سماجي درجابندي

**سماجي درجي بندي** (Social stratification) مان مراد ڪنهن سماج پاران پنهنجي ماڻهن کي سماجي-معاشي حيثيت جي بنياد تي مختلف گروهه بندين ۾ ورهائڻ آهي، جنهن جا بنياد دولت، آمدني، نسل، تعليم، قوميت، صنف، پيشو، سماجي حيثيت، يا حاصل ڪيل سياسي و سماجي طاقت تي هوندا آهن. هي گروهن جي اندر هڪ اهڙي ترتيب آهي جيڪا کين مختلف سطحن جا امتيازي حق ڏئي ٿي. تنهن ڪري، درجي بندي ڪنهن سماجي گروهه، زمري، جاگرافيائي علائقي يا سماجي اڪائي اندر ماڻهن جي نسبتي سماجي پوزيشن کي ظاهر ڪري ٿي. سماجي درجي بندي (۽ سماجي تحرڪ) جو تصور روسي-آمريڪي سماجيات دان پٽيريم سوروڪن (Pitirim Sorokin) 1927ع ۾ پنهنجي ڪتاب "Social Mobility" ۾ متعارف ڪرايو هو.

جديد مغربي سماجن ۾، سماجي درجي بندي کي عام طور تي ٽن سماجي طبقن ۾ ورهايو ويندو آهي: هڪ اعليٰ طبقو، هڪ وچولو طبقو، ۽ هڪ هيٺيون طبقو؛ وري انهن مان هر طبقي کي وڌيڪ ذيلي درجن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، سماجي درجا مٽ مائٽي (kinship)، ذات، قبيلي يا ذات پات (caste) جي بنياد تي به ٺهي سگهن ٿا.

## جائزو

### تعريف ۽ استعمال
سماجي درجي بندي مان مراد سماج جو پنهنجي ماڻهن کي معاشي ۽ سماجي عنصرن جي بنياد تي مختلف طبقن ۾ ورهايل هجڻ آهي. لاطيني لفظ *strātum* مان نڪتل هن اصطلاح جو مطلب افقي تهه (layers) آهن.

سماجيات ۾ مختلف نظريا هن تصور کي مختلف طرح بيان ڪن ٿا. مارڪسزم جهڙا تضاد جا نظريا وسيلن تائين رسائي جي کوٽ ۽ سماجي تحرڪ جي رڪاوٽن جي نشاندهي ڪن ٿا. جڏهن ته ٽالڪٽ پارسنز جهڙا سماجيات دان سماجي نظم ۽ استحڪام کي برقرار رکڻ لاءِ ان کي ضروري قرار ڏين ٿا.

### چار بنيادي اصول
سماجي درجي بندي جا چار بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن:
# هي سماج جي هڪ خاصيت آهي، نه ڪي صرف انفرادي فردن جي.
# هي نسل در نسل منتقل ٿئي ٿي.
# هي آفاقي آهي (هر سماج ۾ ملي ٿي) پر مختلف جڳهن ۽ وقتن تي مختلف ٿي سگهي ٿي.
# ان ۾ صرف معاشي اڻ برابري ئي نه پر سماجي حيثيت بابت عقيدا ۽ رويي جا پهلو پڻ شامل آهن.

### سماجي تحرڪ (Social mobility)

سماجي تحرڪ مان مراد فردن، سماجي گروهن يا طبقن جو هڪ تهه کان ٻئي تهه ڏانهن وڃڻ آهي. هي تحرڪ نسل جي اندر يا نسلن جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو. اهي سماج جتي ميمبرن کي پنهنجي قابليت جي بنياد تي مٿي وڃڻ جي وڌيڪ گنجائش هوندي آهي، انهن کي "کليل نظام" (Open systems) چيو ويندو آهي. جڏهن ته اهڙا نظام جتي تحرڪ ناممڪن هجي (جهڙوڪ ذات پات وارو قديم نظام)، کين "بند نظام" (Closed systems) چيو ويندو آهي.

#### ڪارل مارڪس

مارڪسي نظريي موجب، جديد پيداواري نظام جا ٻه مکيه حصا آهن: بنياد (Base) ۽ بالائي ساخت (Superstructure). مارڪس موجب سماجي طبقو پيداواري وسيلن سان فرد جي تعلق مان طئي ٿئي ٿو. هر طبقاتي سماج ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه طبقا هوندا آهن: هڪ وسيلن جا مالڪ ۽ ٻيا اهي جيڪي پنهنجي محنت مالڪن کي وڪڻڻ تي مجبور آهن. مارڪس پيشگوئي ڪئي هئي ته سرمائيدارانه نظام پنهنجي اندروني تضادن سبب ختم ٿيندو ۽ نتيجي ۾ هڪ برابري وارو ڪميونسٽ سماج جنم وٺندو.

#### ميڪس ويبر

ميڪس ويبر مارڪس جي خيالن کان متاثر ته هو پر هن ڪميونزم جي امڪان کي رد ڪيو. هن جو خيال هو ته سماجي درجي بندي صرف دولت تي ٻڌل ناهي هوندي. هن درجي بندي جا ٽي الڳ پر پاڻ ۾ ڳنڍيل جزا بيان ڪيا:
* **طبقو (Class):** معاشي حيثيت.
* **رتبو (Status):** سماجي عزت يا وقار.
* **پارٽي (Party):** سياسي طاقت يا اثر رسوخ.

ويبر موجب ڪنهن وٽ دولت گهٽ هوندي به سماجي رتبو يا سياسي طاقت وڌيڪ ٿي سگهي ٿي (مثال طور، پراڻي دور جا معزز پر غريب اشرافيه).

## شمارياتي صورتحال ۽ نسلي اثرات
جديد دور ۾ سماجي درجي بندي ۾ نسلي عنصر تمام اهم آهن. مثال طور، آمريڪا ۾ دولت جي ورهاست ۾ نسلي فرق واضح طور ڏسي سگهجي ٿو:

اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته تاريخي ۽ سماجي سببن جي ڪري مختلف نسلي گروهه درجي بندي جي مختلف سطحن تي موجود آهن.

## حوالا