open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آبي گذرگاهه

هڪ **آبي گذرگاهه** (Strait) سمنڊ جي پاڻي جو ذخيرو آهي جيڪو ٻن سمنڊن يا پاڻي جي تلائن کي ڳنڍيندو آهي. مٿاڇري جو پاڻي، گهڻو ڪري، ٻنهي پاسن کان ساڳئي بلندي تي آهي ۽ ٻنهي طرفن کان گذرگاهه جي ذريعي وهي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ٽوپوگرافي عام طور تي وهڪري کي ڪجهه حد تائين محدود ڪري ٿي. ڪجهه آبي گذرگاهن ۾، هڪ غالب رخ وارو وهڪرو هوندو آهي. عام طور تي، آبي گذرگاهه هڪ تنگ سامونڊي رستو آهي جيڪو ٻن زميني ٽڪرن جي وچ ۾ آهي. آبي گذرگاهه گاد جي جمع ٿيڻ لاءِ جڳهه آهن، جتي عام طور تي گذرگاهه جي نڪرڻ جي ٻنئي درن تي ريتي جا ذخيرا عام طور تي زير آب پنکھا يا ڊيلٽا ٺاهيندا آهن. تمام تنگ، تمام گهٽ اونهيون يا ڪنهن مرجان جي چٽان يا ٻيٽ جي موجودگي جي ڪري، ڪجھ گذرگاهون ڪشتي/جهاز هلائڻ جي قابل نه هونديون آهن. 

## اصطلاحون

## موازنو
گذرگاهون  اِسٿمس جي ابتڙ آهن. يعني. جڏهن ته هڪ اَنڌڻ ٻن زميني ماسن جي وچ ۾ آهي ۽ سمنڊ جي ٻن وڏن علائقن کي ڳنڍي ٿي. هڪ اَنڌڻِي سمنڊ جي ٻن علائقن جي وچ ۾ آهي ۽ ٻن وڏن زميني ماسن کي ڳنڍي ٿي. * 

ڪجهه گذرگاهون لهرن جي وهڪري وارا، ٽائڊل اسٽريم ٽربائن استعمال ڪندي اهم ٽائڊل پاور پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. لهرون درياهه جي وهڪري جي طاقت يا واء جي طاقت (Wind Power) کان وڌيڪ اڳڪٿي لائق آهن. پينٽ لينڊ فرٿ (هڪ آبي گذرگاهه) 10 گيگا واٽ پيدا ڪرڻ جي قابل ٿي سگهي ٿي. نيوزي لينڊ ۾ ڪُڪ آبي گذرگاهه 5.6 گيگا واٽ پيدا ڪرڻ جي قابل ٿي سگهي ٿي، جيتوڻيڪ وهڪري ۾ موجود ڪل توانائي 15 گيگا واٽ آهي. 

## نيويگيشنل (قانوني) نظام

## پڻ ڏسو

* چوڪ پوائنٽ 
* اِنڌڻِي گذرڻ 
* گذرگاهن جي فهرست

## حوالا

## ڪتابيات

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:آبي گذرگاهه
زمرو:ساحلي جاگرافي
زمرو:پاڻيءَ جا جسم
زمرو:ساحلي ۽ سامونڊي زميني شڪليون
آبي گذرگاهن جي فهرست

هڪ آبي گذرگاهه (Strait) سمنڊ جو هڪ تنگ رستو آهي جيڪو ٻن وڏي پاڻي جي جسمن (سمنڊ، ڍنڍ وغيره) کي ڳنڍيندو آهي.

Dies ist eine **Liste von [[Meeresstraße]]n** (Meerengen) in tabellarischer Form:

هي جدول جي شڪل ۾ آبي گذرگاهن جي هڪ فهرست آهي:

 ڳنڍن جو نالو. . سان ڳنڍي ٿو. ۽ . جي وچ ۾ واقع آهي. 

السنسنڊ. اپين ريڊ فجورڊ فلنسبرگ فجورڊ السن سنڊيوٽ * اينيگاڊا گذرڻ ڪيريبين سمنڊ ائٽلانٽڪ سمنڊ برطانوي ورجن ٻيٽ انگوئيلا * آرنوٽ اسٽريٽ بيام مارٽن چينل ايرسڪائن انليٽ ڪيمرون ٻيٽ وينئر ٻيٽ * باب المندب ڳاڙهي سمنڊ عدن جي خليج جبوتي، ايريٽريا يمن بالاباڪ اسٽريٽ ڏکڻ چين سمنڊ سمنڊ سولو بالاباڪ * بالامبانگ، بنگي بالانٽائن اسٽريٽ آرڪٽڪ سمنڊ هيزن اسٽريٽ بروڪ ٻيٽ، ميڪنزي ڪنگ ٻيٽ پرنس پيٽرڪ ٻيٽ، زمرد ٻيٽ (ڪينيڊا) بيرنگ چينل بارو اسٽريٽ بارو اسٽريٽ رسل ٻيٽ (نوناٽ) پرنس آف ويلز ٻيٽ (نوناٽ) بارو اسٽريٽ ويسڪائونٽ ميلويل سائونڊ لينڪاسٽر سائونڊ بٿرسٽ ٻيٽ (ڪينيڊا)، ڪارن والس ٻيٽ (ڪينيڊا)، ڊيون ٻيٽ پرنس آف ويلز ٻيٽ (نوناٽ)، رسل ٻيٽ (نوناٽ)، سومرسيٽ ٻيٽ (ڪينيڊا) اسٽريٽ آف باسيلان، نارو مورو (سيليبس سمنڊ)، سولو سمنڊ، زمبوانگا جزيره نما (Mindanao)، باسيلان باس اسٽريٽ، تسمان سمنڊ، هندي سمنڊ، تسمانيا، آسٽريليا مينلينڊ بيگل چينل، ائٽلانٽڪ سمنڊ، پئسفڪ سمنڊ، اسلا گرانڊ ڊي ٽيرا ڊيل فيوگو، نيوارينو ٻيٽ، ميزبان ٻيٽ، گورڊن ٻيٽ بيلي آئل اسٽريٽ، نار آف سينٽ لارنس، ليبراڊور سمنڊ، ليبراڊور پيننسولا، نيو فائونڊلينڊ بيلٽ اسٽريٽ، فرينڪلن اسٽريٽ، گلف آف بوٿيا، سومرسيٽ ٻيٽ.
## فهرست

This **list of straits** is an appendix to the article *[[strait]]*. For "Strait of.." or for "The.. " see the first letter of the word which follows the article. 

A strait being a narrow passageway connecting two large bodies of water. Most commonly, the strait is a narrow channel that lies between two land masses.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:آبي گذرگاهه
اليوشيئن ٻيٽ

**اليوشيئن ٻيٽ** (انگريزي: Aleutian Islands، اچار:  ؛روسي: Алеутские острова، اليوٽسڪئي اوسترووا؛ اليوشيئن: انانگم تانانگين، "اليوٽس جي سرزمين" ممڪن طور تي چوچي اليوٽ، يا "ٻيٽ" مان)، جن کي اليوٽ ٻيٽ، اليوٽڪ ٻيٽ پڻ سڏيو ويندو آهي يا 1867ع ۾ الاسڪا جي خريداري کان اڳ، ڪيٿرائن آرڪيپيلاگو (ٻيٽن جو ميڙ) سڏيو ويندو هو، 14 مکيه، وڏي آتش فشاني ٻيٽ ۽ 55 ننڍن ٻيٽن جو هڪ سلسلو آهن.

هي ٻيٽ، جن ۾ 57 آتش فشان ٻيٽ آهن، جيڪا پئسفڪ رنگ آف فائر جو اترئين حصو ٺاهين ٿا. طبعي طور تي، اها وڏي پئسفڪ بارڊر صوبي جو هڪ الڳ حصو آهن، جيڪو، بدلي ۾، وڏي پئسفڪ ماؤنٽين سسٽم فزيوگرافڪ ڊويزن جو حصو آهي. ٻيٽن کي اتر پئسفڪ جي سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي طور تي الڳ ٿيل علائقن مان سمجهيو ويندو آهي.

ٻي مهاڀاري جنگ جي اليوشيئن ٻيٽن جي مهم دوران جنگيون ۽ جھڙپون ٿيون. جون 1942ع ۾ ڪسڪا ۽ اٽو جي جاپاني لينڊنگ ۽ قبضا، ٻي مهاڀاري جنگ دوران اتر آمريڪا ۾ آمريڪا جي صرف ٻن حملي مان هڪ هئا؛ آمريڪا جا پئسفڪ علائقا، فلپائن، گوام ۽ ويڪ اٽول، پڻ حملو ڪيا ويا. 

گهڻا ٻيٽ آمريڪي رياست الاسڪا سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ ٻيٽ اليوٽين ويسٽ سينس ايريا ۽ اليوٽين ايسٽ بورو کي شامل ڪن ٿا. ڪمانڊر ٻيٽ، جيڪي اولهه ۾ وڌيڪ واقع آهن، روسي وفاقي موضوع ڪمچاتڪا ڪري سان تعلق رکن ٿا، جيڪو روسي ڏور اوڀر جو آهي. 

ٻيٽ اتر پئسفڪ سمنڊ جي اليوٽين آرڪ جو حصو بڻجن ٿا، ۽ 6,821 چورس ميل (17,666 ڪلوميٽر 2) جي زميني علائقي تي قبضو ڪن ٿا جيڪو الاسڪا جزيره نما جي مکيه زمين کان ڪمچاتڪا جزيره نما جي طرف اولهه طرف تقريبن 1,200 ميل (1,900 ڪلوميٽر) تائين پکڙيل آهي؛ ٻيٽ اتر ۾ بيرنگ سمنڊ ۽ ڏکڻ ۾ پئسفڪ سمنڊ جي وچ ۾ سرحد طور ڪم ڪري ٿو. 180° ڊگھائي ڦاڪ کي پار ڪندي، جتي اوڀر ۽ اولهه ڊگھائي ڦاڪ ختم ٿئي ٿي، ٻيٽ آمريڪا جي اولهه ۽ اوڀر وارن حصن تي مشتمل آهي، ڊگھائي جي لحاظ کان (ترتيب وار اماتيگنڪ ٻيٽ ۽ سيميسوپوچنائي ٻيٽ). جڏهن ته، اصل ۾، اولهه وارو آمريڪي ٻيٽ، اٽو ٻيٽ آهي، جنهن جي اولهه ۾ بين الاقوامي تاريخ جي لڪير هلي ٿي. 

## جاگرافي
## موسم
## نباتات
## جانور
## آباديات
## معيشت
## ٽرانسپورٽ
## تاريخ
## روسي اليوشيئن
## پڻ ڏسو
* سال 1946ع جو اليوشيئن ٻيٽن جو زلزلو
* سال 2014ع جو اليوٽين ٻيٽن جو زلزلو
* اليوٽين ٻيٽن جي مهم
* اليوٽين اوڀر بورو، الاسڪا
* اليوٽين اولهه مردم شماري علائقو، الاسڪا
* اليوٽين ٻيٽن جي آتش فشانن جي فهرست
* اليوٽين ٻيٽن جي فهرست
* اليوٽين ٻيٽن جي پکين جي فهرست
* آمريڪا جي انتهائي نقطن جي فهرست
* ٻيٽن جي ميڙ جي فهرست 
* سمندري فر واپار
* اليوٽين ٻيٽن جي فوجي تاريخ
* پيٽر دي اليوشيئن
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*
* U.S. Coast Pilot 9, Chapter 7, Aleutian Islands
*Seattle to Aleutian Island Expedition

زمرو:اليوشيئن ٻيٽ
زمرو:ٻيٽ
زمرو:ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:الاسڪا جا ٻيٽ 
زمرو:اتر آمريڪا جا ٻيٽ
زمرو:روس جا ٻيٽ 
زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ 
زمرو:بيرنگ سمنڊ جا ٻيٽ 
زمرو:روسي ڏور اوڀر جا ٻيٽ 
زمرو:الاسڪا جا علائقا 
زمرو:اتر پئسفڪ سمنڊ 
زمرو:ٽنڊرا ماحولياتي علائقا 
زمرو:آتش فشاني قوس وارا ٻيٽ 
زمرو:الاسڪا جا آتش فشان 
زمرو:پئسفڪ سمنڊ جا آتش فشان
تيسيفاس

**تيسيفاس** (**Teispes**) (قديم يوناني (*Teispēs*)؛ قديم فارسي 
𐎨𐎡𐏁𐎱𐎡𐏁}} *Čišpiš*; اڪادي: 𒅆𒅖𒉿𒅖 *Šîšpîš*); ايلامي: Zi-iš-pi-iš) 675 کان 640 ق م تائين انشان تي حڪمراني ڪئي۔ هو پرسِس جي اخيميني جو پٽ ۽ سائرس اعظم جو ابن ڏاڏو هو۔ شاهديون موجود آهن ته سائرس پھريون ۽ آريارامنيس ٻئي سندس پٽ هئا۔ سائرس پھريون، سائرس اعظم جو ڏاڏو هو، جڏهن⁠ تہ آريارامنيس داريوس اعظم جو پڙڏاڏو هو۔

ستين صدي ق م جي دستاويزن موجب، ٽيسپيس ايلام جي شهر انشان تي قبضو ڪيو، جيڪو اندازو آهي ته ان وقت ٿيو جڏهن فارسي قبيلن کي ميدي بالادستي کان آزادي ملي۔ هن پنهنجي ننڍڙي بادشاهي کي وڌايو، پر ان جي باوجود سندس سلطنت نئين آشوري سلطنت (911–605 ق م) جي هڪ ماتحت رياست (Vassal) رهي۔ سندس وفات کان پوءِ، سندس ٻيون پٽ سائرس پھريون سندس جانشين بڻيو۔

## نالو
نالي جو قديم فارسي روپ *Čišpiš* آهي؛ والٽر ھِنز ۽ ھائڊيماري ڪوخ ان کي **Čaišpiš* طور پڙهندا آهن، پر اها پڙهڻي صحيح نه ٿي لڳي۔ روڊيگر شمٽ هن نالي کي ”غالباً ايراني“ قرار ڏئي ٿو، جڏهن⁠ تہ جان ٽاورنيئر جو خيال آهي ته اهو ايلامي به ٿي سگهي ٿو۔ ٻنهي حالتن ۾، هن نالي جي اصل (اشتقاق) اڻڄاتل آهي۔ غالب امڪان آهي ته هي نالو نه ته هورِيائي طوفاني ديوتا تيشُپ سان لاڳاپيل آهي ۽ نه ئي سِميريائي بادشاهه تيئوشپا جي نالي سان۔
هن نالي جو (ايلامي) لقب 𒍝𒆜𒉿𒆜𒅆𒅀 *Zaišpîšiya* سان لاڳاپو به غير واضح آهي۔ هِنز جو خيال آهي ته اهو نالي جي صفتِي صورت آهي، يعني **Čaišpišya*، پر شمِٽ ان بدران **Čašpišya* جي پڙهڻي کي ترجيح ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ٻئي نالا هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ناهن۔

واسِلي ابايف تجويز ڏني ته *Čišpiš*، قديم هندي لفظ *sú-śiśvi* جو ايراني روپ آهي، جنهن جو مطلب ”سٺي نموني وڌندڙ“ آهي۔ يانوش ھارماٽا ممڪن لاڳاپو سوگديائي لفظ *čp'yš* سان ٻڌايو، جنهن جو مطلب ”سردار“ يا ”اڳواڻ“ آهي۔ پر ٽاورنيئر جي خيال ۾ اهي ٻئي تجويزون قائل ڪندڙ ناهن۔ ووجيخ اسڪالموفسڪي طرفان پيش ڪيل هڪ ٻي ايراني وضاحت مطابق، نالو قديم هندي *cit-* (”سوچ، عقل“) ۽ *pi-* (”سُجڻ، ڇلڪجڻ“) جو مرڪب ٿي سگهي ٿو۔ ايلامي اشتقاق بابت، ٽاورنيئر چوي ٿو ته ڪا به مضبوط وضاحت ملي ناهي۔ فعل جو مادو *piš-*، جنهن جو مطلب ”نئين سر بحال ڪرڻ“ آهي، ڪجهه ايلامي نالن ۾ ملي ٿو، پر نالي جو پهريون حصو سمجهڻ ڏکيو آهي۔ ٽاورنيئر ممڪن لاڳاپو *šišnali* (”سهڻو“) سان ٻڌائي ٿو، جيڪو ڪجهه مرڪبن ۾ *šiš* طور اچي ٿو؛ اهڙي صورت ۾ ايلامي نالو **Šišpiš* جو مطلب ”سهڻي کي نئون ڪرڻ“ ٿي سگهي ٿو۔ پر اها وضاحت به مسئلو حل نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ ايلامي ۾ نالو *Zišpiš* طور لکيل آهي، جڏهن⁠تہ *šišnali* هميشه صرف *š* سان لکيو ويندو آهي۔ *Čišpiš* نالي جو هڪ ٻيو شخص پڻ پرسپولس جي تختين ۾ ذڪر ٿيل آهي۔ هي شخص 503 ۽ 502 ق م جي تختين ۾ مختلف مقدار ۾ اناج وصول ڪندڙ طور اچي ٿو، ۽ ايلام جي علائقي ۾ واقع هڪ هنڌ زِيلا-اُمپان سان لاڳاپيل ٻڌايو ويو آهي۔

## حوالا
ايراني پليٽيو

**ايراني پليٽو** (Iranian Plateau) يا ايراني سطح مرتفع هڪ ارضياتي خاصيت آهي جيڪا وچ ايشيا، ڏکڻ ايشيا، اولهه ايشيا ۽ قفقاز جي ڪجهه حصن تي پکڙيل آهي. اها يوريشيائي پليٽ جو حصو آهي ۽ عربي پليٽ ۽ هندستاني پليٽ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. پليٽو اولهه ۾ زگروس جبلن، اتر ۾ ڪيسپين سمنڊ ۽ ڪوپٽ داغ جبل، اتر اولهه ۾ آرمينيائي هاءِ لينڊز، ڏکڻ ۾ هرمز جي گذرگاهه ۽ فارسي نار ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ هندستاني ننڍي کنڊ ​​جي وچ ۾ واقع آهي.

هڪ تاريخي علائقي جي طور تي. ان ۾ پارٿيا، ميڊيا، فارس ۽ گريٽر ايران جا ڪجهه پوئين علائقا شامل آهن. زگروس پليٽو جي اولهه واري سرحد ٺاهيندا آهن. ۽ ان جي اوڀر واري ڍلون کي به اصطلاح ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا "هيٺيان زمين خوزستان" کي واضح طور تي خارج ڪري ٿو. ۽ ايلام کي "ميسوپوٽيميا جي ميدان کان ايراني پليٽو تائين علائقي" جي طور تي بيان ڪري ٿو. * ڪيسپين سمنڊ (اتر اولهه ۾) کان سليمان جبلن (ڏکڻ اوڀر ۾) تائين پکڙيل. ايراني پليٽو تقريبن 2,000 ڪلوميٽر (1,200 ميل) تائين پکڙيل آهي. ان ۾ ايران جو گهڻو حصو، سڄو افغانستان ۽ پاڪستان جا حصا شامل آهن. جيڪي سنڌو درياءَ جي اولهه ۾ واقع آهن. تقريبن 37,00,000 چورس ڪلوميٽر (14,00,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ کي ڍڪيندا آهن. هڪ پليٽو سڏجڻ جي باوجود. اهو فليٽ کان پري آهي. ۽ ان ۾ ڪيترائي جبل سلسلا شامل آهن. ان جو سڀ کان وڏو نقطو 7,492 تي هندوڪش ۾ نوشاق آهي. ۽ ان جو سڀ کان گهٽ نقطو ڪرمان ايران جي اوڀر ۾ لوط ريگستان آهي. 300 ميٽر کان گهٽ تي.

t includes Parthia, Media, Persis, and some of the previous territories of Greater Iran. The Zagros form the plateau's western boundary, and its eastern slopes may also be included in the term. The *[[Encyclopædia Britannica]]* excludes "lowland Khuzestan" explicitly and characterizes Elam as spanning "the region from the Mesopotamian plain to the Iranian Plateau".

Stretching from the Caspian Sea in the northwest to the Sulaiman Mountains in the southeast, the Iranian Plateau extends nearly . It encompasses the majority of Iran, all of Afghanistan, and the parts of Pakistan that are situated to the west of the Indus River,  covering an area of some . In spite of being called a plateau, it is far from flat, and contains several mountain ranges; its highest point is Noshaq in the Hindu Kush at , and its lowest point is the Lut Desert to the east of Kerman, Iran, at below .

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* 

زمرو:ايراني سطح مرتفع
زمرو:ايشيا جا علائقا 
زمرو:ايشيا جون سطح مرتفع 
زمرو:وچ ايشيا جون سطح مرتفع  
زمرو:ڏکڻ ايشيا جون سطح مرتفع 
زمرو:ايران جون سطح مرتفع  
زمرو:ڪردستان جي جاگرافي 
زمرو:وچ اوڀر جي جاگرافي 
زمرو:افغانستان جون سطح مرتفع 
زمرو:آذربائيجان جون سطح مرتفع  
زمرو:ترڪمانستان جون سطح مرتفع  
زمرو:پاڪستان جون سطح مرتفع
ڪمچٽکا ڪرائي

**ڪمچٽڪا ڪرائي** (روسي: Камча́тский край, ڪمچٽڪا ڪرائي) روس جو هڪ وفاقي موضوع، "ڪرائي" آهي. اهو روسي ڏور اوڀر ۾ واقع آهي. اهو انتظامي طور تي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو حصو آهي. ان جو انتظامي مرڪز ۽ سڀ کان وڏو شهر پيٽروپاولوفسڪ-ڪمچاٽسڪي آهي، جيڪو 2021ع جي آدمشماري جي مطابق ان جي آبادي جو لڳ ڀڳ اڌ کان وڌيڪ، 2,91,705 آهي.

**Kamchatka Krai** (, ) is a federal subject of Russia (a krai), situated in the Russian Far East. It is administratively part of the Far Eastern Federal District. Its administrative center and largest city is Petropavlovsk-Kamchatsky, home to over half of its population of&nbsp;291,705 (2021 census). 

Kamchatka Krai was formed on 1 July 2007, as a result of the merger of Kamchatka Oblast and Koryak Autonomous Okrug, based on the voting in a referendum on the issue on 23 October 2005. The okrug retains the status of a special administrative division of the krai, under the name of Koryak Okrug.

The Kamchatka Peninsula forms the majority of the krai's territory, separating the Sea of Okhotsk and the Bering Sea in the Pacific Ocean. The remainder is formed by a minor northern mainland portion, Karaginsky Island, and the Commander Islands in the Bering Sea. It is bordered by Magadan Oblast to the west and Chukotka Autonomous Okrug to the north. Kamchatka Krai is an active volcanic zone that is home to Kluchevskaya, the highest active volcano in Eurasia, and the Decade Volcanoes of Avachinsky and Koryaksky.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* 

زمرو:ڪمچٽڪا ڪرائي 
زمرو:روس جا ڪرائي
زمرو:روسي ڏور اوڀر
زمرو:روس جو پئسفڪ ساحل 
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي روسي هڪ سرڪاري ٻولي آهي 
زمرو:ڏکڻ اوڀر وارو وفاقي ضلعو 
زمرو:2007 ۾ روس ۾ قائم ڪيل ادارا 
زمرو:روس جون روڊ تي نه پهچڻ واريون برادريون 
زمرو:2007 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا
هيوجينز-فريسنل اصول

**هيوجينز-فريسنل اصول** (Huygens- Fresnel Principle), ڊچ فزڪسسٽ ڪرسٽين هيوجينز ۽ فرانسيسي فزڪسسٽ آگسٽين-جين فريسنل جي نالي تي رکيو ويو آهي, چوي ٿو ته: 
 "هڪ موج جي سامهون هر نقطو پاڻ ۾ گولائي واري لهرن جو ذريعو آهي ۽ مختلف نقطن مان نڪرندڙ ثانوي لهرون هڪ ٻئي سان مداخلت ڪن ٿيون. انهن گولائي واري لهرن جو مجموعو هڪ نئون لهر وارو لهر ٺاهيندو آهي." 
اهڙي طرح، هيوجينز-فريسنل اصول تجزيي جو هڪ طريقو آهي جيڪو پري فيلڊ جي حد ۽ ويجهي فيلڊ جي پکيڙ ۽ عڪاسي ٻنهي ۾ چمڪندڙ لهرن جي تبليغ (propagation) جي مسئلن تي لاڳو ٿئي ٿو.

## تاريخ
## مثالون

In an inhomogeneous medium with a variable index of refraction, different parts of the wavefront propagate at different speeds. Consequently, the wavefront bends around in the direction of the higher index. 

### Diffraction

## هيوجينز جو اصول هڪ خوردبيني ماڊل جي طور
## اصول جو رياضياتي اظهار
## عام ٿيل هيوجينز جو اصول
## فينمين جو رستو انٽيگرل ۽ جديد فوٽون لهرون
## ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري
## ٻين اسپيشل طول و عرض ۾
## پڻ ڏسو
## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ
## ٻاهرين ڳنڍڻا
زمرو:هيوجينز-فريسنل اصول
زمرو:بصريات
زمرو:طبعي مظاهر 
زمرو:طبعي بصريات
زمرو:بصريات جي جاميٽري
ملايا جزيري نما

**ملايا جزيري نما** (Malay Peninsula) ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ واقع آهي. هي زميني علائقو تقريباً اتر-ڏکڻ طرف هلي ٿو ۽ ان جي آخري حصي، تنجونگ پيائي تي اهو ايشيا کنڊ جي مکيه زمين جو ڏاکڻي ترين نقطو آهي. هن علائقي ۾ جزيره نما ملائيشيا، ڏکڻ ٿائيلينڊ ۽ ميانمار جو ڏاکڻي ترين ٽڪرو (ڪاوٿونگ) شامل آهن. سنگاپور جي ٻيٽ واري ملڪ جا پڻ هن علائقي سان تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا آهن.

سڀ کان وڏي آبادي هٽ يائي ٽيٽيوانگسا جبل ٽيناسريم هيلز سسٽم جو حصو آهن ۽ جزيره نما جي ريڙهه ۽ مرڪزي ڪورڊيليرا جي ڏاکڻي حصي جي جوڙجڪ ڪن ٿا، جيڪو تبت کان ڪرا اسٿمس ذريعي هلندو آهي، جزيره نما جو سڀ کان تنگ نقطو، مالائي جزيره نما ۾. ملاڪا جو آبنائے مالائي جزيره نما کي انڊونيشيائي ٻيٽ سماترا کان جدا ڪري ٿو، ۽ ڏکڻ ساحل سنگاپور جي ٻيٽ کان جوهور جي آبنائي سان الڳ ٿيل آهي.

 

The **Malay Peninsula** is located in Mainland Southeast Asia. The landmass runs approximately north–south, and at its terminus, Tanjung Piai, it is the southernmost point of the Asian continental mainland. The area contains Peninsular Malaysia, Southern Thailand, and the southernmost tip of Myanmar (Kawthaung). The island country of Singapore also has historical and cultural ties with the region.  

The Titiwangsa Mountains are part of the Tenasserim Hills system and form the backbone of the peninsula and the southernmost section of the central cordillera, which runs from Tibet through the Kra Isthmus, the peninsula's narrowest point, into the Malay Peninsula. The Strait of Malacca separates the Malay Peninsula from the Indonesian island of Sumatra, and the south coast is separated from the island of Singapore by the Straits of Johor.

## اشتقاق

## ماحوليات

## ملڪ جي لحاظ کان علائقن جي فهرست

## پڻ ڏسو

* ايشيا جا انتهائي نقطا 
* ملائيشيا جي جاگرافي
* گولڊن چرسوني 
* جزيره نما جي فهرست 
* ملائي ٻيٽ ملائي (ابهام)
* ملائيشيا-ٿائيلينڊ سرحد
* ٽيناسريم ٽڪريون 

نوٽ 

## حوالا

## خارجي لنڪس
زمرو:ٿائيلينڊ جو نارُ
زمرو:جزيري نما
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا
زمرو:ملايا جزيري نما
زمرو:هندي وڏو سمنڊ جي ارضيات
زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا جزيري نما
زمرو:هندي وڏي سمنڊ جي جاگرافي
ملاڪا سامونڊي گذرگاهه

**ملاڪا جي سامونڊي گذرگاهه** (Strait of Malacca) 900 ڪلوميٽر (560 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾  250 کان 65 ڪلوميٽر (155 کان 40 ميل) تائين پاڻي جو هڪ تنگ رستو آهي،  آهي.  اها اتر اوڀر ۾ مالائي جزيره نما ۽ ڏکڻ اولهه ۾ انڊونيشيائي ٻيٽ سماترا جي وچ ۾، انڊمان سمنڊ (هندي سمنڊ) ۽ ڏکڻ چين سمنڊ (پئسفڪ سمنڊ) کي ڳنڍيندي آهي. هندي ۽ پئسفڪ سمنڊن جي وچ ۾ مکيه جهاز راني ڪئنال جي حيثيت سان، اها دنيا جي اهم ترين جهاز راني جي رستن مان هڪ آهي.

## اشتقاق
"ملاڪا" نالو روايتي طور تي ملاڪا وڻ (Phyllanthus emblica) سان لاڳاپيل آهي، جنهن کي انڊين گوزبيري وڻ پڻ چيو ويندو آهي ۽ اهو مقامي ملائي لفظ "ميلاڪا" مان نڪتل سمجهيو ويندو آهي. تاريخي روايتن موجب، پرميشور، هڪ سماٽرا جو شهزادو ۽ ملاڪا سلطنت جو باني، پنهنجي نئين بادشاهت لاءِ اهو هنڌ چونڊيو، جتي هاڻي ملاڪا شهر بيٺو آهي. چيو وڃي ٿو ته هن هن هنڌ جو نالو، ملاڪا وڻ جي نالي تي جنهن هيٺ هو آرام ڪيو هو، "ميلاڪا" رکيو. وقت سان گڏ، "ملاڪا" نالو نه رڳو شهر ڏانهن پر ملائي جزيره نما ۽ انڊونيشيائي ٻيٽ سماٽرا جي وچ ۾ اسٽريٽجڪ طور تي اهم ساموندي گذرگاهه ڏانهن پڻ اشارو ڪرڻ لڳو، جيڪو هاڻي ملاڪا اسٽريٽ جي نالي سان مشهور آهي.
## ڦهلائو

## تاريخ
## اقتصادي اهميت
## سمنڊ جي قانون تي گڏيل قومن جو ڪنوينشن
## موجوده سامونڊي حفاظت
## بين الاقوامي تعاون
## جهاز رانی جا خطرا
## گذرگاهه تي لوڊ گهٽائڻ لاءِ تجويزون
## پڻ ڏسو
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* World oil transit chokepoints
* Maritime Security in Southeast Asia: U.S., Japanese, Regional, and Industry Strategies (National Bureau of Asian Research, November 2010)
* BBC News report on the increased security in the Straits
* "Going for the jugular" Report on the potential terrorist threat to the Straits. From the Economist, requires subscription, in the print edition June 10, 2004
* China builds up strategic sea lanes
* A report from the International Maritime Organisation on the implementation of a Straits "Marine Electronic Highway" – a series of technological measures to ensure safe and efficient use of the busy waters
* Malacca, Singapore, and Indonesia (1978) by Michael Leifer
* The Malacca Straits Research and Development Centre homepage
* Al-Jazeera: Malacca Strait nations plan air patrol
* The Strategic Importance of the Straits of Malacca for World Trade and Regional Development
* AP: Singapore warns of terror threat in Malacca Strait, 2010-03-04

زمرو:ملاڪا سامونڊي گذرگاهه 
زمرو:انڊيمان سمنڊ 
زمرو:ملايا جزيري نما 
زمرو:ملائيشيا اپٻيٽ 
زمرو:ڏکڻ ٿائيلينڊ
زمرو:سامونڊي گذرگاهون
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا
زمرو:ايشيا ۾ جهاز راني
زمرو: انڊونيشيا-ملائيشيا حد 
زمرو:انڊونيشيا-ٿائيلينڊ حد 
زمرو:جوهور جون زميني شڪلون 
زمرو:سماترا جون زميني شڪلون
ملاڪا
زمرو:بين الاقوامي سامونڊي گذرگاهون 
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جون سامونڊي گذرگاهون   
ملاڪا 
مالاڪا
مالاڪا 
مالاڪا 
مالاڪا
صدر (رياستي عھدو)

**صدر** (President) اڪثر جمھوري ملڪن ۾ رياست جي سربراھ لاءِ هڪ عام لقب آهي. ملڪ جي لحاظ کان، صدر حڪومت جو سربراھ، هڪ رسمي شخصيت يا انهن ٻن انتهائن جي وچ ۾ ڪجهہ ٿي سگهي ٿو.

## حوالا

زمرو:اختيار وارا عھدا
زمرو:حڪومت
زمرو:حڪومتي اهلڪار
نڪوبار ٻيٽ

**نيڪوبار ٻيٽ (Nicobar Islands؛**) اوڀرين هندي وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جي ميڙ واري ٻيٽن جو هڪ سلسلو آهي. اهي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، سماترا جي آچيه علائقي کان 150 ڪلوميٽر (93 ميل) اتر اولهه ۾ واقع آهن ۽ اوڀر ۾ انڊمان سمنڊ ذريعي ٿائيلينڊ کان ڌار ٿيل آهن. نندي کنڊ  جي ڏکڻ اوڀر ۾، 1300 ڪلوميٽر (810 ميل) جي مفاصلي تي، خليج بنگال جي پار، اها ڀارت جي قبضي هيٺ، انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي يونين علائقي ۾ نڪوبار ضلعوٺاهڻ ٿا. اتر ۾ انڊمان ٻيٽن سان گڏ، نڪوبار ٻيٽ اولهه ۾ خليج بنگال ۽ اوڀر ۾ انڊمان سمنڊ جي وچ ۾ هڪ سامونڊي حد طور ڪم ڪن ٿا.

2013 ۾، يونيسڪو گريٽ نڪوبار ٻيٽ کي پنهنجي ورلڊ نيٽ ورڪ آف بايوسفيئر رزرو ۾ شامل ڪيو، جيڪي بين الاقوامي طور تي نامزد ٿيل محفوظ علائقن جي فهرست آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Official Andaman and Nicobar Tourism Website
* 
* 

زمرو:نڪوبار ٻيٽ
زمرو:ٻيٽن جا ميڙ
نڪوبار ٻيٽ 
نڪوبار ٻيٽ 
زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:ڀارت جا ماحولياتي علائقا
زمرو:ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:هندستان جا علائقا
زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:انڊيمان ۽ نڪوبار يونين علائقي جا ٻيٽ زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ 
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جا ٻيٽ 
زمرو:سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا 
زمرو:ڀارت جا آتش فشان 
زمرو:پلائسٽوسين دور ۾ آتش فشان 
زمرو:پلائسٽوسين دور ۾ ايشيا 
زمرو:اصلوڪي ماڻهن جي آباد زمينون
زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ
آزاد رنگين ماڻهو

**رنگ وارا آزاد ماڻهو** ( ; ) آمريڪا (آمريڪن) ۾ بنيادي طور اهڙا ماڻهو هئا جن جي نسل ۾ آفريڪان، يورپين ۽ آمريڪا جي مقامي ماڻهن جو گڏيل/مخلوط نسل شامل هو ۽ جيڪي [غلامي|غلام]] نه هئا. البت هي اصطلاح انهن ماڻهن لاءِ به استعمال ٿيندو هو جيڪي ڄمڻ کان آزاد هئا ۽ جن جو بنيادي تعلق ڪارن آفريڪين سان هو، پر ملاوٽ تمام گهٽ هئي۔ 
فرينچ نوآبادين ۾ رنگ وارن آزاد ماڻهن جا الڳ الڳ گروهه موجود هئا، جن ۾ لوئيزيانا ۽ ڪيريبين ٻيٽن تي رهندڙ ماڻهو شامل هئا، جيئن سينٽ ڊومنگو (هيٽي)، سينٽ لوشيا، ڊومينيڪا، گواديلوپ ۽ مارٽينيڪ. انهن علائقن ۽ وڏن شهرن ۾—خاص طور نيو اورلينس—۽ انهن شهرن ۾ جيڪي اسپين جي قبضي هيٺ هئا، گهڻو ڪري مخلوط نسل وارن، قانوني طور آزاد ماڻهن جي هڪ اهم “ٽيون طبقو” به ترقي ڪري ويو.
اهي نوآبادياتي سماج مخلوط نسل وارن ماڻهن کي مختلف طريقن سان درجا بندي ڪندا هئا، جيڪي عام طور نظر ايندڙ جسمي خاصيتن ۽ آفريڪي نسب جي تناسب سان لاڳاپيل هوندا هئا۔ لاطيني آمريڪا ۾ نسلي درجا بنديون تمام گهڻيون هيون.

آزاد ڪيل آفريڪي غلام کي *[[افرانچي]]* () چيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن هي اصطلاح رنگ وارن آزاد ماڻهن کي به شامل ڪرڻ جي معنيٰ ۾ ورتو ويندو هو، پر اهي ماڻهو هن لفظ کي تحقير آميز سمجهندا هئا، ڇو ته هو ته ڄمڻ کان ئي آزاد هئا۔

اصطلاح ***جينس ڊي ڪلر لبريس*** (؛

## حوالا
تريپوره

**تريپوره** (Tripura) اتر اوڀر ڀارت ۾ هڪ رياست آهي. ملڪ ۾ ٽئي سڀ کان ننڍي رياست، 10,491 چورس ڪلوميٽر (4,051 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ 36 لک 70 هزار جي آبادي سان ستين گهٽ آبادي واري رياست آهي. ان جي حدون اوڀر ۾ آسام ۽ ميزورام سان ۽ اتر، ڏکڻ ۽ اولهه ۾ بنگلاديش سان ملڻ ٿيون. تريپورا اٺ ضلعن ۽ 23 سب ڊويزنن ۾ ورهايل آهي. جڏهن ته اگرتلا رياست جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. تريپوره ۾، بنگالي نسل جي اڪثريت سان 19 مختلف قبائلي برادريون آهن. بنگالي، ڪوڪبوروڪ ۽ انگريزي رياست جون سرڪاري ٻوليون آهن.

**Tripura** () is a state in northeastern India. The third-smallest state in the country, it covers ; and the seventh-least populous state with a population of 3.67 million. It is bordered by Assam and Mizoram to the east, and by Bangladesh to the north, south and west. Tripura is divided into eight districts and 23 sub-divisions, where Agartala is the capital and the largest city in the state. Tripura has 19 different tribal communities with a majority Bengali population. Bengali, Kokborok, and English are the state's official languages.

The area of modern Tripura — ruled for several centuries by the Manikya Dynasty — was part of the Tripuri Kingdom (also known as Hill Tippera). It became a princely state under the British Raj during its tenure, and acceded to independent India in 1947. It merged with India in 1949 and was designated as a 'Part C State' (union territory). It became a full-fledged state of India in 1972.

Tripura lies in a geographically isolated location in India, as only one major highway, National Highway 8, connects it with the rest of the country. Five mountain ranges — Baramura (Hathai Kotor), Atharamura (Hachuk Berem), Longtharai, Shakhan and Jampui Hills — run north to south, with intervening valleys; Agartala, the capital, is located on a plain to the west. The state has a tropical savanna climate, and receives seasonal heavy rains from the south west monsoon.

Forests cover more than half of the area, in which bamboo and cane tracts are common. Tripura has the highest number of primate species found in any Indian state. Due to its geographical isolation, economic progress in the state is hindered. Poverty and unemployment continue to plague Tripura, which has a limited infrastructure. Most residents are involved in agriculture and allied activities, although the service sector is the largest contributor to the state's gross domestic product.

According to the 2011 census, Tripura is one of the most literate states in India, with a literacy rate of 87.75%. Mainstream Indian cultural elements coexist with traditional practices of the ethnic groups, such as various dances to celebrate religious occasions, weddings and festivities; the use of locally crafted musical instruments and clothes; and the worship of regional deities. The sculptures at the archaeological sites Unakoti, Pilak and Devtamura provide historical evidence of artistic fusion between organised and indigenous religions.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:تريپوره
زمرو:اوڀرين ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون
ميزورام

ميزورام (Mizoram) اتر اوڀر ڀارت ۾ هڪ رياست آهي، جن جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر ايزول آهي. ان جون الاقوامي حدون اولهه ۾ بنگلاديش سان 722 ڪلوميٽر (449 ميل) ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ ميانمار سان آهن. ان کان سواء ڀارت جي رياستن آسام، مني پور ۽ تريپورا رياستن سان گهريلو حدون آهن. اهو 21,081 چورس ڪلوميٽر (8,139 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي. سيٽلائيٽ ڊيٽا ذريعي ٻيلا ميزورام جي ايراضي جو %84.53 ڍڪيندا آهن، جيڪا ان کي ڀارت ۾ چوٿين سڀ کان وڌيڪ ٻيلن واري رياست بڻائي ٿو. 2023ع ۾ اندازي مطابق 1.26 ملين آبادي سان. اهو هندستان ۾ ٻيو گهٽ آبادي وارو رياست آهي. 51.5٪ جي شهريائي شرح سان اهو اتر اوڀر هندستان ۾ سڀ کان وڌيڪ شهريائي رياست آهي. ملڪ گير شهريائي ۾ پنجين نمبر تي. ٻن سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي ميزو آهي (جيڪا مختلف نسلي برادرين ۾ هڪ لنگوا فرانڪا طور ڪم ڪري ٿي. جيڪي مختلف قسم جون ٻيون تبتي-برمن يا هند-آريائي ٻوليون ڳالهائين ٿيون). ميزورام هندستان ۾ شيڊولڊ قبيلن جو سڀ کان وڌيڪ سيڪڙو جو گھر آهي، جنهن ۾ ميزو ماڻهو اڪثريت رکن ٿا.

زمرو:ميزورام
زمرو:ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون
گانگٽوڪ

**گانگٽوڪ** (نيپالي: gāntok، تلفظ: گانٽڪ، سِڪمي: ɡaŋt̪ʰòk، تلفظ: گانٿوڪ) هندستاني رياست سِڪم جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ ساڳئي نالي واري ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ آهي. گانگٽوڪ اوڀر هماليه جي حد ۾ 1,650 ميٽر (5,410 فوٽ) جي بلندي تي آهي. شهر جي آبادي 1,00,000 آهي جنهن ۾ ٽي سِڪمي نسل؛ ڀوٽيا، ليپچا، هندستاني گورکا شامل آهن ۽ گڏوگڏ هندستان جي ٻين رياستن جا ميداني ماڻهو به آبادي جو حصو آهن. هماليه جي بلند چوٽين جي اندر ۽ سال جي معتدل ٽراپيڪل آبهوا سان، گانگٽوڪ سِڪم جي سياحت جي صنعت جو مرڪز آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 

زمرو:اتر اوڀر ڀارت ۾ سياحت
زمرو:ڀارتي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ
زمرو:ڀارت جا اڳوڻا گاديءَ جا شهر
زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ
زمرو:ڀارت ۾ ٻڌ زيارتن جا هنڌ
زمرو:ڀارت ۾ گاديءَ وارا شهر
زمرو:سڪم
زمرو:سڪم رياست جو گاديءَ جو هنڌ
زمرو:سکم رياست ۾ هل اسٽيشن
زمرو:گانگٽوڪ
زمرو:گانگٽوڪ ضلعي جا شهر ۽ قصبا
انڊيمان ٻيٽ

**انڊيمان ٻيٽ** (Andaman Islands) اتر اوڀرين هندي وڏي سمنڊ ۾، ميانمار جي ايراودي علائقي جي ساحل کان ڏکڻ اولهه ۾ تقريباً 130 ڪلوميٽر (81 ميل) جي مفاصلي تي، هڪ ٻيٽن جو ميڙ آهي، جيڪا 200 ٻيٽن تي مشتمل آهي. انهن جي ڏکڻ ۾ نڪوبار ٻيٽن سان گڏ، اها اولهه ۾ بنگال جي نار ۽ اوڀر ۾ انڊيمان سمنڊ جي وچ ۾ هڪ سامونڊي حد طور ڪم ڪن ٿا. گهڻا ٻيٽ انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽن، ڀارت جو هڪ يونين علائقي جو حصو آهن، جڏهن ته ڪوڪو ٻيٽ ۽ پريپارس ٻيٽ ميانمار جي يانگون علائقي جو حصو آهن.

The **Andaman Islands** () are an archipelago, made up of 200 islands, in the northeastern Indian Ocean about  southwest off the coasts of Myanmar's Ayeyarwady Region. Together with the Nicobar Islands to their south, the Andamans serve as a maritime boundary between the Bay of Bengal to the west and the Andaman Sea to the east. Most of the islands are part of the Andaman and Nicobar Islands, a Union Territory of India, while the Coco Islands and Preparis Island are part of the Yangon Region of Myanmar.

The Andaman Islands are home to the Andamanese, a group of indigenous people made up of a number of indigenous tribes, including the Jarawa and Sentinelese. While some of the islands can be visited with permits, entry to others, including North Sentinel Island, is banned by law. The Sentinelese are generally hostile to visitors and have had little contact with any other peoples, and the Indian Government and Coast Guard prohibit approaches within  from the island to protect the natives' right to privacy.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Official Andaman and Nicobar Tourism Website
* 
* 

زمرو:انڊيمان ٻيٽ
زمرو:ٻيٽن جا ميڙ
انڊامان 
انڊيمان ٻيٽ 
انڊيمان ٻيٽ 
زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:ڀارت جا ماحولياتي علائقا
زمرو:انڊيمان ۽ نڪوبار يونين علائقي جا ٻيٽ زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ 
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جا ٻيٽ 
زمرو:سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا 
زمرو:ڀارت جا آتش فشان 
زمرو:پلائسٽوسين دور ۾ آتش فشان 
زمرو:پلائسٽوسين دور ۾ ايشيا 
زمرو:اصلوڪي ماڻهن جي آباد زمينون
زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ
سڪم

**سِڪم** (Sikkim) اتر اوڀر هندستان ۾ هڪ رياست آهي. ان جي حدون اوڀر ۾ ڀوٽان، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ چين جي تبت خودمختيار علائقي، اولهه ۾ نيپال جو ڪوشي صوبو ۽ ڏکڻ ۾ اولهه بنگال سان آهن. سِڪم سِليگوري ڪوريڊور جي ويجهو پڻ آهي، جيڪو بنگلاديش سان حد رکي ٿو. سِڪم ڀارت جي رياستن ۾ سڀ کان گهٽ آبادي واري ۽ ٻئي نمبر ننڍي رياست آهي. اوڀر هماليه ۾ واقع، سِڪم پنهنجي حياتياتي تنوع لاءِ قابل ذڪر آهي، جنهن ۾ الپائن ۽ سب ٽراپيڪل آبهوا شامل آهن، انهي سان گڏ هندستان جي بلند ترين چوٽي ۽ زمين تي ٽيون نمبر بلند ترين چوٽي ڪنگچن جنگا جو ميزبان پڻ آهي. سِڪم جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر گانگٽوڪ آهي. رياست جو تقريباً 35 سيڪڙو خانگچنڊ زونگا نيشنل پارڪ، هڪ يونيسڪو عالمي ورثي جو ماڳ، سان ڍڪيل آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

### سرڪاري
*  
* Official website of Sikkim Tourism

### عام معلومات
* 

زمرو:سڪم
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون
زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا
زمرو:1975ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا زمرو:تبتي ٻڌمت جا هنڌ 
زمرو:ڀارت ۾ 1975ع ۾ قائم ٿيل ادارا 
زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻي برطانوي ڪالونيون ۽ منحصر رياستون
چوڙيون

thumb|چوڙيون

**چوڙي** (Bangle) عام طور تي ڌات، ڪاٺ، شيشي يا پلاسٽڪ مان ٺھيل هڪ سخت ڪڙو آهي، جيڪو ويڻيءَ ۾ پاتو ويندو آهي. هي زيور روايتي طور تي ڏکڻ ايشيا جي ملڪن جھڙوڪ پاڪستان، ڀارت، نيپال ۽ بنگلاديش جي عورتن جو پسنديده زيور آهي.

عام طور تي شاديءَ جي موقعي تي نئين ڪنوار پاران شيشي جون چوڙيون پائڻ جي روايت تمام گهڻي آهي. ننڍيون ڇوڪريون پڻ چوڙيون پائينديون آهن، جڏهن تہ ننڍڙن ٻارن لاءِ اڪثر ڪري سون يا چانديءَ مان تيار ڪيل چوڙين کي ترجيح ڏني ويندي آهن.

## مختلف ٻولين ۾ نالا
چوڙيءَ کي مختلف ٻولين ۾ هنن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو:
* **سنڌي:** چوڙي
* **اردو/هندي:** چوڙي (Churi)
* **مراٺي:** بنگاڙي (Bangadi)
* **نيپالي:** چورا (Chura)
* **پنجابي:** ونگ
* **بلوچي:** بنگڙي

سک مذهب ۾، مرد ۽ عورتون پنھنجي ٻانهن ۾ هڪ لوهو يا فولادي ڪڙو پائيندا آهن، جنھن کي **ڪڙا** (Kara) چيو ويندو آهي. پنجاب ۾ شاديءَ جي ڏينھن ڪنوار کي هڪ خاص قسم جو سيٽ پارايو ويندو آهي جنھن کي "چوڙا" چوندا آهن، جيڪو اڪثر ڪري اڇي ۽ ڳاڙهي رنگ جو هوندو آهي.

## تاريخ
آثار قديمہ جي کوٽائي مان معلوم ٿيو آهي تہ سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب ۾ پڻ چوڙين جو استعمال عام هو. موهن جو دڙو (2600 قبل مسيح) مان هڪ **ناچڻي** (Dancing Girl) جو مجسمو مليو آهي، جنھن جي کاٻي ٻانهن ۾ مٿي تائين چوڙيون پوتل آهن. ان کان علاوه قديم زماني ۾ چوڙيون سمنڊ جي سسپين، ٽامي، ڪانسي ۽ عقيق مان پڻ ٺاهيون وينديون هيون.

ڀارت جي رياست اتر پرديش جو شھر **فيروز آباد** شيشي جي چوڙين جي صنعت لاءِ سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.

## بناوت ۽ ڊيزائن
چوڙيون گول شڪل جون ٿينديون آهن. اهي سون، چاندي، پلاٽينم، شيشي، ڪاٺ ۽ پلاٽڪ مان تيار ڪيون وڃن ٿيون. بنگال جي عورتون اڪثر ڪري سمنڊ جي سسپين مان تيار ڪيل اڇيون چوڙيون پائينديون آهن.

چوڙين جي ڊيزائن سادي کان وٺي تمام پيچيده دستڪاريءَ تائين ٿئي ٿي، جن ۾ هيرن، قيمتي پٿرن ۽ موتين جو ڪم پڻ ڪيو ويندو آهي. سون ۽ چانديءَ مان ٺهيل مهانگيون چوڙيون هڪ خاص قسم جو لئي وارو آواز پيدا ڪنديون آهن، جيڪو ڏکڻ ايشيائي ناچ (رقص) ۾ تمام اهم سمجهيو ويندو آهي.

## چوڙين جا قسم
چوڙيون بنيادي طور تي ٻن قسمن جون ٿينديون آهن:
1. بند چوڙيون: اهي مڪمل گول ۽ سخت هونديون آهن، جن کي پائڻ لاءِ هٿ کي سوڙهو ڪرڻو پوندو آهي.
2. کليل يا تالي واريون چوڙيون: اهي چوڙيون وچ مان کلي سگهن ٿيون ۽ انهن کي پائڻ لاءِ هڪ تالو (Spring/Lock) لڳل هوندو آهي.

سنڌي ثقافت ۾ لاک مان تيار ڪيل **لاکو چوڙيون** پڻ تمام گهڻيون مشهور آهن.

## تصويرون

File:Tamil Bangles.jpg|تاملناڊو جون روايتي چوڙيون
File:Women wearing bangles in Chittagong (02).jpg|چٽاگانگ ۾ هڪ عورت چوڙيون پاتل
File:Plastic Bangles at sale in Bangalore 194625.jpg|بنگلور جي بازار ۾ وڪري لاءِ رکيل پلاٽڪ جون چوڙيون
File:Womens Business, Pushkar, India (6947001532).jpg|ڀارت جي هڪ بازار ۾ چوڙيون خريد ڪندڙ عورتون
File:চুড়ি.jpg|شيشي جون مختلف رنگن جون چوڙيون


## وڌيڪ ڏسو
* زيور
* موهن جو دڙو
* سنڌي ثقافت

## حوالا

زمرو:ڏکڻ ايشيا جي ثقافت
زمرو:زيور
زمرو:پاڪستاني زيور
زمرو:سنڌي زيور
زمرو:سنڌي ثقافت
तमिलनाडु

तमिल नाडू भारत जो हिकु सूबो आहे। इहो भारत जे ॾखण में आहे। संदसि गादीअ जो हंधु चेन्नई आहे।
سيد شهزاد علي نجمي

**ڊاڪٽر سيد شهزاد علي نجمي** هڪ پاڪستاني صوفي، ڪتاب **نجمي شفائي توانائي** جو ليکڪ ۽ **نجمي شفائي توانائي علاج** جو باني آهي. هو **21 مئي 1964** تي **ڪراچي، پاڪستان** ۾ پيدا ٿيو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
https://www.khizriasufiorder.org/
زمرو:1964ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستان ۾ تصوف
زمرو:ھاشمي شخصيتون
اگرتلا

**اگرتلا** (Agartala؛ ؛, ) ڀارت جي رياست تريپوره جو راڄڌاني ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اها بنگلاديش جي حد کان 2 ڪلوميٽر (1.2 ميل) ۽ قومي راڄڌاني، نئين دهلي کان لڳ ڀڳ 2499 ڪلوميٽر (1552 ميل) جي مفاصلي تي هاوڙه ندي جي ڪناري تي آباد آهي. سال 2022ع جي AMC ڊيٽا موجب،  اگرتلا اترين اوڀر ڀارت ۾ گوهاٽي کان پوءِ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. اهو ڀارت جو ٽيون بين الاقوامي انٽرنيٽ گيٽ وي آهي ۽ سمارٽ سٽيز مشن تحت ترقي ڏنو ويو آهي. 
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:اگرتلا
زمرو:تريپوره
زمرو:تريپوره ۾ شهر
زمرو:ڀارت ۾ رياستي راڄڌانيون
زمرو:اتر اوڀرين ڀارت جا شهر
اتر اوڀر ڀارت

**اتر اوڀر ڀارت** (Northeast India)، سرڪاري طور تي اتر اوڀر علائقو (NER)، ڀارت جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو ڀارت جي ٻنهي جاگرافيائي ۽ سياسي انتظامي ورهاست جي نمائندگي ڪري ٿو. ان ۾ اٺ رياستون؛ اروناچل پرديش، آسام، مني پور، ميگھاليا، ميزورام، ناگالينڊ ۽ تريپوره، عام طور تي "ست ڀينرون" ۽ رياست سڪم جا ست "ڀاءُ" جي نالي سان مشهور آهن، شامل آهن. اتر اوڀر ڀارت دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لساني طور تي متنوع علائقن مان هڪ آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Ministry of Development of North Eastern Region
* Know India/States
* Northeast India Tourism 
* 

زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جا علائقا
زمرو:ڀارت جي سياسي جاگرافي
زمرو:ڀارت جي طبعي جاگرافي
زمرو:ڀارت ۾ سياحت
زمرو:هندستان جا علائقا
مني پور

**مني پور** (/ˌmænɪˈpʊər/، IPA: [məɳiˈpʊɾ]) اتر اوڀر هندستان ۾ هڪ رياست آهي جنهن جي گاديءَ جو هنڌ امفال آهي. ان جي اولهه ۾ آسام جي هندستاني رياستن سان سرحد آهي. ڏکڻ ۾ ميزورام ۽ اتر ۾ ناگالينڊ. ۽ ميانمار سان بين الاقوامي سرحد شيئر ڪري ٿو. خاص طور تي اوڀر ۾ ساگانگ علائقو. ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ چن رياست. 22,330 چورس ڪلوميٽر (8,621 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي. رياست گهڻو ڪري جبل واري علائقي تي مشتمل آهي. 1813 چورس ڪلوميٽر (700 ميل²) امفال وادي سان. ميتئي (منيپوري) برادري آباد آهي. تاريخي طور تي هڪ بادشاهت. چوڌاري ٽڪريون ناگا ۽ ڪوڪي-زو برادرين جو گھر آهن. جيڪي تبتي-برمي ٻوليون ڳالهائين ٿا. سرڪاري ٻولي ۽ عام ڳالهه ٻول جي ٻولي، ميتئي ٻولي (منيپوري) پڻ تبتي-برمي خاندان سان تعلق رکي ٿي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:مني پور
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون
ناگالينڊ

**ناگالينڊ** (Nagaland) اتر اوڀر ڀارت ۾ هڪ رياست آهي. ان جي حدون اتر ۾ رياست 
اروناچل پرديش، اولهه ۾ آسام، ڏکڻ ۾ مني پور ۽ اوڀر ۾ ميانمار (برما) جي سائيگانگ علائقي جي ناگا خودمختيار علائقي سان آهن. ان جو گاديءَ جو هنڌ ڪوهيما آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر، جڙيو چوموڪيڊيما-ديماپور آهي. رياست جي پکيڙ 16,579 چورس ڪلوميٽر (6,401 چورس ميل) آهي ۽ سال 2011ع جي ڀارت جي مردم شماري مطابق آبادي 1,980,602 آهي، جيڪا ان کي ڀارت جي گهٽ آبادي واري رياستن مان هڪ بڻائي ٿي.

**Nagaland** is a northeastern state in the Republic of India. It has an area of . It is bigger than East Timor but smaller than Eswatini. In traditional Indian geography it falls under the North-east Indian zone.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ناگالينڊ
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون
ميگهاليا

**مئيگھاليا** (Meghalaya؛ لفظي طور تي "ڪڪرن جو گھر") اتر اوڀر ڀارت ۾ هڪ رياست آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ شيلانگ آهي. ميگھاليا رياست 21 جنوري **1972ع** تي رياست آسام جي ٻن ضلعن؛ "گڏيل خاصي هل ۽ جينتيا هل علائقا" ۽ "گارو هل علائقي" کي ڌار ڪري قائم ڪئي وئي. سال **2014ع** جي اندازي مطابق ان جي آبادي **32,11,474** هئي. رياست لڳ ڀڳ **22,429** چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي، جن جي ڊيگهه ۽ ويڪر جو تناسب تقريباً **3:1** آهي. رياست ڏکڻ ۾ بنگلاديش جي ڊويزن ميمن سنگهه ۽ سلهٽ، اولهه ۾ رنگپور ڊويزن ۽ اتر ۽ اوڀر ۾ ڀارتي رياست آسام سان ڳنڍيل آهي.

**Meghalaya** (;  "the abode of clouds") is a state in northeast India. Its capital is Shillong. Meghalaya was formed on 21 January 1972 by carving out two districts from the state of Assam: the united Khasi Hills and Jaintia Hills, and the Garo Hills. The estimated population of Meghalaya in 2014 was 3,211,474. Meghalaya covers an area of approximately 22,429 square kilometres, with a length-to-breadth ratio of about 3:1. The state is bound to the south by the Bangladeshi divisions of Mymensingh and Sylhet, to the west by the Bangladeshi division of Rangpur, and to the north and east by India's State of Assam.

During the British rule of India, the British authorities nicknamed it the "Scotland of the East". English is the official language of Meghalaya. Unlike many Indian states, Meghalaya has historically followed a matrilineal system where the lineage and inheritance are traced through women; the youngest daughter inherits all wealth and she also takes care of her parents.

The state is the wettest region of India, with the wettest areas in the southern Khasi Hills recording an average of  of rain a year. About 70 per cent of the state is forested. The Meghalaya subtropical forests ecoregion encompasses the state; its mountain forests are distinct from the lowland tropical forests to the north and south. The forests are notable for their biodiversity of mammals, birds and plants.

Meghalaya has a predominantly agrarian economy with a significant commercial forestry industry. The important crops are potatoes, rice, maize, pineapples, bananas, papayas and spices. The service sector is made up of real estate and insurance companies. Meghalaya's gross state domestic product for 2012 was estimated at  in current prices. The state is geologically rich in minerals, but it has no significant industries. The state has about  of national highways. It is also a major logistical centre for trade with Bangladesh.

In July 2018, the International Commission on Stratigraphy divided the Holocene epoch into three, with the late Holocene epoch  being called the *[[Meghalayan]] stage/age*, since a speleothem in Mawmluh cave indicating a dramatic worldwide climate event around 2250 BCE had been chosen as the boundary stratotype.

One of the biggest Central Institutes, the North Eastern Council Secretariat, is also situated in Shillong.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ميگھاليا
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون
شيلانگ

**شيلانگ** (انگريزي: Shillong) ڀارت جي رياست ميگهاليا جو گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ هڪ مشهور هل اسٽيشن آهي. اهو اوڀر خاصي جابلي ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر پڻ آهي. شيلانگ ڀارت جو 330هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. سال 2011ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 1,43,229 هئي. چيو ويندو آهي ته شهر جي چوڌاري ڦرندڙ ٽڪريون برطانوين کي اسڪاٽلينڊ جي ياد ڏيارينديون هيون، تنهن ڪري، هنن ان کي "اوڀر جو اسڪاٽلينڊ" سڏيندا هئا.

**Shillong** (, ) is a hill station and the capital of Meghalaya, India. It is the headquarters of the East Khasi Hills district. Shillong is the 330th most populous city in India with a population of 143,229 according to the 2011 census. It is said that the rolling hills around the town reminded the British of Scotland. Hence, they would refer to it as the "Scotland of the East".

Shillong has steadily grown in size since it was made the civil station of the Khasi and Jaintia Hills in 1864 by the British. In 1874, on the formation of Assam as the Chief Commissioner's Province, Shillong was chosen as the headquarters of the new administration because of its convenient location between the Brahmaputra and Surma valleys, and more so because the climate of Shillong was much cooler than that of tropical India. Shillong remained the capital of undivided Assam until the creation of the new state of Meghalaya on 21 January 1972, when Shillong became the capital of Meghalaya, and Assam moved its capital to Dispur in Guwahati.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Shillong.com

زمرو:شيلانگ
زمرو:ميگھاليا
زمرو:ڀارت ۾ سياحت
زمرو:ڀارت ۾ هل اسٽيشنون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت ۾ سياحت
زمرو:ميگھاليا جي جاگرافي
زمرو:ميگھاليا ۾ هل اسٽيشنون
زمرو:اوڀر خاصي هلز ضلعو
زمرو:اوڀر خاصي هلز ضلعي ۾ شهر ۽ قصبا
لداخ

**لداخ** (انگريزي: Ladakh؛ هندي) اڳوڻي رياست جمو ۽ ڪشمير جو هڪ علائقو آهي، جيڪا ڀارت پاران هڪ يونين علائقي طور تي منظم ڪيو ويندو آهي ۽ وڏي ڪشمير علائقي جو هڪ اوڀرين حصو آهي، جيڪو 1947ع کان وٺي ڀارت ۽ پاڪستان ۽ 1959ع کان وٺي ڀارت ۽ چين جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع رهيو آهي. لداخ جي حدون اوڀر ۾ چين جي تبت خودمختيار علائقي، ڏکڻ ۾ ڀارتي رياست هماچل پرديش، اولهه ۾ ڀارت جي انتظام هيٺ جمو ۽ ڪشمير رياست ۽ پاڪستان جي انتظام هيٺ گلگت-بلتستان سان آهن. ٻئي اتر ۾ قراقرم لڪ جي پار سنڪيانگ جو ڏکڻ اولهه ڪنڊ تي آهن. اهو اتر ۾ قراقرم رينج ۾ سياچن گليشيئر کان ڏکڻ ۾ مکيه عظيم هماليه تائين پکڙيل آهي. اوڀر وارو حصو، جيڪو غير آباد "اڪسائي چن" جي ميدانن تي مشتمل آهي، ڀارتي حڪومت پاران لداخ جو حصو هجڻ جو دعويٰ ڪيو ويندو آهي، پر چيني ڪنٽرول هيٺ آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Government of Ladakh official website

زمرو:لداخ
زمرو:ڪشمير
زمرو:اتر ڀارت 
زمرو:هندستان جا علائقا  
زمرو:ڀارت جي تاريخ
زمرو:ڪشمير جي تاريخ
زمرو:ڪشمير جي جاگرافي
زمرو:ڀارت جا يونين علائقا
زمرو:ايشيا ۾ تڪراري علائقا 
زمرو:چين جون علائقائي تڪرارون 
زمرو:پاڪستان جون علائقائي تڪرارون
زمرو:ايشيا جون انتهائي نمايان چوٽيون
زمرو:2019ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا 
زمرو:2019ع ۾ هندستان ۾ قائم ٿيندڙ ادارا  
زمرو:هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا
جمو ۽ ڪشمير (يونين علائقو)

**ڄمون ۽ ڪشمير** (Jammu & Kashmir؛ مخفف: J&K) اڳوڻي رياست ڪشمير جو ڏاکڻي حصو آهي، جيڪو ڀارت پاران هڪ يونين علائقي جي طور تي منظم ڪيو ويندو آهي. ۽ وڏي ڪشمير علائقي جي ڏاکڻي حصي تي مشتمل آهي، جيڪو سال 1947ع کان ڀارت ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ۽ 1959ع کان ڀارت ۽ چين جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع رهيو آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:جمون ۽ ڪشمير (يونين علائقو)
زمرو:ڪشمير
زمرو:ڀارت جا يونين علائقا
زمرو:ڪشمير جي جاگرافي
زمرو:ڪشمير جي تاريخ
زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا
گلئشيولاجي

**گليشيالاجي** (لاطيني: glacies يعني جمن يا برف؛ يوناني: λόγος، لوگوس يعني اڀياس)  گليشيئرز جو سائنسي مطالعو يا وڌيڪ عام طور تي، برف ۽ قدرتي واقعن جن ۾ برف شامل آهي، جو سائنسي مطالعو آهي.

گليشيالاجي هڪ بين الضابطه ڌرتي سائنس آهي جيڪا جيو فزڪس، ارضيات، طبيعي جاگرافي، ارضي شڪليات، موسميات، هائيڊرولوجي، حياتيات ۽ ماحوليات کي ضم ڪري ٿي. ماڻهن تي گليشيئرز جي اثر ۾ انساني جاگرافي ۽ اينٿروپالاجي جا شعبا شامل آهن. چنڊ، مريخ، يوروپا ۽ پلوٽو تي پاڻي جي برف جي دريافتون هن ميدان ۾ هڪ ڌرتيء کان ٻاهر جو جزو شامل ڪيو آهن، جن کي "آسٽرو گليشيالاجي" (astroglaciology) سڏيو ويندو آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:گليشيئولوجي
زمرو:گليشيئر
زمرو:آبي سائنس
زمرو:ارضياتي هائيڊرولوجي
ارضي شڪلن جو اڀياس

**جيومورفولوجي** (Geomorphology؛ قديم يوناني γῆ (gê) 'ڌرتي' μορφή (morphḗ) 'شڪل' ۽ λόγος (logos) 'مطالعي' مان) يا زميني شڪلن جو مطالعو، زمين جي مٿاڇري تي يا ان جي ويجهو ڪم ڪندڙ طبعي، ڪيميائي يا حياتياتي عملن پاران پيدا ٿيندڙ ٽوپوگرافي ۽ باٿيميٽري خاصيتن جي اصليت ۽ ارتقا جو سائنسي مطالعو آهي. جيومارفالاجسٽ اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته زميني شڪل ۽ زمين جي تاريخ ۽ حرڪيات کي سمجهڻ ۽ ڌرتيء جي مشاهدن، جسماني تجربن ۽ عددي ماڊلنگ جي ميلاپ ذريعي تبديلين جي اڳڪٿي ڪرڻ جي اڀياس جي ڪوشش ڪندا آهن. جيومورفولوجسٽ طبعي جاگرافي، ارضيات، جيوڊيسي، انجنيئرنگ جيولوجي، آثار قديمه، موسميات ۽ جيو ٽيڪنيڪل انجنيئرنگ جهڙن شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. دلچسپين جو هي وسيع بنياد فيلڊ اندر ڪيترن ئي تحقيقي اندازن ۽ دلچسپين ۾ حصو وٺندو آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:جيومارفولاجي
زمرو:ڌرتي
زمرو:شڪليات
زمرو:ارضي شڪليون
ٽوپوگرافي

**ٽوپوگرافي** زمين جي مٿاڇري جي شڪلن ۽ خصوصيتن جو مطالعو آهي. ڪنهن علائقي جي ٽوپوگرافي کي ڌرتيءَ جي شڪلن ۽ خصوصيتن جو يا نقشن ۾ وضاحت يا تصويرن جي حوالن سان ڏسجي سگهجي ٿو.

ٽوپوگرافي ڌرتي سائنس ۽ سياروي سائنس جو هڪ شعبو آهي ۽ عام طور تي مقامي تفصيل سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ نه رڳو رليف، پر قدرتي، مصنوعي ۽ ثقافتي خصوصيتون جهڙوڪ روڊ، زميني حدون ۽ عمارتون پڻ شامل آهن.  آمريڪا ۾، ٽوپوگرافي جو مطلب اڪثر ڪري خاص طور تي رليف هوندو آهي، جيتوڻيڪ يو ايس جي ايس ٽوپوگرافڪ نقشا نه رڳو بلندي جي شڪلن کي رڪارڊ ڪن ٿا، پر گڏوگڏ روڊن،  آبادي واري هنڌن، اڏاوتن ۽ زميني حدن کي پڻ ظاهر ڪن ٿا. 

تنگ معنيٰ ۾ ٽوپوگرافي ۾ رليف يا زمين جي تزئين جي رڪارڊنگ، مٿاڇري جي ٽي-طول عرض واري معياري ريڪارڊ ۽ مخصوص زميني شڪلن جي سڃاڻپ شامل آهي؛ ان کي جيومورفوميٽري پڻ سڏيو ويندو آهي. جديد استعمال ۾، ان ۾ ڊجيٽل فارم ( DEM ) ۾ اچائي مطابق ڊيٽا جي پيداوار پڻ شامل آهي. اڪثر ڪري نقشي تي زمين جي شڪلن جي گرافڪ نمائندگي کي مختلف نقشي جي رليف تصويرن جي طريقن سان شامل ڪرڻ تي غور ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪنٽور لائينون، هائپسوميٽرڪ ٽينٽس ۽ رليف شيڊنگ شامل آهن.

زمرو:ارضي شڪليون
زمرو:نقشا
عوامي صحت

**عوامي صحت** (Public Health) "سماج، تنظيمن، سرڪاري ۽ خانگي برادرين ۽ فردن جي منظم ڪوششن ۽ باخبر چونڊن ذريعي بيمارين کي روڪڻ، زندگي کي وڌائڻ ۽ صحت کي فروغ ڏيڻ جي سائنس ۽ فن آهي". آبادي جي صحت جي تعين ڪندڙن ۽ ان کي منهن ڏيڻ وارن خطرن جو تجزيو ڪرڻ عوامي صحت جو بنياد آهي.

عوام مان مراد ماڻهن جو هڪ گروهه (جيترو ننڍو يا هڪ ڳوٺ) يا سڄو شهر (جيترو وڏو) ٿي سگهي ٿو ۽ وبائي بيماري جي صورت ۾ اهو ڪيترن ئي کنڊن کي گهيرو ڪري سگهي ٿو. صحت جو تصور، ٻين عنصرن سان گڏ جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائي کي نظر ۾ رکي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* صحت
* بيماري

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* عالمي ادارو صحت (WHO)

زمرو:اخلاقيات
زمرو:صحت
زمرو:صحت جو علم
زمرو:عوامي صحت
زمرو:آبادي جي ڀلائي
غير طبعي برادري

هڪ **غير طبعي برادري** (Virtual Community) انهن ماڻهن جو هڪ سماجي نيٽ ورڪ آهي جيڪا مخصوص سوشل ميڊيا پليٽ فارمن، جهڙوڪ فيس بڪ، ٽوئيٽر يا ٻين سوشل نيٽ ورڪن جي ذريعي، ممڪن طور تي جاگرافيائي ۽ سياسي حدون پار ڪري باهمي مفادن يا مقصدن لاءِ هڪٻئي سان ڳنڍجن ٿا. ڪجھ سڀ کان وڌيڪ وسيع ورچوئل برادريون آن لائن برادريون آهن جيڪيون سماجي نيٽ ورڪنگ سروسز تحت بڻجيون آهن.

هاورڊ رينگولڊ پنهنجي ڪتاب، *دي ورچوئل ڪميونٽي،* ۾ اهڙي غير طبعي برادرين تي بحث ڪيو، جيڪا سال 1993ع ۾ شايع ٿي. ڪتاب جي بحث ۾ رينگولڊ جو دي ويل (The WELL) تي ايڊونچر، ڪمپيوٽر وچولي واري ربطيات، سماجي گروهه ۽ انفارميشن سائنس شامل آهن. ذڪر ڪيل ٽيڪنالاجيون ۾ يوزنيٽ (Usenet)،  ايم يو ڊي (ملٽي يوزر ڊنجن، MDU) ۽ انهن جا نڪتل ايم يو ايس (MUSHes) ۽ ايم او او (MOOs) ، انٽرنيٽ رلي چيٽ (IRC))، چيٽ روم ۽ اليڪٽرانڪ ميلنگ لسٽون شامل آهن. رينگولڊ ذاتي نفسياتي ڀلائي لاءِ ۽ انهي سان گڏ سماج لاءِ وڏي پيماني تي، هڪ ورچوئل برادري سان تعلق رکڻ جي امڪاني فائدن جي نشاندهي پڻ ڪري ٿو. ساڳئي وقت، اهو ظاهر ڪيو ته نوڪري جي مصروفيت عملي مصروفيت جي ورچوئل برادرين تي مثبت اثر وجهندي آهي. 

ورچوئل برادريون، ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن خاص دلچسپي تي ڌيان ڏيڻ يا صرف رابطو ڪرڻ لاءِ رابطي جي حوصلا افزائي ڪن ٿيون. ڪجھ ورچوئل برادريون ٻئي شيئن تي ڌيان ڏيڻ ٿيون. برادري جي ميمبرن کي مختلف طريقن؛ پيغام بورڊ، چيٽ روم، سماجي نيٽ ورڪنگ ورلڊ وائڊ ويب سائيٽن يا ورچوئل دنيائن سان هڪ گڏيل جذبي تي رابطو ڪرڻ جو موقعو ملي ٿو.  ميمبر عام طور تي برادري جي دنيا سان ڳنڍيل ٿي ويندا آهن، هر روز سڄو ڏينهن سائيٽن تي لاگ ان ۽ آئوٽ ٿيندا آهن، جيڪو يقيني طور تي هڪ لت بڻجي سگهي ٿو. 
زمرو:سماج
زمرو:سماجي ادارا
سياروي سائنس

**سياروي سائنس** (Planetary science)
يا وڌيڪ گهٽ ۾ گهٽ، اپگرهن جو علم، ڌرتي سميت، اپگرهن، فلڪياتي جسمن، جهڙوڪ چنڊ، اسٽرائڊ، ڪاميٽ ۽ اپگرهن واري نظامن، خاص طور تي شمسي نظام جا ۽ انهن جي ٺهڻ جي عملن جو سائنسي مطالعو آهي.اهو مائڪرو ميٽيورائيڊز کان وٺي وڏي گئس جي جسمن (Gaseous Giants) تائين سائيز ۾ شين جو، انهن جي جوڙجڪ، حرڪيات، ٺهڻ، باهمي لاڳاپن ۽ تاريخ کي طئي ڪرڻ جي مقصد سان مطالعو ڪري ٿو. اهو هڪ مضبوط بين الضابطه شعبو آهي، جيڪو اصل ۾ فلڪيات ۽ ڌرتي سائنسن مان وڌيو ۽ هاڻي ڪيترائي ٻيا شعبا شامل ڪري ٿو، جنهن ۾ اپگرهن جي ارضيات، ڪاسمو ڪيمسٽري، ايٽموسفيرڪ سائنس، فزڪس، سامونڊي سائنس، هائيڊرولاجي، نظرياتي سياروي سائنس، گليشيالاجي ۽ ايڪسوپلانيٽولوجي شامل آهن. اتحادي شعبن ۾ خلائي فزڪس، جڏهن شمسي نظام جي جسمن تي سج جي اثرات سان لاڳاپيل آهي ۽ فلڪياتي حياتيات (Astrobiology) شامل آهن.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:سياروي سائنس
زمرو:فلڪيات
ارضياتي تشڪيل

هڪ **ارضياتي شڪل** يا **تشڪيل** (Geological Formation) پٿر جو هڪ جسم آهي جنهن ۾ جسماني خاصيتن جو هڪجهڙائي سيٽ (Lithology) هوندو آهي، جيڪو ان کي پٿر جي ويجهن جسمن کان ڌار ڪري ٿو ۽ جيڪو هڪ جاگرافيائي علائقي (اسٽراٽيگرافڪ ڪالم) ۾ ظاهر ٿيندڙ پٿر جي پرتن ۾ هڪ خاص حيثيت رکي ٿو. اهو زمين جي طبقن يا پٿر جي پرتن جو مطالعو، لٿوسٽراٽيگرافي جي بنيادي يونٽ آهي.

هڪ ارضياتي تشڪيل ايتري وڏي هجڻ گهرجي جو ان کي مٿاڇري تي نقشو ٺاهي سگهجي يا زمين جي هيٺان ڳولي سگهجي. ارضياتي تشڪيل ٻي صورت ۾ انهن جي پٿر جي طبقن جي ٿلهي سان بيان نه ڪيا ويندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي مختلف ٿي سگهن ٿا. اهي عام طور تي، پر عالمگير طور تي نه، شڪل ۾ ٽيبلولر هوندا آهن. اهي هڪ واحد  پٿر جي قسم، يا ٻن يا وڌيڪ لٿولاجي جي متبادل بسترن، يا ليٿولاجي جي هڪ متضاد مرکب تي مشتمل ٿي سگهن ٿا، جيستائين اهو انهن کي پٿر جي ويجهن جسمن کان ڌار ڪري ٿو. 

ارضياتي تشڪيل جو تصور جديد سائنسي ارضيات جي شروعات ڏانهن واپس وڃي ٿو. اصطلاح ابراهيم گوٽلوب ورنر زمين جي اصليت جي پنهنجي نظريي ۾ استعمال ڪيو، جيڪو سال 1774ع کان 1817ع ۾ سندس موت تائين جي عرصي دوران ترقي ڪيو. تصور وقت سان گڏ وڌيڪ باضابطه بڻجي ويو ۽ هاڻي اتر آمريڪي اسٽريٽي گرافڪ ڪوڊ ۽ ٻين علائقن ۾ ان جي هم منصبن وانگر ڪمن ۾ ڪوڊ ڪيو ويو آهي. 

ارضياتي نقشا جيڪي ڏيکارين ٿا ته زمين جي مٿاڇري تي مختلف شڪلون ڪٿي بي نقاب ٿين ٿيون، بنيادي آهن جهڙوڪ ساختياتي ارضيات ۾ ارضيات جي ماهرن کي ڪنهن علائقي جي ٽيڪٽونڪ تاريخ جو اندازو لڳائڻ يا دفن ٿيل معدني وسيلن لاءِ ممڪن جڳهن جي اڳڪٿي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا.

## ارضياتي تشڪيل جي تعريف
## ارضياتي تشڪيل جي افاديت
## اصطلاح جا ٻيا استعمال
## پڻ ڏسو
## نوٽس
## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ
## ٻاهرين لنڪس
* 

زمرو:ارضيات
زمرو:ارضياتي شڪليات
زمرو:ارضي شڪليون
زمرو:زميني شڪليون
زمرو:شڪليات