open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڇپائڻ

اشاعت (Publishing): ڪنهن مواد، ڪتاب، رسالي ۽ اخبار وغيره کي شايع ڪرڻ، ٻين لفظن ۾ ”اشاعت“ مان مراد ”ڪنهن -تصنيف- کي موزون صورت ۾ تيار ڪري، مؤثر طريقي سان ڇپائي گهڻن کان گهڻن ماڻهن تائين، واپارين جي ذريعي يا سڌوسنئون پهچائڻ واري نظم نظام کي -اشاعت- چئبو آهي.
مسودن کي ڪتابي صورت ۾ آڻڻ ۽ وڪڻڻ جو فن، قديم يوناني کان شروع ٿيو. سلطنت روم ۾ ته هي ڪم باقاعدي ڪاروبار جي شڪل اختيار ڪري چُڪو هو. وچئين دور ۾ مسودن کي تحرير ڪرڻ جو ڪم جيئن ته فقط راهبن تائين ئي محدود هو، تنهنڪري نشر ۽ -اشاعت- جو اُهو سلسلو -ٿورو- ماٺو ٿي ويو. البت ٻيهر يورپ جي سجاڳيءَ واري دؤر ۾ اهو ڪجهه اڳتي وڌيو، پر وسيع پيماني تي تصنيفن جو نقل تيار ڪرڻ، -ان- وقت ممڪن نه ٿي سگهيو. پندرهين صديءَ جي وچ واري دور ۾ جڏهن يورپ، ٽائيپ جي اکرن کان واقف ٿيو، تڏهن ڇپائيءَ جي ڪم ۾ تيزيءَ آئي. -ان- جي ترقيءَ ۾ گرجا جي مذهبي مناظري بازي به مددگار ثابت ٿي، جنهنڪري سلسلي وار ڪتاب لکجڻ شروع ٿيا، ۽ جلد ئي -اشاعت- ۽ ڇپائيءَ جا الڳ الڳ ڪم شروع ڪيا ويا.
عام خيال آهي ته پهريون -اشاعت- گهر ”الزوير گهراڻي“ جو هو، جنهن 1583ع ۾ -اشاعت- جو ڪم شروع ڪيو، پر -ان- هوندي به طابع، ناشر ۽ ڪتاب وڪڻندڙ ۾ صحيح فرق اوڻويهين صديءَ کان پهرين واضح ٿي نه سگهيو، ۽ هينئر به اڪثر حالتن ۾ انهن جي ڪم ۾ فرق ڪرڻ مشڪل ٿئي ٿو. 

## ناشر
ناشر (Publisher) ڪتاب جو ڇپائيندڙ، شايع ڪندڙ. ان سلسلي ۾ ادارا قائم ٿياآهن، اهي ادارا سرڪاري توڙي غير سرڪاري آهن، هڪڙا درسي ڪتاب شايع ڪندا آهن، ٻيا ادبي، صحافتي ۽ ٻيءَ نوعيت جا ڪتاب وغيره شايع ڪندا آهن.

## حوالا

اشاعت
زمرو:ادب
زمرو:ميڊيا انڊسٽري
اشبھار

اشبهار ھڪ قلعي جو نالو آهي، جڏهن محمد -بن قاسم- ديبل، نيرون ڪوٽ، سيوهڻ وغيره جا قلعا فتح ڪيا ته پوءِ -اشبهار- جي قلعي ڏانهن ڪوچ ڪيائين، جيئن ته چچ نامي ۾ -اشبهار- جي قلعي ۽ ديبل، نيرون ڪوٽ، سيوهڻ کي ساڳي هجري سن 93ھ مطابق 711ع ۾ فتح ڪيو، -ان- ڪري گمان نڪري ٿو ته اهو قلعو سنڌ ۾ يا سنڌ جي آسپاس هوندو، جنهن بابت وڌيڪ معلومات نه ملي سگهي آهي. البته اهو ڏس ملي ٿو ته هي قلعو به محمد -بن قاسم- فتح ڪيو.

## حوالا
اسيمبلي

اهو قانونساز ادارو، جيڪو سڌوسنئون عوام جي ووٽن ذريعي وجود ۾ اچي. اسيمبليءَ جا ٻه قسم ٿيندا آهن: هڪ قومي -اسيمبلي- يا مرڪزي چونڊيل ”جماعت“، جنهن ۾ سڀني صوبن/ علائقن مان آباديءَ جي تناسب سان عوامي نمائندا چونڊجي اچن ٿا. انهن نمائندن کي ايم. اين. اي چوندا آهن. هيءَ -اسيمبلي- ملڪي سطح تي هوندي آهي، ٻي صوبائي اسيمبلي، جيڪا ڪنهن صوبي تائين محدود هوندي آهي، ۽ انهيءَ ئي صوبي جا ماڻهو ووٽن ذريعي عوامي نمائندا هن اسيمبليءَ ۾ موڪليندا آهن. -جن- کي ايم. پي. اي سڏجي ٿو. 
قومي اسيمبلي، قانون سازيءَ کان سواءِ ملڪي -آئين- ۽ ملڪ جو سياسي ڍانچو به ٺاهيندي آهي. قومي -اسيمبلي- ۾ ملڪي عالمي حالتن تي بحث ٿيندا آهن. 
صوبائي اسيمبلي، صوبي جي سطح تي قانون سازي ڪندي آهي ۽ -ان- سان گڏ صوبائي اسيمبليءَ ۾ صوبي ۽ ملڪ جي حالتن ۽ عوامي مسئلن تي بحث ٿيندا آهن. 
هرهڪ صوبي کي پنهنجي پنهنجي صوبائي -اسيمبلي- هوندي آهي، جڏهن ته قومي اسيمبلي، سڀني صوبن جي گڏيل -اسيمبلي- هوندي آهي. صوبائي اسيمبليءَ کي صوبي جي نالي سان به مخاطب ڪبو آهي. مثلاً: ”سنڌ صوبائي اسيمبلي“ يا ”سنڌ اسيمبلي“. (وڌيڪ ڏسو سنڌ اسيمبلي) 
اسيمبلي:”اسيمبلي“ اصل ۾ -انگريزي- لفظ (Assembly) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪنهن خاص مقصد لاءِ گڏ ٿيل ميڙ“.

## حوالا

زمرو:گڏجاڻي
اسيمبلين جون چونڊون (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب، سنڌ ڪانگريس پارليامينٽري ڪاميٽيءَ، ڪراچيءَ وارن جو -جاري- ڪيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 18 صفحا ڏنل آهن ۽ هندستان پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان 1936ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ويو.

## حوالا
ڪميونزم

thumb|380px|'''دنيا اندر ڪميونسٽ نظريي وارا ملڪ ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل ۽ اڳوڻا سوشلسٽ ملڪ نارنگي رنگ سان ڏيکاريل'''

**اشتراڪيت** يا**ڪميونزم**  ھڪ سماجي نظريي جو نالو آهي جنھن مطابق پيداوار جي جملي ذريعن، ان جي ورھاست جي ذريعن ۽ مٽاسٽا جي ذريعن مثلاً پيسي وغيره تي حڪومت جو قبضو رھڻو آھي، ته جيئن انھن کي عام ماڻھن جي فائدي لاءِ استعمال ۾ آڻي سگھجي. ھن نظريي مطابق سماج جي ترقي لاءِ ذاتي ملڪيت جو خاتمو ضروري آهي جنھن سان دنيا جنت ۾ تبديل ٿي ويندي. ھن نظريي مطابق ذاتي ملڪيت کان بغير سماج دنيا ۾ ڪا نئين ڳالھ ناھي ڇوتہ انسان اھڙو سماج اوائلي اشتراڪي دور م ڏسي چڪو آھي.  ڪارل مارڪس پنھنجي فڪر ۾ تاريخي ماديت جو نظريو پيش ڪيو جنھن مطابق سماج ھڪ شڪل مان ترقي ڪندي ٻي شڪل م تبديل ٿئي ٿو ۽ اھي سماجي تبديليون اڻ ٽر آھن. ان جي خيال مطابق سماج اوائلي اشتراڪي دؤر مان جاگيرداري م تبديل ٿيو ۽ وري سرمائيداراڻو سماج آيو جيڪو ڪميونسٽ سماج ۾ ارتقائي طريقي سان تبديل ٿي ويندو. جنھن کي مارڪس تاريخي ماديت جو نالو ڏنو. 
[thumb|کاٻو|180px|[ڪارل مارڪس]]
ان تبديلي لاء تياري جو انقلابي قدم سوشلزم آھي. ھن نظريي جو بنياد جدلياتي ماديت آھي جيڪا دھريت آھي. ڪارل مارڪس (1818-1883ع) ۽ فريڊرڪ اينجلس (1820-1895ع)  جي ان جدلياتي ماديت ۽ تاريخي ماديت  جي خيالن کي مارڪسزم چوندا آهن.
هن نظرئي پٽاندڙ سڀ پيداواري وسيلا ۽ انهن جو ورهاڱو به رياست جي ڪنٽرول ۾ هوندو آهي. ڪميونزم، سوشلسٽ نظام جي سڀ کان اڳڀري شڪل آهي، جنهن ۾ دولت (ناڻي) جي پيداوار ايتري وڌي وڃي، جو معاشرو ماڻهن جي سڀنن گهرجن کي پورو ڪرڻ تي قادر ٿي وڃي. رياست جو ڪم ماڻهن مٿان حڪومت ڪرڻ نه هوندو، پر پيداوار جي تنظيم ڪاري ڪرڻ هوندو. سنڌي ادب ۾ جديديت واري دور کان اڳ وارو ترقي پسند ادب اشتراڪي نظرئي کان گهڻو متاثر هو. ساڳيو لاڙو 1980ع کان 1985ع تائين هڪ ڀيرو ٻيهر وڏي شد مد سان نظر آيو. 

## ڪميونسٽ نظام
thumb|کاٻو|180px|اشتراڪيت جو نسبتي نشان  
پھرينءَ مھاڀاري لڙائيءَ کان پوءِ وڏي پيماني تي انھيءَ نظريي جو تجربو روس (سوويت يونين) ۾ ٿيڻ لڳو. ابتدا ۾ اُنھن کي سرمائيدار ۽ سامراجي طاقتن جي مخالفت ڪري مشڪلاتن جو منھن ڏسڻو پيو. ليڪن جلد ئي ھنن پاڻ کي سنڀالي ورتو، ۽ پلئننگ (رٿا) مطابق ترقي ڪرڻ لڳا. 
ھنن جي سياسي پاليسي سامراجين ۽ سرمائيدارن جي خلاف ھئي، ان ڪري ڪمزور ۽ غلام قومن کي انھن کان سھارو ملڻ لڳو. 
thumb|175px|چين جي شھر شنگھائيء ۾ ڪارل مارڪس(کاٻو) ۽ فريڊرڪ اينگلز (ساڄو) جو يادگار
ھنن جو سياسي نظام ھڪ پارٽيءَ جي حڪمرانيءَ وارو ھئڻ ڪري، وٽن جماعتي ضابطي کي وڏي اھميت ڏني ٿي ويئي. وٽن جماعت جي مفاد تي فرد جي مفاد کي قربان ٿيڻو ھو. انھيءَ يڪطرفيءَ ۽ ھڪ رنگيءَ حالت کي عمل ۾ آڻڻ لاءِ کين گھڻين مالي مشڪلاتن ۽ خون خرابين مان گذرڻو پيو، ۽ جلد ترقيءَ لاءِ کين تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون. ليڪن آھستي آھستي ٿي، سندن عوام جي ترقي ڏسي، اھو عقيدو دنيا ۾ زوردار واءُ وانگر چوڌاري پکڙجڻ لڳو. انگلينڊ ۾ صنعتي انقلاب ارڙهين صديءَ ۾ شروع ٿيو، ۽ پوءِ سڄي يورپ ۾ پکڙجي ويو. ان جي نتيجي ۾ سرمائيداريءَ جو سياسي ۽ سماجي نظام اُڀريو، ان جي خلاف اشتراڪيت جي نظريي ”انقلابي“ رخ اختيار ڪري ورتو، اهو متبادل سماجي نظام طور سوويت يونين ۾ 1917ع ۾ چالو ٿيو ۽ پوءِ دنيا ۾ ٻيون اشتراڪي رياستون به وجود ۾ آيون، سوويت يونين جي اشتراڪي مملڪت 70 سال قائم رهي. دنيا جي سماج کي ڪميونسٽ سماج لاء تيار ڪرڻ طرف انقلابي قدم سوشلزم آھي.

## ڪميونزم  جا پرچارڪ
* ڪارل مارڪس
* فريڊرڪ اينگلس
* ولاديمير لينن
*جوزف اسٽالن
*ٽراٽسڪي
*مائوزي تنگ
*فيڊل ڪاسترو
*چي گويرا
*ڪم ال سين
*ھو چي منھ

## وڌيڪ ڏسو
*سوشلزم
## حوالا

زمرو:سماجيات
زمرو:سياسي فلاسافي
زمرو:سياسي نظريا
زمرو:ڪميونزم
اشتياق اظھر

صحافي، شاعر، سياسي تجزيه نگار ۽ سياسي اڳواڻ، -اشتياق اظهر- 3 مئي 1924ع تي ڪانپور (ڀارت) ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو سيد ذوالفقار حسين رضوي هو. -اشتياق اظهر- بي. اي تائين -تعليم- علي ڳڙهه ۽ ڪانپور جي تعليمي ادارن مان حاصل ڪئي. عملي صحافت جي شروعات 1946ع کان روزانه ”تنوير“، لکنؤ جي نمائندي جي حيثيت سان ڪيائين. -ان- کان پوءِ بيشمار اخبارن سان لاڳاپيل رهيو، -جن- ۾ ”امروز“، ”نواءِ وقت“ ۽ ”جنگ“ (ڪراچي) قابل ذڪر آهن. مسلم ليگ ۾ ڪيترين ئي حيثيتن سان ڪارڪن ٿي ڪم ڪيائين. 1953ع کان 1957ع تائين ڪراچيءَ ۽ حيدرآباد ۾ حڪومت سنڌ جو انفارميشن آفيسر رهيو. 1957ع کان 1968ع تائين ڪراچيءَ، حيدرآباد، خيرپور ۽ سرگوڌا ڊويزنن جو اسسٽنٽ انفارميشن ڊائريڪٽر ۽ 1968ع کان 1972ع تائين ڊائريڪٽر انفارميشن جي حيثيت ۾ سنڌ، -بلوچستان- ۽ ملتان ۾ ڪم ڪندو رهيو. ”حسرت موهاني ميموريل سوسائٽيءَ“ جو تاحيات صدر هو. ڪافي وقت ايم. ڪيو ايم جي مرڪزي رابطه ڪائونسل جو ميمبر رهيو. ايم. ڪيو. ايم جي اعليٰ قيادت سان اختلافن بعد هي ڪجهه عرصو خاموش رهيو. آخر مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. سندس انتقال 4 نومبر 1999ع تي ڪراچي ۾ ٿيو.

## حوالا
اشراق نماز

سج اُڀرڻ کان اڳ نفلي نماز. تصوف جي اصطلاح ۾ پري کان طالب کي روحاني روشنائيءَ ۽ فيض جي پهچ (باطن جي صفائي).

## حوالا
اشرف العلوم

**اشرف العلوم**: ”مثنويءَ مولانا روميءَ“ جو سنڌي ترجمو. هي ترجمو مولانا دين محمد ’اديب‘ فيروزشاهيءَ پنجن جلدن ۾ ڪيو آهي. هر هڪ جلد جو تفصيل هيٺينءَ ريت آهي: 
*جلد-1: هيءُ جلد 204 صفحن تي مشتمل آهي. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد پاران ڇپيو. ڪتاب رايل سائيز ۾ آهي ۽ -ان- جي قيمت 3 رپيا آهي. پهريون ڇاپو، 1951ع ۾ ڇپيو، ٻيو ڇاپو 1960ع ۾ ڇپيو ۽ -ان- ڇاپي ۾ 253 صفحا آهن. 
*جلد-2: هيءُ جلد 181ع صفحن تي مشتمل آهي. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد پاران ڇپيو. ڪتاب جو جلد ڪچو ۽ قيمت 3 رپيا آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو، 1951ع ۾ رباني پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان شايع ٿيو. 
*جلد-3: هيءُ جلد 249 صفحن تي مشتمل آهي. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد پاران ڇپيو. رايل سائيز ۾، ڪچي جلد سان ڪتاب جي قيمت 3 رپيا آهي. پهريون ڇاپو، 1953ع ۾ ڇپيو. 
*جلد-4: هيءُ جلد 275 صفحن تي مشتمل آهي. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد پاران ڇپيو. رايل سائيز ۾، ڪچي جلد سان ڪتاب جي قيمت ساڍا ٽي رپيا آهن. پهريون ڇاپو، 1955ع ۾ ڇپيو. 
*جلد-5: هيءُ جلد 326 صفحن تي آهي. ڪتاب رايل سائيز ۾، ڪچي جلد سان آهي ۽ قيمت ساڍا ٽي رپيا اٿس. آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد پاران هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، 1956ع ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:اسلامي ڪتابون
اشرف شاھ ڪامارائي

پير محمد اشرف شاهه ڪاماري وارو سال 1214ھ/1799ع ڌاري ڳوٺ ڪرم خان جمالي، تعلقي ٽنڊي باگي ۾ ڄائو. هيءُ شيخ -بهاؤالدين- ذڪريا ملتانيءَ جي اولاد مان هو. سندس ڏاڏو مخدوم شيخ محمد اشرف، سنڌ ۾ اچي رهيو. ننڍي هوندي کان ئي پير محمد اشرف جو فقيري ۽ شعر و شاعريءَ ڏانهن لاڙو هو. سندس چيل مداحون، مولود، مناقبا ۽ ڪافيون رسالي جي صورت ۾ موجود آهن. 

پير اشرف شاهه قريشي، بعد ۾ بُڪيرن مان لڏي اچي ڪاماري شريف ۾ رهيو. پير صاحب ٻارهين مهيني مُلتان ويندو هو، سفر دؤران جتان جتان به سندس گذر ٿيندو هو، اُتان سندس هزارين معتقد ۽ مُريد آجيان ڪندا هئا. رياست -بهاولپور- جو نواب، صادق محمد خان عباسي (اول) سندس وڏو معتقد هو. سندس فرزند شيخ محمد غوث کي ڳوٺ ”راڄي خاناڻيءَ“ ۾ ڪن شرير، ماڻهن ڏينهن ڏٺي جو قتل ڪري ڇڏيو. انهيءَ واقعي جو مٿس گهڻو اثر پيو، پر جڏهن قاتل سندس پيرن تي اچي ڪريا، ته کين معاف ڪري ڇڏيائين. 

پنهنجي پُٽ جي وفات کان پوءِ، پاڻ گهڻو وقت عبادت ۾ گذاريندو هو. آخر 14 ربيع الاول 1277ھ/ -جولاءِ- 1860ع ڌاري ڳوٺ ڪاماري شريف، تعلقي ٽنڊي الهيار ۾ وفات ڪيائين، -جتي- سندس مزار تي عاليشان مقبرو تعمير ٿيل آهي.

## حوالا
اشرف سمون

**محمد اشرف سمون**، 3 مارچ 1951ع ڌاري تعلقي ٺٽي جي ڳوٺ راڄو نظاماڻيءَ لڳ ”جِهرڪ“ ۾ ڄائو. سندس والد مولوي عبدالله سمون، سنڌ ۾ فقہ جو برک عالم ٿي گذريو آهي. تعليم جو گهڻو حصو پنهنجي والد کان، عربيءَ جي تعليم مختلف عالمن کان، قرآن پاڪ جو تفسير مولانا عبيدالله درخواستيءَ خانپور واري وٽ ۽ حديث پاڪ جو دور مظهرالعلوم کڏي واري مدرسي ۾ پورو ڪري، حديث جي سَندَ حاصل ڪيائين. هن 1970ع ۾ دارالعلوم امجديہ ڪراچيءَ مان فاضل عربيءَ جو امتحان پاس ڪيو. 1979ع ڌاري ڪراچي يونيورسٽيءَ مان ايم. اي جو امتحان نمايان حيثيت ۾ پاس ڪرڻ کانپوءِ 1982ع ۾ گورنمينٽ ڪاليج ڪراچيءَ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو. 1991ع ڌاري علامہ غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي رهنمائيءَ ۾ ”يارهين صديءَ جي سنڌي محدثن جون خدمتون“ جي عنوان سان مقالو لکي، ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪيائين. ”مڪاتيب النبي“ جي موضوع تي ”سونا ورق“ سندس مشهور تصنيف آهي. محمد هاشم ٺٽويءَ جي عربي -تصنيف- ”وصية الهاشمية“ جو ”شاندار تحفہ“ نالي سان اُردوءَ مان ترجمو ڪيائين، جيڪو ”الراشد اڪيڊميءَ“ ڪراچيءَ پاران ڇپيو. پاڻ ايران، سنگاپور، دبئيءَ ۽ ٻين ڪيترن مُلڪن جي ڪانفرنسن ۾، مُلڪ جي نمائندگي ڪري چڪو آهي. تفهيم دين، فهم القرآن ۽ سيرت النبيءَ کان سواءِ، پاڪستان ٽيليويزن تان سندس مختلف علمي ۽ ادبي پروگرام نشر ٿي چُڪا آهن. ڪراچي يونيورسٽيءَ پنهنجي نصابي ڪميٽيءَ ۾ کيس ميمبر منتخب ڪيو آهي. هن وقت گورنمينٽ ڪامرس ڪاليج ڪراچيءَ جي اسلاميات واري شعبي جو صدر آهي.

## حوالا
اشرف علي ٻرڙو

استاد اشرف علي ولد احمد علي ٻرڙو 20 -آگسٽ- 1945ع تي قنبر شهر ۾ ڄائو. ابتدائي -تعليم- 1956ع ۾ مين پرائمري اسڪول قنبر مان؛ 1962ع ۾ مئٽرڪ، ميونسپل هاءِ اسڪول قنبر مان، 1975ع ۾ انٽر، گورنمينٽ شاهه لطيف آرٽس ڪاليج قنبر مان، 1978ع ۾ بيچلر آف آرٽ (بي.اي) ۽ 1984ع ۾ ماسٽر آف آرٽس (ايم.اي) گورنمينٽ ڊگري ڪاليج رتيديري مان پاس ڪيائين. -ان- کانسواءِ ميونسپل اسڪول قنبر مان 67- 1966ع ۾ ميوزڪ اينڊ سانگس (ڪلاسـيـڪ)۾ پهرين پوزيشن ۽ اعظم طبيبيه ڪاليج حيدرآباد مان فاضل طب و الجراحت جو امتحان 1990ع ۾ پاس ڪري حڪمت جي سند حاصل ڪيائين. هو موسيقيءَ ۽ راڳ ۾ وڏو ماهر هو. -استاد- اشرف عليءَ موسيقي ۽ راڳ جي بنيادي سکيا پنهنجي والد -استاد- -احمد علي خان- -ٻرڙي- کان حاصل ڪئي، جڏهن ته سندس -استاد- ماسٽر حضور بخش خان هو، جيڪو خان صاحب -امير- خان پٽيالا جي گهراڻي جو شاگرد هو. -استاد- اشرف علي هارمونيم، -جلترنگ-، سر منڊل، پياني، سائيڊ ڊرم، بينجي، نغاري کانسواءِ ڪيترائي ساز بهترين انداز سان وڄائيندو هو. هن 10 ورهيه حيدرآباد ريڊيو -اسٽيشن- -تان- ۽ 8 ورهيه خيرپور -اسٽيشن- تي پنهنجا فرض سرانجام ڏنا ۽ پنهنجو آواز عوام تائين رسايو. سندس ڪيترائي ڪلام سڌيءَ ريت نشر ڪيا ويا، هاڻي به ڪڏهن ڪڏهن سندن ڪلام نشر ڪيا وڃن ٿا. سندس اڪثر ڪلام پنهنجي وڏي -ڀاءُ- -استاد- محرم علي -ٻرڙي- سان ڳايل آهن، جيڪو به موسيقيءَ ۽ راڳ جو وڏو ڄاڻو آهي. موسيقيءَ ۽ راڳ ۾ سندس ڪيترائي شاگرد آهن.

## حوالا
اشتياق حسين قريشي

**پروفیسر ڊاڪٽر اشتیاق حسین قریشي** ، (پیدائش: 20 نومبر 1903ء- وفات: 22 جنوري 1981ء) پاڪستان جو مشھور ماھر تعليم، محقق، تاريخدان ۽ ڊراما نويس ھيو جيڪو
ڀارت جي شھر ”پٽيالا“ ۾ ڄائو جيڪو الھ آباد جي ڀرسان واقع ھو. دهليءَ ۽ ڪئمبرج مان  تعليم  حاصل ڪيائين. ٽيهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين دهليءَ، پنجاب ۽ ڪولمبيا جي يونيورسٽين ۾ -تاريخ- پڙهائيندو رهيو. -پاڪستان- ۽ هندستان جي هسٽاريڪل رڪارڊس ڪميشن، انسٽيٽيوٽ آف انٽرنئشنل افيئرس، انڊين هسٽري ڪانفرنس ۽ -پاڪستان- هسٽري سوسائٽيءَ جي انتظامي مجلسن جو ميمبر رهيو. تقريباً 11 سال ڪراچي يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر رهيو. رٽائر ٿيڻ کان پوءِ 1979ع ۾ ”مقتدره قومي زبان“ جو پهريون چيئرمئن مقرر ٿيو. -ان- کان اڳ ۾ 1949ع کان 1951ع تائين حڪومت -پاڪستان- جو نائب وزير داخله، ۽ پوءِ وزير مملڪت ۽ 1951ع کان 1954ع تائين وزير -تعليم- به رهيو هو. کيس پهرين ”ستاره پاڪستان“ ۽ پوءِ ”هلال امتياز“ جا اعزاز ڏنا ويا. 22 -جنوري- 1981ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين. قريشي صاحب ڪيترن ئي ڪتابن جو مصنف هوپاڻ آمريڪا جي ڪولمبيا يونيورسٽي جو وزٽنگ پروفيسر ھيو ۽ نيشنل لينگئيج اٿارٽي جو باني۽ پھريون چيئرمين ھيو

## تفصيلي تعارف
20 نومبر، 1903ء  اتر پرديش جي ضلعي اٽاوا جي شھر پٽيالي ۾ ڄائو جڏھن اھو علائقو برٽش انڊيا جي صوبي يونائيٽيڊ پراونسز جو حصو ھيو. ھن 1942 ۾ سينٽ اسٽيفنس ڪاليج دھلي تاريخ ۾ بي اي ڪئي  ۽ فارسي ٻولي ۾ ايم  اي جي ڊگري حاصل ڪئي۽ بعد ۾ ساڳي ڪاليج ۾  تاريخ جي شعبي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان بعد ڪيمبرج يونيورسٽي مان تاريخ  ۾ پي ايڇ ڊي ڪرڻ لاء انگلينڊ ويو. جتي پروفيسر وائيٽ ھيڊ جي نگراني ۾ مقالو *The Administration of the sultanate of Delhi *(سلطنت دھلي جو نظام ) لکي پي. ايڇ.ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي. واپس ھندستان اچي دھلي يونيورسٽي ۾ ريڊر مقرر ٿيو ۽ ترقي ڪندي تاريخ جو پروفيسر ٿي ويو. پاڪستان ٺھڻ بعد 1948 ۾ پاڪستان لڏي آيو ۽ مھاجرن جي آبادڪاري جو وزير مملڪت مقرر ٿيو ۽ بعد ۾ تعليم جو وفاقي وزير ٿيو. ڪجهه عرصي بعد پنجاب يونيورسٽي جو پروفيسر ٿيو. 1955 ۾ آمريڪا جي ڪولمبيا يونيورسٽي م وزٽنگ پروفيسر ٿيو ۽ 1960 تائين اتي پڙھائيندو رھيو جتي ھن پنھجو مشھور ڪتاب *The Muslim community of the Indo-Pakistan Sub-Continent*  لکيو. 23جون 1961 کان 2 آگسٽ 1971 تائين ڪراچي يونيورسٽي جو وائيس چانسلر رھيو. ۽ ان عرصي دوران ھن  *The Struggle for Pakistan*  ۽ *The Administration of Mughal Empire* ڪتاب لکيا. رٽائرمينٽ کان پوء ھن  *Education in Pakistan*  ، *Akber the founder of Mughal empire' ۽  *Ulema in politics'' نالي ڪتاب لکيا. 1979 ۾ نيشنل لئنگويج اٿارٽي جو باني چيئرمين ٿيو.ھن جا انگريزي ۾ لکيل ٻيا ڪتاب ھيٺيان آھن 
* The Religion of Peace 
* The Administration of Mughal Empire  
* A Short History of Pakistan

## اردو ۾ لکيل ڪتاب
* افکار و اذکار
* معلم اسود
* ملاء اعلٰی
* ہمزاد
* نقش آخر
* نیم شب
* صید زبوں
* نفرت کا بیج
* مٹھائی کی ٹوکری
* گناہ کی دیوار
* بت تراش (ڈراما)
* بند لفافہ
* کٹھ پتلیاں

## اعزاز

کيس پاڪستان جي حڪومت ستاره پاڪستان ۽ ھلال امتياز جا اعزاز ڏنا. 20 نومبر 2001 ۾ پاڪستان جي حڪومت ھن جي ادبي خدمتن جي صلي ۾ ھن جي تصوير واري ٽپال واري ٽڪلي جاري ڪئي. ۔

## حوالا

زمرو:1903ع جون پيدائشون
زمرو:1981ع جون فوتگيون
زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
اشرف منصور دائودپوٽو

محمد اشرف دائودپوٽو تعلقي سيوهڻ جي تاريخي شهر ٽلٽيءَ ۾ 5 -اپريل- 1932 تي ڄائو. شمس العلماء ڊاڪٽر عمر -بن- محمد دائودپوٽو سندس سوٽاڻي سوٽ ٿئي. پرائمري ۽ انگريزيءَ جا چار درجا ٽلٽيءَ ۾ پڙهي علامه دائودپوٽي جي صلاح تي پنجون درجو انگريزيءَ جو نور محمد هاءِ اسڪول حيدرآباد ۽ اتان وڃي 1948ع ۾ سندس مدرسي ڪراچي پڙهڻ لاءِ ويٺو. علامه صاحب جيتوڻيڪ سندس مالي مدد ڪرڻ چاهي پر مسڪينيءَ ايترو مجبور ڪيس جو -تعليم- اڌ ۾ ڇڏي ڳوٺ موٽي اچي پرائمري ماستر ٿيو. 1949ع ۾ فائينل ڏنائين. 56-1955 ۾ مٺياڻي ڪاليج مان ٽريننگ ورتائين. 1971ع ۾ بي ايڊ، 1973ع ۾ ايم اي پاس ڪيائين ۽ 1979ع ۾ ايم فل ڪيائين. سندس مقالي جو عنوان هو ”دادو ضلعي جا غزل گو شاعر“. علامه دائودپوٽي جي صحبت ۾ رهندي شاعري ۽ ادب جو چشڪو لڳس، اڳ ۾ به سندس خاندان ۾ يعقوب فقير، نظام فقير ۽ -بچل- فقير وقت جا سٺا شاعر ٿي گذريا هئا. -ان- لاءِ شاعري ڄڻ سندس ورثو هئي. ابتدا ۾ ڪافيون، ڪلام، -بيت-، ڏوهيڙا ۽ سه حرفيون لکيائين. 56-1955 ع کان حافظ احسن چنا کان -اصلاح- ورتائين. 1969ع ۾ احمد مجتبيٰ، غالب ملڪاڻي سجاده نشين درگاهه ملڪاڻي شريف کان -اصلاح- ورتائين. 1971ع ۾ سندس ڪلام جو پهريون مجموعو ”دارو رسن“ ڇپيو. 1973ع ۾ ”مشيڪ ختن“، 1985ع ۾ ”نوادر الڪرامات“ حضرت ملڪاڻي جي ڪرامتن تي ڪتاب ڇپايائين. -ان- کان سواءِ به ڪيترو ڪلام اڻ ڇپيل صورت ۾ موجود آهي. پاڻ گورنمينٽ هاءِ اسڪول -ٽلٽي- جو هيڊ ماستر ٿي رٽائر ٿيو. هن وقت -ٽلٽي- ۾ رهي ٿو، سندس پٽ ڊاڪٽر اڪرم دائودپوٽو به شاعري ڪري ٿو.

## حوالا
اشرفي

سون جو هڪ سِڪو. مُهر، رَتو ٽَڪو. جدا جدا ملڪن ۽ حڪومتن ۾ اشرفيءَ جي -تور- مختلف رهي آهي. سنڌ ۾ عام طرح -انگريزي- دور واري ”گِني“ هلندڙ هئي، جنهن جي -تور- ڏهه ماسا ليکي ويندي آهي.

## حوالا
اشعار ثنائي

**اشعار ثنائي**، هيءُ ڪتاب مولانا ثناءُ الله ”ثنائيءَ“ جو لکيل آهي، جنهن ۾ سندس مختلف ڪلام ڇپيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 93 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا آهي. ڇاپو پهريون، حافظ برادران، سکر مان سن 1974ع ۾ شايع ڪيو ويو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، مولوي محمد عظيم سعيد پريس، ڪراچيءَ مان ڇپايو، جنهن جي ڊبل ڪرائون سائيز ۾ 56 صفحا آهن ۽ قيمت 4 رپيا ڄاڻايل آهي.

## حوالا

زمرو:1974ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اشرف ڊبليو. تاباني

واپاري، منتظم، سابق گورنر سنڌ، 12 ڊسمبر 1930ع تي برما جي شهر ”رنگون“ ۾ ڄائو. فلاڊيلفيا ڪاليج آف ٽيڪسٽائل ائنڊ سائنس (آمريڪا) مان ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ جي شعبي ۾ بي.ايس.سي. جي ڊگري ورتائين. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪراچيءَ آيو ۽ خاص ڪري ٽيڪسٽائل ۾ گهري دلچسپي وٺڻ لڳو. 1944ع کان 1972ع تائين چار دفعا "پاڪستان سلڪ ۽ ريان ملز ائسوسيئيشن" جو صدر چونڊيو ويو. نومبر 1947ع کان آگسٽ 1975ع تائين فشريز بورڊ، حڪومت پاڪستان جو صدر رهيو. اپريل 1973ع کان اپريل 1975ع تائين صنعتي ترقياتي بئنڪ جي انتظامي مجلس جو صدر نشين رهيو. آڪٽوبر 1972ع کان فئبروري 1976ع تائين ايڪسپورٽ پروموشن بيورو جو چيئرمئن، مئي 1981ع کان اپريل 1984ع تائين سنڌ جي صوبائي ڪابينا ۾ خزاني، صنعت ۽ ڍل جو وزير، ۽ جنوري 1987ع کان جون 1988ع تائين سنڌ جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ سيري شوگر ملز لميٽيڊ جو چيئرمئن ۽ ايسٽرن فيڊرل يونين انشورنس لميٽيڊ جو ڊائريڪٽر رهيو آهي. ان کان سواءِ انٽرنئشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائيرز (جنيوا) جو چونڊيل نائب صدر ۽ گڏيل قومن جي ايجنسي انٽرنئشنل ليبر آرگنائيزيشن (آءِ.ايل.او) جي انتظامي مجلس جو 1990ع کان وٺي ميمبر رهيو.

## لاڏاڻو
اشرف ڊبليو تاباني، 16 جولاءِ 2009ع تي وفات ڪري ويو آهي.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:پاڪستاني واپاري ماڻھو
زمرو:سنڌ جا گورنر
زمرو:ڪاروباري ماڻهو
زمرو:ڪراچي جا سياستدان
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:ميمڻ ماڻهو
زمرو:1930ع جون پيدائشون
زمرو:2009ع جون فوتگيون
اشفاق احمد

ي. اشفاق سموں 

پیدا تلہار 

والد موسیٰ 

شہر تلہر

**ایک فارغ لڑکا**

بگ
زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:لاهوري ماڻهو
ابوالحسن الاشعري

ابوالحسن علي -بن- اسماعيل الاشعري (ولادت 873ع ۽ وفات 935ع) شهر بصري جو وڏو فلسفي مصنف هو، جنهن ’معتوله‘ جي رد ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. جهڙوڪ: ”ڪتاب الشرح والتفصيل“، ”ڪتاب اللمع“ وغيره. -بغداد- ۾ وفات ڪيائين. عقائد ۾ -اهل- سنت جو هڪ -امام- سمجهيو ويندو آهي.

## حوالا
اشرف علي سمون

ليکڪ ۽ محقق **اشرف علي ولد حاجي عباس سمون**، 5 جنوري 1971ع تي ڳوٺ ’پيلوڙي سما‘ تعلقي مٺي، ضلعي ٿرپارڪر ۾ پيدا ٿيو. پرائمري تعليم ڏيپلي مان ۽ مئٽرڪ جو امتحان هاءِ اسڪول جهڏي مان 1987ع ۾ پاس ڪيائين. انٽرميڊئيٽ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج مٺيءَ مان ۽ گريجوئيشن ڊگري ڪاليج ماتليءَ مان ڪيائين. اشرف علي سمي اٺين ڪلاس کان لکڻ جي شروعات ڪئي. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ ”ٿر هڪ تشريحي ببليوگرافي“ (2004ع) ۽ ”تاريخ سنڌ“ (مولانا عبدالحليم شرر: ترجمو)، 2007ع شامل آهن. هن وقت گورنمينٽ پرائمري اسڪول اسلام ڪوٽ ۾ پرائمري ماستر جي حيثيت سان ملازمت ڪري رهيو آهي. سندس ذاتي لائبريري ”شهيد مخدوم بلاول سمون لائبريريءَ“ ۾ پنج هزار کان وڌيڪ ڪتاب رکيل آهن. اشرف سمون ڪجهه عرصي لاءِ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي بورڊ آف گورننس جو ميمبر بہ رهيو.

## حوالا
اشفاق پرويز ڪياني

thumb|اشفاق پرويز ڪياني
جنرل اشفاق پرويز ڪياني، -اپريل- 1952ع ۾ گوجر خان تعلقي ويجھو راولپنڊيءَ ۾ پيدا ٿيو. کيس -پاڪستان- آرميءَ ۾ 29 -آگسٽ- 1971ع تي ڪميشن ملي. هن -بلوچ- رجمينٽ، 12 اينفينٽري ڊويزن مري، ڊائريڪٽر جنرل ملٽري آپريشن ۾ ڪور ڪمانڊر راولپنڊيءَ طور پڻ ڪم ڪيو. هو ڊائريڪٽر جنرل آءِ.-ايس-.آءِ ۽ وائيس چيف آف آرمي اسٽاف به رهيو ۽ 1971ع واري پاڪ ڀارت -جنگ- ۾ وٽس ڪمانڊ به رهي. کيس هلال امتياز (ملٽري)، هلال امتياز (سويلين) ۽ نشانِ امتياز (ملٽري) جا ميڊل مليل آهن. جنرل اشفاق ڪياني شهيد بينظير ڀٽو جي پهرئين دور ۾ سندس ڊپٽي ملٽري سيڪريٽري طور ڪم ڪيو. کيس 2003ع ۾ -ترقي- ڏئي ليفٽيننٽ جنرل بڻائي کيس راولپنڊيءَ جو ڪور ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو.
جنرل اشفاق ڪياني، 29 نومبر 2007ع تي، جنرل مشرف جي جاءِ تي، چيف آف آرمي اسٽاف بڻيو. جيئن ته هو ڏيهي ۽ پرڏيهي ميڊيا کي انٽرويو ڏيڻ کان لنوائيندو رهيو آهي، تنهنڪري ”ماٺيڻي ماڻهوءَ“ طور ڄاتو ويندو آهي. جڳ مشهور مخزن ”ٽائيمس“، سال 2008ع ۾ ”اڳواڻن ۽ انقلابين“ جي فهرست ۾ کيس ويهين نمبر تي رکيو جڏهن ته سال 2009ع ۾ کيس ساڳي فهرست ۾ 17 نمبر تي رکيو ويو. ”نيوز ويڪ“ مخزن کيس دنيا جي انهن پهرين 50 ماڻهن جي فهرست ۾ رکيو، جيڪي ”گلوبل اِليٽ“ (عالمي فضيلت وارا) ليکيا ويا. ”نيو اسٽيٽسمن“ کيس انهن پنجاهه ماڻهن ۾ شامل ڪيو، جيڪي باحيثيت آهن. -جنوري- 2008ع م جنرل اشفاق ڪياني ملٽري آفيسرن کي آرڊر ڪيو ته هو سياستدانن سان رابطو نه ڪن. 13 فيبروري 2008ع تي هن سڀني سرڪاري سِول کاتن مان فوجين جي واپسيءَ جو اعلان ڪيو ۽ اهڙيءَ ريت هن جنرل مشرف دور جي پراڻين پاليسين جي مخالفت ڪئي. 7 مارچ 2008ع تي هن اعلان ڪيو ته -پاڪستان- جي هٿياربند فوج، چونڊيل حڪومت جي مڪمل حمايت ڪندي ۽ فوج کي سياست کان پري رکيو ويندو. هن -پاڪستان- ۾ ٿيندڙ دهشتگرديءَ کي ٻنجي ڏيڻ لاءِ اترين علائقن ۾ ٿيندڙ آپريشن ۾ پڻ بهترين حڪمت عملي جو مظاهرو ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:1952ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستاني جنرل
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:پنجابي ماڻهو
آشوري جديد آرامي

وچ ايشيا جي هڪ ٻولي، جيڪا سامي سٿ جي هڪ شاخ هئي. هيءَ -ٻولي- ميخي خط ۾ لکي ويندي هئي. اوڻيهين صديءَ ۾ ماهرن هن لکت کي پڙهيو. هيءَ -ٻولي- گهڻو ڪري مٽيءَ (ٺِڪر) جي سِرُن تي لکيل ملي آهي، جيڪي ”نينوا“ جي ڀِڙَن مان مليون آهن. اهي تختيون 1000 سال ق. م کان 5000 سال ق. م جي درميان لکيون ويون. هنن تختين مان قديم اشوريءَ قوم جي -تاريخ- ۽ تمدن بابت دلچسپ معلومات ملي آهي.

## حوالا

زمرو:آرمينيا جون ٻوليون
زمرو:ايران جون ٻوليون
زمرو:ترڪي جون ٻوليون
زمرو:شام جون ٻوليون
زمرو:عراق جون ٻوليون
صحابي

**الصَّحَابِيّ** (جمع: الصَّحَابَة) هڪ اسلامي اصطلاح آهي جيڪو هر ڪنهن کي ڏنو ويو آهي جيڪو پيغمبر اسلام، محمد ﷺ سان مليو، اسلام قبول ڪيو ۽ مسلمان رهيو جيستائين هو وفات ڪيو. ان سان گڏ اصحابن مان مراد اسلام جي پيغام جا اولين علمبردار، پيغمبر اسلام صلي الله عليه وآله وسلم جي حمايت ڪرڻ وارا، جن ان جو دفاع ڪيو ۽ جيڪي ان سان گڏ رهيا ۽ ان جي دعوت تي ايمان آندو ۽ ان جي مطابق وفات ڪئي. صحابه ڪرام الله جي دعوت قبول ڪرڻ کان پوءِ زندگيءَ جو گهڻو وقت رسول الله ﷺ سان گڏ رهيا ۽ اسلام جي پيغام پهچائڻ ۾ سندن مدد ڪيائون ۽ ڪيترائي ڀيرا دفاع ڪيائون.

 
رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم جي وصال کان پوءِ صحابه ڪرام خلافت جو دور، جنهن کي خلفاءِ راشدين جو دور سڏيو وڃي ٿو، ۾ اسلام جي تعليمات کي عام ڪرڻ لاءِ سڀني علائقن ۾ منتشر ٿي ويا ۽ شهرن ۽ ملڪن کي فتح ڪرڻ لڳا. صحابه ڪرام سر زمين شام، فارس، مصر، خراسان، هندستان ۽ ٽرانسڪسيانا ۾ ڪيترين ئي اسلامي جنگين جي اڳواڻي ڪئي.

نبي سڳوري حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جي صحبت جو شرف حاصل ڪندڙ مسلمانن کي صحابه چيو وڃي ٿو. نبي سڳوري جا چار وڏا اصحابي، جنهن کي ”اصحاب ڪبار“ چيو وڃي ٿو، حضرت ابوبڪر صديق، عمر بن الخطاب، عثمان بن عفان ۽ علي بن ابي طالب رضي الله تعالي عنهم آهن، جن نبي سڳوري جي زماني ۾ اسلام قبول ڪري حضور پاڪ جن جي صحبت جو شرف حاصل ڪيو، انهن جي نالن پويان احترام خاطر ”رضي الله تعاليٰ عنه“ لکبو يا اُچاربو آهي. اهي برگزيده اصحاب يا صحابي ليکيا وڃن ٿا. ان کان سواءِ به حضور اڪرم جي صحبت ڪيترن ئي اصحابن کي نصيب ٿي

صحابه کان پوءِ مسلمانن جو ٻيو نسل، جيڪو محمد صلي الله عليه وسلم جي وصال کان پوءِ پيدا ٿيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ هڪ صحابه کي ڄاڻندو هو، انهن کي تابعي (جانشين، جمع: تابعين) سڏيو وڃي ٿو. تابعين کان پوءِ مسلمانن جو ٽيون نسل، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ هڪ تابعي کي ڄاڻندا هئا، تن کي تبع تابعي (جمع: تبع تابعين) سڏيو ويندو آهي. هي ٽي نسل اسلام جا سلف بڻيا.

## اصطلاح
## قسمون
## وصفون
## حديث
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:اسلامي اصطلاح
زمرو:صحابه
زمرو:محمد
اصحابي واري سير (اصحابو محمد علي گبربند)

هي گبربند قبل از -تاريخ- جو آهي ۽ ديهه ڏيسوئي، تعلقه ٿاڻي بولاخان ضلعي ڄام شوري ۾اتر ويڪرائي ڦاڪ ″25◦18′52 -اوڀر- ڊگھائي ڦاڪ ″67◦54′26 تي موجود آھي. ھي سرڪاري اڻ سروي زمين ديهه ڏيسوئي، ھڪ ڪلوميٽر چوھڙ لڪ کان -اتر- ۾ آھي. ھي گبر -بند- آھي. جيڪو آڳاٽن لوڪن -پاڻي- جي جھل لاءِ ٺاھيو ھو. ھي گبر -بند- 74 ميٽر ڊگھو ھو، جنھن مان 37 فوٽ ڊھي پيو آھي، جنھن جو بنياد 10 ميٽر ۽ مٿين -ٽاپ- 60. 2 ميٽر آهي. اوچائيءَ ۾ ساڍا ست ميٽر آھي. ھن وقت استعمال ھيٺ ڪونه آھي.

## حوالا
اصطخري

**اصطخري** مسلمان جاگرافيدان، جيڪو ڏهينءَ صدي عيسويءَ جي پھرئين اڌ جو عالم هو، اصطخري يعني ’پرسي پوليس‘ (ايران) ۾ ڄائو، تنھنڪري ”اصطخري“ سڏجي ٿو. هن شھر شھر گهمي مختلف هنڌن جا حالات گڏ ڪيا. جاگرافيءَ جي گهڻن ڪتابن مان بہ معلومات گڏ ڪيائين. سن 934ع ۾ پنہنجو ڪتاب ”المسالڪ والممالڪ“ جي نالي سان مرتب ڪيائين، جنھن ۾ سنڌ جو بہذڪر آهي. هن 957ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
اصغر خان

ريٽائرڊ ايئر مارشل -اصغر خان- سياستدان ۽ پاڪ فضائيه جو سربراهه رهيو آهي. سندس سڃاڻپ هڪ ايماندار سياستدان واري آهي. هو ڊگهي عرصي تائين جي. آءِ. اي جو پڻ سربراهه رهيو هو. اڌ درجن کن ڪتابن جو ليکڪ آهي. 
اصغر خان 17 -جنوري- 1921ع تي ڄمون (ڪشمير) ۾ ڄائو هو ۽ پختون خاندان سان تعلق رکندڙ برگيڊيئر -ٺاڪر- رحمت -الله- خان -بهادر- جو پٽ آهي. سندس والد پهرين مهاڀاري لڙائيءَ دوران -جنگ- ۾ قيدي رهيو ۽ ٻي مهاڀاري لڙائيءَ ۾ به حصو ورتو هئائين. -اصغر خان- ديرا دون جي رائل انڊين آرميءَ ۾ ڪميشن حاصل ڪئي. 1944ع ۾ هن -برما- ۾ جپانين خلاف فضائي آپريشن ۾ حصو ورتو. بعد ۾ سندس خاندان ڪشمير مان لڏي اچي ايبٽ -آباد- ۾ -آباد- ٿيو. -اصغر خان- بنيادي طرح -بري- فوج جو آفيسر هو. جڏهن -جنگ- لڳي ته ڪيترن فوجي آفيسرن کي انڊين ايئر فورس ڏانهن بدلي ڪيو ويو، انهن ۾ -اصغر خان- به شامل هو. -پاڪستان- ٺهڻ کانپوءِ هو رائل -پاڪستان- ايئرفورس ڪاليج رسالپور جو پهريون ڪمانڊر ٿيو. -اصغر خان- 36 سالن جي ڄمار ۾ ايئر چيف مقرر ٿيو ۽ -ان- عهدي تي 8 سالن (65-1957ع) تائين رهيو. 
سياسي ڪيريئر: 1971ع کان 77ع تائين ذوالفقار علي ڀٽو حڪومت جي مخالف طور هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ڇاڪاڻ جو اهي ٻئي اڳواڻ ذاتي طرح سان هڪ ٻئي سان ٺهندا ڪو نه هئا. 1977ع ۾ جڏهن -پاڪستان- قومي -اتحاد- (پي اين اي) -ڀٽي- صاحب خلاف تحريڪ هلائي ته سندس -پارٽي- -ان- -اتحاد- ۾ شامل هئي. 77ع وارين چونڊن ۾ -اصغر خان- ڪراچي ۽ ايبٽ آباد، ٻن هنڌن -تان- قومي -اسيمبلي- جون سيٽون کٽيون. 1979ع ۾ -ڀٽي- صاحب جي حڪومت کي برطرف ڪرڻ بعد جڏهن ضياءُ -الحق- عام چونڊن جو اعلان ڪيو ته ملڪ جا ڪيترائي ناميارا سياستدان سندس پارٽيءَ ۾ شامل ٿي ويا. ضياءُ -الحق- جڏهن چونڊون ملتوي ڪيون ته -اصغر خان- گهر ۾ نظربند هو ۽ هو پنجن سالن تائين نظربند رهيو. 
1983ع ۾ جڏهن ضياءُ -الحق- خلاف سمورين پارٽين جو -اتحاد- -آر- ڊي'>-ايم -آر- ڊي- ٺهيو ته سندس -پارٽي- تحريڪ استقلال به -ان- -اتحاد- ۾ شامل ٿي. 1986ع ۾ جڏهن -اصغر خان- -آر- ڊي'>-ايم -آر- ڊي- کان ڌار ٿيو ته سندس -پارٽي- جي ڪيترن اڳواڻن احتجاج طور پارٽيءَ -تان- استعيفيٰ ڏيئي ڇڏي. -اصغر خان- 85ع جي چونڊن جو بائيڪاٽُ ڪيو پر 88ع جي چونڊن ۾ حصو ورتو پر هو ڪا به سيٽ کٽي نه سگهيو. 90ع ۾ لاهور مان چونڊن ۾ شڪست بعد هن سياست -تان- ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ عمر -اصغر خان- جنرل پرويز مشرف جي حڪومت ۾ وفاقي وزير رهيو. ڪابينا مان استعيفيٰ ڏيڻ بعد 2002ع جي چونڊن ۾ حصي وٺڻ لاءِ هن پارٽيءَ جي اڳواڻي سنڀالي ۽ پارٽيءَ جو نالو تبديل ڪري قومي جمهوري -پارٽي- رکيو.عمر -اصغر خان- جو پراسرار حالت ۾ موت واقع ٿيو.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جا رڪن
زمرو:پاڪستان ۾ قدامت پرستي
زمرو:آفريدي ماڻهو
زمرو:2018ع ۾ وفات
اصغر سنڌي

نامياري ليکڪ ۽ قومي ڪارڪن اصغر سنڌيءَ جو اصل نالو غلام اصغر ولد محمد -آچر- ’مجاهد‘ عباسي آهي. سندس -جنم- 05 -آگسٽ- 1963ع تي لاڙڪاڻي ۾ ٿيو، سندس والد پڻ پنهنجي دور جو هڪ ڪهنه مشق شاعر ٿي گذريو آهي. اصغر سنڌيءَ لکڻ جي شروعات 1980ع کان ڪئي. هن نثر ۾ گهڻو لکيو آهي، سنڌ ڌرتي ۽ قوم پرستي سندس -تخليق- جا اهم موضوع آهن. هن وقت تائين سندس چار ڪتاب 1. ’سنڌ جو سياسي سرطان‘، ’توکان هڪڙي ڳالهه پڇان‘، ’سنڌ نامو‘ ۽ ’قومي تحريڪ جو منشور‘ پڌرا ٿي چڪا آهن. اصغر سنڌيءَ ڪجهه شاعري پڻ ڪئي، نوجوان شاعر عادل عباسي سندس -ڀاءُ-، نوجوان ليکڪ راجا ڏاهر عباسي ۽ نوجوان صحافي سرمد عباسي سندس فرزند آهن. -اصغر سنڌي- پاپوليشن ويلفيئر ڊپارٽمينٽ ۾ آفيسر آهي ۽ اڄڪلهه لاڙڪاڻي ۾ رهي ٿو.

## حوالا
اصل نقش سليماني (ڪتاب)

رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 104 صفحا ڏنل آهن. هن ڪتاب جو ڇويهون ڇاپو، عباسي ڪتب خاني، ڪراچيءَ وارن ليٿو آرٽ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
اصحاب ڪھف

**اصحاب ڪھف** يعني ”غار وارا اصحاب“، جن دقيانوس بادشاھ جي ظلم کان تنگ ٿي پنهنجي عقيدي جي حفاظت خاطر هڪڙيءَ غار ۾ پناڻ ورتي هئي. مشھور جاگرافيدان يعقوب ابن عبدالله حمويءَ (1179_ 1229ع) پنهنجي ڪتاب ”مجمع البلدان“ ۾ لکي ٿو تہ اصحاب ڪھف واري غار، روم جي هڪڙي شھر ”البس“ ۾ هئي. اُهي تعداد ۾ ست ڄڻا هئا، جيڪي انهيءَ غار ۾ صدين تائين سُتا پيا هئا (قرآن حڪيم ۾ آهي تہ انهن غار ۾ ٽي سؤ نَوَ سال آرام ڪيائون) انھن سان گڏ هڪڙو ڪتو بہ هو، جنهن کي ’قطمير‘ سڏيندا هئا.

## حوالا
اصحابي جي قبر

سلام جي شروعات ۽ خود حضور صلي -الله- عليه وسلم -جن- جي زندگيءَ ۾ سنڌ ڏانهن تبليغي جماعتن جو اچڻ تاريخي طور ثابت ٿي چڪو آهي. سنڌ جي -تاريخ- تي هڪ فارسي قلمي نسخي ”گنجينہ جهان نُما“ مان اِها حقيقت هن طرح معلوم ٿئي ٿي ته ”هجرت جي اٺين سال (630 عيسوي) نبي سڳوري، پنج -اصحابي- -اسلام- جي تبليغ واسطي سنڌ ڏانهن موڪليا، -جن- جو اڳواڻ ابو رافع هو. ابو رافع جنهن حيدرآباد (نيرون ڪوٽ) ۾ وفات ڪئي، سندس مزار حيدرآباد ۾ قلعي جي ڀرسان شاهي دروازي وٽ هڪ زيارتگاهه آهي. پنجن ئي اصحابين -ٿوري- ٿوري وقت کان پوءِ رفتي رفتي وفات ڪئي، تنهنڪري سڀني کي هڪڙي ئي هنڌ هڪ ٻئي جي پيرانديءَ سيرانديءَ دفن ڪيائون، جيڪا هڪ ڊگهي قبر جي شڪل ۾ اڄ به موجود آهي. هيءَ اصل ۾ ”اصحابين جي قبر“ آهي، جيڪا پوءِ ”اصحابيءَ جي قبر“ سڏجڻ لڳي. -ان- وقت حيدرآباد (نيرون ڪوٽ) جي شهر مان ڪن ماڻهن ڳجهيءَ طرح -اسلام- قبول ڪيو، انهيءَ واقعي جو تقابلي ثبوت آرنولڊ جي تيار ڪيل ”اسلام جي -اشاعت- جي نقشي“ ۾ ملي ٿو، جنهن مطابق سنه 628 عيسوي (سن 6 هجري) ۾ -ايران- ۽ چين ڏانهن موڪليل تبليغي جماعتن سان گڏ هندستان/ سنڌ ۾ پڻ -اسلام- جي دعوت ڏني هئي.

## حوالا
اصل وڏو قصو خدا دوست ۽ نيڪ عورت جو (ڪتاب)

ھيءُ ڪتاب ايم. ايڇ. بولاڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 80 آهن ۽ قيمت 9 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پنجون، ورهاڱي کان اڳ هريسنگهه ائنڊ سنز سکر مان شايع ڪيو.

## حوالا
اصل وڏو قصو سسئي ۽ پنھونءَ جو (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب حاجي حقير ابن مڱڻ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 48 آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، سيد مٺن شاهه حيدرآباد مان شايع ڪيو. جنهن جو سال ڄاڻايل ڪونهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اصل وڏو قصو سيف الملوڪ (ڪتاب)

**اصل وڏو قصو سيف الملوڪ** ڪتاب پروفيسر جهامنداس. ڊي ڀاٽيا جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنھن ۾ 44 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. حافظ شمس الدين ائنڊ برادرس هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، ورهاڱي کان اڳ محموديہ پرنٽنگ پريس، سکر مان ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
اصل وڏو قصو شھزادو ممتاز ۽ دمساز (ڪتاب)

هن ڪتاب امام بخش خادم جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 222 آهن ۽ قيمت 10 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٽيون، مسٽر ڀوڄراج، سنڌ پرنٽنگ پريس، شڪارپور مان سال 1946ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
اصل وڏو قصو طوطي نامو (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب ڄيٺانند هيمنداس سکر واري جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 138 آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، ڄيٺانند هيمنداس، هيمراج پرنٽنگ پريس، سکر مان سن 1947ع ۾ شايع ڪيو.

## حوالا
اصل وڏو قصو گل بڪاولي ۽ تاج الملوڪ جو باتصاوير (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب 160 صفحن تي مشتمل آهي، جنهن جي قيمت 3 رپيا 25 پئسا آهي. هن ڪتاب جو پهريون ايڊيشن، هريسنگهه اينڊ سنس، سکر طرفان سال 1936ع ۾ شايع ٿيو.

## حوالا
اصل وڏي ڪٿا ساڌ ٻيلي جي سوکڙي (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب هريسنگهه جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 59 آهن ۽ قيمت 6 -آنا- ڄاڻايل آهي. هريسنگهه سنز، هيءُ ڪتاب هريسنگهه اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، سکر مان 1937ع مان ڇپرايو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اصل وڏي ڪٿا سري ست رام نارائڻ جي (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب پريتمداس جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 34 آهن ۽ قيمت 6 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو ستون، هريسنگهه، لڪشمي فائين پريس، سکر مان سال 1939ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
اصلاح (اخبار)

ھي اخبار 1936ع ۾ ڪراچي مان -جاري- ٿي، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي هي -اخبار- ڪڍي هئي، -اخبار- جو نائب -ايڊيٽر- شيخ عبدالله هو، هي ٽه روزه -اخبار- هئي، حڪيم -انور-، مولوي عبدالغفور سڀائي ۽ حافظ خير محمد اوحدي به ڪجهه عرصي لاءِ هن -اخبار- جا -ايڊيٽر- ٿي رهيا، بعد ۾ هي -اخبار- پير الاهي بخش، حڪيم صاحب کان خريد ڪئي ۽ ٽه روزه بدران روزاني طور نڪرڻ لڳي، هي به هڪ اهم -اخبار- هئي، ”-الوحيد-“ جهڙي -اخبار- سان هن جا قلمي مقابلا ٿيندا هئا.

## حوالا
اصلاح الاحوال

هيءُ ڪتاب آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد شايع ڪرايو. ڪچي جلد ۽ ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 106 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، اسٽئنڊرڊ پريس حيدرآباد ۾ سن 1951ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
اصلاح المسلمين

هيءُ ڪتاب حافظ محمد احسن چنا جو ترتيب ڏنل آهي، جيڪو -باغبان- پبليڪيشن، حيدرآباد جو ڇپايل آهي. ڪتاب جي قيمت ڏهه -آنا- آهي، ۽ ڪچي جلد سان 142 صفحن تي مشتمل آهي. هيءُ ڪتاب سعيد آرٽ پريس، حيدرآباد ۾ سن 1956ع ۾ شايع ٿيو.

## حوالا
اصلاح المسلمين بجواب تيراََ ابابيل

هيءُ ڪتاب مولوي نورمحمد نظاماڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 49 آهن ۽ قيمت 5 -آنا- ڄاڻايل آهي. پهريون ڇاپو، چندن پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سن 1933ع ۾ ڇپيل آهي.

## حوالا
اصل وڏي ڪٿا راجا ھرشچند ۽ تارامتي جي (ڪتاب)

**اصل وڏي ڪٿا راجا ھرشچند ۽ تارامتي جي** ڪتاب هريسنگهہ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 58 آهن ۽ قيمت 6 آنا ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب، هريسنگهہ ۽ سنس، هريسنگهہ پرنٽنگ پريس سکر ۾ سال 1937ع ۾ ڇپرايو.

## حوالا
اصل وڏو قصو گل منير (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب حافظ شمس الدين جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 73 آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، محموديه پرنٽنگ پريس، سکر مان ڇپايل آهي.

## حوالا
اصلاح المصلح والمفتاح

مخدوم فضل -الله- پاٽائيءَ سن 1283ھ/1867ع ۾ سيد علي محمد شاهه جي سنڌي ڪتاب ”مصلح المفتاح“ جي علمي اهميت محسوس ڪندي، -ان- کي ’اصلاح المصلح والمفتاح‘ جي نالي سان فارسيءَ ۾ آندو.

## حوالا
اصنام خيالي

مشهور شاعر -بشير احمد- مورياڻيءَ جو هيءُ پهريون شعري مجموعو آهي، جنهن جو پيش لفظ شيخ -اياز- جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 146 آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، حبيب پبليڪيشن، حبيب پريس، سکر مان سال 1955ع ۾ شايع ڪيو.

## حوالا
اصول تعليم (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب محمد ابراهيم عباسي ”نثار“ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو پڪو جلد آهي، جنهن ۾ 124 صفحا آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، آر. ايم. فتح ائنڊ برادرس اسلاميه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1959ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
اصول علم طبي (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب چندن مل ڪوڙي مل جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 268 آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، ايڊيوڪيشنل ڊپارٽمينٽ ڪراچي، سال 1868ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
اصول نجات (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب مولوي محمد اسماعيل مهيريءَ -تصنيف- ڪيو. مولوي صاحب جو تخلص ”انيس“ هو، هيءُ ڪتاب 116 صفحن تي مشتمل، ڪچي جلد سان آهي، جنهن جي قيمت هڪ رپيو 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. -جمالي- پرنٽنگ پريس، حيدرآباد ۾ ڇپيو، جنهن جو سال ڄاڻايل ناهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اصول انگي حساب (ڪتاب)

ڪتاب **اصول انگي حساب** آغا تاج محمد خان جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 89 آهن ۽ قيمت 5 آنا ڄاڻايل آهي. پهريون ڇاپو، ويڙهي مل کٽڻمل، ماڊل اليڪٽرڪ پرنٽنگ ورڪس، لاڙڪاڻي مان سال 1940ع ۾ ڇپايو.

## حوالا

زمرو:1940ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اصول رمل (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب حاجي پيربخش قاضي نصرپوريءَ جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 104 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد، سال 1953ع ۾ ڇپرايو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اطريفل

ٽن-وکرن (هريڙن، ٻَھيڙن ۽ آنوِرن) مان ٺھيل ڦَڪي يا معجون. **ٽِڦلو** گهڻين ئي بيمارين ۾ حڪيم **اطريفل** استعمال ڪرائيندا آهن: جھڙوڪ اطريفل زماني.

## حوالا
اطلاعات سنڌ (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب علاؤالدين سمي جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 12 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، ڊائريڪٽر پبلسٽي ۽ پبلڪ رليشنس، سنڌ لا گورنمينٽ پريس ڪراچيءَ مان -آگسٽ- 1948ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
اطلاعات کاتو سنڌ

**اطلاعات کاتو سنڌ**: صوبائي حڪومت سنڌ جو کاتو، جنهن جو مک مقصد حڪومت جي معمول وارين سرگرمين جا بهتر ۽ بامقصد تفصيل اليڪٽرانڪ ۽ پرنٽ ميڊيا تائين رسائڻ ۽ صحافين کي هر مسئلي بابت آگاهي ڏيڻ آهي. اطلاعات کاتي ۾ هيٺيان شعبا قائم ڪيل آهن. 
1. پريس انفارميشن شعبو: هي شعبو خبرن جا تفصيل ۽ وضاحت ناما ۽ ٻيو مواد صحافين کي ڏيڻ کان علاوه پريس ڪانفرنسن جو انعقاد پڻ ڪندو آهي، جنهن ۾ واسطيدار وزير يا آفيسر صحافين کي هر مسئلي جي وضاحت پيش ڪندو آهي. هن شعبي معرفت ئي گورنر، وزير، سيڪريٽري يا ٻين آفيسرن جي کليل ڪچهرين جو اهتمام ڪيو ويندو آهي. -ان- کان علاوه هي شعبو اهم سرڪاري سرگرمين جون -تصويرون- ۽ ويڊيو رڪارڊنگ وغيره پڻ فراهم ڪندو آهي. 
2. پبليڪيشن شعبو: ماهوار بنياد تي هن شعبي طرفان اردو زبان ۾ ”اظهار“ ۽ سنڌي زبان ۾ ”پيغام“ نالي رسالو -جاري- ڪيو ويندو آهي. -ان- جو آغاز 1993ع ۾ ٿيو پر ڪجهه عرصو غير فعال رهڻ بعد ٻيهر مئي 1999ع کان اهي رسالا -جاري- ڪيا وڃن ٿا، -جن- ۾ سياسي، علمي ۽ ادبي معلومات جو مواد شامل هوندو آهي. 
3. اشتهارن جو شعبو: هن شعبي معرفت اخبارن ۽ ٽي.وي وغيره کي سرڪاري کاتن جا اشتهار ۽ نوٽيس وغيره مهيا ڪيا ويندا. 
4. فلم شعبو: هي شعبو نهايت سرگرم رهي ٿو، جنهن ذريعي گورنر، وڏي وزير ۽ ٻين وزيرن جي پروگرامن جي ريڪارڊنگ کان علاوه اهم مسئلن ۽ موضوعن تي ڊاڪيومينٽري وغيره تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي پي. ٽي. وي ۽ سرڪاري ريڊئي -تان- نشر ڪيا ويندا آهن. -ان- کان سواءِ اطلاعات کاتي ۾ -تحقيق- ۽ تربيت جا شعبا پڻ قائم ڪيل آهن. هن وقت اطلاعات کاتي سنڌ جي وزارت محترمه شازيه مري کي ڏنل آهي.

## حوالا
اطھر منگي

اطهر منگي سنڌي ٻوليءَ جو مڃيل شاعر آهي. هن جو اصل نالو علي نواز منگي آهي. 28 -اپريل- 1948ع ۾ هن لاڙڪاڻي ضلعي هاڻوڪي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي تعلقي نصيرآباد جي ڳوٺ واسو ڪلهوڙي ڳوٺ ۾ -جنم- ورتو، 60 واري ڏهاڪي ۾ سندس والدين دادو شهر جي جڳت -آباد- محلي ۾ اچي رهيا، هن جي -تعليم- ايم. اي ۽ بي. ايڊ آهي. هو 1984ع کان پي ٽي وي ڪراچيءَ تي اسسٽنٽ پروڊيوسر مقرر ٿيو. بعد ۾ 1989ع ۾ ڪوئيٽا سينٽر ۾ مقرر ٿي آيو، هن پي. ٽي. وي اڪيڊمي -اسلام- -آباد- طرفان پراڊڪشن جا مختلف ڪورس ڪيا، -ان- کان سواءِ اليڪٽرانڪ گرافڪس ۾ مهارت حاصل ڪيائين. پي. ٽي. وي ڪوئيٽا تي بلوچي، پشتو ۽ براهويءَ ۾ ٻارن جا پروگرام، ڊراما ۽ ڊاڪومينٽريون پيش ڪيون، -ان- کان سواءِ ڪيترو وقت ايڊيٽنگ جي شعبي ۾ رهيو. -پاڪستان- -ٽيليويزن- ڪوئيٽا -تان- سينيئر پروڊيوسر طور رٽائر ڪيو اٿس. سٺو شاعر، ڪهاڻيڪار، ڪالم نگار ۽ نقاد آهي. شاعريءَ ۾ غزل سندس پسند جي صنف آهي. سندس سنڌي شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”ڪومل جذبا سهڻيون سوچون“، ”گيت سحر جا“ ڇپائيءَ لاءِ تيار آهن، هن -اردو- شاعري پڻ ڪئي آهي، سندس -اردو- شاعريءَ جا -ٻه ڪتاب- ”دهوپ ڪِي تمازت“ ۽ ”خواب جزيره“ پڻ ترتيب هيٺ اٿس. هن وقت ڪوئيٽا ۾ رهائش پذير آهي.

## حوالا
اظھار حقيقت

هيءُ ڪتاب مولوي غلام محمد جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 32 آهن ۽ قيمت هڪ آنو آهي. ڇاپو پهريون، مولوي غلام محمد، حيدرآباد مان سن 1936ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. پريس جو نالو ڄاڻايل ناهي.

## حوالا
ڪوبرا

**ڪوبرا** (Cobra) مختلف زهريلي نانگن جو عام نالو آهي، جن مان گھڻا نانگن جي نسل، "ناجا" (Naja) سان تعلق رکن ٿا. ڪيترائي ڪوبرا مٿي کي سنڀالڻ جي قابل هوندا آهن ۽ خطري جي صورت ۾ ڦڻ کي ڦيلائي سگهندا آهن.

ڪوبرا يا اصيل نانگ جوڳين جي موجب اصيل ڪارن نانگن جا ست قسم يا ڀائر آهن، هُو انهن جي تشريح يا درجابندي ڪجهه هن ريت ڪن ٿا: 
# تخت نانگ: سڀني نانگن جو سرتاج آهي. هن نانگ جو رنگ سونهري، جسم شيشي جهڙو چمڪدار آهي، جنهن جي آرپار نظر پوي ٿي. سونهري لڪيرن سان خوبصورت ڦڻ هوندي اٿس. ڳچيءَ ۾ قدرتي ڳانو اٿس. جهنگ ۽ ويرانن ۾ چانڊوڪي رات جو تخت نانگ جي روايتي ڪچهري لڳندي آهي. ان کي بخت جو بادشاهه سمجهيو ويندو آهي (شايد هيءُ King Cobra ڏانهن اشارو آهي ڇاڪاڻ ته ان جو رنگ سونهري هوندو آهي). 
# پدم نانگ: 5 فٽ ڊگهو، ڪارو ناسي، وڏي ڦڻ ٿئيس ٿي جنهن تي علي سائينءَ جي دلدل جي کر جو نشان هوندو آهي. هي سنڌ ۾ عام آهي (هي Naja naja آهي). هڪ اڇو پدم هوندو آهي، جنهن جي مٿي تي مانڌاڻيءَ جهڙو نشان ٿئي ٿو. پدم نانگ جي پڇ ۾ زهريلو ڪنڊو هوندوآهي. هڪ ناسي پدم به هوندو آهي. 
# واسينگ نانگ: جنهن کي پڇ ۾ ڪنڊو ٿيندو آهي، هي ڊگهو ۽ ڪارو ٿئي ٿو. 
# شيش نانگ: جيڪو ويرانن يا کنڊرن ۾ خزاني تي ويٺل هوندو آهي. 
# ڪاريهر نانگ: جيڪو درويش نانگ آهي ۽ قاتل جو عڪس اکين ۾ وٺندو آهي (ڪاريهر Black Cobra/ Naja oxiana آهي، باقي ڳالهيون ڏند ڪٿائون آهن). 
# اِڇا اڌاري نانگ: جيڪو پنهنجي مرضيءَ سان انساني روپ وٺي سگهندو آهي، مٿي تي اڇو ٽِڪو ٿيندو اٿس. ڪارو ناسي ۽ گـهرو نيرو ٿيندو آهي (هي شايد Naja kaouthia آهي ۽ انساني روپ واري ڳالهه به ڏند ڪٿائي آهي). 
# ڪلها ڌاري: هي به ساڳئي اصيل نسل جو نانگ آهي. 
# گڊو نانگ: هن جو پيٽ سليٽي ٿيندو آهي. پدم جي نسل مان کريل؛ نانگ ۽ ڪوراڙ جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي، انهن مان تِليهر ۽ ڦَنيهر مشهور آهن (هي معلومات ڏيڻ واري جو اشارو غلط طور وئينس نانگ ڏانهن آهي، سائنسي حقيقت اها آهي ته نانگن ۽ بلائن جو غير جنس ۾ ميلاپ ٿيندو ئي ڪونه آهي، تِليهر Naja naja ئي آهي جنهن کي پدم به چون ٿا، ڦَنيهر معنيٰ ڦَڻ وارو يعني، اهو به نانگ جو هڪ صفتي نالو آهي).

## حوالا

زمرو:نانگ
زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور
اصول علم دستور المعاش

هيءُ ڪتاب اتم چند جيو تسنگهه گدواڻيءَ جو لکيل آهي. ورهاڱي کان اڳ ڇپيل ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 530 آهن. وڌيڪ تفصيل معلوم نه ٿي سگهيا.

## حوالا
اظھر سولنگي

ناي واري اديب اظهر سولنگيءَ جو اصل نالو محمد عرس ولد محمد عمر سولنگي آهي. هن 13 -جنوري- 1942ع تي ڳوٺ ميوي خان، تعلقي ۽ ضلعي دادوءَ ۾ -جنم- ورتو. شروعاتي -تعليم- پنهنجي ڳوٺ مان ۽ ثانوي -تعليم- دادوءَ مان حاصل ڪيائين. مئٽرڪ پرمانند هرداس مل سيڪنڊري اسڪول دادوءَ مان ۽ انٽر ۽ بي.اي ڊگري ڪاليج دادوءَ مان پرائيويٽ پاس ڪيائين. بعد ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ”مسلم هسٽريءَ“ ۾ ماسٽرس ڪيائين. عملي زندگيءَ ۾ استادي پيشي سان وابسته رهيو، جتان 1993ع ۾ رٽائرڊ ڪيائين. 1967ع ڌاري علم ادب جي دنيا ۾ پير پاتائين ۽ ڪيترائي علمي ۽ تحقيقي مضمون، مقالا ۽ شعر مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپائيندو رهيو. سندس مضمونن، مقالن ۽ ڪالمن جو تعداد 250 کان مٿي آهي. انهيءَ مان گهڻا شايع ٿيل آهن ۽ باقي ڪجهه اڻڇپيل آهن. -اظهر سولنگي- جو ڪيترين ئي ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان واسطو آهي. هي سنڌ ويلفيئر اينڊ ڪلچرل آرگنائيزيشن (سواڪا) دادو جو باني ۽ صدر به رهيو. هن کي ڪيترائي اوارڊ ملي چڪا آهن. -ان- کان سواءِ سگا، سنڌي ادبي سنگت ۽ ٻين تنظيمن سان لاڳاپيل آهي. اظهر سولنگيءَ دادوءَ جي ماضي ۽ حال جي سموري منظر نامي کي تفصيل سان -تحقيق- ڪري هڪ ڪتاب ترتيب ڏنو، جنهن جو نالو ”دادو تعلقي جو ماضي ۽ حال“ آهي. اهو ڪتاب سرجڻهار پبليڪيشن، دادوءَ پاران 2006ع ۾ ڇپايو ويو. محمد عرس ”-اظهر سولنگي-“ هن وقت دادوءَ ۾ رهائش پذير آهي ۽ علم ادب جي خدمت ۾ مصروف آهي.

## حوالا
اظھر گيلاني

سيد -انور علي شاهه- -اظهر گيلاني- ولد اصغر علي شاهه گيلاني، 11 -آڪٽوبر- 1915ع/ پهرين ذوالقعد 1333ھ، جمعي جي ڏينهن پنهنجي ناناڻي ڳوٺ لالو رانڪ تعلقي وارهه ۾ پيدا ٿيو. قرآن شريف جو درس -آخوند- بخش علي رُڪ ۽ ’ملا‘ ٻُڍي چانڊيي کان ورتائين. سنڌي، محمد رمضان ”احقر“ ۽ ماستر ربڏني مَلِڪ وٽ پڙهيو. فارسي سيد موسيٰ شاهه گيلانيءَ وٽ ۽ -انگريزي- هاءِ اسڪول گهوٽڪيءَ ۾ پڙهيو. 
ملازمت ڪوآپريٽو سوسائٽي، ايڪسائيز، ريلوي پوليس، هزماسٽرس وائيس ڪمپني، دهلي، ڪولمبيا رڪارڊنگ ڪمپني لاهور ۽ ريڊيو پاڪستان، ڪراچيءَ ۾ ڪيائين، هن نظم ۽ نثر ۾ 200 ڪتاب لکيا، گيتا جو منظوم ترجمو، گيتن ڀري ڪهاڻي جو خالق، پهرين سنڌي فلم ”ايڪتا“ جو مڪالما نگار ۽ شاعر، سياست ۾ ذوالفقار ڀٽو سان گهري سڃاڻپ، پير هوندي پيرن خلاف ڪتاب لکيائين. وڏيرن سان -ٽڪر- کاڌائين، مٿس 60 کان مٿي ڪيس داخل ٿيا. 1948ع کان علم ادب جي خدمت ۾ مصروف رهيو. مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ، ڊاڪٽر ابراهيم خليل، فيض بخشاپوريءَ، حاميءَ، واصف، نظاميءَ ۽ ٻين گهڻن ناميارن شاعرن سان دوستيءَ جا ناتا رهيا. ڳائڻن، درويشن، عالمن، اديبن سان سندس رهاڻيون رهيون آهن. سال 1952ع ۾ ’قصر الادب‘ جي نالي سان ادارو قائم ڪيائين، جنهن مان هن وقت تائين 25 نظم ۽ نثر جا ڪتاب شايع ٿيا آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: ’آواز عشق‘،’سخن بينظير‘، ’سريلا سخن‘، ’دفتر غم‘، ’رعدِ اظهر‘، ’ذڪر وفڪر‘، ’شان نزول‘، ’مينا -بازار- ۾‘، ’مقصد حسن‘، ’دل جون ڳالهيون‘، ’واردات‘، تارڪ نمبر‘، ’12 ڏينهن پنجاب ۾‘ ۽ ’ڪورٽ کان جيل تائين‘ مشهور ڪتاب آهن. پاڻ ڪيترين ئي هفتيوار اخبارن، جهڙوڪ: ”عالمگير“ (لاڙڪاڻو ۽ سکر)، ”افلاطون“، ”سچ“ ۽ ”طوفان“ (سکر) جو -ايڊيٽر- ٿي رهيو آهي. هن گهوٽڪيءَ مان هفتيوار ”ذوالفقار“ به -جاري- ڪئي. سندس وفات 22 -جولاءِ- 2006ع تي گهوٽڪيءَ ۾ ٿي.

## حوالا
اعتزاز احسن

**اعتزاز احسن** ھڪ پاڪستاني وڪيل، دانشور ۽ سياستدان آهي. سندس والد چوڌري محمد احسن عليگ، پرجوش مسلم ليگي اڳواڻ هو. سندس والده مسلم ليگ جي عورتن واريءَ شاخ جي ڊويزنل منتظم هئي. 
اعتزاز احسن شروعاتي تعليم ايچي سن ڪاليج لاهور مان حاصل ڪئي. گورنمينٽ ڪاليج لاهور مان گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ ڪئمبرج يونيورسٽيءَ ۾ داخل ٿيو ۽ اُتان بئريسٽريءَ جو امتحان پاس ڪري واپس وطن پهچي، سي.ايسپيءَ جو امتحان ڏيئي، پاڪستان ۾ پهرين پوزيشن کنيائين. عملي سياست جو آغاز پيپلزپارٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ سان ڪيائين ۽ اڄ تائين اُن سان واڳيل آهي. 1970ع وارين عام چونڊن ۾ پنجاب اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿي، پيپلزپارٽيءَ جي حڪومت ۾ اطلاعات جو وزير مقرر ٿيو. ان کان پوءِ چونڊن ۾ قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿي، قانون ۽ انصاف جو وزير، وزير داخلا ۽ وزير تعليم مقرر ٿيو. اعليٰ عدالتن ۾ ڪيترن ئي سياسي قيدين جي مقدمن جي پيروي ڪيائين، جن ۾ محترمہ بينظير ڀٽو بہ شامل آهي. پنهنجن سياسي نظرين سبب ڪيترائي ڀيرا جيل ۾ بہ ويو آهي. آئين جو ماهر، سپريم ڪورٽ جو اعليٰ وڪيل ۽ سينيٽ جو ميمبر آهي. پاڻ شاعر بہ آهي تہ محقق بہ. سندس تصينف ”انڊس ساگا ائنڊ ميڪنگ آف پاڪستان“ مشهور آهي. 2008ع کان 2009ع تائين سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس جي معطليءَ کان پوءِ سندس بحاليءَ ۽ عدليہ جي آزاديءَ لاءِ هلايل هلچل ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائين جنهن جي ڪري پيپلزپارٽيءَ سان ڪجهه وقت تعلقات ڪشيده رهيس. هن وقت انهن ۾ ڪجهه بهتري آيل ڏسجي ٿي.

## حوالا

زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:لاهوري ماڻهو
زمرو:لاهور جا سياستدان
اعتڪاف

اعتِڪافُ: عبادت لاءِ ڪنهن خلاصي جاءِ ۾ گوشه نشيني. رمضان شريف جي پوئين ڏهي (ڏهن ڏينهن ۾) مسجد ۾ گوشه نشين ٿي ويهڻ. هي عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جو مفهوم آهي ”ترسڻ“، ”بيهي رهڻ“. مسلمانن جي مذهبي اصطلاح ۾ اِن مان مراد هڪڙي خاص عبادت آهي، جنهن جو طريقو هيءُ آهي ته ڪو مومن ڪجهه ڏينهن مسجد ۾ رهي ۽ ٻاهر نه نڪري، روزا رکي ۽ پنهنجو وقت قرآن شريف پڙهڻ ۽ ديني ڪتابن جي مطالعي ڪرڻ ۽ خدا جي ذڪر ۾ گذاري. اعتڪاف مان مراد آھي تہ ماڻھو ڪجهه وقت لاءِ دنيا جي تعلقاتن ۽ مصروفيتن کان الڳ ٿي مسجد ۾ ويھي ۽ اتي ذڪر فڪر ۽ الله جي ياد ۾ گذاري. رمضان جي پوئين ڏھاڪي ۾ ھي عمل ڪرڻ سنت موڪدہ ڪفايه آھي. نبي سڳورا رمضان جي آخري ڏهن ڏينهن ۾ -اعتڪاف- ۾ ويهندا هئا. اڃا تائين مسلمان انهيءَ سنت نبويءَ جي پيروي ڪندا آهن.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
زمرو:رمضان
اعجاز جکراڻي

**مير اعجاز جکراڻي** 5 مارچ 1957ع تي جيڪب آباد ۾ ڄائو. 2008ع ۾ پ پ جي ٽڪيٽ تي چونڊون کٽڻ بعد وفاقي وزير صحت مقرر ٿيو. سندس تعلق جيڪب آباد سان آهي. هو پ پ پ اڳواڻ ۽ قومي اسيمبلي جي اڳوڻي ميمبر مير بابل جکراڻي جو پٽ آهي. پيشي جي لحاظ کان زميندار آهي. سنڌ يونيورسٽيءَ مان 1984ع ۾ B.B.A ڪئي. شروع کان ئي وٺي پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان لاڳاپيل آهي. آمريڪا، انگلينڊ، هالينڊ، جرمني ۽ ميڪسيڪو جو سفر ڪيل اٿس. 2002ع وارين چونڊن ۾ ايم اين اي 208 تان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو.

## حوالا

زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جون شخصيتون
زمرو:1967ع جون پيدائشون
زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي
زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن
اعجاز حسين مھر

اعجاز حسين مهر- ولد غلام حسين مهر، 6 ڊسمبر 1968ع تي ڳوٺ ڪامل مهر ضلعي شڪارپور ۾ ڄائو، 1982ع کان 1994ع تائين ڪراچي ۾ رهيو. -ان- بعد -اسلام- -آباد- ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي. هن پنهنجي -تعليم- ڏاڍين ڏکين حالتن ۾ -جاري- رکي. هن ميٽرڪ سنڌ مدرسي مان ۽ ڪامرس ۾ گريجوئيشن سنڌ مسلم ڪامرس ڪاليج ڪراچيءَ مان ڪئي ۽ 1992ع ۾ انٽرنيشنل رليشنز ۾ ايم. اي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪئي. شاگردي واري زماني ۾ ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن، جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ۽ سنڌ ساگر اسٽوڊنٽس فيڊريشن سان وابسته رهيو. 1989ع ۾ صحافت ۾ آيو ۽ ڪراچيءَ جي مختلف سنڌي ۽ -اردو- اخبارن جهڙوڪ نئون سج، الوحيد، ڪاوش ۽ ماهوار رسالي پرهه، -اردو- اخبارن -انتخاب- ۽ نجات ۾ ڪم ڪيائين. هي 1994ع ۾ ڪاوش جي رپورٽر طور ڪراچي ۾ مقرر ٿيو. کيس -ترت- -اسلام- -آباد- موڪليو ويو. هو -اسلام- -آباد- ۾ سنڌي صحافت جي بانيڪارن مان آهي. مارچ 2004ع ۾ -بين- الاقوامي نشرياتي اداري بي بي سي کيس رپورٽر مقرر ڪيو ۽ بعد ۾ کيس -پاڪستان- لاءِ چيف رپورٽر مقرر ڪيو. هو هن وقت (2009) تائين اها ذميواري نڀائي رهيو آهي. هن اردو، سنڌي ۽ -انگريزي- ڪيترائي مضمون ۽ فيچر لکيا ۽ صحافت ۾ معلومات تي ٻڌل تجزياتي مضمون لکڻ سندس خصوصيت رهي آهي. هو انهن چند سنڌي صحافين مان آهي، جيڪي عالمي نشرياتي ادارن تائين پهتا آهن. آمريڪي صدر اوباما جي چونڊ مهم، گڏيل قومن جي اجلاس سميت ڪيترن ئي عالمي پروگرامن جي ڪوريج ڪري چڪو آهي. -ان- کان علاوه ميڊيا جي حوالي سان ڪانفرنسن ۾ به شرڪت ڪري چڪو آهي.

## حوالا
اظھر ريلائي

پير علي محمد ”اظهر“ ولد پير ڪريم ڏنو صديقي قريشي ريلائي درگاهه -پير رکيل ريلائي- ضلعي دادو جو ويٺل هو. سندس ولادت 10 -اپريل- 1923ع تي ٿي. پاڻ ڏهن سالن تائين عربي، فارسي ۽ قرآن پاڪ جي -تعليم- حاصل ڪيائين. پرائمري -تعليم- لاءِ اسڪول کيڙي ۾ داخلا ورتائين. سال 1938 ۾ فائينل جو امتحان پاس ڪري 1939ع ۾ پرائمري -استاد- مقرر ٿيو. 1942ع ۾ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾ مرحوم احمد خان ”آصف“ مصراڻي جي صحبت ۾ شاعري جو شوق پيدا ٿيس. شاعري جو -استاد- مرحوم جمع خان ”غريب“ هوس، ڪيترائي مقالا، تاريخي تحقيقاتي ڪتاب ۽ دادو ضلعي جي جاگرافي لکيائين. پاڻ ”بزم طالب الموليٰ“ جو بنياد وجهندڙ هو. مخدوم طالب الموليٰ سان والهانه عقيدت رکندو هو، کيس قبله طالب الموليٰ وٽان سندس ادبي حسن ڪارڪردگيءَ سبب چانديءَ جو -تمغو- ۽ اعليٰ ڪارڪردگي جو سرٽيفڪيٽ عطا ٿيو. پاڻ 15 مئي 1982ع تي رٽائر ڪيائين ۽ طويل بيماري بعد 21 فيبروري 1985ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا
اظھار قاضي

پاڪستاني فلم انڊسٽريءَ جي مشهور اداڪار اظهار قاضيءَ 1957ع ڌاري ڪراچي ۾ -جنم- ورتو. هن ابتدائي -تعليم- -جامعه- ڪراچي مان حاصل ڪئي ۽ -اسٽيل- مل ڪراچيءَ ۾ ملازم ٿيو. اداڪاريءَ جي شروعات 1984ع ڌاري -پاڪستان- ٽيلي ويزن جي ڊرامي ’ٿڪن‘ سان ڪيائين. -ان- کانپوءِ 1985ع ۾ هن هدايتڪار نظر شباب جي فلم ”روبي“ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. جنهن کانپوءِ هن ڪيترين ئي فلمن ۾ ڪم ڪيو -جن- ۾ 30 فلمون -اردو- ۾، 26 فلمون پنجابي ۾، 3 فلمون پشتو ۾ ۽ هڪ سنڌي فلم به شامل آهن. سندس آخري فلم ”-ايشيا- ڪي ٽائيگر“ هئي. هن 24 ڊسمبر 2007ع تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1955ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون
زمرو:پاڪستاني مرد فلمي اداڪار
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو