open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڪمبوڊيا

**ڪمبوڊيا** (Cambodia)، سرڪاري طور ڪمبوڊيا جي بادشاهت، ڏکن اوڀر ايشیا ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ملڪ جو سرحدون اتر۔اولهه ۾ ٿائيلينڊ، اتر ۾ لاوس، اوڀر ۾ ويٽنام ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ٿائي لينڊ جي نار سان گڏ هڪ ساحلي پٽي سان ملن ٿيون. ڪمبوڊيا 1,81,035 چورس ڪلوميٽر (69,898 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ ان جي آبادي اٽڪل هڪ ڪروڙ ستر لک (17 ملين) آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر پينوم پين آهي.

سال 802ع ۾، جيا ورمن بین، پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو، "ڪمبوجا" جي نالي سان چینلا جي جنگجو کمير راجائن کي متحد ڪيو. هن کمير سلطنت جي شروعات جي نشاندهي ڪئي. هندستاني بادشاهت پهرين هندومت ۽ پوءِ ٻڌمت کي ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکيڙڻ ۾ سهولت ڏني ۽ سڄي خطي ۾ مذهبي بنيادي ڍانچي جا منصوبا شروع ڪيا. پندرهين صديءَ ۾، ڪمبوڊيا ۾ طاقت جي زوال جو تجربو ٿيو ۽ 1863ع ۾، اهو فرانس جو محافظو بڻجي ويو. ٻي عالمي جنگ دوران جاپاني قبضي جي مدت کان پوء، ڪمبوڊيا 1953ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. ويٽنام جنگ 1965 ۾ هو چي منھ ۽ سيهانوڪ پيچرن ذريعي ملڪ ۾ وڌايو. 1970ع جي بغاوت آمريڪا سان اتحاد ڪندڙ کمير ريپبلڪ قائم ڪيو، جنهن کي 1975ع ۾ خمير روج جو تختو اونڌو ڪيو ويو. خمير روج ملڪ تي حڪومت ڪئي ۽ 1975ع کان 1979ع تائين ڪمبوڊين نسل ڪشي ڪئي، جڏهن کين ڪمبوڊيا۔ويٽنامي جنگ ۾ بي دخل ڪيو ويو. ويٽنامي۔قبضي ٿيل پيپلز ريپبلڪ آف ڪيمپوچيا جي اصل حڪومت بڻجي وئي. 1991ع جي پيرس امن معاهدي جي پٺيان، جيڪو رسمي طور تي ويٽنام سان جنگ ختم ڪيو، ڪمبوڊيا گڏيل قومن جي مشن (1992-93) جي ذريعي سنڀاليو ويو. اقوام متحده چونڊون منعقد ڪرڻ کان پوء واپس ورتو جنهن ۾ تقريبا 90 سيڪڙو رجسٽرڊ ووٽرن ووٽ ڪاسٽ ڪيو. 1997ع جي بغاوت ۾ وزير اعظم هون سين ۽ ڪمبوڊين پيپلز پارٽي (سي پي پي) جي ماتحت طاقت کي مضبوط ڪيو. جڏهن ته آئيني طور تي هڪ گهڻ پارٽي رياست، سي پي پي سياسي نظام تي غلبہ حاصل ڪري ٿي ۽ 2017ع ۾ ان جي مکيه اپوزيشن پارٽي کي ٽوڙي ڇڏيو، ڪمبوڊيا کي حقيقت ۾ هڪ پارٽي رياست بڻائي. گڏيل قومن ڪمبوڊيا کي گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ قرار ڏنو آهي. ڪمبوڊيا گڏيل قومن، آسیان، اوڀر ايشيا سمٽ، WTO، نان الائنڊ موومينٽ ۽ لا فرانڪوفوني جو ميمبر آهي. ڪمبوڊيا شنگھائي تعاون تنظيم جو مذاڪرات پارٽنر آھي. زراعت هڪ اهم معاشي شعبي رهي ٿي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، تعميرات، گارمينٽس ۽ سياحت ۾ واڌ سان پرڏيهي سيڙپڪاري ۽ بين الاقوامي واپار ۾ اضافو ٿيو.  ڪمبوڊيا کي موسمي تبديليءَ جي ڪري سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ ملڪن مان سمجهيو وڃي ٿو.
thumb|''ڪمبوڊيا جو جھنڊو''

## حوالا

زمرو:ڪمبوڊيا
زمرو:ملڪ
زمرو:بادشاهتون
زمرو:ٻڌسٽ رياستون
زمرو:ايشيا ۾ ملڪ
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا
زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون
پپيتو

thumb|پپيتو
**پپيتو** تاڑ هڪ ٻوٽي **ڪيريڪا پيپايا** ( Carica papaya ) جو ميوو آهي جيڪو هيڊي رنگ جو هوندو آهي ۽ ڪنهن قدر گدري سان مشابهت رکندو آهي.
هي ميوو، جنهن کي انگريزيءَ ۾ پاپا ۽ هندستاني ۾ پپيتا چوندا آهن، سو جيتوڻيڪ اصل ڏکڻ آمريڪا ۽ ويسٽ انڊيز جو آهي، تڏهن به هن ملڪ ۾ اهڙو عام ٿي ويو آهي جو شمار ۾ ڏيهي ميوو اچي ٿو.
هي ميوو شڪل ۾ ناسپاتيءَ جهڙو، قد ۾ وڏي ناريل جيڏو، رنگ جو ڦڪو سائو يا پيلو ٿئي ٿو.
سڀ کان عمدو قسم سينگاپور ۽ مولمين ۾ ٿئي ٿو. وڍڻ کانپوءِ اندران ڏاڍو وڻندڙ شڪل جو ڏسبو آهي، واڱڻائي رنگ جي ڳر واري گدري وانگي هوندو آهي. منجهس گهڻي خوشبوءِ ڪا نه ٿيندي آهي مگر تمام ٿڌو ۽ لذيذ ٿيندو آهي. ميوي جو وچ سنهڙن ڇيرن جهڙي ٻج سان ڀريل رهي ٿو، جو گهڻن ماڻهن کي پسند ايندو آهي.

## افاديت
هي ميوو معدي جي لاء فائديمند سمجھيو ويندو آهي.”ڊان“ صاحب لکي ٿو ته ”هن وڻ مان کير جهڙي هڪڙي رس نڪرندي آهي، سا پاڻيءَ ۾ گڏي، ان ۾ ڪنهن به قسم جو گوشت ڌوئي صاف ڪبو، ته تمام نرم ٿي پوندو، اهڙو جو سيخ تي چاڙهي پچائبو ته پچڻ کان اڳئي ڇڻي پوندو، يا ديڳڙي ۾ رڌيندي ڀُري پوندو. ڪراڙي جانور يا پکيءَ جي گوشت کائڻ لاءِ اها ترتيب ڪم آڻيندا آهن. پر اهڙو گوشت جلد کائڻ گهرجي نه ته ستت ئي ڪنو ٿي ويندو.“ ڊاڪٽر ”هولڊر“ جو ته چوڻ آهي ته ”انهيءَ وڻ مان جيڪو بخار نڪري ٿو، سو ئي ڳاريندڙ آهي. تنهنڪري باريڊوز جي ٻيٽ جا ماڻهو، گوشت جون رانون توڙي پکي کائڻ کان اڳي، انهيءَ وڻ جي مٿين ٽارين ۾ لڙڪائي ڇڏيندا آهن.“ پر ڊاڪٽر ”ڊيويءَ“، آزمودي وٺڻ کانپوءِ لکيو آهي ته ”وڻ ۾ ڪا اهڙي خاصيت ڪانهي، مگر ميوي جي رس ۾ هضم ڪرڻ جي طاقت زياده آهي، جنهنڪري بدهاضمي جي بيماريءَ ۾ طبيب اها گهڻو ڪم آڻيندا آهن.

## پوک
**پپيتو** پاڪستان ۽ ڀارت کان علاوه ڪجهه ٻين علائقڻ ۾ به پوکيو ويندو آهي۔
هن جو وڻ پهرين فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو ۽ مارچ ۽ اپريل ۾ ڦر ڏئي ٿو. وري مينهن جي موسم ۾ ٻور جهلي ٿو، جو آسپاس کي واسي ڇڏيندو آهي ۽ سياري جي ساريءَ ۾ موسم ۾ هن جو ميوو کائڻ ۾ اچي سگهي ٿو.
پوکڻ جو رستو اهو آهي ته جڏهن ٻج مان وڻ پيدا ٿين ۽ ڦر جهلين، تڏهن ڪي ٿورا ميوا ڇڏي ٻيا پٽي ڇڏجن ۽ پوءِ جيڪي گل جهلي سي به ڇني ڇڏجن. ڦر جهلڻ وقت جي زمين خشڪ هجي ته ججهو پاڻي ڏيڻ گهرجي. ٻج فيبروري، مارچ ۽ سيپٽمبر مهينن ۾ پوکبو آهي. سلا جلد وڌندا آهن ۽ سگهو ئي اٺن ڏهن فوٽن جيڏا ٿيو وڃن ۽ ڏهن مهينن جي عرصي اندر ڦر جهلين ٿا. ننڍائيءَ ۾ وڻ کجيءَ جهڙو سهڻو ٿئي ٿو، مگر وڏي هوندي اهڙو سهڻو نه ٿو ٿئي. هڪڙن وڻن جا گل نَر ٿيندا آهن ۽ ٻين جا ماديون، تنهنڪري گهڻا وڻ اڪثر ڦر ڪين جهليندا آهن. هن وڻ جي اها خاصيت مشهور آهي.

## تصويرون

فائل:Carica papaya 004.JPG|
فائل:Carica papaya1.jpg|
فائل:Carica papaya leaf 14 07 2012.jpg|
فائل:Fruit of papaya.jpg|
فائل:Carica papaya 005.JPG|
فائل:"Carica papaya of Salem".jpg|
فائل:MochepapayaLMC.jpg|


## حوالا

زمرو:ميوا
زمرو:پاڪستان جا ميوا
زمرو:آئي يو سي اين اڻ پورن انگ اکرن وارين جنسن جي ڳاڙهي فهرست
پڪوڙا

**پڪوڙو** ننڍي کنڊ جي مشهور کاڌن مان هڪ آهي۔ مختلف شڪلن ۾ ننڍي کنڊ جي تمام علائقن ۾ مقبول آهي۔ ڏکڻ ڀارت جي گھڻن علائقن ۾ پڪوڙن کي ڀجي به چيو ويندو آهي۔
پڪوڙا هڪ کاڌو آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا جي مختلف علائقن ۾ ٺاهيو ويندو آهي. پڪوڙا بيسڻ، تيل سان تئي تي پچائي تيار ڪيا ويندا آهن. مختلف شين مان پڪوڙا ٺاهيا ويندا آهن، جهڙوڪ پٽاٽا، بيهه، ساوا مرچ وغيره.
پڪوڙا مختلف طريقن ۽ شين مان ٺهيل چٽڻي سان ملائي ڪري کاڌا ويندا آهن. 

thumb|پڪوڙن جي رڪابي يا پليٽ

## حوالا

زمرو:بلوچي کاڌا
زمرو:ڀارتي کاڌا
زمرو:پشتون کاڌا
زمرو:پنجابي کاڌا
زمرو:سنڌي کاڌا
زمرو:صومالي کاڌا
سيف الملوڪ ڍنڍ

**سيف الملوڪ ڍنڍ** ناران پاڪستان ۾ 3224 ميٽر/10578 فٽن جي بلندي تي  ڪاغان وادي ۾ واقع آهي۔ ويجھي قصبو ناران کان بذريعه جيپ يا پيدل هن تائين پهچي سگھجي ٿو۔ هي هڪ انتهائي خوبصورت ڍنڍ آهي۔ دنيا ڀر کان سياح هن کي ڏسڻ جي لاء آيندا آهن. پربت ۽ ٻين جبلن جو عڪس هن م پوندو آهي۔ سال جا ڪجهه مهينا هن جي سطح برف سان ڄميل رهندي آهي۔
زمرو:پاڪستاني لوڪ داستان
سلطان

250px|thumb|سلطان محمود غزنوي

ڪنهن صوبي يا رياست جي مرد حڪمران کي **سلطان** چئي سگهجي ٿو۔ پر عام طور تي هي اصطلاح مسلمان حڪمران جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي۔ عورت حڪمران سلطانه سڏرائيندي آهي۔

## اسلامي لقب
* اميرالمومنين
* امير
* بزرگ
* خليفو
* داعي
* درويش
* امام
* والي
* مير (لقب)
* مرزا (لقب)
* شيخ
* سيد
* شاهه
* سلطان
زمرو:اختيار وارا عھدا
زمرو:رياستي سربراھ
امير

[250px|thumb|[محمد عالم خان، **امير** بخارا]]

**امير** (Emir) (عربي: أمير; نسائي: أميرة) مسلم دنيا ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي اعليٰ دفتري لقب آهي جيڪو عموماََْ **[[امارت]]** جي سربراهه جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي۔

عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو سپهه سالار، حاڪم ۽ فرمانروا جي مفهوم ۾ ڪم آيل آهي. قرآن شريف ۾ ”-اولي الامر-“ جي -ترڪيب- موجود آهي، ليڪن حديث ۾ اهو لفظ گهڻيئي ڀيرا آيو آهي، ۽ اهو اصطلاح بنيادي طور اسلامي آهي. اجتماع جي تعلق سان روايتن ۾ لفظ ”-امير-“، امت اسلاميه جي سربراهه اعليٰ جي معنيٰ ۾ آيو آهي. خلافت مديني دوران فوج جي سالارن کي به ”-امير-“ چيو ويندو هو. بنو اُميه جي دور ۾ اميرن کي عموماً انتظامي ۽ مالي، مڪمل اختيار مليل هئا. اُهي نماز ۾ امامت ڪندا هئا، عدالت ڪندا هئا ۽ معاهدن جي نگراني به ڪندا هئا. 
عباسين، انتظامي امور ۾، بنو اُميه جي روايتن تي عمل -جاري- رکيو. -امير- حڪومت جي نظام ۾ اهم حيثيت جو مالڪ هو، ليڪن چوٿين صدي هجريءَ ۽ -ان- کانپوءِ آهستي آهستي فوجي حڪومتون قائم ٿيڻ لڳيون، جنهنڪري امن امان ۽ ٻين اهڙن معاملن ۾ -امير- جي بدران بادشاهه/ حاڪم مسئلن ۽ معاملن جو مرڪز بنجي ويو. سنڌ جي -ٽالپر- حڪمرانن کي پڻ ’-امير-‘ سڏيو ويندو هو. جيڪو لفظ پوءِ ڦري ’مير‘ ٿيو.

## اسلامي لقب
* اميرالمومنين
* امير
* بزرگ
* خليفو
* داعي
* درويش
* امام
* والي
* مير (لقب)
* مرزا (لقب)
* شيخ
* سيد
* شاهه
* سلطان

## حوالا

زمرو:رياستي سربراھ
اميرالمومنين

**اميرالمومنين** (عربي: أمير المؤمنين; اطالوي: Miramolino; هسپانوي: Miramolín; پرتگيزي: Miramolim; بازنطيني يوناني: ἀμερμουμνῆς) مسلمانن جي خلفاء جو خطاب آهي۔ هي خطاب ٻيا آزاد خود مختيار مسلم حڪمران به استعمال ڪندا آهن۔

## اسلامي لقب
* اميرالمومنين
* امير
* بزرگ
* خليفو
* داعي
* درويش
* امام
* والي
* مير (لقب)
* مرزا (لقب)
* شيخ
* سيد
* شاهه
* سلطان
والي

[250px|thumb|[محمد علی پاشا والی مصر]]
**والي** (wāli) () خلافت ۽ سلطنت عثمانيه جي دوران انتظامي ورهاست ولايت جي نامزد منتظم يا گورنر کي لقب هيو. هي عرب يا مسلم ثقافت کان متاثر ڪجهہ ملڪن ۾ استعمال ۾ هاڻي بہ آهي.

## اسلامي لقب
* اميرالمومنين
* امير
* بزرگ
* خليفو
* داعي
* درويش
* امام
* والي
* مير (لقب)
* مرزا (لقب)
* شيخ
* سيد
* شاھ
* سلطان
طارق عالم ابڙو

ليکڪ، شاعر ۽ مصور **طارق عالم** پٽ **محمد عالم ابڙو** 10 اپريل 1958 تي قمبر )ضلعو لاڙڪاڻو( ۾ جنم ورتو. پرائمري تعليم پرئڪٽسنگ اسڪول، )ٽريننگ ڪاليج فارمين( مان، مئٽرڪ جامعه عربيه )اڳوڻو ڪندنمل گرلز هاءِ اسڪول( مان ۽ بي - اي سنڌي ادب سچل آرٽس ڪاليج، حيدرآباد سنڌ مان پاس ڪئي.

ساهت ۾ شروعات شاعريءَ سان ڪئي ۽ سندس پهريان شعر ماهوار ماروئڙا )1975( ۾ ڇپيا. سندس پهرين ڪهاڻي *پائلي* ماهوار تحريڪ ۾ 1978ء ۾ ڇپي. هن وقت تائين 20 ڪهاڻيون ڇپجي چڪيون اٿس. ڪهاڻين جو هڪڙو مجموعو *رات، سانت ۽ سوچون* )1981ء( ۾ پبلش ٿيو هو. ۽ ٻيون * سڃاڻپ جي ڳولا ۾* جي عنوان هيٺ شايع ٿيل آهن.

سندس لکيل ڊراما پڻ مختلف سنڌي چئنلن تي نشر ٿيا آهن. 1978ء ۾ سندس پهريون ٽيلي ناٽڪ * چنڊ رهين ٿو ڏور* جيڪو سندس هڪ ڪهاڻيءَ تان ترجمو ٿيل هو سو ڪراچي ٽيليويزن تان ٽيليڪاسٽ ٿيو. هيل تائين نو ٽيلي ناٽڪ ڪاسٽ ٿي چڪا اٿس.

کيس مصوري ۽ فوٽو گرافيءَ سان گهڻي دلچسپي آهي. سنڌي ادبي بورڊ ۾ ملازمت دوران هو ٻارن جي ماهوار رسالي ”گل ڦل“ جو -ايڊيٽر- رهيو آهي ۽ هن وقت ٽماهي ”مهراڻ“ مخزن جو سب -ايڊيٽر- آهي. سندس شايع ٿيل ڪتابن ۾ ”رات، سانت“ ۽ ”سوچون“ (ڪهاڻيون: 1981ع)، ”رهجي ويل منظر“ (ناول: 1985ع) (ڪيترائي ڇاپا)، ”مورن اوچا ڳاٽ“ (هائيڪا- شاعري: 1990ع)، ”لنڊن تنهنجا ڪيڏا روپ“ (سفرنامو: 1991ع)، ”سڃاڻپ جي ڳولا“ (ڪهاڻيون 1998ع). هن 11 جون 2011ع تي گڙدن ۽ جگر جي بيماريءَ سبب وفات ڪئي. کيس سنڌ يونيورسٽيءَ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:ليکڪ 
زمرو:سنڌي شاعر 
زمرو:مصور
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:1958ع جون پيدائشون
رهجي ويل منظر

**رهجي ويل منظر** هڪ ناول آهي جنهنجو مصنف طارق عالم ابڙو صاحب آهي.  هي ناول پهريون دفعو 1984 ۾ ڇپيو.

زمرو:سنڌي ناول
خليفو

خلافت ۾ سربراهه مملڪت کي خليفو چيو ويندو آهي، شريعت جي مطابق اُمتِ مسلمه جي حاڪم يا رهنما کي به خليفو چيو ويندو آهي۔ خليفه )خليفو (عربي ٻولي جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي نمائندو يا جانشين۔ خليفه واحد آهي جمع جي لاء لفظ خلفاء جو استعمال ڪيو ويندو آهي۔ 

خليفو کي انگريزي ۾ ڪئلف (Caliph)چوندا آهن . مولانا مودودي تفھيم القرآن ۾ لکي ٿو ته خليفو ان ماڻھو کي چئبو آهي جنھن کي مالڪ پنھنجي ملڪيت کي سنڀالڻ لاءِ  اختيار ڏئي ان ڪري خليفو مالڪ نه پر نائب ھوندو آھي ۽ ان جا اختيار ذاتي نہ ھوندا آھن پر مالڪ جا عطا ڪيل ھوندا آھن. خليفو ملڪيت جي سنڀال ۾ پنھنجي مرضيءَ سان ڪم ڪرڻ جو حق ناهي رکندو پر مالڪ جي مرضيءَ پوري ڪندو آھي.. قرآن ۾ انساني پيدائش جو مقصد خدا جي عبادت يا بندگي ٻڌايو ويو آھي ان ڪري کيس زمين تي خدا جو خليفو سڏيو ويو آهي. آدم جي پيدائش واري قصي ۾ آدم کي بطور انسان زمين جي لاءِ خدا جو خليفو چيو ويو آهي.

## اسلامي لقب
* اميرالمومنين
* امير
* بزرگ
* خليفو
* داعي
* درويش
* امام
* والي
* مير (لقب)
* مرزا (لقب)
* شيخ
* سيد
* شاهه
* سلطان

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
زمرو:رياستي سربراھ
سياستدان

**سياستدان** (Politician)  ان شخص کي چيو ويندو آهي جيڪو سياست ۾ حصو وٺي ڪري عوام جي خدمت ڪندو آهي.

زمرو:اختيار وارا عھدا
زمرو:سياست
زمرو:سياستدان
زمرو:سياسي پيشا
ديار بڪرمي

( وفات 982ھ / 1574ء )

**حسرن بن محمد ديار بڪرمي شافعي** عرب جو مشهور عالم دين ۽ مؤرخ هيو۔ مڪي مڪم ۾ قاضر مقرر رهيو۔ سندن جي تصنفن مان  تاريخ الخميس کي خاص شهرت ملي۔

زمرو:982ھ جون وفاتون
زمرو:1574ء جون وفاتون
زمرو:مڪي مڪرم جا قاضي
زمرو:عرب جا مؤرخ
زمرو:مسلم مؤرخ
زمرو:عربي مؤرخ
روشني جي پنڌ ۾ (آتم ڪھاڻي)

**روشني جي پنڌ ۾** سوڀي گيانچنداڻي جي لکيل آتم ڪھاڻي، جيڪا 2013ع ۾ ڪتابي صورت ۾ ماءِ پبليڪيشن سکر پاران ڇپائي وئي.

زمرو:2013ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
بجنورد

**بجنورد** (Bojnord، فارسي: بجنورد) ايران جي صوبي، اتر خراسان جي بجنورد ڪائونٽي جي مرڪزي ضلعي ۾ هڪ شهر آهي. اها صوبي، ڪائونٽي ۽ ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو ايران جي گاديءَ جي هنڌ،تهران کان تقريباً 701 ڪلوميٽر (436 ميل) پري آهي ۽ رضوي خراسان صوبي جي گاديءَ جي هنڌ، مشهد کان 242 ڪلوميٽر پري آهي.

## حوالا

زمرو:اتر خراسان صوبو
زمرو:ايران ۾ شهر
زمرو:اتر خراسان صوبي جا شهر
ڀانڊو قبو

ڀانڊو ﻗﺒﻮ ﻫﻲ ﻣﺎڳ ﺭﺗﻴﺪﻳﺮﻱ ﮐﺎﻥ 4 ڪﻠﻮميٽر ﭘﺮﻱ ﺍﺗﺮ ڊﮔﮭﺎﺋﻲ ڦاڪ 270 ’46 ”30 ۽ ﺍﻭڀر ﻭيڪﺮﺍﺋﻲ ڦاڪ 670 ’42 ”00 ڊﮔﺮﻳﻦ ﺗﻲ ﺁﻫﻲ . ﮬﻦ ﺷﺎﻧﺪﺍﺭ ﻗﺒﻲ ﻳﺎ ﻣﻘﺒﺮﻱ ۾ ڪﻴﺮ ﺩﻓﻦ ٿيل ﺁﮬﻲ، ﺍﻥ ﻻﺀِ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺭﻭﺍﻳﺘﻮﻥ ﺁﮬﻦ . ﮬﻦ ﮐﻲ ﮬﻴﻨﺮﻱ ڪﺰﻧﺲ ۽ ﺍﻳﻦ . ﺟﻲ ﻣﺠﻤﺪﺍﺭ ﺑﻪ ڏٺو ﻫﻮ . ﭘﺮ ﺍﮬﻮ ڄاڻاﺋﻲ ﻧﻪ ﺳﮕﮭﻴﺎ ﺗﻪ ﮬﻲ ڪﻨﮭﻦ ﺟﻮ ﻣﻘﺒﺮﻭ ﺁﮬﻲ . ﻗﺮﺑﺎﻥ بگٽيﺀَ ﺟﻲ ﭼﻮڻ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺍﻥ ۾ ﺭﺗﻮ  ﺟﻠﺒﺎڻي ﻣﺪﻓﻮﻥ ﺁﮬﻲ، ﭘﺮ ﺍﻥ  ﻻﺀِ ڪﻮ چٽو ﺛﺒﻮﺕ ڪﻮﻧﻪ ﺁﮬﻲ .

ﮬﻦ ﻭﻗﺖ ﻣﺰﺍﺭ ﺟﻲ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﺴﺘﻪ ﺁﮬﻲ .  ڀانڊﻱ ﻗﺒﻲ ﺍﻧﺪﺭ ڪﻞ ﺳﺖ ﻗﺒﺮﻭﻥ ﺁﮬﻦ . ﻭڏﻱ ﻗﺒﺮ ﺗﻲ ڏﻳﺌﺎ ٻاﺭﻳﺎ ﻭﻳﻨﺪﺍ ﺁﮬﻦ . ﮬﻲ ﻣﻘﺒﺮﻭ ﻭڏﻱ ﺍﻭﭼﺎﺋﻲﺀَ ﺗﻲ ٺهيل ﺁﮬﻲ . ﮬﻦ ﺩڙﻱ ﺟﻲ ﮐﻮٽاﺋﻲ ﻧﻪ ٿي ﺁﮬﻲ، ﭘﺮ ﺩڙﻱ ﺟﻲ ﺳﻄﺢ ﺗﺎﻥ ﻣﻠﻴﻞ ٺڪﺮﺍٺو ۽ ٻيوﻥ ﺷﻴﻮﻥ ﺍﻥ ﺟﻲ ﻗﺪﺍﻣﺖ ﺗﻲ ﺳﺎﮐﻲ ﺁﻫﻦ. ﻣﻘﺒﺮﻭ ﭼﻮﺭﺱ ﺭکيل ﺁﮬﻲ، ﻣﺎﭖ ۾ 5x5 ميٽر ۽ ﺍﻭﭼﺎﺋﻲﺀَ ۾ 10 ميٽر ﺁﮬﻲ . ﺍڏﺍﻭﺕ ۾ پڪﻴﻮﻥ ﺳﺮﻭﻥ، ﮔﭻ ﮔﺎﺭﻭ ۽ ڪﺎﺷﻲﺀَ ﺟﻮﻥ ﺳﺮﻭﻥ ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﻝ ٿيل ﺁﮬﻦ . ڇت ۽ ﮔﻨﺒﺬ ﺟﻲ ﻭﭺ ﺗﻲ ﮔﻨﺒﺬ - ﮘﭻ ﻭڏﻭ ۽ ﻭيڪرﻭ ﺁﮬﻲ. ﺍﻥ  ۾ ﮬﺮ ﭘﺎﺳﻲ ﻭﻧﮕﻦ ﺳﺎﻥ ﮬﻮﺍﺋﻮﮢﺎ ‏( ﻫﻮﺍﺩﺍﺭ ﺩﺭﻳﻮﻥ ‏) ڪﮃﻳﻞ ﺁﮬﻦ . ﮔﻨﺒﺬ ﺍﺑﺘﻲ ﮔﻮﻝ ﭘﻴﺎﻟﻲ ﻭﺍﻧﮕﺮ ﺁﻫﻲ، مٿاﻥ ﻓﺎﻧﻮﺱ ۽ ﻓﺎﻧﻮﺱ ۾ ﺟﺎﺭﺍ ٺهيل ﺁﮬﻦ . ﻣﻘﺒﺮﻱ ﺟﻲ ﺣﺎﻟﺖ ﺯﺑﻮﻥ ﺁﮬﻲ .

زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌ جا ماڳ
چلانڪو درياهه

ڪينيڊا جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وهندڙ هڪ درياهه-

زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياهه
پڙ ڄڃ

**پڙ ڄڃ** شاديءَ جي هڪ رسم، جنهن موجب جڏهن گهوٽيتا ڄڃ وٺي ڪنواريتن ڏانهن اچن تہ ڪنواريتا مذاق خاطر ڳوٺ کان ٻاهر اچي، لٺيون کڻي گهوٽيتن کي گهٽ وڌ ڳالهائين ۽ وڙهڻ لاءِ هوڪارين، ٻنهي ڌرين ۾ مصنوعي جنگ ٿئي، پوءِ پاڻ ۾ گڏجي کل مسخريون ڪندا هڪ ٻئي جي آجيان ڪندا آهن. اها رسم سنڌ ۾ اڃا بہ ڪن ڪن هنڌن تي ٿيندي آهي. اها رسم سنڌ ۾ ڪنهن آڳاٽي واقعي جو پڙاڏو لڳي ٿي.

## حوالا
ٻارنهن سنڱو

**ٻارهن سڱو** مشهور جهنگلي جانور آهي. جنهن جا سڱ تمام وڏي اهميت رکن ٿا. ٻارهن سڱي کي سنڌيءَ ۾ ”ڦاڙهو“ ۽ ”سانڀر“ به چوندا آهن. ]ڏسو: ڦاڙهو[. حڪيمن موجب طبي حوالي سان ڪيتريون ئي بيماريون هن جي سڱن جي دوا وسيلي ختم ٿي سگهن ٿيون.

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين غير محفوظ جنسن جي ڳاڙهي فهرست
ڀنڀور مسجد

thumb|ڀنڀور مسجد جا آثار
**ڀنڀور مسجد** 1951ء ۾ ڀنڀور ڀڙي جي کوٽائي شروع ٿي ۽ 1958ء ۾ قلعي جا آثار ظاھر ٿيا ۽ 1960ء ۾ ھڪ عمارت ملي، جنھن کي مسجد قرار ڏنو ويو. آثار قديمه جي بيان مطابق ننڍي کنڊ ۾ ھيءَ پھرين مسجد آھي، ھن جي ڊيگهه 128 فوٽ ۽ ويڪر 122 فوٽ آھي. مسجد جي اڱڻ ۾ سرن جو فرش آھي. الھندي طرف وسيع دالان آھي، جنھن جي ڇت ٿنڀن جي ٽن قطارن تي قائم ھئي. ھر قطار ۾ 33 ستون يا ٿنڀ ھئا، اتر، ڏکڻ ۽ اڀرندي ۾ ورانڊا ھئا، جن جي ڇت، پٿر جي ٿنڀن جي ٽيڪ تي بيٺل ھئي، ھيءَ مسجد، ڪوفي جي جامع مسجد ۽ واسطه جي جامعه مسجد جي نقشن مطابق ٺھيل ھئي، مسجد مان ڪوفي خط جا ڪتبا به مليا آھن، ڪن مورخن جي خيال ۾ اھا پھرين اسلامي مسجد ھئي، جيڪا ديبل جي فتح کان پوءِ محمد بن قاسم ٺھرائي ھئي.
ڀنڀور ۽ ديبل (ڪتاب)

**ڀنڀور ۽ ديبل** (ڪتاب ): ھيءُ ڪتاب -ڀنڀور- نئشنل سيمينار 1983ع ۾ پڙھيل مقالن تي مشتمل آھي، جيڪي گھاري سب ڊويزن جي اڳوڻي اسسٽنٽ ڪمشنر ۽ ادب دوست عملدار عبدالقادر منگيءَ جا سھيڙيل آھن، ھن ڪتاب جو انتساب سنڌ جي عظيم محقق ۽ قابل فخر تاريخدان پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي نالي ڪيو ويو آھي. ھن ڪتاب جي مقالن کي ھيٺينءَ ريت ترتيب ڏني وئي آھي.

ڀاڱو پھريون، -تاريخ- ۽ آثار قديمه: ھن ڀاڱي ۾ ڊاڪٽر ايف. اي خان، ڊاڪٽر نبي بخش -بلوچ-، ڊاڪٽر لوئيس فليم، محترمه -بيگم ممتاز راشدي-، مظھر يوسف، ڊاڪٽر حميده کھڙو، عبدالله ورياھه، -تاج صحرائي-، شيخ خورشيد احمد، رفيق مغل، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ ۽ ٻين جا مقالا شامل آھن.

ڀاڱو ٻيو- ادب ۽ ثقافت: ھن حصي ۾ ڊاڪٽر غلام علي الانا، علي احمد بروھي، مھتاب اڪبر راشديءَ، مير محمد بخش خان -ٽالپر-، ڪمتر نقويءَ، معمور يوسفاڻيءَ، ايم. ايڇ پنھور ۽ ٻين جا مقالا آھن. هن ڪتاب ۾ 288 صفحا آهن. ڊيمي سائيز ۽ جلد ڪچي واري هن ڪتاب کي -ٿر- پبليڪيشن طرفان شايع ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ڪتاب
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:تاريخ جي ڪتابون
زمرو:تاريخ جون ڪتابون
زمرو:سنڌ جي تاريخ مٿان ڪتابون
بندر بازاريون

الطاف شيخ جو لکيل سفرنامو جنهن ۾ ملائيشيا، سنگاپور ۽ ٿائيلنڊ جي سفر جو ذڪر ڪيو اٿائين. هي ڪتاب فيبروري 1975ء ۾ پهريون دفعو ڇپيو.
پاپليٽ

کاري پاڻيءَ جي مڇيءَ جو هڪ قسم آهي. هيءَ سامونڊي مڇي آهي، جيڪا سنڌ ۾ وڌيڪ چاهه سان واپرائي وڃي ٿي. هن جي منڍي بنهه نالي ماتر ٿيندي آهي، پر اُن جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو ۽ پڇڙي ننڍڙي ٿيندي وڃي ٿي. تمام ذائقيدار مڇي آهي، جنهن ۾ نه ٿهراڻ ۽ نه ڪا ٻي بوءِ ٿئي. هن ۾ وڍ واري ڪنڊي کان سواءِ گهڻا ڪنڊا ڪو نه ٿين. انگريزيءَ ۾ هن کي ’پئمفريٽ‘ چوندا آهن.

## حوالا
پستول

thumb|پستول
هڪ قسم جو بارودي هٿيار آهي ، جنهن کي 1540ع ۾ اٽليءَ جي هڪ شهر پستويا ۾ ايجاد ڪيو ويو . اتان هيءُ انگلستان جي رستي جرمنيءَ پهتو . شروع ۾ پستول تمام وڏو ۽ ڳرو هوندو هو . 1835ع ۾ آمريڪا جي هڪ شهري ’ڪولٽ ‘ پستول ۾ سڌارا آندا ۽ هن کي هاڻوڪي ڊزائين ڏني . ريوالر به پستول جو هڪ قسم آهي . جنهن جي چئمبر ۾ گوليون پون ٿيون ۽ چرخيءَ وانگر ڦرندو آهي . هاڻي ته خودڪار پستول ۽ ريوالر به ايجاد ٿيا آهن.
السي

**اِلسي (Flax)** هڪ قسم جو ٻوٽو آهي، جيڪو تيلي ٻجن وارن ٻوٽن ۾ شمار ٿئي ٿو. هيءُ ريشي دار يا تاندورن وارو ٻوٽو آهي، جنهن جا گل نيرا ٿين ٿا. هن جي تاندورن مان ڪپڙو ٺاهيو ويندو آهي. اڄڪلھ تاندورا حاصل ڪرڻ لاءِ ٻيا ڪيترائي ٻوٽا ۽ هٿراڌو شيون وجود ۾ اچي چڪيون آهن، پر اڄ بہ روس ۽ بيلجم ۾ هن مان ڪپڙو ٺاهيو وڃي ٿو. ان کان سواءِ اِلسيءَ جو ٻوٽو گلڪاريءَ خاطر باغيچن ۾ پوکيو وڃي ٿو.
upright|کاڄو|220px|thumb|Capsules
220px|thumb|السيء جا گل
السيءَ جي ٻجن مان تيل بہ ڪڍيو ويندو آهي، جيڪو وارنش جي تياريءَ ۾ ڪم ايندو آهي. ان کان سواءِ روغني ڪِرِمِچ، مَس ۽ دوائن وغيره ٺاهڻ جي به ڪم اچي ٿو. السيءَ جي ٻجن جو کڙ چوپاين جانورن لاءِ طاقتور غذا آهي. سنڌ ۾ السيءَ کي ڪمائيءَ واري فصل طور پوکيو ويندو آهي. حڪيمن جو چوڻ آهي تہ هن جو ٻج طبي لحاظ سان فائديمند آهي.سِڻي ۽ ابلسي
هي عام اوڀڙ آهي جو هتي اڪثر باغن ۾ نہ پوکيندا آهن، پر ٻنين ۾ پوکيندا آھن.
ايلسي مان تيل ڪڍندا آهن، تنهن کي هن ذات جي اوڀڙن ۾ داخل ڪيو اٿن. انهيءَ مان به ولايت ۾ تندون ڪڍندا آهن، جن مان ڪپڙو اُڄندو آهي. ايلسيءَ کي انگريزيءَ ۾ لنِسِيڊ ۽ ڪپڙي کي لنن چوندا آهن. هن جا گل نيلي رنگ جا ۽ ٽَلِيءَ جي شڪل جا ٿيندا آهن. سڃاتو به سڻيءَ جي ذات مان آهي.

## پيداوار

## حوالا

زمرو:ٻوٽا
زمرو:فصل
وڻ ويڙهي

**بي پاڙي** يا **وڻ ويڙهي** ول آهي، جنھن جا پن ڪونہ ٿين. سُوتليءَ جھڙين بيشمار سنهين تندن واري وَلِ، جنھن جون تندون عموماً سائيرڙيون ۽ پِيليون ٿين. هي ٻي حيات تي پلجندڙ ول جو قسم آهي. هنديءَ ۾ هن ول کي ”آڪاس بيل“ يا ”امربيل“ بہ چون. هيءَ ول ڊسمبر ۾ گُل جهلي ۽ مارچ ۾ ڇڻي ويندي آهي. ٻجن مان نازڪ ٻوٽا نڪري وڻن جي ڳولا ۾ پکڙجن ٿا، جنھن وڻ جي مھمان ٿئي، ان وڻ کي سُڪائي ڇڏي. ڇو تہ ول جون تندون، وڻ جو رس چوسي، ان کي جلد ئي سڪائي ڇڏينديون آهن. هيءَ ول سنڌ ۾ عام جام وڻن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. هن جون ٻہ چار لامون کڻي هڪ وڻ تان ٻئي وڻ تي اڇلائبيون تہ ان کي سڪائينديون ۽ پاڻ وڌنديون وينديون. هن جو ذائقو ڦڪو ۽ رس لعابدار، بنا بوءِ جي ٿئي ٿو. هيءَ ول ٿر ۾ مَريڙي، ڪَنٽي، ساٽوڙي ۽ ڪن ٻين وڻن تي اُڀري، وڌندي ۽ پکڙجندي ويندي آهي. هن ول ۾ سنهڙو ڄارو هوندو آهي. جنھن کي پٽي، ماڻھو پير ۾ ڦٽ ۽ گهُٻَ کان ٻڌندا آهن تہ اهو ڦاٽي پوندو آهي.

## حوالا
آمري جو دڙو

آمريءَ جو دڙو تعلقي ٽنڊي محمد خان ۾ آڳاٽو ڦٽل ڳوٺ يا شهر آمريءَ جي دڙي نالي سان موجود آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار
ٻيپهريء جا ٻه پل (ڪتاب)

ٻپهريءَ جا ٻه پل (ڪتاب ):ريٽا شاهاڻي جي آپ بيتي جو ڪتاب، جيڪو 1994ع ۾ ڇپيو. جنهن ۾ 20 عنوان آهن، هر عنوان واري مضمون ۾ هن هڪ عورت جي حيثيت سان پنهنجن تجربن ۽ مشاهدن جو اظهار ڪيو آهي. هڪ عورت ليکڪا جي حيثيت سان سندس لکيل هر مضمون پنهنجيءَ جاءِ تي هڪ زندهه ڪهاڻي آهي. سندس آپ بيتيءَ جو ٻيو ڪتاب ”گهنڊ ڄاڻ وڳو“ آهي؛ -جن- ٻنهي کي گڏي ترتيب ڏئي، هڪ ئي نالي ”-ٻپهريءَ جا ٻه پل-“ سان تيار ڪري -تاج- جويي -ان- جو تفصيلي مهاڳ لکيو، هي نئون ڪتاب، ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد، سنڌ پاران ڊسمبر 2004ع ۾ ڇپايو ويو آهي. هن ڊيمي سائيز جي ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي.

## حوالا
ايوب پل

[thumb|[لئنسڊائون پل ۽ ايوب پل جو ڏيک]]

**ايوب پل** روهڙي ۽ سکر ريلوي لائين کي ملائڻ لاءِ درياهه تي ٺهيل آهي. لئنسڊائون پل جهوني ٿي، ته هڪ ٻيءَ پل جي ضرورت محسوس ٿي. نئين پل جو نالو ”ايوب پل“ (1962ع) رکيو ويو، جنهن جي ڊزائين ڊي. بي اسٽينمئن نالي هڪ ڪمپنيءَ ٺاهي. هيءَ ڊزائين بلڪل اهڙي آهي، جهڙي هڪ سؤ سال اڳ لئنسڊائون پل ٺاهڻ وقت ويچار هيٺ آئي هئي. تنهن وقت ۾ اها ڊزائين ان ڪري منظور نه ڪئي وئي، جو ان ۾ ٻه طرفي ريلوي جي اچ وڃ جو انتظام هو، جڏهن ته ضرورت هڪ پٽڙيءَ جي هئي. ايوب پل جو مٿيون حصو ڪمان جهڙو آهي، جنهن ۾ فولادي رسا آهن، جيڪي پل جو وزن کڻي بيهن ٿا. هن پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. هن پل جي اڏاوت تي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ رپيا خرچ آيو.

علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون موجب پل ٺاهيندڙ مزدور هن کي خوني پل سڏيندا هئا، ڇو ته پل جي تعمير دوران اٽڪل چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري لڙهي مري ويا هئا. انهن کي بچائڻ جو ڪوبه طريقو نه هو، سواءِ ان جي ته هيٺان ڳوڻين جو تهه ڏنو ويندو هو، جيڪو پڻ ڪارگر نه ٿيو، ان ڪري مزدور هتي مزوريءَ لاءِ تيار نه ٿيندا هئا. مجبور ٿي انهن کي ٻيڻي اجرت ڏني وئي. اُن وقت رواجي مزور جي ٻه آنا ۽ اوستي جي مزوري اٺ آنا هئي. ايوب پل دنيا ۾ پنهنجي قسم جي ٽيون نمبر پل آهي.
.ھن پل جي ڊزائين ڊزائين آمريڪن انجنيئر ڊاڪٽر اسٽين مئن تيار ڪئي ۽ 26 نومبر 1959ع ۾ نئين پل جو ڪم شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع ۾ ٻن ڪروڙ روپين جي لاڳت سان ھيءَ ريلوي پل تيار ٿي، جنهن جو افتتاح اُن وقت جي صدر پاڪستان فيلڊ مارشل ايوب خان ڪيو ۽ مٿس ايوب پل نالو رکيو ويو. ھيءَ پل ھڪڙي ڪمان تي بيٺل آھي. آسٽريليا ۽ متحده آمريڪا جي ھڪ ڪماندار پلين کان پوءِ ھيءَ پل دنيا ۾ ٽيون نمبر آھي ۽ لئنسڊائون پل وانگي عجائبات ۾ شمار ٿئي ٿي.

## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون
زمرو:پاڪستان جون پلون
زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون
زمرو:سکر ضلعو
منهنجو ساگر - منهنجو ساحل

الطاف شيخ جو لکيل هڪ سفرنامو، جيڪو 1971ء ۾ پهريون دفعو ڇپيو.

زمرو:ڪتاب
جمال ابڙو ۽ جديد سنڌي ڪهاڻي (ڪتاب)

نوجوان ليکڪ ادريس جتوئيءَ **جمال ابڙو ۽ جديد سنڌي ڪهاڻي** جي عنوان سان شاهه عداللبطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ايم. اي سنڌيءَ جو مونوگراف لکيو هو، جنهن کي ساڳئي عنوان سان ڪويتا پبليڪيشن حيدرآباد ۽ سنڌي ادبي سنگت نوان جتوئيءَ جي گڏيل سهڪار سان جون 2005ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. 

هن ڪتاب جو مهاڳ شوڪت شوري لکيو آهي، جڏهن ته مير محمد پيرزادي جو ”اڃا رڃ مان رڙ اچي ٿي“ عنوان سان تفصيلي مضمون ۽ ملڪ نديم ۽ انور ابڙي جا تاثرات ڏنل آهن. ڪتاب ۾ بدر ابڙي جو مضمون ’مورچي ۾ بيٺل سپاهي‘ به شامل ڪيو ويو آهي. 

هيءُ ڪتاب پنجن بابن ۾ ورهايل آهي. 

**باب پهريون**: ادب ۾ ڪهاڻيءَ جي اهميت ۽ سنڌي ڪهاڻي

**باب ٻيو**: ادبي تحريڪون، رجوع ۽ لاڙا 

**باب ٽيون**: جمال ابڙي جي دؤر جي ڪهاڻيڪارن جي ڪهاڻي 

**باب چوٿون**: جمال ابڙو ۽ سندس مختصر ڪهاڻي 

**باب پنجون**: نتيجا. 

جڏهن ته ضميمي ۾ مددي ڪتابن جي فهرست، جمال ابڙي جو يادگار انٽرويو، جمال ابڙي جون ٽي ڪهاڻيون، پيراڻي، خميسي جو ڪوٽ ۽ سينڌ ۽ ليکڪ جو پروفائيل ڏنو ويو آهي. 

## حوالا
ٽوڪري

ٽوڪرو: -بانس- يا لئيءَ جي ڪاٺين مان ٺهيل -ٽوڪري- يا -ٽوڪرو-، جيڪو هٿ ۾ کڻي -بازار- مان سودي وغيره وٺڻ لاءِ ڪم ايندو آهي.-ٽوڪرو- عموماً گول هوندو آهي، پر ڪڏهن ڪاريگر چورس به ٺاهيندا آهن. ميوي لاءِ به -ٽوڪرو- هوندو آهي.

## حوالا
جگجيت سنگهه

راڳي **جگجيت سنگهه** 8 جنوري 1941ع تي گنگا نگر، راجسٿان ۾ ڄائو. سندس والد سردار امر سنگهه سرڪاري نوڪريءَ ۾ هو. سندس ماءُ بچن ڪور سخت مذهبي قسم جي سک عورت هئي. هيءُ ايم. اي پاس آهي. ننڍي هوندي کان ئي راڳ سان ناتو جڙيل هوس. پنڊت چنگل لال شرما کان پهريائين راڳ جي سکيا گنگا نگر ۾ ئي ورتائين. بعد ۾ استاد جمال خان کان خيال، درپد، ۽ ٺمري جي تعليم ڇهن سالن تائين ورتائين.

پنهنجي مستقبل جي ڳولا ۾ 1965ع ڌاري بمبئي آيو ته ان وقت راڳ جي دنيا جا وڏا وڏا نالا پهرين جاءِ والاريو ويٺا هئا. هن جي ڳائڻ جي شروعات شادين مرادين ۾ ڳائڻ ۽ ايڊورٽائيز ڪمپنين کي آواز ڏيڻ سان ٿي. 1970ع ۾ غزل جي دنيا ۾ وڏا نالا، نورجهان، مهدي حسن، ملڪه پکراج، بيگم اختر، ڪندن لال سهگل، طلعت محمود وغيره موجود هئا. انهن جي موجودگيءَ ۾ هن سخت محنت سان ڇهن سالن اندر پنهنجي جڳهه ٺاهي ورتي. هن کي غزل ڳائڻ ۾ ملڪو حاصل هو ۽ آهي. 1967ع ۾ هن جي چترا سان ملاقات ٿي، جيڪا پڻ گائڪه هئي. 1969ع ۾ ٻنهي شادي ڪئي. ٻنهي جي جوڙي ڳائڻن طور ڏاڍي مشهور ٿي. کين هڪ پٽ وويڪ نالي هو، جيڪو 21 سالن جي ڄمار ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو. چترا ڏک سهي نه سگهي ۽ ڳائڻ ڇڏي ڏنائين. جگجيت به دکي ٿيو، پر هن ان ڏک کي آواز ۾ شامل ڪري ڇڏيو. غزل ڳائيندو آهي ته اها درد جي لهر سندس آواز مان بکندي آهي.کيس ته جهوريندي آهي، پر ٻڌندڙ به ٻڏي ويندا آهن. هن پوءِ بي انداز غزل ڳايا. بي انداز فلمن جو پلي بيڪ سنگر ٿيو. مرزا غالب هڪ ٽي وي ڊرامو هو، ان جا ڳايل نغما تمام گهڻو مقبول ٿيا، جنهن کيس مٿانهون مقام ڏنو. سون جي تعداد ۾ سندس البم آهن. هندستان توڙي پاڪستان ۾ لکن جي تعداد ۾ سندس ٻڌندڙ موجود آهن. واقعي آواز جي ڪا به سرحدڪو نه آهي. هو ٻه ڀيرا پاڪستان به آيو آهي. 2006ع ۾ زلزلي جي ستايلن جي امداد لاءِ محفلون ڪيون هئائين. 2003ع ۾ هند سرڪار کيس ’پدما ڀوشن‘ جي اعزاز سان نوازيو. پاڻ ڪمبالا هلس بمبئي ۾ رهي ٿو. 

## حوالا

زمرو:ڀارت
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:راڳي
زمرو:سنڌي پلي بيڪ گلوڪار
زمرو:گلوڪار
زمرو:هندستاني سک
زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا
تاج

thumb|برطانيا جو شاھي تاج
thumb|
قديم نيپال جي واجراڪاريا جو تاج
thumb|پولينڊ جي بھادر بوليسلا پھرين جو تاج جو نقل . اصل تاج ارڙھين صدي ۾ ختم ٿي ويو 
thumb|ڪورياجي قديم سيلا جو سيوبانگ چانگ وارو سونھري تاج

بادشاهي دستار، خاص ٽوپي (مٿي تي ڪلاهه دار، ڊگهي، سفيد ٽوپي) هن قسم جي ٽوپيءَ کي سنڌ ۾ شاهه عنايت شهيد جهوڪ شريف وارن صوفين، بزرگن، توڙي ٻين ڪيترن صوفين جي رسمي اصطلاح ۾ ”تاج“ سڏيندا آهن.  درويشي ڪُلاهه ۽ درويشي لباس ۾ ”تاج“ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.  صوفين جي هر طريقي جي تاج جو نمونو ۽ رنگ مختلف هوندو آهي. 

قديم دور ۾ ڪيترن ئي ملڪن جا بادشاهه مٿي تي تاج پائيندا هئا. هر هڪ ملڪ جي رواج مطابق ”تاج“ جون صورتون جدا جدا هونديون هيون. اسلام ۾ باقاعدي شاهي تاج يا تاجپوشيءَ جو رواج نه هو. مغربي ملڪن ۾ تاجُ، شاهي اقتدار جي علامت سمجهيو ويندو هو. بنو اُميه ۽ عباسي خليفن ايراني روايت جي تقليد ڪئي. مصر جي فاطمي خليفي جو باقاعدي تاج نه هوندو هو، پر ”عمامو“ هوندو هو، اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ به ڪي حڪمران تاج پائيندا هئا ته ڪي وري جڙاؤ پٽڪو. ٽالپرن مان مير فتح علي خان پٽڪو ۽ باقي سڀ مير ”ٽوپ“ تاج طور ڍڪيندا هئا، جنهن تي جواهر ٽاڪيل هوندا هئا ۽ اهو اڇي رنگ جو هوندو هو. عثمانيه حڪومت جي سلطان لاءِ مشهور آهي ته هو ”تاج خراساني“ پائيندو هو. انگلينڊ جي راڻيءَ جو ’تاج‘ مشهور آهي، ايتريقدر جو اُن تاج جو نشان ’توبن‘ ۽ ٻين شين تي به اُڪيريو ويندو هو. برصغير ۾ ’تاج هوٽلن‘ تي ان قسم جو تاج، ٽريڊ مارڪ طور نظر اچي ٿو.

## حوالا

زمرو:بادشاهت
تاجل بيوس

**تاجل بيوس** (انگريزي:Tajal Bewas) (جنم:22 سيپٽمبر 1938ع- وفات: 13 ڊسمبر2008ع) سنڌي ٻولي جو ناميارو شاعر ۽ ليکڪ هو.

## زندگي جو احوال
تاجل بيوس جو اصل نالو تاج محمد ولد محمد جعفر سمو هو. ھو 22 سيپٽمبر 1938ع تي ڳوٺ درگاھ پير حيات شاھ، تعلقي سوڀي ديري، ضلعي خيرپورميرس ۾ ڄائو. شروعاتي تعليم نورپور ۽ ڀونڀٽ پور اسڪولن مان حاصل ڪيائين، جڏهن تہ ثانوي تعليم گنبٽ هاءِ اسڪول مان ۽ گرئجوئيشن سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري مان ڪيائين. بعد ۾، ايم. اي (اقتصاديات)، سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪرڻ کان پوءِ جپان، ٿائيلينڊ ۽ آمريڪا مان مختلف ڪورس ڪري آيو. تاجل بيوس 1960ع ۾ انگريزي استاد طور ملازمت جي شروعات ڪئي، بعد ۾ سنڌ حڪومت جي ڪيترن ئي ادارن/ڪمپنين ۾ انويسٽيگيٽر، ريسرچ آفيسر، اسسٽنٽ چيف، ڊپٽي چيف، چيف ۽ رجسٽرار جي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنائين. مرڪزي حڪومت ۾ ايڊيشنل سيڪريٽري رهيو. ڪارپوريٽ لا اٿارٽيءَ ۾ رجسٽرار آف ڪمپنيز جي عهدي تان رٽائر ڪيائين. ان بعد شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ڪجهه عرصي لاءِ وائيس چانسلر جو صلاحڪار پڻ رهيو. تاجل بيوس ڪجهه عرصو سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر بہ رهي چڪو آهي. تاجل بيوس شاعريءَ سان گڏوگڏ ڪهاڻيون، ڪالم ۽ مضمون بہ لکيا. سندس هفتيوار ڪالم ”عوامي آواز“ سميت مختلف سنڌي اخبارن ۾ ڇپجندا رهيا.تاجل بيوس جي مشهور ڪلام ”سنڌ منهنجي امان، سُونهن تنهنجي مٿان، ڇا لکِي، ڇا لِکان“ سنڌ توڙي هند ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. هند ۾ ان کي ڊاڪٽر موتي پرڪاش جي تراني ”آنڌيءَ ۾ جوت جلائڻ وارا سنڌي“ وانگر اهميت حاصل آهي. تاجل بيوس کي هند ۽ سنڌ ۾ ڪيترا مڃتا اوارڊ مليا شاعري (سنڌي ٻولي/اردو)، سفرنامن، آتم ڪٿا ۽ مختلف موضوعن تي سندس 44 ڪتاب لکيل آهن. 

## ڪتاب
# ”جڏهن ڀونءَ بڻي“ (شاعري: 1982ع)،
# ”انبن جهليو ٻُور“ (شاعري: 1983ع)،
# ”سرجيندڙ ساڻيھ جا“ (شاعري:1985ع)،
# ”سنڌ منهنجي امان“ (شاعري:1989ع)،
# ”ڪاڇي مٿان ڪونج“ (نثري نظم:1990)،
# ”ڪنڌيءَ ڪنئور ترن“ (شاعري:1991ع)،
# ”ڏور بہ اوڏا سپرين“ (ڀارت جو سفرنامو:1992ع)،
# ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا“ (شاعريءَ: 1992ع)،
# ”ڏوريان ڏوريان مَ لهان“ (9 شعري مجموعا گڏ)،
# تنهنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل:1996ع)،
# ”آريجن کان الهاس نگر“ (هند سنڌ جي اديبن جا خط)،
# ”چپ انجيل جي حاشين جهڙا“ (هڪ سئو غزل: 2003ع)،
# ”تاجل جو رسالو“ (شاعري 2006ع)،
# ”انداز بيان اور“ (اردو شاعري)،
# ”گلابون ڪي موسم“ (اردو شاعري).

## وفات
سنڌ جي هن شاعر، دماغي نس ڦاٽڻ (برين هيمريج) سبب 13 ڊسمبر 2008ع تي وفات ڪئي. سندس آخري آرامگاھ چوڪنڊي قبرستان، ڪراچيءَ ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي مصنف
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:ضلعو خيرپور جا ماڻھو
زمرو:1938ع جون پيدائشون
زمرو:2008ع جون وفاتون
زمرو:اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:پاڪستاني ليکڪ
زمرو:پاڪستاني اردو شاعر
زمرو:ويهين صدي جا شاعر
زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر

زمرو:سنڌي اديب
حڪيم اعجاز حسين چانڊيو

مترجم ۽ مضمون نگار **حڪيم اعجاز حسين چانڊيو** 5 آگسٽ 1970ع تي حڪيم عبدالحميد خان چانڊئي جي گهر ۾ ماڏي (تعلقي ميهڙ، ضلعي دادوءَ) ۾ جنم ورتو. ايم. اي، F.T.J ۽ B.U.M.S جون ڊگريون ورتل اٿس. هي پيشي جي لحاظ کان حڪيم آهي. اعجاز حسين چانڊيو سٺو ليکڪ به آهي. سندس ڇپيل ڪتابن ۾:
طب يوناني ۽ جديد ميڊيڪل سائنس (2003ع)، تحفا طبيبن جا (2005ع)، پامسٽريءَ جا راز (2005ع)، نهج البلاغه (ترجمو 2006ع)، پهرا شناسي (2006ع)، بحر العميق (رسالو سيد چيزل شاهه صوفي القادري ترتيب:2006ع)، ديوان دادن (ترتيب: 2006ع) شامل آهن. هو ماڏي شهر ضلعي دادو ۾ رهي ٿو.

## حوالا
جنم (ڪتاب)

**جنم** ڪتاب ۾ سال 1992ع ۾ مختلف ليکڪن جي ڇپيل ڪهاڻين مان چونڊ ڪيل ڪهاڻيون شامل آهن، نامياري ڪهاڻيڪار زيب سنڌي ۽ تـاج جــويــي هــن ڪـتـاب کـي گـڏجي سـهـيــڙيــو ۽ گـڏيــل مهـاڳ لـکـيو آهي. هـن ڪتاب ۾ امر جليل، نجم عباسي، اياز قادري، غلام نبي مغل، رزاق مهر، طارق عالم ۽ شگفته شاهه کان سواءِ 32 پراڻن ۽ نون ليکڪن جون ڪهاڻيون شامل آهن. ڊائجيسٽ سائيز ۾ 208 صفحن جو هيءُ ڪتاب 1993ع ۾ ڇپيو، جنهن جي ڪچي جلد جي قيمت 20 روپيا ۽ پڪي جلد سان 40 روپيا آهي. روزاني ’عبرت‘ جي اداري عبرت بُوڪ ڪلب جو هيءُ پهريون ڪتاب هو .

## حوالا

زمرو:1992ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
جنم جنم جي جيت اياز (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب سنڌ جي نامياري ليکڪ ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جو لکيل آهي. ليکڪ شيخ اياز جي ننڍپڻ توڙي سندس گهراڻي جي تاريخ بابت هڪ دلچسپ ۽ اهم کوجنا ڪئي آهي، پر ان سان گڏ شڪارپور جي ان وقت جي ماحول جي گهڻ پاسائين تاريخ کي بيـان ڪيـو آهـي. ايـاز جـي جيـون ڪٿا جا مختلف رخ هن ڪتاب ۾ موجود آهن. هن ڪتاب ۾ ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي، امداد حسيني، سحر امداد، ڊاڪٽر قاسم ٻگهيي ۽ ٻين جا رايا به شامل آهن. هن ڪتاب جي آخري صفحـن تي شيخ اياز جو سوانحي خاڪو، شيخ اياز ادب جي دنيا ۾ ۽ شيخ اياز جا شايع ٿيل ڪتاب جهڙا ليک موجود آهن. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1999ع ۾شايع ٿيو. 128 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 50 روپيا آهي. هن ڪتاب کي گنج بخش ڪتاب گهر ڇپائي پڌرو ڪيو .

## حوالا
پارليامينٽ

پارليامينٽ: اهڙي قانون ساز مجلس جنهن جي ميمبرن کي عوام آزاد راءِ شماريءَ ذريعي چونڊيو هجي، تنهن کي ”-پارليامينٽ-“ چئبو آهي. -پارليامينٽ- جي اهم فرضن ۾ قانون سازي ڪرڻ، بجيٽ تيار ڪرڻ، ٽئڪس عائد ڪرڻ ۽ ملڪي حالتن کي امن امان ۾ رکڻ شامل آهي. برطانوي -پارليامينٽ- کي ”دنيا جي -پارليامينٽ- نظام جي ماءُ“ چيو وڃي ٿو، ڇوته دنيا جون سموريون پارليامينٽون برطانوي -پارليامينٽ- جي طرز تي ٺاهيون ويون آهن. پاڪستاني -پارليامينٽ- ٻن حصن تي مشتمل آهي: هڪ قومي -اسيمبلي-، جنهن کي ’لوئر هائوس‘ به چيو ويندو آهي، ۽ ٻيو سينيٽ، جنهن کي ’اَپر هائوس‘ به چيو وڃي ٿو. -ان- ۾ هن وقت 87 ميمبر آهن. -ان- کان اڳ سينيٽ ۾ 63 ۽ قومي اسيمبليءَ جي ميمبرن جو تعداد 200 هو. اهو اضافو جنرل اليڪشن آرڊر (چيف ايگزيڪيوٽوِ آرڊر نمبر: 7-2002) تحت ڪيو ويو. پارليامينٽري نظام حڪومت ۾ وقت جي حڪومت عام چونڊن ۾ کٽي آيل ميمبرن ذريعي عوام اڳيان جوابدار هوندي آهي. پارليامينٽري حڪومت ۾ راءِ جي -آزادي- ۽ مخالف ڌر جو هئڻ لازمي آهي.

## حوالا

زمرو:حڪومت جا قسم
زمرو:قانون ساز ادارا
اسان جو ڳوٺ (ڪتاب)

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو هي ڪتاب ”سنڌ جا ڳوٺ“ سلسلي جو پهريون ڪتاب آهي، جيڪو هن 1998ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو، رائل سائيز جي 303 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي. هي ڪتاب علي محمد خان بلوچ، ڳوٺ جعفر خان لغاري، تعلقي سنجهوري، ضلعي سانگهڙ مان ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، هن ڪتاب ۾ ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڳوٺ جي جاگرافيائي ۽ تاريخي پسمنظر ڏيڻ کان سواءِ ڳوٺ جعفر خان ۽ ان سان لاڳو ڳوٺن جي اقتصادي حالت ۽ ترقي بيان ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي ننڍپڻ جي پڙهڻ جي ڪهاڻي لکي آهي. ان بعد ڳوٺ جي ڪجهه لائق ماڻهن، ڳوٺاڻي زندگيءَ جي گڻن، هڪ داناءَ فقير، ڳوٺاڻن شاعرن، جنگ نامي ۽ لغاري قبيلي جي نسب نامي کي شامل ڪيو آهي. هي ڪتاب سنڌ جي ڳوٺن جي تاريخ جي سلسلي جو اهم ڪتاب آهي.

## حوالو

## حوالا
جادوگر

اهو ماڻهو، ساحِر يا ڀوپو، جيڪو ماڻهن تي جادوءَ جو عمل ڪري يا جادوئي ڪرتب/ شعبدي بازيءَ سان تماشاين جي دِل وندرائي.

## حوالا
ابراهيم بن محمد

ابراهيم بن محمد صلي الله عليه وسلم:حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جو فرزند ابراهيم، سندن گهرواريءَ ماريه قبطيه مان پيدا ٿيو، جنهن جي پيدائش سن 8 ذي الحج بمطابق 29 مارچ 630ع چئي وڃي ٿي. جڏهن ته سندن وفات ماهه ربيع الاول سن 10ھ بمطابق 631ع لکيل آهي. جڏهن ته حضرت عائشه رضه کان روايت آهي ته بن محمد صلي الله عليه وسلم'ابراهيم بن محمد صلي الله عليه وسلم سترنهن يا ارڙهن مهينا حيات هو.

## حوالا
ٻاٻيهو (ديهه)

هن نالي سان تعلقي شاهبندر ۾ هڪ ديهه آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
انڌي جي موري

تعلقي حيدرآباد ۾، حيدرآباد شهر کان هالا ڏانهن ويندڙ روڊ تي، چئن ميلن جي پنڌ تي، ڳوٺ ڪرڙ سولنگيءَ کي سامهون، واٽرڪورس جي هڪ موريءَ تي هڪ ماڳ آهي، جتي 1948ع ۾ هڪڙو انڌو فقير لانڍي ٺاهي، پاڻيءَ جي مَٽِي ڀريو ويٺو هوندو هو. پوءِ اتي هڪڙي هوٽلڙي به ٺهي، جنهن تي آس پاس جا ماڻهو اچي ويهندا هئا، ۽ ڪچهري لڳي پئي هوندي هئي. انڌو فقير ته گذاري ويو، پر هن موريءَ تي ”انڌي جي موري“ نالو پئجي ويو.

## حوالا
بانو قدسيه

*[[اردو]] زبان جي نامور ناول نويس ۽ ڊرامه نگار *'بانو قدسيہ** جو اصل نالو **قدسيه بانو قدسيه** آهي. هيءَ 28 نومبر 1928ع تي فيروزپور ۾ پيدا ٿي. 1950ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ مان ايم. اي (اردو) جي ڊگري ورتائين. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مشهور افسانه نگار ۽ ڊرامه نويس [[اشفاق احمد]] سان شادي ڪيائين. هن پنهنجي مڙس سان گڏجي هڪ ادبي رسالو ”داستان“ به جاري ڪيو. هن ريڊئي ۽ ٽيليويزن لاءِ ڊراما لکيا. هندستان ۽ پاڪستان جي ادبي رسالن ۾ سندس افسانا ڇپجي چڪا اٿس. هن جون ڪجهه تصنيفون هن طرح آهن:''
:***ناول*': ’ايڪ دن‘، ’پروا‘، ’شهر بي مثال‘، موم ڪي گليان‘ ’چهار چمن‘، ’راجا گڌ‘، ”حيرت ڪده“*
:***افسانن جا مجموعا**: ’ناقابل ذڪر‘، ’باز گشت‘، ’امر بيل‘، ’ڪڇ اور نهين‘، ’آتشِ زير پا‘*
:***ڊراما**: ’آڌي بات‘، ’دوسرا قدم‘، ’حوا ڪي نام‘ ۽ ’تماثيل‘.*
*هن قدرت الله شهاب جي باري ۾ هڪ تاثراتي ڪتاب ’بردا بريشم‘ جي نالي سان پڻ لکيو. هن جي شهرت جو سبب سندس ناول ”راجا گڌ“ بڻيو.*

== *وفات* ==
*بانو قدسيہ 4 فيبروري 2017ع تي اتفاق اسپتال لاهور ۾ 88 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي. ھن جي پٽ اثير احمد ٻڌايو تہ ھن سج لٿي جي نماز وقت وفات ڪئي. ھن کي 5 فيبروري تي لاھور تي ۾ دفن ڪيو ويو ۽ نماز جي ادائگي ماڊل ٽائون، لاھور ۾ ٿي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1928ع جون پيدائشون
زمرو:2017ع جون وفاتون
زمرو:20ھين صديءَ جا پاڪستاني ليکڪ
زمرو:20ھين صديءَ جا فلسفي
زمرو:20ھين صديءَ جا ناول نگار
زمرو:20ھين صديءَ جون عورت ليکڪائون
زمرو:21ھين صديء جا پاڪستاني ليکڪ
زمرو:21ھين صديءَ جا فلسفي
زمرو:21ھين صديءَ جا ناول نگار
زمرو:21ھين صديءَ جو عورت ليکڪائون
زمرو:اردو عالم
زمرو:اردو ٻوليءَ جا ناول نگار
زمرو:پاڪستاني عالم
زمرو:پاڪستاني عورت فلسفي
زمرو:پاڪستاني عورت ليکڪائون
زمرو:پاڪستاني فلسفي
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:پنجابي ماڻھو
زمرو:پنجابي ٻوليءَ جا ليکڪ
زمرو:ستاره امتياز حاصل ڪندڙ
زمرو:لاھور جا ليکڪ
زمرو:Government College University, Lahore alumni
زمرو:ھلال امتياز حاصل ڪندڙ
زمرو:لاهوري ماڻهو
ٻاٻيهو

سسئي پنهونءَ جي قصي جو هڪ ڪردار به **ٻاٻيهو** هو، جيڪو پنهونءَ جو خاص مودي ۽ نوڪر هو. ٻاٻيهو هندو هو، جيڪو سوداگريءَ جو سامان کڻي، ڀنڀور ۾ آيو ۽ موٽي وڃي پنهونءَ سان سسئيءَ جي سونهن جي ڳالهه ڪيائين.

## حوالا
تاسرڙو

اڳئين زماني ۾ سنڌ تي جڏهن ڪنهن غنيم جي چڙهائيءَ جو خطرو پيدا ٿيندو هو ته سُڄاڻ ماڻهو پنهنجي گھر ڀاتين کي ڪِنجھي جا ٿانوَ مٿي هيٺان رکي سُمهڻ لاءِ چوندا هئا. اِئين ڪرڻ سان پري کان ڪاهي ايندڙ غنيم جي گھوڙن جو دهڪو سندس ڪنن تي پوندو هو. اها خبر جڏهن گھرن جي مالڪن کي ڏني ويندي هئي ته اُهي هٿيار پنهوار کڻي، غنيم يا حملي آور سان مُنهن ڏيڻ لاءِ نڪري پوندا هئا. -تاريخ- جي انهيءَ پسمنظر کي سامهون رکي سنڌ جي برک شاعر نياز همايونيءَ هڪ جديد تاريخي لوڪ گيت ٺاهيو آهي، جنهن جا ٻول ڪجهه هن ريت آهن: تــاســــرڙو ٿــــو وڄــــي،تــاســــرڙو ٿـــــو وڄــــي!منـهنجو هينئڙو ٿو هڄي!منهنجي سنڌڙي شل بچي!منهنجي جندڙي شل بچي!تــاســــــرڙو ٿــــو وڄـــــي! 

## حوالا
ڀالو

هي عام ۽ سادو جنگي هٿيار آهي. ڪاٺ جي لٺ وانگر ڊگهو ٿئي ٿو، جنهن جو منهن نوڪدار هوندو آهي، جنهن کي ڦر چوندا آهن. اها نوڪ گهڙبي به آهي، ڪنهن ڌاتوءَ جي به ٺاهي لڳائبي آهي. هن جي چهنب تکي ٿئي ٿي، جنهن شيءِ کي لڳندي، -ان- کي ڦاڙي وجهندي آهي. هن هٿيار جو ذڪر شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ پنهنجي شاعريءَ ۾ به ڪيو آهي:
هـڻ ڀالا، وڙهه ڀاڪرين، آڏي ڍال مَ ڍار،
مٿـان تيـغ تـرار، مـار ته موچارو ٿئين.

## حوالا
بارود

thumb|
**بارُود** (Gunpowder) يا باروت پوٽاشيئم نائٽريٽ (75 سيڪڙو)، تيزاب (10 سيڪڙو) ۽ ڪاربان (15 سيڪڙو) ملائڻ سان ٺڪاءُ ڪندڙ مصالحو ٺهندو آهي. اوائل ۾ بارود جي دونهين ۽ رڪ جي چني ڪري هٿيارن کي هر ڀيري صاف ڪرڻو پوندو هو، پر پوءِ جيئن جيئن ترقي ٿيندي وئي، تيئن تيئن بارود سان رک ۽ دونهين جا اثر ختم ٿيندا ويا.

بارود جي ايجاد کي راجر بيڪن يا برٿولڊ شوارٽز (Berthold Schwarz) ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، پر نئين تحقيق مطابق بارود جي ايجاد 9ھین صديءَ ڌاري چين ۾ ٿي. يورپ ۾ هن جو رواج 14ھین صديءَ ۾ پيو، جنهن کان پوءِ جنگ جي طريقن ۾ انقلاب اچي ويو. 19ھین صديءَ ۾ اهڙا بارود ايجاد ٿيا، جيڪي دونهين کان پاڪ هئا.
 
1864ع ۾ پروشيا (جرمنيءَ) جي توپ خاني واري ڪپتان ايڊورڊ شلٽرز هڪ اهڙو بارود ٺاهيو، جيڪو 1870ع کان پوءِ شلٽز پائوڊر جي نالي سان مشهور ٿيو. گهڻو ڪري شوري ۽ نباتي ريشن جي جزن مان ٺهيل دونهين کان پاڪ بارود جو غالباً پهريون ڪامياب مثال هو. هي بارود بندوقن، شيلڪي ڪارتوسن ۾، دستي بمن ۽ توپ جي گولن ڇڏڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. پال ويئيل (Paul Vieille) 1885ع ۾ رائيفلن لاءِ شوري ۾ تَر ٿيل ڪپهه، ايٿر ۽ الڪوهل جي ميلاپ سان بارود تيار ڪيو، جيڪو بارود ”ب“ (Powder-B) جي نالي سان سڏجڻ لڳو. ائلفرڊ نوبل (Alfred Noble) بعد ۾ ان ۾ بيلٽسائٽ جو اضافو ڪيو ۽ شوري ۾ تر ڪپهه کي شوري ۽ گليسرين جي ڪريم ۾ ماري نئون بارود ٺاهيو. ڪارڊائٽ (Cordite) دونهين کان پاڪ هڪ ٻيو بارود آهي، جيڪو سر ايف. اي ايبل ۽ سر جيمز ڊيوار 1889ع ۾ ايجاد ڪيو. ان ۾ شوري جي وڏي مقدار ۾ تر ٿيل گن ڪاٽن ۽ نائٽرو گليسرين هوندي آهي، جن کي ائسيٽون (Acetone) جي مدد سان گڏايو ويندو آهي. ان کان سواءِ انڊيورائٽ (Indurate) بارود، سي. اي منرو (Monroe) 1891ع ۾ ايجاد ڪيو. ان کان پوءِ اڄ تائين بارود وڏي ترقي ڪئي آهي ۽ سڄيءَ دنيا لاءِ خوف جي علامت بنيل آهي.
## حوالا

زمرو:بارود
زمرو:جنگي هٿيار
زمرو:فوجي سامان
زمرو:سائنسي ايجادون
بم گولو

بارود جو گولو، بارود سان ڀريل گولو، جيڪو پهريون ڀيرو 724ھ/ 1324ع ۾ هٿيار طور غرناطه جي شاهه اسماعيل عيسائين جي لشڪر تي استعمال ڪيو. هي گولو نفط جي ذريعي قلعي جي برج تان عيسائين جي لشڪر تي اڇليو ويو هو. جڏهن گولو ڦاٽو ته -ان- مان ڦوهاري وانگر چڻنگون پکڙجي ويون ۽ گهيري ۾ آيل لشڪر جي وچ ۾ وڃي ڪريو. انهن مان کين ايترو ئي نقصان پهتو، جيترو بجليءَ جي گولي مان پهچي سگهي ٿو. هن وقت بهترين جنگي هٿيار ”بم گولو“ آهي، جيڪو دشمن کي تمام گهڻو جاني نقصان پهچائي ٿو.

زمرو:ھٿيار
اليڪٽرانڪس

[thumb|right|upright=1.2|[Surface-mount technology|Surface-mount electronic components]]

هٿرادو برقي شين ۾ ريڊيو، ٽيليويزن ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون پاڪستان ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ اوزار شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ سنڌ جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ بلوچستان ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا ڪراچي، لاهور، گجرات ۽ گجرانوالا ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ بجلي رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.

## حوالا
ٽرئڪٽر

thumb|ٽرئڪٽر
**ٽرئڪٽر** (Tractor) هڪ نهايت اهم زرعي مشين آهي، جيڪا زمين جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. ان کي ”مشيني ڍڳو“ پڻ چيو ويندو آهي. زراعت جي ميدان ۾ زمين کيڙڻ، سنوارڻ، ٻنا ۽ ٻارا وغيره ٺاهڻ لاءِ، ٽرئڪٽر نهايت ڪارائتو ثابت ٿيو آهي.

## تاريخ

1858ع ۾ پهريون دفعو ڊبليو. پي. ملر، ٻاڦ تي هلندڙ ٽرئڪٽر تيار ڪيو، جڏهن ته 1889ع ۾ چارٽر گيس انجن ڪمپنيءَ طرفان، تيل تي هلندڙ ٽرئڪٽر ٺاهيو ويو. آمريڪا جي رياست ڪئليفورنيا ۾ سڀ کان اول هڪ وزندار لوهي ٽرئڪٽر ٺاهيو ويو، جنهن جو وزن 41 ٽن هو، جڏهن ته ان کان اڳ ٺاهيل ٽرئڪٽر، وزن ۾ هلڪا ۽ ڪاٺ جا ٺاهيل هئا. اهڙيءَ طرح ٽرئڪٽر جي تياري، مختلف مرحلن مان گذرندي رهي ۽ آخرڪار 1922ع ۽ 1924ع جي عرصي ۾ هڪ ڪامياب ٽرئڪٽر وجود ۾ آيو، جيڪو هر قسم جي ٻني ٻاري ۾ استعمال ٿيڻ لاءِ ڪارگر هو.

## ھن وقت

هن وقت ٽرئڪٽر نه صرف ٻنيءَ ۾ هر هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر فصل کي لڻڻ، ٽرالي جي مدد هڪ جڳهه کان ٻيءَ جڳهه تائين پهچائڻ ۽ فصلن کي ڦوهاري ڪرڻ، لاباري ڪرڻ، وائر ڪرڻ وغيره لاءِ به مددگار ٿيندو آهي. ساڳيءَ طرح، ٽرئڪٽر جي ايجاد کان اڳ جڏهن ٻني ٻاري جا سمورا ڪم ڍڳن جا جوڙا ڪندا هئا، ته ان سان نه صرف هاريءَ کي گهڻي محنت ڪرڻي پوندي هئي، پر وقت جو زيان به گهڻو ٿيندو هو؛ ان جي ڀيٽ ۾ ٽرئڪٽر جي ايجاد سان هڪ طرف هاري سرٽوڙ ڪم کان بچي ويا آهن، ته ٻئي طرف سندن وقت به بچي ٿو پوي. ائين کڻي چئجي ته ٽرئڪٽر جي ايجاد، زرعي دنيا ۾ انقلاب برپا ڪري ڇڏيو، ته ڪو وڌاءُ نه ٿيندو.

## حوالا

زمرو:ٽيڪنالاجي
زمرو:زرعي مشينري
ٽيوب ويل

فائل:Tube well of Pakistan.jpg
فائل:Tube well in Raipur, Mansa.jpg
فائل:A tube well in village Chakrian.jpg
فائل:Tube well in India in 1968.jpg
زير زمين پاڻيءَ واري پوک لاءِ استعمال ڪرڻ جو هڪڙو ذريعو کوهه تي نار چاڙهي -پاڻي- مٿي پهچائڻ آهي، پر -ان- ۾ -پاڻي- -ٿوري- انداز ۾ حاصل ٿئي ٿو. بجليءَ جي اچڻ کان پوءِ زمين ۾ -برمو- هڻي، بجليءَ جي موٽر ذريعي -پاڻي- چاڙهڻ جو ٻيو جديد ذريعو بنيو. هن ذريعي ۾ -پاڻي- تمام گهڻو ملي ٿو. نه فقط زرعي ضرورت لاءِ -ٽيوب ويل- استعمال ۾ آيو، پر پوءِ زير زمين لوڻ واري سم جي -پاڻي- چاڙهڻ لاءِ به -ٽيوب ويل- ڪم اچڻ لڳو. -ٽيوب ويل- انگريزيءَ جي ٻن لفظن جو مجموعو آهي: ’ٽيوب‘ معنيٰ پائپ ۽ ’ويل‘ معنيٰ کوهه. جنهن جي معنيٰ ٿي پائپ وارو کوهه .

## حوالا
بابر نامو

هيءُ ڪتاب ڊاڪٽر هرومل سدارنگاڻيءَ (Dr. Haroo Mal Sadaarangaanni) جو فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل آهي. هيءُ بابر بادشاهه جو روزنامچو آهي، جيڪو هن **چغتائي ترڪيءَ** ۾ لکيو هو. اڪبر بادشاهه جي حڪم سان 1589ع ۾ عبدالرحيم خان خانان هن جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو. هي تمام گهڻو مقبول ڪتاب آهي انهيءَ ڪري هن جو ترجمو روسي، انگريزي، فرانسيسي، اردو ۽ سنڌيءَ ۾ ٿي چڪو آهي. هن ڪتاب ۾ ادب، شعر، موسيقي، مصوري ۽ خطاطيءَ تي ٺيڪ ٺاڪ ٽيڪاٽپڻي ڪيل آهي، جيڪا ڏاڍي لطيف ۽ دلچسپ آهي. هي ڪتاب تاريخي واقعن جو مرقع، معاشرتي سرگرميءَ جو نقشو ۽ جاگرافيائي ڄاڻ جو خزانو آهي. ڪتاب ساهتيه اڪيڊمي دهليءَ ۾ سال 1964ع ۾ شايع ڪيو. ساڳيو ڪتاب سنڌ ۾ ’روشني پبليڪيشن‘، ڪنڊياري پاران 2006ع ۾ پڻ ڇپايو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:سنڌي ٻولي
بابري مسجد

**بابري مسجد** ايوڌيا اتر پرديش ڀارت ۾ ھڪ مسجد هئي.جا ارڙھين صديء کان مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ تڪرار جو موضوع بڻيل رهي.

## تاريخي پسمنظر ۽ دعوائون

مسجد جي ڀتين تي لکتن مطابق اها مسجد 935ھ موجب29 .1528ع دوران مغل بادشاھ” بابر“ جي عهد ۾ سندس گورنر جنرل مير باقي ٺھرائي، جنهن کي بابر بادشاھ پٺيان بابري مسجد نالو ڏنو ويو. 

* هندن جي چوڻ مطابق” ظھير الدين بابر“ اها مسجد سندن قديم مندر جيڪو سندن ڌرم پتا ”رام“ جو جنمسٿان آھي کي ڊاهي ڏاڍ مڙسيء جي بنياد تي اها مسجد اڏرائي هئي. 
* هندو ڌرم کان علاوه جين ڌرم وارا به هن جاء تي پنهنجو حق جتائن ٿا هنن مطابق هتي” سمتا وهيڻي“ نالي هڪ جين مندر 16 صديء جي شروعات تائين موجود هو.
* ان کان علاوه ”ادت راج ٻڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن“ جي انوسار هتي ٻڌ ڌرم جو ”نرموهي اکاڙا“ نالي منارو هو.

## هندو مسلم ڇڪتاڻ

1853ع کان 55ع تائين هتي هندو مسلم ڇڪتاڻ ھلي جنهن جي نتيجي ڪيترائي ماڻھو مئا. مارچ 1934ع ۾ ھندو مسلم جهڳڙي ۾ مسجد جون ٻه ڀتيون شھيد ٿيون ۽ ڪيرائي زخمي ٿيا. 1936ع ۾ ”UP“ ۾ شيعا سني تڪرار ٿيو بقول شيعن جي ته ”مير باقي “شيعو هو تنهنڪري مسجد جو انتظام سندن حوالي هجڻ گهرجي. سرڪار جي ٽياڪڙيء تي مسجد سني وفاق حوالي ٿي. ڊسمبر 1949ع ۾ ھڪ هندو تنظيم” اکل ڀارتيه رامائڻ مهاسڀا“ 9 ڏينهن مسجد کي گهيري ۾ رکيو ۽ مسجد ۾ بت نسب ڪيا. جنهن جي نتيجي ۾ پوري هند سنڌ ۾ دنگل ٿيا ۽ ڪيترائي ماڻھو مئا.حڪومت هن مسجد کي جهڳڙي جو گهر قرار ڏئي سيل ڪيو. ”ولڀ ڀائي پٽيل“ ۽ ”پنڊت جواهر لال نهروء“ گوبند بلڀ پنت ۽ اتر پرديش جي هوم منسٽر” لال بهادر شاستريء “کي مسجد مان بت هٽرائڻ جو حڪم جاري ڪيو. ”هنن مطابق ته مسجد ۾ 400 سالن کان نماز ادا ڪئي پئي وڃي. رام هڪ پاڪ هستيء جو نالو آ ۽ نماز به هڪ پوتر عمل آ.هن مطابق عبادت ۽ پوڄا هڪ ئي عمل آھن. تنهن ڪري هيء مسجد سندن عبادتگاھ ئي رهڻ ڏجي ڇاڪاڻ ته اگر هي ”رام“ جي جنم جاء ھئڻ ڪري پاڪ آھي ته مسلمان به هن پوترسٿان کي عبادت لاء ئي استعمال ڪندا نه ڪي ڪنهن ٻئي مقصد لاء ۽ پڻ هن مسجد جا دوار هندو مت وارن لاء به کليل رهن“. هن راء تي ڪجهه مسلمانن کي به خدشا هئا پر هندن لاء ھيء راء ناقابل قبول هئي جو سندن خيال ۾ سندن ئي ڌرتيء تي مسلمان کين پنهنجن ڌرم آستانن کا محروم ڪن . جنهن تي پوري ڀارت ۾ نهرو خلاف وڳوڙ ٿيا ۽ هندن کيس حمله آورن جو ناجائز پٽ قرار ڏنو. 2008ع ۾ ”گوپال سنگھ“ فيض اباد ڪورٽ ۾ مسجد هندن حوالي ڪرڻ جي اپيل ڪئي.جنهن کان پوء” نرموهي اکارا“ به پٽيشن داخل ڪرائي جنهن جي جواب ۾” سني سينٽرل وفاق“ به 1961ع ڪيس فائل ڪرايو. 2080ع ۾ ” وشوا هندو پريشد“ رام مندر جي اڏاوت مهم هلائي جيڪا” اندرا گانڌي“ جي قتل تي روڪي وئي . 6 ڊسمبر 1992ع تي هندن جي هڪ تنظيم مسجد تي حملو ڪيو جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ، هند ۾  وڳوڙ ٿيا ۽ ٻه ھزار جي لڳ ڀڳ ماڻھو مئا ڪيترا مندر ۽ مسجدون ڊٺيون. 2003ع ۾” archological srvey of india “جي ٽيم گڏيل قومن جي سهڪار سان پنج مهينن تائين مسجد جي آسپاس بنيادن سميت اڱڻ وغيره جي کوٽائي ڪرائي پنهنجي رپورٽ ۾ مسجد جي هيٺان هڪ قديم مندر جي کنڊر هئڻ جا ثبوت ڏنا. پر مسلمانن طرفان هن رپورٽ تي خدشا هئڻ ڪري ڪو کڙ تيل نه نڪتو. ان وقت مسٽر” اتل بهاري واجپائي“ هڪ بيان تي هندن جي تنقيد جو نشانو بڻي. 2010ع ۾ ”وشوا هندو پريشد “ ڪيس قانوني طور وڙھڻ جو فيصلو ڪيو جنهن تي سيپٽمبر 2010ع کان 9 نومبر 2019ع تائين ٻڌڻيون ٿيون. سپريم ڪورٽ .2.77 ايڪڙن تي مشتمل اها زمين هندن حوالي ڪرڻ جو آديش جاري ڪيو.جڏهن ته متبادل 5 ايڪڙ ”سني وفاق بورڊ “ حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.

## حوالا

زمرو:ڀارت

زمرو:هندوستان ۾ مذهبي تڪرار
ڀونگ شريف جي مسجد

**ڀونگ شریف مسجد** صوبي پنجاب جی ضلعي رحيم يار خان جي ڳوٺ، ڀونگ شریف ۾ واقع آهي. مشهور ۽ خوبصورت مسجد ڀونگ شريف جي تعمير جو بنياد 1932ع ۾ ڳوٺ ڀونگ تعلقي صادق آباد ۾ رکيو ويو، هيءَ مسجد پنهنجي بناوٽ ۽ خوبصورتيءَ جي ڪري هنڌين ماڳين مشهور آهي ۽ اسلامي طرز تعمير جو اعليٰ نمونو آهي. 

ان جي تعمير کي 50 سالن کان وڌيڪ عرصو لڳو، پر پوءِ به ان جي زيبائش جو ڪم هلندو رهي ٿو. مسجد جي اڏاوت لاءِ سامان ۽ ماهر ٻين ملڪن کان به گهرايا ويا ۽ 1000 جي لڳ ڀڳ محنتي مزدورن ان جي تعمير ۾ حصو ورتو. ان جي زيبائش ۾ سون جو استعمال به ٿيو. هن مسجد جي تعمير اتي جي زميندار رئيس غازي محمد مرحوم سال 1951ع ۾ شروع ڪرائي، جنهن جي زيبائش جو ڪم وقت بوقت هلندو رهي ٿو. هن ڪم ۾ رئيس غازي محمد مرحوم جي سموري زمين ۽ ملڪيت خرچ ٿيندي رھي. ھن مثالي ۽ خوبصورت مسجد جو ٺهرائيندڙ رئيس محمد خان نھايت محبت ڀريءَ طبيعت جو مالڪ ھو. عشق رسول محمد صلي الله عليه وسلم سندس رڳ رڳ ۾ سمايل ھو. فقيرن ۽ ولين جو ته خادم ھو. انڍڙ قبيلي جي رھبر سلطان العارفين سان سندس والھانه محبت ھئي.
مسجد ڀونگ شريف کي پنھنجي ديده زيب تعمير ۽ تزئين سبب 1986ع ۾ آغا خان ڪلچرل اوارڊ ملي چڪو آھي. ھن اوارڊ جي حصول لاءِ دنيا جي پنجن ئي کنڊن، ايشيا، يورپ، آمريڪا، آفريڪا ۽ آسٽريليا مان لڳ ڀڳ 23 پراجيڪٽ مقابلي لاءِ پھتا ھئا، جن مان مسجد ڀونگ شريف پھرئين نمبر تي رھي، ان کان سواءِ انٽرنئشنل جيوريءَ جي ميمبرن مراڪش جي ولي عھد ۽ اردن جي ولي عھد پاران مسجد جي تعمير ڪندڙ ڪاريگرن لاءِ 50 ھزار ڊالر انعام طور ڏنا ويا. جڏهن ته مسجد جي خدمتن عيوض رئيس غازي محمد کي 2004ع ۾ صدارتي اوارڊ ”ستاره امتياز“ سان به نوازيو ويو ۽ مسجد جي تصوير واري ٽپال ٽڪلي به جاري ڪئي وئي. ان ديده زيب مسجد کي ڏسڻ لاءِ ڪيترائي ماڻهو اچن ٿا. 

## حوالا

زمرو:رحيم يار خان ضلعو
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون مسجدون
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون تاريخي عمارتون
بندوق

**بَندُوقَ** هڪ قسم جو بارودي هٿيار، جنهن ۾ گوليون يا ڪارتوس وجهي ڇوڙجن. پهريون ڀيرو بارودي بندوقن واري دستي (جامڪي دار بندوقن) جي تشڪيل (جنوري 1517ع) شام ملڪ جي مملوڪ حڪومت ۾ نظر اچي ٿي. ان وقت ان هٿيار جو نالو ”البندُوق الرصاص“ مشهور ٿيو هو. دستي بندوق يعني بندوقيہ ۽ لفظ ”رصاصہ“ يعني گولي يا ڪارتوس واري بندوق. ان کان پوءِ بُندقيہ ۽ بندقيات جا لفظ گهڻو استعمال ٿيا. مملوڪين بندوق جو استعمال 1490ع ۾ ڪيو، ليڪن يورپ ۾ دستي بندوق جو استعمال 1365ع ۾ شروع ٿي ويو هو. چئن صدين تائين بندوق جي استعمال تي ڪڏهن گهٽ ته ڪڏهن وڌ ڌيان ڏنو ويو، فقط آلِ عثمان، بندوقن جي استعمال ۽ ان جي سپاهه کي وسيع پيماني تي تربيت ڏئي فوج جو اهم حصو بنائي ڇڏيو. جڏهن ته مملوڪين ۽ عالم اسلاميءَ جي ٻين فرمانروائن ان کي نظرانداز ڪري ڇڏيو. نتيجي طور اولهه ايشيا ۽ مصر جي مستقبل تي وڏو اثر پيو. صرف اڍائي سالن (آگسٽ 1514ع کان جنوري 1517ع) ۾ عثمانين، صفوين کي شڪست ڏيئي مملوڪين جي سلطنت کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي سلطنت ۾ قديم اسلامي دنيا جا علائقا شامل ڪري ڇڏيا، جن تي انهن جو قبضو 20 صديءَ ۾ سندن سلطنت جي زوال تائين برقرار رهيو .
مختلف ماخذن موجب پهريائين 1422ع کان وٺي 1450ع تائين عثماني سلجوقين جنگين ۾ بندوق کان ڪم ورتو. عثماني پنهنجي زيردست ملڪن مان بارود لاءِ لوهه، شيهو، ٽامو، گندرف ۽ اعليٰ قسم جي شوري جو خام مال حاصل ڪندا هئا، جيڪو جنگ لاءِ ضروري هوندو هو. ان بعد سڄي يورپ ۾ بارود، بندوقن ۽ توپن ٺاهڻ جا ڪارخانا کلي ويا ۽ ملڪن جي سرحدن تي بارودي بندوقن جو رواج عام ٿي ويو، ويندي اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ تائين اهو سلسلو جاري رهيو. سنڌ ۾ پهريون ڀيرو محمد بن قاسم، سنڌ جي راجا ڏاهر جي خلاف روغن نفط استعمال ڪيو، جيڪو سادو آتشين هٿيار هو. تاريخ فرشته جي لکڻ موجب، محمود غزنويءَ هتي جنگ ۾ شوري (تيزاب) جو استعمال ڪيو. اڪبر جي دور ۾ سڄيءَ سنڌ ۽ هند ۾ جامڪي دار بندوقون شروع ٿي چڪيون هيون. بارودي هٿيارن جي سکيا لاءِ اورنگزيب پنهنجي لشڪر جي سپاهين جي تربيت لاءِ ترڪن، عربن ۽ پورچوگيزن کي به ملازم رکيو. هن وقت دنيا ۾ بندوقن جا جيڪي نمونا هلندڙ آهن، تن ۾ هڪ نال واري بندوق ،دُنالي بندوق، ريپيٽر، ڪلاشنڪوف ۽ ٻيا قسم مشهور آهن .

## حوالا