ابن تيميه

**ابن تيمية** (عربي ۾: ٱبْن تَيْمِيَّة}م؛ 22 جنوري 1263ع – 26 سيپٽمبر 1328ع) هڪ سني مسلمان عالم، فقیہ، مجتهد، محدث، قادري صوفي، ابتدائي سلفيّت جو عقيدتي عالم ۽ تصوير-شڪني (آئيڪن ڪلازم) جو حامي. حرّان ۾ 1263ع ۾ ڄائو ۽ منگول حملي کان لڏي نڪري، هن کي ڏاڏي ۽ والد دمشق ۾ اسلامي فقھ جي اصولن ۾ پڙهايو. ابن تيمية پنهنجي همعصرن ۽ پوءِ وارن صدين ۾ بہ هڪ تڪراري شخصيت ثابت ٿيو. عالمن ۽ رياستي اختيارين ابن تيمية ۽ سندس شاگردن تي تجسيم/تشبيه (انسان جهڙيون صفتون منسوب ڪرڻ) جا الزام هنيا، جنهن جي نتيجي ۾ سندس ڪجهه لکڻيون سنسر ٿيون ۽ پوءِ قيد بہ ٿيو.
ان جي باوجود، هن کي سلفي تحريڪ جي اهم ابتدائي باني شخصيتن مان هڪ طور بہ ڏٺو ويو آهي. ابن تيمية پنهنجي رسالن ۾ زور ڏنو ته عقل ۽ وحيءَ ۾ ڪا ٽڪراءُ ڪونهي، ۽ ديني سچائيءَ جي تلاش ۾ فلسفي کي لازمي شرط بڻائڻ جي خيال جي مخالفت ڪئي. شيعن کي مسلم سماجن ۾ فتني/فساد جو ذريعو سمجهندڙ عالم طور، ابن تيمية پنهنجي ڪيترن رسالن ۾ ضد-شيعا مناظرات لاءِ بہ مشهور رهيو؛ جهڙوڪ ''منهاج السُّنّة النبوي'' جنهن ۾ هن امامي شيعا عقيدي تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان کي گمراهي سان لاڳاپيل سڏيو. هن ڪسروان جي شيعن خلاف جهاد بابت فتويٰ جاري ڪيو ۽ پاڻ بہ ڪسروان مهمن ۾ شريڪ ٿيو، ۽ شيعن تي پنجين ڪالمن طور فرئنڪ صليبي ۽ منگول ايلخانيڊس جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو. هن جي سفارتي ڪردار بابت بہ ذڪر ملي ٿو ته ايلخانيڊ حڪمران غزان خان سان سندس رابطن جو ذڪر مرج الصفر (1303ع) جي جنگ جي پسمنظر ۾ اچي ٿو، جيڪا شام/ليوانٽ تي منگول حملي جي روڪٿام سان ڳنڍجي ٿي. حنبلي فقھ جو فقيه هئڻ جي حيثيت سان، ابن تيمية ڪيترين صوفي ريتن، خاص ڪري اوليا جي تعظيم ۽ مزارن جي زيارت سان لاڳاپيل عملن تي تنقيد ڪئي؛ ان ڪري هو پنهنجي دور جي ڪيترن حڪمرانن ۽ عالمن وٽ تڪراري بڻيو ۽ نتيجي طور کيس ڪيترا دفعا قيد بہ ڪيو ويو.

ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ ابن تيمية کي مسلح اسلام پسند تحريڪن، جهڙوڪ سلفي جهاديت، ۾ هڪ وڏي فڪري اثر طور بہ پيش ڪيو ويو آهي. سندس تعليمات جا اهم پهلو محمد بن عبد الوهاب تي بہ گهرو اثر ڇڏيندڙ سمجهيا وڃن ٿا، جيڪو وھابيت جي اصلاحي تحريڪ جو باني هو، ۽ پوءِ وارن ٻين سني عالمن تي بہ. شام جو سلفي عالم محمد رشيد رضا—جيڪو جديد دور ۾ ابن تيمية جي ڪم جو وڏو حامي هو—هن کي 7هين اسلامي صدي جو *[[مجدّد]]* قرار ڏنو. ابن تيمية جون ڪجهہ عقيدتي ۽ فقهي پوزيشنون—مثلاً منگول ايلخانيڊس بابت سندس *[[takfir|تڪفير]]* ۽ ٻين مسلمانن خلاف جهاد جي اجازت—بعد وارن اسلامسٽ سياسي تحريڪن، جهڙوڪ مسلم برادرهوڊ، حزب التحرير، القاعده ۽ اسلامي رياست ۾، مسلمان دنيا جي جديد حڪومتن خلاف بغاوت/مزاحمت جي جواز لاءِ حوالا بڻايون ويون. ابن تيمية کي وھابيت ۽ سلفيت ۾ ضد-صوفي بيانئي لاءِ بہ استعمال ڪيو ويو آهي. پر تاريخي لحاظ کان، ڪن بنيادپرست تحريڪن پاران سندس ڪجهه لکڻين جي چونڊيل ۽ سياق کان ٻاهر تشريح جي بنياد تي ابن تيمية جي تصويرڪشي کي غير درست پڻ قرار ڏنو ويو آهي. جيتوڻيڪ هو ڪڏهن ڪڏهن تصوف سان لاڳاپيل ڪجهہ عملن تي تنقيد ڪندو هو، پر هن تصوف کي اسلام جو اهم حصو تسليم ڪيو ۽ ڪيترن صوفي بزرگن جي ساراهہ بہ ڪئي؛ پاڻ بہ قادريه سلسلي سان لاڳاپيل هو. هن عام ماڻهن جي قتل جي سخت مذمت ڪئي ۽ ان کي اهڙو "فساد" قرار ڏنو جنهن کي الله ۽ سندس رسول ناپسند ڪن ٿا.

ابن تيميه جو اصل نالو تقي الدين بن ابوالعباس احمد بن شهاب الدين بن شيخ عبدالحڪيم بن عبدالسلام بن عبدالله بن محمد بن الحراني الحنبلي هو. هو، حران ۾ 10 ربيع الاول 661ھ/ 22 جنوري 1263ع ۾ ڄائو. حران، موصل ۽ شام جي وچ ۾ هڪ ننڍڙو ڳوٺڙو هو. هو نامور فقيهه، مفسر، محدث، متڪلم ۽ مجاهد هو. ڇهه پيڙهيون اڳ سندس خاندان ۾ هڪ خاتون تيميه نالي، علم ۽ فضل ۾ باڪمال هئي، ان جي نسبت سان هي خاندان مشهور ٿيو. پنجن سالن جو هو جو ابن تيميه جو گهراڻو حران کان دمشق لڏي آيو. سندس حافظو ڪمال درجي جو هو. ڪتاب هڪ دفعو پڙهڻ سان ئي حفظ ٿي ويندو هوس. هن 20 سالن جي عمر ۾ قرآن، فقہ ۽ مناظري ۾ مهارت حاصل ڪئي. والد جي مرڻ کان پوءِ تدريس ۽ فتويٰ جي مسند تي ويٺو. سڄا سارا 44 سال سني اسلام جي تعليم ڏيڻ ۾ گذاريائين. شادي به نه ڪيائين.  هن اهڙي دور ۾ جنم ورتو، جڏهن اسلام ۾ ڪيترائي فرقا ظاهر ٿي چڪا هئا ۽ بدعتواني عام هئي. مسلمان اسلام جي صحيح تعليم کان ڪٽجي ويا هئا، تاتارين جي حملن سبب علم ۽ تهذيب جا مرڪز تباهه ٿي چڪا هئا. ان ڪري تاتارين ۽ ڪن ٻين بدعنوان گروهن جي خلاف زبان ۽ قلم ذريعي جهاد ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتائون. مخالفن جي غلط الزامن جي ڪري مصر ۽ دمشق ۾ ڪيترائي ڀيرا قيد ٿيو. زندگيءَ جا پويان ٻه سال پڻ قيد ۾ گذاريائين، مٿس ڪفر جون فتوائون به لڳيون. ساڻس گڏ سندس ٻه سڳا ڀائر ۽ سندس شاگردن مان **حافظ ابن قيم** شامل هئا. سندس ننڍي ڀاءُ قيد ۾ ئي وفات ڪئي، جنهن جي جنازي نماز ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ به کيس کي اجازت نه ملي.
قيد ۾ پڻ لکڻ جو سلسلو جاري رکيائين. هر مسئلي تي ڪتاب ۽ سنت جون شاهديون حافظي جي زور تي پيش ڪندو رهيو. نيٺ کانئس مس ۽ قلم کسيا ويا ته ڪي شيون ڪوئلي سان پڻ لکيائين. 27 سيپٽمبر 1328ع تي دمشق ۾ وفات ڪيائين. وفات کان اڳ انهن سڀني کي معاف ڪيائين، جن کيس تڪليفون پهچايون هيون. سندس جنازي ۾ ماڻهن جو وڏو انگ شريڪ ٿيو هئو، جن ۾ عورتون به هيون. سندس لکڻين ۾ قرآن پاڪ جو تفسير، حديث، فقهه، نحو، لغت، رياضي وغيره جا موضوع شامل آهن، جن جو تعداد 500 کن آهي. سندس ڪيترائي ڪتاب وري وري ڇپيا آهن. مثلاً: ڪتاب الايمان، اقتضاد المراط، الصراط المستقيم، منهاج السنه، الجواب الصحيح، ڪتاب الرد علي المتقين، تفسير سوره اخلاص، تفسير سوره نور، رسائل الکبريٰ (ٻه جلد)، فتاويٰ (پنج جلد)، وغيره. پاڻ شاعري به ڪندو هو.
هن شريعت جي تشريح ڪندي، منگول حڪمرانن خلاف فتوا ڏني ۽ انهن خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.  هن جو ان حوالي سان، اڄوڪي وهابي ازم، سلفي ازم ۽ جهاد ڪرڻ جي حامين تي وڏو اَثر آهي.

## شروعاتي سال
ابن تيميه 10 ربيع الاول 661 هه (22 جنوري 1263ع) تي حرّان، مملوڪ سلطنت ۾، روايتي حنبلي عالمن جي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. هن جو نسلي تعلق والد جي پاسي کان عربي ۽ والده جي پاسي کان ڪردي ٻڌايو وڃي ٿو. سندس والد شهاب الدين عبد الحليم ابن تيميه، حرّان ۾ ۽ پوءِ جامع اموي ۾ حنبلي مسند سنڀالي. اُن وقت حرّان مملوڪ سلطنت جو حصو هو، اڄ جي شام ۽ ترڪي جي سرحد وٽ، ۽ هاڻوڪي شانلي اورفا صوبو ۾ واقع آهي. اسلامي دور جي شروعات ۾ حرّان ديار مُضر ۾ هو، جيڪو قبيلي مُضر جي نالي سان منسوب علائقو هو. منگولن جي تباهي کان اڳ، حرّان اسلام جي شروعاتي دور کان ئي حنبلي مسلڪ سان وابستگيءَ جي روايت سبب مشهور هو، جنهن سان ابن تيميه جو خاندان لاڳاپيل هو. سندس ڏاڏو مجد الدين ابن تيميه ۽ چاچو فخر الدين، ٻئي حنبلي مسلڪ جا نامور عالم هئا، ۽ سندن علمي خدمتون چڱيءَ طرح ڄاتيون وينديون هيون.

## تعليم
1269ع ۾ ابن تيميه، ستن ورهين جي عمر ۾، پنهنجي والد ۽ ٽن ڀائرن سان گڏ حرّان ڇڏي ڏنو؛ ۽ پوءِ ايندڙ منگول حملي ۾ اهو شهر مڪمل طور تباهه ٿي ويو. ابن تيميه جو خاندان دمشق، شام لڏي اچي آباد ٿيو، جيڪو اُن وقت مملوڪ سلطنت جي حڪمراني هيٺ هو.

دمشق ۾ سندس والد سڪّريه مدرسه جو مهتمم هو، جتي ابن تيميه به پنهنجي شروعاتي تعليم حاصل ڪئي. هن پنهنجي دور جي مذهبي ۽ غير مذهبي علمن سان واقفيت پيدا ڪئي. مذهبي تعليم سندس نوجواني جي شروعاتي ورهين ۾ شروع ٿي، جڏهن هن سڄو قرآن ياد ڪيو، ۽ پوءِ قرآن جي تلاوت جا ضابطا (تجويد) سکيا. پنهنجي والد کان هن فقه ۽ اصول الفقه سکيا. ابن تيميه احمد بن حنبل، ابو بڪر الخلال ۽ ابن قدامة جا ڪتاب پڙهيا، ۽ پنهنجي ڏاڏي مجد الدين جا ڪم پڻ اڀياس ڪيا. سندس فقهي تعليم صرف حنبلي روايت تائين محدود نه رهي، پر هن ٻين فقهي مڪتبن جو به اڀياس ڪيو.

چيو وڃي ٿو ته هن جن عالمن کان حديث پڙهي، انهن جو انگ ٻن سون کان وڌيڪ هو، جن مان چار عورتون هيون. نالن سان سڃاتل حديث استادن جو تعداد چاليهه ٻڌايو وڃي ٿو، جيڪو ابن تيميه پنهنجي ڪتاب *Arba'un Haditha* ۾ درج ڪيو. سراج الحق، انهن حوالن جي بنياد تي چوندو آهي ته ابن تيميه پنجن ورهين جي عمر کان حديث ٻڌڻ شروع ڪئي. ابن تيميه جي استادن مان هڪ، شام جو پهريون حنبلي قاضي القضاة شمس الدين المقدسي هو، جنهن کي سلطان بيبرس عدالتي سڌارن جي سلسلي ۾ اهو نئون عهدو ڏنو هو. المقدسي پوءِ ابن تيميه کي فتويٰ ڏيڻ جي اجازت ڏني، جنهن سبب هو سترهن ورهين جي عمر ۾ مفتي بڻيو.

غير مذهبي علمن ۾ هن عربي ٻولي ۽ ادب ڏانهن خاص توجهه ڏنو، ۽ علي بن عبد القوي الطوفي کان نحو ۽ لغت پڙهي. پوءِ هن نحو جي مشهور ڪتاب *al-Kitab* (سيبويه) کي چڱيءَ طرح اڀياس ڪيو. هن رياضي، الجبرا، خطاطي، علمِ ڪلام، فلسفو، تاريخ ۽ فرقن بابت لکڻين جو پڻ اڀياس ڪيو. تاريخ ۽ فلسفي جي ڄاڻ جي بنياد تي هن پنهنجي زماني جي غالب فلسفيانه بحثن جو رد لکڻ شروع ڪيو، جن مان هڪ ارسطوطاليسيت هو. ابن تيميه تصوف بابت به پڙهيو ۽ چيو وڃي ٿو ته هن سهل التستري، جنيد بغدادي، ابو طالب المڪي، عبد القادر الجيلاني، شهاب الدين عمر السهروردي ۽ ابن عربي جي لکڻين تي غور ڪيو. 1282ع ۾ ابن تيميه ويهن ورهين جي عمر ۾ تعليم مڪمل ڪئي.

## عالم طور زندگي

1284ع ۾ والد جي وفات کان پوءِ، ابن تيميه سڪّريه مدرسه جي خالي ٿيل سربراهي سنڀالي ۽ حديث جا درس ڏيڻ شروع ڪيا. هڪ سال پوءِ هن جمعي جي ڏينهن جامع اموي ۾ حنبلي زاويه جي مسند تي قرآن جي تفسير بابت درس شروع ڪيا. نومبر 1292ع ۾ ابن تيميه حج ادا ڪيو، ۽ چار مهينا پوءِ واپس اچي، 29 ورهين جي عمر ۾ پنهنجي پهرين ڪتاب *Manasik al-Hajj* لکيو، جنهن ۾ هن اتي ڏٺل مذهبي بدعتن تي تنقيد ۽ مذمت ڪئي. ان دور ۾ ابن تيميه حنبلي فڪري روايت جي نمائندگي ڪندو هو. حنبلي فقهي مدرسو کي چار فقهي نظامن (حنفي، مالڪي ۽ شافعي) مان سڀ کان وڌيڪ روايتي سمجھيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته اهو فلسفي ۽ علمِ ڪلام جي هلينسٽڪ بحثن بابت شڪ وارو رويو رکندو هو. ابن تيميه زندگي ڀر هن مسلڪ سان وابسته رهيو ۽ ان جا اصول چڱيءَ طرح ڄاڻيا؛ تنهن هوندي به هن اهلِ صلاحيت لاءِ اجتهاد جي ترغيب ڏني ۽ تقليد کان باز رهڻ جي تاڪيد ڪئي.

ابن تيميه جي زندگي سادي هئي ۽ هن پنهنجو گهڻو وقت سکيا، لکڻ ۽ پڙهائڻ ۾ لڳايو. هن شادي نه ڪئي ۽ پنهنجي عمر دوران ڪنهن عورت ساٿيءَ بابت به ذڪر نه ٿو ملي. پروفيسر المطروڊي موجب، اهو به سبب ٿي سگهي ٿو جو هو ڪنهن سرڪاري منصب (جهڙوڪ قاضي) تي نه هوندي به پنهنجي زماني جي سياسي معاملن ۾ سرگرم رهيو. هن کي سرڪاري عهدن جي آڇ ٿي، پر هن قبول نه ڪئي.

### ممڪن اثر
ابن تيميه ڪيترن اهڙن عالمن کان پڙهيو جيڪي پنهنجي دور ۾ مشهور هئا؛ پر اهو واضح ثبوت موجود ناهي ته انهن مان ڪنهن جو هن تي فيصلائتو اثر رهيو هجي.
ابن تيميه تي مضبوط اثر حنبلي مسلڪ جي باني احمد بن حنبل جو بيان ڪيو وڃي ٿو. ابن تيميه احمد جي *[[مسند احمد بن حنبل]]* کي بار بار اڀياس ڪري پنهنجي مسلڪ ۾ پختگي آندي. جيتوڻيڪ هن گهڻو وقت هن مسلڪ تي هليو، پر زندگي جي پڇاڙيءَ ڏانهن هن اندھي تقليد کان فاصلو اختيار ڪرڻ جو به ذڪر ڪيو.
سندس ڪم تي سڀ کان وڌيڪ اثر مسلمانن جي پهرين ٽن نسلن (سلف) جي قول ۽ عمل جو نظر اچي ٿو؛ سندس لکڻين ۾ هو گهڻو ڪري انهن جي راءِ کي پنهنجي همعصرن جي راءِ تي ترجيح ڏيندو آهي. جديد سلفي تحريڪ به پنهنجو نالو انهن ئي نسلن مان وٺي ٿي.

### حڪمرانن سان لاڳاپو
مذهبي عالم طور ابن تيميه جو حڪمرانن سان لاڳاپو هميشه سازگار نه رهيو. ڪڏهن خاموشي، ته ڪڏهن کليل مخالفت تائين اهو لاڳاپو پهتو. جڏهن هن جا مقصد حڪمرانن سان ملندا هئا ته سندس ڪوششن کي ساراهيو ويندو هو؛ پر جڏهن هو موجوده نظام جي مخالفت ڪندو هو ته کيس “غير همڪار” سمجهيو ويندو هو، ۽ ڪيترن موقعن تي هو جيل ۾ به رهيو. حڪمرانن بابت سندس رويو، محمد ﷺ جي صحابن جي اُن بيعت واري اصول سان منسوب ڪيو وڃي ٿو: الله جي اطاعت اندر اطاعت ڪرڻ، حڪم ڏيندڙ ظالم به هجي؛ اختيار وارن جي اختيار تي جهڳڙو نه ڪرڻ؛ ۽ حق ڳالهائڻ يا حق جي حمايت ڪرڻ، الله خاطر ڪنهن جي ملامت کان نه ڊڄڻ.
ابن تيميه مذهبي عالم سان گڏ اسلامي سياسي سرگرم ڪار به هو. سندس ڪوششن جي نتيجي ۾ هو ڇهن ڀيرا قيد ٿيو، ۽ مجموعي طور جيل ۾ گذاريل وقت ڇهن ورهين کان وڌيڪ ٻڌايو وڃي ٿو. ڪجهه ذريعا چون ٿا ته هو ٻارهن ورهين کان وڌيڪ به قيد ۾ رهيو. سندس گرفتاريون مملوڪ دور جي علمي ۽ صوفي حلقن جي مخالفت سبب ٿيون، جيڪي سندس عقيدي جي ڪجهه پهلوئن ۽ فقهي راءِ بابت اختلاف رکندا هئا. بهرحال يحيىٰ ميشوٽ موجب “حقيقي سبب وڌيڪ معمولي” هئا؛ هن پنج سبب بيان ڪيا: طاقتور مذهبي ۽ صوفي ادارن ۾ رائج عقيدن ۽ عملن سان عدم موافقت، حد کان وڌيڪ کليل لهجو، هم منصبن جي حسد، سندس عوامي اثر سبب عام نظم لاءِ خطرو، ۽ سياسي سازشون. بابر جوهانسن به لکيو ته سندس قيد جا سبب اُنهن تڪرارن سان جڙيل هئا جيڪي مسلم صوفين، فقيهن ۽ متڪلمين سان پيدا ٿيا، ۽ جن سياسي اختيارين کي قائل ڪري ابن تيميه تي سياسي پابندي ۽ قيد لاڳو ڪرايو.
1293ع ۾، ٽيهه ورهين جي عمر ۾، ابن تيميه جو عوامي ۽ سياسي ميدان ۾ ظهور اُن وقت ٿيو جڏهن اختيارين کيس عيسائي پادري عَسّاف النصراني بابت فتويٰ ڏيڻ لاءِ چيو، جنهن تي محمد ﷺ جي توهين جو الزام لڳايو ويو. هن اها ذميواري قبول ڪئي ۽ فتويٰ ڏني ته اُن شخص کي موت جي سزا ڏني وڃي. جيتوڻيڪ عوامي راءِ گهڻي حد تائين ابن تيميه جي حق ۾ هئي، پر شام جي والي مسئلو حل ڪرڻ لاءِ عَسّاف کي اسلام قبول ڪرڻ جي شرط تي حياتي ڏيڻ چاهي، ۽ هن قبول به ڪيو. ابن تيميه کي اها رعايت قبول نه هئي، تنهنڪري هو پنهنجن ساٿين سان والي جي محل ٻاهران احتجاج ڪرڻ لڳو ۽ موت جي سزا جو مطالبو ڪيائين، هن دليل سان ته محمد ﷺ جي توهين ڪندڙ (مسلمان هجي يا غير مسلمان) کي قتل ڪيو وڃي. سمجھوتي کان انڪار ۽ احتجاج سبب کيس قيد جي سزا ملي، جيڪا سندس ڪيترين گرفتارين مان پهرين هئي. هنري لاؤسٽ مطابق، ان قيد دوران ابن تيميه پنهنجو پهريون وڏو ڪتاب *al-Ṣārim al-maslūl ʿalā shātim al-Rasūl* (رسول جي توهين ڪندڙن خلاف کڄيل تلوار) لکيو. ابن تيميه ۽ سندس شاگرد، “غير اسلامي عملن” خلاف ۽ “نڪيءَ جو حڪم، بديءَ کان روڪ” کي مذهبي فرض سمجھي سرگرم رهيا. يحيىٰ ميشوٽ موجب انهن واقعن ۾: ٻارن جا مٿا منڊائڻ، بدڪاري خلاف مهم، سرعام قتل کان اڳ هڪ ملحد کي مارڻ، مسجد ۾ هڪ “مقدس پٿر” سمجهيل پٿر کي ٽوڙڻ، نجومن تي حملا، ۽ “منحرف صوفي شيخن” کي سرعام توبه ڪرائڻ ۽ سنت جي پابندي ڪرائڻ جهڙا عمل شامل هئا. ابن تيميه ۽ سندس ساٿي شراب وڪڻندڙن جي مذمت ڪندا هئا، ۽ دمشق ۾ شراب جا دڪان ٽوڙي بوتلون ڀڃي شراب زمين تي وهايو ڪندا هئا.
ڪجهه ورهين پوءِ 1296ع ۾، هن پنهنجي استاد زين الدين ابن المنادجّال جي جاءِ تي، دمشق جي قديم ترين حنبلي اداري حنبليه مدرسه ۾ حنبلي فقه جو پروفيسر بڻجي عهدي سنڀاليو. ڪجهه ماڻهن موجب، اهو سندس علمي ڪيريئر جو عروج هو. اُن زماني ۾ سياسي بيچيني هئي: مملوڪ سلطان العادل كتبغا کي سندس نائب السلطان الملڪ المنصور لاجين هٽايو، ۽ لاجين 1297ع کان 1299ع تائين حڪمراني ڪئي. لاجين ارمني سلطنت ڪليڪيه جي عيسائين خلاف مهم چاهيندو هو، جيڪي منگول سلطنت سان اتحاد ۾ هئا، ۽ اُن اتحاد جا نتيجا بغداد (عباسي خلافت جي گادي) جي تباهي ۽ حرّان جي برباديءَ جهڙن واقعن سان ڳنڍيا ويندا آهن؛ تنهنڪري هن ابن تيميه کي مسلمانن کي جهاد لاءِ اُڀارڻ جي درخواست ڪئي.
1298ع ۾ ابن تيميه “آياتِ متشابہات” بابت پنهنجي تشريح *Al-`Aqidat al-Hamawiyat al-Kubra* لکِي. اهو ڪتاب خدا جي صفات بابت آهي ۽ شام جي شهر حماه مان آيل سوال جو جواب هو. اُن وقت شام ۽ مصر جي علمي دنيا ۾ اشعري علما اثرائتي عهدن تي هئا ۽ صفاتِ الٰهي بابت سندن مخصوص موقف هو. ابن تيميه پنهنجي ڪتاب ۾ سندن موقف سان سخت اختلاف ڪيو، جنهن سبب وڏي تڪرار پيدا ٿي.
1300ع ۾ ابن تيميه مملوڪن سان گڏجي، ڪسرَوان مهمون (1292–1305) واري سزا ڏيندڙ لشڪر ڪشيءَ ۾، ڪسرَوان (جبلِ لبنان) واري علائقي ۾، علوي ۽ شيعن خلاف شريڪ ٿيو. ابن تيميه جو خيال هو ته علوي “يهودين ۽ عيسائين کان به وڌيڪ گمراهه” آهن، ۽ ڪارول هيلنبرينڊ موجب علويَن سان ٽڪراءَ جو هڪ سبب اهو به هو ته انهن تي عيسائين ۽ منگولن سان ساٿ ڏيڻ جو الزام لڳايو ويو. ابن تيميه منگولن ۽ سندن مبينه علوي ساٿين خلاف ٻين مهمن ۾ به سرگرم رهيو.
1305ع ۾ ابن تيميه علويَن ۽ اسماعيليَن خلاف ٻي فوجي مهم ۾ به شامل ٿيو، جيڪا ڪسرَوان (جبلِ لبنان) واري علائقي ۾ ٿي ۽ اُتي کين شڪست ڏني وئي. چيو وڃي ٿو ته علويَن ۽ اسماعيليَن مان گهڻا پوءِ ٻارهن امامي شيعه مسلڪ ڏانهن مائل ٿيا ۽ ڏکڻ لبنان ۽ بقاع واري وادي ۾ آباد ٿيا، جڏهن ته جبلن ۾ ڪجهه شيعا ٽڪريون بچي ويون.

## منگول حملن ۾ شموليت

### پهريون حملو

پهريون حملو ڊسمبر 1299ع کان اپريل 1300ع جي وچ ۾ ٿيو، جنهن جو سبب مملوڪن جي اُن فوجي مهم کي ٻڌايو وڃي ٿو، جيڪا ڪيليڪيا جي ارمني سلطنت خلاف ٿي؛ ۽ اهي منگولن جا اتحادي هئا. منگولن جي قانوني نظام ۾، جنهن *[[شريعت]]* کي نظرانداز ڪري يسا نافذ ڪئي، ابن تيميه ايلخانيه حڪومت ۽ سندس فوجن تي *[[تڪفير]]* لاڳو ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ اهي “انساني ٺهيل قانونن” موجب حڪمراني ڪندا هئا—جيتوڻيڪ مسلمان اڪثريت وارن علائقن ۾ اهي قانون وڏي پيماني تي شاذ و نادر ئي عمل ۾ آندا ويندا هئا. ابن تيميه کليل نموني غازان خان جي “*pādishāh al-islām*” (اسلام جو بادشاهه) واري دعويٰ کي رد ڪيو—اهو لقب غازان پنهنجي فوجي مهمن کي جائز ڏيکارڻ لاءِ اختيار ڪيو هو—۽ ابن تيميه کيس “ڪافر بادشاهه” قرار ڏئي تاتارن جي سياسي نظام جي مذمت ڪندي ڪيترائي *[[فتويٰ|فتويٰ]]* جاري ڪيا. ايلخانيه لشڪر مملوڪ سلطنت کي حمص جي ٽين جنگ ۾ شڪست ڏني ۽ ڊسمبر 1299ع جي آخر تائين دمشق پهچي ويو. منگولن جي ظلمن کان ڊڄي ڪيترائي عالم، اهلِ قلم ۽ عملدار خوف ۾ دمشق ڇڏي ڀڄڻ لڳا. ابن تيميه انهن عالمن مان هو، جنهن ڪمزور ۽ بي وس دمشق وارن سان گڏ ثابت قدم رهي، ۽ تاتار حملي آورن خلاف بنا رعايت ۽ بهادرانه مزاحمت جي سڏ ڏنو. ابن تيميه پنهنجي وقت جي بحران کي رده جي جنگن سان تشبيهه ڏني، جيڪي پهرين مسلم خليفي ابوبڪر انهن بغاوت ڪندڙ عرب قبيلن خلاف لڙيون هيون، جن شريعت کان منهن موڙيو. ابن تيميه منگولن جي حملن آڏو ڀڄندڙ مسلمانن کي سخت تنبيهه ڪئي ۽ انهن جي حالت کي احد جي جنگ ۾ مسلمانن جي پسپائيءَ سان ڀيٽيو. دمشق جي قلعي جي ڪمانڊر ڏانهن هڪ جوشيلي خط ۾ ابن تيميه اپيل ڪئي:
“جيستائين هڪ پٿر به بيٺو هجي، پنهنجي سموري وس آهر قلعي کي هٿيار نه ڦٽائڻ ڏيو. هن ۾ شام جي ماڻهن لاءِ وڏي ڀلائي آهي. الله هن سرزمين کي شام جي ماڻهن لاءِ پناهه گاهه قرار ڏنو آهي—۽ اها ايمان ۽ *[[سنت]]* جي سرزمين رهندي، جيستائين حضرت عيسيٰ جي نزول جو وقت اچي.”
سياسي دٻاءَ جي باوجود، ابن تيميه جي هدايتن تي مملوڪ عملدارن عمل ڪيو ۽ قلعي جي حوالي بابت منگولن سان ڳالهيون بي نتيجا رهنديون ويون. ان کان ٿوري ئي پوءِ، ابن تيميه پنهنجي ڪجهه مريدن ۽ شاگردن سان گڏ، شهر جي ڪناري وارن علائقن ۾ منگولن سان گڏيل مختلف شيعا قبيلن خلاف هڪ جوابي حملو ۾ شريڪ ٿيو؛ جنهن سان منگول حملو پوئتي ڌڪجي ويو. ابن تيميه اسلامي عالمن جي هڪ وفد سان گڏ غازان خان وٽ به ويو، جيڪو ايران جي منگول ايلخانيه جو خان هو، ۽ رحم جي اپيل ڪئي. جنوري 1300ع جي شروعات تائين، منگولن جا اتحادي—ارميني ۽ جورجيائي—دمشق ۾ وڏي تباهي آندي ۽ شام جا قيدي وٺي ويا. منگول عملي طور 1303ع جي پهرين چئن مهينن تائين دمشق تي قابض رهيا. شهر مان گهڻا لشڪري ۽ گهڻا شهري به ڀڄي چڪا هئا. ابن تيميه، تنهن هوندي به، دمشق ۾ رهيو ۽ اندروني مزاحمت جي اڳواڻن مان هو؛ ۽ هو سڌو سنئون ايلخان محمود غازان ۽ سندس وزير رشيد الدين طبيب سان ڳالهائڻ ويو. هن شام مان کنيل مسلمان ۽ ذمي قيدين جي آزادي گهري، ۽ ڳالهين کان پوءِ انهن جي آزادي حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

### ٻيون حملو
ٻيو حملو آڪٽوبر 1300ع کان جنوري 1301ع تائين جاري رهيو. هن وقت ابن تيميه جامع اموي ۾ جهاد بابت وعظ شروع ڪيا. جڏهن شهري خوف ۾ ڀڄڻ لڳا، ته ابن تيميه ڪيترائي *[[فتويٰ|فتويٰ]]* جاري ڪري، مسلمانن تي منگول لشڪرن سان موت تائين جنگ ڪرڻ کي فرض قرار ڏنو، سندن وڏو شڪست ڏيڻ ۽ کين پوري شام مان ڪڍي ٻاهر ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ابن تيميه دمشق جي والي الافرم سان به ڳالهائي منگولن خلاف فتح لاءِ همٿايو. هو هڪ ڀيرو ٻيهر الافرم سان گڏ ڪم ۾ شامل ٿيو، جڏهن کيس قاهره مان مدد گهراڻ لاءِ موڪليو ويو. منگولن خلاف جنگ بابت ابن تيميه جي سخت موقف جو حوالو ڏيندي، ابن كثير لکي ٿو:

### ٽيون حملو ۽ ايلخانيه جي ساٿين تي ''تڪفير''

1303ع ۾ غازان خان جي اڳواڻيءَ ۾ شام تي ٽيون منگول حملو ٿيو. ابن تيميه جو “سڀ کان مشهور” قرار ڏنل *[[فتويٰ]]* ٽيون فتويٰ هو، جيڪو هن منگولن خلاف مملوڪن جي جنگ ۾ جاري ڪيو. ابن تيميه منگولن جي حملي خلاف جهاد کي نه رڳو جائز، پر فرض قرار ڏنو. سندس دليل اهو هو ته منگول، سندس نظر ۾، سچا مسلمان نٿي ٿي سگهيا—جيتوڻيڪ اهي سني اسلام ۾ داخل ٿيا هئا—ڇاڪاڻ ته اهي اسلامي قانون (شريعت) بدران ”انساني ٺهيل قانونن“ (منگولي يسا ڪوڊ) سان حڪمراني ڪندا هئا، ۽ اهو به سمجهندا هئا ته يسا شريعت کان بهتر آهي. انهيءَ سبب هن نتيجو ڪڍيو ته اهي جاهليت جي حالت ۾ آهن، يعني اسلامي اڳ-دوري واري “اڳ-اسلامي” جهالت ۾. ابن تيميه جي نظر ۾، صرف ايلخانيه جا حڪمران ۽ فوجي ئي ڪافر نه هئا؛ پر جيڪو به سندن صفن ۾ شامل ٿيو، اهو به انهن جهڙو ئي *[[رده]]* (مرتد ٿيڻ) جو مرتڪب هو:

چيو وڃي ٿو ته هن فتويٰ اسلامي قانون ۾ نئون رخ کوليو، ڇاڪاڻ ته “ان کان اڳ ڪنهن فقيه مسلمانن خلاف جنگ ۾ عام طور موتمار طاقت جي اجازت نه ڏني هئي”، ۽ پوءِ جديد دور جي جهادپسندن تي به اثرانداز ٿيو، جن پنهنجي نظر ۾ مرتد قرار ڏنل ٻين مسلمانن خلاف تشدد کي جائز بڻايو. ابن تيميه پنهنجي فتويٰ ۾ تاتارن ۽ سندن مددگارن کي چار قسمن ۾ ورهايو:

* *Kaafir Asli* (يعني اهي اصل غير مسلمان، جيڪي تاتار لشڪر ۾ وڙهندا هئا ۽ ڪڏهن اسلام ۾ داخل نه ٿيا)
* ٻين نسلن جا مسلمان، جيڪي منگولن سان ساٿ سبب مرتد ٿيا
* بي ديني مسلمان، جيڪي ايلخانيه سان گڏ هئا، جن کي ابن تيميه رده جي جنگن وارن بغاوت ڪندڙ قبيلن سان قياس ڪيو
* ذاتي طور پرهيزگار مسلمان، جيڪي منگولن جي لشڪر سان لاڳاپيل هئا؛ ابن تيميه انهن کي “سڀ کان وڌيڪ شرير” ڌڙو قرار ڏنو ۽ چيو ته سندن پرهيزگاري بي فائدي آهي، ڇاڪاڻ ته هنن غير مسلمانن سان ساٿ ڪيو، جيڪي ”انساني ٺهيل قانونن“ سان حڪومت ڪندا هئا. هن دليل کي اڳتي وڌائي انهن “درباري عالمن” تي به *[[تڪفير]]* لاڳو ڪئي، جيڪي تاتار اختيارين جي تائيد ڪندا هئا.

ابن تيميه ٻيهر مسلمانن کي جهاد لاءِ اُڀاريو ۽ پاڻ به ايلخانيه لشڪر خلاف مرج الصفّر جي جنگ (1303) ۾ شريڪ ٿيو؛ ۽ ميدان ۾ تلوار هٿ ڪري پنهنجي شاگردن جي اڳواڻي ڪئي. جنگ 20 اپريل تي شروع ٿي. ساڳئي ڏينهن ابن تيميه هڪ فتويٰ جاري ڪيو، جنهن ۾ مملوڪ سپاهين کي رمضان ۾ روزي کان ڇوٽ ڏني، ته جيئن اهي پنهنجي طاقت برقرار رکي سگهن. ٻن ڏينهن اندر منگولن کي سخت شڪست ملي ۽ جنگ کٽي وئي؛ جنهن سان شام تي منگول ڪنٽرول ختم ٿيو. انهن واقعن ابن تيميه جي علمي حيثيت ۽ سماجي وقار کي عوام ۾ گهڻو وڌايو، جيتوڻيڪ علمي اسٽيبلشمينٽ جي مخالفت موجود رهي. جلد ئي کيس “*Kāmiliyya Dār al-Haḍīth*” نالي اعليٰ علمي اداري ۾ وڏو استاد مقرر ڪيو ويو.

### تجسيم (انساني صورت) جي الزام تي قيد
ابن تيميه سخت مناظره ڪندڙ هو، جنهن وڏي جوش سان ڪيترن مذهبي فرقن خلاف علمي رد لکيا—جهڙوڪ صوفيا، جهميه، اشعريه، شيعه، *[[فلاسفه]]* وغيره—۽ انهن کي بدعقيدگيءَ جا ذميوار قرار ڏنو، ۽ چئي ڇڏيو ته منگول حملا اسلامي دنيا تي انهن سبب ٿيا. هن کي پنهنجي دور جي فقيهن ۽ متڪلمين جي غالب رائن سان ٽڪر سبب ڪيترائي ڀيرا قيد ڪيو ويو. عراق جي شهر واسط مان هڪ قاضي ابن تيميه کان مطالبو ڪيو ته عقيدي بابت ڪتاب لکي. ان کان پوءِ سندس عقيدي وارو ڪم *[[العقيدة الواسطية]]* اختيارين وٽ سندس لاءِ مسئلو بڻيو. ابن تيميه جو موقف اهو هو ته خدا جي وصف اُنهيءَ ريت ڪئي وڃي، جيئن قرآن ۽ حديث ۾ لفظي طور بيان ٿيل آهي، ۽ هر مسلمان لاءِ ان تي ايمان آڻڻ لازم آهي، ڇاڪاڻ ته سندس چوڻ مطابق اهو ئي ابتدائي مسلمان جماعت (*سلف*) جو موقف هو. ٻن ورهين (1305–1306) اندر، سندس عقيدي جي درستگيءَ بابت چار الڳ مذهبي ڪائونسل ٻڌڻيون ٿيون.
پهريون اجلاس اشعريه عالمن سان ٿيو، جن ابن تيميه تي تجسيم/تشبيه جو الزام لڳايو. اُن وقت ابن تيميه 42 ورهين جو هو. ڪارروائي دوران دمشق جو والي اقّوش الافرم هن جو بچاءُ ڪندو رهيو. عالمن صلاح ڏني ته هو پنهنجي عقيدي کي فقط حنبلي مسلڪ جي راءِ قرار ڏئي، ۽ اهڙي طرح الزام کان بچي. پر جيڪڏهن ابن تيميه پنهنجي عقيدي کي حنبلي مسلڪ سان مخصوص ڪري ها، ته پوءِ اهو چار مسلڪن مان هڪ راءِ رهجي وڃي ها، نه ته “اهڙو عقيدو جنهن تي سڀني لاءِ هلڻ لازم هجي”. ابن تيميه ڪنهن به رعايت کانسواءِ اهو ئي موقف برقرار رکيو ته سڀني عالمن تي سندس عقيدي جي پيروي لازم آهي.
هڪ سال پوءِ 22 ۽ 28 جنوري 1306ع تي ٻه الڳ ڪائونسلون ٿيون. پهريون اجلاس دمشق جي والي اقّوش الافرم جي گهر ۾ ٿيو، جنهن اڳئين سال به شافعي عالمن جي اعتراضن وقت ابن تيميه جو بچاءُ ڪيو هو. ٻيو اجلاس ڇهن ڏينهن پوءِ ٿيو، جتي هندستاني عالم صفي الدين الهندي ابن تيميه کي سڀني الزامن کان پاڪ قرار ڏنو ۽ چيو ته سندس عقيدو “قرآن ۽ سنت” سان هم آهنگ آهي. ان جي باوجود، اپريل 1306ع ۾ مملوڪ رياست جي وڏن قاضين ابن تيميه کي ڏوهاري قرار ڏنو ۽ کيس قيد ڪيو ويو. چار مهينا پوءِ سيپٽمبر ۾ کيس آزاد ڪيو ويو.
دمشق ۾ آزاديءَ کان پوءِ، ڪجهه وقت لاءِ لڳو ته عقيدي بابت شڪ دور ٿي ويا آهن، پر ائين نه ٿيو. شافعي عالم ابن السرسرى ٻيهر ٻڌڻيءَ تي زور ڏنو، جيڪا وري والي الافرم جي گهر ۾ ٿي. سندس ڪتاب *العقيدة الواسطية* کي اڃا به غلط قرار نه ڏنو ويو. ٻڌڻيءَ جي پڇاڙيءَ تي، ابن تيميه ۽ ابن السرسرى کي مسئلو طئه ڪرڻ لاءِ قاهره موڪليو ويو.

## مصر ۾ زندگي

### تجسيم بابت مناظرو ۽ قيد
1306ع ۾ قاهره پهچڻ تي ابن تيميه ۽ شافعي عالم بابت کليل اجلاس ٿيو. اُن وقت مملوڪ سلطان الناصر محمد هو ۽ سندس نائب به اجلاس ۾ موجود هو. ابن تيميه کي بي ڏوهه قرار ڏنو ويو. پر اعتراض جاري رهيا ۽ کيس قاهره جي قلعي ۾ *مناظرو* لاءِ گهرايو ويو، جيڪو 8 اپريل 1306ع تي ٿيو. ان مناظري ۾ خدائي صفات بابت—خاص طور “ڇا خدا لاءِ ڪا سمت/جهت مقرر ڪري سگهجي ٿي يا نه”—هندستاني عالم صفي الدين الهندي، اسلامي قاضين جي موجودگيءَ ۾ بحث ڪيو. ابن تيميه قاضين کي قائل نه ڪري سگهيو، ۽ الهندي جي سفارش تي کيس تجسيم جي الزام هيٺ قيد ڪيو ويو. ان کان پوءِ هو پنهنجن ٻن ڀائرن سان گڏ قاهره ۾ جبل واري قلعي (*Qal'at al-Jabal*) ۾ 25 سيپٽمبر 1307ع تائين قيد رهيو. پوءِ ٻه امير—سَلار ۽ محنّا بن عيسى—سندس مددگار ٿيا ۽ کيس آزاد ڪرايو، پر کيس شام موٽڻ جي اجازت نه هئي. پوءِ کيس ٻيهر قانوني مناظري لاءِ گهرايو ويو، ۽ هن ڀيري هن قاضين کي قائل ڪيو؛ تنهنڪري کيس آزاد وڃڻ جي اجازت ملي.

### وسيلي (توسل) بابت مقدمو ۽ قيد

ابن تيميه کي پنهنجي دور جي ٻين عالمن جي رائن جي مخالفت سبب مسئلا ٿيندا رهيا. مذهبي بدعتن خلاف سندس سخت موقف، مصر جي مشهور صوفين—جهڙوڪ ابن عطاء الله ۽ ڪريم الدين العاملي—۽ مقامي ماڻهن کي ناراض ڪيو، جن سندس خلاف احتجاج شروع ڪيو. سندن بنيادي اعتراض توسل (وسيلو/شفاعت) بابت ابن تيميه جي موقف تي هو. ابن تيميه جي نظر ۾ الله کان سواءِ ڪنهن کان مدد گهرڻ جائز نه هو، سواءِ قيامت جي ڏينهن جي، جتي سندس خيال موجب شفاعت ممڪن ٿيندي. اُن وقت عام ماڻهو شفاعت کي رڳو قيامت تائين محدود نه ڪندا هئا، پر ٻين حالتن ۾ به جائز سمجهندا هئا. انهيءَ سبب، 45 ورهين جي عمر ۾، ابن تيميه کي مارچ 1308ع ۾ شافعي قاضي بدر الدين اڳيان پيش ٿيڻ جو حڪم ٿيو ۽ کيس وسيلي بابت موقف تي سوال ڪيو ويو. پوءِ کيس قاهره ۾ قاضين جي جيل ۾ ڪجهه مهينا قيد ڪيو ويو. آزاديءَ کان پوءِ، جيڪڏهن هو چاهي ته شام واپس وڃڻ جي اجازت هئي. پر ابن تيميه وڌيڪ پنج سال مصر ۾ ئي رهيو.

### اسڪندريه ۾ نظر بندي
1309ع ۾—آزاديءَ کان پوءِ—نئون مملوڪ سلطان تخت نشين ٿيو: بيبرس الجاشنڪير. سندس حڪمراني معاشي ۽ سياسي افراتفريءَ سبب رڳو هڪ سال هلي. آگسٽ 1309ع ۾ ابن تيميه کي گرفتار ڪري، اسڪندريه ۾ نئين سلطان جي محل ۾ ست مهينا نظر بند رکيو ويو. جڏهن 4 مارچ 1310ع تي الناصر محمد ٻيهر سلطان ٿيو، ته ابن تيميه آزاد ٿيو. هڪ هفتي پوءِ قاهره موٽي آيو، ۽ الناصر محمد کيس عزت سان مليو. سلطان پنهنجي قاهره واري ٽن ورهين جي رهائش دوران ڪڏهن ڪڏهن ابن تيميه کان مذهبي معاملن ۽ پاليسين بابت صلاح پڻ وٺندو هو. هن عرصي ۾ ابن تيميه تعليم جاري رکي ۽ پنهنجي مشهور ڪتاب *الكتاب السياسة الشرعية* (شرعي حڪومت بابت رسالو) لکيو، جيڪو سياست ۾ مذهب جي ڪردار بابت بحث سبب مشهور آهي.

### دمشق ڏانهن واپسي ۽ آخري ورهيه
ابن تيميه پنهنجي حياتي جا آخري پندرهن سال دمشق ۾ گذاريا. 50 ورهين جي عمر ۾، 28 فيبروري 1313ع تي، هو يروشلم وسيلي دمشق موٽي آيو. دمشق اُن وقت تنڪز جي گورنري هيٺ هو. اتي ابن تيميه حنبلي فقه جي استاد طور پنهنجو تدريسي ڪم جاري رکيو. اُن دور ۾ هن پنهنجو سڀ کان مشهور شاگرد ابن قيم الجوزيه کي پڙهايو، جيڪو پوءِ اسلامي تاريخ ۾ وڏو عالم بڻيو. ابن قيم، ابن تيميه تي ٻيهر شروع ٿيندڙ ظلم ۽ پيڙاءَ ۾ به ساڻس گڏ رهيو.
شهر ۾ اچڻ کان ٽن ورهين پوءِ، ابن تيميه سني مسلمانن ۾ وڌندڙ شيعه اثر کي منهن ڏيڻ واري ڪوششن ۾ شامل ٿيو. 1316ع ۾ مڪه جي امير ۽ ايلخانيه حڪمران اولجايتو (غازان خان جو ڀاءُ) وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن تحت شهر ۾ شيعيت لاءِ نسبتاً سازگار پاليسيءَ جي گنجائش پيدا ٿي. ان ئي وقت جي آس پاس، شيعه متڪلم الحلي—جنهن منگول حڪمران کي فارس ۾ شيعيت کي رياستي مذهب بڻائڻ واري فيصلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو— ڪتاب *[[منهاج الكرامة|*منهاج الكرامة*]]* لکيو، جيڪو امامت بابت شيعه نظريي تي هو ۽ سني خلافت واري نظريي جو رد پڻ هو. جواب طور، ابن تيميه پنهنجو مشهور ڪتاب *[[منهاج السنة النبوية]]* لکيو، جيڪو الحلي جي ڪتاب جو رد هو.

### طلاق بابت فتويٰ ۽ قيد
1318ع ۾ ابن تيميه هڪ رسالو لکيو، جنهن جو مقصد مسلمان مرد لاءِ طلاق ڏيڻ جي آسانيءَ کي محدود ڪرڻ هو. ابن تيميه جو طلاق بابت فتويٰ ان وقت جي اڪثر عالمن قبول نه ڪيو، ۽ اهو اختلاف عثماني خلافت جي دور تائين جاري رهيو. بهرحال، جديد دور جي لڳ ڀڳ هر مسلمان قومي رياست طلاق بابت هن موقف کي اختيار ڪيو آهي. فتويٰ جاري ڪندي ابن تيميه سلطان جي اُن حڪم کي به ٻيهر زندهه ڪيو، جنهن تحت هن کي هن مسئلي تي فتويٰ ڏيڻ کان روڪيو ويو هو؛ پر هن پوءِ به فتويٰ جاري رکيا ۽ چيو: “مان پنهنجو علم لڪائي نٿو سگهان.” اڳئين وانگر، هن چيو ته سندس فتويٰ قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهي. طلاق واري مسئلي تي سندس موقف حنبلي راءِ کان مختلف هو. دمشق ۾ به عوام ۽ عالمن ۾ اهو موقف تڪراري بڻيو.
ان دور جي اڪثر عالمن موجب، طلاق جو قسم (حلف) مڪمل طلاق شمار ٿيندو هو، ۽ هڪ ئي مجلس ۾ ٽي ڀيرا طلاق جو حلف کڻڻ، ٽي الڳ طلاقون سمجهبيون هيون. ان جو نتيجو اهو هو ته جيڪو مرد ساڳي زال کي ٽي ڀيرا طلاق ڏئي، اهو پوءِ انهيءَ سان ٻيهر شادي نٿو ڪري سگهي، جيستائين اها عورت ڪنهن ٻئي مرد سان شادي ڪري ۽ پوءِ ان کان طلاق نه وٺي. فقط ان کان پوءِ پهريون مرد پنهنجي اڳوڻي زال سان ٻيهر شادي ڪري سگهي ٿو. ابن تيميه هن بنيادي اصول کي قبول ڪيو، پر هڪ ئي مجلس ۾ ٽن حلفن کي ٽي جدا طلاقون شمار ڪرڻ کي رد ڪيو، جيڪڏهن نيت حقيقي طلاق ڏيڻ نه هجي. وڌيڪ، ابن تيميه جو موقف اهو هو ته طلاق جو هڪڙو حلف جيڪڏهن زبان سان چئبو، پر نيت طلاق جي نه هوندي، ته اها حقيقت ۾ طلاق نه ٿيندي. هن چيو ته جيئن اهو قسم الله جي نالي سان کنيل قسم جهڙو آهي، تنهنڪري غير ارادي قسم تي ڪفارو ادا ڪرڻ گهرجي.
هن نظرئي ۽ سلطان جي ٻه سال اڳ واري خط جي خلاف ورزي سبب (جنهن ۾ هن کي اهڙي فتويٰ کان روڪيو ويو هو)، ٽن ورهين ۾ (1318ع، 1319ع ۽ 1320ع) ٽي ڪائونسل ٻڌڻيون ٿيون. اهي ٻڌڻيون شام جي نائب السلطنت تنڪز جي نگرانيءَ ۾ ٿيون. نتيجي طور، ابن تيميه کي 26 آگسٽ 1320ع تي دمشق جي قلعي ۾ قيد ڪيو ويو. لڳ ڀڳ پنج مهينا ۽ 18 ڏينهن پوءِ، 9 فيبروري 1321ع تي سلطان الناصر جي حڪم سان کيس آزاد ڪيو ويو. ابن تيميه کي حنبلي قانون جي استاد طور ٻيهر بحال ڪيو ويو ۽ هن ٻيهر درس شروع ڪيا.

### قبري زيارت بابت رسالو ۽ آخري قيد
1310ع ۾ ابن تيميه هڪ *[[رساله]]* (تحرير) لکيو، جنهن جو نالو *Ziyārat al-Qubūr* ٻڌايو وڃي ٿو، يا ٻئي ماخذ موجب *Shadd al-rihal*. اهو رسالو ان ڳالهه تي هو ته نبيّن ۽ ولين جي قبرن جي زيارت لاءِ سفر ڪرڻ جي جواز ۽ اجازت ڇا آهي. ٻڌايو وڃي ٿو ته هن ان ۾ “اوليا پرستي” جي ريتن جي مذمت ڪئي، ۽ صرف محمد ﷺ جي قبر جي زيارت جي نيت سان سفر ڪرڻ کي ناپسنديده مذهبي بدعت قرار ڏنو. انهيءَ سبب، سورهن ورهيه پوءِ 18 جولاءِ 1326ع تي، 63 ورهين جي عمر ۾، ابن تيميه کي پنهنجي شاگرد ابن قيم سان گڏ دمشق جي قلعي ۾ قيد ڪيو ويو. سلطان کيس وڌيڪ فتويٰ ڏيڻ کان به روڪي ڇڏيو. حنبلي عالم احمد بن عمر المقدسي هن رسالي سبب ابن تيميه تي ارتداد جو الزام پڻ لڳايو.

## سندس زماني ۾ اثر
ايس او اي ايس (SOAS) يونيورسٽي جي پروفيسر المطروڊي جو چوڻ آهي ته ابن تيميه ”شايد وچئين دور جو سڀ کان وڏو ۽ اثرائتو حنبلي فقيه هو ۽ انهن مان هڪ تمام گهڻو لکڻ وارو عالم به هو. هو اسلام جو هڪ مشهور عالم پڻ هو، جنهن جو اثر صرف سندس حياتي تائين محدود نه رهيو، پر صدين تائين هليو آيو ۽ اڄ تائين موجود آهي.“ ابن تيميه جا پوئلڳ کيس اڪثر ”شيخ الاسلام“ جي لقب سان ياد ڪندا هئا، ۽ اڄ به ڪڏهن ڪڏهن کيس انهيءَ لقب سان سڏيو وڃي ٿو.

تنهن هوندي به، گهڻن عالمن جو خيال آهي ته ابن تيميه پنهنجي دور جي علمي حلقن (دانشورن) ۾ گهڻو مقبول نه هو. يوسف رپوپورٽ ۽ شهاب احمد جو موقف آهي ته هو پنهنجي زماني ۾ ۽ ان کان پوءِ ايندڙ صدين ۾ به اقليتي حيثيت رکندڙ شخصيت هو. ڪيٽرينا بوري اڃا اڳتي وڌي چوي ٿي ته، ڀلي ابن تيميه کي عوام ۾ ڪجهه مقبوليت حاصل هجي، پر پنهنجي دور جي عالمن وٽ هو رڳو غير مقبول نه هو، پر ڪجهه حد تائين شرمندگي جو باعث به بڻيل هو. خالد الروعيهب به ساڳي ڳالهه نوٽ ڪئي آهي ته ابن تيميه جو ”اوڻيهين صديءَ تائين مکيه سني اسلام تي تمام ٿورو اثر هو“ ۽ اهو به ته هو ”گهٽ پڙهيل عالم هو، جنهن جا خيال مسئلا پيدا ڪندڙ ۽ تڪراري هئا.“ هو اهو به چوي ٿو ته ”اهو خيال ته ابن تيميه سني اسلامي مذهبي تاريخ جي وهڪري تي فوري ۽ اهم اثر وڌو—اهو انهن ثبوتن سان هم آهنگ نٿو ٿئي، جيڪي اسان وٽ سندس وفات کان پوءِ ايندڙ پنجن صدين (جديد دور ۾ سني تجديد جي اڀار تائين) موجود آهن.“ ابن تيميه جي علمي اثر کي مسلمان سماجن ۾ بي مثال اهميت اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کان پوءِ ملي، جڏهن رشيد رضا جهڙن اسلامي تجديد پسندن سندس ڪتابن کي ٻيهر زنده ڪيو ۽ کيس ”مجدد“ جو لقب پڻ ڏنو. پر، ڪنهن به اڳئين مسلمان عالم وٽان اهو لقب ثابت نٿو ٿئي، ۽ اهو السيوطي جي ”تجديد“ ۾ به نه ٿو ملي؛ بلڪه هو کيس ”مجتهد“ سمجهندو آهي.

قديم (ماقبل جديد) دور ۾ ابن تيميه سني اسلام ۾ تڪراري شخصيت سمجهيو ويندو هو، ۽ سندس حياتيءَ ۾ ۽ ان کان پوءِ ايندڙ صدين ۾ به ڪيترائي ناقد موجود رهيا. شافعي عالم ابن حجر الهيتمي چيو ته: 

هن وڌيڪ چيو:

تقي الدين الحسني ابن تيميه جي وڌيڪ سخت مذمت ڪئي ۽ کيس ”حران جو بدعتي“ سڏيو. اهڙيءَ طرح، مناوي ابن تيميه کي بدعتي سمجهيو، پر ڪافر نه. تقي الدين السبڪي ابن تيميه تي تنقيد ڪئي ته هن ”الله بابت تشبيه، الله ۾ حادثن جي وجود جي دعويٰ، الله جي وقت ۾ ڳالهائڻ جي تجويز، ۽ عالم جي ازليت جي عقيدي“ جي ذريعي مسلمانن جي اجماع جي مخالفت ڪئي. ابن بطوطه (وفات 770/1369) مشهور طور ابن تيميه جي ذهني حالت بابت سوال اٿاريندڙ تحرير لکي. نفسياتي غير معمولي حالتن جي امڪان کي هڪ پاسي رکي به، ڪيترن بيانن موجب ابن تيميه جي شخصيت تيز، گرم مزاج ۽ ڪڏهن ڪڏهن غير متوقع هئي.
مورخ المقريزي، سني اشعري ڌڙي ۽ ابن تيميه جي اختلاف بابت چيو ته: ”ابن تيميه جي معاملي تي ماڻهو ٻن ڌڙن ۾ ورهايل آهن؛ ڇو ته اڄ تائين شام ۽ مصر ۾ ابن تيميه جا ساراهيندڙ ۽ شاگرد موجود رهيا آهن.“ سندس حامين ۽ مخالفن ٻنهي کي ابن تيميه سان احترام پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي موقف ۾ ڪنهن به ريت لچڪ نه ڏيکاريندو هو. ذهبي جا ابن تيميه بابت خيال وچولا هئا. سندس تعريف اڪثر تنقيد ۽ خدشن سان گڏ هوندي هئي ۽ هو ابن تيميه کي هڪ پاسي ”شاندار شيخ“ ۽ ٻئي پاسي ”مغرور“ ۽ ”جلدباز“ به سمجهندو هو. حنفي-ماتريدي عالم علاءُ الدين البخاري چيو ته جيڪو به ابن تيميه کي ”شيخ الاسلام“ جو لقب ڏئي، سو ڪافر آهي.
حُنبلي مڪتب کان ٻاهر، قديم دور ۾ ٿيندڙ گهڻين مذمتن جي باوجود، ڪيترائي مشهور غير حنبلي عالم جهڙوڪ ابراهيم الڪراني (وفات 1690)، شاه ولي الله دهلوي (وفات 1762)، محمد بيرگوي (وفات 1573)، ابن الأمير الصنعاني (وفات 1768)، محمد الشوكاني (وفات 1834) وغيره، هن دور ۾ ابن تيميه جي دفاع لاءِ اڳتي آيا ۽ سندس خيالن جي وڪالت ڪئي. ارڙهين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جو اثرائتو اسلامي عالم ۽ تجديد پسند شاه ولي الله دهلوي ابن تيميه جي عقيدن جو سڀ کان وڏو حامي بڻيو ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ مذهبي فڪر کي گهرو نموني بدلائي ڇڏيو. سندس درسگاهه *مدرسه رحيميه* ملڪ ۾ علمي زندگيءَ جو مرڪز بڻجي، ۽ اتي پيدا ٿيندڙ خيال جلدي وسيع علمي حلقن تائين پکڙجي ويا. ابن تيميه ۽ سندس عقيدن جي زوردار دفاع ۾ شاه ولي الله لکيو:

غير حنبلي سني عالمن ۾ ابن تيميه جي شهرت ۽ مقام ارڙهين صديءَ کان ويهين صديءَ تائين نمايان طور وڌيو. هڪ اهڙو عالم جيڪو اڳ ۾ گهڻن لاءِ تڪراري ۽ گهٽ پڙهيل هو، آهستي آهستي سني علمي روايت جي سڀ کان وڌيڪ مشهور شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو. اوڻيهين صديءَ جي عراقي عالم خيرالدين الآلوسي (وفات 1899) ابن تيميه جي دفاع ۾ هڪ اثرائتو رسالو *جلاءُ العينين في محاكمة الأحمدين* لکيو. هن رسالي جو شام ۽ مصر ۾ سلفيه تحريڪ جي وڏن عالمن تي گهرو اثر ٿيو، جهڙوڪ جمال الدين القاسمي (وفات 1914) ۽ محمد رشيد رضا (وفات 1935). رشيد رضا ابن تيميه کي ڪلاسيڪي دور جي مرڪزي ۽ بهادر اسلامي شخصيت طور ساراهيندي لکيو:

ابن تيميه جا ڪتاب پوءِ ايندڙ مسلمان عالمن ۽ تاريخي شخصيتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيا، جن کي سندس ساراهيندڙ يا فڪري پوئلڳ سمجهيو ويو. جديد زماني ۾ کيس وھابيت، سينوسي (Senussi) طريقي ۽ ٻين بعد وارن اصلاحي تحريڪن جي جڙن مان پڻ سمجهيو وڃي ٿو. ابن تيميه بابت اهو به چيو ويو آهي ته هن رشيد رضا، ابوالاعليٰ مودودي، سيد قطب، حسن البنا، عبدالله يوسف عزام، ۽ اسامه بن لادن تي اثر وڌو. دهشتگرد تنظيم اسلامڪ اسٽيٽ ان عراق اينڊ دي ليونٽ ابن تيميه جي هڪ فتويٰ کي اردني پائلٽ Muath al-Kasasbeh کي جيئرو ساڙڻ جي جواز لاءِ استعمال ڪيو. ايراني انقلاب کان پوءِ، قدامت پسند سني علمن 1980ع واري ڏهاڪي کان ابن تيميه جي شيعن خلاف تحريرن کي اسلامي دنيا ۾ زور سان اڳتي وڌايو، ۽ سني علمي حلقن جي وڏي اڪثريت شيعيت خلاف ابن تيميه جي لهجي کي اختيار ڪيو.

### ماردين واريون فتويون ۽ ماردين ڪانفرنس
ابن تيميه جون سڀ کان مشهور فتويون انهن مغلن بابت آهن، جن 1258ع ۾ عباسي خلافت تي قبضو ڪري ان کي ختم ڪيو، ۽ پوءِ اسلام قبول ڪيو. جڏهن اهي ماردين شهر تي قابض ٿيا ته سندن ظلم سبب ماردين جي ماڻهن ابن تيميه کان قانوني فتويٰ پڇي ته اهي ڪهڙي درجي واري سرزمين ۾ رهن ٿا. هن ان علائقي کي *dar al-`ahd* قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه پهلوئن ۾ دار الڪفر سان مشابهت رکي ٿو. هن فتويٰ ۾ هن مغل حڪمران غازان ۽ ٻين مغلن—جيڪي شريعت کي مڪمل طور قبول نه ڪندا هئا—کي ڪافر قرار ڏيڻ به شامل هو. هن کان اهو به پڇيو ويو ته ڇا ماردين ۾ رهندڙ مسلمانن تي لازم آهي ته ”هجرت“ ڪري اسلامي علائقن ڏانهن وڃن، ڇو ته اتي انساني ٺهيل قانون لاڳو هئا. ابن تيميه تفصيلي فتويٰ ۾ جواب ڏنو:

نيٽلر ۽ ڪيچشيان موجب، ابن تيميه مغلن خلاف جهاد کي ”نه صرف جائز، پر لازم“ قرار ڏنو، ڇو ته مغل شريعت مطابق حڪمراني نه ڪندا هئا، بلڪه پنهنجي روايتي ۽ ان ڪري انسان ٺهيل ياسا قانون سان حڪومت ڪندا هئا؛ جنهن جو مطلب اهو هو ته مغل هڪ قسم جي *[[جاهليت]]* (جهالت) جي حالت ۾ هئا. مصنف وڌيڪ چون ٿا ته ابن تيميه جا ٻه مشهور شاگرد—ابن قيم ۽ ابن كثير—به هن فيصلي سان متفق هئا. ابن تيميه دفاعي جهاد جو سڏ ڏنو ته ماڻهن کي متحرڪ ڪري مغل حڪمرانن ۽ انهن جي حمايت ڪندڙ هر ماڻهو (مسلمان هجي يا غير مسلمان) خلاف جنگ ڪئي وڃي. مغلن جي حمايت ڪندڙن بابت ابن تيميه چيو: ”جيڪو به (مغلن) سان گڏ ان رياست ۾ آهي جنهن تي اهي حڪومت ڪن ٿا، سو بدترين ماڻهن جي طبقي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. هو يا ته ملحد (زنديق) آهي يا منافق، جيڪو اسلام جي اصل حقيقت تي ايمان نٿو رکي. يعني هو رڳو ظاهر ۾ مسلمان ٿيڻ جو ڏيک ڏئي ٿو، يا پوءِ هو بدعت وارن ماڻهن جي بدترين طبقي مان آهي.“ يحيٰى موشيه چوي ٿو ته ابن تيميه جو جنگ جو سڏ رڳو ”موجود سياسي طاقت خلاف بغاوت“ لاءِ نه هو، بلڪه ”ٻاهرين دشمن“ کي پٺتي ڌڪڻ لاءِ هو.

ٻين ڪيترين فتويَن ۾ ابن تيميه ٻيهر زور ڏنو ته اِلخاني حڪمرانن خلاف جنگ مسلمانن تي ديني فرض آهي، ڇاڪاڻ ته اهي شريعت جي پابنديءَ ۾ غفلت ڪندا هئا. هن انهن جي اُن غير مذهبي طريقي تي به اعتراض ڪيو جنهن سان اهي عيسائين، يهودين، ٻڌن وغيره جهڙين برادرين سان معاملا ڪندا هئا، ۽ پنهنجي فوجن جو وڏو حصو غير مسلمانن تي مشتمل رکندا هئا. انهن سببن سميت ٻين ڪيترن سببن جي بنياد تي ابن تيميه چيو:

2010ع ۾ اسلامي عالمن جي هڪ گروهه ماردين ڪانفرنس ۾ دليل ڏنو ته ماردين جي رهواسين بابت ابن تيميه جي مشهور فتويٰ غلط ڇپجي ”انهن علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن سان وڙهڻ“ واري حڪم ۾ تبديل ٿي وئي هئي، جڏهن ته اصل عبارت هي آهي ته: ”اتي رهندڙ مسلمانن سان مسلمانن جي حقن مطابق سلوڪ ڪيو وڃي، ۽ غير مسلمانن سان—جيڪي اسلامي قانون جي اختيار کان ٻاهر رهن ٿا—انهن جي حقن مطابق معاملو ڪيو وڃي.“ هنن پنهنجي سمجهه کي الظاهريه لائبريري ۾ موجود اصل مسودي ۽ ابن تيميه جي شاگرد ابن مفلح جي نقل تي ٻڌل قرار ڏنو. ماردين ڪانفرنس جي شرڪت ڪندڙن جنگ ۽ امن جي مختلف دارن ۾ دنيا جي ورهاست کي به رد ڪيو، ۽ چيو ته اها ورهاست ان وقت جي حالتن جو نتيجو هئي. انهن وڌيڪ چيو ته قوم-رياستن (nation states) جي وجود سان اها ورهاست هاڻي غير لاڳاپيل ٿي چڪي آهي.

## جديد دور ۾ اثر
ايڪويهين صديءَ ۾ ابن تيميه وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ حوالا ڏنل ليکڪن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترين اسلامي تجديد پسند تحريڪن وٽ سندس رسالا فڪري لحاظ کان مرڪزي اهميت وارا سمجهيا وڃن ٿا. ابن تيميه جا شاگرد—جيڪي حنبلي به هئا ۽ غير حنبلي به—هن ڳالهه ڏانهن ڇڪجڻ لڳا ته هو *[[اجتهاد]]* کي *[[مذاھب]]* جي قائم ڪيل حدن کان ٻاهر به جائز ۽ ضروري سمجهندو هو، ۽ سندن اندر به سرگرمي (ايڪٽوزم) ۽ مذهبي اصلاح ڏانهن ساڳيو لاڙو موجود هو. فقه جي ميدان ۾ سندس ڪجهه غير رواجي قانوني راين کي مکيه ڌارا جي فقهاءَ طرفان به هڪ چئلينج طور ڏٺو ويو.

ڪيترن جديد مفڪرن ابن تيميه کي جديد فڪر جو نمونو (مثال) سمجهيو. سعودي عرب مان نڪرندڙ ڪيترن مفڪرن پڻ ابن تيميه کان الهام ورتو. ابو ياعرِب المرزوقي ابن تيميه ۾ نامينل ازم, ريئل ازم, ڪانسيپچوئل ازم|”مذهبي نامل ازم“ (religious nominalism) جو هڪ اڳواڻ ڏٺو. يوسف القرضاوي ابن تيميه کي فقهي عمليت (pragmatism) ۽ سياسي مشغوليت بابت هڪ اتھارٽي طور پيش ڪندو آهي. فضل الرحمٰن (وفات 1988) ابن تيميه کي اسلامي اصلاح لاءِ هڪ نمونو سمجهيو.

### سلفيت

ابن تيميه جو اهو زور ته *[[قرآن]]* ۽ *[[Sunni Islam|سنت]]* کي *[[مذھب|مذهبي/فقهي مڪتب]]* (مذھب) جي نظام جي اختيار تي فوقيت حاصل هئڻ گهرجي، گذريل ڪجهه صدين ۾ ڪيترين اسلامي اصلاحي تحريڪن کي متاثر ڪيو، خاص ڪري *[[سلافي تحريڪ|سلفيه]]* اصلاحي تحريڪ کي—جيڪا انهن ٻين سنين کان مختلف آهي جيڪي *[[فقه]]* جي چار *[[فقهي مذاھب]]* تي سختي سان پابند رهن ٿا. انهن تحريڪن ۾ سترهين صديءَ جي ڪدزاديلي (Kadizadeli) تحريڪ، ارڙهين صديءَ جي وھابي تحريڪ، ۽ يمن ۾ ابن الأمير الصنعاني (وفات 1768) ۽ محمد الشوكاني (وفات 1834) جي اصلاحي تحريڪون شامل آهن. اوڻيهين صديءَ ۾ ”تيميانه روايت“ اسلامي دنيا ۾ پکڙجڻ لڳي؛ جنهن ڏکڻ ايشيا ۾ *[[اهلِ حديث]]* تحريڪ ۽ عراق، شام ۽ مصر ۾ *Salafiyya* تحريڪ کي متاثر ڪيو.

ابن تيميه سختي سان اصرار ڪندو هو ته سندس علمِ ڪلام (عقيدياتي) تعليمات *[[سلف]]* جي اصل عقيدي جي نمائندگي ڪن ٿيون، ۽ ساڳيءَ طرح ابوالحسن الاشعري—جيڪو اشعري مڪتب جو باني نالو آهي—جي عقيدي سان به (هن جي نظر ۾) هم آهنگ آهن. هو اهو به سمجهندو هو ته *[[شريعت]]* (اسلامي قانون) کي سڀ کان چڱي طرح سلف، يعني مسلمانن جي پهرين ٽن نسلن، جي تعليمات ۽ عملن ذريعي محفوظ رکيو وڃي ٿو. جديد اسلامي تجديد پسند تحريڪون ابن تيميه کي ”سلفيت جو معمار“ سڏين ٿيون، جيڪو نبي ﷺ جي ”زرين دور“ جي روايتن ۽ قدرن کي ٻيهر جيارڻ جي تصور جي علامت بڻجي ٿو. اسلامي دنيا جي *سلفيه* تحريڪن لاءِ ابن تيميه اهو مثالي عالم آهي جنهن سلف جي منهج کي ٻيهر زنده ڪيو، ۽ اهو هڪ سماجي مصلح پڻ هو جيڪو پرڏيهي قبضي جي مقابلي ۾ بي باڪ رهيو. اڄ سلفي مسلمان ابن تيميه جي ڪتابن جا سڀ کان وڌيڪ شوقين پڙهندڙ ۽ پرچارڪ سمجهيا وڃن ٿا.

### جديد اسلام ازم

جديد اسلام ازم جي تحريڪن اندر ڪيترائي تصور ابن تيميه ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا. ابن تيميه کي موجوده دور جي عسڪري/جنگجو اسلام ازم ۽ جهـاديت وارن حلقن ۾ خاص عزت حاصل آهي، خاص ڪري سندس 1303ع واري *تڪفير* (خارج از اسلام قرار ڏيڻ) واري فتويٰ سبب، جيڪا مغل اِلخاني حڪمرانن بابت هئي (جيڪي تازو اسلام ۾ داخل ٿيا هئا) ۽ جنهن ۾ هن اهو موقف رکيو ته ”سچا مسلمان“ لاءِ واجب آهي ته اهي انهن مرتد مغل اڳواڻن ۽ انهن مسلمان رعيت خلاف *[[جهاد]]* ڪن جيڪي ياسا قانون کي قبول ڪن. ابن تيميه کان متاثر ٿي سيد قطب شھيد ابن تيميه جي مغلن خلاف *[[فتوا|فتويٰ]]* کي کڻي جديد دور جي حڪومتي نظامن تي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ابن تيميه جي ٻي وڏي عقيدياتي مهم اسلام ۾ هٿياربند جهاد جي اوليت کي ٻيهر نمايان ڪرڻ هئي، جنهن مستقبل ۾ اسلام جي عسڪري تشريحن جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شريعت سان مڪمل ۽ لفظي پابنديءَ سان گڏ، هن جو موقف هو ته پرڏيهي حملي جي صورت ۾ جنگي جهاد سڀني مسلمانن تي ديني فرض آهي. ويهين صديءَ ۾ مختلف اسلامي جنگجو تحريڪن هن قسم جي خيالن کي قبول ڪيو ۽ انهن جي بنياد تي القاعده، آءِ ايس آءِ ايس جهڙن گروهن جي عسڪريت پسندي لاءِ نظرياتي جواز پيدا ٿيو. يحيٰى ميشو جهڙا عالم لکن ٿا ته ابن تيميه ”اهڙيءَ طرح القاعده جو هڪ قسم جو فڪري اڳواڻ/ابو بڻجي ويو آهي.“

ابن تيميه جو هڪ اهم دليل اهو به هو ته دنيا کي مختلف علائقن ۾ ورهايو وڃي: دار الاسلام (جتي اسلام جو حڪم آهي ۽ شريعت لاڳو آهي)، دار الڪفر (جتي ڪافر حڪمران هجن)، ۽ دار الحرب (اهو علائقو جيڪو ڪافرن جي حڪمراني ۾ هجي ۽ دار الاسلام سان فعال يا امڪاني تڪرار ۾ هجي). (ابن تيميه چوٿين قسم به شامل ڪئي. جڏهن مغلن—جن کي هو ڪافر سمجهندو هو—ماردين شهر تي قبضو ڪيو ته آباديءَ ۾ ڪيترائي مسلمان به هئا. ابن تيميه جي نظر ۾ ماردين نه دار الاسلام هو—ڇاڪاڻ ته اسلام قانوني طور لاڳو نه هو ۽ هٿياربند قوتن ۾ مسلمان شامل هئا—۽ نه دار الحرب—ڇاڪاڻ ته رهواسي مسلمان هئا. تنهن ڪري هن هڪ ”مرڪب“ درجو تجويز ڪيو، جيڪو *dar al-`ahd* جي نالي سان مشهور ٿيو.) ٻيو تصور اهو آهي ته ان مسلمان خلاف تڪفير (مرتد قرار ڏيڻ) ڪئي وڃي جيڪو اسلام جي اطاعت نه ڪري. پر ساڳئي وقت ابن تيميه زور ڏنو ته ڪنهن کي به ٻين جي ايمان بابت پنهنجي خواهش جي بنياد تي سوال ڪرڻ يا لعنت ڪرڻ جو حق ناهي، ڇو ته ايمان جي تعريف الله ۽ رسول ﷺ ڪن ٿا. هن چيو ته لعنت ۽ مذمت ڪرڻ بدران ماڻهن کي دين جي تعليم ڏني وڃي.

ابن تيميه ڏانهن منسوب هڪ ٻيو تصور هي آهي ته ”اهي مسلمان حڪمران جيڪي نازل ڪيل قانون (شريعت) لاڳو نه ڪن، انهن جي مخالفت ڪرڻ ۽ کين قتل ڪرڻ فرض آهي.“ هن نظرئي جي بنياد تي ابن تيميه اِلخاني رياست کي *[[شريعت]]* مطابق حڪمراني نه ڪرڻ سبب خارج از اسلام قرار ڏنو، جيتوڻيڪ اهي سرڪاري طور اسلام جا دعويدار هئا. ابن تيميه ڪيترن *[[فتوا|فتوين]]* ذريعي مسلمانن تي مغلن خلاف جنگ کي لازم ڪيو ۽ کين *[[مشرڪ|مشرڪن]]* (گهڻ ديوتائيت وارا) قرار ڏنو—بلڪل *[[جاهليت]]* واري دور جي ماڻهن وانگر. ان ڪري کيس سلفي-جهادي فڪر جو ”روحاني ابو“ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. ويهين صديءَ جا اسلام ازم وارا فڪري اڳواڻ، جهڙوڪ محمد رشيد رضا، سيد قطب شھيد، محمد عبدالسلام فرج، اسامه بن لادن وغيره، انهن خيالن مان فائدو وٺي جديد قوم-رياستن خلاف هٿياربند جهاد جو جواز پيش ڪندا رهيا. ابن تيميه جي علويَن بابت فتويٰ—جتي کين ”عيسائين ۽ يهودين کان به وڌيڪ ڪافر“ چيو ويو—اخوان المسلمين سان لاڳاپيل عالم يوسف القرضاوي پڻ پڙهي ٻڌائي آهي.

ويھين ۽ ايڪويهين صديءَ جي اسلام ازم وارين تحريڪن ۾ ابن تيميه جي ڪردار تي آمريڪي اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ جي اڳوڻي ڪوآرڊينيٽر فار ڪائونٽر ٽيررزم ڊينيل بينجمن به تبصرو ڪيو آهي؛ هو پنهنجي ڪتاب *دي ايج آف سيڪريڊ ٽيرر* ۾ جديد اسلامي تحريڪن جي تاريخ بابت باب کي ”ابن تيميه اينڊ ھز چلڊرين “ (ابن تيميه ۽ سندس ٻار) جو عنوان ڏئي ٿو. پر، اسلامي تاريخ جو محقق يوسف رپوپورٽ (ڪئين ميري ۾) چوي ٿو ته اها ڪهاڻي گهڻي ممڪن ناهي. ابن تيميه جي فڪري روايت ۽ سندس خيال—جهڙوڪ شروعاتي نسلن جي خالص قدرن ۽ عملن ڏانهن واپسي—ڏکڻ ايشيا ۾ انقلابي اسلام ازم جي اهم مفڪر سيد ابوالاعليٰ مودودي (1903–1979ع/ 1321–1399هه) تي به گهرو اثر ڇڏيو.

### ماردين واريون فتويون ۽ ماردين ڪانفرنس
ابن تيميه جون سڀ کان مشهور فتويون انهن مغلن بابت آهن، جن 1258ع ۾ عباسي خلافت تي قبضو ڪري ان کي ختم ڪيو، ۽ پوءِ اسلام قبول ڪيو. جڏهن اهي ماردين شهر تي قابض ٿيا ته سندن ظلم سبب ماردين جي ماڻهن ابن تيميه کان قانوني فتويٰ پڇي ته اهي ڪهڙي درجي واري سرزمين ۾ رهن ٿا. هن ان علائقي کي *dar al-`ahd* قرار ڏنو، جيڪو ڪجهه پهلوئن ۾ دار الڪفر سان مشابهت رکي ٿو. هن فتويٰ ۾ هن مغل حڪمران غازان ۽ ٻين مغلن—جيڪي شريعت کي مڪمل طور قبول نه ڪندا هئا—کي ڪافر قرار ڏيڻ به شامل هو. هن کان اهو به پڇيو ويو ته ڇا ماردين ۾ رهندڙ مسلمانن تي لازم آهي ته ”هجرت“ ڪري اسلامي علائقن ڏانهن وڃن، ڇو ته اتي انساني ٺهيل قانون لاڳو هئا. ابن تيميه تفصيلي فتويٰ ۾ جواب ڏنو:

نيٽلر ۽ ڪيچشيان موجب، ابن تيميه مغلن خلاف جهاد کي ”نه صرف جائز، پر لازم“ قرار ڏنو، ڇو ته مغل شريعت مطابق حڪمراني نه ڪندا هئا، بلڪه پنهنجي روايتي ۽ ان ڪري انسان ٺهيل ياسا قانون سان حڪومت ڪندا هئا؛ جنهن جو مطلب اهو هو ته مغل هڪ قسم جي *[[جاهليت]]* (جهالت) جي حالت ۾ هئا. مصنف وڌيڪ چون ٿا ته ابن تيميه جا ٻه مشهور شاگرد—ابن قيم ۽ ابن كثير—به هن فيصلي سان متفق هئا. ابن تيميه دفاعي جهاد جو سڏ ڏنو ته ماڻهن کي متحرڪ ڪري مغل حڪمرانن ۽ انهن جي حمايت ڪندڙ هر ماڻهو (مسلمان هجي يا غير مسلمان) خلاف جنگ ڪئي وڃي. مغلن جي حمايت ڪندڙن بابت ابن تيميه چيو: ”جيڪو به (مغلن) سان گڏ ان رياست ۾ آهي جنهن تي اهي حڪومت ڪن ٿا، سو بدترين ماڻهن جي طبقي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي. هو يا ته ملحد (زنديق) آهي يا منافق، جيڪو اسلام جي اصل حقيقت تي ايمان نٿو رکي. يعني هو رڳو ظاهر ۾ مسلمان ٿيڻ جو ڏيک ڏئي ٿو، يا پوءِ هو بدعت وارن ماڻهن جي بدترين طبقي مان آهي.“ يحيٰى موشيه چوي ٿو ته ابن تيميه جو جنگ جو سڏ رڳو ”موجود سياسي طاقت خلاف بغاوت“ لاءِ نه هو، بلڪه ”ٻاهرين دشمن“ کي پٺتي ڌڪڻ لاءِ هو.

ٻين ڪيترين فتويَن ۾ ابن تيميه ٻيهر زور ڏنو ته اِلخاني حڪمرانن خلاف جنگ مسلمانن تي ديني فرض آهي، ڇاڪاڻ ته اهي شريعت جي پابنديءَ ۾ غفلت ڪندا هئا. هن انهن جي اُن غير مذهبي طريقي تي به اعتراض ڪيو جنهن سان اهي عيسائين، يهودين، ٻڌن وغيره جهڙين برادرين سان معاملا ڪندا هئا، ۽ پنهنجي فوجن جو وڏو حصو غير مسلمانن تي مشتمل رکندا هئا. انهن سببن سميت ٻين ڪيترن سببن جي بنياد تي ابن تيميه چيو:

2010ع ۾ اسلامي عالمن جي هڪ گروهه ماردين ڪانفرنس ۾ دليل ڏنو ته ماردين جي رهواسين بابت ابن تيميه جي مشهور فتويٰ غلط ڇپجي ”انهن علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن سان وڙهڻ“ واري حڪم ۾ تبديل ٿي وئي هئي، جڏهن ته اصل عبارت هي آهي ته: ”اتي رهندڙ مسلمانن سان مسلمانن جي حقن مطابق سلوڪ ڪيو وڃي، ۽ غير مسلمانن سان—جيڪي اسلامي قانون جي اختيار کان ٻاهر رهن ٿا—انهن جي حقن مطابق معاملو ڪيو وڃي.“ هنن پنهنجي سمجهه کي الظاهريه لائبريري ۾ موجود اصل مسودي ۽ ابن تيميه جي شاگرد ابن مفلح جي نقل تي ٻڌل قرار ڏنو. ماردين ڪانفرنس جي شرڪت ڪندڙن جنگ ۽ امن جي مختلف دارن ۾ دنيا جي ورهاست کي به رد ڪيو، ۽ چيو ته اها ورهاست ان وقت جي حالتن جو نتيجو هئي. انهن وڌيڪ چيو ته قوم-رياستن (nation states) جي وجود سان اها ورهاست هاڻي غير لاڳاپيل ٿي چڪي آهي.

## سندس بابت نظرَ

### قبلِ جديد (پراڻي دور) واريون راءِ

### جديد اسلامي علمي تحقيق
ابن تيميه کي عام طور عقل دشمن ”منطق جو دشمن“ ۽ سخت لفظي/حرفي تشريح جو قائل سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ڪيترن جي خيال موجب هو ڪلاسيڪي سني روايت اندر عقلي رُجحانن جي زوال جو ذميوار رهيو. پنهنجي مناظراڻي رسالن—جهڙوڪ *الرد على المنطقيين* (عقليت پرستن/منطقيين جي ترديد)—جي ذريعي ابن تيميه قياسِ منطقي کي سختي سان رد ڪيو، جيڪو *[[علمِ ڪلام]]* (نظرياتي/جدلياتي علمِ ڪلام) ۽ *[[اسلامي فلسفو|فلسفو]]* ٻنهي لاءِ عقلي بنياد مهيا ڪندو هو.

لبناني فلسفي ماجد فخري موجب: ”ابن تيميه فلسفي ۽ ڪلامي مباحثن ۾ ٿيندڙ غلط استعمالن خلاف احتجاج ڪري ٿو ۽ قديم آرتھوڊوڪس طريقن (*[[سلف|السلف]]*) ڏانهن واپسيءَ جي وڪالت ڪري ٿو... پنهنجي ديني جوش ۾ هو اهو عزم رکي ٿو ته صدين تي پکڙيل انهن مذهبي حقيقتن کي ختم ڪري، جيڪي بعد ۾ ڪلامي ۽ فلسفي تڪرارن سبب ‘پريشان’ ٿي ويون.“

جماعتِ اسلامي جي اڳواڻ عبدالحق انصاري دليل ڏئي ٿو ته اهو عام خيال ته ابن تيميه تصوف کي مڪمل طور رد ڪيو—غلط آهي. جڏهن ته ”ابن تيميه جي مشهور تصوير“ اها پيش ڪئي ويندي آهي ته هو ”تصوف تي بنا فرق تنقيد“ ڪندو هو، ”صوفين جو سخت مخالف“ هو، ۽ ”اسلام ۾ تصوف لاءِ ڪا جاءِ نه سمجهندو هو“، پر ساڳئي محقق موجب تاريخي طور اهو معلوم آهي ته ابن تيميه *تصوف* کي اسلام جي هڪ اهم علمي ۽ روحاني شعبو سمجهندو هو. ”تصوف کي اسلام ۾ بي جاءِ چوڻ“ بدران، ابن تيميه مجموعي طور ”همدرد ۽ مثبت“ رهيو—۽ ان زماني ۾ هرڪو تصوف کي اسلامي زندگيءَ جو اهم پاسو سمجهندو هو. ڪيترن عالمن اهو به چيو آهي ته ابن تيميه وڏن صوفين ۽ اوليا جهڙوڪ جنيد، سهل التستري، ابو طالب المڪي، بايزيد بسطامي وغيره جي ڪم لاءِ گهري عزت ۽ قدرداني رکندو هو، ۽ پاڻ به *[[قادريه]]* طريقي سان وابسته رهيو.

### مغربي علمي تحقيق
اِگناز گولڊزيهر جهڙن عالمن ابن تيميه کي ”حنبلي جوشيلو“ قرار ڏنو، جيڪو ڪيترين روايتن کي سختي سان *[[بدعت]]* چئي رد ڪندو هو، ۽ فلسفي اثرن، نظرياتي ڪلام، تصوف ۽ *[[وحدت الوجود]]* جهڙن نظرين کي به رد ڪندو هو.

ٻئي پاسي، فرانسيسي عالم هنري لاوست (1905–1983) جو خيال آهي ته ابن تيميه بابت اهڙيون تصويرون ڪيترن ڀيرا محدود پڙهائيءَ جو نتيجو آهن، ڇو ته ابن تيميه جي وڏي علمي ذخيري مان ڪيترائي متن اڃا تائين اصل عربي مان ترجمو ئي ناهن ٿيا. لاوست موجب ابن تيميه جو مقصد وچئين دور جي تصوف جي عملن کي سڌارڻ هو، ۽ ساڳئي وقت سني اسلام جي مجموعي اصلاح ڪرڻ به سندس بنيادي مقصد هو، جنهن مان هو بدعتي نوان رواج ڪڍڻ چاهيندو هو.

رٽگرز يونيورسٽي جي علمِ الٰهيات جي پروفيسر جيمس پاولن موجب: ”ابن تيميه اڄ به اسلامي فڪر ۾ سڀ کان وڌيڪ تڪراري مفڪرن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترين اسلامي بنياد پرستي وارين تحريڪن تي سندس مبينه اثر جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو.“

## تصنيفـون
ابن تيميه وڏي مقدار ۾ لکڻيون ڇڏي ويو، جيڪي 350 (سندس شاگرد ابن قيم الجوزيه مطابق) کان 500 (سندس شاگرد الذهبي مطابق) تائين ٻڌايون وڃن ٿيون. اوليور ليمن چوي ٿو ته ابن تيميه اسلامي علمن ۾ لڳ ڀڳ 700 لکڻيون تيار ڪيون. سندس علمي پيداوار کي وسيع دائري ۽ تمام وڏي پيماني واري سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان جي مواد بابت چيو ويو آهي ته ”تيز ذهانت جا نشان جلد جلدي نوٽ ڪيل بصيرتن“ جي صورت ۾ نظر اچن ٿا. شروعاتي زندگيءَ ۾ سندس ڪم گهڻو ڪري عقيدي/علمِ ڪلام ۽ نصوص (دليلن) جي تشريح ۾ عقل جي استعمال سان لاڳاپيل هو؛ جڏهن ته پوءِ واري دور ۾ سندس لکڻيون يوناني منطق جي ترديد، وقت جي عام رواجن تي سوال، ۽ عيسائيت ۽ شيعيت خلاف مناظراڻي ادب ڏانهن وڌيڪ مائل ٿي ويون. ابن تيميه جي سڀئي تصنيفون محفوظ نه رهيون آهن، ۽ سندس موجود (extant) 35 جلدن تي ٻڌل مجموعو به مڪمل ناهي. ارڙهين صديءَ جي اسلامي اصلاحي تحريڪن جي تدريجي ڪوششن سان هن جي وچئين دور واري رسالن ۾ علمي دلچسپي ٻيهر وڌڻ لڳي. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شام، عراق ۽ مصر جي سلفي عالمن سندس ڪيترن اعتراض هيٺ آيل مسودن کي ايڊٽ ڪري ڇاپيو ۽ وڏي پيماني تي ڦهلايو، جنهن سبب ابن تيميه مسلمان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيل ڪلاسيڪي اسلامي متڪلم بڻجي ويو؛ پر جيئن جيئن سندس اثر وڌيو، تيئن تيئن سندس نظرين بابت اختلاف ۽ ڇڪتاڻ به وڌيڪ وڌڻ لڳي.

### موجود ڪتاب ۽ رسالا

**[[مجموُع الفتاويٰ الڪبرى]]* — ابن تيميه جي وفات کان صدين پوءِ مرتب ڪيل مجموعو، جنهن ۾ هيٺ ذڪر ڪيل ڪيترائي متن شامل آهن؛ ڪل 36 جلد.
**[[منهاج السنّة النبويّة]]* — چار جلدن تي مشتمل؛ جديد تنقيدي ايڊيشنن ۾ هي ڪتاب 2,000 صفحن کان وڌيڪ تي پکڙيل آهي.

## وڌيڪ مطالعو

* لِٽل، ڊونالڊ پي. "ڇا ابن تيميه جو ذهني توازن بگڙيل هو؟"، *اسٽوڊيا اسلاميڪا*، 1975، شمارو 41، ص. 93–111.
* مڪدسي، جي. "ابن تيميه: قادريه طريقي جو هڪ صوفي"، *آمريڪن جرنل آف عربي اسٽڊيز*، 1973.
* ميشو، يحيى. *ابن تيميه: انتهاپسنديءَ خلاف*. ترجمو ڪيل، حاشيه نويسي ۽ تعارف سان. اڳڪٿي بروس بي. لارنس پاران. بيروت ۽ پيرس: البوراق، 2012، xxxii ۽ 334 صفحا. — .
* ميشو، يحيى. *ابن تيميه: غير مسلم حڪمراني هيٺ مسلمان*. متن ترجمو ڪيل، حاشيه سان، ۽ ماردين فتويٰ جي ڇهن جديد پڙهائن جي حوالي سان پيش ڪيل. اڳڪٿي جيمس پسڪاٽوري پاران. آڪسفورڊ ۽ لنڊن: انٽرفيس پبليڪيشنز، 2006. .
* ميشو، يحيى. "ابن تيميه جي ‘نئين ماردين فتويٰ’: ڇا جينياتي طور ترميم ٿيل اسلام سرطان پيدا ڪندڙ آهي؟"، *دي مسلم ورلڊ*، 101/2، اپريل 2011، ص. 130–181.
* ميشو، يحيى. "المأمون کان ابن سبعين تائين، ابن سينا وسيلي: ابن تيميه جي فلسفي جي تاريخ نويسي"، ايف. اوپس ۽ ڊي. ريسمان (ايڊيٽرز)، *اسلامي فلسفو، سائنس، ثقافت ۽ مذهب*. ديميتري گوتاس جي اعزاز ۾ مطالعي. لائڊن–بوسٽن: برِل، 2012، ص. 453–475.
* ميشو، يحيى. "وندر ۽ مذهب جي وچ ۾: ابن تيميه جا توهم پرستي بابت خيال"، *دي مسلم ورلڊ*، 99/1، جنوري 2009، ص. 1–20.
* ميشو، يحيى. "گمراهه به، گمراهه ڪندڙ به… پر اثر ۾ مرڪزي: اخوان الصفا بابت ابن تيميه جا خيال"، *اخوان الصفا ۽ سندن رسائل: هڪ تعارف*. ايڊيٽر نادر البيزري، اڳڪٿي فرهاد دائفتري. آڪسفورڊ: آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس (اسماعيلي مطالعي جي اداري سان گڏ)، 2008، ص. 139–179.
* ميشو، يحيى. "الحلاج جي عقيدي تي ابن تيميه جي شرح"، اي. شهاديه (ايڊيٽر)، *تصوف ۽ علمِ ڪلام*، ايڊنبرگ: ايڊنبرگ يونيورسٽي پريس، 2007، ص. 123–136.
* ميشو، يحيى. "مملوڪي متڪلم جي ابن سينا جي ‘رسالہ أضحويہ’ تي شرح: ابن تيميه جي ‘درء التعارض’ جي هڪ حصي جو ترجمو، تعارف ۽ حاشين سان، حصو اول"، *جرنل آف اسلامي اسٽڊيز*، 14:2، آڪسفورڊ، 2003، ص. 149–203.
* ميشو، يحيى. "مملوڪي متڪلم جي ابن سينا جي ‘رسالہ أضحويہ’ تي شرح: ابن تيميه جي ‘درء التعارض’ جي هڪ حصي جو ترجمو، تعارف ۽ حاشين سان، حصو ٻيو"، *جرنل آف اسلامي اسٽڊيز*، 14:3، آڪسفورڊ، 2003، ص. 309–363.
* ميشو، يحيى. "نجوم بابت ابن تيميه: ٽن فتوائن جو حاشيه دار ترجمو"، *جرنل آف اسلامي اسٽڊيز*، 11/2، آڪسفورڊ، مئي 2000، ص. 147–208.
* ميشو، يحيى. "شيعي اماميات تي ابن تيميه جي تنقيد: ‘منهاج السنة’ جي ٽن حصن جو ترجمو"، *دي مسلم ورلڊ*، 104/1–2، هارٽفورڊ، جنوري–اپريل 2014، ص. 109–149.
* ميشو، يحيى. "الغزالي جو هڪ اهم پڙهندڙ: ابن تيميه"، *دي مسلم ورلڊ*، 103/1، هارٽفورڊ، جنوري 2013، ص. 131–160.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 

## حوالا

زمرو:علم حديث
زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان
زمرو:اسلامي اسڪالر