open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بين الاقوامي اخلاقيات

**بين الاقوامي اخلاقيات** (International Morality) هڪ تصور آهي، جيڪو جنهن تحت بين الاقوامي لاڳاپن جو عمل، قومن جي وچ ۾ اهڙن گڏيل اخلاقي قدرن ۾ مڃيل اصولن مطابق ٿيڻ گهرجي، جيڪي ظاهر ۾ ڀلي ته بين الاقوامي قانون جو حصو نه هجن. عام طرح هي تصور بين الاقوامي سرشتن ۾ گهڻي عرصي کان تڪراري رهيو آهي ۽ عالمي سياست ۾ ٿيندڙ مختلف سرگرمين کي اخلاقي ضابطن هيٺ رکڻ يا نه رکڻ جي حوالي سان وڏا بحث ٿيا آهن. هڪ پاسي سياسي حقيقت پسنديءَ (Political Realism) ۾ يقين رکندڙ حلقو، يورپي مفڪرن هابس ۽ ’ميڪا ويلي‘ کان متاثر ٿيندي چوي ٿو، ته اخلاقي قدر رياست جي اندروني معاملن تائين محدود آهن، ۽ بين الاقوامي تعلقات جي حوالي سان سياست ۾ اخلاقيات نالي ڪنهن شئي جو وجود ناهي. هن حلقي موجب هر رياست جي ترجيح قومي مفادن سان لاڳاپيل هجڻ ڪري، ٻين قومن سان لاڳاپا رکندي، انصاف، آزادي، ۽ برابري جون ڳالهيون ڪرڻ بيوقوفيءَ ڀريو عمل آهي. جديد دور ۾ اي ايڇ ڪار، مارگنٿا، آر ڊبليو ٽڪر ۽ هينري ڪسنجر هن موقف جا وڪيل آهن. سندن چوڻ موجب رياستي مفادن جي تڪميل لاءِ، ضابطي جو هجڻ ضروري آهي، ۽ انصاف جي تلاش ۾ وقت وڃائڻ سان، بي ضابطگي وڏي ڏڦيڙ کي جنم ڏيندي. اهي دانشور سيڪيورٽي معاملن کي فلاحي قدمن مٿان ترجيح ڏين ٿا.

ان ورتاءَ جي مخالفت ۾ ”خيال پرست“ (Idealists) چون ٿا ته جيڪڏهن انسان ڪن اخلاقي معيارن مطابق زندگي گذارڻ ضروري ٿو سمجهي، ته پوءِ رياست کي به ائين ڪرڻو پوندو. سٺو رويو سٺائيءَ کي جنم ڏئي ٿو، تنهن ڪري بين الاقوامي برادريءَ ۾ صلح ۽ خير جي رويي سان رهڻو پوندو. هي حلقو انساني حقن جي احترام، عالمي انصاف جي حصول ۽ خود اختياريءَ وارن حقن جي حمايت ڪندي، انفرادي فائدي کي، اجتماعي چڱائيءَ تي قربان ڪرڻ جو درس ڏئي ٿو. هن نظريي جي وڏن حامين ۾ جرمنيءَ جو ناميارو مفڪر ’امانوئيل ڪانٽ‘ ، آمريڪي صدر ’ووڊورو ولسن‘ ۽ دنيا جا ٻيا انسان دوست دانشور شامل آهن. هن حلقي جي خيال مطابق ،موجوده دور جو سياسي ۽ سماجي سرشتو نقصن سان ڀرپورآهي. ان ڪري جيڪڏهن دنيا ۾ امن سلامتي ڀائيچاري ۽ ماحولياتي مسئلن جو حل ڪڍڻو آهي ته پوءِ عالمي ٻڌي ۽ رٿابندي لازمي آهي هنن ٻنهي روين جي وچ تي ٻيا به ڪيترا ئي ننڍا وڏا ۽ نظريا آهن، جيڪي بين الاقوامي اخلاقيات بابت وضاحتون ڏين ٿا. جديد دور جا نظرياتي رويا دان مٿين ٻنهي نظرين جي انتها پسنديءَ کي رد ڪندي وچ واري واٽ وٺڻ جي حمايت ڪن ٿا. انهيءَ خيال جي وڪالت ڪندڙن موجب عالمي لاڳاپن ۾ مُلڪي سرحدن کان مٿانهين سطح جون ذميواريون ۽ حق بيشڪ موجود آهن ۽ انهن جو احترام به ضروري آهي، پر انهن حقن جي ساڀيا مروج سياسي نظام جي محتاج آهي. موجوده سياسي نظام ۾ اڃا تائين اهڙيون حالتون پيدا نه ٿي سگهيون آهن جو ذميواريون ۽ حقن جي تحفظ کي عملي طور ممڪن بنائي سگهجي. بيشڪ غربت، بک ، وسيلن جي کوٽ ۽ فطري الميا دنيا جا انتهائي اهم ۽ وڏا مسئلا آهن ، پر انهن جو حل گهر ٻاري ڏياري ڪرڻ، يعني پنهنجي رياستي مُفادن کي نظر انداز ڪرڻ سان ممڪن نه آهي. دنيا ۾ ايثار ۽ قربانيءَ جي ضرورت آهي پر رياستي سرحدن جي سياسي اهميت، روايتي اخلاقي قدرن ۽ دوائن کان وڌيڪ اهم آهي، تنهنڪري ان کي نظرانداز ڪرڻ نهايت مشڪل آهي.

## حوالا

زمرو:اخلاقيات
زمرو:سماج
زمرو:سياست
زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
سيڙپ تي آمدني

Return of capital

اڪائونٽنگ ۾ هن کي **سيڙپ تي آمدني** يا نفعو رِٽرن آف ڪيپيٽل (Return of capital) چئبو آهي، جيڪڏهن نفعو 10 روپيا آهي ۽ سيڙپ 130 روپيا ته سيڙپ جو حاصلات 6 رپيا ٿيندي. سيڙپ ۽ لاڀ کي سمجهائڻ جا جيترا گهڻا طريقا آهن.

## حوالا

زمرو:ڪامرس
زمرو:اڪائونٽنگ
وڻن جو عاشق

زمين تي پوکيل يا بيٺل وڻن سان خاص لڳاءُ رکندڙ ماحولياتي ڪارڪن، جيڪو وڻن جي واڍيءَ، ٻيلن مان بنا ضرورت جي اجايو وڻن جي وڍڻ واري عمل جي مُخالفت ڪري ۽ ڪنهن به صورت ۾ اهڙي عمل جي اجازت نه ڏئي، ته اُن کي **وڻن جو عاشق** (Wannan jo Aashiq) يا ٽري هگر (Tree Hugger) چيو وڃي ٿو. هن قسم جا ڪارڪنَ وڻن کي به ساهه وارو سمجهندي، اُنهن جي انسانن جيان حفاظت ڪرڻ تي زور ڏين ٿا ۽ ٻيلن جي واڌ کي انساني بقا ۽ واڌ ويجهه جي لاءِ اڻ- ٽر قرار ڏيندي، وڌ ۾ وڌ ٻوٽا يا وڻ پوکڻ ۽ ساواڻ وڌائڻ جي سلسلي ۾ وڏيون مهمون هلائين ٿا. ماحوليات جي حوالي سان ٿيندڙ سياست ۾ ”وڻن جي واڍيءَ جا مُخالف“ پنهنجي جاکوڙي موقف ڪارڻ مشهور آهن.   سنڌ ۾ پڻ **رفيق سومري** نالي هڪ اهڙي جاکوڙي شخصيت موجود آهي، جنهن کي صحيح معنا ۾ وڻن جو عاشق چئي سگهجي ٿو. جنهن پنهنجي سچي اُتساهه ۽ عملي ڪم سان سنڌ ۾ وڏو ڪم ڪيو آهي. سنڌ ۾ وڻڪاري جي حوالي سان رفيق سومري جو ڪردار سچ پَچ به ڏاڍو سارهه جوڳو آهي.

## حوالا

زمرو:وڻ
زمرو:وڻڪاري
رتو ڪوٽ

**گُل حسن ڪلمتي** پنهنجي تحقيقي ڪتاب  ”ڪراچي سنڌ جي مارئي“ (Karachi Sindh Jee Maaree) ۾ لکيو آهي ته ”سنڌوءَ جو هڪ وهڪرو **گهارو ڪريڪ** مان وَهي ابراهيم حيدريءَ جي ويجهو سمنڊ ۾ پوندو هو. سنڌوءَ جي ان وهڪري تي گزري، واڳو ڏر، ريڙهي مياڻ، ابراحيم حيدري ۽ رتو ڪوٽ جهڙا آباد ۽ شاهوڪار بندر هئا. سنڌوءَ جو وهڪرو مٽجڻ سان ۽ سمنڊ جي اڳيان وڌي اچڻ سان **ڦَٽي ڪريڪ**، **ڪورنگي ڪريڪ** ۽ **گهارو ڪريڪ** جيڪي ڪنهن زماني ۾ جيڪي سنڌو درياھ جو حصو هئا اهي سمنڊ جي پاڻي سان ڀرجي ويا ۽ ان جا ڪيترائي حصا سمنڊ ٻوڙي ڇڏيا. **رتو ڪوٽ** (Rato Kott) جيڪو **”مچق“** جي ٻيٽ تي آهي اهو ڪنهن زماني ۾ هڪ مشهور ۽ سهڻو آباد شهر هئو. اهو 1640ع ۾ **بڙڇ** (Barrchh) قبيلي جي رياست هئي، اها رياست وقت سان گڏ پنهنجا روپ مٽائيندي رهي، ڪڏهن اها رياست مان ڳوٺ ٿي ته ڪڏهن بندگاهه يا ڪڏهن سردارن جي رهڻ جو ڪوٽ.

## حوالا

زمرو:ڪراچي جا تاريخي ماڳ
سنڌي ٻوليءَ جو امتحان پاس ڪرڻ لازمي

سنڌ جي ڪمشنر  مسٽر پرنگل ، 1847ع ۾  تعليمي ۽ ٻين سڀني مسئلن کي سامهون رکي  هڪ تفصيلي رپورٽ ٺاهي بمبئي حڪومت کي  موڪلي ته سنڌ ۾ تعليمي ادارا کوليا وڃن ۽ سنڌي زبان کي سرڪاري درجو ڏنو وڃي ته جئين آفيسر آساني سان سنڌي زبان جو امتحان پاس ڪري سگهن. بمبئي سرڪار جي گورنر سر جارج رسل ڪلرڪ (1800- 1889ع) ، مسٽر پرنگل جي سفارشن جو  گهرائي سان جائزو ورتو. ڪئپٽن  جارج اسٽئڪ جي ڊڪشنري جي اشاعت جي منظوري لاءِ وٽنس اڳي پيل هو. 24 اپريل 1848ع ۾ بمبئي جي گورنر جارج ڪلرڪ (George Clerk) ، مسٽر پرنگل جي سفارشن تي نوٽ لکندي  اعلان ڪيو تھ سنڌ ۾ سرڪاري زبان سنڌي ھوندي، ھن سمورن آفيسرن کي ھدايت ڪئي تھ ھو ارڙھن مھينن ۾ سنڌي سکي وٺن.  سندس فيصلي  ۾ ٽي حڪمناما واضح  هئا،  جنهن ترجمو هيٺ ڏجي ٿو:

1.    اسان کي گھرجي تھ اسان سرڪاري ڪاروبار لاءِ ملڪي ٻولي (سنڌي) کي متعارف ڪرايون. مونکي سمجھھ ۾ نٿو اچي تھ اسان جا روينيو ۽ انصاف کاتي جا آفيسر (چاھي سندن کاتن ۽ ڪچھرين جو ڪم ڪھڙي بھ نموني ڇو نھ مقررڪيو وڃي) فارسي يا انگريزيءَ جھڙي ھڪ ڌاري ٻوليءَ ذريعي ڪيئن اثرائتي نموني ڪم ھلائي سگھندا. آفيسرن کي ارڙھن مھينن جو وقت ڏجي ٿو تھ سنڌي زبان جو امتحان پاس ڪري وٺن.

2.    مان سمجهان ٿو ته  سندن امتحان جي تياري ۾ گرامر  ۽ ڊڪشنري جي اشاعت ۾ مدد ٿيندي، ان لاءِ مان ليفٽيننٽ اسٽئڪ کي اشاعت جي اجازت ٿو ڏيان.

6 سيپٽمبر 1851ع تي فريئر ھڪ سرڪيولر جاري ڪيو، جنھن ۾ سنڌي ڪامورن کي سنڌي امتحان پاس ڪرڻ لاءِ ھدايت ڪئي.  سنڌ جي تڏهوڪي ڪمشنر سر بارٽل فريئر هڪ ھدايت نامي ذريعي سنڌ ۾ نوڪريءَ جي خواهشمند يورپي ڪامورن ۽ سندس پروموشن لاءِ سنڌيءَ ۾ امتحان لاءِ لازمي طور امتحان پاس ڪرڻ، امتحان جو ڪورس، امتحان جو انتظام ، جڳهه، تاريخ ، ڪاميٽيءَ وغيره جو طريقار جو اعلان ڪيو . هن ڄاڻايو ته ”اڄ کان پوءِ ڪنهن به کي سول عملدار طور ڀرتي نه ڪيو ويندو يا کيس ترقي ڏني نه ويندي جيستائين هو سنڌي ٻوليءَ ۾ عام ڳالهه ٻولهه جو امتحان پاس نه ڪندو. سنڌي ٻوليءَ جي عالم ٻول چال جو امتحان هيٺين ريت ورتو ويندو:

هڪ ڪاميٽي جوڙي ويندي، جنهن ٻوليءَ جي ڪيترن به ماهرن کي شامل ڪري سگهجي ٿو،ان ۾ گجراتي، مراٺي يا فارسيءَ جي ترجمان طور پاسي ڪيلن کي به شامل ڪيو ويندو.  اميدوارن کان هيٺين شعبن ۾ امتحان ورتو ويندو:

• هو سندس هيٺين سطح جي سنڌيءَ ۾ سندس گفتگو ٻڌندا

• کيس چيو ويندو ته هن سنڌيءَ ۾ جيڪا هيٺين سطح جي گفتگو ڪئي آهي، ان کي لکي ڏيکاري

• کيس چيو ويندو ته منشيءَ طرفان چيل هيٺين سطح جي سنڌي لفظن کي انگريزيءَ ۾ پيش ڪري..

• منشيءَ کي ڪنهن به درخواست يا قائدي يا سرڪاري پڌرنامي جي باري ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ هدايتون جاري ڪري.

• منشيءَ طرفان اصطلاحي جملن جي سنڌيءَ مان انگريزي ۽ انگريزيءَ مان سنڌي ٻوليءَ ۾ زباني ترجمو ڪري ٻڌائڻ.

• امتحان ۾ سنڌيءِ استمال ٿيندڙ رسم الخط ، اميدوار جي مرضيءَ مطابق هوندو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سنڌي ٻولي
بمبئي سرڪار جو سنڌ سان ايڪٽ

08 سيٽمبر 1852ع تي بمبئي سرڪار نوٽيفيڪيشن جاري ڪري سنڌ سان ايڪٽ نمبر 1850 لاڳو ڪيو. انهيءَ نوٽيفيڪيشن ذريعي **بارٽل فريئر** (Bartle Frere) جي صدارت هيٺ ميمبر مقرر ڪيا ويا. انهن ميمبرن جي ڪاميٽي ڄڻڪ ته ڪراچي ميونسپالٽي جو شروعاتي روپ هئي. مقرر ڪيل باقي ميمبر هن ريت هئا؛ ڊي مڪِلوَر، شيخ غلام حسين، قاضي نور محمد، سيٺ نائون مل، سيٺ کيم چند ۽ منگهن مُکي.  

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
سنڌ ۽ قنڌار

ويڌن واري زماني کان وٺي سنڌ ۽ گندار (قنڌار) جي ماڻهن جي پاڻ ۾ گهڻي لهه وچڙ هئي. انهيءَ کانپوءِ به هندن جي صاحبيءَ ۾ افغانستان ۽ بلوچستان جا ڪجهه ڀاڱا سنڌ جي حڪومت هيٺ هئا. انهن ڪارڻن جي ڪري سنڌيءَ جو بلوچي ۽ پشتو تي به گهڻو اثر ٿيو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
اُپڀاشائن جا نالا

سنڌ جي الهندي ڏي ڪوهستان يعني جابلو ملڪ آهي، جو سنڌ کي بلوچستان کان ڌار ڪري بيٺو آهي، ۽ اڀرندي ڏي ريگستان يعني وارياسو ملڪ. يا ٿر آهي، انهن ٻن علحدين طبعي صورتن وارين حدن جي وچ وارو پاسو ٽن ڀاڱن ۾ ورهايل آهي، جي سِرو، وچولو ۽ لاڙ سڏجن ٿا. انهن هنڌن جون ٻوليون انهن نالن پٺيان سريلي، وچولي ۽ لاڙي ڪوٺجن ٿيون. ٿر جي ٻوليءَ کي ’ٿريلي‘ سڏيندا آهن. اهڙيءَ طرح سنڌيءَ جون چار اُپڀاشائون آهن، پر لسٻيلي واري ’لاسي‘ ۽ ڪڇ واري ’ڪڇڪي‘ به سنڌي ٻوليءَ ۾ ئي ڳڻڻ گهرجن، جنهنڪري چئبو ته سنڌيءَ جون ڪُل ڇهه **اُپڀاشائون** (Upbhashaaoon) آهن. 

## حوالا

زمرو:ٻولي
زمرو:سنڌي ٻولي
لهجو

’ڀاشا‘ معنيٰ ٻولي (Language) ۽ ’اُپڀاشا‘ معنيٰ ٻوليءَ جو ننڍو لهجو (Dilaect). اهو تفاوت اهڙو آهي جهڙو جبل ۽ ٽَڪريءَ جي وچ ۾ تفاوت. چوڻي آهي ته ’ٻارهين ٻارهين ڪوهين ٻولي ٻِي‘اهو پهاڪو دنيا جي سڀني ٻولين سان هڪجهڙو لاڳو آهي. مثلاً: رڳو سکر ضلعي ۾ ئي ڏسجي ٿو، ته شڪارپور جي ٻولي هڪڙي، سکر ۽ روهڙيءَ جي ٻي ۽ اُٻاوڙي طرف جي وچائين ٽين. انهيءَ ڪري هيءَ به چوڻي آهي ته’سنڌ ۾ چپي چپي تي ٻولي ٻي.‘ائين ٿوري ٿوري پنڌ تي وڏو فرق اول اچارن ۾ آهي 

لهجو (Dialect)، ”لهجو ٻوليءَ جي انهيءَ مخصوص نموني کي چئجي ٿو، جيڪو معياري ٻولي (Standard Language) کان ڍنگ (Style)، ڍار (Intonation) ۽ اچار (Pronunciation) ۾ ٿورو مختلف هجي. سنڌءَ ۾ چوڻي آهي ته ”ٻارهين ڪوهين ٻولي ٻي“. مطلب ته هر ٻوليءَ ۾ ٿوري ٿوري مفاصلي بعد ٻوليءَ جي محاوري يا (Dialect) ۾ تفاوت اچي وڃي ٿو. اتر سنڌ جو لهجو ٿر کان مختلف آهي. لاڙ جو لهجو ڪوهستانيءَ کان مختلف آهي، مطلب ته لهجو ڳالهائڻ جو خاص طريقو آهي. .

مکيه ٻوليءَ جي شاخ، ننڍي ٻولي، لهجو. مثال طور ٿري، ڪوهستاني، لاڙي، ڪڇي، سريلي سنڌي ٻوليءَ جون اپ ڀاشائون آهن. 

## لهجن جو ٺهڻ

(Farmation of Dialect):مختلف لهجن جي ٺهڻ جا ڪيترائي سبب آهن. موجوده دؤر ۾ آمدرفت ، سائنسي ايجادن، وڌندڙ شهري ماحول، وڌندڙ تعليمي علم، پاڙيسري ٻولين جي اثر وغيره جي ڪري لهجاٺهن ۽ تبديل ٿين ٿا. لسانيات جي ماهرن لهجن لاءِ مختلف اصول ٺاهيا آهن. جن ۾ هيٺيان اهم آهن: (1) حاڪمن جي ٻولي، (2) ساڳي حڪومت، (3) سياسي حالتون، (4) سماجي ۽ مذهبي ميل جول، (5) وڻج واپار ۽ سياسي ناتا، (6) ساڳيون جاگرافيائي حالتون، (7) آبهوا، (8) باهمي شاديون، (9) ساڳيا رسم و رواج، (10) آباديءَ جي لڏپلاڻ وغيره. .

## حوالا

زمرو:علم اللغات
زمرو:ٻولي
سريليءَ تي سرائڪيءَ جو اثر

**سنڌ جو سرو** (Sindh jo Siro)، خاص ڪري جيڪب آباد وارو پاسو، ٻروچڪو ڀاڱو آهي ۽ اتي ٻروچڪي يا سرائڪي ٻولي هلي ٿي. جيڪب آباد ۽ شڪارپور جا ڪيترا هندو به گهرن ۾ ٻروچڪي ڳالهائين ٿا، جنهنڪري ٻروچن وانگر ’وهنجڻ‘ بدران ’ڌاوڻ‘(ڌانوڻ)، ۽ ’ڳالهه‘ بدران ’ڳل‘ چون ٿا. جيئن ’منهنجي ڳل ٻنڌ‘، يعني منهنجي ڳالهه ٻڌ. سريلي جي گرامر ۾ جيڪي الڳ ڳالهيون آهن، تن لاءِ به هڪڙو ڪارڻ اهو ئي آهي ته اتي جي ٻوليءَ تي ٻروچڪيءَ جو اثر ٿيو آهي- مثلاً سرائڪيءَ ۾’يار‘ جو جمع ’ياران‘۽ ’سڄڻ‘ جو ’سڄڻان‘. شڪارپوري به انهيءَ نموني’کارڪ‘جو جمع’کارڪان‘ چون ٿا.

(الف) سري ۾ ’اسين‘ بدران ’اسان‘۽ ’توهين‘بدران ’توهان‘چون ٿا، سو به سرائڪي نمونو آهي- مثلاً:

’اسان نه ڪنهن دي ڄائي هون،
ڄـــائــي ڪــنـهـن نه نپائي هون.‘ (سچل)

(ب) سري جا رهاڪو’آيس‘بدران چون ’آيم‘، سو به سرائڪي نمونو آهي- سرائڪيءَ ۾ ’م‘ ضمير متڪلم ۽ ’س‘ ضمير غائب جي معنيٰ ڏيکاري ٿي.
’وسر نه ويسم‘، معنا وسري نه ويندم. ’ويندم‘ معنا مون کي ويندو. ’بخار هيس‘ معنيٰ تپ اٿس. ’اٿس‘ معنا هن کي آهي.

(ٻ) مٿي چيو ويو آهي ته ’ٿو‘ ۽ ’پيو‘ ٻيئي گڏي زمان ماضي استمراري جوڙڻ جو رواج سڄيءَ سنڌ ۾ سري کان سواءِ ٻيو ڪنهن به هنڌ ڪونهي؛ اهو دستور به سرائڪيءَ مان ورتو اٿن. ’مان کاوان ٿو پيو‘. هي جملوئي سرائڪي نموني آهي، جنهن ۾ چون ته”مئن کاوندا پيا هان“

(ڀ) ’هن راڳ ڳاتو‘، يعني ’ڳايو‘ بدران ’ڳاتو‘ چون ٿا. هن طرح وچ واري ’ت‘ اکر قائم رکڻ جو دستور سرائڪيءَ ۾ آهي.

(ت) سرائڪيءَ ۾ اسم تصغير واري ’ڙو‘ پڇاڙي ڪم آڻڻ جو رواج بلڪل گهڻو آهي- جهڙوڪ فريد نالي هڪ شاعر چيو آهي ته:

”ســـڄـــن رٺــڙا ته ســک مُٺــڙا، خوشــي دا سانگ سڀ ٽٽڙا،
نه جيءُ ڇُٽڙا، نه ڏک کُٽڙا، ايهه ڪُٺڙي مونجهه ول ول دي.“

سري ۾، خاص ڪري شڪارپور ڏي، انهيءَ نموني ظرف مڪان ۾ به اها ئي پڇاڙي گڏي هت- هتڙي ۽ تت- تتڙي چون ٿا. هيءُ به سرائڪي جو اثر چئبو.

## حوالا

زمرو:لسانيات
اُٻاوڙي طرت جي ٻولي

پنو عاقل، گهوٽڪي، ميرپورماٿيلو ۽ اٻاوڙو جيتوڻيڪ سکر ضلعي ۾ آهن، ته به انهن هنڌن جي ٻولي سکر ۽ روهڙيءَ کان ڪجهه قدر علحدي آهي ۽ شڪارپور جي ٻوليءَ وارو ميٺاج منجهس ڪونهي؛ باقي اچار چٽا اٿس.

ٻوليءَ جي نموني لاءِ هڪ مثال ڏجي ٿو: ’هڪڙي جا سمهي مٿي، ٻي جا پوي ٽيڙ، ته نه چڙهندو به چڙهي‘- يعني هڪڙي ڳالهه ته مٿي (کڏ تي يا پيهي تي) سمهي ٿي، ۽ ٻي ڳالهه ته ٽيڙ يعني ماڪ پوي ٿي، تنهنڪري (تپ) جيڪڏهن نه چڙهڻو هوندس، ته به چڙهندس. هيءَ ڪَچي ٻولي چئبي جو جملو ئي اڻپورو آهي. ’تپ‘ لفظ ڪم آيل ڪونهي، تنهنڪري جيڪڏهن جملي جو مطلب نه ڏجي ها، ته گهڻن کي جيڪر سمجهڻ ۾ ئي ڪين اچي ها. ٻي ڳالهه ته مٿئين جملي ۾ ’چڙهندو‘ لفظ ڪم آيل آهي، جنهن مان ظاهر آهي ته اُڀي جي ٻوليءَ جو اُٻاوڙي طرف جي سنڌيءَ تي اثر ٿيو آهي. اهو اثر اتي جي مسلمانن جي ٻوليءَ تي هيڪاري وڌيڪ ٿيو آهي، جي، ’هلنداسين‘ بدران چون ’ڄُلنداسين‘ ۽ ’هوري هوري‘ بدران چون ’هولي هولي‘ يعني هوريا هوريا يا آهستي آهستي، اچار به بگڙيل اٿن- جهڙوڪ: چون ته ’هو ماڻهو ڳڙ پٽندو به وڃي، ته کَئندو به وڃي‘، يعني ڳڙ پٽيندو به وڃي ته کائيندو به وڃي. ’پٽيندو‘ بدران چون ’پٽندو‘. پ ۽ ٽ ٻنهي جي مٿان زبر، ۽ ’کائيندو‘ بدران چون ’کئندو‘(ک جي مٿان زبر ۽ همزي مٿان پيش). ڪيترا مسلمان ساڳي ئي جملي ۾ اڌ سنڌي ته اڌ اُڀي جي ٻولي ڪم آڻين ٿا- جهڙوڪ: چون ته ’آءٌ پيو تو کي ڳوليان‘، تون اِتي کڙوئي‘، يعني مان پيو تو کي ڳوليان، تون اِتي بيٺو آهين. جيئن بهاولپور طرف وڃبو تيئن اُڀي جي ٻوليءَ جو اثر هيڪاري وڌيڪ معلوم ٿيندو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:سنڌي ٻولي جا لهجا
ويدڪ سنسڪرت

**رگ ويد** کان پوءِ يجرويد آهي، جنهن ۾ سنڌونديءَ ۽ ان جي ڀرتي ڪندڙ ندين جو نالو به ڪونهي آڳاٽن آرين مان جيڪي ’پروُ‘ آريه لوڪ هئا، تن مان هڪ راجا ’ڪرو‘ ٿي گذريو آهي، تنهن جي نالي پٺيان ڪي پاڻ کي’ڪرو‘به سڏائيندا هئا، جن جو اولاد پوءِ ڪورو ٿيا، جي پانڊون جا سؤٽ هئا. اهي ’پروُ‘ يا ’ڪرو‘ آريه لوڪ ۽ سندن ڏورانهان سؤٽ ’پنچال‘، جن جي سنڌ ۾ حڪومت هئي، تن مان ڪيترا يجرويد واري زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جا وڻ ڇڏي، هاڻوڪن آگري ۽ ائوڌ جي گڏيل پرڳڻن ڏي ويا. اُتي جنهن هنڌ بيٺڪون وڌائون، سو هنڌ سندن نالن جي پٺيان ڪرو-پنچال ديش سڏجڻ ۾ آيو. انهيءَ پاسي ٻيا آريه لوڪ به رفتي رفتي ايتريقدر ٽڙي پکڙي ويا، جو هماليه جبل کان وٺي ونڌيا جبل تائين سمورو ملڪ سندن ٿيو ۽ اهو مديه ديش يعني وچولو علائقو Midland سڏجڻ ۾ آيو. اهو ‘**آريا ورت**‘ (Aariya wart) يا **آرين جو کنڊ** به ڪوٺجي ٿو. انهيءَ پاسي هو ٻين اڻ آريا قومن سان لڙهه وچڙ ۾ آيا، ته سندين ٻوليءَ ۾ ڪجهه بگاڙو ٿيو، پر سنڌ جي سنسڪرت اڃا ٺيٺ هئي. **اڄ به سنڌي ٻوليءَ ۾ قديم سنسڪرت جا ڪي اهڙا نشان آهن، جي مڌيا ديش جي هاڻوڪي هنديءَ يا هندستانيءَ (اردو) ۾ ڪينهن.** 

## حوالا

زمرو:ٻوليون
زمرو:مذهب
زمرو:سنسڪرت
زمرو:هند۔ايراني ٻوليون
زمرو:ويدڪ دور
زمرو:ويدڪ دور جون ٻوليون
زمرو:وقت جي لحاظ کان ٻوليون
سنڌ ۽ پنجاب جي گڏيل حڪومت

يجرويد واري زماني ۾ ڪيترا آريه لوڪ سنڌ ۾ پنجاب مان لڏي مڌيا ديش ڏي ويا، ته آنو آريه لوڪن جو مڪو مچي ويو. اُهي پنهنجي تمام آڳاٽي وڏي ڏاڏي راجا آنوءَ جي نالي پٺيان ’آنوَ‘ يا **’اَنوُ‘** (Anava) يعني راجا آنوءَ جو اولاد سڏبا هئا، ۽ ڪي پنهنجي ويجهي ڏاڏي ’شوي‘ جي نالي پٺيان ’شوي آريا ‘ سڏبا هئا. رگ ويد واري زماني ۾ اهي **پرشني** (راوي) نديءَ جي ڪناري تي رهندا هئا. انهيءَ پاسي هو جنهن هنڌ ڄاوا نپنا هئا سو هنڌ سندن نالي پٺيان ’شوِپَور‘ (شوي، **سبي**) سڏبو هو، ۽ هاڻ شارڪوٽ ڪوٺجي ٿو. انهن شوي آرين جي اولاد مان هڪڙو هو **ڪيڪيا** ۽ ٻيو **سؤوير**. انهن ٻن ڀائرن پنجاب جا ڪي ڀاڱا هٿ ڪيا، جي سندن نالن پٺيان ڪيڪيه ۽ سؤوير سڏجڻ ۾ آيا. سندن ٻين ڀائرن پنجاب جا ٻيا پاسا هٿ ڪيا. انهيءَ ريت شوي آرين سڄوئي پنجاب، بلڪ ايران جو ڪجهه پاسو، پنهنجي قبضي ڪيو. پراڻن ۾ ڄاڻايل آهي، ته انهن شوي آرين سنڌ به فتح ڪئي. انهيءَ ريت پنجاب ۽ سنڌ جي گڏيل حڪومت ٿي.

آنوُ يا شوي آرين جا ڏورانهان سؤٽ درهيوُ آريه هئا. انهن مان هڪ راجا **گانڌار** هو، جنهن هاڻوڪو پشاور ۽ ان جي آسپاس وارو ملڪ پنهنجي قبضي ڪيو هو ۽ اهو سندس نالي پٺيان ’گنڌار‘ سڏبو هو، جنهن جو اُچار هاڻي **قنڌار** ڪيو اٿن. انهن درهيوُ آرين مان ڪيترا پنجاب ۾ هئا، تن کي آنو آرين اتان هڪاليو ته اهي گنڌار ڏي وڃي رهيا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سنسڪرت جو سنڌيءَ تي اثر

**گنڌار** (قنڌار) وارو پاسو توڙي ڪيڪيا پرڳڻو، جو هاڻوڪي ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان کان وٺي ملتان جي حدن تائين هو، سي ٺيٺ سنسڪرت جي ڪري ايتريقدر مشهور هئا، جو خود مڌيا ديش وارا انهيءَ اتر طرف وديا پرائڻ ويندا هئا. انهيءَ اتر طرف کان جيڪي علم پرائي ايندا هئا، تن جا اُچار صحيح ۽ چٽا هوندا هئا ۽ ماڻهو کين سَدَ ڪري ليکيندا هئا. هيءَ ڳالهه خود ويدن جي هڪ برهمڻه ۾ ڄاڻايل آهي. سڄيءَ سنڌ ۾ اڄ به سنڌ جي وچولي جي سنڌي ٻولي جهڙي ٺيٺ چئجي، تهڙي ٻي نه آهي. اهو **شوي آرين** جي سنسڪرت جو اثر آهي. سرحد سنڌ جا رهاڪو، خاص ڪري شڪارپوري، قديم زماني کان وٺي گنڌار(قنڌار) طرف وارن وارا سنسڪار پرائي رهيا آهن، ته اڄ به ڏسو ته اُچار سندن صفا ۽ چٽا آهن ۽ شڪارپور جي ٻوليءَ ۾ ميٺاج به اهڙو آهي، جو سڄيءَ سنڌ ۾ ٻئي ڪنهن به هنڌ جي ٻوليءَ ۾ ڪونهي.

## حوالا

زمرو:لسانيات
زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:ايشيائي ٻوليون
سنڌ ۾ مڌيا ديش وارن جي حڪومت

شوي آرين جي حڪومت سنڌ ۾ پنجاب ۾ شايد ويدن واري زماني تائين هلي. اتهاسن واري زماني ۾ اهي ٻيئي هنڌ مڌيه ديش وارن جي تابعي هئا. رامائڻ واري زماني (تريتا جڳ) ۾ مڌيه ديش طرف ايوڌيا جو راجا دسرٿ هو. کانئس پوءِ سندس مربي پٽ **سري رامچندر ايوڌيا** جي گاديءَ تي ويٺو، جو راڻي **ڪوشليا** مان ڄائو هوس*. سنديس ٻي راڻي ڪيڪئي هئي، جا ڪيڪيه پرڳڻي جي راجڪماري هئي، تنهنڪري انهيءَ نالي سان سڏجڻ ۾ ٿي آئي. راجا دسرٿ کي راڻي ڪيڪئيءَ مان ڀرت نالي پٽ هو، جنهن کي سندس ناناڻو پرڳڻو ڪيڪيه مليو، پر رگهووتش ۾ ڄاڻايل آهي ته ڀرت کي **سنڌ ديش** مليو. هن حقيقت موجب چئبو، ته **آنو** يا **شوي آرين** جو زور انهن **سورج ونسي** گهراڻي جي راجائن اڳيئي ڀڃي، **سنڌ** ۽ **ڪيڪيا** جا پرڳڻا پنهنجي قبضي ڪيا هئا، جنهنڪري راجا دسرٿ کان پوءِ سنديس حڪومت جو ورهاڱو مٿينءَ ريت ٿيو.

23- مهاڀارت واري زماني ۾ سنڌ جو **راجا جئدرٿ** هو. پراڻن پٽاندڙ هو پنچالن مان هٿو، جي يجرويد واري زماني ۾ مڌيه ديش ڏي ويا هئا. مهاڀارت ۾ راجا جئدرٿ جو ٻيو نالو ’سؤوير‘ ڄاڻايل آهي. البيروني (سنه 1030ع ڌاري) ڄاڻايو آهي. ته اڳي ملتان ۽ جهارواڙ کي گڏي ’سؤوير‘ سڏيندا هئا. انهيءَ سبب سمجهڻ سولو ٿيو آهي ته راجا جئدرٿ ملتاني هو. اهو سؤوير پرڳڻو، شوي آرين ويدن واري زماني ۾ هٿ ڪيو هو، پر مهاڀارت واري زماني ۾ سندن هٿ ۾ نه هو.

سنڌ گزيٽيئر موجب مهاڀارت واري لڙائي عيسوي سنه کان ٻارهن يا تيرهن صديون اڳي لڳي هئي. انهيءَ لڙائيءَ ۾ **راجا جئدرٿ** پنهنجن سالن **ڪؤرون**  جي پاران وڙهيو هو، پر **پانڊون** هٿان مارجي ويو هو. کانئس پوءِ سنڌ جو پرڳڻو پانڊون جي صاحبيءَ هيٺ اچي ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سنسڪرت ۾ ڦيرڦار

**سنسڪرت ۾ ڦيرڦار** 
يجر ويد واري زماني ۾ ڪيترن آرين مڌيا ديش وڃي وسايو، ته اتي ٻين قومن سان لڙهه وچڙ ۾ اچڻ ڪري سندن ٻوليءَ ۾ ڪجهه بگاڙو ٿيو هو. انهن ساڳين آرين پوءِ موٽي سنڌ، پنجاب ۽ گنڌار پنهنجي قبضي ڪيا، ته سندين بگڙيل ٻوليءَ جو اثر انهن هنڌن جي ٻوليءَ تي به ٿيو، جنهنڪري پوءِ اها به گهڻو ڪري مڌيه ديش جي ٻوليءَ جهڙي ٿي پيئي ۽ هوريان هوريان ان وانگر بگڙجي اول وچولي ۽ پوءِ آخرين درجي تي آئي. مطلب ته سنسڪرت جا ٽي قسم آهن: قديم، وچولو ۽ آخرين. قديم سنسڪرت ’ويدڪ سنسڪرت‘ سڏجي ٿي.

## وچولي زماني جي سنسڪرت
ويدن ۾ رچائون (Hymns) آهن، پر ويدن کان پوءِ جي سنسڪرت ۾ اڪثر ’سوُتر‘ آهن، تنهنڪري اها سوترن جي زماني واري سنسڪرت  سڏجي ٿي.’سوُتر‘ لفظ اهو ساڳيو آهي، جنهن جو بگڙيل اُچار سنڌيءَ ۾ آهي ’سُٽ‘ آھي. وچولي زماني ۾ وڏيون ڳالهيون ٿورڙن لفظن ۾ ائين آڻيندا هئا، ڄڻ ته سٽ يا ڌاڳي ۾ موتي پوُئيندا هئا. سوترن جي مکيه خاصيت آهي’ٿور اکرائي‘. سنڌيءَ ۾ جيڪي پهاڪا آهن، سي اڪثر سوترن جي نموني جڙيل آهن. مثلاً ’جُڙيءَ کي جس‘، ’ڪندو سو پائيندو‘يا ’جهڙي ڪرڻي تهڙي ڀرڻي‘. هتي ڏسو ته هر هڪ پهاڪي ۾ سوترن ۾ اڪثر قاعدا ڄاڻايل آهن.’ڌرم سوترن‘ ۾ ڌرمي ڳالهين بابت ۽ ’گريهه سوترن‘ ۾ گهرو ڳالهين بابت قاعدا آهن گهر ٻاريءَ يا ڪٽنبي ماڻهوءَ کي پنهنجي حياتي ڪيئن گذارڻ گهرجي. ائين ’سوتر‘لفظ جي معنيٰ ٿي قاعدو، قول، يا نُڪتو، جو ٿورڙن پر مائيدار لفطن ۾ ڄاڻايل هجي. سوترن ۾ لفظ ٿورڙا، معنيٰ وڏي- ويتر منجهن ٻولي به آڳاٽي ڪم آيل آهي، تنهنڪري سوترن تي وڏيون ٽيڪائون (تشريحون) لکيل آهن. سوترن واري ٻولي وچولي زماني جي ڪتابي ٻوليءَ جو نمونو ڄاڻائي ٿي؛ پر عام طرح جيڪا سنسڪرت ڳالهائڻ ۾ ايندي هئي، تنهن ۾ پوءِ به ڦير پوندو ويو، جنهنڪري آخرين درجي تي آئي.

## آخرين درجي واري سنسڪرت
آريا لوڪ مڌيا ديش ڏي ويا، تنهن کان پوءِ به هندستان جي ٻين ڀاڱن ۾ ٽڙندا پکڙندا ويا. مثلاً مهاڀارت واري زماني ۾ **سري ڪرشن** ڪيترا هزار **[[جادو ونسي|جادوُ ونسي]]**، مٿرا مان ساڻ وٺي، **[[دوارڪا]]** ڏي وڃي رهيو. ائين سنسڪرت جي پکيڙ جدا جدا هنڌن جي اڻ آريه قومن ۾ ٿي، ته انهن جي ٻولي وڌيڪ بگڙي؛ جنهنڪري وچولي سنسڪرت ڦري آخرين درجي تي آئي. هندن جا اتهاس (رامائڻ ۽ مهاڀارت)، سمرتيون، ڪوي ڪاليداس جا ناٽڪ ۽ ٻيا جيڪي به ڪتاب اڄ تائين سنسڪرت ۾ نڪتا آهن، سي سڀ انهيءَ ۾ لکيل آهن. هندن جا پراڻ به ان ۾ لکيل آهن، تنهنڪري اها عام طرح **’[[پراڻڪ سنسڪرت]]‘** (Puranic Sanskrit) سڏجي ٿي. حقيقتؤن اڄڪلهه سنسڪرت سڏبوئي انهيءَ آخرين درجي واري سنسڪرت کي آهي جيڪا ڪلاسيڪل سنسڪرت پڻ سڏجي ٿي. ۽ اها ئي هن وقت اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ پاڙهڻ ۾ اچي ٿي.

## حوالا

زمرو:لسانيات
زمرو:ايشيائي ٻوليون
سنڌ ۽ پنجاب ۾ پئشاچن جون بيٺڪون

**مهاڀارت** (Mahabharata) واري لڙائي جنهن وقت لڳي، تنهن وقت دواپور جُڳ پورو ٿيڻ تي هو، ۽ ڪلجڳ شروع ٿي ٿيو. انهيءَ وقت ڌاري ڪي پشاچ لوڪ آيا، جن جو ذڪر اِتهاسن ۽ پراڻن ۾ آهي. اهي ڪير هئا، تنهن ڳالهه جو ذڪر هندن جي ڪنهن ڌرمي پستڪ ۾ ڪونهي. سرگريئرسن پنهنجي ٺاهيل لنگئسٽڪ سروي آف انڊيا ۾ داردڪ ٻولين جي ذڪر ڪندي ڄاڻايو آهي، ته ٻولين جي کوجنائن مان ايتري ڄاڻ پئي آهي، ته قديم زماني ۾ جيڪي آريا لوڪ سدائين لاءِ ايران ۾ رهيا، تن جي آريه ٻولي جڏهن اڃا پورو ايراني نمونو اختيار نه ڪيو هو، تڏهن ايران وارن آرين مان ڪي هندستان ڏي آيا ۽ ڪافرستان کان وٺي ڪشمير تائين پنهنجا ماڳ جوڙي ويٺا. منجهائن ڪن پنجاب ۽ سنڌ ۾ اچي بيٺڪون وڌيون. انهن مان ڪي ايشيا ۽ يورپ ڏي به ويا ۽ اهي **’جپسي‘** (Gipsy) سڏجڻ ۾ آيا. اهي به آريا هئا؛ پر ايران طرف گهڻو رهيا هئا، تنهنڪري سندين رهڻي توڙي ڪهڻي (ٻولي) ٻيءَ طرح جي هئي. اهي ڪَچو گوشت ۽ مڇي ماس کائيندا هئا. مڌيه ديش وارا آريا لوڪ به اڳي مڇي ماس کائيندا هئا، پر پوءِ اهڙا پڪا **ويشنو** ٿيا، جو مڇي ماس کي ڇهندا به ڪين هئا. 
مڌيا ديش جي آرين هنن ايران مان آيل ماڻهن کي مڇي ماس کائيندو ڏٺو ته اهڙي بڇان آين جو کين **’پئشاچ‘** (Paishaach) نالو ڏنائون. اهو نفرت يا ڌڪار جو لفظ آهي ۽ ڀوت جهڙي معنا اٿس. سندين ٻوليءَ کي به سڏيائون ’ڀوت ڀاشا‘ يعني ڀوتن جي ٻولي. **ڪشمير** جي پريان چترال ۽ **گلگت** طرف اڄ تائين ’درد‘ لوڪ رهن ٿا، جي انهن ايران کان پوءِ آيل آرين مان آهن.اهو سڄو پاسو سندن نالي پٺيان ’داردستان، سڏجي ٿو، تنهنڪري سندين ٻولين کي سرگريئرسن **’داردڪ‘** ٻوليون‘سڏيو آهي،.
ڪشمير طرف کان آيل **پئشاچ** لوڪن جي شايد سنڌ جي لاڙ واري ڀاڱي ۾ بيٺڪ هئي، جو اڄ به **جهٻير** ذات وارا مهاڻا اتي آهن. جي هن وقت ڪشمير ۽ پنجاب ۾ به گهڻي انگ ۾ آهن. داردڪ ٻولين ۾ ’گهوڙو‘ بدران چون ’گورو‘. ڪراچي ضلعي واري لاڙ، خاص ڪري ٺٽي طرف جا اُچار به اهڙا ئي بگڙيل آهن. 

## حوالا

زمرو:ھندومت
زمرو:سنڌ جي تاريخ
سنڌ جو مڌيا ديش سان ناتو

پنجاب ۽ سنڌ ۾ جنهن وقت پئشاچ لوڪن بيٺڪون وڌيون، تنهن وقت مڌيه ديش وارن آرين ۾ ذات پات جو ڀيد گهڻو هو. ان وقت مڌيا ديش جي ٻاهرئين پاسي، يعني پنجاب، سنڌ، گجرات، بهار، بينگال ۽ ٻين هنڌ، جنهن کي جتان وڻندو هو سو تتان پرڻبو هو. مڌيه ديش وارن آرين پوءِ قاعدو ڪيو، ته آرين جو سڱ ٻي ذات وارن ۾ نه ٿئي، ته منجهن نجو آرين جو رت هجي، ته آرين قوم سدائين ٻلوان رهي ۽ ورڻ شنڪر پيدا نه ٿين. ٻين هنڌ لنگ جي پوڄا جو به رواج هو، جيئن قديم قومن ۾ هو. ويدن کي مڃيندڙ آريا انهيءَ پوڄا جي برخلاف هئا. اهڙن ڪارڻ جي ڪري ٻين هنڌن جي ماڻهن کي نالو ئي ڏنائون وراٽيا (Vratya) يعني نيات کان نڪتل يا ڪريا ڪرم کان رهت (Outcasts or riteless people). هنن لاءِ هيءُ قاعدو ڪيائون ته کين پنهنجي نيات ۾ تڏهن گڏينداسون، جڏهن هو وراٽيا ستوم(Vratya-stoma) ڪندا. هي شڌي ڪرڻ لاءِ هڪ يگيا هو. پنجاب ۽ سنڌ، جتي **پئشاچن** بيٺڪون وڌيون هيون، تن لاءِ چيائون ته اهي **’مليڇ‘**(جهنگلي يا پليد) ديش آهن ۽ مڌيه ديش مان جيڪو ايڏاهين ويندو تنهن کي **پراچت** ڪرڻو پوندو. ههڙن سخت قاعدن جاري ٿيڻ ڪري پنجاب ۽ سنڌ جا رهاڪو، آرين جي نيات منجهان ئي نڪري ويا، هيءُ ڪلجڳ جو پهريون ڇٽو چئبو.

عيسوي سن کان ڇهه صديون کن اڳي، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جاري ٿيا، جن ۾ ذات پات جو ڀيد هوئي ڪونه. جيڪي ماڻهن برهمڻن کان سڙيا ويٺا هئا، تن اهي ڌرم سڀني کان اڳي اختيار ڪيا. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم زور ٿيو، ته به برهمڻ اڃا گهڻيئي هئا. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سِريليءَ جون حدون

’سِر‘ معنيٰ ’مٿو‘ ۽ ’سِرو‘ معنيٰ ’مٿ يا مٿيون ڀاڱو‘. سنڌ جو اتر وارو پاسو، سنڌ جو توڙي سنڌونديءَ جي وهڪ جو، مٿيون ڀاڱو آهي. انهن ٻنهي سببن ڪري اهو ’سرو‘ سڏجي ٿو. ٻوليءَ جي مطلب لاءِ ٿُلهي ليکي چئبو، ته خيرپور رياست کان وٺي ويندي اُٻاوڙي تعلقي جي ڇيڙي تائين، ۽ سيوهڻ دادوءَ  کان وٺي سڄو لاڙڪاڻو ضلعو توڙي قنبر، شهدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد وارو پاسو، ڪشمور تعلقي جي ڇيڙي تائين، ’سِرو‘ آهي ۽ اتي جي ٻولي ’سِريلي‘ (Siraili) سڏجي ٿي. 

## حوالا
سنڌ ڏانهن ڌارين جي ڌم

بئڪٽريا جي يونانين مٿان سنه 70ع ڌاري **سٿين** (ساڪ) لوڪ ڪاهي آيا. کانئن اڳي ٻيا جيڪي ڌاريا ماڻهو آيا، سي ملڪ ڦُري هليا ويا؛ پر هي سٿين لوڪ هتي اچي کوپو کوڙي ويهي رهيا. پوءِ به سٿين لوڪن جون ٽولين پٺيان ٽوليون هيڏانهن ڌوڪينديون پئي آيون. راجپوتن مان **راجا ساليواهن** انهن سٿين يا ساڪ لوڪن کي ملتان کان ٽيهه ڪوهه پري ڪاهرور جي ويجهو اهڙي زوردار هار (شڪست) ڏني، جو سندس ماڻهن کيس لقب ڏنو **’ساڪاري‘** – يعني ساڪ لوڪن جي آري (دشمن).  هن وڏي سوڀ جي يادگيري قائم ڪرڻ لاءِ انهيءَ مهاڀاري لڙائيءَ واري سال (78ع) کان ساليواهن جو ساڪ يعني سنبت شروع ڪيائون، جو اڄ تائين هلندو اچي. راجا ساليواهن جي پوٽي جو نالو ’ڀٽي‘ هو، جنهن جو اولاد جيسلمير جا ڀٽي راجپوت آهن.

سنڌ ۾ ڪا اهڙي پهر ڪانه هئي، جا ساڪن کي سامهون ٿئي، تنهنڪري هنن ڌارين جي ڌم اڪثر سنڌ ڏي هئي. انهيءَ وقت ڌاري سٿين لوڪن جون ٻيون ٻه ذاتيون پنجاب ۽ سنڌ ڏي آيون: انهن مان هڪڙا ’جت‘ ۽ ٻيا ’ميد‘ (مير) هئا. سنڌ ۾ جت اڄ تائين آهن. راجپوتانا ڏي اهي پاڻ کي ’جاٽ (راجپوت)‘ سڏائين ٿا، سنڌ جي مهاڻن مان اڄ تائين ڪي ’مير‘ سڏبا آهن. اهي سٿين لوڪ اصل تاتاري لوڪن مان هئا ۽ سنڌ ۾ اهڙو زور ٿي ويا، جو ان وقت سنڌ تي نالو ئي پيو **”اِنڊو-سٿيا“**. انهن نڪو ڪو نئون ڌرم آندو، نڪا ڪا اوچي ٻولي آندائون. سندن وقت ۾ ٻڌ ڌرم زور هو، ته پاڻ به اهو اختيار ڪيائون ۽ ٻولي به اسان واري اختيار ڪيائون، پر پاڻ اُچار بگيڙيائون. سندين صاحبيءَ ۾ سنڌ جو واپار روم سان هلندو هو. سنڌي ماڻهو روم مان چڱو ٽَڪو ماري ايندا هئا، جنهن ڳالهه جي يادگيري اڄ به هڪ پهاڪو ڏياري ٿو- **”توڙي وڃي روم، ته به ڍوڍو ۽ ٿوم، لکيو لوح قلم ۾“**. مطلب ته روم ۾ وڃي ماڻهو شاهوڪار  ٿئي ٿو، پر جيڪڏهن ڪنهن جو نصيب کُٽل هوندو، ته اتي به ڍوڍو ۽ ٿوم (غريباڻو روزگار) حاصل ٿيندس.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون

ٻڌ ڌرم  واري زماني کان ئي اڳي سنڌ جو پرڳڻو سڀيتا ۽ شاهوڪاريءَ سبب ملڪان ملڪ مشهور هو. انهيءَ تي ايران جي بادشاهه دارا (پهرئين) جو وات پاڻي ٿيو، سو عيسوي سن کان 516 کن ورهيه اڳي پنجاب، گنڌار (قنڌار) ۽ سنڌ تي ڪاهي آيو. انهن تنهين هنڌن جا رهاڪو سندن ڏن ڀروُ ٿيا. ته ٽي سؤ سٺ (360) ٽڻلينٽ، يعني اتڪل ٻه سؤسٺ (260) مڻ، سون خالص جا سالياني ڍل طور کين ڏيندا هئا؛ ۽ ايتري ڍل ٻئي ڪنهن به هنڌان ڪا نه ملندي هيس. انهي ٽنهي هنڌن جا نالا ايران جي هڪ ڪتبي (اُڪريل نوشتي) ۾ اڄ تائين لکيل آهن. دارا بادشاهه جي پوين به ڪي سال اهو ڏن پئي اڳاڙيو، ان وقت پنجاب ۽ سنڌ ۾ ايرانين پنهجي آئيويٽا (الف- بي) چالو ڪئي. اسان جا ماڻهو ديوناگري اکرن تي هريل هئا، ۽ هنن اکرن جي شڪل بيڊولي ڏٺائون، ته انهيءَ آئيويٽا تي نالو ئي رکيائون **’کر وشٺي‘** يعني **گڏهه جا چپ**! سنسڪرت ۾ ’کر‘ معنيٰ خر يا گڏهه ۽ اوشٺ معنيٰ چپ. اها آئيويٽا ڪئين ورهيه  ساندهه پئي هلي ۽ هندستان مان عيسوي ٽينءِ صدي ڌاري غائب ٿي.

سن 1922ع ۾، موهن جي دڙي جي کوٽائي ٿيڻ وقت، اتي هڪ جهونو ٺل بيٺل هو، جنهن جي هڪ ديوار تي ڪي اکر ڪشن گهراڻي جي حاڪم وسديو پهرئين (158-177ع) جي وقت جا لکيل هئا. آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ مسٽر رکلداس بئنرجيءَ اهي اکر سڃاتا، ته **کر وشٺيءَ** ۾ لکيل آهن- هن حقيقت موجب چئبو ته عيسوي ٻي صديءَ ۾ به اهي اکر سنڌ ۾ چالو هئا.

ايران جي ڪياني بادشاهن جو زور، عيسوي سن کان 330 ورهيه اڳي سڪندر اعظم ڀڳو. ان وقت پنجاب، سنڌ ۽ گنڌار (قنڌار) ايراني حاڪمن جي هيٺ هئا، تنهنڪري سڪندر اعظم اهي به اچي هٿ ڪيا. ان وقت **الور (روهڙي)** ۾ **’ميوسيڪنس‘** (موشڪن جو راجا) هو، تنهن اول آڻ مڃي ٿي، پر پوءِ پنهنجي برهمڻ وزيرن جي مت تي لڳي يونانين کي سامهون ٿيو، ته يوناني لشڪر کي اهڙي باهه وٺي ويئي، جو کيس جهلي ڪُهي ڇڏيائون، ۽ سڀني برهمڻن جون سسيون لهرائي انهن کي ڳجهن جو ڳاهه ڪيائون! هيءَ حقيقت ’ڪئمبرج هسٽري آف انڊيا‘ جي جلد پهرئين ۽ ’سنڌ گزيٽيئر‘ جي صفحي پنجاسي ۾ به ڄاڻايل آهي. سنڌ جا سوين برهمڻ قتل ٿي ويا، ته سنسڪرت جو جيڪو ٿورو گهڻو واڌارو انهن پئي ڪيو، تنهن کي ڄڻڪ ٻنجو اچي ويو ۽ پالي ٻوليءَ جو واهپو وڌندو رهيو-اڄ به سنڌ ۾ برهمڻ تمام ٿورڙا آهن.

سڪندر اعظم، پنهنجي پاران پنجاب ۽ سنڌ ۾ ڪي گورنر مقرر ڪري، پاڻ بئبلان ڏي موٽيو ۽ عيسوي سنه کان 323 ورهيه اڳي گذاري ويو. سندس مرڻ جي خبر ٻڌي، ماڻهن يوناني لشڪر کي تڙي ڪڍيو ۽ پنهنجي پرڳڻي جا پاڻ والي ٿيا.

انهن ڏينهن ۾ **مگڌ**، يعني **بهار** جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾، **نند گهراڻي** جي حاڪمن راج ٿي ڪيو. سندن لشڪر جو سپهه سالار **چندر گپت** نالي هڪ جوڌو جوان هو، جنهن ڪيترا همراهه ساڻ ڪري پنجاب مان يونانين کي لوڌي ڪڍيو. انهيءَ ڳالهه ۾ سوڀارو ٿيو، ته سنڌ به پنهنجي قبضي ڪيائين؛ بلڪ نند گهراڻي وارن جو به زور ڀڃي، پاڻ سڄي اتر هندستان جو والي ٿيو ۽ مؤريا گهراڻي جو بنياد وڌائين.

سڪندر اعظم کان پوءِ سندس بادشاهت جو ڪجهه ڀاڱو **سيليوڪس نڪيٽر** کي مليو. پنجاب ۽ سنڌ هٿ ڪرڻ لاءِ هو عيسوي سن کان 305 ورهيه اڳي، پنجاب تي ڪاهي آيو. ان وقت تائين **مهاراجا چندر گپت** اهڙو زور ورتو هو، جو **سيليوڪس** جي ساڻس پڄڻ جي جاءِ نه هئي. مهاراجا چندر گپت اهڙو ته سوڙهو گهٽيس، جو **سيليوڪس پنجاب ۽ سنڌ تان ته هٿ کنيو، پر پنهنجي ڌيءُ جو سڱ مهاراجا کي ڏيئي، ساڻس صلح ڪيائين** ۽ افغانستان ۽ بلوچستان جا ڪي پاسا کيس ڏاجي ۾ ڏنائين. 

## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سنڌ ۾ مؤريا گهراڻي جي صاحبي

مهاراجا چندر گپت موريا (Chandragupta Maurya) جي وقت ۾ ٻڌ ڌرم زور هو. پاڻ به اهو ڌرم اختيار ڪيائين، ته رعيت مان ڪيترن سندس پيروي ڪئي. ان وقت **پالي ٻولي** (Paali bboli) چالو هئي سا به هوريا هوريا هيڪاري اهڙو عام ٿي، جهڙي هينئر هندستاني ٻولي سڄي هندستان ۾ عام آهي. هن لاءِ هيءَ ثابتي آهي، ته مهاراجا چندر گپت جو پوٽو **مهاراجا اشوڪ** (272-232 ق.م)، جو سنڌ سميت سڄي اتر هندستان جو والي هو، تنهن ٻڌ ڌرم کي زور و‎ٺائڻ ۽ اهنساء جي مت ڦهلائڻ لاءِ ڪي شاهي فرمان، اتاهن جبلن ۽ ٽڪرين تي اُڪرائي ڇڏيا هئا، جن مان چاليهه فرمان اڄ تائين هندستان جي ڪيترن ڀاڱن ۾ صحيح سلامت بيٺا آهن.  ويجهڙائيءَ  ۾ (1932ع ۾) اهڙا يارهن وڌيڪ فرمان **مدراس** طرف ٽڪرين تان لڌا اٿن هن مان ظاهر آهي ته ٻڌ ڌرم اتر توڙي ڏکڻ هندستان ڏي پکڙيو، ته پالي ٻولي به انهن سڀني هنڌ چالو ٿي، جنهنڪري فرمان سڄي هندستان جا ماڻهو سمجهي سگهيا ٿي. اڳ لڌل چاليهن ڪتبن (اڪريل نوشتن) جي ذڪر ڪندي جنرل اي. ڪننگهام ۽ ٻين عالمن ڄاڻايو آهي، ته مهاراجا اشوڪ جي ڏينهن ۾ پالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ ته ٽي قسم هئا، جن جو واهپو اتر الهندي هندستان، ٿر، سنڌ، راجپوتانا، گجرات، ڪاٺياواڙ، مهاراشٽر ۽ وچ هندستان ۾ هو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
پارٿيا

**پارٿيا** (Parthia)؛ (𐎱𐎼𐎰𐎺 :Parθava)؛ (𐭐𐭓𐭕𐭅: Parθaw)؛ (پالی: 𐭯𐭫𐭮𐭥𐭡𐭥: Pahlaw) هڪ تاريخي علائقو آهي جيڪو اتر اوڀر ايران ۾ واقع آهي. اهو 7 صدي قبل مسيح دوران ميڊز (Medes) جي سلطنت طرفان فتح ڪيو ويو ۽ 6ھین صدي ق.م م سائرس اعظم طرفان ھخامنشی سلطنت جی ماتحت ڪيو ويو  ويو ۽ 4ھین صدي ق.م م سکندر اعظم طرفان سیلیوسد سلطنت جی ماتحت ڪيو ويو. اهو علائقو بعد ۾ مشرقي ايراني پارني ماڻهن ۽ ارسيڊ خاندان، پارٿين سلطنت جا حڪمران (247 ق.م. کان 224ع) جي سياسي ۽ ثقافتي بنياد طور ڪم ڪيو. ساساني سلطنت، اسلام کان اڳ ايران جي آخري رياست، پڻ علائقي تي قبضو ڪيو ۽ ستن پارٿين قبيلن کي پنهنجي جاگيردارانه اشرافيه جو حصو بڻائي رکيو.

## سنڌ ۾ پارٿیئن
سنڌ ۾ سیٿيئن (Scythian) کان**پوءِ** پارٿیئن آيا. پيريپلس ۾ ڄاڻايل آهي، ته پهرئين صدي عيسويءَ ۾ اهي سیٿيئن ۽ پارٿیئن سنڌ ۾ پاڻ ۾ پئي وڙهيا ۽ هڪ ٻئي کان زور ٿيڻ جي جاکوڙ پئي ڪيائون. پر "چورن مٿان مور ٻيا"، وچائين "ڪشن" آيا، جي زور ٿيا.

ڪش گهراڻي جي "راجا ڪنشڪَ" ٻڌ ڌرم کي گهڻو زور وٺايو، جنهنڪري سنڌ سميت سڄي اتر هندستان ۾ اهو ڌرم هيڪاري وڌيو ۽ پکڙيو، کانئس پوءِ واسديو پهريون، ۽ واسديو ٻيو، سنڌ جا حاڪم ٿيا. موهن جو دڙو، ڪاهوءَ جو دڙو ۽ ٻيا هنڌ جتي ٻڌ ڌرم وارن جا "ٺل" ٺهيل آهن، سي ٺل انهيءَ وقت ۾ ٺهيا هئا. 

## حوالا

زمرو:ٻڌمت
زمرو:سنڌ جي تاريخ
سنڌ پرڳڻو گپت گهراڻي جي صاحبي هيٺ

عيسوي سن کان 184 ورهيه اڳي، جڏهين موريا گهراڻي جو زور ٽٽو، تنهن کان وٺي اٽڪل 320ع تائين. يعني ڀريا پنج سؤ ورهيه ساندهه، سنڌ پرڳڻي گهڻا لاهاچاڙها ڏٺا. انهيءَ کان پوءِ 320ع ڌاري مڌيا ديش جي پنچالن جي ڪل وارن پنهنجو نالو ڪڍيو. يجرويد واري زماني کان وٺي اهي **پنچال**، ڪانيا ڪبج (**ڪنوج**) ۾ راڄ ڪندا هئا، سندن ڪل وارن گپت گهراڻي جو بنياد وڌو ۽ سنڌ جي **سٿين** حاڪمن کي پنهنجو ڏن ڀروُ ڪيائون؛ پر سنڌ جي حڪومت جون واڳون وري به **سٿين لوڪن** جي هٿن ۾ ڇڏيائون.

گپت گهراڻي جي راڄ شروع ٿيڻ سان برهمڻن لاءِ ڄڻ ته سونو سج اڀريو؛ ڇاڪاڻ ته گپت گهراڻي وارا سڀ ڪريا ڪرم برهمڻن کان ڪرائيندا هئا. ٻڌ ڌرم جاري ٿيڻ ڪري برهمڻن ٺوڪر کاڌي هئي، سي هينئر چيتي هلڻ لڳا ڪن لنگ جي پوڄا ٿي ڪئي ۽ ٺاڪردوار ٿي ٺاهيا، ته انهن ڳالهين تي اعتراض ڪونه اٿاريائون. ائين ماڻهن جي ڀيت تي هلڻ لڳا ته ٻڌ ڌرم هوندي به، برهمڻي ڌرم وري پاڻ کڻڻ لڳو. **راجا سمدر گپت** جو پٽ **راجا چندر گپت** (ٻيو)، جو عام طرح **وڪرماجيت** (وڪرمادنيه) سڏجي ٿو، تنهن جي جاکوڙ سان وديا پکيڙ چڱي ٿيي. سندس دربار ۾ جيڪي عالم ۽ فاضل هئا، تن مان نوَ ڄڻا ’**نوَ رتن‘**(Nine gems) سڏجڻ ۾ آيا، جن مان هڪڙو ناميارو ڪوي **ڪاليداس** هو، جنهن جا سنسڪرت ناٽڪ مشهور آهن. ٻيو وررچي هو.

گپت گهراڻي وارن جي صاحبيءَ ۾ ماڻهو سک سانت ۾ گذارڻ لڳا. گهرن ۾ ڪٿائون ٿيڻ لڳيون ۽ ماڻهو پراڪرت لفظن بدران ڪيترا نج سنسڪرت لفظ ڪم آڻڻ لڳا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سنڌ تي عربن جا حملا

سنڌ جي آڳاٽي سنڌو سلطنت تي عربن  پاران پنهنجي سامراجيت کي وَڌائڻ لاءِ ڪيترائي حملا ڪيا ويا هيا. راءَ گهراڻي وارن اٽڪل 495 کان وٺي 632ع تائين حڪومت ڪئي. سندن صاحبيءَ جي شروعات ۾ ايرانين سنڌ ۾ اچي ڦرلٽ ڪئي. هن گهراڻي جي پوئين حاڪم جي وقت ۾ چچ نالي، هڪ برهمڻ چالاڪي ڪري سنڌ جي حڪمراني جون واڳون پنهنجي هٿ ۾ ڪيون، ۽ برهمڻ گهراڻي جو بنياد وڌائين. کانئس پوءِ ڀاڻس چندرا ٻڌ ڌرم کي مڃڻ لڳو، پر ست سال تڳيو. هن کان پوءِ راجا چچ جو پٽ راجا ڏاهر گاديءَ تي ويٺو، جنهن جي صاحبيءَ ۾ عربن سنڌ تي ڪاهه ڪئي.

سن711ع ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ 13-712ع  ڌاري ملتان به ورتائون. انهيءَ وقت ڪيترا هندو، مسلمان ٿيا ۽ ڪي مسلمان ٻين هنڌان اچي سنڌ ۾ رهيا. انهيءَ ريت سنڌ ۽ ملتان ڏي عربي ٻوليءَ جو واهپو ٿيو. عربي تاريخ نويس **اصطخري**، پنهنجي ڪتاب **’مسالڪ الممالڪ‘** ۾ ڄاڻايو آهي، ته منصوره، ملتان ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن شهرن ۾ عربي ۽ سنڌي ٻوليون چالون هيون. اهو ڪتاب هجري سنه 240 يعني 950ع جو لکيل آهي. منصورا جو شهر هاڻوڪي شهدادپور تعلقي ۾ **[[براهمڻ آباد (منصوره)|برهمڻ آباد]]** (Birhmannaabaad) جي ويجهو هو، ۽ ان وقت ملتان به سنڌ جي صاحبي هيٺ هو. انهيءَ سموري ايراضيءَ ۾ عيسوي ڏهين صديءَ ۾ وراچڊ اپڀرنش چالو هئي. اها ئي سنڌ جي ٻولي هئي:  تنهنڪري اصطخري ۽ ٻين عربي تاريخ توڙي جاگرافي نويسن انهيءَ کي ”سنڌي“  يعني سنڌ جي ٻولي سڏيو آهي- عربن کان پوءِ غزنوي گهراڻي جي حڪومت 1025ع کان وٺي هلي؛ پوءِ سگهو ئي سومرن جي صاحبي ٿي.

هون لوڪ، جن سنڌ ۾ راءَ گهراڻي جو بنياد وڌو. تن جي اچڻ جي وقت کان وٺي عربن جي ڪاهه تائين جيڪي ٿيو، تنهن جو مختصر ذڪر بيمس صاحب پنهنجي ٺاهيل ڏيهي آريا ٻولين جي گرامر ۾ پڻ ڪيو آهي:  

## سنڌ تي قبضو ڪرڻ سان عربن کي ٿيل فائدو
عرب تاريخدانن موجب سنڌ تي قبضو ڪرڻ سان عربن کي ڇھ ڪروڙ درهم ڪمائي ٿي. اها رقم اڄوڪي حساب سان اربين ڊالر ٿئي ٿي. 

## پڻ ڏسو
* سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون
* سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ
* سنڌ تي بختر جي يونانين جي ڪاهه
* سنڌ جي تاريخ
*برھمڻ گهراڻو

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سورٺ راءِ ڏياچ

thumb|سورٺ راءِ ڏياچ
سنڌ ۾ راءِ ڏياچ (راءُ دَياس) ۽ **سورٺ** (Sorathh) جو قصو مشهور آهي. اهو راءِ ڏياچ (Raai Ddhiyaach)، جو سن 1010ع ۾ پنهنجو سونهارو سر ڏيئي، ڪاٺياواڙ، گجرات  جي تاريخ جا ورق پنهنجي رت سان رڱي ويو، سو سنڌ جي "چوُڙا سما راجپوتن" مان هو. اهڙن لاڳاپن ڪري سنڌي ٻولي ايڏاهين چالو ٿي، جا اڄ تائين ڪاٺياواڙ جي اتر واري ڀاڱي ۾ ڳالهائڻ ۾ اچي ٿي ۽ "ڪڇڪي سنڌيءَ" جي هڪ ننڍي شاخ ليکجي ٿي. انهيءَ پاسي ڪڇڪي سنڌي اَڻلکي طرح ڦرندي ڦرندي گجراتي ٻوليءَ جي اُپڀاشائن سان وڃي گڏي آهي. انهيءَ مان سمجهجي ٿو، ته گجرات ۽ سنڌ جي ٻوليءَ جي وچ ۾ ڪا ٻي ٻولي به چالو هئي، جنهن انهن ٻنهي کي پاڻ ۾ ڳنڍيو ٿي.

اهي به روايتون مشھور آهن ته راجا راءِ ڏياچ جونا ڳڙھ تي راڄ ڪندو هو، ۽ ٻيجل راء ڏياچ جو ڀاڻيجو هو. ٻيجل لاءِ اڳڪٿي هئي ته هو راجا راءِ ڏياچ جو سر وٺندو، تنهنڪري ان کي صندوق ۾ وجهي درياه ۾ لوڙھيائون، اها صندوق راجا انيراءِ جي پرڳڻي ۾ هڪ چارڻ کي ملي ۽ ٻيجل کي ان پاليو. ٻيجل سڪل آنڊن مان تندن جو سريلو ساز ٺاهيو هيو.

سورٺ، راجا انيراءِ/راء کنگهار جي ڌيء ھئي، تنهن کي به صندوق ۾ وجهي لوڙھيائون جيڪا راءِ ڏياچ جي پرڳڻي ۾ رتني ڪنڀر کي ملي ۽ تنهن سورٺ کي پاليو، سورٺ جي سونھن جي هاڪ هئي، راجا انيراءِ وساري ويٺو ته سورٺ سندس ڌيءَ آھي، تنهن کي حاصل ڪرڻ لاء رِٿ جوڙيائين. ان ڳالھ تان راءِ ڏياچ کي ڪاوڙ وئي ۽ سورٺ کي پاڻ وٽ حفاظت ۾ رکيائين.

راء ڏياچ سخي هو، سندس سخاوت جي هاڪ هئي، ان لاء راء کنگهار، ٻيجل کي لالچ ۽ لوڀ ڏئي راءِ ڏياچ جي سر وٺڻ لاء روانو ڪيو ويو. سورٺ جي سڀني حيلن هلائڻ جي باوجود ٻيجل نه مڙيو ۽ ٻيجل جي سريلي ساز تي راء ڏياچ سر ڏنو. پوءِ ته راجا انيراءِ به ٻيجل تي ڪاوڙيو، هو ڏانهن سورٺ کي باھ ۾ پاڻ کي ساڙيو، پوء ٻيجل به پڇتايو ساڳي باھ ۾ پاڻ اڇلايائين.


سورٺ مئي سک ٿيو، خيما هنيا کنگهار
ٿيو راڳ، روپ سو، لڳي تند تنوار
سو ڍٽين پٽين پار، پسو! راجا راضي ٿيو


## پڻ ڏسو
* راجاراءِ ڏياچ
* داستان نوري ڄام تماچي
* ست سري
* ليلا چنيسر
* سسئي پنهون جو داستان

## حوالا

زمرو:ڀارتي ادب
زمرو:پاڪستاني ادب
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:سنڌي لوڪ ڪھاڻي
زمرو:سنڌ جي ثقافت
زمرو:لسانيات
لاڙ جون حدون

سنڌ جو ڏاکڻو ڀاڱو جو وچولي جي هيٺان آهي ۽ وڃي سمنڊ سان لڳو آهي، سو **لاڙ** (Laarr) سڏجي ٿو. لاڙ جا ٻه ڀاڱا آهن: هڪڙو حيدرآباد ضلعي وارو لاڙ، جو بدين ۽ ٽنڊي باگي کان ويندي بلڙي شريف، تعلقي گونيءَ تائين آهي. اتان ڪوهه ڏيڍ پري ميرپور بٺوري تعلقي جي جهوڪ شريف (ميران پور) ۾، شاهه عنايت صوفيءَ جي درگاهه آهي. انهن ٻن نامور درگاهن جي وچ کان وٺي، ڪراچي جو سمورو ڏاکڻو ڀاڱو، جو ڪيٽي بندر ۽ ڪراچيءَ طرف لڙي اچي سمنڊ سان لڳو آهي، سو ڪراچي ضلعي وارو لاڙ آهي. انهن ٻنهي ضلعن جي لاڙ جي ٻولي ’لاڙي‘ ڪوٺجي ٿي.

لاڙ معنيٰ لڙيل يا هيٺاهون ڀاڱو. ان جو ضد آهي سرو، معنيٰ مٿيون يا اتر وارو پاسو. اڳي ڪڇ جي رڻ ڏي سمنڊ هو، جنهن جو پاڻي بدين تعلقي جي پريان گهاري شيخياڻيءَ واري رڻ ۾ ايندو هو، جنهنڪري بدين تعلقو به سمنڊ سان لڳو بيٺو هوندو هو، هاڻي اوڏهين سمنڊ ڪونهي، ته به اهو پاسو اڃا تائين لاڙ سڏجي ٿو. 

## لاڙ ۾ دراوڙ
آڳاٽي زماني ۾ سنڌ ۾ دراوڙ رهندڙ هئا ۽ هن وقت به **اوڏ ۽ ماڱر(ماڃر)** ذات جا مهاڻا رهندا آهن. اهي سنڌ جي آڳاٽن دراوڙن جو اولاد آهن، يا پوءِ ڏکڻ هندستان کان آيا، سا پڪ ڪانهي. ايتري ڄاڻ پئي آهي ته ڪيترين صدين کان سنڌ، **ڪڇ** ۽ **گجرات** جا وڻجارا **مليار** طرف وڻج واپار لاءِ ويندا هئا. اڄ به مغلڀين تعلقي جاتي، ڪڇ ڀڄ ۽ گجرات طرف جا ميربحر دنگيون هاڪاري مليار طرف وڃن پيا. هن وقت لاڙ ۾ ڪي مهاڻا آهن جي ماڱر (ماڃر) ذات جا آهن. انهيءَ ذات وارا مهاڻا مليار به گهڻا آهن.

تون سمو، آءٌ گندري مون ۾ عين جوُءِ.
پسي راڻين روُءُ، متــان ماڱــر مــٽييــن.  (شاهه) 

## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڄٻير ذات

سنڌ ۾ **ڄٻير** (Jjabbeer) ذات جا مهاڻا آهن، جن کي جهٻير، جهٻيل، جبير ۽ جبيل به چون ٿا. اهي هينئر به ڪشمير ۽ پنجاب طرف ججهي انگ ۾ آهن. سمن جي صاحبيءَ ۾ توڙي شاهه لطيف جي وقت ۾ اهي گهڻو ڪري ڪنجهر ڍنڍ ڏي ماڱر (ماڃر) ذات وارن مهاڻن سان گڏ رهندا هئا. شاهه عبدالطيف ڀٽائي پڻ انهيءَ ذات کي پنهنجي شاعريءَ ۾ ذڪر ڪيو آهي.

”سميون ڪري سينگار، راءُ ريجهائڻ آئيون، ڄـــام هــــٿ ۾ ڄـــار، ڄــلي ڄـــٻــيرن وچ ۾.“ (شاهه)
,

## حوالا

زمرو:سنڌي ذاتيون
ريبل ولسن

نالو: ريبل ولسن

 پيدائش: ميليني ايلزبٿ بنڊس 
             2 مارچ 1980 (عمر 37)  
           سڊني,   نيو سائوٿ ويلس
         , آسٽريليا

 رهائش: ويسٽ هاليوڊ, ڪليفورنيہ
           , آمريڪا

 مادري علمي:  يونيورسٽي آف نيو سائوٿ ويلس

 پيشو:  اداڪارہ, ليکڪ, پروڊيوسر

ريبل ميليني اليزبٿ (پيدائش 2 مارچ 1980 ) آسٽريلي اداڪاره ليکڪ ۽ پروڊيوسر آهي . 2003ع ۾ آسٽريلين ٿيٽر آف ينگ پيپول مان گريجوئيشن ڪرڻ کان بعد ۾ پاڻ اسپيشل براڊ ڪاسٽنگ سروس، مزاحيہ سيريز  پيزا ۽ دي اسڪيچ ڪاميڊي سيريز  ويج ۾ ڪم ڪيو. 2008 ۾ پاڻ ميوزيڪل مزحيہ سيريز بوگان پرائيڊ لکيو .
پاڻ ٽروفيٽ بهترين اداڪاره جو ايوارڊ حاصل ڪيو 

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
## ڪريئر
## ميڊيا ڪنٽروورسي
## ذاتي زندگي
## فلموگرافي
## ايوارڊ
زمرو:1980ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
داردي ٻوليون

**دردڪ ٻوليون** (Dardic Languages) جو بنياد "پئشاچ ماڻهن" وڌو، جن ڪشمير، پنجاب ۽ سنڌ ۾ اچي بيٺڪون وڌيون. پراڪرت گرامر جوڙيندڙ، "مارڪڻڊيا" جنهن ڄاڻايو آهي ته سنڌ ۾ "وراچڊ اپڀرنش" چالو هئي (جا ڦري هاڻوڪي سنڌي ٻولي ٿي آهي)، تنهن هيئن به لکيو آهي، ته سنڌ ۾ ٻي ٻولي "وراچڊ پئشاچي" به چالو هئي ۽ گهڻو زور هن حقيقت تي ڏنو اٿس، ته وراچڊ پئشاچي جو مکيه نمونو "ڪيڪيا پئشاچي" هو. هيم چندر آچاريا پنهنجي ٺاهيل "هيم وياڪرڻ" ۾ "چوُلڪا پئشاچي" جو به ذڪر ڪيو آهي. انهيءَ ريت ڄاڻ ملي ٿي، ته "پئشاچي" جا جملي ٽي نمونا هئا. اهي ٽيئي ڦري هاڻوڪيون "دردڪ ٻوليون" ٿيون آهن.

## چوُلڪا پئشاچي
سر گريئرسن جي چوڻ موجب اها ٻولي ڪشمير ۽ ان جي الهندي طرف چالو هئي، جنهن مان ڪافرستان، چترال، ڪشمير ۽ داردستان (گلگت، شنا وغيره) جون ٻوليون پيدا ٿيون، جن سڀني کي گڏي ’داردڪ ٻوليون‘ سڏيو اٿس.

## ڪيڪيا پئشاچي
ڪيڪيا جو پرڳڻو، جنهن جو ذڪر اڳيئي  ڪيوويو آهي، سو هاڻوڪي ديري اسماعيل خان ۽ ديري غازي خان کان وٺي ملتان جي حدن تائين هو. ملتان وارو پاسو ’سؤوير‘ سڏبو هو ڪيڪيه ۽ سؤوير ٻئي ڀائر هئا، تنهنڪري سندن انهن ٻنهي پرڳڻن جي ٻولي ساڳي هئي. انهن پرڳڻن ۾ پئشاچن بيٺڪون وڌيون، ته اتي جي پراڪرت ’ڪيڪيه پئشاچي‘ سڏجڻ ۾ آئي، جنهن مان هاڻوڪي ’لهندا‘ٻولي يعني پنجاب جي الهندي طرف جي ٻولي پيدا ٿي آهي، جا پنجاب جي اتر- الهندي ڏي ديري غازي خان، ديري اسماعيل خان ۽ ميانوالي تائين، ۽ پنجاب جي اتر- اڀرندي ڏي بهاولپور رياست جي حدن کان وٺي مانٽگومري (ساهيوال)، پنجاب واري گجرات ۽ ڪشمير طرف پيرپنجل واري گهاٽ تائين ڳالهائڻ ۾ اچي ٿي. اها ملتان ڏي ’ملتاني‘ ۽ بهاولپور ڏي ’بهاولپوري‘ سڏجي ٿي. اهو سڄو ٻروچڪو ملڪ آهي، پر ايڏهين ڪيترا پنجابي هندو به اها ٻولي ڳالهائيندا آهن، تنهنڪري پٺاڻ ۽ ٻيا ’لهندا‘ کي ’هندڪي‘ يعني هندن جي ٻولي به سڏيندا آهن.

## وراچڊ پئشاچي
پئشاچ لوڪن مان جن سنڌ ۾ بيٺڪون وڌيون، تن جي پراڪرت ٻولي وڌيڪ بگڙيل هئي، تنهنڪري اها ’وراچڊ پئشاچي‘ پراڪرت سڏجڻ ۾ آئي، جا ڦِري هاڻوڪي سرائڪي‘ ٻولي ٿي آهي. هن مان ڏسڻ ۾ ايندو ته سنڌي ۽ سرائڪي ٻيئي اسان جي سنڌ پرڳڻي ۾ سن 1100ع ڌاري گڏ ڄايون هيون، جنهنڪري چئبو ته هڪ سَرتيون آهن. اڄ به ٻنهي ٻولين جي وچ ۾ ڪو گهڻو تفاوت ڪونهي. انهن جو وڌيڪ ذڪر اڳتي هلي ڪبو. 

## سنڌيءَ جو سرائڪي ۽ داردڪ ٻولين سان لاڳاپو
صدين کان سنڌ، پنجاب ۽ ڪشمير جا رهاڪو هڪٻئي سان گهڻو لڙهه وچڙ ۾ آيا آهن، ۽ خود ڪشمير وارو پاسو، پنجاب سميت، ڪيترو وقت سنڌ جي حڪومت هيٺ ٿو، تنهنڪري سنڌيءَ جو انهن ٻولين سان ججهو ناتو ٿيو آهي. اڄ به ڏسو ته سنڌي ٻولي سنڌ جي اتر ڏي اُٻاوڙي طرف سرائڪي يا اُڀي جي ٻوليءَ جو نمونو اختيار ڪندي، بهاولپور ڏي به اهو ئي بيک ڌاريندي، ملتاني ٻوليءَ سان وڃي گڏي آهي، ۽ ملتاني، لاهور ۽ امرتسر طرف، اَڻلَکي طرح ڦرندي وڃي پنجابيءَ سان گڏي آهي، جنهنڪري ائين چئي سگهجي ٿو، ته سرائڪي ٻولي ڄڻ ته وچون ڏاڪو يا وچ واري ڪڙي آهي، جا سنڌيءَ کي پنجابيءَ سان ڳنڍي ٿي، ۽ پنجابي ٻولي اتر ڏي ڪشميريءَ سان وڃي گڏي آهي. انهيءَ ريت سنڌ کان وٺي ڪشمير تائين ٻولين جا پاڻ ۾ ڪڙو ڪڙي سان ڳنڍيو پيو آهي. ٻولين جي انهيءَ ناتي مان اهو به سمجهي سگهجي ٿو، ته آڳاٽا پئشاچ لوڪ اهائي واٽ وڍي آيا هئا يعني ڪشمير کان پنجاب ۽ باهولپور ۾ بيٺڪون وجهندا، ۽ پوءِ سنڌ ۾ پنهنجا ماڳ جوڙي اچي ويٺا هئا. هن وقت جيتوڻيڪ انهن سڀني هنڌن جون ٻوليون پنهنجي پنهنجي نموني آهن، ته به اُچارن ۽ نحوي بناوت (Grammatical formation) ۾ هڪٻئي سان گهڻيون مشابهت رکن ٿيون. اهي ڳالهيون مناسب هنڌن تي کولي ٻڌائبيون. انهن جي پڪي يادداشت ضميمي ٻئي ۾ ڏني ويئي آهي. هتي رڳو چئن مکيه ڳالهين جو ذڪر ڪجي ٿو. 

## حوالا

زمرو:ٻولي خاندان
زمرو:پاڪستان جون ٻوليون
سنڌ جو گجرات ۽ راجسٿان سان لاڳاپو

آڳاٽي زماني ۾ گجرات ۽ راجسٿان (Rajasthan) وارا سنڌ جي صاحبيءَ هيٺ هئا. ڪڇ جو راءِ **جاڙيجن** جي نسل مان آهي. انهيءَ خاندان جو بنياد وجهندڙ **جاڙو ولد لاکو ننگر** ٺٽي جو ويٺل هو ۽ ذات جو **سمو** هو. اڄ تائين ٿر ڊويزن جي ماڻهن جون مٽيون مائٽيون ڪڇ (Kachhu) ۽ گجرات (Gujraat) وارن سان آهن. انهن سببن ڪري سنڌي ٻولي ڪڇ ۾ چالو ٿي، جا اڄ تائين اتي جا ڪيترا ماڻهو ڳالهائين ٿا. ’ڪڇڪي‘ ٻولي سنڌيءَ جي هڪ اپڀاشا (Dialect) ليکجي ٿي. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان جي تاريخ
سرينہ وليمز

thumb
نالو: سرينہ جميڪا وليم

 پيدائش: 26 سيپٽمبر 1981 (عمر 35)
             سگينا، ميشيگان، آمريڪا

 رهائش: پام بيچ گارڊنس، فلوريڊا، آمريڪا

 قوميت:  آمريڪن

 راند:  ٽينس

سرينہ جميڪا وليم ( پيدائش 26 سيپٽمبر  1981) آمريڪا جي مشهور ٽينس جي رانديگرياڻي آهي. عورتن جي ٽينس ايسوسئشن هن کي اٺ دفعا سنگل مقابلن۾ دنيا جي نمبر ون قرار ڏنو آهي 2002 کان 2017 تائين. پاڻ 8 جولاء 2002 تي پهريون دفعو دنيا جي نمبر ون بڻجڻ جو عزاز ماڻيو. ڪجهه تجزيہ نگارن رانديگرين ۽ راندين جي ماهرين مطابق هوءَ پنهنجي وقت جي بهترين ٽينس رانديگرياڻي آهي. پاڻ 19 اپريل 2017 تي ٽينس ۾ وقفي جو اعلان ڪيو 2018 تائين حمل جي ڪري.

## شروعاتي زندگي
## کيڏڻ جو انداز
## پروفيشنل ڪريئر
## مد مقابل
## ميچ ڪنٽرو ورسي
## ذاتي زندگي
## رڪارڊ ۽ اچيومينٽ
## فلمو گرافي
## پڻ ڏسندا
## حوالا
زمرو:1981ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
جمي ويلز

**جمي ڊونل ويلز**: *جمي ويلز*:**Jimmy Wales**:*جمبو*: 7 آگسٽ 1966 ۾ پيدا ٿيو.  آمريڪا سان تعلق رکندڙ ھي شخصيت انٽرنيٽ جو سرمائيدار آھي  ھي مفت انسائيڪلوپيڊيا وڪيپيڊيا جي بانين مان ھڪ آھي جيڪا ھن جي شھرت جو سبب آھي. ھي الاباما رياست جي شھر ھنٽسول
(Huntsville) ۾ پيدا ٿيو ۽ ابتدائي تعليم اتان جي رينڊولف اسڪول مان حاصل ڪيائين  اسڪول کان پوءِ ھن ٻن يونيورسٽين مان گريجوئيشن ۽ ماسٽرز ڪري پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ فنانس جي شعبي ۾ نوڪري حاصل ڪيائين. ھي شڪاگو جي ھڪ فرم ۾ ريسرچ ڊائريڪٽر پڻ رھيو. 1996 ۾ ھن ٻن ڀائيوارن سان گڏجي بالغن لاء ويب پورٽل بومس(Bomis) جو بنياد وڌو جنھن ۾ وندر ۽ اگھاڙا ڦوٽو ڏنل ھيا.2000 ۾ ان ڪمپني جي چندي سان ھڪ مفت انسائيڪلوپيڊيا شروع ڪئي جنھن جو نالو نيوپيڊيا ھيو جيڪا اڳتي ھلي 15 جنوري 2001 ۾  وڪيپيڊيا جي نالي سان مشھور ٿي. وڪيپيڊيا ھن جي ۽ لئري سئنگر ۽ ٻين جي ڪوششن سان جاري ٿي.

## حوالا

زمرو:1966ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
عربن تي آرين جو اثر

آڳاٽي زماني ۾ وچ ايشيا کان وٺي ايران تائين آرين جون بيٺڪون هيون. آرين وانگر عرب به **ٺاڪرن** کي پوڄيندا هئا. قرآن شريف ۾ ٽن بتن- **منات**، **عزيٰ** ۽ **لات** جا نالا ڄاڻايل آهن.

**ڳالهين منجهان تان ڪين ٿئي، ڀڃ اوٽ عزا لات کي،**

**سچل ڇو روئين ايترو، بس ڪر برسات کي. (سچل)**

هن شعر ۾ ’عزيٰ‘ ۽ ’لات‘ نالا ڪتب آيل اهن. عربن ۽ آرين جي پاڻ ۾ گهڻي لڙهه وچڙ هئڻ ڪارڻ، ڪي سنسڪرت لفظ عربيءَ ۾ اچي ويا. جهڙوڪر **صندل** ( Sandal) ۽ **ڪافور** (Camphor)، اصل ۾ سنسڪرت لفظ **چندن** ۽ **ڪپوُر** آهن. **”ڪافور“** لفظ **قرآن شريف** ۾ به ڪم آيل آهي. ويدانت ۽ تصوف يا صوفي مت به ساڳيا ئي آهن، ۽ اها هڪجهڙائي به انهيءَ لڙهه وچڙ سبب آهي، پر وارا ڄمارا آهن: هاڻي وري عربن ۽ عربي ٻوليءَ جو سنڌ تي اثر آهي. 

## حوالا

زمرو:مذهب
زمرو:لسانيات
زمرو:تواريخ
ڪاغذ جوڙڻ جو هنر

”انسائڪلوپيڊيا برٽنيڪا“ (Encyclopedia Britannica) مان ڄاڻ پئي ٿي ته ڪاغذن يا پنن ٺاهڻ جو رواج، چين ولايت ۾، عيسوي سن شروع ٿيڻ کان اڳي هو. سن 751ع ۾ عربن **سمرقند** تي ڪاهيو، ته چين جو لشڪر سامهون ٿين. عربن ڪي چينائي قيد ڪيا، جن پنن ٺاهڻ جو هنر کين سيکاريو. عربن پوءِ اهو هنر هندستان ۽ يورپ کي سيکاريو. هندستان جي ماڻهن اهو ٿورو لاهي ڇڏيو، جو **حسابي علم** ۽ ٻيا ڪي علم عربن کي سيکاريائون. عربيءَ ۾ حسابي علم کي چون ئي **”علم هندسه“** چون، جيڪو انهن هندستان مان پرايو هئائون.

آڳاٽن آرين کي ويدن جا منتر ۽ ٻي پاڻي ڪنٺ هوندي هئي، ۽ ان جي پکيڙ پيڙهيءَ به پيڙهيءَ حافظي جي وسيلي ڪندا هئا. شروع ۾ عرب به ائين ڪندا هئا، لکڻ جو هنر به هون. سنڌي لفظ ”لکڻ“ ۽ انگريزي لفظ ’Write‘ جي اصل معنا هئي.**”کرڙڻ يا اُڪرڻ“**- اڳي پٿر، ٽامي وغيره تي اکر اُڪريندا هئا؛ اهو دستور گهڻو هوندو هو. اڳي هيئن به ڪندا هئا جو کجيءَ جا ويڪرا پن، جن مان وڃڻيون ٺهن ٿيون، تن تي لکندا هئا: جنهنڪري سنسڪرت لفظ ”پتَر“ ۽ انگريزي لفظ (leaf)  جي هڪڙي معنيٰ آهي **وڻ جو پن** ۽ ٻي معنا آهي **پرت** يا **”ورق“** (ڪتاب جو)؛ ”وراق“ لفظ جون به اهي ٻه معنائون آهن.

سنسڪرت لفظ ”پتر“ جو اچار سنڌيءَ ۾ ڦري ٿيو آهي **”پرت“**. هندستان ۾ گهڻا، ڀوڄ پترن يعني **ڀوڄ وڻ** (Birch tree) جي پنن تي لکندا هئا، ۽ اهي پن هڪٻئي جي پٺيان رکندا ويندا هئا؛ پر متان ڪنهن وقت سڄو ٿهو ڪِري پوي ۽ پن پن کان ڌار ٿي وڃي، تنهنڪري ڀوڄ وڻن جا ڇوڏا انهن پنن جي مٿان پٺو يا جلد ڪري ڪم آڻيندا هئا. انهن ڇوڏن توڙي پنن جي آر پار ٽنگ ڪري انهيءَ ٽنگ مان ڌاڳو لنگهائي، ڳنڍ ٻڌي ڇڏيندا هئا، ته سنئون سولو ڪتاب ٿي پوندو هو. ان کي سڏيندا هئا **”گرنٿ“**، جنهن جي سنسڪرت ۾ هڪڙي معنا آهي **”ڳنڍ“** ۽ ٻي معنيٰ ”ڪتاب“ (جنهن کي ڳنڍ ڏنل هجي). سنڌيءَ ۾ **”گرنٿ“** جو اچار بگڙجي **”گرٿ“** ٿيو آهي.

”ٻڌي گوڏ گرٿ، ساٽو هڻجي سور جو“ (شاهه)

هتي گرٿ (گرنٿ – گرنٿي) معنيٰ ڳنڍ (ناڻي جي).

سنڌيءَ ۾ ”گرنٿ – گرنٿي“ جو اچار ڦري ”ڳنڍ“ به ٿيو آهي. سکن جي گُرن جي ٻاڻِي  جنهن ڪتاب ۾ لکيل آهي، تنهن کي ادب ۽ عزت وچان **”گرنٿ صاحب“** سڏجي ٿو، نه ته اصل معنا اٿس. ”ڪتاب“، ۽ پوءِ خاص طرح معنا ٿيس **”گُرن جي ٻاڻيءَ جو ڪتاب“**. ساڳيءَ طرح مسلمانن جو پاڪ ڪتاب، ”قرآن“ يا ”القرآن“ (قرء معنيٰ پڙهڻ) ۽ ”مصحف“ يا ”المصحف“ (صحف معنيٰ لکيل پرت) سڏجي ٿو، پر انهن ٻنهي لفظن جي به اصطلاحي معنيٰ  آهي ”ڪتاب“ ۽ اهو ”الڪتاب“ (The Book) سڏجي ٿو: ائين لفظن کي ڪي خاص معنائون ملن ٿيون. 

## حوالا

زمرو:لسانيات
زمرو:چين جي تاريخ
فلورينس نائيٽ انگل

**فلورنس نائٽنگيل** ھڪ انگريز سماج سڌارڪ ،  شمارياتدان ۽ جديد نرسنگ جو بنياد رکندڙ عورت ھئي. ھئ ڪرائيميا جي جنگ ۾ نرسن جي سکيا ڏيندڙ ۽ مينيجر ھئي ۽ ان وقت زخمي فوجين جي منظم نموني سان تيماداري ۾ ھن جو نالو مشھور ٿيو . ھن جي ڪوششن سان نرسن کي ھڪ ھمٿ ڏياريندڙ شھرت ملي ۽ اھي وڪٽوريائي ثقافت جو نشان بڻجي ويون . . 1860 ۾ فلورنس پيشورانہ نرسنگ جو بنياد رکندي لنڊن جي سينٽ ٿامس اسپتال ۾ نرسنگ اسڪول کوليو جيڪو دنيا جو پھريون سيڪيولر نرسنگ اسڪول ھيو جيڪو ھن وقت ڪنگز ڪاليج لنڊن جو حصو آهي

## حوالا

زمرو:1820ع جون پيدائشون
زمرو:1910ع جون فوتگيون
2017 اتر ڪوريا جو جوهري تجربو

ڊيموڪريٽڪ پيپول ريپبلڪ آف ڪوريا ڇهون جوهري تجربو 3 سيپٽمبر 2017 تي ڪيو. ذريعن موجب اهو پھريون دفعو ٿرمو نيو ڪليئر (هائڊروجن بم) جو تجربو هيو.
آمريڪا جي ارضياتي سروي مطابق تجربي کان پوءِ زلزلي جي شدت 6.3 رڪارڊ ڪئي وئي. جڏهن تہ ڏکڻ ڪوريا جي ذريعن موجب بظاهر اهو زلزلو هٿرادو هو جڏهن تہ آمريڪي ارضياتي سروي ۽ چين جي زلزلي جي نيٽ ورڪ سينٽر موجب اهو زلزلو حقيقي هو.

## جوهري ڊوائيس
## مقدار جو اندازو
## بين الاقوامي ردعمل
سنڌي ماڻهن جو عربي ۽ فارسيءَ لاءِ چاهه

**ڪئپٽن جارج سٽئڪ** پنهنجي ٺاهيل سنڌي گرامر جي منڍ ۾ چوي ٿو ته سندس وقت (45-1847ع) ۾ سنڌي ماڻهن جو چاهه عربي ۽ فارسيءَ سان هو ۽ **سنڌي ٻوليءَ لاءِ چوندا هئا ته اها مسخرن جي ٻولي آهي**. 

هيٺ ڏنل سندس انگريزيءَ ۾ لکيل پيراگراف پڙهو ته پاڻ پنهنجي سر سنڌيءَ جي گهڻي ساک ڪئي اٿس:

Learned Musalmans read Arabic and Persian. Hindus the latter, or Punjabi and Hindhi. **The speech they learn at their mother’s breasts weas thought only fit for clowns**. Yet I am confident the Sindhi will to the philologist prove a more interesting study than that of many of the other Indian dialects. The habit of affixing signs to words in lieu of the Pronouns and the Prepositions governing them the regular form of the Passive Voice, the use of Impersonals, the reduplicated Causal Verbs, and other points which the learner will mark as he proceeds, give to it beauties distinct from most Indian tongues. 

## حوالا

زمرو:ٻولي
زمرو:لسانيات
حڪيم سولن

دنيا ۾ پهريون چڪلو قائم ڪندڙ حڪيم سولن هئو، جنهن يونان ۾ در در وڃي فحاشي کي روڪڻ خاطر انهيءَ چڪلي جو بنياد وڌو. هن جنسي طور تي جسم وڪڻندڙ عورتن کي هڪ جاءِ تي گڏ ڪيو جن جي صحبت ۾ يونان جو هر ٻيو شخص شامل رهندو هو.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:فلسفو