open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مائي چاڳلي

**چاڳلي** (**مائي چاڳلي**) پنهنجي وقت جي سڄاڻ ۽ بهادر عورت ٿي گذري آهي. مائي چاڳلي ڪوهستان جي رهواسڻ هئي.

## شادي
لسٻيلي جي حڪمران پاهڙ خان سان سندس شادي ٿي. پاهڙ خان جي وفات بعد پڳ سندس پٽ عزت خان کي ٻڌائي وئي، جيڪو ان وقت صغير هو. جنهنڪري لسٻيلي رياست جي حڪومت مائي چاڳليءَ جي هٿ ۾ آئي. مائي چاڳليءَ حڪومت نهايت دانائيءَ سان هلائي. پورالي نديءَ جي پاڻيءَ جو انتظام ڪري زراعت ۽ آباديءَ کي وڌايائين. اهڙي سهڻي انتظام ۽ نظام سبب سندس علائقي ۾ خوشحالي آئي ۽ خزاني ۾ ڪافي اضافو ٿيو. مائي چاڳلي خودمختيار ٿي حڪومت هلائڻ لڳي، جنهنڪري مثال مشهور ٿيو تہ: **پورالي اٿس پار، تڏهن چاڳلي ٿي چاڳ ڪري.**

## حڪومت
مائي چاڳليءَ جي خودمختيار حڪومت سبب ڪن پاڙيسري سردارن کي حسد ٿيڻ لڳو ۽ ڪاوڙ وچان چوڻ لڳا ته، ”ڏاڙهي ڪانهي ڏيهه ۾، تڏهن چاڳلي ٿي چاڳ ڪري“. مائي چاڳليءَ جي حڪومت جو ڪاروبار اڪثر رونجھن جي معرفت هلندڙ هو. ان وقت ’ڪنراچ‘ علائقي ۾ ڄاموٽ قبيلي جي سردار ڄام عالي کٿوريي جي سرداري هئي. سندس ڀاءُ ڄام ڊگھار کي رونجهن، ٻيلي جي ويجھو ’نانگ ڊيهه‘ وٽ نماز پڙهندي شهيد ڪري ڇڏيو. انهيءَ خون جي بدلي ۾ ڄام عاليءَ، چاڳلي مائيءَ کي ٻيلي مان بي دخل ڪري، حڪومت جي واڳ سنڀالڻ جو ارادو ڪيو. ڄام عاليءَ ۽ ٻين ڄاموٽن ڏٺو ته قلات جو حاڪم مير محبت خان به ملڪه چاڳليءَ کان ناراض آهي. سو وفد ڪري محبت خان وٽ پهتا ۽ دانهن ڏنائونس. مير محبت خان کانئن پڇيو ته ”ٻيلي جي حڪومت ڪيئن وٺجي؟“ ڄاموٽن چيو ته اوهان مهرباني ڪري ’وَڍ‘ اچو ته اسان چاڳليءَ کي بيخبريءَ ۾ شهر کان ٻاهر ڪڍي ’لسٻيلو‘ اوهان جي حوالي ڪريون. آخرڪار مير محبت خان صلاح ڪري آخوند محمد حيات کي لشڪر ڏئي روانو ڪيو، جنهن سان گڏجي ڄام عاليءَ پنهنجي ڄاموٽن جي لشڪر سميت ٻارڻ جبل ٽپي، لسٻيلي جي حد ۾ داخل ٿيو ۽ صبح ساڻ اوچتو لسٻيلي جي شهر تي حملو ڪيو. سندس اوچتي حملي سبب مائي چاڳليءَ جي هار ٿي ۽ ڄام عالي، لسٻيلي کي فتح ڪري، مائي چاڳليءَ کي شهر مان نيڪالي ڏئي ڪڍيو. ان بعد آخوند محمد حيات اچي ڇانوڻي ٺاهي. اهو سال 1155ھ/ 1742ع هو. مائي چاڳلي هارائجڻ بعد پنهنجي صغير پٽ عزت خان کي ساڻ ڪري ڪوهستان ڏانهن رواني ٿي ۽ باقي حياتيءَ جا ڏينهن گوشي نشينيءَ ۾ گذاريائين.

## وفات
چاڳلي مائيءَ 1214ھ/ 1799ع ڌاري وفات ڪئي. سندس قبر گورنمينٽ ڊگري ڪاليج ڪوٽڙيءَ ڀرسان ڄامن/ مَلڪن جي قبرستان ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻهو
زمرو:1799ع جون وفاتون
پاڪ فضائيه جو سربراھ

قائد عوام ذوالفقار علي ڀٽوؒ جي آئين 1973ع ۾ صدرِ پاڪستان کي عسڪريه پاڪستان جي سالارِ خاص جو قلمدان سونپيو ويو جنھن کي ھو وزير اعظم جي گڏيل مشوري سان استعمال ڪندو آھي۔
پاڪ فضائيہ جو سربراھ ھاڻي 1973ع جي آئين سان رئيسِ عملۂ پاڪ فضائيہ (CAS)  چورائيندو آھي جيڪو چار ستارا جنرل ھوندو آھي جنھن کي وزيراعظم جي گڏيل مشوري سان صدر چونڊيندو آھي ۽ ھي رئيسِ عسڪريه پاڪستان (CJCSC) جي ماتحت ڪم ڪندو آھي۔

## پاڪ فضائيه جي سالارِ خاص جي فھرست
# ايئر وائس مارشل الن پيري ڪيني (15 آگسٽ 1947ع -17 فيبروري 1949ع)
# ايئر وائس مارشل رڪارڊ ايچرلي (18 فيبروري 1948ع - 6 مئي 1951ع)
# ايئر وائس مارشل ليسلي وليم ڪينن (7 مئي 1951ع - 19 جون 1955ع)
# ايئر وائس مارشل ارٿر مڪڊونلڊ (ايئر مارشل اصغر خان (23 جولاءِ 1957ع –22 جولاءِ 1965ءِ)
# ايئر مارشل نور خان (23 جولاءِ 1965ء -31 آگسٽ 1969ع)
# ايئر مارشل عبدالرحيم خان (پھرين سيپٽمبر 1969ع – 2 مارچ 1972ع)

## پاڪ فضائيه جي عملي جي رئيسن جي فھرست
# ايئر مارشل ظفر چوڌري (3 مارچ 1972ع - 15 اپريل 1974ع)
# ايئر چيف مارشل ذوالفقار علي خان (16 اپريل 1974ع – 22 جولاءِ 1978ع)
# ايئر چيف مارشل انور شميم (23 جولاءِ 1978ع - 5 مارچ 1985ع)
# ايئر چيف مارشل جمال احمد خان (6 مارچ 1985ع - 8 مارچ 1988ع)
# ايئر چيف مارشل حڪيم اللہ خان (9 مارچ 1988ع - 9 مارچ 1991ع)
# ايئر چيف مارشل فاروق فيروز خان (9 مارچ 1991ع - 8 نومبر 1994ع)
# ايئر چيف مارشل عباس خٽڪ ([ 8 نومبر 1994ع - 7 نومبر 1997ع)
# ايئر چيف مارشل پرويز مھدي قريشي ( 7 نومبر 1997ع - 20 نومبر 2000ع)
# ايئر چيف مارشل مصحف علي مير ( 20 نومبر 2000ع - 20 فيبروري 2003ع)
# ايئر چيف مارشل ڪليم سعادت (18 مارچ 2003ع - 18 مارچ 2006ع)
# ايئر چيف مارشل تنوير محمود احمد (18 مارچ 2006ع - 18 مارچ 2009ع)
# ايئر چيف مارشل رائو قمر سلیيمان (19 مارچ 2009ع - 19 مارچ 2012ع)
# ايئر چيف مارشل طاھر رفيق بٽ (19 مارچ 2012ع - 19 مارچ 2015ع)
# ايئر چيف مارشل سھِل عمان (19 مارچ 2015ع کان تا حال)
سمجھوته ايڪسپريس

**سمجھوتہ ايڪسپريس** ھڪ بين الاقوامي ٽرين آھي جيڪا لاھور، پاڪستان ۽ دھلي، ڀارت جي وچ ۾ ھفتي ۾ ٻه دفعه ھلندي آھي۔ ھن ٽرين جو آغاز 22 جولاءِ 1976ع تي ٿيو۔ ھن ٽرين جي مسافرن جو اميگريشن ۽ ڪسٽم واھگہ، پاڪستان ۽ اٽاري، ڀارت ۾ ٿيندو آھي۔

زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا
زمرو:ھندستان–پاڪستان لاڳاپا
نور محمد لاکير

** نور محمد لاکير** (1845ﻉ – 1937ﻉ) ﺳﻨﮅ ﺟﻮ ﺳﭽﻮ ﺳﭙﻮﺕ ۽ ﻫﻤﺪﺭﺩ، ﻧﻮﺭ ﻣﺤﻤﺪ ﻭﻟﺪ ﻣﻴﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﺠﺎﻭﻝ ﻻﮐﻴﺮ، ﺗﻌﻠﻘﻲ ڏﻭڪرﻱ, ﻻڙڪاﮢﻮ ﺟﻲ ﮘﻮﭞ چڪرو ۾ 21 ﺷﻌﺒﺎﻥ 1261 ﻫﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ 16 1845ع ﺗﻲ ﺗﻮﻟﺪ پيدا ﭤﻴﻮ. ﺳﻨﺪﺱ ﻭﺍﻟﺪ ﭘﺮﺍﺋﻤﺮﻱ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻫﻮ؛ جيڪو نوڪري ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺗﻌﻠﻘﻲ ڪڪڙ ﺟﻲ ﮘﻮﭞ ”ﺟﻤﻌﻮ ﻻﮐﻴﺮ “ ۾ ﻟڏﻭ ﻻﻫﻲ ﻭﭸﻲ ﻭﻳﭡﻮ. ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺎﻭﻗﺎﺭ ۽ ﺳﭽﻮ ﺳﻨﮅﻱ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﻫﻮ. ﭘﻴﻨﺸﻦ ﺗﻲ ﭘﻬﭽﮡ ﺑﻌﺪ کانپوءِ، ﺯﻣﻴﻦ ﺟﻮ ٽڪرو ﻭﭠﻲ، ﺑﺎﻗﻲ ﺣﻴﺎﺗﻲ ﺍﺗﻲ ﺋﻲ ﮔﺬﺍﺭﻳﺎﺋﻴﻦ. ﮐﻴﺲ ٽي ﭘٽ ﻫﺌﺎ، ﺟﻦ ﻣﺎﻥ ﻧﻮﺭ ﻣﺤﻤﺪ ﺫﻫﻴﻦ ﻫﻮ؛ ﺟﻨﻬﻦ ڪري ﮐﻴﺲ ﭘڙﻫﮡ ﻻﺀِ ﭘﻬﺮﻳﺎﺋﻴﻦ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﻧﻈﺮ ﻫﻴﭟ ﺁﻧﺪﺍﺋﻴﻦ. ﺟﺘﺎﻥ ﭼﺎﺭ ﺩﺭﺟﺎ ﺳﻨﮅﻱ ﭘﺎﺱ ڪرائي، ﺳﻨﮅ ﻣﺪﺭﺳﺔ ﺍﻻﺳﻼﻡ ڪراچيﺀَ ۾ مئٽرڪ ﺗﺎﺋﻴﻦ ﭘڙﻫﺎﻳﺎﺋﻴﻨﺲ. ﺍﻥ ﮐﺎﻥ ﭘﻮﺀِ ﺳﺮﺩﺍﺭ ﻣﺤﻤﺪ ﻳﻌﻘﻮﺏ ﺟﻲ ﺫﺍﺗﻲ ﺩﻟﭽﺴﭙﻲﺀَ ﺳﺎﻥ، ” ﻣﻴﺮ ﻋﻠﻲ ﻣﺮﺍﺩ اسڪالرﺷﭗ “ ﻭﭠﻲ ﻋﻠﻴﮙڙﻫﻪ ﻣﺎﻥ ﺑﻲ - ﺍﻱ ۽ پوءِ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﺟﻲ ﺳﻨد (LL.B) ﻭﭠﻲ، ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ ﺩﮐﻦ ۾ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﺩﻭﺳﺖ ﻣﺤﻤﻮﺩ ﻋﻠﻲ ﺑﻴﮓ ﺳﺎﻥ ﮔڏﺟﻲ وڪالت ﺷﺮﻭﻉ ڪياﺋﻴﻦ. ﭔﻪ ﺷﺎﺩﻳﻮﻥ ڪياﺋﻴﻦ، ﭘﺮ ﭘﮁﺎڙﻱﺀَ ﺗﺎﺋﻴﻦ پٽيلو ﺍﻭﻻﺩ ڪو ﻧﻪ ﭤﻴﺲ. ﮐﻴﺲ ﺩﮐﻨﻲ ﺁﺏ ﻫﻮﺍ ﭜﺎﻥﺀِ ﻧﻪ ﭘﺌﻲ؛ ﺟﻨﻬﻦ ڪري ڪجهه ﻭﻗﺖ کانپوءِ ﻭﺍﭘﺲ ﻭﻃﻦ ﻭﺭﻳﻮ؛ ۽ ﺧﻴﺮﭘﻮﺭ ﺭﻳﺎﺳﺖ ۾ ﺟﺞ ﻣﻘﺮﺭ ﭤﻴﻮ. ﻋﻬﺪﻭ ﺗﻪ ﻭڏﻭ ﻣﻠﻴﺲ، پر ﺳﻨﺪﺱ ﻃﺒﻴﻌﺖ سرڪاري ﻣﻼﺯﻣﺖ ۾ ﻧﻪ ﻟﮙﻲ. ﭘﻮﺀِ ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ ۾ وڪالت ﮐﻲ ﺑﺎﻗﺎﻋﺪي ﭘﻴﺸﻮ ﺑﮣﺎﻳﺎﺋﻴﻦ. ﻣﺤﻨﺖ ۽ ﺍﻭﺭﭼﺎﺋﻲﺀَ ﺳﺎﻥ ﺧﻮﺏ ﻧﺎﻟﻮ ڪڍﻳﺎﺋﻴﻦ. ﺳﻨﺪﺱ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻏﺮﻳﺒﻦ ﺟﻲ ﻭﺍﻫﺮ ڪرڻ ۽ ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﭔﺎﺭﻥ ﺟﻲ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻻﺀِ ﺁﺗﻲ ﻫﺌﻲ. ﻭﻳﺘﺮ ﺁﻧﺮﺑﻞ ﺭﺋﻴﺲ ﻏﻼﻡ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﺎﻥ ﭜﺮﮘڙﻱ (1878 ﻉ – 1924 ﻉ ) ﺟﻬڙﻱ ﻣﺨﻠﺺ ﺟﻮ ﺳﺎﭢ ﻣﻠﻴﻮ؛ ﺟﻨﻬﻦ ڪﺮﻱ ﺗﻌﻠﻴﻤﻲ ﺧﺪﻣﺘﻦ ۾ ﻧﻤﺎﻳﺎﻥ ڪاﻣﻴﺎﺑﻲ ﺣﺎﺻﻞ ڪياﺋﻴﻦ. ﻧﺘﻴﺠﻮ ﺍﻫﻮ نڪتو، ﺟﻮ ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ, ﺳﻨﮅ ﺟﻬڙﻱ ﻣﺮڪزﻱ ﺷﻬﺮ ۾، 1924 ﻉ ۾ ﻧﻮﺭ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺎﺀِ اسڪوﻝ ۽ 1925 ﻉ ۾ هاسٽل ﻗﺎﺋﻢ ڪرﻱ ﻭﺭﺗﺎﺋﻴﻦ. ﭘﻮﺀِ ﺗﻪ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﺫﺍﺗﻲ ﻣﻔﺎﺩﻥ ﮐﻲ ﭘﺎﺳﻴﺮﻭ ﺭﮐﻲ ﻫﻦ ﺧﻴﺮ ﺟﻲ ڪم ۾ ﺭﺍت ڏينهن ﺭﮄﻝ ﺭﻫﻴﻮ. ﻣﺴﻠﻤﺎﻥ ﺷﺎﮔﺮﺩﻥ ﮐﻲ، ﺳﺮﻧﺪﻱﺀَ ﻭﺍﺭﻥ ﮐﺎﻥ اسڪاﻟﺮﺷﭙﻮﻥ ﺑﻪ ﻭﭠﻲ ڏﻧﺎﺋﻴﻦ. ﭘﺎﮠ ﺟﺘﻲ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﺟﻲ ﻣﻴﺪﺍﻥ ۾ ﺍﻳﺘﺮﻱ ﻗﺪﺭﺳﺮﮔﺮﻡ ﭘﺌﻲ ﻧﻈﺮ ﺁﻳﻮ، ﺍﺗﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻟﺤﺎﻅ ﮐﺎﻥ ﻗﻮﻣﻲ ﺧﺪﻣﺘﻦ ﮐﻲ ﺑﻪ اوليت ڏﻳﻨﺪﻭ ﺁﻳﻮ. ﺍﻧﻬﻲﺀَ ﺳﻠﺴﻠﻲ ۾، 1923 ﻉ ۾ ﺑﻤﺒﺌﻲ ڪاﺋﻮﻧﺴﻞ ﺟﻮ ﻣﻴﻤﺒﺮ ﺑﻪ چونڊيو ويو. ﺳﻨﺪﺱ ﺍﻫﺎ ﺁﺧﺮﻱ اِڇا يا مرضي ﻫﺌﻲ، ﺗﻪ ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ ﺷﻬﺮ ۾ ”ﻣﺴﻠﻢ يونيورسٽي“ ﻗﺎﺋﻢ ڪرﺍﻳﺎﻥ. پر ﺍﻓﺴﻮﺱ ﺟﻮ ﺣﻴﺎﺗﻲﺀَ ﺑﻘﺎﺀُ ﻧﻪ ڏﻧﺲ؛ ﺟﻨﻬﻦ ڪرﻱ 3 ﺫﻭﺍﻟﻘﻌﺪ 1356 ﻫﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ 22 ﺁﮔﺴﺖ 1937ﻉ ﺗﻲ ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ ۾ ﺋﻲ ﻭﻓﺎﺕ ڪياﺋﻴﻦ. ﻭﺻﻴﺖ ﻣﻮﺟﺐ ﮐﻴﺲ ﻣﺴﻠﻢ هاسٽل ﺣﻴﺪﺭﺁﺑﺎﺩ ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:ماهر تعليم
زمرو:1845ع جون پيدائشون
زمرو:1937ع جون فوتگيون
پاڪ فوج جو سربراھ

قائد عوام ذوالفقار علي ڀٽوؒ جي آئين 1973ع ۾ صدر پاڪستان کي عسڪريه پاڪستان جي سالارِ خاص جو قلمدان سونپيو ويو جنھن کي ھو وزير اعظم جي گڏيل مشوري سان استعمال ڪندو آھي۔
پاڪ فوج جا سربراھ ھاڻي 1973ع جي آئين سان رئيسِ عملۂ پاڪ فوج (COAS) چورائيندو آھي جيڪو چار ستارا جنرل ھوندو آھي جنھن کي وزير اعظم جي گڏيل مشوري سان صدر چونڊيندو آھي ۽ ھي رئيسِ عسڪريه پاڪستان (CJCSC) جي ماتحت ڪم ڪندو آھي۔

## پاڪ فوج سالارِ خاص جي فھرست
# جنرل سر فرينڪ مسروي (15 آگسٽ 1947ع - 10 فيبروري 1948ع)
# جنرل سر ڊوگلس ڊيود گريسي (11 فيبروري 1948ع - 16 جنوري ع1951)
# فيلڊ مارشل ايوب خان (جنوري 161951ع - آڪٽوبر 26 1958ع)
# جنرل موسيٰ خان (آڪٽوبر 27 1958ع - جون 17 1966ع)
# جنرل يحيٰ خان (جون 18 1966ع – ڊسمبر 20 1971ع)
# ليفٽيننٽ جنرل گل حسن (ڊسمبر 20 1971ع - مارچ 3 1972ع)

## پاڪ فوج جي عملي جي رئيسن جي فھرست
# جنرل ٽڪا خان (مارچ 3 1972ع – مارچ 1 1976ع)
# جنرل محمد ضياء الحق (اپريل 1 1976ع - آگسٽ 17 1988ع)
# جنرل مرزا اسلم بيگ (آگسٽ 17 1988ع - آگسٽ 16 1991ع)
# جنرل آصف نواز (16 آگسٽ 1991ع - 8 جنوري 1993ع)
# جنرل عبدالوحيد ڪاڪڙ (جنوري 8 1993ع - ڊسمبر 1 1996ع)
# جنرل جھانگير ڪرامت (ڊسمبر 1 1996 - آڪٽوبر 6 1998ع)
# جنرل پرويز مشرف (آڪٽوبر 7 1998ع - نومبر 28, 2007ع)
# جنرل اشفاق پرويز ڪياني (نومبر 28, 2008ع - نومبر 28, 2013ع)
# جنرل راحيل شريف (نومبر 29, 2013 کان تا حال)
شاھراھ قراقرم

کاٻو|thumb|358x358 عڪسلون|'''شاھرا قراقرم'''
**شاھراہ قراقرم** (قومي شاھراھ 35 يا مختصراً اين-35) پاڪستان کي چين سان ملائڻ جو زميني ذريعو آھي۔ ھن کي قراقرم ھاءِ وَي ۽ شاھراھ ريشم به چيو وڃي ٿو۔ ھي دنيا جي عظيم پھاڙي سلسلن قراقرم ۽ ھماليہ کي عبور ڪري ٿي۔ دره خنجراب جي مقام تي سطح سمنڊ کان ھن جي بلندي 4693 ميٽر آھي۔ ھي چين جي صوبي سنڪيانگ کي پاڪستان جي اترين علائقن سان ملائي ٿي۔ ھي دنيا جي بلند ترين بين الاقوامي شاھراھ ۔

ھي ويھ سالن جي عرصي ۾ 1986ع مڪمل ٿي ھن کي پاڪستان ۽ چين گڏجي ڪري ٺاھيو آھي۔ ھن جي اڏاوت ڪندي 810 پاڪستانين  82 چینين پنھنجي جان ڏني آھي۔ ھن جي ڊيگھ 1300 ڪلوميٽر آھي۔ ھي چيني شھر ڪاشغر کان شروع ٿئي ٿي۔ پوءِ ھنزه، نگر، گلگت، چلاس، داسو، بشام، مانسھره، ايبٽ آباد, ھريي پور ھزاره کان ٿيندي حسن ابدال جي جڳھ تي جي ٽي روڊ سان ملي ٿي۔

سنڌو ، گلگت درياھ، ھنزه درياھ، نانگا پربت ۽ راڪاپوشي ھن سان گڏوگڏ واقع آھن۔

شاھراھ قراقرم جي مشڪل جابلو علائقي ۾ ٺاھيل آھي ان ڪري لئے ھن کي دنيا جو آٺون عجوبو به چوندا آھن۔

## پڻ ڏسو
* موٽروي
* شاھراھ ريشم
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روڊ ۽ شاھراھون
زمرو:چين ۾ شاھراھون
زمرو:پاڪستان ۾ شاھراھون
زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل
زمرو:چين–پاڪستان اقتصادي راهداري
زمرو:چين–پاڪستان تعلقات
پاڪستان رينجرز

**پاڪستان رينجرز** ھڪ نيم فوجي ادارو آھي، جنھن جو ڪم سرحدن جي حفاظت ۽ جنگ ۽ وڳوڙن واري علائقن ۾ عوام کي تحفظ فراھم ڪرڻو آھي۔

## تاريخ
رينجرز بارڊر فورس آھي جنھن کي سنڌ رينجرز نالي سان برطانيا حڪومت ٺاھيو ھيو پوءِ ان کي پاڪستان رينجرز نالو ڏنو ويو. رینجرز کي رینجرز آرڊیننس 1959 جي تحت ٺاھيو ويو.
1989 جي آخر ۾، سنڌ ۾ وڌندڙ وڳوڙن ۽ لا ائنڊ آرڊر جي صورتحال سبب، اندرون سنڌ ۾ علائقائي ڌاڙيل مخالف(اسٽريٽجڪ اينٽي-ڊاڪوئٽ) آپريشن لاءِ ھڪ نئين فورس ٺاھي وئي، جيڪا مھراڻ فورس نالي سان ڪم ڪندي ھئي ۽ ان ۾ انھيءَ مھل ھاڻوڪي سنڌ رينجرز،
پاڪستان آرمي جي 3 بٽالين (بشمول ايس ايس جي SSG)، اترئين اسڪائوٽ (نادرن اسڪائوٽس) شامل ھئي.
مھراڻ فورس ڪراچي ۾ پنھنجي مرڪزي ھيڊڪوارٽر ساڻ ڊائريڪٽر جنرل پاڪستان رينجرز جي سڌو ظابطي (ڊائريڪٽ ڪنٽرول) ۾ ھئي.
ھاڻي پاڪستان رينجرز کي ٻن الڳ فورسز ۾ ورھايو ويو آھي، ھڪ پاڪستان رينجرز (پنجاب) جنھن جو ھيڊڪوارٽر لاھور ۾ آھي جيڪا ڀارت سان 1300 ڪلوميٽر جي سرحدي علائقي (لائن آف ڪنٽرول LOC) تي پنھنجي ڀارتي مخالف بارڊر سيڪيورٽي فورس (بي ايس ايف) سان گڏ سرحدن جي حفاظت لاءِ رکيل آھي ۽ ٻئي پاڪستان رينجرز (سنڌ) جنھن جو ھيڊڪوارٽر ڪراچي ۾ آھي، جيڪا ڀارت سان 912 ڪلوميٽر جي سرحدي علائقي (لائن آف ڪنٽرول LOC) جي حفاظت لاءِ رکيل آھي.

## تصويرون

Pakistani soldier.jpg|پاڪستان رينجرز (پنجاب)
Pakistan ranger soldier.jpg|پاڪستان رينجرز (سنڌ)


زمرو:پاڪ فوج
زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا
زمرو:پاڪستان جون نيم فوجي قوتون
زمرو:پاڪستاني فوج
زمرو:ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪومت
زمرو:سنڌ ۾ مسلح فوجون
گڏيل مفادن واري ڪائونسل

'گڏيل مفادن واري ڪائونسل** يا **سي سي آءِ''' پاڪستان جو ھڪ آئيني ادارو آھي جنھن جو جو مقصد وفاق ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن ۽ ٻين معاملات تي جاري اختلافم کي ختم ڪرڻ آھي۔ گڏيل مفادن ڪائونسل کي 1973ء جي آئين جي روشني ۾ قائم ڪيو ويو آھي۔ مشرف  ۽ زرداری  دور ۾ ھي ڪيبنيٽ ڊويزن جي ماتحت ادارو ھو۔ پاڪستان جي آئين ۾ ارڙھين ترميم کان بعد ھي ادارو وزارتِ بين الصوبائي ھم آھنگي کي سونپيو ويو آھي۔ سي سي آءِ بنيادي طور تي وزيراعظم پاڪستان ۽ چئن صوبائي وڏن وزيرن تي مشتمل ھوندو آھي۔

## رڪن
* وزير اعظم پاڪستان
* چارئي صوبائي وڏا وزير
* ٽي ٻيا رڪن جن کي وزيراعظم نامزد ڪندو آھي۔
:ارڙھين آئيني ترميم  کان بعد ھي ضروري قرار ڏنو ويو آھي تہ ٽن مھينن ۾ ھڪ ڀيرو ضرور گڏيل مفادن واري ڪائونسل جو اجلاس گھرايو وڃي۔

## پڻ ڏسو
* وزارت بين الصوبائیي ھم آھنگي

زمرو:پاڪستان جو آئين
زمرو:پاڪستان ۾ وفاقيت
علامه اقبال اوپن يونيورسٽي

thumb
**علامہ اقبال اوپن يونيورسٽي** اسلام آباد، پاڪستان ۾ واقع ھڪ يونيورسٽي آھي جيڪا فاصلاتي نظام تعليم جي ايشيا جي وڏين يونيورسٽين ۾ شمار ڪئي وڃي ٿي۔ قائد عوام ذوالفقار علي ڀٽوؒ جي عوامي حڪومت 1974ء ۾ پارليامينٽ جي ھڪ قانون جي تحت **پيپلز اوپن يونيورسٽي** قائم ڪئي۔ بعد ۾ جڏھن قائد عوام 1976ع کي قائد اعظم ۽ 1977ء کي علامه اقبال جو سال قرار ڏئي ڪري سئو ساله جشن ملھائڻ جو اعلان ڪيو تہ (سرڪاري سطح تي 9 نومبر تي ھر سال عام موڪل ملھائڻ جو فيصلو ٿيو) تہ علامہ اقبال جي اعزاز ۾ پيپلز اوپن يونيورسٽي کي بہ علامہ اقبال اوپن يونيورسٽي جو نالو ڏنو ويو.
## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا 
زمرو:پاڪستان جا تعليمي ادارا
زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون
پورٽ قاسم

175px|left

**محمد بن قاسم بندرگاھ** عربي سمنڊ تي ڪراچي کان 35 ڪلوميٽر اوڀر جي طرف واقع آھي۔ ڪراچي کان بعد ھي پاڪستان جي ٻين سڀ کان وڏي بندرگاھ آھي۔ ھتان کان سالانہ 1.7 ڪروڙ ٽنن جي سامان جي تجارت ٿيندي آھي جيڪا پاڪستان جي ڪل تجارتي حجم جو تقريباً 35% آھي۔

ان کي 1970ع جي ڏھاڪي ۾ ڪراچي جي بندرگاھ تي رش کي گھٽائڻ جي غرض سان تعمير ڪيو ويو۔ بندرگاھ جو نالو اٺين صدي عيسويءَ جي مسلم فاتح محمد بن قاسم جي نالي تي رکيو ويو آھي جنھن ھي علائقو 712ع ۾ فتح ڪري مسلم مملڪت ۾ شامل ڪيو ھو۔ بندرگاھ سنڌو درياھ جي ڊيلٽا ا۽ پاڪستان اسٽيل ملز جي ويجھو تعمير ڪئي وئي۔

مقامي ماڻھو انکي عموماََ ھن جي مختصر نام **پورٽ قاسم** سان سڃاڻن ٿا۔

## حوالا

زمرو:ڪراچي
زمرو:بندرگاھون
زمرو:سنڌ ۾ نقل ۽ حمل
زمرو:ڪراچي ۾ بندرگاهون
زمرو:پاڪستان جي بندرگاهون
زمرو:پاڪستان ۾ اقتصادي ترقي
پاڪستان جي آئين جو دفعو 6

پاڪستان جي آئين (Constitution) جي شق 6 وڏي غداري يا مٿائين بغاوت (انگريزي: High Treason) جي ڏوھ جي تشريح ڪري ٿو. ھن شق جي مطابق ڪو بہ شخص جيڪو آئين کي غير آئيني طريقي سان ختم ڪري يا ان جي ڪوشش ڪري وڏي يا مٿائين بغاوت جو ڏوهاري ٿيندو. ھن عمل جو مددگار بہ ھن ڏوھ جو ڏوهاري ٿيندو ۽ ڏوهاري جي سزا جو فیصلو مجلس شوريٰ يا پارليامينٽ ڪندي.

زمرو:پاڪستان جو آئين
زمرو:قانون
پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي

**آئين ساز اسيمبلي** المعروف پارليامينٽ کي پاڪستان جي پارليامينٽ جي طور تي بڻايو ويو. ھن پارليامينٽ مان 1971ع ۾ ھڪ ٻي پارليامينٽ يعني بنگلاديشي اسيمبلي وجود ۾ آئي. ان کي ابتدا ۾ ڪراچي ۾ قائم ڪيو ويو. جناح پنھنجي موت تائين ھن اداري جو سربراھ رھيو بعد ۾ ھن جي انتقال تي لياقت علي خان ٽن سالن تائين صدر بڻيو ان دور ۾ ھن مقصدن وارو ٺھراءُ پيش ڪئي.

زمرو:آئين پاڪستان
زمرو:پاڪستان جو آئين
زمرو:پاڪستان جي پارليامينٽ
زمرو:تحريڪ پاڪستان
زمرو:مجلس شوريٰ پاڪستان
ڻڻو

ڻڻو
ڻڻو لفظ دال جي سخت داڻي يا ڪڏر کي  ڻڻو چئجي ٿو. 

ھيءَ لفظ سنڌي الفابيٽ الف ب جي 48 ھين اکر جي اچار مان نڪري ٿو. 

زمرو: نج سنڌي اکي
ٽوه

thumb|کاٻو|ٽُوھُ
**ٽُوھُ** (Bitter Cucumber/ Citrullus Colocynthis) ول جو هڪ قسم آهي، جنھن جا پن ۽ ول گدري وانگر هوندا آهن. هئڊي رنگ جو ٿيندو آهي، جيڪو واريءَ ۾ ٿئي؛ ذائقو ڪڙو زهر جھڙو ٿيندو آهي. هن ول کي ٿر ۾ ”ٽُوسڻ“ چوندا آهن. هيءُ ول پٽ تي پکڙندي آهي. ان جا ڪڇا ڏھ ٻارهن فوٽ کن ڊگها ٿيندا آهن. ول نرم توڙي سخت زمين تي ٿيندي آهي. ٿر واري پاسي تمام گهڻي ٿئي ٿي. هن ول جو ڦر چٽڪمرو ۽ سائي رنگ جو ٿيندو آهي، جيڪو پچڻ تي پِيلو ٿي پوندو آهي. ٽُوھ ڏسڻ ۾ تمام سھڻا، پر کائڻ ۾ زهر جھڙا ڪڙا هوندا آهن، تنھنڪري چوڻي آهي تہ ”ٽوھ ڏسڻ جا سھڻا، پر ڪڙا زهر جھڙا“. هڪ ٻي چوڻي مطابق ”سھڻا ٽوھ پٽن تي پڌرا“. ٽوهن کي ٻڪريون ۽ اٺ مزي سان کائيندا آهن. طبي لحاظ کان تمام ڪمائتي ول آهي. هن جون پاڙون، پن ۽ ٽوھ سڀ پسارڪي وکر طور ڪم ايندا آهن. خاص ڪري ڳوٺن ۾ ٽوھ جو جلاب صحت لاءِ اڪسير چوندا آهن ۽ ڪيترين بيمارين ۾ استعمال ڪندا آهن. 

## حوالا

زمرو:علم نباتات
زمرو:ٻوٽن جو علم
اڻ برابريءَ جو ڊپ

سترھين ۽ ارڙھين صدي عيسويءَ ۾ اھو **اڻ برابريءَ جو ڊپ** ذھنن ۾ رکندي بورجوازين طرفان ارسطوءَ جي ڏنل اصولن تي بحث ٿيڻ لڳا جن ۾ برطانيه جا ٻه فلاسافر ان حوالي سان آڏو آڏو هئا: ھڪڙو ٿامس ھوبس () ۽ ٻيو جان لاڪ () جن ۾ ھوبس مطابق اقتصادي مارڪيٽن ۾ واڌارو آندو وڃي جن رستي ماڻھوءَ ماڻھوءَ ۾، ڪنھن حد تائين برابري اچي ويندي. پر جي پوءِ به ڪا جنگي ڇڪتاڻ جي صورت اچي وڃي ته اُن کي ھڪ طاقتور حڪومت وچم پئي دٻائي دٻائي ڇڏي. جڏھن ته لاڪ، مالڪ ۽ مزدور جي وچ ۾ اقتصادي ويڃي کي فطري محسوس ڪري ٿو. ھڪ فرينچ سياسي فلاسافر جين جيڪسن روسو ()، پنھنجي ھڪ مضمون **اڻ برابريءَ جي شروعات (1755ع)** ۾ چٽو فرق ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي آھي ته ھڪڙيون اڻ برابريون اُھي آھن, جيڪي فطرتي طور تي، انسان جي پيدائش سان گڏوگڏ وجود ۾ آيون آھن ته ٻيون اڻ برابريون اُھي آھن، جيڪي مخصوص سماجي نظامن جي ترتيب ڏنل ڍانچي سببان وجود ۾ آيون آھن، پر پوءِ به ھو سماج کي فردن جو مجموعو ڪري تصور ڪري ٿو، نڪي طبقن جي مجموعي طور. ان کان پوءِ جنھن فلاسافر جي ڏنل اصول ۾ طبقا (ھيٺيون ۽ مٿيون) ڪنھن حد تائين چِٽا ملن ٿا، سو آھي ميڊيسن، جنھن جي ڏنل اصول مان ڪي خاص ڳالھيون اڳتي ھلي مارڪس پنھنجي طرفان ڏنل اصول ۾ ڪم آنديون.

زمرو:فلاسافي
طبقو

لفظ **طبقي** جو عام استعمال اڻويھينءَ صديءَ ۾ ٿيڻ لڳو، جنھن کي اڳ ۾ سماجي ڌڙا چيو ويندو ھو، خاص طور تي ارڙھينءَ صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ يورپ جي صنعتي ۽ سياسي انقلابن ان لفظ جي جوڙجڪ () ۽ معنا کي ئي تبديل ڪري ڇڏيو، جاگيرداري دؤر وارن طبقن () واري تصور جي اھميت گھٽجندي وئي. انھن جي جڳھ تي ڪارخانن، واپار، صنعت، سرمائيداري نظام ۾ ڪم ڪندڙ شھري پورھيت طبقي () ورتي. ان جي تعمير ۾ موڙي سيڙائيندڙ سرمائيداري () جي حوالي سان يا پنھنجي پورھئي جو، پگھار جي صورت ۾ معاوضو وٺندڙ پورھيت جي حوالي سان اقتصاديات جو وڏو عمل دخل آھي. اُن تصور کي ارڙھينءَ صديءَ جي آخر ۾، جيتوڻيڪ پراڻن قسمن جا ھُنر اڃان رائج ھئا، تڏھن ئي ڪافي ليکڪن تسليم ڪيو. 

ان تصور جا بنيادي اھڃاڻ اسڪاٽلئنڊ جا تاريخدان ۽ سماجي فيلسوف جان ملر () جي مضمون ”چٽن طبقن جي ابتدا 1771ع ۽ اُتر آمريڪا جي فيڊرلسٽ سماج () جنھن ۾ جاگيردارانه ورثو موجود ئي نه ھو، ۾ ملن ٿا. اڳـتي ھلي جيمس ميڊيسن () مٿي بيان ڪيل فيڊرلسٽ سماج ۾ پيداواري قوتن ۽ پيدائش جي ورھاست تفصيلي طور بيان ڪندي، مختلف طبقن جو ذڪر ڪيو آھي، ۽ ٻڌايو آھي ته انھن طبقن جو ھڪ ٻئي ڏانھن مفادن جي بنياد تي ۽ سياسي طرح به دشمنيءَ وارو لاڙو ھو. جنھن کي اڳـتي ھلي مارڪس پڻ محسوس ڪيو ۽ چيائين ته: ”اھو رڳو منھنجو ڪم نه آھي ته مون جديد سماج ۾ طبقن جي موجودگي ڳولي لڌي آھي ۽ پڻ انھن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ڳولي لڌي آھي. پر مون کان گھڻو اڳي بورجوازي () تاريخدانن، طبقن جي ارتقا ۽ منجھن موجود ڇڪتاڻ بيان ڪئي آھي. 

ڪارل مارڪس () ۽ فريڊرڪ اينگلس () ڪميونسٽ مينيفيسٽو () ۾ لکيو آھي ته: ”آزاد ماڻھو ۽ غلام ماڻھو، محب وطن ۽ غدار، آقا ۽ نوڪر، ٽرانسپورٽر ۽ مسافر چِٽا طبقا آھن ۽ طبقاتي ڇڪتاڻ ۾ مصروف آھن. جديد سماجي تجزيا ٻُڌائين ٿا ته اھو طبقاتي تفاوت دشمنيءَ جي حيثيت اختيار ڪري ۽ اندر ئي اندر سماج کي ٻن واضح ڌُرين، بورجوازي ۽ پرولتاريه ۾ ورھائين ٿا.“ 

زمرو:طبقا
زمرو:ڪارل مارڪس
زمرو:فريڊرڪ اينگلس
زمرو:سرمائيداري نظام
زمرو:سماجي اڀياس
زمرو:علم الانسان
جمھوري وطن پارٽي

**جمهوري وطن پارٽي** (Jamhoori Wattan Party) ھي پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي سياسي جماعت آھي جنھن جو اڳواڻ طلال اڪبر بگٽي آھي۔

زمرو:پاڪستان جون سياسي جماعتون
زمرو:پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومنٽ جون رڪن تنظيمون
زمرو:پاڪستان ۾ جمھوريت پسندي
زمرو:پاڪستان ۾ سياسي پارٽيون
ريپبلڪن پارٽي (پاڪستان)

**پاڪستان ريپبلڪن پارٽي** 1955 ۾ مسلم ليگ جي ناراض رڪنن ۽ اولھ پاڪستان جي ڪجهہ سياستدانن ٺاھي ھئي. ھن جماعت جو صدر خان عبدالجبار خان ھو جيڪو اولھ پاڪستان جو وڏو وزير بہ ھو ۽ پارلياماني اڳواڻ ملڪ فيروز خان نون ھو جيڪو وزير اعظم پاڪستان (1957-1958) بہ رھي چڪو ھو.

## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ سياسي پارٽيون
زمرو:پاڪستان جون اڳوڻي سياسي جماعتون ۽ اتحاد
زمرو:پاڪستان جون غير متحرڪ سياسي جماعتون
زمرو:مسلم ليگ گروهبندي
پاڪستان جي آئين ۾ ارڙھين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ ارڙھين ترميم** ، اپريل 8، 2010 تي پاڪستان جي قومي اسيمبلي پاس ڪئي۔ ارڙھين ترميم صدر وٽ موجود تمام ايگزيڪٽو اختيار پارليامان کي ڏنا، جيئن تہ وزيراعظم قائدِ ايوان (Leader of the House) ھوندو آھي ان ڪري وڌيڪ اختيار وزيراعظم وٽ آيا۔ ان کان علاوه پاڪستان جي اتر اولھ سرحد صوبي جو نالو تبديل ڪري خيبر پختونخوا رکيو ويو۔ وفاق کان گھڻا تڻا اختيار وٺي ڪري صوبن کي ڏنا ويا۔ ترميم جو بِل 15 اپريل 2010 تي پاس ٿيو جنھن تي صدرِ پاڪستان آصف علي زرداري 19 اپريل 2019 تي دستخط ڪئي تنھن بعد اھو بِل پاڪستان جي قانون ۾ شامل ٿي ويو. اھو پاڪستان جي تاريخ ۾ پھريون ڀيرو ٿيو تہ صدر پنھنجا ڪُجهہ اختيار رضا خوشيءَ سان پارليمان کي ڏِنا.

## آئين ۾ ترميمون
پاڪستان جي قانون ۾ ڪجهہ نوان نقطا شامل ڪيا ويا جن ۾ ھيٺيان نقطا بہ شامل آھن
* اڳوڻي صدرِ پاڪستان جنرل ضياءُ الحق جو نالو آئين جي متن مان خارج ڪيو ويو
* سرحد صوبي جو نئون نالو ”خيبرپختونخواھ“ رکيو ويو
* 17 ھين ترميم ۽ ليگل فريمورڪ آرڊر ختم ڪيو ويو جيڪو مشرف جي دؤر ۾ متعارف ڪرايو ويو ھو
* ٽيون ڀيرو وزير اعظم ۽ وزير اعليٰ ٿيڻ تان پابندي ختم ڪئي وئي

## پڻ ڏسو
* پاڪستان جو آئين

زمرو:2010ع ۾ پاڪستان
زمرو:پاڪستان جي آئين ۾ ترميمون
سيلرا

**سيلرا** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ھڪ ذات يا قبيلي جو نالو آھي. ھن ذات جا ماڻهو سنڌي ڳالهائيندڙ آهن ۽ ھن وقت انھن جو وڏو تعداد شھدادڪوٽ ۾ رھندڙ آھي جتي جي ريلوي اسٽيشن جو سرڪاري نالو سيلرا-شھدادڪوٽ ريلوي اسٽيشن آھي. شھدادڪوٽ جي ويٺل سيلرن مان ھڪ 
محقق شير خان سيلرو جي تحقيق مان سڌ ملي ٿي ته **سيلرا** قبيلي جو تعلق سنڌ سان آھي، جنھن جون پاڙون موھن جي دڙي تائين ڳنڍيل نظر اچن ٿيون. سيلرا قبيلو ابڙن جي شاخ آھي، جيڪي 16 صدي ۾ سيلرا سڏجڻ لڳا، تڏھن سيلرو به ابڙو سڏيو ويندو ھو. سيلرو، ابڙن جو ھڪ ڏاھو مڙس ٿي گذريو آھي، جنھن جي نالي پٺيان سيلرا سڏيا وڃن ٿا. سيلري جو مطلب آھي، سيلوارو معنا عقل وارو يا  سمجھ وارو. سيل جو مطلب آھي عقل سمجھ ڏاھپ. وڏا سيلرا کي آباد ڪرڻ کان اڳ سيلرا ڪڇي موجوده بلوچستان واري علائقي ۾ آباد ھئا. جتي ابڙن جي هڪ پاڙي طور سڃاتا ويندا ھئا. ان وقت ابڙن جي سرداري منگراڻي پاڙي وٽ ھئي. ان جو ذڪر بلوچستان جي گزيٽيئر ۾ به ملي ٿو. سمن جي صاحبي دوران ابڙا قبيلي کي ان لڪ تي مقرر ڪيو ويو ھو، ڇو ته ان رستي تان ئي سنڌ تي پٺاڻ حملا ڪندا ھئا جن کي روڪڻ لاء ھڪ بھادر ء جنگجو قبيلي کي مقرر ڪيو ويو ھو. ياد رھي ته ھن قبيلي جو به تعلق ابڙن سان ھو، جن سومرن جون سامون جھليون ھيون ۽ پوء پاڻ به علاوالدين جي لشڪر سان وڙھندي شھيد ٿي ويا ھئا. ڄام ابڙي کي ٻه پٽ ھئا. ممٽراءِ (ممٽ راءِ) جيڪو شھيد ٿي ويو. ٻيو ڏونگر راء جيڪو بچيو ۽ ان مان ابڙا نسل وڌيو. تنھن نُک مان سيلرا به آھن. ابڙا مٿي وڃي جاڙيجن سان ملن ٿا. جاڙيجا سمن سان ملن ٿا، سما به ڄام ھئا، جيڪي جاٽ قبيلي سان ڳنڍجن ٿا، جاٽ جو تعلق موھن جي دڙي جي دراوڙ (ڌنار) سان آھي. مطلب سيلرا قبيلو به موھن جي دڙي جي تھذيب سان سلھاڙيل آھي.

 
## حوالا

زمرو:سيلرا قبيلو
زمرو:سيلرا
زمرو:جاڙيجا
زمرو:سما
زمرو:ابڙا
پاڪستان جي آئين ۾ سترھين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ سترھين ترميم** جنھمڍن کي **سترھين ترميم 2003**ع جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو، ڊسمبر 2003ع ۾ ڪئي وئي۔ ھي ترميم تقريباََ ھڪ سال تائين ان وقت جي صدر جنرل پرويز مشرف جي حامين ۽ مخالفیٺن جي وچ ۾ بحث مباحثن ۽ ڪيترن ئي موقعن تي تلخين کان بعد منظور ڪئي وئي۔
ھي ترميم ان لحاظ کان نھايت اھميت جي حامل آھي تہ آئين پاڪستان ۾ وسيع پئماني تي ڪيتريون ئي ترميمون ڪيون ويون۔ انھن ترميمن ۾ ڪيتريون ئي پاڪستان جي صدر جي عھدي سان لاڳاپيل ھيون پاڪستان جي آئين ۾ تيرھين ترميم ۾ ڪيل تقريباً سڀ ترميمون واپس ورتيون ويون۔ پاڪستان جي آئين ۾ سترھين ترميم جا مک نڪتا ھيٺ ڏنل آھن۔
* صدر مشرف جي طرفان پيش ڪيل ليگل فریم ورڪ آرڊر يا ايل ايف او کي جزوي عارضي تبديلين سان آئين جو حصو بڻايو ويو۔
* آئين جي آرٽيڪل (ڊ)(1)63 کي 31 ڊسمبر 2004ع کان فعال تصور ڪيو ويو۔ جنھن سان ڪنھن بہ شخص جي ھڪ ئي وقت ٻن عھدن، يعني سياسي عھدي ۽ سرڪاري ملازم جو عھدو رکڻ کان منع ڪيو ويو۔ پر بعد ۾ ھڪ عمومي قانون جيڪو پارليامان 2004ع ۾ سادي اڪثريت سان منظور ڪيو، ان سان صدر مشرف کي اب ڳالھ جي اجازت ڏني وئي تہ ھو ھڪ ئي وقت صدر کي سياسي عھدو ۽ پاڪستان جي فوجن جي سربراھ جو سرڪاري عھدو رکي سگھي ٿو۔
* جيڪڏھن صدر پاڪستان ھن ترميم جي ٽن ڏينھن جي اندر اليڪٽورل ڪاليج کان اڪثريتي اعتماد جو ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو تہ ان کي باقاعده طور تي صدر پاجستان تصور ڪيو ويندو۔ ياد رھي تہ پھرين جنوري 2004ع تي صدر مشرف اليڪٽورل ڪاليج جي 1170 ووٽن مان 658 ووٽ وٺي ڪري 56 سيڪڙو اڪثريت حاصل ڪئي ۽ ھن کي ھن شق سان صدر پاڪستان قرار ڏنو ويو۔
* صدر پاڪستان کي قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسمبلين تحليل ڪرڻ جو اختيار واپس ملي ويو ۽ اھڙي طرح ھو مخصوص حالاتن ۾ وزير اعظم پاڪستان کي فارغ ڪري سگھي پيو۔ پر انھن تمام اقدامن جي منظوري پاڪستان جي عدالت عظميٰ جي توثيق سان مشروط رھي۔
* صوبائي اسمبلين جي تحليل جي باري ۾ گورنر جي راءِ جي منظوریڍي کي بہ پاڪستان جي عدالت عظميٰ کان توثيق ڪرائڻ لازمي قرار ڏنو ويو۔
* پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 152A جنھن سان پاڪستان جي نيشنل سيڪيورٽي ڪائوننسل تشڪيل ٿي، کي بہ منظور ڪرايو ويو۔
آرڊيننس 20

**آرڊيننس 20** () ھڪ قانوني آرڊيننس آھي جيڪو اڳوڻي پاڪستاني صدر جنرل محمد ضياءُ الحق جي سربراھيءَ ۾ حڪومت پاڪستان، پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ويو. ھن قانون جو مقصد احمديہ جماعت جي پيروڪارن تي ڪجهہ پابنديون مڙھڻ ھو. ھن قانون سان احمديہ جماعت جي پيروڪارن جي پنھنجو پاڻ کي مسلمان ظاھر ڪرڻ ڏوھ قرار ڏنو ويو. ھنن جي لاءِ پنھنجو پاڻ کي مسلمان چوڻ، اسلامي طريقي سان سلام ڪرڻ، ۽ ٻين ڪيترن ئي اسلامي اصطلاحن جو استعمال منع قرار ڏنو ويو.

## 298-B
ھن قانون جي ذريعي پاڪستان جي فوجداري ضابطہ جي شق 298 ۾ ٻن حصن جو اضافہ ڪيو ويو آھي.

1. ھن شق جي مطابق "قادياني گروھ يا لاھوري گروھ جي ڪنھن رڪن کي جيڪو پاڻ کي 'احمدي' يا ڪنھن ٻي نالي سان پڪاري" جي لاءِ ممنوع قرار ڏنو ويو آھي تہ ھو (الف) ڳالھائي، لکي يا ڪنھن ٻي طريقي سان ڪنھن خليفي يا آنحضور ﷺ جي ڪنھن صحابي کان علاوه ڪنھن کي ""امير المومنين" يا "خليفہ المومنين" يا "خليفہ المسلمين" يا "صحابی" يا "رضي الله عنه" چئي. (ب) آنحضور ﷺ جي گھروارين کان علاوه ڪنھن کي "ام المومنين" چئي. (ج) آنحضور ﷺ جي خاندان جي اھل بيت کان علاوه ڪنھن کي "اھل بيت" چئي. (د) پنھنجي عبادت گاھ کي "مسجد" چئي.

انھن سڀني امرن جي لاءِ اھڙو ڪرڻ وارو احمدي ٽن سال تائين قيد ۽ جرماني جي سزا جو حقدار ٿيندو.

2۔ ھن شق جي مطابق "قادياني گروھ يا لاھوري گروھ جي ڪنھن رڪن کي جيڪو پنھنجو پاڻ کي 'احمدي' يا ڪنھن ٻئي نالي دسان پڪاري" پنھنجي عبادت جي لاءِ سڏڻ جي طريقي کي "اذان" چوڻ مسلمانن جي طريقي تي اذان ڏيڻ جي صورت ۾ ٽن سالن تائين قيد ۽ جرماني جي سزا جو حقدار ھوندو.

## 298-C

ھن شق جي تحت احمدي چورائڻ وارن جي لاءِ خواھ ھو قادياني فرقي سان تعلق رکن يا لاھوري فرقي سان، قرار ڏنو ويو تہ جيڪڏھن ھو پنھنجو پاڻ کي "سڌو سنئون يا بلواسطہ" مسلمان چون يا پنھنجي مذھب کي اسلام چون يا پنھنجي مذھب جي اشاعت يا تبلیغ ڪن يا ڪنھن بہ طريقي تي مسلمانن جي جذبات کي مجروح ڪن تہ انهن سڀني صورتن ۾ ٽن سالن تائين قيد ۽ جرماني جا مستحق ٿيندا.

## پڻ ڏسو

* تحريڪ ختم نبوت 1974ع

زمرو:قانون ۾ 1984ع
زمرو:مذھب ۾ 1984ع
زمرو:پاڪستان ۾ 1984ع
زمرو:پاڪستان ۾ احمديہ
زمرو:پاڪستان جي عسڪري حڪومت (1977–1988ع)
زمرو:پاڪستاني قانون
زمرو:پاڪستان جو آئين
مقصدن وارو ٺھراءُ

مقصدن جي قرارداد 12 مارچ 1949 تي پاڪستان جي قانون ساز اسيمبلي پاران منظور ڪئي وئي. وزير اعظم، لياقت علي خان 7 مارچ 1949 ۾ ان کي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو. 75 ميمبرن مان اسيمبلي ۾ 21 هن کي ووٽ ڪيو. اقليتي ميمبرن طرفان تجويز ڪيل سموريون ترميمون رد ڪيون ويون. نتيجتاً، سڀني ان جي خلاف ووٽ ڏنو.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جو آئين
زمرو:پاڪستان ۾ اسلام
زمرو:تحريڪ پاڪستان
زمرو:قانون ۾ 1949ع
ڀٽو خاندان

عرضي خان ڀٽو ڪير هو؟

 ”عرضي خان ڀٽو“ جيڪي ڀٽو خاندان جي تاريخ ۾ هڪ تمام اهم شخصيت هئا.

تاريخي طور تي، عرضي خان ڀٽو، پير بخش خان ڀٽو جي خاندان جا وڏڙا هئا. سندن بابت ڪجهه اهم ڄاڻ هيٺ ڏجي ٿي:

1. ڀٽو خاندان جو سنڌ ۾ بنياد
عرضي خان ڀٽو بابت چيو ويندو آهي ته جڏهن ڀٽو خاندان راجپوتانا (جيسلمير) مان لڏپلاڻ ڪري سنڌ آيو، ته عرضي خان اهي پهرين شخصيت هئا جن هن خاندان جي سياسي ۽ سماجي سڃاڻپ کي مستحڪم ڪيو.

2. پير بخش خان سان رشتو
عرضي خان ڀٽو، پير بخش خان ڀٽو جا پدر اَمجد (وڏڙا) هئا. جيڪڏهن اسان شجري کي ڏسنداسين ته عرضي خان جي نسل مان ئي اڳتي هلي پير بخش خان ڀٽو ۽ پوءِ سر شاهنواز ڀٽو جهڙيون شخصيتون پيدا ٿيون.

3. رتوديرو ۾ آمد
عرضي خان جي دور ۾ ئي ڀٽو خاندان لاڙڪاڻي (رتوديرو) جي علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو. هنن ان وقت جي مقامي حاڪمن ۽ انگريزن جي شروعاتي دور ۾ پنهنجي بهادري ۽ زمينداري ڪري وڏو اثر پيدا ڪيو.

4. تاريخي اهميت
زمينداري: عرضي خان پنهنجي وقت جا وڏا زميندار هئا ۽ کين ”خان“ جو لقب مليل هو.

نسل جو تسلسل: ذوالفقار علي ڀٽو صاحب جي لکڻين ۽ خانداني تاريخ ۾ پڻ عرضي خان جو ذڪر هڪ اهڙي بزرگ طور ملي ٿو، جنهن خاندان جي عزت ۽ غيرت لاءِ وڏو نالو ڪمايو.

خلاصو: عرضي خان ڀٽو، پير بخش خان ڀٽو جا بزرگ هئا ۽ اهي ئي اهي شخص هئا جن ڀٽو خاندان کي سنڌ جي مٽيءَ سان مضبوطيءَ سان جوڙيو.
ذوالفقار علي ڀٽو پنهنجي تقريرن ۽ لکڻين ۾ اڪثر فخر سان عرضي خان جو ذڪر ڪندا هئا. سندن چوڻ هو ته:

"منهنجو وڏو عرضي خان هڪ اهڙو شخص هو، جنهن ڪڏهن به استبداد (ظلم) آڏو سر نه نوايو."

## نسب جو شجرو

## پڻ ڏسو
*ڀٽو

## خارجي ڳنڍڻا
* ڀٽو خاندان

*
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:پاڪستان جا سياسي خاندان
سانگز آف بلڊ اينڊ سورڊ

نگريزي:Songs of Blood and Sword 
رت ۽ تلوار جا گيت . پاڪستان جي پھرين چونڊيل وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جي پوٽي ۽ مير مرتضيٰ ڀٽو جي ڌيءُ فاطمه ڀٽو جي پنھنجي يادن تي تي ڪتاب۔ ھي ڪتاب چار سو ستر صفحن تي مشتمل آھي جيڪو لنڊن جي ھڪ اشاعتي اداري جوناعن ڪيپ شايع ڪرايو۔ ڪتاب ۾ مير مرتضيٰ ڀٽو جي زندگي ۽ ان جي موت جي متعلق چند لڪيل حقيقتن تان پردو کڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آھي۔ ھن ڪتاب ۾ فاطمہ پنھنجي والد جي مختلف قدمن جو دفاع ڪيو آھي ۽ ھن جي قتل جو ذميدار ان دور جي پيپلز پارٽي جي حڪومت ۽ پنھنجي پڦڙ آصف علي زرداري کي قرار ڏنو آھي۔ ڪتاب ۾ ڀٽو خاندان جي باري ۾ ڪيترائي انڪشاف ڪيا ويا آھن جن کي دلچسپ ۽ متنازع ٻئي چئي سگھجي ٿو۔

## خارجي ڳنڍڻا
*فاطمہ ڀٽو جو انتقام

زمرو:یادون
زمرو:ڀٽو خاندان
سيد مراد علي شاهہ

**Syed Murad Ali Shah** () is a Pakistani politician and structural engineer who is the 29th and current chief minister of Sindh and a member of the Sindh Assembly.

**سيد مراد علي شاهہ** سيهوڻ شريف، ضلعي ڄامشورو، سنڌ جو هڪ سياستدان آهي ۽ سنڌ جو موجودهه وزير اعليٰ آهي، جيڪو اڳوڻي وزير اعليٰ سنڌ قائم علي شاهہ جي جڳهہ تي نئون وزير اعلي ٿيو.  سيد مراد علي شاهه اڳوڻي وزير اعليٰ سنڌ سيد عبداللہ شاهہ جو فرزند آهي. سندس تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي سان آهي ۽ هو ان کان پهرئين سنڌ جو ناڻي وارو وزير پڻ رهي چڪو آهي۔ 

## حوالا

## وڌيڪ ڏسو
* قائم علي شاهہ
* سيد عبداللہ شاهہ

زمرو:پاڪستاني سياستدان
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيئريون شخصيتون
زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ اسيمبلي جا ميمبرَ
زمرو:سنڌ جا وزير اعليٰ سنڌ
زمرو:سنڌ جون شخصيتون
زمرو:ضلعو ڄامشورو جون شخصيتون
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:1962ع جون پيدائشون
پاڪستان جو صدر

**پاڪستان جو صدر** وفاق جو سربراھ ھوندو آھي. پارلياماني نظام ۾ ھي غير انتظامي عھدو ھوندو آھي ڇو تہ صدر وزير اعظم جي نصحیت تي عمل ڪرڻ جو پابند ھوندو آھي.

البتہ پاڪستان ۾ فوجي حڪومت جي دور ۾ اڪثر فوج جا سالار پنھنجو پاڻ کي صدر جي عھدي تي فائز ڪندا رھيا جتي ھو وزير اعظم جا انتظامي اختيار بہ پاڻ وٽ رکندا ھيا ڀلي انھن جو پنھنجو مقرر ڪيل وزير اعظم موجود ئي ڇو نہ ھجي. ان جو سڀ کان بُرو مثال پرويز مشرف ھو.

پارليماني نظام ۾ صدر کان اھا توقع ڪئي ويندي آھي تہ ھو سياسي وابستگي کان مٿي ٿي ڪري وفاق جي نمائندگي ڪري ۽ نامزد ٿيڻ کان بعد سياسي جماعتن کان استعفيٰ ڏئي ڇڏي. مثال جي طور تي صدر نامزد ٿيڻ کان بعد فاروق احمد خان لغاري پيپلز پارٽي جي رڪنيت تان استعفيٰ ڏئي ڇڏيو. ٻي طرف آصف علي زرداري صدر ھوندي بہ پيپلز پارٽي جو سربراھ بڻيو رھيو.

## فھرست
پاڪستان جي ٺھڻ کان وٺي ھاڻي تائين صدر جي عھدي تي فائز رھڻ وارين شخصيتن جي فھرست ھيٺ ڏنل آھي

## پڻ ڏسو

زمرو:پاڪستان جا صدرى
زمرو:پاڪستان جو آئين
زمرو:پاڪستان جي پارليامينٽ
زمرو:پاڪستاني سياست
زمرو:پيشا
زمرو:عھدا
زمرو:فوجي عھدا
قانون توھين رسالت (پاڪستان)

پاڪستان جي تعزيرات ۾ آئيني شق 295 سي (295-c)کي قانون توھين رسالت چيو ويندو آھي۔ ان جي تحت "پيغمبر اسلام جي خلاف تضحيڪ آميز جملا استعمال ڪرڻ، خواھ لفظن ۾، خواھ ڳالھائي ڪري، خواھ لکيل، خواھ ظاھري شباھت/پيشڪش، يا انجي باري ۾ غير ايماندارنہ سڌو سنئون يا بالواسطہ اسٽيٽمينٽ ڏيڻ جنھن سان انجي باري ۾ بُرو، خود غرض يا سخت تاثر پيدا ٿي، يا انکي نقصان ڏيڻ وارو تاثر ھجي، يا انجي مقدس نالي جي باري ۾ شڪ ۽ شبھا يا تضحيڪ پيدا ڪرڻ، انھن سڀني جي سزا عمر قید يا موت جي سزا  ۽ گڏ جرمانو بہ ھوندو۔"

## حامين ۽ اعتراض ڪندڙن جون دليلون
* حامين جون دليلون
* اعتراض ڪندڙن جون دليلون

## خارجي ڳنڍڻا
* Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860
* تعزيرات پاڪستان دفعہ 295C۔ قانون توھين رسالت 
* پاڪستان ۾ توھينِ مذھب جو قانون
* ناموسِ رسالت ريلي ۾ ھزارن جي شرڪت
* توھينِ رسالت ايڪٽ ۾ ترميم تي ’وارننگ‘
* قانون توھين رسالت تي اٿندڙ اعتراضن جا جواب 
* قانون توھين رسالت تي نئون حملو
* توھينِ رسالت تي موت جي سزا جو قانون 
* آسيہ بي بي اور قانون توھين رسالت - حامد مير 
* قانون توھين رسالت ڇا آھي ۽ ڇو ضروري آھي ڊاڪٽر سميحہ راحيل قاضي 
*توھين رسالت جي سزا جي متعلق حنفي مسلڪ
*پاڪستان جو قانون توھين رسالت ۽ فقہ حنفي

زمرو:پاڪستاني قانون
زمرو:قانون
زمرو:پاڪستان جو آئين
نصرت ڀٽو

**نصرت ڀٽو** جي شھرت ذوالفقار علي ڀٽو جي ٻي گھرواري طور آھي۔ ھن جي اولاد بينظير ڀٽو، مرتضي' ڀٽو، شاھنواز ڀٽو، ۽ صنم ڀٽو آھي۔ نصرت ڀٽو نسلاً ايراني صوبي ڪردستان سان تعلق رکي ٿي۔ ڀٽي کي ڦاھي کان بعد پيپلز پارٽي جي سربراھ بہ رھي۔ 1996ع ۾ بينظير جي حڪومتي دور ۾ مرتضٰي جي مارواءِ عدالت قتل کان بعد ذھني توازن وڃائي ويٺي ۽ ان کان بعد مرڻ تائين بينظير جي خاندان سان دبئي ۾ رھي۔ 23 آڪٽبر 2011ع آچر تي دبئي ۾ وفات ڪري وئي۔

## سياسي سفر
بيگم نصرت ڀٽو، ايران جي هڪ نامياري پارسي واپاريءَ، مرزا محمد اصفهانيءَ جي ڌيءُ آهي، سندس والدين پهرين بمبئيءَ ۾ رهندا هئا. بيگم نصرت، جيزز ائنڊ ميري ڪانونٽ مان سينيئر ڪئمبرج پاس ڪئي. 5 سيپٽمبر 1951ع تي نامور سياستدان شهيد ذوالفقار علي ڀٽي سان سندس شادي ٿي. هوءَ گهريلو سوشل خاتون هئي. جنرل ضياءُ الحق هٿان پنهنجي عظيم مڙس ذوالفقار علي ڀُٽي جي گرفتاريءَ کان پوءِ هن عملي سياست ۾ حصو ورتو ۽ خاوند جي گرفتاريءَ خلاف، سپريم ڪورٽ ۾ آئيني پٽيشن داخل ڪئي. اها پٽيشن بيگم نصرت ڀٽو، چيف آف آرمي اسٽاف جي خلاف ڪئي هئي. شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي ڦاسيءَ ذريعي شهادت کان پوءِ بيگم نصرت ڀٽو، پيپلز پارٽيءَ جي چيئرپرسن ٿي. ڪيترائي سال پنهنجي گهر ۾ نظربند رهي. 1983ع ۾ يورپ ۾ علاج ڪرائڻ جي اجازت مليس. انهيءَ جلاوطنيءَ واري زماني ۾ سندس ننڍو پٽ شاهنواز ڀٽو فرانس ۾ پراسرار نموني قتل ٿي ويو. نومبر 1987ع ۾، پنهنجي بين الاقوامي شهرت رکندڙ ڌيءَ محترمه بينظير ڀٽو شهيد جي شاديءَ ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ پاڪستان آئي. بيگم صاحبه، چار دفعا قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊجي چڪي آهي. پهريون دفعو 1977ع ۾ عورتن جي مخصوص سيٽن تان، ان بعد 1988ع ۾ هڪ ئي وقت چترال ۽ لاڙڪاڻي مان، بعد ۾ 1990ع ۽ 1993ع ۾ ٻه دفعا لاڙڪاڻي مان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. 1996ع جي چونڊن ۾ مير مرتضيٰ جي قتل، ضعيفيءَ ۽ مستقل بيماريءَ سبب حصو نه ورتائين. پيپلزپارٽيءَ جي چيئرپرسن جو عهدو به پنهنجي ڌيءُ بينظير کي ڏئي، پاڻ گوشه نشين ٿي وئي. بيماريءَ جي حالت ۾ عرب امارات جي گاديءَ واري هنڌ دبئيءَ ۾ رهائش پذير هئي. 23 آڪٽوبر2011 ۾ وفات ڪيائين، کي ڳڙهي خدابخش ۾ ڀٽن جي قبرستان ۾ دفنايو ويو.

زمرو:1929ع جون پيدائشون
زمرو:2011ع جون وفاتون
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:پاڪستاني سياستدان
زمرو:پاڪستاني سياسي عورتون
زمرو:پاڪستاني عورت سياستدان
زمرو:دبئي کان ماڻهو
زمرو:ڀٽو خاندان
زمرو:ڪراچي جا سياستدان
زميندار

**زميندار**  ھر اُنھيءَ ماڻھوءَ کي چئي سگھجي ٿو، جيڪو ھڪ سؤ ايڪڙ زرعي زمين کان مٿي پنھنجي زمين  رکي ٿو. سنڌي سماج جي ھن حصي کي سنڌي سماج ۾ تاريخ جي ھڪ ڊگھي عرصي کان وٺي خاص اھميت حاصل رھي آھي. ھي طبقو برطانوي سلطنت جي حڪمرانن پنھنجي مفاد لاءِ ”مالڪاڻا حَق“ ڏيئي پيدا ڪيو هو ۽ پوءِ پنھنجي سرشتي ۾ ھِن طبقي کي سموري سنڌي سماج جي ٻَڌي ڇوڙيءَ جو مالڪ ۽ مختيار بڻايو. نتيجي طور ھي طبقو انتھائي صالح ۽ فرمانبردار اولاد وانگر برطانوي راڄ جا ڪم ڪندو رهيو. ھن طبقي کي ھر دور ۾ سنڌي سماج تي پنھنجو سياسي، اقتصادي ۽ معاشي اَثر برقرار رکڻ لاءِ سرڪار جي طاقت جي ڇَٽيءَ جي ضرورت پوندي رھي آھي پوءِ اُھا سرڪار پنھنجي ھجي يا پرائي، ڇو ته سنڌي سماج ۾ ڪنھن به سرڪاري مشنريءَ جي ڇَٽيءَ کان سواءِ ھيءُ ننڍڙو گروھ ڪنھن به صورت ۾ پنھنجو سياسي، اقتصادي ۽ معاشي غلبو برقرار رکي نٿو سگھي. ان ڪري ھي طبقو ھر دور ۾ ھر حڪومت، ديسي توڙي بديسيءَ جو وفادار چمچو ۽ دلال رھندو پئي آيو آھي ۽ جبر ۽ ڏاڍ جي قوتن سان گڏجي عوام جي ڦرلٽ ڪندڙ ڌرين جي مدد ڪندو آيو آهي. جيئن ته ھيءُ طبقو بنيادي طرح سُست، عياش، بي ڍنگو، جاھل ۽ فَني قوتن کان محروم آھي، ان ڪري ھِن طبقي نين سائنسي ۽ فني قوتن کان ڪم وٺي، سنڌ جي زراعت ۾ ڪو به واڌارو ۽ ترقي نه آندي آهي، بلڪي زمينون وڪڻي، مقاطعن تي ڏيئي، فصل لھڻ کان اڳ فصل ۽ زرعي جنسون وڪڻي پنھنجي عياشيءَ جون ضرورتون پوريون ڪندو رھيو آھي. ھيءُ طبقو سنڌي معاشري جي ڪنگالپڻي جو وڏو سبب آھي. ھيءُ طبقو نه رڳو ھاريءَ، پورھيت ۽ ڌنار جي ڦرلٽ ٿو ڪري، پر سماجي طرح سماجي ڏوھن، ڌاڙن، خونريزين ۽ چورين ۾ شامل آھي ۽ پاڻ به ڪرائي ٿو. ھيءُ طبقو سرڪاري مشنريءَ جي مقامي شاخن ۾ رشوت، بي ايماني ۽ بدانتظامي پيدا ڪري انھيءَ مشنريءَ کي پنھنجي مرضيءَ مطابق ٿو ھلائي. مقامي سرڪاري مشنريءَ ۾ ڊي سي، ايس پي، ميڊيڪل آفيسر، سرجن ۽ انھن کان ھيٺ اي سي، مختيار ڪار، صوبيدار، آرميءَ جا ننڍا آفيسر ۽ پوليس جا عملدار اچي وڃن ٿا. جن سڀني جي آڌار تي اھو پنھنجو سماجي ۽ سياسي اثر ۽ اقتدار برقرار رکي ٿو. ھِن صنعتي ميدان ۾ اڳتي وڌڻ، ڪارخانن لڳائڻ ۽ ٻھراڙيءَ جي عوام کي ڪارخانن سان سلهاڻڻ کان ڄاڻي واڻي لنوايو آھي. ڇو ته ھن طبقي يا گروهه کي خبر آھي ته ھاريءَ تي ڪنٽرول ڪرڻ سولو آھي پر صنعتي مزدور ڪڏھن به سولائيءَ سان قبضي ۾ ڪونه ايندو. اُھو ھاري ئي آھي، جنھن جي آڌار تي اھو آسانيءَ سان پيڙھي به پيڙھي اسيمبلين ۽ وزارتن تائين پھچندو رھيو آھي.

ھڪ پاسي اُھا صورتحال آھي ته ٻئي پاسي سنڌ ۾ ٻاھران آيل سرمائيدار، سمورن اقتصادي ۽ معاشي وسيلن، واپار، ڪارخانن، ٺِيڪن، کاڻين، مارڪيٽن ۽ اڏاوتي صنعت جو مالڪ آھي. انھن سڀني ادارن ۾ ھو افرادي قوت به ٻاھران گھرائي استعمال ڪري ٿو. اھو سرمائيدار، مارڪيٽن ۽ درآمدي برآمدي واپار تي قبضي وسيلي سنڌ جي زرعي جنس جي قيمت به مقرر ڪري ٿو. زميندار جا مفاد، اتي اچي سرمائيدار جي مفاد سان ٽَڪر کائين ٿا، پر زميندار يا جاگيردار ۾ نه اُھو شعور آھي نه اُھا ھمٿ ۽ رِٿابندي، جنھن جي ذريعي ھو پنھنجي مفادن لاءِ پاڻ کان طاقتور ڌُر سان مُھاڏو اٽڪائي ۽ کيس شڪست ڏئي سگهي. اھوئي سبب آھي جو اهو، سرمائيدار جي اڳيان آڻ مڃي ويٺو آھي. ھونءَ به جاگيرداراڻي اخلاقيات موجب، پاڻ کان ڪمزور جي مقابلي ۾ اهي متحد ھوندا آھن، پر پاڻ کان بالاتر ۽ سگھاري طاقت جي مقابلي ۾ ٻَڌي ڪرڻ بدران ھڪ ٻئي جي خلاف سازشون ڪندا آھن. ننڍي کنڊ (برصغير) تي انگريزي قبضي وقت ديسي راجائن، مھاراجائن، نوابن، والين، سلطانن، ميرن ۽ پِيرن جو ڪردار انھيءَ ڳالھ جو ثبوت آھي ته جاگيرداراڻي اخلاقيات ۾ رٿابندي، گڏيل سوچ ۽ طبقاتي مفادن لاءِ گڏيل جنگ ھِن طبقي کان پڄڻي نه آھي.

زمرو:سماجي طبقا
زمرو:سنڌ جو سماج
ممتاز ڀٽو

**ممتاز ڀٽو** (28 نومبر 1933ع) ڳڙهي خدابخش، لاڙڪاڻو ۾ ڄائو، هو ذوالفقار علي ڀٽو جو سوٽ آھي. ھو 1 مئي 1972ع کان 20 ڊسمبر
1972ع تائين سنڌ جو اٺون وڏو وزير رھيو. ھن جو ان زماني ۾لاڳاپو پاڪستان پيپلز پارٽي سان ھيو ۽ ان جي شروعاتي اڳواڻن مان ھو، ھاڻي پنھنجي سياسي جماعت سنڌ نيشنل فرنٽ جي اڳواڻي ڪري ٿو، ھو وفاقي وزير ۽ گورنر سنڌ بہ رھيو.
هو ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي پارٽي سنڌ نيشنل فرنٽ کي ٽوري پاڪستان مسلم ليگ به شامل رهيو. پر پوءِ نواز شريف طرفان کيس ڪو وڏو عهدو نه ملڻ تي پاڪستان مسلم ليگ کي ڇڏي وري ٻيهر پنهنجي پارٽي سنڌ نيشنل فرنٽ کي بحال ڪيو اٿائين.

## حوالا

زمرو:1933ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستاني سياستدان
زمرو:پاڪستاني وڪيل
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:سنڌ جا گورنر
زمرو:سنڌ جا وڏا وزير
زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:لاڙڪاڻو جا ماڻهو
زمرو:ڀٽو خاندان
زمرو:2021ع جون وفاتون
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا سياستدان
فاطمه ڀٽو

**فاطمه ڀٽو** 29 مئي 1982ء تي افغان گاديء جي ھنڌ ڪابل ۾ ان وقت پيدا ٿي، جڏھن ھن جو والد مير مرتضيٰ ڀٽو جلا وطني جي زندگي گزاري رھيو ھو۔

## خانداني پس منظر

فاطمه ڀٽو اڳوڻي صدر ۽ اڳوڻي پاڪستان جي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جي پوٽي جڏھن تہ پاڪستان جي وزيراعظم بينظير ڀٽو جي ڀائٽي آھي جڏھن تہ ھن جي والده فوزيہ فصيح الدين ڀٽو افغان وزارت خارجه جي اھلڪار جي ڌيءُ ھئي۔ سوٽيلي والده غنويٰ ڀٽو ھن وقت پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو) جي چيئر پرسن آھي۔ فاطمه ڀٽو جو والد میر مرتضيٰ ڀٽو 1996ء ۾ پنھنجي ڀيڻ بينظير ڀٽو جي دور ۾ قتل ٿيو۔

## تعليم

فاطمه ڀٽو ابتدائي تعليم دمشق(شام) ۾ حاصل ڪئي۔ 1993ع پنھنجي والده غنويٰ ڀٽو ۽ ننڍي ڀاءُ ذوالفقار ڀٽو جونيئر سان پالستان آئي ۔ ھن ڪراچي ۾ امريڪن اسڪول مان او ليول ڪئي۔ پوءِ 2004ع ۾ ڪولمبيا يونيورسٽي، نيويارڪ مان امتيازي نمبرن سان گريجوئيشن ڪئي۔ گريجوئيشن ۾ ھن جو خاص مضمون وچ اوڀر ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻوليون ڪلچر ھو۔ 2005ع ۾ ھن اسڪول آف اورينٽل اينڊ آفريڪن اسٽڊيز مان ”سائوٿ ايشين گورنمينٽ ۽ سياسيات“ ۾ ماسٽرز ڪئي۔

## لکڻيون

فاطمہ ڀٽو شاعره ۽ ليکڪا آھي، پاڪستان ، آمريڪا ۽ برطانيا جي مختلف اخبارن ۾ ڪالم بہ لکي ٿي۔ 1997ع ۾ پندرھن ورھن جي عمر ۾ فاطمہ ڀٽو جو پھريون شعري مجموعو آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس پاڪستان مان شايع ٿيو جنھن جو عنوان Whispers of the Deserts (ريگستانن جون سرگوشيون) ھو۔ 2006ع ۾ ٻيو ڪتاب 8 آڪٽوبر 2005ع تي آزاد ڪشمير ۽ خيبر پختونخوا ۾ آيل زلزلي جي موضوع تي ” 8:50a.m. 8 October 2005“ جي عنوان سان شايع ٿيو۔ جڏھن تہ ٽيون ڪتاب ”Songs of Blood and Sword“ پڻ ڇپيو آھي(وڌيڪ معلومات ميسر ناھي)۔

## دلچسپي

فاطمه ڀٽو کي سماجي فلاح ۽ بھبود جي ڪمن سان گھري دلچسپي آھي، بالخصوص سنڌ جي جيلن ۾ قيد عورت سان ٿيندڙ سلوڪ، ھن جي توجھہ جو خاص مرڪز آھي۔ ھو صرف ان موضوع تي تفصيل سان لکندي رھي آھي، بلڪه باقاعدگي سان لاڙڪاڻو ويمنز جیل جو معائنو به ڪندي آھي۔ ھن کي ڪراچي ۾ ڪچي آبادين ۾ وسندڙ ماڻھن جي مسئلن سان بہ گھاٽي دلچسپي آھي ۔

## ذاتي زندگي
فاطمه پاڻ کي ثقافتي مسلم ڄاڻايو آھي ھوءَ سيڪيولر آھي. ھن ڪيترن ئي موقعن تي مسلم عورتن جي لاءِ برقعو پائڻ جي لاءِ ڳالهه ڪئي آهي.

#### پرڻو
فاطمہ ڀٽو گراھم سان 70 ڪلفٽن، ڪراچي ۾ 27 اپريل 2023 تي پرڻو ڪيو.۔

## حوالا

https://archive.is/20130113111734/www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\09\15\story_15-9-2006_pg12_2

http://www.guardian.co.uk/politics/2008/jan/11/women.pakistan

http://76.12.127.225/jang_mag/arc_detail_article.asp?id=7449

زمرو:1982ع جون پيدائشون
زمرو:اڪويھين صدي جون ليکڪائون
زمرو:پاڪستاني شاعرائون
زمرو:پاڪستاني صحافي
زمرو:پاڪستاني عورتون
زمرو:پاڪستاني ليکڪائون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:ڀٽو خاندان
زمرو:ڪراچي جا صحافي
زمرو:ڪراچي جا ليکڪ
زمرو:جيوت ماڻهو
ملديال

'ملديال''' آزاد ڪشمير ۽ پنجاب، پاڪستان ۽ ڄمون  ڪشمير ڊويزن جي راولپنڊي ڊويزن، ۽ ڀارت جي پنجاب علائقي ۾ رھندڙ، ھڪ مغل قبيلو آھي.

## معروف مغل شخصيتون
*چنگيز خان
*مرزا اسد الله خان غالب
*الطاف حسين حالي
*مفتي محمد شفيع
*رشيد احمد گنگوھي
*اشرف علي ٿانوي
*مرزا اسلم بيڪ
*مظفر عثماني

زمرو:پاڪستان جي مغل برادري
زمرو:پاڪستان جا معاشرتي گروھ
محمود فقير کٽياڻ

( 1852ء - 1907ء )

سرائڪي ۽ سنڌي جو معروف شاعر۔
شاعري حسن پرستي ۽ محبت جي جذبن سا سرشار اٿس۔
**ماسٽر محمد صالح** 1959ع ۾ ھن جو ڪلام جمع ڪري شايع ڪرايو۔

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سرائڪي شاعر
ڀرٽ

**ڀُرٽ**:  ھڪ گاھ جو قسم آھي. هي ڀٽن، دڙن، مڙهن ۽ خاص ڪري ڏهرن جي سنيئن وارياسي زمين ۾ جام ۽ سخت زمين ۾ ٿورو ٿئي. ٻه فوٽ کن ڊگهو ٿئي. اُن جا پن سنها ڊگها ٿين. ان جون تيليون تيليون ٿين. هرهڪ تيليءَ جي ڇيڙي تي ننڍو سنگ ٿئي، جنهن ۾ پردن اندر داڻا بند ٿيل هوندا آهن ۽ مٿان سنها سنها نوڪدار ڪنڊا ٿيندا آهن. ٻج غريب ماڻهو کائيندا آهن. هي بلڪل ڪمائتو گاهه آهي. ڍڳيون، مينهون، گهوڙا ۽ گڏهه جام کائيندا آهن. سائو هوندو آهي، تڏهين ڪي ڪي اُٺ به کائيندا آهن، سڪڻ بعد ماڻهوگڏ ڪري دَنون ٺاهي رکندا آهن، جي پوءِ مال کي کارائيندا آهن.
هي گاهه جو هڪ قسم آهي، جيڪو وسڪاري کان پوءِ ٿر جي ڀٽن، ڏهرن ۽ ٻنين ۾ پاڻمرادو ٿيندو آهي. جنهن کي مال (جانور) شوق سان چَرندو آهي. سگهڙ عورتون هن کي ڪٽي ٻج ڪڍي ان کي سيڪي ڪنڊا ساڙي ڳڀ ڪڍي ان کي اٽي ۾ ملائي ماني به پچائينديون آهن. ڪي محنتي عورتون ڀرٽن جي اٽي ۾ کونر ملائي گيهه ۾ پچائي حلوو به ٺاهينديون آهن، جيڪو ڏادو لذيذ هئڻ سان گڏ طاقت ڏيندڙ آهي. ٿر جا ماڻهو هن حلوي کي  **کوڏ** سڏيندا آهن ۽ پنهنجي پيارن دوستن کي تحفي ۾ به ڏيندا آهن. هي حلوو ٿر جي خاص سوکڙي آهي.
## حوالا

زمرو:نباتات
زمرو:ٿرپارڪر
ڃامت

**ڃامت**
نج سنڌي ٻوليءَ جو لفظ آھي. سنڌي الفابيٽ الف، ب جي چوڏھين اکر کي بہ ھن نالي سان اچارجي ٿو. 
ڪن علائقن ۾ جنھن عورت جو نالو نيامت ھوندو آھي تنھن کي ڃامت ڪري سڏيندا آھن.
عتيقه اوڍو

ھڪ پاڪستاني اداڪاره جيڪا جيڪا گھڻو ٽيليويزن ڊرامن ۾ ڪم ڪندي آھي۔

زمرو:1958ع جون پيدائشون
زمرو:1968ع جون پيدائشون
زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون
زمرو:پاڪستاني سماجي ڪارڪن
زمرو:پاڪستاني سياسي عورتون
زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارائون
زمرو:پاڪستاني ٽيليويزن اداڪارائون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:ڪراچي جون اداڪارائون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارڻيون
ڏيلها

ڪرڙ جي وڻ ۾ ڏيلها يا ڏونرا نالي سان گول ڦل يا ميوو ٿيندو آهي. هي ڦَل ڪچو پٽي ان کي اُٻاري ٻوڙ ٺاهي کائيندا آهن يا ڪَچن ڏئونرن کي پاڻي جي ڀريل مٽن ۾ وجهي اس تي رکي ڇڏيندا آهن، ٻن هفتن کانپوءِ انهن کي پاڻي مان ڪڍندا آهن ته انهن ڏيلهن يا ڏونرن جي ڪڙاڻ ختم ٿي چڪي هوندي آهي، ڪڙاڻ ختم ٿيل انهن ڏونرن کي **تيليا** چئبو آهي، اهو تيليو پوءِ پورو سال پيو ٿرين کي ڳُنڌڻ طور ڪم ايندو آهي. 

زمرو:نباتات
زمرو:سنڌ جا وڻ
تنولي

**تنولي** يا **تناولي** پاڪستان جي اتر اولاھين سرحد تي آباد افغان قبيلن مان ھڪ قبيلي جو نالو آھي۔

زمرو:افغانستان جا نسلي گروھ
زمرو:پاڪستان جا معاشرتي گروھ
زمرو:پاڪستان جا نسلي گروھ
زمرو:پاڪستان جي مغل برادري
زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه
زمرو:خانداني نالا
زمرو:خيبر پختونخوا جا معاشرتی گروھ
زمرو:يوسف زئي پشتون قبيلا
زمرو:ھندڪو قبيلا
زمرو:ھندوڪوان قبيلو
وچولو طبقو

وچولو طبقو يا مڊل ڪلاس ()، ڪنھن به قوم جو ھڪ متحرڪ ۽ باعمل طبقو ٿي ٿو، جيڪو سياسي سرگرمين، ثقافتي ھلچل ۽ معاشي ميدان ۾ نيون نيون راھون پيدا ڪرڻ ۽ جامد (بيٺل) معاشري کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سدائين جاکوڙ ۾ رھندو آھي. ھن طبقي جي ھڪڙي خاص ڳالهه نقل ڪرڻ آهي. زندگيءَ جي ھر شعبي ۾، رھڻي ڪھڻيءَ جي سلسلي ۾ هي طبقو سدائين مٿئين طبقي يا حاڪم قوت ڏانھن واجھائيندو آھي. پر ان سان گڏ اھو طبقو مٿئين طبقي يا حاڪم قوت جي ڀيٽ ۾ پاڻ کي مايوسين ۽ محرومين جو شڪار وڌيڪ سمجھندو آھي ۽ اُھا مايوسي ۽ محرومي ئي ھوندي آھي، جيڪا کين سياسي شعور جي لَھر، سرگرمي ۽ نظرين ڏانھن ڇڪي کيس سماجي تبديليءَ واري عمل ۾ ھڪ حد تائين سرگرم بڻائيندي آھي. 

زمرو:سماجي طبقا
زمرو:سياست
پيرون

مئي ۽ جون جي مهيني ۾ ٿر جي ڄارين ۾ پيرون ٿيندا آهن. ڪَچن پيروئن کي مَاڇڪ ۽ پڪن کي پيرونءَ چوندا آهن. صبح ٿيڻ سان ئي عورتون ۽ ٻار، ٽٻڪ ٽٻڪڙا ۽ ٿانوَ، کڻي  پيرونءَ جي ڄارين تي چڙهي پيرون چونڊين. پيرون ٿر جا ڄڻ ته انگور آهن. 

## پيرون سڪائي رکڻ جو طريقو

ٿري بچيل پيروئن کي ڪپڙو وڇائي ان تي سڪائڻ لاءِ اس ۾ رکي ڇڏيندا آهن. انهن کي وقت به وقت ڪاٺي سان پيا اٿلائيندا آهن. پر هٿ ڪو نه لڳائيندا آهن، ڇو جو هٿ لڳائڻ سان پيرون خراب ٿي ويندا آهن. پوري نموني سڪڻ کانپوءِ انهن کي ڪپڙي جي ڳوٿرين يا ڪنهن ٺڪر جي ٿانو ۾ رکيو ڇڏين. ڏڪار وقت اهي پيرون به سندن خوراڪ جو اهم وسيلو آهن. انهن سڪايل پيروئن کي **ڪوڪڙ** به چوندا آهن.

## پيرونءَ جو ڳُڙ

تازن پيرن کي ماٽي ۾ وجهي پوءِ جهيرڻي يا منڌيءَ سان ولوڙي پاڻي ڪري پوءِ انکي ڇاڻي ٻج ڌار ڪري، باقي رس کي ڪاڙهي خشڪ ٿيڻ کان پوءِ ڪڍي ٿانوَ ۾ رکيو ڇڏين. ضرورت وقت پيروئن جي ان ڳُڙ کي چمچي سان ڪڍي کائيندا آهن.

پيرون جا فائدا:

پيرون مزاج ۾ سرد خشڪ ٿئي ٿو. سنڌ ۾ اڪثر ٿر جي علائقي ۾ ملي ٿو. برسات جي موسم ۾ اسري ٿو. پيرون سوڄ ختم ڪندڙ ۔ پيشاب جاري ڪندڙ ۽ گرمي ختم ڪندڙ آھي. جيري جي سوڄ ۔ معدي جي سوڄ ۽ جلندر ۾ ھن جو پاڻي نافع آھي. ھي پياس کي تسڪين ڏئي ٿو. جيري جي سوڄ ۾ پيرون ۽ ڪاسني جو پاڻي پيارڻ مفيد آھي. پيرون رحم جي سوڄ ختم ڪري ٿو. پيرون جو عرق مارڪيٽ ۾ دستياب آھي. جيڪڏھن ڪنھن کي سائي ٿئي اھو عرق پيرون ۽ عرق ڪاسني ملائي روز تولو صبح شام پيئي فائدو پوندو.

زمرو:نباتات
زمرو:ٿرپارڪر
زمرو:سنڌ جا وڻ
مادي ۾ چرپر

هر مادي شئي ۾ چرپر موجود آهي. چرپر جون ڌار ڌار شڪليون، طبعي، ڪيميائي، مشيني، حياتياتي، سماجي وغيره آهن ۽ مادو چرپر کان سواءِ يا چرپر مادي کان سواءِ ٿي نه ٿي سگهي. راهه ۾ پٿر پيل آهي ته اهو جيتوڻيڪ ظاهري طرح ڪا به چرپر ڪو نه ٿو ڪري، پر حقيقت اها آهي ته ان ۾ مشيني ۽ ڪيميائي چرپر جون ڪيتريون ئي حالتون موجود آهن. پٿر ڌرتيءَ تي آهي، تنهنڪري اهو ڌرتيءَ واري چرپر جو حصو ٿي پوي ٿو يعني ڌرتيءَ جي پنهنجي محور (وچ) چوڌاري لاٽونءَ جهڙي چرپر ۽ ڌرتيءَ جي سج چوڌاري چرپر، ۽ سج وري ڌرتيءَ ۽ پنهنجن ٻين سيارن سميت ڪائنات ۾ گس جي حصي طور ڦرندو رهي ٿو. پٿر مختلف قسمن جي ايٽمن يا ماليڪيولن جو ٺهيل آهي، تنهنڪري ايٽمي، اليڪٽراني وغيره چرپر ان اندر موجود آهي ۽ ان جي ڪري پٿر ڳار، ڀور جو شڪار ٿئي ٿو. ڌرتيءَ تي رهندڙ هر ساهواري ۾ اهي سڀ چرپرون ته موجود آهن، پر ان ۾ ساهه ڀريون، حياتيءَ ڀريون، جيوَ ڀريون، يا جاندار چرپرون به موجود آهن جن ۾ ساهه کڻڻ، دل ڌڙڪڻ، سوچڻ، عضون ۽ غدودن جا ڪم، رت جو وهڪرو، جيو-گهرڙن جو ڀڄڻ ۽ ٺهڻ، کُٽڻ ۽ وڌڻ، گئسن جو آڪسيجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ وغيره جي صورت ۾ جذب ۽ نيڪال ٿيڻ وغيره شامل آهن.

## حوالا

زمرو:فلسفو
زمرو:سائنسي مضمون
آڪسيجن ۽ هئڊروجن

آ
**آڪسيجن ۽ هائڊروجن** () گئسون هڪ خاص حالت ۾ ملي، ڪيميائي عمل يا چرپر ڪري پاڻي (H2O) ٺاهين ٿيون. ٻنهي گئسن جي خوبين ۽ پاڻيءَ جي خوبين ۾ ڏينهن رات جو فرق آهي. هئڊروجن گئس پاڻ ٻري ٿي، آڪسيجن ٻرڻ ۾ مدد ڏي ٿي، پر پاڻي () عام حالت ۾ باهه وسائي ڇڏي ٿو. آڪسيجن جا ٻه ۽ ڪاربن جو هڪ ايٽم هڪ خاص ماحول ۾ ملي ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ گئس ٺاهين ٿا. آڪسيجن عام حالت ۾ جياپي لاءِ اهم آهي ۽ ڪاربن بي اثر، جڏهن ته ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ زهريلي، پر جيڪڏهن آڪسيجن جو هڪ ۽ ڪاربن جو هڪ ايٽم ملي پون ته ڪاربن مونو آڪسائيڊ گئس ٺهي پوندي، جيڪا ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ کان به وڌيڪ زهريلي ۽ ماريندڙ گئس آهي. 

## حوالا

زمرو:ڪيميا
ريح

گندرف () ۽ آڪسيجن () جا ايٽم خاص حالتن ۾ هڪ ٻي سان ملي گندرف جو تيزاب ٺاهين ٿا. گندرف، آڪسيجن ۽ گندرف جي تيزاب مان ٽنهي جي خاصيتن ۾ ڪا به هڪجهڙائي ناهي.

ماڻهو صاف سٿرو کائي ٿو، جنهن ۾ ڪيتريون ئي شيون اهڙيون ٿين ٿيون، جيڪي جسم جي گهرج ناهن، اهي ڦوڳ جي صورت ۾ نڪري وڃن ٿيون، پر ڦوڳ سان گڏ پيٽ مان هوا، گئس، ٽٽ، ڦوس يا ريح به خارج ٿئي ٿي، جنهن ۾ ڏاڍي ڌپ هوندي آهي، ان گئس جو نالو آهي سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ () ۽ اها پيٽ ۾ ٿيندڙ ڪيميائي عملن () جو نتيجو هوندي آهي. وڏي ڳالهه اها ته سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ (SO2) ۽ سلفر (گندرف) جي تيزاب جي بناوت ۾ رڳو ٻن آڪسيجن جي ايٽمن جو فرق آهي.

## حوالا

زمرو:طب
زمرو:صحت
کنوڻ ۽ ڪڙڪو

فائل:Lightnings sequence 2 animation-wcag.gif

**جُهــڙ يا ڪڪرن** ۾ گهميل دُونهي يا آبي بخان کان سواءِ ڪجهه ناهي، پر ان جي اڳيان پٺيان، هيٺان مٿان پکڙيل ذرڙا جڏهن هڪ ٻي سان ٽڪرائجن ٿا يا گاٺ کائن ٿا، تڏهن آبي بخارن موجود اليڪٽرانس هڪٻئي سان ٽڪرائجڻ تي نه رڳو کنوڻ يا وڄ ۽ گاج يا ڪڙڪو پيدا ٿئي ٿو ۽ پاڻي ٺهي ٿو پر ڳڙو ۽ برف به ٺهي پون ٿا.

## حوالا

زمرو:موسميات
نرگس ماولوالا

**نرگس ماولوالا**  ھڪ پاڪستاني آمريڪي فلڪي طبيعيات دان آھي جيڪا ثقلي موجن ۾ پنھنجي تحقيق تي معروف ٿي۔ نرگس پاڪستان جي شھر ڪراچي ۾ ھڪ پارسي (زرتشتيت جي پيروڪار) گھراڻي ۾ پيدا ٿي۔ ڪراچي جي ھڪ مسيحي ڪيٿولڪ اسڪول **ڪانونٽ آف جيسس اينڊ ميري** ۾ تعليم حاصل ڪئي، 1986ء ۾ آمريڪا ھلي وئي، جتي **ويليسلي ڪاليج** مان تعليم حاصل ڪئي، بعد ۾ ميساچوسٽس ٽيڪنالوجي انسٽيٽيوٽ (ايم آءِ ٽي) مان ڊاڪٽر رائنر ويس جي زير نگراني پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي۔

Venkatraman، Vijaysree (1 June 2012). "Just Herself". Science.
http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2012_06_01/caredit.a1200061

## خارجي ڳنڍڻا
* نرگس ماولوالا، ميڪ آرٿر فيلوز پروگرام
* علي، سليم ايڇ۔ "پاڪستان پنھنجي سائنسدانن سان ڪھڙو ورتاءُ ڪندو آھي"، *دي ايڪسپريس ٽربيون*، 4 نومبر 2010ع
* 2013 Joseph F. Keithley Award for Advances in Measurement Science Recipient

زمرو:1968ع جون پيدائشون
زمرو:1968ء جون پيدائشون
زمرو:پارسي ماڻھو
زمرو:پاڪستاني زرتشتي ماڻھو
زمرو:پاڪستاني سائنسدان
زمرو:پاڪستاني عورت سائنسدان
زمرو:پاڪستاني طبيعيات دان
زمرو:ثقلي-موج فلڪيات
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:عورت سائنسدان
زمرو:لاهوري ماڻهو
زمرو:طبيعيات دان
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:ڪراچي ضلعي جا ماڻھو
زمرو:جيوت ماڻهو
منير حسين

پاڪستان ۾ اردو ڪرڪيٽ ڪمينٽري جو باني۔ پاڻ بہ ڪرڪيٽر رھيو ۽ صرف ھڪ فرسٽ ڪلاس ميچ ۾ شرڪت ڪئي۔ منيرحسين سن 1969 ۾ پھريون ڀيرو ھڪ ڪلب ٽورناميبٽ جي فائينل جي ٽي وي ۽ ريڊيو تي چند منٽن جي لاءِ اردو ۾ ڪمينٽري ڪئي۔ان وقت ڪرڪيٽ ڪمينٽري صرف انگريزي ۾ ٿيندي ھئي پر منيرحسين ارباب اختيار جي سوچ تبديل ڪندي انھن کي اردو ۾ ڪمينٽري شروع ڪرڻ تي مجبور ڪيو ۽ پنھنجي منفرد انداز بيان سان ان کي بي پناھ مقبول بڻائي ڇڏيو۔ منير حسين ڪرڪيٽ جي حوالي سان ’اخبار وطن‘ جاري ڪئي جنھن ڪرڪيٽ سان لاڳاپيل فردن ۾ ڪافي مقبوليت حاصل ڪئي۔ بعد ۾ ھن شو بزنس تي بہ ميگزين بہ جاري ڪيو ۽ ھن جي پبلشنگ ھائوس ڪيترائي ڪتاب بہ شايع ڪيا۔ 9 جولاءِ 2013ع تي ڪراچي ۾ انتقال وفات ڪري ويو۔ 

زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:1929ع جون پيدائشون
زمرو:2013ع جون وفاتون
زمرو:پاڪستان جا ڪرڪيٽ رانديگر
زمرو:امرتسر جا ماڻھو
زمرو:ڪراچي ضلعي جا ماڻھو
محمد ميان سومرو

''ميان محمد سومرو 16 نومبر 2007ع تي پاڪستان جي نگران وزيراعظم جو حلف کنيو۔ ان کان پھريان پاڻ پاڪستان جي سينيٽ جو چيئرمين ھو۔ پيشي جي اعتبار سا بينڪار رھيو آھي۔ بينڪاريء جي دوران ئي ڪجهه اخبارن جي مطابق ھن تي فراڊ جو الزام بہ لڳو ھو۔

سندن جي پھرين قدمن ۾ بلٽ پروف گاڏين جي ملڪ ۾ درآمد تي محصول جي اڳاڙيء جو اعلان آھي۔
ان کان اڳ جڏھن ھو وقتي صدر بڻيو تہ ھن سينيٽ جي چيئرمين ۽ ان جي پوري خاندان جي لاءِ خصوصي مراعتون منظور ڪيون ھون۔ جنھن ۾ تاحيات پروٽوڪول ۽ ڊپلوميٽ پاسپورٽ شامل آھن۔

ميان محمد سومرو 18 آگسٽ 2008ع تي پاڪستان جي وقتي صدر جو عھدو سنڀالي ورتو۔

## پڻ ڏسو
* پاڪستان جو وزيراعظم
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

|-

|-

|-

|-

|-

زمرو:محمد ميان سومرو
زمرو:سنڌ جا گورنر
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:پاڪستان جا صدر
زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم
زمرو:پاڪستاني بينڪار
زمرو:پاڪستاني سياستدان
زمرو:1950ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين
زمرو:جيڪب آباد ضلعي جون شخصيتون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو