ابن بصال

**ابن بصال** (عربي: ابن بصال) 11هين صدي ۾ اشبيليه، اندلس ۾ نباتاتيات ۽ علم زراعت جو ماهر هو. جنهن فن باغباني ۽ وڻن جي پوک بابت لکيو. هو علم زراعت تي پنهنجي ڪتاب، **ديوان الفلاحه** (پالڻ جي ڪتاب) لاءِ مشهور آهي.

الحاج ابو عبدالله ابراهيم الطليطلي، جيڪو ابن بصال جي نالي سان مشهور آهي (1038-1075)، هڪ نباتات جو ماهر ۽ 12 صدي (5 صدي هجري) جي مشهور ترين زرعي سائنسدانن مان هڪ هو. هو اندلس جي شهر طليطله ۾ پيدا ٿيو هو. سندس سڃاڻپ ثابت ڪرڻ يا سندس ڄمڻ يا موت جي تاريخ طئي ڪرڻ لاءِ سندس باري ۾ ڪجهه به معلوم ناهي. هن نباتات ۽ زراعت بابت لکيو. سندس سڀ کان مشهور ڪم "ديوان الفلاحه" (پالڻ جو ڪتاب) آهي، جيڪي مٽيءَ جي قسمن، ڀاڻ تيار ڪرڻ جي قسمن ۽ طريقن، ۽ ڪيترن ئي ٻوٽن کي پوکڻ جي مختلف طريقن تي سورهن بابن تي مشتمل آهن.

## سوانح عمري ۽ ڪم

ابن بسال المعتمد جي عباسي درٻار ۾ ڪم ڪندو هو، جنهن لاءِ هن اشبيليه ۾ هيت السلطان نباتاتي باغ ٺاهيو. اصل ۾ طليطله جو رهواسي، ابن بسال 1085 ۾ الفونسو VI جي ٽوليڊو فتح ڪرڻ کان پوءِ سيويل هليو ويو. 

هن حج لاء حجاز جو سفر ڪيو ۽ مصر، سسلي، شام، حبشه ۽ يمن کان عراق، فارس ۽ هندستان تائين ملڪن جو دورو ڪيو. هو ڪپهه جي پوک جي ڄاڻ سان واپس آيو ۽ شايد هو ٽوليڊو نباتاتي باغ لاءِ پاڻ سان گڏ ٻج ۽ ٻوٽا کڻي آيو هوندو.

سندس ڪتاب، "ڪتاب القصد و البيان" بنيادي طور تي باغباني بابت آهي.  هو علم زراعت تي پنهنجي ڪتاب، "ديوان الفلاح" لاءِ مشهور آهي. هن مٽيءَ جي درجه بندي جو ڪتاب پڻ لکيو، جنهن مٽيءَ جي زرخيزي کي ڏهن درجابندي ۾ ورهايو.

## ديوان الفلاحه
ابن بصال جو شاهڪار، زراعت تي سندس مقالو، جنهن جو عنوان آهي ديوان الفلاحه (ديوان الفلاحة) (پالڻ جو هڪ مجموعو)، اصل ۾ هڪ وڏي قلمي نسخو هو جيڪو ٽوليڊو ۾ سندس نباتاتي باغ المامون لاءِ وقف ڪيو ويو هو. سندس بنيادي ڪم بعد ۾ مصنف جي حياتيءَ دوران مختصر ڪيو ويو، ۽ هڪ جلد ۾ ٺاهيو ويو، جنهن کي ڪتاب القصد والبيان (تفصيل ۽ وضاحت جي ڪتاب) سڏيو ويو. جيتوڻيڪ اهو اصل ۾ عربي ۾ مرتب ڪيو ويو هو، پر بعد ۾ 13 صدي ۾ ڪيسٽيلين ۾ ترجمو ڪيو ويو، ۽ ڪيترن سالن بعد اسپيني ۾.

ابن بصل جي عملي ۽ منظم ڪتاب ديوان الفلاح ۾ ٻين زرعي ماهرن جا حوالا نه آهن، ۽ اهو سندس پنهنجي تجربي جو رڪارڊ لڳي ٿو. ڪتاب ۾، هو 180 کان وڌيڪ پوکيل ٻوٽن جو ذڪر ڪري ٿو، جن ۾ چڻا، لوبيا، چانور، مٽر، السي، هينبين، تِل، ڪپهه، زعفران، زعفران، پوست، مهندي، آرٽيڪوچ؛ جڙي ٻوٽيون ۽ مصالحا جن ۾ زيرا، ڪارا وي، سونف، سونف ۽ ڌيان شامل آهن؛ ڀاڄيون جن کي آبپاشي جي ضرورت آهي يا گهڻو پاڻي ڏيڻ گهرجي جهڙوڪ ڪڪڙ، خربوزہ، مينڊريڪ، تربوز، ڪدو ۽ اسڪواش، بينگن، اسپريگس، ڪيپر، ۽ ڪولوسينٿ؛ جڙ ڀاڄيون گاجر، مولي، لہسن، پياز، ليڪ، پارسنپ، سوڊاني مرچ، ۽ رنگ ڏيڻ وارو ميڊر؛ پنن واريون ڀاڄيون جن ۾ گوبي، گوبي، پالڪ، پرسلين، امارانٿ، ۽ چارڊ شامل آهن. هو وڻن جي زراعت کي به ڍڪيندو آهي، کجيءَ، زيتون، انار، ڪوئنس، سيب، انجير، ناشپاتي، چيري، خوباني، آلو بخارا جي واڌ ويجهه جي تفصيل سان بيان ڪندو آهي.

هو وڻن جي زراعت جو به احاطو ڪري ٿو، جنهن ۾ کجيءَ، زيتون، انار، ڪوئنس، سيب، انجير، ناشپاتي، چيري، خوباني، آلو بخارا، آڑو، بادام، اخروٽ، هيزلنٽ، انگور، ليمو، نارنگي، پستا، پائن، صنوبر، شاه بلوط، هولم-اوڪ، پنن وارو بلوط، جنت جو وڻ، اربوٽس، ايلم ۽ راھ جي واڌ ويجهه جي تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي. 

هو پٽي يا ڇلڪي سان گڏ ٿيل ڀاڻ کي مضاف طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو صرف هڪ مواد (جانورن جي گوبر) مان ٺهيل ناهي پر هڪ مرکب آهي. گرم غسل خانن مان نڪرندڙ ڀاڻ ۾ پيشاب ۽ انساني فضلو شامل هو، جنهن کي ابن بسال خشڪ ۽ لوڻ طور بيان ڪري ٿو، ڀاڻ طور استعمال لاءِ نا مناسب جيستائين ٻين قسمن جي ڀاڻ سان نه ملايو وڃي. ابن بسال ڪبوتر (همام) ۽ ممڪن طور تي گدھے (همار) ڀاڻ کي گڏ ڪرڻ لاءِ ٻه ترڪيبون ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ ترجمو غير يقيني آهي. بسال چوي ٿو ته ڪبوتر جي گوبر جي گهڻي گرمي ۽ نمي جون خاصيتون ڪمزور ۽ گهٽ سخت ٻوٽن لاءِ سٺو ڪم ڪن ٿيون، خاص طور تي جيڪي ٿڌي گرمي پد کان متاثر ٿين ٿيون. ٻئي طرف، باسل انساني فضلو گرم گرمي پد ۾ استعمال ڪرڻ جو مشورو ڏئي ٿو ڇاڪاڻ ته ان ۾ ڪا به گرمي ناهي. هو خبردار ڪري ٿو ته سور جو گوبر چراگاهن کي تباهه ڪري ڇڏيندو ۽ ٻوٽن کي زهر ڏئي ڇڏيندو، اهو خيال غير عرب ليکڪن جهڙوڪ ڪولوميلا ۽ ڪيسينس باسس جو به آهي. ڀاڻ کان سواءِ ٺهيل ڪمپوسٽ کي گهٽ گهربل سمجهيو ويندو آهي؛ ابن باسل هن قسم کي موليد سڏيندو آهي، جيڪو جڙي ٻوٽين، تنبن ۽ گاهه، تندور مان راھ ۽ پاڻي سان ٺاهيو ويندو آهي. باسل جي ڪجهه متن کي يمني ليکڪن المالڪ الافضل پاران نقل ڪيو ويو هو.

Ibn Bassal's *[[magnum opus]]*, his treatise on agronomy entitled *Dīwān al-filāḥa* (ديوان الفلاحة)(An Anthology of Husbandry), was originally a copious manuscript that had been dedicated to his botanical garden of Al-Ma’mūn at Toledo. His seminal work was subsequently abridged, during the author's lifetime, and made into a single volume, styled *Kitāb al-qaṣd wa’l-bayān* (The Book of Concision and Clarity). Although it had originally been compiled in Arabic, the work was later translated into Castilian in the 13th century, and many years later into Spanish.

Ibn Bassal's practical and systematic book *Dīwān al-filāha* lacks references to other agronomists, and appears to be a record of his own experience. In the book, he describes over 180 cultivated plants, including chickpeas, beans, rice, peas, flax, henbane, sesame, cotton, safflower, saffron, poppies, henna, artichoke; herbs and spices including cumin, caraway, fennel, anise, and coriander; vegetables requiring irrigation or plentiful watering such as cucumbers, melons, mandrake, watermelons, pumpkins and squash, eggplant, asparagus, caper, and colocynth; the root vegetables carrots, radish, garlic, onion, leek, parsnip, the Sudanese pepper, and the dye-yielding madder; leaf vegetables including cabbage, cauliflower, spinach, purslane, amaranth, and chard. He also covers arboriculture, detailing the propagation of the palm, olive, pomegranate, quince, apple, fig, pear, cherry, apricot, plum, peach, almond, walnut, hazelnut, grape, citron, orange, pistachio, pine, cypress, chestnut, holm-oak, deciduous oak, tree of paradise, arbutus, elm and ash.

He describes manure with straw or sweeping mixed in as *mudaf*, implying that it is not composed of only one material (animal dung) but is a mixture. The sweepings from hot baths included urine and human wastes, which Ibn Bassal describes as dry and salty, unsuitable for use as fertilizer unless mixed with other types of manure. Ibn Bassal gives two recipes for composting pigeon (*hamam*) and possibly donkey (*himar*) manure, though the translation is uncertain. Bassal says the excessive heat and moist qualities of pigeon dung works well for weaker and less hardy plants, especially those affected by cold temperatures. Human waste, on the other hand, Bassal advises using in hot temperatures because there is no heat to it. Pig dung, he cautions, will destroy pastures and poison plants, a view also shared by non-Arab writers like Columella and Cassianus Bassus. Compost made without manure is considered less desirable; Ibn Bassal calls this type *muwallid*, made with herbage, straw and grass, ashes from ovens, and water. 
Some of Bassal's text was copied by the Yemeni writers Al-Malik al-Afḍal.

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*
*The Filāḥa Texts Project: Ibn Baṣṣāl

## حوالا

زمرو:زرعي سائنس
زمرو:علم زراعت