آمري

**آمري**:  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ڄامشوري جي تعلقي مانجھند جي ھڪ يونين ڪائونسل يا ننڍڙو شھر آھي جنھن جو شمار سنڌ جي قديم شھرن ۾ ٿئي ٿو.

## ثقافتي پسمنظر

**آمري** آمري ثقافت جو هڪ نمونياتي ماڳ آهي، جيڪا سنڌ ۾ چوٿين هزار سال قبل مسيح دوران ترقي ڪئي۔ ڪوٽ ڏيجي ۽ آمري سنڌ ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو واقع آهن ۽ ٻنهي هنڌن تي ابتدائي طور هڪ مقامي ثقافت ترقي ڪئي جنهن جا ڪيترائي گڏيل عنصر هئا۔ بعد ۾ اهي سنڌو ماٿري تهذيب سان رابطي ۾ آيا ۽ آهستي آهستي ان جي مڪمل ترقي يافته مرحلي جو حصو بڻجي ويا۔

## آثار قديمه

## آمري آثار قديم ماڳ

**آمري آثار قديمه ماڳ** ضلعو ڄامشورو ۾ واقع سنڌ جي قديم تهذيبي ماڳن مان هڪ آهي۔ هي ماڳ موئن جو دڙو جي ڏکڻ طرف ۽ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر اتر طرف حيدرآباد–دادو روڊ تي واقع آهي۔ آثار قديمه جي تحقيق موجب هن بستي جي تاريخ لڳ ڀڳ 3600 ق.م تائين پهچي ٿي، جنهن سبب هي ماڳ سنڌو ماٿري جي قديم ترين آبادين مان شمار ڪيو وڃي ٿو۔
آمري هڪ گهڻ سطحي آباد ماڳ هو، جنهن مان مختلف دورن جي آبادين جا آثار مليا آهن۔ جيتوڻيڪ هي وڏي شهر جي صورت اختيار نه ڪري سگهيو، پر اهو قديم دور ۾ هڪ اهم شهري مرڪز طور سڃاتو ويندو هو۔ آثار قديمه جي مطالعي ۾ “آمري تهذيب” جو نالو به هن ماڳ جي نسبت سان رکيو ويو آهي۔
هي ماڳ کيرٿر جبلن جي دامن ڀرسان واقع آهي ۽ سنڌ جي هيٺئين علائقي ۾ ابتدائي شهري ترقي جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي۔ آمري بلوچستان جي علائقن جي ويجهو واقع آهي، جتي 6000 ق.م کان 4000 ق.م تائين ابتدائي زرعي آبادين جي ترقي آخرڪار شهري تمدن جي قيام ڏانهن رهنمائي ڪئي۔  
سنڌو درياهه جي اولهه ڪناري تي واقع تقريباً اٺ هيڪٽرن تي پکڙيل قديم دڙن کي وڏي پيماني تي کوٽائي ذريعي جاچيو ويو آهي۔ ماڳ جو ابتدائي مرحلو هڪ قلعابند بستي تي مشتمل هو، جيڪا تقريباً 3600 ق.م کان 3300 ق.م تائين ترقي ڪئي ۽ سنڌو ماٿري تهذيب جي قبل هڙپا (Pre-Harappan) مرحلي سان لاڳاپيل هئي۔ تاريخي ترتيب موجب آمري ماڳ کي رحمان ڌيري کان پوءِ جو دور قرار ڏنو وڃي ٿو۔  
هتان مليل مٽيءَ جي ٿانون جي هڪ خاص قسم جي سڃاڻپ “آمري ويئر” جي نالي سان ڪئي وئي آهي۔ بلوچستان ۾ واقع **سهر دمب (نال)** ماڳ هن تهذيبي سلسلي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو ۽ ٻنهي ماڳن جي ٿانون کي گڏيل طور “آمري–نال ويئر” پڻ سڏيو وڃي ٿو۔  
ٻين قبل هڙپا شهرن وانگر هن ماڳ تان ڪنهن به قسم جي تحرير يا لکت جا آثار نه مليا آهن۔ آثار قديمه جي شاهدي مطابق لڳ ڀڳ 2500 ق.م ۾ هن بستي ۾ وڏي باهه لڳڻ جا نشان پڻ مليا آهن، جنهن سبب آبادگار زندگيءَ تي اهم اثر پيو۔  

قديم دور جي **آمري–نال ثقافت** جا اهم نمونياتي ماڳ آمري ۽ نال (بلوچستان) آهن۔ هن ماڳ تي گهڻ سطحي جوڙجڪون مليون آهن، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن به وڏو شهر نه رهيو۔

### قبل هڙپا مرحلو
هي ماڳ ڪيرٿر جبلن جي دامن ڀرسان واقع آهي ۽ هيٺين سنڌ ۾ هڪ اهم ابتدائي شهري مرڪز رهيو آهي۔ آمري بلوچستان جي ويجهو آهي جتي 6000 ق م کان 4000 ق م تائين ابتدائي زرعي آبادين جي ترقي آخرڪار شهري تمدن جي قيام ڏانهن رهنمائي ڪئي۔  

سنڌو درياهه جي اولهه ڪناري تي واقع لڳ ڀڳ اٺ هيڪٽرن تي پکڙيل قديم دڙا وڏي پيماني تي کوٽائي ذريعي جاچيا ويا آهن۔ هن ماڳ جو ابتدائي مرحلو هڪ قلعابند بستي تي مشتمل هو جيڪا لڳ ڀڳ 3600 ق م کان 3300 ق م تائين ترقي ڪئي ۽ سنڌو ماٿري تهذيب جي قبل هڙپا مرحلي سان لاڳاپيل هئي۔ آمري جي تاريخ رحمان ڌيري کان پوءِ واري دور سان ڳنڍي وڃي ٿي۔  

هتان مليل مٽيءَ جا ٿانوَ پنهنجي مخصوص خاصيتن سبب “آمري ويئر” جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا۔ نال (بلوچستان) جو ماڳ پڻ هن ثقافتي سلسلي سان لاڳاپيل آهي ۽ ٻنهي ماڳن جي ٿانون کي گڏيل طور “آمري–نال ويئر” چيو ويندو آهي۔ ٻين قبل هڙپا شهرن وانگر هتان ڪا به تحرير يا لکت هٿ نه آئي آهي۔ آثار قديمه جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته لڳ ڀڳ 2500 ق م ۾ هن بستي ۾ وڏي پيماني تي باهه لڳڻ جا آثار موجود آهن۔

### بعد وارا مرحلا

* مرحلو II (تقريباً 2750–2450 ق م): هن دور ۾ سنڌو ماٿري تهذيب جا وڌيڪ عنصر ظاهر ٿيڻ لڳا۔
* مرحلو III (تقريباً 2450–1900 ق م): هي دور تقريباً مڪمل طور تي سنڌو ماٿري تهذيب سان تعلق رکي ٿو۔
* مرحلو IV (تقريباً 1900–1300 ق م): هن مرحلي ۾ مختلف ثقافتي روايتن جو ميل جول ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔ هن دور ۾ جهڪر ثقافت جا عنصر ظاهر ٿين ٿا ۽ اهي سنڌو ماٿري تهذيب جي آخري مرحلي سان گڏ موجود رهيا۔ بعد ۾ جهانگر ثقافت جا عنصر پڻ ظاهر ٿين ٿا۔
* مرحلو V: هي مرحلو گهڻو پوءِ جو آهي ۽ اسلامي دور سان تعلق رکي ٿو۔

هن ماڳ مان مليل ثبوتن جي بنياد تي اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته سنڌو ماٿري تهذيب شايد سڌي طرح آمري ثقافت مان ترقي نه ڪئي هئي۔ گهٽ ۾ گهٽ هن ماڳ تي ته ٻنهي ثقافتن جي اوچتي تبديلي بدران گڏيل وجود جو ثبوت ملي ٿو۔

## خارجي ڳنڍڻا
* 
* قديم تاريخ
* J.M. Casal: *Fouilles d’Amri*, Paris 1964

زمرو:حيدرآباد ضلعو، پاڪستان
زمرو:سنڌ ۾ آثار قديمه ماڳ
زمرو:سنڌو ماٿري تهذيب جا ماڳ
زمرو:پاڪستان جا اڳوڻا آباد ماڳ
زمرو:قبل سنڌو ماٿري تهذيب جا ماڳ
زمرو:آمري-نال ثقافت

## حوالا

زمرو: قديم ماڳ ۽ مڪان
زمرو:ڄامشورو ضلعو
زمرو:قديم آثار جا ماڳ
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ