open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حڪومت بلوچستان، پاڪستان

**بلوچستان جي حڪومت** (اردو: حکومتِ بلوچستان) پکيڙ جي لحاظ کان پاڪستان جي سڀ کان وڏي صوبي، بلوچستان جي صوبائي حڪومت آهي، جن جي حڪومتي گادي ڪوئيٽه ۾ آهي. صوبي جو سربراهه گورنر هوندو آهي، جيڪو پاڪستان جو صدر نامزد ڪندو آهي. بلوچستان حڪومت جو چيف ايگزيڪيوٽو وڏو وزير هوندو آهي، جيڪو بلوچستان اسيمبلي پاران چونڊيو ويندو آهي ۽ صوبي جو انتظامي سربراهه بلوچستان جو چيف سيڪريٽري هوندو آهي جيڪو پاڪستان جي وزيراعظم طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي.

بلوچستان صوبي ۾ تاريخي علائقي بلوچستان جو گھڻو حصو شامل آهي ۽ ان جو نالو بلوچ قوم جي نالي تي رکيو ويو آهي. پاڙيسري علائقن ۾ اولهه ۾ ايراني بلوچستان ۽ سيستان، اتر ۾ افغانستان ۽ پاڪستان جا اڳوڻي وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا ۽ اوڀر ۾ پنجاب ۽ سنڌ جا صوبا آهن. ڏکڻ ۾ 600 ڪلوميٽر ڊگهو ساحل عربي سمنڊ سان آهي. صوبي ۾ ڳالهائيندڙ مکيه ٻوليون بلوچي، پشتو، براهوي ۽ فارسي آهن.

## عهديدار

## بلوچستان جا عملدار
بلوچستان حڪومت 26 کاتن ۽ ڪجهه لاڳاپيل آفيسن تي مشتمل آهي. اهي 26 کاتا صوبائي سيڪريٽرين جي سربراهي ۾ آهن. صوبائي سيڪريٽرين جي سربراهي چيف سيڪريٽري بلوچستان ڪندو آهي. هن وقت 18 وزير آهن جيڪي 27 کاتن جي نگراني ڪن ٿا. 
* زراعت ۽ ڪوآپريٽو کاتو
* وزير اعلي جي انسپيڪشن ٽيم 
* ورڪ، فزيڪل پلاننگ ۽ هائوسنگ
* ثقافت، سياحت ۽ آرڪائيوز 
* تعليم 
* ماحوليات، رانديون ۽ نوجوانن جا معاملا 
* ماليات 
* ماهيگيري
* بلوچستان ٻيلا ۽ جهنگلي جيوت کاتو 
* مذهبي معاملا ۽ بين المذاهب هم آهنگي 
* صحت
* گهرو ۽ قبائلي معاملا
* صنعتون ۽ واپار 
* معلومات 
* آبپاشي 
* ليبر ۽ افرادي قوت
* قانون ۽ پارلياماني معاملا
* لائيو اسٽاڪ ۽ ڊيري ترقي کاتو (LDDD) 
* مقامي حڪومت ۽ ڳوٺاڻي ترقي 
* کانيون ۽ معدنيات
* منصوبابندي ۽ ترقي 
* آبادي جي ڀلائي 
* توانائي کاتو
* پراسيڪيوشن 
* صوبائي آفتن جي انتظام جي اٿارٽي
* صوبائي ٽرانسپورٽ اٿارٽي
* سائنس ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي 
* خدمتون ۽ عام انتظاميه
* سماجي ڀلائي، خاص تعليم، خواندگي، غير رسمي تعليم ۽ انساني حق 
* سول دفاع 
* شهري منصوبابندي ۽ ترقي 
* آمدني، ٽيڪسيشن ۽ اينٽي نارڪوٽڪس
* عورتن جي ترقي جو کاتو 
* پرنٽنگ ۽ اسٽيشنري 
* بلوچستان پوليس
### خودمختيار ادارا
* بلوچستان ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* ڪوئيٽا ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* گوادر ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* بلوچستان پبلڪ سروس ڪميشن 
* بلوچستان ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي 
* بلوچستان بورڊ آف انويسٽمينٽ اينڊ ٽريڊ 
* بلوچستان پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ اٿارٽي

## قانون ساز
مکيه مضمون: بلوچستان صوبائي اسيمبلي

بلوچستان جي صوبائي اسيمبلي ۾ 65 ميمبر آهن جن مان 11 سيٽون عورتن لاءِ مخصوص آهن جڏهن ته 3 اقليتن لاءِ مخصوص آهن.

## پڻ ڏسو

* بلوچستان صوبائي اسيمبلي
* بلوچستان جو وڏو وزير
* بلوچستان 
* ڪوئيٽا، بلوچستان، پاڪستان جو صوبائي گاديءَ جو هنڌ
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:حڪومت بلوچستان، پاڪستان
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
حڪومت
بلوچستان
جميل شاھ ڏاتار

**جميل شاهه ڏاتار** کي **جميل شاهه گِرناڙي** به سڏيو وڃي ٿو. سندس مزار پير پاٿو جي ڳوٺ ۾ واقع آهي، جيڪو **پير آر** جي نالي سان پڻ مشهور آهي. سندس نسبت گرناڙ سان جُڙي ٿي، جيڪو ڪاٺياواڙ (يا سوراشٽر)، گجرات ۾ جوناڳڙهه شهر ڀرسان هڪ انتهائي اهم زيارتي مرڪز آهي. گِرناڙ جبل تي ڪيترائي مندر آهن، جن ۾ هندو ۽ جين ٻئي شامل آهن. هندو مندرن مان ٻه گورکناٿ سان منسوب آهن، جڏهن ته هڪ امبا ديوي لاءِ وقف آهي. سنڌي ڏند ڪٿائن ۾ گِرناڙ کي گورکناٿ جي پسنديده جڳهه طور بيان ڪيو ويو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي پڻ سور سورٺ ۾ هن هنڌ جو ذڪر ڪري ٿو. بهرحال، برگز ئي اهو واحد ليکڪ آهي، جيڪو چوي ٿو ته سنڌ ۾ گورکناٿ جي پوڄا “ڏاتار جميل شاهه” جي نالي سان ڪئي ويندي آهي . جميل شاهه ڏاتار غالباً سنڌ جي انهن صوفين مان هڪ آهي، جن بابت تذڪرن ۾ ڏنل بيان، جنهن کي هتي “علمي تصوف” چيو ويو آهي، زباني روايتن يا عقيدتي مذهب سان تمام گهڻو اختلاف رکي ٿو. سنڌ جي صوفين بابت 1997ع ۾ شايع ٿيل پنهنجي ڪتاب ۾ مولانا نعيمي سندس مڪمل نالو سيد عبدالهادي طهٰ يا جميل شاهه گِرناڙي لکي ٿو. هو 1185ع ۾ مشهد ۾ پيدا ٿيو ۽ جلد ئي هڪ نمايان حافظِ قرآن بڻيو. ظاهري علم ۾ مهارت رکڻ باوجود، هن سورت ۽ گِرناڙ جي زيارت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته هن فارسي ۾ قصيدا لکيا، ۽ هو ڪنهن حد تائين پير پٿو جو مريد به هو . هو چشتيه ۽ نقشبنديه ٻنهي سلسلن سان وابسته هو ۽ ربيع الاول 642هه ۾ وفات ڪيائين. هتي اهو ذڪر ڪرڻ ضروري آهي ته عام طور تي اهي ٻئي سلسلا هڪ ٻئي جا مخالف سمجهيا وڃن ٿا؛ مثال طور چشتيه موسيقي کي روحاني واٽ طور قبول ڪن ٿا، جڏهن ته نقشبنديه ان کي منع ڪن ٿا.  جميل شاهه ڏاتار جي معاملي ۾ نعيمي لکي ٿو ته هو شروعات ۾ چشتي هو، پوءِ نقشبنديه ڏانهن مائل ٿيو. سنڌ جي ڊيلٽائي علائقي جي ادب ۽ ثقافت بابت پنهنجي ڪتاب ۾ خواجه غلام علي علانا وڌيڪ لکي ٿو ته شاهه جميل موسيٰ ڪاظم جي خاندان مان هو . الانہ موجب، جميل شاهه گِرناڙي غالباً پير پٿو جو سجاده نشين هو، ۽ شايد هن هندو مت مان اسلام قبول ڪرائڻ کان پوءِ ميمڻن جو روحاني اڳواڻ به رهيو. ميمڻن طرفان سندس عزت ۽ عقيدت سندن هن قول مان ظاهر ٿئي ٿي: “يا شيخ لقاه، دين دنيا جا دُنڪا”، جنهن جو مطلب آهي: “اي شيخ لقاه، تون دنياوي جهان سان گڏ روحاني جهان جو به حڪمران آهين.” جميل شاهه گِرناڙي بابت اهو به چيو وڃي ٿو ته هن 1244ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
..
ڪنڦٽا جوڳي

**ڪنڦٽا جڳي** يا **ڪنڦٽا يوگي** (انگريزي ۾ **Kanphatas**) جن کي **ڪنڦاٽي** يا **ڪنڦٽي** به چيو وڃي ٿو، ناٿ پنٿ سان واسطو رکندڙ شيو مت جا تياڳي ۽ يوگي هئا. “ڪنڦٽا” لفظ ٻن حصن مان ٺهيل آهي: ڪن (ڪن) ۽ ڦاٽڻ (چيرجڻ)، يعني “چيريل ڪن وارا”. هي نالو سندن ديکشا (ابتدائي رسم) مان نڪتل آهي، جنهن دوران ڪن چيريا ويندا هئا ۽ انهن ۾ وڏا ڪنڊا يا ڪُنڊل پاتا ويندا هئا. هي رسم سندن سڃاڻپ جي نمايان علامت بڻجي وئي.

## ڪنڦٽن جو مذھب
مذهبي لحاظ کان ڪنڦٽا ناٿ يوگين جي روايت سان لاڳاپيل هئا ۽ خاص طور تي مهان يوگي گورک ناٿ جا پوئلڳ سمجهيا ويندا آهن. هو شيو کي يوگي ۽ تياڳي روپ ۾ پوڄيندا هئا ۽ سندن روحاني زندگي يوگ، تپسيا ۽ تنترڪ ضابطن تي ٻڌل هئي. گهڻن محققن موجب ڪنڦٽا اڳين شيوائتي تنترڪ فرقن، خاص ڪري ڪاپاليڪن، جي پوءِ واري منظم صورت هئا؛ اهڙي طرح پاشوپت، ڪاپاليڪ ۽ پوءِ ڪنڦٽا جو ارتقائي سلسلو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ڪنڦٽن جي فڪري ۽ عملي زندگيءَ جا بنيادي عنصر تياڳ، يوگي رياضتون، ساهه جي ضابطي، سماجي ۽ ذاتي قاعدن جي نفي، ۽ ذات پات جي ڀيٽ کان آزادي هئا. هو عام سماج کان پري رهڻ کي ترجيح ڏيندا هئا ۽ ٻيلن، جبلن، غارن يا تيرٿن وٽ واس ڪندا هئا. سندن خيال موجب نجات جو رستو ظاهري شريعت يا رسم کان نه، پر اندروني سجاڳي ۽ ذاتي تجربي مان گذري ٿو؛ جسم کي به هو روحاني آزاديءَ جو وسيلو سمجهندا هئا.

## سنڌ جا ڪنڦٽا
سنڌ ۾ ڪنڦٽن جي موجودگي وچين دور کان وٺي برطانوي زماني تائين مضبوط رهي. تاريخي ۽ نوآبادي دور جي ذريعن موجب، سنڌ ۾ شيو مت جا گهڻا تياڳي ڪنڦٽا يا گورکناٿي ناٿ يوگي هئا. سنڌي فڪري روايت ۾ انهن جو اثر گهرو رهيو، جنهن جو اظهار سنڌ جي عظيم شاعر شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي ڪلام ۾ ملي ٿو، جتي “ڪاپڙي” جهڙو استعارو تياڳ، آزادي ۽ باطني سچ جي علامت بڻجي ٿو. ڪاپاليڪن سان منسوب ڪيتريون ئي تنترڪ رسومات ڪنڦٽن (Kanphatas) سان تمام گهڻو مشابهت رکن ٿيون. شبارا-تنتر موجب، انهن ساڌن (رشين) جا ڪيترائي نالا ڪنڦٽن جي روايتي فهرستن ۾ به ملن ٿا، جيڪي چوراسي ساڌن ۽ نَو ناٿن تي مشتمل آهن. انهن مختلف نشانين جي بنياد تي جديد محققن جو خيال آهي ته ڪنڦٽا ڪاپاليڪن جي پوءِ واري “تبديل ٿيل صورت” هئا. گورکناٿ ۽ ڪنڦٽن بابت پنهنجي ڪتاب ۾ جارج برگز سنڌ کي هن فرقي جي اهم مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سنڌ جو عظيم شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي (وفات 1752ع) ڪنڦٽن کي تياڳيندڙ (سنياسي) جي مثالي صورت طور ڏسي ٿو. هو هڪ ڀيرو گورکناٿ جو نالو پاڻ به کڻي ٿو (شاهه جو رسالو، 1951، سور رامڪلي، II، III، ۽ VII). اهو مشهور آهي ته شاهه لطيف ٽن سالن تائين انهن سان گڏ رهيو، ۽ گِمر، هنگلاج ۽ دوارڪا جهڙن هندو تيرٿن جو دورو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري، رچرڊ برٽن سنڌ جي تياڳيندڙن کي ڪنڦٽا شاخ جا ناٿ پنٿي سڏيو. هو انهن کي گورکناٿ جوڳي به سڏي ٿو، جن جو مقامي سرپرست ڀڀڪناٿ هو (برٽن، 1851، ص 322–323). اهو غالباً بالڪناٿ هو، جيڪو گورکناٿ جو پيروڪار هو. 1907ع جي گزيٽيئر موجب، سنڌ جا ڪنڦٽا شيو جا پوڄاري هئا ۽ سندن سرپرست سنت گورکناٿ هو (ايٽڪن، 1907، ص 184). بيشڪ، وچين دور کان وٺي برطانوي زماني تائين ڪنڦٽا سنڌ ۾ شيو مت جو هڪ اهم گروهه رهيا.

## حوالا
ساحيل حياتياتي جاگرافيائي علائقو

**ساحيل علائقو** (انگريزي: Sahel؛ /səˈhɛl/؛ عربي: ساحل، معني ڪنارو) يا ساحيلي ببولي سوانا (Sahelian acacia savanna**)**، آفريڪا ۾ هڪ حياتياتي جاگرافيائي علائقو آهي. اهو ڏکڻ ۾ وڌيڪ نمي واري سوڊاني سوانا ۽ اتر ۾ خشڪ صحارا جي وچ ۾ منتقلي وارو علائقو آهي. ساحيل ۾ گرم نيم خشڪ آبهوا آهي ۽ اتر آفريڪا جي ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪن تي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. جئين ته جاگرافيائي طور تي اها ٽراپڪ (Tropic) جي علائقي ۾ واقع آهي، پر ساحيل جي آبهوا ٽراپيڪل ناهي.

خاص طور تي اولهه ساحيل جي علائقي ۾، نيم خشڪ موسم جي ڪري کاڌي ۽ پاڻي جي کوٽ ۽ ڪيترائي ڀيرو ڏڪار اچي چڪيون آهي. تنهن هوندي به، علائقي ۾ انساني پيدائش جي شرح تمام گهڻي رهي آهي. جنهن جي نتيجي ۾ آبادي ۾ تيزي سان اضافو ٿيو آهي. تازن وقتن ۾، ساحيل جي ڪيترن ئي ملڪن ۾، خاص طور تي فرانس جي اڳوڻي نوآبادين ۾ مختلف بغاوتون، نسلي فسادات ۽ پرڏيهي مداخلتون ٿيون آهن.

ان جي ماحولياتي ۽ موسمياتي اهميت کان سواء ساحيل کي هڪ جيوپولٽيڪل علاقو پڻ سمجهيو ويندو آهي. سامراجي طاقتون اڃ به هتان موجود قدرتي وسيلن تي نظر رکنديون آهن، جنهن جي ڪارڻ علائقي ۾ اندروني عدم استحڪام پيدا ڪري پرڏيهي مداخلت ڪن ٿيون.

## نالو

## جاگرافي

## تاريخ

## ثقافت

## ٻوليون

## سياست

## پڻ ڏسو

* آفريڪا جي جاگرافي
* اتر آفريڪا
* اولهه آفريڪا
* سوڪوٽو خلافت

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* 

زمرو:اتر آفريڪا جا ماحولياتي علائقا
زمرو:اٽراپيڪل ۽ سب ٽراپيڪل گھاس جا ميدان، سوانا، ۽ ٻوٽا
زمرو:افروٽروپيڪل ماحولياتي علائقا
زمرو:چاڊ جا ماحولياتي علائقا
زمرو:ساحيل
زمرو:سوڊان جا ماحولياتي علائقا
زمرو:مالي جا ماحولياتي علائقا
زمرو:موريتانيا جا ماحولياتي علائقا
زمرو:نائيجر جا ماحولياتي علائقا
زمرو:وچ آفريقي جمهوريه جا ماحولياتي علائقا
زمرو:آفريڪا جا علائقا
زمرو:آفريڪا جا گاهه جا ميدان
زمرو:آفريڪا کنڊ جا علائقا
سئهول

__NOTOC__

**سئهول** (Sahul؛ /səˈhuːl/)، جن کي سئهول لينڊ، ميگنئشيا، پاپوا لينڊ ۽ گريٽر آسٽريليا پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ تاريخ کان اڳ جو کنڊ يا ڌرتيء تي خشڪي جو مکيه ڀاڱو هو، جن ۾ مکيه زمين آسٽريليا، تسمانيا، نيو گني ۽ آرو ٻيٽن جا زميني علائقا شامل هئا.

سئهول ڏکڻ-اولهه پئسفڪ سمنڊ ۾، برابري ڦاڪ ۽ 44 هين متوازي ڏکڻ جي وچ ۾ تقريبن اتر کان ڏکڻ ۽ 112 هين ۽ 152 هين ميريڊين جي وچ ۾ اولهه کان اوڀر ۾ واقع هو. سئهول کي ان جي اولهه ۾ واليسين آرڪيپيلاگو طرفان سونڊا ٻيٽ کان الڳ ڪيو ويو هو. ان جي سڀ کان وڏي حالت ۾، جڏهن سمنڊ جي سطح گهٽ ۾ گهٽ هئي، اهو تقريبن 10،600،000 ڪلو ميٽرزچورس (4،100،000 چورس ميل) سائيز ۾ هو. 

سئهول جا حصا بار بار پلائسٽوسين دور ۾ اڀريا ۽ ٻڏيا، تقريبن 2.6 ملين سال اڳ شروع ٿيا. برفاني چڪر - شروعات ۾ ~ 41،000 سالن جي رفتار سان ۽ پوء ~ 100،000 سالن جي رفتار سان - سمنڊ جي سطح جي اتار چڙهاؤ کي ~ 120 ميٽر تائين پهچايو. هر هيٺاهين حصي سئهول کنڊ جي شيلف کي بي نقاب ڪيو، جنهن ۾ تعمير نو ڏيکاري ٿي ته زميني رابطا گهٽ ۾ گهٽ ~ 250,000 سال اڳ جا ۽ شايد گهڻو اڳ جا آهن.  آخري برفاني دور جي آخر ۾ سمنڊ جي سطح ۾ تازو اضافو، جديد ترتيب پيدا ڪيو: نيو گني تقريباً 8,000 سال اڳ ۽ تسمانيا تقريباً 6,000 سال اڳ مکيه زمين آسٽريليا کان الڳ ٿي ويو. 

سئهول ۾ منفرد جانورن جي هڪ وڏي قسم هئي، جيڪا دنيا جي باقي حصن کان آزاد طور تي تبديل ٿي وئي. خاص طور تي سئهول تي لڳ ڀڳ سڀئي ٿلها جانور مرسوپيل هئا، جنهن ۾ مختلف قسم جا براؤزر، بوروئر، اسڪيوينجرز ۽ شڪاري شامل هئا. چمگادڙ ۽ ڪُوڙا صرف پلاسينٽل ٿلهي جانور هئا.

اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته انسان پهريون ڀيرو گهٽ ۾ گهٽ 65,000 سال اڳ، سونڊا ٻيٽ کان واليسيا ذريعي سمنڊ پار ڪندي، سئهول ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا ۽ سئهول کان سڄي اوشيانا ۾ پکڙجي ويا هئا.

سئهول جو نالو آثار قديمه جي ماهرن طرفان استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ميگنيشيا جو نالو زوجيوگرافر استعمال ڪندا آهن. گريٽر آسٽريليا جو نالو استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان کي "ڪارٽوگرافڪ سامراج" جي طور تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو نيو گني جي خرچ تي هاڻي آسٽريليا تي وڌيڪ زور ڏئي ٿو. سئهول جو نالو ظاهري طور تي سئهول شيلف مان نڪتل آهي، جيڪو سال 1919ع ۾، هڪ نالي جي بنياد تي، جيڪو اڳ ئي علائقي ۾ شوال ۽ ريتي جي ڪنارن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، رکيو ويو هو. 

## پڻ ڏسو
* پينجيا
* لوراشيا  
* گونڊوانا
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

زمرو:ارضيات
زمرو:ايشيا-پئسفڪ
زمرو:آسٽريليا (کنڊ) 
زمرو:تاريخي کنڊ 
زمرو:اوشينيا جي تاريخ 
زمرو:پئسفڪ سمنڊ 
زمرو:ڏاکڻي سمنڊ 
زمرو:هندي سمنڊ
آرو ٻيٽ

**آرو ٻيٽ ريجنسي** (<small>بهاسا انڊونيشيا</small>: Kabupaten Kepulauan Aru) اوڀر انڊونيشيا جي ملاڪا ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ **95** هيٺاهين ٻيٽن جو ميڙ آهي. اها انڊونيشيا جي مالوڪو صوبي جي هڪ ريجنسي پڻ ٺاهيندو آهي، جن جي زميني پکيڙ **6,427** چورس ڪلوميٽر (2481 چورس ميل) آهي.سال 2011ع جي آدمشماري مطابق ريجنسي جي آبادي **84,138** هئي؛ سال 2020ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي **1,02,237** ھئي ۽ سال 2024ع جي وچ ۾ سرڪاري اندازو 1,12,531 جو هو (جنهن ۾ 57,767 مرد ۽ 54,764 عورتون شامل آهن).  ڪجھ ذريعا ٻيٽن جي ميڙ کي ايشيا جو حصو سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي ميلئنيزيا جو حصو سمجهن ٿا.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:انڊونيشيا
زمرو:ٻيٽن جا ميڙ
آبشار (مجموعو)

**آبشار** (1953ع) سنڌي غزلن جو هڪ اهم مجموعو آهي، جيڪو سنڌي شاعر ليکراج ڪشنچند مرچنداني جو تصنيف ڪيل آهي، جيڪو پنهنجي تخلص „عزيز“ سان سڃاتو وڃي ٿو۔ هن مجموعي ۾ شامل ڪيترائي غزل سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قدرتي منظرنامن ۽ يادگيرين کي اُجاگر ڪن ٿا، جيڪي شاعر جي سنڌي ثقافت ۽ ڌرتيءَ سان گهري وابستگيءَ جو عڪس آهن
۔

## ليکڪ جو پسمنظر
ليکراج „عزيز“ (ڪڏهن ڪڏهن ليکراج مرچنداني طور پڻ درج) ويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌي ادب جو نمايان شاعر، ڊراما نگار ۽ استاد هو۔ هن سنڌي ادب ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون۔ هن لڳ ڀڳ 16 ڪتاب تصنيف ڪيا، جن مان 11 شاعريءَ جا مجموعا هئا۔ آبشار سان گڏ سندس ٻين مشهور ڪتابن ۾ گلزارِ عزيز، شاعراني شمع ۽ سُراهي شامل آهن۔ ورهاڱي کان پوءِ هو بمبئي (مُمبئي) ۾ وڃي آباد ٿيو، جتي هن سنڌي ٻولي پڙهائي ۽ ڪامياب ڊراما پڻ لکيا، جهڙوڪ ڪمار اجيت سنگهه ۽ مسٽر منجو.

۔

## ادبي اهميت
آبشار عزيز جي سنڌي شاعريءَ ۾ فني پختگي ۽ جذباتي گهرائيءَ جو نمايان مثال آهي، جتي علائقائي يادگيريون ۽ ثقافتي سڃاڻپ نفيس اسلوب سان پيش ڪيل آهن۔ سنڌي ادب جي معتبر حوالن—جهڙوڪ ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر—۾ هن مجموعي کي اهم جاءِ حاصل آهي۔ عزيز جي ادبي خدمتن کي ساهتيا اڪيڊمي ايوارڊ جهڙن اعزازن سان پڻ سڃاتو ويو، جيڪو ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادبي روايتن ۾ سندس اثر رسوخ کي اجاگر ڪري ٿو۔ آبشار اڄ به غزل جي شوقينن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي تي تحقيق ڪندڙن لاءِ هڪ اهم حوالو شمار ٿئي ٿو۔

## حوالا
وومبئٽ

**وومبيٽ** (Wombat) خاندان،  وومبيٽيڊائي **(**Wombatidae**)** جا چار ننڍين ٽنگن وارا مارسوپيئل آهن، جيڪا آسٽريليا جا اصل آهن. زنده نوعون ماپ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ميٽر (3 فوٽ 4 انچ)  آهن. ڊيگهه ۾ ننڍا، ٿُلهيون پڇون ۽ وزن لڳ ڀڳ 20 ۽ 35 ڪلوگرام (44 ۽ 77 پائونڊ) جي وچ ۾ هوندو آهي. اها مطابقت اختيار ڪندڙ ۽ ڪهڙي به جاء تي رهائش اختيار ڪري سگھن ٿا ۽ ڏکڻ ۽ اوڀر آسٽريليا جي ٻيلن، جبلن ۽ هيٿلينڊ علائقن ۾ ملندا آهن، جنهن ۾ تسمانيا به شامل آهي ۽ گڏوگڏ لڳ ڀڳ 300 هيڪٽر (740 ايڪڙ) جي هڪ الڳ ٿيل ٽڪري ۾، سينٽرل ڪوئنزلينڊ ۾ "ايپنگ فاريسٽ نيشنل پارڪ" ۾ موجود آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* South Australian Government Faunal Emblem (official website)
* Rossetti's Wombat: A Pre-Raphaelite Obsession in Victorian England ()
* Man attacked by wombat—*[[The Sydney Morning Herald]]*
* Secret sex life of wombat
* Video of the most long-lived known captive wombat, Patrick
* Video of Christmas Wombat
* We need to have a conversation about wombats (*[[The Oatmeal]]*)
* وومبيٽ جي ڳجهي جنسي زندگي 
* سڀ کان وڌيڪ ڊگهي عرصي تائين رهندڙ ڄاتل سڃاتل قيدي وومبيٽ، پيٽرڪ جو وڊيو 
* ڪرسمس وومبيٽ جو وڊيو 
* اسان کي وومبيٽ بابت ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي ضرورت آهي (*[[The Oatmeal]]*)

 

زمرو:ڪنگرو (خاندان)
زمرو:آسٽريليا جا جانور 
زمرو:آسٽريليا جا مارسوپيئلز 
زمرو:آسٽريليا جا مقامي جانور
زمرو:آسٽريليا جي ماحوليات 
زمرو:آسٽريليا جا حياتي جا دائرا 
زمرو:ايڪسٽيننٽ مايوسين دور م پهريون ظهور 
زمرو: گلبرٽ ٿامس برنيٽ پاران ٽيڪسا جو نالو ڏنو ويو 
زمرو:حيوان
زمرو:جانور
زمرو:حيوانات
گنجو ٽڪر

**گنجو ٽڪر**، سنڌ، پاڪستان جي ضلعي حيدرآباد ۾ واقع هڪ ٽڪرين وارو علائقو آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري سان لڳ ڀڳ چؤده ميلن تائين پکڙيل آهي. هي علائقو وڏن جبلن بدران چوني (limestone) جي گهٽ اوچائيءَ وارين ٽڪرين تي مشتمل آهي، جن جي سراسري اوچائي تقريباً 66 ميٽر ڄاتي وڃي ٿي. جغرافيائي لحاظ کان، هي ٽڪرين جو سلسلو سنڌ جي ميداني علائقن ۽ درياهي وادي جي وچ ۾ قدرتي حدبندي جو ڪم ڏئي ٿو.
## جغرافيائي ۽ انتظامي حيثيت
گنجو ٽڪر حيدرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان ويجهڙائيءَ سبب تاريخي توڙي جديد دور ۾ اهم رهيو آهي. هن علائقي ۾ “ڳوٺ گنجو ٽڪر” نالي انساني آبادي به موجود آهي، جيڪا سرڪاري جغرافيائي ڊيٽابيسن ۾ درج ٿيل آهي. ان کان سواءِ، گنجا ٽڪر ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهي، جيڪا ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته هي علائقو برطانوي دور کان وٺي آمدورفت ۽ مواصلات جي لحاظ کان سڃاتل رهيو آهي. تازن سالن ۾، سنڌ حڪومت پاران لطيف آباد (حيدرآباد) جي گنجو ٽڪر واري علائقي ۾ تعليمي ادارن لاءِ زمين الاٽ ٿيڻ جون خبرون به سامهون آيون آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو صرف تاريخي نه پر جديد شهري منصوبابنديءَ جو به حصو بڻجي رهيو آهي.
## ادبي ۽ ثقافتي اهميت
گنجو ٽڪر کي سنڌ ۾ خاص شهرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي (1689–1752ع) جي حوالي سان حاصل آهي. سنڌي روايتن ۽ لوڪ ڪهاڻين موجب، شاهه صاحب پنهنجي سفرن دوران هن علائقي ۾ جوڳين (يوگين/تپسويَن) سان گڏ گهڻو وقت گذاريو. انهن ملاقاتن ۽ تجربن جا اثر شاهه جي شاعري، خاص ڪري شاهه جو رسالو، ۾ صوفيانه فڪر، ويراڳ، دنيا کان لاتعلقي ۽ روحاني تلاش جي صورت ۾ نظر اچن ٿا. جيتوڻيڪ جديد تحقيقي ذريعا شاهه جو رسالي ۾ گنجو ٽڪر جو نالو صراحت سان بيان نٿا ڪن، پر سنڌي لوڪ روايت هن ماڳ کي شاهه صاحب جي روحاني سفر سان ڳنڍي ٿي، جيڪا سنڌ جي ثقافتي ياداشت جو اهم حصو آهي.
## مذهبي ۽ روحاني پسمنظر
اڄڪلهه گنجو ٽڪر ڀرسان ديوي (Devi) سان منسوب هڪ مندر موجود آهي، جيڪو هن علائقي جي قديم هندو مذهبي روايتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. بهرحال، شاهه عبداللطيف جي دور بابت اهو يقين سان نٿو چئي سگهجي ته هتي ان وقت به ڪو مندر موجود هو يا نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سلسلي ۾ ڪو مضبوط آثار قديمه جو ثبوت موجود ناهي. گنجو ٽڪر جي روحاني اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو هي علائقو ٽن انتهائي اهم مذهبي مرڪزن جي وچ ۾ واقع آهي: ٽنڊو اللهيار – جتي سنڌ جو سڀ کان وڏو رامديو پير جو مندر واقع آهي؛ اوڏيرو لعل – سنڌو درياهه جي ديوتا اوڏيرو لعل جو مرڪزي آستانو؛
ڀٽ شاهه – شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو مزار ۽ سنڌي صوفي روايت جو مرڪز. هي جغرافيائي ويجهڙائي گنجو ٽڪر کي سنڌ جي گڏيل هندو–صوفي روحاني منظرنامي جو اهم ڪڙي بڻائي ٿي.
..
## علمي جائزو ۽ اهميت
علمي لحاظ کان ڏٺو وڃي ته گنجو ٽڪر بابت سڌي طرح مخصوص تاريخي يا آثار قديمه تي ٻڌل تحقيق محدود آهي. بهرحال، جغرافيائي ڊيٽابيس، جديد شهري رڪارڊ، ادبي حوالا ۽ زنده لوڪ روايتون گڏجي هن علائقي کي سنڌ جي تاريخي ۽ روحاني جغرافيي ۾ هڪ نمايان حيثيت ڏين ٿيون. گنجو ٽڪر کي اهڙي ماڳ طور ڏسي سگهجي ٿو، جتي: قدرتي جاگرافي، صوفي ادب،  هندو مذهبي روايت، ۽ سنڌي لوڪ ثقافت هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا.

## حوالا
زمرو:ضلعو حيدرآباد، سنڌ
اڌ اکر ڳجھارت (ڪتاب)

**آڌ-اَکَر ڳجهارت** (1988ع) سنڌي ٻوليءَ ۾ لفظي راندين بابت هڪ اهم ڪتاب آهي، جيڪو جشنلال ڊي. سومڻي جو تصنيف ڪيل آهي۔ هن ڪتاب ۾ ساٺ (60) سنڌي ڪراس ورڊ (ڳجهارتون) شامل آهن، ۽ هر ڳجهارت سان گڏ ان جو حل پڻ ڏنل آهي، جنهن سبب هي ڪتاب تعليمي ۽ تفريحي ٻنهي لحاظن کان اهم حيثيت رکي ٿو.
۔

## ليکڪ جو پسمنظر
جشنلال ڊي. سومڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪراس ورڊ ۽ لفظي راندين کي متعارف ڪرائڻ وارن اڳواڻن مان هو۔ هن کي 1923ع ۾ انگلينڊ ۾ ڪراس ورڊ پزلز جي شروعات مان الهام مليو۔ ورهاڱي کان اڳ، هن سنڌي رسم الخط ۾ ڪراس ورڊ تيار ڪري پرمانند ميورام جي لٽ (lot) ۾ ۽ پوءِ هندواسي هفتيوار رسالي ۾ شايع ڪرايا۔ سندس ڪم مغربي لفظي راندين کي سنڌي لساني ۽ ادبي روايت ۾ هم آهنگ ڪرڻ جو شاندار مثال آهي۔

## اشاعتي ۽ ادبي پسمنظر

آڌ-اَکَر ڳجهارت ورهاڱي کان پوءِ ان دور ۾ شايع ٿيو، جڏهن سنڌي ادبي برادري هجرت کان پوءِ پنهنجي ٻولي ۽ ثقافتي ورثي کي زنده رکڻ لاءِ رسالن، اخبارن ۽ ڪتابن وسيلي سرگرم هئي۔ هي ڪتاب سنڌي سماج ۾ لساني مشق، ذهني ورزش ۽ ادبي دلچسپيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔
## ادبي اهميت
هي تصنيف سنڌي ادب ۾ انٽرايڪٽو (تعاملي) صنفن جي مقبوليت جو اهم حوالو آهي۔ جشنلال ڊي. سومڻي جي ڪوششن سان سنڌي پڙهندڙن ۾ لفظي ڳجهارتن ۽ ذهني راندين جو شوق وڌيو، جنهن جو اثر بعد ۾ سنڌي رسالن ۽ ثقافتي اشاعتن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔ آڌ-اَکَر ڳجهارت اڄ به سنڌي لساني تفريح ۽ تعليمي ادب جي تاريخ ۾ هڪ اهم ماڳ سمجهي وڃي ٿي۔

## حوالا
آئينو ۽ عڪس (1994)

**آئينو ۽ عڪس (1994)** سنڌي شاعر پرڀو “وفا” جو هائيڪوءَ تي ٻڌل مجموعو آهي، جيڪو هن پنهنجي پڙهندڙن لاءِ الوداعي تخليق طور پيش ڪيو. هي ڪتاب وفا جي ادبي سفر جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو، جتي هو مختصر پر گهري معنائن واري هائيڪو صنف وسيلي پنهنجي فڪري ۽ جذباتي دنيا کي سميٽي پيش ڪري ٿو
۔

## نمايان نظم ۽ ارپنا

ڪتاب جي شروعات هڪ دردناڪ ۽ اثرائتي ارپنا سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ شاعر چوي ٿو:

هي نظم شاعر جي لکڻ کان وڇوڙي ۽ ٿڪيل مسافر وانگر محبوب ڌرتي ۽ نگاهن کي الوداع چوڻ جو اظهار آهي. وفا هن نظم کي پنهنجي پسنديده تخليق قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سندس ذاتي دنيا، سوچ ۽ زندگي بابت نظرئي جو نچوڙ سمايل آهي.

## شاعريءَ جا موضوع ۽ اهميت

هن مجموعي جا هائيڪو روايتي اختصار کي برقرار رکندي، الوداع، وجودي سوچ، خود احتسابي ۽ انساني احساسن جي گهراين کي ڇهندا آهن. وفا جي شاعري ۾ جديد حسيت ۽ سنڌي غنائي لهجي جو ميل واضح نظر اچي ٿو. آئينو ۽ عڪس شاعر جي سموري تخليقي سرمايي جو فڪري نتيجو بڻجي سامهون اچي ٿو، جتي زندگيءَ جي ناپائيداريءَ جي شعور سان گڏ خود سڃاڻپ ۽ شعوري سڪون جو احساس نمايان آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري جا ڪتاب
آئيني جي اڳيان (1968)

**آئيني جي اَڳيان (1968)** سنڌي ادب جو هڪ اهم مجموعو آهي، جنهن جو انگريزي عنوان Before the Mirror آهي. هي ڪتاب اَرڙھن همعصر سنڌي ليکڪن جي پاڻ بابت لکيل خود عڪاسيءَ تي ٻڌل مضمونن تي مشتمل آهي. ڪتاب جو بنيادي خيال “آئينو” آهي، جنهن کي استعارو بڻائي ليکڪ پاڻ کي ڪاري، اڇي ۽ ڀوري رنگن ۾ ڏسندا ۽ پيش ڪندا آهي.

.

## مواد ۽ جوڙجڪ

هن مجموعي ۾ شامل ليکڪ خود تجزئي (self-analysis) جي ڪوشش ڪندي پنهنجي شخصيت، فڪري لاڙن، قوتن ۽ ڪمزورين تي بي لاڳاپي سان روشني وجهن ٿا. اهي مضمون نه رڳو ذاتي زندگيءَ جا پهلو ظاهر ڪن ٿا، پر تخليقي عمل، ادبي ذميواري ۽ ليکڪ جي اندروني جدوجهد بابت به اهم اشارا ڏين ٿا. اهڙي طرح ڪتاب سوانحي ۽ ادبي تنقيد جي وچ ۾ هڪ منفرد سنگم بڻجي ٿو.

## ادبي اهميت ۽ اثر

آئيني جي اَڳيان جي وڏي اهميت اها آهي ته هن ڪتاب ڪيترن ئي ليکڪن کي سندن ادبي سفر جي شروعاتي مرحلي ۾ پاڻ کي ويجهڙائي سان ڏسڻ ۽ سمجهڻ جو موقعو ڏنو. هي خود احتسابي عمل بعد ۾ انهن کي سنڌي ادب جا اهم ۽ اثرائتا نالا بڻجڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ واري دور جي سنڌي ادبي فضا ۾، هي ڪتاب خود سڃاڻپ، شعوري واڌ ۽ تخليقي پختگيءَ جي علامت طور سڃاتو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:سنڌي ليکڪ
آڇيندي لڄ مران (1972ع)

**آڇيندي لڄ مران (1972ع)** سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي، جيڪو جديد سنڌي شاعر نارائڻ شيام جو تصنيف ڪيل آهي۔ هي مجموعو 1972ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي نارائڻ شيام جي فڪري ۽ فني ارتقا جي هڪ اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو
۔

## شاعر جو پسمنظر

نارائڻ شيام جو اصل نالو نارائڻ گوڪلداس ناگواڻي هو۔ هو نوشهرو فيروز، سنڌ ۾ 1922ع ۾ ڄائو ۽ 1989ع ۾ وفات ڪيائين۔ نارائڻ شيام جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ نمايان نالو آهي، جنهن غزل، نظم ۽ ٻين شعري صنفن ۾ نون فڪري موضوعن کي متعارف ڪرايو۔ سندس شاعري روايتي هيئت ۽ جديد احساسن جو حسين امتزاج آهي، جنهن سبب کيس سنڌي ادب ۾ وڏي سڃاڻپ حاصل ٿي۔
## مجموعي جو جائزو
آڇيندي لڄ مران ۾ شامل شاعري روايتي غزل ۽ نظم جي قالبن ۾ لکيل آهي، پر موضوعن جي حوالي سان جديد انساني تجربن، جذباتي اُلجهنن، سماجي تبديليءَ ۽ فرد جي اندروني ڪيفيتن کي نمايان ڪري ٿي۔ نقادن موجب، هن مجموعي ۾ روزمرهه جي انساني مسئلن کي نهايت نزاڪت ۽ حساسيت سان پيش ڪيو ويو آهي، جڏهن ته فني بناوٽ روايتي شاعريءَ سان جڙيل رهي ٿي۔

## ادبي اهميت
هي مجموعو نارائڻ شيام جي ادبي زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ جي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ته ان ۾ نون ۽ فڪر انگيز خيالن کي سنڌي شاعريءَ جو حصو بڻايو ويو۔ هن ڪتاب وسيلي شيام ايندڙ نسل جي شاعرن تي به اثر وڌو۔ سندس شعري اسلوب ۾ غزلن جي روحانيت، نظمن جي فڪري گهرائي ۽ ڪڏهن ڪڏهن هائيڪو جهڙين نون صنفن جو تجربو به شامل رهيو۔ آڇيندي لڄا مران سنڌي جديد شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ اهم حوالو سمجهيو وڃي ٿو۔

## حوالا
آڪاشي ياترا (1982)

**آڪاشي ياترا (1982)** سنڌي ٻوليءَ جو هڪ اهم ٻارن لاءِ لکيل ڪتاب آهي، جيڪو نامور ليکڪ جئٺولالواڻي تصنيف ڪيو. هي ڪتاب خاص طور خلائي سفر (Space Travel) جي جديد ترقيءَ بابت ٻارن کي سادي، دلڪش ۽ معلوماتي انداز ۾ آگاهي ڏيڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.

## مواد ۽ موضوع

ڪتاب ۾ ويهين صديءَ جي آخر تائين خلائي تحقيق ۾ ٿيندڙ اهم اڳڀرائين جو احاطو ڪيو ويو آهي، جهڙوڪ ابتدائي خلائي مشن، سيٽلائيٽن جي لانچ، خلابازن جون ڪاميابيون ۽ انساني تجسس جي نون افقن ڏانهن واڌ. بيان ٻارن جي ذهني سطح موجب رکيل آهي، جيئن سائنسي ڄاڻ شوق سان ۽ آسانيءَ سان سمجهي سگهجي.

## ادبي ۽ تعليمي اهميت

آڪاشي ياترا ورهاڱي کان پوءِ واري دور ۾ سنڌي ٻوليءَ وسيلي سائنسي شعور کي عام ڪرڻ جي ڪوششن جو نمايان مثال آهي. ڪتاب ٻارن ۾ سائنس ڏانهن دلچسپي پيدا ڪرڻ سان گڏ، سنڌي ادب ۾ سائنسي موضوعن کي مقبول بڻائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.

## ليکڪ جو تعارف

ڊاڪٽر جئٺولالواڻي هڪ گهڻ رخو سنڌي ليکڪ، محقق ۽ لوڪ ادب جو ڄاڻو هو. هن سنڌي، هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن ۾ ٻارن جو ادب، ڊراما، ثقافتي ۽ سائنسي موضوع شامل آهن. سنڌي ٻولي ۽ لوڪ ورثي جي واڌاري لاءِ سندس خدمتن کي علمي ۽ ادبي حلقن ۾ وڏي ساراهه ملي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:ٻاراڻو ادب
آدي ڪال کان اڌ رات جي آزاديءَ تائين (1980ع)

**آدي ڪال کان اڌ رات جي آزاديءَ تائين (1980ع)** سنڌي ٻوليءَ ۾ هندستان جي تاريخ تي لکيل هڪ جامع ڪتاب آهي، جيڪو من موهن آريا جو تصنيف ڪيل آهي۔ هي ڪتاب قديم زماني کان وٺي 14–15 آگسٽ 1947ع جي وچولي رات,يعني آزاديءَ جي لمحي, تائين هندستان جي تاريخي سفر جو احاطو ڪري ٿو، ۽ ان رات کي قومي نجات ۽ آزاديءَ جي علامت طور پيش ڪري ٿو۔.
۔

## ليکڪ
ليکڪ جو فڪري زاويه
من موهن آريا هن تاريخي بيان کي واضح طور هندوتوا فڪري رجحان سان پيش ڪري ٿو۔ هن جو نقطهٔ نظر هندستان جي تاريخ کي گهڻو ڪري هندو مرڪوز تشريح تحت سمجهي ٿو، جنهن ۾ قومي ۽ تهذيبي موضوعن کي ترجيح ڏني وئي آهي۔ ان طرزِ بيان ۾ گڏيل، ڪثيرالثقافتي ۽ پلورالسٽڪ (pluralistic) تاريخي پهلو نسبتاً گهٽ نمايان ڪيا ويا آهن، جنهن سبب ڪتاب هڪ مخصوص قومي-نظرياتي فريم ورڪ ۾ بيٺل نظر اچي ٿو۔

## تاريخي دائرو ۽ مواد
 
ڪتاب ۾ قديم تهذيبن جي شروعات، وچين دور، نوآبادي دور ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سميت اهم تاريخي مرحلا شامل آهن۔ برطانوي راڄ، سياسي جدوجهد، قومي تحريڪن ۽ آزاديءَ جي آخري مرحلي کي ترتيبوار بيان ڪندي، ليکڪ آزاديءَ جي وچولي رات کي تاريخي اوج طور پيش ڪري ٿو۔ هي دائرو ڪتاب کي هڪ طويل تاريخي ڪهاڻيءَ جي صورت ڏئي ٿو، جيڪا پڙهندڙ کي هزارين ورهين جي تاريخ سان ڳنڍي ٿي۔
## ادبي ۽ تاريخي اهميت
آدي ڪال کان اڌ رات جي آزاديءَ تائين ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادبي دنيا ۾ پيدا ٿيندڙ انهن ڪوششن جو حصو آهي، جن جو مقصد هندستان جي تاريخ کي سنڌي ٻوليءَ ۾ محفوظ ۽ منتقل ڪرڻ هو، خاص طور تي جلاوطن سنڌي علمي حلقن جي تناظر ۾۔ باوجود ان جي ته ڪتاب جو فڪري رُخ بحث طلب آهي، هي تصنيف سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم حوالو سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠ته اها آزاديءَ جي جدوجهد ۽ هندستان جي ماضيءَ کي هڪ مسلسل تاريخي بيان ۾ پيش ڪري ٿي۔

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:هندوستان ۾ مذهبي تڪرار
آکاڻي (رسالو)

**آکاڻي (رسالو)** سنڌي ٻوليءَ جي هڪ خالص افسانوي (مختصر ڪهاڻي) رسالي طور سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو ڊسمبر 1965ع کان مئي 1967ع تائين شايع ٿيندو رهيو. هن رسالي جا ڪُل ٻارهن (12) پرچا شايع ٿيا، ۽ اهو ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ آباد سنڌي ادبي ماحول ۾ هڪ اهم ادبي ڪوشش هو.
ادارتي طور، هريڪانت رسالي جو اصل ايڊيٽر هو، جڏهن ته عملي انتظام ۾ شروعاتي چار پرچا جيوَن گرساهاڻي جي ادارت هيٺ شايع ٿيا ۽ باقي اٺ پرچا روپچند جٿواڻي جي ادارت ۾ نڪتا. هن اداري بندوبست رسالي جي ادبي معيار ۽ تسلسل کي برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
آکاڻي رسالي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي ميدان ۾ نمايان خدمت سرانجام ڏني. هن رسالي نون ليکڪن کي اظهار جو موقعو فراهم ڪيو ۽ موضوعاتي ۽ فني سطح تي نون تجربن کي همٿايو. خاص طور تي ورهاڱي کان پوءِ جڏهن سنڌي برادريون مختلف علائقن ۾ پکڙيل هيون، تڏهن آکاڻي جهڙن رسالن سنڌي ٻولي ۽ ادب جي واڌ ويجهه، سڃاڻپ ۽ تسلسل کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي اديب
زمرو:افسانوي ڪتاب
آکاڻي راءِ ڏياچ سورٺ جي(1849ع)

**آکاڻي راءِ ڏياچ سورٺ جي**: سنڌي نثر جو پهريون غير مذهبي (سيڪيولر) ادبي ڪم سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو 1849ع ۾ اڌارام ٿانورداس مرچنداڻي طرفان لکيو ويو. هيءَ آکاڻي سنڌي ادب جي تاريخ ۾ انتهائي اهم حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪتابي صورت ۾ سنڌي لوڪ ڪهاڻيءَ کي محفوظ ڪيو ۽ سنڌي نثر جي شروعاتي ارتقا کي نمايان ڪيو.
هيءَ آکاڻي ڪپتان جارج اسٽيڪ جي ڪتاب A Grammar of the Sindhi Language (1849ع) سان ضميمي طور شايع ٿي، جيڪو بمبئي جي امريڪن مشن پريس مان ڇپيو.  ان ۾ سنڌي متن ديو ناگري رسم الخط ۾ ڏنل هو، جيڪو ان دور جي نوآبادياتي علمي روايتن کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن يورپي عالمن سنڌي ٻولي ۽ ادب کي منظم نموني سان دستاويزي صورت ڏيڻ شروع ڪئي. جارج اسٽيڪ، جيڪو سنڌ جي حيدرآباد ۾ برطانوي ڊپٽي ڪليڪٽر هو، لڳ ڀڳ ڏيڍ سال ۾ سنڌي ٻولي سکڻ بعد مقامي مدد سان هيءَ گرامر ترتيب ڏني.
مضمون جي لحاظ کان، آکاڻي راءِ ڏياچ سورٺ جي سنڌ جي مشهور لوڪ داستان تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ سورٺ ۽ راڄا راءِ ڏياچ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هيءَ ڪهاڻي محبت، قرباني، راڄ ڌرم ۽ انساني عظمت جي موضوعن تي ٻڌل آهي ۽ سنڌي زباني روايت جو اهم حصو رهي آهي. هن نثري آکاڻي ذريعي زباني لوڪ ادب کي لکت ۾ محفوظ ڪيو ويو، جيڪو بعد وارن دورن جي سنڌي ادبي ترقي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.
ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان، هيءَ آکاڻي سنڌي نثر جي شروعاتي سنگ ميلن مان هڪ آهي، جيڪا نه رڳو لوڪ ادب جي حفاظت ڪري ٿي، پر سنڌي ٻوليءَ کي جديد ادبي اظهار ڏانهن آڻڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:لوڪ ڪھاڻيون
آکاڻيون عجيباڻيون (1992ع)

**آکاڻيون عجيباڻيون (1992ع)** سنڌي ادب جو هڪ اهم ترجمي ۽ ترتيب تي ٻڌل ڪتاب آهي، جيڪو ڦٽن پرسوَاني ترتيب ڏنو. هي ڪتاب دراصل آچاريه رجنيش (اوشو) جي چونڊ ڪيل ڪهاڻين، تمثيلي قصن ۽ فڪري لکڻين جو مجموعو آهي، جنهن کي سنڌي پڙهندڙن لاءِ سليس ۽ ادبي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هي مجموعو هڪ طرح سان “Acharya Rajneesh Reader” جي حيثيت رکي ٿو، جنهن ۾ اوشو جي تقريرن ۽ لکڻين مان اهم اقتباس چونڊي، ڪهاڻيءَ واري صورت ۾ ترتيب ڏنا ويا آهن. ڪتاب جو مقصد اوشو جي فڪر, روحانيت، خود سڃاڻپ، داخلي آزادي ۽ انساني شعور, کي سنڌي سماج تائين پهچائڻ هو، خاص طور تي ورهاڱي کان پوءِ ٺهندڙ سنڌي ادبي ۽ فڪري حلقن ۾. مرتب ڦٽن پرسوَاني سنڌي ادب ۾ ترجمي جي حوالي سان سڃاتل نالو آهي. هن رابندر ناٿ ٽئگور سميت ٻين عالمي فڪري شخصيتن جي لکڻين کي سنڌي ۾ منتقل ڪري، سنڌي ادب کي بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان جوڙيو. آکاڻيون عجيبانِيون ذريعي هن اوشو جي تصوفي ۽ فڪري روايت کي سنڌي ادبي ذوق سان هم آهنگ بڻايو، جنهن سبب هي ڪتاب سنڌي پڙهندڙن ۾ روحاني ۽ فڪري مطالعي لاءِ هڪ اهم ماخذ بڻيو.
ادبي لحاظ کان، هي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ جديد روحاني ادب جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ ان دور جي سنڌي ذهني فضا کي ظاهر ڪري ٿو، جتي ڪهاڻي، فلسفو ۽ تصوف هڪ ٻئي سان ڳنڍجي نوان معنوي رستا کولين ٿا.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:لوڪ ڪھاڻيون
آکاڻين جو اتساھ

**آکاڻين جو اُتساھ** ٻارن لاءِ ڪهاڻين جو هڪ ثقافتي ميلو هو، جيڪو شري کٽواري دربار جي اهتمام هيٺ کار، بمبئي ۾ منعقد ڪيو ويندو هو. هن ميلي جو بنيادي مقصد ٻارن تائين سنڌي آکاڻين (ڪهاڻين) جي زباني ۽ ادبي روايت پهچائڻ، سندن تخيل کي اُڀارڻ ۽ ٻوليءَ سان وابستگي وڌائڻ هو. هي ميلو ورهاڱي کان پوءِ واري دور جي اُن ڪوششن جو حصو هو، جن ذريعي سنڌي برادري پنهنجي ثقافتي سڃاڻپ ۽ ورثي کي زنده رکڻ لاءِ اجتماعي سرگرميون منظم ڪيون. آکاڻين جي زنده بيان، پڙهڻ ۽ اداڪاريءَ ذريعي ٻارن کي اخلاقي قدرن، لوڪ ڪهاڻين ۽ سنڌي ٻوليءَ جي حسن سان روشناس ڪرايو ويندو هو.
ثقافتي لحاظ کان، شري کٽواري دربار، جيڪو بمبئي جي سنڌي هندو برادريءَ جو هڪ روحاني ۽ ثقافتي مرڪز رهيو آهي, اهڙن ميلن وسيلي نوجوان نسل کي پنهنجي ورثي سان جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آکاڻين جو اُتساو سنڌي ٻولي ۽ لوڪ ادب جي بقا ۽ واڌ ويجهه لاءِ هڪ علامتي ۽ اثرائتو قدم سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ذريعي ڪميونٽي جي ٻارن ۾ ڪهاڻي ٻڌڻ ۽ ٻڌائڻ جي روايت کي نئين زندگي ملي.

## حوالا

زمرو:ٻاراڻو ادب
زمرو:سنڌي ثقافت
آخري انقلاب (1979ع)

**آخري انقلاب (1979ع)** سنڌي ناول نگار گلي سدرانگاڻي جو هڪ اهم ناول آهي، جيڪو ٻن عورتن، مالا ۽ مايا، جي متضاد زندگين کي موضوع بڻائي ٿو. هي ناول ورهاڱي کان پوءِ جي سماجي ۽ ثقافتي حالتن ۾ سڃاڻپ، قدرن ۽ زندگيءَ جي چونڊ بابت فڪري سوالن کي اجاگر ڪري ٿو.
ناول ۾ مالا کي هندستاني روايتن، خانداني هم آهنگي ۽ اخلاقي قدرن سان وابسته ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مايا شروعات ۾ مغربي طرزِ زندگي، انفرادي آزادي ۽ ظاهري جديديت جي تقليد ڪندي نظر اچي ٿي. مايا پنهنجي ذاتي تجربن، تڪليفن ۽ اندروني ڪشمڪش جي نتيجي ۾ آهستي آهستي اهو احساس حاصل ڪري ٿي ته سندس چونڊيل رستو اندروني خاليپن ۽ بي معنويت ڏانهن وٺي وڃي ٿو.
آخرڪار، مايا پنهنجي غلطيءَ جو ادراڪ ڪري ٿي ۽ هندستاني ثقافت، خانداني قدرن ۽ سماجي ذميوارين ڏانهن موٽي اچي ٿي. آخري انقلاب وسيلي گلي سدرانگاني سنڌي مهاجر سماج ۾ ثقافتي اجنبتيت (cultural alienation) تي تنقيد ڪندي، پنهنجي تهذيبي جڙن سان وابستگيءَ کي اهميت ڏئي ٿو. هي ناول جديديت ۽ روايت، فرديت ۽ خاندان، ۽ اخلاقي واپسي جي موضوعن کي اثرائتي ناولي صورت ۾ پيش ڪري، سنڌي ناول ادب ۾ هڪ نمايان حيثيت رکي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:ناول
آخري ڀيٽا (1976ع)

**آخري ڀيٽا (1976ع)** سنڌي ناٽڪ نويس ايم. يو. ملڪاڻي جو هڪ اهم ڪتاب آهي، جنهن ۾ هڪ ائڪٽ (One-act) ناٽڪن جو مجموعو شامل آهي. هي مجموعو ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ناٽڪ نويسيءَ جي ارتقا جو نمايان مثال سمجهيو وڃي ٿو.
هن ڪتاب ۾ شامل ناٽڪن مان «روپ ۽ ڪلا» ۽ «پيري جو توشو» خاص طور تي گهڻو چونڊيل ۽ مشهور ناٽڪ آهن. روپ ۽ ڪلا ۾ صورت ۽ فن جي وچ ۾ تعلق ۽ ٽڪراءَ کي فڪري ۽ علامتي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پيري جو توشو سادگي، روحانيت ۽ درويشي قدرن کي مختصر مگر اثرائتي ڊرامائي صورت ۾ اجاگر ڪري ٿو.
آخري ڀيٽا سنڌي هڪ-ائڪٽ ناٽڪ جي صنف کي نئون فڪري رخ ڏنو ۽ ملڪاڻي جي ان صلاحيت کي نمايان ڪيو، جنهن تحت هو مختصر ڊرامائي ڍانچي ۾ سماجي مشاهدو، ڪردار نگاري ۽ معنوي گهراين کي ڪاميابي سان سمائي سگهيو. هي ڪتاب سنڌي ڪميونٽي ٿييٽر ۽ ادبي حلقن ۾ وڏي پذيرائي ماڻي، ۽ سنڌي ناٽڪ ادب جي تاريخ ۾ هڪ اهم حيثيت رکي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ڪتاب بلحاظ موضوع
زمرو:ڊراما
عامل سماچار

**عامل سماچار** بمبئي ۾ قائم خدابادي عامل پنچائت جو سرڪاري ترجمان رسالو هو، جيڪو 1987ع ۾ جاري ٿيو. هن رسالي جو ايڊيٽر گوپال اين. گربخشاڻي هو.

## تنظيمي ڪردار
هي رسالو سنڌي هندن جي عامل ذيلي ذات لاءِ وقف هو، جيڪا ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ سرڪاري خدمتن ۽ انتظامي شعبن ۾ نمايان حيثيت رکندڙ رهي. 1947ع کان پوءِ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ بمبئي ۾ رهندڙ آميل برادريءَ جي سماجي، ثقافتي ۽ فلاحي معاملن کي هي رسالو منظم نموني سان اجاگر ڪندو هو.

## ايڊيٽر ۽ فڪري پسمنظر
گوپال اين. گربخشاڻي جي ادارت هيٺ عامل سماچار سنڌي ڇاپي صحافت جي اُن روايت کي اڳتي وڌايو، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ به ٻولي، سڃاڻپ ۽ برادريءَ جي گڏيل شعور کي زندهه رکڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي. هي پيريڊيڪل خداٻادي آميل پنچائت جي اُن ڪوشش جو عڪس هو، جنهن جو مقصد ورهاڱي سبب منتشر ٿيل عامل پيشاور ماڻهن کي هڪ گڏيل پليٽفارم تي متحد رکڻ هو.

## حوالا

زمرو:سنڌي اخبار
آرسيءَ آڏو (1992ع)

**آرسيءَ آڏو (1992ع)** سنڌي ليکڪا ڪلا پرڪاش جو ناول آهي، جنهن کي 1994ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي جو اعزاز حاصل ٿيو.

## ڪهاڻي ۽ مرڪزي ڪردار

ناول جو مرڪزي ڪردار ڊاڪٽر انوپ اگروال آهي، جيڪو ڄڻ ته آئيني آڏو بيهي پنهنجي ئي ذات سان روبرو ٿئي ٿو. هو پنهنجي اندر جھاتي پائي زندگيءَ جي حقيقتن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. هن خود احتسابيءَ جي عمل وسيلي هو نه رڳو زندگيءَ جي مسئلن سان منهن ڏيڻ جي سگهه پيدا ڪري ٿو، پر پنهنجي زال سان وڌيڪ سچي ۽ پوري وابستگي قائم ڪري ٿو. ساڳئي وقت، هو انساني ڪمزورين کي تسليم ڪري ٿو ۽ اها حقيقت به سمجهي ٿو ته انسان کان غلطيون ٿيڻ فطري ڳالهه آهي.

## موضوع ۽ اسلوب

ناول ۾ اميد ۽ حقيقت پسنديءَ جو متوازن امتزاج موجود آهي. ليکڪا جذباتي وڌاءُ کان پاسو ڪندي روزمرهه زندگيءَ جي اُن ياد ڏياريندڙ سچائيءَ کي اجاگر ڪري ٿي، جيڪا ٻڌائي ٿي ته انسان غلطيءَ جو امڪان رکي ٿو. ڪلا پرڪاش پنهنجي گهري داخلي تجزئي واري اسلوب سان ڪهاڻيءَ کي فڪري پختگي عطا ڪري ٿي، جيڪا سندس ٻين تخليقن، جهڙوڪ هڪ دل هزار ارمان، سان به هم آهنگ نظر اچي ٿي.

## حوالا
آشيانو (1976ع)

**آشيانو (1976ع)** سنڌي ناٽڪڪار ڪرشن کٽواڻي جو مڪمل ڊگهيائيءَ وارو ناٽڪ آهي. هي ڊرامو ورهاڱي کان پوءِ سنڌي مهاجر برادريءَ جي پسمنظر ۾ اڀرندڙ فڪري ۽ ثقافتي تڪرارن کي موضوع بڻائي ٿو
.

## مرڪزي موضوع

ناول جيان ترتيب ڏنل هن ناٽڪ ۾ اوڀر ۽ اولھ جي زندگيءَ جي قدرن جي آمهون سامهون ٽڪراءَ کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪردار روايت ۽ جديديت جي وچ ۾ توازن ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جنهن وسيلي مهاجر سماجن ۾ سڃاڻپ، قدرن ۽ ثقافتي وابستگين بابت پيدا ٿيندڙ سوال نمايان ٿين ٿا. هي ٽڪراءُ فردي سطح تي به آهي ۽ اجتماعي سطح تي به، جيڪو ورهاڱي کان پوءِ بدلجندڙ عالمي حالتن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي ڳولا کي ظاهر ڪري ٿو.

## ڊرامائي اسلوب ۽ اهميت

ڪرشن کٽواڻي گفتگو تي ٻڌل آمهون سامهون منظرڪشيءَ وسيلي فڪري ڇڪتاڻ کي اُجاگر ڪري ٿو. هن جو اسلوب انساني نفسيات، سماجي تضادن ۽ فڪري سوالن کي مرڪز ۾ رکي ٿو، جيڪو سنڌي ادب جي اُن روايت سان هم آهنگ آهي، جتي سماج کي آئينو ڏيکاريو وڃي ٿو—اهو اسلوب ڪلا پرڪاش جي آرسيءَ-اَ آڏو يا گوبند مالهي جي سماجي عڪاسيءَ جهڙين تخليقن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو.
آشيانو انساني لچڪ، ثقافتي موافقت ۽ بدلجندڙ دنيا ۾ پنهنجو جاءِ ٺاهڻ جي صلاحيت کي نمايان ڪري ٿو، ۽ سنڌي ڊراما ادب ۾ ورهاڱي کان پوءِ جي مهاجر تجربي جو اهم حوالو بڻجي ٿو.

## حوالا
آہ آزادي جي يڌ ۾ سنڌ جو ڀاڳ (1985)

**آہ! آزاديءَ جي يُڌ ۾ سنڌ جو ڀاڳ (1985ع)** سنڌي آزادي پسند، صحافي ۽ ليکڪ بلديو ٽي. گجرا المعروف “گمنام” جو تاريخي ۽ قومي نوعيت وارو ڪتاب آهي، جنهن ۾ هندستان جي آزاديءَ واري جدوجهد ۾ سنڌ جي ڪردار ۽ حصي کي تفصيلي نموني سان قلمبند ڪيو ويو آهي.

## ليکڪ جو پسمنظر

بلديو ٽي. گجرا 1909ع ۾ شڪارپور ۾ ڄائو. هو سنڌ جو سرگرم آزادي پسند ڪارڪن، صحافي ۽ اديب هو، جنهن برطانوي راڄ خلاف سياسي جدوجهد سبب ڪيترائي سال جيل ۾ گذاريا. هن “گمنام” تخلص هيٺ شاعري، تاريخي مضمون ۽ صحافتي لکڻيون لکيون، ۽ سنڌي صحافت توڙي ادب ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. سندس تحريرون سنڌي قومي شعور کي اجاگر ڪرڻ لاءِ وقف رهيون.

## ڪتاب جو مواد

هي ڪتاب هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۾ سنڌي عوام جي شرڪت، قربانين ۽ جدوجهد جو جامع احوال پيش ڪري ٿو. ان ۾ مقامي اڳواڻن، سياسي تحريڪن، جلسن، احتجاجن ۽ نوآبادياتي حڪومت خلاف مزاحمتي ڪارروائين کي ترتيبوار بيان ڪيو ويو آهي. ليکڪ 1857ع جي بغاوت کان وٺي مهاتما گانڌي جي تحريڪن تائين سنڌ جي قومي ڪردار کي تاريخي تسلسل سان واضح ڪري ٿو.
بلديو ٽي. گجرا هن ڪتاب ۾ اڳين محققن، خاص طور چوئٿرام واليچا جي ڪوششن کي اڳتي وڌائيندي، سنڌ جي آزاديءَ واري جدوجهد بابت وڌيڪ جامع ۽ منظم تصوير پيش ڪري ٿو.

## تاريخي ۽ قومي اهميت

“آءُ! آزاديءَ جي يُڌ ۾ سنڌ جو ڀاڳ” سنڌي قومي تاريخ جو اهم دستاويز آهي، جيڪو ورهاڱي جي پاڇي هيٺ به گڏيل قومي جدوجهد، بين المذهبي اتحاد ۽ سامراجي راڄ خلاف گڏيل مزاحمت کي نمايان ڪري ٿو. هي ڪتاب سنڌي قومي روايت، تحريڪي شاعري، صحافت ۽ سياسي فڪر کي محفوظ ڪري ٿو، ۽ اهڙين تاريخي تصنيفن سان هم آهنگ آهي، جيڪي هندستان جي آزاديءَ ۾ سنڌ جي ڪردار کي مرڪزي حيثيت ڏين ٿيون.
هي تصنيف نه رڳو تاريخي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، پر سنڌي قومپرست فڪر ۽ اجتماعي ياداشت کي مضبوط ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

## حوالا
آزاديءَ لاءِ اندولن (1973ع)

**آزاديءَ لاءِ اندولن (1973ع)** سنڌي ليکڪ ميٺارام کِلناني جو تاريخي ڪتاب آهي، جنهن ۾ هندستان کي غير ملڪي راڄ کان آزاد ڪرائڻ واري جدوجهد ۾ سنڌ جي ڪردار کي خاص طور بيان ڪيو ويو آهي. هن تصنيف جو مرڪزي ڌيان سنڌ جي هڪ ضلعي نوابشاهه تي آهي، جيڪو ليکڪ جو پنهنجو آبائي علائقو پڻ هو.

## ليکڪ ۽ علائقائي وابستگي

ميٺارام کِلناني نوابشاهه سان ذاتي ۽ عملي لاڳاپو رکندڙ هو، جنهن سبب هن علائقي جي سياسي، سماجي ۽ تحريڪي سرگرمين کي ويجهڙائيءَ سان ڏٺو ۽ سمجهيو. هي وابستگي ڪتاب کي محض تاريخي بيان نه، پر هڪ شاهدانه ۽ اندروني نقطه نظر به فراهم ڪري ٿي، جنهن وسيلي سنڌي عوام جي آزاديءَ واري جدوجهد کي علائقائي سطح تي اجاگر ڪيو ويو آهي.

## مواد ۽ موضوع

ڪتاب ۾ سنڌ، خاص طور نوابشاهه ضلعي، جي اُن ڪردار جو تفصيلي احوال ڏنو ويو آهي، جيڪو برطانوي راڄ خلاف هلندڙ تحريڪن ۾ ادا ڪيو ويو. ان ۾ مقامي اڳواڻن، عوامي احتجاجن، بائيڪاٽن، جلسن، ستياگرهن ۽ قومي اڳواڻن جي حمايت ۾ ٿيندڙ سرگرمين جو ذڪر شامل آهي. ليکڪ عدم تعاون تحريڪ ۽ “ھندوستان ڇڏيو” جهڙن مرحلن دوران سنڌي عوام جي سياسي شعور ۽ عملي شرڪت کي نمايان ڪري ٿو.

## تاريخي اهميت

“آزاديءَ لاءِ اندولن” سنڌي قومي تاريخ جو هڪ اهم حوالو آهي، جيڪو ورهاڱي کان اڳ واري دور ۾ سنڌي سماج جي آزادي پسند تحريڪن کي محفوظ ڪري ٿو. هي ڪتاب اهڙين تصنيفن سان گڏ بيهي ٿو، جيڪي سنڌ جي آزاديءَ واري جدوجهد کي قومي تاريخ جي مرڪز ۾ آڻين ٿيون، جهڙوڪ بلديو ٽي. گجرا جون تحريرون.
هي تصنيف نه رڳو نوابشاهه ضلعي جي قربانين ۽ جدوجهد کي اجاگر ڪري ٿي، پر گڏوگڏ سنڌي عوام جي گڏيل قومي شعور، سياسي بيداري ۽ آزاديءَ لاءِ ڪيل جدوجهد کي به تاريخي تسلسل سان محفوظ ڪري ٿي.

## حوالا
آرسي (ادب)

**آرسي** مارچ 1983ع ۾ قائم ٿيل هڪ دوراني اينٿالاجي آهي، جيڪا هند–پاڪ سرحد جي ٻنهي پاسن کان معاصر سنڌي ادب ۽ فنونِ لطيفه کي پيش ڪري ٿي. هي اشاعت ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل وڇوٽن جي باوجود سنڌي ادبي رابطن کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ جي ڪوشش جو اهم مثال آهي.

## ادارتي قيادت

هن رسالي جي ادارت ولي رام ولڀ ۽ ظفر حسن سنڀالي، جيڪي حيدرآباد مان هن ادبي منصوبي کي اڳتي وڌائيندا رهيا. سندن ادارتي ڪوششن سرحد پار سنڌي ليکڪن، شاعرن ۽ فنڪارن جي تخليقن کي هڪ گڏيل پليٽفارم تي آندو، جنهن سان هندستان ۽ پاڪستان جي سنڌي برادرين وچ ۾ ادبي ۽ ثقافتي رابطو مضبوط ٿيو.

## مواد ۽ اثر

گهري انساني وابستگي سان جڙيل آرسي پڙهندڙن لاءِ شاعري، نثر ۽ ثقافتي ورثي بابت مالا مال مطالعو مهيا ڪري ٿي. هي رسالو سنڌي ادب جي جاري روايتن جو عڪس آهي ۽ اهڙين اشاعتن جي قطار ۾ بيهي ٿو، جيڪي ورهاڱي کان پوءِ به سنڌي ٻولي، سڃاڻپ ۽ گڏيل ثقافتي ورثي کي زندهه رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
آخري صفحو (1968ع)

**آخِري صفحو (1968ع)** گوبند مالهي جي انهن تحريرن جو مجموعو آهي، جيڪي هن اُلهاس نگر مان نڪرندڙ هفتيوار اخبار سنڌي ٽائمز جي آخري صفحي تي لکيو ٿي. هيءَ مجموعي ۾ شامل لکڻيون ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ رهندڙ سنڌي برادري کي درپيش سماجي، سياسي ۽ روزمرهه مسئلن جو آئينو آهن.
گوبند مالهي سنڌي ادب جو هڪ اهم ترقي پسند ليکڪ هو، جنهن پنهنجي تخليقن ۾ هيٺئين وچولي طبقي جي جدوجهد، انساني لاڳاپن، ۽ سماجي تڪرارن کي مرڪزي حيثيت ڏني. گانڌيءَ واري دور جا تجربا ۽ 1947ع جي ورهاڱي جا الميا سندس فڪري ۽ فني سڃاڻپ تي گهرو اثر ڇڏين ٿا، جنهن سبب سندس لکڻين ۾ لڏپلاڻ، ثقافتي بقا ۽ نئين سماجي حالتن جي حقيقت پسندانه عڪاسي ملي ٿي.
آخِري صفحو ۾ موجود تحريرون پنهنجي دور جي مسئلن کي بنا ڪنهن کليل نظرياتي دعويٰ جي پيش ڪن ٿيون. انهن ۾ ڪڏهن ڪاري مزاح، ڪڏهن مضبوط ڪردارنگاري، ۽ ڪڏهن سماجي حقيقتن تي تيز تنقيد نظر اچي ٿي. هي مجموعو نه رڳو پنهنجي زماني جي مسئلن جو عڪس آهي، پر سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تحفظ ۽ واڌ ويجهه جي ڪوششن سان پڻ ڳنڍيل آهي، جيڪي ادارا جهڙوڪ آکِل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا وسيلي اڳتي وڌايون ويون.

## حوالا

زمرو:سنڌي اخبار
زمرو:لکت رابطو
آزاد خيال زالون (1937ع)

**آزاد خيال زالون (1937ع)** سنڌي ليکڪ روچيرام سڏاڻي جو ناول آهي، جيڪو ورهاڱي کان اڳ واري سنڌي سماج ۾ سماجي سڌارن جي حمايت ڪري ٿو. هي تصنيف خاص طور ڏاج کان سواءِ شادي ۽ بيواهن جي ٻي شادي جهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي اُن دور ۾ روايتي سماجي بندشن سبب تڪراري سمجهيا ويندا هئا.

## ناول جا موضوع ۽ سماجي پسمنظر

ناول ۾ ڪردارن کي سماجي دٻاءَ ۽ ريتن رسمن جي وچ ۾ جدوجهد ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي برابري، همدردي ۽ انساني وقار جهڙن قدرن کي اڳتي آندو ويو آهي. ڏاج کان پاڪ شاديءَ جي حمايت ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ جي قبوليت ذريعي ليکڪ خاندان ۽ سماج ۾ ترقي پسند تبديليءَ جو تصور پيش ڪري ٿو. هن ريت، ناول ورهاڱي کان اڳ سنڌي سماج ۾ هلندڙ سڌاراڻي تحريڪن جو عڪس بڻجي ٿو.

## ’عبد‘ جو تصور (فڪري وضاحت)

’عبد‘ عربي لفظ آهي، جنهن جو لغوي مطلب “خادم” يا “ٻانهو” آهي. اسلامي فڪر ۾ انسان ۽ الله جي وچ ۾ تعلق خادم ۽ مالڪ جو سمجهيو وڃي ٿو؛ يعني خادم ڪڏهن به مالڪ نٿو ٿي سگهي. مسلمان نالن ۾ ’عبد‘ جي اڳياڙي, جهڙوڪ عبدالحق (الله، حق جو خادم) ۽ عبداللطيف (الله، لطيف جو خادم),انهيءَ وابستگي ۽ عاجزيءَ کي ظاهر ڪري ٿي.

## ڀڪتي شاعري ۽ فڪري سنگم

وچئين دور جي ڀارتي ڀڪتي شاعريءَ ۾ داسيا ڀاو (خدمت ۽ عقيدت جو جذبو) جزوي طور ’عبد‘ ۽ الله جي تعلق کان متاثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هي فڪري هم آهنگي ڏکڻ ايشيا جي روحاني روايتن ۾ صوفي ۽ ڀڪتي فڪر جي سنگم کي ظاهر ڪري ٿي، جتي الهي محبت، عاجزي ۽ خدمت مرڪزي قدر بڻجن ٿا.

## اهميت

“آزاد خيال زالون” نه رڳو سماجي سڌارن بابت هڪ اهم ادبي دستاويز آهي، پر اهو سنڌي ادب ۾ اُن فڪري روايت جو حصو پڻ آهي، جيڪا انساني وقار، برابري ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي ادب وسيلي اجاگر ڪري ٿي. ناول پنهنجي دور جي سماجي مسئلن تي بيباڪ موقف اختيار ڪندي سنڌي سماج ۾ فڪري بيداريءَ کي هٿي ڏئي ٿو.

## حوالا
ابو (1988ع)

**ابو (1988ع)** سنڌي ناول نگار هري موٽواڻي جو ناول آهي. لفظي معنيٰ ۾ “ابو” جو مطلب پيءُ آهي. هي ناول ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ جي سماجي فضا، انساني لاڳاپن ۽ تاريخي ڇڪتاڻ کي هڪ علامتي پيءُ واري ڪردار جي نگاهه سان پيش ڪري ٿو.

## مرڪزي ڪردار ۽ علامت

ناول جو مرڪزي ڪردار مکهي نارائن داس آهي، جيڪو پنهنجي ڳوٺ ۽ برادريءَ لاءِ “ابو” (پيءُ) جي حيثيت رکي ٿو. هن ڪردار جي تشڪيل مهاتما گانڌي، قوم جي پيءُ، جي تمثيل تي ڪئي وئي آهي. مکهي نارائن داس هندو-مسلم اتحاد، بين المذهبي هم آهنگي ۽ انساني ڀائيچاريءَ جو علمبردار آهي، خاص طور اُن دور ۾ جڏهن ورهاڱي ڏانهن وڌندڙ حالتون فرقيواراڻو ڇڪتاڻ پيدا ڪري رهيون هيون.

## تاريخي تمثيل ۽ انجام

ناول ۾ هڪ گهري علامتي هم آهنگيءَ سان ڏيکاريو ويو آهي ته جيئن مهاتما گانڌي 30 جنوري 1948ع تي اتحاد ۽ امن جي اصولن لاءِ شهيد ٿيو، تيئن ئي مکهي نارائن داس به ساڳئي تاريخ، 30 جنوري 1948ع، تي هندو-مسلم يڪجهتيءَ جي مقصد خاطر شهادت ماڻي ٿو. هي هم وقتي انجام ناول کي اخلاقي ۽ تاريخي سطح تي وڌيڪ وزن ڏئي ٿو.

## موضوع ۽ اهميت

ابو سنڌ جي وڃايل گڏيل ثقافتي بناوٽ، ورهاڱي سبب ٿيل ذاتي ۽ اجتماعي نقصانن، ۽ جلاوطنيءَ ۾ به وقار ۽ همت سان جيئڻ جي جذبن کي اجاگر ڪري ٿو. ناول انساني قدرن، امن، رواداري ۽ گڏيل ورثي جي ياداشت کي زندهه رکي ٿو، ۽ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ناول نگاريءَ ۾ تاريخي-اخلاقي تمثيل جو هڪ اهم مثال شمار ٿئي ٿو.

## حوالا
اڀمان (1965ع)

**اَڀِمان (1965ع)** سنڌي ليکڪ گُنو سمتاني جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب ۾ نيم-ڪلاسيڪي (neo-classical) اسلوب سبب نمايان حيثيت رکي ٿو.

## ادبي مواد ۽ اسلوب

هن مجموعي جون ڪهاڻيون انساني غرور، سماجي تبديلي، ۽ ذاتي سڃاڻپ جهڙن موضوعن کي ڇُهن ٿيون. ليکڪ فليش بيڪ (يادن ڏانهن موٽ) جي ٽيڪنڪ ۽ چونڊيل، ماپيل ٻولي استعمال ڪندي ڪلاسيڪي ۽ جديد عنصرن کي مؤثر نموني سان گڏ ڪري ٿو. سمتاني جو بيان ڪردارن کي روزمرهه حقيقت پسنديءَ کان ٿورو پري رکي ٿو، جنهن سان علامتي اثر گهرو ۽ تيز بڻجي ٿو، اهو انداز “کنڊر” جهڙين ڪهاڻين ۾ خاص طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

## ديباچي بابت تڪرار

ڪتاب جي ديباچي تي ادبي حلقن ۾ گهڻي بحث ٿي. ديباچي ۾ ليکڪ بدقسمتيءَ سان ڪجهه نامور سنڌي اديبن، مرزا قليچ بيگ، جيٺمل پرسرام ۽ لالچند جگتياڻي—تي سرقو (plagiarism) جو الزام رکيو. بعد ۾ ايم. يو. ملڪاڻي انهن الزامن کي رد ڪندي واضح ڪيو ته مذڪوره اديب سنڌي ادبي نشاةِ ثانيه (renaissance) جا اهم معمار هئا ۽ سندن ڪم تخليقي نواڻ ۽ جدت جو حامل هو، نه ڪي نقل.

## اهميت

اَڀِمان پنهنجي فني بناوت، علامتي لهجي ۽ ادبي بحثن سبب سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۾ هڪ اهم حوالو بڻجي ٿو. هي مجموعو نه رڳو ليکڪ جي اسلوب کي نمايان ڪري ٿو، پر ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ ڪلاسيڪي ورثي ۽ جديد حساسيت جي ميلان کي به چِٽو ڪري ٿو.

## حوالا
پرم ابيچنداني

**پرم ابيچنداني** (ڄائو: 1926ع) جديد سنڌي ادب جو هڪ نهايت زرخيز مضمون نويس، افسانه نگار، ناول نگار ۽ مترجم هو. ورهاڱي کان پوءِ هن هندستان ۾ وڃي سڪونت اختيار ڪئي، جتي سندس فڪري ۽ ادبي تخليقن سنڌي ادب کي نئين فڪري وسعت عطا ڪئي.

## اهم ادبي ڪم

پرم ابيچنداني جا مضمون مجموعا خاص اهميت رکن ٿا، جن ۾ ست سار (حصو اوّل، 1980ع؛ حصا ٻيون ۽ ٽيون، 1992ع) نمايان آهن. انهن مضمونن ۾ سنڌي سماج، ثقافت، انساني وجود ۽ فڪري سوالن بابت گهري بصيرت سان تبصرا ڪيل آهن.
سندس ناولن ۾ جهَرَڻا (1962ع)، هڪ ڄَر ٻه ڄِڀيون (1964ع) ۽ اين به (1988ع) شامل آهن. اهي ناول فلسفيانه گهرائي، علامتي اسلوب ۽ بيانيه جدت سبب ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ناول نگاريءَ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.

## ترجما ۽ ادبي ورثو

پرم ابيچنداني سنڌي ادب کي عالمي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ڪيترن ئي اهم سنڌي تصنيفن جا انگريزي ترجما ڪيا. هن جي ترجمي واري ڪم لساني سرحدن کي گهٽايو ۽ سنڌي فڪر کي عالمي ادبي منظرنامي سان جوڙيو.
سندس ادبي خدمتن جي اعتراف طور کيس ساهتيه اڪيڊمي جو اعزاز پڻ مليو. سندس گهڻ رخو تخليقي ڪم ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادبي نشاةِ ثانيه جو عڪس آهي، ۽ هو اهڙن نامور اديبن جي قطار ۾ بيهي ٿو، جهڙوڪ موٽيلال جوتواڻي، جن جديد سنڌي ادب کي فڪري پختگي ۽ نئين سڃاڻپ ڏني.

## اهميت

پرم ابيچنداني جو ادبي سرمايو مضمون، افسانو، ناول ۽ ترجمو، چارئي ميدانن ۾، سنڌي ادب لاءِ هڪ مضبوط بنياد فراهم ڪري ٿو. سندس لکڻيون ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ذهنيت، ثقافتي تسلسل ۽ وجودي سوالن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ سمجهيون وڃن ٿيون.

## حوالا
اٻول راڻي (1982ع)

**اٻول راڻي (1982ع)** سنڌي ليکڪ ڪيرت ٻاٻاڻي جو ڪتاب آهي، جنهن ۾ سنڌ جون اٺ روايتي لوڪ ڪٿائون نئين سر بيان ڪيل آهن. هي مجموعو سنڌي زباني ادب جي اُن سرمايي کي ٻيهر زندهه ڪري ٿو، جيڪو نسل در نسل ڪهاڻين جي صورت ۾ منتقل ٿيندو رهيو آهي.

## مواد ۽ موضوع

ڪتاب جي مرڪزي ڪهاڻي “اٻول راڻي” (گونگي راڻي) آهي، جيڪا ٻين ڪهاڻين سان گڏ سنڌي لوڪ روايتن جي علامتي دنيا کي پيش ڪري ٿي. انهن ڪهاڻين ۾ جرات، اخلاق، انساني خوبيون، آزمائشون ۽ انصاف جهڙا موضوع نمايان آهن، جيڪي سنڌي سماج جي ثقافتي قدرن ۽ اجتماعي شعور سان ڳنڍيل آهن. بيان ڪيل قصا مہم جويي، اخلاقي سبق ۽ انساني رشتن جي اهميت کي اجاگر ڪن ٿا.

## ليکڪ جو ڪردار ۽ اهميت

ڪيرت باباڻي، جيڪو ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب جو نمايان نالو آهي، هن مجموعي ۾ لوڪ ڪٿائن کي جديد پڙهندڙن لاءِ قابلِ فہم بڻايو آهي، جڏهن⁠ته انهن جي روايتي روح ۽ لوڪ رنگ کي برقرار رکيو اٿس. سندس هي ڪم سنڌي لوڪ ادب جي تحفظ ۽ نئين تشڪيل ۾ اهم حيثيت رکي ٿو، ۽ سندس ٻين تصنيفن، جهڙوڪ سفرنامن ۽ افسانن، سان گڏ سنڌي ادب جي وسعت ۾ اضافو ڪري ٿو.

## اهميت

ابول راڻي سنڌي لوڪ ورثي جي حفاظت ۽ تسلسل جو اهم مثال آهي. هي ڪتاب نه رڳو قديم ڪهاڻين کي محفوظ ڪري ٿو، پر انهن کي جديد دور سان هم آهنگ ڪري سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي مضبوط بڻائي ٿو.

## حوالا
ڀڳوان ديو آچاريہ

**ڀڳوان ديو آچاريه** (ڄائو: 1935ع) سنڌي ليکڪ آهي، جيڪو خاص طور يوگا جي موضوع تي لکڻ ۽ سماجي توڙي ثقافتي وڪالت سبب سڃاتو وڃي ٿو. هن پنهنجي ادبي ڪم وسيلي سنڌي ٻولي، فڪر ۽ برادريءَ جي سڃاڻپ کي مضبوط ڪرڻ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. پارلياماني سطح تي هڪ تاريخي لمحي طور، ڀڳوان ديو آچاريه 26 اپريل 1982ع تي لوڪ سڀا ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ پهرين ڀيري تقرير ڪئي. هي تقرير هندستاني پارليامينٽ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي سڃاڻپ ۽ قبوليت لاءِ هڪ اهم سنگِ ميل ثابت ٿي.

## ورلڊ سنڌي ڪانفرنس

18–19 آڪٽوبر 1983ع تي ڀڳوان ديو آچاريه پهرين ورلڊ سنڌي ڪانفرنس جو اهتمام ڪيو. هن ڪانفرنس جو افتتاح اندرا گانڌي ڪيو ۽ اختتام گيانِي زيل سنگهه جي هٿان ٿيو. هي اجتماع ورهاڱي کان پوءِ دنيا جي مختلف حصن ۾ رهندڙ سنڌين کي هڪ پليٽفارم تي گڏ ڪرڻ، باهمي رابطا مضبوط ڪرڻ ۽ گڏيل ثقافتي سڃاڻپ کي هٿي ڏيڻ لاءِ اهم ثابت ٿيو. ڀڳوان ديو آچاريه جون ادبي ۽ تنظيمي ڪوششون جديد سنڌي تاريخ ۾ ٻوليءَ جي وقار، ثقافتي تسلسل ۽ برادريءَ جي عالمي اتحاد لاءِ هڪ مضبوط حوالو مهيا ڪن ٿيون.

## حوالا
آچاريه جي. بي. ڪرپالاڻي

**آچاريه جي. بي. ڪرپالاڻي** (1888ع–1982ع) سنڌ سان لاڳاپيل نامور آزادي پسند اڳواڻ، ليکڪ ۽ مهاتما گانڌي جو ويجهو ساٿي هو. هو هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. ڪرپالاڻي حيدرآباد (سنڌ) ۾ ڄائو. هن گانڌيءَ جي اڳواڻي هيٺ هلندڙ تحريڪن ۾ سرگرم شرڪت ڪئي، جن ۾ عدم تعاون تحريڪ، لوڻ ستيه گرهه ۽ “ڀارت ڇڏيو” تحريڪ شامل آهن. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جو جنرل سيڪريٽري (1934ع–1946ع) ۽ پوءِ صدر (1946ع–1947ع) رهيو. آزاديءَ لاءِ سندس جدوجهد دوران کيس ڪيترائي ڀيرا جيل به ڀوڳڻو پيو، جيڪو سندس سياسي وابستگي ۽ قربانيءَ جو ثبوت آهي.

## ادبي خدمتون ۽ اھميت

آچاريه جي. بي. ڪرپالاڻي گانڌيائي فلسفي تي وسيع پيماني تي لکيو. سندس اهم ڪتابن ۾ The Gandhian Way (1945ع)، Gandhi: The Statesman (1951ع) ۽ Gandhian Thought (1964ع) شامل آهن. انهن تصنيفن ۾ هن عدم تشدد، خود ڀرپاسي (self-reliance) ۽ سياسي اخلاق تي تجزياتي روشني وڌي ۽ گانڌيءَ جي فڪر کي علمي انداز ۾ بيان ڪيو. ڪرپالاڻي جي سياسي جدوجهد ۽ فڪري لکڻين هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ گانڌيائي فڪر جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هڪ سنڌي پسمنظر رکندڙ قومي اڳواڻ طور، هو آزاديءَ جي تاريخ ۽ جديد سياسي فڪر ۾ نمايان مقام رکي ٿو.

## حوالا
اڇا وار، ڳاڙها گُلَ

**اڇا وار، ڳاڙها گُلَ (1965ع)** سنڌي ليکڪا سندري اُتمچنداڻي جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هي مجموعو ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل سماجي تبديليءَ جي پسمنظر ۾ مرد–عورت جي لاڳاپن کي تيز ۽ باريڪ بينيءَ سان پرکيندو آهي.

## موضوعي مرڪز

ڪهاڻيون بدلجندڙ سماجي حالتن ۾ جنسي سڃاڻپ، جذباتي پيچيدگين ۽ لاڳاپن جي نون روپن کي اجاگر ڪن ٿيون، خاص طور اُن سنڌي برادريءَ ۾ جيڪا لڏپلاڻ کان پوءِ نون سماجن سان هم آهنگ ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. ليکڪا جذباتي حقيقت پسنديءَ وسيلي عورت ۽ مرد جي نفسياتي ڪيفيتن کي سامهون آڻي ٿي.

## عنواني ڪهاڻيءَ جي معنويت

مجموعي جي عنواني ڪهاڻي قديم ڪٿا وشوامتر ۽ مينڪا جي استعارتي حوالن ڏانهن اشارو ڪري ٿي. هن علامتي پسمنظر وسيلي ليکڪا انساني نفسيات جي لڪل گهرائين، خواهشن ۽ اخلاقي ڇڪتاڻ کي نفسياتي حقيقت پسنديءَ سان پيش ڪري ٿي، جيڪا سندس فڪري پختگي ۽ فني مهارت کي ظاهر ڪري ٿي.

## اهميت

اڇا وارا، ڳاڙها گُلَ ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي افسانوي ادب ۾ صنفي لاڳاپن ۽ انساني نفسيات جي گهري مطالعي سبب هڪ اهم حوالو سمجهيو وڃي ٿو، ۽ جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي ارتقا ۾ نمايان مقام رکي ٿو.

## حوالا