open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موسيٰ خيل ضلعو

**موسيٰ خيل ضلعو** (اردو: ضلع موسی‌ خیل) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي.   موسيٰ خيل پاڪستان جي بلوچستان صوبي جي اتر اوڀر ۾ هڪ ضلعو آهي. اهو 1992 ۾ هڪ الڳ ضلعو بڻيو، ان کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جي اندر هڪ تحصيل هو. موسيٰ خيل ضلعو هاڻي لورالائي ڊويزن جو حصو آهي، جيڪو ژوب ڊويزن کي ورهائڻ کان پوءِ ٺاهيو ويو هو.

## موسیٰ خيل ضلعي جي تاريخ

1878–79ع جي افغان جنگ جي پهرين مرحلي کان پوءِ، گنڊمڪ جي معاهدي تحت انگريزن بلوچستان جي اترين علائقن تي ڪنٽرول قائم ڪيو. 1879ع کان 1884ع جي وچ واري عرصي دوران، انگريز حڪومت ڪهيتران ۽ موسیٰ خيل قبيلن تي پنهنجو اثر وڌائڻ لاءِ ڪوششون ڪيون، جيڪي هاڻوڪي مساخيل علائقي ۾ آباد هئا. 1884ع ۾ شاهه جهان جي اڳواڻيءَ ۾ ڪاڪڙ قبيلن پاران ڪيل حملن ۾ مساخيل قبيلي به حصو ورتو، پر ساڳئي سال ٿيل فوجي مهم جي پڄاڻيءَ تي مساخيل قبيلو برطانوي حڪومت آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا. 1 نومبر 1887ع تي پورو علائقو سرڪاري طور برطانوي هندستان جو حصو قرار ڏنو ويو. 1890ع ۾ ژوب ايجنسي قائم ڪئي ويئي، جنهن سان گڏ موسیٰ خيل علائقو ان ۾ شامل ڪيو ويو. 1892ع ۾ موسیٰ خيل کي تعلقو (تحصيل) جو درجو ڏنو ويو، ۽ آڪٽوبر 1903ع ۾ ان کي لورالائي ضلعي سان منسلڪ ڪيو ويو. 1905ع ۾ موسیٰ خيل تعلقي ۾ ڪُل 61 ڳوٺ شامل هئا. 1901ع جي آدمشماري موجب، تعلقي جي ڪُل آبادي 15,537 هئي، جنهن مان 8,374 مرد ۽ 7,163 عورتون هيون. هتي رهندڙ اهم قبيلن ۾ شامل هئا: ايسوت: 1,941؛ 
جعفر: 1,026؛  پنري: 10,144 (جنهن ۾ موسیٰ خيل قبيلو 9,748 هو). موسیٰ خيل قبيلي جون اهم شاخون بيلخيل (7,662) ۽ لهرزئي (2,086) هيون. ان کان علاوه، سيد گهرشن قبيلي جا 271 فرد پڻ آباد هئا. هن علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي پشتو هئي.موسیٰ خيل، 1 جنوري 1992ع تائين لورالائي ضلعي جو تعلقو رهيو. ان تاريخ تي لورالائي ضلعي کي ٽن الڳ ضلعن، لورالائي، موسیٰ خيل ۽ برکھان،  ۾ ورهايو ويو، جنهن کان پوءِ موسیٰ خيل کي باضابطه طور ضلعي جو درجو ڏنو ويو.

## انتظامي تقسيم

موسیٰ خيل ضلعو پنج تحصيلن ۾ ورھايل آھي.

## خارجي ڳنڍڻا
* http://www.dawn.com/2002/09/23/ebr2.htm

## حوالا

زمرو:موسي خيل ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
گوادر ضلعو

**گوادر ضلعو** (بلوچي: گوادر دمگ) صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي. گوادر نالو گوات ۽ در مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي هوا جو دروازو. پهرين جولاءِ 1977ع تي گوادر کي الڳ ضلعي طور نوٽيفڪيشن ڪيو ويو. گوادر شهر ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. 

اهو بلوچستان صوبي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. هن جي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ، اوڀر ۾ لسبيلا ضلعو، اتر ۾ ڪيچ ۽ آواران ضلعا ۽ اولهه ۾ ايران جو صوبو سيستان ۽ بلوچستان واقع آهي.
## انتظاميه
گوادر ضلعي کي پنج تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي. 

## جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ
## آباديات
## تعليم

## تصويرون

فائل:Gwadar Port.jpg
فائل:Gawadar City 2.jpg


## پڻ ڏسو
## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Gwadar District at www.balochistan.gov.pk
* District Gwadar  at www.balochistanpolice.gov.pk 
* Gwadar Development Authority

## حوالا

زمرو:گوادر ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
قلعو عبدالله ضلعو

**قلعو عبدالله ضلعو** (پشتو: عبدالله کلا ولسوالۍ) پاڪستان  جي  صوبي  بلوچستان جي اتر اولهه واري حصي ۾ ڪوئيٽا ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي. ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر گلستان شهر آهي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ضلعي جي آبادي 3,61,971 آهي.

قلعي عبدالله کي سال 1993ع ۾ پشين ضلعي کان الڳ ڪيو ويو ۽ ضلعو بڻايو ويو. هي ضلعو ڪيترن ئي پشتون قبيلن جي دل ۾ واقع آهي، جن ۾ خاص طور تي ترين، ڪاڪڙ، اچڪزئي ۽ ٻيا ننڍا قبيلا، جهڙوڪ سيد وغيره شامل آهن.

## توپوگرافي
## تاريخ
## آباديات
## انتظامي تقسيم
ضلعو انتظامي طور تي هيٺ ڏنل تعلقن ۾ ورهايل آهي:

## حوالا

زمرو:قلعو عبدالله ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ڪوھلو ضلعو

**ڪوھلو ضلعو** (Kohlu District) (اردو: ضلع کوہلو؛ بلوچي: کوہلو دمگ) پاڪستان  جي صوبي بلوچستان جي سبي ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي. ان جي اتر ۾ لورالائي ضلعو، ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اوڀر ۾ بارکان ۽ اولهه ۾ سبي ضلعو واقع آهي.

## تفصيل

## حوالا

زمرو:ڪوهلو ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
نوشڪي ضلعو

**نوشڪي ضلعو** (ضلع نوشکی: نوشکے) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي. نوشڪي ضلعي جو انتظام برطانوي حڪومت 1896 ۾ خان آف قلات کان ورتو ۽ 1899 ۾ ان کان مستقل ڪرائي تي ورتو ويو.

## انتظامي تقسيم
Nushki District has only one tehsil, Nushki Tehsil, which is further sub-divided into eight union councils: Mengal, Badini Kashingi, Anam Bostan, Dak, Jamaldini, Ahmedwal, Mal, and Municipal Committee Noshki.

## خارجي ڳنڍڻا
* http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/NUSHKI.html



## حوالا

زمرو:نوشڪي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
لورالائي ضلعو

**لورالائي ضلعو** (اردو: ضلع لورالائی؛ پشتو: لورالايي ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر ۾ لورالائي ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. لورالائي شهر ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:لورالائي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
پشين ضلعو

**پشين** (پشتو:  پښين ولسوالۍ؛ بلوچي: پشین دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي. ضلعو پشين هڪ اسٽريٽجڪ نقطي تي واقع آهي ۽ صوبائي هيڊ ڪوارٽر ڪوئيٽا کان 45 ڪلوميٽر پري آهي. سال 1975ع ۾، ان کي ڪوئيٽا ضلعي کان ورهايو ويو، جڏهن ته 1993ع ۾ ان جو هڪ حصو قلعو عبدالله جو نئون ضلعو ٺاهڻ لاءِ ورهايو ويو.

ٻيهر 2022ع ۾، ان جو هڪ حصو ڪاريزات جو نئون ضلعو ٺاهڻ لاء ڌار ڪيو ويو. پشين نالو "پوشانگ"، جيئن ته شهر کي فارسي ذريعن ۾ نامزد ڪيو ويو هو، جو هڪ جديد روپ آهي.   (عربي ذريعن ۾ فوشانگ). ڏندڪٿا فارسي نالي جي اصليت کي افسانوي شهنشاهه افراسياب جي پٽ سان منسوب ڪري ٿي. افغان حڪومت جي ريڪارڊ ۾ استعمال ٿيندڙ لفظ فوشانگ هئو. پشين ضلعي جي آبادي 2017ع ۾ 7,36,903 هئي.

## تفصيل

## حوالا

زمرو:پشين ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ڪڇي ضلعو

**ڪڇي ضلعو** (بلوچي:کچّی دمگ؛ اردو:ضلع کچّھی)، جيڪو سال 2008ع تائين بولان ضلعي جي نالي سان مشهور ھو، پاڪستان جي بلوچستان صوبي جي مرڪزي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. بولان جو علائقو 31 ڊسمبر، 1991ع تائين ضلعي ڪڇي جي ماتحت رهيو. ڊپٽي ڪمشنر آفيس 17 مئي، 1992ع تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ 2000ع ۾ ڊويزن جي خاتمي تائين بولان نصيرآباد ڊويزن جي چئن ضلعن مان هڪ بڻجي ويو. سال 2013ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته ڀاگ تعلقي کي ورهائي نئين لهڙي ضلعي جو حصو بڻايو ويندو.

## حوالا

زمرو:ڪڇي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
پنجگور ضلعو

**پنجگور** (انگريزي: Panjgur، بلوچي: پنجگور دمگ، اردو: ضلع پنجگور) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي اولهه ۾ واقع هڪ ضلعو آھي. پنجگور پهرين جولاءِ 1977ع تائين مڪران ضلعي جي ٽن تعلقن مان هڪ هو، جڏهن ته ضلعو مڪران ڊويزن جو حصو بڻيو. مڪران ڊويزن جا ٻيا ٻه ضلعا ڪيچ (تربت) ۽ گوادر آهن. چتڪان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي. پنجگور ۾ 16 يونين ڪائونسلون آهن. 

پنجگور (لفظي معني: پنج قبرون) ڪيترن ئي آثار قديمه جي ماڳن جو گھر آهي، جن ۾ صدين پراڻا مقبرا، بند گلر نالي هڪ پراڻو ڊيم، خدا آبادان (نواب خاران جو تاريخي قلعو) جي هڪ قلعي جا باقيات ۽ پراڻي بندرگاهه، اسائي جا ڪجهه آثار شامل آهن. موسمي رخشان درياهه پنجگور جي وچ کان ساڄي پاسي وهي ٿو، ان کي ٻن حصن، اتر ۽ ڏاکڻي پنجگور ۾ ورهائي ٿو.

## نالو
ايراني ٻولين ۾ ”پنج“ معنيٰ ”پنج“ ۽ ”گور“ معنيٰ ”قبرون“ آهي. هن ضلعي ۾ پنج مشهور قبرون آهن، جيڪي هن کي پنجگور جو نالو ڏين ٿيون. 
## انتظامي ڊويزنون
ضلعو انتظامي طور تي ٽن تعلقن ۾ ورهايل آهي جنهن ۾ ڪل 16 يونين ڪائونسلون آهن: 
# پاروم
# پنجگور
# گِچڪ
## آبادي
سال 2023ع جي مردم شماري جي مطابق، ضلعي جي آبادي 5,09,781 آھي، جنھن ۾ 4,079 (%0.8)  عيسائي آهن. بلوچي وڏي ٻولي هئي، جيڪا 99.63 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. 
## ٽرانسپورٽ
پنجگور ايئرپورٽ (IATA: PJG، ICAO: OPPG) ھڪ گھرو ايئرپورٽ آھي. ان جو مختصر رن وي صرف 1524 ميٽر ڊگهو آهي. پي آءِ اي 2013ع ۾ شارجه لاءِ اڏامون شروع ڪيون پر پي آءِ اي انهن کي معطل ڪري ڇڏيو آهي. پنجگور جا ماڻهو عام طور تي بسن ذريعي وڏن شهرن جهڙوڪ ڪوئيٽا ۽ ڪراچي ڏانهن سفر ڪندا آهن. 
## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:پنجگور ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ڪيچ ضلعو

**ڪيچ** پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي۔ هن ضلعي جو پراڻو نالو تربت ضلعو هو، جيڪو سال 1994-95ع ۾ ان کان به پراڻو نالو ڪيچ ضلعو رکيو ويو۔

## انتظاميه
ڪيچ ضلعي کي انتظامي طور ھيٺين تعلقن ۾ ورهايو ويو آھي، جن مان ھر ھڪ ۾ ڪيترائي ڳوٺ آھن:

## آباديات
سال 2023ع جي مردم شماري جي مطابق، ڪيچ ضلعي ۾ 2,53,475 گهر هئا ۽ 10,60,931 جي آبادي هئي. ڪيچ ۾ جنس جو تناسب 100 عورتن مٿان 109.82 مردن جو آھی ۽ خواندگي جي شرح %49.65؛ جنهن ۾  %55.23 مردن لاءِ ۽  %43.46 عورتن لاءِ آھی.  3,86,646 (%36.44) آبادي شهري علائقن ۾ رهي ٿي. 328,574 (%30.97) آبادي جي عمر 10 سالن کان گهٽ آهي. سال 2023ع جي آدمشماري ۾ آبادي جو %0.41 مذهبي اقليتون، خاص طور تي عيسائي آهن.  بلوچي وڏي ٻولي آهي، جيڪا %99.73 آبادي ڳالهائي ٿي، جڏهن کي براهوي، سنڌي ۽ ڪشميري ڳالهائن وارن جي پڻ هڪ ننڍي تعداد موجود آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

## حوالا

زمرو:ڪيچ ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
نصير آباد ضلعو

**نصير آباد** **ضلعو** (Naseerabad District) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي نصيرآباد ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي. ضلعي کي سال 1974ع ۾ قلات ضلعي کان الڳ ڪري نوٽيفائي ڪيو ويو هو. ٽن سالن، جولاءِ 1987ع کان ڊسمبر 1990ع تائين ان کي تمبو ضلعو سڏيو ويو. ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر ڊيرا مراد جمالي ۾ واقع آهي. هن ضلعي جو نالو نصير احمد جي نالي تي رکيو ويو آهي جيڪو اتي ڊپٽي ڪمشنر طور ڪم ڪيو ۽ بعد ۾ نصيرآباد ڊويزن جو ڪمشنر بڻيو. سال 2023ع جي پاڪستاني مردم شماري مطابق نصيرآباد ضلعي جي آبادي 565,315 آهي.
## تاريخ
نصير آباد ڊويزن جو نالو خان ​​آف قلات، مير نصير خان اول جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو قلات جي سڀ کان وڌيڪ معزز حڪمرانن مان هڪ هو؛ هن سال 1747ع کان 1794ع تائين قلات تي حڪومت ڪئي ۽ براهوي-بلوچ ڪنفيڊريشن قائم ڪئي، جنهن جو مرڪز خانيٽ آف قلات ۾ هو.  

نصيرآباد ضلعو پهرين، 3 فيبروري، 1954ع تي قلات ضلعي جي قيام تائين، قلات رياست جو حصو هو. پوءِ نصيرآباد کي سال 1974ع ۾ قلات ضلعي کان الڳ ڪيو ويو، جڏهن ته سال 1987ع ۾ جعفر آباد جو نئون ضلعو ان مان الڳ ڪيو ويو. ٽن سالن، جولاءِ 1987ع کان ڊسمبر 1990ع تائين، ان کي تمبو تعلقي جي نالي سان سڃاتو ويندو رهيو. تمبو ڊيرا مراد جمالي کان 40 ڪلوميٽر اولهه ۾ هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي. هن ضلعي جو نالو نصير احمد جي نالي تي رکيو ويو آهي جيڪو اتي ڊپٽي ڪمشنر طور ڪم ڪيو ۽ بعد ۾ نصيرآباد ڊويزن جو ڪمشنر بڻيو.
## انتظامي تقسيم
### تعلقا
ضلعو انتظامي طور تي هيٺ ڏنل ڇئن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:

### يونين ڪائونسلون
These tehsils are further divided into union councils. Currently, there are 31 union councils and one municipal committee in the district:

**Tehsil Dera Murad Jamali**

*Municipal Committee Dera Murad Jamali
*Union Council Quba Sher Khan Sharqi
*Union Council Quba Sher Khan Gharbi
*Union Council Naseer Khan Umrani
*Union Council Jhuder Shimali
*Union Council Bedar Androon Sharqi
*Union Council Bedar Gharbi
*Union Council Manjhoti Sharqi
*Union Council Sardar Shahzada Khan Umrani
*Union Council Sikandarabad
*Union Council Manjhoti Gharbi
*Union Council Jhuder Janubi

**Tehsil Chhatter**

*Union Council Chhatter
*Union Council Phuleji
*Union Council Shah Pur
*Union Council Daulat Ghari Mir Nabi Bakhsh Khan
*Union Council Daulat Ghari Mir Hassan Khosa
*Union Council Shori Drabi

**Tehsil Tamboo**

*Union Council Manjhoo Shoori
*Union Council Aeri
*Union Council Gola Wah
*Union Council Ali Abad Shumali
*Union Council Mir Behram Khan Buledi
*Union Council Qadir Abad
*Union Council Kharoos Wah
*Union Council Fateh Mohammad
*Union Council Mir Wah
*Union Council Abdullah Bari
*Union Council Ali Abad

**Tehsil Baba Kot**
*Union Council Garhi Rehman
*Union Council Baba Kot
*Union Council Kuhna Tamboo

## آباديات
## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Nasirabad District at www.balochistan.gov.pk
* Nasirabad District  at www.balochistanpolice.gov.pk 

## حوالا

زمرو:نصير آباد ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
جھل مگسي ضلعو

**جھل مگسي ضلعو** (بلوچي: جھل مگسی دمگ)  پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي مرڪزي حصي ۾ هڪ ضلعو آهي. اهو خالص بلوچ علائقو آهي جيڪو اڳ ۾ ڪڇي ضلعي جو حصو هو. اهو ڊسمبر 1991ع تي ڪڇي ضلعي جي هڪ حصي کي ڌار ڪري، انهي نالي سان هڪ نئين ضلعي طور قائم ڪيو ويو. ان جو نالو مئي 1992ع تي تبديل ڪري جهل مگسي رکيو ويو. ضلعي جو نالو جهل شهر جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو مگسي قبيلي جي گاديءَ جو هنڌ آهي.

اهو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي: گنداوه تعلقو ۽ جهل مگسي تعلقو ۽ ضلعي ۾ ٻه مکيه شهر آهن؛ گنداوه شهر، جيڪو انتظامي مرڪز آهي ۽ جهل مگسي شهر، جيڪو قديم جڳهن ۽ سياحتي هنڌن، جهڙوڪ پير چتل شاهه نوراني، بلوچستان جو تاج محل (موتي گهرام مقبرو)، مولا ندي، پير لاکا لاءِ پڻ مشهور آهي.
## حوالا

زمرو:جھل مگسي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
مستونگ ضلعو

**مستونگ ضلعو** (اردو: ضلع مستونگ؛ بلوچي: مستونگ دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي اتر اولهه ۾ قلات ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي. سال 1991ع ۾ الڳ ضلعي جي طور تي ٺهڻ کان اڳ، مستونگ قلات ضلعي جو حصو هو. 

ضلعي مستونگ پنهنجو گزيٽيئر سال 2020ع ۾ شايع ڪيو. ان کي ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر مستونگ، جناب محبوب اچڪزئي (PAS) مرتب ڪيو هو.

## تفصيل

## حوالا

زمرو:مستونگ ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زيارت ضلعو

**زيارت ضلعو** (Ziarat District) پاڪستان جي صوبي، بلوچستان جي اتر ۾ هڪ ضلعو آهي. زيارت شهر (تقريبن 2,400 ميٽر جي اوچائي تي واقع) ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر، سب ڊويزن ۽ تعلقي جو پڻ گادي جو هنڌ آهي. خلافت جبل جي بلند ترين چوٽي، 11,400 فوٽ (3,500 ميٽر) جي اوچائي تي، زيارت ضلعي ۾ واقع آهي.
## تفصيل

## حوالا

زمرو:زيارت ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
قلعو سيف الله ضلعو

**قلعو سيف اللہ ضلعو** ( اردو: ضلع قلعہ سیف اللہ؛ پشتو: سيف الله کلا ولسوالۍ؛ بلوچي: قلعه سيف الله دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي اتر اولهه جي زوب ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اهو سال 1988ع ۾ هڪ ضلعي جي طور تي قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ زوب ضلعي جا ٻه اڳوڻي انتظامي يونٽ شامل هئا: اپر زوب تعلقو ۽ بادينائي تعلقو، جنهن جو اڳ ۾ نالو ڪشتو هو ۽ ڪاڪڙ خراسان جي ذيلي ضلعي جو حصو هو.

## انتظامي ڊويزن
ضلعو انتظامي طور تي هيٺين تعلقن ۾ ورهايل آهي:

هن وقت ضلعو ٻن سب ڊويزنن ۾ ورهايل آهي: قلعو سيف الله ۽ مسلم باغ. قلعو سيف الله سب ڊويزن ۾ هڪ تحصيل (ڪلا سيف الله) ۽ هڪ سب تحصيل (بدينائي) شامل آهي. قلعو سيف الله تحصيل وڌيڪ ٻن قانونگو سرڪلن ۽ پوءِ پنج پٽوار سرڪلن ۾ ورهايل آهي. پوري بدينائي سب تحصيل هڪ قانونگو سرڪل ۽ پٽوار سرڪل پڻ آهي. مسلم باغ سب ڊويزن ۾ مسلم باغ تحصيل ۽ لوئيبند سب تحصيل شامل آهن. پوري مسلم باغ تحصيل هڪ قانونگو سرڪل آهي، جيڪو وڌيڪ چئن پٽوار سرڪلن ۾ ورهايل آهي. لوئيبند ذيلي تحصيل هڪ قانونگو سرڪل تي مشتمل آهي ۽ ٻن پٽوار سرڪلن ۾ ورهايل آهي. 

### آبادي واريون جڳهيون
* بابو چين 
* مسلم باغ
* قلعو سيف الله

## تاريخ
## حوالا

زمرو:قلعو سيف الله ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
ڊيره بگٽي ضلعو

**ڊيره بگٽي** (Dera Bugti District) پاڪستان جي صوبي   بلوچستان جي سبي ڊويزن جو ھڪ  ضلعو آھي. اھا سال 1983ع ۾ هڪ الگ ضلعي طور ٺاهيو ويو.
## انتظامي تقسيم
The district is administratively divided into the following five tehsils (subdivisions)

## آباديات
### آبادي

As of the 2023 census, Dera Bugti district has 62,267 households and a population of 355,274. The district has a sex ratio of 121.10 males to 100 females and a literacy rate of 24.07%: 34.40% for males and 11.88% for females. 152,457 (42.91% of the surveyed population) are under 10 years of age. 108,447 (30.52%) live in urban areas. 1,843 (0.52%) were from religious minorities, around 1,100 Hindus and 700 Christians.

### مذهب

### ٻوليون
At the time of the 2023 census, 98.94% of the population spoke Balochi as their first language.

## پڻ ڏسو
* اڪبر بگٽي
* پاڪستان جي تعلقن جي فهرست 
* بلوچستان جي تعلقن جي فهرست 
* پاڪستان جي ضلعن جي فهرست
* بلوچستان جي ضلعن جي فھرست

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Dera Bugti District at www.balochistan.gov.pk
* District Dera Bugti  at www.balochistanpolice.gov.pk 
*Ansar Burney Trust - Information on the Human Rights situation in Dera Bugti and Kohlu, (Archived).

## حوالا

زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستاني صحافي
زمرو:پاڪستاني ڪالم نگار
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:ڊيره بگٽي ضلعو
خضدار ضلعو

**خضدار ضلعو** (اردو: ضلع خضدار؛ بلوچي: هزدارء‍ِ دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ڏاکڻي حصي ۾ قلات ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي. ضلعي جو صدر مقام خضدار شھر آھي. 

ھي ضلعو 1732 ميٽر جي اوچائي تي آهي. خضدار ضلعي جي اتر ۾ شھيد سڪندر آباد ضلعو، اولھه ۾ خاران ضلعو ۽ آواران ضلعو، اوڀر ۾ جھل مگسي ضلعو ۽ صوبي سنڌ جو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ۽ دادو ضلعو ۽ ڏکڻ ۾ لسٻيلو ضلعو واقع آهن. ھن شھر ۾ ڪوئيٽا کان پوءِ بلوچستان جي ٻين وڏي فوجي ڇانوڻي آھي. ھتي خضدار شھر ٻاھران ھڪ يونيورسٽي پڻ واقع آهي جنھن جو نالو بلوچستان يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي خضدار آهي. ان جي ڀرسان ايئرپورٽ پڻ واقع آهي. 

## تاريخ

عربن جي دؤر ۾ خضدار توران جي رياست ۾ ھو ۽ خضدار ان جو گاديءَ جو هنڌ رھيو. بعد م خضدار قلات رياست جو حصو ٿي ويو. 1869 ۾ خان آف قلات ۽ جھالاوان وارن جي وچ م جنگ لڳي جيڪا خان آف قلات کٽي جنھن بعد مير خداداد خان خضدار م ھڪ قلعو تعمير ڪرايو.  شھر کان ٻاھر ٿوري فاصلي تي عربن جي دؤر ۾ تعمير ٿيل قلعي جا آثار پڻ موجود آهن. خضدار پھرين قلات جي سب ڊويزن ھيو. ذولفقار علي ڀٽو جي حڪومت ۾ پھرين مارچ 1974ع تي ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.

## انتظامي ورهاست
خضدار ضلعي جا تعلقا هيٺ ڏنل آهن:
# خضدار تعلقو 
# زھري تعلقو 
# وڍ تعلقو
# آرينجي تعلقو
# ڪرخ تعلقو
# مولا تعلقو
# نال تعلقو
# اورناخ تعلقو
# سارونا تعلقو
# باغبانه تعلقو
# گريشڪ تعلقو

ھن ضلعي م ھيٺيون 34 يونين ڪاؤنسلون آهن:

## آبادي
ھتان جي 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آهي. ھتان جي ڪل آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 8,02,207 آھي. جڏهن ته 1998 جي آدمشماري مطابق آبادي 417000 ھئي. ضلعي جي آبادي ۾ وڏا قبيلا بزنجو، ماردوئي جتڪ، حسني، سياپد، نوشيرواني، موسياڻي، زھري، مينگل، زرڪزئي، احمدزئي، ريڪيزئي، ساسولي ۽ ڪرد آھن. 1981 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو 82 سيڪڙو بروھي ٻولي ڳالھائيندڙ ماڻھن جو ۽ 13 سيڪڙو  بلوچي ٻولي ڳالهائيندڙن جو ھو پر 1998ع جي آدمشماري م ھتان جي آبادي جي 96.7 سيڪڙو ماڻھن پاڻ کي بلوچي ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ ظاھر ڪيو.

## تعليم

پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ 2017 جي مطابق تعليم ۾ 141 ضلعن م خضدار ضلعو 122 نمبر تي ھيو. 2014 ۽ 2015 واري تعليمي سال م ھن ضلعي جي ڏھن ۽ ان کان مٿي واري عمر وارن م لکيل پڙهيل ماڻھن جي شرح 45 سيڪڙو ھئي ۽ انھن م وري عورتن جي شرح 26 سيڪڙو ھئي ضلعي جي اسڪولن م 87 سيڪڙو اسڪول پرائمري تعليم وارا ھئا.
.

## حوالا

زمرو:خضدار ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
اواران ضلعو

**آواران ضلعو** (اردو: ضلع آواران؛ بلوچي: آواران دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ڏاکڻي حصي ۾ قلات ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي جنھن جو صدر مقام آواران شھر آھي. 

ھن ضلعي جو قيام نومبر 1992ع ۾ ٿيو ھو ۽ ان کان اڳ ھي ضلعو خضدار ضلعي جو تعلقو ھيو. آواران شھر جو پراڻو نالو ڪولوا ھيو. ھي ضلعو بلوچستان جو غريب ترين ضلعو سمجھيو ويندو آھي. ھن ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھه ۾ گوادر، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ لسٻيلا، اولھه ۾ ڪیچ ۽ پنجگور، اتر اوڀر ۾ خضدار ۽ اتر ۾ خاران جا ضلعا واقع آهن. ھن ضلعي جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي سال 2023ع جي آدمشماري مطابق 178,958 آهي.

## انتظامي ورهاست
اڳ ۾ ھي ضلعو ٻن تعلقن ۽ ھڪ سب تحصيل ۾ ورھايل ھيو. هاڻي ضلعي کي انتظامي طور تي هيٺ ڏنل 5 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:

ضلعي ۾ ھيٺيون 8 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:
# آواران يونين ڪائونسل 
# گشڪور يونين ڪائونسل
# تيرتيگي يونين ڪاؤنسل
# ڪيمپ جھائو يونين ڪائونسل
# ڪوراڪ جاهو يونين ڪاؤنسل
# گاجار يونين ڪاؤنسل
# نوڪجو يونين ڪاؤنسل
# پاروار يونين ڪاؤنسل

## آبادي
ھن ضلعي جي مختلف سالن ۾ آدمشماري ھيٺ ڏنل آهي:
* 1981ع واري آدمشماري: 110,353
* 1998ع واري آدمشماري: 118,173
* 2017ع واري آدمشماري: 121,680
* 2023ع واري آدمشماري: 178,958

ھن ضلعي جي آبادي جو 98 سيڪڙي کان مٿي مسلمان آھن، ۽ اقليتن ۾ ذڪرين جو ھڪ قابل ذڪر گروه شامل آھي. ھن ضلعي جي مکيه قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سليماني ۽ قمبراڻي شامل آهن. ھتان جي %99.72 آبادي جي ٻولي بلوچي آهي.

## معيشت
آواران ضلعي جي معيشيت زراعت تي مشتمل آهي. ھن کي کجين جو خيابان سڏيندا آهن. ھتان جي کجور جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 15 ھزار ٽن آھي. ان کان سواءِ ھتي بصر جي پوک پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿي جنھن جي سالياني پيداوار جو تخمينو 53 ھزار ٽن آھي. ڪڻڪ ۽ جَوَ مکيه ربيع وارا فصل آھن. خريف ۾ ھتي ميوا ۽ داليون پوکيون وينديون آهن.

## تعليم
پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ 2017 مطابق الف اعلان واري رپورٽ م پاڪستان جي 155 ضلعن ۾ آواران ضلعي جو درجو 137 ھون ھيو.

## حوالا

زمرو:آواران ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
سبي ضلعو

**سبي ضلعو** (اردو:ضلع سبی؛ بلوچي: سبی دمگ) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي. سال2002ع تائين ضلعي ۾ ٻه تعلقا هئا، سبي ۽ هرنائي تعلقو جيڪي وڌيڪ؛ سبي، ڪٽمنڊائي ۽ سنگان تعلقن ۾ منظم هئا. لھڙي تعلقي کي سال 2002ع ۾ سبي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ هرنائي کي هڪ الڳ ضلعو بڻايو ويو.

سبي تعلقي ۾ گهڻو ڪري پني، خجڪ ۽ ترين (سيلاچي نوڌني ۽ ٻيا حسني) جي پشتون قبيلن جي آبادي آهي. سبي جو شهر گهڻو ڪري مرغزاني ۽ ديهپال جي زمينن تي ٺهيل آهي. 

سبي ضلعي جي موسم ۽ جاگرافي بلوچستان جي ٻين ضلعن جي مقابلي ۾ ڪافي مختلف آهي. ان کي پاڪستان جو "هاٽ اسپاٽ" پڻ سڏيو ويندو آهي جتي اونهاري ۾ گرمي پد 52.6 ڊگري سينٽي گريڊ کان وڌيڪ هوندو آهي.

## تفصيل

## حوالا

زمرو:سبي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
برکان ضلعو

**بارخان يا بارکان** (بلوچي: بارخان دمگ؛ اردو، براھوي: ضلع بارکھان) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي لورالائي ڊويزن ۾ ھڪ ضلعو آھي. بارخان شهر ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. ان کي 31 ڊسمبر 1991ع تي هڪ الڳ ضلعي جو درجو ڏنو ويو، جنهن کان اڳ اهو لورالائي ضلعي جو هڪ تعلقو هو.

ان جون سرحدون اوڀر ۾ پنجاب صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ڊيرا بگٽي، اولهه ۾ ڪوهلو، اتر اولهه ۾ لورالائي ۽ اتر ۾ موسيٰ خيل، بلوچستان جي ضلعن سان ملن ٿيون.

## حوالا

زمرو:بارکان ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زوب ضلعو

**زوب** پاڪستان جي صوبي بلوچستان جو ھڪ ضلعو آھي. ضلعي جی آبادی سال 2017ع جی آدم شماری مطابق 3,10,544 آھی. ژوب نديءَ جو پاڻي ضلعي ۾ آبپاشي لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

## انتظامي ورهاست
1998 جي مردم شماري جي رپورٽ ۾ ٻہ سب ڊويزنون درج ٿيل آهن: لوئر زوب (جنهن ۾ زوب تعلقو ۽ سمبازا سب تعلقو شامل آهن) ۽ ڪاڪڙ خراسان (جنهن ۾ قمر دين ڪاريز تعلقو ۽ اشوات تعلقو شامل آهن). هڪ سرڪاري ويب پيج انهن کي اشوات، قمر دين ڪاريز، سمبازا ۽ زوب جي طور تي درج ڪري ٿو، بغير اهو ظاهر ڪرڻ جي ته انهن مان ڪو به ذيلي تحصيل آهي. 

## حوالا

زمرو:زوب ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
جعفر آباد ضلعو

**جعفر آباد** (اردو: ضلع جعفر آباد) صوبي بلوچستان جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. جهٽ پٽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو.  جعفر آباد ضلعو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي. سال 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري مطابق جعفر آباد ضلعي جي آبادي 5,94,558 آهي.

## تفصيل

## حوالا

زمرو:جعفر آباد ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
جانڪي دادي

**جانڪي دادي**ءَ جو جنم 1916ع ۾ حيدرآباد سنڌ ۾ ٿيو. هوءَ هن وقت دنيا جي جڳ مشهور روحاني رهنمائن مان هڪ آهي. جن سڄي دنيا ۾ امن ۽ ڀائيچاري  جو پيغام ڏنو آهي. 
## انتدا
هن 21 سالن جي عمر کان روحانيت جي پرچار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ دنيا جي 100 ملڪن ۾ وڃي ماڻهن کي روحاني درس پئي ڏنو آهي۽ پنهنجي ڏاهپ ۽ صلاحيت سان ماڻهن کي  مطمئن ڪيو آهي. 
## بيروت ۾ ليڪچر
جانڪي داديءَ 2000ع ۾ بيروت ۾ (اسڪول جي بهتر تعليم ۽ سوشل پروگرام) بابت تفصيلي ليڪچر ڏنو، جيڪو يونيسڪو طرفان منعقد ڪرايو ويو هو، جنهن ۾ 20 ملڪن جي ماڻهن شرڪت ڪئي هئي. ان کان سواءِ به جانڪي دادي سياست، مذهب، سائنس، تعليم، نفسيات ۽ ٻين ڪيترن اهم موضوعن تي ليڪچر ڏئي چڪي آهي.  
## ڪتاب
جانڪي دادي ڪيترن ڪتابن جي ليکڪا به آهي. سال 1999ع ۾ سندس ٻه اهم ڪتاب: ‘Wing of Soul’ ۽ ‘Pearls of  Wisdom’ ڇپيا. 
## ادارو
هندستان ۾ سندس نالي سان منسوب هڪ ادارو قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو ڪيترن ئي ماڻهن جي سهائتا ڪري رهيو آهي. جانڪي دادي دنيا جي ڪيترين ئي وڏين تنظيمن جي ميمبر پڻ آهي ۽ هن وقت 95 سالن جي عمر ۾ به پنهنجي مقصد تي اٽل آهي. 
## مڃتائون
جانڪي داديءَ کي انساني خدمتن لاءِ زندگي وقف ڪرڻ جي اعتراف ۾ 2005ع جو اوارڊ “The Courage of Conscience Award” ڏنو ويو. اهو اوارڊ دنيان ۾ تمام گهٽ ۽ اهم ماڻهن کي مليو آهي، جيڪو “The Peace Abbey” تنظيم طرفان امن، انصاف ۽ اهنسا لاءِ جاکوڙيندڙ شخصيتن کي ڏنو ويو آهي. اهو اوارڊ اڳ ۾ جن شخصيتن کي ڏنو ويو، تن ۾: دلائي لاما، مڌر ٽريزا، مئخول گورباچوف، جِم هينسن، مهاتما گانڌي، رابرٽ فرانسز ڪينيڊي ۽ لينن شامل آهن. 
## حوالو

## حوالا
جانڪي ديوي ٿانواڻي

**جانڪي ديوي**، موٽو مل ٿانواڻيءَ جي نياڻي هئي. سندس جنم، فيبروري 1914ع ۾ ٺارو شاهه (ضلعي نوشهري فيروز) ۾ ٿيو. 
## ديش ڀڳتي
هوءَ ديش ڀڳت ۽ ڪانگريسي سوچ جي هئڻ ڪري عورتن ۾ ڪانگريس جي پرچار ۽ لاءِ ڪم ڪندي رهي. ان ڏس ۾ 1942ع جي ’هندستان خالي ڪريو تحريڪ‘  (Quit India Movement) ۾ ٻه مهينا، حيدرآباد سينٽرل جيل ۾ بي ڪلاس جي قيديءَ جي حيثيت ۾ قيد ڪاٽيائين. 
## ورهاڱو
هوءَ 1943ع ۾ به ڪراچي جيل ۾ قيد رهي. ورهاڱي کان پوءِ ناگپور جي ڪملا ڪالونيءَ ۾ رهندي هئي.
## حوالو

## حوالا
جان مارشل (آثار قديمہ جو ماھر)

**سر جان مارشل**، موهن جي دڙي جي کوٽائي ڪندڙ مشهور آرڪيالاجسٽ، جو جنم 19 مارچ 1876ع ۾ چيسٽر، برطانيا ۾ ٿيو.

## تاريخ
سندس دلچسپيءَ جا مضمون تاريخ ۽ قديم آثار هئا. ان ڪري هن کي 1902ع ۾ هندستان جـي قـديـم آثـارن لاءِ سـروي واري محڪمي جو ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن کان اڳ انهيءَ عهدي تي اليگزينڊر ڪنگهام  فائز هو. جان مارشل ننڍي کنڊ ۾ قديم آثارن جي بچاءَ ۽ پڌرائيءَ لاءِ ڏاڍي ڪوشش ڪئي. ان جو مثالي ثبوت سندس دور جا هيٺيان دستاويز آهن:
# Archaeological Works code
# Ancient Monuments Preservation Act 1904

## کوٽاين جي تاريخ
انهن دستاويزن هتان جي قديم آثارن کي قانوني، فني ۽ تاريخي تحفظ مهيا ڪيو ۽ انهن جي کوٽائيءَ جو ڪم به شروع ٿيو. سر جان مارشل جو پورو نالو ’Sir John Harbert Marshall ‘ هو. هن جي تعليم ڊيلوچ ڪاليج ۽ ڪنگس ڪاليج ڪيمبرج ۾ ٿي. هن مڪاني آثارن جي ڄاڻن کي سروي، کوٽاين ۽ مرمت جا ڪم ڏنا. سندس مکيه دريافتن ۾: ٽيڪسلا، موهين جي دڙي، سانچي، سارناٿ کان سواءِ ڪانجهيءَ جي زماني جو هڪ ماڳ Knossos ۽ ڀونوچ سمنڊ لڳ يوناني ٻيٽن ۾ ماڳ Crete شامل آهن. هن ٽيڪسيلا جون کوٽايون 1913ع ۾ شروع ڪرايون جيڪي 20 سالن تائين جاري رهيون. هن ٽيڪسلا ۾ ئي 1918ع ۾ ’Site Museum‘ جو بنياد رکيو. سانچي ۽ سارناٿ جي ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳن تي ڪم ڪرايو. 

## موهن جو دڙو
هن 1922ع ۾ کوٽائيءَ دوران سنڌ جي قديم تهذيب موهين جي دڙي جي صورت ۾ ڳولي لڌي. هن ’Knossos‘ ۽ ‘Crete’ تي 1898ع کان 1901ع جي وچ ۾ ڪم ڪرايا هئا. ان ڪري ننڍي کنڊ ۾ اچڻ کان اڳ ۾ به هن کي کوٽاين جي پوري ڄاڻ هئي. ٽيڪسيلا ۽ موهين جي دڙي جي کوٽاين تي سندس ٽي ٽي شاهي جلد ڇپيل آهن، جن کي اڄ به هتان جي آرڪيالاجيءَ ۾ بنيادي حيثيت آهي. هن جو ٻيو هڪ ڪتاب ’Guide to Texila‘ آهي. موهين جي دڙي هن کان پوءِ ’Mackay‘ ڪم شروع ڪرايو، جنهن جي رپورٽ به ڇپيل آهي. انهيءَ وچ ۾ هن کي 1914ع ۾ سندس ڪيل خدمتن جي بطور ’Knighthood‘ ۽ ’سر‘ جو خطاب مليو ۽ وري سبڪدوشيءَ بعد 1936ع سڄي ’United Kingdom‘ جي ’Academic‘ جو ’Fellow‘ چونڊيو ويو هو. هن جي ٻين ڪتابن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:
# Buddhist Art of Gandhara 1960
# Bagh Caves in Gwaliar state, 1927
# Monuments of Sanchi (3Vol)  
# Guide to Sanchi 1918

## وفات
سرجان مارشل 1928ع ۾ گلڊ فورڊ شهر ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:قديم آثار
زمرو:برطانوي شخصيتون
زمرو:1958ع جون فوتگيون
عبدالسلام ٿهيم

**عبدالسلام ٿهيم** () ناميارو سياستدان. حاجي گل محمد ٿهيم جو اولاد، پهرين جنوري 1950ع تي ڳوٺ طيب ٿهيم (شهدادپور) ۾ جنم ورتو. 
## تعليم
عبدالسلام ٿهيم سنڌ يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪئي.

## سياسي سفر
1968ع کان هن سياست ۾ پير پاتو. پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان سندس پراڻو ناتو رهيو. شروعات ۾ پ. پ جو تعلقي صدر ۽ پوءِ ضلعي سانگهڙ جو صدر بڻيو، جڏهن ته پ. پ سنڌ جو رابطه سيڪريٽري به رهيو. 
## وزارتون
عبدالسلام ٿهيم 1988ع ۾ پهرين چونڊ وڙهي ۽ ڪامياب ٿيو، جنهن بعد ايڪسائيز ۽ ٽيڪسيشن جو وزير مقرر ٿيو؛ 1990ع واري چونڊ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو؛ 1993ع واري اليڪشن ۾ سوڀارو ٿيو، جنهن بعد کيس سنڌ جي تعليم جو وزير مقرر ڪيو ويو؛ 1996ع ۾ جهنگلي جيوَت کاتي جو وزير ٿيو؛ 1997ع واري چونڊ ۾ سرسي حاصل نه ٿيس، جڏهن ته 2008ع واري چونڊن ۾ ڀرپور ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ کيس سنڌ جي ”ٽيڪنيڪل ايجيوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽيءَ“ جي وزارت جو قلمدان مليو. 
## وفات
عبدالسلام ٿهيم 22 -اپريل- 2012ع تي وفات ڪري ويو.
## حوالا

## حوالا
پاٽا

thumb|خيبر پختونخوا جي انتظام ھيٺ پاٽا -1

**پاٽا** يا **صوبائي انتظام ھيٺ قبائلي علائقا ** (Provincially Administered Tribal Areas - PATA) پاڪستان جا چند علائقا آھن جيڪي صوبي پختونخوا ۽ بلوچستان جي زير انتظام ھيا، 1970ع جي لگ ڀڳ انھن علائقن جي قبائلي حيثيت ختم ڪري انھن کي صوبن ۾ ضم ڪيو ويو. ھي پھرين پاڪستان جون نوابي رياستون ھيون ۽ بعد ۾ پاٽا بڻجي ويون ۽ ھي سڀ علائقا اڄ پاڪستان جا ضلعا آھن.

## خيبرپختونخوا جا پاٽا
thumb|صوبي خيبر پختونخوا جا پاٽا
خيبر پختونخوا جي پاٽا ۾ ھي علائقا شامل ھيا:
* ضلعو چترال (اڳوڻي  چترال رياست)
* دير مٿيون (اڳوڻي دير (نوابي رياست)) 
* ضلعو دير مٿيون (اڳوڻي دير (نوابي رياست)) 
* ضلعو سوات (اڳوڻي رياست سوات بشمول ڪالام)
* ضلعو بونير
* ضلعو شانگلہ
* ضلعو ڪوھستان
* ضلعو تور غر
* ضلعو مالاڪنڊ ۽ ڀرپاسي وارا قبائلي علائقا ضلعو مانسھره (بٽگرام، تعلقو الائي) ۽ اڳوڻي رياست امب

## بلوچستان جا پاٽا
thumb|صوبي بلوچستان جا پاٽا
بلوچستان جي پاٽا ۾ ھي علائقا شامل ھيا:
* ضلعو زوب
* ضلعو قلعو سيف اللہ
* ضلعو موسيٰ خيل
* شيراني ضلعو
* ضلعو لورالائي
* ضلعو بارخان
* ڪوھلو ضلعو
* ضلعو ڊيرا بگٽي
* دالبندين تعلقو ضلعو چاغي

## پاٽا ۽ فاٽا ۾ فرق
فاٽا ۽ پاٽا بالڪل ٻہ مختلف جڳھن کي چيو ويندو ھيو. پاٽا (صوبائي منتظم شده علائقا) اھي علائقا آھن جيڪي 1995 کان پھريان صوبن جي زيرانتظام ھئا ۽ بعد ۾ پوءِ انھن کي باقاعده ضلعن جي حيثيت ملي ۽ فاٽا (وفاقي منتظم شده علائقا)، اھي علائقا جيڪي وفاقي حڪومت جي انتظام ھيٺ ھيا جن کي بعد ۾ خيبرپختونخوا صوبي جو حصو بڻايو ويو.

## پڻ ڏسو
* فاٽا
زمرو:خيبر پختونخوا جي جاگرافي
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
جاڻ

thumb|کاٻو|جاڻ
**جاڻ** پسارڪي وکر جو انگريزي نالو (Ajwan) ۽ سائنسي نالو (Carum Copticum) اٿس. 
## اصل وطن
جاڻ جو اصل وطن مصر آهي، جتان هيءُ فصل دنيا جي ٻين ملڪن ۾ پکڙيو، جنهن ۾ هندستان ۽ پاڪستان به اچي وڃن ٿا. سنڌ ۾ هن جي پوک محدود ايراضيءَ تي ٿئي ٿي. ڀاڄين جي ٻنن ۽ باغن ۾ هن جو ٻج پوکيو ويندو آهي. جاڻ جو ٻج دوائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. هن فصل کي سرد موسم جي ضرورت پوي ٿي ۽ ربيع جي موسم ۾ پوکيو ويندو آهي.
## خاصيت
طبيبن موجب جاڻ پيشاب جاري ڪندڙ آهي. زهرن ۾ ترياق جو ڪم ڏئي ٿي. وائي بادي کي ختم ڪري ٿي. جگر ۽ سيني جي سور، بدهاضمي پٿري، پراڻي تپ لاءِ حڪيم استعمال ڪندا آهن.
جاڻ خراساني: جاڻ خراساني ڀوري رنگ جو سنهن داڻن وارو ٻج آهي، ذائقي ۾ تمام تيز ٿئي ٿو. طبيبن موجب هيءُ جگر ۽ مادي کي طاقت ڏئي ٿي، هاضمو پيدا ڪري، بک وڌائي ٿو. دماغي رطوبت سڪائي ٿو. مٿي جي سـور، کـنـگهه، دمـڪـشـي، سـنـڌن جـي سـور، فـالـج، لقوي، عرق النساءِ، مثاني جي ڦٽ ۽ پٿري ڪڍڻ لاءِ به حڪيم استعمال ڪندا آهن. هن جو گهڻو استعمال مٿي ۾ ڦيري، چريائي ۽ عقل ۾ خلل پيدا ڪري ٿو.
## حوالا

زمرو:مصالحا
وفاقي انتظامي قبائلي علائقا

**وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا** یا "پاڪستان جا قبائلي علائقا" چئین صوبن کان الڳ حيثيت رکندڙ ھڪ خطو ھيو جيڪو وفاق جي انتظام ھيٺ ھيو. سال 2018 ۾ آئيني ترميم ھيٺ ھن علائقي کي صوبي خيبر پختونخوا ۾ ضم ڪيو ويو. قبائلي علائقا 27 ھزار 220 چورس ڪلوميٽرن جي علائقي تي پکڙيل ھيا.

اولھ ۾ ھن علائقن جي سرحد افغانستان سان ملي ٿي جتي  ڊيورنڊ لائين انھن کي افغانستان کان جدا ڪري ٿي. قبائلي علائقن جي اوڀر ۾ پنجاب، پاڪستان صوبو ۽ ڏکڻ ۾ بلوچستان صوبو آھي.

سال 2000 جي مطابق قبائلي علائقن جي ڪل آبادي 33 لک 41 ھزار 70 ھئي، جيڪا پاڪستان جي ڪل آبادي جو تقريبن 2 سيڪڙو پئي ٿي. ھي قبائلي علائقا مختلف پشتون قبيلن ۾ ورھايل آھي. ھنن  علائقن کي مختلف ايجنسين ۾ ورھايو ويو ھو.

## قبائلي علائقن جو ايجنسيون
 ھن ڀاڱي ۾ نئين معلومات جي ضرورت آھي.
تصغیر|وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا
قبائلي علائقا ھنن 7 ايجنسين/ضلعن تي مشتمل ھيا.
* خيبر ايجنسي
* ڪرم ايجنسي
* باجوڙ ايجنسي
* مھمند ايجنسي
* اورڪزئي ايجنسي
* اتر وزيرستان
* ڏکڻ وزيرستان
ان کان علاوه پشاور، ٽانڪ، بنون، ڪوھاٽ ۽ ڊيرا اسماعيل خان سان ملندڙ 6 سرحدي علائقا بہ موجود آھن.
* سرحدي علائقو بنون
* سرحدي علائقو ڊيرا اسماعيل خان
* سرحدي علائقو ڪوھاٽ
* سرحدي علائقو لڪي مروت
* سرحدي علائقو پشاور
* سرحدي علائقو ٽانڪ
قبائلي علائقن جي اھم شھرن ۾ پاره چنار، ميران شاھ مير علي، باجوڙ، وانا ۽ دره بازار شامل آھن.

## تعليم
ھن وقت پاڪستان جا حڪمران پنھنجي دولت وڌائڻ ۾ ڪا ڪسر نٿا ڇڏين تہ ٻي طرف ھنن انھن غريب ماڻھن کي تعليمي سھولتن کان بہ پري رکيو آھي. نہ ئي انھن جي لاءِ اسڪول ۽ نہ ئي ڪاليج بڻايا ويا آھن اھا ئي وجھ آھي تہ ھنن ماڻھن جي نسبت پاڪستان جي ٻين علائقن جا ماڻھو خصوصاً پختونخوا ۽ پنجاب تعليم ۾ قبيلن کان تمام اڳتي آھن پر قبائلي جيڪي پاڪستاني قوم جو باقاعدو حصو آھن ھو انھن سھولتن کان محروم رھيا آھن.

## لاڳاپيل مضمون
* پاٽا (صوبائي انتظام هيٺ علائقا)
* پاڪستان جون انتظامي ايڪائيون
* گلگت بلتستان
## حوالا

زمرو:پاڪستان
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست
راڄي راوڙي

thumb

**راڄي راوڙي** سنڌ ۾ ورهاڱي وارو دور ايڏو دردناڪ ۽ ڀيانڪ نـ هو جو سنڌ جي ورهاڱي وارن ڏينهن ۾. اڄ بـ اُها ڏيئي لڳ پراڻي نصيرواه جي چنڊڙي جي پتڻ تي موجود جهوني 100 سال کان بـ وڌيڪ عمر رکندڙ راڄي راوڙي جي صورت ۾ ملي ٿو جنهن کي سنڌ ۾ پناه ملي پر هن کي سنڌ پنهنجو ڪيو . راڄي راوڙي جيڪا اصل ۾ هندستان جي شهر راڌڻ پورواري علائقي جي لاڏائو قبيلي راوڙن سان تعلق رکندڙ آهي. ورهاڱي کان اڳ ۾ هتان جا لاڏائو قبيلا راجستان ۽ ڪڇ تائين ويندا هئا ۽ راجستان ۽ ڪڇ جا لاڏائو قبيلا سنڌ ۾ ايندا هئا ان وقت نـ سرحد هئي . راڄي راوڙي جيڪا ورهاڱي کان چند ڏينهن اڳ ڪارونجهر جي هنج ۾ موجود ننگر پارڪر شهر ۾ سندس عزيزن وٽ گهمڻ آئي تـ اوچتو ورهاڱي جي وڍن واري لڪير نڪري ويئي راڄي راوڙي پنهنجي وطن کان بي وطن ٿي ويئي ۽ هن جو وجود بـ ورهاڱي جي لڪير ٻـ اڌ ڪري ويئي سندس مڙس ۽ چار پٽ راڌڻ پور واري علائقي ۾ رهجي ويا. هاڻ راڄي راوڙي ٿر جي ڀٽن ۾ ڀٽڪڻ لڳي هن جي لاءِ ٿر جي واري جون ڀٽون ۽ لاڙ جا پوٺا اجنبي نـ هئا ڇو تـ هنن لاڏائو قبيلن جو ٿر توڙي لاڙ ۾ لڏي اچڻ ۽ لڏي وڃڻ معمول بنيل هو راڄي جو چوڻ آهي تـ آئون جڏهن ننڍڙي هئس تڏهن بـ هن لاڙ ۽ ٿر ۾ لڏ پلاڻ ڪري ايندڙ سندس مائٽن سان گڏ ايندي هئس. هن جو مڙس ۽ سندس ٻار هندستان جي شهر راڌڻ پور ۾ رهجي ويا ۽ هيءَ سنڌ جي شهر ننگر پارڪر ۾ رهجي ويئي تڏهن ننگر پارڪر جي لاءِ اها چوڻي مشهور هئي پارڪر جا پهاڙ، جهنگ ۽ جهاڙ، رڳو آهي بک ۽ اگهاڙ، رڻ ۽ رائو، لنگهـ لاهو، مال بـ رکن ماهو، تـ بـ ڍائو ڪو ڍونڍيو لڀي! رڻن ۾ رڃ رڳي سڃ ئي سڃ،اچ وڃ جو اهنج، سڄوئي ڀڙڀانگ، نڪو ساٿي نڪو سانگ، جتي ڪانگ جي اک نڪريو پوي.( پراڻو پارڪر منگها رام اوجها) ۽ ها ان ننگر پارڪر جي ان شهر ۾ پنهنجي عزيزن سان ملڻ آئي تـ هن جي لاءِ سندس ئي پنهنجي وطن واپس ورڻ وارو رستو بند ٿي ويو هان وڃڻ لاءِ ويزا ۽ پاسپورٽ جي ضرورت پئجي ويئي هن راڄي راوڙي کي ڪهڙي خبر تـ ويزا ۽ پاسپورٽ ڇا ٿيندو آهي؟ هنن لاڏائو قبيلي جي گذريل ڪيترن ئي نسلن صدين تائين هن برصغير جي مختلف حصن جا الئي ڪيترا صفر ڪيا پر صدين تائين هنن جي بـ نسل جي ڪنهن بـ ماڻهو کي اهو چيئي نـ روڪيو ويو تـ هيڏانهن نـ وڃ هيءَ ٻيو ملڪ آهي، هن جي لاءِ ويزا ۽ پاسپورٽ ٺهرائي پوءِ وڃ، پر هاڻ تـ ويزا ۽ پاسپورٽ جي ضرورت ٿي ويئي . راڄي رواڙي جنهن جو اصل نالو راڄو آهي پر راڄي کيس هتان جا ماڻهو پيار مان راڄي چوندا آهن، هيءُ مائي دردن جي جي لهرن جا لوڏا کائيندي اڃان تائين هندستان جي راڌڻ پور واري علائقي ۾ رهجي ويل پنهنجي مڙس ويرسي مل کي ۽ چئن پٽن کي ياد ڪري روئي پوي ٿي، سندس مڙس ويرسي مل جو تـ نالو اڃا تائين ياد آهي سندس هندستان ۾ رهجي ويل پٽن جا نالا وسري ويا اٿس. جيتوڻيڪ راڄي راوڙي پنهنجي خاندان کان وڇڙڻ کانپوءِ هتي شادي بـ ڪيئي ۽ ان مان چار پٽ جڙيو ، ڏائِلو، رولو۽ طوطو آهن سندس وڏي پٽ جڙيو جي عمر هن وقت 60 سال آهي ۽ کيس 5 ڌيئرون ريشمان،ذهمان، شاڻي، پالوڙي ۽ هردي آهن. هن جهوني راڄي جو اڃان تائين شناختي ڪارڊ بـ نـ ٺهي سهگيو. راڄي عمر جي هن حصي ۾ اڃان تائين محنت ۽ مزدوري ڪري پيٽ گذر ڪري ٿي جنهن ۾ ڀاڄيون ۽ ميوات گڏه تي يا گڏ گاڏي تي کڻي وڃي ڏيئي شهر ۽ ان جي آس پاس وارن ڳوٺن ۾ وڪرو ڪري ٿي هيءَ ڪنهن جي اڳيان هٿ نـ ٿي ٽنگي ۽ پنڻ کي عيب سمجهي ٿي. راڄي راوڙي اڃان تائين پنهنجي برادري جا فيصلا پاڻ ڪندي آهي. هن جو چوڻ آهي عزت ڏجي ۽ وٺجي پنهنجو حق حلال جو ڪمائي کائجي هن جو چوڻ آهي ورهاڱي کان اڳ ۾ راڌڻ پور واري علائقي ۾ آئون ست راڄي سنڀاليندي هئس مطلب ستن راڄن جا فيصلا ۽ نبيرا ڪندي هئس پر قسمت جو مون کي پنهنجي وطن کان پري ڪري ڇڏيو ۽ آنڊن مان ڄاول ٻچن کان وڇڙي ويس انهن لفظن تي راڄي جي اکين مان لڙڪ لڙي ٿا پون.
## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
شاهنواز خان جوڻيجو

**شاهنواز خان جوڻيجو** () ناميارو سياستدان 1932ع ۾ سنجرخان جوڻيجو جي گھر ۾ جنم ورتو. سِنڌ ۾ فيصلن جي روايتي امين طور سُڃاتو ويو. چاچا شاهنواز جوڻيجو گهڻ پاسائين شخصيت جو مالڪ هو.هُو هڪ سياستدان، گهوڙن جو شوقين، راڄوڻي فيصلن جو سرپئنچ به هو. سندس فيصلن جي شروعات ڦوهه جوانيءَ کان ان وقت شروع ٿي جڏهن سندس ڳوٺ ۾ هڪ چوري جي شڪايت وٽس آئي. ان فيصلي بعد هن وٽ راڄن ڀاڳن جا فيصلا ٿيڻ لڳا، هي سنڌ ، بلوچستان ۽ پنجاب تائين فيصلا ڪرڻ ويندو هو.

## تعليم
هن پرائمري تعليم پنهجي ڳوٺ سنجر جوڻيجي مان حاصل ڪئي

## سياسي سفر
شاھنواز جوڻيجي 1962ع ۾ سياست ۾ پير پاتو ۽ پهريون ڀيرو ڊسٽرڪٽ ڪائونسل جو ميمبر بڻيو، سروري جماعت جي اڳواڻ مرحوم مخدوم امين فهيم ۽ سنڌ جي اڳوڻي وڏي وزير ڄام صادق سان دوستي هجڻ ڪري پ پ پ ۾ شامل ٿيو. هن 1988ع ۾ ٽنڊوآدم_شهدادپور تان قومي اسيمبلي جي سيٽ چونڊ (اليڪشن) وڙهي.

## عھدا
هن پنهنجي سياسي ڪيريئر جو آغاز 1962ع کان بي ڊي اليڪشن ۾ حصو وٺي ڪيو ۽ ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويوپوءِ شاهنواز خان جوڻيجو 1988ع ۾ پاڪستان پيپلز پارٽِي جِي ٽڪيٽ تان  وزيرِ مملڪت بلديات بڻيو ۽ سينيٽر جي عهدن تائين وڃي پهتو.

## جيل ياترائون
پهريون ڀيرو ڀٽو دؤر ۾ 1975ع ۾ ڊي پي آر تحت کيس جيل موڪليو ويو. 1977ع تائين 2 سال جيل ۾ رهيو. جڏهن ضياءُالحق شهيد ڀٽو جو تختو اونڌو ڪيو هو ۽ شهيد ڀٽو خلاف هن مشهور حُر ڪيس کوليو هو ۽ شاهنواز جوڻيجو کي ڀٽو صاحب مٿان شاهدي لاءِ چيو هو پر هن کيس ٺپ جواب ڏنو هو، جنهن ڪري سزا طور کيس جيل ڀوڳڻو پيو. 1981ع ۾ جنرل ضياءُالحق جي دؤر ۾ جهاز هائي جيڪ ڪيس ۾ هڪ سال جيل ۾ قيد ڪيو ويو. ايم آر ڊي تحريڪ ۾ به هن ڏيڍ سال جيل ڪاٽيو. جيتوڻيڪ ڄام صادق علي سندس ننڍپڻ جو دوست هو ، ان شاهنواز جوڻيجو کي پ پ ڇڏي ساڻس گڏجي هلڻ جو چيو ۽ انڪار تي ايم ڪيو ايم ڪارڪن قتل ڪيس ۾ کيس ڏيڍ سال جيل ۾ بند ڪيو. 

## فيصلا
سندس ڪيل فيصلن مان  ڪجهه اهم فيصلا جن ۾ جتوئي مهر  تڪرار، اڄڻ ڪليري تڪرار، مارفاڻي بروهي تڪرار يا مهر چاچڙ تڪرار جنهن ۾ هن 100-100 خونن جا فيصلا ڪري نه صرف ڌرين کي کير کنڊ ڪيو پر وڌيڪ جانين کي ضايع ٿيڻ کان پڻ بچايو

## شوق
شاھنوازخان جوڻيجو فيصلن، گھوڙي سواري، کري سياستدان ۽ جيل ياترائن سوڌو ثقافتي شوقن جي ڪري سنڌ توڙي ملڪ ۾ مشهور هو.

## وفات
شاھنواز خان جوڻيجو 14 جولاءِ 2005ع تي خطرناڪ بيماري جي ڪري سنگاپور جي اسپتال ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.
## حوالا

## حوالا
هالار جبل

**هالار جبل** انگريزي (Halar Mountain)کيرٿر جابلو سلسلي ۾سنڌ جيلاڙڪاڻو ضلعو هاڻقمبر شهدادڪوٽ ضلعو جي سرحدن ۾ آهي. سنڌ جي اولهه ۾ جبلن جي هڪ ڊگھي قطار آهي، جيڪا ڄڻ ته اڄوڪيءَ سنڌ ۽ هاڻوڪي بلوچستان جي وچ ۾ دنگ (سرحد) آهي. جبلن جي ان قطار کي کيرٿر سڏجي ٿو. جنهن سان ويجھو ٻيءَ قطار جو نالو هالار آهي. هالار جبلن جي ڏاکڻي قطار کي **پَٻُ جبل** به سڌيو وڃي ٿو. ڪارونجھر جبل ٿَر ۾ آهي ۽ حيدرآباد جو شهر گنجي ٽڪر تي ٻڌل آهي. پٿر جي هڪ وڏي ڳنڍي کي ڇِپ چئجي ٿو. ڇِپ ڏاڍي وڏي هوندِي ته ٽَڪر سڏبو. ٽَڪرن، ڇِپن، پٿرن، بجرِيءَ وغيره جي ڏاڍي وڏي جَٿي کي ڏُونگر، روهه، جبل يا پهاڙ سڏجي ٿو. اسان جي ڌرتي جا هي جبل ۽ جابلو سلسلا وڏي ڪم جا آهن، ڇو جو اهي اسان لاءِ لوهُه، سونُ، چاندِي، سُرمي، ۽ ٻين ڌاتن جو وڏو ۽ اهم ذريعو آهن. 
## حوالا

زمرو:جبل
زمرو:جاگرافي
هنڱورجا (شهر)

**هنڱورجا** سنڌ پاڪستان جو هڪ قديم شهر آهي جيڪو قومي شاهراہه تي ڪراچي کان 400 ڪلوميٽر پري ۽ راڻي پور کان 14 ڪلوميٽر جي فاصلي تي آهي۔ هنڱورجا انتظامي اعتبار کان تحصيل صوڀوديرو، خيرپور ضلعو جي يونين ڪائونسل آهي۔

## تسميہ جو ڪارڻ
تاريخ هنڱورجا  جو ليکڪ پروفیسر (ر) میرمحمدسومرو چوي ٿو،

ناليوارو نقاد ڊاڪٽر اللہ رکيو ٻُٽ جنهن سماٽ تي ڪتاب لکيو آهي، ان جي کوجنا موجب هنڱورجا سماٽ جي هڪ ذات آهي۔ مرزا قليچ بيگ جو چوڻ آهي ته سمہ خاندان جا جدا جدا پاڙا آهن ۽ انهن ۾ هنڱورجا به نمايان آهن.۔

## پکيڙ
پکيڙ جي لحاظ کان هي شهر ڏاڍو پُراڻو آهي. شهر جي جُڙڻ جي تاريخ نه ملي سگهي آهي، پر اهو ثابت ٿي چڪو آهي ته هي شهر سن  947ھ  کان به اڳ موجود هو.

## ناليوارا ماڻهو
*سيد ناصر علي شاهه لڪياري (اڳوڻو پير آف هنڱورجا)
*سيد ڪاظم علي شاهه لڪياري (قومي اسيمبلي جو ڀاتي)
*منشي عبدالرؤف سهتو (اديب، انشاپرداز)
* مخدوم غلام عباس صديقي (عالمِ دين)
*مخدوم هنڱورجو (عالمِ دين)
*مولانا اللہ بخش سومرو (عالمِ دين)
* پروفیسر (ر) میرمحمدسومرو (مفسر قرآن، شاعر، محقق، تاریخ دان, مصنف تاریخ هنگورجا)
*نصير سومرو (شاعر)
*جسٽس (ر) زوار حسين جعفري (اڳوڻو جج سپريم ڪورٽ)
*ميجر (ر) افتخار حسين زيدي (ليکڪ)
*محمد موسيٰ سومرو (اڳوڻو سيڪشن آفيسر)
* ڄام حمزعلي خان سهتو (قانون دان)

## ڀرپاسي جا شهر
*ٺري ميرواهه 
*راڻي پور
*سيٺارجا
*صوڀوديرو

## وڌيڪ ڏسو
* تاريخ هنڱورجا
* مير محمد سومرو
* سومرو
* نصيرسومرو
* سنڌ جا شهر

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
زمرو:سنڌ جا آباد مقام
زمرو:خيرپور ضلعو
نوري سال

اسان جي عام پرک موجب بلب روشن ٿيندي ئي روشني جتي ڪٿي پهچيو وڃي، پر حقيقت ۾ روشنيءَ جي به هڪ رفتار آهي. روشنيءَ جي رفتار هڪ سيڪنڊ ۾ 1 لک 86 هزار، 2 سو 88 ميل يا لڳ ڀڳ 3 لک ڪلوميٽر آهي. اها روشني هڪ منٽ ۾ ڪيترو پنڌ ڪندي ۽ هڪ ڪلاڪ ۾ ڪيترو پنڌ ڪندي ۽ هڪ ڏينهن رات ۾ ڪيترو پنڌ ڪندي ۽ هڪ سال ۾ ڪيترو پنڌ ڪندي، ان کي چئبو هڪ نوري سال پنڌ. اها روشني، ان رفتار سان هڪ لک سالن ۾ جيترو پنڌ ڪندي اها آهي اسان جي کير پٽي يا کرائين واٽ يا مِلڪي وَيَ جي ڊيگهه آهي.

جڏهن سان ٽارچ يا بلب ٻاريون ٿا ته ان جي روشني جنهن رفتار سان اڳيان وڌي ٿي ته اها آهي 3 لک ڪلوميٽر في سيڪنڊ. يعني ڪو ٽارچ ٻاري ۽ ٻيو همراهه ٽي لک ڪلوميٽر پري بيٺل هجي ته هن کي ٽارچ ٻرڻ کان پوءِ پوري هڪ سيڪنڊ بعد ان جي روشني نظر ايندي. چنڊ جي روشني اسان تائين سوا سيڪنڊ ۾ پهچي ٿي، ڇو جو چنڊ اسان کان 376300 ڪلوميٽر پري آهي اهڙي طرح سج جي روشني 500 سيڪنڊن ۾ پهچي ٿي ڇو جو سج ڌرتيءَ کان 150 ملين ڪلوميٽر پري آهي. هاڻ توهان پاڻ سوچيو ته 500 سيڪنڊ (يعني ساڍن اٺن منٽن) بعد پهچڻ وارو روشني وارو سج اسان کان ڪيترو پري آهي، اتي هڪ مهينو يا هڪ سال بعد پهچڻ واري روشني جو تارو ڪيترو پري هوندو. هڪ نوري سال معنيٰ هڪ سال جا سيڪنڊ ڪڍي ان کي روشنيءَ جي رفتار ”300،000 ڪلوميٽر في سيڪنڊ“ سان ضرب ڪرڻ سان 9460730472580 ڪلوميٽر ٿيو. 

اسين جيڪڏهن کير پٽي يا کيرائين واٽ () کي ايڏو پري کان ڏسون جو اهو گراٺ جيترو مس نظر اچي ته (1). مٿان يا هيٺان کان ڏسڻ مهل اهو جرڪيدار جليبي جهڙي ٿالهيءَ ۽ (2). پاسي کان ڏسڻ مهل چُهنبدار ڏِيٽي (ڏِڪِيءَ) يا وچ ۾ ٿلهي پاسيرو جهليل جليبي جيان نظر ايندو. هڪ پاسي کان ٻي پاسي تائين اسان جي کيرائين واٽ يا کير پٽي ڪهڪشان جي ڊيگهه هڪ لک نُوري سال () آهي.

اسان جو سِچ منڊل يا سج سرشتو (نظام شمسي) اسان جي کيرائين واٽ جي وچ (سرائي) کان 30 لک نوري سالن جي مفاصلي تي آهي ۽ ان جي چوڌاري 170 ميل في سيڪنڊ جي رفتار سان ڊوڙي (چڪر هڻي) رهيو آهي، تڏهن وڃي 2200 لک سالن ۾ هڪ چڪر پورو ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:طبعي مقدارون
زمرو:پيمائش
زمرو:فلڪيات جون اصطلاحون
زمرو:ماپ جي اڪائيون
ڌرتي جو واءُ منڊل

**واءُ منڊل** (Atmosphere) يا "وايو منڊل" فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي **واءُ منڊل** (Atmosphere) يا "وايو منڊل" به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه **تائمنڊل** (Troposphere) سڏجي ٿو.

**واءُ منڊل** (Atmosphere) يا "وايو منڊل" فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.

## حوالا

زمرو:وايومنڊل 
زمرو:ڌرتي
زمرو:ارضيات
زمرو:موسميات

زمرو:خلا
زمرو:ڌرتي
زمرو:ارضيات
زمرو:ماحوليات
زمرو:موسميات
گورنمينٽ پرائمري اسڪول غريب آباد بدين

**گورنمينٽ پرائمري اسڪول، غريب آباد، بدين** جو بنياد سنڌ جي ناليواري شاعر مولوي حاجي احمد ملاح سال 1932ع ۾ رکيو. پھرين ھي اسڪول گورنمينٽ مسلم پرائمري اسڪول، غريب آباد جي نالي سان قائم ڪيو اڳتي ھلي سرڪار ھن جو نالو "گورنمينٽ پرائمري اسڪول، غريب آباد، بدين" رکيو.

## حوالا

*
http://www.schoolinglog.com/school/Government-Girls-Primary-School-GHARIBABAD-BADIN-Badin_75852.html
زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا
ڌرتي جي چرپر

thumb|ڌرتيءَ جي خيالي چرپر
اسان جي ڌرتي گول آهي ۽ ڏينهن رات جي تبديليءَ جو ڪارڻ ڌرتيءَ جو اهو ڦيرو ئي آهي. ڌرتي نه رڳو سج جي چوڌاري چڪر هڻي ٿي، پر سج سان گڏ ڊوڙندي به رهي ٿي. ڇا اسين اهو ڄاڻو ٿا ته ڌرتي جڏهن ڦري ٿي ته اسين ان کي محسوس ڇو نٿا ڪيون ته اها ڦري رهي آهي يا تيز رفتاريءَ سان ڊوڙي رهي آهي. ڌرتي ڪو پتڪڙو بال ڪونهي جو ان کي ڌرتي تي هوندي، ان ڦيري کي اسين عام رواجي نموني سان ڏسي سگهون. ڌرتي اسان کان ڪروڙين ڀيرا وڏي آهي. اسين ان سان چهٽيل آهيون ۽ ان جي ڇِڪ اسان تي لاڳيتو اثر ڪري ٿي. ڌرتي پنهنجي ڦيري، چڪر ۽ ڊوڙ دوران ڪو به جهاڪو ڪو نه ٿي کائي، ان ڪري ان جي چرپر جو عام طرح اسان کي احساس ڪو نه ٿو ٿئي.

اوهان ڪڏهن هوائي جهاز ۾ سفر ڪيو آهي؟ جيڪڏهن اوهان هوائي جهاز ۾ سفر ڪيو آهي ته پوءِ اوهان شايد ٿورو گهڻو اندازو لڳائي سگهو ٿا.  هوائي جهاز جا در دريون سڀ بند هجن، جيئن زمين يا ڪڪر اوهان کي نظر نه اچن، يا اوهان ڪجهه دير اکيون بند ڪيو، اوهان کي احساس ئي ڪو نه ٿيندو، ته ڪو هوائي جهاز 500 ڪلوميٽرن جي تيز رفتاريءَ سان اُڏامي يا ڊوڙي رهيو آهي.

اوهان کي خبر آهي ته ڌرتي ڪنڊائتي پوزيشن ۾ آهي. سَرائي يا مهور جي سيڌ ۾ اتر طرف قطب تارو آهي. اتر کان وٺي ڏکڻ تائين ڌرتيءَ جو ڍِڍُ ڪَمان جيان رهي ٿو. ان جي وچ (اوڀر) پريان تارو ٺيڪ اوڀر کان هلندي اولهه طرف ويندي لڳندو، ڇو جو ڌرتي پنهنجي سرائيءَ يا مهور جي چوڌاري ڦري ٿي ۽ ڦرندي رهي ٿي. جنهنڪري ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي رهندڙ يا پيل سڀ شيون پڻ لاڳيتو ڦيري جي حالت ۾ آهن.

## حوالا

زمرو:ڌرتي
زمرو:ارضيات
زمرو:ارضياتي عمل
زمرو:ڌرتي جي جوڙجڪ
عاشق حسين البدوي

"ڊاڪٽر عاشق حسين البدوي"  () فُوڊ انسپيڪٽر غلام مصطفيٰ بدويءَ جي گھر شڪارپور ۾ جنم ورتو،  سندس والده محترمه جو تعلق شڪارپور سان هو ۽ پوءِ شڪارپور ڇڏي ٽنڊوآدم ۾ سندس خاندان رهائش اختيار ڪئي.  هن ايم بي بي ايس، لياقت ڪاليج ڄامشوري مان ڪئي، ان کان پوءِ هن ڪجھه عرصو آرمي جي ميڊيڪل ڪور ۾ ڪيپٽن طور ڪم ڪيو. جتان واپس ٿيڻ کان پوءِ هن ڪجھه وقت لبيا ۾ ڊاڪٽر طور ڪم ڪيو.

## تعليم
هُن ايم.بِي.بِي.ايس لياقت ميڊيڪل ڪاليج ڄامشورو مان ڪئي. 

## ادب
هُن پدم پبليڪيشن جو بنياد وڌو ۽ ان پاران ٻه ڪتاب ”چمڙيءَ جون بيماريون“ ۽ ”دنيا جا شاهڪار افسانا“ ڇپايا، هو عالمي ادب جو سٺو پڙهندڙ هو جنهنڪري هن ڪجھه ڪهاڻيون ڪتابي صورت ۾ ترجمو ڪري ڇپايون. اديبن جي نظر مان هن جون فقط سنڌيءَ ۽ اردو ۾ تحريرون گذريون. حياتي جي آخري ڏينهن ۾ ميڊيڪل ڊڪشنري انگريزي سنڌي مرتب ڪيائين ۽ هن جي چواڻي اها سنڌي لينگوئيج اٿارٽيءَ طرفان ڇپائي لاءِ منظور ڪئي وئي. منصور حلاج جو ڪتاب ”طوا سين“ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين ۽ اهو شاهه ولي الله اڪيڊميءَ طرفان ڇپائي پڌرو ڪيو ويو. البت ٻڌايو هئائين ته ابن عربي جي ڪتاب ”فصوص الحڪم“ جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو اٿائين پر اهو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي پڌرو نه ٿي سگهيو، محمدفتح الله گيولن جي ڪتاب جو سِنڌي ترجمو ”تصوف جون تجليون“ پڻ ڪيائين جيڪو سنڌيڪا اڪيڊمي پاران ڇپرايو ويو.  

## زندگي
ڪجھه مسئلن جي ڪري هو ٽنڊوآدم ڇڏي، ڪراچي رهڻ لڳو جِتي هو مختلف اين جي اوز سان ڪم ڪندو رهيو ۽ ادبي ڪم به ڪندو رهيو. ڀائرن ۾ هي سڀ  کان وڏو هو، ان کان پوءِ ساجد حسين، خالد حسين ۽ راشد حسين آهن، جن مان هن وقت ننڍو ڀاءُ راشد حسين ٽنڊي آدم ۾ رهي ٿو. ياد رهي ته هن جي ماسڙن ۾ انيس انصاري جهڙو اديب به شامل هئو جنهن سان هو ڪاليج جي زماني کان علمي ۽ ادبي بحث ڪرڻ لاءِ انيس انصاري وٽ اچي ڏينهن جا ڏينهن رهندو هئو

## وفات
سندس وفات 12 آگسٽ 2012ع ۾ ڪراچي جي هڪ هوٽل ۾ دِل جي دوري پوڻ  ڪري ٿي، ٻاڪري عيد واري چنڊ رات جو، پوليس کي ڪنهن اطلاع ڏنو؛ ڊاڪٽر عاشق حسين جو ڪمرو ٻه ٽن ڏينهن کان بند آهي. هوٽل جي ڪمري جو در ڀڳو ويو ۽ بدوي جي ڀاءُ ۽ ڀيڻ کي اطلاع ڪيو ويو، جن اچي مڙهه ايڌي سينٽر مان وصول ڪيو. جسد خاڪيءَ کي ٽنڊو آدم ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:اديب
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:ٽنڊوآدم جي شخصيت
سنڌي ڪريٽ

**سنڌي ڪريٽ** زھريلي ناننگن جي ٽبر جو ھڪ نانگ آھي.

## خارجي ڳنڍڻا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
بنون سب ڊويزن

thumb|بنون تعلقو
**بنون تعلقو** (Bannu subdivision) اڳوڻن قبائلي علائقن ۾ اھڪ اھم انتظامي ايڪائي آھي. ھي تعلقو ضلعي بنون جو حصو آھي، ھن جي سرحد اوڀر ۾ ضلعي ڪرڪ سان ملي ٿي. ھن جي اتر ۾ لڪي مروت تعلقو، اولھ ۾ اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ ۾ ڏکڻ وزيرستان واقع آھن.

## پڻ ڏسو
* قبائلي علائقا
* ضلعو بنون

## خارجي ڳنڍڻا
* قبائلي علائقن تي آئيني شقون - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن
* حڪومت قبائلي علائقا 
* پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علاقا 

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
سرحدي علائقو ٽانڪ

thumb|سرحدي علائقو ٽانڪ
**سرحدي علائقو ٽانڪ** (Frontier Region Tank) قبائلي علاقن ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو ضلعي ٽانڪ جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آھي۔ انجي  اتر ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر اوڀر ۾ ضلعو لڪي مروت واقع آھن۔  ھي ضلعي ٽانڪ جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي۔ 

## پڻ ڏسو
* قبائلي علاقا
* ضلعو ٽانڪ

## خارجي ڳنڍڻا
* قبائلي علائقن تي آئيني شقون - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن
* حڪومت قبائلي علاقا 
* پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا 

## حوالا

زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
لڪي مروت سب ڊويزن

thumb|سرحدي علائقو لڪي مروت
**لڪي مروت سب ڊويزن** اڳ **سرحدي علائقو لڪي مروت** (Frontier Region Lakki Marwat) طور سڃاتو ويندڙ علائقو اڳوڻن قبائلي علائقن ۾ ھڪ ننڍو علائقو ھيو. ھاڻي قبائلي علائقن جي خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿيڻ کانپوءِ ھي ان جو حصو آھي. علائقي جو نالو ضلعي لڪي مروت جي نالي تي آھي جيڪو ان جي اتر اوڀر ۾ واقع آھي. ھي لڪي مروت جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي.

## پڻ ڏسو
* قبائلي علائقا
* ضلعو لڪي مروت

## خارجي ڳنڍڻا
* قبائلي علائقن تي آئيني شقون - باب 3, پاڪستان جو آئين جو حصو ٻارنھن

## حوالا

زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
سرحدي علائقو پشاور

thumb|سرحدي علائقو پشاور
**سرحدي علائقو پشاور** (Frontier Region Peshawar) قبائلي علائقن ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالي ضلعي پشاور جي نالي تي آھي جيڪو ان جي اتر ۽ اولھ ۾ واقع آھي۔ ھن جي اوڀر ۾ ضلعو نوشھرو، ڏکڻ ۾ سرحدي علائقو ڪو)ھاٽ واقع آھن۔  ھي ضلعي پشاور جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي طرفان زير انتظام آھي۔ 

## آباديات
سرحدي علائقي پشاور جو بنيادي ۽ واحد قبيلو آفريدي جي ذيلي قبيلي آدم خيل آھي۔ آفريدي قبيلو 8 ذيلي قبيلن ۾ ورھايو ويو آھي۔ تفصيل ھيٺ ڏنل آھن۔
# آدم خيل
# ملڪ دين خيل
# قمبر خيل
# اقا خيل
# ذڪا خيل
# ڪوڪي خيل
# قمر خيل ۽
# سپاھ۔

## پڻ ڏسو
* قبائلي علائقا
* ضلعو پشاور

## خارجي ڳنڍڻا
* قبائلي علائقن تي آئيني شقون - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن
* حڪومت قبائلي علائقا 
* پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا 

## حوالا

زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا
زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
سرحدي علائقو ڪوھاٽ

thumb|سرحدي علائقو ڪوھاٽ
**سرحدي علائقو ڪوھاٽ** (Frontier Region Kohat) قبائلي علائقن ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي. علائقي جو نالو ضلعي ڪوھاٽ جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ ۾ واقع آھي. ھن جي اتر ۾ ضلعو پشاور، اوڀر ۾ ضلعو نوشھرو ۽ اولھ ۾ اورڪزئي ايجنسي واقع آھن.

## پن ڏسو
* قبائلي علائقا
* ضلعو ڪوھاٽ

## خارجي ڳنڍڻا
* قبائلي علائقن تي آئيني شقون - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن
* حڪومت قبائلي علائقا 
* پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا 

## حوالا

زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
فقير ناٿو لنڊ

**فقير ناٿو لنڊ**
جنم: 7جون 1926ع شيخاڻي گھاڙي بدين
**پرائمري تعليم سيراڻي مان حاصل ڪئي**
فقير غلام حسين لنڊ جي گهر ۾ 7 جون 1926 ۾ جنم وٺندڙ فقير ناٿو لنڊ 90 سالن جي ڄمار وارو شخص چاچو ناٿو لنڊ اڄ بـ پنهنجي هن عمر ۾ بـ سندس ڳوٺ شيخاڻي گهاڙي ۾ رھندو آھي.  فقير ناٿو لنڊ مهمان جي آڌر ڀاءُ ڪرڻ سان گڏ سندس اوطاق جي ڄار جي وڻ هيٺ هڪ ٿانون پاڻيءَ سان ڀريل پکين لاءِ بـ رکندو آهي نـ رڳو خالي پکين لاءِ پاڻي رکندو آهي پر پکين جي چوڳي لاءِ ان جا داڻا بـ رکندو آهي. فقير ناٿي لنڊ جو ڳوٺ شادمان لنڊ شيخاڻي گهاڙي ۾ آهي. 

فقير ناٿو لنڊ هن وقت هن ڏکڻ سنڌ جي هن ولاسي جو هڪ اهڙو ڪردار آهي.

http://www.sindhsalamat.com/threads/47259/ 
زمرو: سنڌي شخصيتون
زمرو: سگھڙ