کنڊ

**کنڊ** کائڻ پيئڻ جي شين کي مٺو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ مادو آھي. عام طور تي ڪمند مان کنڊ تيار ڪئي ويندي.

**کنڊ** (Sugar) ڪيترن ئي ڪيميائي مادن جو گڏيل نالو آهي، جن مان ڪجهہ جو ذائقو مٺو هوندو آهي. اڪثر ڪري، ان مان مراد سڪروز (sucrose)، ليڪٽوز (lactose)، يا فرڪٽوز (fructose) هوندي آهي. کنڊ ڪجهہ خاص قسم جي کاڌن ۾ قدرتي طور موجود هوندي آهي، يا وري ذائقو مٺو ڪرڻ لاءِ ان ۾ شامل ڪئي ويندي آهي.

عام يا خالص کنڊ، جنهن کي *[[سڪروز]]* چيو ويندو آهي، سا ڪمند يا شوگر بيٽ (sugar beet) مان حاصل ڪئي ويندي آهي. برازيل في ڪس سڀ کان وڌيڪ کنڊ پيدا ڪري ٿو ۽ ڀارت ۾ مجموعي طور تي کنڊ جو استعمال سڀ کان وڌيڪ آهي. فرڪٽوز اها کنڊ آهي جيڪا ميون ۾ ملي ٿي.
سڪروز ۽ فرڪٽوز ٻئي ٻن ننڍين شڪرين مان ٺهيل آهن. گلوڪوز انهن ننڍين شڪرين مان سڀ کان وڌيڪ عام آهي. انساني جسم عام کنڊ کي انهن ننڍين شڪرين ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو آهي.

کنڊ هڪ قسم جو ڪاربوهائيڊريٽ آهي ڇاڪاڻ ته اها ڪاربن، هائيڊروجن ۽ آڪسيجن مان ٺهيل هوندي آهي. کنڊ *سادي ڪاربوهائيڊريٽس* (simple carbohydrates) يا *پيچيده ڪاربوهائيڊريٽس* (complex carbohydrates) ٿي سگهي ٿي. سادي ڪاربوهائيڊريٽ صرف هڪ يا ڪجهه ننڍين شڪرين مان ٺهيل هوندي آهي، جڏهن ته پيچيده ڪاربوهائيڊريٽ ڪيتريون ئي ننڍيون شڪريون ملي ٺاهينديون آهن.
کنڊ جا رنگ مختلف ٿي سگهن ٿا. مثال طور، بوري کنڊ (brown sugar) ۾ ڳڙ (molasses) جو عنصر شامل هوندو آهي، جيڪا اڪثر ڪري بيڪنگ ۾ استعمال ٿيندي آهي.
100 گرام کنڊ ۾ 387 ڪيلوريون هونديون آهن.

## پيداوار

### ڪمند

سال 2020 ۾ ڪمند جي عالمي پيداوار 1.9 بلين ٽن هئي، جنهن ۾ برازيل دنيا جو 40 سيڪڙو ۽ ڀارت 20 سيڪڙو پيدا ڪيو (ٽيبل ڏسو).

ڪمند ڪيترن ئي قسمن جي وڏي گاهه مان حاصل ٿئي ٿي، جيڪي *[[Saccharum]]* خاندان سان تعلق رکن ٿا. اهي صدين کان ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي گرم علائقن ۾ پوکيا وڃن ٿا ته جيئن انهن جي لڪڻين (stems) مان سڪروز حاصل ڪري سگهجي.

ڪمند کي اهڙي آب و هوا گهربل هوندي آهي جتي سيءُ نه هجي ۽ واڌ ويجهه جي موسم ۾ ڪافي مينهن پوي. ان کي مشينن يا هٿن سان لڻيو ويندو آهي ۽ ٽڪرن ۾ ڪٽي شوگر مل موڪليو ويندو آهي. ان جو رس پاڻي ذريعي يا ڦهلجڻ (diffusion) ذريعي ڪڍيو ويندو آهي. رس کي صاف ڪرڻ لاءِ چونو (lime) استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ اينزائيمز کي ختم ڪرڻ لاءِ ان کي گرم ڪيو ويندو آهي. ان مان حاصل ٿيندڙ شربت کي گاڙهو ڪري پاڻي ڪڍيو ويندو آهي. باقي بچيل ڪمند جو ڇوڏو (fiber) ٻاري کنڊ ٺاهڻ واري عمل لاءِ توانائي حاصل ڪئي ويندي آهي. هڪ ڪلو کنڊ تيار ڪرڻ لاءِ تقريبن 2500 ليٽر پاڻي گهربل هوندو آهي.

### شوگر بيٽ (چقندر)

2020 ۾، شوگر بيٽ (کنڊ واري چقندر) جي عالمي پيداوار 253 ملين ٽن هئي، جنهن ۾ روس 13 سيڪڙو سان سڀ کان اڳڀرو رهيو (ٽيبل ڏسو).

شوگر بيٽ ٿڌي موسم ۾ لڻيو ويندو آهي. ان کان پوءِ هڪ مشين ان جي مٿئين حصي کي ڪٽي ڇڏيندي آهي ۽ پاڙ کي ٻاهر ڪڍي فيڪٽري کڻي ويندي آهي. فيڪٽري ۾ ان کي سنئين چپس وانگر ڪٽيو ويندو آهي ۽ گرم پاڻي ذريعي تقريبن هڪ ڪلاڪ تائين ان مان کنڊ جو رس ڪڍيو ويندو آهي.

## تاريخ
تقريبن 8,000 ق.م ۾، نيو گني ۽ پولينيشيا جي ماڻهن وٽ ڪمند موجود هو، جتان اهو ايشيا پهتو. ان کان پوءِ اها پوک چين ۽ ڀارت تائين پکڙجي وئي.

510 ق.م ۾، ايران جي پارسي بادشاهه دارا اعظم هندستان تي حملو ڪيو جتي هن کي ڪمند مليو، جنهن کي هن "بغير مکين جي ماکي ڏيندڙ ڪاٺي" جو نالو ڏنو. 642 عيسوي ۾ پارس تي عربن جي قبضي کان پوءِ کنڊ صاف ڪرڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي ڪري ويا.

قديم يوناني ۽ رومي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪمند کي دوائن ۾ استعمال ڪيو ويندو هو. تقريبن 350 عيسوي ۾، هندستاني ماڻهن کنڊ کي روا (crystals) بڻائڻ جو طريقو ڳولي ورتو. 650 عيسوي تائين، کنڊ هندستان، چين ۽ وچين اوڀر جي کاڌن جو هڪ اهم حصو بڻجي چڪي هئي.

## لاڳاپيل صفحا
* مونو سيڪرائيڊ (monosaccharide)
* گلوڪوز (glucose)
* فرڪٽوز (fructose)
* ڊائي سيڪرائيڊ (disaccharides)
* سڪروز (sucrose)
* ليڪٽوز (lactose)
* نشاستو (starch)

## نوٽس ۽ حوالا

زمرو:کنڊ(مٺاڻ)
زمرو:داني دار مواد
زمرو:غذائيت
زمرو:کائڻ پيئڻ جو شيون

زمرو:کنڊ(مٺاڻ)
زمرو:داني دار مواد
زمرو:غذائيت
زمرو:خوردونوش شيون