open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سرنھن جو ساڳ

**سرنھن جو ساڳ** ھڪ مشھور سبزي پڪوان آھي جيڪو عموماً پاڪستان ۽ ڀارت ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي خطي ۽ ٻين ويجھي علائقن ۾ پچايو ويندو آھي. تاريخي اعتبار سان سرنھن جو ساڳ سنڌ ۽ پنجاب جي ٻھراڙين جي غذا ھو۔ ان تي گھر جو ٺھيل مکڻ جو تڙڪو سنڌ ۽ پنجاب جي زرخيز ٻنين ۾ ڪم ڪرڻ واري محنت ڪشن جي لاءِ غذائيت سان ڀرپور بھترين کاڌو ھوندو ھو۔

روايتي طور تي سرنھن جي ساڳ ۾ مصالحا نہ وڌا ويندا آھن بس ھلڪو لوڻ، ادرڪ، پالڪ، ساوا مرچ، سرنھن جو ساڳ، ھرٻو ۽ ڀتورا سان ملائي ڪري پچايو ويندو آھي۔ عموماً ان کي ھلڪي باھ تي پاڻي ۾ پچائيندا آھن۔ سرنھن جو ساڳ پچائيندي وقت ان کي ان وقت تائين ھٿ سان ھلايو ويندو آھي جيسيتائين ان ۾ گھربل لطافت نہ پيدا ٿي وڃي۔ اترپرديش ۾ ماڻھو ساڳ کي پھريون ھلڪو تريندا آھن پوءِ ان ۾ ٽماٽا ۽ ڏھي وجھي ڪري پچائيندا آھن، ان جو فائدو ھي آھي تہ ان جو تيز چٽپٽو ۽ تکو ذائقو گھٽ ٿي ويندو آھي۔

## پچائڻ جي ترڪيب
روايتي طور تي ساڳ ھيٺ ڏنل شيون ۽ ترڪيب جي مطابق پچايو ويندو آھي:

### شيون
عام طور تي ھيٺيون شيون گھربل آھن:
: سرنھن جو ساڳ: چار پائونڊ
: پالڪ: دو پائونڊ
: ھرٻي جو ساڳ: ٻه پائونڊ
: پاڻي : اڌ ڪپ
: ادرڪ : ھڪ انچ جو ٽڪرو
: مڪئي جو اٽو: کاڌي جا ٻه چمچا، ھڪ ڀاڱي چار پاڻي ۾ حل ڪر ڇڏيو
: مکڻ:مرضي موجب
: موٽا ساوا مرچ: پنج کان ست عدد
: لوڻ: ذائقي موجب

## ترڪيب
 مٿي ڏنل شين جي روشني ۾ سرنھن جو ساڳ پچائڻ جي لاءِ ھڪ وڏي ديڳڙي ۾ اڌ ڪپ پاڻي جو ورتو ويندو آھي۔ ان کان بعد ھن ۾ ٻيا سڀ شيون شامل ڪيون وينديون آھن جيڪي مٿي ڏنل آھن، پوءِ 15 کان 20 منٽ تائين پچايو ويندو آھي۔

## پڻ ڏسو
* سرنھن

## حوالا

زمرو:ڀارتي کاڌا
زمرو:سنڌي کاڌا  
زمرو:پنجابي کاڌا
زمرو:پاڪستاني کاڌا
زمرو:خوراڪ ۽ مشروب
جيمس ينگ سمپسن

thumb|کاٻو|جيمز ينگ سمپپن
دنيا جي مشهور **ڊاڪٽر سر جيمس ينگ سمپسن**، 7 جون 1811ع تي اسڪاٽ لئنڊ جي ننڍي ڳوٺ ۾ جنم ورتو. هن عملي زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو آپريشن کان اڳ بيهوش ڪرڻ لاءِ ڪلوروفارم استعمال ڪرڻ جو ڪامياب تجربو ڪري، انسان ذات کي درد کان ڇوٽڪارو ڏيارڻ جو ڪارنامو سرانجام ڏنو آهي ۽ عورتن جي بيمارين جا علاج ڳولي لڌا آهن.
## ٻاروتڻ
هن جو ٻاروتڻ سادگيءَ سان گذريو. سندس خاندان ۽ آس پاس جا ماڻهو بيمارين کان ڇوٽڪاري حاصل ڪرڻ لاءِ وهمن جي ور چڙهي جانورن جي قرباني ڪندا هئا. هو عام طرح جانورن ۾ وبـائـي بيـمـاريـون پکـڙجـڻ جـي صـورت ۾ جيئريون ڳئون پوري ڇڏيندا هئا. علم نه هئڻ ۽ ڪمزور عقيدي موجب اهو رواج عام هو. انهن ڳالهين جو مٿس ڳوڙهو اثر پيو ۽ هن ۾ حقيقت کي پروڙڻ جا گڻ پيدا ٿيا. هيءُ اسڪول اندر هوشيار ٻار ليکبو هو. 
## والدين
سندس والدين مالي طور ڪمزور هئا، ان ڪري هيءُ اسڪول کان واپسيءَ تي پنهنجي والد سان ڪم ۾ هٿ ونڊائيندو هو. چوڏهن سالن جي ڄمار ۾ کيس ’ايڊنبرا يونيورسٽي‘ ۾ پڙهڻ ڇڏيو ويو، جتي هن ڊاڪٽريءَ جي تعليم ورتي ۽ 21 سالن جي عمر ۾ ڊاڪٽريءَ جي ڊگري حاصل ڪيائين. 
## کوجنائون
سندس اعليٰ قابليت ۽ تحقيق ۾ دلچسپيءَ ڏسي يونيورسٽيءَ ۾ کيس نوڪري ملي وئي ۽ هيءُ پنهنجي استاد ٿامسن جو نائب مقرر ٿيو. 1839ع تي هيءُ ’ايڊنبرا يونيورسٽيءَ‘ ۾ پروفيسر جي اعليٰ عهدي تي فائز ٿيو. ان وقت ماڻهن اندر مذهبي وسوسا سائنسي علاج جي رستي ۾ وڏي رڪاوٽ هئا، پر هن ڪنهن ڳالهه جي پرواهه ڪرڻ بنا انساني ڀلائيءَ جو ڪم جاري رکيو ۽ تجربا ڪندو رهندو هو. هن خاص طور آپريشن کان اڳ مريض کي بيهوش ڪرڻ لاءِ دوا جي تلاش ڪئي ۽ سمورو ڏينهن تجربيگاهه ۾ ڪم ڪندو رهيو ۽ هر شام جو مخصوص ڊاڪٽر دوستن کي گهرائي ساڻن ان موضوع تي بحث مباحثو ڪندو هو. نيٺ هن ’ڪلورو فارم‘ ۾ ماڻهوءَ کي بيهوش ڪري سگهڻ وارو جزو ڳولي لڌو ۽ پوءِ هن ان کي آپريشن کان اڳ مريض کي بيهوش ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. اهڙي ڪارنامي تي انگلينڊ ۾ کيس عزت جي نگاهه ڏٺو ويو. 1847ع ۾ راڻي وڪٽوريا کيس پنهنجو ذاتي ڊاڪٽر مقرر ڪيو. راڻي وڪٽوريا جي ويم وقت به هن ڪلوروفارم استعمال ڪيو. ساڳئي سال ’پئرس اڪيڊمي آف ميڊيسن‘ پاران کيس خطاب ڏنو ويو. 1856ع ۾ فرانس جي ’سائنس اڪيڊميءَ‘ کيس ٻه هزار فرانڪ انعام ڏنو. هن رَڳن کي ملائڻ جو نئون طريقو به ڳولي لڌو. 1866ع ۾ کيس اعليٰ خدمتن جي موٽ ۾ شهر جو ’امير بيرن‘ بنايو ويو. هيءُ اسڪاٽ لئنڊ جو پهريون پروفيسر ڊاڪٽر هو.
## حادثا ۽ وفات
هن جي حياتيءَ ۾ سندس پٽ ۽ ڌيءَ وفات ڪري ويا، جنهن ڏک جي گهري ڪيفيت مٿس مرڻ گهڙيءَ تائين طاري رهي. ان کان پوءِ هيءُ ناچاڪ رهڻ لڳو ۽ نيٺ 6 مئي 1870ع تي وفات ڪري ويو.
## حوالو

## حوالا

زمرو:1811ع جون پيدائشون
زمرو:1870ع جون فوتگيون
خالصتان زنده باد فورس

** خالصتان زنده باد فورس** يا **ڪي زيڊ ايف** ھڪ سک مسلح تنظيم ۽ تحريڪ خالصتان جو جزو آھي جنھن جو مقصد سکن جي لاءِ خالصتان وطن جي حاصل ڪرڻ جي لاءِ مسلح طور تي جدوجھد ڪرڻ آھي۔ 

## تنظيم ۽ فعاليت
ھن تنظيم جي سربراھي ھڪ ڪشميري نزاد رنجيت سنگھ نيتا ڪندو آھي، جنھن کي سنہ 2008ع ۾ ڀارت جي انتھائي مطلوب 20 فردن جي فھرست ۾ شامل ڪيو ويو ھو۔

## خارجي ڳنڍڻا
* ڀارت جي مٿي تي منڊلائيندڙ خطرو۔۔۔۔۔’’خالصتان‘‘

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سک مت
خالصتان ڪمانڊو فورس

**خالصتان ڪمانڊو فورس** يا **کي سي ايف** ھڪ سک مسلح تنظيم آھي جنھن جو دائري ڪار ڀارتي پنجاب آھي۔ آمريڪي اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ  ۽ پنجاب پوليس سراغرسان اداري جي معاون انسپيڪٽر جنرل  جي مطابق ھي تنظيم تمام گھڻي قاتلانہ سرگرمين ۾ ملوث ھئي جن ۾ 1995ع ۾ پنجاب جي وزير اعليٰ بينت سنگھ جو قتل به شامل آھي۔

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* ڀارت جي مٿي تي لٽڪندڙ خطرو۔۔۔۔۔’’خالصتان‘‘
1991ع پنجاب قتل عام

** 1991 پنجاب قتل عام** اھو قتل عام آھي جيڪو ڀارتي رياست پنجاب ۾ ھڪ ٽرين ۾ ٿيو ھو جيڪا لڌيانہ ضلعي ۾ بيٺل ھئي ھن ٽرين کي سک عليحدگي پسندن بيھاري ان ۾ موجود ھندو مسافرن جو قتل عام ڪيو جنھن ۾ 80 کان 126 تائين فوتگيون ٿيون. ھن واقعي ۾ ٽرين کي روڪي سڀ کان پھرين ھندو مسافرن جي سڃاڻپ ڪئي وئي آھي انھن کي ٻين کان علحده ڪري انھن تي فائرنگ ڪئي وئي بعد ۾ ڊسمبر جي مھيني ۾ ھڪ ٻي ٽرين کي روڪي ڪري ھندن کي قتل ڪيو ويو جنھن ۾ 47 فردن جي فوتگي ٿي. ان ئي عرصي ۾ قتل ٿيڻ وارن جي تعداد 7ۜۜ00 تائين ھئي.

## پڻ ڏسو
* خالصتان
* پنجاب

## حوالا
سک ڏڻن جي فھرست

ھيٺ سک ڏڻن جي فھرست آھي جن کي سک مذھب سان تعلق رکندڙ ماڻھو ملھائيندا ۔

## ٻيا سک ڏڻ
مٿي ٻڌايل ڏڻن کان علاوه وڌيڪ ڪجهه ڏڻ (تقريباً 45) اھڙا آھن جيڪي ڪجهه مخصوص علائقن ۾ ننڍي پيماني تي ملھايا ويندا آھن۔ اھڙا تھوارن ۾ پرڪاش اتسو (ٻين اٺ گروئن جي پيدائش جا ڏينھن)، گروگڙي ديوس، جيوتي جوت ديوس (ٻين سک گروئن جي ورسي)، پتنگن جو بسنت ڏڻ جو وڊالي ڳوٺ (جتي گرو گروبند سنگھ 1595ع ۾ پيدا ٿيو ھو) جي چھراتر صاحب جي گردواري ۾ ملھايو ويندو آھي، وغيره۔ سک پنھنجي تمام تھوارن ۾ گردواري ۾ جمع ٿي ڪري گرو گرنٿ صاحب جي تعظيم بجا آڻيندا آھن، گرباني ۽ ڪيرتن ٻڌندا ۽ پاٺ پڙھندا آھن۔

مقامي طور تي ڪجهه ميلا لڳندا آھن جن جي تاريخي اھميت سکن جي وڌيڪ مسلم آھي ۽ ھزارين جي تعداد ۾ سک انھن ميلن ۾ ڊوڙيا ايندا آھن۔ انھن مان ڪجهه اھم ميلا ڏنل آھن:
* فتح ڳڙھ صاحب ۾ گرو گوبند سنگھ جي ننڍي صاحبزادي جو قتل۔
* چمڪور جي جنگ ۽ گرو گوبند سنگھ جي وڏي صاحبزادي جو قتل۔
* گرو گوبند سنگھ جي چاليھ جانبازن جو قتل جيڪو مغلن جي ھڪ وڏي فوج سان مڪتسر جي جڳھ تي انتھائي بي جگري سان وڙھيا ھا، گرو گوبند سنگھ ان جي متعلق خوش خبري ڏني تہ انھن جانبازن نجات حاصل ڪري ورتي آھي۔ ھر سال سري مڪتسر صاحب ۾ ميلو ماگھي ان ئي واقعي جي ياد ۾ لڳايو ويندو آھي۔

## حوالا

زمرو:سک مت
ستنام سنگھ ڀمارا

**ستنام سنگھ ڀمارا** (پ:10 ڊسمبر،1995ع) ھڪ ڀارتي باسڪٽ بال رانديگر آھي جيڪو ٽيڪساس ليجنڊ جي طرف کان اين بي اي ڊولپمينٽ ليگ جي لاءِ کيڏندو آھي۔ ھو پھريون ڀارتي رانديگر آھي جيڪو اين بي اي ۾ کنيو ويو آھي۔7 فٽ 2 انچ ۽ 132 ڪلو گرام سان گڏ ھو وچ ۾ کيڏندو آھي۔ ھو آءِ ايم جي ڪَي ھاءِ اسڪول باسڪٽ بال به کيڏندو آھي۔ 14 سالن جي عمر ۾ ئيھو ميڊيا جي نظرن ۾ اچي ويو ھو ۽ آءِ ايم جي ۾ ان جي راند ھن کي اين بي اي ٽيم جو حصو بڻائي ڇڏيو۔

## پڻ ڏسو
* باسڪٽ بال

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* NBA D-League profile
* NBADraft.net profile
* SB Nation profile
سانچہ:Texas Legends current roster
سانچہ:2015 NBA Draft
سانچہ:Navboxes colour
زمرو:1995ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
امر سنگھ چمڪيلا

**ڌني رام**(21 جولاءِ 1961 کان 8 مارچ 1988) جيڪو ھڪ پنھنجي اسٽيج نالي امر سنگھ چمڪيلا جي نالي سان سڃاتو ويندو آھي، ھڪ معروف پنجابي گلوڪار، گانا لکڻ وارو، موسيقار ۽ ڪمپوزر آھي۔چمڪيلا ۽ انجي گھرواري جيڪا انھن سان گڏ ڳائيندي ھئي ھن کي 8 مارچ  1988 تي ھڪ نامعلوم ماڻھن جي گروھ قتل ڪيو۔

چمڪيلو انھن فنڪارن ۾ شامل آھي جيڪي پنجابي اسٽيج جي مشھور ڪردارن مان آھي۔ ھن جا گانا پنجاب جي روايتي گانن جو مظھر آھن۔** ھو پنجاب جي مسئلن ،شراب نوشي، پنجابي مردن جي مزاج وغيره تي به ڳائيندو ھو۔

انجي مشھور گانن ۾ " پھلي لاڪري نال" ۽ "بابا تيرا ننڪانہ"  شامل آھن۔

## پڻ ڏسو
* ڀارتي پنجاب

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:پنجاب، هندستان جا راڳي
زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا
زمرو:1960ع جون پيدائشون
زمرو:1988ع جون فوتگيون
پرتاپ سنگھ ڪيرون

thumb|پرتاپ سنگھ ڪيرون
**پرتاپ سنگھ ڪيرون**(1901ع کان 1965ع) ڀارتي پنجاب جو وزير اعليٰ ھو (ھن وقت پنجاب ۾ ھرياڻہ ۽ ھماچل پرديش به شامل آھي)۔ ۽ ھن کي آزادي کان بعد پنجاب جو معمار سمجھيو ويندو آھي۔ ھو ھندستان جي آزادي جو ھڪ ڪارڪن ھو۔ ھن کي انگريزن ٻه دفعا جيل موڪليو ھو ھڪ دفعو 5 سالن جي لاءِ تڏھن جڏھن ھو انگريزن جي خلاف جلوس ڪڍي رھيو ھو۔ ھن جا خيال اڄ به پنجابي سياست جي چوڌاري گھمڻ واري سمجھي ويندي آھي۔

## پڻ ڏسو
* ڀارتي پنجاب

## خارجي ڳنڍڻا
* پرتاپ سنگھ ڪيرون materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)

زمرو:1901ع جون پيدائشون
زمرو:1965ع جون فوتگيون
زمرو:پنجاب جي تاريخ
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:هندستاني سک
جيوت سنگهه صوفي

**جيوت سنگهه صوفي** ويدانتي شاعر ۽ درويش، 1256ھ مطابق 1840ع ڌاري قمبر ضلعي لاڙڪاڻي (هاڻي قمبر-شهدادڪوٽ) ۾ هڪ ڀرئي ڀاڳيي سئناڻي ڪٽنب ۾ پيدا ٿيو. 
## ننڍپڻ
ننڍي هوندي کان وٺي هن جو لاڙو ساڌ سنگ طرف گهڻو هوندو هو. سندس پيءُ ننڍي هوندي مري ويو هو، ان ڪري هن جي تعليم ۽ تربيت جو بار سندس ماءُ تي اچي پيو. انهن ڏينهن جي رواج موجب هو فارسي چڱيءَ ريت پڙهيو ۽ سنڌيءَ جو به چڱو محاورو حاصل ڪيائين. 
## سنت يوگ
علم حاصل ڪرڻ بعد سندس ڀاءُ شامداس، جيڪو کانئس وڏو هو، ان جي مرضي ٿي ته هو پنهنجي ملڪيت جي سنڀال ۾ لڳي. سندس وڏا باغات ۽ زراعت جو ڪم ڪندا هئا. جيوت سنگهه به ڀاءُ جي خواهش موجب ساڳي اباڻي ڪرت ڪرڻ لڳو. ڪڏهن ڪڏهن گهوڙي تي چڙهي ٻني ٻارا گهمڻ ويندو هو، پر سندس دل دنياوي اسباب سان نه لڳي، ڇو ته کيس سنتن ۽ ساڌن جو سنگ ۽ صحبت پسند هئي. جڏهن جڏهن کيس موقعو ملندو هو ته ساڌ سنگ ۾ وڃي نڪرندو هو ۽ فقيراڻي ويراڳ ۾ وڃي شامل ٿيندو هو، ان وقت ڌاري ولايت راءِ نالي هڪ درويش پنهنجي يوگ وديا کان مشهور هو. هو هالن جو ويٺل ۽ کتري خاندان مان هو، هو جيتوڻيڪ سرڪاري نوڪريءَ ۾ تپيدار هو، پر وڏو ويدانتي شخص هو. هن جي روحاني منزل جي سڄيءَ سنڌ ۾ هاڪ هئي. جيوت سنگهه جو ڀاءُ شامداس به سندس معتقد هو. هن ولايت راءِ کي عرض ڪيو ته جيوت راءِ تي ڪا مِهر جي نظر ڪري سندس جيون ۾ تبديلي آڻي، اهڙيءَ طرح ڀاڻس هڪ ڏينهن جيوت کي ولايت راءِ وٽ وٺي آيو، ۽ ائين ولايت راءِ جي صحبت ۽ رهبريءَ ۾ جيوت سنگهه به روحاني منزل جو صاحب بڻجي ويو. ان بعد سندس شغل فقط ست گُر (مرشد) ۽ ساڌ سنگ جي شيوا رهي، جنهن ۾ هن پاڻ گهڻو موکيو ان وقت ڌاري شڪارپور ۾ مهراج شنڪر ڀارتي وڏي درجي جو صوفي درويش هو. جيوت سنگهه ڪهي اچي ان درويش جو درشن ڪيو. ماڻهن جيوت سنگهه جي تمام وڏي عزت ڪئي ۽ هي اتي صوفين جي سچي سنگ ۾ رهي خود به مرادن جو مرڪز بڻجي ويو. هو جڏهن اتان موٽي قمبر آيو ته سڄو شهر سندس مشتاقن سان ڀرجي ويو، وٽس سڄو ڏينهن ڪٿا ڪيرتن جو شغل هلندو رهندو هو، جنهن ۾ زالون ۽ مرد اچي حصو وٺندا هئا.
## ذاتي زندگي
جيوت سنگهه پرڻيل هو، پر کيس ڪو به اولاد نه ٿيو. ان ڪري هو ظاهري/ دنياوي موهه کان پري رهيو ۽ آزاد زندگي گذاريندي، درويشن جي چاڪريءَ ۾ رهيو.  جيوت سنگهه جي ست گر (مرشد) ولايت راءِ 1887ع ڌاري لاڏاڻو ڪيو. ان وقت صوفي جيوت سنگهه اتي موجود هو، مرشد جي موت سندس دل تي گهرو اثر ڪيو، پوئين وقت ۾ خلق خدا جي خدمت ڪرڻ سان گڏ طب طرف ڌيان ڏنائين. هو آريا ويدڪ طب ۾ پنهنجو مٽ پاڻ هو، هڪ ويڄ/ طبيب جي حيثيت ۾ سندس ناماچاري چوڌاري پکڙجي وئي. سندس دوائون جيتوڻيڪ ساديون هونديون هيون، پر ماڻهن کي ان مان وڏو فائدو ٿيندو هو. جيوت سنگهه سنڌي ۽ هندي ٻوليءَ جو سٺو شاعر هو، سندس شعر سادو ۽ پريم سان ڀريل آهي. 
## چالاڻو
هن 1377ھ/ جنوري 1899ع ۾ چالاڻو ڪيو.
## حوالا

زمرو:صوفي
زمرو:سنڌي شخصيتون
جيوترام ويڙهومل مٽائي

ٺارو شاهه جي مٽائي هندن جي پاڙي مان **جيوترام ويڙهو مل** صوفي ۽ درويش صفت انسان 1885ع ڌاري ڄائو هو. 
## ٻالڪپڻ
شروعات ۾ حيدرآباد جي نو ودياليه اسڪول ۾ ماستر ٿيو. جتي سيد قطب علي شاهه جهانيان واري سان قرب ٿيس، جنهن سندس روح کي رڱي وڌو. هيءُ طالب علميءَ واري وقت کان وٺي سائين قطب شاهه جي خدمت ۾ رهندو هو ۽ اتي فيض حاصل ڪندو رهيو. 1914ع ۾  ’هڪ لڪل لعل‘ نالي سنڌيءَ ۾ ڪتاب شايع ڪرايائين، جنهن ۾ جهانيان خاندان جي هڪ بزرگ سيد مير غلام عباس شاهه ولد سيد روشن علي شاهه جي سوانح حيات ۽ سندس اقوال زرين لکي پنهنجي عقيدت جو اظهار ڪيائين. 
## وفات
جيوترام 21 آگسٽ 1914ع تي 74 ورهين جي ڄمار ۾ ٽنڊي جهانيان ۾ لاڏاڻو ڪيو. صوفي قطب علي شاهه جيوترام لاءِ هيٺيون بيت چيو:
ســدا هـجـيــن جـيـئرو، جـيـئن جيتارام،
وڏي هجيئي حياتي، سدا هجين سان نام،
پيهـي ڏس پـاڻ، تـه انـدر ۾ اثبات ٿيئي.
اڳتي هلي سندس فرزند ويسو مل جيوترام (وي. جي مٽائيءَ) ’جهانيان خاندان‘ تي ڪتاب لکيو، جنهن جا انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ٻه ڇاپا ڇپايا آهن.
## حوالو

## حوالا
جيو ٽي وي

**جِيو ٽي. وي** (GEO T.V) نشرياتي ادارو، ’جنگ‘ گروپ جي انتظام هيٺ 2002ع ۾ قائم ٿيو. جيو نيوز چئنل هن وقت پاڪستاني ميڊيا ۾ پنهنجي منفرد پاليسي رکي ٿو. جيو گروپ پنهنجي نشريات نيوز بليٽن ۽ مختلف پروگرامن سان شروع ڪئي. اڳتي هلي جيو کي نيوز ۽ انٽرٽينمينٽ جي حصن ۾ ورهائي الڳ فريڪوئنسيءَ سان نشر ڪيو پيو وڃي. 
## پروگرام
جيو تي نت نئين انداز جا ٽاڪ شوز ۽ حالات حاضره جا پروگرام نشر ٿيندا آهن. سياسي شخصيتن تي دلچسپ انداز سان تنقيد به ڪئي وڃي ٿي ۽ سماج جي مسئلن جي عڪاسي به ٿئي ٿي. جيو جي مشهور پروگرامن ۾ ’هم سب اميد سي هين‘، ’ايڪ دن جيو ڪي ساٿ‘، ’پچاس منٽ‘، ’ڪـيپيـٽـل ٽـاڪـ‘، ’جـرگـه‘، ’آج ڪامران خان ڪي ساٿ‘ وغيره اچي وڃن ٿا، جڏهن ته جيو ٽي. ويءَ تي ڊراما ۽ ٻيا تفريحي پروگرام به نشر ڪيا ويندا آهن.
## عتاب
جنرل (ر) پرويز مشرف جي دور ۾ جڏهن عدالتي بحران پيدا ٿيو ته عدليه جي بحاليءَ جي تحريڪ ۾ هن چئنل گهڻي ڪوَريج ڏني، جنهنڪري حڪمرانن چئنل کي ڪجهه عرصو بند به ڪرايو، پر صحافين جي احتجاج ۽ ان تحريڪ جي ڪاميابيءَ سان چئنل جي ٻيهر نشريات بحال ٿي. ڪجهه وقت کان موجوده حڪومت سان به سندن اختلاف هلندڙ آهن. پر مختلف ۽ منفرد صحافتي انداز ۽ دلچسپ موضوعن تي پروگرام نشر ڪرڻ ۾ ’جيو‘ جو معيار بهتر آهي.
## نيٽورڪ
جيو ۽ جنگ گروپ نوجوانن لاءِ ’آگ‘ نالي چئنل به شروع ڪيو آهي، جنهن ۾ ميوزڪ ۽ روڊ شو سميت ٻيا به تفريحي پروگرام نشر ٿين ٿا، جڏهن ته راندين جو هڪ الڳ چئنل ’جيو سُپر‘ به 2005ع کان هلي رهيو آهي. جيو سُپر تي ڪرڪيٽ، هاڪي، ريسلنگ ۽ ٻين راندين جي سنئين سِڌي (Live) نشريات هلائي وڃي ٿي.
## حوالو

## حوالا
ھندو

لفظ **هندو** () نه ته سنسڪرت جو لفظ آهي ۽ نه ئي ڀارت ۽ پاڪستان جي ڪنهن ٻوليءَ ۾ اهو لفظ آهي. هندو ڪنهن مذهب يا ڌرم جو نالو ناهي. ڇو جو ڪنهن به پراڻي ويد ۾ لفظ ”هندو“ جو ڪو ذڪر ئي ٿيل ناهي. سنسڪرت ۾ سنڌو ندي جي لاءِ ”سنڌو“ لفظ آهي. فارسي (پارسي) زبان ۾ لفظن جي شروع ۾ اکر ”س“ کي ”هه“ سان بدلائڻ جو لاڙو رهيو آهي. تاريخدانن پهريون دفعو لفظ ”هندو“ سنڌو دريا جي لاءِ ڪتب آندو. زنداوستا ۾ به ان کي هندو دريا سڏيو ويو آهي ۽ ان جي ڪناري تي رهڻ وارن کي به سنڌي جي بدرآن ”هندو“ سڏيو ويو آهي.

517 قبل مسيح ۾ جڏهن فارس جي شاهه دارا (داريوس) اول جڏهن پنهنجي سلطنت سنڌو دريا تائين پهچائي ورتي ته سنڌ جا رهاڪو به ان جي فوج ۾ ڀرتي ٿي ويا، جن کي اهي ”هندو“ چوندا هئا. ان کان پوءِ يونانين ۽ آرمينيائي تاريخدانن پڻ اهو اُچار جيئن جو تيئن ئي رکيو. ٿر جي پار واري علائقي کي ڀارت چيو ويندو هو.
ويدن جي مڃڻ وارن کي ڪڏهن به هندو نه سڏيو ويو آهي. انهن کي سنتنا ڌرما سڏيو ويو آهي. ڇو جو هندو رڳو سنڌو دريا جي ڪناري رهڻ وارا سڏيو ويندو هئا.

پر هاڻي وقت سان گڏ هن لفط جي معنا ۾ ڦيرو اچي ويو آهي ۽ هندوازم جي پوئلڳن کي هِندو سڏيو وڃي ٿو. هنن جي گهڻائي نيپال ۽ انڊيا ۾ آهي.

## يڌهشٽر
هندو ڌرم جي پَوِتر بزرگ يڌهشٽر لاءِ روايت آهي ته، سندس سچائيءَ ڪري سندس رٿ (گهوڙي گاڏي) زمين کان مٿي هلندي هئي.

## حوالا

زمرو:ھندو
زمرو:ھندومت
ھرڪشن سنگھ سرجيت

کاٻو|thumb|ھرڪشن سنگھ سرجيت 2005 ۾
**ھرڪشن سنگھ سُرجيت** مارڪسي ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا يعني سي پي ايم جو اڳوڻو جنرل سيڪريٽري ۽ معروف سياسي رھنما ھو۔

## ڀگت سنگھ
ھرڪشن سنگھ سرجيت جي پيدائش صوبي پنجاب جي جالنڌر جي بسّي جاٽ خاندان ۾ ٿي ھئي۔  ھن پنھنجي سياسي زندگي جو آغاز ڀگت سنگھ جي نوجوان ڀارت سڀا سان ڪيو۔ ننڍپڻ ۾ سرجيت، بگت سنگھ کان ڪافي متاثر رھيا ۽ انھن بگت سنگھ جي ڦاھي جي ڏينھن ھوشيار پور جي عدالت ۾ ھندستاني جھنڊي کي لھرايو۔ ان جي لاءِ ھن کي سزا ملي۔ جڏھن ھن کي عدالت ۾ پيش ڪيو ويو ته ھن پنھنجو نالو ’لنڊن توڙ سنگھ‘ بڌايو ھو۔

## ڪميونسٽ پارٽي
1936ع ۾ ھو ڪميونسٽ پارٽي جو رڪڻ بڻيو۔ ھو پنجاب ۾ ھاري سڀا جو بنياد رکڻ وارن مان آھي۔ ٻين مھاڀاري جنگ جي دوران ھن  ’دُکي دنيا‘ ۽ ’ چنگارر‘ جي اشاعتڪئي۔ ھرڪشن سنگھ سرجيت جو شمار نہ صرف ھڪ عظيم رھنما جي طور تي ڪيو ويندو ھو بلڪه ھن کي ڀارتيہ جنتا پارٽي جھڙي ھندو نواز سياسي جماعتن جي فرقہ واراڻہ نظريي جي ھڪ اھم مخالف جي طور تي به سڃاتو وڃي ٿو۔  ھن 1990ع جي وچ ۾ کاٻي محاذ جي حمايت کان مرڪز ۾ ھڪ مخلوط حڪومت جي قيام کي سر انجام ڏنو ھو۔ ۽ 2004ع جي لوڪ سڀا چونڊن کان بعد پيدا شده سياسي صورتِ حال ۾ به ھن ھڪ ’ڪنگ ميڪر‘ جو ڪردار ادا ڪيو ھو۔ ھرڪشن سنگھ سرجيت 1992ع کان 2005ع تائين سي پي ايم جي جنرل سيڪريٽري ۽ 1964ع کان 2008ع تائين پولٽ بيورو جو ممبر رھيو۔ 92 ورھن جي عمر ۾ پھرين آگسٽ 2008ع تي ھنن جو انتقال ٿيو۔

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* ديش سيوَڪ ھڪ پنجابي اخبار جنھن کي ھرڪشن سنگھ سرجيت جاري ڪيو ھو۔
زمرو:1916ع جون پيدائشون
زمرو:پنجابي ماڻهو
دلير مھندي

thumb|دلير مھندي
**دلير مھندي** ھڪ ڀارتي گلوڪار، گيت ڪار ۽ موسيقار آھي۔ ھن جو اصل نالو دلير سنگھ آھي، پر دلير مھندي جي نالي سان ھو معروف آھن۔ ھن دنيا ڀر ۾ ڀنگڙا موسيقي کي مقبولِ عام بڻايو۔ ھو 18 آگسٽ 1967ع تي بھار (ڀارت) جي شھر پٽنہ ۾ پيدا ٿيو۔

## حوالا

زمرو:1967ع جون پيدائشون
زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:هندستاني سک
زمرو:هندستاني مرد راڳي
زمرو:جيوت ماڻهو
اجيت پال سنگھ

** اجيت پال سنگھ** 
(1 اپريل،1947 کان ) ڀارتي پنجاب سان تعلق رکندڙ ھڪ قومي ھاڪي رانديگر ھو۔ ھو ڀارتي ھاڪي ٽيم جو ڪپتان به رھيو ھو۔ ھن کي 1972ع ۾ ارجنا ايوارڊ ڏنو ويو۔ ھو سينٽر ھالف پوزيشن تي کيڏندو ھو۔ ھو 1975ع جي عالمي ھاڪي مقابلن ۾، جيڪي ملائيشیا ۾ ٿيا، ڀارتي ٽيم جي ڪپتاني ڪئي۔

ھن 1968ع کان 1976ع تائين ڀارتي ٽيم جي نمائندگي ڪئي ۽ ٻه دفعہ اولمپڪس ۾ برونز ميڊل کٽيا۔

## پڻ ڏسو
* ڀارتي پنجاب

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
زمرو:1947ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
جيئنداڻي

**جيئنداڻي** هڪ ذات آهي، جنھن لاءِ مختلف روايتون آهن، جن موجب هن ذات جا ماڻھو ٺوڙها بہ سڏبا هئا، هن ذات جا مير ٽالهي خان جي پٽ مير جيئند خان جو اولاد آهن. نواب مير محمد خان ٺوڙهو، جيڪو مير جيئند خان جي پنجين پيڙهيءَ مان هو ۽ جنھن کي مٽياري، حيدرآباد ۽ ڪراچي ضلعن ۾ جاگيرون هيون، سو سڄي سنڌ اندر بااثر مير هو. هن ذات وارا سندس نالي پويان سڏجن ٿا. لسٻيلي جي ڄاموٽن جي هڪ پاڙي جو نالو ۽ نوتياڻين جي سرياڻي شاخ مان هڪ پاڙي جو نالو بہ جيئنداڻي هو، جڏهن تہ ڪتاب ’بلوچ اور پاڪستان‘ جي مصنف موجب جيئنداڻي ميرواڻي بروهين جو هڪ پاڙو آهن، جن جو وڏو بزرگ جيئند هو. هڪ روايت مطابق جيئنداڻي اوٺار جتن جو پاڙو  آهي، جنھن جا ماڻھو بگهاڙ جي مڪان جا رهاڪو آهن ۽ ميين شاھ ڪريم جا مريد ۽ فقير  آهن. جڏهن تہ ڪرمتين جي ڀئوا شاخ ۽ راڌا اڱاريا شاخ جي هڪ پاڙي جو نالو پڻ جيئنداڻي آهي.

## حوالا

زمرو:ذاتيون
جهان خان کوسو

**مسڪين جهان خان** ولد بجار خان کوسو، مشهور سماجي اڳواڻ 9 جولاءِ 1909ع تي ننگرپارڪر جي ڳوٺ سامي ويريءَ ۾ ڄائو. سنڌ جو مشهور سماجي ڪارڪن، خدائي خدمتگار ۽ ٿر جي عوام جو هڏ ڏوکي انسان هو.

## پاڻ ارپڻ
هن کي پوليس ۾ ملازمت هئي، جنهن کي 1937ع ۾ ترڪ ڪــري، غريبن جي خدمت لاءِ پاڻ کي وقـف ڪـري ڇڏيائين، هو ٿرپارڪر جي گشتي تاريخ هـو، جـنهـن پـيــٽ تــي پـٿر ٻـڌي، سڄي حياتي ٿر جي غريب ۽ اٻوجهه ماڻهن جي خدمت ڪندي گذاري. هو اخبارن جي دفترن ۾ ذاتي طور وڃي صحافين کي ٿر جي مسئلن کان آگاهه ڪندو هو. جڏهن ٿر ۾ ڏڪر پوندو هو ته مسڪين جهان خان ٿرين کي وٺي اچي آفيسرن سان ملائيندو هو ۽ انهن جي امداد ۾ واهر ڪندو هو. دوائون، ڪپڙو ۽ اناج هٿ ڪري حقدارن تائين پهچائيندو هو. هو ٿر جي مسـڪـيـن ۽ اڻـپـڙهيـل اٻـوجهـن- مسلمانن توڙي ڀيلن، ڪولهين ۽ مينگهواڙن جا مسئلا حل ڪرائڻ لاءِ هر هنڌ حاضر رهندو هو. ڪورٽ هجي يا ٿاڻو، آفيس هجي يا زمينداري اوطاق، هو هر جاءِ تي غريب ٿرين جي حقن لاءِ ويندو هو ۽ ڪم ڪرائڻ کان سواءِ اُٿندو ئي نه هو. مسڪين جهان خان کوسي جي شخصيت تي روينيو کاتي جي مختيارڪار محمد بخش مجنون مرحوم هڪ ڪتاب ’مسڪين جهان خان کوسو‘ لکي، سندس سوانح حيات کي اجاگر ڪيو آهي. هي ڪتاب مسڪين جي حياتيءَ ۾ ئي ڇپيو هو، جيڪو سنڌي ادب ۾ سوانح عمريءَ جي صنف ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.
## شڪل شبيه
ڪتاب ’مسڪين جهان خان کوسو‘ جو ليکڪ مجنون مرحوم مسڪين جي شخصيت جو نقشو چٽيندي لکي ٿو ته: ”ڪروڙڍ، قد درميانو، جسم جو جانٺو، موڪري ماٺيڻي منهن تي سفيد سهڻي ڇاپونئي سونهاري اڇي جهڙي ٻُوهه، مٿو اڪثر اگهاڙو، ڪڏهن ڪڏهن سياري ۾ مُلن واري برقي ٽائيپ ٽوپي يا اونهاري ۾ کجيءَ واري مولانا ڀاشاني ٽوپي، مليشيا جا ڪپڙا، سي به ميل ۾ ڪِچ، هڪ دفعو پائڻ کان پوءِ سج کٽي يا ٻج کٽي، پاڻيهي ڳري سڙي پنهنجي جان ڇڏائن ته واهه، نه ته ٻيو ٿيو خير، ساڄي ڪلهي تي پٺارڪ ڪتابن ۽ اخبارن جي، کاٻيءَ ڪڇ ۾ ٻه ٽي سير اخبارن جو پلندو، هٿ ۾ مس ڪپڙيءَ کڙين ۾ ڀڄي سپاٽا ٿي ويل سليپرن سان کرٿ کرٿ ڪندو، مٽيءَ جي اڻ مئي کِههَ اڏائيندو، ٿرين جا ولرن جا ولر پويان لايو، ڪنهن آفيس ڏانهن واڪيندي ڪو ماڻهو ڏسو ته پڪ سمجهو اهو مسڪين جهان خان کوسو آهي“.
## مٺالي ڪردار
مسڪين جهان خان مهينن جا مهينا مسڪينن جي مدد لاءِ گهر کان ٻاهر رهندو هو، پوءِ ڀلي ته ٻچا پيا سندس صورت لاءِ ترسن، سندس گهر موٽڻ جو سبب مٽ مائٽ جو موت يا زوريءَ غريبن جي گهيري مان کنڀي کڻي اچڻ هوندو هو، ورنه پاڻمرادو موٽڻ مشڪل هوس. سندس سماجڪ سڌار جذبو پڇاڙيءَ تائين قائم رهيو، 
## مڃتا
مسڪين جهان خان کوسي جي شاندار سماجي خدمتن جو پنهنجن ته قدر نه ڪيو، آمريڪن بائيو گرافيڪل انسٽيٽيوٽ 1996ع ۾ عالمي اوارڊ ’گولڊ رڪارڊ آف اچيومينٽ‘ لاءِ کيس حقدار قرار ڏنو ويو.
## وفات
پڇاڙيءَ ۾ هڪ ڊگهي بيماريءَ ۾ مبتلا ٿي پيو، جنهنڪري 23 جولاءِ 1980ع تي ڄامشوري اسپتال ۾ وفات ڪيائين، کيس زندگيءَ ۾ ته سک نصيب ڪو نه ٿيو، پر مرڻ وقت به سندس ڪو اوهي واهي نه ٿيو، اها ڪيڏي نه قومي بي حسي آهي، جو پورا ٻه ڏينهن سندس لاش اسپتال جي سردخاني ۾ پيو رهيو، آخر ڊاڪٽرن جي ذاتي ڪوششن سان سندس لاش ٿرپارڪر جي انتظاميا تائين پهچايو ويو ۽ 25 جولاءِ 1980ع تي ننگرپارڪر جي ڀرسان ديسين جي قبرستان ۾ گوڙدرو نئن جي کاٻي ڪناري ۽ ڪارونجهر جبل جي هنج ۾ دفن ڪيو ويو.
## حوالو

## حوالا
مرزا صاحبان

مرزا صاحبان پنجابي ادب جي خزاے مان محبت جي  ھڪ سچي ۽ لازوال داستان آھي جنھن جو نظم جي شڪل ڏئي ڪري شاعر پيلو شھرت دوام حاصل ڪئي۔ مرزا صاحبہ پنجابي جي چار ڪلاسيڪي رومانوي ڪھاڻين مان ھڪ آھي۔ باقي ٽي ھير رانجھو، سسئي پنھون ۽ سوھني مھيوال آھن۔

## داستان
مرزا ۽ صاحبہ پاڻ ۾ مائٽ ھئا ۽ ننڍپڻ کان گڏ کيڏندا وڏا ٿيا ھئا، اڻ ڄاڻي ۾ کين خبر ئي نه پئي ته ڪڏھن ھڪٻئي جي پيار ۾ گم ٿي ويا. پر جڏھن ھن خوبصورتي کي زبردستي طاھر خان سان پرڻايو وڃڻ لڳو ته صاحبہ پنھنجي محبت مرزا کي ڪامو براھيم جي زباني پيغام موڪليو.

"توکي اچي ڪري صاحبہ جا ھٿ مينڌيءَ سان رڱڻ گھرجن"۔

وقت اچي ويو آھي تہ پنھنجي عزت نفس بچائڻ جي لاءِ، پنھنجي وعدن جي پاسداري جي لاءِ ۽ سچ جي ڪاميابيءَ جي لاءِ جان جي بازی لڳائي ڇڏ۔ مرزا جيڪو ھڪ گرم خون نوجوان ھو، پنھنجي گھوڙي جي پٺي تي ويھاري ڪري صاحبہ کي وٺي وڃي ٿو۔ پر رستي ۾ جڏھن ھو ھڪ وڻ جي ڇانو ۾ آرام ڪري رھيو ھئا، ته پيڇو ڪرڻ وارا پھچي ويا۔

صاحبہ ظاھری طور خوبصورت ھجڻ سان گڏ من جي به خوبصورت ھئي، جيڪا پنھنجي وجھ سان ڪو خون نہ وھائڻ پئي چاھي۔ ھو حنا جي بجءِ پنھنجي ھٿن کي خون سان نہ پئي رنڱڻ چاھي، ۽ مرڻ وارو به ان جو پنھنجو ئي ھو۔ ڇو ته ھڪ طرف ان جي محبت مرزا ھو ته ٻي طرف انجو ڀاءُ۔ ھو ڄاڻي پئي تہ مرزا جو نشانو خطا نه ويندو آھي ۽ جيڪڏھن مرزا نشانو لڳو ته نشانو بڻجڻ وارو انجو پنھنجو ڀاءُ ئي ھوندو۔ ڀاءُ تي اعتماد ھن کي ھڪ تمام وڏي غلطي ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو۔ ھو سمجھي ٿي ته انجو ڀاءُ ان تي ترس کائيندو ۽ ھن کي معاف ڪري سيني لڳائيندو۔ ان خيال کان ھو مرزا کي جاڳائڻ کان پھرين ھن جا تير ڪمان ھٽائي ڇڏي ٿي۔ پر ڀاءُ انجي سوچ جي بر عڪس مرزا تي حملو  ڪري ڇڏي ٿو ۽ مرزا کي ماري ڇڏي ٿو۔ صاحبہ اھو برداشت نٿي ڪري سگھي ۽ تلوار وٺي ڪري خود ڪشي ڪري ڇڏي ٿي۔

## اخلاقي۽ تھذيبي اقدار
پنجابي ادب جون چارئي ڪلاسيڪي رومانوي ڪھاڻيون محبت ڪرڻ وارن جي موت تي ختم ٿين ٿيون۔ پر پنجابي ھن اختتام کي محبت ڪرڻ وارن جي فتح قرار ڏين ٿا۔ لاتعداد لوڪ گيت انھن ڪردارن تي لکيا ويا آھن، جنکي وڏي محبت ۽ عقيدت سان ڳايو ۽ بڌو ويندو آھي ۔ ڇو تہ محبت مري نٿي سگھي، ۽ انھن محبت ڪرڻ وارن جي دنيا ترڪ ڪرڻ سان انھن جي محبت امر ٿي وئي آھي، جيڪا ھميشه زنده رھندي۔

اھڙي قسم جي خيالن جو اظھار وارث شاھ جي ڪلام ھير ۾ به ملي ٿو، جيڪو ھير جي محبت کي ان ئي انداز سان ڏسي ٿو جھن کي خدا سان حقيقي محبت۔ جڏھن ته ھو محبت جي مضمون جي شروع ڪر ٿو ته پھرين خدا کان مدد گھري ٿو۔ اھا ئي ريت آھي پنجاب جي ۽ پنجابين جي، جتي مرڻ وارن جي محبت کي زنده سمجھيو ويندو آھي، ۽ ان کي حقيقي محبت جي روح ڀانيو ويندو آھي۔

جيئن تہ ھر معاشري ۾ اخلاقيات جي جاچ جا ٻه معيار ھوندا آھن ايئن ئي پنجابي معاشري ۾ به آھي۔ ھر شيءِ کي ٻن زاوين سان ڏٺو وڃي ٿو، ھڪ انتھائي ويجھي کان ۽ ٻيو ٿورو فاصلہ کان۔ جتي ھڪ طرف ته اخلاقي قدر ھِير کي زھر کائڻ تي مجبور ڪن ٿا ۽ ٻي طرف ان جي مزار تي پڙ ۽ نياز نظر ڪيا وڃن ٿا ۽ دعائون گھريون وڃن ٿيون۔

سسئي، ھير، سھڻي، صاحبہ ۽ انھن جھڙا بيشمار ٻين ماڻھن اس ٻٽي معيار جي خلاف جنگ ڪئي۔ ۽ پنجابي ادب ۽ تھذيب انھن جي عظمت جا گيت ڳائيندا آھن۔

## وڌيڪ پڙھو
* ھير رانجھو
* ليلہ مجنون
* سسئي پنھون
* سھڻي مھيوال
* نوري ڄام تماچي
زمرو:ڀارتي ادب
زمرو:پاڪستاني ادب
زمرو:پاڪستاني لوڪ داستان
زمرو:پنجابي ثقافت
احمدخان ڀرڳڙي

**احمدخان ڀرڳڙي** 10 جنوري 1972ع  ۾ ڄائو.

## تعليم
احمد خان ڀرڳڙي  پرائمريءَ تعليم  گورنمينٽ پرائمري اسڪول غريب آباد بدين مان 1982ع ۾ حاصل ڪئي.  مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول بدين مان 1987ع  ۾ . هن ٻارهين جماعت گورنمينٽ اسلاميہ ڊگري ڪاليج بدين مان حاصل  ڪئي. هن  بي اي، يونيورسٽي آف سنڌ، ايم اي،  يونيورسٽي آف سنڌ، بي ايڊ، يونيورسٽي آف سنڌ ۽ ايم ايڊ، يونيورسٽي آف سنڌ مان حاصل ڪئي. 
احمد خان ڀرڳڙي کي ڪمپيوٽر سائنس جي معلومات جو شوق هو. ڪمپيوٽر جي شارٽ ڪورس جي سکيا  اداري مان حاصل ڪئي، شوقيہ طور  گهرجن پٽاندر آن لائين ريڊنگ وسيلي ڪمپيوٽر بابت گهربل ڄاڻ حاصل ڪئي  ۽ ان ۾ ڳڻپ لائق ڪاميابيون ماڻيون.

### ڌنڌو/پيشو

استاد، سنڌي ڪمپيوٽنگ، سوشل ورڪر.

### دلچسپيون/ادبي دنيا
سنڌي ڪمپيوٽنگ

جڏهن ته احمد خان ڀرڳڙي کي شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي بيتن جي چڱي پرک  آهي، ڪافي شاعرن جي شاعري ياد اٿس. احمد خان ڀرڳڙي  ڏيک، ويک ۾ تمام سادو انسان آهي.  سدائين مصروف زندگي گذاريندڙ احمد خان ڀرڳڙي  تعليم کاتي ۾ استاد بہ آهي. 

حوالا
http://www.sindhsalamat.com/threads/47235/
تتر (پکي)

thumb|تتر
**تتر** (Patridge) ھڪ وچولي سائز جو پکي آھي. جيڪو يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا جي مختلف حصن ۾ وسيع علائقن ۾ ورهايل آهي. آمريڪا ۾ ڪيترن ئي قسمن کي متعارف ڪرايو ويو آهي. اها ڪڏهن ڪڏهن خاندان ڦاسانيڊائي(Phasianidae) جي ذيلي خاندان، پرڊيسينائي (Perdicinae) (تيتر، بتي وغيره) ۾ ورهايل هوندا آهن. بهرحال، ماليڪيولر ريسرچ مان معلوم ٿئي ٿو ته تيتر فيملي ڦاسانيڊائي ۾ هڪ الڳ ٽئڪسون نه آهن، پر ڪجهه جنسون ڦيزانٽس (Pheasants) جي ويجھو آهن، جڏهن ته ٻيا جهنگ جي پکين جي ويجهو آهن.

تتر جهنگ جو پکي آهي. هي پنهنجو آکيرو جھنگ ۾ ڪنهن ٻُٿ ۾ پٽ تي واريءَ ۾ ٿورا ڪک رکي ٺاهي آنا لاهي ٿو. آنا ڦوڙڻ سان ٻچا نڪرن ٿا. تترن جا شڪاري تترن جا ننڍا ٻچا هٿ ڪري  پاليندا آهن, پالڻ دوران کين سيڪر (سينڍ) تي ٻولڻ سيکاريندا آهن. ٻولي سکڻ کانپوءِ انهن کي جھنگ ۾ وٺي وڃي دام سان ٻين تترن جو شڪار ڪندا آهن.

## تتر جا قسم
هونئن ته تتر جا ڪيترائي قسم آهن، پر ٿلهي ليکي اهو  ٻن قسمن جو ٿئي ٿو، هڪ ”ڪارڙو تتر“ ۽ ٻيو ” ڀورو تتر“.

## وڌيڪ تفصيلَ
بالغ تتر جو بُت لڳ ڀڳ 33 سينٽي ميٽر قد ٿئي ٿو. سرمائي ناسي ڀورو ۽ اخروٽي رنگ جي پٺي ۽ پرن تي ناسي رنگ جي کرڙي ڪجهه وڌيڪ ٿئي ٿي. پيٽ ۽ ڇاتيءَ جو رنگ ڪجهه حلقو هوندو اٿس. ڳچيءَ وارو حصو ڪاري ليڪ سان ميرانجهڙو هيڊو هلڪو ٿيئي ٿو. چهنب ڪاري ۽ پير ڳاڙها ٿينس ٿا. تتر نه رڳو سهڻو پر  ڏاڍو سٺو ٻوليندڙ پکي آهي. ٻوليندو آهي ته ان کي ”ڪِيڙو ڪيڙو“ چوندا آهن. نر تتر جي ٻوليءَ کي ’ٽهڪو‘ سڏين ٿا ۽ مادي جيڪا ساڻس سر جهلائيندي آهي ان کي ’کيتو‘ چئبو آهي. پنهنجي قدرتي ماحول ۾ ڪٽنب سوڌو ٽولين ۾ رهي ٿو. پنهجي رنگ سبب پٿريلي ۽ ٻُوڙن سان ڀريل ماحول ۾ چڱيءَ طرح لڪي سگهڻ جي صلاحيت رکي ٿو. هي پکي سنڌ سميت سڄي هندستان ۾ سري لنڪا تائين موجود آهي. خشڪ کليل ميدانن ۽ ڇڊن ٻيلن ۾ رهي ٿو. تتر ڊوڙ جو سٺو ھوندو آهي، انڪري خطري مهل اڏامڻ بدران ڊوڙ کي ترجيح ڏيئي ٿو. اهو ئي سبب آهي، گهڻا ئي شڪاري پاڻ سان گڏ شڪاري ڪتا وٺي ويندا آهن، ته جيئن تترَ  لِڪڻ بدرآن  اڏامن ۽ اهي بندوق سان انهن جو شڪار ڪري سگهن. هي پکي وارياسي ميدانن يا واريءَ جي ڦٽل دڙن، جنگهلي ماحول، جيئن ديوي، ٻير، ڪرڙ، سرن جي ٻوڙن ۾ رهي ٿو. ڪارڙي تتر جي ماديءَ کي ’ڪَٻي‘ يا ’ڪٻوهڙي ‘ سڏين ٿا. ڪاري تتر جي ٻولي **”ڪَر... ڪَر... ڪِي ... ڪَي ... ڪِي“ ٿئي ٿي، جنھن کي [[سنڌي ماڻھو]] ”خضر پير ... خضر پير ..“** ســان تشبــيھه ڏين ٿا.  لَڳ جي مند ۾ ڏينھن جو ڪنھن به وقت ڪنھن وڻ يا ٿُـڙ تان ٻوليندو آھي.

## تتر ۽ چوماسي جي مند
تتر زمين تي رهندڙ تمام گهٽ اڏامندڙ پکين مان هڪ آهي. ٿر ۾ اڇڙو تتر وڌيڪ ٿئي ٿو . اڇڙو تتر گاهه ، گاهن جو سنهو ٻج ، اڏوهي ۽ مٽي جا جيت کائيندڙ پکي آهي. اهو ڏينهن جو ٻنين ۾ کوٽاڙي ڪندو ۽ جيت کائيندو رهي ٿو، پر رات جو عام حالتن ۾ وڻن تي وڃي رهي ٿو. چوماسي جي مند ۾ جڏهن گرمي ۽ آڙنگ ٿيندو آهي. تڏهن فضا ۾ موجود هوائن جي سبب زمين ۾ رهندڙ جيتن جي چرپر ۽ ٻين سببن جي ڪري مٽيءَ مان به هڪ قسم جي مهڪ اٿندي آهي، جنهن کي محسوس ڪري تتر به مينهن جي آمد کان اڳواٽ خبردار ٿي ويندو آهي. اهڙي حالت ۾ اهو ٻوليون ٻوليندو آهي جن کي  ٻڌي هارين ۽ جهنگ ۾ مال چاريندڙ ڌنارن کي مينهن جي  اچڻ جو اڳواٽ اندازو ٿي ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:تتر
زمرو:پکي
ڄارجو وڻ

**ڄار جو وڻ**  گهميل ۽ خشڪ علائقن ۾ ٿئي ٿو. هن وڻ جا جاگرافيائي ۽ موسمي لحاظ کان ڌار ڌار قسم ٿين ٿا. ٿر، ڪاڇو، چولستان (روهي) ۽ راجسٿان ۾ ڄار جو قسم ريگستاني آهي. ڄار جو وڻ موسمي اثرن کي برداشت ڪندڙ وڻ آهي. انهي ڪري ٿر جهڙي ريگستان ۾ به هي سدائين سائو رهي ٿو.

## ٿر ۾ ڄار جو وڻ

ڄار جا پيرون ٿر جي ماڻهن لاءِ ڄڻ ته انگورن وانگر آهن،  جيڪي اهي شوق سان کائيندا آهن. ٿر ۾ ڄار جو وڻ اپريل کان مئي مهيني تائين پيرون جهلي ٿو. مارچ کان ڄارين ۾ ٻور جنهن کي **مِڪ** سڏيو وڃي ٿو، ٿيڻ شروع ٿيندي آهي. مارچ کان ٿر ۾ ڏکڻ جي هوا لڳڻ شروع ٿيندي آهي، جنهن ۾ آبي بخارن جو مقدار وڌيڪ هوندو آهي. ٿر جي ڄار جيئن ته ريگستاني وڻ اهي، انهي ڪري ٻين ريگستاني ٻوٽن جيان ڄار پڻ پاڻي جي ضرورت نه رڳو زمين پر  هوا جي گهم مان به پوري ڪري ٿي. انهي ڪري ڄار جي جنهن پاسي مارچ جي مهيني جون هوائون وڌيڪ لڳن ٿيون، ان پاسي اها وڌيڪ ٻور جهلي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ان پاسي پيرون وڌيڪ ٿيندا آهن.
## وڻ جي جنس لاءِ پيدا ٿيل خطره
**ڄار** (Jjaar) جو نباتاتي نالو **سلواڊورا اوليآدس** (Salvadora oleoides) آهي. هن وقت هي وڻ اڻلڀ ٿيندو پيو وڃي، انهي جو وڏو سبب وڻن جي پاڙن کي ڪٽي ڏندڻ طور ۽ ڪاٺين يا ٿڙن کي ٻارڻ طور ڪتب آندو پيو وڃي. ان کانسواءِ غيرآباد زمينن کي آباد ڪرڻ سبب هن وڻ کي وري ٻيهر اُسرڻ ڪونه پيو ڏنو وڃي.
## حوالا

زمرو:وڻ
زمرو:ٿر
پنجابي لوڪ رقص

پاڪستان ۽ ڀارت جي سرحد جي ٻنھي پاسي آباد پنجابين جا مخصوص رقص اصل ۾ انھن جي مذھبي ۽ ثقافتي ناچ جو مجموعو آھن. انھن ۾ مردن ۽  عورتن جي لاء توانائي سان ڀرپور، تيز رفتار انداز کان وٺي ڪري سست ۽ محتاط قسم جا مختلف انداز ڏٺا وڃن ٿا. ان مان ڪجهه ناچ غير مذھبي جڏھن تہ ٻيا رقص مذھبي انداز ۾ پيش ڪيا ويندا آھن۔

رقص عام طور خوشي جي موقعن جھڙوڪ ويساکي، شادي، لوھاري، جشن بھاران وغيره تي پيش ڪيا ويندا آھن ۽ ھر ڪنھن کي رقص جي لاءِ همٿايو ويندو آھي. شادي ٿيل پنجابي جوڙا عام طور تي گڏ نچندا آھن۔ مڙس عام طور ٻانھن مٿي ڪري مردن جي انداز ۾ ۽ زالون، عورتن واري انداز ۾ پنجابي رقص پيش ڪنديون آھن.

مردن جي ناچ ۾ ڀنگڙو ۽ عورتن جي ناچ ۾ گدا اھميت وارا آھن.

'"عورتن جا عام پنجابي لوج رقصَ**
[[عڪس:Bhangra_1.jpg|thumb|پنجابي ڇوڪرين جا رقص]]
* [[سمي]]
* [[گڌا (رقص)|گدا]]
* [[جاگو]]
* [[ڪڪلي]]
* لڊي

**مردن جا عام پنجابي لوڪ رقصَ**
[[عڪس:Dhamaal_Dance_at_Rewa.jpg|thumb|ڌمال رقص]]
* ڀنگڙو
* ملوائي گدا
* جھومر
* لڊي
* جلي
* مرزا
* سيالڪوٽي
* جگني
* کچن
* ڌمال
* ڊنڪارا
* گٽڪا

**پنجابي مردن ۽عورتن جا معروف لوڪ ناچ'''
* ڀنھگڙو
* ڪرٿي
* جنڌوا
* دنداس

## پڻ ڏسو
* ڀنگڙو
* گڌا (رقص)
* سمي

## خارجي ڳنڍڻا
* مختلف پنجابي لوڪ رقصن جي فرھنگ 
* پنجاب جا لوڪ رقص 
* لاھور سرگرميون ۽ لوڪ رقص
* پنجاب جا لوڪ رقصَ 
* گٹکا

زمرو:پنجابي ثقافت
زمرو:پاڪستان جا رقص
زمرو:پنجاب جا لوڪ رقص
زمرو:ڀارتي رقص
زمرو:ناچ
سنبت وڪرمي ڪئلينڊر

سنبت وڪرمي سال يا ڪئلينڊر، هندستان جي راجا وڪرماجيت () جي دور ۾ شروع ٿيوهو . تنهنڪري ئي هن ڪئلينڊر کي سنبت وڪرمي ڪئلينڊر يا سنڌي وڪرمي ڪئلينڊر چيو وڃي ٿو. هي عيسوي سن کان 57 سال آڳاٽو آهي. عيسوي سن جي سال ۾ 365 ڏينهن ٿين ٿا، جڏهن ته سنبت وڪرمي سال ۾ 354 ڏينهن ٿين ٿا. انهي حساب سان ٻنهي سنن وچ ۾ 11 ڏينهن جو فرق آهي. جنهن جي پورائي لاءِ سنبت وڪرمي سال تي هلڻ وارا وچ ۾ ڏينهن جي کوٽ جي پورائي لاءِ ان ۾ اڌڪ ڳنڍين ٿا. اهو ئي سبب آهي جو هي ڪئلينڊر موسمن جي حساب سان عيسوي سن سان ٺهڪي اچي ٿو . پر 11 ڏينهن جي فرق جي حساب سان سنبت وڪرمي سال ۽ عيسوي سال جي تاريخن جي وچ ۾ فرق به ايندو رهي ٿو، پر ٻنهي ڪئلينڊرن جي مهينن جي نسبت لڳ ڀڳ ساڳي رهي ٿي. 

## پڻ ڏسو
*راجا وڪرمادتيا
* سنڌي ڪئلينڊر

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*سنڌي / هندو ڪئلينڊر 2020
*سنڌ گزيٽيئر
*سنڌ جو اتهاس ٿرپارڪر 
*سنڌي ساڌوسنت ڀڳت راسينگرام

زمرو:ڪئلينڊر
زمرو:تاريخ
زمرو:سنڌي ڪئلينڊر جا مهينا
ھير رانجھو

thumb|ھير رانجھي جي مزار
thumb|رانجھي جي قبر

**ھير رانجھو** ھڪ مشھور پنجابي لوڪ ڪھاڻي آھي۔ ڪيترن ئي مصنفن ۽ شاعرن ھي ڪھاڻي لکي آھي, پر انھن مان سڀ کان مشھور وارث شاھ جي لکيل **ھير وارث شاھ** آھي۔ جيڪا 1776ع ۾ پنجاب لکي وئي۔ اھڙي طرح جون وڌيڪ ڪھاڻين ۾ سسئي پنھون، سھڻي ميھار وغيره شامل آھن۔

## داستان
ھير ضلعي جھنگ ۾ آباد سيال قبيلي سان تعلق رکندڙ ھڪ جٽ ڇوڪري آھي۔ ھو انتھائي خوبصورت آھي ۽ سڄي علائقي ۾ ان جھڙي حسين ڇوڪري ناھي۔ رانجھو به جٽ ۽ چناب درياھ جي ڪناري آباد ھڪ ڳوٺ تخت ھزاره جو ئي رھواسي آھي۔ ھن جا ٽي ڀائر ٻني ٻارو ڪندا ھئا پر رانجھو پيءُ جو مچلو ھجڻ جي ناتي جھنگن ۾ ڦرندو ۽ ونجلي(بانسري)وڄائيندو رھندو ھو۔ ھن پنھنجي زندگي ۾ گھٽ ئي ڏک ڏٺا ھيا۔ جڏھن رانجھي جو پيء۽ مري ويو، تہ اس ھن جو مشڪلاتن جو شروع ٿيو۔ پھرين زمين جي معاملن تي ان جي ڀائرن سان جھيڙو ٿيو بعد ۾ ڀائرن ان کي کاڌو ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو۔ نتيجتاً رانجھي پنھنجي پنڊ(ڳوٺ)ڇڏيو ۽ آواره گردي ڪرڻ لڳو۔ ڦرندي ڦرندي ھو ھير جي ڳوٺ وڃي پھتو ۽ ان کي ڏسندي ئي پنھنجي دل ڏئي ويٺو۔ ھير جڏھن ھن کي بيروزگار ڏٺو،توڍه رانجھي کي پنھنجي پيءُ جو چوپايو مال چارڻ جو ڪم سونپي ڇڏيو۔ آھستي آھستي رانجھي جي ونجلي ھير جي دل موھي ورتي ۽ ھن اجنبي سان محبت ڪرڻ لڳي۔ آھستي آھستي ھنن جي لاءِ ھڪ ٻئي جي بغير وقت ڪاٽڻ مشڪل ٿي ويو ھو راتن جو لڪي ڪري ملڻ لڳا۔ ھي سلسلو طويل عرصو جاري رھيو۔ ھڪ ڏينھن ھير جي چاچي ڪيدو ھنن کي پڪڙي ورتو۔ ھاڻي ھير جا ماءُ پيءُ(چوچڪ ۽ مالڪي) زبردستي ھن جي شادي سيدي کيڙي سان ڪري ڇڏي۔

محبت جي ناڪامي سان رانجھي جي دل ٽٽي پئي ۽ ھو ٻيھر آواره گردي ڪرڻ لڳو۔ ھڪ ڏينھن ھن جي ملاقات بابا گورک ناٿ سان ٿي جيڪو جوڳين جي ھڪ فرقي، ڪن ڦٽيا جو باني ھو۔ ان کان بعد رانجھو بہ جوڳي بڻجي ويو۔ ھن پنھنجان ڪن ٽوپايا ۽ دنيا کي خير باد چئي ڇڏيو۔ ھو ڳوٺ ڳوٺ ،نگر نگر ڦرندو آخرڪار ان ديھ ۾ پھچي ويو جتي ھير پرڻجي وئي ھئي۔ ھاڻي رانجھو ۽ ھير واپس پنھنجي ڳوٺ پھچي ويا۔ بحث مباحثي کان بعد آخر ھير کے والدين ٻنھي جي شادي تي رضا مند ٿي ويا پر حاسد ڪيدو عين شادي جي ڏينھن زھريلا لڏو کارائي ھير جو ڪم تمام ڪري ڇڏيو۔ جڏھن رانجھي کي ھي ڳالھ معلوم ٿي، تہ ھو روئندو پٽيندو پنھنجي محبوبہ وٽ ڀڄندو آيو۔ جڏھن ھير کي مريل ڏٺائين ته زھريلو لڏو کائي ڪري خودڪشي ڪري ڇڏيائين۔

## ثقافت
ھير رانجھي جر ڪھاڻي تي ٺھيل ڀارت ۽ پاڪستان۾ ڪيترائي ڀيرا “ھير رانجھا“ نالي جون فلمون ٺھي چڪيون آھن۔ پنجاب ۾ ٽن صدين تائين ان کي شادي وھانءَ، ميلن، ۽ ٻين موقعن تي ڳايو ۽ ٻڌو ويندو آھي۔ ھن کي پاڪستان ۽ ھنفستان جي متعدد گلوڪاررن ڳايو آھي۔ اڄ به پنجاب جي ٻھراڙين ۾ بزرگ شخصيتون ھن مان لطف اندوز ٿينديون آھن۔
### ھيرر رانجھو ڳائڻ وارا گلوڪار
ھن کي پاڪستان ۽ ھندستان جي متعدد گلوڪارن ڳايو آھي. جن مان چند اھم نالا ھي آھن۔
* عالم لوھار
* طفيل نيازي
* لياقت عنايت
* عنايت حسين ڀٽي
* اقبال باھو
* مستري عبدالله
* عابده پروين
* برڪت سڌو
* شوکت علي
* ھما صفدر
* سنيل سنگھ ڊوگرا
* مدن گوپال سنگھ
* گرداس مان
* غلام علي
* نور جھان
* ھنس راج ھنس
* تيمور افغاني
* موھني حميد
* حنا نصرالله
* چوھدري افضال

## پڻ ڏسو
* سسئي پنھون
* سھڻي ميھار
* شيرين فرھاد
* عمر مارئي
* عمر مارئي
* مرزا صاحبان
* ليليٰ مجنون
* رانجھو
* نین رانجھو
## حوالا

زمرو:لوڪ شاعري
زمرو:پاڪستاني ادب
زمرو:پاڪستاني لوڪ داستان
زمرو:پاڪستاني لوڪ ڪھاڻيون
زمرو:1766ع جا ناول
زمرو:1799ع جا ناول
زمرو:پنجابي ادب
زمرو:پنجابي ثقافت
زمرو:پنجابي لوڪ ڪھاڻيون

زمرو:پاڪستاني افسانوي شخصيتون

زمرو:صوفي ادب
زمرو:صوفياڻو ادب
زمرو:ڀارتي ادب
زمرو:ڀارتي افسانوي شخصيتون
زمرو:ڪردار
ايڇ ايم ايس پنجابي

*ايڇ ايم‌ ايس پنجابي*'  برطانوي شاھي سامونڊي فوج جو ويڙھاڪ سامونڊي جھاز ھو۔ ھي ٻين مھاڀاري جنگ ۾ شريڪ ھو ۽ ھڪ ٻي برطانوي سامونڊي جھاز سان ٽڪر کائي ڪري ٻڏي ويو.
ايڇ ايم ايس پنجابي 18 ڊسمبر، 1937ع تي سمنڊ ۾ لاٿو ويو۔ ۽ 23 مارچ، 1939ع تي ھي سامونڊي فوج ۾ شامل ڪيو ويو۔ ھن کي برطانيہ جي حفاظت ڪرڻ واري سامونڊي ٻيڙي ۾ شامل ڪيو ويو۔ ھن جي فرضن ۾ سامونڊي جھازن جي قافلن تي نظر رکڻ ھو۔1 مئي، 1942ع تي ھي ھڪ وڏي برطانوي سامونڊي جھاز ڪنگ جارج سان ٽڪرائي ٻڏي ويو۔
ھن جو نالو ان وقت جي سلطنت برطانيا جي پنجاب جي خطي جي نالي تي رکيو ويو ھو۔

## حوالا
گرداس مان

گرداس مان پنجابي ڳائيندڙ، گانا لکندڙ ۽ اداڪار آھي ھو 4 جنوري 1957ع تي مڪتسر ڀارتي پنجاب ۾ ڄائو. 1980ع ۾ ھن کي ان وقت مشھوري ملي جڏھن ھن جو گانو ”دل دا معاملہ“ آيو ان کانپوءِ ھن 27 البمن ۾ 200 گانا گايا ۽ لکيا آھن گرداس مان  پنجاب جي باري ۾ گانا ڳايا ته ھن جي گانن سڄي دنيا ۾ مشھوري ماڻي.

## خارجي ڳنڍڻا
* گرداس مان جي سائيٽ<br> <br> Gurdas%20Maan%20Hits/index.htm مشھور گانا
* گرداس مان سان ڳالھ ٻولھ 
* انٽرويو


زمرو:1957ع جون پيدائشون
زمرو:پنجاب، هندستان جا راڳي
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي
سهائي ٽالپر

**سُهائي ٽالپر** 23 سيپٽمبر 1987ع تي ٽنڊو محمد خان جي ڳوٺ ڀائيخان ٽالپر ۾ جنم ورتو، پاڻ پوليس کاتي ۾ اي ايس پي آهي. سندس والد جو نالو ڊاڪٽر عزيز ٽالپر آهي. 
## تعليم
هن پري اسڪول جي تعليم سي بي ايس ٽنڊو محمد خان مان ۽ پهرين کان ٽئين ڪلاس تائين جي تعليم شاهه لطيف اڪيڊمي ٽنڊو محمد خان مان حاصل ڪئي، چوٿين ڪلاس کان نائين ڪلاس تائين فوجي فائونڊيشن اسڪول ٽنڊو محمد خان مان علم پرايو، 2003ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين، 2005ع ۾ انٽر، بحريه فائونڊيشن ڪاليج حيدرآباد مان پاس ڪيو.2007ع ۾ بي ڪام گورنمينٽ زبيده ڪاليج حيدرآباد مان پاس ڪيو، چارٽرڊ اڪائونٽ ماڊيول اي ۽ بي الحمد اڪيڊمي حيدرآباد مان ۽ ماڊيول سي ايس ڪي اي اين ايس اسلام آباد مان پاس ڪيو، 2011ع ۾ گورنمينٽ زبيده ڪاليج حيدرآباد معرفت سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان ايم اي (اڪنامڪس) جي ڊگري حاصل ڪيائين.

## ڪميشن ۽ نوڪري
سيپٽمبر 2011ع ۾ ڪامپيڪس اڪيڊمي حيدرآباد ۾ سي ايس ايس جي تياري لاءِ داخلا ورتائين، 2012ع ۾ سي ايس ايس ڪئاليفائيڊ ڪيائين، سي ايس ايس ڏئي 2013ع ۾ پوليس کاتي ۾ اي ايس پي جو عهدو ماڻيائين، سُهائي ٽالپر ، ٽالپر خاندان جي ۽ لاڙ جي سرزمين جي پهرين سنڌي نياڻي آهي ، جنهن سي ايس ايس ڪري پوليس کاتي ۾ اي ايس پي جو عهدو ماڻيو.
## علم ادب سان چاه
سهائي () ٻالڪپڻ کان تعليم سان چاهه رکندڙ هئي، اهو ئي سبب آهي جو اڍائي سالن جي عمر ۾ هن شاهه لطيف جا 150 کان وڌيڪ شعر ياد ڪيا ۽ 6 سالن جي ڄمار ۾ هن پريس ڪلب حيدرآباد ۾ ” ڊبيٽ مقابلي“ ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي، ننڍي عمر ۾ هن سنڌي ٻالڪ تنظيمن جي پليٽفارمن تان سياسي ، سماجي، ثقافتي، علمي ۽ ادبي سرگرمين ۾ حصو وٺي پنهنجي خود اعتمادي کي جبل جي چوٽي جيان بنايو، اسڪول توڙي ڪاليج ۾ هميشه امتيازي پوزيشنون حاصل ڪندي رهي، هن ڪاليج ۾ تعليم دوران چونڊون کٽي ڪاليج جي” هيڊ گرل“ جا پڻ ڪيترائي ڀيرا اعزاز ماڻيا، ان حوالي سان هن ڪيترائي ايوارڊ ۽ مڃتا سرٽيفڪيٽ پڻ ماڻيا.

## ڪراچي چيني سفارتخاني مٿان حملو، 2018ع

چيني سفارتخاني ڪراچي تي نومبر 23، 2018ع تي صبح جو 9:30 جو ٽن حملي آوارن فائرنگ ۽ حملي ڪري ڏنو. حملي ۾ ٻه پوليس اھلڪار، ٻه شھري جيڪي ويزا جي وصولي لاءِ اتي موجود ھئا سي به مارجي ويا. سنڌ پوليس جي اي ايس پي سهائي عزيز ٽالپر ٻه ڪلاڪ جنگ جي کي سنڀاليو ۽ پنهنجي ساٿي جي اڳواڻي ڪئي، هوءَ چيني قونصل خاني جي حفاظت ڪندي رهي ۽ سڀني ٽنهين حملي آورن کي ماري ڇڏيائي. 

## حوالو

زمرو:پاڪستاني عورتون پوليس آفيسر
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:سنڌي_ماڻھو
زمرو:جيوت ماڻهو
ٿڌڙيءَ جو ڏڻ

**ٿڌڙي** هي ڏڻ هندو ڌرم ۾ مشهور ڏڻ آهي. هي ڏڻ سنبت  وڪرمي /سنڌي سال جي سانوڻ جي مند پوري ٿيڻ جي خوشيءَ ۾ آگسٽ جي مهيني ۾  ملهايو ويندو آھي. ٿڌڙي جي ڏينهن کان مند مٽجڻ شروع ٿيندي آهي، جنھن کان ٻہ ڏينھن پوءِ ھندن جي اٺين اوتار شري ڪرشن جو جنم ڏينھن جنم اشٽمي ملھايو ويندو آھي، جنم اشٽمي جو چنڊ رات جو 1 بجي يا 2 بجي نڪرندو آهي.
هن ڏينهن تي سڄو ڏينهن ورت رکي رات جو بہ روزو نہ کولبو آهي، پر وري ٻئي ڏينهن کائبو آهي. انهي دوران بک لڳڻ تي کير ۽ ڏھي (ڌئونرو) پيئڻ جي اجازت آهي، پر سج لهڻ کان پوءِ هو نہ ڪجهه کائيندا آهن، ۽ نہ ئي وري پاڻي پيئندا آهن ۽ پوءِ رات جو چنڊ نظر اچڻ جو انتظار ڪندا آهن چنڊ نڪرڻ کان پوءِ هو چنڊ کي ارگ ڏئي پنهنجو ورت کوليندا آهن. هن ڏڻ لاءِ هڪ ڏينهن اڳ ۾ ئي مٺيون ۽ چهريون شيون ٺاهي رکبيون آهن، جيڪي ٿَڌِڙِيءَ واري ڏينهن تي مٽن مائٽن ۽ پاڙي وارن ۾ ورهائيون وينديون آهن. ٿدڙي واري ڏينهن تي گهڻو ڪري چُلھ ڪا نہ ٻرندي آهي، يعني تازا ۽ گرم کاڌا کائڻ کان پرهيز ڪبو آھي. هن ڏينهن تي مندرن ۽ گهرن ۾ پوڄا پاٺ ڪئي ويندي آهي.

ٿڌڙيءَ واري ڏينهن کان چار يا ڇھ ڏينھن اڳم هڪ خاص رسم آهي، جنھن ۾ ”ڀيڻون پنھنجي ڀائرن کي رکڙي ٻڌنديون آھن جنھن کي راکي ٻڌڻ“ سڏيو ويندو آھي. ان ڏينهن تي ڀيڻون ڀائرن جي وڏيءَ عمر لاءِ دعائون گهرنديون آهن. ڀائر وري ڀيڻن کي خرچيون ڏيندا آهن ۽ مرڻ گهڙيءَ تائين سندن حفاظت جو وچن ڪندا آهن. هن کي هندي ۾ راکي بنڌن تهوار بہ چيو وڃي ٿو. 

ٿڌڙي (وڏي) يعني (شيتلا شَيَن):ھي سانوڻ مھيني جي آخر ۾ لولا پچائي دانگي کي ٺاربو آهي ۽ ننڍا توڙي وڏا ستين تٿ تي ھڪٻئي کي ڇنڊو هڻي ٿڌو کائيندا آهن. ڇنڊي مھل ھي ٻول چئبا آهن: 

سانوڻ ۾ ستئن آئي، آئي ڪرشڻ پَڪشي، 

مـان سـيـتلا پـوڄيـان، پـُٽـن وچ ڪــــري. 

تــو در نـِـواڻـِــي، مـيــري ويــنتــي سـُــڻيـج. 

ڏيـج آٺ – ساٺ (هرشٽ پرشٽ تندرستٻار) 

لاکڙو، ساکڙو، هنبسرو، دٻسرو، ننڍي مائي، 

وڏي مائِي، لنگهي پيا پار، سَتِي سيتلا جي آڌار.

## حوالا

زمرو:مذهب
زمرو:ٿڌڙي
هولي

**هوليءَ** (؛ ھندی:होली )، هي ڏڻ به هندو ڌرم جو هڪ اهم ڏينهن آهي. جو هي ڏڻ، سنبت وڪرمي سال جي ڦڳڻ مهيني ۾ ملهايو ويندو آهي. هوليءَ کي هڪٻئي تي رنگ هڻي ملهايو ويندو آهي. هن ڏڻ تي ڀڄن ڀاو، ڪيرتون ۽ ستوئيون ڪيون وينديون آهن ۽ خوشبوئون پکيڙيون وينديو آهن. باهه جا مچ ٻاري هونڪار راڪشش کي ساڙيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون
زمرو:تقريبون بلحاظ مڪمل چنڊ
زمرو:ھندومت
زمرو:مذهب
زمرو:هولي
مرزا حامد علي

**مرزا حامد علي** ولد مرزا علي نواز بيگ ڪربلائي، 19 مارچ 1925ع تي ٽنڊي آغا، حيدرآباد جي علمي ۽ ادبي گهراڻي ۾ جنم ورتو، 
## تعليم
ابتدا ۾ قرآن پاڪ ۽ فارسيءَ جي تعليم پنهنجي خاندان جي بزرگن خاص ڪري مرزا قربان علي بيگ وٽ حاصل ڪيائين ۽ ان کانپوءِ نور محمد هاءِ اسڪول مان انگريزي تعليم ورتائين. 
## ملازمتون
هن تعليم مڪمل ڪرڻ کانپوءِ 1939ع کان 1959ع تائين مختلف سرڪاري کاتن ۾ ملازمت اختيار ڪئي. سرڪاري ملازمت ۾ هن جي طبيعت نه لڳي، ان ڪري 1959ع ۾ ملازمت ڇڏي. 1960ع کان 1991ع تائين حيدرآباد جي ٽالپر حڪمران گهراڻي وٽ ملازم ٿي رهيو.
## ادبي سفر
چوڏهن سالن جي عمر ۾ شاعري شروع ڪيائين. شاعريءَ ۾ مرثيا، سلام، نوحا، غزل، حمد، نعت، رباعي، قصيدي جي صنفن تي طبع آزمائي ڪيائين. شعر ۾ شيخ محمد ابراهيم خليل کان اصلاح ورتائين ۽ مرزا بخش علي بيگ ’ڪوثر‘ کان شاعريءَ جو علم سکيو.  اڪثر مشاعرن ۾ خاص ڪري بزم خليل جي مشاعرن ۾ شرڪت ڪندو هو. مرزا صاحب شاعريءَ کانسواءِ محرم جي عزاداريءَ جي ڏينهن ۾ مرثيا خواني ۽ سوز خواني ڪندو هو. خطاطي (خوش خطي) ۾ به کيس وڏي مهارت حاصل هئي. 
## ڇپيل ڪلام
هن جي ڪلام جو ’ڪليات حامد‘ مرزا، فياض علي بيگ مرتب ڪيو ۽ سندس مختصر سنڌي ڪلام مرزا فتح علي بيگ شاهد ترتيب ڏنو، جيڪو سندس وفات کانپوءِ 1994ع ۾ گلشن پبليڪيشن حيدرآباد ڇپائي پڌرو ڪيو. 
## وفات
سنڌ جي هن نامور شاعر، ڊسمبر 1991ع تي وفات ڪئي، سندس تدفين ٽنڊي آغا جي اباڻي قبرستان ۾ ڪئي وئي.
## حوالو

## حوالا
حامد علي مرزا (جسٽس)

**جسٽس حامد علي مرزا** 14 سيپٽمبر 1940ع تي جيڪب آباد ۾ جنم ورتو.

## تعليم
1954ع ۾ مئٽرڪ، 1959ع ۾ بي. ايس. سي ۽ 1961ع ڌاري سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري ورتائين. 

## وڪالت
1961ع کان 1973ع تائين وڪيل طور خدمتون سر انجام ڏنائين. ڊسمبر 1973ع کان 1976ع تائين صوبائي جوڊيشل سروس ۾ بطور سينيئر سول جج ۽ اسسٽنٽ سيشن جج طور مقرر رهيو ۽ فيبروري 1976ع ۾ کيس ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج طور ترقي ڏني وئي، ان دؤران هن ڪراچي، سکر، نوابشاهه ۽ ٻين هنڌن تي خدمتون انجام ڏنيون. 

## شادي
سندس شادي ٺٽي ضلعي جي بخاري سيدن مان ڊاڪٽر قمر شاهه سان ٿيل آهي، جيڪا سنڌ يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي وائيس چانسلر آر. اي. شاهه جي ڀيڻ آهي. 

## جج طور
جسٽس حامد علي 1983ع ڌاري ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج طور ترقي ماڻي. هيءُ 2 ڀيرا 26 مارچ 1983ع کان سيپٽمبر 1984ع ۽ جون 1994ع کان اپريل 1995ع تائين هاءِ ڪورٽ سنڌ جو رجسٽرار به رهيو، تنهن کان سواءِ سيپٽمبر 1991ع کان هڪ سال لاءِ لوڪل ڪائونسل جي ايپليٽ ٽربيونل جو چيئرمئن به رهيو. 10 اپريل 1995ع تي جسٽس حامد علي مرزا کي سنڌ هاءِ ڪورٽ جو جج مقرر ڪيو ويو. هيءُ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سينڊيڪٽ جو ميمبر، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽيءَ جو ٽرسٽي ۽ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جو ميمبر پڻ رهيو. 28 اپريل 2000ع کان سپريم ڪورٽ جو جج مقرر ٿيو. جتان 2005ع ۾ ريٽائر ٿيو. جڏهن ته مارچ 2009ع ڌاري صدر آصف علي زرداريءَ کيس چيف اليڪشن ڪمشنر مقرر ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:1940ع جون پيدائشون
حبيب ابراهيم رحمت الله

سنڌ جي اڳوڻي گورنر **حبيب ابراهيم**، 10 مارچ 1912ع تي بمبئيءَ ۾ جنم ورتو.

## تعليم
بمبئي يونيورسٽيءَ مان قانون جي ڊگري حاصل ڪيائين. 
## خانداني پس منظر
حبيب ابراهيم جو والد سر ابراهيم رحمت الله 1931ع کان 1933ع تائين مرڪزي قانون ساز اسيمبليءَ جو صدر رهي چڪو آهي. 
## خذمتون
حبيب ابراهيم پاڪستان قائم ٿيڻ کان اڳ محمد علي جناح جي هدايت تي مسلمانن لاءِ ‘ايوان تجارت ۽ صنعت’ قائم ڪيو. ان کانسواءِ بئنڪاري، جهاز راني ۽ هوائي ڪمپنيءَ جي شعبن ۾ MCB، محمدي ۽NET جو بنياد وڌو. مسلم اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو صدر رهيو. راندين جي شعبي ۾ به خدمتون سر انجام ڏنائين. 53-1952ع ۾ فرانس ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ٿيو. 1954ع ۾ پهريائين سنڌ ۽ پوءِ پنجاب جو گورنر رهيو. 1955ع ۾ واپار جو وفاقي وزير ٿيو، 1958ع ۾ جنرل ايوب خان کيس ڪراچيءَ جي مسئلن حل ڪرڻ جي ذميواري سونپي. ڪراچي ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جو چيئرمئن پڻ رهيو، کيس 1969ع ۾ ريڊ ڪراس جو سربراهه بڻايو ويو ۽ 1972ع ۾ استعيفا ڏنائين. اڳوڻي وزيراعظم محمد خان جوڻيجي 1987ع ۾ کيس پاڪستان لاءِ ڪيل جدوجهد طور تمغو ڏنو. هن واپار ۽ صنعت کانسواءِ مختلف سماجي ۽ فلاحي ادارن جي قيام لاءِ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو. 
## وفات
حبيب ابراهيم رحمت الله 3 جنوري 1991ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي.
## حوالو

## حوالا

زمرو:1991ع جون فوتگيون
زمرو:سنڌ جا گورنر
ڇليرو

thumb|کاٻو|ڇليري جو هڪ منظر
**ڇَليرو** (Pangolin or Scaly Anteater) سائنسي نالو مانس ڪراسيڪاڊيٽا (Manis Crassicaudata)، بنيادي طور تي آفريڪا سان تعلق رکندڙ آهي، پر سنڌ ۽ بلوچستان ۾ به ملي ٿو. صحرائي ميدانن، چراگاهن ۽ گرم ٻيلن ۾ به رهي ٿو.

## ٻين ٻولين ۾ نالا
ڇليري کي هنديءَ ۾ سالو سانپ، سنسڪرت ۾ بجراڪت، بنگاليءَ ۾ بانروئي، ملايالم ۾ انام پيچي، تامل ۾ الانگو ۽ سنهاليءَ ۾ ڪباليوا ڪري چوندا آهن. 
## جسماني ساخت
هي کير پياريندڙ جانور (مماليه) عجيب قسم جو جاندار آهي. ميٽوڙي ناسي رنگ واري هن  جانور جي جسم ۽ پٺيءَ تي عام کل بدران هڪ ٻئي مٿان چڙهيل وڏا ڇلر ٿين ٿا. هن جو جسم 20 کان 23 انچ ۽ وزن 15 کان 18 ڪلو تائين ٿئي ٿو. هن جو پڇ ڊگهو ۽ منهن نوڪدار، وات ننڍو، ڪن ننڍڙا، اکيون ننڍيون، اڳيان چنبا تمام ڊگها ۽ اندرئين پاسي وريل هوندا آهن ته جيئن هيءُ جانور پنهنجين ٽِڻين يا آڱرين جي ھڏين تي به ھلي سگهي. هن جا ڪن ۽ اکيون ننڍيون آهن، پر سنگهڻ جي حس تيز ٿئي ٿي. هن جي بت تي ڇلرن جون 18 قطارون ٿين ٿيون. مادي، نَر کان ننڍي ٿيندي آهي. هن جي نوڪدار مُنهن تي ناسون ظاهر هونديون آهن. ٻوٿ جي نوڪدار هئڻ سبب هيءُ زمين جي اندر سولائيءَ سان گهڙي ويندو آهي. ڇليرو رهڻ لاءِ ٻن منٽن اندر 8 فوٽ اونهي کڏ کوٽي سگهي ٿو. کڏ ۾ گهڙڻ کانپوءِ منهن بند ڪري ڇڏيندو آهي. ڄمڻ وقت سندس تور هڪ پائونڊ ۽ ڊيگهه 18 انچ کن هوندي آهي، ان وقت سندس ڇلر تمام نرم هوندا آهن، پر ٻن ڏينهن اندر اهي سخت کُهرا ٿي ويندا آهن. نئون ڄاول ڇلو مرون، ڄمڻ شرط پنڌ ڪندو آهي ۽ ماءُ جي پٺيءَ ۽ پڇ جي مٿان ڊوڙڻ لڳندو آهي. هن جي کل مان ڪيتريون شيون ٺهن ٿيون، جهڙوڪ: منڊيون، ڇلا وغيره. هن جي چرٻيءَ مان تيل ڪڍي دوائن ۾ ڪتب آندو وڃي ٿو.
## عادتون
ڇَليرو هڪ گول ٻِر کوٽي ان  ۾ اندر گهڙي ننڊ ڪندو آهي. ڏينهن جو سمهندو آهي ۽ رات جو ماڪوڙا کائيندو آهي. هن جي نظر گهٽ هوندي آهي، پر سنگهڻ جي سٺي صلاحيت سان پنھنجو  شڪار ڳولي وٺندو آهي. اڏوهين جا دڙا پنهنجن تيز چنبن سان کوٽي، ٻِرن ۾ پنهنجي ڊگهي گول ۽ چهٽندڙ زبان وجهي ڇڏيندو آهي. جنهن سان اڏوهيون چُـهٽي پونديون آهن. هن جانور کي ڏند ڪونه ٿين، ان ڪري ماڪوڙيون ڳهي وڃي ٿو. هيءُ بلڪل بي ضرر جانور آهي. کيس هٿ لائڻ سان خوف ۾ ڄاهي وانگر ويڙهجي، منهن لڪائي ڇڏيندو آهي. هن جانور جو نسل سڄي دنيا ۾ خطري هيٺ آهي. هن جي مادي 120 ڏينهن پيٽ سان هوندي آهي ۽  ھڪ يا ٻه ٻچا ڏيندي آهي.
## حوالا

زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور
زمرو:ڪرنگھيدار جانور
زمرو:آئي يو سي اين خطري ۾ جنسن جي ڳاڙهي فهرست
حب

thumb|کاٻو|جديد ٽڪيون
**حب** عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ ’داڻو‘ آهي. سنڌيءَ ۾ به عروج آهي. ’حب‘ جو جمع ’حبوب‘ آهي. 
## تاريخ
حبَ يا گورين ٺاهڻ جو سڀ کان اڳ طبيب اسقليبوس جي زماني ۾ رواج پيو، پر ان وقت بدزيب گوريون يا حب ٺاهيا ويندا هئا. طبيب جالينوس جي وقت ۾ ننڍا ۽ سهڻا حب ٺاهيا ويا. حب يا گوريون گول ٺاهيون ويون. گوريون گول ۽ لسيون هئڻ ڪري مريض آسانيءَ سان کائي سگهندو هو. دوا جون گوريون ٺاهڻ لاءِ مختلف ڪيميائي شين کي ڪٽيو يا کرل ڪيو ويندو هو. اصول هو ته جيتري دوا باريڪ هوندي، حب به اوترائي سهڻا لڳندا. ڪٽيل دوا کي ڪنهن پاڻي، عرق، رس يا ڪنهن لعاب ۾ ڳوهي حب ٺاهيا ويا. حب ٺاهڻ لاءِ کؤنر، لعاب يا نشاستي جي مدد ورتي وڃي ٿي، انهن کي طبي اصطلاح ۾ ’رابطات‘ چيو ويندو آهي. حب ٺاهڻ لاءِ دوا جو سفوف ڪپڙي ۾ ڇاڻيو ويندو آهي.
## حب ٺاهڻ جو طريقو
هٿ سان حب ٺاهڻ جو سادو ۽ عام طريقو هي آهي ته ڳوهيل اٽي مان گوريءَ جيترو وزن کڻي آڱوٺي ۽ اشهد آڱر سان گول ڦيرائجي. ٿورو وقت ڦيرائڻ سان گوري يا حب ٺهي پوندو آهي. اڄڪلهه گورين ٺاهڻ لاءِ مشينون مارڪيٽ مان ملن ٿيون، جن جي مدد سان منٽن ۾ هزارين گوريون يا حب ٺاهي سگھجن ٿا.
## حوالا
ڇڄ

thumb|کاٻو|سارين جو ڇڙڻ، ڇڄ سان
**ڇڄ** مختلف قسمن جا اناج ڇنڊي صاف ڪرڻ لاءِ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار آهي. ڇڄ سر جي تيلين مان ٺھندو آهي، جنھن کي لاڙ ۾ سُپ بہ چوندا آهن. ڇڄ جي قسمن کي ڀير چيو ويندو آھي جن ۾ گهاگڙو (وڏو) ڪونڊو (اونهون) سڌو، تاسرو ۽ ٻاراڻو ڇڄ شامل آهن.

## رسم ۽ رواج ۾ اهميت
ڇڄ  ساٺن سوڻن جي ويل بہ ڪم اچي ٿو. گل چُٽن، تر مئڻ يا مٺ کولائڻ لاءِ آندل کارڪن ۽ ڪاج جو ٻيو وکر، پتاشا، نباتون، لونگ ۽ ڦوٽا وغيره بہ ڇڄ ۾ کڻي ريتون ڪيون وينديو آھن، ان کانسواءِ ٻڪي جي رسم ۾ پڻ ڇڄ جو استعمال نظر ايندو آھي.

## شڪل

ڇڄ عام طور اٽڪل هڪ فوٽ جي پٺ ۽ سوا فوٽ مھاڙيءَ ۽ ايتري ئي ڊيگهہ وارو ٿيندو آهي، جنھن جي پٺئين ۽ سوڙهي پاسي اٽڪل 4 انچ اُڀي گوني ڪنڊ تي جهل هوندي آهي، جيڪا صاف ٿيندڙ اَن کي پوئتي هارجڻ کان روڪيندي آهي. ڇڄ جو اڳيون ۽ ويڪرو حصو ٿورو لڪدار ٿيندا آهن. ان ڪري اُن جا پاسا ٿورا مُڙيل ٿيندا آهن. جنھنڪري پاسن کان اَن هارجڻ جو امڪان نہ هوندو آهي. ڇڄن جون تيليون هڪٻئي سان جُڙيل رکڻ لاءِ چمڙي جي سنهي ڪھيءَ سان وراڪيل هونديون آهن. اڄڪلهہ هي ڪم نائلون وغيره جي تندن سان بہ ڪيو وڃي ٿو. پُٺ واري اُڀي ڪناريءَ ۽ مُنھن واري ڪناريءَ تي گهڻو ڪري ڪپڙو هنيو ويندو آهي تہ جيئن کلي نہ پون.

## ڇڄ جو استعمال

اڻ صاف اَن جو مناسب مقدار ڇڄ ۾ وجهي، ان کي ٻنهي پاسن کان (آڱريون ٻاهران، آڱوٺو اندران) هٿن ۾ جهلي، ساڄي کاٻي ٻہ چار لوڏا ڏبا ۽ پوءِ هڪ ڀيرو ان کي مٿي هوا ۾ اُڇل ڏبي، جـنھن سـان هـلـڪـو ڪچرو ڇنڊڪي سان ڪناري تي اچي ويندو آهـي ۽ اَن ڳـرو هـئـڻ ڪري ڇڄ جي وچ تي ڪِرندو آهي. ان طرح ڪناري تي جمع ٿيل ڪِچرو هٿ سان پري ڪبو آهي يا ڇڄ لوڏي ڪيرائبو آهي. اهو عمل بہ ٻہ چار ڀيرا ورجائڻ سان ان صاف ٿي ويندو آهي.

## سنڌي ادب ۾ ڇڄ جو ذڪر

سنڌي ڪلاسيڪي ۽ جديد شاعريءَ ۾ ڇڄ لفظ استعمال ٿيو آهي. مثال طور:
**هجان مان جهرڪ، ويھان پرينءَ جي ڇڄ تي**
(اسحاق آهنگر)
**لاڙي وينگس ڇڄ ڇڙي ٿي**
**ڪانوَ تڙي ٿي!**  (اياز)
اهڙيءَ طرح سنڌيءَ ۾ هڪ پھاڪو ’ڇائيءَ جا ڇڄ پائڻ‘ بہ آهي، جنھن جو مطلب **خواري حاصل ڪرڻ** آهي.

## ڇڄ جي تياري

گهڻو ڪري ٽي چار سگهڙيون رلجي ويھي ڇڄ جوڙين پر ڇڄ بہ ڪو سولو ڪين جڙي. ڪيترن ئي مرحلن مان نبرجي پوءِ وڃبو ڇڄ جڙيو راس ٿئي. ڇڄ گهڻو ڪري کوکر، شڪاري،گرگلا، ميربحر ۽ جت ٺاهين پر ڪي ٻيون بہ ذاتيون ان هنر ۾ ڀڙ آهن. سنڌي سگهڙ نارين مان لاڙي ناري جت سنهي سئي سان نازڪ ۽ نفيس ڀرت ڀري ٿي. اُت ڪانين کي ڇلي ڇانڀي ڳر لاهي ڇڄ بہ جوڙي..

### وکر جر ورڇ

سڀ کان پھرين وکر جي ورڇ ٿئي. وکر جي سَر جون ڪانيون، ڄارين جون ڇوڪڻيون، چمڙي جون تندون ۽ رنگن روپن لاءِ ڳاڙهو سائو رنگ ۽ ٽونئر ٽانڪڻ لاءِ ريشم جا ڏورا شامل آهن.

### ڇل
سَر جون ڪاٺيون ڇِلي  ڇانڀي هڪ ساريکيون ڪن. پوءِ ڇوڪڙين کي ناسي رنگ ۾ پسائي رکن جيئن موڙڻ مهل ۽ ڇوڪڙيون ڇڄي نہ پون.

### پٽ لائڻ
هن مرحلي ۾ ڇليل ڪانين کي پکيڙي هڪ ساريکو ڪري ۽ ڪانين کي پاڻ ۾ ملائڻ  لاءِ پٿر تي پٿرائين جنھن کي پٽ لائڻ ڪري ڪوٺين.

### مڙهڻ
هن مرحلي ۾ ڪانين کي ڪٽي ڇوڪڙين سان ملائي سيبا ڏين. سيبا سوئي سان اچن جنھن کي سبڻ، ڳنڍڻ يا مڙهڻ چيو وڃي ٿو 

### ڇڄ ٻانهيون

هاڻي سگهڙيون ڇڄ ٻانهيون تيار ڪنديون جيڪي وري ڇڄ جي تاسري تري سان ملايون وينديون آهن. ڇڄ ٻانهن ۾ پڻ ڪانيون، ڇوڪڙيون ۽ چمڙي جون تندون سيبي لاءِ ڪم اچن.

### گل چٽڻ يا رڱڻ

ڪاني ۾ ڪپھ يا ڪپڙو ٻڌي پسيل رنگ سان ٻوڙي ڇڄ تي چٽ چٽين ۽ پوءِ سڪائڻ لاءِ رکن.

### تونئر ٽانڪڻ

وهانءُ جي رسم لاءِ جوڙيل ڇڄ تي ٽونئر، ٽڪون، پشم، چمڙي جي تندن سان ٽانڪين.

## حوالا