open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
توڪل

اسلام جي هڪ اهم تعليم اها به آهي، جنهن کي توڪل علي الله چيو وڃي ٿو. يعني هرحال ۾ الله جي مٿان يقين ۽ ڀروسو رکڻ. الله جي رحمت مان ڪڏهن به نااميد نه ٿيڻ. قرآن ۾ حڪم ڏنو ويو آهي ته:

وَّ تَوَکَّلۡ عَلَی اللّٰہِ ؕ وَ کَفٰی بِاللّٰہِ وَکِیۡلًا (الاحزاب: 3)
”۽ الله تي ڀروسو ڪر ۽ الله ڪارساز ڪافي آهي.“

ٻئي هنڌ قرآن شريف ۾ ارشاد آهي ته:

وَ عَلَی اللّٰہِ فَتَوَکَّلُوۡۤا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ (المائده: 23)
”۽ جيڪڏهن مؤمن آهيو ته الله تي ڀروسو ڪريو.“

اهڙيءَ طرح قرآن مجيد ۾ حق وارن جي زبان ۾ چيو ويو آهي ته:
وَ لَنَصۡبِرَنَّ عَلٰی مَاۤ اٰذَیۡتُمُوۡنَا ؕ وَ عَلَی اللّٰہِ فَلۡیَتَوَکَّلِ الۡمُتَوَکِّلُوۡنَ (ابراهيم: 12)

”۽ توهان جيڪو ايذاءُ اسان کي پهچايو ٿا، تنهن تي ضرور صبر ڪنداسون ۽ توڪل ڪرڻ وارن کي الله تي ئي توڪل ڪرڻ کپي.“
قرآن شريف ۾ اهو به ٻڌايو ويو آهي ته توهان هن ريت چئو:

قُلۡ حَسۡبِیَ اللّٰہُ ؕ عَلَیۡہِ یَتَوَکَّلُ الۡمُتَوَکِّلُوۡنَ (الزمر: 38)
”چئو ته مونکي الله ڪافي آهي. ڀروسو ڪندڙ مٿس ئي ڀروسو ڪن ٿا.“
## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
تڪليف

**تڪليف** مان مراد اھڙي احساس کي منھن ڏيڻ آھي جيڪو انسان کي پسند نہ ھجي. ان ڪري تڪليف جسماني بہ ٿي سگهي ٿي تہ ذھني ۽ روحاني بہ ٿي سگهي ٿي. جسماني تڪليف ۾ جسم کي ڌڪ لڳڻ يا سڙي پوڻ وغيرہ شامل آھن. جڏھن تہ ذھني يا روحاني تڪليفن ۾ ڪو غلط ڪم ڪرڻ جي نتجي ۾ ٿيندڙ احساس يا ڪنھن ويجهي ساٿي جو وڇڙي وڃڻ پڻ تڪليف ڏئي سگهي ٿو. قرآن شريف ۾ آهي تہ:

::لَقَد خَلَقۡنَا الۡاِنۡسَانَ فِیۡ کَبَدٍ (البلد: 6)

ترجمو: ”تہ بيشڪ اسان انسان کي تڪليف ۾ (پوڻ لاءِ) پيدا ڪيو آهي.“

اهڙيءَ ريت ٻئي هنڌ الله تعاليٰ آدم جي اولاد بابت اڳواٽ ٻڌائي ڇڏيو تہ:

::بَعۡضُکُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوٌّ (البقره: 36)

ترجمو: ”اوهان هڪٻئي جا دشمن ٿيندؤ.“

قرآن جي ان بيان مان خبر پوي ٿي تہ تڪليف (Suffering) دنيا جو هڪ لازمي حصو آهي. اهو پاڻ فطرت جي خالق جو مقرر ڪيل نظام آهي. انهيِءَ ڪري ان کي ختم ڪرڻ، ڪنھن جي وس ۾ نہ آهي.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
شاهي بازار، حيدرآباد

هيءَ حيدرآباد جي قديم ترين بازار آهي. هيءَ بلڪل سڌي بازار آهي، جيڪا ڪلهوڙن جي دور ۾ قائم ٿي. پڪي قلعي جي مرڪزي دروازي، جنهن کي "شاهي دروازو" يا "هاٿي در" چيو ويندو هو، انهي جي بلڪل سامهون هي بازار 17هين صديءَ جي شروع ۾ قائم ٿي. مٿس **شاهي بازار** نالو **شاهي دروازي** جي سامهون هئڻ ڪري پيو هو. غلام شاهه ڪلهوڙي بازار ۾ واپارين خاص ڪري گلن وارا، حلوائي، ڪپڙي وارا ۽ گهوڙن کي سنوارڻ سجائڻ جا ساز سامان وڪڻڻ وارا هٽ کولرايا.

ٽالپرن جي دور ۾ شاهي بازار جو اوج وڌي ويو. ٽالپرن جي زماني ۾ حيدرآباد ۾ ڪاروباري مرڪز هيءَ هنڌ ئي هو. جيئن جيئن دڪان وڌندا ويا بازار ڊگهي ٿيندي وئي ۽ شهر جي ٻي ڪنڊ تائين وڃي ڇيڙو ڪيائين. پوءِ هن بازار سان ننڍيون ننڍيون ٻيون بازارون گهٽين ۾ ٺهي ويون ۽ شاهي بازار پڪي قلعي کان نولراءِ مارڪيٽ، فقير جو پڙ، کائي روڊ، ريشم گلي ۽ چوٽڪي گهٽيءَ تائين پکڙجي وئي.

## حوالا

زمرو:حيدرآباد
زمرو:سنڌ جا بازار
سُونگل

**سُونگل** ڪراچيءَ جو ھڪ علائقو آهي، جيڪو گڏاپ ۾ اچي ٿو. شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي ڪلام ۾ *[[موکي ۽ متارا]]* واري لوڪ قصي ۾ موکيءَ سان *سونگل* جو واسطو هو. موکي جنهن جي هٽ تان متارا شراب پيئڻ ايندا هئا، انهيءَ موکيءَ جون ٻہ ڌيئرون هيون. هڪ *صفوران* ۽ ٻي *سونگل*. ٻنهي ڇوڪرين کي شاديءَ کان پوءِ جتي رهڻو پيو، انهن علائقن جا نالا بہ سندن نالن پويان پئجي ويا. صفوران جو علائقو ملير ڪينٽ وٽ آهي جڏهن ته ديھ سونگل سپر هاءِ وي تي نيو سبزي منڊي جي پويان آهي. هي ٻئي علائقا صدين کان آباد آهن، جتي سنڌين ۽ بلوچن جون آباديون رهن ٿيون.

## حوالا

زمرو:ڪراچي جا گردونواح
زمرو:ڪراچي جي جاگرافي
زمرو:ڪراچي جا تاريخي علائقا
جارج گسنگ

**ناول نگار گسنگ** (Gissing) آخرڪار گمنامي جو موت مري ويو. ان جي زندگي هميشه ٻين کي سمجهائڻ ۽ سڌارڻ ۾ گذري, پر ڪنهن ان جو قدر نه ڪيو. هن ڪيتريون ئي لازوال آکاڻيون لکيون جن مان هڪ ناول **حوا جو ڀُنگ** (Eve's ransom) آهي. اها آکاڻي هن نموني آهي ته هڪ نوجوان ۽ خوبصورت ڇوڪري يعني هيروئن (اداڪارا) جيڪا هڪ غريب شخص کي اشارن ۽ نخرن سان پاڻ ڏانهن مائل ڪندي آهي ۽ ڪجهه وقت تائين ان سان ڏاڍي محبت ڪندي آهي. ايستائين جو هڪ ڏاڍو دولتمند شخص ان جي زندگي ۾ داخل ٿيندو آهي. ٻئي هڪٻئي جي محبت ۾ گرفتا ٿي ويندا آهن ۽ پوءِ شادي ڪري وٺندا آهن. غريب ماڻهو جي دل ٽٽي پوندي آهي، ان کي هن حقيقت جو ادراڪ ٿي ويندو آهي ته دنيا ۾ دولت ئي سڀ ڪجهه آهي ۽ دنيا ۾ قدر ۽ قيمت انهيءَ جو آهي جنهن وٽ دولت آهي. غريب ماڻهو ڏکارو ٿي دنيا کان پاسيرو ٿي وڃي ٿو ۽ پنهنجي بدنصيبيءَ جي سزا پاڻ کي ائين چئي ٿو ڏئي ته هي پاڻ ان جي حقدار هيو. 
## حوالا

زمرو:انگريزي اديب
زمرو:برطانوي شخصيتون
زمرو:1903ع جون فوتگيون
انسانيت جي خدمت

هر انسان لاءِ ضروري آهي ته هُو هر پل پنهنجي روين جي پنهنجي ضمير مطابق پرک ڪندو رهي. اسان کي ٻين لاءِ به اهو ڪجهه پسند ڪرڻ گهرجي، جيڪو اسين پنهنجي لاءِ چاهيون ٿا. ان ڪري اسان کي اها سوچ نه پئدا ڪرڻ گهرجي ته جيڪا شيءِ اسان کي پسند نه آهي سا ٻين کي پسند ايندي. ان طريقي سان ئي اسين ٻين جي دل ٽوڙڻ کان بچي سگهون ٿا. 

جيڪڏهن اسان کي پنهنجي ملڪ ۽ انسانيت سان محبت آهي ته، هي فيصلو ڪرڻو پوندو ته اسان پنهنجي صلاحيتن سان دنيا کي ڪهڙو فائدو پهچائي سگهون ٿا. گهڻائي ماڻهو انسانيت جي خدمت ۽ ڇڱائي جو ڪم ڪرڻ چاهن ٿا. پر چئني پاسي ڏکيائين ۽ چڪتاڻ ۾ ڦاٿل آهن ۽ ڪنهن نتيجي تي ناهن پهچي سگهيا ته شروعات ڪيئن ۽ ڪٿان ڪن. مايوسي انهن کي وڪروڙي وئي آهي. اهي ماڻهو بيوسي ۽ مونجهاري مان نڪري نٿا سگهن. بلڪل اسان جنگ کي بند نٿا ڪرائي سگهون، پر ان لاءِ پنهنجي حڪومت تي زور ته وجهي سگهون ٿا. بين الاقوامي طور تي پنهنجي آواز کي ته پهچائي سگهون ٿا. چڱو، ڇڏيو ان ڳالهه کي، پنهنجو فرض هتان کان ٿا شروع ڪريون ته تعليم جي ميدان ۾ نوان رستا تلاش ڪرڻ گهرجن ۽ انهن سڀني معاشي ۽ معاشرتي معاملن کي سلجهائڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي. جن مسئلن ۾ گهڻيون خرابيون نظر اچي رهيون آهن، انهن جو هن مهل اسان وٽ ڪو به علاج نه آهي. اسان کي هي مڃڻو پوندو ته هيءَ دنيا غلط انداز سان هلي رهي آهي ۽ ويجهي مستقبل ۾ ڪنهن تبديلي جي اميد نه آهي. پر ان جو مطلب هي به ناهي ته اسان هٿ هٿَ تي رکي ويهي رهون. اسان کي ڇا ڪرڻو آهي؟ ان جو فيصلو اڄ ئي ٿئي ته بهتر آهي. جيڪڏهن اسان جي اندر همت ۽ برد باري اچي وڃي ته اسين اهي ڳالهيون سوچي سگهون ٿا ۽ محسوس ڪري سگهون ٿا، جيڪي اسان جي تصور ۾ آهن. سڀ کان پهريان ڪم هي ڪرڻو آهي ته پنهنجي ذهنن مان سموري سوچ مٽائي ڇڏيون ۽ جيڪي ڪجهه اسان کي صحيح لڳي ۽ جيڪي جذبا اسان سمجهون ته دنيا لاءِ لاڀائتا آهن، اهي کڻي اڳتي وڌون. بلند حوصلو ۽ پيش قدمي رکندڙن جي بنيادي طاقت هڪ اهم حيثيت ٿي رکي. اهي ماڻهو ڏاڍا عظيم آهن، جيڪي نيڪ مقصد کڻي اڳتي وڌن ٿا ۽ پنهنجي فرضن تي جان قربان ڪن ٿا. سياسي۽ مذهبي رواداري الڳ الڳ نظريا آهن. بي خوف ۽ بهادر فرد ئي ان ميدان ۾ اڳتي وڌڻ جي همت ڪري سگهن ٿا. 

جمهوريت هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون دفعو آڱرن تي ڳڻڻ جيترن فردن ۾ پيدا ٿيو، جن جو تعلق ڪرامويل جي فوج (Cromwell's army) سان هيو. انهن کي آمريڪا پهچايو ويو. جتي انهن آزادي جي جنگ ۾ حصو ورتو. ان فوج ۾ گهڻا ئي فرينچ به هئا. جيڪي لفائيٽ (Lafayette) سڏرائيندا هئا. اهي ماڻهو جڏهن فرانس ۾ آيا ته پاڻ سان گڏ جمهوريت جو نظريو کڻي آيا ۽ هتي جمهوريت جٽاءُ دار ٿي. ان کان سواءِ روسو (Rousseau) جي تعليم ۽ انقلاب کان به متاثر ٿيا. 

زمرو:ادب
زمرو:تعليم
زمرو:سماج
ريڙهي مياڻ

ڪراچيءَ ۾ ڪورنگي ويجهو صديق خاصخيلي ڳوٺ سان لڳ ابراهيم حيدريءَ کان ٽي ڪلو ميٽرن جي مفاصلي تي **ريڙهي مياڻ** جو علائقو آهي. 

تاريخ جي حوالي سان ڄاڻ پوي ٿي ته ريڙهي مياڻ سنڌو درياهه جو پهريون ڇوڙ آهي، جتي درياهه سمنڊ ۾ اچي ملندو هو پوءِ وقت سان گڏ درياهه پنهنجو رستو بدلائيندو اڳتي وڌندو ويو. چيو وڃي ٿو ته ريڙهي مياڻ کي انهي ڪري ريڙهي چيو ويو جو هن جا ڪنارا ”ر“ وانگر آهن. عربن جڏهن سنڌ تي حملو ڪيو هو ته محمد بن قاسم جو لشڪر هتان ٿيندو ڀنڀور پهتو هو.

**مورڙي ميربحر** جو خاندان پڻ ريڙهي مياڻ ۾ آباد هو. هڪ روايت موجب 400 سال اڳ پنجن ڀائرن موسا، وروءُ، قاسو، سيارو ۽ پنجو هتي رهندا هئا. هي ڀائر ذات جا وانگورا هئا. اڄ هتي موساڻي، ورياڻي، قاسماڻي، سياراڻي ۽ پنجواڻي انهن جي پويان سڏجن ٿا.
## حوالا

زمرو:پاڪستان جي تاريخ
زمرو:ڪراچي جي جاگرافي
هندو جيم خانو

ڪراچيءَ ۾ ميڪلوروڊ تي مسلم جيم خانو (اڳوڻو: هندو جيم خانو) موجود آهي. هندو جيم خانو 1925ع ۾ انگريزن جي راڄ ۾ جڙي راس ٿيو. هي عمارت ان زماني جي نامياري آرڪيٽيڪچر آغا احمد حسين ڊزائين ڪئي هئي. 

هندو جيم خاني جي اڏاوت لاءِ سامان راجستان سان گهرايو ويو، انهي ڪري هن عمارت جي رنگت به هتي وارين عمارتن کان تبديل آهي. ڀتين کي سهڻو بنائڻ لاءِ پٿر بيجاپور جو استعمال ڪيو ويو جنهن ڪري ديوارون ٻه فوٽ ٿلهيون ٿي ويون. ڇتين لاءِ فتح پور مان ڊزائين وارا سانچا آندا ويا. ٿنين ۽ محرابن لاءِ به تيار ٿيل پلر راجستان مان خريد ڪيا ويا.

آرڪيالاجي ماهرن جو چوڻ آهي ته هندو جيم خانو مغليه فن تعمير جو نمونو آهي. انهي زماني ۾ امير امراءَ پنهنجا محل ۽ عاليشان ماڙيون انهيءَ طرز جون تعمير ڪرائيندا هئا. اهو ئي دور عمارت سازيءَ جي تاريخ جو شاندار دور سڏيو وڃي ٿو. مغلن جيڪا عمارت سازي واري روايت وڌي هئي اهو سلسلو سندن وڃڻ کان پوءِ به ڊگهي وقت تائين هلندو رهيو. هندو جيم خاني وارو دور هو ته انگريزن جو پر انهي زماني ۾ عمارت سازي مغلن واري پسند ڪئي ويندي هئي. هندو جيم خاني لاءِ چيو ويندو هو ته ”هيءَ جديد زماني ۾ قديم روايت جو انمول تحفو آهي.“ هندو جيم خانو انگريزن جي دور جي وڏي واپاري سيٺ **رام گوپال گورڌنڌ مهتا** جوڙايو. سيٺ رام گوپال ڪراچيءَ ۾ ڪيتريون ئي عمارتون جوڙايون جن ۾ ڪميونٽي سينٽر، تعليمي ادارا، اسپتالون ۽ پوڄا گهر شامل آهن. موهٽا پيلس جيڪو اصل ۾ "مهتا پيلس" آهي اهو به سيٺ رام گوپال تعمير ڪرايو هو.

هندو جيم خانو ڪراچيءَ ۾ رهندڙ هندو برادريءَ جي مٿئين درجي وارين برادرين لاءِ بڻايو ويو هو، جتي هو پنهنجا ڪاڄ، ڌرمي ڏڻ، روايتي تقريبون ۽ ڪاروباري معاملا حل ڪندا هئا. اهو سلسلو 1947ع تائين ائين ئي هلندو رهيو پر پوءِ ۾ عمارت کي بند ڪيو ويو ۽ اها ڀڙڀانگ ٿي وئي. ڊگهي عرصي کان پوءِ ثقافت کاتي هندو جيم خاني کي پنهنجي حفاطت ۾ ورتو ۽ ثقافتي سرگرميون هن خوبصورت عمارت ۾ ٿيڻ لڳي ويون.

2005ع کان پوءِ هندو جيم خاني کي تڏهوڪي صدر جنرل پرويز مشرف جي سفارش تي ناپا جي حوالي ڪيو ويو، جنهن جي سنڌ جي ادبي ۽ ثقافتي حلقن ڏاڍي نندا ڪئي، پر عمارت کي واپس نه ڪيو ويو. هندو جيم خاني جي قديم ۽ سهڻي عمارت کي اندران ٺاهه ٺوهه ڪري پنهنجي مرضيءَ سان اسٽوڊيوز تيار ڪيا ويا آهن. پراڻيون چٽساليءَ  واريون ڪجهه ديوارون به خراب ڪيون ويون. 2009ع ۾ پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت اچڻ کان پوءِ ثقافت جي وزير سسئي پليجو هندو جيم خاني جو قبضو ختم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڪوششون ڪيون پر ڪو به کڙتيل نه نڪتو ۽ هندو جيم خانو اڃا تائين ناپا جي هٿ ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:ڪراچي
زمرو:تاريخي عمارتون
زمرو:ڪراچي ۾ هوٽلون
آفندي باغ

حيدرآباد جي قديم پاڙي ٽنڊي آغا لڳ **حسن علي آفندي** جو باغ هو، جيڪو اڄ **آفندي ٽائون** جي نالي ۾ تبديل ٿي چڪو آهي. هيءُ باغ سنڌ مدرسي  جي باني حسن علي آفنديءَ جي رهائشگاهه پڻ هو. جتي مختلف قسمن جي ميون جا باغ ۽ ڀاڄين جي پوک هوندي هئي. حسن علي آفندي، هيءُ باغ انگريزن جي عملدار **ڪرنل تروٽ** کان خريد ڪيو هو. آفندي خاندان 80 واري ڏهاڪي ۾ هن ايراضيءَ کي پلاٽن ۾ وڪرو ڪيو ۽ ”آفندي ٽائون“ جي نالي سان آباد ٿيندو ويو. 

## حوالا

زمرو:حيدرآباد
زمرو:ثقافتي ورثو
زمرو:رهائشي عمارتون
زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ
زمرو:سنڌ جي تاريخي عمارتون
حامد فقير رند جو تڪيو

**حامد فقير رند جو تڪيو** شھدادپور تعلقي جي ڳوٺ محب علي رند ۾ واقع آھي.
مائونٽ ٽارس جي مهم

**مائونٽ ٽارس جي مهم** وقت سڪندر اعظم (Alexander the Great) سخت بيمار ٿي ۽ سندس بچڻ جي اميد ڪانه رهي. کيس هروقت تمام گهڻو بخار هوندو هو. سڪندر يوناني جي طبيب جيڪو سندس ننڍپڻ جو دوست به هو، تنهن هڪ اهڙي دوا تيار ڪئي، جيڪا ان بيماريءَ جو يڪ ٽڪ علاج هئي. سڪندر يوناني اها دوا پيئڻ وارو هو ته ان وقت کيس ڪنهن همدرد جو لکيل خط مليو. هُو دوا پيئڻ کان اڳ ۾ اهو خط پڙهڻ لڳو. خط ۾ لکيل هو ته سڪندر اها دوا نه پيئي، ڇاڪاڻ ته سندس طبيب ايران جي بادشاهه کان رشوت وٺي کيس زهر ڏيڻ جي سازش تيار ڪئي آهي ۽ ان دوا ۾ زهر مليل آهي. سڪندر اعظم خط پڙهي ٿورو مُرڪيو ۽ ان کانپوءِ دوا پي ڇڏيائين. ان کان پوءِ هُن اهو خط پنهنجي طبيب کي پڙهڻ لاءِ ڏنو. جڏهن طبيب خط پڙهي ورتو ته سڪندر اعظم کيس چيو “مون کي هڪ پل لاءِ به تو تي شڪ نه ٿيو ۽ نه ئي آئون دوستن تي شڪ ڪندو آهيان.” ان دوا پيئڻ جي ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سڪندر اعظم بلڪل صحتياب ٿي ويو.

## حوالا

زمرو:تاريخ
ڪارل مئگني

ڪارل مئگني (742ع کان 814ع) وچئين جُڳ جو ناميارو بادشاهه ٿي گذريو آهي. هن کي لکڻ پڙهڻ بلڪل نه ايندو هو. هن علم حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي, پر ان ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو. تنهن زماني ۾ روم جي بادشاهت جو مرڪز استنبول هو ۽ ان جي حالت به ڪا گهڻي مختلف نه هئي. يونان ۾ تن ڏينهن ۾ تعليم رڳو ارسطو ۽ ٻين جي قديم ڪتابن تائين محدود هئي. ان دوران ڪا هاڪاري تبديلي آئي ته اها به ليون VI جي ڏينهن ۾ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن رياضيءَ جي تعليم تي ڪي قدر ڌيان ڏنو. ساڳئي زماني ۾ هارون الرشيد (763 کان 809) جنهن نه رڳو علم جي ذخيرن کي محفوظ بڻايو پر ان کي ترقي به ڏياري. هُن **ڪارل مئگني** (Charlemagne) کي هڪ گهڙيال جو تحفو موڪليو هو ۽ اها هڪ تاريخي حقيقت آهي ته اهو گهڙيال يونانين لاءِ اچرج جهڙي شيءِ هئي. هي اهو زمانو هجو جڏهن اسلامي سلطنت ۾ تعليم تي خاص ڌيان ڏنو ويندو هو ۽ سائنس، فلڪيات، رياضي ۽ جاگرافيءَ جي ميدان ۾  اڳڀرائي ٿي هئي.

خليفي مامون الرشيد (786ع کان 833ع) جي ڏينهن ۾ بغداد ۾ “بيت الحڪمت” جي نالي سان هڪ وڏي لائبريري ۽ فلڪيات جي مشاهدي لاءِ هڪ وڏي رسدگاهه قائم هئي، جنهن ۾ طاقتور دوربينون لڳل هيون. ڌرتي ۽ سج جي جهڪاءُ بابت تمام اهم ڳالهيون سامهون اچي رهيون هيون. زمين جي 23 ڊگري جهڪاءُ جي تصديق به انهن ڏينهن ۾ ڪئي وئي. بغداد ۾ سيارن جي گردش جا تفصيل ظاهر ڪندڙ چارٽ ٺاهيا ويا ۽ دنيا جو نقشو تيار ڪيو ويو. رياضي دانن حساب لڳائي زمين جي ڊگهائي ڦاڪ جي ڊيگهه جو اندازو 123300 ميٽر ڪڍيو. اهو هاڻوڪي ڊيٽا کان رڳو 2360 ميٽر گهٽ آهي يعني غلطيءَ جو مارجن صرف 2 سيڪڙو آهي. بهرحال اهي شروعاتي انگ اکر ئي هئا جن زمين جي ڪل ڊيگهه ۽ ويڪر معلوم ڪرڻ ۾ سائنسدانن کي ابتدائي انگ اکر مهيا ڪيا ۽ رهنمائي ڪئي.

## حوالا

زمرو:سائنس سان لاڳاپيل شخصيتون
جابر بن حيان

**ابو موسى جابر بن حيان** (عربي: أَبو موسى جابِر بِن حَيّان)، مختلف طرح سان الزدي، الڪوفي، يا الطوسي سڏيو ويندو آهي)، عربي ۾ وڏي تعداد ۾ ڪم جو مصنف آهي. تقریبن 215 مسودہ جيڪي اڄ به بچيل آهن انهن ۾ خاص طور تي ڪيميا ۽ مذهبي فلسفي سان واسطو رکي ٿو. تنهن هوندي به، مسودن جو اصل دائرو وسيع هو، جنهن ۾ ڪائنات جي علم، فلڪيات ۽ علم نجوم کان وٺي، طب، دواسازي، حياتيات ۽ نباتاتيات، مابعد الطبعيات، منطق ۽ گرامر تائين مختلف موضوعن تي مشتمل آهي. 

جابر سان منسوب ڪيل ڪم، انهن ۾ ڪيميائي مادن جي سڀ کان پراڻي ڄاڻايل منظم درجه بندي شامل آهي ۽ نامياتي مواد (جهڙوڪ ٻوٽن) مان غير نامياتي مرڪب (سال امونيم يا امونيم ڪلورائڊ) حاصل ڪرڻ لاء سڀ کان پراڻي ڄاڻايل هدايتون شامل آهن. هن جي ڪمن ۾ دھات جي سلفر جي نظريي جي ابتدائي سڃاتل نسخن مان هڪ پڻ شامل آهي، هڪ معدني نظريو جيڪو 18ھین صدي عيسويء تائين غالب رهیو. جابر جي لکڻين جو هڪ اهم حصو هڪ فلسفياتي نظريي سان واسطو رکي ٿو، جنهن کي "توازن جي سائنس" (عربي: علم الميزان) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن جو مقصد سڀني واقعن (بشمول مادي شين ۽ انهن جي عناصر) کي هڪ نظام، مقداري تناسب  ۾ آڻڻ هو. 

عباسي خلافت (Abbasid Caliphate) جي ڏينهن ۾ **جابر بن حيان** (Jabir ibn Hayyan) نالي هڪ شخص هوندو هو جيڪو حران نالي هڪ مدرسي ۾ ڪيميا ۽ طبیعیات پڙهائيندو هو. هڪ ڀيري هن ٻاهران آيل شاگردن کي ليڪچر ڏيندي چيو هو “مادو هڪ ڪل قوت آهي ۽ يوناني طبیعیات جي ماهرن جي اها راءِ غلط آهي ته مادو هڪ مختصر حصي تائين ورهائجي سگهجي ٿو. ان جي مختصر حصي (ائٽم) کي به ورهائي سگهجي ٿو.

## ڪتاب

ابن حيان جي مدرسي ۾ رياضي، فزڪس، ڪيمسٽري ۽ نيچرل سائنس پڙهائي ويندي هئي. جابر بن حيان کي تڏهوڪي خليفي هارون الرشيد ان مدرسي جو سربراهه مقرر ڪيو هو. جابر بن حيان ڪل 826 ڪتاب لکيا. جن مان 112 اپلائيڊ فزڪس، 70 ٿيوريٽيڪل ڪيمسٽري ۽ 144 معدنيات ۽ اهڙين قوتن بابت هئا جن جي فزڪس يا ڪيمسٽري ۾ وضاحت ڪرڻ ممڪن نه هئي. ان کان سواءِ 500 ڪتاب ٿيوريٽيڪل فزڪس، ڪيمسٽري، فلڪيات، فلسفي ۽ مذهبن جي تاريخ بابت هئا.

## ڪم

جابر بن حيان ان جي به سڃاڻپ ڪئي هئي ته ائٽمي قدر ۾ تبديليءَ سان مادي جي گهاڙيٽي ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. هُن ان تي به دليل ڏنا ته ڌاتو جي ائٽمي قدر ۾ تبديليءَ سان اهو ٻي ڌاتوءَ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. هُن آپٽڪس جا قاعدا به ترتيب ڏنا ۽ لينس جي ٿيوري به جوڙي هئي. هُن سج جي روشنيءَ کي قوت ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ آرسين جو به سهارو ورتو.

اولهه جي سائنسدانن جابر بن حيان کي هن وقت تائين جي 12 ذهين سائنسدانن ۾ شامل ڪيو آهي. جابر بن حيان آلجبرا جو به بنياد وجهندڙ هو ۽ الجابر جي نالي جي حوالي سان ان کي الجبرا چيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:ڪيميا دان
زمرو:سائنسدان
زمرو:رياضي دان
عمر خيام

[thumb|left|''At the Tomb of Omar Khayyam'', by [Jay Hambidge]]
**عمر خيام** (Omar Khayyam؛ 1048- 1131ع) هڪ دانشور، شاعر ۽ جج هو. هُن کي مذهب کان باغي سمجهيو وڃي ٿو. عمر خيام الجبرا جون مساواتون، انهن جا حلَ ۽ ڪيوبڪ مساوات به پيش ڪيون. خيام نمبرن جي ٿيوري به پيش ڪئي، جيڪا نيوٽن جي فارمولا سان ويجهڙائي رکي ٿي. هُن ٽڪنڊي جي ڪاٿي جو فارمولا به پيش ڪيو هو. اڄ اسين ٽڪنڊي بابت "پاسڪل جي ٿيوري" تي عمل ڪريون ٿا، جڏهن ته پاسڪل يا نيوٽن کان به 500 سال اڳ عمر خيام انهن ٿيوريز تي ڪم ڪيو هو.

عمر خيام اسڪوائر روٽ ۽ ڪيوبڪ روٽ جا فارمولا به پيش ڪيا. ڪيوبڪ مساوات بابت سندس ڪتاب 52 صفحن تي آهي. خيام پهريون شخص هو، جنهن آلجبرا کي جاميٽريءَ جي مساوات ۾ استعمال ڪيو هو. عمر خيام اڪليدس جي جاميٽريءَ جي اصولن تي ڪيترا ئي سوال اٿاريا ۽ جاميٽريءَ جون نيون ٿيوريون (اصولَ) به پيش ڪيا. پوءِ اهي ٿيوريون ترڪيءَ جي نصيرالدين طوسيءَ استعمال ڪيون. عمر خيام جا فلڪيات حوالي سان به گهڻائي ڪتاب لکيل آهن.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:رياضي دان
علوف بي

ترڪ بادشاهه **علوف بي** (1394ع کان 1449ع) هو، علوف ستاره شناس ۽ فلڪيات جو ماهر به هو. علوف بي جي ستارن ۽ فلڪيات بابت جدول کي “زائچ” چيو ويندو هو ۽ ان کي بطليموس جي جنتريءَ کان پوءِ ٻئي نمبر تي مڃيو وڃي ٿو. علوف بي جي جدول ۾ 1018 تارن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي هنڌ جي وضاحت ڪيل آهي. اها جدول سن 1437ع ۾ مڪمل ڪئي وئي. چيو وڃي ٿو ته سترهين صدي عيسويءَ تائين ان جدول کي بلڪل ٺيڪ ۽ غلطين کان پاڪ سمجهيو ويندو هو. علوف بي جو استاد ڪديزاد رومي هو، جنهن کي پنهنجي وقت جو افلاطون چيو ويندو هو. اياز الدين جمشيد سان گڏجي هُن سمرقند ۾ هڪ رسدگاهه به قائم ڪئي هئي. ان رسدگاهه ۾ زمين، عطارد، زهره، مريخ، مشتري، زحل، يورينس ۽ ٻين گرهن جو مشاهدو ڪيو ويندو هو.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:فلڪيات دان
گھنور فقير رند جو قبو ۽ قبرستان

**گھنور فقير رند جو قبو ۽ قبرستان** سانگھڙضلعي جي تعلقي شھدادپور جي ديھ ڀري واري ۾ شھر مقصودو رند جي اتر اوڀر طرف ڳوٺ محب علي رند جي اتر طرف آهي. جيڪو اندازا ٻه سو سال پراڻو آھي. قبي جو ڪم پراڻي سنھنين سرن تي چوني جي لپائي سان ٿيل آھي.قبو تقريبن ڏھ فوٽ ويڪرو 10 فوٽ ڊگھو ۽ 15 فوٽ اوچائي تي ٺھيل آھي. قبي ۾ ٻه قبرون آھن ھڪ قبر گھنور فقير جي ۽ ٻي قبر سندس پٽ جي آھي.

تقريبن ھي قبرستان ٻه سو سال پراڻو آھي.ھن ۾ ھزارين جي تعداد ۾ ڪچيون پڪيون قبرون آھن.شروعاتي دور جون قبرون سنھنين سرن تي گلن واريون آھن وچئين دور واريون قبرون ٿلھين سرنجون ٺھيل آھن.ٽيون يعني موجوده دور جون آھن ھن قبرستان ۾ پنھنجي دور جو مشھور اولياءَ سخي سلطان فقير لاشاري جي درگاھ به آھي.انکان علاوه شھر مقصودو رند جو مالڪ مقصودو رند به مدفوم آھن.انکان علاوه علائقي جا ماڻھو ھتي مدفون ٿيل آھن.

## حوالا
هندو مسلم ٽڪراءُ

1857ع جي جدوجهد جي ناڪاميابيءَ کان پوءِ هندو مسلم ٽڪراءُ (Hindu-Muslim Conflict) جو سلسلو گهڻو وڌي ويو. 
## گڻپتي جلوس جي واقعي کان پوءِ فسادن جي شروعات
گنپتي جلوس، جنهن کان فسادن جي شروعات ٿي. 
رولٽ ڪميٽيءَ جي رپورٽ جي شروعات هنن لفظن سان ٿئي ٿي، ته اولهه هندوستان ۾، فسادن جي تحريڪ جا آثار، شروعات ۾ ٻن ساليانا ميلن ۾ ٿيا، جن مان هڪ هندو ديوتا گنپتي جي اعزاز ۾ ٿيو ۽ ٻيو مرهٽي شيواجيءَ جي اعزاز ۾ ٿيو،  ’گڻپتي‘ جي ميلي جي شروعات 1893ع وارن بمبئيءَ جي فسادن سان گڏ ٿي. 

## فسادن جو لڳاتار سلسلو
’فساد‘گڻپتي جلوس کان شروع ٿيا، پر آر. سي. موجمدار، پنهنجي ڪتاب ”History of the freedom movement in India“ ۾ هندو مسلم فسادن جي سلسلي ۾، ٻڌايو آهي ته فساد ان کان به اڳ شروع ٿيا هئا. 
انگريز جي عملداريءَ ۾ سڀ کان پهريون هندو مسلم جهييڙو 1804ع ۾، بنارس ۾ ٿيو. پر 1839ع ۾ گنپتي جي جلوس نڪڙن دوران پڻ فساد ٿيا.
آر. سي. موجمدار جي مطابق 19 صديءَ جي شروعات ۾ بنارس ۾ هڪ وڏو فساد ٿيو.

* 1809ع ۾ فسادين، اورنگزيب جي شاهي مسجد تي حملو ڪيو، ان کان پوءِ سڄي شهر ۾ فساد پکڙجي ويا.
* 1877ع ۾ نواب جنجيره جي رياست ۾ هندو مسلمان فساد ٿيا.
* 1885ع ۽ 1893ع جي وچ ڌاري، فسادن ۾ واڌارو آيو.
* 1885ع ۾ لاهور ۾ فسادَ ٿيا.
* 1886ع ۾ دهليءَ ۾ فساد ٿيو. اتي به قتل ۽ غارت جي بازار گرم رهي.
* 1889ع ۾ هوشيارپور، لڌياڻا ۽ انبالا ۽ ديري غازي خان ۾ هندو مسلم فساد ٿيا.
* 1893ع ۾ يو- پيءَ جي اعظم ڳڙهه ۾ فساد ٿيو.
* 1894ع ۾ بمبئيءَ ۾ هندو مسلم فساد ٿيا، جيڪي ڇهن ڏينهن تائين هلندا رهيا.
* 1894ع ۾ عيسا خيل (ضلع ميانوالي) ۾ هندو مسلمان فساد ٿيو.
* 1894ع ۾ بهار ۾ هندو مسلمان فساد ٿيا.
* 1897ع ۾ ڪلڪتي ۾ هندو مسلمان فساد ٿيا.

*30 سيپٽمبر 1917ع تي انهن هندو مسلم فسادن سبب ڳوٺ ابراهيم پور سڙي خاڪ ٿي ويو. ان ڪري ڀرسان وارن ننڍن ڳوٺن ۾ هٿو هٿ (دست بدست) جنگ ٿيندي رهي.

*2 آڪٽوبر 1917ع تي اهڙو فساد ٿيو، جيڪو ست ڏينهن هلندو رهيو هو. انهن فسادن ۾، ضلع ’گيا‘ ۾ ٽيهه ڳوٺ ساڙيا ويا. فسادين کي ڊفينس آف انڊيا ايڪٽ ۾ سزائون پڻ مليون.

1918ع ۾ هردوار کان 6 ميل پري، ڪٽارپور ۾ فساد ٿيو، ۽ گهر ساڙيا ويا ۽ 300 مسلمان قتل ڪيا ويا ۽ 600 مسلمان زخمي ڪيا ويا، جن ۾ عورتون پڻ هيون.

زمرو:تاريخ
زمرو:مذهب
زمرو:سياست
ديانند، شرڌانند ۽ شڌي

**ديانند سرسوتي** "آريا سماج" جي تحريڪ جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ترڪ موالات ۽ خلافت تحريڪ جي دور ۾ گرفتار ٿيل شرڌانند برهمڻ به پاڻ کي ملهايو. سيد نور احمد ”مارشل لاء  سي مارشل لاء تڪ“ ۾ لکي ٿو: هيءُ شروع ۾ پنجاب پوليس ۾ ٿاڻيدار هو، ان کان پوءِ وڪالت ڪرڻ لڳو، ان کان پوءِ ترڪ دنيا ڪري، گيان ڌيان ۾ گذارڻ لڳو ۽ هردوار ۾ وڃي رهيو ۽ اتي هن پان کي "سوامي شرڌانند" سڏايو، نه ته سندس نالو "منشي رام" هيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هردوار مان دهليءَ ۾ لڏي آيو. رولٽ ايڪٽ خلاف تحريڪ ۾ نيم مذهبي ۽ نيم سياسي ليڊر جي صورت ۾ حصو ورتائين. ان ئي دور ۾ مسلمان، کيس جلوس ۾ ڪنڌن تي کڻي، جامع مسجد دهليءَ ۾ آيا، جتي ممبر تي چڙهي تقرير ڪيائين.  

هي جلدي "عدم تعاون تحريڪ" ۾ جيل ويو. جيل مان نڪرڻ کان پوءِ  "شڌي تحريڪ" شروع ڪئي. جنهن موجب: هندوستان جي گهڻن ئي مسلمانن جا ابا ڏاڏا هندو هئا، تنهن ڪري کين "شڌ" بڻائي هندو مت ۾ آڻڻ گهرجي. ان مهم جي  شروعات ضلعي آگري کان ڪيائين، اتي ملڪاڻا راجپوتن مان ٽيهه هزار مسلمان، شڌ ڪري، ٻيهر هندو ڌرم ۾ آندائين. اهي ملڪاڻا راجپوت، مردم شماريءَ ۾ ته پاڻ کي "مسلمان" لکيا هئا، پر منجهن هندو رسمون وڌيڪ هيون. 

ان شڌي تحريڪ جي جواب ۾، مسلمانن تبليغي تحريڪ شروع ڪئي. ان دور جي عالمن، خلافت تحريڪ کي انگريزن جي خلاف پيدا ڪيل محاذ تان هٽائي، شڌي تحريڪ جو مقابلو ڪري، نه رڳو اهي 30 هزار مالڪاڻا راجپوت ٻيهر مسلمان ڪيا. شرڌانند جي ڪري نقصان اهو ٿيو ته انگريزن جي خلاف، تحريڪ خلافت جو رخ سالن تائين موڙي ويو ۽ انگريزن کي هٿن پير هڻڻ لاءِ ڪجهه وڌيڪ وقت ملي ويو. 

## حوالا

زمرو:مذهب
زمرو:سياست
زمرو:تاريخ
مسٽر گوڪلي

محمد علي جناح, آل انڊيا مسلم ليگ جي سالياني اجلاس، دهليءَ ۾ 24 اپريل 1943ع ۾ ڪئي وئي، جنهن ۾ هن چيو  ته: پهرين ايڪٽ 1861ع ۽ ٻئي ڀيري ايڪٽ 1884ع جي روءِ سان، گورنر جنرل جي ڪائونسل ۾، مسلمانن کي تمام گهٽ نمائندگي  ڏني وئي. 

ان کان پوءِ 1907ع ۾ منٽو مارلي سڌارا آندا ويا ۽ چونڊن جو دائرو وسيع ڪيو ويو، پر  جداگانا چونڊن جو مطالبو ڪيو.

مسٽر گوڪلي، جو هڪ وڏي هندوءَ دادا ڀائي نوروز جو شاگرد هو، تنهن ڪجهه اصول اڳيان آندا، مسٽر گوڪلي، مسلمانن جي مفاد جي حمايت شروع ڪئي. جن مان هڪ هي هو ته ’هندو ۽ مسلمان پاڻ ۾ ملي ڪري، پنهنجن حقن جو حل ڪڍن. گوڪلي، 1907ع ۾ چيو هو ته ’هڪ هندو اڪثريت جي مقابلي ۾، مسلمان ڊنل آهن، کين خطرو آهي ته ائين نه ٿئي جو انگريز جي غلاميءَ مان نڪري، هندن (اڪثريت) جا محڪوم ٿي وڃن، ۽ اها ڳالهه اهڙي ناهي، جنهن کي نظر انداز ڪري سگهجي. 

دادا ڀائي نوروز جي انهن ڪوششن مناسب اتحاد جي اميد پيدا ڪئي هئي، پر ان دور جي هڪ اڳواڻ مسٽر بپن چندر پال، 1913ع ۾ هن طرح خيال ظاهر ڪيو:
هندن ۽ مسلمانن ۾ جي اختلافات موجود آهن. 

مسٽر گوڪلي جي ڪوششن سان ايندڙ اجلاس 1916ع ۾ (مسلم ليگ ۽ ڪانگريس جا) لکنوءَ ۾ ٿيا، اتي هندوئن مسلمانن معاهدي تي گڏجي صحيون ڪيون. پر ان معاهدي کي برطانوي پارليامينٽ، مختلف طريقن سان، ٽوڙي مروڙي ڇڏيو. ان کان پوءِ مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا آيا. 

زمرو:شخصيتون
زمرو:مذهب
زمرو:سياست
ننڍي کنڊ ۾ وهابيت

اڻويهين صديءَ جي شروع ۾ عرب جي وهابين جي تحريڪ (Wahhabi movement) هندستان ۾ داخل ٿي، راءِ بريلي جي مولانا سيد احمد شهيد بريلوي (Syed Ahmad Shaheed Barelvi) هندوستان ۾ لاڳو ڪرڻ جي ڪوشس ڪئي (جتان هيءَ تحريڪ وڏي تيزيءَ سان مٿانهين هندستان ۾ پکڙجي ويئي). انهن ڏينهن (1823ع) ۾ ڪجهه پيروڪارن سان گڏ هو پاڻ به اترين اولاهين سرحدي صوبي کان ٽپي ويو ۽ يوسف زئي قبيلن جي علائقي ۾ مجاهدن جو هڪ ڳوٺ قائم ڪيائين. شروعات ۾ ان جو مقصد سرحدي قبائلين کي سکن جي خلاف جهاد جي لاءِ ڀڙڪائڻ هو، جيڪي ان وقت پنجاب تي قابض هئا.

هندستان ۾ 1865ع کان 1873ع تائين وهابين جي خلاف عدالتي تحقيقات ۽ ڪيسن جي ڊگهن سلسلن دوران، هندستان ۾ سازشون ڪرڻ ۽ پئسو گڏ ڪري، ان کي سرحد پار موڪلڻ واري هڪ جماعت جي خبر پئي هئي، جنهن تي ڪيترن ئي وڏن وڏن وهابين کي سزائون ڏنيون ويون هيون.

ان کان پوءِ هندستان ۾ وهابي عقيدي کا مڃڻ وارا پاڻ کي مختلف نالن سان سڏائڻ لڳا، جيئن اهلحديث، غيرمقلد، فرازي وغيره. 1910ع ۾ هيءَ تحريڪ وري ٻيهر ڪر کڻندي نظر اچي ٿي.

## حوالا

زمرو:اسلام سان لاڳاپيل تڪرار
دارالارشاد

مولانا ابوالڪلام آزاد آگسٽ 1915ع ۾ مولوي عبيدالله (مولانا عبيدالله سنڌي) جي مشوري کان پوءِ، **نظارت المعارف القرآنيه** جي طريقي تي ڪلڪتي ۾ مدرسو قائم ڪيو. جنهن جو نالو دارالارشاد (دارالرشاد) رکيائين، ان مدرسي ۾ ابوالڪلام آزاد قرآن جي تعليم جو درس ڏيندو رهندو هو.

ابوالڪلام آزاد جن ماڻهن کي ملازم رکيو هو، انهن مان هڪ مولوي مظهرالدين کان هڪ عربي ڪتاب ”الخواطر في الاسلام“ (اسلام جي رستي جون رڪاوٽون) جو ترجمو ڪرايو ويو. ترجمون مڪمل ٿي ويو ۽ ابوالڪلام آزاد مارچ 1916ع ۾ ان جي اشاعت پنهنجي اخبار البلاغ ۾ شروع ڪري ڏني.

ان وقت برطانوي حڪومت هند، ابوالڪلام آزاد جي چرپر تي پابنديون لڳائي ڇڏيون، جنهن جي ڪري اخبار جي ڇپائي بند ٿي ويئي. ان ڪتاب جي ذريعي بادشاهه معظم جي دشمن ترڪن جي حق ۾ هند جي مسلمانن جي همدرديءَ وارن جذبن کي ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي.

مولانا عبيدالله سنڌي وانگر ابوالڪلام آزاد جي درس ۾ به سچن مسلمانن تي جهاد جي فرض جي باري ۾ زور ڏنو ويو . (ابوالڪلام آزاد جي) تقريرن جي يادداشتن جا جيڪي مجموعا شاگردن تيار ڪيا هئا. انهن مان ڇهه مجموعا، در ڀنگه جي شاگرد مولوي نورالهدا يادداشتون تيار ڪيون.

ابوالڪلام آزاد جي ليڪچرن جا نوٽ جيڪي نورالهديٰ تيار ڪيا، ڪلڪتي جي پوليس 1915ع ۾ اڌاري اهي نوٽ بوڪ کڻي انهن جو مڪمل نقل ڪري ڇڏيو، هاڻي اهو ئي نقل انهن يادگيرين جو باقي آهي، ڇو ته نورالهدا موجب ان ڊپ ۾ اچي اصل نوٽ بوڪن کي ضايع ڪري ڇڏيو.

## حوالا
پنجابي مهاجر پارٽي

**پنجابي مهاجرن جي پارٽي**، فيبروري 1915ع ۾ هندستان مان روانو ٿي. روانو ٿيڻ کان اڳ لاهور جي عبدالرحيم، فضل الاهي، ابو محمد احمد، ابوالڪلام آزاد ۽ عبيدالله (مولانا عبيدالله سنڌي) کان مشورو ورتو هو. سرحد تائين مولوي فضل الاهي ان جي مدد ڪئي. هندستان مان روانو ٿيڻ کان اڳ انهن سڀني پنهنجا نالا مٽائي ڇڏيا هئا. انهن سرحدپار ڪئي ۽ **اسمس** ۾ رهيا. جڏهن اهي ”اسمس“ ۾ هئا ته هڪ برطانوي عملدار عجب خان ”دربند“ آيو ۽ ملاقات طئه ڪري شاگردن جي پارٽي جي نمائندن جي طور تي عبدالباري ۽ شجاع الله سان ملاقات ڪئي، انهن کي معافي ڏيارڻ جو وعدو ڪيو ۽ هندستان موٽڻ تي اصرار ڪيو پر ان ڳالهه کان انهن انڪار ڪري ڇڏيو. ان ئي وقت ۾ لاهور جي چينيان والي مسجد جو مولوي عبدالرحيم انهن سان اچي مليو. ان کان پوءِ هڪ شخص ڪالا سنگهه، جيڪو سک هو ۽ هندستان مان وطن ڇڏڻ کان پوءِ ٻيهر هندستان واپس اچي ويو هو ۽ لاهور سازش ڪيس ۾ گهربل هو، اهو اچي ساڻن مليو. جڏهن پنجاب مهاجر ”اسمس“ ۾ رهيل هئا ته انهن کي مجاهدن جي سرگرمين جي باري ۾ گهڻي ڪجهه خبر پيئي، اتان انهن ڪابل جو رستو ورتو، ڪابل ۾ اهي ڪيترن ئي مهينن تائين حراست رهيا ۽ ڪجهه به نه ڪري سگهيا.

## حوالا

زمرو:سياست
جنود ربانيه

مولانا عبيدالله سنڌي ۽ مهندر پرتاب ڪابل ۾ موجود ٻين جي مدد سان هندستان جي آزاديءَ جي لاءِ هڪ اسڪيم تيار ڪئي هئي، جنهن کي **جنود ربانيه** جو نالو ڏنو ويو هو. لڳ ڀڳ سڀني کي هن فوج ۾ عهدا ڏنا ويا ۽ هندستان جي عارضي حڪومت به ٺاهي ويئي. هي اسڪيمون مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي ريشمي خط ۾ بيان ڪيل آهن ۽ محمد ميان به پنهنجي خط ۾ انهن جو حوالو ڏنو آهي. **حڪومت موقته** (عارضي حڪومت) جا ڪم پنهنجي ذمي کنيا، انهن ۾ غير ملڪي طاقتن سان خط ۽ ڪتابت ڪرڻ به شامل هو. 

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:سياست
سنڌ جا راشدي بزرگ

شاهه ولي الله دهلوي جي جي حلقي ۾ سنڌ جا ناليوارا عالم شامل هئا. مثال طور مخدوم محمد معين ٺٽوي، جيڪو شاهه عبداللطيف ”صاحبِ رساله توحيد“ جو ساٿي ۽ مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جي بزرگن مان هيو، اهو شاهه ولي الله کي پنهنجو امام مڇندو هو. جڏهن امام عبدالعزيز جي جماعت سنڌ مان گذري ته راشدي بزرگن مان شيخ شيخنا مولانا سيد محمد حسين جيلاني ۽ مولانا سيد صبغت الله لڪياري ان حلقي ۾ شامل ٿيو. آخر ۾ حافظ محمد صديق (ڀرچونڊي شريف) جا ٻئي وڏا خليفا مولانا غلام محمد (دينپور) ۽ مولانا تاج محمود (امروٽ) ۽ سيد صبغة الله جي خاندان مان مولانا رشدالله ۽ حضرت مولانا شيخ الهند سان ڳنڍجي ويا. 

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڊيرڪون

جهاز تي سامان لاهڻ يا چاڙهڻ لاءِ بندرگاهه تي ڪرينون (Cranes) ٿين. ڪن بندرگاهن ۾ اهي نه ٿين ۽ جهاز تي لڳل ڪرينن ذريعي سامان لاٿو وڃي ٿو. جهاز جي Cranes کي ڊيرڪ Derrick سڏجي ٿو. 
## حوالا

زمرو:سامونڊي
زمرو:جهازراني
ڪولمبو

**ڪولمبو** (Colombo) سري لنڪا جي انتظامي ۽ عدالتي   راڄڌاني آهي ۽ آبادي جي لحاظ کان سري لنڪا جو سڀ کان وڏو شهر آهي. بروڪنگس انسٽيٽيوٽ جي مطابق، ڪولمبو ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 56 لک  ۽ ميونسپلٽي جي آبادي 7,52,993 آهي. اهو ٻيٽ جو مالي مرڪز ۽ هڪ سياحتي منزل آهي. اهو ٻيٽ جي اولهه سامونڊي ڪناري تي واقع آهي ۽ گريٽر ڪولمبو علائقي جي ڀرسان آهي جنهن ۾ سري جياوردني پورا ڪوٽا، سري لنڪا جي قانون سازي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ديهي والا-مائونٽ لوينيا شامل آهن. ڪولمبو اڪثر ڪري گاديءَ جو حوالو ڏنو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته سري جياوردني پورا ڪوٽا پاڻ ڪولمبو جي شهري/مضافاتي علائقي ۾ آهي. اهو پڻ مغربي صوبي جي انتظامي راڄڌاني ۽ ڪولمبو ضلعي جي ضلعي راڄڌاني آهي. ڪولمبو هڪ مصروف ۽ متحرڪ شهر آهي جنهن ۾ جديد زندگي، نوآبادياتي عمارتون ۽ يادگار آهن. 

سال 1815ع ۾ جڏهن سري لنڪا کي برطانوي سلطنت جي حوالي ڪيو ويو ته ان کي ٻيٽ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو    ۽ سال 1948ع ۾ جڏهن ملڪ آزاد ٿيو ته ان جي گاديءَ واري حيثيت برقرار رکي وئي. سال 1978ع ۾ جڏهن انتظامي ڪم سري جي ورڌني پورا ڪوٽا ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته ڪولمبو کی سري لنڪا جي تجارتي راڄڌاني طور نامزد ڪيو ويو. 

سال 1960ع ۾ ڪولمبو سياحن ۽ جھازين (Sailors) لاءِ جنت هوندو هو. دنيا جي هر شيءِ ملندي هُئي ۽ تمام سستي اگهہ تي. ٻاهرين ملڪن کان ڪولمبو گھمڻ لاءِ مسافرن جي پيھ لڳل رهندي هئي. يورپ کان آسٽريليا ويندي، آمريڪا، نيوزيلنڊ يا ڏور اوڀر جي ملڪن طرف ويندي، هر مسافر ڏينھن ٻن لاءِ هتي منزل ضرور ڪندو هو. گھمندو ڦرندو هو. مندرن ۽ پگوڊائن کي ڏسندو هو. ڪولمبو جي خاص رونق وارا علائقا هاءِ اسٽريٽ، پيٽا، بوريلا، فورٽ ۽ گال روڊ آهن.

هي ٻيٽ جنھن کي ڪنھن زماني ۾ ٽئپروبين (Taprobane) پڻ چوندا هُئا، هندستان جي ڏکڻ ۾ آهي، جنهن جي ايراضي پنجويھ هزار کن چورس ميل آهي. خط استوا واري پٽي (اتر اڌ گول ۾ ڇهہ ڊگريون ويڪرائي ڦاڪ تي ڪولمبو شهر آهي) تي هجڻ ڪري ٻارهوئي هڪجهڙي گرم ۽ گھميل موسم ٿئيس. رڳو ڊسمبر ۽ جنوريءَ جا ٿورا ڏينهن هلڪي ٿڌڪار ٿئي. ڪولمبو پڻ ٻين خط استوا جي ملڪن وانگر وسڪاري لاءِ مشهور آهي. گھڻي برسات ڪري گهاٽا ٻيلا ۽ ساوڪ جام آهي. ٻيلا ۽ ساوڪ، پکين ۽ جانورن کي وڌڻ ويجهڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ان ڪري سلون خوبصورت پکين، جانورن، انهن جي کلُن ۽ عمارتي ڪاٺ کان مشھور آهي.

## حوالا

زمرو:سري لنڪا
زمرو:وڏا شهر
زمرو:سري لنڪا ۾ شهر
زمرو:ڊيفيڪٽو راڄڌانيون
زمرو:سياحت
ديوبند سياسي تحريڪ

* ديوبند جي ويب سائيٽ
* دارالفتا ، ديوبند مدرسو
* دارالعلوم ديوبند مدرسو
* The Jamaat Tableegh and the Deobandis: A Critical Analysis of their Beliefs, Books and Dawah by Sajid Abdul-Kayum 

دهليءَ جا مسلمان ليڊر 1857ع کانپوءِ ٻن سياسي جماعتن ۾ ورهائجي ويا: ڪوآپريٽر ۽ نان ڪوآپريٽر. 
پهرين جماعت جو ليڊر سر سيد احمد خان ٿيو. عليڳڙهه يونيورسٽي هن جي مرڪزي تعليم گاهه هئي. 
ٻئين جماعت جو سرواڻ مولانا محمد قاسم ديوبندي ٿيو. دارالعلوم ديوبند سندن علمي ۽ سياسي مرڪز بڻيو.  
يورپ جي اڄوڪي سائنٽيفڪ اصطلاح ۾ هن کي هڪ سياسي پارٽي نه ٿو چئي سگهجي، پر ملڪ ۾ ان جي قوت ۽ طاقت جو انڪار نٿو ڪري سگهجي. خلافت تحريڪ ۾ ان جو مظاهرو ٿي چڪو آهي.

مولانا محمد عليءَ کي ڊاڪٽر انصاريءَ شيخ الهند سان ملايو. ان کان پوءِ شيخ الهند پنهنجي جماعت کي مولانا محمد عليءَ جي اڳواڻي هيٺ آڻي ڇڏيو. ان ڏينهن کان هُو هند جي مسلمانن جو اڪيلو اڳواڻ بڻيو ۽ دهليءَ جا ٻئي اسڪول گڏجي هڪ ٿي ويا. ان گڏيل طاقت، نيشنل ڪانگريس کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ورتو. پر ان ۾ مرڪزي فڪر انهيءَ نان ڪوآپريٽر ديوبندي اسڪول وارو غالب رهيو.

انهيءَ مجموعي ۾ مولانا ابوالڪلام آزاد جي شخصيت مستقل حيثيت رکندي هئي، جيڪو حڪيم اجمل خان سان گڏ مٽجي ويل دهليءَ جو هڪ اهڃاڻ هيو. ماڻهن کي شايد هيءَ به خبر نه هجي ته مولانا شيخ الهند جو سنڌ ۾ ڪيترو اثر هيو. مولانا تاج محمود امروٽي ۽ حضرت پير جهنڊي وارو پير رشدالله شاهه ۽ ڪراچيءَ جي مدرسي مظهرالعلوم ۽ ڳوٺ پير جهنڊي واري مدرسي دارالرشاد سان واسطيدار عالمن جون جماعتون، سڀئي ديوبندي اسڪول سان واسطو رکن ٿيون. جمعيت علماءِ سنڌ جو سرواڻ مولانا محمد صادق ۽ سندس ڀاءُ شيخ محمد ابراهيم ايم اي ديوبندي اسڪول جا خاص ڪارڪن رهئا.

نان ڪوآپريشن واري تحريڪ جيڪا خلافت واري دؤر ۾ ڪانگريس قبول ڪئي آهي، اُها مدرسي دارالرشاد جي هڪ ديوبندي استاد مولانا نورالحق جي تجويز هئي. مولانا نورالحق پير صاحب جهنڊي واري جو هڪ سيڪريٽري هيو. 

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:ڀارت ۾ اسلام
زمرو:اسلامي جماعتون
زمرو:اسلامي تحريڪون
سفري رھنمائي

**سفري رهنمائي** (Navigation) مطالعي جو هڪ شعبو آهي جيڪو هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ جهاز يا گاڏي جي حرڪت جي نگراني ۽ ڪنٽرول جي عمل تي ڌيان ڏئي ٿو. سفري رهنمائي جي ميدان ۾ چار عام درجا شامل آهن: زميني سفري رهنمائي، سامونڊي سفري رهنمائي، هوائي جهاز جي سفري رهنمائي ۽ خلائي سفري رهنمائي. اهو فن جي اصطلاح پڻ آهي جيڪو سفري رهنمائي جي ڪمن کي انجام ڏيڻ لاءِ نيويگيٽر پاران استعمال ٿيندڙ خاص علم لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀني نيويگيشنل ٽيڪنڪ ۾ ڄاتل سڃاتل جڳهن يا نمونن جي مقابلي ۾ نيويگيٽر جي پوزيشن کي ڳولڻ شامل آهي. نيويگيشن، هڪ وسيع معنيٰ ۾، ڪنهن به مهارت يا مطالعي جو حوالو ڏئي سگهي ٿو جنهن ۾ پوزيشن ۽ رخ جو تعين شامل آهي. هن معنيٰ ۾، نيويگيشن ۾ صحيح جاء جو تعين ڪرڻ ۽ پيادل سفري رهنمائي شامل آهن.

زمرو:سفري رهنمائي

## حوالا

زمرو:سفر
زمرو:سفري رهنمائي
زمرو:هنر
زمرو:پيشا
زمرو:انساني سرگرميون
راڻي جو چچ تي عاشق ٿيڻ

چچ برهمڻ، هڪ خوبصورت، سهڻن عضون، سٺي هاٺي ۽ لال ڳلن وارو نوجوان هو. راڻيءَ جڏهن سندس سهڻي صورت ۽ قد ڏٺو ته مٿس جان ۽ دل سان عاشق ۽ ديواني ٿي پيئي، ۽ سندس سونهن، صورت ۽ پوشاڪ تان حيران ٿي، سندس وڻندڙ لفظن تي دل ڦـُـرائي ويٺي. چچ جي محبت سندس دل ۾ گهر ڪيو، عشق جو سلو، راءِ جي زال جي دل واري زمين ۾ وڌي وڻ ٿيو. راجا کي ٻار پيدا ڪرڻ جي لياقت ڪانه هئي، تنهن ڪري راڻيءَ کي  منجهانئس ڪو به فرزند ڪونه هو. آخر هڪ ڪراڙي ڌوتيءَ هٿان پيغام موڪليائينس ته: اي چچ! تنهنجي پنبڻين جي تير منهنجي دل کي ڦٽي وڌو آهي، ۽ تنهنجي جدائي جو زنجير هر وقت منهنجي ڳچيءَ جو ڳٽ ٿي پيو آهي، مون کي اميد آهي ته تون پنهنجي وصال جي دواخاني مان منهنجو علاج ڪندين، ۽ همدرديءَ جي هٿ سان اهو ڳٽ منهنجي ڳچيءَ مان کوليندين، ۽ پنهنجي محبت جي هار ۽ ٻانهپ جي واليءَ سان منهنجي ڳچيءَ ۽ ڪنن کي سينگاريندين ۽ جيڪڏهن تون منهنجو هي عرض قبول نه ڪندين ته مان پاڻ کي خون ڪري ڇڏينديس.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
ڍولر پکي

**ڍولر پکي** هي ميداني پکي آهي. هي منجهند جي وقت سج جي گرمي کي برداشت نه ڪري سگهڻ سبب وڻن ۾ هليو وڃي ٿو، هي صبح ۽ شام جي وقت يا رات جي چانڊوڪين ۾ هلندي، ٽپڪا ڏيندي يا اڏامندي نظر ايندو آهي. هي يڪساهي ڊگهي مفاصلي تائين اڏامي نه سگهندڙ پکي آهي. هي پکي ڏاڍو حساس ۽ گهڻي چرپر ڪندڙ پکي آهي. هي پکي پڻ هوائن جي رخن، هوا ۾ موجود آبي بخارن ۽ فضا ۾ پکڙيل خوشبوئن کي محسوس ڪندي، موسمن بابت اڳواٽ ڄاڻ رکندڙ پکي آهي ته جيئن انهن جي ناڪاري اثرن کان پاڻ کي بچائي سگهي. اهو ئي سبب آهي جو هي پکي مختلف موسمن ۾ پنهنجي چرپر، ٻولين ۽ رهڻ جي جڳهين کي پڻ بدلائيندو رهي ٿو. چوماسي جي مند ۾ هن جي جنسي هارمنن ۾ واڌارو اچي ويندو آهي، ڇو جو اها هن جي لڳ ڪرڻ جي موسم آهي. جيئن ته هر پکي پنهنجي نسل جي بقا ۽ آنن کي محفوظ رکڻ جو احساس رکي ٿو، بلڪل ساڳي نموني ڍولر پکي پڻ پنهنجي آنن لاهڻ وقت هوائن جي رخن، گهربل گرمي ۽ دشمن کان بچاءَ جي بنياد تي سڀني حفاظتي ضرورتن کي نظر ۾ رکندو آهي ته جيئن ايندڙ موسمي اثرن کان پنهنجن آنن کي محفوظ رکي سگهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌ جا پکي
گرگ

هن مان مراد ايران، ڪئناڊا ۽ نارٿ پول وارن برفاني علائقن جا بگهڙَ (Wolf) آهن. گهڻي برفباري سببان شڪار نه ملڻ ڪري بگهڙ بکن ۾ پاهه ٿي نٻل ٿي ويندا آهن. تنهنڪري رات جي وقت برف تي گول دائرو ٺاهي هڪ ٻئي کي غور سان خونخوار نظرن سان گهوريندا رهندا آهن. جيئن ئي بک ۽ ڪمزوري سببان گول دائري ۾ ويٺل بگهڙن مان ڪو بگهڙ غافل ٿي، ننڊ جو جهوٽو کائيندو آهي ته باقي بگھڙ ان تي حملو ڪري پنهنجي ئي نسل جي ان بگهڙ جون ٻوٽيون ٻوٽيون ڪري کائي ڇڏيندا آهن. بگهڙن جي ان عمل کي گرگ آشتي به چيو وڃي ٿو.

تنهنڪري سنڌي ٻولي ۾ محاوري طور چيو ويندو آهي ته فلاڻو وڏو **گرگ** آهي. معنا ته ڪنهن به صورت ۾ نه ڇڏيندو يا نقصان پهچائيندي دير نه ڪندو، يا اهڙو بي رحم ۽ چالاڪ شخص جنهن جو ڪو دين ايمان ئي نه هجي ۽ پنهنجو مفاد ماڻڻ لاءِ ڪنهن به غريب غربي تي به رحم نه کائي.

چوندا آهن ته پنج ئي آڱريون برابر ڪو نه آهن. سٺا ۽ خراب ماڻهو هر هنڌ آهن. ساڳي نموني هر ملڪ، قوم ۽ سماج ۾ اهڙا ڪيترائي گرگ به موجود هوندا آهن. تنهنڪري غافل ٿيڻ جي بدرآن احتياط طور سدائين اک کليل رکڻ گهرجي ۽ خبر پوڻ کان پوءِ اهڙن ماڻهن کان پري رهڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي ته جيئن پهنجو پاڻ کي اهڙن گرگن کان بچائي سگهجي.

زمرو:ايران
ايلو

گوگل **ايلو** (Allo) نالي هڪ نئي ميسجنگ ايپ آندي آهي, جنهن ۾ ڪجهه نيون خاصيتون شامل آهن. فيس بڪ ميسنجر، واٽس ايپ ۽ ايپل جي آئي ميسيج کان پوءِ گوگل کي اميد آهي ته ان جي ايپ، انهن ٽنهي جي مقابلي ۾ وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيندي. ان کان پهريان پنهنجي ايپ هينگ آوٽ آندي هئي، جيڪا گهڻي ڪامياب نه ٿي سگهي آهي. گوگل ”ايلو“ کي پنهنجي سڀ کان وڌيڪ مضبوط مشين لرننگ ٽيڪنالاجي (گوگل اسسٽنٽ) سان گڏ پيش ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:ٽيڪنالاجي
زمرو:ڪمپيوٽر سائنس
زمرو:آئي او ايس سافٽ ويئر
زمرو:اينڊروئيڊ (آپريٽنگ سسٽم) سافٽ ويئر
ٻهارا

**ٻهارا** (انگريزي ٻولي: Buhara)  سنڌ پاڪستان جي ٺٽو ضلعو جي قديمي شهرن مان هڪ آهي. هي شهر ميرپور ساڪرو تعلقو جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. ٻهارا شهر جي آبادي لڳ ڀڳ پندرهن هزار ٿيندي. ٻهارا شهر ۾ رهندڙ قومون سيّد، سومرا، ملاح، خاصخيلي، ڪنڀار، دَلَ، گندرا، مغل، سميجا، شيخ، قمبراڻي، عمراڻي، عارفاڻي ۽ سمان آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
2016ع اوڙي حملو

**2016ء اوڙي حملو** ڄمون ۽ ڪشمير جي اوري سيڪٽر ۾ لائن آف ڪنٽرول جي نزديڪ فوج جي هيڊڪوارٽر تي ٿيو، هڪ دهشت گرد حملو آهي، جنهن ۾ 17 ڀارتي فوجي هلاڪ ٿيا۔ فوجي دستن جي جوابي ڪارروائيءَ ۾ چارئي حملہ آور ماريا ويا۔ گُذريل تقريباً 20 سالن ۾ ڀارتي فوج تي ڪيو ويل هي سڀ کان وڏو حملو آهي۔ اوڙي حملي ۾ پاڪستان ۾ موجود دهشت گردن جو هٿ ٻڌايو ويو آهي۔ ان جي منصوبہ بندي جي تحت ئي فوج جي ڪيمپ تي خودڪش حملو ڪيو ويو۔ حملہ آورن کان غير مسلح ۽ سمهيل جوانن تي تابڙ توڙ فائرنگ ڪئي وئي تہ گهڻي کان گهڻن جوانن کي ماري سگهجي۔

## حوالا

زمرو:فوجي تنصيبن تي حملا
زمرو:سيپٽمبر 2016ء ۾ جرائم
زمرو:ضلعو بارهہ مولہ
زمرو:مسئلو ڪشمير
زمرو:2016ء ۾ قتل عام
زمرو:2016ء ۾ ڀارت ۾ دهشت گردي
لنڊن جا ايئر پورٽ

لنڊن شهر لاءِ چار ايئرپورٽ آهن، جن جا نالا هي آهن.

* 1- هيٿرو ايئرپورٽ (Heath Row Airport)

* 2- گيٽ وڪ ايئرپورٽ (Gate Wick Air port)

* 3- لنڊن اسٽئجنٽيڊ ايئرپورٽ (London Stagnated Airport)

* 4- لنڊن سٽي ايئرپورٽ (London City Airport)

مٿيان چارئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ آهن جتي يورپ ۽ سڄي دنيا کان پروازون پهچن ۽ وڃن ٿيون.

## ''حوالا''

زمرو:دنيا جا شهر
زمرو:دنيا جا ايئر پورٽ
چاچو نواز علي کوسو

**نواز علي کوسي** 1926ع ۾ ٿر جي ڳوٺ ڪٻڙي ۾ جنم  ورتو.

## سوانح
نواز علي کوسي کي سنڌ جا ماڻهو ٿر جي ”انسائيڪلو پيڊيا“ جي نالي سان پڻ سڃاڻين ٿا. هن وٽ سنڌ جا ڏاها، اديب، شاعر، محقق ڪَهي ايندا هئا. انهن سُڄاڻ ماڻهن نواز علي کوسو ٿر جي تاريخ، ثقافت، لوڪ ادب ۽ سگهڙائپ تي وڏا وڏا بحث ڪندو هو. وٽس ٿر جي حوالي سان ڄاڻ جو وڏو خزانو هوندو هو.

سال 1992ع ۾ جڏهن انهيءَ وقت جي ٿر جي ڊي سي عبدالقادر منگي ٿر سيمينار ڪوٺايو هو، تڏهن ناليوارا اديب، محقق، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، انور پيرزادو، بدر ابڙو، عبدالله ورياھ ۽ ٻيا دوست، تاريخ جي هن ڄاڻو ماڻهو سان مليا ۽ ٿر جي تاريخ بابت هن کان ڄاڻ حاصل ڪئي. 

چاچو نواز کوسو ڀٽائيءَ جو پارکو پڻ هو. هن کي لطيف جي شاعري ۽ ڀڳت ڪبير جي شاعري تمام گهڻي ياد هوندي هئي.

هن جو سڀ کان پهريون انٽرويو حسن مجتبا هڪ انگريزي مئگزين لاءِ ڪيو هو ۽ جنهن کان پوءِ کيس ملڪي سطح تي مشهوري ملي هئي. 

## حوالا

زمرو:1926ع جون پيدائشون
عدليه

عدالت **عدليہ** يا **قاضيت** () هڪ قانون جو نظام آهي جيڪو دنيا جي تمام ملڪن ۾ رائج آهي. عدليہ اهو نظام آهي جيڪو عدل يعني انصاف ڏيندو آهي. جيڪو عدل يا انصاف ڪندو آهي ان کي قاضي، عادل، منصف يا جج چيو ويندو آهي. جتي انصاف يا عدل ڪيو ويندو آهي ان جڳھ کي عدالت يا ڪورٽ چيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:حڪومت جا قسم
زمرو:طاقت جي تقسيم
زمرو:عدالت
زمرو:عدالتي نظام
وسرڳي اکر

سنڌي الف-ب ۾ ويھ اکر اهڙا آهن، جن کي **وسرڳي اکرَ** (Aspirates) چيو وڃي ٿو. اهي ٻن اکرن جو  مرڪب بڻجي نئون اکر يا آواز ٺاهيندا آهن. جيڪي يا ته ”ھ“ ملائڻ سان ٺهندا آهن يا وري ٽٻڪن جي واڌاري آڻڻ سان ٺهندا آهن. سنڌي الف-ب جي ترتيب ۾ وڌ ۾ وڌ تنقيد وسرڳ اکرن تي آهي، ڇو جو سنڌي الف بي ۾ اهي ڪنهن قاعدي تحت نه بلڪي بنا ڪنهن قاعدي تحت جوڙيا ويا آهن. ڪي ته مورڳو شامل ئي نه ڪيا ويا آهن. اهي وسرڳي اکر هي آهن. ڀ ٿ، ٺ، جهه، ڇ، ڌ، ڍ، ڦ، ک ۽ گهه هنن حرفن ۾ ڪن کي ”هه“ جوڙي ٺاهيو ويو آهي، ڪن کي چار ٽي يا ٻه نقطا ڏئي جوڙيو ويو آهي. جيڪي الف ۾ شامل نه آهن سي وسرڳ ڙھ، مھ، لھ،نھ، ڻھ،وھ، ڏھ،رنھ،ڳھ ۽ رھ آهن.

## وسرڳ اکر
دراوڙ لوڪ، وسرڳ اکرن (Wisragg akhhar) مان بنيادي اکر ڪڍي، باقي **هه** جو اُچار بچائيندا هئا. **لڀڻ**، **لهڻ**، **ڏڀڻ**، **ڏهڻ**. هنن مثالن ۾ ڏسو ته **ڀ** مان **ب** اکر نڪري ويو آهي، جنهن جي ڪري باقي هه جو اُچار  بچيو آهي. **ڪٽنڀ** - **ڪٽنب**. هتي ماڳهين **هه** اکر ڪڍي ڇڏيو اَٿئون. جنهن جي ڪري باقي **ب** جو اُچار بچيو آهي. اهڙي طرح وسرڳ اکرن ڄڻ ته **مرڪب اکر** ڪري ليکيون ٿا، جن مان هڪڙو ڪڍي ٻيو بچايون ٿا.

## نرم وسرگ اکر
سرگريئرسن ڄاڻايو آهي ته ڪشمير طرف داردڪ ٻولين ۾ نرم وسرگ اکرن (Sonant aspirates) گهه، جهه، ڍ، ڌ ۽ ڀ کي اوسرگ (Disaspirate) ڪندا آهن، يعني منجهانئن ’هه‘ جو اچار ڪڍي ڇڏيندا آهن. ائين به کولي چيو اٿس ته لاڙي ٻولي انهيءَ ڳالهه ۾ داردڪ ٻولين سان مشابهت رکي ٿي. ان لاءِ هي مثال به ڏنا اٿس:

* گھ- ڊگهو بدران چون ڊگو، گهڻو بدران چون گڻو، گهر بدران گر ۽ گهوڙو بدران گورو.
* 
* جھ - ججهو ۽ وجهوس بدران چون ججو ۽ وجوس (Put no him)
* 
* ڍ – ڪڍ بدران ڪڊ، ننڍو بدران ننڊو ۽ ريڍار بدران ريڊار.
* 
* ڙھ - چڙهيو بدران چريو ۽ ماڙهوُ بدران ماروُ (ماڻهو).
* 
* ڌ – ڌيءُ بدران ديء، لڌو بدران لدو ۽ پنڌ بدران پند.
* 
* ڀ – ڀاءُ بدران با، ڀريو بدران بريو، ڀيڻ بدران بيڻ، ڀوُت بدران بوُت.
* 
* ڻھ - ماڻهو بدران ماڻو، پڻهي بدران پڻي (his father).
* 
* رهه – ورهين (کان) بدران ورن (کان) (from years).

* وھ – اوهين بدران اوين (آڻين) ۽ توهين بدران توين (تَئين) ڏسو لنگئسٽڪ سروي آف انڊيا، جلد اٺون، ڀاڱو 11 صفحو 170 ۽ 171.
مٿين مثالن تي ويچار ڪرڻ سان سمجهي سگهجي ٿو، ته اها عادت ڪجهه قدر اسان ۾ به آهي. مثلاً: سنسڪرت لفظ ڪٽنڀ بدران چئون ڪٽنب، ولڀداس بدران ولبداس ۽ مڌ بدران مد يعني شراب.

مهيسر جي مد، جي هت هڏهين هوءِ. (شاهه)

هيءَ عادت لاڙ جي ماڻهن ۾ گهڻي آهي ۽ اهو هڪ مکيه سبب آهي، جنهنڪري لاڙي ٻولي ڪَچي ۽ کل جهڙي ٿي پيئي آهي. هنن مثالن مان ٻه- ٽي ڳالهيون ٻيون به ظاهر آهن، جن جو ڌار ذڪر ڪجي ٿو.

’هه‘ جو اچار- سر گريئرسن جي ڏنل مٿين مثالن مان معلوم ٿيندو ته لاڙ جا ماڻهو نه رڳو وسرگ اکرن مان ’هه‘ جو اُچار ڪڍي ڇڏيندا آهن، پر ’هه‘ اکر ڌار هوندو آهي، ته اهو به ڪو نه اُچاريندا آهن. مثال ڏنا اٿس ته ’چڙهڻ‘ بدران چون ’چرڻ‘ ۽ ’ورهين کان‘ بدران چون ’ورن کان‘، اها عادت لاڙ جي ماڻهن ۾ سچ پچ ايتريقدر زور آهي، جو ’آهيان‘ بدران چون ’آيان‘، ‘ٻاهر‘ بدران ’ٻار‘، ’ٽهلرام‘ بدران ٽيلرام، رحمت الله بدران ’ريمت الا‘ ۽ ’لوهه‘ بدران ’لو‘. لاڙ جا مسلمان جيتوڻيڪ ايتريقدر ’هه‘ سان هاڃو نٿا ڪن ته به انهيءَ عادت کان صفا آجا ڪينهن.

”ائين جي ورن واريون سرتيون، سڌڙيون“. (شاهه)

هتي ’اوهين‘ بدران ’ائين‘ ڪم آيل آهي.

”سيخن ماهه پچاءِ جي نالو ڳيڙءِ نيهه جو“.

هتي مصدر’ڳرهڻ‘ معنيٰ’وٺڻ‘تنهن مان’ڳرهيهءِ‘ بدران ڳيڙءِ لکيل آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:لسانيات
زمرو:سنڌي اکر
لياقت علي خان

کاٻو|frame|لياقت علي خان پنهنجي خاندان سان گڏ
**لياقت علي خان** پاڪستان جو پهريون وزيراعظم هيو۔ هو هندوستان جي علائقي ڪرنال ۾ پيدا ٿيو ۽ آڪسفورڊ يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري ورتي ۽ 1922ء ۾ انگلينڊ بار ۾ شموليت اختيار ڪئي۔ 1923ء ۾ هندوستان واپس آيو ۽ مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو۔ 1936ء ۾ هو مسلم ليگ جو سيڪرٽري جنرل بڻيو۔ هي قائد اعظم محمد علي جناح جو دست راست هيو۔

## ملاحظات

## وڌيڪ مطالعو

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## خارجي ڳنڍڻا

* گڏيل قومن (اقوام متحدهہ) ۾ لياقت علي خان جي تقرير 
* آمريڪا جي دوري وقت لياقت علي خان جون تصويرون — تلاش جي خاني ۾ پاڪستان لکو
* ڪرونيڪل آف پاڪستان
* لياقت علي خان جو قتل: آمريڪي نيشنل آرڪائيوز مان دستاويزات
* پاڪستان جي ڪهاڻي

|-

|-

|-

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:تحريڪ پاڪستان
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم
زمرو:تحريڪ پاڪستان جا اڳواڻ
زمرو:تحريڪ پاڪستان جا اڳواڻ
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:1895ع جون پيدائشون
زمرو:1951ع جون فوتگيون
اسڪول آف راڪ (ٽي وي سيريز)

* * * پٿر جي اسڪول * * * هڪ آمريڪي موسيقي رهن ٿا-ڪارروائي sitcom جنهن Nickelodeon تي مارچ 12، 2016 premiered آهي. هن نظر، پر 2003 ع ساڳئي نالي جي فلم ٻڌل، Breanna Yde، Ricardo Hurtado، Jade Pettyjohn، نيزي لم، Aidan Miner، Tony Cavalero، ۽ [جامع Williamson] تارا ].

== پلاٽ ==
۾ [Austin، جانسن سيٽ، جي سيريز جي راڄ-ھميشگيء شاگردن-Zack، لارنس، Freddy، سمر ۽ Tomika-جو مول وٺي ۽ نئين ھميشه پهچي کي سکڻ جي هڪ گروپ جي پٺيان لفظ استاد Dewey بالصبر، هڪ down- ڪرڻ لاء مهرباني تي-سندس-لک موسيقار سان جيڪو جي ٻولي استعمال ڪري پٿريلي ۽ رول هڪ راز ٽولي بڻجي ڪري پنهنجي طبقي کي متاثر ڪرڻ لاء. اسڪول سال منجهه، انهن جي وچ-اسڪول هم پاڻ رشتا navigating ڏسي، وفاداري ۽ friendships تي سندن نامعلوم ٽئلينٽ ۽ سکيا جا سبق discovering.

## اداڪار
* Breanna Yde Tomika، هڪ 12 سال پراڻي schoolgirl جو بهترين دوست ساٿي classmate سمر سان آهي. هوء [] [بجلي پرش] ادا ڪري ۽ پڻ جي ٽولي ۾ ڏس ڳائڻي آهي.
Freddy طور * Ricardo Hurtado، هڪ 12 سال پراڻي schoolboy جيڪو پنهنجي ڪلاس ۾ سڀ کان وڌيڪ خوبصورت بندا سمجهيو ۽ بهترين دوست ساٿي هم Zack ۽ لارنس سان آهي. کيس Unbeknownst، سندس هم جي هڪ جهاد جو کيس تي هڪ وڏي چهرن آهي. هن چيو ته سنڌ جي ڏين، ادا ڪري ٿي.
* Jade Pettyjohn سمر، هڪ 12 سال پراڻي schoolgirl جو بهترين دوست Tomika سان گڏ آهي ۽ Freddy تي هڪ وڏي چهرن ڪئي آهي ته جيئن. هوء رباب ادا ڪري ٿي.
Zack طور * نيزي لم، هڪ 12 سال پراڻي چيني schoolboy جو بهترين دوست لارنس ۽ Freddy سان آهي. هن چيو ته بجليء جي گٽار ادا ڪري ٿي.
لارنس، هڪ 12 سال پراڻي schoolboy جو بهترين دوست Zack ۽ Freddy سان گڏ آهي ۽ پنهنجي ڪلاس ۾ smartest همت سمجهيو ويندو آهي ته جيئن * Aidan Miner. هن چيو ته سنڌ جي اليڪٽرانڪ ڪيبورڊ ادا ڪري ٿي.
* مسٽر بالصبر، نئين جڳهه تي استاد ۽ هڪ اڳوڻن-پٿر جي موسيقار جو راند ۽ هڪ ٽولي جيئن گڏجي ڪم ڪرڻ ڪيئن ٻارن جي تعليم طور Tony Cavalero.
* جامع Williamson پرنسپل Mullins طور (خريداري، موسم 1؛ مکيه، موسم 2)   

## Episodes

## پيشڪش
آگسٽ 2014 ع ۾، Nickelodeon * پٿر جي اسڪول 'جي هڪ ٽي وي سيريز پاڪستان جو اعلان ڪيو'،   </ ref> ۽ وڌائين نازل ڪيو ويو مارچ 2015. ۾   </ ref> 5 اپريل، 2016 ع تي، Nickelodeon جو اعلان ڪيو ته * پٿر جي اسڪول '' پئي ڪئي هڪ 13-ماجرا ٻئي مند لاء نئين،    ۽ اداکارہ Breanna Yde سندس Twitter تي اعلان حساب ته موسم ٻن جي پيداوار اپريل 24، 2016. شروع    ٻئي مند سيپٽمبر 17، 2016 ع تي Nickelodeon تي premiered.

## اوارڊ ۽ نامزدگي

## حوالا

## پرڏيهي جوڙي
* 
* 

زمرو: 2010s آمريڪي ٽيليويزن سيريز
زمرو: 2010s Nickelodeon ڏيکاري ٿو
زمرو: 2016 آمريڪي ٽيليويزن سيريز debuts
زمرو: ٽيليويزن جي فلمن جي بنياد تي پروگرام
زمرو: ڪليدي ٽيلي ويزن جي ويزن سيريز
جل پري

**جل پري** يا بنت البحر هڪ اساطيري ۽ افسانوي ڪردار آهي، جنهن جو هيٺيون ڌڙ مڇي ۽ مٿيون ڌڙ انساني عورت جو ٿيندو آهي. دنيا جي ڪيترين ئي تهذيبن ۽ ثقافتن ۾ ان جا تذڪرا ملندا آهن. جنهن شدت ۽ يقين سان گڏ ان جا تذڪرا ديو مالائي داستانن ۾ ملندا آهن، اُن سان گمان گذرندو آهي ته شايد هي حقيقت ۾ بہ موجود آهي پر في الحقيقت هي صرف افسانوي ڪردار تائين محدود آهي.

## عڪس

فائل:Rio mau sereia.jpg|
فائل:Mermaid in Santo Domingo church (Pontevedra, Galicia).jpg|
فائل:Mermaid in Fefiñans Manor house (Cambados, Galicia).jpg|
فائل:Golden Mermaid on Prince Frederick's Barge 1732.JPG|
FIle:Igreja Matriz Povoa Varzim Sereia.JPG|
فائل:Mariño's coat of arms with mermaid (Mugardos, Galicia).jpg|
فائل:MermenLubok.jpg|
فائل:Elisabeth Jerichau Baumann havfruen.jpg|
فائل:Play of the Nereides by Arnold Böcklin.jpg|
فائل:John Collier - The Land Baby.jpg|
فائل:The Mermaid of Zennor.jpg|-->
فائل:The-Mermaid.jpg|
فائل:The Mermaid and the Satyr.jpg|
فائل:Auburtin - Mermaids.JPG|
فائل:The Little Mermaid's Sisters - Anne Anderson.jpg|-->
فائل:The Little Mermaid by E.S. Hardy.jpg|


## حوالا

زمرو:وجود
زمرو:خيالي وجود
زمرو:ڏندڪٿائون
زمرو:تصور
زمرو:اساطيري ڪردار
زمرو:ديومالائي گاڏڙ انسان
زمرو:علم الاساطير
پاڪستان کپي

**پاڪستان کپي** سنڌي ٻولي جو جملو آھي جنھن معنيٰ "پاڪستان ھميشہ سلامت رھي" يا "اسان کي پاڪستان گھرجي" جي آھي. ھي جملو سڀ کان پھريان پاڪستان جي اڳوڻي صدر آصف علي زرداري استعمال ڪيو ھو.

## تنقيد
آصف علي زرداري ۽ پيپلز پارٽي جا ناقد ھي سوال ڪندا آھن تہ جڏھن ھو "پاڪستان کپي" چون ٿا تہ ان جي پنجابي معنيٰ مراد آھي يا سنڌي معنيٰ. ماڻھن جي تذبذب ۾ ان وقت اضافو ٿيو جڏھن صدر آصف علي زرداريءَ پنجاب جي شھرن فيصل آباد ۽ تلہ گنگ ۾ پنجابي ۾ تقريرون ڪيون ۽ ھي جملو استعمال ڪيو.

## حوالا



زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي
بڊاڻي

**''بڊاڻي**، خيرپور رياست (هاڻوڪي ضلعي) جي پراڻيءَ حد ۾ درياهه تي هڪ پتڻ جو نالو آهي.''

## حوالا

زمرو:سنڌ جا پتڻ
قومي شاھراھ 55

**سنڌو شاھراھه** (انگريزي: Indus Highway؛ اردو: شاہراہ سندھ)، **نيشنل هاءِ وي-55** يا اين-**55** (**انگريزي**: N-55 National Highway؛ اردو: قومی شاہراہ ۵۵)، **1,264** ڪلوميٽر ڊگهي ٻه کان چار لين واري قومي هاءِ وي آهي، جيڪي پاڪستان ۾ سنڌو درياءَ سان گڏ هلندي آهي ۽ ڏکڻ ۾ بندرگاهه واري شهر، ڪراچي کي ڊيره غازي خان کان گذرندي، اتر-اولهه ۾ پشاور شهر سان ڳنڍيندي آهي. اها پاڪستان جي قومي هاءِ وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي ۽ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي (NHA) پاران هلائي ۽ سنڀالي ويندي آهي. انڊس هاءِ وي ڪوهاٽ سرنگ مان گذري ٿي. 

اها پاڪستان جي صوبي سنڌ، پنجاب ۽ خيبر پختونخوا کي ڳنڍڻ واري ھڪ اھم شاھراھه آھي. ان کي سنڌو درياء جي اوڀرين ڪنارن تي واقع اين-5 قومي شاھراھه تي ٽريفڪ جي دٻاءَ کي گھٽ ڪرڻ ۽ ڪراچي ۽ پشاور جي وچ ۾ مختصر ۽ متبادل رستو اختيار ڪرڻ لاءِ ٺاھيو ويو. شاھراھه جي تجويز 1980ع ۾ ڏني وئي ۽ ڪم جو آغاز 1981ع ۾ ڪراچي کان ٿيو ۽ 7 سالن کانپوء پشاور ۾ مڪمل ٿيو. 

پاڪستان جي سڀ کان وڏي ڪوھاٽ سرنگ ھن ئي شاھراھه تي واقع آھي، جنھن تي ڪم جو آغاز 1999ع ۾ ڪيو ويو ۽ تڪميل جون 2003ع ۾ ٿي ھي پشاور ۽ ڪوھاٽ جي وچ ۾ رستي کي مختصر ڪري ٿي، ۽ درۂ ڪوھاٽ واري رستي جي مقابلي ۾ ٻنهي شهرن جي وچ ۾ رستي کي ڪم ڪندي آهي ۽ 40 منٽ وقت جو بچاء ٿيندو آهي.  

شاھراھه جي شروعات ڪراچي کان ٿئي ٿي ۽ بجاءِ حيدرآباد شھر جي، سنڌو درياھه عبور ڪرڻ کان پھرين ئي ڪوٽري جو رخ ڪري ٿي ۽ پوء سنڌو درياھه جي اوڀرين ڪناري سان گڏ دادو ۽ لاڙڪاڻي، شڪارپور ۽ جيڪب آباد کان ٿيندي، پنجاب ۾ داخل ٿي ويندي آهي. پوء ڊيره غازي خان، ميانوالي ۽ تله گنگ کان گزرندي، خيبر پختونخوا جي شهر، ڊيره اسماعيل خان، دره آدم خيل ۽ ڪوھاٽ کان ٿيندي، پشاور ۾ اختتام پذير ٿئي ٿي.

## لاڳاپيل مضمون
* قومي شاھراھ 5
* قومي شاھراھ 10
* قومي شاھراھ 15
* قومي شاھراھ 25
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* National Highway Authority 

زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل
زمرو:پاڪستان ۾ روڊ
زمرو:پاڪستان ۾ شاھراھون
سنڌ جا تعلقا

پاڪستان جو صوبي سنڌ انتظامي لحاظ کان 29 ضلعن ۾ تقسيم آھي۔ ان ۾ ڪراچي ڊويزن جا 6 ضلعا پڻ شامل آھن. جيڪي ناظمن واري بلدياتي نظام متعارف ڪرائڻ وقت پنج ھئا ۽ اھي ھڪ شھري حڪومت ۾ تبديل ڪيا ويا ھئا. 2011 م انھن کي بحال ڪيو ويو ۽ 2013 م ڇھون ضلعو ڪورنگي پڻ قائم ڪيو ويو. سنڌ ماضيءَ ۾ برٽش انڊيا واري دؤر ۾ بمبئي پريزيڊنسي م شامل ڪئي وئي هئي جنھن ڪري سنڌ ۾ بمبئي جو روينيو ڪوڊ لاڳو ٿيو ھو جنھن ۾ ضلعي تقسيم جن سب ڊويزنن ۾ ۾ ڪئي وئي ھئي انھن کي تعلقو سڏيو ويندو هو. تعلقن واري تقسيم انڊيا جي ٻين مختلف رياستن ۾ پڻ ھئي. پر ساڳئي وقت برٽش انڊيا م ڪجهه رياستن م ان تقسيم کي تحصيل جو نالو ڏنو ويو ھو. پاڪستان ٺھڻ بعد بہ سنڌ م بمبئي وارو روينيو ڪوڊ جاري رھيو جنھن کي بعد م سنڌ روينيو ڪوڊ ۾ تبديل ڪيو ويو ء اھڙي طرح تعلقي ۽ ديھن وارو نظام سنڌ ۾ برقرار رھيو ۽ اڃان تائين جاري آهي. پاڪستان جي ٻين صوبن م صورتحال برٽش انڊيا واري دؤر کان وٺي مختلف رھي. انھن م تعلقي ۽ ديھن وارو نظام نہ ھيو ۽ انھن م شروع کان ئي ضلعي تقسيم تحصيلن ۽ موزن جي نالن سان ٿيل ھئي جنھن ڪري پنجاب ، خيبرپختونخوا ء بلوچستان م تحصيلي نظام قائم آهي. پاڪستان ۾ رڳو سنڌ م تعلقا ۽ باقي پاڪستان ۾ تحصيلون آھن

مجموعي طور تي سنڌ ۾ 138 تعلقا  آھن۔ ھيٺ سنڌ جي تمام ضلعن ۽ انھن جا تعلقا ڏنل آھن:

## لاڳاپيل مضمون
* سنڌ جا ضلعا
* پنجاب جا تعلقا
* بلوچستان جا تعلقا
* خيبرپختونخوا جا تعلقا
* آزاد ڪشمير جا تعلقا
* گلگت بلتستان جا تعلقا
* پاڪستان جا ضلعا
* پاڪستان جون ڊويزنون

## حوالا

زمرو:سنڌ جا تعلقا
زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:سنڌ جي سياسي جاگرافي
زمرو:سنڌ جي انتظامي ورهاست
زمرو:پاڪستان جي چوٿين درجي جي انتظامي ورھاست