open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سامونڊي مماليا

**سيٽئشي** (Cetacea) لاطيني "cetus" (سيٽس، يعني وهيل) يا قديم يوناني "κῆτος" (ڪيٽوس، يعني وڏي مڇي يا سامونڊي بلا)، مان ورتل آهي، آرٽيوڊئڪٽائلا (Artiodactyla) آرڊر سان واسطو رکندڙ آبي ممالين جو هڪ انفرا آرڊر آهي، جنهن ۾ وهيل، ڊولفن ۽ پورپوئس شامل آهن.  انھن جي مڪمل طور تي آبي طرز زندگي، منظم جسم جي شڪل، اڪثر وڏي سائز ۽ خاص طور تي گوشت خور غذا، انهن جي اھم خاصيتون آهن. اها پنهنجي دم جي طاقتور مٿان ۽ هيٺ واري حرڪت سان پاڻ کي پاڻيءَ ذريعي اڳتي وڌائين ٿا، پيڊل جهڙي فلڪ ۾ ختم ٿئي ٿي. انهن جا فليپر جي شڪل وارا اڳئين پيرن کي مختلف حرڪتن مثلا موڙڻ، اڇلڻ لاء استعمال ڪندا آهن.

While the majority of cetaceans live in marine environments, a small number reside solely in brackish water or fresh water. Having a cosmopolitan distribution, they can be found in some rivers and all of Earth's oceans, and many species inhabit vast ranges where they migrate with the changing of the seasons.

Cetaceans are famous for their high intelligence, complex social behaviour, and the enormous size of some of the group's members. For example, the blue whale reaches a maximum confirmed length of  and a weight of 173 tonnes (190 short tons), making it the largest animal ever known to have existed.

There are approximately 89 living species split into two parvorders: Odontoceti or toothed whales (containing porpoises, dolphins, other predatory whales like the  beluga and the sperm whale, and the poorly understood beaked whales) and the filter feeding Mysticeti or baleen whales (which includes species like the blue whale, the humpback whale and the bowhead whale). Despite their highly modified bodies and carnivorous lifestyle, genetic and fossil evidence places cetaceans as nested within even-toed ungulates, most closely related to hippopotamus within the clade Whippomorpha.

Cetaceans have been extensively hunted for their meat, blubber and oil by commercial operations. Although the International Whaling Commission has agreed on putting a halt to commercial whaling, whale hunting is still going on, either under IWC quotas to assist the subsistence of Arctic native people or in the name of scientific research, although a large spectrum of non-lethal methods are now available to study marine mammals in the wild. Cetaceans also face severe environmental hazards from underwater noise pollution, entanglement in abandoned ropes and nets, collisions with ships, plastic and heavy metals build-up, to accelerating climate change, but how much they are affected varies widely from species to species, from minimally in the case of the southern bottlenose whale to the baiji (Chinese river dolphin) which is considered to be functionally extinct due to human activity.

## پڻ ڏسو
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:سامونڊي مماليا
زمرو:حيوان
زمرو:حيوانات
زمرو:حيواني خاندان
زمرو:سامونڊي جانور
زمرو:ڪرنگھيدار جانور
ڪئنوڊرمز

**ڪئنوڊرمز** (Echinoderms) فائلم، ڪئنووڊرميٽا جو ڪو به ڊيوٽروسٽومل جانور آهي، جنهن ۾ اسٽار فش، سي ارچن، سينڊ ڊالر ۽ سامونڊي کيرن سان گڏوگڏ سسيل سامونڊي للي يا "پٿر للي" شامل آهن. جڏهن ته ٻه طرفي طور تي لاروي جي برابر هم آهنگي، جيئن بالغن جي ڪئنوڊرمز پنهنجي عام طور تي پنج نقطي ريڊيل سميٽري ذريعي سڃاڻي سگهجن ٿا ۽ سمنڊ جي فرش تي هر سمنڊ جي اونهائي تي، انٽرٽائڊل زون کان ابيسل زون تائين ملندا آهن. فائلم اٽڪل 7,600 جانورن جي نوعن تي مشتمل آهي، جيڪا ان کي ڪورڊيٽس کان پوءِ ڊيوٽروسٽومس جو ٻيو نمبر وڏو گروپ بڻائي ٿو ۽ گڏوگڏ سڀ کان وڏو صرف-سامونڊي فائلم آهي. ڪيمبرين دور جي شروعات جي ويجهو پهرئين حصي ۾ ڪئنوڊرمز ظاهر ٿيا.

ڪئنوڊرمز ماحولياتي ۽ ارضياتي لحاظ کان اهم آهن. ماحوليات جي لحاظ کان، اتي ڪجھ ئي ٻيا گروپ اھڙا آھن جيڪا اونھي سمنڊن جي وسيع حياتياتي ريگستان ۾ ۽ گڏوگڏ ڪم اونھي سمنڊن ۾ وڏي تعداد ۾ آھن. اڪثر ڪئنوڊرمز غير جنسي طور تي ٻيهر پيدا ڪرڻ جي قابل هوندا آهن ۽ ٽشو ۽ عضون کي ٻيهر پيدا ڪرڻ جي قابل آهن؛ ڪجهه حالتن ۾، اهي هڪ ئي عضو مان مڪمل ٻيهر پيدا ڪري سگهن ٿا. ارضياتي طور تي، ڪئنوڊرمز جي اهميت انهن جي اوسيفائد ڊرمل اينڊو اسڪيليٽن ۾ آهي، جيڪا ڪيترن ئي چونا پٿر جي ٺهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا ۽ جيولوجيڪل ماحول جي طور تي قيمتي سراغ مهيا ڪري سگھن ٿا. اهي 19هين ۽ 20هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر پيدا ٿيندڙ تحقيق ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيل نسل هئا. ان کان علاوه، ڪجهه سائنسدانن جو خيال آهي ته ڪئنوڊرمز کان نڪرندڙ تابڪاري ميسوزوئڪ بحري انقلاب جي ذميوار هئي. 

## اصطلاح
## تنوع
## اناتومي ۽ فزيالوجي
## تقسيم ذريعي پيدائش
## ٻيهر پيدا ڪرڻ
## تقسيم ۽ رهائش
## زندگي جو طريقو
## ماحوليات
## درجي بندي ۽ ارتقا
## انسانن طرفان استعمال

## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

* echinobase.org 
* The Echinoid Directory from the Natural History Museum
* Echinodermata from the Tree of Life Web Project
* Echinoderms of the North Sea 
* Larval Echinodermata Fact Sheet

## حوالا

زمرو:فائلا
زمرو:حيوانات
زمرو:حيوانيات
زمرو:سامونڊي جانور
زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور
زمرو:ٽيڪسانومي (حياتيات)
سنڌ جي سرڪاري آفيسن ۾ استعمال ٿيندڙ جملا

سنڌ جي سرڪاري آفيسن ۾ گڻي ڀاڱي ڳالهايا ويندڙ جملا، جيڪي گھڻي ڀاڱي رشوت وٺڻ (هندي ۾؛ گُھوس خوري घूस खोरी) ڪرڻ لاءِ استعمال ۾ آندا ويندا آھن؛
* کير ۾ جيتري کنڊ وجهندي اوترو  کير مٺو ٿيندو۔

* گهوڙو جيڪڏهن گاھ سان ياري رکي ته پوءِ کائيندو ڇا۔

* ڏنو پٽ، ڇٽي جو۔

* دنياداري آهي، پاڻ سمجهين ٿو۔

* گاڏي ۾ تيل پوندو ته گاڏي هلندي رهندي۔

* ڪم ته ٿيندو پر ڪجھ خرچ ايندئي۔

* سکڻي دعا به پِٽَ برابر۔

* هڪ هَٿِ ڏي، ٻئي هَٿِ وٺ۔

* نانگ ته ناهيون جو مٽي کائينداسين۔

* پيٽ ته ير پاڻ کي به آهي۔

* سنگت ۾ ڳالھ ڪبي سڌي ٻه روپيا لڳندئي۔

* ڏيڻ وٺڻ واري ريت تي دنيا قائم آ۔

* مون کان به حساب وٺڻ وارا ويٺا آهن۔

* جت سچو ٿئي ته کڙھ تي کير پيئاري۔

* جي نه ته هل ته اچانءِ ٿو۔

* فائيل تي وزن پوندو ته فائيل ڊڪندو۔

* مهانگائي ڪيڏي آ پاڻ خبر اٿئي۔

* صاحب جو هيڏو ته وات آ۔

* مهنگا روئي ايڪ بار سستا روئي بار بار۔

* اٺ آنا اٺ، ٻارنهن آنا گهلاڻي۔

* ڏئي وٺي جان ڇڏاءِ۔

* کيسو گرم ٿئي ته ڳالھ به سمجھ ۾ اچي۔

* آفيس جو خرچ لڳندو۔

* ڏاٺ ڪوسي ڪراءِ۔

* ڪم گهڻو آ، قائدِ اعظم جي ضرورت آ۔

* سڀ سمجهين ٿو، ٻار تون به ناهين۔

* پگهار ته گرڙي ٿيو وڃي۔

* گهٽ ۾ گهٽ پگهار ته بچي۔

* ڪِچِن جو ڪم ته هلندو رهي۔

* اسين ته ويٺا ئي اوهانجي خدمت خاطر آهيون۔۔

* ڇا ڪجي مٿين جو پيٽ به ته ڀرڻو آ۔

* وري به تنهنجي مرضي۔

* وات ته مٺو ڪرائيندي نه۔

* منهنجي مٺائي، ڌار لڳندئي۔

* ڪم ته وڏو آ پر ماڻھو چڱو ٿو ڏسجين۔
وغيره وغيره.
بائٺ

ڪيترن کي شايد لفظ بائٺ جي معنا ۽ مطلب جي خبر نه آھي. جڏھن ڪو مال اڌيرو ڏبو آھي ته ان کي بائيٺو چئبو آھي ۽ بائٺ جو مطلب اڌيري وارو عمل.

اجائي تڪڙ جيڪا ڪنهن مصيبت جو سبب بنجي سگهي. مثال جي طور تي جملو ڏسو: اخر ڪهڙي بائٺ ٿئي هئي؟

لاڙ طرف اڪثر گهر لَين جا ٺاهيا ويندا آهن ان لاءِ لَين کي وڍي سُڪڻ ڏبو آهي، جيئن اهي سُڪي ٻورو ڇاڻي وٺندي آهي ته گهر جي ڀتين ٺاهڻ لاءِ تيار ٿي ويندي آهي،  لين جي انهيءَ سڪل حالت کي به “بانئٺ“ چيو ويندو آھي.

سنڌي ڪتابن ۾ يا ڊڪشنرين ۾ هن لفظ جي معنيٰ آهي، ميڙَ تي آيل ماڻهو ، مِنٿائُو ”بائُٺ مُڙس = ميڙ تي آيل ماڻهو“. معنا (ڀائيچاريءَ جي منٿ، ميڙ، ميڙ منٿ قافلو) به ڏنل آھي.

ڪيترن ئي هنڌن تي  ان جي معنا  (سام، ڪنهن وٽ پناھ ۾ آيل) به ٿيل آھي. ان جو دليل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب ”جنگنامه) ۾ به ملي ٿو، جنهن ۾ اهو لفظ سام يا پناھ وٺندڙ جي لاءِ استعمال ٿيل آهي. هڪ ٻي جاءِ تي اهو نالو به لکيل ڏٺو ويو، مثال جي طور تي؛ (بائٺ خان).

جيڪڏهن ڪا ڳئون مينھن ڪنھن کي پالڻ ڏبي ته اڌ بائٺي ڪري ڪري ڏبي، جنھن سان ڪانه ڪا condition شامل ٿيل ھوندي آھي جنھن جو لاڳاپو مال جي پالنا ۽ صورتحال سان هوندو آھي ته به ان لاءِ اھو ٻول ڪَتب آندو ويندو آھي.
نسل-زي جي تعليم

**نسل-زي** يا **جنريشن-زي** يا مختصر لاءِ Gen-Z، عام طور تي "زومرز" جي نالي سان پڻ سڃاتل آهي،  هڪ آبادياتي يا انساني نسل جو اهو حصو آهي، جيڪو ٻئي ملينيئم (هزارين سال)، 2000ع جو حوالي سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ اڳوڻي نسل، "الفا" جو جانشين طور آهي. محقق ۽ مشهور ميڊيا 1990ع جي ڏهاڪي کي شروعاتي ڄمڻ جي سال ۽ 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڄمڻ وارن کي هن نسل جي حوالي سان استعمال ڪن ٿا. هي مضمون خاص طور تي جنريشن-زي (Z) جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿو.
 
File:PISA test score- Mean performance on the reading scale, OWID.svg
File:PISA test score- Mean performance on the science scale, OWID.svg
 

سڄي دنيا ۾، نسل-زي (Gen Z) کي عام طور تي ترقي يافته ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ پرائمري اسڪولن ۾ داخلن جي وڏي شرح سان سڃاڻن ٿا.

آرگنائيزيشن فار اڪنامڪ ڪوآپريشن اينڊ ڊولپمينٽ، او اي سي ڊي (OECD) پنهنجي 36 ميمبر رياستن ۾ تعليمي خرچن ۽ ڪاميابين تي تحقيق جي حمايت ڪئي آهي ۽ ڏٺائين ته جڏهن 2000ع جي شروعات ۾ خرچن ۾ اضافو ٿيو، تعليمي ڪارڪردگي گهڻو ڪري جمود ۾ اچي وئي پر چين ۽ سنگاپور جا شاگرد، ٻئي او اي سي ڊي کان ٻاهر، پنهنجن همعصرن کان اڳتي وڌڻ لڳا. او اي سي ڊي (OECD) سماجي ۽ اقتصادي پس منظر کي تعليمي ڪاميابي ۾ اهم عنصر قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته، ڪجهه ملڪ پس منظر ۽ ڪارڪردگي جي وچ ۾ ڪمزور رابطي جو مظاهرو ڪن ٿا، مطلب ته انهن (چين ۽ سنگاپور) ملڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برابري وارو تعليمي نظام آهي.

ڪورونا وائرس وبا، ڪووڊ-19 (COVID-19) جي وبائي مرض لڳ ڀڳ ڏيڍ ارب شاگردن جي تعليم کي متاثر ڪيو آهي، جيئن يونيسڪو جي مطابق، وبا جي پهرئين سال 165 ملڪن ۾ اسڪول پنهنجا دروازا بند ڪري ڇڏيا آهن ۽ 6 ڪروڙ استادن کي گهر موڪليو ويو. وبائي مرض جي پهرين سال دوران اسڪول جزوي طور تي يا مڪمل طور تي، تقريبن 80 سيڪڙو تعليم واري وقت لاءِ بند ڪيا ويا. ڪجهه ملڪن ڏورانهن علائقن ۾ انٽرنيٽ تائين رسائي کي وڌايو يا قومي ٽيليويزن تي وڌيڪ تعليمي مواد نشر ڪيو. هي اختيار سڀني مقصدن ۾ نه هو ڇو ته انٽرنيٽ جي رسائي خاص طور تي مختلف هئي ۽ سڄي دنيا ۾ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جو ٻه ٽيون گهر ۾ انٽرنيٽ تائين رسائي نه هئي.

2000ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾، اڀرندڙ معيشتن مان شاگردن جو وڏو تعداد اعليٰ تعليم لاءِ پرڏيهه وڃي رهيو هو. اهو ڪيترن ئي مغربي يونيورسٽين لاءِ ترقي جو سونهري دور هو، جيڪيون بين الاقوامي شاگردن کي داخل ڪري رهيي هيون. بهرحال، ڪووڊ-19 ( COVID-19) هن سونهري دور کي ختم ڪري ڇڏيو.

هي مضمون نسل-زي (Gen-Z) جي تعليم، بشمول عالمي رجحانات ۽ ايشيا، يورپ، اتر آمريڪا ۽ اوشيانا لاء اضافي معلومات تي مبني آهي.

## عالمي رجحانات

## ايشيا ۾

## يورپ ۾

## اتر آمريڪا ۾

## اوشيانا ۾

## حوالا

زمرو:تعليم
حزه

**حزه** (انگريزي: Mosses؛ عربي: نبات الخزازيه)، سينور جهيڙا، ننڍڙا، بغير نالي وارا (Non-Vascular)، بغير گل وارا ٻوٽا آهن، جنهن کي ٽئڪسانومي تقسيم (Taxonomic Division)، برايوفائٽا (Bryophyta) جو حوالو ڏئي سگھجي ٿو. برايوفائٽا کي پيرنٽ گروپ، برايوفائٽس (bryophytes) جي حوالي سان سڃاتو وڃي، جنهن ۾ جگر ٻوٽا (Liver Worts) ۽ سڱ ٻوٽا (Horn Worts) شامل آهن.

حزه (Moss) عام طور تي، اڪثر نم يا ڇانو واري هنڌن تي، تيز  سائي رنگ جا جهنڊ (Clumps) ٺاهيندا آهن. هن جا انفرادي ٻوٽا عام طور تي سادي پنن مان ٺهيل هوندا آهن جيڪي عام طور تي، صرف هڪ گھرڙي وارا هوندا آهن، تن سان ڳنڍيل هوندا آهن جيڪا شاخن وارا يا بغير شاخن جي هوندا آهن ۽ صرف پاڻي ۽ غذائي مواد جي حرڪت ۾ محدود ڪردار ادا ڪن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجھ نوعن ۾ حرڪت وارا ٽشوز موجود آهن، پر اها عام طور تي ترقي يافته نه آهن ۽ ساخت جي لحاظ کان ويسڪولر ٻوٽن ۾ ملندڙ ساڳئي ٽشوز کان مختلف آهن. حزه (Moss) کي ٻج نه هوندو آهي ۽ حياتي افزائش (fertilization) کان پوءِ اسپوروفائٽس (Sporophytes) پيدا ٿين ٿا، جنهن ۾ شاخون نه هونديون آهن ۽ جن جي مٿان هڪ ئي ڪيپسول هوندو آهي، جن ۾ اسپور (spores) هوندا آهن. اهي عام طور تي 0.2-10 سينٽي ميٽر (0.1-3.9 انچ) ڊگها هوندا آهن، پر ڪجهه نسل تمام وڏا هوندا آهن. ڊاسونيا، دنيا ۾ سڀ کان وڏي حزه (Moss) آهي، جيڪا اوچائي ۾ 50 سينٽي ميٽر (20 انچ) تائين وڌي سگهي ٿي. هنن جي لڳ ڀڳ 12,000 نوع آهن. 

حزه کي عام طور تي سينور (Lichens)؛ جگر ٻوٽن (Liver Worts) ۽ سڱ ٻوٽن (Horn Worts)، سان خلط (confused) ويندو آهي. جيتوڻيڪ هنن کي اڪثر بغير نالي واري ٻوٽن جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي، ڪيترن ئي حزه (Moss) ۾ ترقي يافته ناليوارا نظام (Vascular Systems) موجود آهن.  جگر ٻوٽي ۽ سڱ ٻوٽي وانگر، هيپلوئڊ گيمٽوفائٽ توليد (Reproduction) حزه (Moss) جي زندگي جي چڪر جو غالب مرحلو آهي. اهو نمونو سڀني ويسڪولر ٻوٽن (ٻج واري ٻوٽن ۽ پيٽريڊوفائٽس) جهيڙو آهي، جتي ڊپلوئڊ اسپوروفائٽ نسل غالب آهي. سينور شايد سطحي طور تي حزه (Moss) سان مشابهت رکن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا عام نالا هوندا آهن جن ۾ لفظ "موس" (moss) شامل هوندو آهي، جهيڙو کي، "رينڊيئر موس" (reindeer moss) يا" آئس لينڊ موس" (Iceland moss)، پر اهيا سمبيوز ٿيل فنگلس آهن ۽ حزه (Moss) سان لاڳاپيل نه آهن. 

حزه (Moss) جي مکيه تجارتي اهميت پيٽ (peat) جنهن کي ٻارڻ طور يا برتن ٺاهڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ حزه پيٽ جي مکيه جزن (اڪثر ڪري جينس اسفگنم) جي طور تي آهي، جيتوڻيڪ اهي پڻ آرائشي مقصدن لاء, جهڙوڪ باغن ۽ گلن جي واپار ۾, استعمال ڪئي ويندي آهي. پيٽ جي روايتي استعمال ۾  انهن جي غير موصليت ۽ انهن جي وزن جي 20 ڀيرا مائع جذب ڪرڻ جي صلاحيت شامل آهي. حزه هڪ اهم نسل  آهي ۽ ٻيلن ۽ جانورن جي رهائش (Habitat) جي بحالي ۽ کي فائدو ڏئي ٿي. 

## جسماني خاصيتون
## درجه بندي
## ارضياتي تاريخ
## ماحوليات
## پوکڻ
## استعمال

## پڻ ڏسو
## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Information, diagrams and photos
* Moss grower's handbook (2.3 9MB PDF file)
* The British Bryological Society
* Picture Gallery of Mosses
* World of Mosses – Watercolour paintings of moss by Robert Muma

زمرو:حزه
زمرو:الجي
زمرو:سينور
زمرو:مسيسيپيئن جو پهريون ظهور
زمرو:ڪاربونيفيرس توسيع جو پهريون ظهور

## حوالا

زمرو:نباتيات
زمرو:نباتاتيات
زمرو:ٻوٽن جا ڊويزن
زمرو:ٽيڪسانومي (حياتيات)
برسيان

**برسيان** يا **فرن** (Fern؛ سائنسي نالو، پوليپوڊايوپسڊا ۽ پوليپو ڊائيوفيٽا)، ويسڪولر ٻوٽن (زائلم ۽ فلوئم سان گڏ ٻوٽا) جو هڪ گروپ آهي، جيڪا اسپورز (spores) ذريعي ٻيهر پيدا ٿيڻ ٿا ۽ نه انهن جا ٻج هوندا آهن ۽ نه ئي انهن تي گل ايندا آهن. اها سينور (Moss) کان، وسڪولر هجڻ جي ڪري، يعني خاص ٽشوز هجڻ سان، جيڪي پاڻي ۽ غذائي مواد جي ترسيل ڪندا آهن، مختلف آهن. هنن جي زندگي جي چڪر ۾، اسپوروفائٽ (شاخ واري توليد) غالب مرحلو هوندو آهي.

فرن ۾ پيچيده پنن کي ميگافل سڏيو ويندو آهي جيڪي ڪلب موس جي مائڪروفل کان وڌيڪ پيچيده هوندا آهن. گهڻا فرن ليپٽيوسپورنگيٽ فرن آهن. اُهي ڪنڊا لڳل ٿلها هيڊز ٺاهيندا آهن جيڪي اڻلڀ ۽ ڦاٽن ۾ وڌندا آهن. گروپ ۾ اٽڪل 10,560 سڃاتل موجوده نوعون شامل آهن. فرن جي وضاحت هتي وسيع معنيٰ ۾، سڀئي پوليپوڊايوپسڊا، جنهن ۾ ليپٽوسپورنجيئيٽ  Leptosporangiate (پوليپوڊيڊائي Polypodiidae) ۽ يوسپورنجيئيٽ (Eusporangiate) فرن شامل آهن. پوئين گروهه ۾ هارس ٽيل (Horsetail)، وسڪ فرن (Whisk Fern)، مراٽيئوئڊ (marattioid) ۽ اوفيوگلوسوئڊ (ophioglossoid) فرن شامل آهن، جي طور ڪئي وئي آهي.   

ڪرائون گروپ، جن ۾ ليپٽوسپورنجيئٽس ۽ يوسپورنجيئٽس شامل آهن، اندازاً 423.2 ملين سال اڳ سلوريئن دور جي آخر ۾ پيدا ٿيا، پر پوليپوڊيلس، اهو گروهه جيڪا %80 موجود فرن جي نوعن تي مشتمل آهي، ظاهر نه ٿيو ۽ نه ئي ڪريٽاسيئس دور تائين هن ۾ تنوع پيدا ٿيو. اها گلدار ٻوٽن (Angiosperms)، جيڪي دنيا جي نباتات تي غلبو ڪيا، جي اڀار سان گڏ آيا.

فرن وڏي اقتصادي اهميت جا حامل نه آهن، پر ڪجهه نوعون کاڌ خوراڪ، دوائن، بايو فرٽيلائزر، آرائشي ٻوٽن ۽ آلوده مٽي جي علاج لاءِ استعمال ٿينديون آهن. اها فضا (atmosphere) مان ڪيميائي آلودگي کي ختم ڪرڻ جي صلاحيت لاءِ تحقيق جو موضوع بڻيل آهن. فرن جون ڪجهه نوع، جهڙوڪ بريڪن (پيٽريڊيئم اڪيلينم) ۽ واٽر فرن (ازولا فيليڪولائيڊس)، سڄي دنيا ۾ اهم ٻوٽا آهن. ڪجھ فرن نوع، جهڙوڪ ازولا، نائٽروجن کي درست ڪري سگھن ٿا ۽ چانورن جي ٻوٽن جي نائيٽروجن غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگھن ٿا. اها پڻ لوڪ ڪهاڻين ۾ ڪجهه ڪردار ادا ڪن ٿا.

## وضاحت
## زندگي جو چڪر ۽ پيدائش
## درجي بندي
## تقسيم ۽ رهائش
فرن پنهنجي ورهاست ۾، تمام گهڻي دولت سان گڏ ٽاڪرو علائقن ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ آرڪٽڪ علائقن ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. سڀ کان وڏو تنوع اڀرندڙ اڀرندڙ برساتي ٻيلن ۾ ٿئي ٿو. نيوزي لينڊ، جنهن لاءِ فرن هڪ علامت آهي، اٽڪل 230 جنسون هن سڄي ملڪ ۾ ورهايل آهن. اهو يورپي ٻيلن ۾ هڪ عام ٻوٽو آهي. 
## ماحوليات
## استعمال
## ثقافت
## ٻيا ٻوٽا
## پڻ ڏسو
* :باب:نباتات
* :باب:وڻ
* :باب:الجي
* سينور 

## خارجي لنڪس
## حوالا

زمرو:برسيان
زمرو:نباتيات
زمرو:نباتاتيات
زمرو:ٻوٽن جا ڊويزن
زمرو:ٽيڪسانومي (نباتاتيات)
زراعت جو ماهر

**زراعت جو ماهر** (Agriculturist ، Agronomist) زراعت جي سائنس، مشق ۽ زرعي ڪاروبار جي انتظام ۾ پروفيشنل آهي. اهو ڪئناڊا، هندستان، فلپائن، آمريڪا ۽ يورپي يونين ۾ هڪ منظم پيشو آهي. پيشه ور کي نامزد ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين نالن ۾ زرعي سائنسدان، زرعي محقق، زرعي انجنيئر، زرعي مئنيجر، زرعي رٿابندي ڪندڙ ۽ زرعي پاليسي ساز شامل آهن.
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
## حوالا

زمرو:زراعت
زمرو:پيشا
علم زراعت

**علم زراعت** (Agronomy) زراعت طرفان پيدا ڪيل ٻوٽن جي پيداوار کي خوراڪ، اينڌن، فائبر، ڪيميائي شيئن، آرائش ۽ زمين جي تحفظ لاءِ استعمال جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي آهي. علم زراعت ۾ ٻوٽن جي جينيات، ٻوٽن جي فزيالوجي، موسميات ۽ مٽي جي سائنس جي تحقيق شامل ڪئي وئي آهي. اهو سائنسي علوم جهڙوڪ حياتيات، ڪيميا، ماحوليات، اقتصاديات، زميني سائنس ۽ جينيات جي ميلاپ جو استعمال آهي. زراعت جي ماهرن کي زرعي ماهر (Agronomist) چيو ويندو آهي.

## تاريخ
## ٻوٽن جي پيدائش
## حياتياتي ٽيڪنالاجي
## مٽي جي سائنس
## زرعي ماحوليات
## نظرياتي ماڊلنگ
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

*The American Society of Agronomy (ASA)
*Crop Science Society of America (CSSA)
*Soil Science Society of America (SSSA)
*European Society for Agronomy
*The National Agricultural Library (NAL)  – Comprehensive agricultural library.
*Information System for Agriculture and Food Research

## حوالا

زمرو:زراعت
زمرو:علم زراعت
زمرو:درسي علم
زمرو:زرعي سائنس
زمرو:اطلاقي سائنس
زمرو:زندگي جي سائنس
زمرو:سائنس جا شعبا
لوڪ ورثه هيريٽيج ميوزيم

**لوڪ ورثو هيريٽيج ميوزيم** (Lok Virsa Heritage Museum)، جنهن کي **لوڪ ورثو ميوزيم** پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ ميوزيم آهي جنهن جو انتظام **لوڪ ورثا**-**نيشنل انسٽيٽيوٽ آف لوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج** پاران ڪيو ويندو آهي.  

اهو اسلام آباد، پاڪستان ۾ تاريخ ۽ ثقافت جو هڪ ميوزيم آهي، جيڪو شڪرپاريان جي ٽڪرين تي واقع آهي، جيڪو پاڪستان جي زنده ثقافتن کي ڏيکاري ٿو.   

ميوزيم سال 1974ع ۾ کوليو ويو ۽ 2002ع ۾ *لوڪ ورثه قانوني اسٽيٽس آرڊيننس، 2002* جي پٺيان هڪ خودمختيار ادارو بڻجي ويو.  ميوزيم ڪيترن ئي عمارتن ۽ گڏوگڏ هڪ آئوٽ ڊور ميوزيم تي مشتمل آهي جنهن ۾ 3,000 سياحن جي گنجائش آهي.

## حوالا

زمرو:عجائب گھر
زمرو:ثقافتي ورثو
زمرو:سياحتي ڪشش
زمرو:پاڪستاني ثقافت
زمرو:پاڪستان ۾ سياحت
زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:ايشيا ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ
سنڌ آرڪائيوز

**سنڌ آرڪائيوز** (Sindh Archives)، پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حڪومت جو مکيه ذخيرو آهي, اها ڪراچي ۾ واقع آهي.

ان ۾ سنڌ جي تاريخ جا رڪارڊ محفوظ آهن. سنڌ آرڪائيوز کي آگسٽ 1988ع ۾ ثقافت، راندين، سياحت ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي جي فرسٽ سيڪريٽري عبدالحميد آخوند جي ماتحت هڪ مڪمل کاتو بڻايو ويو. سنڌ آرڪائيوز کي سال 1992ع ۾ ان جي موجوده جاءِ تي منتقل ڪيو ويو. ڪم جي فني خدمتن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ، مسٽر مارٽن موئر فائنر، اسسٽنٽ ڪيوريٽر، برٽش ميوزيم کي ڀرتي ڪيو ويو. سندس رهنمائيءَ ۾ عملي کي پراڻا رڪارڊ سنڀالڻ جي هدايت ڪئي وئي. 2003ع ۾ سنڌ آرڪائيوز کي ثقافت، سياحت، راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي کان انفارميشن اينڊ آرڪائيوز کاتي منتقل ڪيو ويو.

## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:حڪومت سنڌ
زمرو:پاڪستان ۾ آرڪائيوز
زمرو:سنڌ جا سرڪاري ادارا
ڪايا پلٽ

ميٽامارفوسيس يا ڪايا پلٽ فرانز ڪافڪا جو هڪ ناول آهي، جيڪو 1915ع ۾ شايع ٿيو. فرانز ڪافڪا ويھين صديءَ جو وڏي ۾ وڏو اديب هيو, جنھن جون لکڻيون سمجھڻ لاءِ به وڏو اَڀياسُ گُھرن ٿيون. هي ناول گريگور سامسا جي تبديليءَ ۽ سندس خاندان تي ۽ ان جي اثر جي چوڌاري گھمي ٿو. 

فرانز ڪافڪا جو (The Metamorphosis) گريگور سامسا جي باري ۾ آهي، جيڪو هڪ سفر ڪندڙ سيلز مين آهي، جيڪو هڪ ڏينهن جاڳي ٿو ۽ اهو ڏسي ٿو ته هو هڪ وڏي ڪيڙي ۾ مٽجي ويو آهي. هن جا گھر ڀاتي هن کان بيزار آهن، خاص طور تي تڏهن جڏهن هو هاڻي هو ڪمائڻ جي قابل نه آهي. گريگور جو ڪٽنب، سندس والدين ۽ ڀيڻ گريٽي، سندس نئين روپ کان حيران ۽ پريشان آهن. اهي هن کي سمجھڻ ۽ گفتگو ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.

گريگور پنهنجي ڪمري تائين بند ٿي ويندو آهي، ٻاهرئين دنيا سان رابطو ڪرڻ جي قابل ناهي. هن جا گھر ڀاتي پھريان ته هن کي کارائيندا آهن، پر پوءِ هو گھڻو ڪري کائنس بيزار ٿي ويندا آهن. گريگور جي تبديلي خاندان جي مالي صورتحال کي متاثر ڪري ٿي. سندس گھر ڀاتي هاڻي روزگار ڳولن ٿا, ڇو ته گريگور هاڻي وڌيڪ ڪمائڻ جھڙو ناهي. جيئن گريگور جي حالت اهڙي ئي برقرار رهي ٿي، تنھنڪري سندس ڪٽنب جا رويا مٽجي وڃن ٿا گريٽي سندس ننڍي ڀيڻ، جا شروعاتي طور تي گريگور جي پرواهه ڪندي هئي، سندس هن حالت سبب اها به کائنس بيزار  ٿي ويندي آهي. گريگور جي جسماني ۽ ذهني صحت خراب ٿي ويندي آهي. ۽ هو پنهنجي ڳالھائڻ جي صلاحيت وڃائي ويھي ٿو ۽ وڌيڪ ڊِڄَ جھڙو ٿي وڃي ٿو.

سندس گھر ڀاتي ان نتيجي تي پھچن ٿا ته گريگور هاڻي انسان ناهي رهيو ۽ هو هن جي پرواهه ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪن ٿا. گريگور آخرڪار اهو فيصلو ڪرڻ کانپوءِ مري ويو ته هو پنهنجي خاندان لاءِ بوجھ آهي. سندس ڪٽنب کي هن مان ڇوٽڪارو ملي ٿو. اهي پنھنجون زندگيون ٻيھر تعمير ڪرڻ شروع ڪن ٿا، گريٽي هڪ سُندر ۽ آزاد ناريءَ جي حيثيت سان اڀري ٿي ۽ گھر ڀاتي سندس شاديءَ بابت سوچين ٿا.

ناول جن اهم نڪتن کي ڏسي ٿو سي هي آهن. 

- سڃاڻپ ۽ ٻڌي

- زندگي جي مورکتا

- خانداني دٻاءُ ۽ ذميواري

- اڪيلائي ئي اڪيلائي

- انساني حالت ۽ ان جي حساسيت

گريگور جي تبديلي ۽ سندس سڃاڻپ انسانيت جي ورهاڱي جي نمائندگي ڪري ٿي.

- ڪيڙي جھڙو جاندار زندگي جي بيوقوفيت ۽ غير يقيني صورتحال جي علامت آھي. 

"ميٽامارفوسس" هڪ سوچڻ وارو ۽ نفسياتي طور تي پيچيده ناول آهي جنھن جي ذريعي ڪافڪا گريگور جي غير معمولي تبديلي ذريعي انساني حالت کي ڳولي ٿو.

ناول تي ادبي نقادن جي وچ ۾ وڏي پئماني تي بحث ڪيو ويو آهي، جن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. جيئن هر اهو ماڻھو ميٽامارفوسيس جو شڪار آ جو سماج کان ڪٽيل آهي ۽ سماجي ذميوارين نڀائڻ جھڙو ناهي. 

نوٽ- ميٽا مارفوسيس يا ڪايا پلٽ هڪ حياتياتي عمل آهي جنهن جي ذريعي هڪ جانور جسماني طور تي ترقي ڪري ٿو جنهن ۾ پيدائش جي تبديلي يا واڌِ شامل آهي، جنهن ۾ سيل جي واڌ ۽ فرق جي ذريعي جانور جي جسم جي جوڙجڪ ۾ هڪ چٽي ۽ نسبتا اوچتي مٽاسٽا شامل هوندي آهي.
ميٽامارفوسس

**ميٽامارفوسس** (Metamorphosis) هڪ حياتياتي عمل آهي جنهن جي ذريعي هڪ جانور جسماني طور تي ترقي ڪري ٿو جنهن ۾ پيدائش جي تبديلي يا واڌِ شامل آهي، جنهن ۾ جيو گھرڙن جي واڌ ۽ فرق جي ذريعي جانور جي جسم جي جوڙ جڪ ۾ هڪ چٽي ۽ نسبتا اوچتي مٽاسٽا شامل هوندي آهي. ڪي جيت، جيلي فش، مڇيون، جلٿيليا، مولسڪ، ڪرسٽيشين، نائڊرين، ڪئينوڊرمز ۽ ٽونيڪيٽس ميٽامورفوسس مان گذرن ٿا، جيڪو اڪثر ڪري غذائيت جي ذريعن يا رويي جي تبديلي سان گڏ هوندو آهي. جانورن کي نسلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو جيڪي مڪمل ميٽامورفوسس (holometaboly)، نامڪمل ميٽامورفوسس (hemimetaboly)، يا ڪو ميٽامورفوسس (ametaboly) سان گذرڻ ٿا.

عام طور تي لاروا اسٽيج وارا جانور ميٽامورفوسس مان گذرن ٿا ۽ ميٽامورفوسس دوران جانور لاروا خاصيتون وڃائي ٿو. 

## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:حيوانيات
ايشور هڪ دوکو

ايشور هڪ دوکو هڪ 2006 جو ڪتاب آهي جيڪو برطانوي ارتقائي حياتيات جي ماهر ۽ اخلاقيات جي ماهر رچرڊ ڊاڪنز جو آهي. دي گڊ ڊيليوئن ۾، ڊاکنز دعويٰ ڪري ٿو ته هڪ مافوق الفطرت خالق، خدا، تقريباً موجود ئي نه آهي، ۽ اهو يقين هڪ ذاتي خدا ۾ هڪ فريب جي حيثيت رکي ٿو، جنهن کي هو مضبوط متضاد ثبوتن جي سامهون رکيل هڪ مسلسل غلط عقيدي جي طور تي بيان ڪري ٿو. هو رابرٽ پيرسگ جي ليلا (1991) ۾ ڏنل بيان سان همدردي رکي ٿو ته "جڏهن هڪ شخص هڪ وهم ۾ مبتلا ٿئي ٿو ته ان کي پاگل پن چئبو آهي. جڏهن ڪيترائي ماڻهو هڪ فريب ۾ مبتلا ٿين ٿا ته ان کي مذهب سڏيو ويندو آهي. ڪتاب ۾، ڊاکنز ان رشتي کي ڳولي ٿو. مذهب ۽ اخلاقيات جي وچ ۾، مثال مهيا ڪن ٿا جيڪي مذهب کان آزاد طور تي موجود اخلاقيات جي امڪان تي بحث ڪن ٿا ۽ مذهب ۽ اخلاقيات ٻنهي جي اصليت لاءِ متبادل وضاحتون پيش ڪن ٿا.ڊسمبر 2006 جي شروعات ۾، اهو نيو يارڪ ٽائمز هارڊ ڪوور نان فڪشن بيسٽ سيلر لسٽ ۾ نون هفتن کان پوءِ چوٿين نمبر تي پهچي ويو. ٽي لک کان وڌيڪ ڪاپيون وڪرو ڪيون ويون. Dawkins جي مطابق 2016 ۾ هڪ انٽرويو ۾ Matt Dillahunty سان، هن ڪتاب جو هڪ غير مجاز عربي ترجمو سعودي عرب ۾ 3 ملين ڀيرا ڊائون لوڊ ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب کي تمام گهڻو تبصرو ۽ تنقيدي موٽ ملي آهي، جنهن جي جواب ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا ويا آهن.
انساني جينوم

**انساني جينوم** (Human Genome) انسانن لاءِ نيوڪليڪ ايسڊ جي ترتيبن جو هڪ مڪمل سيٽ آهي، جنهن کي 24 مختلف ڪروموسوم جيو گھرڙن جي نيوڪليس ۾  هر هڪ جي اندر، ڊي اين اي (DNA) جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويو آهي. هڪ ننڍڙو ڊي اين اي ماليڪيول انفرادي مائٽوڪونڊريا ۾ ملي ٿو. اها عام طور تي نيوڪليائي جينوم ۽ مائٽوڪونڊريل جينوم جي طور تي الڳ الڳ مطالعو ڪيا ويا آهن. انساني جينوم ۾ پروٽين-ڪوڊنگ ڊي اين اي جي ترتيب ۽ مختلف قسم جا ڊي اين اي جيڪي پروٽين کي انڪوڊ نٿا ڪن، شامل آهن. پوء وارو هڪ متنوع قسم، جنهن ۾ ڊي اين اي ڪوڊنگ غير ترجمو ٿيل آر اين اي (RNA) لاءِ آهي، جيئن ته رائبوسومل آر اين اي، منتقلي آر اين اي، رائبوزيمس، ننڍڙا ماليڪيولي آر اين اي ۽ ڪيترن ئي قسمن جا ريگيوليٽري آر اين اي شامل آهن. ان ۾ پروموٽر ۽ انهن سان لاڳاپيل جين ريگيوليٽري عناصر، ڊي اين اي ادا ڪندڙ ڍانچي ۽ نقلي ڪردار، جهڙوڪ ڇڪڻ وارا علائقا، ٽيلوميرس، سينٽروميرس ۽ نقل جي اصليت، ان سان گڏ وڏي تعداد ۾ ٽرانسپوزيبل عناصر، داخل ٿيل وائرل ڊي اين اي، غير فنڪشنل سيڊوجينز ۽ سادو، انتهائي ورجائيندڙ سلسلو، انترون شامل آهن. انٽرون (Introns) غير ڪوڊنگ ڊي اين اي جو هڪ وڏو سيڪڙو ٺاهيندا آهن. ھن غير ڪوڊنگ ڊي اين اي مان ڪجھ غير ڪم ڪندڙ جنڪ ڊي اين اي آھن، جھڙوڪ سيڊوجينز (pseudogenes)، پر جنڪ ڊي اين اي جي ڪل مقدار تي ڪو به پختو اتفاق نه آھي.

جيتوڻيڪ انساني جينوم جو سلسلو مڪمل طور تي 2022ع ۾ ڊي اين اي جي ترتيب سان طئي ڪيو ويو آهي (ميٿيلوم سميت)، اهو اڃا تائين مڪمل طور تي سمجهي نه سگهيو آهي. سڀ کان وڌيڪ، پر سڀ نه، جينز جي سڃاڻپ ڪئي وئي آهي هڪ ميلاپ جي ذريعي اعليٰ قسم جي تجرباتي ۽ بايو انفارميٽڪس طريقن جي، پر انهن جي پروٽين ۽ آر اين اي پروڊڪٽس جي حياتياتي ڪمن کي وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ، اڃا تائين گهڻو ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي. 

## انساني جينوم جو ماپ
## ماليڪيولر تنظيم ۽ جينز مواد
## تسلسل
## انسانن ۾ جينومياتي تبديلي
## انساني جينياتي خرابيون
## ارتقا
## مائٽوڪونڊريل ڊي اين اي
## ايپي جينوم
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

* Annotated (version 110) genome viewer of T2T-CHM13 v2.0
* Complete human genome T2T-CHM13 v2.0 (no gaps)
* Ensembl The Ensembl Genome Browser Project
* National Library of Medicine Genome Data Viewer (GDV)
* UCSC Genome Browser using T2T-CHM13 v2.0
* Uniprot: per chromosome gene list
* Human Genome Project
* The National Human Genome Research Institute
* The National Office of Public Health Genomics
* Simple Human Genome viewer

## حوالا

زمرو:جينيات
زمرو:حياتيات
مائيٽوڪونڊريل ڊي اين اي

**مائٽوڪونڊريل ڊي اين اي** (Mitochondrial DNA)، مختصر طور تي ايم ٽي ڊي اين اي (mtDNA) ۽ ايم ڊي اين اي(mDNA)، ڊي اين اي (DNA) آهي جيڪو مائٽوڪونڊريا آرگنيلز ۾ يوڪريٽائ جيو گھرڙن ۾ واقع آهي جيڪو ڪيميائي توانائي کي کاڌي مان **ايڊينوسائن ٽرائيفاسفيٽ** (ATP) ۾ تبديل ڪري ٿو. **مائٽوڪونڊريل** ڊي اين اي، ڊي اين اي (DNA) جو ھڪڙو ننڍڙو حصو آھي جيڪو يوڪريوٽڪ جيو گھرڙن  ۾ ملي ٿو. گهڻو ڪري ڊي اين اي جيو گھرڙي جي نيوڪلئس ۾ هوندو آهي ۽ ٻوٽن ۽ الجائي ۾ ڊي اين اي پلاسٽڊ، جهڙوڪ ڪلوروپلاسٽ، ۾ پڻ ملي ٿو.

Human mitochondrial DNA was the first significant part of the human genome to be sequenced. This sequencing revealed that human mtDNA has 16,569 base pairs and encodes 13 proteins. As in other vertebrates, the human mitochondrial genetic code differs slightly from nuclear DNA.

Since animal mtDNA evolves faster than nuclear genetic markers, it represents a mainstay of phylogenetics and evolutionary biology. It also permits tracing the relationships of populations, and so has become important in anthropology and biogeography.

## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
* 

## حوالا

زمرو:جينيات
زمرو:حياتيات
زمرو:ڊي اين اي
ھولوڪاسٽ

ھي مضمون چيٽ جي پي ٽي پاران لکيو ويو آھي، جڏھن تہ ضرورت مطابق معمولي سڌارا ڪيا ويا آھن، ساڳي ئي وقت ان ۾ غلطي جي گنجائش پڻ موجود ٿي سگهي ٿي.

**هولوڪاسٽ** (The Holocaust) ٻئي عالمي جنگ دوران پيش آيل هڪ غيرانساني واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنھن ۾ نازي جرمني ۽ ان جي حامين يورپ جي يھودين، ۽ ٻين اقليتن جو منظم قتل عام ڪيو. هولوڪاسٽ جو مقصد نازي جرمني جي حاڪم اڊولف هٽلر ۽ سندس حامين پاران "يھودي مسئلي جو آخري حل" ڪرڻ هو، جيڪو انهن جي خيال ۾ يھودين ۽ ٻين اقليتن جي مڪمل تباهي سان ممڪن هو.

## هولوڪاسٽ جو پسمنظر

1933ع ۾ جڏهن هٽلر جرمني جو چانسلر بڻيو، تڏهن هن يھودين، روما (گجر/ٻديا)(؟)، معذور ماڻهن، هم جنس پرستن، ۽ سياسي مخالفن سميت مختلف گروپن کي نشانو بڻايو. نازي نظريي مطابق، يھودي جرمن معاشري ۽ دنيا لاءِ خطرناڪ هئا. هن نفرت کي فڪري، مذهبي، ۽ سياسي بنيادن تي جوڙيو ويو ۽ ان جي آڌار تي ٻئي عالمي جنگ دوران تقريباً 6 ملين يھودين کي قتل ڪيو ويو.

## هولوڪاسٽ جي شروعات

هولوڪاسٽ جون شروعاتي علامتون 1935 جي "نورمبرگ قانون" سان نظر آيون، جيڪي يھودين کي جرمن شھريت کان محروم ڪري ڇڏيو. ان سان گڏوگڏ يھودين جي تجارتي، تعليمي، ۽ سماجي زندگي کي محدود ڪيو ويو. 1939 ۾ ٻئي عالمي جنگ جي شروعات کان پوءِ، نازين قبضو ڪيل ملڪن ۾ يھوين کي مخصوص گيٽوز ۽ ڪئمپن ۾ منتقل ڪيو.

## موت جي ڪئمپن ۾ نسل ڪشي

1941ع ۾ نازي جرمني سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنھن سان يھودين ۽ ٻين اقليتن جي منظم قتل عام ۾ شدت آئي. نازي جرمني، پولينڊ ۽ ٻين ملڪن ۾ موت جا ڪئمپ قائم ڪيا جهڙوڪ آشويٽز، ٽريبلينڪا، ۽ سوبيبور. انهن ڪئمپن ۾ ماڻهن کي گئس چيمبرن ۾ ماريو ويندو هو، جنھن کي هڪ منظم نسل ڪشي جي حصي طور انجام ڏنو ويو.

## متاثر ٿيندڙ گروپ

يھودين کان علاوه، هولوڪاسٽ دوران گجر(؟)، سياسي قيدين، معذور ماڻهن، هم جنس پرستن، ۽ ٻيا بہ نشانو بڻايا ويا. مجموعي طور تي تقريباً 11 ملين ماڻهو قتل ٿيا، جن مان 6 ملين يھودي هئا.

## جنگ کان پوءِ

1945ع ۾ اتحادي فوجن جي ڪاميابيءَ سان نازي جرمني جو خاتمو ٿيو، جنھن بعد ڪيتريون ئي ڪئمپس آزاد ٿيون. جنگ کان پوءِ نورمبرگ ٽرائل ۾ ڪيترن ئي نازي اڳواڻن تي انسانيت خلاف جرم جا ڪيس هلايا ويا ۽ کين سزا ڏني وئي.

## يادگار ۽ سبق

هولوڪاسٽ جي خوفناڪ تجربن کي ياد رکڻ لاءِ مختلف ملڪن ۾ يادگار ۽ عجائب گهر قائم ڪيا ويا آهن. هولوڪاسٽ تاريخ کي پڙهڻ جو مقصد اهو آهي تہ انسانيت ٻيهر اهڙي بربريت کي ڪنهن بہ صورت ۾ برداشت نہ ڪري. هن سان گڏوگڏ، ان سان اسان کي انساني حقن جي تحفظ، تعصب جي مخالفت، ۽ امن ۽ انصاف جي ضرورت جي باري ۾ ڄاڻ ملي ٿي.
ڪينو داس

**ڪينو داس** (Keno Daas) پٿر جي نقاشي، گلگت، گلگت بلتستان، پاڪستان ۾ هڪ آثار قديمه وارو ماڳ آهي. هي پٿر جي اهم نقاشيون آهن ۽ گلگت کان ٻاهر، هنزه وادي ڏانهن آهن. 

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان ۾ قديم آثار
زمرو:گلگت بلتستان جي تاريخ
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
دي بيٽلس

ھي مضمون چيٽ جي پي ٽي پاران لکيو ويو آھي، جڏھن تہ ان ۾ معمولي تبديليون ڪيون ويون آھن. معلومات جي پڪ نہ ٿي ڏني وڃي.

**دي بيٽلس** (The Beatles) 1960ع ۾ لنڊن ۾ ٺھيل ھڪ مشھور برطانوي راڪ بئنڊ آھي، جنھن موسيقي جي دنيا ۾ انقلاب آندو. بئنڊ جا ميمبر جان لينن، پال ميڪارٽني، جارج ھيرسن، ۽ رِنگو اسٽار ھئا، ۽ ھنن جي موسيقي کي پاپ، راڪ، ۽ سائڪيڊيلڪ جي ميلاپ طور ڏٺو ويندو آھي. 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾، دي بيٽلس جي موسيقي، جھڙوڪ *Hey Jude*، *Let It Be*، ۽ *Yesterday*، ھڪ وڏي سماجي ۽ ثقافتي تبديلي جو حصو بڻجي وئي. انهن جي تخليقي موسيقي ۽ شاعري ھاڻي بہ تمام گهڻي مقبوليت رکي ٿي ۽ ڪيترن ئي فنڪارن ۽ ميوزڪ بئنڊن کي متاثر ڪيو آھي.
ڪايزن

جاپانين ۾ هڪ عام فلسفو آهي، جيڪو زندگي جي هر شعبي ۾ جٽاءُ دار محنت ۽ ذميواري کي اپنائڻ تي زور ڏئي ٿو. جنھن کي "ڪايزن" (改善) جو فلسفو  چيو وڃي ٿو، جيڪو لاڳيتو چڱائي جي لاءِ ڪم ڪرڻ جو تصور آهي. "ڪايزن" رڳو ڪاروبار ۾ ئي نه، پر فرد جي ذاتی زندگي، صحت ۽ صحتمند گذارڻ لاءِ به لاڳو ٿئي ٿو، جتي هر شخص پنهنجي صحت، مهارتن، ڪارڪردگي ۾ بهتري آڻڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.
ونسٽن چرچل

ھي مضمون چيٽ جي پي ٽي پاران لکيو ويو آھي، جڏھن تہ ان ۾ معمولي سڌارا ڪيا ويا آھن.

**ونسٽن چرچل** (1874ع–1965ع) هڪ برطانوي سياستدان، ليکڪ، ۽ وزيراعظم هو، جيڪو ٻہ ڀيرا برطانيا جو وزيراعظم رهيو: پھريون ڀيرو 1940ع کان 1945ع تائين ۽ ٻيھر 1951ع کان 1955ع تائين. چرچل پنھنجي سياسي ۽ فوجي قيادت جي ڪري ٻئي عالمي جنگ دوران برطانيا جي ڪاميابي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

## شروعاتي زندگي

**ونسٽن ليونارڊ اسپينسر چرچل** 30 نومبر 1874ع تي انگلينڊ جي شھر آڪسفورڊ شائر ۾ پيدا ٿيو. هن جي والد لارڊ رينڊولف چرچل هڪ ممتاز سياستدان هو، جڏهن تہ هن جي ماءُ، جيني جيروم، هڪ امير آمريڪي هئي. چرچل ابتدائي تعليم کانپوءِ سينڊهرسٽ ملٽري اڪيڊمي مان فوجي تعليم حاصل ڪئي ۽ فوج ۾ شامل ٿيو. 

## فوجي ڪيريئر ۽ ابتدائي سياست

چرچل پنهنجو فوجي ڪيريئر هندستان ۽ سوڊان ۾ گذاريو ۽ بوئر جنگ دوران جنگي صحافي جي حيثيت سان ڪم ڪيو. 1900 ۾، هو پارليامينٽ جو ميمبر چونڊجي ويو ۽ برطانيا جي سياست ۾ پنهنجو نالو پيدا ڪيو. 

## ٻئي عالمي جنگ دوران ڪردار

چرچل کي سڀ کان وڌيڪ شھرت ان وقت ملي، جڏهن هو ٻئي عالمي جنگ دوران برطانيا جو وزيراعظم بڻيو. هن جرمني جي نازي اڳواڻ اڊولف هٽلر جي خلاف سخت موقف اختيار ڪيو ۽ پنھنجي عوام کي همت ۽ حوصلي سان ثابت قدم رھڻ تي زور ڏنو. چرچل جا تقريرون جھڙوڪ "اسان ڪنارن تي وڙهنداسين" ۽ "اها انهن جو بھترين وقت آهي" جنگ دوران حوصلا افزائي ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيون. 

## انعام ۽ اعزاز

چرچل کي سندس ادبي ڪم ۽ سياسي قيادت جي ڪري ڪيترائي اعزاز مليا. 1953 ۾، هن کي نوبل انعام براءِ ادب ڏنو ويو، ۽ کيس "سر" جو لقب بہ عطا ڪيو ويو.

## موت ۽ ورثو

ونسٽن چرچل 24 جنوري 1965ع  تي وفات ڪري ويو. هن جو نالو اڄ بہ عالمي تاريخ ۾ اهم شخصيت طور شامل آهي، ۽ سندس قيادت، همت، ۽ نظريي کي تمام گهڻو ياد ڪيو وڃي ٿو. 

چرچل هڪ غير معمولي شخصيت هو، جنھن پنھنجي لکڻين، تقريرن، ۽ سياسي فيصلن سان پنھنجي قوم ۽ دنيا تي گهاٽو اثر ڇڏيو.
زمرو:1874ع جون پيدائشون
زمرو:1965ع جون فوتگيون
زمرو:1965ع جون وفاتون
ليليٰ ۽ مجنون

**ليليٰ ۽ مجنون** (عربي: مجنون ليلى، "ليلا جو پاگل عاشق"؛ فارسي: ليلي و مجنون) هڪ پراڻي عرب داستان آهي،   جيڪا ستين صديءَ جي عرب شاعر قيس ابن الملوهءَ ۽ سندس معشوق، ليليٰ بنت مهدي (بعد ۾ ليليٰ العامريه جي نالي سان مشھور ٿي) جي باري ۾ آهي.

”ليليٰ مجنون جو موضوع، فارسي شاعر نظامي گنجويءَ جي 584 هجري/1188ع ۾ لکيل نثري نظم ذريعي، جيڪا سندس "خمسه" جو ٽيون حصو آهي  عربيءَ کان فارسي، ترڪي ۽ هندستاني ٻولين ۾ منتقل ٿيو“. اها سندن عشقيه داستان جي ساراهه جي هڪ مشهور نظم آهي.

قيس ۽  ليليٰ کي نوجواني هوندي ئي هڪ ٻئي سان پيار ٿي ويندو آهي، پر جڏهن وڏا ٿيا ته ليليٰ جي پيءُ کين گڏ رهڻ نه ڏنو. قيس تي هن جو اثر پيو ۽ هو ديوانو ٿي ويو. سندس قبيلو، بنو عامر ۽ برادري کيس "مجنون" جو لقب ڏنو (مجنون ”پاگل“، لغوي معني ”جن تي جن قبضو ڪيو“). نظاميءَ کان گهڻو اڳ، فارسي "اخبارن" ۾ هي ننڍي ننڍي داستانن جي صورت ۾ افسانوي صورتخطيءَ ۾ ڇپيل هئي. مجنون جي باري ۾ ابتدائي قصا ۽ زباني رپورٽون ڪتاب الآغاني ۽ ابن قتيبه جي ”الشعر و الشعراء“ ۾ درج ٿيل آهن. قصا گهڻو ڪري تمام ننڍا هوندا هئا ۽ صرف دور سان ڳنڍيل هئا ۽ ٿورو يا ڪو به پلاٽ جي ترقي نه ڏيکاريندا هئا. نظامي مجنون جي باري ۾ سيڪولر ۽ صوفياتي ذريعا گڏ ڪيا ۽ مشهور عاشقن جي هڪ واضح تصوير پيش ڪئي. ان کان پوءِ ٻين ڪيترن فارسي شاعرن به سندس نقل ڪيو ۽ پنهنجا پنهنجا نسخا لکيا. نظامي اذرين (عرب قبيلو)  جي عشقيه شاعريءَ مان اثر ورتو، جنهن ۾ شهوت ۽ محبوب ڏانهن ڪشش، اڪثر ڪري اڻپوري تمنا جي ڪري هوندي هئي. 

نظامي جي ڪم جون ڪيتريون ئي تقليدون ڪيون ويون آهن، جن مان ڪيترائي اصل ادبي ڪم، جن ۾ امير خسرو دهلويءَ جو "مجنون و ليلي" (1299ع ۾ مڪمل ٿيو) ۽ جامي جو نسخو، 1484ع ۾ مڪمل ٿيو، جن ۾ 3,860 تائين رباعيون آهن، شامل آهن. ٻيا قابل ذڪر ڪم مڪتبي شيرازي، هاتفي (وفات 1520ع) ۽ فضولي (وفات 1556ع) جا آهن، جيڪي عثماني ترڪي ۽ هندستان ۾ مشهور ٿيا. سر وليم جونز سال 1788ع ۾ ڪلڪتي ۾ هاتفي جو رومانس شايع ڪيو. نظامي جي نسخي کانپوءِ رومانس جي مقبوليت پڻ ان جي غزلن جي شاعريءَ ۽ صوفي مثنوي جي حوالن مان ظاهر ٿئي ٿي. نظامي جي رومانس جي ظاهر ٿيڻ کان اڳ،  شعري مجموعن ۾ ليليٰ ۽ مجنون جي باري ۾ صرف چند اشارا موجود هئا. ٻارهين صديءَ کان پوءِ عاشقن بابت ڪھاڻين جو تعداد ۽ قسم به گھڻو وڌيو. تصوف جي ماهرن فني صوفياتي تصورن کي بيان ڪرڻ لاءِ مجنون جي باري ۾ ڪيتريون ئي ڪهاڻيون لکيون آهن ۽ خيال پيش ڪيا آهن جهڙوڪ فنا، ديوانگي، فدا (خود قرباني) وغيره. نظامي جو ڪم ڪيترن ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي.   جديد عربي ٻوليءَ جي ڪلاسيڪل عربي ڪهاڻي جي موافقت ۾ شوقي جو ڊرامو، "ليلي جو پاگل عاشق" (The Mad Lover of Layla) شامل آهي.

## ڪهاڻي

## قيس ۽ ليليٰ جو نسب

## جڳھ

## تاريخ ۽ اثر

## ٻيا اثر

## مشهور ثقافت ۾

## پڻ ڏسو

## خارجي لنڪس

## پڻ ڏسو
* ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)
## خارجي لنڪس
## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:عربي ادب
زمرو:لوڪ ڪهاڻي
زمرو:فارسي ادب
زمرو:صوفي ادب
ڪمزاریہ

سلطنت عمان جي اتر ۾ ھڪ ننڍڙو ڳوٺ آھي، جنھن جو نالو ڪمزار آھي. ھي مسندم جي صوبي ۾ آھي ۽ ھرمز جي آبناءِ يا نار ياکاڙيءَ تي موجود آهي. ان جي سامهون سمنڊ ۽ پوئتان جبل آھن ،اوستائين پھچڻ لاءِ رستو فقط سمنڊ يا ھيلي ڪاپٽر وسيلي ئي ممڪن اھي۔  ھي ماڳ  مسندم جي صوبي  ۾ آھي ۽ لڳ ڀڳ  2000  ماڻھن تي ٻڌل آبادي وارو ڳوٺ آھي . اتي ھڪ خاص زبان ڳالهائي ويندي آھي، جنھن کي  "ڪمزاریہ"  چوندا آهن، جيڪا صرف ڳوٺ وارا ئي ڳالھائيندا آھن. ھي ٻولي جزيرہ نما  عرب ۾ اڪيلي غير سامي زبان  آھي.۔ ڪمزاریہ زبان کي علائقي جي منفرد زبان سمجھيو وڃي ٿو. .جيڪا مقامي ماڻھن جي بنيادي زبان آھي . ھي فقط ڳالھائي ويندي آھي، پر لکي ناھي ويندي. ڪيترائي ماڻھو  ڪمزاریہ کي مختلف  زبانن جو گاڏڙ ساڏڙ مجموعو سمجھن ٿا. جنھن ۾ سڀ کان اھم فارسي ،ھندي ، عربي ۽ انگريزي آھن.
الائيس الزائمر

**الائيس الزائمر** (Alois Alzheimer؛     جرمن: ˈaːlɔɪs ˈʔaltshaɪmɐ؛ 14 جون 1864 – 19 ڊسمبر 1915ع) هڪ جرمن نفسيات جو ماهر، نيوروپيٿولوجسٽ ۽ ايمل ڪراپيلن جو ساٿي هو. هن کي  "پريسينائل ڊيمينشيا" (presenile  dementia) جي پهرين شايع ٿيل ڪيس جي سڃاڻپ ڪرڻ جو اعتبار ڏنو ويو آهي، جنهن کي ڪرئپيلن (Kraepelin) بعد ۾ الزائمر جي بيماري (Alzheimer's disease) طور تي سڃاتو. 

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:نفسيات
زمرو:ماهر نفسیات

زمرو:1864ع جون پيدائشون
زمرو:1915ع جون فوتگيون
ليلونگوي

**ليلونگوي** (Lilongwe)، ملاوي جو گادي جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هن جي آبادي سال 2008ع ۾ 6,74,448 کان وڌي، سال 2018ع جي آدمشماري مطابق 9,89,318 هئي. سال 2020ع ۾ هي انگ 11,22,000 جي لگ ڀگ هو. شهر مرڪزي ملاوي جي علائقي ۾، ساڳئي نالي جي ضلعي ۾ موزمبيق ۽ زيمبيا جي سرحد سان لڳ واقع آهي ۽ اهو مرڪزي ملاوي لاء هڪ اهم اقتصادي ۽ نقل و حمل جو مرڪز آهي. هن شهر جو نالو "ليلونگوي ندي" جي پٺيان رکيو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:ملاوي
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:آفريڪا ۾ راڄڌانيون
حبدار علي

**حبدار علي بروهي** (انگریزی: Hubdar Ali Brohi) هڪ پاڪستاني ڪارڪن آهي جيڪو تعليم، صحت ۽ انساني حقن جهڙن سماجي مسئلن تي ڪم ڪري ٿو. ۽ ٻيو هو هڪ مواد ٺاهيندڙ پڻ آهي. هن جو تعلق بروهي چارڻ برادري سان آھي.

## زندگي جو احوال ۽ تعليم
هو 6 جون 2003 تي ڳڙهي خيرو تعلقو ۾ پيدا ٿيو. سندس وڏڙا اصل ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو، قبو سعيد خان جا هئا، پر بعد ۾ ڳوٺ دل شير بروهي، ڳڙهي خيرو، جيڪب آباد ضلعو ۾ آباد ٿيا.

### ننڍپڻ
هن پنهنجو ننڍپڻ ڳڙهي خيرو تعلقو جي ڳوٺ دل شير بروهي ۾ گذاريو، جيڪو هڪ ننڍڙو ۽ روايتي ڳوٺ آهي. هن ڳوٺ ۾ آبادي جي اڪثريت بروهي چارڻ برادري مان آهي، جتي ماڻهو مال پاليندا آهن ۽ زراعت ڪندا آهن. ھن ٻار جي حيثيت ۾، حبدار علي ٻين ڳوٺ جي ٻارن وانگر اسڪول ويندو هو، ٻنين ۾ ڪم ڪندو هو، ۽ پنهنجي برادري جي روايتن سان گڏ وڏو ٿيو.

### تعليم
هن گورنمينٽ ڊگري ڪاليج شهدادڪوٽ مان بيچلر آف سائنس (بي.اي.سي) جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور، سنڌ مان انگريزيءَ ۾ ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪئي.

## ڪيريئر
هو تعليم، صحت ۽ انساني حقن جهڙن سماجي مسئلن تي ڪم ڪري ٿو.
هو پنهنجي ڊجيٽل صلاحيتن کي دلچسپ ۽ معلوماتي مواد ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو جيڪو يوٽيوب، ٽڪ ٽاڪ ۽ فيس بڪ جهڙن پليٽ فارمن ذريعي آن لائن ۽ آف لائن ٻنهي وسيع سامعين تائين پهچي ٿو.
هن کي سکڻ ۽ پنهنجي علم کي ٻين سان حصيداري ڪرڻ جو شوق آهي، ۽ هو باقاعده عوامي ڳالهائڻ جي واقعن ۽ ورڪشاپ ۾ حصو وٺندو آهي ته جيئن هن جي مواصلات ۽ پيش ڪيل صلاحيتن کي وڌائڻ لاء.  حبدار علي جو مقصد اهو آهي ته هڪ اڳواڻ ۽ هڪ تبديلي آڻيندڙ بڻجي سگهي ٿو جيڪو پنهنجي ڪميونٽي ۽ پنهنجي ملڪ کي متاثر ۽ بااختيار بڻائي سگهي ٿو.

## حوالا
مسلمان فيلسوفن جي فهرست

**مسلمان فيلسوف** ٻئي اسلام جو اقرار ڪن ٿا ۽ فلسفي جي طرز ۾ مشغول آهن جيڪا عربي ٻولي ۽ اسلام جي جوڙجڪ ۾ واقع آهي، پر مذهبي مسئلن سان تعلق رکي، ضروري ناهي. نبي، محمد ﷺ جي صحابہ جا قول، فلسفيانه بحث تي ٿورو ئي مشتمل هئا. اٺين صديءَ ۾، بازنطيني سلطنت سان وسيع رابطي سبب قديم يوناني فلسفي جي فلسفياتي ڪمن (خاص ڪري ارسطو جي مقالن) کي عربي ۾ ترجمو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. 

نائين صديءَ ۾ الڪندي کي اسلامي عقليت پسند فلسفي (800-1200) جو باني سمجهيو وڃي ٿو. ڏهين صديءَ جو فلسفي، الفارابي يوناني ۽ رومي فلسفي جي ڪمن کي مسلم فلسفي جي بحث ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪيترائي اهڙا موضوع قائم ڪيا جيڪي ايندڙ صدين تائين اسلامي فلسفي تي حاوي رھيا. هن جي وسيع ڪم ۾، منطق تي سندس ڪم خاص طور تي بيٺو آهي. 

يارهين صدي عيسويءَ ۾، ابن سينا، جيڪو عظيم ترين مسلمان فيلسوفن مان هڪ آهي، پنهنجو هڪ منفرد فلسفو ٺاهيو جيڪو انهن جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جون مضبوط ارسطاليسي ۽ نئون افلاطوني جڙون هيون. امام غزالي، هڪ مشهور مسلمان فلسفي ۽ عالم دين، دليل ۽ وحي جي وچ ۾ ظاهري تضاد کي حل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪيو. هن فلسفي جي اهميت کي سمجهي ورتو ۽ هڪ پيچيده ردعمل پيدا ڪيو جنهن فلسفي جي ڪجهه تعليمات کي رد ڪيو ۽ ان جي مذمت ڪئي، جڏهن ته ڪجهه تعليمات قبول ڪرڻ ۽ لاڳو ڪرڻ جي اجازت ڏني. اهو الغزالي جي قبوليت جو مظاهرو هو، جنهن جي نتيجي ۾ اپسٽئمولاجي تي هڪ وڌيڪ بهتر ۽ صحيح گفتگو ۽ مسلم نظرياتي حلقن ۾ ارسطو جي منطق ۽ مابعد الطبعيات جي گلن کي جنم ڏنو. ابن رشد، آخري قابل ذڪر مسلمان فلسفي، هن خيال جي خلاف ارسطو جي فلسفي جي استعمال جو دفاع ڪيو؛ سندس وسيع ڪمن ۾ ارسطو تي قابل ذڪر تبصرا شامل آهن. ٻارهين صدي عيسويءَ ۾ فلسفي جي روشنيءَ جو بنياد شهاب الدين سهروردي رکيو. جيتوڻيڪ فلسفو پنهنجي روايتي ارسطوءَ جي روپ ۾ ٻارهين صديءَ کان پوءِ گهڻو ڪري عرب دنيا ۾ پسند نه ٿيو، پر صوفيانه فلسفي جا روپ وڌيڪ نمايان ٿي ويا.

ابن رشد کان پوءِ، ايران جي صفوي سلطنت جي دور ۾ مشرقي مسلم دنيا ۾ هڪ روشن خيالي فلسفي وارو اسڪول قائم رهيو، جنهن کي عالمن "اصفهان جو اسڪول" قرار ڏنو آهي. ان جي بنياد شيعه فلسفي، مير دمد رکيو ۽ اڳتي هلي ملا صدرا ۽ ٻين ان کي ترقي ڏني.

هي هڪ متحرڪ فهرست آهي ۽ ڪڏهن به مڪمل ڪرڻ لاء خاص معيار کي پورو ڪرڻ جي قابل ناهي. توهان قابل اعتماد ذريعن سان غائب شيون شامل ڪندي مدد ڪري سگهو ٿا.

## فهرست

## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس
## حوالا

زمرو:مسلمان
زمرو:فلسفو
زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون
دونهيڙو

thumb|شھر ۾ دونهيڙي ۽ ان کان بغير جي صورتحال
**دونهيڙو** (smog)، فضا ۾ پاڻي جا ننڊڙا ڦڙا موجود هجن تہ ان کي ڪوهيڙو  يا فاگ (Fog) چيو وڃي ٿو، ۽ فضا ۾ ڪيميائي گدلاڻ جي ڪري دونهون ۽ ڪوھيڙو وڌي وڃي تہ ان کي دونهيڙو (Smog) چئجي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ انساني اک سان پرتي ڏسڻ ڏکيو ٿي ويندو آھي. فضا ۾ پاڻي جا ڦڙا يا ڪيميڪلن جا جزا جيترا وڌيڪ هوندا، ڏسڻ ۾ اوتري ئي ڏکيائي ٿيندي. 

صنعتن جي ڪيميڪلز جو فضا ۾ پکڙجڻ، ڪارخانن، گاڏين ۽ انجڻن مان خارج ٿيندڙ دونهين جي ڪري دوهينڙو يا سموگ ٿي پوندو آهي.  جيڪو هر قسم جي جاندارن، فصلن، باغن لا۽ هاڃيڪار ٿئي ٿو. سنڌ ۾ جتي بہ سرن جي بٺن ۾ پلاسٽڪ، ڪوئلو ۽ ٻيا ڪيميائي ٻارڻ استعمال ٿين ٿا. انهن علائقن ۾ سموگ جي انسانن، جانورن ۽ فصلن ۾ ڪيئي مرض پيدا ٿي پون ٿا.

### حوالا

زمرو:صحت
ناول ديواتا

دنيا جي تاريخ جو سڀ کان ڊگهو ناول ديواتا آهي، جيڪو سسپنس ڊائجسٽ ڪراچي پاران شايع ڪيو ويو آهي، جيڪو بنگالي ڄائي پاڪستاني ليکڪ محي الدين نواب جو لکيل آهي. هي ناول 1970غ ۾ ڇپجڻ شروع ٿيو هو * اهو سلسلو 40 سالن تائين هلندو رھيو، جيڪو هڪ عالمي رڪارڊ آهي.

### حوالا

 زمرو:ادب
فريڪوئنسي

**فريڪوئنسي** (frequency، علامت: f)، جنھن کي اڪثر هرٽز (علامت: Hz) ۾ ماپيو ويندو آهي، ڪنھن ورجندڙ واقعي جي تعداد کي وقت جي هڪ يونٽ ۾ ظاهر ڪري ٿي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن وضاحت لاءِ وقتي فريڪوئنسي (temporal frequency) بہ سڏيو ويندو آهي تہ جيئن ان کي مڪاني فريڪوئنسي (spatial frequency) کان ڌار سڃاڻي سگهجي. عام فريڪوئنسي زاويائي/ڪنڊائتي فريڪوئنسي (angular frequency، علامت: ω، SI يونٽ ريڊين في سيڪنڊ) سان 2π جي گڻ/فيڪٽر سان لاڳاپيل آهي. مدت (علامت: T) ٻن واقعن جي وچ ۾ وقت جو وقفو آهي، تنھنڪري فريڪوئنسي جي ابتڙ آهي: T = 1/f.  

فريڪوئنسي سائنس ۽ انجنيئرنگ ۾ هڪ اهم پيرا ميٽر آهي، جيڪو اوسيليٽري (oscillatory) ۽ وائبريٽري (vibratory) عملن، جھڙوڪ ميڪانيڪي وابريشن، آڊيو سگنلز (آواز)، ريڊيو لھرن ۽ روشني جي رفتار کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.  

مثال طور، جيڪڏهن دل هڪ منٽ ۾ 120 ڀيرا ڌڙڪندي آهي (2 هرٽز)، تہ مدت ــ يعني ڌڙڪنن جي وچ ۾ وقفو ــ اڌ سيڪنڊ ٿيندو (60 سيڪنڊ 120 ڌڙڪنن تي ورهائڻ سان).
ڪوآرڊينيٽ سسٽم

جاميٽري ۾ **بيهڪن جو نظام** (coordinate system)، هڪ اهڙو نظام آهي جيڪو هڪ يا وڌيڪ بيهڪن کي استعمال ڪندي ڪنھن نقطي يا ٻين جاميٽري عنصرن، جيئن اقليدسي جڳھ (Euclidean space) ۾، جي جڳھ کي هڪ منفرد طريقي سان متعين ڪري ٿو. بيهڪن جي ترتيب جي مکيه اهميت آهي ۽ انهن کي ڪڏهن ڪڏهن ترتيب واري ٽپل (ordered tuple) ۾ سندن جڳھ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن اکر جيئن "X-ڪوآرڊينيٽ" (x-coordinate) ذريعي سڃاڻيو ويندو آهي. 

رياضيات ۾ بيهڪن کي حقيقي انگ (real numbers) طور ورتو ويندو آهي، پر اهي پيچيده انگن (complex numbers) يا ڪنھن وڌيڪ تجريدي نظام، جهڙوڪ (commutative ring)، جا عنصر به ٿي سگهن ٿا. بيهڪن جي نظام جو استعمال جاميٽري جي مسئلن کي انگن واري مسئلن ۽ ان جي ابتڙ انگن کي جاميٽري جي مسئلن ۾ ڏيکاري سگهندا آهن، جيڪا تجزياتي جيوميٽري (analytic geometry) جي بنياد آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Hexagonal Coordinate Systems

زمرو:جاميٽري
زمرو:بيهڪن جا نظام

## حوالا
گورو

**گورو** (nut) هڪ اهڙو ميوو آهي جيڪو سخت يا مضبوط کل تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو عام طور تي هڪ کائڻ لائق گودي (kernel) کي بچائيندو آهي. عام استعمال ۽ کاڌي جي حوالي سان، ڪيترن ئي سڪل ٻجن کي ٽوپا سڏيو ويندو آهي. نباتياتي حوالي سان، "گورو" ان کل کي ظاهر ڪري ٿو جيڪو ٻج (indehiscent) کي ڇڏڻ لاءِ نہ کُلي.  

گهڻا ٻج اهڙن ميون مان اچن ٿا جيڪي قدرتي طور تي پنھنجي کل ڇڏيندا آهن، پر هي گورن جهڙوڪ ھيزلنٽ، شاھ بلوط، ۽ ايڪرون ۾ اهڙو ناهي، جن جون سخت کلي ڀتيون هونديون آهن ۽ اهي گڏيل ٻچيداني (compound ovary) مان پيدا ٿين ٿا. اصطلاح جي عام ۽ اصل استعمال ۾ گهڻيون پابنديون ناهن، ۽ ڪيترائي گورا (کاڌي جي حوالي سان) جھڙوڪ بادام، پستا، ۽ برازيل گورا، نباتياتي لحاظ سان اصل گورا نہ آهن.  

عام طور تي اصطلاح ڪنھن بہ سخت ڀت واري، کائڻ لائق گودي کي گورو سڏڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. گورا توانائي سان ڀرپور ۽ غذائيت سان مالا مال خوراڪ جو ذريعو آهن.
فزيڪل ڪيمسٽري

**فزيڪل ڪيمسٽري** (physical chemistry) هڪ اهڙو علم آهي جيڪو ڪيميائي نظامن ۾ وڏن ۽ ننڍن عملن (macroscopic ۽ microscopic phenomena) کي فزڪس جي اصولن، عملن ۽ تصور جي لحاظ کان پڙهائي ٿو، جھڙوڪ تحريڪ، توانائي، قوت، وقت، حرارتي حرڪيات (thermodynamics)، ڪوانٽم ڪيمسٽري، شمارياتي ميڪانڪس (statistical mechanics)، تجزياتي حرڪيات (analytical dynamics) ۽ ڪيميائي توازن (chemical equilibria).  

فزيڪل ڪيمسٽري، ڪيميڪل فزڪس جي برعڪس، گهڻو ڪري (پر هميشہ نہ) هڪ مافوق ماليڪيولر سائنس آهي، ڇو تہ ان جا اڪثر اصول وڏن نظامن سان واسطو رکن ٿا، نہ ڪي رڳو ماليڪيولر يا ايٽم جي بناوت سان (مثال طور، ڪيميائي توازن ۽ ڪولوئڊ).
اساس (ڪيميا)

ڪيمسٽريءَ ۾ **اساس** (Base) جي اصطلاح جون ٽي مشھور معنائون استعمال ٿين ٿيون: آرهينيس اساس، برونسٽيڊ اساس ۽ ليوس اساس. سڀني تعريفن ۾ هڪ ڳالهہ گڏيل آهي تہ اساس اهڙا مادا آهن جيڪي تيزاب سان رد عمل ڪن ٿا، جيئن اصل ۾ 18هين صدي جي وچ ڌاري جي.ايف. راويل (G.F. Rouelle) ٻڌايو ھيو.

سال 1884ع ۾، ساوانت آرهينيس اهو نظريو پيش ڪيو تہ اساس هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو پاڻيءَ جي حل (aqueous solution) م هائيڊروڪسائيڊ آئنز (OH⁻) پيدا ڪري ٿو. اهي آئنز تيزابن جي ڊسوسيئيشن مان حاصل ٿيل هائيڊروجن آئنز (H⁺) سان ردعمل ڪري پاڻي ٺاهي سگهن ٿا. ايريينيس جي مطابق اساس هڪ ڌاتوي هائيڊروڪسائيڊ (جھڙوڪ NaOH يا Ca(OH)₂) آهي. اهڙا آبي محلول خاصيتن سان بيان ڪيا ويا آهن، جيئن: اهي ڇھڻ ۾ چپچپا لڳن ٿا، ڪوڙو ذائقو ڏين ٿا ۽ pH انڊيڪيٽرز جي رنگ ۾ تبديلي آڻين ٿا (جھڙوڪ ڳاڙهي لٽمس پيپر کي نيرو ڪن ٿا).

پاڻيءَ ۾، اساس آٽوآئنيزيشن جي توازن (autoionization equilibrium) کي تبديل ڪندي هائيڊروجن آئن جي سرگرمي کي گهٽ ڪن ٿا، جنھن جو مطلب آهي تہ پاڻيءَ جو pH 7.0 کان وڌيڪ ٿو وڃي. هڪ حل ٿيندڙ اساس کي الڪلي (alkali) سڏيو وڃي ٿو جيڪڏهن اهو OH⁻ آئنز جي مقداري صورت ۾ آزاد ڪري. ڌاتوي آڪسائيڊز، هائيڊروڪسائيڊز، ۽ خاص طور تي الڪوڪسائيڊز اساسي (basic) آهن، ۽ ڪمزور تيزابن جا گڏيل اساس (conjugate bases) ڪمزور اساس ٿين ٿا.

اساس ۽ تيزاب ڪيميائي طور تي هڪٻئي جا ابتڙ سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ تہ تيزاب پاڻيءَ ۾ هائيڊرونيئم آئن (H3O⁺) جي تعداد وڌائي ٿو، جڏهن تہ اساس ان کي گهٽائين ٿا. تيزاب ۽ اساس جي پاڻيءَ واري محلول جو رد عمل نيوٽرلائيزيشن چئبو آهي، جيڪو پاڻي ۽ لوڻ تي مشتمل محلول پيدا ڪري ٿو، جتي لوڻ پنھنجن جزوي آئنز ۾ ورهائجي وڃي ٿو.

برونسٽيڊ-لاوري (Brønsted–Lowry) جي وڌيڪ عام نظريي (1923ع) موجب، اساس هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو هائيڊروجن ڪيشا (H⁺، پروٽان) قبول ڪري سگهي ٿو. ايريينيس اساس برونسٽيڊ اساسن جو حصو آهن، ڇاڪاڻ تہ OH⁻ H⁺ سان ردعمل ڪري پاڻي ٺاهي ٿو. پر اهڙا ٻيا برونسٽيڊ اساس بہ آهن جيڪي پروٽان قبول ڪن ٿا، جھڙوڪ امونيا (NH₃) ۽ ان جا نامياتي ڊيريواٽو (amines). اهي اساس هائيڊروڪسائيڊ آئن تي مشتمل نہ هوندا آهن، پر پاڻيءَ سان ردعمل ڪري OH⁻ آئنز جي مقدار وڌائين ٿا.

ليوس جو نظريو (G. N. Lewis) بيان ڪري ٿو تہ پاڻي، امونيا ۽ ٻيا اساس پنھنجي اڻويٺل اليڪٽرانن جي جوڙيءَ ذريعي پروٽان سان بند (bond) ٺاهي سگهن ٿا. ليوس نظريي موجب، اساس هڪ اليڪٽران جوڙي عطا ڪندڙ (electron pair donor) آهي، جيڪو ڪنھن اليڪٽران قبول ڪندڙ (Lewis acid) سان شيئر ڪري سگهي ٿو. اهو نظريو برونسٽيڊ نظريي کان وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ تہ ليوس تيزاب ضروري ناهي تہ پروٽان هجي، پر اهو اهڙو ماليڪيول يا آئن بہ ٿي سگهي ٿو جنهن وٽ خالي مدار هجي. هڪ خاص مثال بوران ٽرفلوراڊ (BF₃) آهي.

ٻيون بہ تيزاب ۽ اساس جون وصفون ڏنيون ويون آهن، پر اڄڪلهہ گهٽ استعمال ٿين ٿيون.

## حوالا

زمرو:ڪيميا
زمرو:ڪيميائي شيون
زمرو:ڪيميائي مرڪب
حبا بخاري

**حبا بخاري** (Hiab Bukhari) تفريحي صنعت ۾ هڪ مشهور نالو آهي، جنھن پنهنجي غير معمولي اداڪاري جي صلاحيتن، دلڪش موجودگي، ۽ پاڪستاني ٽيليويزن ڊرامن ۾ ڪردارن جي وسيع رينج کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت جي ڪري وڏي مڃتا حاصل ڪئي آهي.

حبا بخاري مشهور ٽي وي سيريلز ۾ پنهنجي قابل ذڪر پرفارمنس سان شهرت حاصل ڪري چڪي آھي، هن جي اسڪرين تي موجودگي ۽ ڏسندڙن سان جذباتي طور تي ڳنڍڻ جي صلاحيت ساراھ جوڳي آھي. هن ڪيترن ئي ڊرامن ۾ مکيه اداڪارا جي طور ڪم ڪري پنھنجي زبردست پرفارمنس ڏيکاري آھي ۽ انھن ڊرامن تمام گھڻي مشھوري ماڻي آھي.

## حوالا

زمرو:شوبز
زمرو:اداڪارا
زمرو:پاڪستاني عورتون
ڇڇوندر

**ڇڇوندر** يا **انڌي ڪوئي** (Moles) ننڍڙا مماليا جانور آهن، جيڪي زير زمين زندگي جي طرز تي ٺاهيل آهن. انهن جا تمام ننڍڙا ڳلدار جسم، مخملي فر، اڻ ڏٺل اکيون ۽ ڪن، گهٽيل پوئتي ۽ ننڍا، طاقتور اڳيون هٿ، جن ۾ وڏا پنج هوندا آهن، جن کي کوٽڻ لاءِ ترتيب ڏنو ويو آهي.

ڇڇوندر لاء انگريزي لفظ ”مول“ عام طور تي ٽالپيڊائي خاندان جي ڪيترن ئي نسلن ڏانهن اشارو ڪري ٿو (جيڪي لاطيني لفظ تلپا جي نالي پٺيان رکيا ويا آهن). ڇڇوندر اتر آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي اڪثر حصن ۾ مليا آهن. ٻين مماليا جن کي مولز چيو ويندو آهي، انهن ۾ آفريڪي گولڊن مولز ۽ آسٽريليا جا مارسوپيئل مولز شامل آهن، جن جو ماحوليات ۽ طرز زندگي ڇڇوندر سان ملندڙ جلندڙ آهي، پر ان جو لاڳاپو ناهي.

ڇڇوندرن کي باغن لاءِ حشرات جي طور تي ڏٺو وڃي ٿو، پر اهي مٽي، باغن ۽ ماحولياتي نظام کي مثبت مدد فراهم ڪن ٿا، جن ۾ مٽي جي هوا، سلگ ۽ ننڍڙن جاندارن کي کارائڻ، جيڪي ٻوٽن جي پاڙن کي کائيندا آهن ۽ ٻين جهنگلي جيوت لاءِ شڪار مهيا ڪن ٿا. اُهي مٽيءَ ۾ زمين جا ڪيڙا ۽ ٻيا ننڍڙا جهيت کائين ٿا.

## اصطلاح
خاصيتون: غذا: پيدائش: سماجي ڍانچي: درجه بندي: انسانن سان رابطي: 

## پڻ ڏسو

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* UK Government DEFRA paper on control the European mole
* British Traditional Molecatchers Register

زمرو:ڇڇوندر
زمرو:ٽالپيڊي
زمرو:جهنگلي جانور
زمرو:همه خور مماليا
زمرو:مماليا جا عام نالا
زمرو:پوکڻ کي نقصان پهچائڻ وارا
برج (عمارت)

**برج** (Tower) هڪ اوچو ڍانچو آهي جيڪو پنھنجي ويڪر کان تمام گهڻو ڊگهو هوندو آهي. برجن کي ماسٽ (masts) کان سندن جي خاصيت جي ڪري الڳ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ برج ۾ گائي وائرز (guy-wires) نہ هونديون آهن ۽ اهي وڏين عمارتن وانگر پاڻکي سھارو ڏيندڙ ڍانچا هوندا آهن.

برجن کي عمارتن کان پڻ الڳ سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ تہ اهي رهڻ لاءِ نہ پر ٻين مقصدن لاءِ، برجن جي اوچائي کي استعمال ڪندي، ٺاهيا ويندا آهن. مثال طور، گهڙيالي برج (clock tower) جي اوچائي گهڙي کي وڌيڪ نظر ايندڙ بڻائي ٿي، ۽ قلعي جهڙي مضبوط عمارت ۾ برج جي اوچائي حفاظت لاءِ چوڌاري نظر رکڻ لاءِ مددگار ثابت ٿئي ٿي. برج کي مشاهدي (observation)، تفريح، يا ٽيليڪميونيڪيشن مقصدن لاءِ بہ ٺاهيو ويندو آهي.

برج پاڻمرادو بيهي سگهي ٿو، ويجهو عمارتن کان سھارو وٺي سگهي ٿو، يا ڪنھن وڏي عمارت يا ڍانچي جي مٿان خصوصيت طور موجود ٿي سگهي ٿو.

زمرو:عمارتون
زمرو:عمارتون ۽ ساختون
زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ قسم
گهنٽا گهر

**گهنٽا گهر** (Clock Towers) خاص قسم جا ڍانچا آهن، جن ۾ ٽرٽ گهڙي (turret clock) هوندي آهي ۽ انهن جي مٿين ٻاهرين ڀتين تي هڪ يا وڌيڪ گهڙيالن جا منهن (clock faces) لڳل هوندا آهن. ڪيترائي گهنٽا گهر آزاد بيٺل ڍانچا هوندا آهن، پر اهي ڪنھن ٻئي عمارت سان گڏ يا ان جي مٿان بہ ٺھيل ٿي سگهن ٿا. ڪجهہ ٻين عمارتن تي بہ گهڙيالن جا منهن لڳل هوندا آهن، پر اهي ڍانچا بنيادي طور تي ٻين مقصدن لاءِ ڪم ايندا آهن.

گهنٽا گهر دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ عام نظر ايندا آهن، جن مان ڪجهہ علامتي عمارتن طور سڃاتا ويندا آهن. هڪ مشھور مثال لنڊن ۾ الزبٿ ٽاور (Elizabeth Tower) آهي، جنھن کي اڪثر "بگ بين" (Big Ben) سڏيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو نالو خاص طور تي ٽاور جي اندر موجود گهنڊ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.