شھر رياست

**شھر-رياست** (City-state) هڪ آزاد ۽ خود مختيار شھر هوندو آهي، جيڪو پنهنجي علائقي جي سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو بنيادي مرڪز هوندو آهي. هي تصور عام رياست يا ملڪ کان مختلف آهي، جنهن ۾ عام طور تي هڪ گاديءَ جو شھر ۽ ٻيا ڪيترائي شھر توڙي ٻهراڙيءَ جا علائقا شامل هوندا آهن. تاريخ ۾ ڪيتريون ئي شھر-رياستون مشهور رهيون آهن، جن ۾ روم، ڪارٿيج (Carthage)، ايٿنز، ۽ اسپارٽا شامل آهن. ان کان علاوه وچين دور ۽ ريناسنس (جاڳرتا جو دور) ۾ اٽليءَ جون شھر-رياستون جهڙوڪ فلورنس، وينس، جنيوا ۽ ملان تمام گهڻو مشهور هيون.

جديد دور ۾ 'نيشن اسٽيٽ' (قومي رياست) جي واڌاري سبب، شھر-رياستن جو تعداد گهٽجي ويو آهي. اڄوڪي دور ۾ سنگاپور، موناڪو ۽ ويٽيڪن سٽي کي مڪمل شھر-رياستون مڃيو ويندو آهي. انهن ۾ سنگاپور دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ وڌيڪ آبادي واري شھر-رياست آهي، جنهن جي پنهنجي فوج، ڪرنسي ۽ مڪمل خود مختياري آهي.

ڪجهه شھر اهڙا به آهن جيڪي مڪمل خود مختيار ته ناهن، پر انهن کي وسيع اختيار حاصل آهن، جهڙوڪ هانگ ڪانگ ۽ مڪاؤ. متحده عرب امارات جا ڪجهه شھر، خاص ڪري دبي، پڻ اهڙي حيثيت جا مالڪ آهن.

## تاريخي پسمنظر
### قديم ۽ وچين دور جي دنيا

تاريخي شھر-رياستن ۾ سوميري شھر جهڙوڪ يورڪ (Uruk) ۽ ار (Ur)؛ قديم مصر جا شھر ٿيبس ۽ ميمفس؛ فينيقي شھر (جهڙوڪ صور ۽ صيدا) ۽ قديم يونان جون رياستون (پوليس) جهڙوڪ ايٿنز ۽ اسپارٽا شامل آهن. رومي جمهوريه پڻ هڪ شھر-رياست طور شروع ٿي پر پوءِ اها هڪ وڏي سلطنت بڻجي وئي.

وچين دور ۾ اٽليءَ جي شھر-رياستن سڄي يورپ جي واپار ۽ هنر تي گهرو اثر وڌو. وينس ۽ جنيوا طاقتور سامونڊي رياستون بڻجي اڀريون. آمريڪا کنڊ ۾ مايا تهذيب جا شھر جهڙوڪ ٽيڪال ۽ چيچن اتزا پڻ آزاد شھر-رياستون هيون.

### وچ يورپ

مقدس رومي سلطنت ۾ 80 کان وڌيڪ شھرن کي خود مختياري حاصل هئي. انهن کي "آزاد امپيريل شھر" چيو ويندو هو. هيمبرگ، بريمن ۽ لوبيڪ اهڙا شھر هئا جيڪي واپاري يونين (Hanseatic League) ذريعي تمام گهڻو طاقتور بڻيا. سوئٽزرلينڊ جا ڪيترائي ڪينٽن جهڙوڪ زيورخ، برن ۽ جينيوا پڻ شھر-رياست طور شروع ٿيا هئا.

### اٽلي

وچين دور ۽ ريناسن جي دور ۾ اٽليءَ ۾ شھر-رياستون سياسي نظام جو بنيادي حصو هيون. انهن شھرن ۾ بينڪاري، واپار ۽ سرمائيداري نظام تمام گهڻي ترقي ڪئي.

ان دور جون اهم رياستون هي هيون:
* جمهوريه فلورنس، ملان جي نوابي، سان مارينو ۽ لوڪا جي جمهوريه.
* طاقتور سامونڊي جمهوريتون: جمهوريه وينس ۽ جمهوريه جنيوا.

### ڏکڻ اوڀر ايشيا
ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ ۾ خود مختيار شھرن کي *[[ميوئنگ]]* (Mueang) چيو ويندو هو. هي شھر هڪ ٻئي کي خراج پيش ڪندا هئا پر پنهنجي اندروني معاملن ۾ آزاد هوندا هئا. هي نظام 19هين صدي تائين برقرار رهيو، جيستائين يورپي نوآبادياتي طاقتن علائقي تي قبضو ڪيو. فلپائن جي تاريخ ۾ پڻ *[[بارنگائي]]* (Barangay) اهڙيون سياسي وحدتون هيون جيڪي شھر-رياستن وانگر ڪم ڪنديون هيون.

## 20هين صدي جا بين الاقوامي انتظام هيٺ شھر

### ڊينزگ (Danzig)
آزاد شھر ڊينزگ (هاڻوڪو گڊانڪس، پولينڊ) 1920ع کان 1939ع تائين هڪ نيم خود مختيار شھر-رياست طور وجود ۾ رهيو، جيڪو ورسيلز جي معاهدي تحت قائم ڪيو ويو هو.

### فيوم (Fiume)
آزاد رياست فيوم (هاڻوڪي ڪروشيا ۾) 1920ع کان 1924ع تائين هڪ مڪمل آزاد شھر-رياست هئي.

### يروشلم (Jerusalem)

ڪجهه ماهرن اها تجويز ڏني آهي ته يروشلم کي گڏيل قومن يا بين الاقوامي تحفظ هيٺ هڪ آزاد شھر-رياست بنايو وڃي. يروشلم ٽن وڏن مذهبن، يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام لاءِ هڪ مقدس شھر آهي، جنهن ڪري هتي مذهبي ڇڪتاڻ رهي ٿي. اسرائيل ۽ فلسطين ٻئي يروشلم کي پنهنجي گاديءَ جو شھر قرار ڏين ٿا، جنهن جي ڪري شھر، خاص ڪري اوڀر يروشلم تي تڪرار هلندڙ آهي. فلسطين لاءِ گڏيل قومن جي ورهاڱي واري منصوبي ۾ يروشلم ۾ هڪ ”خاص بين الاقوامي نظام“ قائم ڪرڻ جي تجويز شامل هئي، جنهن کي ***[[يروشلم ڪورپس سيپريٽم (Corpus separatum)|ڪورپس سيپريٽم]]*** جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. پر، فلسطيني اڳواڻن ان منصوبي کي رد ڪري ڇڏيو هو.

### هانگ ڪانگ

### بڪتاشي آرڊر جي خود مختيار رياست

بڪتاشي آرڊر جي خود مختيار رياست البانيا جي گاديءَ واري شھر ٽيراڻا ۾ هڪ مجوزہ شھر-رياست آهي، جيڪا تڏهن قائم ڪئي ويندي جڏهن البانيا جي پارليامينٽ ۽ قومي ريفرنڊم ان جي منظوري ڏيندا. اها رياست، جنهن جي اڳواڻي بڪتاشي آرڊر ڪندو، پنهنجي ساخت ۾ ويٽيڪن سٽي جهڙي هجڻ جي رٿا ڏني وئي آهي. اها تجويز البانيا جي وزيراعظم ايڊي راما ۽ بڪتاشي آرڊر جي اڳواڻ بابا مونڊي پاران ڏني وئي آهي، جنهن جو مقصد اعتدال پسند مسلم قدرن کي هٿي وٺرائڻ آهي. هي رياست مشرقي ٽيراڻا جي علائقن جي وچ ۾ هوندي ۽ دنيا جي سڀ کان ننڍي رياست (مائڪرو اسٽيٽ) بڻجي ويندي.

## پڻ ڏسو
* چارٽر سٽي
* فيڊرل ڊسٽرڪٽ
* پيو شھر-رياستون
* ادبي دنيا ۾ خيالي شھر-رياستن جي فهرست
* قومي رياست
* ويٽيڪن سٽي
* سنگاپور جي تاريخ

## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
* Mogens Herman Hansen (ed.), *A comparative study of thirty city-state cultures : an investigation conducted by the Copenhagen Polis Centre*, Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 2000. .
* Geoffrey Parker, ''Sovereign City: The City-State Ancient and Modern'' , London: Reaktion Books, 2004. .

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*