open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سيد عطاءُ الله شاهه بخاري

thumb|alt=عطاءُ الله بخاري|سيد عطاءُ الله شاھ بخاري
**سيد عطاءُ الله شاھ**:   (23 September 1892 – 21 August 1961),ننڍي کنڊ جو ھڪ مسلم حنفي عالم دين ۽ سياسي اڳواڻ ھيو جي مجلس احرار اسلام نالي تنظيم جو باني رڪن ھيو. ھن مسلمانن ۾ شديد انگريز مخالف سوچ پيدا ڪندڙ عالم دين ھيو.  جي محمد علي جناح جو ۽ پاڪستان جي قيام جو سخت مخالف ھيو ان کان علاوه ھن احمديہ تحريڪ جي بہ سخت مخالفت ڪئي. 

## ذاتي زندگي

1882 ۾ پٽنا ۾ جنم ورتائين. شروعاتي ديني  تعليم پاڪستان واري شھر گجرات ۾ حاصل ڪيائين. ھن جي پيء جو نالو حافظ سيد ضياء الدين ھيو جنھن کان ھن قرآن سکيو ۽ حافظ قرآن بڻيو.   1914 ۾ جڏھن 22 سالن جو ٿيو تہ امرتسر لڏي ويو .ھن پنھنجو تعلق سھارپور ضلعي جي ديوبند اسڪول سان رکيو ۽ امرتسر جي ھڪ ننڍڙي مسجد ۾ تبليغ شروع ڪيائين جتي 40 سالن تائين قرآن سيکاريندو رھيو. ھن جي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ خيال رکندڙن سان دوستي رھي پر ڪڏهن بہ انھن جي خيال کي قبول نہ ڪيائين.  ھن 1916 ۾ پنھنجو سياسي ڪيريئر شروع ڪيو . ھن جون تقريرون غريبن جي تڪليف  متعلق ھيو  ۽ ھن ماڻھن ۾ اميد ڏياري ته انھن جي غربت جو خاتمو انگريزن جي حڪومت جي خاتمي سان آھي  برصغير هند- پاڪ جي ممتاز ليڊر،  اديب، شعله نوا خطيب ۽ وجدآور شاعر، امير شريعت، سيد عطاءُ الله شاهه بخاريءَ، ملتان ۾، 21- آگسٽ 1961ع تي، 72 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي آهي. مرحوم چئن سالن کان بيمار هو. پوين پنجن مهينن کان مٿس فالج جو حملو ٿيو. کيس صدر مملڪت جي چوڻ تينشتر ميڊيڪل ڪاليججي اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ ان کان سواءِ يوناني حڪيمن جي هڪ منتخب بورڊ به سندس علاج ڪيو، پر صحتياب نه ٿي سگهيو.
شاهه صاحب آزاديءَ جو پرستار ۽ خلافت، ڪانگريس ۽ مسلم ليگ کان الڳ تنظيم، ’جمعيت الاحرار‘ جو باني ۽ صدر رهيو.  سندس پاليسي انگريزن جي مقابلي ۾ هميشه سختگير ۽ گرم رهندي هئي. انگريزن جي زماني ۾ پاڻ مسجد شهيد گنج، آزاديءڪشمير، ختم نبوت ۽ آزاديءَ جي تحريڪن ۾ 15 سال جيل ڪاٽي چڪو هو. شاعريءَ ۾ سندس تخلص ”نديم“ هو. پر سندس شهرت جو سبب زياده تر خطابت هو.  - بلڪه وجدانگيز رجزخوانيءَ جي لحاظ سان شاهه صاحب انهن بزرگن کان گوي سبقت کڻي چڪو هو. هڪ انگريز عالم لکيو آهي: ”مون هندستان ۾ ٻه عظيم چيزون ڏٺون - هڪتاج محل، ۽ ٻيو عطاءُ الله شاهه بخاري!“ سندس جادوبيانيءَ جو داد خودمهاتما گانڌيءَ به ڏنو آهي. نوراني شبيهه، مجاهدانه ڪردار، غازيانه سيرت، ۽ عالمانه وضع وارو عطاءُ الله شاهه، پنهنجيءَ انفرادي عظمت جي لحاظ سان اڄ به امر آهي. 1918ع ۾، ڪانگريس ۽ مسلم ليگ جي امرتسر واري مشتڪ اجلاس ۾ شرڪت کان وٺي، پورا ويهه سال مسلسل جدوجهد ۾ گذاريائين. انگريزن جي خلاف، خلافت، ڪانگريس، مسلم ليگ، احرار، وغيره پاران، هر هڪ متحده محاذ جو ليڊر ۽ سالار کيس ئي چونڊيو ويندو هو. شاهه صاحب مفاد پرست ليڊرن مان نه هو. سندس ساري زندگي مجاهدانه ۽ فقيرانه رهي - ايتري قدر جو پنهنجن ٻچن لاءِ نه ڪا جائداد بنائي سگهيو، نه ڪا گهر جي جاءِ ئي ٺهرائي سگهيو. برصغير هند- پاڪ جي هن جليل القدر مجاهد، ملتان جي هڪ غير معروف محلي، ٽنڊي شير خان، جي هڪ ڪرايي تي ورتل بوسيده مڪان ۾ وفات ڪئي. مولانا بخاري،پاٽنا(بهار) ۾، 1889ع ۾ ڄائو، 72 سالن جي عمر ۾، 1961ع ۾ وفات ڪيائين. سندس پوين ۾ چار پٽ، هڪ نياڻي، ۽ هڪ بيوهه ھيا. - رهي نام الله ڪا. سندس تاليفات ۾ ”ديوان“، ”سواطع الاهام“ (ڇپيل)، ”مجموعه خطبات“ (اڻڇپيل)، اهم علمي چيزون آهن. 

## حوالا

زمرو:1892ع جون پيدائشون
زمرو:1961ع جون فوتگيون
زمرو:ويهين صدي جا شاعر
حبيب بن المهلب

**حبيب بن المهلب بن ابي صفره**، سليمان بن عبدالملڪ جي ڏينهن ۾ سنڌ جو گورنر ٿي آيو. هن جي ڏينهن ۾ سنڌ جي داخلي امن امان کي ڪجهه نقصان پهتو.

## حوالا
عمرو بن مسلم الباهلي

حضرتعمر بن عبدالعزيز (99-101ھ)، 99ھ ۾، مهلب کي معزول ڪري، **عمرو بن مسلم الباهلي**ءَ کي سنڌ جو گورنر ڪري موڪليو؛ ۽ سنڌ جي غير مسلمان رئيسن ڏانهن تبليغي دعوتناما سڌا سنوان موڪليائين، جن کان متاثر ٿي ڪيترن ماڻهن اسلام قبول ڪيو، جن مان راجا ڏاهر جو پٽ جئسنگ به هو. ڪجهه وقت کان پوءِ آل مهلب، خلافت کان بغاوت ڪري، سنڌ ۾ اثر هجڻ جي ڪري، سنڌ کي پنهنجو مرڪز بنايو. وداع بن حميد هتي سندن سرڪردو بنيو. مگر هلال بن احوذ تميميءَ جي سرڪردگيءَ ۾ لشڪر آيو، جنهن آل مهلب جو خاتمو ڪيو

## حوالا
هشام بن عمرو تغلبي

**هشام بن عمرو تغلبي** سنڌ جو گورنر هشام بن عمرو تغلبي مقرر ڪيو ويو، جنهن 151ھ ۾ سنڌ جي حڪومت جي واڳ ورتي. منصور، هشام کي به عبدالله الاشترجي گرفتاريءَ  جو حڪم موڪليو، پر ڳجهيءَ طرح هي به سادات جو طرفدار هو، تنهن گرفتاريءَ کان پاسو ڪيو؛  حضرت عبدالله کي قتل ڪري وڌو. هشام، حضرت عبدالله جي اهل عيال ۽ محمد بن عبدالله، معروف به ان اشتر، کي منصور ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جنهن ان ڇوڪري کي مديني منورہ جي عمال جي سپرد ڪيو. جيتوڻيڪ حضرت عبدالله سنڌ ۾ شهادت جو جام نوش ڪيو،  تڏهن به شيعت جا اثر فنا نه ٿي سگهيا، ۽ اڳتي هلي مستحڪم حڪومت سنڌ ۾ قائم ٿي. ان کان پوءِ هشام ڀڙوُچ، ملتان ۽ گنڌار( قنڌار)  کي قبضي ۾ ڪيو. 157ھ ۾ رخصت وٺي وطن ويو. 159ھ ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
روح بن حاتم مھلبي

**روح بن حاتم مھلبي** :مهدي 159ھ ۾ روح بن حاتم کي سنڌ جي گورنري سونپي پر اها چڱي طرح نڀائي نه سگهيو ۽ جاٽن کي جيڪي سنڌ جي اولهندي پاسي کان آباد هئا، ٻنجو نه  ڏئي سگهيو. مهدي ان جي جاءِ تي هشام تغلبي جي ڀاءُ بسطام کي اها ذمينواري ڏني جيڪو پنهنجي ڀاءُ جي دؤر ۾ اتي رهي چڪو هو ۽ چڱو تجربو به هيس، پر پوءِ به ڪو خاص ٻوٽو نه ٻاري گهيو. 161ھ ۾ وري ٻيهر روح ساڳي ڪرسي سنڀالي. پر هن ڀيري به هو پنهنجي قابليت ثابت نه ڪري سگهيو .

## تفصيلي احوال
159ھ ۾ **روح بن حاتم مهلبي**، خليفي مهديءَ (158- 169ھ) جي ڏينهن ۾ گورنر ٿي آيو. انهيءَ زماني ۾ هندستان جي خلاف بحري مهم به جاري رهي. عربن جا جنگي ٻيڙا گجرات جي ڪناري سان اچي لڳا، گجرات جي ڪناري تي هڪ عربي ٻيڙو عرب واپارين جي جهيڙي جي ڪري آيو. ان ٻيڙي ۾ حضرت ربيع بن صبيح سعدي تابعي  به هو. هندستان جي ٻيٽن مان هڪ، سندس ابدي آرامگاهه بنيو. ساڳئي سال ، 159ھ ۾، روح بن حاتم  کي واپس گهرايو ويو،

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ اسلام
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
ليث بن طريف

خليفي مهديءَ  پنهنجو غلام، **ليث بن طريف**، سنڌ جو والي يا گورنر ڪري موڪليو. انهيءَ وچ ۾ سنڌ ۾ بدامني زور وٺي ويئي هئي. ليث ان کي اڃا بند ئي مس ڪيو ته وري جاٽن منظم بغاوت ڪئي. خليفي مهديءَ لشڪر موڪلي ليث جي مدد ڪئي. 165ھ ۾ هيءَ بغاوت به ختم ٿي.

انهن حالتن کان مجبور ٿي مهدي 164ھ ۾ پنهنجي غلام ليث بن ظريف کي سنڌ جو گورنر ڪيو، جڏهن هو سنڌ پهتو ته جاٽن وري پنهنجون من مستيون شروع ڪيون، مهدي ليث جي مدد لاءِ بصري کان هڪ فوجي ڪٽڪ موڪليو. حالتون هٿ مان نڪتيون ته ليث فوجي راڄ مڙهي ڇڏيو ۽ فوجين، جاٽن ۽ ٻين باغين جو ڪنڌ ڀڃي ملڪ ۾ ماٺار آندي.
ڪاهون ۽ ڪاميابيون:
مهدي جي زماني ۾ عبدالملڪ بن شهاب مسمعي بحري مهم تي سنڌ جي علائقي ڀڙوچ ويجهو باريد جنهن جو هندي نالو ڀاڙڀوت آهي، تي 160ھ ۾ حملو ڪيو ۽ سوڀ ماڻيائين، پر اتي اهڙي وبا ڦهلي جو هڪ هزار سپاهي موت جي ور چڙهي ويا ۽ باقي لشڪر کي پوئتي موٽڻو پيو.
169ھ (86 ــ 785ع) تي مهدي لاڏاڻو ڪري ويو ۽ سندس جانشين پٽ موسيٰ هادي بڻيو، جيڪو سوا سال حڪومت ڪري 170ھ ۾ الله کي پيارو ٿي ويو.
## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:تاريخي شخصيون
زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر

## حوالا
اسحاق بن سليمان

**اسحاق بن سليمان بن علي هاشمي**:
يعقوبي ء ابن اثير لکيو آهي تہ سالم پنهنجي مقرري کان پوءِ چوٿين سال معزول ڪيو ويو ۽ هارون رشيد ان جي جاءِ تي 174ھ ۾ اسحاق بن سليمان هاشمي کي والي سنڌ مقرر ڪيو، ۽ مڪران به هن جي ئي تصرف ۾ ڏنو. اسحاق بن سليمان سنڌ لاءِ مڪران جو مهندار بڻجي آيو، پر اڃا سال ئي مس حڪومت جو مزو ماڻيو هئائين ته هن فاني دنيا کان هميشه جي لاءِ موڪلائي هليو ويو.

## تفصيلي احوال
بلاذري مطابق هو وڏو نيڪ ۽ پرهيزگار انسان هو. سندس وفات کان پوءِ پٽ يوسف جانشين بڻيو.
ان کان پوءِ، 174ھ ۾، **اسحاق بن سليمان بن علي هاشمي **والي ٿي آيو. هن انهيءَ ئي سال وفات ڪئي، جنهنڪري سندس پٽ، يوسف بن اسحاق، سندس قائم مقام بنيو.ابن خلدون ۽ يعقوبي لکيو آهي تہ اسحاق سنڌ ۾ داخل ٿي ٿورائي ڏينهن حڪومت جي واڳ پنهنجي هٿ ۾ رکي، ته اهڙي مرض اچي کيس ورايو جو سگهو ئي دنيوي حڪومت کان موڪلائي هميشگي واري وطن ڏي هلڻ جون تياريون ڪرڻ لڳو. اسحاق جي نسبت چيو وڃي ٿو ته هو نهايت ئي پاڪباز ۽ ديندار شخص هو. آخر هن پنهنجي پٽ يوسف کي پنهنجو جانشين مقرر ڪري عالم آخرت ڏي روانو ٿي ويو.يوسف بن اسحاق پيءُ جي انتقال بعد ڪن ڏينهن تائين سنڌ جي حڪومت ڪندو رهيو، مگر هن جي انتظام جو ڍنگ هارون رشيد کي پسند نه آيو تنهنڪري کيس معزول ڪري ڇڏيائين..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:تاريخي شخصيون
زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
ھارون بن ابي خالد مروزي

متوڪل (232- 247ھ)،** هارون بن ابي خالد مروزي**ءَ کي سنڌ جو گورنر ڪري موڪليو. انهيءَ وچ ۾ سنڌ ۾ حجازي طاقتور ٿي چڪا هئا. سندن سردار، عمر بن عبدالعزيز هباري، ڪافي اقتدار حاصل ڪري چڪو هو. هن هارون کي قتل ڪرائي، خليفي متوڪل جي خدمت ۾ درخواست موڪلي ته هارون ۾ انتظام جي قابليت ڪا نه هئي” جيڪڏهن سنڌ جي ولايت جي سند کيس عطا ڪئي وڃي ته هو ڪامل وفاداريءَ سان حڪومت سنڀاليندو. متوڪل کي چوڌاري بغاوتون ويڙهي وييون هيون، انهيءَ ڪري هن هباريءَ جي درخواست کي غنيمت سمجهيو.

## حوالا
قاضي موسیٰ بن يعقوب ثقفي

**قاضي موسيٰ** ان کان پوءِ اسان کي قاضي موسيٰ جو نالو ملي ٿو، جو محمد بن قاسمجي خاندان مان هو ۽ سندس سڄو نالو **موسيٰ بن يعقوب ثقفي** هو. الور جو قاضي ۽ سنڌ جو قاضي القضاه هو. عالم هجڻ سان گڏ، هڪ فقير منش بزرگ هو. سندس خاندان التمش جي زماني تائين موجود هو. سال 1216ع ۾ ان خاندان مان ڪمال الدين اسماعيل بن علي بن محمد ثقفي، الور ۾ قضا جي عهدي تي فائز هو. عربيءَ وارو اصلي "چچ نامو" هن ئي بزرگ وٽ هو، جنهن وٽان محمد ڪوفيءَ هٿ ڪري ان کي فارسيءَ ۾ 1613ع ڌاري ترجمو ڪيو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ جون شخصيتون
منصور ھندي

**منصور هندي**.هي به سنڌ تي عربن جي قبضي جي ڪري  هڪ سنڌي غلام هو، جنهن عرب دنيا ۾ نالو ڪڍيو. عربيءَ جو چڱو شاعر هو. سندس شعر ۽ ادب تي لکيل هڪ ڪتاب ابن نديم جي زماني ۾ به موجود ھو.

## حوالا
اسحاق متوفي

**اسحاق متوفي** هڪ سنڌي عالم ۽ شاعر هو، جو 849ع ۾ عباسي درٻار جو مشهور راڳي هو. سندس هڪ منشي سندي ابن علي هو، جنهن راڳن جي باري ۾ ”ڪتاب الشرڪته“ نالي ڪتاب لکيو، جنهن ۾ ڏهه باب هئا. انهيءَ منشيءَ،اسحاق جي مرڻ کان پوءِ، بغداد جي ’طاق الزبل‘ پاڙي ۾ ڀاڄين جو دڪان کوليو، جنهن مان پنهنجو قوت ڪندو رهيو.

سنڌ ۾ عربي شاعريءَ جي رواج جو ان مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو، جو سنڌي ڪاريگر، پنهنجي عربي شاعريءَ مان فائدو وٺي، سنڌ جي ٺهيل جتين تي، جي بغداد جون شوقين عورتون نهايت پسند ڪنديون هيون، دلچسپ عربي شعر ڪنڍي دوز ڪندا هئا.

## حوالا
سنڌي طبيب

سنڌي طبيب خليفي هارون رشيد  جي ڏينهن ۾ سرڪاري اسپتالن ۾ مقرر رهيا. ابن ڌنه نالي هڪ سنڌي طبيب، برمڪن جي شفاخاني جو وڏو آفيسر هو. هي به انهن مان هو، جي سنسڪرت مان عربيءَ ۾ ڪتابن جي ترجمن تي مامور هئا. ابن نديم سندس ذڪر ڪيو آهي.هڪ ٻئي سنڌي طبيب، صالح بن ڀله (ڀلو)  جو ذڪر امتياز سان آيو آهي. ابن ابي اصيبعه پنهنجي ”طبقات الاطباء“ ۾، ۽ قفطيءَ ” اخبار الحڪام“  ۾ سندس ذڪر ڪيو آهي، ۽ کيس هندستان جي انهن ماهر طبيبن ۾ داخل ڪيو آهي، جي بغداد ۾ هئا. سندس فني مهارت جو هڪ عجيب واقعو بيان ڪيو ويو آهي. هڪ دفعي هارون رشيد جو چاچو ابراهيم بن صالح بيمار ٿي پيو. درٻار جي مشهور يوناني عيسائي طبيب، جبرئيل بختشيوع، سندس موت جو ٻڌايو. جعفر برمڪيءَ، ان کان پوءِ، هن هندستان ويد کي پيش ڪيو ۽ سندس علاج جو مشورو ڏنو. ويد بيمار جي صحتياب ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي. هارون رشيد چيو ته هي علم غيب جي دعوا ٿو ڪري. هن جواب ڏنو ته ’علم غيب اهو آهي، جو دليل کان سواءِ يقين سان چيو وڃي. مون وٽ بيمار جو خوش ٿيڻ جا دليل آهن‘. هارون رشيد مطمئن ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ قاصد اچي ابراهيم جي وفات جي خبر ڏني. هارون ڏاڍو ڪاوڙيو. ابراهيم جي گهر ويو. ابراهيم کي غسل ڏيئي، ڪفن به ڏنو ويو.  ابن ڀله چپ هو. آخر جرات کان ڪم وٺي چيائين، ’مان هينئر به چوان ٿو ته هو مئو ڪونهي؛ مون کي فقط اندر وڃڻ جي اجازت ڏني وڃي.‘ لاش وٽ پهچي، سڄي هٿ جي آڱوٺي ۾ سئي ٽنبيائينس؛ ان ۾ چرپر پيدا ٿي، جا هارون رشيد کي گهرائي ڏيکايائين. تنهن کان پوءِ کيس وري غسل ڏنائين؛ پوءِ سندس علاج ڪيائين، ۽ هو خوش چڱو ڀلو ٿيو. ان کان پوءِ هو ڪيترو وقت جيئرو هو. عباسه بنت مهديءَ سان سندس شادي ٿي؛ مصر ۽ فلسطين جي ولايت تي مامور رهيو، ۽ اتي وفات ڪيائين. ان کان پوءِ، هارون رشيد هندستاني طبيبن جو قدر ڪرڻ لڳو.اهڙيءَ طرح هڪ ٻئي سنڌي طبيب ’منڪه‘ جو نالو به ملي ٿو. اهو سنڌي نالو ’ماڻڪ‘ هوندو، جو اڄ به هندو رکن ٿا. هن کي به بغداد گهرايو ويو هو. ابن ابي اصيبعه پنهنجي ” تاريخ الاطباء“ ۾لکيو آهي ته هي طب  ۽ علاج ۾ تمام ماهر هو. هڪ دفعي هارون رشيد سخت بيمار ٿي پيو. بغداد جا سڀيئي طبيب عاجز ٿي پيا،  تڏهن هڪ شخص انهيءَ طبيب جو ذڪر ڪيو. سفر خرچ موڪلي کيس گهرايو ويو. سندس علاج سان خليفو خوش ٿيو. کيس انعام اڪرام سان نوازيو ويو، ۽ سنسڪرت ڪتاب عربيءَ ۾ ترجمي ڪرڻ تي کيس رکيو ويو

## حوالا
سائيلاڪس

**سائيلاڪس** يونانين جي ڪاهه کان اڳ، ايران جي بادشاهه دارا هن کي سنڌوندي جي وهڪري معلوم ڪرڻ لاءِ اٽڪ کان روانو ڪيو هو. هو هڪ يوناني امير البحر هو. هن جيڪو سفرنامو تيار ڪيو، اهو گهڻي قدر ٻُڌل ڳالهين ۽ اندازن تي مشتمل آهي. هنن کي فقط اها خبر هئي ته سنڌوندي جي اوڀر طرف ريگستان آهي.

## حوالا
ھيڪتايوس

هيڪتايوس هن سن 500 ق.م ۾ سنڌوندي جو احوال ڏنو آهي. ڏيکاريو اٿس ته سنڌوندي جي پريان ريگستان آهي. سنڌ جي رسمن، رواجن تي به ٿوري روشني وڌي اٿس

## حوالا
فاھيان

**فاهيان** چين مان سڀ کان پهريائين فاهيان نالي سياح جو هتي اچڻ معلوم ٿيو آهي. جنهن سنه 399ع کان هتي جو سير و سفر ڪيو؛ پر ان سفر جو احوال ڪونه ٿو ملي.

## حوالا
سليمان تاجر

*'سليمان تاجر*:
هن عرب سياح ھو جنھن سنڌ جو پڻ سفر ڪيو . پنهنجو سفر نامو ”سلسه التواريخ“ سنه 23ھ (851ع) ۾ لکيو.

## حوالا
ابودلفا مسعود بن مهلهل ينبوعي

**ابودلفا مسعود بن مهلهل ينبوعي**
مشھور عرب سياح جيڪو  بغداد کان ترڪستان آيو، ۽ اتان چين ويو. چين کان نڪري تبت، ڪشمير ۽ ملتان کان ٿيندو سنڌ ۾ آيو. سنڌ مان ٿي ڏکڻ هندستان ويو. سندس زمانو 331ھ کان 388ھ تائين آهي. سندس سفرنامي جا ٽڪرا ابن نديم جي الفهرست، يا قوت حموي جي معجم البلدان۽ قزويني جي آثار البلاد ۾ آيل آهن. سندس سفر نامو، سليمان تاجر جي سفر نامي سان گڏ 1745ع برلن ۾ ڇپيو.

## حوالا
بزرگ بن شهريار

**بزرگ بن شهر يار**  مشھور عرب سياح جيڪو ٽين چوٿين صدي جي اوائل ۾ ٿي گذريو. هو جهازدان هو. ۽ پنهنجا جهاز عراق کان سنڌ هند جي بندرگاهن تائين آڻيندو هو.

## حوالا
احمد بن ابي يعقوب

يعقوبي احمد بن ابي يعقوب بن جعفر، عباسي حڪومت ۾ انشا جي آفيس جو آفيسر هو. هن ٻين ملڪن سان گڏ سنڌ ۽ هند جو سير  وسفر به ڪيو. سنه 487ھ ۾ وفات ڪيائين. هن ”ڪتاب التاريخ“ نالي ڪتاب لکيو. جيڪو ”تاريخ يعقوبي“ جي نالي سان مشهور آهي.

## حوالا
اوني سيڪرٽيوس

اوني سيڪرٽيوس سنڌ ۾ اچڻ کان اڳ سڪندر هن کي جهاز جي ذريعي سنڌ جون حالتون معلوم ڪرڻ لاءِ موڪليو هو، استرابو کانئس مدد ورتي آهي.

## حوالا
ارسطوبيولس ڪاسندراني

**ارسطو بيولس** (Aristobulus) مقدونيا جي قديم شھر ڪاسندريا ۾ 375 ق.م ۾ پيدا ٿيندڙ ھڪ فوجي ھيو جيڪو سڪندر اعظم جي لشڪر ۾ بطور آرڪيٽيڪٽ ۽ فوجي انجنيئر جي شامل ھيو ۽ ان سان گڏجي سنڌ ۾ آيو ھو. اصل ۾ فونيشي نسل جو ھيو. ھي سڪندراعظم جي ويجھن دوستن ۾ شامل ھيو. ھن کي پارساگرد ۾ سائرس اعظم جو مقبرو اڏڻ جو ڪم پڻ سونپيو ويو هو. ھن  سڪندر جي حڪم مطابق سنڌ جي سڪي ويل درياهه ”هاڪڙي“ جي سروي ڪئي. هن هاڪڙي جي پيٽ جو معائنو ڪيو ۽ هڪ هزار ويران شهرن جا نشان ڳولهي ڪڍيا، جيڪي ڪنهن وقت هاڪڙي تي آباد هئا، آخري عمر ۾ پنهنجا حالات قلمبند ڪيائين.

انهن يوناني ماهرن جي رپورٽن مان معلوم ٿئي ٿو ”سنڌ جا رهاڪو گهڻي قدر سانوري ۽ ڪاري رنگ جا هئا، اونهاري ۾ ساريون ۽ جوئر ٿيندي هئي. سياري ۾ ڪڻڪ ۽ جَوَن جي پوک ٿيندي هئي. ڪمند به ٿيندو هو ۽ ڪمند جي رس مان ڳڙ ٺاهيو ويندو هو. هتي جا رهاڪو ڪپهه مان سُٽ ڪتي ڪپڙو اُڻندا هئا. کين مختلف قسم جي دوائن ٺاهڻ ۽ زهرن مارڻ ۾ به مهارت هئي. هو اهو فن ڌارين ماڻهن کان مخفي رکندا هئا.“

سنڌين جي سراسري عمر 130 سال هئي. منجهن ٻن زالن رکڻ جو رواج عام هو. راجائون ته گهڻيون شاديون ڪندا هئا. ٻانهن ٻڌڻ جو رواج به هو. هو پنهنجي راجائن کي ٻئي ٻانهون مٿي کڻي سلام ڪندا هئا. راجا جڏهن ٻاهر نڪرندو هو، ته عورتون رٿن تي چڙهي ساڻس گڏ هلنديون هيون ۽ پويان ماڻهو دهل، شرنايون ۽ گهنڊ وڄائيندا هلندا هئا. ڇوڪرين کي ننڍي عمر ۾ پرڻائڻ جو رواج موجود هو. ستيءَ جي رسم به رواج ۾ هئي. ڪڏهن ڪڏهن لاشن کي ڳجهن جي کائڻ لاءِ ڦٽو ڪندا هئا، جيئن ته سنڌ ۾ انگور نه ٿيندا هئا، تنهنڪري شراب پيئڻ جو رواج ڪونه هو.“

## حوالا

زمرو:قديم يونان
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:ماڻهو بلحاظ دور
اسطخري

اسطخري ابو اسحاق ابراهيم بن محمد فارسي اصطخري، بغداد جو رهاڪو هو. ڪيتررن ئي ملڪن جو سير وسفر ڪيائين. سنه 340ھ (951ع) ۾ سنڌ ۾ به آيو، هتي سندس ملاقات مشهور سياح ۽ جاگرافيدان ابن جوقل سان ٿي. جاگرافيءَ ۾ سندس ٻه ڪتاب مشهور آهن: الاقاليم ۽ ”المسالڪ“. المسالڪ الممالڪ ۾ سنڌ جو احوالو به ملي ٿو.

## حوالا
بشاري مقدسي

**بشاري مقدسي** شمس محمد بن احمد بشاري، بيت المقدس جو رهاڪو هو. مراڪش کان تاشقند تائين اسلامي ملڪن جو سير وسفر ڪيائين. سنڌ ۾ به آيو. پر اڳتي نه ويو. 20- 22سالن جي سياحت کان پوءِ پنهنجا مشاهدات قلمبند ڪيائين ۽ ان ڪتاب جو نالو ”احسن القتاسيم معرففتہ الاقاليم“ رکيائين. هن ۾ مسلمان ملڪن جو نقشو به ڏنل آهي، جنهن ۾ سنڌ جو نقشو به ڏيکاريل آهي. چوٿين صدي هجري جي آخري سالن ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:سياحت
زمرو:شخصيتون
زمرو:نقشا نگار
يوم پاڪستان

**يوم پاڪستان** يا **پاڪستان جي قرارداد جو ڏهاڙو** 23 مارچ تي پاڪستان ۾ ملهايو ويندو آهي. 23 مارچ 1940ع تي لاهور ٺھراءُ منظور ڪيو ويو، جنھن ۾ ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ھندستان ۾ الڳ ملڪ جو مطالبو ڪيو ويو. هن ڏينهن تي پاڪستان ۾ عام موڪل هوندي آهي. ان ڏينهن کي ان لاءِ بہ اهميت ڏني ويندي آهي ڇو تہ 23 مارچ 1956ع تي پاڪستان جو پھريون آئين وجود ۾ آيو. ان ڏهاڙي تي پاڪستاني فوجن پاران مشقون پڻ ڪيون وينديون آهن.

زمرو:پاڪستان ۾ تقريبون
زمرو:تحريڪ پاڪستان
زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون
مخدوم غلام حيدر صديقي

سروري خاندان جي **مخدوم غلام حيدر صديقي** جي نسب جو سلسلو حضرت ابوبڪر صديق رحه جن سان وڃي ملي ٿو. ھي 1898ع پيدا ٿيو ۽ 1953ع ۾ وفات ڪيائين. سندن فڪر ۽ سمجهه موجب سنڌ جي مسلمانن توڙي ٻين باشندن جي سياسي، معاشي ۽ سماجي پستيءِ جو علاج هن خطي جي ماڻهن جي تعليمي پسماندگي دور ڪرڻ سان ئي ممڪن هو. جڏهن پين ان ڳالهه جو پورو يقين ٿي ويو ته پاڻ پنهنجو سمورو ٿوجهه ۽ توانائي تعليمي ترقيءَ طرف مرڪوز ڪيائون. مخدوم غلام حيدر جي تعليمي سرگرمين جو اهو پس منظر آهي. اهو زمانو آزاديءَ جي تحريڪن جي عروج جو زمانو هو. قيام پاڪستان جو اوائلي دور هو. جڏهن سنه 1940ع ۾ مخدوم غلام حيدر هالا ۾ پرائمري اسڪول کولايو. سنه 1942ع هالا ۾ انگريزي اسڪول کوليائون سنه 1943ع ۾ هن کي هاءِ اسڪول بنائي، ان جو بورڊنگ هائوس ٺهرايائون. سنه 1944ع ۾ هالا هاءِ اسڪول سان ملحقه وڏو مدرسو ۽ جامع مسجد ٺهي راس ٿي. سنه 1945ع ۾ پاڻ ايڊيوڪيشن سوسائٽي هالا رجسٽر ڪارايائون، جنهن جي مدد سان سندن تعليمي سرگرميوم زياده تيز ۽ موثر ٿيڻ لڳيون. شفيع محمد شهنشاج ۽ماستر نارائڻ داس سندن ڪم ڪار ۾ مدد ڪندا رهيا. سنه 1947ع ۾ هالا۾ ڪاليج جي عمارت جي تعمير جو ڪم شروع ٿيو سنه1951ع ۾ ڪاليج جُڙي راس ٿيو ۽ ڪاليج ۾ پڙهائيءَ جو ڪم شروع ٿيوسنه 1951ع جي آخر ۾ سروري ڪاليج جي مسجد ٺهي تيار ٿي. سنه 1948ع ۾ هن ڪاليج لاءِ وسيع ’طالب الموليٰ هاسٽل‘ ٺهي مڪمل ٿي.
مخدوم حيدر جي تصنيف ۽ تاليف به خالص ديني خذمت لاءِ هئي سندن تصنيفات ۾ اسلامي تصوف (1932) سوانح عمري حضرت مخدوم نوح (1933) اسوه محمدي (1935) نبوي اخلاق (1935) شامل آهن.ڪيترا ڪتاب پنهنجي خرچ سان ۽ امداد سان ٻين عالمن کان به لکرائي ۽ڇپرائي تقسيم ڪرايائون. صفائيءِ تي تمام گهڻو توجه ڏيندا هئا. سفيد لباس وڻندو هون، سادي وضع، سفيد پڳ، سفيد سونهاري، پيرن ۾ سليپر، سفر ۾ ڪارو ڪوٽ يا ڪاري شيرواني، هٿ ۾ ننڍي تسبيح، هميشه با وضو رهڻ، درود شريف ڪثرت سان پڙهڻ سندن معمول ۾ شامل هو.سندن خذمتون ۽ عظمتون سندن تصنيفات ۽ علم پروريءَ وڏين تاريخ ساز شخصيتن ۽ دانشورن کي پاڻ ڏي متوجهه ڪيو. جن ۾ شمس العلماءَ مرزا قليچ بيگ، دشمن العماءِ ڊاڪٽر دائود پوٽو، علام آءِ. آءِ. قاضي، پير حسام الدين راشدي، پير علي محمد راشدي، جناب جي-ايم سيد، پروفيسر سيد  غلام مصطفيٰ شاهه، غلام محمد گرامي، مولاناغلام مصطفيٰ قاسمي، مخدوم امير احمد، آخوند عبدالرحمان، ان هالائي ۽ ٻيا ڪيترا عالم ڪهي وٽن حاضر ٿيندا هئا.

## حوالا
انجنيئرڱ ۽ ٽيڪنيڀياس جي مهراڻ يونيورسٽي

**مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، ڄامشورو** **، (MUET)** جنھن کي مقامي طور تي مھراڻ يونيورسٽي ڄامشورو سڏيو ويندو آهي، ڄامشورو يونين ڪائونسل, ڪوٽڙي تعلقي، ڄامشوري ضلعي، سنڌ ۾ واقع آھي.ھي يونيورسٽي انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جو اعليٰ تعليمي ادارو آهي، جتي بيچلرس، ماسٽرس ۽ پي ايڇ ڊي جون سندون آڇيون وينديون آهن. ھن يونيورسٽي ۾ انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي تحقيق پڻ ٿيندي آهي.

## تفصيلي تعارف
سن 1972ع ۾ سنڌ يونيورسٽي انجنيئرڱ ڪاليج جي نالي سان هڪ ڪاليج قائم ڪيو ويو، جنهن کي اڳتي هلي يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو مهراڻ يونيورسٽي پاڪستان جي وڏين يونيورسٽين ۾ شمار ٿي ٿِي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن  طرفان جاري ڪيل رينڪڱ ۾ سن 2005 ۾ مهراڻ يونيورسٽي پوري پاڪستان ۾ ٽيون نمبر حاصل ڪيو. 2016 تي ان جو شمار انجنيئرنگ جي ادارن ۾ ڇھين نمبر تي ھيو ۽ ھائر ايجوڪيشن وارن ادارن ۾ پنجين نمبر تي ھيو.. هن وقت مهراڻ يونيورسٽيءَ ۾ ڪل 16 شعبا آهن. جن ۾ هينئر تقريباً ست هزار کان وڌيڪ شاگرد تعليم پرائي رهيا آهن. هن وقت ڊاڪٽر محمد اسلم عقيلي جامعہ مهراڻ جي نائب چانسلر طور اداري جو سربراهہ آهي.

240px|thumb|پاڻي بابت اعلي تعليم جو مرڪز. تصوير ۾ زير تعمير ڏيکاريل
thumb|ھن يونيورسٽي جو شاگردن ۽ استادن جو مرڪز جتي رھائش، شاگردن ۽ ھاسٽل پرووسٽ جون آفيسون واقع آھن
thumb|ھن يونيورسٽي جو آڊيٽوريم

ھن اداري جو قيام 1963 ۾ پاڪستاني صنعتي گھرجن پٽاندر سنڌ يونيورسٽي انجنيئرنگ ڪاليج جي حيثيت سان ، سنڌ يونيورسٽي سان لاڳاپي جي بنياد تي عمل ۾ آيو ۽ 1973 تائين اھو لاڳاپو برقرار رھيو ، پوء ان سال ڪاليج کي يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو ۽ نئين درجي کان پوءِ 450 شاگردن تي مشتمل پھرين بيچ جنوري 1974 ۾ داخل ٿي. ان وقت ڪل ست شعبا ھيا جن ۾ سول، ميڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، ميٽلرجي، ڪيميڪل ۽ انڊسٽريل انجنيئرنگ شامل ھئا. شروعاتي دور ۾ ڪلاس گورمنٽ ڪالج آف ٽيڪنالاجي، نوابشاه ۾ ورتا ويندا هئا. 1976 ۾ جڏهن يونيورسٽي جي ٽئين بيچ آئي ته ڪلاسن کي ڄامشوري ڏانهن منتقل ڪيو ويو. جٿي شاگردن جو تعداد وڌي 1500 ٿي ويو.

مهراڻ يونيورسٽي جو شمار پاڪستانن جي بهترين ادارن ۾ ٿئي ٿو. هي ادارو آئي ايس او 9000 سرٽيفائيڊ آهي. يونيورسٽي ۾ انڊرگريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ، ڊاڪٽورل تعليم سميت ٻيا پروگرام پڻ ڪرايا وڃن ٿا.

## تعليم

### انڊرگريجوئيٽ

#### انجنيئرڱ فيڪلٽي
* ڪيميائي انجنيئرڱ 
* صنعتي انجنيئرڱ
* مينيجمينٽ
* ميڪانڪي انجنيئرڱ
* ميڪيٽرانڪس انجنيئرڱ
* ميڪٽرونڪس انجنيئرڱ

* ڌاتڪاري ۽ موادي انجنيئرڱ
* مائننگ انجنيئرڱ
* پيٽروليم ۽ گئس انجنيئرڱ
* ٽيڪسٽائيل انجنيئرڱ

#### برقياتي، اليڪٽرونڪس ۽ ڪمپيوٽر سسٽم انجنيئرڱ فيڪلٽي
* جياطب انجنيئرڱ
* ڪمپيوٽر سسٽم انجنيئرڱ
* برقياتي انجنيئرڱ
* اليڪٽرونڪس انجنيئرڱ
* انسٽيٽيوٽ براءِ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجيز
* سافٽويئر انجنيئرڱ
* ٽيليڪميونيڪيشن انجنيئرڱ

#### آرڪيٽيڪچر ۽ سول انجنيئرڱ فيڪلٽي
* آرڪيٽيڪچر
* شهري ۽ علاقائي منصوبابندي
* سول انجنيئرڱ
* انسٽيٽيوٽ براءِ ماحوليات ۽ انتظامات
* انسٽيٽيوٽ براءِ پاڻي جي ذرائع ۽ انجنيئرڱ انتظامات

#### بنيادي سائنس فيڪلٽي
* بنيادي سائنس ۽ واسطيدار پڙهائي
* انگلش زبان جي ترقي جو سينٽر
* مهران يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ براءِ ٽيڪنيڀياس ۽ ترقي

## پڻ ڏسو
* مهراڻ يونيورسٽي انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي جو کوجنا رسالو

## حوالا

زمرو:ڄامشورو ضلعو
زمرو:سنڌ ۾ اعلي تعليم
زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا
زمرو:ڄامشورو ۾ يونيورسٽيون
زمرو:سنڌ ۾ انجنيئرنگ يونيورسٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ انجنيئرنگ يونيورسٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون
سيد محمد مڪي

**سيد محمد مڪي** سندس والد سيد محمد شجاع، اصلمشهد جي ويٺل هو.

## تفصيلي احوال
سيد شجاع مشهد مان نڪري سير ڪندو بغداد آيو. سهروردي سلسلي جي باني شيخ شهاب الدين عمر سهروردي (وفات 1234ع) جو مريد ٿيو، ۽ ان جي نياڻيءَ سان سندس شادي ٿي. اتان ٿي مڪي شريف آيو، جتي کيس محمد مڪي ڄائو. سيد محمد شجاع موٽي مشهد آيو ۽ اتي وفات ڪيائين. امام موسيٰ رضا جي مقبري ۾ مدفون ٿيو. سندس فرزند سيد محمد مڪي بکر ۾ اچي سڪونت اختيار ڪئي. سندس مزار سکر ۾ ڪليڪٽريءَ لڳ آهي. سندس فرزند شاهه صدر الدين به وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي. سندس مزاربکر ٻيٽ۾ آهي. شاهه صدر الدين جو فرزند سيد بدر الدين به وڏو بزرگ ٿيو. سيد جلال سرخ بخاري جڏهن بکر ۾ آيو، ته کيس پنهنجي نياڻي نڪاح ۾ ڏنائين. سيد جلال ڪجهه وقت بکر ۾ رهي، پوءِ اُچ ويو. هن خاندان مان ٻيا به ڪيترائي بزرگ ٿيا، جهڙوڪ: سيد علاؤ الدين بن سيد محمد مڪي، سيد موسيٰ بن سيد علاؤ الدين، سيد شهاب الدين بن سيد موسيٰ، سيد علاؤ الدين بن شهاب الدين، سيد حيدر حقاني( مدفون روهڙي)، مير ميران رضوي، سيد يعقوب، سيد صادق علي، سيد نظام ولد ناصر، مير جعفر، مير سعيد خان، مير قلندر علي وغيره. هي خاندان پوءِ بکر مان لڏي اچي روهڙيءَ ۾ رهيو، ۽ اڃا تائين سندن پويان روهڙيءَ ۾ رهن ٿا ۽ رضوي سيد سڏيا وڃن ٿا. بکر جي رضوي خاندان جو وارث سيد محمد مڪي بکري جا وڏا يمن جي حاڪم گهراڻي مان هئا ۽ سيد محمد اتان جهاد ڪارڻ ٽن هزار سوارن سان گڏ ناصر الدين قباچي جي دؤر ۾ بکر آيو. اچ ۾ سندن مزار مبارڪ هر عام ۽ خاص جي ڌيان جو مرڪز بڻيل آهي.
سيد محمد مڪي جي اولاد مان سيد شمس الدين ۽ سيد ماه مشهور بزرگ گذريا آهن. سيد شمس، بهاءُ الدين زڪريا ملتاني کان باطني فيض ورتو ۽ سلطان ناصر الدين محمود  بن التمش جي زماني ۾ جهونسي (الہ آباد) ويا جتي سندن محنت سان ڪيترائي هندو مسلمان ٿيا. انهن جو پٽ شاهه تقي الدين به وڏو بزرگ هو.
سيد محمد مڪي جي اولاد مان سيد مير محمد ثاني بکري سياحت خاطر جونپور ويو ۽ اتي مخدوم شيخ منجي شطاري جي ڌي سان شاديءَ ڪيائين. سندن مزار جونپور جي ڳوٺ ڪمالپور ۾ آهي.. رحيمداد خان مولائي شيدائي مطابق ھي برصغير جي رضوي ساداتن جو ڏاڏو ھيو ۽ سندس جي قبر ڊپٽي ڪمشنر سکر جي بنگلي جي ڏکڻ طرف چوديواري اندر آهي. غلام سلطان ناصر الدين محمود جي ڏينهن ۾ 1260ع مشهد مقدس کان سکر ۾ قيام فرمايو. قبر جي دروازي جي پيشاني تي ڪاشيءَ جي سر تي جيڪو ڪتبو لڳل آهي، تنهن جي عبارت هن طرح آهي:
 
”تعويذ قبر حضرت قطب الاقطاب سلطان العارفين اميرالمومنين سيد محمد مڪي بن سيد شجاع نور الله مفجعه بن سيد ابراهيم بن سيد قاسم بن سيد زين بن سيد حمزه بن سيد هارون بن سيد عقيل بن سيد اسماعيل بن امير المومنين سيدنا جعفر ثاني بن امام علي نقي بن امام محمد تقي بن امام شان علي بن موسيٰ رضا بن موسيٰ ڪاظم بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زين العابدين بن امام حسين بن حضرت امير المومنين امام المشارق المغارب اسد الله الغالب علي بن ابي طالب رضي الله تعاليٰ عنهم.“
هن ڪتبي مان اها خبر پئجي سگهي ٿي ته سيد محمد مڪي، شيخ الشيوخ شهاب الدين سهرورديءَ جو ڏوهٽو هو. ڪتبي جي عبارت جا ڪي اکر ڊٺل آهن. سندن اولاد  سکر روهڙيءَ کان علاوه ٺٽي ۽ نصرپور تائين پکڙجي ويو. چنانچه نصرپور جو مشهور شاعر شاهه عنايت رضوي سندن اولاد مان هو. سيد محمد مڪي سکر جي برڪت واري زمين کي وطن جوڙي هتي خاڪ پاڪ ۾ آرامي آهي. سندن وفات جي سال جي خبر نٿي پوي پر هر سال عرس جي موقعي تي ميلو لڳي ٿو. سکر جي مشهور زيارتگاهن مان آهي. تقسيم هند کان پوءِ سکر جي ميمڻ گرين شاپ جي سيٺ قبر مٿان هڪ سيمنٽ جي باره دري تعمير ڪرائي آهي ref>..

## حوالا
مير جان اللہ شاهه

**مير جان الله شاهه رضوي**
سيد حيدر حقاني جي اولاد مان مير جان الله شاهه يا مير جان شاهه، وڏو بزرگ ۽ فارسي زبان جو باڪمال ۽ صاحب ديوان شاعر ٿي گذريو آهي. هو طريقت ۾ شاهه عنايت شهيد جهوڪ واري جو مريد ۽ وڏو خليفو هو، انهيءَ ڪري قادري طريقي ۾ آيو. شاهه شهيد جي شهادت تي ڏاڍو پر درد ۽ پرسوزمرثيو فارسي زبان ۾ لکيائين. 4 - ربيع الاول سنه 1167ھ(1754ع) تي وفات ڪيائين.
سنڌي زبان جي باڪمال شاعر حضرتقادر بخش بيدل روهڙيءَ واري جا وڏا هن بزرگ جا مريد هئا. حضرت بيدل به هن بزرگ جي سجاده نشين جو مريد هو. مير جان الله شاهه فارسي جو صاحبِ ديوان شاعر هو. سندس شعر نهايت اعليٰ درجي جو آهي، ۽ هندستان جي ان زماني جي شاعرن مرزا بيدل،آزاد بلگرامي ۽ واقف بٽالوي جي مقابلي جو آهي. تصوف جي مضامين سان گڏ حسن و عشق جو ذڪر به دلگداز انداز ۾ ملي ٿو. فني پختگي، رواني ۽ اثر انگيزي سندس ڪلام جون خاص خصوصيتون آهن. سندس شعر جو نمونو هيٺ ڏجي ٿو:
صاحبِ تسليم را برهان نمي آيد بکار –
اهلِ دين را حکمت يونان نمي آيد بکار
انحرافِ عکس از معکرس در آئينه نيست –
مير محوِ دلبران را جان نمي آيد بکار
بزلفِ کافرِ او نقد ايمان دادم و رفتم –
بمزگانِ کجش تصديق برهان دادم ور فتم

## حوالا

زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو
زمرو:سنڌي ماڻھو
جان اللہ شاھ ثاني

**جان الله شاهه ثاني**
مير جان الله شاهه صاحب جي اولاد مان عالم، اديب ۽ شاعر ٿيندا آيا آهن. سندس وفات کان پوءِ سندس گاديءَ تي مير قلندر علي سندس فرزند ويٺو، جنهن 1187ھ ڌاري وفات ڪئي. کانئس پوءِ مسند تي مير جان الله شاهه اول جو ٻيو فرزند مير منور علي شاهه ويٺو، جنهن 1199ھ ڌاري وفات ڪئي، ۽ 6 فرزند ڇڏيا. مير جان الله شاهه ثاني انهن ڇهن مان ننڍي ۾ ننڍو هو. فقيري سجاده تي سندس وڏو ڀاءُ مير فتح علي شاهه ويٺو، جنهن جي زير نظر مير ثانيءَ جي تربيت نهايت بهترين نموني ٿي. عربي ۽ فارسيءَ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ کان پوءِ روحاني ترقيءَ ڏانهن ڌيان ڏنائين. انهن ڏينهن ۾ ڀاڳ ناڙيءَ کان مير جان الله شاهه اول جو خليفو سيد عبدالوهاب شاهه روهڙيءَ ۾ آيو، جنهن مير ثانيءَ کي روحاني تربيت ڏيئي، بلند مرتبي تي پهچايو. ڀاءُ جي وفات کان پوءِ ميرثاني فقيري سجاده تي ويٺو. ميرثاني وڏو سخي هو. هندو مسلمان صوفي ڪهي اچي ساڻس ملاقاتيون ڪندا هئا. هالن وارو مشهور ويدانتي ولايت راءِ، جو پوءِ قمبر ۾ اچي رهيو، ڪهي اچي مير صاحب سان ملاقاتيون ڪندو هو. روهڙيءَ جو هندو صوفي پارو شاهه سندس بيحد معتقد هو. روهڙيءَ جو سوموڙ ۽ سنڌ جو عظيم شاعر حضرت قادر بخش بيدل هن بزرگ جو ئي مريد هو. بچل شاهه مياڻيءَ وارو سندس همعصر هو ۽ سندس روحاني عظمت جو قائل هو.مير ثاني 1864ع ڌاري وفات ڪئي

## حوالا
شاھ عنايت رضوي

**ميون شاهه عنايت رضوي**
هن خاندان مان شاهه هاشم رضوي بکر مان لڏي نصرپور ۾ آيو، جتي سندس خاندان مان ڪيترائي بزرگ ٿيا. سنڌي زبان جو باڪمال شاعر ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو وڏو معاصر ميون شاهه عنايت رضوي هن خاندان مان هو. سندس والد بزرگ جو نالو سيد نصر الدين هو. سنه 1120ھ ۽ 1025ھ جي وچ ڌاري وڏيءَ عمر ۾ وفات ڪيائين. پنهنجي والد جي مرشد شاهه خير الدين جو مريد هو، ۽ ان جي زيارت لاءِ بار بار سکر ويندو هو. هي پهريون شاعر آهي، جنهن جي ڪلام ۾ تصوف سان گڏ حسن و عشق جو ذڪر به ملي ٿو. ان کان پوءِ هي پهريون شاعر آهي، جنهن جو ”مڪمل رسالو“ مليو آهي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو بيتن سان گڏ وايون به  نظر اچن ٿيون. شاهه عبداللطيف ڀٽائي سندس ننڍو معاصر هو. هڪ روايت موجب ٻنهي جي پاڻ ۾ روح رهاڻ ٿي هئي. اندازو آهي ته شاهه لطيف کانئس گهڻو ڪجهه پرايو. نموني طور شاهه عنايت رضوي جو ڪجهه شعر هيٺ ڏجي ٿو:
سائر لهريون ريج وڻ، جيئن سي پکين پــَـکَ،
وڏا وڻ ويڙين ۾، ڪير ڳڻيندو ڪکَ،
اونهون ڏيهه عظيم جو، پيتم تان نه پرَ کَ،
تـــِـهان مٿي لک، آءٌ ڀال ڀلي جا ڀائنيان.
---- ----
ميان! تون ميٽائيين، ڪئم ڏوهه ڪبير،
الا، هن عاجز جا، سڀئي ڪٽ صغير،
برڪت محمد مير، پار پهتا پهيڙا.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي ليکڪ
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:صوفي شاعر
زمرو:1610ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون
مخدوم ضياءُ الدين سهروردي

**مخدوم ضياء الدين**: مخدوم هارون جو فرزند هو.وڏو عالم، فاضل ۽ بزرگ هو. ٺٽي ۾ سنه 1091ھ (1679ع) ۾ سندس ولادت ٿي. ٺٽي جي عالم مخدوم عنايت الله کان تعليم حاصل ڪيائين. سنڌ جو وڏو عالم، فاضل، محدث، فلسفي ۽ صوفي حضرت مخدوم محمد معين سندس هم درس هو. تحصيل کان پوءِ ٺٽي ۾ ئي جدا مدرسو کولي، درس و تدريس جو سلسلو جاري ڪيائين، جنهن مان وڏا عالم ۽ فاضل فارغ التحصيل ٿي نڪتا. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي به سندس شاگرد هو. هن شروعاتي ڪتابن کانسواءِ باقي سڀ ڪتاب مخدوم ضياء الدين وٽ پڙهيا. سندس استاد جي استاد عالمه ميان احمد جو پوٽو ميان احمد ۽ ڏوهٽو مخدوم نعمت الله بن مخدوم عبدالجليل سندس شاگرد هئا. مخدوم نعمت الله تمام وڏو عالم ۽ بزرگ ٿي گذريو آهي. سنڌ جو حاڪم ميان سرفراز ڪلهوڙو سندس شاگرد هو.
مخدوم ضياء الدين 80 ورهين جي ڄمار ۾ سنه 1171ھ ۾ وفات ڪئي. سندس ٻه فرزند ٿيا: ميان يار محمد ۽ مخدوم غلام حيدر.
”مخدوم ابوالحسن جي سنڌي“ جي نموني تي سنڌيءَ ۾ ڪتاب لکيائين، جنهن ۾ ديني تعليم جي اپٽار ٿيل آهي. ان کي ”ضياء الدين جي سنڌي“ سڏيو ويو. نموني طور ڪجهه سٽون هيٺ ڏجن ٿيون:
فرض آهي ماءُ پيءُ تي، سعي سوڌي ڀت
موڪلي مڪتب ۾ صغير وڏي سٿ
جيئن تابع ٿئي طبيعت جو مومن وڏي مت
راتو ڏينهان ٻالڪ ڪري نماز پرت
وضوءَ جي وجود ۾ ڀڃي ڪري ڀرت.

## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:سنڌي شخصيتون
شيخ طاهر

**شيخ طاهر**: ولد شيخ يوسف وڏو محدث ۽ اهل الله هو. پاٽ مان لڏياحمد آباد۽ برار کان ٿيندو برهانپور ۾ وڃي متوطن ٿيو، جتي سن 1004ھ(1595ع) ۾ وفات ڪيائين. بلند پايه تصنيفون يادگار ڇڏيائين، جهڙوڪ: تفسير، مجمع السجاد، مختصر قوة القلوب، منتخب مواهب لدنيه، ملتقط جميع الجوامع سيوطي، موجز قسطلاني (صحيح بخاري جي هن کان وڏي شرح اڄ تائين نه لکي وئي آهي)، تفسير مدارڪ، ۽ رياض الصالحين.

## حوالا
قاسم بن يوسف

**قاسم بن يوسف**: شيخ طاهر جو ڀاءُ هو.سنه 1981ھ(1573ع) ۾ ايلچپور (برار) ۾ وفات ڪيائين ۽ اتي ئي مدفون ٿيو.

## حوالا
شيخ سليمان

شيخ سليمان: شيخ قاسم جو فرزند هو. اهل دل، صوفي، عالم ۽ شاعر هو. ”سيفي“ تخلص ڪندو هو. سندس فارسي رباعيون، سندس ڀاءُ مسيح الاولياءُ شيخ عيسيٰ جي ڪتاب”عين المعاني“ ۾ ملن ٿيون، جن ۾ اسمائي حسنه جي تعريف بيان ڪئي اٿس. هيٺين رباعي ۾ صوفي بابت چوي ٿو:
صوفي که صفا و صفِ حياتِ دل اوست
زان هم گز رد چون نگرد بر رخِ دوست
يعني که بود پاک دران حضرت قدس
از هرچه بود خواه بد و خواه نکوست
18 جمادي الثاني سنه 1005ھ(1596ع) ۾ اڪبر بادشاهه جي زماني ۾ بيجاپور جي مهم ۾ خانخانان جي لشڪر ۾ جنگ جي ميدان ۾ وڙهندي فوت ٿيو.

## حوالا
شيخ عيسيٰ جنداللہ

**مسيح اولياء شيخ عيسيٰ جند الله**: شيخ قاسم جو فرزند هو. سنه 962ھ (1554ع) ۾ سندس ولادت ٿي ۽ 1031ھ(1621ع) ۾ وفات ڪيائين. وڏو عالم ۽ اهل الله هو. ڪيترن ئي خدا جي ٻانهن کي روحاني فيض ڏنائين. سماع سان ڏاڍي رغبت هوندي هيس. سندس مقولو  آهي ”السماع ڪالصلواة“. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس نظر ۾ سماع جو درجو عبادت جي برابر هو. ڪيتريون ئي تصنيفون يادگار ڇڏيائين، جهڙوڪ: روضة الحسنيٰ (الله تعاليٰ جي 99 اسمن جي شرح)، عين المعاني (الله تعاليٰ جي اسمن جي ٻي شرح)، انوار الاسرار (تفسير قرآن مجيد)، رساله حواس پنجگانه، حاشيه براشارهء غريبه ڪتاب انسان ڪامل(شيخ عبدالڪريم جيلي جي ڪتاب انسان ڪامل تي حاشيو)، شرح قصيده برده، رساله قلبة المذاهب اربع مع اشارات اهل تصوف، حاشيه بر شرح ضيائيه(مولانا جامي جي ڪتاب ڪافيه جي شرح)، فتح محمد در علوم مايتعلق به التفسير، رساله عقود، ٻن رباعين جي شرح، ترجمه اسرارالوحي وغيره. ان کانسواءِ سندس ملفوظات جا ٻه مجموعا به ملن ٿا، جهڙوڪ: ڪشف الحقائق ۽ روائح الانفاس.

هن بزرگ پنهنجي مختلف ڪتابن ۾ تصوف جا مختلف مسئلا نهايت دليلن سان ۽ وضاحت سان سمجهايا آهن. هڪ عالم ۽ صوفي شيخ عبدالله بلياني وحدت الوجود بابت من عرف نفسه فقد عرف ربه جي شرح ڪندي عربي زبان ۾هڪ ڪتاب لکيو هو. حضرت شيخ عيسيٰ فارسي زبان ۾ ان جي شرح لکي آهي، ۽ وجودي نظريه تي تفصيل سان روشني وڌي اٿس. ان کانسواءِ هڪ ٻيو رسالو تعينات ۽ حقيقت محمدي بابت به لکيائين.

## حوالا
مخدوم عبد الواحد صغير سيستاني

**مخدوم عبدالواحد صغير سيوستاني**: مخدوم دين محمد جو فرزند ۽ مفتي عبدالواحد ڪبير جو پوٽو هو. سندس والد مخدوم دين محمد پاٽ مان لڏي اچي سيوهڻ ۾ رهيو. وڏو عالم ۽ فقيــہ هو. کيس نعمان ثانيءَ جو لقب سان ياد ڪيو ويندو هو. سندس والد به وڏو عالم ۽ بزرگ هو ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو گهرو دوست هو. حضرت ڀٽائي وٽس اچي رهندوهو. مخدوم عبدالواحد صغير به عالم هئڻ سان گڏ نقشبندي طريقي ۾ حضرت خواجه صفي الله مجددي (وفات 1212ھ) جو مريد ۽ خليفو به هو. حنفي فقهه ۾ کيس وڏو ملڪو حاصل هو. ان سلسلي ۾ سندس ڪتاب ”بياض واحدي“ مشهور آهي. ان کان سواءِ ٻيا به ڪيترا ڪتاب لکيائين، جهڙوڪ: ڪشف الڪامن في علم الباطن، تفسير القدير في اصحية الفقير، رسالــہ در ڪسب و توڪل، ارشاد الصواب، اليسر المطلوب وغيره. سنڌي ۽ فارسي ۾ سندس شعر به ملي ٿو. فارسي ۾ سندس”ديوان واحدي“ يادگار آهي. سن 1224ھ (1809ع) ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
پاڪستان انجنيئرڱ ڪائونسل

**پاڪستان انجنيئرڱ ڪائونسل** هڪ پيشہ ور ۽ قانوني ادارو آهي جيڪو انجنيئرن جي تسليم ۽ تعليمي قابليت جي اعتباري سند ڏيندو آهي.

هي ادارو انجنئيرن جي تعليم ۽ پيشي کي فروغ ڏيارڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. 1976 ع ۾ آئينِ پاڪستان جي قانون موجب وجود ۾ آيو. هي ادارو ملڪي ۽ صوبائي سطح تي انجنيئرن جي رهنمائي ۽ نمائندگي ڪندو آهي.

پي اي سي انجنيئرن کي سند فراهم ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جون سکيا ورتل سوسائٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ قائم تعليمي تنظيمون
زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري
شيوا منڊلي لاڙڪاڻو

**شيوا منڊلي لاڙڪاڻو**
لاڙڪاڻي شهر ۾ 1893ع کان ”شيوا مــَـنڊلي“ نالي هندن جو وڏو ادارو قائم ڪيل هو. هن اداري ۾ سماجي سرگرمين بابت اهم فيصلا طئي ٿيندا هئا. خاص ڪري پئنچاتي مسئلا ۽ شهر جي بهبوديءَ لاءِ ورتل اُپاءَ هن ”خدمت گهر“ ۾ ويهي نبيريا ويندا هئا. شهر خواهه آسپاس جا ڀائيبند هن مــَـنڊليءَ لاءِ دل کولي امداد ڏيندا هئا. عام ماڻهن جي ڀلائيءَ ۽ بهتريءَ لاءِ ســُـک جا ڪيترائي ڪم ٿيا.
شيوا مــَـنڊليءَ جي عمارت ۾ مفت دواخانو کوليو ويو. ازان سواءِ رستن تي جانورن جي پاڻي پيئڻ لاءِ حوض ٺهرايا ويا، گهٽين توڙي چونڪن ۾ روشنيءَ لاءِ فانوس هڻايا ويا، شاهي بازار ۾ حفاظت لاءِ جوڳو بندوبست ڪيو ويو. غريب ۽ بي سهارن لاءِ مسافرخانا ٺهرايا ويا ۽ هندو شاگردن کي مفت ڪتاب ۽ اِسڪالرشپون مليون. مطلب ته هن سماجي خدمت واري اداري عام ماڻهن جي ڀلي لاءِ ڪيئي ڪم سرانجام ڏنا.
شيوا مـــنـَـڊليءَ جي طرفان لاڙڪاڻي شهر ۾ مختلف هنڌن تي ننڍيون ننڍيون لائبرريون قائم ٿيون، جيڪي ماڻهن کي پڙهڻ لاءِ ڪتاب، اَخبارون ۽ رسالا مفت مهيا ڪنديون رهيون. منجهن هندي، انگريزي، اُردو ۽ سنڌي ڪتابن جو چڱو تعداد موجود هو. لائبرريون شهر جي ڪيترن ئي مکيه چؤنڪن ۾ پڻ قائم ڪيون ويون. لائبررين کي پنهنجا ننڍا ننڍا باغيچا به هئا، جتي شهر واسي ۽ ڪامورا شام جو تفريح لاءِ ايندا هئا.
هن وقت شيوا مــَـنڊليءَ واري عمارت ۾ ميونسپل ڪاميٽيءَ طرفان ”شفاخانو“ قائم آهي.

## حوالا
عبدالرحمان ڌامراھو

**مولانا عبدالرحمان ڌامراهو** 
لاڙڪاڻي ضلعي جي جيد عالمن ۾ مولانا عبدالرحمان ولد عنايت الله پنوهر جو نالو نمايان حيثيت رکي ٿو. سندس وڏا ميراڻي صاحبيءَ ۾ وڏن عهدن تي فائز هئا.  سندس والد چڱو زميندار هو. تاريخ 27 - رجب المرجب (1268ھ- 1851ع) تي لاڙڪاڻي تعلقي جي ڳوٺ ”ڌامراهه“ ۾ مولانا عبدالرحمان جي ولادت ٿي. ننڍپڻ ۾ کيتي ڪيائين. ٻارهن ورهين جي عمر ۾ مولانا عبدالله بنگلديرائي (1860ع - 1932ع) وٽ فارسي پڙهڻ ويٺو.آخر مولانا عبدالغفور ”مفتون“ همايوني رح (1844ع - 1918ع) جن وٽان فارغ التحصيل ٿي، دستارِ فضيلت ٻڌائين. پوءِ ڳوٺ ۾ درس و تدريس کي پنهنجو مشغلو بنايائين. وٽانئس سوين شاگرد فيضياب ٿيا.
سندس فقهي خدمتن عِوض، بلوچستان ۾ جرڳي جي سردارن فتوائن لاءِ آڇ ڏنس. مگر پاڻ پابندي سمجهي، ٺــُـڪرائي ڇڏيائين. پنجويهه ورهيه پير ڳوٺ ۾ ديني فيصلن ۽ فتوائن جو ڪم ڪيائين. پير پاڳاري، صبغت الله شاهه ثاني، شهادت 1943ع، جو مٿس راز هو. سندس وفات بعد واپس ڳوٺ پهتو ۽ مدرسي جي نئين سر تعمير ڪرائي، درس و تدريس قائم ڪيائين. مدرسي سان گڏ هڪ جامع مسجد به تعمير ڪرايائين. اُنهن ڏينهن ۾ ڪجهه ڪتاب به لکيائين، جن ۾ ”فتويٰ رحماني“ نالي فارسي زبان ۾ هڪ ضخيم جــُـلد به تيار ڪيائين، جيڪو هن وقت سندس ڀائٽي، مولانا عنايت الله پنوهر وٽ محفوظ آهي.
پاڻ نقشبندي طريقي ۾ مــُـنسلڪ هو. ”موسيقيءَ“ کان سخت نفرت هيس ۽ انهيءَ لاءِ چوندوهو، ته ”جنهن قوم جو چاهه سازسرود سان آهي، اُها قوم روحاني طور تباهه ٿي ويندي.“
وٽس هڪ مثالي ڪــُـتبخانو هو، جنهن ۾ عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ چونڊ ڪتاب هئا. خاص ڪري ”فقــہ“ ۽ ”منطق“ تي ناياب قلمي نسخا شامل هئا. سال (1307ھ - 1889ع) ۾ حج بيت الله شريف جي زيارت تان موٽندي، عربي ڪتابن جو اَنبار آندائين. هڪ اَندازي مطابق سندس لائبرريءَ ۾ ٽن هزارن کان وڌيڪ ڪتاب موجود هئا. سندس پونيرن جي ڪوتاهيءَ سببان سمورو ڪتبخانو ضايع ٿي ويو. گهڻا ڪتاب سندس شاگردن جي وَرِ چڙهيا .
ٻي مهاڀاري لڙائيءَ دوران، سنڌ اَندر ڪالرا جي بيماري ڦهلجي وئي، جنهن ۾ لاڙڪاڻو به لپيٽ ۾ آيو. مولانا صاحب به تاريخ  11 صفر المظفر (1348ھ - 1919ع) تي انهيءَ بيماريءَ ۾ اَجل جو بــَـکُ بڻيو. تربت، سندس جوڙايل جامع مسجد جي ڏاکڻي طرف ميدان تي موجود آهي. پاڻ طبعاً رلڻو ملڻو، بردبار ۽ ڌيرج وارو انسان هو. ڪڏهن به ڪاوڙ ۽ غصي کي جـِـيءَ ۾ جاءِ نه ڏنائين. صوم صلواة سان گڏ تهجد جو به پابند رهيو. سندس گفتگو قرآن ۽ حديث کان ٻاهر نه هئي، نه ئي وري ڪڏهن دل آزاريءَ جي تقرير ڪيائين.

## حوالا
غلام عمر جتوئي

**مفتي غلام عمر جتوئي **
لاڙڪاڻي جو لعل، لقمان ثاني، صاحبِ تقويٰ، اُستادِ تحريرات، عمدة العلماءُ اَبوالفيض مــُفتي غلام عمر ولد محمد صادق جتوئي، تاريخ 4 شوال 1249ھ مطابق 2 ڊسمبر 1833ع تي، تعلقي لاڙڪاڻي جي ڳوٺ ”سونو جتوئيءَ“ ۾ تولد ٿيو. اٺن ورهين جي عمر ۾ آخوند نــَور محمد چني وٽان قرآن پاڪ ناظران پــُڄايائين. پوءِ مدرسه رهڙو شريف (تعلقو ميهڙ، دادو) مان، مولانا محمد صالح مهيسر وٽان فارسي ڪتاب پڙهيو. عربي ڪتابن جي تعليم فخر العلماءُ مخدوم حسن الله صديقي پاٽائي رح (1850ع - 1920ع) وٽان حاصل ڪيائين. آخر فارع التحصيل ٿي، ڪجهه وقت رهڙي جي مدرسي ۾ درس ڏنائين. پوءِ سڌو سونو جتوئي پهتو، اُتي ”دارالفيض“ نالي پنهنجو علحيده مدرسو قائم ڪري، درس و تدريس جاري رکيائين.
سندس شاگردن جو تعداد هڪ هزار کان به وڌيڪ هيو. سنڌ کان علاوه افغانستان، بلوچستان، ڪاٺياواڙ ۽ گجرات جا عالم سڳورا به وٽانئس مستفيض ٿيا (1). پاڻ حديث جو ماهر ۽ فقـہ حنفيءَ جي وڏي ڄاڻ رکندو هو. عربي،فارسي  ۽ سنڌي زبانن ۾ ڪتابن جو چڱو تعداد لکيائين. طب ۾ به دلچسپي هيس. وڏا وڏا آفيسر به وٽس پَٽَ تي ويهي ڳالهائيندا هئا. شعر به چوندو هو. سندس نعتيه شاعريءَ جو نمونو به ملي ٿو. هڪ سؤ ويهن سالن جي عمر ۾ 29 شوال 1353ھ مطابق 2 فيبروري 1935ع تي هي حڪمت جو ستارو غروب ٿي ويو ۽ ڳوٺ جي مدرسي ۾ هميشـہ لاءِ آرامي ٿيو. مولانا عبدالله جان سرهندي ۽ مخدوم بصرالدين سيوهاڻي رح سان روح رهاڻيون ڪيائين. فضل الله (وفات 1957ع) ۽ وهب الله نالي ٻه پٽ هئس.
مفـُتي صاحب جي ذاتي ڪتبخاني ۾ هزارين ڪتاب موجود هئا، جن ۾ عام ڪتابن کان علاوه ناياب قلمي نسخا پڻ ججها هئا. سال 1942ع واريءَ وڏي ليٽ ۾ سندس علمي سرمايي کي سخت ڇيهو رسيو ۽ ڪافي ڪتاب ضايع ٿي ويا. هينئر سندس پٽ لاڙڪاڻي لڏي آيو آهي. رهيل ڪتبخانو به زبــُون حالت ۾ وٽس پيل آهي.

## حوالا
پير تراب علي شاھ

**پير تراب علي شاهه راشدي **
خلافت تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن، پير تراب علي شاهه ولد پير عبدالله شاهه راشدي، قنبر علي خان ۾ 5 ذوالقعد 1274ھ مطابق 2 نومبر 1857ع تي ڄائو. پيري مريديءَ وارو مڙس هو، ۽ محمدي شريعت جو پابند ۽ اسلام جو سچو خادم هيو. ديسي تهذيب کي فوقيت ڏيڻ ۾ فخر سمجهيائين. ملڪ جي آزاديءَ ۽ اسلام جي سربلنديءَ لاءِ آزادي جي اڳواڻن ۾ شامل ٿيو. انگريزن جي کـُلم کــُلا مخالفت ڪيائين، خاص ڪري ”خلافت تحريڪ“ ۾ سندس ڪردار لڪل نه آهي. تاريخ 2 شوال 1357ھ 17 مارچ 1938ع تي قنبر ۾ وفات ڪيائين (2). هڪ اندازي موجب وٽس ڪتابن جو وڏو تعداد ايڪويهه سوَن کان مٿي هيو. وفات وقت گهڻي ڀاڱي ضايع ٿي ويا.
سادو رهڻ، سادو کائڻ ۽ سادو پهرڻ سندن مشغلي ۾ شامل هو. امير جي ڀيٽ ۾ غريب جي ضمير کي صاف ۽ اُجرو سمجهي، سندس وفاداريءَ کي بي غرض ۽ پائدار سمجهندو هو، انهيءِ ڪري پڇاڙي تائين غريبن جو هڏ ڏوکي ۽ مسڪينن جو مددگار ٿي رهيو .
چوڻ ۾ اچي ٿو ته اڪثر ڪري پاڻ سان قرآن شريف گڏ رکندو هو. ان کان علاوه گهر هجي يا سفر ۾، پاڻ سان ڪونه ڪو ڪتاب ضرور کڻندو هو. ڪجهه وقت ”الرشيد“ رسالو به ڪڍيائين. سندس اَستاد ۽ سهري، عمدة العلماءُ مولانا غلام صديق ميڪڻ شهداد ڪوٽي رح (1842ع - 1905ع) جو مٿس وڏو اَثر رهيو.

## حوالا
ھدايت علي نجفي تارڪ

**فقير هدايت علي نجفي ”تارڪ“ **
وطن عزيز جي نامياري شاعرن ۾، فقير هدايت علي نجفي ”تارڪ“ ولد تراب علي تونيوجو نالو شامل آهي. خميس 25 محرم الحرام 1277ھ مطابق 23 اپريل 1860ع تي تعلقي واره جي ڳوٺ ”لالو راونڪ“ ۾ سندس ولادت ٿي. ابتدا کان ذهين ۽ ذڪي طبيعت جو مالڪ هو. عربي، فارسي، سنڌي، سرائيڪي، اردو، پنجابي ۽ هندي زبانون ڄاڻندو هو. نثر نويس به سٺو هو. شروعات ۾ ”نجفي“ تخلص هوس، پوءِ ”تارڪ“به اختيار ڪيائين. مڪمل ”ديوان“ کان سواءِ نثر ۽ نظم ۾ سندس ڪيترائي ڪتاب موجود آهن.
هـُو صوفيانه مسلڪ رکندڙ هو. جوانيءَ ۾ مجازي عشق جي ڪڙي ۾ قيد ٿيو، جنهن جي ناڪاميءَ کيس هميشـہ هميشـہ لاءِ مجرد بڻائي ڇڏيو. تاريخ 18 محرم الحرام 1358ھ مطابق 1939ع تي راهه رباني ورتائين. ڳوٺ جي مسجد ۾ مدفون ٿيو. سندس شاگردن ۽ معتقدن جو حلقو وسيع هو.
فقير صاحب پنجونجاه کان وڌيڪ تصنيفات ڇڏيون آهن. خوشنويس هجڻ ڪري، چار قرآن پاڪ به ڪتابت ڪيائين. نوشهروفيروز جي نقشبندي بزرگ، ميان صفي الله جو مريد هو. وٽس وڏو ڪتبخانو جمع ٿيل هو، جنهن ۾ سوين قلمي نسخا شامل هئا. افسوس جو سندس پوين ڪو ٻوٽو نه ٻاريو ۽ سمورو ڪتبخانو ضايع ٿي ويو. 

## حوالا
مير محمد نورنگي

نورنگ واهه (تعلقو قنبر) جي درسگاهه جو باني، مولانا مير محمد ولد محمد هاشم جاگيراڻي بلوچ، وڏو عالم ۽ مــُدرس ٿي گذريو آهي. سندس ولادت تعلقي قنبر جي ڳوٺ راضي ڳوڙو ۾، 18 شوال 1284ھ (1866) تي ٿي. ابتدائي استاد والد بزرگوار هيس، ۽ بعد ۾ پير ڳوٺ (تعلقو قنبر) ۾ رهندڙ مولوي عبدالله ۽ مولوي فيض محمد ٻير واري وٽان فارسي پڙهيو. علم صرف و نحو ۽ منطق جي تعليم ڳوٺ اَبڙا مان مولانا محمد اسماعيل وٽان حاصل ڪيائين. ڪجهه ڪتاب مولوي عبدالله بنگلديرائي ۽ مولوي غلام محمد آگري وٽ به پڙهيو. پني عاقل ۾ مولانا قمرالدين اِنڍڙ وٽان به منطق جو درس ورتائين. ٻن سالن بعد مولانا نظر محمد ڀُنگ (ملتان) واري کان مستفيض ٿيو. ان کان پوءِ لاهور ۾ مولانا امام بخش محدث بهاولپوريءَ جي خدمت ۾ رهيو،جتان 1314ھ (1895ع) ۾ حديث جو درس پورو ڪري، واپس ڳوٺ پهتو.
پاڻ هڪ نيڪ سيرت ۽ شريف النفس انسان هو. پنجيتاليهه ورهيه درس و تدريس ڏنائين. سال 1325ھ (1907ع) ۾ فريضه حج ادا ڪيائين. سنڌ، پنجاب ۽ بلوچستان جا نامور عالم سندس شاگرد ٿي رهيا. ڇاهتر ورهين جي ڄمار ۾، جمع جي رات، تاريخ 10 محرم الحرام 1361ھ (1942ع) تي ڳوٺ نورنگ واهه ۾ وفات ڪيائين ۽ اُتي ئي آرامي آهي.
علامه نورنگي صاحب کي پنهنجو وڏو ڪتبخانو هوندو هو، جنهن ۾ سترهن - ارڙهن سؤ عربي، فارسي، اردو ۽ سنڌي ڪتاب هوندا هئا. انهن ۾ قلمي ڪتابن جو تعداد اڌ تي هو. وفات وقت سمورو ڪتبخانو سندس فرزند، مولوي غلام محمد سنڀاليو. هن وقت هي ڪتبخانو نالي ماتر آهي.

## حوالا
نورالدين نانا

**خانبهادر نورالدين نانا **
لاڙڪاڻي شهر جي تعليمي آفيسرن ۾ خانبهادر نورالدين احمد ولد غلام علي نانا جو نالو وساري نه ٿو سگهجي. سندس ولادت 19 - جون 1880ع تي حيدرآباد ۾ ٿي. شروعات انگريزي ماستريءَ سان ڪيائين، جتان ترقي وٺي ڊپٽي ايڊوڪيشنل انسپيڪٽر ۽ آخر ۾ سال 1922ع کان ٽريننگ ڪاليج فار مين حيدرآباد جو پرنسپال ٿيو، جتان 21 - مئي 1935ع تي رٽائر ڪيائين اُن کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ پنهنجي ڀاءَ، رئيس غلام محمد شيدي سان گڏ وڪالت ڪرڻ لڳو.
نورالدين نانا صاحب کي مطالعي جو وڏو شوق هو، خاص ڪري يورپ جي عظيم جرنل ”نيپولين بونا پارٽ“ (Napoleon Bonaparte) جي حياتي، فڪر ۽ ڪارنامن تي گهڻي کان گهڻا ڪتاب جمع ڪيائين. انهيءَ ريت نيپولين ۽ سندس خاندان متعلق ڪتابن جو هڪ مثالي ذخيرو گڏ ڪيائين. وٽس انگريزي، سنڌي، اُردو ۽ فارسي زبانن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ ڪتاب موجود هئا، جن مان انگريزي ڪتابن جو تعداد تمام گهڻو هو. ڪتبخانو، لاڙڪاڻي مان کڻائڻ جو ارادو هوس، مگر پوين جي لاپرواهيءَ سببان اُڏوهيءَ جو کاڄ ٿي ويو.
نانا صاحب نهايت نرم طبيعت، خوش خــُـلق، رعبدار چهري ۾ قداور شخص هو. پڇاڙيءَ تائين اُصولن تي اُٽل ۽ مضبوط اِرادي جو مالڪ هو. سندس وڏو، رئيس غلام علي اَپر سنڌ ۾ اعليٰ پايي جو وڪيل ٿي گذريو آهي. پاڻ پڇاڙيءَ جا ڏينهن ڪراچيءَ ۾ گذاريائين ۽ تاريخ 18 - نومبر 1970ع تي، اُتي ئي راهه رباني ورتائين.
ملازمت دوران ديانتدار ۽ حڪومت جي پاليسين سان وفادار ٿي رهيو، جنهن ڪري انگريزن، سندس خدمتن عيوض کيس 1933ع ۾ ”خانبهادر“ جو لقب ڏنو. ٽريننگ ڪاليج ۾ ملازمت دوران ”اخبار تعليم“ ۽  ”مــُـلا مخزن“ جو ايڊيٽر به رهيو.

## حوالا
حاجي محمود خادم تونيو

**حاجي محمود ”خادم“ **
لاڙڪاڻي ۾ عروضي شاعريءَ جي اسڪول جو روح روان، مخدوم الشعراءَ حاجي محمود ”خادم“ ولد محمد بچل تونيو (1895ع - 1960ع)، هڪ اعليٰ پايي جو شاعر ۽ اديب ٿي گذريو آهي. بزم مشاعرن جي شروعات ۽ ادبي ڪانفرنس جي انعقاد جو سهرو سندس ســِر تي سونهين ٿو. سنڌ اندر جيڪي به نامڪٺيا شاعر آهن ۽ ماضي قريب ۾ ٿي گذريا آهن، اُنهن مڙني جو سڌيءَ طرح پاڻ ئي استاد هو. ادبي خدمتن عــِوض ”نائين آل سنڌ ادبي ڪانفرنس“ (20 - 3 -1948ع، ميهڙ) ۾ کيس ”مخدوم الشعراءُ“ جو لقب مليو. هڪ ڊزن ڪتاب به قلمبند ڪيائين.
”خادم“ صاحب کي پنهنجو وڏو ڪتبخانو هو، جيڪو سندس وفات بعد، وڏي پٽ محمد علي جي هٿ ۾، صرف ڪٻٽن جي زينت بڻيل آهي. هڪ اندازي مطابق سندس لائبريريءَ ۾ رسالن ۾ پراڻين اخبارن جي فائيلن سميت ٽن هزارن جي لڳ ڀڳ ڪتاب چيا وڃن ٿا. ڪافي قلمي ڪتاب به ڪتبخاني ۾ جمع ڪيا هئائين.

## حوالا
مولانا الله بخش عباسي

**مولانا الله بخش عباسي**
تعلقي ڏوڪريءَ ۾، ڳوٺ ”اسحاق کوهارو“، ڪسابن کان مشهور آهي. منجهس ڪلهوڙن پاران  چانڊڪي پرڳڻي جي نائب، ميان شاه بهاري جهنجهڻ (1665ع - 1736ع) ڪيترن ئي ڪلهوڙن عالمن کي اچي رهايو، ۽ کين گذر سفر لاءِ زمينون به مفت ڏنائين  .
وقت جي عالمن، هن ڳوٺ ۾ ديني درسگاه قائم ڪيو، جنهن مان ڪيترائي طالب فارغ التحصيل ٿي نڪتا. سال 1284ھ (1867ع) ۾ مولوي الله بخش عباسي، هن مدرسي جي سرپرستي سنڀالي. کيس عربي ۽ فارسيءَ تي دسترس حاصل هئي. تــَرَ جي ماڻهن ۾ باعزت ليکيو ويندو هو. وٽس هڪ مختصر لائبريري هئي، جنهن ۾ ٽي - چار سؤ قلمي ۽ ڇاپي ڪتاب موجود هئا، جيڪي سندس وفات 1327ھ (1909ع) بعد پٽهس مولانا ثناءُ الله ”ثنائي (1895ع - 1977ع) جي ملڪيت بڻيا. مولانا ثنائي، پيءُ جي ڪتبخاني ۾ وڏو واڌارو ڪيو.

## حوالا
مولانا محمد عاقل

مولانا محمد عاقل لائبريري
مولوي محمد عاقل ولد آخوند الله نواز سومرو، تعلقي لاڙڪاڻي جي ڳوٺ ”عاقل خالد“ ۾، سال 1851ع ڌاري ڄائو. عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ وڏو ماهر هو. اردو، سرائڪي ۽ هندي ٻوليون به ڄاڻندو هو. جوانيءَ ۾ پير ڳوٺ ۾ رهيو ۽ پير حزب الله شاهه جي ڳچ وقت خدمت ڪيائين. شعر چوڻ جو شوق هوس. پهريائين فارسيءَ ۾ ۽ پوءِ سنڌيءَ ۾ طبع آزمائي ڪيائين.
سال 1882ع ۾، پير ڳوٺ ڇڏي، لاڙڪاڻي واپس پهتو، ۽ ڍڪ بازار ۾ ڪتابن جو دوڪان کوليائين. نهايت نيڪ ۽ سڌوسنئون مسلمان هو، ۽ تيري ميريءَ مان نه ڄاڻندو هو. اڪثر مطالعي ۾ منهن هوندو هوس ۽ ڪافي ڪتاب لائبريريءَ ۾ جمع ڪيا هئائين. معلوم ٿئي ٿو، ته وٽس ستن - اٺن سون تائين ڪتاب موجود هئا، جن ۾ فارسي ۽ عربي ڪتابن جو ڳاڻيٽو زياده هو. پڇاڙي ۾ مالي پريشانين سببان ڪتاب وڪرو ڪري حياتيءَ جو سفر اڳتي ڪندو رهيو. آخر نوي ورهين جي عمر ۾ تاريخ 6 سيپٽمبر 1941ع تي راهه رباني ورتائين.
مولانا صاحب آزاديءَ جي تحريڪ ۾ به سرگرم حصو ورتو. ”الوحيد“ (ڪراچي) ۾ اڪثر سندس شعر ڇپجندو رهندو هو. کيس عبدالفتاح ”عبد“، عبدالحق ”زيب“ ۽ غلام سرور ”سرور“ نالي فرزند ٿيا، جيڪي ٽئي بلند پايه شاعر ٿيا. ”عبد“ ۽ ”سرور“ فوت ٿي ويا آهن، ”زيب“ زنده آهي ۽ حيدرآباد ۾ رهي ٿو ۽ صحافت سان وابسته آهي.

## حوالا
مولانا ثناءُالله ثنائي

'''مولانا ثناءُالله ”ثنائي“' 
مولوي ثناءُالله ”ثنائي“ ولد الله بخش عباسي، تعلقي ڏوڪريءَ جي ڳوٺ ”کوهارا“ ۾، تاريخ 5 ذوالقعد 1312ھ مطابق 3 اپريل 1895ع تي ڄائو. عربي، فارسي، اردو ۽ سنڌي زبانن ۾ مهارت حاصل هيس. نعتيه شاعريءَ کان علاوه غزلن تي مشتمل ”ديوان“ به تيار هوس. مزاحيه شاعريءَ ۾ به مـُلڪو رکندو هو. سندس خطبا سنڌ ۾ مشهور آهن. ٻياسي ورهين جي ڄمار ۾، تاريخ 12 صفر المطفر 1398ھ مطابق 21 ڊسمبر 1977ع تي وفات ڪيائين. سندس تصنيفات جو تعداد 14 آهي. مولانا تاج محمود امروٽي رح (1844 - 1929ع) جو عقيدتمند هو .
مولانا ”ثنائي“ وڏو ڪتبخانو جمع ڪيو هو، جنهن ۾ ناياب ڪتابن کان علاوه ڪيترائي قلمي نسخا به محفوظ هئا. هڪ اندازي مطابق وٽس اڍائي هزارن جي لڳ ڀڳ ڪتاب گڏ ٿيل هئا پاڻ وڏي پايي جو عالم ۽ حاضر جواب هو. افسوس جو پوين ۾ علم جو سوجهرو نه رهيو، جنهن ڪري هي علمي سرمايو فقط اونداهي ڪوٺيءَ ۽ اُڏوهيءَ جو کاڄ بڻيل آهي.

## حوالا
مولانا غلام حسين ڪلھوڙو

**مولوي غلام حسين** لاڙڪاڻي جي مکيه عالمن ۾، مولوي غلام حسين ولد مولانا محمد يوسف  ڪلهوڙي جو نالو وڏي اهميت رکي ٿو. ابتدا ۾ قرآن پاڪ ناظرن، پنهنجي والد بزرگوار وٽ پڙهيو. اُن کان پوءِ 1305ھ (1887ع) ۾ چار درجا سنڌي پاس ڪري، ديني تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪيائين. سال 1332ھ (1913ع) ۾ فارغ التحصيل ٿي. ڳوٺ وليد (تعلقو لاڙڪاڻو) ۾ پاڙهڻ لڳو.
مولوي صاحب مڪسين طبيعت، سنجيده ۽ نهايت ئي سادگي پسند هو. اڪثر سندس تــَنَ تي سفيد پهرياڻ ۽ نير ٻـُڏل گوڏ ڏٺم. ڪنن کان گهٻرو هو. صوم صلوات جو پابند ۽ عبادت گذار هو. ڪيترائي شاگرد هيس، جن مان ڊاڪٽر عبدالهادي سرهيو جو نالو نمايان آهي. مطالعي جو وڏو شغف هوس، هميشــہ کيس ڪڇ ۾ ڪتاب ڏسڻ ۾ آيو. اِهو پڻ چوڻ ۾ اچي ٿو، ته پاڻ ”درس نظامي“ جا سمورا ڪتاب سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيا هئائين، جيڪي سڀ قلمي صورت ۾ آهين. وڏيءَ محنت سان چئن زبانن، (عربي، فارسي، سنڌي ۽ اُردو) ۾ لغت به تيار ڪئي هئائين.
وٽس وڏو ڪتبخانو هو، جيڪو سندس وفات (جمعي جي رات، 15 رمضان المبارڪ 1388ھ، مطابق 1968ع) بعد پوين جي حوالي ٿيو. هينئر هن ڪتبخاني جو وارث سندس پوٽو محمد صالح عرف بشير احمد آهي. سندس اهل خانه باخبر آهن. جيڪي هن علمي سرمايي کي سنڀالينديون اچن ٿيون. مصر مان به ڪافي ڪتاب گهرايا هئائين. ڪافي ناياب قلمي ڪتاب وٽس محفوظ هئا.

## حوالا
محمد عظيم شيدا

**محمد عظيم ”شيدا“ **
تعلقي وارهه جي ڳوٺ ”گــُل ٻــُرڙو“ ۾ مولوي محمد عظيم ”شيدا“ ولد لعل بخش سولنگي، 16 رجب المرجب 1306ھ مطابق 8 سيپٽمبر 1886ھ تي تولد لٿيو. مخلتف مدرسن مان فارع التحصيل ٿي، 1325ھ ( 1905ع) ۾ دستار فضيلت ٻڌائين. هن وقت نصيرآباد ۾ سڪونت پذير آهي.
”شيدا“ صاحب درس تدريس سان گڏ تصنيف و تاليف به ڪندو رهيو آهي. ”سيرت مصطفيٰ“ سندس مثالي ڪتاب آهي. حڪمت سان شوق اٿس. نواب غيبي خان چانڊيو ۽ نواب يوسف علي خان جو خانداني معالج آهي. ادبي دنيا ۾ ”شيدا“ تخلص سان ڄاتو سڃاتو وڃي ٿو. هن وقت نهايت پيرسنيءَ ۾ آهي.
وٽس وڏو ڪتبخانو پڻ آهي، جنهن ۾ ٽي هزار کن ڪتاب جمع ٿيل آهن. عربي، فارسي، سنڌي ۽ اُردو زبانن ۾ گڏ ٿيل هيءُ علمي ذخيرو پوري پسگردائيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. طب تي به فارسيءَ ۾ ناياب ڪتاب هڪ لائبريريءَ ۾ موجود آهن. ڪتاب، سنڀال هيٺ مناسب ورڇ سا رکيل آهن. چاليهارو کن قلمي ڪتاب به وٽس محفوظ آهن.

## حوالا
محمد قاسم مشوري

**مولانا محمد قاسم مشوري** 
لاڙڪاڻي جي قديم ديني درسگاهه، ”مدرسه اهل سنت والجماعت“ جو باني، مولانا محمد قاسم ولد حاجي محمد عثمان مشوري، هڪ بلند پايه جو عالم ۽  بزرگ شخص آهي. تعلقي ڏوڪريءَ جي ڳوٺ ”مشوري“ ۾، ربيع الاول 1316ھ (1898ع) ۾ سندس ولادت ٿي. عمده العلماءُ ابولفيض مفتي غلام عمر جتوئي رح (1833ع - 1935ع) وٽان دستار فضيلت ٻــَڌائين. تاريخ 17 شوال 1340ھ مطابق 22 فبروري 1922ع کان ڳوٺ ۾ ”مدرسه قاسميه“ قائم ڪيائين  سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم وٽانئس فارغ التحصيل ٿيا آهن. علم تفسير، حديث، فقــہ، فتويٰ ۽ ميراث تي خاص دسترس رکي ٿو.
وٽس وڏو ڪتبخانو آهي، جنهن ۾ سـَـوَن جي تعداد ۾ قلمي نسخا موجود آهن. حديث، فقـہ، منطق ۽ ميراث متعلق وڏو علمي مواد وٽس موجود آهي. ازانسواءِ اسلامي تاريخ ۽ سيرت طيبه تي پڻ مستند ڪتاب سندس لائبريريءَ جي زينت بڻيل آهن. سنڌ خواهه هند، ايران، افغانستان، عربستان، مصر ۽ عراق کان به ڪتاب گهرائيندو رهي ٿو. سندس پويان ســُڄاڻ آهن، جنهن ڪري لاڙڪاڻي جو هيءُ ڪتبخانو مثالي بڻجي پوندو. هڪ اندازي مطابق يارهن هزارن جي لڳ ڀڳ ڪتاب هن ڪتبخاني ۾ محفوظ آهن.
مدرسي کي پنهنجي پريس به آهي، جنهن ۾ سندس تصنيفات ڇپجنديون رهن ٿيون. سندس ڪتابن جو ڳاڻيٽو ٻاويهه آهي، جيڪي خالص ديني نوعيت جا آهن. خاص ڪري ”وعظ“ ۽ ”ميراث“ بابت سندس ڪتاب مدرسن کان علاوه ڪاليجن ۾ به پاڙهيا وڃن ٿا.

## حوالا