محمد حيات سنڌي

ٻارهين صديءَ جو هي سنڌي محدث، جنهن جي علمي فيض کان نه رڳو سنڌ ۽ هند پنهنجي اُڃ لاٿي، پر حجاز، نجد، يمن، مصر،شام، الجزائر ۽اولهه اقصيٰ جا عالم پڻ مستفيد ٿيا
**محمد حيات سنڌي مدني** (Muhammad Hayaat Sindhi Madani) بابت ٿورو گهڻو جيڪو ڪجهه احوال مليو آهي، اهو سڀ عربي ۽ فارسي تذڪرن ۽ فارس ۾ ٽڙيو پکڙيو پيو آهي.

## حسب ۽ نسب
ھن جو خاص شاگرد ۽ معتقد **سيد غلام علي آزاد بلگراميءَ**پنھنجي ھڪ ڪتاب ۾ لکي ٿو ته:

بلگرامي پنهنجي استاد جي اها عبارت لکي اڳتي انهن لفظن جي تشريح هن طرح ڪري رهيو آهي ته فلاريہ ”في“ جي زير سان سنڌي نالو آهي چاچڙ سنڌ جي هڪ قوم آهي ۽ عادلپور بکر پرڳڻي جو هڪ ننڍو شهر آهي ۽ لکي ٿو ته مان جڏهن 1147ھ ۾ سنڌ ۾ آيو هوس ته عادلپور به آيو هوس. سيد موسيٰ قادري بکر پرڳڻي جو هڪ بزرگ آهي ”گهوٽه“ ڳوٺ يا قريہ جي معنا لاءِ اچي ٿو.

ڪجهه دانشورن جو خيال آهي ته ڪوته جي تشريح ۾ سيد غلام علي کان غلطي ٿي آهي ته ڪوته ۽ گوڻهه هندي برابر هڪ جهڙا لفظ آهن. اتان شايد بلگرامي صاحب ڪوته کي گوڻهه ڄاڻي قريه معنا ڪئي آهي ته اصل ۾ اهو لفظ **گوٽه** يعني **گهوٽن جو ڳوٺ** آهي، جو اڳتي هلي گهوٽڪي جي نالي سان مشهور ٿيو، جتي سيد موسيٰ قادري رح جي قبر پڻ آهي ۽ ان جو خاندان اڃان تائين گهوٽڪيءَ ۾ هليو اچي.

سيد غلام علي اڳتي هلي لکي ٿو ته سندس مامو سيد محمد انهن ڏينهن ۾ سنڌ اندر شاهي خدمت ۽ نوڪري ڪري رهيو هو، ۽ کيس استاد (شيخ حيات محمد سنڌي) حڪم فرمايو ته پنهنجي مامي کي لکي ته هو استاد جي پيءُ جي خبر چار لهي ۽ مامي کي سيد موسا جو به پتو ڏيان ته جيئن مامو ان کان شيخ جي والد جو گهر معلوم ڪري.

اھڙي طرح هن مٿين سرگذشت مان شيخ محمد حيات جي پيءُ جو نالو، قوميت ۽ ڳوٺ جو پتو پئي ٿو.

## تعليم لاءِ حرمين شريفين جو سفر
سيد غلام علي آزاد استاد جي ياد ۾ لکي ٿو:

جڏهن ته سيد غلام علي آزاد بلگرامي، محمد حيات سنڌي محدث جو شاگرد آهي، تڏهن سندس تحرير سند جو درجو رکي ٿي. بلگرامي پنهنجي شاگرديءَ جو اعتراف ڪندي لکي ٿو:

هي جو ڪتاب سلڪ الدرر جي صاحب علامہ مرادي، محمد حيات سنڌيءَ کي ابراهيم سنڌيءَ جو پٽ لکيو آهي ۽ ان جي ٻين پوين عالمن جهڙوڪ فهرس الفهارس جي صاحب ڪتاني فاسي مغربي ۽ ٻين پوئلڳي ڪئي آهي، سا ائين پئي معلوم ٿئي ته اهو نالو پوءِ جو رکيل آهي، ٿي سگهي ٿو ته ”ڦليارو“ يعني گلن ڦلن وارو جي تعريب ابراهيم سان ڪئي وئي هجي، ڇوته ابراهيم عليہ السلام تي باه به باغ ٿي پئي هئي، تڏهن عَلم ابراهيم ۽ گل و گلزار پاڻ ۾ لازم و ملزوم چئبا.

بلگرامي جي تحرير مان ظاھر نہ ٿو ٿئي تہ ھن سنڌ جي محدث سنڌي ٻوليءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي ھئي يا نہ. اھڙي تصديق لاء ٻہ سندون ملن ٿيون. هڪ ته محمد حيات سنڌيءَ جا اهي بعض رسالا، جيڪي مخدوم محمد معين جي رد ۾ لکيا اٿس، جن ۾ هو مخدوم محمد معين ٺٽويءَ جي بيحد عزت ۽ احترام ڪري ٿو ۽ کيس پنهنجو استاد ۽ شيخ سڏي ٿو، ليڪن ڪن علمي مسئلن ۾ ان سان اختلاف رکندي ان جي بعض تاليفات تي رد به لکي ٿو . ٻي ثابتي آهي ٻارهينءَ صديءَ جي عالمن جو تذڪرو، جنهن ۾ **علامہ مرادي سلڪ الدرر** جي نالي سان چئن جلدن ۾ ڪتاب تيار ڪيو، جيڪو ايترو ته مستند ۽ مقبول ليکيو وڃي ٿو جو پوين تذڪره نگارن لاءِ سند جو درجو رکي ٿو. علامہ مرادي هن طرح رقمطراز آهي:

 

هن عبارت مان اسان کي محمد حيات سنڌيءَ جي سنڌ ۾ تعليم پرائڻ بابت ٻه ڳالهيون معلوم ٿيون: 1- پنهنجي ڳوٺ ۾ ابتدائي ڪتاب پڙهائين. باقي ڪنهن وٽ پڙهيو ان وقت عادلپور ۽ گهوٽڪيءَ ۾ ڪهڙو مدرسو هو، جتي هن محدث ابتدائي تعليم پرائي، سا ڳالهه اڃا تحقيق طلب آهي. 2- ٻي ڳالهه واضح طور معلوم ٿي ته ٺٽي ۾ پنهنجي وقت جي وڏي محقق، متڪلم، فلسفي، اديب ۽ صوفي مخدوم محمد معين وٽ محمد حيات سنڌي پنهنجي علمي عمارت جي پيڙهه پڪي ڪئي.

علامہ مرادي، سنڌ جي هن محدث جو ڪريڪٽر هن طرح بيان ڪري رهيو آهي: ”هو هڪ پرهيزگار انسان هو. درس، تدريس کان سواءِ ٻين وقتن ۾ ماڻهن کان الڳ رهندو هو، سندس اهو دستور هوندو هو جو مسجد نبويءَ ۾ جماعت سان پهرئين صف ۾ نماز ادا ڪرڻ پاڻ تي لازم ڪري ڇڏيو هئائين.“

علامہ عبدالحي ڪتاني فاسي به محمد حيات کي محدث الحجاز، شيخ، حافظ جهڙن لقبن سان ياد ڪري ٿو. ڪتاني جي ڪلام مان اهو به معلوم ٿئي ٿو ته علامه ابوالحسن سنڌي جي وفات کان پوءِ، ان جي مسند تي محمد حيات سنڌي برابر 24 سال درس ڏيندو رهيو.

## تصنيف ۽ تاليفات
شيخ محمد حيات جي استاد ابوالحسن ڪبير سنڌيءَ بابت ته سڀني عالمن جي اها متفقہ راءِ آهي ته جيئن هو لاجواب استاد ۽ مدرس هو، جنهن مان ھزارين فيضياب ٿيا.، اهڙيءَ طرح هو تصنيف، تاليف ۾ به بي نظير هو، ان لاءِ سندس ڪتاب شهادت لاءِ ڪافي آهي. الله پاڪ طرفان هن جي تحرير ۾ اهو ته زور ۽ قوت سمايل آهي، جو مختصر عبارت ۾ به باريڪ نڪتا بيان ڪندو آهي، جي اسان کي ٻين ڪتابن ۾ نٿا ملن. اها هڪ ڏات آهي جا سڀ ڪنهن کي حاصل نه آهي. محمد حيات سنڌي به پنهنجي پويان تصنيفي سرمايو يادگار ڇڏي ويو. درس و تدريس جي بيحد مشغولي هوندي به ڪي ڪتاب لکي ويو آهي. تذڪرن، فهارس ۽ معاجم ۾ هيٺين ڪتابن جا نالا سندس تاليف ۾ اچن ٿا:

1-*شرح علي الترغيب والترهيب للمنذري 2 جلد 2- شرح علي الاربعين النودية 3- مختصر الزواجر 4- شرح الاربعين حديثا من جميع الملا علي القاري 5- الايقاف علي سبب الاختلاف 6- تحفة الانام في العمل بحديث النبي عليہ الصلواة والسلام 7- ارشاد النقاد اليٰ تيسير الاجتهاد 8- شرح الحڪم العطائية 9- شرح حڪم الهدادية*

:*سلڪ الدرر مرادي ج4. فهرس الفهارس ڪتاني ص264، معجم المؤلفين عمر رضا ڪحالہ ج9 ص275، ايضاح المکنون ج1 ص413، هداية العارفين ج2 ص322، فهرس الخزانة التيمورية ج3 ص134*

## رسالہ رد توابيت
احقر راقم جي ذاتي ڪتب خاني ۾ موجود آهي. 1- فتح الغفور رسالہ النهي عن عشق المرءِ والنسوان  2. ٻيا رسائل. هنن ڪتابن مان شرح الاحاديث الاربعين النودية هن ناقص جي نظر مان گذريو، جڏهن آئون تازو حج جي موقعي تي مدينہ منوره زادها الله شرفا و تعظيما جي زيارت لاءِ اتي ويل هئس.

مدينہ منوره ۾ مڪتبہ شيخ الاسلام عارف حڪمت هڪ وڏو ڪتب خانو آهي، جنهن ۾ خطي ڪتابن جو ڪافي ذخيرو موجود آهي. جتي شيخ ابوالحسن ڪبير سنڌي، شيخ ابوالطيب سنڌي، ابوالحسن صغير سنڌي، شيخ رحمت الله سنڌي جي تصنيفات پن موجود آهن. محمد حيات سنڌي جي ڪتابن مان مٿيون ڪتاب شرح اربعين پڻ اتي پيل آھي، جو خط نسخ ۾ لکيل آهي. هر صفحي جون سٽون 19 اٿس. اوراق 32، سنهري چٽسالي سان سينگاريل، سن ڪتابت 1144ھ ڪاتب جو نالو نامعلوم.

انهيءَ ڪتابت واري سن مان اهو پتو پوي ٿو ته ليکڪ اهو ابتدائي دور ۾ ڪتاب لکيو آهي، ڇو ته ليکڪ جي وفات جو سال 1163ھ آهي.

## مسلڪ
عربي ۽ فارسيءَ جا جمله سوانح نگار شيخ محمد حيات سنڌي کي حنفي مذهب، مسلڪ جو لکي ويا آھن. عام طرح گهڻن حنفي مذهب جي محقق عالمن جو اهوئي دستور رهيو آهي. علامہ ڪمال الدين ابن همام فتح القدير جو صاحب حنفي مذهب جو هڪ وڏو محقق عالم ٿي گذريو آهي، سندس دستور به اهو رهيو ته پنهنجي تحقيق ۽ غور، خوض کي به ان هٿان نه ڇڏيو. ابوالحسن صغير جي سوانح ۾ اچي ٿو ته هو پنهنجي استاد محمد حيات وانگر مصنف ۽ محقق حنفي هو. محمد عابد سنڌي، جنهن کي نواب حسن پويالي ”ابجد العلوم“ ۾ متعصب سڏيو آهي، سو خود پنهنجي نادر روزگار تاليف ”المواهب اللطيفة شرح مسند الامام ابي حنيفة“ ۾ قرائة الفاتحة جهڙي وڏي اختلافي مسئلي ۾ نرم ٿي ويو آهي.
محمد حيات سنڌي جو اهو مسلڪ آهي تقليد جي باري ۾. باقي بدعت ۽ شرڪ جي رد ۽ نبي صلي الله عليہ وسلم جي سنت جي جيارڻ ۾ ڏاڍو سرگرم رهندو هو، جتي ڪو معمولي شرڪ جو شائبو ڏسندو هو، اتي ان کي ناجائز سڏيندو هو. جيئن سيد غلام علي آزاد بلگرامي لکي ٿو:

## تلامذه
محمد حيات سنڌي جو فيض ايڏو ته عام هو جو ڪنهن به اسلامي ملڪ جو ڪو اهڙو محدث ورلي ملندو، جنهن جي سند جو سلسلو هن سنڌي محدث تي نه پهچندو هجي. هتي رڳو سندس وڏن شاگردن جا نالا لکيل آھن:

(1) ابوالحسن صغير سنڌي (2) علامہ محمد قائم سنڌي (3) سيد محمد فاخرالہ آبادي (4) شيخ احمد بن عبدالرحمٰن سنڌي (5) سيد غلام علي آزاد بلگرامي (6) شيخ محمد سعيد صفر (7) شيخ عبدالقادر خليل ڪرڪ (8) سيد عبدالقادر بن احمد بن عبدالقادر (9) شيخ عبدالڪريم بن عبدالرحيم الداغستاني (10) شيخ علي بن صادق الداغستاني (11) سيد علي بن ابراهيم بن جمعة العبسي (12) شيخ عبدالڪريم بن احمد الشراباتي (13) شيخ علي بن عبدالرحمٰن استنبولي (14) شيخ علي بن محمد الزهري (15) مفتي محمد بن عبدالله الخليفتي المدني (16) شيخ عليم الله بن عبدالرشيد لاهوري (مدفون دمشق) (17) شيخ خير الدين بن محمد زاهد السورتي (18) محمد بن عبدالوهاب نجدي.

## لاڏاڻو
سنڌ جو هي محدث پنهنجي عمر جو سمورو سرمايو مديني منوره ۾ حديث جي خدمت ۾ صرف ڪندي اربع ڏينهن تاريخ 26 صفر 1163ھ، مطابق 3 فيبروري 1750ع ۾ دارفاني کان رحلت فرمائي مديني منوره جي جنت البقيع ۾ وڃي آرامي ٿيو.

سندس شاگرد رشيد غلام علي آزاد بلگرامي ”رحلة شيخي“ مان اها تاريخ وفات ڪڍي آهي ۽ ”رحلة“ لفظ جي ”ت“ کي ”هه“ قرار ڏئي ان جا 5 عدد ورتا ويا آهن. ان لاءِ سيد صاحب پنهنجي استاد عبدالجليل بلگرامي جي هڪ رسالي جي عبارت سند طور ڪم آندي آهي ته تانيث واري ”ت“ جيڪا ”هه“ جي شڪل ۾ لکي ويندي آهي، تنهن کان صورتخطي جو خيال رکي 5 (پنج) وٺندا آهن، 400 نه وٺندا آهن.

اسان کي اهو ئي سن وفات صحيح نظر اچي ٿو. فهرس الخزانة التيمورية وارو سلڪ الدرر جي حوالي سان هن سنڌي محدث جي وفات جو سن1163هه لکندي وڌيڪ لکي ٿو ته مجموعة التاجي ۾ سن وفات 160ھ ڄاڻايل آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ودوان
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان