپئگنڊا، عوامي لاڳاپا، صحافت، فن، ۽ ٽيڪنالاجي سان گهرو تعلق رکي ٿو. ماس ميڊيا اڪثر ڪري وڏن ميڊيا ڪانگلومريٽس (Media conglomerates) جي ڪنٽرول ۾ هوندو آهي.

## تعريف

20 صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ماس ميڊيا کي اٺن وڏن صنعتن ۾ ورهايو ويندو هو: ڪتاب، انٽرنيٽ، رسالا، فلمون، اخبارون، ريڊيو، رڪارڊنگس، ۽ ٽيليويزن. 21 صدي جي شروعات ۾ "ست ماس ميڊيا" جي درجي بندي ڪئي وئي:

# پرنٽ (ڪتاب، اخبارون، رسالا وغيره) – 15 صدي جي آخر کان
# رڪارڊنگس (گراموفون رڪارڊ، ڪيسٽون، سي ڊي وغيره) – 19 صدي جي آخر کان
# سينما – لڳ ڀڳ 1900ع
# ريڊيو – لڳ ڀڳ 1910ع
# ٽيليويزن – لڳ ڀڳ 1950ع
# انٽرنيٽ – لڳ ڀڳ 1990ع
# موبائيل فون – لڳ ڀڳ 2000ع

انٽرنيٽ ۽ موبائيل فون کي گڏيل طور تي **ڊجيٽل ميڊيا** چيو ويندو آهي.

### خاصيتون

ڪيمبرج يونيورسٽي جي سماجيات جي ماهر جان ٿامپسن ماس ڪميونيڪيشن جون پنج خاصيتون بيان ڪيون آهن:

# پيداوار ۽ ورڇ جا فني ۽ ادارتي طريقا.
# علامتي صورتن جي تجارتي حيثيت.
# معلومات جي پيداوار ۽ وصولي جي وچ ۾ فرق.
# وقت ۽ جڳهه جي لحاظ کان پري ويٺل ماڻهن تائين پهچ.
# معلومات جي ورڇ (هڪ کان گهڻن تائين).

## تاريخ

دنيا جو پهريون تاريخي ڪتاب "ڊائمنڊ سترا" 868ع ۾ چين ۾ ڇپيو ويو هو. پر يورپ ۾ يوهانس گوٽنبرگ جي پرنٽنگ پريس جي ايجاد (1453ع) ماس ميڊيا ۾ انقلاب آندو. هن پهرين بائيبل ڇپي، جنهن سان ڪتابن جي وڏي پيماني تي پيداوار ممڪن ٿي.

1920ع جي ڏهاڪي ۾ "دي ميڊيا" (The Media) جو اصطلاح استعمال ٿيڻ لڳو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي اچڻ سان ماس ميڊيا جي دائري ۾ وسعت آئي. اڄڪلهه انٽرنيٽ سڀ کان مقبول ماس ميڊيم بڻجي چڪو آهي.

### ضم ٿيڻ ۽ خريداريون (M&A)
1985ع ۽ 2018ع جي وچ ۾، ميڊيا جي صنعت ۾ اٽڪل 76,720 ڊيلز (معاهدا) ڪيا ويا، جن جي ڪل ماليت 5,634 ارب آمريڪي ڊالر آهي. آمريڪا هن شعبي ۾ سڀ کان اڳڀرو آهي. تاريخ جي سڀ کان وڏي ڊيل AOL پاران ٽائيم وارنر جي خريداري هئي، جيڪا 164,746 ملين ڊالرن ۾ ٿي هئي.

## سماجي اثر ۽ سماجيات

ماس ميڊيا عوامي راءِ کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ان جا ٽي وڏا اثر سڃاتا وڃن ٿا:
# **ڄاڻ جو تفاوت** (The Knowledge Gap): معلومات تائين پهچ جي بنياد تي سماج ۾ علم جو فرق پيدا ٿيڻ.
# **ايجنڊا سيٽنگ** (Agenda Setting): ميڊيا اهو طئي ڪري ٿي ته عوام ڪهڙن مسئلن بابت سوچي.
# **تصورن جي پرورش** (Cultivation of Perceptions): مسلسل ميڊيا ڏسڻ سان ماڻهن جي حقيقت بابت سوچ تبديل ٿيڻ.

ماس ميڊيا جديد ثقافت کي ترتيب ڏئي ٿي ۽ سياسي تحريڪن، احتجاجن ۽ سماجي تبديلين ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

### نسل پرستي ۽ اسٽيريئو ٽائپنگ

ماس ميڊيا اڪثر ڪري ڪنهن خاص گروھ بابت مخصوص تصورات (اسٽيريئو ٽائپ) کي هٿي ڏئي سگهي ٿي. مثال طور، آمريڪي ميڊيا ۾ افريقي آمريڪي ماڻهن کي اڪثر ڏوهن يا تشدد سان منسوب ڪري پيش ڪيو ويو آهي، جنهن سان عوامي تصورن تي ناڪاري اثر پيو آهي.

2012ع جي هڪ رپورٽ موجب، آمريڪا جي 90 سيڪڙو ماس ميڊيا تي رڳو 6 وڏين ڪمپنين (GE, News-Corp, Disney, Viacom, Time Warner ۽ CBS) جو ڪنٽرول هو.

## اخلاقي مسئلا ۽ تنقيد
ماس ميڊيا تي اڪثر تنقيد ڪئي ويندي آهي ته اها مقامي مسئلن تي ڌيان ڏيڻ بدران صرف بين الاقوامي يا اهڙين خبرن کي ترجيح ڏيندي آهي جيڪي گهڻن ماڻهن جي دلچسپي جو باعث هجن.

## حوالا
سوشل ميڊيا

**سوشل ميڊيا** (Social media) يا **سماجي رابطن جا ذريعا** نئين دور جي اهڙي ٽيڪنالاجي آهي جيڪا مجازي برادرين ۽ نيٽ ورڪن ذريعي مواد (جهڙوڪ خيال، دلچسپيون ۽ ٻيا اظهار جا طريقا) ٺاهڻ، ونڊڻ (sharing) ۽ گڏ ڪرڻ ۾ سهولت فراهم ڪري ٿي. ان جون عام خاصيتون هي آهن:

* آن لائن پليٽ فارم جيڪي واهپيدارن کي مواد تيار ڪرڻ، شيئر ڪرڻ ۽ سماجي نيٽ ورڪنگ ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏين ٿا.
* واهپيدارن پاران تيار ڪيل مواد (User-generated content) جهڙوڪ لکيل پوسٽون، تبصرا، ڊجيٽل تصويرون يا وڊيوز.
* مخصوص پروفائلون جيڪي سوشل ميڊيا ادارن پاران ٺاهيون ۽ سنڀاليون وڃن ٿيون.
* سوشل ميڊيا واهپيدارن کي ٻين فردن يا گروهن سان جوڙي آن لائن سماجي رابطن کي وڌائڻ ۾ مدد ڪري ٿي.

واهپيدار سوشل ميڊيا کي ويب سائيٽن يا موبائيل ايپليڪيشنن ذريعي استعمال ڪن ٿا. اهي پليٽ فارم فردن، ڪاروباري ادارن ۽ تنظيمن کي مواد ٺاهڻ، بحث ڪرڻ ۽ ان ۾ ترميم ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. سوشل ميڊيا يادگيريون ونڊڻ، دوستي ڪرڻ، برادريون جوڙڻ ۽ سکڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

مقبول سوشل ميڊيا پليٽ فارم، جن جا 100 ملين کان وڌيڪ رجسٽرڊ واهپيدار آهن، انهن ۾ ٽوئيٽر (X)، فيس بڪ، وي چيٽ (WeChat)، انسٽاگرام، پنهنجي تصويرن واري پنٽريسٽ (Pinterest)، لنڪڊ ان (LinkedIn) ۽ ٽڪ ٽاڪ (TikTok) شامل آهن. يوٽيوب، وائٽس ايپ (WhatsApp)، ٽيليگرام ۽ ريڊٽ (Reddit) کي پڻ اڪثر سوشل ميڊيا سروسز طور شمار ڪيو ويندو آهي.

سوشل ميڊيا جا ڪجهه منفي اثر پڻ آهن، جن ۾ ٻارن ۽ نوجوانن تي اثر، ذهني صحت جا مسئلا ۽ سياسي ڇڪتاڻ ۾ واڌ شامل آهن. صحافي ماريا ريسا (Maria Ressa) سوشل ميڊيا کي سماج ۾ بي اعتمادي وڌائڻ سبب "زهريلو گند" (toxic sludge) قرار ڏنو آهي.

## تاريخ

### شروعاتي دور
1960ع ۾ يونيورسٽي آف ايلينوائي ۾ PLATO سسٽم تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ شروعاتي سوشل ميڊيا جهڙيون خاصيتون هيون، جهڙوڪ ميسيج فورم، انسٽنٽ ميسيجنگ ۽ چيٽ رومز. 

1978ع ۾ شڪاگو ۾ پهرين ڪمپيوٽر بوليٽن بورڊ سسٽم (BBS) جي شروعات ٿي. 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي ۾ CompuServe ۽ AOL جهڙيون سروسز مشهور ٿيون. 1991ع ۾ ٽم برنرز لي پاران ورلڊ وائڊ ويب (WWW) جي ايجاد کانپوءِ بلاگز ۽ اي ميل سروسز ۾ تيزي آئي.

### سوشل ميڊيا پليٽ فارمز جو ارتقا

سوشل ميڊيا جي باقاعده شروعات 1990ع جي وچ ڌاري Classmates.com ۽ SixDegrees.com جهڙن پليٽ فارمن سان ٿي. SixDegrees پهرين ويب سائيٽ هئي جتي ماڻهو پنهنجي اصل نالي سان پروفائل ٺاهي سگهندا هئا.

2000ع جي شروعات ۾ Friendster ۽ Myspace مقبول ٿيا، جنهن کانپوءِ 2004ع ۾ فيس بڪ، 2005ع ۾ يوٽيوب ۽ 2006ع ۾ ٽوئيٽر منظر عام تي آيا. 2023ع تائين دنيا جي اٽڪل **4.76 ارب** ماڻهو سوشل ميڊيا استعمال ڪن ٿا، جيڪو عالمي آبادي جو لڳ ڀڳ **59 سيڪڙو** آهي.

## تعريف
2015ع جي هڪ جائزي موجب سوشل ميڊيا جون چار منفرد خاصيتون آهن:
* ويب 2.0 تي ٻڌل ايپليڪيشنون.
* واهپيدارن جو پنهنجو تيار ڪيل مواد.
* واهپيدارن جون ذاتي پروفائلون.
* پروفائلن جي وچ ۾ رابطن (Followers, Groups) ذريعي جڙيل سوشل نيٽ ورڪ.

نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي (NIST) ان جي تعريف هن ريت ڪري ٿو: "اليڪٽرانڪ ڪميونيڪيشن جا اهي طريقا، جن ۾ ويب سائيٽون ۽ ايپليڪيشنون شامل آهن، جيڪي واهپيدارن کي مواد تيار ڪرڻ، ونڊڻ يا سوشل نيٽ ورڪنگ ۾ حصو وٺڻ جي قابل بڻائين ٿيون."

## حوالا
رام بري قبرستان ، ابراھيم شاھ ، بدين

**رام بري قبرستان، ابراهيم شاهه، بدين** ضلعو بدين ۾ واقع هڪ اسلامي دور جو تاريخي ماڳ آهي۔ هن قبرستان ۾ ٽي اڻڄاتل اڏاوتون، ڪجهه پراڻيون ۽ جديد قبرون، ۽ ٻه پٿر تي ڪندہ ڪيل قبرون شامل آهن، جن تي قرآني آيتون ۽ ڪلمو اُڪريل آهن۔ حڪيم علي بخاري جي مطابق هن قبرستان کي ابراهيم شاهه قبرستان پڻ سڏيو وڃي ٿو۔ ماڳ تي ڪجهه ڊهندڙ اڏاوتون موجود آهن، جيڪي غالباً مقبرا هئا، پر هن وقت مڪمل طور تي برباد ٿي چڪا آهن۔ سڄي ماڳ تي سڙيل سرن ۽ سرن جي ٽڪرن جو ملبو وڏي مقدار ۾ پکڙيل نظر اچي ٿو۔ هي ماڳ اسلامي دور (ٻارهين کان ارڙهين صدي عيسوي) سان تعلق رکي ٿو۔ موجوده حالت ۾ قبرستان مڪمل طور کنڊرن ۾ تبديل ٿي چڪو آهي ۽ نقصان ٿيل اڏاوتون بحالي جي قابل نه رهيون آهن۔
هي ماڳ بدين شهر کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف، ديھ مکندي، يو سي شيراني تعلقو ۽ ضلعو بدين ۾ واقع آهي۔ هن ماڳ جو سروي سي ڊي سي – اِي ايف ٽي پاران 3 آگسٽ 2017ع تي ڪيو ويو۔

## حوالا
لاطيني الفابيٽ

**لاتيني الفابيٽ** (Latin alphabet) انهن اکرن تي مشتمل آهي جيڪي اصل ۾ قديم روم جي رهاڪن لاتيني ٻولي لکڻ لاءِ استعمال ڪيا هئا. هي اڄ جي دور ۾ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ لکت جو نظام آهي، جيڪو 3,000 کان وڌيڪ ٻولين لاء استعمال ٿئي ٿو، جيڪو عالمي آبادي جو اٽڪل 70٪ آهي.

## ارتقا
لاتيني الفابيٽ قديم اٽالڪ رسم الخط مان نڪتي آهي، جيڪا پاڻ يوناني الفابيٽ مان نڪتل هئي. يوناني لکت جو بنياد وري فونيقي الفابيٽ تي هو، جنهن جو اصل سرچشمو قديم مصري تصويري لکت (Egyptian hieroglyphs) آهي.

### نشانين ۽ مختصر لفظن جو استعمال
لاتيني لکت ۾ لفظن کي مختصر ڪرڻ (abbreviations) جو رواج تمام عام هو، خاص طور تي جڏهن اکر پٿرن تي اڪريا ويندا هئا ته جيئن جاءِ بچائي سگهجي. قرون وسطيٰ (Middle Ages) ۾ اهڙا سوين نشان استعمال ٿيندا هئا.

## تاريخ
### بنياد
عام طور تي اهو مڃيو وڃي ٿو ته رومين لاتيني الفابيٽ اٽرسڪن (Etruscan) تهذيب کان حاصل ڪئي هئي.

#### قديم لاتيني الفابيٽ
شروعاتي دور ۾ لاتيني الفابيٽ ۾ 21 اکر شامل هئا. اکر 'C' گاما جي هڪ صورت هئي پر ان کي 'g' ۽ 'k' ٻنهي آوازن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.

#### ڪلاسيڪل لاتيني الفابيٽ
پهرين صدي قبل مسيح ۾ جڏهن رومين يونان فتح ڪيو، ته هنن يوناني ٻوليءَ جا لفظ لکڻ لاءِ 'Y' ۽ 'Z' اکر پڻ شامل ڪيا. اهڙي طرح ڪلاسيڪل دور ۾ لاتيني الفابيٽ 23 اکرن تي مشتمل ٿي وئي:

### وچون دور ۽ بعد جون تبديليون
وچين دور تائين 'W' جو اکر الفابيٽ ۾ شامل نه هو. 'W' اصل ۾ ٻن 'V' اکرن جو مجموعو (ligature) هو. ريناسنس (Renaissance) کان پوءِ 'I' ۽ 'J' کي الڳ ڪيو ويو، ۽ 'U' کي 'V' کان جدا ڪري حرف علت طور استعمال ڪرڻ جو رواج پيو.

جديد جرمن ٻولي ۾ اڄ به هر اسم (Noun) جو پهريون اکر وڏو (Capital) لکيو ويندو آهي، جيڪو هڪ قديم لاتيني لکت جي روايت جو حصو آهي.

## پڻ ڏسو
* لاتيني لکت جو ڦهلاءُ
* ڪيليگرافي
* پينين (Pinyin)
* ٽائپوگرافي

## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
*
شھاب الدين شاھ جيلاني قبرستان

**شهاب الدين شاهه جيلاني قبرستان، بدين** بدين شهر جي ڏکڻ طرف سيراني روڊ تي واقع آهي۔ هي قبرستان شهاب الدين شاهه جيلاني، جيڪو شاهه قادري جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سان منسوب آهي۔ شاهه قادري جي مقبري ۾ ڪيترين قبرن شامل آهن، جن ۾ سندس پٽ احمد شاهه ۽ پوٽو محمد شاهه به شامل آهن۔ سيد غلام شاهه مري وارو جي قبر پڻ ساڳئي احاطي ۾ موجود آهي۔ هن درگاهه تي مسلمانن سان گڏوگڏ گهٽ ذات وارا هندو پڻ زيارت لاءِ ايندا آهن۔ شاهه قادري صوفي ازم جي قادريه سلسلي سان لاڳاپيل هئا۔ چوڏهين صديءَ جا هن صوفي بزرگ بابت مشهور آهي ته هن بدين ۽ ٺٽي جي جٽ برادري جي وڏي انگ کي اسلام قبول ڪرايو۔ هن ڪيترائي مريد تيار ڪيا، جن جون درگاهون سنڌ جي مختلف علائقن ۽ سرحد پار علائقن تائين پکڙيل آهن۔

مقبري جي اندر سنگ مرمر سان ٺهيل صحن ۾ چار اڻڄاتل قبرون موجود آهن۔ پير عالي شاهه ۽ سندس ناٺي جي قبرون پڻ ساڳئي احاطي ۾ آهن۔ پير عالي شاهه، پير قادري درگاهه جا گادي نشين هئا، جيڪي لڳ ڀڳ چاليهه سال اڳ وفات ڪري ويا۔ هن ئي شاهه قادري جو مقبرو تعمير ڪرايو۔
مکيه قادري پير جي مزار کان علاوه ٻه وڌيڪ ڪمرا آهن، جن ۾ سيد خاندانن جون قبرون آهن، جن ۾ سيد ڀاون شاهه ڀورو (پير عالي شاهه جا والد) شامل آهن۔
هڪ ٻئي ڪمري ۾ جيلاني پيرن جون قبرون آهن، جن ۾ ملوڪ شاهه، حاجي چنگل شاهه، غلام شاهه، محمد شاهه مست، علي قطب شاهه وغيره شامل آهن۔
هي بدين شهر جو مکيه قبرستان آهي۔ هن قبرستان جي احاطي اندر هڪ قديم کوهه پڻ موجود آهي، جنهن جو منهن تنگ آهي۔

## حوالا
شاھ بديع الدين جو مقبرو، بدين

**شاهه بديع الدين مقبرو، بدين** ضلعو بدين ۾ واقع هڪ تاريخي ماڳ آهي۔ شاهه بديع الدين، جيڪو شاهه بديع جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، غوث بھاوالدين زڪريا ملتاني جو مريد ۽ سهروردي سلسلي سان تعلق رکندڙ هيو ۽ پنهنجي حياتيءَ جو وڏو حصو سامونڊي پٽي ۾ تبليغ ڪندي گذاريو، جتي سندن وفات ٿي۔ شاهه بديع الدين جي اولاد ويجهو ڳوٺ “قريشين جو ڳوٺ” (مومن بُلو) ۾ آباد آهن۔

## اڏاوتون
ھن قبرستان جي اڏاوتن ۾ شامل آهن هڪ شاهه بديع الدين جو ڊهندڙ مقبرو، هڪ سڙيل سرن سان ٺهيل ڊهندڙ جنازي اڏاوت، ۽ هڪ عارضي ڇپر هيٺ قبر۔ هن قبرستان ۾ ٻين به ڪيترين قبرن جا نشان پکڙيل آهن۔ شاهه بديع الدين جي مقبري جي اڏاوت ڪلهوڙا دور جي طرزِ تعمير سان مشابهت رکي ٿي۔

## دور
ھي مقبرو ڪلهوڙا دور (ارڙهين صدي عيسوي) جو آھي.

## سروي
مقبري جي سروي سي ڊي سي – اِي ايف ٽي پاران 3 آگسٽ 2017ع تي ڪئي وئي۔  هي ماڳ مير واهه جي کاٻي ڪناري تي، بدين-سجاول روڊ کان لڳ ڀڳ 4 ڪلوميٽر اتر-اولهه طرف واقع آهي۔

## حوالا
شيخ ڪڙهيو ڀنڊاري، بدين

**شيخ ڪڙهيو ڀنڊاري، بدين** ضلعو بدين ۾ واقع هڪ تاريخي ۽ روحاني ماڳ آهي۔ شيخ ڪڙهيو ڀنڊاري جي مزار ڀڳڙا ميمن ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف، سمنڊ جي ڪناري ويجهو واقع آهي۔ شيخ ڪڙهيو جي مقبري جي پٺيان بي بي بيبو جي قبر موجود آهي، جيڪا شيخ ڪڙهيو ڀنڊاري جي ڏاڏي هئي۔ شيخ ڪڙهيو 675 هجري (1276ع) ۾ ڄائو هو۔

هن مزار جا مريد گهڻو ڪري شيخ برادري سان تعلق رکن ٿا، ۽ مزار جي آس پاس جا علائقا به وڏي تعداد ۾ شيخ برادري جي آبادي تي مشتمل آهن۔ مزار ڏانهن ويندڙ رستي ۾ اهم ڳوٺن ۾ گولو پٽيل (جتي سوڍا، مينڌرو ۽ مهيرا برادريون رهن ٿيون) ۽ حاجي هاجن ملاهه (جتي ملاهه برادري آباد آهي) شامل آهن۔ مشهور مورخ مرحوم محمد سومار شيخ پڻ هن ڳوٺ سان تعلق رکندا هئا۔
قديم مقبرو مقامي برادري طرفان ڊاهي ڇڏيو ويو ۽ تازو هڪ نئون مقبرو تعمير ڪيو ويو آهي۔ مقبرو هڪ پليٽ فارم تي واقع آهي، جنهن جي چوڌاري هڪ قديم قبرستان آهي۔ سڄو علائقو مٽي جي ٺڪرين (برتنن جي ٽڪرن) سان ڀرپور آهي، جيڪي قديم آثارن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا۔ تازو هن ماڳ تي غير قانوني کوٽائي پڻ ڪئي وئي، جنهن سبب قديم ماڳ کي ناقابل تلافي نقصان پهتو آهي۔
هر سال هجري ڪئلينڊر جي ٻارهين مهيني ۾ ساليانو عرس ملهايو ويندو آهي۔ ان موقعي تي صوبي جي ڪنڊ ڪڙڇ مان وڏي انگ ۾ ماڻهو هتي گڏ ٿيندا آهن۔ زائرين هڪ دائري جي چوڌاري ست چڪر لڳائيندا آهن ۽ بلند آواز سان ننڍڙي دعا پڙهندا آهن۔ دائري جي وچ ۾ باهه ٻاري ويندي آهي، ۽ هر مرد زائر لاءِ باهه جي چوڌاري چڪر لڳائڻ لازمي هوندو آهي، جڏهن ته هو گڏجي “الله الو، هليا هالو” جو ورد ڪندا آهن۔

## حوالا
وير ٿري ماڳ، بدين

**وير ٿري ماڳ، بدين**سيراڻي کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر طرف، ڀڳڙا ميمن روڊ کان کليل جيل روڊ تي، ديھ جکرالو، تعلقو ۽ ضلعو بدين ۾ واقع آهي ۽ هڪ وڏو قديم آثارن وارو ماڳ آهي، جيڪو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: ٽڪري-پهرين (ڏکڻ واري) ۽ ٽڪري-ٻين (اتر واري)۔ ٻنهي ٽڪرين جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 11.65 ميٽر جو فاصلو آهي۔
ٽڪري-پهرين جي ماپ 577 ميٽر ڊگھائي، 120 ميٽر ويڪر، ڀرپاسي واري ميدان کان لڳ ڀڳ 9 ميٽر اوچائي ۽ سمنڊ جي سطح کان 59 فوٽ مٿي آهي۔ ٽڪري-ٻين جي ماپ 433 ميٽر ڊگھائي، 151 ميٽر ويڪر ۽ ڀرپاسي واري ميدان کان لڳ ڀڳ 9 ميٽر اوچائي آهي۔

ماڳ تي ثقافتي مواد وڏي مقدار ۾ پکڙيل مليو، جيڪو غالباً ٻڌ مت دور سان تعلق رکي ٿو۔ هن ۾ سڙيل سرن جون ٽائلس شامل آهن، جيڪي ڪندہ ڪيل، ڪٽيل ۽ ڇاپيل نمونن سان سينگاريل آهن، جڏهن ته هڪ سر تي راند جو نقش پڻ موجود آهي۔ ٻيو مواد ڪاري مٽيءَ جا برتن، سادا برتن، ڳاڙهي مٽيءَ تي ڪاري رنگ سان سينگاريل برتن، ڪٽيل ۽ ڇاپيل سرمائي رنگ جي برتنن تي مشتمل آهي۔
ماڳ جي ڏکڻ طرف ڪجهه پراڻيون ۽ نيون قبرون پڻ موجود آهن۔ ٽڪري جي ڏکڻ پاسي شيخ زڪريا جو هڪ مقبرو به واقع آهي۔ ان مقبري جي ويجهو پٿر تي ڪندہ ڪيل قبرن جو ملبو ۽ سڙيل سرن سان ٺهيل ڪجهه قبرون پڻ ڏٺيون ويون آهن۔

## دور
اھو ھڪ گهڻ-دوري ماڳ آھي، جنهن ۾ ٻڌ مت ۽ ابتدائي اسلامي دور (7هين کان 12هين صدي عيسوي) جا ثبوت موجود آهن۔    سي ڊي سي – اِي ايف ٽي پاران 10 مئي 2018ع تي ان جي سروي ڪيي وئي۔
حاجي طالب مسجد ۽ دڙو ، گولاڙچي

**حاجي طالب مسجد ۽ دڙو، بدين** ضلعي بدين جي تعلقي فاضل راھو ۾ ترائي کان لڳ ڀڳ 3.81 ڪلوميٽر اتر طرف واقع هڪ نئون دريافت ٿيل قديم ماڳ آهي، جيڪو اڳ ۾ رپورٽ نه ٿيو هو۔ حاجي طالب دڙو، حاجي طالب مسجد جي ويجهو هڪ ٽڪري تي واقع آهي۔
ٽڪري جي ماپ 373 ميٽر ڊگھائي، 175 ميٽر ويڪر ۽ ڀرپاسي واري پوکيل زمين کان لڳ ڀڳ 15 ميٽر اوچائي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح کان ان جي بلندي 102 فوٽ آهي۔
ماڳ تي پکڙيل ثقافتي مواد واضح طور اسلامي دور سان تعلق رکي ٿو۔ هن ۾ سادا ۽ رنگيل مٽيءَ جا برتن، رنگيل چمڪدار برتن، ٽونٽيدار برتن (چونچ وارا ٿانوَ) ۽ مٽيءَ جو ٺهيل ڇلڻ وارو اوزار (ڀُسي ڌار ڪرڻ لاءِ) شامل آهن۔
ٽڪري جي مٿاڇري تي ثقافتي مواد ٿوري مقدار ۾ پکڙيل مليو، جيڪو گهڻو ڪري قدرتي اثرن ۽ انساني سرگرمين سبب خراب ٿي چڪو آهي۔ ٽڪري جي مٿان هڪ مسجد واقع آهي ۽ هن وقت اهو علائقو جديد قبرستان طور پڻ استعمال ٿي رهيو آهي۔

## حوالا
رائونتي بنگلو، قمبر شھدادڪوٽ

**رائونتي آبپاشي بنگلو، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ**
رونٽي آبپاشي بنگلو سنه 1907ع ۾ تعمير ڪيو ويو۔ اهو تعلقو قمبر، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ، سنڌ ۾ رائونتي ڳوٺ جي ويجهو واقع آهي۔ هي بنگلو ميرو خان–قمبر روڊ تي قائم آهي۔
هي بنگلا برطانوي دور ۾ متعارف ڪرايل آبپاشي نظام جي نگراني ۽ سنڀال لاءِ ٺاهيا ويا هئا، جيڪو 1930ع واري ڏهاڪي ۾ هتي نافذ ڪيو ويو هو.

## حوالا
چاڪر خان کھاوڙ جو مقبرو

'''چڪر خان کھاوڙ جو مقبرو، ديهه الچي، تعلقو قمبر، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ، سنڌ ۾ درگاهه ميان شاهل محمد ڪلهوڙو جي ويجهو واقع آهي۔
مقبري جي تعمير ڪلهوڙا دور جي روايتي سنڌي طرزِ تعمير جي نمائندگي ڪري ٿي۔ مقبري جون ڀتيون سادي پلستر سان ليپيل آهن ۽ سطحن تي ڪا به سينگار يا نقاشي موجود نه آهي۔

## حوالا
لوھارن وارو مقبرو

**لھارن وارو مقبرو** ڳوٺ رسول آباد ڀرسان، ڳڙهي خيرو تعلقو، لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر اتر طرف دوداپور کان پري واقع آهي۔ هي مقبرو تقريباً هڪ صدي پراڻو سمجهيو وڃي ٿو ۽ مقامي طور “لهارن جو مقبرو” جي نالي سان مشهور آهي۔ لوهار برادري بلوچ نسل سان تعلق رکي ٿي ۽ بليدي قبيلي جي هڪ شاخ آهي۔

مقبري ۾ مجموعي طور اٺ قبرون موجود آهن، جن مان ٽن قبرن تي لڳل ڪتبن ۾ فوتين بابت مختصر احوال درج آهي۔ هڪ قبر تي رسول بخش جو نالو لکيل آهي، جڏهن ته ٻي قبر الله رکيو جي نالي سان منسوب آهي۔ مقامي قبائلي روايتن موجب مير داد محمد خان لوهار، جيڪو پنهنجي قبيلي جو سردار هو، پنهنجي ڏاڏي مير داد محمد خان جي تدفين پڻ هن ئي مقبري ۾ ٿيڻ جي تصديق ڪئي آهي، جيڪو بلوچستان جي گنداخوا علائقي ۾ قتل ٿيو هو۔ وڌيڪ روايتن موجب هي مقبرو مير مغيم خان لھار (سردار جو پڙڏاڏو) تعمير ڪرايو هو۔ مقبري تي لڳل ڪتبن ۾ فارسي رسم الخط استعمال ٿيل آهي۔
هن مقبري کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ٻه ٻيا مقبرا به واقع آهن، جيڪي دهاني ۽ سوناني قبيلن جي معزز شخصيتن سان منسوب آهن، جيڪي پڻ بوليدي قبيلي جون ذيلي شاخون آهن۔ اهي مقبرا جعفرآباد ۽ ديهه جمال آباد، ضلعو جيڪب آباد جي علائقن ۾ واقع آهن۔ 2010ع جي ٻوڏن دوران اهي سڀئي مقبرا پاڻي هيٺ اچي ويا هئا ۽ انهن کي سخت خطرو لاحق ٿيو۔
ٽنهي مقبرن جي بناوت تقريباً هڪ جهڙي آهي، پر جسامت ۾ فرق آهي۔ رسول بخش جي مقبري جي اوچائي تقريباً 80 فوٽ بيان ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ ڏاڪڻ پڻ موجود آهي۔ مقبري جو ڍڪيل ايراضو تقريباً 30×30 چورس فوٽ ماپيو ويو آهي۔ ڊگهي عرصي تائين ٻوڏ جي پاڻي هيٺ رهڻ سبب مقبري کي نقصان جو انديشو ظاهر ڪيو ويو آهي۔
قبائلي تاريخ موجب لھار برادري جي شروعاتي رهائش حلب (شام) مان هئي، جتان لڏپلاڻ ڪري سستان جي علائقي ۾ آباد ٿيا۔ نوآبادياتي دور ۾ سردار مغيم خان لھار سنڌ جي ڪمشنر جي درٻار ۾ حيثيت رکندو هو، جڏهن ته سندس پٽ داد محمد خان پڻ درٻار ۽ مقامي جرڳي جو ميمبر رهيو۔ مير الله رکيو خان جي وفات کان پوءِ 1979ع ۾ مير داد محمد خان لھار قبيلي جو سردار بڻيو، جيڪو ضلعي ڪائونسل جو ميمبر ۽ سنڌ آبادگار بورڊ جو چيئرمين پڻ رهيو

## حوالا
مختيارڪار آفيس عمارت، ڳڙھي خيرو

**مختيارڪار آفيس عمارت، ڳڙهي خيرو** ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد جو هڪ قديم انتظامي مرڪز رهيو آهي، جيڪو بيگاري واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي۔ 1931ع ۾ ڳڙهي خيرو کي تعلقه جو درجو ملڻ کان پوءِ هتي مختيارڪار لاءِ گهڻن ڪمرن تي مشتمل هڪ ماڙ سرڪاري عمارت تعمير ڪري افتتاح ڪئي وئي۔  
مختيارڪار آفيس سان گڏ هڪ عدالتي حوالات پڻ شامل ڪئي وئي هئي، جنهن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ الڳ ڪمرا موجود هئا۔ عمارت جي بناوت سرن جي آهي ۽ ان ۾ وڏي محرابي ورانڊي موجود آهي، جيڪا ان دور جي تعميري اسلوب جي نمائندگي ڪري ٿي۔  
آگسٽ 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏن دوران عمارت کي سخت نقصان پهتو ۽ اها ڪيترن مهينن تائين پاڻي هيٺ رهي۔ ٻوڏ سبب آفيس جي پراڻي ۽ اهم سرڪاري رڪارڊ کي وڏو نقصان رسيو۔ جڏهن ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو، تڏهن مقامي رهواسي پنهنجي ٻارن ۽ عورتن سميت عارضي طور هن عمارت جي ڇت تي پناهه وٺي بيٺا، جيستائين کين محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو۔ آفيس جي پٺيان واقع پراڻا رهائشي ڪوارٽر مڪمل طور تباهه ٿي ويا۔  
هي عمارت شهر جي نوآبادياتي دور جي انتظامي ۽ تعميري تاريخ جو اهم حصو سمجهي وڃي ٿي۔  

## حوالا
ڳڙھي خيرو ٿاڻو

**ڳڙهي خيرو ٿاڻو** (Garhi Khero Police Station) ڳڙهي خيرو شھر، ضلعو جيڪب آباد ۾ واقع آهي جنھن جي حدن ۾ ڳڙھي خيرو شھر ۽ چوطرف واريون ديھون شامل آھن. . ٿاڻي  جو انچارج صوبيدار يا اسٽيشن ھيڊ آفيسر سڏبو آهي جنھن جي مقرري جيڪب آباد ضلعي جي  پوليس جو سپرينٽنڊنٽ ڪندو آهي. ھي ٿاڻو 1910ع ۾ قائم ٿيو ھو.

## ٿاڻي جي عمارت
ٿاڻي جي پراڻي عمارت جو نوآبادياتي دور جي اهم يادگارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو۔ اھا عمارت 1910ع ۾ تعمير ڪئي وئي۔  تعميراتي لحاظ کان هي عمارت ٽن الڳ بلاڪن تي مشتمل آهي، جيڪي مختلف دورن ۾ تعمير ڪيا ويا۔ پوليس ٿاڻي جي مکيه عمارت، جيڪا 1934ع ۾ ٺاهي وئي هئي، 2010ع جي ٻوڏن دوران سخت متاثر ٿي ۽ تازو ئي تباهه ٿي وئي۔ ٻوڏ جي پاڻي سبب تعلقه پوليس ٿاڻي جا ٻيا بلاڪ پڻ شديد نقصان جو شڪار ٿيا ۽ عمارت جو مجموعي منظر ويران نظر اچي رهيو هو۔  
هي ٿاڻو برطانوي دور جي انتظامي تعميرن جو هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو۔

## حوالا
پھلوان فقير

**پهلوان فقير** ضلعو جيڪب آباد ۾ واقع هڪ صوفي شاعر هو، جنهن جي درگاهه جاني ديرو، پيچوهو ريلوي ڪراسنگ ڀرسان واقع آهي۔ پهلوان فقير 1385 هجري ۾ وفات ڪئي۔  

هو فتح پور (بلوچستان) جي صوفي بزرگ رکيل شاھ جي درگاهه جو عقيدتمند ۽ مريد هو۔ ذاتي لحاظ کان ڊومبڪي بلوچ قبيلي سان تعلق رکندڙ هو ۽ باضابطه تعليم حاصل نه ڪئي هئي۔ هن سنڌي، سرائڪي، بلوچي ۽ اردو سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي۔ سندس شاعري مجموعو “دعوت العشق” تازو درگاهه ڪاميٽي پاران شايع ڪيو ويو آهي۔  
پهلوان فقير جا ٻه پٽ، صحبت علي فقير ۽ رند علي فقير، پڻ ساڳئي احاطي ۾ مدفون آهن۔ موجوده گادي نشين صوفي فقير غلام سرور ڊومبڪي آهي۔ هر سال مارچ مهيني ۾ هتي ساليانو عرس ملهايو ويندو آهي، جنهن دوران درگاهه سان لاڳاپيل فقير وڏي عقيدت سان گڏ ٿي پنهنجي مرشد جو ڪلام پڙهندا آهن۔

## حوالا
مولاداد ٿاڻو، جيڪب آباد

**مولاداد ٿاڻو** (ضلعو جيڪب آباد) ۾ ڳڙهي خيرو ويندڙ رستي تي تقريباً پنج ڪلوميٽر اتر طرف واقع هڪ تاريخي پوليس ٿاڻو آهي۔ هي جوڙجڪ برطانوي راج دوران 1922ع ۾ مڪمل ڪئي وئي ۽ مقامي انتظامي نظام جو حصو بڻايو ويو، جتي قانون ۽ نظم و ضبط کي برقرار رکڻ لاءِ ضلعي پوليس ڪاروائيون هلائي وينديون هيون۔ 1945ع ۾ ٿاڻي جي انتظامي ڪارڪردگيءَ ۾ واڌارو آڻڻ لاءِ هڪ نئون آفيس بلاڪ پڻ تعمير ڪيو ويو، جنهن سان ان جا انتظامي ۽ عملي ڪم وڌيڪ منظم ٿيا۔

سرڪاري رجسٽريز موجب، **مولاداد ٿيڻو** ضلعي جيڪب آباد ۾ رجسٽرڊ پوليس اسٽيشن طور سڃاتو وڃي ٿو جتي جو عهديدار صوبيدار يا اسٽيشن ھيڊ آفيسر سڏيو ويندو آهي جنھن جي مقرري جيڪب آباد ضلعي جي پوليس جو سپرينٽنڊنٽ ڪندو آهي جنھن جي ذميداريءَ ۾  پوليس اسٽيشن جي علائقائي حدن اندر قانون لاڳو ڪرڻ، امن امان جي سنڀال ۽ عوامي خدمتن جو ادائگي جو ڪم سر انجام ڪرڻ شامل آهن

## حوالا
ٿرڙي نظام، جيڪب آباد

**ٿرڙي نظام** ضلعو جيڪب آباد ۾ واقع هڪ آثار قديمه وارو ماڳ آهي، جيڪو جيڪب آباد شهر جي ڀرپاسي مولاداد ٿاڻي ويجهو موجود آهي۔ مقامي طور هن ماڳ کي “ٿرڙي نظام” سڏيو وڃي ٿو، جتي “ٿرڙي” لفظ عام طور تي ڪنهن به قديم آثارن واري دڙي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔  
هي ماڳ هڪ دڙي تي واقع آهي ۽ ڪجهه ايڪڙن تي پکڙيل آهي۔ ماڳ کليل حالت ۾ آهي ۽ چؤطرف کان غيرمحفوظ آهي۔ خاص طور تي برساتي موسم ۾ ماڻهو وڏي انگ ۾ هتي ايندا آهن ۽ مٿاڇري تي پکڙيل شين کي گڏ ڪندا آهن۔ ماڳ تي وڏي مقدار ۾ ٽٽل مٽيءَ جا ٿانوَ پکڙيل نظر اچن ٿا، جڏهن ته انساني هڏن ۽ ڪجهه فوسلن جا ٽڪرا به هتان مليا آهن۔  
دڙي جي ڪنڊن تي پڪين سرن سان ٺهيل ٿنڀن جا نشان موجود آهن، جن مان صرف هڪ ٿنڀو هن وقت تائين قائم آهي، جڏهن ته ٻيا ختم ٿي چڪا آهن۔ مقامي دعوائن موجب مٿاڇري جي کوٽائي دوران ڪجهه ماڻهن کي سون جا زيور ۽ ٻيون قيمتي شيون به مليون آهن، پر انهن بابت باقاعده سائنسي تحقيق يا دستاويزي ثبوت موجود ناهي۔  
ماڳ جو وڏو حصو مقامي آبادي طرفان قبضي هيٺ آڻي زرعي زمين طور استعمال ڪيو پيو وڃي، جنهن سبب هن تاريخي ماڳ کي نقصان پهچي رهيو آهي۔ آثار قديمه جي لحاظ کان هن ماڳ جي مناسب سروي، حفاظت ۽ بحالي جي ضرورت ظاهر ڪئي وئي آهي۔  

## حوالا
ديوان ڪيرت راء عمارت ، ڳڙھي خيرو

**ديوان ڪيرت راءِ عمارت**
ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد ۾ واقع آهي، جيڪو ماضي ۾ هندو واپارين ۽ صنعتڪارن جو اهم علائقو هو۔ اڄ به هي پاڙو “هندو محلا” جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ هندو آبادي هاڻي اڪثريت ۾ ناهي، پر سندن ڇڏيل قيمتي مادي ورثو اڃا تائين مختلف هنڌن تي احترام سان ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ گهڻن سياحن لاءِ ڪشش جو مرڪز بڻيل آهي۔
هندو واپارين جون گهڻ ماڙ عاليشان حويليون ۽ عمارتون هاڻي گهڻي ڀاڱي موجود ناهن، پر ڪجهه ڪمزور حالت ۾ اڃا به بيٺل آهن۔ انهن مان هڪ اهم ۽ مقامي طرز تعمير جو نادر نمونو ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت آهي، جيڪا هن وقت ميوا خان بروهي جي ملڪيت آهي۔ برصغير جي ورهاڱي کان پوءِ ديوان ڪيرت راءِ پنهنجي ڳوٺ ڇڏي هندستان منتقل ٿي ويو۔
هي عمارت چار ماڙ تي مشتمل آهي، جنهن جا ڪجهه حصا تباهه ٿي چڪا آهن۔ 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين هن عمارت ۾ نيشنل بئنڪ آف پاڪستان جي شاخ قائم هئي۔ عمارت جي سامهون واري حصي ۾ ڪاٺ جو نفيس ڪم ۽ ڍانچي ۾ ڪاٺيءَ جا سهارا هن جي معمارانه اهميت کي ظاهر ڪن ٿا۔ تعمير ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن سان گڏ مٽيءَ جو پلستر استعمال ڪيو ويو آهي۔
2010ع جي سخت ٻوڏن دوران، جڏهن سڄو شهر ۽ آس پاس جا علائقا پاڻي هيٺ اچي ويا هئا، تڏهن به هي عمارت محفوظ رهي۔ عمارت جي تعمير جي صحيح سال بابت پڪي ڄاڻ موجود ناهي، پر مقامي رهواسين ۽ مالڪن موجب هي شهر جي قديم ترين عمارتن مان هڪ آهي۔

## حوالا
پيئر، ڏکڻ ڊيڪوٽا

**پيئر** (Pierr) آمريڪي رياست ڏکڻ ڊڪوٽا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ هيوز ڪائونٽي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. سال 2020ع جي آدمشماري موجب، ان جي آبادي 14,091 هئي. پيئر ڏکڻ ڊيڪوٽا جو يارهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ مونٽپيليئر، ورمونٽ کان پوءِ ٻيو نمبر گهٽ آبادي وارو آمريڪي رياستي گاديءَ جو هنڌ آهي.

سال 1880ع ۾ مسوري درياءَ تي قائم ڪيل، شهر کي ان وقت رياست جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جڏهن سال 1889ع ۾ ڏکڻ ڊيڪوٽا کي رياست طور تسليم ڪيو ويو. رياست جي مرڪز جي ويجهي ان وقت جي نئين آبادي فورٽ پيئر جي آبادي کان درياهه جي پار ۽ ان جي ويجهي هئي، جيڪا درياهه جي هڪ اهم ريلوي ڪراسنگ بڻجي وئي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Pierre Chamber of Commerce
*Pierre city government official website
*

زمرو:پيئر، ڏکڻ ڊڪوٽا 
زمرو:ڏکڻ ڊڪوٽا 
زمرو:ڏکڻ ڊڪوٽا ۾ شهر 
زمرو:گڏيل رياستن ۾ رياستي راڄڌانيون
زمرو:ڏکڻ ڊڪوٽا ۾ ڪائونٽي سيٽون زمرو:پيئر، ڏکڻ ڊڪوٽا مائڪروپولين علائقو زمرو:هوز ڪائونٽي، ڏکڻ ڊڪوٽا ۾ شهر
زمرو:ڊڪوٽا علائقي ۾ 1880ع ادارا
زمرو:1880ع ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون
زمرو:ڏکڻ ڊڪوٽا ۾ مسوري درياءَ تي آبادي واريون جڳهيون
ڏاج

**ڏاج** يا **ڏيج** مان مراد اھو گهريلو سامان، زيور، ڪپڙا ۽ ٻيون ضرورت جون شيون آهن جيڪي شاديءَ جي موقعي تي ڪنوار توڙي گهوٽ کي مائٽن پاران ڏنيون وينديون آهن. ڏاج ڏيڻ سنڌ جي هڪ قديم روايت آهي. سرنديءَ وارا ماڻهو پنهنجي ڌيءَ کي شاديءَ تي گهريلو استعمال جي هر شيءِ ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته جيئن کيس نئين گهر ۾ ڪنهن تڪليف جو سامھون نه ڪرڻو پوي، جڏهن ته غريب ماڻهو پنهنجي وس آهر ڪجهہ نه ڪجهہ ضرور ڏيندا آهن.

## اسلامي پس منظر
اسلام ۾ ڏاج جي حيثيت سادگيءَ واري رهي آهي. پياري نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم جن پنهنجي نياڻي بيبي فاطمة الزهريٰ رضه کي ڏاج ۾ انتهائي ساديون شيون ڏنيون هيون، جن ۾:
* هڪ مصلو
* کجيءَ جي ڪاٻر (ٻوري) سان ڀريل وهاڻو
* مٽيءَ جو پيالو
* جنڊ
* کجيءَ جي توري (ٽوڪري) شامل هئي.

## سماجي حيثيت ۽ موجوده دور
هيءَ رسم نه صرف سنڌ پر ڏکڻ ايشيا جي اڪثر ملڪن ۽ مسلمان ملڪن ۾ رائج آهي. ڏاج ڏيڻ جو بنيادي مقصد نئين جوڙي کي سماجي طور مستحڪم ڪرڻ هوندو آهي، پر وقت گذرڻ سان گڏ هيءَ رسم ڪيترن ئي غريب خاندانن لاءِ وبال بڻجي وئي آهي. هن وقت ڪيترن ئي هنڌن تي ڏاج کي ملڪيت جي هوس ۽ ڏيکاءُ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ تنقيد ڪن ٿا.

### هندو سماج ۾ ڏاج جي رسم
هندو مذهب وارن ۾ ڏاج جي رسم تمام گهڻي مهانگي ۽ لازمي سمجهي وڃي ٿي. اڪثر ڪري گهوٽيتا ڪنواريتن کان روڪ رقم ۽ مهانگي سامان جي فرمائش ڪندا آهن. انهيءَ ڪري ڪيترائي غريب والدين قرض کڻي ڪنگال ٿي وڃن ٿا يا وري اڻهوند سبب ڪيتريون ئي نياڻيون رشتن جي انتظار ۾ عمر وڃائي ويهن ٿيون.

## سنڌ ۾ ڏاج جا قديم رواج
آڳاٽي دور ۾ سنڌ ۾ گهڻي ڏاج جو رواج نه هو. اڪثر گهوٽيتا شاديءَ جا سمورا خرچ پاڻ ڀريندا هئا. مائٽ ڇوڪريءَ کي صرف ذاتي ضرورت جون شيون ڏيندا هئا، جن ۾ عام طور تي:
* ست وڳا ڪپڙا
* ڪو سنهو ٿلهو ڳهه (زيور)
* هڪ بسترو (هنڌ)
* ٻه ٽي باسڻ (भांडा) شامل هوندا هئا.

هاڻوڪي دور ۾، هندستاني رسمن جي اثر سبب سنڌ ۾ به وڏي ڏاج جو رواج پئجي ويو آهي.

## ڏاج جي نمائش
سنڌ جي ڪجهہ علائقن ۾ نڪاح کان پوءِ يا لانئن جي رسم کان اڳ ڏاج کي مائٽن ۽ ڳوٺ جي ماڻهن کي ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن لاءِ اڪثر خاندان جي ڪنهن بزرگ عورت کي مقرر ڪيو ويندو آهي. 
* **لاڙ ۽ ٿر:** هنن علائقن ۾ ڪنجهي جو وٽو (يا اسٽيل جو وٽو) ڏاج ۾ ڏيڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي پهاڪو "فلاڻي جي گهر ۾ ته وٽو به ڪونهي" انهيءَ اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.
* **رنگن جو انتخاب:** ڏاج جي ڪپڙن ۾ اهڙن رنگن کان پرهيز ڪئي ويندي آهي، جيڪي ڏک يا سوڳ جي موقعي تي پاتا ويندا آهن.

## پڻ ڏسو
* شادي
* مھر

## حوالا

زمرو:طلاق
مھر (اسلام)

اسلام ۾ **مھر** (؛ ؛ بنگالي: দেনমোহ؛ ) مان مراد اها مالي ذميواري يا واجب رقم آهي جيڪا گهوٽ پاران نڪاح جي وقت ڪنوار کي ڏني ويندي آهي. هي رقم، زيور، ملڪيت يا قرآن پاڪ جي آيتن جي تعليم جي صورت ۾ بہ ٿي سگهي ٿي. مھر نڪاح جي معاهدي (نڪاح نامي) ۾ لکي ويندي آهي.

مھر ڪنوار جي قانوني ملڪيت آهي، جيڪا کيس پنهنجي والدين ۽ مڙس کان مالي طور آزاد بڻائي ٿي. مڙس کي پنهنجي زال جي مھر تي ڪوبه قانوني حق حاصل ناهي هوندو.

## مھر، ڏاج ۽ بيري (Bride Price) ۾ فرق
اڪثر ماڻهو "مھر" کي "ڏاج" (Dowry) يا "بيري" (Bride Price) سان منسوب ڪندا آهن، پر اسلامي قانون ۾ اهي بلڪل مختلف آهن:
* **ڏاج (Dowry):** اهو سامان يا رقم جيڪا ڪنوار جا مائٽ کيس شاديءَ تي ڏيندا آهن.
* **بيري (Bride Price):** اها رقم جيڪا گهوٽ ڪنوار جي والدين کي ڏيندو آهي (نه ڪي ڪنوار کي).
* **مھر (Mahr):** اها رقم يا ملڪيت جيڪا مڙس سڌو سنئون صرف پنهنجي زال (ڪنوار) کي ڏيندو آهي.

## مھر جي بناوت
مھر جا عام طور تي ٻہ حصا ڪيا ويندا آهن:
# **مھر معجل (Prompt Mahr):** جيڪو نڪاح جي وقت يا نڪاح کان فوراً پوءِ ادا ڪيو وڃي.
# **مھر موجل (Deferred Mahr):** جيڪو واعدو ڪيل هجي ۽ نڪاح کانپوءِ ڪنهن مقرر وقت، مڙس جي وفات يا طلاق جي صورت ۾ ادا ڪيو وڃي.

مھر مڙس تي قرض وانگر واجب رهي ٿي، جيتوڻيڪ مڙس فوت ٿي وڃي ته سندس وراثت مان سڀ کان پهرين مھر جو قرض لاهيو ويندو آهي.

## اسلامي فقہ جا مختلف مڪتبه فڪر
مھر جي حوالي سان مختلف اسلامي اسڪولن (مذهب) جا پنهنجا نقطي نظر آهن:
* **احناف (Hanafi):** جيڪڏهن عورت پاڻ طلاق (خلع) گهري ته هوءَ مھر تان دستبردار ٿي ويندي.
* **مالڪي (Maliki):** جيڪڏهن مڙس جي غلطي هجي ته عورت خلع وٺڻ جي باوجود مھر جي حقدار رهي ٿي.

## قرآن ۽ حديث ۾ حوالا
قرآن پاڪ جي ڪيترن ئي سورتن (سورت النساء، سورت المائده) ۾ مھر جو حڪم ڏنو ويو آهي. حديث سڳوري موجب، نبي ڪريم ﷺ جن فرمايو ته مھر "هڪ سون جي مھر" جيتري هجي، پر ڪجهه حالتن ۾ هڪ "لوهي منڊي" به مھر ٿي سگهي ٿي.

## پڻ ڏسو
* ڏاج
* اسلام ۾ شادي
* شريعت

## حوالا
سائنسدان

**سائنسدان** اهو ماهر هوندو آهي جيڪو سائنس جي شعبي ۾ علم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سائنسي تحقيق ڪري ٿو.

قديم دور ۾، جديد سائنسدان جو ڪو حقيقي بدل موجود نه هو. ان جي بدران، فيلسوف فطرت جي فلسفيانه مطالعي ۾ مشغول هوندا هئا جنهن کي طبعي فلسفو (natural philosophy) چيو ويندو هو. جيتوڻيڪ ٿيلس (624–545 ق.م) کي پهريون سائنسدان چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ڪائنات جي واقعن کي مذهبي ديوتائن جي بدران قدرتي سببن سان بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، پر "سائنسدان" جو اصطلاح 19هين صدي تائين عام استعمال ۾ نه آيو هو: هي لفظ 1833ع ۾ لاهوتي، فيلسوف ۽ سائنس جي تاريخدان وليم ويول (William Whewell) پاران ميري سومرويل (Mary Somerville) جي وضاحت لاءِ ايجاد ڪيو ويو هو.

## تاريخ

"سائنسدانن" جو ڪردار ۽ جديد سائنسي شعبن جي ظهور کان اڳ انهن جي اڳوڻن جو ڪردار، وقت سان گڏ گهڻو تبديل ٿيو آهي. مختلف دورن جي سائنسدانن جو سماج ۾ مقام، سماجي معيار ۽ اخلاقي قدر وقت سان گڏ بدلجندا رهيا آهن.

ڪجهه تاريخدان 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيندڙ سائنسي انقلاب کي اهو دور قرار ڏين ٿا جڏهن سائنس پنهنجي جديد شڪل ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ٿي. پر 19هين صدي تائين ڪافي سماجي ۽ معاشي تبديليون نه آيون هيون ته جيئن سائنسدان هڪ وڏي پيشي طور اڀري سگهن.

### قديم دور
قديم يونان ۾ فطرت بابت ڄاڻ مختلف عالمن ذريعي حاصل ڪئي ويندي هئي. هندسي (geometry)، رياضي واري فلڪيات، حياتياتي عملن ۽ جانورن توڙي ٻوٽن بابت يوناني ڪارناما فلسفين ۽ حڪيمن پاران سرانجام ڏنا ويا هئا. رومي سلطنت ۽ عيسائيت جي ڦهلاءُ سان اهي ڪردار مذهبي ادارن سان جڙي ويا. قرون وسطيٰ جي يونيورسٽي سسٽم ۾، علم کي *[[Trivium (education)|trivium]]* (فلسفو ۽ طبعي فلسفو) ۽ *[[quadrivium]]* (رياضي ۽ فلڪيات) ۾ ورهايو ويو هو. تنهن ڪري، ان دور جا سائنسدان اڪثر فلسفي يا رياضي دان هوندا هئا. ٻوٽن ۽ جانورن جي ڄاڻ اڪثر حڪيمن تائين محدود هئي.

### قرون وسطيٰ
اسلامي سونهري دور ۾ فطرت جي علم حاصل ڪرڻ لاءِ نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جيتوڻيڪ اهي ترقيون فلسفي ۽ رياضي دان جي موجود ڪردارن ۾ ئي رهيون. ان دور جا ڪيترائي محقق **هم گير عالم** (polymaths) هئا. مثال طور، ابن الهيثم ۽ ابوريحان البيروني مذهبي عالمن سان سلهاڙيل هئا؛ طبيب ابن سينا حافظِ قرآن هو؛ جڏهن ته ٻوٽن جو ماهر اوٽو برنفيلز پروٽسٽنٽ ازم جو تاريخدان هو.

### ريناسنس (Renaissance)
ريناسنس جي دور ۾، اطالوي عالمن سائنس ۾ اهم ڪارناما سرانجام ڏنا. ليونارڊو ڊا ونچي اناٽومي ۾ مشاهدا ڪيا. گليليئو گليلي، جنهن کي اڪثر "جديد سائنس جو پيءُ" چيو ويندو آهي، ٿرماميٽر ۽ دوربين کي بهتر بنايو، جنهن سان شمسي نظام جا مشاهدا ممڪن ٿيا.

ريني ڊيڪارٽ تجزياتي جاميٽري (analytic geometry) جي شروعات ڪئي. اسحاق نيوتن ڪيلڪيولس ايجاد ڪئي ۽ فزڪس جا اصول وضع ڪيا. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته عيسائيت پڻ سائنسي انقلاب جي واڌاري ۾ ڪردار ادا ڪيو.

### روشن خياليءَ جو دور (Age of Enlightenment)
هن دور ۾ لويگي گالواني (Luigi Galvani) "حيواني بجلي" تي تحقيق ڪئي. لزاري سپلانزاني (Lazzaro Spallanzani) تجربيگاھي حياتيات جو بنياد وڌو. جڏهن ته فرانسسڪو ريڊي ثابت ڪيو ته خوردبيني جاندار بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا.

### 19هين صدي
19هين صديءَ جي آخر تائين، سائنسدانن کي عام طور تي "طبعي فلسفي" يا "سائنسي مرد" چيو ويندو هو. وليم ويول (William Whewell) 1833ع ۾ پهريون ڀيرو "سائنسدان" جو لفظ ايجاد ڪيو، جيڪو 1834ع ۾ ميري سومرويل جي ڪتاب جي جائزي ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:سائنسي پيشا