open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
توهين مذهب

[thumb|صوفي استاد [حسين بن منصور حلاج کي 922ع ۾ بغداد شهر ۾ توهين مذهب جي سزا ۾ ڦاهي ڏني پئي وڃي. ]]
**توهين مذهب** ، ڪنهن معبود يا مقدس شئي يا هستيءَ جي توهين کي چئجي ٿو. ڪيترن ئي مذهبن ۾ توهين مذهب کي مذهبي ڏوهه سمجهيو وڃي ٿو. 2012ع تائين دنيا جي 32 ملڪن ۾ توهين مذهب لاءِ قانون مقرر ڪيا ويا، جڏهن ته دنيا جي 87 ملڪن ۾ نفرت انگيز ڳالهين واري قانون ۾ مذهبن خلاف نفرت انگيز ڳالهين جون شقون موجود آهن. توهين مذهب وارا قانون اڪثر، مسلمان گھڻائي وارن ملڪن ۾ موجود آهن، جن ۾ ايشيا، وچ اوڀر، اتر آفريڪا ۽ ڪجهه يورپي ملڪ شامل آهن.

## قانون
thumb|کاٻو|

## حوالا

زمرو:مذهب
زمرو:اظهار جي آزادي
زمرو:مذهبي اصطلاح
زمرو:مذهبي اصطلاحون
جمع خان ”غريب“

**جمع خان ”غريب“** سنڌ جو مشھور شاعر ھيو  پاڻ 15 جنوري 1885ع تي ڳوٺ مريد خان لاکير تعلقو ميھڙ ضلعي دادو ۾ پيدا ٿيو. غلام محمد گرامي لکي ٿو تہ  سندس ابتدائي زندگي علمي ماحول ۾ شروع ٿي، اسڪولي تعليم سان گڏ فارسي، اردو ۽ سنڌي جا ادبي ڪتاب مطالع ڪندو رھيو، ۽ سنڌ جي مشھور شاعر ۽ اديب مرحوم ” بلبل“ جي صحبت ۽ علمي تربيت سان شاعريءَ جي فن ڏانھن متوجھ ٿيو، ۽ مرحوم بلبل جي اصلاح ۽ اشاري سان چڱو ڪلام چوڻ شروع ڪيائين. مرحوم ”غريب“ ھڪ بھترين ۽ مثالي استاد جي حيثيت سان زندگي شروع ڪئي. ماستريءَ سان گڏ قاضي  عبدالوھاب  شڪارپوريءَ کان طب جي تحصيل ڪري سند ورتائين.
سندس شعر ۾ سوز ۽ اصليت ۽ سلاست موجود آھي. ھو ھڪ انفرادي طرز ڪلام جو موجد ھو. سندس شعر جي اصلاح مخلص مرحوم ۽ محمد صديق مسافر پڻ ڪئي آھي. ”گل نوبھار“ سندس ڪلام جو معياري انتخاب آھي، جو ھاءِ اسڪول لاءِ ڪورس طور منظور ڪيو ويو ھو. سنڌ جي سڀني بزم مشاعرن ۽ ادبي مجلسن سان سندس علمي تعلق  رھندو آيو. سندس ادبي ذوق کيس اڳتي ھلي رسالي ”اديب سنڌ“ جو ايڊيٽر ۽ ”مسلمان“ جو مدير معاون ۽ رسالي ”طالب الموليٰ“ سيتا روڊ جو ايڊيٽر بنايو. پينشن تي 1940ع ۾ لٿو، ۽ پوءِ سارو عرصو ادب ۽ حڪمت جي خدمت ۾ گذاريائين.
قطع تاريخ جي فن ۾ ”غريب“ صاحب جو پايو بلند آھي. ھزارين تاريخي مادا ڪڍيا اٿس، ۽ علمي ۽ فني طور نباھيا اٿس. ان فن جا ڄاڻندڙ ھن وقت آڱرين تي ڳڻڻ جيترا مس آھن. جميعت الشعراءِ  سنڌ ۽ مجلس علم و ادب ھالا جو سرگرم رڪن ٿي ڪم ڪندو رھيو. سندس پٽ جو نالو  رسول بخش ”دوست“ آھي..

## وفات
شاعر جمع خان ”غريب“ 17 آگسٽ 1953ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
غلام محمد شاهواڻي

**غلام محمد شاهواڻي** ايم اي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ حيدرآباد جي نور محمد ھاء اسڪول جو ھيڊ ماستر رھيو ۽ ان بعد گورنمينٽ ھاء اسڪول حيدرآباد جو ھيڊ ماستر ٿيو.پاڻ سنڌ جو مشھور اديب ھيو. شاھ جي شاعري سان لڳاءُ ھيس ۽ ھن شاھ جو رسالو وڏي محنت سان مرتب ڪيو . مولانا گرامي لکيو آهي تہ سندس اھا خواھش ھئي تہ مرڻ کان اڳ شاھ جي رسالي جو ھڪ ڇپيل جلد ڏسي. سندس اھا خواھش پوري ٿي پر سخت محنت ڪري بيمار ٿي پيو کيس علاج لاءِ لاھور کڻائي ويا جتي 14 ڊسمبر 1950 ۾ وفات ڪري ويو..

## سندس ڪتاب
ھن مولانا جلال الدين رومي جي مثنوي جا ٻہ جلد نثر ۾ شايع ڪرايا جن جو نالو ھن "علمي خزانو"رکيو. ھن ڪتاب فتوح الغيب، گلستان سعدي جا سنڌي ۾  ترجما ڪيا. سندس  ٻيا ڪتاب ھيٺيان آھن:.
*ادبي خزانو
*سر سسئي آبري
*ادبي اصول
*چونڊ نظم (نثر ٽي حصا)
*راز رمزون
* رسول ڪريم صہ
* ابوبڪر صديق رضه
*عمر فاروق رضه
*عثمان غني رضه
*علي ڪرم الله وجهه
*اسلامي افسانه
*ترڪن جي بھادري
*شاھ جو رسالو

## حوالا
فقير غلام علي ”مسرور“

**فقير غلام علي ”مسرور“** ھڪ  صوفي اديب ۽ شاعر ھو. پاڻ شڪارپور جي بدوي خاندان ۾ پيدا ٿيو جتي سندس پرورش ٿي. پاڻ ننڍيءَ عمر کان وٺي ذھين  ۽ شاعراڻي طبيعت جو ماڻھو ھو. طبعي طور سندس لاڙو ”فقر“  ڏانھن رھيو. سندس صوفياڻي طبيعت ان وقت جي ڪن صوفين کان اھڙو متاثر ٿي، جو پنھنجا سڀ علمي مشغلا ۽ تعليمي مسئلا ڇڏي بيدل فقير جو طالب بنيو ۽ سندس درگاھ  تي وڃي اعتڪاف ۾ ويٺو ۽ ذڪر فڪر جي نعمتن، حال ۽ واردات جي ڪيفيتن کان مستفيد ٿيو. 1908ع ۾ ميٽرڪ پاس ڪيائين، ۽ پوءِ سنڌ مدرسي ۾ ڪجهه وقت  رھيو. وري شڪارپور موٽي اچي بيدل فقير  جي درگاھ تي ٽيھارو سال سندس سلوڪ ۽ طريقت جي پنڌ ۾ صرف ڪيا. ان وچ ۾ پنھنجي چاچي فقير حاجي امام بخش خادم جي صحبت ۾ شعر و شاعريءَ جو فيض حاصل ڪيائين.مولانا گرامي لکي ٿو تہ 1918ع کان پوءِ مٿس سماع ٻڌڻ ڪري جذب جي ڪيفيت طاري ٿيندي ھئي. ان جذب ۽ استغراق، منجھس سوز  ۽ درد پيدا ڪيو، ۽ سندس شاعراڻي ساز تي مضراب جو ڪم ڪيو. آخري زندگيءَ ۾ سنڌي صوفين جي پيروي ڪري ھڪ صوفيانہ اوتارو بنايائين، جتي موسيقي ۽ سماع جي مجلسن کان سرور حاصل ڪندو ھو، ڳائڻا ۽ موسيقار ايندا ويندا ھئا. ان عرصي ۾ تپيدار ٿيو، 1948ع ۾ رٽائر ڪري ڳوٺ آيو، ۽ وري خانگي ملازمت اختيار ڪيائين. مولانا گرامي وڌيڪ لکي ٿو تہ سندس ڪلام پختو آھي، ۽ فني ڪمالات سان ڀريل، فن عروض تي پورو، ان سان گڏ درد ۽ سوز سان ٽمٽار. سندس ڪلام اڃا غير مطبوع آھي. سنڌي ادبي بورڊ، ان جي تاليف ۽ ترتيب ۽ اشاعت جو ڪم پنھنجن ھٿن ۾ کڻي چڪو آھي.

## وفات
فقير غلام علي 19 آگسٽ  1953ع تي ٽنڊو آدم ۾  وفات ڪري ويو.

## حوالا
قادر بخش "بشير"

**قادر بخش "بشير"**مرحوم ماستر قادر بخش”بشير“  سنڌ جو ھڪ سادھ دل، خاموش طبع شاعر ۽ اديب ھو، ۽ 14 مارچ 1954ع تي 58 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪيائين.مولانا گرامي لکي ٿو تہ قادر بخش مرحوم، سنڌي ماستر جي حيثيت سان زندگي شروع ڪئي، ۽ ھڪ مقبول عام اديب ۽ شاعر جي حيثيت ۾ وفات ڪئي. سندس ڪلام سليس، دلڪش ۽ اصلاحي آھي. شاعريءَ جي مختلف انواع ۽ اصناف تي طبع آزمائي ڪئي اٿس. سنڌ جي سڀني روزانہ اخبارن، ھفتيوار پرچن، ماھوار رسالن ۾ سندس ڪلام ڇپبو آيو آھي، ۽ تحسين حاصل ڪري چڪو آھي. سندس ڪلام جو ڪو مجموعو اڃا شايع نہ ٿيو آھي. اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪافي مواد منتشر صورت ۾ موجود آھي. ھڪ المناڪ حادثي کان متاثر ٿي،  فن شاعريءَ ڏانھن رجوع ڪيائين، ۽ پنھنجي حسرتن ۽ پريشانين ۽ نااميدين کي شاعريءَ جي رنگين دنيا ۾ وندرائيندو رھيو. عشقيہ غزل بہ چيائين، تہ مذاقيہ  ڪلام بہ چيائين، وطني حب جا ترانا بہ ڳايائين تہ بيوفا دنيا لاءِ مرثيا بہ پڙھيائين. ھاري ۽ مزدور، ماستر ۽ زميندار متعلق بہ لکيو اٿس.  رسالن ۽ اخبارن جي جمع ڪرڻ جو کيس تمام گھڻو شوق ھوندو ھو. ھڪ دفعي ذڪر ڪيو تہ: ”الوحيد جا شروع ٿيڻ کان اڄ تائين مڪمل فائيل مون وٽ موجود آھن.“  ان مان پتو پوي ٿو تہ سنڌ جو علمي سرمايو وٽس ڪافي موجود رھندو پئي آيو..

## حوالا
شيخ مراد علي "ڪاظم"

**شيخ مراد علي ”ڪاظم“**جیڪو
سنڌ جي معياري ۽ غزل گو شاعر روھڙيءَ ۾ 10 مئي 1901ع ۾ ڄائو ۽ ھڪ غريب خاندان مان ترقي ڪري، سنڌي علم و ادب ۾ وڏي مقام تي پھتو. سندس ڪلام نھايت رنگين، پختو ۽ برجستو آھي. سندس تغزل جي فني حيثيت مسلم آھي. مولانا گرامي لکي ٿو تہ مرحوم سنڌيءَ سان گڏ، فارسي ڪلام بہ چيو آھي. سندس فارسي ڪلام جو داد، بلبل ھند سروجني نيڊو جھڙي اديبہ ۽ عالمہ بہ ڏنو ھو، جنھن جي ھدايت ۽ نصيحت تي ئي ھن ڌارين ٻولين ۾ طبع آزمائيءَ کي ڇڏي پنھنجي مادري زبان سنڌيءَ ۾ شعر چوڻ شروع ڪيو. مرحوم روھڙيءَ ۽ خيرپور ميرس ۾ تعليم ورتي ۽ 1919ع ۾ سنڌ مدرسہ ۾ ميٽرڪ پاس ڪيائين. ان عرصي ۾ فارسي ۽ ڪجھھ عربي پڙھيائين، ۽ چڱو استعداد پيدا ڪيائين. ھندستان جو سير بہ ڪيائين، ۽ اردو زبان ۾ خاصي مھارت حاصل ڪيائين.خيرپور جي مفتي سعيد الله وٽ ديوان حافظ فارسي باقاعدي مطالع ڪيائين.  1919ع کان 1923ع تائين، سنڌي شعر چوندو رھيو. مولانا گرامي مطابق 1923ع ۾ ھڪ سنڌي ديوان شايع ڪرڻ لاءِ مرتب ڪيائين، پر افسوس جو اھو گم ٿي ويو. مرحوم پنھنجي حياتيءَ جو ڳچ حصو ڪراچيءَ ۾ گذاريو، ۽ اتي ملازمت ڪندو رھيو.
اوائلي دور کان لاڙڪاڻي ۽ حيدرآباد جي ادبي حلقن سان وابستہ رھيو، ۽ پوئين دور ۾ ڪراچيءَ ۾ رھي، ادبي خدمت ڪندو رھيو. سندس ڪلام سنڌ جي سڀني معياري ۽ علمي رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيندو رھيو آھي  پاڻ آڪٽوبر 1954 ۾ وفات ڪيائين..

## حوالا
حافظ عبدالله "بسمل"

**حافظ عبدالله ”بسمل“** وڏو عالم، فاضل، اديب، شاعر ۽ سخن شناس ماڻھو ھو. سندس تعلق ٽکڙ جھڙي مردم خيز ۽ علمي مرڪز سان آھي. مولانا گرامي لکي ٿو تہ سندس علمي زندگي اگرچ ھڪ علمي درسگاھ مان ٿي، پر اڳتي ھلي ھي سنڌ جو بھترين شاعر ۽ اديب ليکجڻ ۾ آيو.  سندس ڪلام جو ڪو خاص مجموعو نہ ڇپجي سگھيو آھي. سندس سارو ڪلام سنڌ جي اخبارن ۽  ۽ رسالن  ۾ محفوظ آھي، فقط مثنوي محمدي ڇپيل آھي.  سنڌي ادبي بورڊ جي طرفان بسمل صاحب جي ”ڪلام“جي اشاعت جو انتظام ٿي چڪو آھي..

## حوالا
روشن آرا مغل

**روشن آرا مغل**ھڪ مشھور  تعليمي ۽ اصلاحي ڪم ڪندڙ  ھي عورت جي  ابتدائي  تربيت پنھنجي ماءُ جي ھنج ۾ ٿي، جيڪا زناني سڪول ۾ ماستري ڪندي ۽ بيواھ ھوندي پنھنجي ٻچن کي پاليو ۽ تاتيو.”روشن“پرائمري پوري ڪري، سيڪنڊري تعليم  ڪاميابيءَ  سان حاصل ڪئي.  پاڪستان کان اڳ 1947ع  ۾ بمبئي مان بي. ايس. سي پاس ڪيائين، 1951ع ۾ بي –ٽي، 1952ع ۾ سنڌيءَ  ۾ ايم اي، ۽ 1954ع ۾ ايل ايل بي جو پھريون سال پاس ڪيائين. 1955ع ۾ ٻئي سال جو امتحان ڏيڻو ھوس ۽ اڃا پي ايڇ. ڊي ۽ ٻين علمي ۽ ادبي ڊگرين حاصل ڪرڻ جو خيال ھوس. تعليمي مشغولين ۽ امتحانن جي ڪاميابين سان گڏ قومي ۽ وطني ۽ اصلاحي ڪمن ۾ کيس چڱو اعزاز حاصل ھو.
1944ع کان 1948ع تائين ميونسپل اسڪول بورڊ شڪارپور جي برک رڪن ٿي رھي آھي. 1947ع ۾ سنڌي پرائمري تعليم جي صوبائي بورڊ جي ميمبر ھئي. 1948ع کان ڪراچيءَ  ۾ اسسٽنٽ انسپيڪٽريس گرلس اسڪولس جي عھدي تي فائز رھي. آڪٽوبر 1952ع کان اپريل 1953ع تائين آمريڪا ۾ زرعي، تعليمي ۽ سماجي طريقن جي سکيا لاءِ سرڪاري خرچ تي ويئي ۽ آمريڪا جي وڏن وڏن عالمن کان پنھنجي علم ۽ صلاحيتن جو داد حاصل ڪيائين. ان سان گڏ جپان، ھانگ ڪانگ، برما، اوڀر پاڪستان ۽ سيلون جو بھ سير ڪيائين. مولانا گرامي لکي ٿو تہ  ”روشن“سچ پچ تي ھر اعتبار سان ”روشن“ ھئي ۽ سنڌي عورتن لاءِ ھڪ ”مثالي  عورت“  ھئي. 
سندس ڪا بہ تصنيف ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيل ڪا نہ آھي، البت سندس مضمون آھن، جي رسالن ۽ مخزنن ۾ محفوظ آھن، ۽ سندس اٽڪل 150 کن تقريرون موجود آھن، جي ھن ريڊيو پاڪستان جي ڪراچي اسٽيشن تان نشر ڪيون..

## وفات
سنڌ جي ھي اديب 25 مئي 1955 ۾ ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
سيد محمد عالم شاھ "عالم"

**سيد محمد عالم شاھ ”عالم“** ٽکڙ جي  شھر ۾ 30 جمادي الاول 1306ھھ ۾ ڄائو. مرحوم علامھ اسدالله شاھ ”فدا“ ۽ سيد محمد حافظ شاھ سندس چاچا ھئا. ھي ننڍپڻ کان وٺي نھايت ذھين ۽ سليم طبع ھو. سندس تعليم جي ابتدا ديني مڪتب ۾ ٿي. ان زماني ۾ ٽکڙ علم ۽ ادب جو مرڪز ھو ۽ حافظ محمد يوسف جي”مڪتب“ جي شھرت وڏن وڏن علم دوست ماڻھن کي ڇڪي آڻيندي ھئي. آخر سندس عزيزن کيس سنڌ مدرسي ۾ داخل ڪرايو، جتي ميٽرڪ تائين تعليم ورتائين، ۽ ان کان پوءِ مرحوم نور محمد وڪيل ۽ مسٽر دين محمد عليگ جي صلاح تي علي ڳڙھھ ويو. پر ڪن گھرو معاملن ڪري اعليٰ تعليم حاصل ڪري نہ سگھيو ۽ ڳوٺ موٽي آيو ۽ اچي شادي ڪيائين.مالانا گرامي مطابق 
شعرو شاعري جو شوق ”فدا“ جي صحبت مان پيدا ٿيس. سندس ڪلام جو زيادہ ذخيرو ”ڪافين“جي صورت ۾ آھي. سندس ڪافيون نھايت پرسوز، وقت انگيز ۽ روحانيت سان ڀريل آھن. ھي محفل جو مور، گفتگو جو سھڻو، معلومات سندس وسيع، سياست، مذھب، علم ۽ ادب تي رھاڻ ڏاڍي رس ڀري ڪندو ھو.
سندس ڪافي ڪلام موجود آھي، جو شايع ٿيڻ جھڙو آھي.

## وفات
سيد محمد عالم 28 مئي 1955 م وفات ڪري ويو.

## حوالا
ٻيٽ تي مشتمل ملڪ

**ٻيٽ تي مشتمل ملڪ** ، هڪ اهڙي ملڪ کي چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ يا وڌيڪ ٻيٽن تي مشتمل هجي يا ڪنهن ٻيٽ جو حصو هجي. 2011ع تائين گڏيل قومن جي رڪن ملڪن جو 24 سيڪڙو، يعني 46 ملڪ ٻيٽن تي مشمتل آهن.

An **island country**, **island state**, or **island nation** is a country whose primary territory consists of one or more islands or parts of islands. Approximately 25% of all independent countries are island countries. Island countries are historically more stable than many continental states but are vulnerable to conquest by naval superpowers. Indonesia is the largest and most populated island country in the world (and the fourth most populated country overall).

There are great variations between island country economies: they may rely mainly on extractive industries, such as mining, fishing and agriculture, and/or on services such as transit hubs, tourism, and financial services. Many islands have low-lying geographies and their economies and population centers develop along coast plains and ports; such states may be vulnerable to the effects of climate change, especially sea level rise.

Remote or significant islands and archipelagos that are not themselves sovereign are often known as dependencies or overseas territories.

## فهرست
### گڏيل قومن جي ميمبر خودمختيار رياستون

### محدود سڃاڻپ واري رياستون

### ايسوسيئيٽڊ رياستون

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ملڪ
زمرو:ٻيٽ
زمرو:سياسي جاگرافي

هندي سمنڊ
روم پروٽڪالس

**رومي پروٽوڪول** (Rome Protocols) يا "رومي دستاويز") 7 مارچ 1934ع تي اٽلي، آسٽريا ۽ هنگريءَ گڏجي اٽليءَ جي گاديءَ جي هنڌ روم ۾ ڪجهہ اهم دستاويزن تي دستخط ڪيا، جنھن کي "رومي دستاويز" چيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سفارتڪاري
زمرو:عالمي معاهدا
زمرو:ڏيهان ڏيهي
زمرو:عالمي سياست
ديوان ڪوڙو مل چندن مل کلناڻي

**ديوان ڪوڙو مل چندن مل کلناڻي** سنڌ جو ھڪ مشھور اديب ھيو. ڊاڪٽر جي اي الانا لکي ٿو تہ ديوان منوهرداس ڪوڙي مل  پنھنجي ڪتاب ”ساهتڪ پشپ“ ۾ ديوان ڪوڙي مل چندن مل کِلناڻي کي ’سنڌي نثر جو ابو‘ سڏيو آهي. هو هن سلسلي ۾ پنهنجي راءِ ڏيندي لکي ٿو ته: ”سڀي ۾ وڏو، پهريون پهيرون اِنڊا ڀريندڙ، ترجما ڪندڙ، جهنگ کي ڪٽيندڙ، سڙڪ ٺاهيندڙ، ديوان ڪوڙو مل هو، جنهن کي ’سنڌي نثر جو ابو‘ چئي سگهجي ٿو"  ديوان منوھر داس ڪوڙو مل جي ان خيالن سان سنڌي اديبن جي اڪثريت سھمت ناھي ڊاڪٽر الانا لکي ٿو تہ:ديوان منوهر داس ڪوڙي مل جي اِنهيءَ راءِ کي مون پنهنجي ڪتاب ”سنڌي نثر جي تاريخ“ ۾ حوالي طور پيش ڪيو هو. سندس انهيءَ راءِ جو احترام ڪندي. آءُ هيئن عرض ڪندس ته بيشڪ ديوان ڪوڙي مل، محنت ڪري، سنڌي نثر لاءِ جهگ ڪاٽيا، واٽُن گهڙيون، اِنڊا ڀريا ۽ راهون هموار ڪيون، پر جڏهن مرزا قليچ بيگ جهڙي قداور نثر نگار جي قد ۽ نثر نويسيءَ جي ميدان ۾ سندس ڪيل خدمتن جو ڪاٿو لڳائجي ٿو، تڏهن ائين محسوس ٿئي ٿو ته اسان جا ٻيا سڀ نثر نگار، شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جي ادبي معيار جي مقابلي ۾ ايترا قداور نه آهن. مرزا صاحب سنڌي نثر نويسيءَ جي ميدان ۾ ايترو ته وڏو ڪم ڪيو آهي ۽ ايتري ته محنت ۽ جاکوڙ ڪئي اٿن جو هن جي محنت ۽ جاکوڙ، سنڌي ٻوليءَ کي اُن وقت جي جدد ادب ۾ دنيا ۾ وڏي مقام ۽ معيار تائين پهچائي ڇڏيو هو.

## حوالا

زمرو:سنڌي اديب
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:1844ع جون پيدائشون
زمرو:1916ع جون فوتگيون
ديوان منوھر داس ڪوڙو مل

**ديوان منوھرداس ڪوڙو مل** انڊيا م رھندڙ سنڌي ھيو ۽ سنڌي ٻولي جو مشھور اديب ھيو جنھن ساھتڪ پشپ نالي ڪتاب لکيو جيڪو ساهتيه اڪيڊمي، نئين دهلي 1960ع ۾ ڇپايو.
1 آڪٽوبر

**1 آڪٽوبر** ، عيسوي سال جو 274 هون (ليپ سال 275 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 91 ڏينهن باقي آهن.

## واقعا
* **[[1917ع]] ــ گورنمينٽ ڪاليج ڪاري موري حيدرآباد جي پيڙھ جو پٿر رکيو ويو**.
* **[[1960ع]]** – نائيجيريا برطانيا کان آزادي ورتي
* **[[1982ع]]** – تحريڪ عدم اعتماد جي نتيجي ۾ هيمٽ شميٿ جي جاءِ تي هيمٽ ڪوهئي جرمني جو چانسلر مقرر ٿيو.
* **[[1985ع]]** – اسرائيل پاران تيونسيا ۾ موجود پي ايل او جي صدر دفتر تي حملا شروع ڪيا ويا.
* **[[2017ع]]** – اسپين جي ڪورٽ، ڪاٽالونيا ۾ ٿيل آزادي لاءِ ريفرينڊم کي غير قانوني قرار ڏنو.

## پيدائش
*  **[[1847ع]] ــ [[ايني بيسنت]]**، ٿياسافسٽ
* **[[1898ع]] ــ [[:en:Patras_Bokhari|پطرس بخاري]]**، ليکڪ، براڊڪاسٽر ۽ ڊپلوميٽ
* **[[1916ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D8%AF%20%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87%20%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1 سيد مظفر علي شاھ مظفر]**، صوفي شاعر
* **[[1920ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B2%D9%8A%D8%A8%20%D8%B9%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%8A زيب عاقلي]**، اديب ۽ صحافي
* **[[1929ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%B1%D9%88%DA%86%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%85%20%D8%AA%D9%8A%D8%B1%D9%BF%D8%AF%D8%A7%D8%B3 روچيرام تيرٿداس خانواڻي]**، سماج سڌارڪ ۽ ادب دوست
* **[[1930ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%B3%D9%87%D9%8A%D9%84 عنايت اللٰہ سھيل سومرو]**، اديب ۽ شاعر 
* **[[1936ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%DA%AF%D9%86%D8%A7%DA%BB%D9%8A سندر اگناڻي]**، اداڪار ۽ ليکڪ
* **[[1940ع]] ــ [[سرڪش سنڌي]]**، ليکڪ
* **[[1944ع]] ــ ڊاڪٽر انور جوڻيجو**، تعليمي ماھر ۽ انتظامي سربراھ
* **[[1956ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/search.php?query=%D8%A7%DA%AA%D8%A8%D8%B1+%D8%B3%D8%A7%DA%AF%D8%B1 اڪبر ساگر]**، شاعر
* **[[1961ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/search.php?query=%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85+%DA%80%D9%BD%D9%88 سليم ڀٽو لطيفي]**، لطيف شناس
* **[[1963ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/search.php?query=%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D8%B1+%D8%B1%D8%A7%DA%BE%D9%88 ساحر راھوجو]**، شاعر
*  **[[1966ع]] ــ سارنگ شاھ**، ليکڪ ۽ شاعر
* **[[1967ع]] ــ [http://sindhiadabisangatsindh.com/yousif%20sindhi.htm يوسف سنڌي] **، اديب، پبلشر ۽ ايڊيٽر 
* **[[1972ع]] ــ [http://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/en/19/220 سردار مير غلام عابد خان سندراڻي] **، سياستدان
* **[[1975ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%8A%D9%88%D9%85%DA%AA%D9%8A%20%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87%20%D9%85%D9%82%D8%B5%D9%88%D8%AF%20%D8%B9%D9%84%D9%8A علامہ مقصود علي ڊومڪي]**، ديني عالم، اديب ۽ محقق

## فوتگيون
* **[[1979ع]] ــ [http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D9%87%DA%AA%DA%99%D9%88 دوست محمد ھڪڙو]**، وڪيل ۽ سياستدان
* **[[1997ع]] ــ [[:en:Gul_Mohammed|گل محمد]]**، 1990ع کان 2011ع تائين دنيا جو سڀ کان بندرو انسان

## ڏڻ ۽ عام موڪل

## وڌيڪ ڏسو
*2 آڪٽوبر
*3 آڪٽوبر

## حوالا

زمرو:سال جا ڏينهن
زمرو:آڪٽوبر
نار

[250px|thumb|سيٽلائيٽ مان ورتل [ايراني نار جي تصوير]]
**نار** ، خشڪي جي وچ ۾ موجود اهڙي سامونڊي ڇاڙهه کي چئبو آهي، جنهن جي منهن جي ويڪر هڪ اپسمنڊ کان ننڍي هجي، جيتوڻيڪ سڀني جاگرافيائي خطن ۾ موجود نارن لاء اها وصف ٺهڪندڙ به ڪانهي. نار جو اصطلاح روايتي طور اهڙين سنهين ۽ ڊگهين جهازراني لائق کاري پاڻي وارين سامونڊي کاڙين يا ڇاڙهن لاء ڪتب آندو ويو جيڪي ٽن پاسن خشڪي وارن ڪنارن سان وڪوڙيل هجن جڏهن ته سندن هڪ حصو کليل وڏي سمنڊ سان ڳنڍيل هجي. اهڙن جهازراني لائق سامونڊي نارن جا وڏا مثال ايراني نار، ميڪسيڪو جو نار ۽ عدن جو نار آهن.

## حوالا
نياز اسٽيڊيم

**نياز اسٽيڊيم**، سنڌ جي شهر حيدرآباد ۾ واقع هڪ ڪرڪيٽ ميدان آهي. هن ميدان ۾ 15 هزار تماشائي ويهڻ جي گنجائش آهي. هن ميدان ۾ پهرين ٽيسٽ راند 1973ع تي کيڏي وئي.

هڪ ڏينهن واري عالمي راند ۾ هن ميدان تي پهريون هيٽ ٽرڪ پاڪستاني کلاڙي جلال الدين ڪئي. 1982 ۽ 83 ڌاري جلال الدين روڊ مارش، بروس يارڊلي ۽ گيف لاسن کي ستين اوور دوران ٽن لاڳيتن بالن تي آئوٽ ڪيو. انهي راند ۾ آسٽريليا 9 وڪيٽن جي نقصان تي 170 رنسون جوڙيون ۽ پاڪستان اها راند 59 رنسن تان کٽي. ڪراچي سان تعلق رکندڙ جلال الدين هن راند کان سواءِ صرف 7 هڪ ڏينهن وارا ۽ 6 ٽيسٽ رانديون ئي کيڏي سگھيو.

هن ميدان ۾ پاڪستان جي ڪرڪيٽ ٽيم اڄ تائين ڪا به راند نه هارائي آهي.

## رڪارڊ ۽ انگ اکر

پهريون ٽيسٽ پاڪستان بمقابله انگلينڊ - مارچ 16-21، 1973ع

آخري ٽيسٽ پاڪستان بمقابله نيوزي لينڊ - نومبر 25-29، 1984ع

پهرين او ڊي آئي بمقابله آسٽريليا - سيپٽمبر 20، 1982ع

آخري او ڊي آئي پاڪستان بمقابله زمبابوي - جنوري 24، 2008ع

### ٽيسٽ راند
* **ٽيم جون وڌ کان وڌ رنسون**: ***581/3''' ***پاڪستان*** ٺاهيون ***ڀارت*** جي خلاف 14 جنوري 1983ع تي.
* '''ٽيم جون گھٽ کان گھٽ رنسون''' : ***189*** ***ڀارت*** ٺاهيون ***پاڪستان*** جي خلاف 14 جنوري 1983ع تي.
* '''وڌ کان وڌ انفرادي رنسون''' : ***280 ناٽ آئوٽ*** ***جاويد ميانداد*** پاڪستان لاءِ ڀارت جي خلاف، 14 جنوري 1983ع تي.
* '''وڌ کان وڌ شراڪتداري''' : ***451*** ٽين وڪيٽ جي شراڪتداري ***مدصر نظر*** ۽ ***جاويد ميانداد*** پاڪستان لاءِ ڀارت جي خلاف 14 جنوري 1983ع تي.
* '''وڌ کان وڌ وڪيٽون''' : ***16*** ٽن راندين ۾ ورتل وڪيٽون ***عبدالقادر***(پاڪستان).
* '''وڌ کان وڌ روسنون''' : ***661*** چئن راندين جون رسنون ***جاويد ميانداد***(پاڪستان).

=== هڪ ڏينهن واري عالمي راند ===
* '''ٽيم جون وڌ کان وڌ رنسون''': ***267/6*** ***پاڪستان*** ڪيون، ***سريلنڪا*** جي خلاف، 8 آڪٽوبر 1987ع تي.
* '''ٽيم جون گھٽ کان گھٽ رنسون''': ***127*** ***سريلنڪا*** ڪيون، ***پاڪستان*** جي خلاف، 3 نومبر 1985ع تي.
* '''وڌ کان وڌ انفرادي رنسون''': ***115 ناٽ آئوٽ*** ''(103 بال)'' ***جاويد ميانداد*** پاڪستان لاءِ، سريلنڪا جي خلاف، 15 جنوري 1992ع تي.
* '''وڌ ۾ وڌ شراڪتداري (پارٽنرشپ)''': ***137*** ٽين وڪٽ جي شراڪتداري ***ايڇ ماساڪجا*** ۽ ***ٽي ٽيبو*** زمبابوي لاءِ، پاڪستان جي خلاف 24 جنوري 2008ع تي.
* '''وڌ کان وڌ رنسون''': ***335*** پنج راندين ۾ ڪيل رنسون ***جاويد ميانداد***(پاڪستان).
* '''وڌ کان وڌ وڪيٽ''': ***7*** ٻن راندين ۾ ورتل وڪيٽ ***عاقب جاويد**' (پاڪستان).

## وڌيڪ ڏسو
* ٽيسٽ ميدانن جي فهرست
* پاڪستان جي اسٽيڊيم جي فهرست
* پاڪستان ۾ راند جي جڳهن جي فهرست
* ڪراچي ۾ راند جي جڳهن جي فهرست
* لاهور ۾ راند جي جڳهن جي فهرست
* فيصل آباد ۾ راند جي جڳهن جي فهرست

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* نقشي ۾ حيدرآباد جي مقانيت، 2009
* نياز اسٽيڊيم جا آرڪائيو رڪارڊ
* ۽ زمبابوي جي وچ ۾ ٿيل راند جون ست تصويرون

زمرو:ڪرڪيٽ
زمرو:حيدرآباد، سنڌ
زمرو:پاڪستان جا اسٽيڊيم
زمرو:پاڪستان جا ڪرڪٽ اسٽيڊيم
زمرو:1959ع ۾ پاڪستان ۾ قائم ٿيل
زمرو:حيدرآباد، سنڌ ۾ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
زمرو:حيدرآباد، سنڌ ۾ راندين جي جڳهيون
راڻي باغ، حيدرآباد

**راڻي باغ** ، حيدرآباد ۾ واقع هڪ چڙيا گهر آهي. هن جو نالو راڻي وڪٽوريه جي نالو پٺيان رکيو ويو. It was هي راڻي باغ نباتاتي باغ طور 1861ع ۾ آگرو-هورٽيڪلچرل سوسائٽي طرفان جوڙايو ويو، جنهن ۾ بعد ۾ جانور منتقل ڪيا ويا.

راڻي باغ 45 ايڪڙن تي مشتمل آهي، جنهن کي چار حصن ۾ ورهايو ويو، جنهن عيد گاهه، عباس ڀائي پارڪ، چڙيا گھر ۽ باغيچو، ٻارن جو پارڪ، ڊوڙڻ جي جاءِ ۽ گاڏين جي پارڪنگ شامل آهي.

راڻي باغ ۾ 21 مئمل، 41 پکي ۽ 10 ريڙهيون پائيندڙ جاندار، ۽ 227 نسلن جا 3177 وڻ توڙي ٻوٽا موجود آهن.

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* راڻي باغ افتتاحي تقريب (تصويرون)
* وقت تي منصوبو مڪمل ڪرڻ جو مطالبو: راني باغ منصوبو - روزاني ڊان
* حيدرآباد: مرمت ڪيل راڻي باغ گهمندڙن جي منتظر
* راڻي باغ خطري ۾ - روزاني ڊان

زمرو:پاڪستان ۾ نباتاتي باغ
زمرو:پاڪستان جا چڙيا گهر
زمرو:حيدرآباد، سنڌ
زمرو:1861ع تي برطانيوي هندوستان ۾ قائم ٿيل
زمرو:حيدرآباد، سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
اليگزينڊر پشڪن

**اليگزينڊر سرجيوچ پشڪن**رومانوي دور جو روسي شاعر، ڊراما نويس ۽ ناول نويس ھيو  ۽ جديد روسي ادب جو باني ھيو 
ھن جو جنم ماسڪو جي امير خاندان ۾ ٿيو ھن جي پيءُ جو نالو سرجي لوووچ پشڪن ھيو. پندرهن سالن جي عمر ۾ پشڪن پنھنجو پھريون نظم لکيو. ھن گريجوئيشن مشھور تعليمي اداري زرسڪئي سيلو ليسم مان ڪئي ان موقعي تي ھن پنھنجو مشھور نظم *اوڊي ٽو لبرٽي* چيو ھو جيڪو ان وقت تڪراري بڻجي ويو جنھن تي روسي زار اليگزينڊر پھريون کيس جلاوطن ڪرڻ جو حڪم ڏنو

اڄ کان ڏيڍ سؤ سال اڳ سن 1833ع ۾  اليگزينڊر پُشڪن ادبي مواد گڏ ڪرڻ جي سلسلي ۾ روس جي ڪنهن پرانهين علائقي ۾ وڃي نڪتو هو. اُتان ٿي پشڪن اورين برگ وريو، جتي سندس دوست ڪائونٽ پيرو وسڪي گورنر ه و. پشڪن وٽس مهمان ٿي رهيو. هڪڙي ڏينهن صبح جو پشڪن اڃا اگهور ننڊ ۾ هو ته هن پنهنجي گورنر دوست جا وڏا وڏا ٽهڪ ٻُڌا ۽ هو ڇرڪ ڀري جاڳي پيو. سبب پُڇڻ تي گورنر پشڪن کي اُن علائقي جي گورنر جو ڏانهس موڪليل خط ڏيکاريو، جتان ڪي ڏينهن اڳ پشڪن موٽيو هو. خط ۾ لکيل هو:
”تازو پُشڪن هت آيل هو. اوهان کي خبر آهي ته هو ڪير آهي؟ اسان هن جي ڏاڍي خبرداري سان سار سنڀال لڌي. پر اسان کي يقين آهي ته هو ادبي مواد هٿ ڪرڻ لاءِ اُن سفر تي آيل ڪونهي، پر سرڪاري بدعنوانين جي انگن اکرن هٿ ڪرڻ جي لاءِ هو خفيه سفر تي نڪتل آهي. اوهين ڄاڻو ٿا ته اوهان جي لاءِ اسان وٽ وڏي عزت ۽ احترام آهي. تنهن ڪري اسان اهو پنهنجو فرض سمجهي اوهان کي خبردار رهڻ جي صلاح ڏيون ٿا.“
پُشڪن ۽ گوگول پاڻ ۾ دوست هوندا هئا. پوءِ پُشڪن جڏهن گوگول سان گڏيو ته ساڻس اُن دلچسپ واقعي جو ذڪر ڪيائين ۽ کيس صلاح ڏنائين ته اُن مزيدار واقعي کي ڪنهن ادبي روپ ۾ آڻجي. گوگول پُشڪن کي هڪ اهڙي ٺڳ جي ڳالهه ٻڌائي جيڪو ڪنهن ننڍي شهر ۾ وڃي پاڻ کي سرڪاري ڪامورو ظاهر ڪري اُتي جي ننڍن ڪامورن کان پئسا ڏوڪڙ ڇڏائي ڀڄي ويو. بهرحال اُنهن واقعن کي ذهن ۾ رکي گوگول ”دي انسپيڪٽر جنرل“ جي عناون سان ڊرامو لکڻ شروع ڪيو، جيڪو هن سن 1835ع ۾ لکي پورو ڪيو.

## حوالا

زمرو:1837ع جون فوتگيون
سنڌ جي تاريخ تصويرن سان

**سنڌ جي تاريخ، تصويرن سان** سنڌ جي تاريخ تي لکيل مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب آهي مرزا صاحب پنهنجي آتم ڪٿا ۾ هڪ ڪتاب ”سنڌ جي تاريخ، تصويرن سان“ جو ذڪر ڪيو آهي ۽ لکيو آهي ته اُهو سال 1904ع ۾ تيار ٿيو. سنڌالاجي جي ريسرچ لئبرريءَ ۾ ”سنڌ جي تاريخ“ عنوان سان هڪ ڪتاب موجود آهي، جو سال 1903ع ۾ لکيو ويو ۽ ساڳئي سال ۾ قيصر به پريس حيدرآباد مان ڇپيو. ڪتاب ۾ ننڍا ننڍا ڪل 33 باب آهن. ابتدا ۾ سنڌ جي جاگرافي، قديم قومن ۽ اصلوڪن رهاڪن (هندن) جو ذڪر ڪيو ويو آهي. پوءِ راءِ سهرس کان وٺي ڪمشنر جائلس ۽ ڪمن صاحب (A. Cumine) تائين، سنڌ جي تاريخ اختصار سان، نهايت سادي  ٻوليءَ ۾ بيان ڪيل آهي. جيئن ته هن ڪتاب ۾ تصويرن  جو به مناسب تعداد آهي، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته هيءُ اُهو ئي ڪتاب آهي، جنهن جو ذڪر مرزا صاحب پاڻ ”سنڌ جي تاريخ تصويرن سان“ عنوان تحت ڪيو آهي. مصنف هن ڪتاب جي لکجڻ جي پس منظر تي هن ريت روشني وڌي آهي:
”سنڌي ٻوليءَ ۾ سنڌ جي چڱي تاريخ جي گهڻي گهرج هئي. اسڪولن جي ڪم ۾ هڪڙي مختصر سنڌي تاريخ آهي، مگر وڌيڪ مفصل تاريخ جا ٻارن کي توڙي وڏن کي پڙهڻ ۾ ڪم اچي سا ڪانه هئي. تنهن ڪري مون هي ڪتاب مارسڊن صاحب واري هندستان جي انگريزي تاريخ جي نموني تي لکيو. انهي ۾ گهڻو ۽ ضروري احوال مختصر طرح سليس عبارت ۾ ڏنل آهي. اهو گهڻو ڪري پارسي ڪتاب مان ورتل آهي. اميد آهي ته سنڌ جي ماڻهن کي اهو ڪتاب گهڻو ڪمائتو ٿيندو ۽ پسند ايندو“.
ڪرائون سائيز جي هن ڪتاب ۾ ڪُل 191 صفحا آهن، جنهن ۾ ميرن حاڪمن ۽ انگريز عملدارن جون 24 عدد تصويرون به آهن. هي ڪتاب سال 1903ع ۾ لکيو ۽ شايع ڪيو ويو.
## حوالا

زمرو:ڪتاب
رياست خيرپور: اُن جو اڳوڻو ۽ هاڻوڪو تاريخي ۽ ملڪي احوال

**رياست خيرپور: ان جو اڳوڻو ۽ ھاڻوڪو تاريخي ۽ ملڪي احوال**  مرزا قليچ بيگ جو خيرپور جي تاريخ تي ھڪ مشھور ڪتاب آھي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جي مطابق مرزا صاحب هيءُ ڪتاب رياست خيرپور جي حاڪم مير علي نواز خان ”ناز“ جي فرمائش تي سن 1922ع ۾  لکيو. سال 1943ع ۾ انگريزن سنڌ کي فتح ڪري ان کي هندستان سان ملائي ڇڏيو، ليڪن مير علي مراد خان سان قريبي لاڳاپن سبب، انگريزن خيرپور جي رياست کيس مرحمت ڪري ڏني. ان وقت جي هندستان ۾ جيڪي ٻيون رياستون هيون، اُنهن جون جدا جدا تاريخون لکيون ويون هيون. ان پس منظر ۾ مرزا صاحب هيءُ ڪتاب مير علي نواز جي خواهش تي تيار ڪيو. هن ڪتاب ۾ جملي ويهه باب آهن، جنهن ۾ رياست جي جاگرافي، طبعي ۽ قديم اتهاسڪ احوال کانپوءِ خيرپور جي ميرن حاڪمن جو احوال مير علي نواز جي دور تائين ڏنو ويو آهي. هي ڪتاب تفصيلي آهي ۽ اُن ۾ ميرن جي تاريخ، هر حاڪم جي دور جي سماجي حالتن ۽ انتظامي بندوبست سميت ڏني وئي آهي. اُن کان علاوه حاڪمن جي گهرو جهيڙن جهٽن جو احوال به درج ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ ڪجهه انگريز عملدارن، رياست جي ٽالپرن حاڪمن ۽ وزيرن جا فوٽو گراف به ڏنا ويا آهن. هي ڪتاب فيض پريس خيرپور ۾ سال 1924ع ۾ ڇپيو ۽ اُن جو نالو ”رياست خيرپور“ رکيو ويو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
ٽالپرن جي صاحبي (ڪتاب)

**ٽالپرن جي صاحبي** مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ۾ لکيل ڪتاب جو نالو آهي. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ هي ڪتاب سنڌ جي تاريخ تي آهي. ان جو ذڪر مرزا صاحب پاڻ پنهنجي ڪتاب ”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ ڪيو آهي. هي ڪتاب انگريزي زبان ۾ سال 1928ع ۾ لکيو ويو. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ هن ڪتاب جو نالو (Rules of Talpur) ڄاڻايو آهي   مرزا صاحب ”اي هسٽري آف سنڌ“ جلد ٻيو جي پيش لفظ ۾ اشارو ڏنو آهي ته پاڻ برٽش دور تي ڪتاب لکندو ۽ اُن جي آخر ۾ هر دور جي سماجي توڙي طبعي حالتن تي به روشني وڌي ويندي. اُن جو مطلب ته مرزا صاحب زندگيءَ جي بنهه آخر ۾ هن عنوان تي قلم کنيو ۽ ٽالپرن جي صاحبي (انگريزي) نالي ڪتاب لکي تيار ڪيو. منهنجي خيال ۾ سنڌبابت لکيل هي ڪتاب وڏي اهميت رکي ٿو، ڇو ته مرزا صاحب کي ميرن بابت خاطر خواه ۽ مستند ڄاڻ هئي ۽ انگريزن جو دور سندس سامهون پئي هليو. انگريزي زبان ۾ لکيل هن ڪتاب کي مرزا صاحب پارن سنڌ جي تاريخ جو ٽيون جلد سمجهڻ کپي. هن اهم ڪتاب بابت سنڌ جي علمي ۽ ادبي ادارن توڙي سنڌ ثقافت کاتي کي هن ڪتاب جي ڇپائي طرف توجهه ڏيڻ کپي.
ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ مرزا صاحب جنهن وقت سنڌ جي تاريخ تي قلم کنيو، اُن وقت نه ته ماخذن تائين پهچڻ آسان هو ۽ نه وري تحقيق جا جديد معيار اڃا رائج ٿيا هئا. اڄ جڏهن اسين سنڌ جي تاريخ بابت مرزا صاحب جي لکيل ڪتابن جو جائزو وٺنداسين تڏهن اُنهن ۾ اسان کي ڪي اوڻايون ۽ عيب به ڏسڻ ۾ ايندا. ان هوندي به پنهنجي لکجڻ واري وقت کان وٺي اڄوڪي دور تائين هنن ڪتابن جي نهايت وڏي اهميت آهي. شهرن ۽ مشاهيرن بابت مرزا صاحب جو ڪم اهميت جوڳو آهي. ان کان علاوه انگريزي زبان ۾ سنڌ جي تاريخ بابت مٿي ذڪر ڪيل سندس ٻه ڪتاب مستقل اهميت رکندڙ ڪتاب آهن، ڇو ته اُهي هڪبين الاقوامي (انگريزي) ٻوليءَ ۾ آهن. اهوئي سبب آهي جو برطانوي انسائيڪلوپيڊيا کان وٺي هند جي تاريخي مطالعي ۾، مرزا قليچ بيگ جا هي ڪتاب حوالي طور ڪتب آيا آهن.

## حوالا
پٽيل اکيون پوريل اکيون

**پٽيل اکيون ۽ پوريل اکيون** مرزا قليچ بيگ جي ڪتاب جو نالو آهي. ڊاڪٽر تھمينہ مفتي مطابق ھن ڪتاب ۾  پٽيل اکيون ۽ پوريل اکيون هڪ مضمون آهي، ٻيو آکاڻي ”سگهڙ پائي ۽ ڇيڳرائي“ ۽ ٽين آکاڻي ”مصيبت جي وقت صبر ۽ تحمل“ جي نالي سان ڏنل آهي، جيڪي انگريزي ادب تان ورتل آهن، جن جو اصل ڏنل نه آهي. ”پٽيل اکيون ۽ پوريل اکيون“ هڪ سهڻو مضمون آهي، جنهن جو موضوع سنڌ جي فطري سونهن آهي. هي مضمون استاد ۽ شاگرد جي وچ ۾ مڪالمو آهي ۽ اُهو مڪالمو، جنهن جي فني هيئت مضمون واري آهي. هن ۾ مڪالمن جي هئڻ ڪري دلچسپيءَ جو پهلو نمايان آهي. اهڙي علمي ۽ سائنسي موضوع رکندڙ مضمون کي اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي سنڌيءَ جي ڪورس تي رکي سگهجي ٿو. هن مضمون ۾ پکين، ساين ولين، جهنگلي گُلن گاهن، جبلن ۽ ٽڪرين، نانگن، ڪوڏين، ڪڪرن ۽ سنڌو درياءَ جي ڪنارن جي ساوڪ جو ذڪر ٿيل آهي.
هن مضمون جو تت هي آهي ته ”دنيا ۾ هڪڙو ماڻهو اکيون پٽي ٿو هلي ۽ ٻيو اکيون پوري ٿو هلي. هڪڙو گهڻو ئي ڪي ڏسي وائسي سگهي ٿو ۽ ٻيو ڪجهه به ڪين ٿو ڏسي ۽ ڄاڻي.“
هن مضمون ۾ موضوع کي جنهن ترتيب سان تحرير ڪيو ويو آهي، اُهو مرزا صاحب جي اظهار جي قوت جو مظهر آهي. هن ۾ ڪتب آندل نج ٻوليءَ، اُن جي ذريعي اُڀاريل سونهن جو احساس، تشبيهن ۽ چونڊيل لفظن ۾ برملا محسوس ڪري سگهجي ٿو.
مضمون مان چند ورتل سٽون ٻوليءَ جي اصلوڪي رنگ ۽ سادگيءَ ۽ رنگينيءَ کي پيش ڪن ٿيون.
”اُها بي پاڙي ول اَٿئي. اِها اُن لاءِ مشهور آهي ته پنهنجي منهن نه ٿيندي آهي، پر ٻين وڻن تي ٿيندي آهي. اُنهن جي پنن ۽ ٽارين مان رس ۽ پاڻي پي وڌندي ۽ پکڙندي ويندي آهي، جنهن ڪري اُهو وڻ سڪي ويندو آهي، پر پاڻ تازي رهندي ايندي آهي. پاڻيءَ جي بدران اُها هوا تي به جي سگهندي آهي. عشق پيچ به اِنهيءَ قسم جي هڪڙي ول آهي.“
هن ڪتاب جي ٻي ڪهاڻي ”سگهڙ پائي ۽ ڇيڳرائي“ هڪ نصيحت ڀريل آکاڻي آهي. هن جا ڪردار مقامي آهن. هن ۾ تصوراتي ڪردار پڻ آهن، جيئن پريون وعيره.
ٽين ڪهاڻي آهي ”مصيبت جي وقت صبر ۽ تحمل“ هن ۾ ڪردارن جا نالا ۽ ماحول اصل ترجمي وارا آهن. هي ڪهاڻي انساني جاکوڙ ۽ محنت جي ڪاهڻي آهي. انگلينڊ جي ٻهراڙيءَ جي پس منظر ۾ هي آکاڻي لکيل آهي، جنهن ۾ انگريزن جي سامونڊي سفر سان رغبت ظاهر ٿئي ٿي. هن ڪهاڻيءَ ۾ ڀونچ سمنڊ جي مسافري، موراڪو شهر ۽ جبرالٽر جو ذڪر اچي ٿو. هن آکاڻي جو مقصد مصيبت ۾ ڪيئن صبر ڪجي. تنهن جي باري ۾ نصيحت ٿيل آهي. ننڍن وڏن لاءِ هن ۾ وڏو مقصد سمايل آهي.
ڊاڪٽر تھمينہ مفتي وڌيڪ لکي ٿي تہ:هن ڪتاب ۾ شامل ٻاراڻين آکاڻين کي ڌار ڪري ۽ معلوماتي مضمون کي جدا ڪري ڇپائجي. هونئن به مرزا صاحب ڪيترائي مضمون ترجما ڪيا آهن، جن جو تعداد ٽيويھ آهي ۽ اُهي منگهارام ملڪاڻي پنهنجي ڪتاب ”سنڌي نثر جي تاريخ“ ۾ (ص 188) تي درج ڪيا آهن. مرزا صاحب جي ڪيترين ئي تحريرن کي اهڙي نموني ۾ ڇپرايو ويو آهي، جو تاثر اهو ملي ٿو ته اِهوئي ٻارن لاء ڇپيل مواد آهي، پر حقيقت ۾ ائين ناهي. مثلاً ”شهزادي قدم برگ“ ۽ ”وامق عذرا“ جي ڪتابڙن اڳيان ۽ پويان هڪ ننڍي نينگر، لالٽين کنيو گوڏن ڀر ويٺل آهي ۽ پويان رسالي ”گل ڦل“ جو اشتهار ڏنل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اِهي ٻارن لاءِ آهن، پر حقيقت ۾ اِهي عشقيه موضوع رکندڙ قصي نما آکاڻيون آهن، تنهن ڪري اهڙي مواد جي لاءِ ويچار جي ضرورت آهي، ته جيئن موضوعن جي حوالي سان مواد کي پنهنجن پنهنجن خانن ۾ رکي سگھجي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
ڊاسوڙي

**ڊاسوڙي** (Dasori) سنڌ جي ضلعي ٽنڊو الهيار ۾ واقع هڪ قصبو ۽ يونين ڪائونسل آهي. هن جي آبادي 49,427 آهي ۽ هي تعلقي جهنڊو مري جو حصو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
گرجي نامہ

**گرجي نامہ** ھڪ ڪتاب ۽ فارسي شاعري جو مجموعو جنھن ۾ مرزا قليچ بيگ ۽ ان جي خاندان جي شاعرن جو ڪلام ڏنل آهي.ڊاڪٽر گل حسن لغاري ھن ڪتاب تي تبصرو ڪندي لکيو آهي تہ:هيءُ ڪتاب محترمه خانم فائزه زهرا مرزا، ليڪچرر فارسي، گورنمينٽ خواتين ڪاليج مارگلہ (اسلام آباد) جي محنتن، تصحيح ۽ مقدمي سان، انتشارات مرڪز تحقيقات فارسي ايران و پاسڪتان، اسلام آباد مان تازو شايع ٿيو آهي. هن اهم ۽ ناياب ڪتاب کي منظر عام تي آڻڻ جي لاءِ رهبري ڊاڪٽر محمد حسين تسبيحي ڪئي آهي.
”گُرجي نامہ“ جي نالي جي نسبت، خود مرزا صاحب پنهنجي اصل نسل ۽ وڏن ڏانهن منسوب ڪئي آهي. ۽ پاڻ پنهنجي ڪتاب ’سائو پن يا ڪارو پنو‘ ۾ لکي ٿو ته ”منهنجو نانو ۽ پيءُ، ٻيئي اصل جارجيا يا گرجستان جي گاديءَ جي هنڌ ٽفلس شهر جا ويٺل هئا. اُتي ڄاوا هئا، تنهنڪري ”گُرجي“ يا ”جارجين“ سڏبا هئا ۽ اسين سندن اولاد اڃا تائين ”گُرجي مرزا“ سڏبا آهيون.“
”گُرجي نامہ“ ۾ جن شاعرن جو ڪلام مرزا صاحب گڏ ڪيو آهي، اُنهن ۾ اول مرزا خسرو بيگ گرجي جا طبعزاد اشعار آهن، جن ۾ غزليات، مقطعات و مثنويات، مفردات، رباعيات ۽ قصائد شامل آهن. سندس تخلص ”خسرو“ آهي.
مرزا خسرو بيگ کانپوءِ مرزا فريدون بيگ ”قانع“ جا چونڊ شعر، غزليات، رباعيات ۽ سَجعون ڏنل آهن. هڪ رباعيءَ ۾ حضرت علي عليہ السلام کي خدا تعالى جي الهام جو خزانو قرار ڏئي ٿو. الهام، اُها ڪيفيت يا حالت آهي، جنهن کي رب تعالى پنهنجي طرفان ٻانهي جي دل ۾ تلقين جي صورت ۾ وجهي ٿو.
مرزا فريدون بيگ ”قانع کانپوءِ مرزا قليچ بيگ پنهنجي اشعار کي ”قليچ“ جي تخلص سان پيش ڪيو آهي، جنهن ۾ غزل به آهن ۽ هر هڪ غزل کي عنوان ڏنو آهي. مرزا خسرو بيگ ”خسرو“ ۽ مرزا فريدون بيگ ”قانع“ به ساڳي روش سان غزل چيا آهن ۽ رباعين ۾ به عنوان ڏيئي رباعيون لکيون آهن. ”گُرجي نامہ“ ۾ سندس پهرين غزل ”بگذار با دانشوران“ ۾ آهي ته دانشورن کي پاسيرو رک، حقيقت شناس ٿيءُ، سلوڪ ۽ عرفان جي مردن واير راهه اختيار ڪر، مڪر ۽ فريب سان شعر و سخن کي سينگاريندڙ دانشورن کي ڇڏي ڏي ۽ فضول بحث و تڪرار وارن کي پنهنجي حال ۾ رهڻ ڏي.
قليچ“ جي فارسي ڪلام ۽ گُرجي خاندان جي ٻين نيڪنام ۽ باوقار بزرگن جي منظوم شهپارن ۾ تاريخ، ثقافت ۽ سنڌ جي وسريل حالتن جي نشاندهي ٿئي ٿي. ”گرجي نامہ“ فارسي شاعريءَ جي صورت ۾ سنڌجو هڪ ”تاريخي ۽ تحقيقي دستاويز“ آهي، جنهن جو ڳوڙهي مطالعي جي ضرورت آهي. محترمہ فائزه زهرا مرزا (بنت محترم اعجاز علي بيگ مرزا) کي جس هجي، جنهن پنهنجي پڙ ڏاڏي شمس العلماء جو هيءُ قيمتي خانداني دستاويز، نهايت سليقي سان ايڊٽ ڪري وڏي اهتمام سان شايع ڪيو آهي. هيءُ ڪتاب شعر و ادب ۽ سخن جو بي مثال شاهڪار آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
شاهہ عبداللطيف ڀٽائي جي مزار

**شاهہ عبداللطيف ڀٽائي جي مزار** ، ارڙهين صدي ۾ جڙيل صوفي مزار آهي، جيڪا ڀٽ شاھ ۾ واقع آهي. هن مزار جي سنڌ ۾ وڏي اهميت آهي، هر سال لطيف جي *[[عرس]]* ۾ 5 لک کان وڌيڪ عقيدتمند هن مزار تي ايندا آهن.

## پسمنظر
هي مزار شاهہ عبداللطيف ڀٽائي لاءِ جوڙائي وئي، جيڪو مشهور سنڌي صوفي، عالم، ۽ شاعر هو، جنهن کي سنڌي ٻولي جي حوالي سان مسلمان شاعرن ۾ تمام وڏو شاعر ليکيو وڃي ٿو. هن جي شاعري جي مجموعي کي شاهه جو رسالو چيو وڃي ٿو. هي مزار سيوهڻ شريف ۾ موجود لال شهباز قلندر جي مزار جي مزار کان 125 ڪلوميٽر مفاصلي تي آهي. آمريڪا جي اڳوڻي وزير خارجه هيلري ڪلنٽن 2009ع ۾ هن مزار جو دورو ڪيو هو.

مزار جي اندرين حصي جي سارسنڀال عورتن جي حوالي آهي. جڏهن ته مزار جي ٻاهران مرد شاهه جي شاعري ڳائيندا آهن. هندو برادري *[[ڀيل]]* ۽ *[[ڪولھي|ڪولهي]]* هن درگاهه جو احترام ڪندا آهن؛ ڇو ته لطيف جي شاعري هر عقيدي لاءِ احترام جو درس ڏي ٿي.

## اڏاوت
thumb|left|Entry to the shrine
thumb|left|The shrine's inner sanctum is the site of the saint's tomb.
هي مزار ميان غلام شاهه ڪلهوڙي 1772ع تي ٺهرايو. هن مزار ۾ هڪ مسجد ۽ لطيف جو روضو آهي، جنهن جو در هڪ وڏي اڱڻ طرف کلي ٿو جنهن جي چوڌاري قبا جوڙيل آهن. هن ۾ سنڌي اڇي ۽ نيري رنگ جي ڪاشي جو ڪم ٿيل آهي. سجي لٿي هن مزار ۾ لطيف جي شاعري ڳائي ويندي آهي..

## عرس
شاهه عبدالطيف ڀٽائي جي ٽن ڏينهن واري عرس ۾ 5 لک کان وڌيڪ زيارت مند مزار ٿي حاضري ڀريندي آهن، سندس عرس اسلامي مهيني جي صفر جي 13 هين تاريخ تي شروع ٿيندي آهي. سندس عرس وارو ڏينهن لطيف جي وفات وارو ڏينهن آهي ۽ سندس مالڪ سان ملڻ جي خوشي ۾ هي ڏينهن ملهايو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
**[[شاهه جو رسالو]]*
* لال شهباز قلندر جي مزار

* پاڪستان ۾ مزارن جي فهرست
* سنڌ ۾ صوفي ازم
* پاڪستان ۾ صوفي ازم

## تصويرون

فائل:The_Door_of_Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai.jpg|مزار ۾ نيري ۽ اڇي رنگ سان ٿيل سنڌي ڪاشي جو ڪم
فائل:Secretary_Clinton_Visits_Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Kazmi_(4057740172).jpg|هيلري ڪلنٽن شاهه جي مزار تي حاضري ڀرائيندي.
فائل:The Shrine of The Shah Abdul Latif Bhittai.jpg|مزار جي داخلا واري در سامهون ڪشادو ميدان
فائل:Shah_Abdul_Latif_Bhittai%27s_shrine_at_Bhit_Shah.jpg|مزار جي داخلا کان اڳ ڏنل اڱڻ.
فائل:Raag Mehfil of Bhittai.JPG|لطيف جا فقير سندس شاعري ڳائيندي.
فائل:Sunset at Shrine of Shah Abdul Latif Bhittai.jpg|مزار جي داخلا وارو رستو 


## حوالا

زمرو:مٽياري ضلعو
زمرو:Mausoleums in Pakistan
زمرو:Places of worship in Sindh
زمرو:Sufi shrines in Pakistan
زمرو:Tourist attractions in Sindh
زمرو:Ziyarat
زمرو:Shah Abdul Latif Bhittai
زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
خانبهادر قادر داد خان پٺاڻ

**خانبھادر آغا قادر داد خان** تاريخ 16-جنوري 1844ع تي شڪارپور ۾ پيدا ٿيو. سندس والد گل حسن خان واپاري هو، جنهن کي دهليءَ ويندي واٽ تي ڦورن اچي ورايو ۽ کانئس مال متاع ڦري قتل ڪري ڇڏيو. جنهن کانپوءِ ننڍڙي قادر داد خان جي تعليم ۽ تربيت سندس مامي رحمت خان جي نظرداري هيٺ ٿي. هو پنهنجي تعليم مڪمل ڪري 1 نومبر 1861ع تي  ڪليڪٽر جي آفيس جي اڪائونٽس ڊپارٽمينٽ ۾ منشي ٿيو. 12 آڪٽوبر 1863ع تي انهيءَ ڪليڪٽر آفيس جي روينيو ڊپارٽمينٽ ۾ منشي مقرر ٿيو. اهڙيءَ طرح 1 نومبر 1864ع تي ڊپٽي ڪليڪٽر آفيس شاهبندر ڪراچي ۾ هيڊ ڪلارڪ جي حيثيت سان سندس تقرر ٿيو. 19 جون 1866ع تي کيس سيوهڻ جو مختيارڪار مقرر ڪيو ويو. 15 اپريل 1867ع تي کيس شاهبندر بدلي ڪيو ويو. 18 مئي 1867ع تي کيس مختيارڪار جي اضافي چارج ڏني وئي. 27 اپريل 1869ع تي کيس ايڪسٽرا اسسٽنٽ ڪليڪٽر يا ڊپٽي ڪليڪٽر جي اضافي چارج حوالي ٿي. 20- جولاءِ 1877ع تي سيوهڻ ۾ فرسٽ ڪلاس مختيارڪار ٿيو. 21- جون 1879ع تي سيوهڻ جو ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مئجسٽريٽ مقرر ٿيو. پهرين جون 1892ع تي چوٿين گريڊ ۾ ترقي ٿي. 23- نومبر 1893ع تي سيڪنڊ گريڊ مليو ۽ نوشهري ڊويزن ۾ مقرر ٿيو. 7 اپريل 1894ع ۾ سي آءِ اي (Companion of the order of the Indian Empire)  جو خطاب مليو. پاڻ سنڌ محمڊن ايسوسيئيشن جو ٻيو نمبر صدر (1896ع کان 1903ع تائين) رهيو. خانبهادر  قادرداد خان 31 مئي 1903ع مطابق 3 ربيع الاول 1321ھ دمڪشيءَ جي بيماريءَ وگهي انتقال ڪري ويو.

## حوالا
النور مسجد

**النور مسجد** ، شارجه ۾ واقع هڪ مسجد جو نالو آهي. هي مسجد بحريه ڪورنيش تي خالد ساحلي ڍنڍ جي ڪناري تي آهي. هي مسجد عثماني طرز تعمير کان متاثر ٿي ترڪي ۾ واقع موجود سلطان احمد مسجد جهڙو آهي. شارجه ۾ موجود هي ٽن مسجدن مان هڪ آهي، جيڪا عام ماڻهن لاءِ کليل هجي ٿي، شارجه ۾ ڪل 600 مسجدون آهن.

سال 2014ع جي رمضان مهيني ۾ هن مسجد ۾ خيراتي پيسئن لاءِ دنيا جو وڏي ۾ وڏو ڪاٺ جو دٻو رکيو ويو، جيڪو گينز ورلڊ رڪارڊ هو.

## حوالا

زمرو:مسجدون
زمرو:اسلامي عمارتون
زمرو:اسلامي جایون
زمرو:شارجه جا مسجد
زمرو:امارات شارجه
زمرو:2005ع ۾ جوڙيل مسجدون
مالوه جو آفيم

انگريزن سنڌو نديءَ جي واپار بابت ميرن سان جيڪو عهدنامو ڪيو هو، ان مطابق ٽالپر، بهاولپور جو نواب ۽ خالصا سرڪار انگريزن سان ڀائيوار هئا. هن واپار مان انگريزن جا ٻه خاص مطلب هئا: سنڌو نديءَ وارن ملڪن کان واپار جي بهاني سان واقف رهن، سندن ايجنٽ ڪراچي، مٺڻ ڪوٽ، فيروز پور ۾ دفتر کولي ويٺا هئا. هرند جي هڪڙي رهاڪو محمد شريف کي پنهنجو ڇاڙتو مقرر ڪري، سندس ذريعي ديره جات جو احوال معلوم ڪرڻ لڳا.

سنڌ_ ستلج واري واپار ۾ رڳو انگريز لاڀائيتا رهيا، ڇاڪاڻ ته اڳ **مالوه جو آفيم** (*Maalwaah jo Aafeem*) سنڌو نديءَ جي وسيلي ٽالپر سرڪار جي ذريعي ڪراچيءَ کان ڊيو ۽ گوئا بندرن ڏانهن ويندو هو، جتان پورچوگيز سوداگرن ذريعي چين ۾ وڏيءَ رقم تي وڪامندو هو ۽ اهڙي نموني سنڌ سرڪار کي آفيم جي ٽيڪس مان گهڻي آمدني ٿيندي هئي، سنه 1773ع کان ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيم جي واپار تي قبضو ڄمائڻ لڳي، ويتر ٽالپرن سان عهدنامي ڪرڻ کان پوءِ هندستان جي سموري آفيم جي واپار تي انگريزن مڪمل طور قبضو ڄمائي ورتو. چين سان آفيم جي واپار ڪرڻ ڪري انگريزن کي ساليانو ڏھ لک پائونڊن جو فائدو پهچڻ لڳو. 

## حوالا

زمرو:سامراجيت
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:ڪاروباري اخلاقيات
عبدالخالق وڪيل

**ميان عبدالخالق وڪيل**
ميان عبدالخالق وڪيل جو تعلق شڪارپور جي اعواڻ خاندان سان هو. مشهور فارسي گو شاعر محمد عارف ’صنعت‘ جو پٽ هو. ’صنعت‘ جو فارسي کان علاوه سنڌي ۾ به گهڻو ڪلام هو، جو بي توجهي سبب محفوظ رهي نه سگهيو. ميان عبدالخالق اُن جو باقي رهيل فارسي ڪلام سنواري ترتيب ڏئي ”ديوان صنعت“ جي نالي سان پڌرو ڪيو. اُنهيءَ ديوان جو پهريون ڇاپو سن 1895ع ۾ پوڪرداس تاجر ڪتب شڪارپور، اسلاميه پريس لاهور مان ڇپائي منظر عام تي آندو. ساڳئي ديوان کي بعد ۾ مرحوم لطف الله بدوي نئين ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد پاران ڇپايو.
مرزا صاحب جا عبدالخالق اعواڻ سان دوستيءَ جا ناتا هئا، جنهن ڪري مرزا قليچ بيگ صاحب کيس پنهنجي دوانحعمري ۾ به ياد ڪيو آهي. (سائو پن يا ڪارو پنو، ص 75) ميان عبدالخالق ۽ مرزا صاحب جن جي وچ ۾ گهڻي خط و ڪتابت به هلندڙ هئي. ميان عبدالخالق جي هڪ خط جو مرزا صاحب فارسي ۾ منظوم جواب ڏنو هو، جنهن مان سندن تعلقات جي پروڙ پوي ٿي.}

## حوالا
مير علي نواز علوي

**مير علي نواز علوي**
شڪارپور جي علوي سادات خاندان جو مشهور شاعر مير علي نواز (جنم 1851ع، وفات 2- فيبروري 1920ع ولد مير فخر الدين علوي جو شمار سنڌجي قابل طبيبن ۾ ٿئي ٿو. مير صاحب پنهنجي زماني جو وڏو عارف ۽ عالم هو. ڪيترا ڪتاب لکيائين. سندس ڪلام ”ڪليات علوي“ جي نالي سان پڌرو ٿي چڪو آهي. اُن جو پهريون ڇاپو سندس حياتيءَ ۾ ڇپيو، بعد ۾ اُن کي محترم ڊاڪٽر نواز علي ”شوق“ ترتيب ڏئي 1882ع ۾ ڪافي پبليڪيشن ڪراچي پاران ڇپايو. 1993ع ۾ ڊاڪٽر عبدالخالق راز سومري جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ پاران ڇپايو ويو آهي.
مير علي نواز علوي ۽ مرزا قليچ بيگ  جا پاڻ ۾ دوستيءَ جا گهرا ناتا هئا. مير صاحب جي هيٺين نعتيه غزل جو جڏهن مرزا صاحب تتبع ڪيو، تڏهن اُن جي مقطع ۾ کيس خراج پيش ڪيو:
 

 

## حوالا
احوال شاھ عبداللطيف جو (ڪتاب)

**احوال شاھ عبداللطيف جو**  شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جي ڪتاب ”احوال شاھ عبداللطيف ڀٽائي“ جو نئون ڇاپو، جيڪو مارچ 1972ع ۾ ڀٽ شاھ ثقافتي مرڪز ڪميٽي حيدرآباد پاران ڇپائي پڌرو ڪيو ويو، سو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جن جو سنواريل آهي. نئين ڇاپي جي مهاڳ ۾ ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڪتاب بابت لکي ٿو تہ: هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو غالباً ”پوڪرداس تاجر ڪتب شڪارپور“ (جنهن جو ديباچي جي هيٺان نالو ڏنل آهي) 15 نومبر کانپوءِ سن 1897ع ۾ شايع ڪيو. اُن بعد ٻيو ڇاپو 1905ع ۾ ۽ ٽيون ڇاپو 1910ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي نئين ڇاپي ۾، ٻئي ۽ ٽئين ڇاپي جي سرورقن جا عڪس ڏنل آهن، جن مان خبر پوي ٿي تہ ڪتاب جو ٻيو ڇاپو لاهور جي ”اسلاميہ پريس“ ۾ ڇپيو ۽ ٽيون ڇاپو وڪٽوريہ پريس سکر ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:1897ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
سودائي خام (ڪتاب)

**سودائي خام** مرزا قليچ بيگ جو لکيل ڪتاب آھي. هن ڪتاب ۾ مرزا صاحب جو فارسي، اردو ۽ سنڌي ڪلام آيل آهي. ڪجهه ڪلام اهڙو به آهي، جو پاڻ پنهنجن ناٽڪن مان چونڊي شامل ڪيو اٿس. ڪتاب جو پهريون ڇاپو ڪرائون سائيز ۾ 102 صفحن تي مشتمل آهي. اِهو ڪتاب 1315ھ ۾ پوڪرداس ڇپايو. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو ”سودائ خام“ جي نالي سان سن 1910ع ۾ پڻ ڇپايو ويو، جو 207 صفحن تي پکڙيل آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
ڪرامات الاوليا

**ڪرامات اولياء** مرزا قليچ بيگ جي ڪتاب جو نالو آهي. ڊاڪٽر انور فگار مطابق
مرزا صاحب جو هي ڪتاب سن 1911ع ۾ پوڪرداس ”مفيد عام پريس لاهور“ مان ڇپائي پڌرو ڪيو. 260 صفحن جو هي ڪتاب ٻن ڀاڱن تي مشتمل آهي. پهرين ڀاڱي ۾ سنڌ کان ٻاهر جي چوڏهن بزرگن جو احوال ڏنل آهي ۽ ٻئي ڀاڱي ۾ سنڌ جي ڇهن بزرگن جو ذڪر ڪيل آهي

## حوالا

زمرو:ڪتاب
ديوان قاسم

**ديوان قاسم**  مرزا قليچ بيگ جي ڪتاب جو نالو آهي.ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو جي مطابق  آخوند محمد قاسم ولد نعمت الله هالائي (1806ع – 1881ع) جي ديوان بابت ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو صاحب لکي ٿو ته: ”ديوان قاسم پهريون دفعو 1875ع ۾ ڇپيو. اُن کانپوءِ ٻيو ڀيرو مرزا قليچ بيگ ترتيب ڏنو. مرزا صاحب جي ترتيب ڏنل ”ديوان قاسم“ کي سندس فرزند مرزا اسد بيگ صاحب سڌاري سنواري ڇپايو. مرزا صاحب جو ترتيب ڏنل ”ديوان قاسم“ 1936ع ۾ پهريون دفعو پوڪرداس ”آرين اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس“ مان ڇپائي پڌرو ڪيو. هي ڪتاب 172 صفحن تي مشتمل آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اهنسا جو عالمي ڏينهن

**اهنسا** يا **عدم تشدد جو عالمي ڏينهن**  هر سال 2 آڪٽوبر تي، مهاتما گانڌي جي جنم ڏينهن جي موقعي تي ملهايو ويندو آهي. هن ڏينهن کي هندوستان ۾ گانڌي جينتي چوندا آهن.

جنوري 2004ع ۾، امن نوبل انعام کٽيندڙ ايرني شهري شيرين عبادي اهنسا جي عالمي ڏينهن جي حوالي سان هڪ رٿ عالمي سماجي فورم ۾ پڙهائيندڙ هڪ هندوستاني استاد کان ورتو.
## وڌيڪ ڏسو
*عالمي امن جو ڏينهن

## حوالا

زمرو:آڪٽوبر جا ڏڻ
اهنسا، عالمي ڏينهن
زمرو:مهاتما گانڌي
زمرو:عدم تشدد
ويدانيت

ويدانت جو بنيادي نظريو هي آهي ته آتما (انسان جو نفس) برهما يا روح ڪل آهي، برهما 	جي ذات ابدي ۽ لامحدود آهي، سندس ئي طاقت سمورين شين ۾ ڪم ڪري رهي آهي، پر اها ذات تقسيم نه ٿيندي 	آهي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن برهما 	جي ذات کي تقسيم ڪبو ته سندس ذات ۾ تغير، ڦيرگير ۽ تبديلي ٿي پوندي. انڪري اهو تسليم ڪرڻو پوندو ته هر انساني نفس توڙي حيوان، سمورن ۾ خود برهما  (رب) آهي.
نفس ئي انسان کان سڀ ڪجهه ڪرائيندو آهي، جيڪڏهن نفس تي ضابطو آهي ته خدا انسان ۾ وسي ٿو، رب انسان کان الڳ ناهي، پر هُو پنهنجي بندن سان گڏ آهي. هن ڪائنات ۾ صرف رب جي هستي هميشه رهڻي آهي. باقي سڀ شيون فنا آهن. 	ويدانت ۾ شنڪر اچاريه ئي ان نئين خيال کي متعارف ڪرايو هو. شنڪر اچاريه جي خيال مطابق ئي صرف خدا جي هستي وڏي آهي، سڀ الله جي پيدا ڪيل ڪائنات آهي، 	ڪابه ذات پات ڪابه اوچ نيچ ناهي، بهترين اهو آهي، جنهن جا اخلاق سٺا آهن، باقي سڀ هڪجهڙا آهن. جيڪو لوچي سو لهي واري ڳالهه 	آهي. فتح الله صديقي پنهنجي ڪتاب ”سنڌي انسائيڪلو 	پيڊيا“ ۾ لکي ٿو ته:

  
"ويدانت فلسفي جا ٻه ڀاڱا آهن، ”اترممانسا“ ۽ ”پوروممانسا“. ممانسا لفظ شروعات ۾ ويدن جي ترجمانيءَ ۽ معنيٰ جي ويچار کان ڪتب آندو ويندو هو، جنهن جي پوءِ معنيٰ ڦري ٿي ”پوتر ويچار“. 	ان بعد ان جو مطلب وڃي بيٺو ”سچ يا حق جي ذات بابت ڪابه ٽيڪا يا ڇنڊڇاڻ“. انهيءَ لحاظ کان اترممانسا انهيءَ معنيٰ سان ٺهي ٿا اچن."”ويدن جو پهريون ڀاڱو ”منت“ ۽ ”برهمڻا“ گڏي ڪرم ڪانڊ جي حصي ۾ اچن ٿا. جن ۾ انسان جا فرض بيان ڪيل آهن، پويون ڀاڱو جنهن کي ”اُپنشيد“ ڪوٺجي ٿو، ان کي ”گيان ڪانڊ“ سڏين ٿا. هن ۾ وري سچ يا حق نسبت ڄاڻ ڀريل آهي. ويدانت لفظ جي معنيٰ آهي ”ويدن جو انت“ يعني ويدن جي پوئين ڀاڱي ۾ ٻڌايل مت ۽ ويچار اهو ويدن جو پويون ڀاڱو اُپنيشد آهن. اترممانسا ۾ تنهنڪري اُپنشدن جي فلسفي جو تت اچي وڃي.

ويدانت __(Vedanta): هندو مت ۾ ”الک“ جي ايڪائي ۽ ان سان لئون لائڻ جو فلسفو. هند سنڌ ۾ سڀ کان آڳاٽا ڪتاب ويد آهن، جن کي هندو مذهب جا بنيادي ڪتاب مڃيو ويو آهي، انهن ۾ موجود فڪر جو مجموعي علم جيڪو تصوف وانگر هڪ واحد هستيءَ کي مڃي ٿو، جنهن کي ’برهما‘ ٿو چيو وڃي. ويدانتي شاعرن انهيءَ فڪر کي پنهنجي شاعريءَ ۾ آندو آهي. سنڌيءَ ۾ ’سامي‘ جي شاعري ان فڪر کي پيش ڪري ٿي.

## حوالا
2 آڪٽوبر

**2 آڪٽوبر** ، عيسوي سال جو 275 هون (ليپ سال 276 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 90 ڏينهن (ليپ سال 91 ڏينهن) باقي آهن.

## واقعا
* **[[1934ع]]** – پارلياماني ڪاميٽي سفارش ڪئي ته سنڌ کي بمبئي پريزيڊينسي کان ڌار ڪيو وڃي.
* **[[1988ع]]** – حيدرآباد ۾ لساني جهيڙن سبب اٽڪل 160 ماڻهو مارجي ويا، شهر ۾ هنگامن کي پوليس روڪڻ ۾ ناڪام رهي.

## پيدائش
* **[[1869ع]]** – موهنداس ڪرمچند گانڌي، هندوستاني سياستدان
* **[[1884ع]] ــ [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رامچند%20ايم%20ڪيولراماڻي رامچند ايم ڪيول رامچنداڻي]**، سماج سڌارڪ
* **[[1904ع]] ــ [[:en:Lal_Bahadur_Shastri|لال بھادر شاستري]]**، ھندستان جو ٻيو نمبر وزيراعظم
* **[[1928ع]] ــ  [[ايشور آنچل]] **، اديب ۽ نقاد
* **[[1934ع]] ــ [[انيتا غلام علي]]**، تعليمي ماھر ۽ سماجي اڳواڻ
* **[[1935ع]] ــ [https://thesindhuworld.com/lakhmi-khilani/ لکمي کيلاڻي]**، ليکڪ ۽ مترجم
* **[[1938ع]] ــ [[:en:Waheed_Murad|وحيد مراد]]**، پاڪستاني فلمن جو ھيرو
* **[[1948ع]] ــ [[الطاف اثيم]]**، شاعر، اديب ۽ محقق
* **[[1959ع]] ــ [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D9%86%D8%A7%D8%B2 ناز سنائي]**، اديب ۽ پبلشر
* **[[1960ع]] ــ [[:en:Mohammad_Aslam_Bhutani|محمد اسلم ڀوتاني]]**، بلوچ سياستدان ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر

## فوتگيون

## ڏڻ ۽ عام موڪل
* اهنسا جو عالمي ڏينهن

## وڌيڪ ڏسو
*3 آڪٽوبر
*4 آڪٽوبر

## حوالا

زمرو:سال جا ڏينهن
زمرو:آڪٽوبر
ميٽنگ ريلوي اسٽيشن

**ميٽنگ ريلوي اسٽيشن** ، سنڌ صوبي جي ضلعي ٺٽي جي ميٽنگ ڳوٺ ۾ واقع آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست
* پاڪستان ريلوي

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* پاڪستان ريلوي جي سرڪاري ويبسائيٽ

زمرو:ٺٽو ضلعو
زمرو:سنڌ ۾ ريلوي اسٽيشنون
زمرو:ٺٽي ضلعي جا ريلوي اسٽيشن
زمرو:ڪراچي-پشاور لائين ML-1 جا اسٽيشن
ڀٽ شاهه ريلوي اسٽيشن

**ڀٽ شاهه ريلوي اسٽيشن** ، سنڌ ۾ ضلعي مٽياري جي ڀٽ شاهه ۾ واقعع آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان جي ريلوي اسٽيشن جي فهرست
* پاڪستان ريلوي

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
*پاڪستان ريلوي اسٽيشن جي سرڪاري ويباسيٽ

زمرو:سنڌ ۾ ريلوي اسٽيشنون
زمرو:پاڪستان جا ريلوي اسٽيشن
زمرو:ضلعي مٽياري جون ريلوي اسٽيشنون
3 آڪٽوبر

**3 آڪٽوبر** ، عيسوي سال جو 276 هون (ليپ سال 277 هون) ڏينهن آهي، سال پوري ٿيڻ ۾ 89 ڏينهن (ليپ سال 90 ڏينهن) باقي آهن.

## واقعا
* **[[1932ع]]** – عراق برطانيا کان آزادي حاصل ڪئي.
* **[[1952ع]]** – برطانيا ايٽمي ڌماڪو ڪري دنيا جو ٽيون ايٽمي طاقت بڻجي ويو.
* **[[1990ع]]** ــ اولھ ۽ اوڀر جرمنيءَ جو ڳانڍاپو ٿيو.
* **[[1991ع]]** – ناڊينگور ڊيمر پهرين ڏکڻ آفريڪا جي شهري هئي جنهن امن جو نوبل انعام ماڻيو.

## پيدائش
* **[[1941ع]] ــ [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بلوچ%20عنايت عنايت بلوچ]**، اديب ۽ براڊڪاسٽر

## فوتگيون

* **[[2012ع]] ــ [[:ur:عبد_الحق_انصاری|عبدالحق انصاري]]**، عالم، مذھبي اسڪالر 
***[[2015ع]] ــ [[:en:Javed_Iqbal_(judge)|جسٽس جاويد اقبال]]**، قانوندان ۽ فلاسافر

* **[[2015ع]] ــ [[:en:Muhammad_Nawaz_Khan_(writer)|محمد نواز خان]]**، اردو ۽ پشتو جو ليکڪ، مورخ ۽ ڪالم نگار

## ڏڻ ۽ عام موڪل

## وڌيڪ ڏسو
*4 آڪٽوبر
*5 آڪٽوبر

## حوالا

زمرو:سال جا ڏينهن
زمرو:آڪٽوبر
ڪونڍير

**ڪونڍيِر**ٿر ۾ برسات پوڻ تي جهنگ ۾ ترت ئي ’پپون‘ ۽ ’ڪونڍير‘ اُڀرندا آهن، اهي سنڌ جي ٻئي حصي ۾ ڪو نه ٿيندا آهن، جنهنڪري کين ’ٿر جا ميوا‘ سڏيندا آهن. ’ڪونڍير‘ جي ول جو نالو ’ڦڙسي‘ چئبو آهي، ان جي پاڙ ۾ پٽاٽي وانگر ڪونڍير ٿيندو آهي. مجازي طرح، سُهڻن ۽ اڀريل ڳلن واري ٻار کي ’ڪونڍير‘ چئبو آهي. اُن جي ڳنڍ (ڪونڍير) پٽاٽي وانگر زمين جي اندر ٿيندي آهي. مٿان ول ٿيندي آهي، جنهن جي ڏانڊيءَ ۾ ڄار جا پن ٿيندا آهن، جن هن جي ڪري پاڙ ڳولي زمين مان ڪونڍير کوٽي ڪڍبو آهي. هيءَ ول مُرٽن، ڄارين، موراڙين، ڦوڳن، ڪرڙن ۽ ۽ ٻين وڻن ۾ اُڀري ۽ وڻ تي چڙهندي ويندي آهي. ڪونڍير مٿان نرم هلڪي ڀوري رنگ جي کل ٿيندي آهي، ۽ هوبهو پٽاٽي جهڙو پيو ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اندر اڇي رنگ جو ڳڀ ٿيندو آهي. ٿورو ڪپڙي سان گَهِبو ته کل لهي ويندي ۽ ڳڀ ظاهر ٿي پوندو آهي.
ٿري ماڻهو، خاص ڪري ٻار، ڪونڍير ۽ ول جا پن شوق سان کائيندا آهن. ڏينهن جو ٻار مال سان پَهري ويندا آهن، شام جو پنج – ست ڪونڍير ضرور آڻيندا آهن، جي پنهنجن ننڍن ڀائرن ۽ ڀينرن کي ڏيندا آهن. هنن جي ڀاڄي ڪا نه ڪبي آهي. اُن جا پن اُٺ ٻڪريون ۽ رڍون وغيره به کائيندا آهن. ڪونڍير هڪ هنڌان پٽي ٻئي هنڌ آلي واريءَ ۾ لڳائبو ته اُتي اُڀري پوندو آهي. ڪي ٻار جهنگ مان ڪونڍير آڻي پنهنجن گهرن جي لوڙن جي ڀرسان پوکيندا آهن.

## حوالا
ناريجا

**ناريجا** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ھڪ قبيلي يا ذات جو نالو آھي . سنڌي ڳالهائيندڙ ھن ذات جا ماڻهو سنڌ جي مختلف ڪچي ۽ پڪي وارن حصن ۾ رھندڙ آھن. لفظ ناريجو دراوڙي ٻوليءَ جي لفظ نار مان نڪتل آهي جنھن جي معني پاڻي آهي.ناريجو نار لفظ جہ صفت نسبتيءَ جي نشاني آهي. جنھن جو مطلب آهي  پاڻي جي مُلڪ جو واسي، ماڻهو يا مُهاڻو.

## حوالا
مرکياڻي

**مرکياڻي** پاڪستان جي صوبي سنڌ جو ھڪ قبيلو يا ذات جو نالو آهي.مَرکياڻي يا مَرڪِيار اصل ۾ دراوڙي لفظ رمرڪاني مان نڪتل آهي . مرڪاير ھڪ قديم دراوڙي قبيلو آهي  جنھن جي صورت تبديل ٿي مرڪيار ۽  مرکياڻي ٿي وئي

## حوالا
پليو قبيلو

**پليا** پاڪستان جي صوبي  سنڌ ۾ ھڪ قديم دراوڙي قبيلي جو نالو آھي. سنڌ ۾ اڄ به ان قبيلي جون ذاتيون موجود آهن جن ۾  پَلي، پُلي، پلياڻي، پَلي پوٽا، پليجا، پليجاڻي، پلي خيل نالي سان موجود آھن. 

## حوالا
پير جهنڊو

** درگاھ شريف پير جهنڊي) پير سائين سيد احسان الله شاھ راشدي رحمته الله علي پير سني سنت هجرت ڪئي ۽ هن ڳوٺ جو بنياد رکيو** ، صوبي سنڌ جي ضلعي مٽياري جي تعلي نيو سيعد آباد ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ مشهور آهي. پير جي ڳوٺ ۾ موجود راشدي خاندان حضرت پير سائين سيد محمد راشدي (پير سائين روضي ڌڻي) جا پوئينر آهن. هن خاندان اسلامي اڀار لاءِ ڪردار ادا ڪيو، جنهن پير سائين محب الله شاهه راشدي پير سيد بديع الدين شاهه راشدي پير سائين ياسين شاھ راشدي پير قاسم شاھ راشدي جو هڪ اهم ڪردار آهي

## حوالا

زمرو:مٽياري ضلعو
زمرو:مٽياري ضلعي جا ڳوٺ
زمرو:مٽياري ضلعي جا شهر ۽ قصبا
ڪورگ قبيلو

**ڪورگ قبيلو** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي  ھڪ قديم دراوڙي قبيلي جو نالو آهي. لفظ گورک ان جي بگڙيل صورت آهي. سنڌ ۾ گورک ھل اسٽيشن ان قبيلي جي نالي سان مشھور آھي.

## حوالا
مالھي (قبيلو)

**مالھي** يا مالھيا، مالي، ماليا، ماليجا دراوڙي نسل جا ماڻهو آهن. سندن اصل نالو ’مَل‘ يعني ’جبل‘ جي تبديل ٿيل صورت آهي. مالهيا يا ماليءَ جي معنيٰ جبل جا رهواسي آهي. اھي پاڪستان جي صوبي سنڌ م رھندڙ ماڻھو آھن جيڪي سنڌي ڳالهائيندڙ آهن.

## حوالا
ڪوريجا

**ڪوريجا**,  واحد:  **ڪوريجو** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ھڪ سنڌي ڳالهائيندڙ ذات جو نالو. ان ذات جا ماڻھو سنڌ جي مختلف شھرن ۽ ڳوٺن ۾ رھن ٿا. لفظ ڪوريجو دراوڙي لفظ ڪُور مان نڪتل آهي جنھن جي معني *پاڻيءَ جي ٻن ڇاڙن جي وچ ۾ رهندڙ يا آباد ٿيندڙ ماڻهو* يا مهاڻا  آھي.

## حوالا