عربي ادب

**عربي ادب** (انگريزي: Arabic Literature؛ عربي: الأدب العربي) عربي ٻولي ۾ ٻنهي نثر ۽ شاعري جي صورت ۾  لکيل مواد اهي، جيڪو ليکڪن ۽ شاعرن پاران تيار ڪيو ويو آهي. ادب لاءِ استعمال ٿيندڙ عربي لفظ *[[ادب]]* آهي، جيڪو آداب جي معنيٰ مان نڪتل آهي ۽ جنهن ۾ شائستگي، ثقافت ۽ فڪري واڌ جو تصور شامل آهي.

عربي ادب، جيڪو شروعاتي طور گهڻو ڪري زباني طور منتقل ٿيندو هو، ستين صدي عيسوي ۾ لکت جي صورت ۾ محفوظ ٿيڻ لڳو، جڏهن ته ان کان اڳ لکت ۾ عربي جا رڳو ٿورا ٽڪرا ملن ٿا.

قرآن جو اثر عرب ثقافت ۽ ان جي ادب تي سڀ کان وڌيڪ گهرو ۽ دائمي رهيو. عربي ادب اسلامي سنهري دور دوران وڏي ترقي ڪئي، پر اهو اڄ تائين به زندهه ۽ سرگرم رهيو آهي، جتي شاعر ۽ نثرنگار سڄي عرب دنيا ۽ عرب مهاجر برادري ۾ وڌندڙ ڪاميابي حاصل ڪري رهيا آهن.

بچيل اسلامي متن جي وڏي تعداد جي بنياد تي، جن مان وڏو حصو عربي ۾ آهي، ڊچ عربيات دان، "يان يوسٽ وِٽڪام" دليل ڏنو آهي ته؛
 "روايتي عربي ادب شايد دنيا جي سڀ کان وڏي ادبي سرمايي مان هڪ آهي."

## تاريخ

### اسلام کان اڳ واري شاعري

اسلام کان اڳ واري عربي شاعري کي روايتي عربي ادب ۾ *الشعر الجاهلي* سڏيو ويندو آهي، يعني ”جاهليت واري دور جي شاعري“.  اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ سوق عڪاظ جهڙيون بازاريون، گڏوگڏ سوق مجنة ۽ سوق ذي المجاز، سڄي ٻيٽ نما عرب مان ايندڙ قافلن لاءِ اهم منزلون هيون. انهن بازارن ۾ شاعري پڙهي ويندي هئي، ۽ قريش جو لهجو، جيڪو مڪي سوق عڪاظ تي اختيار رکندڙ قبيلو هو، غالب بڻجي ويو.

*[[ايام العرب]]*، جيڪو نظم ۽ نثر جي گڏيل اسلوب ۾ قصن جو مجموعو آهي، سڀ کان قديم بچيل عربي بيانين تي مشتمل آهي، ۽ ان جو مرڪز جنگين ۽ ڇاپن تي آهي.

#### شاعر

اسلام کان اڳ واري دور جا نمايان شاعر ابو ليلي المھلھل ۽ شنفري هئا. ان کان سواءِ *[[معلقات]]* جا شاعر به مشهور هئا، يعني اهڙا قصيدا جيڪي چيو وڃي ٿو ته مڪي ۾ ٽنگيل هئا. انهن شاعرن ۾ امرئو قيس، طرفه بن عبد، عابد بن ابرص، حارث بن حلزا، عمرو بن ڪلثوم، زهير بن أبي سلمه، نابغا ذبياني، عنترا بن شداد، اعشي اڪبر ۽ لبيد بن ربيعه شامل آهن.

خنساء پنهنجي *[[رثاء]]* واري شاعري، يعني مرثيو، ۾ خاص طور نمايان رهي. حطيئه پنهنجي *[[مديح]]*، يعني ستائش نامو، ۽ هجاء (شعر)، يعني هجو، لاءِ مشهور هو.

#### نثر
ڇاڪاڻ ته ادب بنيادي طور زباني طور منتقل ٿيندو هو ۽ لکيو نه ويندو هو، تنهنڪري نثر اُن مواد جو فقط ٿورو حصو ڏيکاري ٿو جيڪو محفوظ رهيو. ان جون بنيادي صورتون مثال ( *مثل*)، خطبا ( *خطابه*)، ۽ قصا ( *قصص*) هيون.

قُس بن ساعدا ايادي هڪ مشهور عرب حڪمران، ليکڪ ۽ خطيب هو. أڪثم بن صيفي پڻ عربن جي مشهور حڪمرانن مان هڪ هو، ۽ سندن نامور خطيبن مان به شمار ٿيندو هو.

### قرآن

قرآن، جيڪو اسلام جو بنيادي مقدس متن آهي، مسلمانن جي عقيدي موجب الله جي طرفان حضرت محمد ﷺ تي نازل ڪيل وحي آهي، ۽ پوءِ حضرت عثمان جي دور ۾ باقاعده مرتب ڪيو ويو. قرآن جو عربي ٻوليءَ تي وڏو اثر پيو، ۽ ان اسلامي ادب جي شروعات کي نشانزد ڪيو. مسلمانن جو عقيدو آهي ته اهو قريش جي عربي لهجي ۾ نازل ٿيو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جو قبيلو هو. جيئن جيئن اسلام ڦهليو، قرآن عربي کي متحد ۽ معياربند ڪرڻ ۾ استعمال ٿيو.

قرآن محفوظ رهندڙ عربي ادب جو قديم ترين نمونو آهي، جنهن ۾ 114 سورتون ۽ 6,236 آيتون شامل آهن. اهو خدائي آواز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، ۽ ان ۾ حڪم، بيانيو، تمثيل، قانون ۽ ٻيا ڪيترائي صنفون شامل آهن. سورتن کي مڪي يا مدني چيو ويندو آهي، ان بنياد تي ته اهي مڪي يا مديني ۾، هجرت کان اڳ يا پوءِ نازل ٿيون. قرآن جي صنف بابت بحث جاري آهي، ۽ ڪجهه ان کي وعظيه صنف جو نمونو سمجهن ٿا. ان کي اسلام کان اڳ واري سجع سان به ڀيٽيو ويو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جي هڪ صورت پڻ چيو ويو آهي. اسلامي عقيدي مطابق *[[اعجاز]]*، يعني قرآن جي بي مثال هجڻ، جو نظريو، جيڪو خود قرآن جي آيتن مان اخذ ڪيل آهي (مثال طور قرآن 11:13)، ٻڌائي ٿو ته قرآن جو اسلوب ناقابلِ تقليد آهي، ۽ انهيءَ سبب قرآن جون نقلون ٺاهڻ جو چئلينج پيدا ٿيو. ڪجهه مسلمانن جو عقيدو آهي ته قرآن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش قرآن 26:224-227 موجب منع ٿيل آهي.

### راشدي دور
راشدين، يعني ”هدائت يافته خليفا“ جي دور ۾، ادبي مرڪز حجاز ۾، جهڙوڪ مڪو ۽ مدينو؛ شام ۾ دمشق؛ ۽ عراق ۾ ڪوفو ۽ بصرو جهڙن شهرن ۾ ترقي ڪرڻ لڳا. هن دور ۾ ادبي پيداوار—خاص ڪري شاعري—اسلام جي واڌ ويجهه جي خدمت ڪندي هئي. اهڙي شاعري به لکي ويندي هئي جيڪا بهادر مجاهدن جي ساراهه ڪري، سپاهين کي *[[جھاد]]* لاءِ اُڀاري، ۽ جنگ ۾ مارجي ويلن لاءِ ''رثاء'' لکي ماتم ڪري. هن صنف جا مشهور شاعر ڪعب بن زهير، حسان بن ثابت، أبو ذئويب ھذلي، ۽ نابغا جعدي هئا.

وندر لاءِ به شاعري ٿيندي هئي، گهڻو ڪري *[[غزل]]* جي صورت ۾. هن تحريڪ جا مشهور شاعر جميل بن معمر، ليلا اخيليه، ۽ عمر بن أبي ربيعه هئا.

### اموي دور
پهريون فتنو، جنهن جائز خلافت بابت تڪرار سبب شيعه ۽ سني ورهاست پيدا ڪئي، عربي ادب تي وڏو اثر ڇڏيو. جڏهن ته حضرت محمد صه ۽ راشدين جي دور ۾ عربي ادب، ۽ عرب سماج، گهڻو مرڪزي هو، پر اموي خلافت جي شروعاتي دور ۾ اقتدار جي جنگين سبب اهو قبائليت ڏانهن موٽي ويو. هن دور ۾ عربي ادب ''الجاهلية'' جهڙي حالت ڏانهن واپس ويو، جتي ڪناسه (ويجهو ڪوفو) ۽ المربد (سوق) (بصري ويجھو) جهڙين بازارن ۾ سياسي ڌرين ۽ قبيلن جي ساراهه يا مذمت ۾ شاعري پڙهي ويندي هئي. شاعرن ۽ عالمن کي اموين جي سرپرستي ملي، پر هن دور جو ادب پارٽين ۽ شخصن جي مفادن تائين محدود رهيو، ۽ انهيءَ ڪري اهو آزاد فن نه رهيو.

هن سياسي شاعري جا مشهور شاعر اخطل تغلبي، جرير بن عطيه، فرزدق، ڪميت بن زيد اسدي، ، ”سڌائي“) نالي هڪ اخبار شروع ڪئي ته جيئن عثماني اختيارين کي چئلينج ڪري ۽ سماجي سڌارن لاءِ آواز اٿاري، پر اها ساڳئي سال بند ڪرائي وئي. مصطفى لطفي منفلوطي، جنهن الازهر يونيورسٽي ۾ محمد عبده کان تعليم ورتي، نهايت گهڻ لکندڙ مضمون نگار هو ۽ هن ڪيترائي مضمون شايع ڪيا، جن ۾ ماڻهن کي جاڳڻ ۽ پاڻ کي آزاد ڪرڻ جي تلقين ڪئي وئي. سليمان بستاني *[[اليڊ]]* جو عربي ترجمو ڪيو ۽ ان تي وضاحتون پڻ لکيون. خليل جبران ۽ أمين ريحاني نھضت جي اندر مھجر تحريڪ جا ٻه وڏا نالا هئا. جرجي زيدان 1892ع ۾ الھلال رسالو قائم ڪيو، يعقوب صروف 1876ع ۾ ''المقتطف'' شروع ڪيو، ۽ لويس شيخو 1898ع ۾ رسالو *[[المشرق (رسالو)|المشرق]]* جاري ڪيو. نھضت جون ٻيون اهم شخصيتون مصطفى صادق رافعي ۽ مي زيادة هيون.

محمد ڪتاني، جيڪو مراڪش ۾ پهرين عربي ٻوليءَ وارين اخبارن مان هڪ *[[الطاعون (اخبار)]]* جو باني ۽ ڪيترن شعري مجموعن جو مصنف هو، مغرب ۾ نهضت جو هڪ اهم اڳواڻ هو.

### جديد عربي ادب

اوڻيهين صدي جي پڇاڙيءَ ۾ عربي ناول عربي ادب جي اظهار جو هڪ اهم ترين وسيلو بڻجي ويو. هڪ اهڙي تعليم يافته شهري اشرافي طبقي جي اڀار، جنهن کي *افنديه* چيو ويندو هو ۽ جيڪا مغربي تعليم رکندڙ سيڪيولر شهري اشرافيا هئي، ادبي اظهار جا نوان طريقا پيدا ڪيا، خاص طور تي جديد عربي افسانوي ادب. هن نئين بورژوا طبقي جي اهلِ قلم ناٽڪ کي 1850ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور تي لبنان ۾، استعمال ڪيو ۽ 1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪن ۾ خانگي پريس وسيلي پنهنجا خيال پکيڙيا، روايت پرستن کي للڪاريو ۽ تيزيءَ سان تبديل ٿيندڙ سماج ۾ پنهنجي حيثيت قائم ڪئي.
جديد عربي ناول، خاص طور تي سماجي تنقيد ۽ سڌارن جي هڪ ذريعي طور، روايتي ڪلاسيڪي *ادب* جي ٻولي ۽ جماليات کان شعوري فاصلو اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيو، جنهن جي بدران ”گهٽ سينگاريل پر وڌيڪ دلڪش بيان“ اختيار ڪيا ويا. هي رجحان فرانسيسي ۽ انگريزي ادب جي ترجمن سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ سليم بستاني ۽ ٻين ليکڪن، خاص طور تي عيسائي ليکڪن، سماجي رومانوي ناول لکيا. خليل خوري جو افسانوي بيان *[[واي إذن لست بإفرنجي]]* (1859–1860) ابتدائي مثالن مان هڪ هو.

ويهين صدي جي شروعاتي ليکڪن جهڙوڪ مصطفى لطفي منفلوطي ۽ خليل جبران جي جذباتي اسلوب، جنهن ۾ اخلاقيات ۽ جذباتيت گهڻي هئي، ناول کي مغربي خيالن سان ڳنڍي ڇڏيو ۽ ان کي ”سطحي جذباتيت“ سان وابسته ڪيو ويو. محمد تيمور جهڙن ليکڪن، جيڪي مدرسة حديثه يعني ”جديد اسڪول“ سان وابسته هئا، *ادب قومي* يعني قومي ادب جو تصور پيش ڪيو ۽ ناول بدران مختصر افسانن تي تجربا ڪيا. محمد حسين هيڪل جو 1913ع جو ناول ''زينب'' هڪ وچولي رستو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ جذباتيت ته هئي پر مقامي ڪردار ۽ سماجي شخصيتن کي به پيش ڪيو ويو.
ويهين صدي دوران عربي شاعرن، نثرنگارن ۽ ناٽڪ نگارن عرب دنيا جي سياسي ۽ سماجي تبديليءَ کي پنهنجي ادب ۾ ظاهر ڪيو. استعمار مخالف تحريڪ ويهين صدي جي شروعاتي ادب ۾ نمايان موضوع هئي، ۽ ليکڪ اولهه سان علائقي جي لاڳاپن جو جائزو وٺندا رهيا. اندروني سياسي اٿل پٿل پڻ ليکڪن لاءِ وڏو چئلينج رهي، جتي ڪيترن کي سينسرشپ يا جبر جو منهن ڏسڻو پيو.

بين الحربين دور دوران طاھا حسين، *[[الأيام]]* جو مصنف، ابراهيم مازني، عباس محمود عقاد ۽ توفيق الحڪيم جهڙا ليکڪ نمايان رهيا. توفيق الحڪيم جي 1934ع جي ناول عودة الروح (رواية) ۾ تڪليف جي قبوليت نئين وچولي طبقي جي مثالي سوچ جي مايوسي کي ظاهر ڪري ٿي. وڌندڙ صنعتي عمل ۽ شهري ٿيڻ جي نتيجي ۾ ”اولهه جي ماديت“ ۽ ”اوڀر جي روحانيت“، ”ترقي پسند فرد ۽ پوئتي پيل سماج“ ۽ ”شهر ۽ ڳوٺ جي وچ ۾ فرق“ جهڙا موضوع ادب ۾ عام ٿي ويا.

معاصر عربي ليکڪن ۾ ڪيترائي اهم نالا آهن، جهڙوڪ محمود سعيد (عراق) جنهن *بن برڪه علي* ۽ *أنا الذي رأى (مدينة صدام)* لکيا. ٻين جديد ليکڪن ۾ صنع الله إبراهيم ۽ عبد الرحمن منيف شامل آهن، جن کي حڪومت جي تنقيد سبب قيد به ڪيو ويو. ساڳئي وقت ڪجهه ليکڪ جيڪي حڪومت جي حمايت يا تعريف ڪندا هئا، کين ثقافتي ادارن ۾ اهم عهدن تي مقرر ڪيو ويو. غير افسانوي ليکڪن ۽ عالمن به سياسي تنقيد ۽ تجزيا لکيا، جن جو مقصد عربي سياست کي نئين شڪل ڏيڻ هو. انهن مان سڀ کان مشهور طاھا حسين جو ڪتاب *[[مستقبل الثقافة في مصر]]* آهي، جيڪو مصري قوميت بابت اهم ڪم آهي، ۽ نوال سعداوي جا ڪم آهن، جن عورتن جي حقن لاءِ مهم هلائي. طيب صالح (سوڊان) ۽ غسان ڪنفاني (فلسطين) به اهڙا ليکڪ هئا جن پنهنجي ادب ۾ سڃاڻپ ۽ سياسي جدوجهد کي بيان ڪيو.

#### شاعري

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڪجهه شاعرن آزاديءَ واري بحر (*شعر حر*) ۾ شاعري لکڻ جي تحريڪ شروع ڪئي، پر اها گهڻي حد تائين ناڪام رهي. عراقي شاعر بدر شاڪر سياب ۽ نازڪ ملائڪه (1923–2007) کي عربي آزاد شاعري جا باني سمجهيو وڃي ٿو. انهن تجربن مان گهڻا پوءِ ڇڏي ڏنا ويا ۽ نثري شاعري ڏانهن رخ ڪيو ويو، جنهن جا ابتدائي مثال فرنسس مراش جي تحريرن ۾ ملن ٿا. نازڪ ملائڪه ۽ إيمان مرسال نثري شاعري جا اهم نمائندا هئا. جديد شاعري جي تحريڪ پڻ عربي شاعري کي گهڻو متاثر ڪيو. جديد شاعرن مان أدونيس شاعري ۾ اسلوب ۽ تجربن جي حدن کي وڌيڪ وسيع ڪيو.

عزيز باشا أباظا جي شاعري، جيڪا عربي قوم پرستي جي موضوعن تي ٻڌل آهي، ڪلاسيڪي عربي شاعري جي جديد مثالن مان هڪ آهي. هو اباظا خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن مان ڪيترائي مشهور ادبي شخص پيدا ٿيا، جهڙوڪ اسماعيل باشا اباظا، فڪري باشا اباظا، ناول نگار ثروت اباظا، اسماعيل باشا اباظا ۽ دسوقي باشا اباظا وغيره.

عربي دنيا ۾ شاعري اڄ به تمام اهم حيثيت رکي ٿي. محمود درويش کي فلسطيني قومي شاعر سمجهيو ويندو هو ۽ سندس جنازي ۾ هزارين ماڻهو شامل ٿيا. شامي شاعر نزار قباني نسبتاً گهٽ سياسي موضوعن تي لکندو هو، پر هڪ وڏو ثقافتي نشان بڻجي ويو، ۽ سندس شاعري ڪيترن مشهور گيتن جا لفظ بڻجي وئي.

#### ناول
*نهضه* جي دور ۾ ٻه واضح رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. پهريون نو-ڪلاسيڪي تحريڪ هئي جنهن جو مقصد ماضي جي ادبي روايتن کي ٻيهر دريافت ڪرڻ هو، ۽ جيڪا روايتي صنفن جهڙوڪ *[[مقامه]]* ۽ *[[هزار هڪ راتيون]]* کان متاثر هئي. ان جي ابتڙ جديديت پسند تحريڪ هئي جنهن مغربي جديد ناولن کي عربي ۾ ترجمو ڪرڻ سان شروعات ڪئي.

اوڻيهين صدي ۾ شام، لبنان ۽ مصر جي ليکڪن ڪلاسيڪي بياني صنفن جي تقليد ڪندي اصل تخليقي ڪم لکيا: أحمد فارس شدياق جو *ساق على ساق* (1855)، خليل خوري جو *نعم… إذن لست بإفرنجي* (1859)، فرنسس مراش جو *غابة الحق* (1865)، سليم بستاني جو *الهيام في جنان الشام* (1870)، ۽ محمد مويلحي جو *حديث عيسى بن هشام* (1907). هن رجحان کي جرجي زيدان، خليل جبران، ميخائيل نعيمه ۽ محمد حسين هيڪل (*[[زينب (ناول)|زينب]]* جو مصنف) اڳتي وڌايو. ساڳئي وقت عورت ليکڪا زينب فواز جو ناول *حسن العواقب أو غادة الزاهرة* (1899) به اثرائتو رهيو.

*انسائيڪلوپيڊيا آف دي ناول* جي مصنفن مطابق:

جديد عربي ناول جو هڪ عام موضوع خاندان جي زندگيءَ جو مطالعو آهي، جيڪو وسيع عربي سماج سان ڳنڍيل هوندو آهي. ڪيترن ناولن ۾ علائقي جي سياست ۽ تڪرارن کي نظرانداز ڪرڻ ممڪن نه رهيو آهي، جتي جنگ گهڻو ڪري خانداني ڊرامن جي پسمنظر طور موجود هوندي آهي. نجيب محفوظ جي ناولن ۾ قاهره جي زندگي پيش ڪئي وئي آهي، ۽ سندس قاهره ٽرائيلوجي جنهن ۾ هڪ قاهري خاندان جي ٽن نسلن جي جدوجهد بيان ڪئي وئي آهي، کيس 1988ع ۾ ادب جو نوبل انعام ڏياريو. هو اهو انعام حاصل ڪندڙ پهريون عربي ليکڪ هو.

#### ناٽڪ
لبناني ليکڪ مارون نقاش جا اوڻيهين صدي جي وچ ڌاري لکيل موسيقياتي ناٽڪ نه رڳو لبنان ۾ ناٽڪ پر جديد عربي ناٽڪ جي به شروعات سمجهيا وڃن ٿا. جديد عربي ڊرامو اوڻيهين صدي ۾ لکجڻ شروع ٿيو، خاص طور تي مصر ۾، جتي اهو گهڻو ڪري فرانسيسي ناٽڪن جي اثر هيٺ هو. ويهين صدي ۾ ئي ان ۾ واضح عربي رنگ پيدا ٿيو ۽ ٻين علائقن ۾ به ترقي ڪئي. سڀ کان اهم عربي ڊراما نگار توفيق الحڪيم هو، جنهن جو پهريون ناٽڪ قرآن جي ڪهاڻي اصحاب ڪھف تي ٻڌل هو ۽ ٻيو *هزار هڪ راتيون* لاءِ هڪ اختتامي ناٽڪ هو. علائقي جا ٻيا اهم ڊراما نگار يوسف عاني (عراق) ۽ سعد الله ونوس (شام)

## ڪلاسيڪي عربي ادب

### شاعري

ويهين صدي کان اڳ وارو عربي ادب جو وڏو حصو شاعري جي صورت ۾ آهي، ۽ هن دور جو نثر به يا ته شاعري جي ٽڪرن سان ڀريل آهي يا وري *[[سجع]]* يعني قافيي دار نثر جي صورت ۾ آهي. شاعري جا موضوع بلند پايه ساراهه وارن قصيدن کان وٺي تلخ ذاتي حملن تائين پکڙيل آهن، ۽ مذهبي ۽ صوفياتي خيالن کان وٺي عورتن ۽ شراب بابت نظمن تائين پهچن ٿا. شاعري جي هڪ اهم خاصيت، جيڪا سڄي ادب تي لاڳو ٿيندي هئي، اها سوچ هئي ته ان کي ڪنن کي وڻندڙ هجڻ گهرجي. شاعري ۽ نثر جو وڏو حصو انهيءَ ارادي سان لکيو ويندو هو ته ان کي وڏي آواز سان پڙهيو وڃي، ۽ سڄي تحرير کي ممڪن حد تائين نرم، مٺو ۽ خوش آوازن وارو بڻائڻ لاءِ وڏي احتياط سان لکيو ويندو هو.

### مذهبي علم
 حضرت محمد صه جي زندگي ۽ سندس دور بابت تحقيق، ۽ سنت جي صحيح حصن جي سڃاڻپ، عربي ٻوليءَ ۾ يا ان بابت علمي ڪم جي شروعاتي اهم سببن مان هئي. اهو ئي سبب جاهلي دور جي شاعري گڏ ڪرڻ جو به ٿيو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ انهن شاعرن مان ڪي رسول جي زماني جا ويجها ماڻهو هئا، لبيد، جنهن حضرت محمد صه سان ملاقات ڪئي ۽ اسلام قبول ڪيو، ۽ انهن جون لکڻيون انهن وقتن کي روشن ڪن ٿيون جن ۾ اهي واقعا پيش آيا. حضرت محمد صه عربي ۾ پهرين سيرت نگارين کي به الهام ڏنو، جيڪي *السيرة النبوية* جي نالي سان مشهور آهن؛ انهن مان سڀ کان پهرين وهب بن منبه لکي، پر سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪتاب محمد بن اسحاق لکيو. هنن رسول جي زندگي بيان ڪندي ابتدائي اسلام جي جنگين ۽ واقعن جو به ذڪر ڪيو، ۽ پراڻين بائيبلي روايتن تي به گهڻا ضمني بيان ڏنا.

عربي ٻوليءَ جي مطالعي بابت سڀ کان شروعاتي ڪم مان ڪي اسلام جي نالي ۾ شروع ٿيا. روايت آهي ته خليفي علي قرآن جي هڪ اهڙي نقل پڙهي جنهن ۾ غلطيون هيون، پوءِ هن ابو الاسود دئولي کي عربي نحو کي ضابطه بند ڪرڻ لاءِ ڪتاب لکڻ جو حڪم ڏنو. پوءِ خليل بن احمد *ڪتاب العين* لکيو، جيڪو عربي جو پهريون لغتنامو هو، ۽ ان سان گڏ علم عروض ۽ موسيقي بابت به ڪتاب لکيائين، جڏهن ته سندس شاگرد سيبويه عربي نحو جو سڀ کان معزز ڪتاب تيار ڪيو، جيڪو رڳو *الڪتاب* يا *ڪتاب* جي نالي سان مشهور ٿيو.
ٻيا خليفا به عبد الملڪ بن مروان کان پوءِ انهيءَ راهه تي هلندا رهيا، جنهن نئين سلطنت جي انتظام لاءِ عربي کي سرڪاري ٻولي بنايو؛ جيئن مامون بغداد ۾ تحقيق ۽ ترجمي لاءِ *[[بيت الحڪمة]]* قائم ڪيو. بصرو ۽ ڪوفو به ابتدائي عرب دنيا جا ٻه اهم علمي مرڪز هئا، جن جي وچ ۾ سخت علمي مقابلو موجود هو.

اسلامي مذهب کي وڌيڪ گهراين سان سمجهڻ لاءِ جيڪي ادارا قائم ٿيا، اهي ٻين گهڻن علمن جي مطالعي لاءِ به انتهائي قيمتي ثابت ٿيا. خليفي هشام بن عبد الملڪ ادب کي مالا مال ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن عالمن کي هدايت ڪئي ته ٻيون تصنيفون عربي ۾ ترجمو ڪن. غالباً سڀ کان پهريون ڪم ارسطو جو سڪندر اعظم سان خط و ڪتابت وارو متن هو، جنهن کي سلم ابو العلاءَ ترجمو ڪيو. اوڀر کان، ۽ بلڪل مختلف ادبي صنف ۾، عالم عبد الله ابن مقفع *[[پنچ تنتر]]* جون جانورن واريون تمثيلون ترجمو ڪيون. اهي ترجما علم ۽ تحقيق کي زنده رکندا رهيا، خاص طور تي قديم يونان جي علم کي، يورپ جي اونداهي دور دوران، ۽ اهي تصنيفات گهڻو ڪري عربي نسخن وسيلي ئي وري يورپ ڏانهن موٽايون ويون.

### کاڌ خوراڪ

وچئين دور جا ٻيا سڀني ٻولين کان وڌيڪ پچائڻ جا ڪتاب عربي ۾ اڄ تائين بچيا آهن. ڪلاسيڪي عربي خوراڪي ادب رڳو پچائڻ جي ڪتابن تي مشتمل ناهي؛ ان ۾ علمي تصنيفات به گهڻيون آهن، ۽ معاصر کاڌن جا بيان افسانوي ۽ ڏند ڪٿائي قصن ۾ به ملن ٿا، جهڙوڪ *[[هزار هڪ راتيون]]*. انهن متنن مان ڪي ابن سيار وراق جي *ڪتاب الطبيخ* کان به اڳ جا آهن، جيڪو وچئين دور جي عربي خوراڪ بابت سڀ کان پراڻو معلوم ڪتاب آهي. فارسي ڪتاب *قباد جي پٽ خسرو ۽ هڪ درباري ڇوڪرو* کي ستين صديءَ ۾ عرب فوجن طرفان ساساني سلطنت جي فتح کان پوءِ عربي ۾ ترجمو ڪيو ويو، ۽ اهو ان وقت جي نفيس خوراڪي ۽ درٻاري ثقافت لاءِ هڪ رهنما هو، جيڪو هڪ اهڙي يتيم جي فرضي ڪهاڻي طور لکيو ويو هو جيڪو پادرين جي گهراڻي مان هو ۽ خسرو اول جي درٻار جا طور طريقا سکندو آهي.

شروعاتي مصنفن کي لڳي ٿو ته بقراط، روفس آف ايفسس ۽ گالين آف پرگامم جي اڳين تصنيفن جي ڄاڻ هئي. گالين جي *[[کاڌن جون خصوصيتون]]* کي عربي ۾ *ڪتاب الأغذية* جي نالي سان ترجمو ڪيو ويو، ۽ خلافت جي دور ۾ ابو بڪر رازي جي زماني ۾ سڀني معاصر طبيب ليکڪن ان جو حوالو ڏنو. رازي پاڻ به خوراڪ بابت هڪ ابتدائي ڪتاب *[[منافع الأغذية ودفع مضارها]]* (کاڌن جي فائدن ۽ انهن جي نقصانڪار اثرن جي علاج جو ڪتاب) جو مصنف هو. گالين جي ڪم ۾ دلچسپي رڳو مسلمان عالمن تائين محدود نه هئي؛ يهودي عالم ابو يعقوب إسحاق بن سليمان اسرائيلي به ساڳئي دور ۾ *کاڌن تي ڪتاب* (عربي ۾ پڻ) لکيو. روفس جو اصل يوناني متن اڄ تائين محفوظ نه رهيو آهي، ۽ اهو اسان کي رڳو عربي ترجمي وسيلي معلوم آهي.

### غير افسانوي ادب
#### مجموعا ۽ رهنما ڪتاب
نائين صديءَ جي آخر ۾ ابن نديم، جيڪو بغداد جو ڪتاب فروش هو، عربي ادب جي مطالعي ۾ هڪ بنيادي اهميت وارو ڪتاب ترتيب ڏنو. *[[ڪتاب الفھرست]]* بغداد ۾ وڪري لاءِ موجود سڀني ڪتابن جي فهرست آهي، ۽ اهو ان وقت جي ادبي حالت جو هڪ جامع خاڪو ڏئي ٿو. جيئن⁠تہ ايندڙ صدين ۾ ادب جي اهميت وڌندي وئي، اهڙن مجموعن، جن ۾ مصنفن ۽ انهن جي تصنيفن جو بيان گڏ ڪيو ويندو هو، هڪ روايت بڻجي ويا. سترهين صديءَ جو هڪ اهم ڪتاب *تذڪار الجامع للآثار* از حسين بن محمد العباسي النبهاني الحلبي هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 24,000 ليکڪن جا نالا شامل آهن.

عباسي دور ۾ ادب جي سڀ کان عام صورتن مان هڪ مجموعو هو. اهي ڪنهن هڪ موضوع تي حقيقتن، خيالن، نصيحت ڀرين قصن ۽ شعرن جا گڏيل ذخيرو هوندا هئا، ۽ گهر ۽ باغ، عورتن، بغير سڏ جي مهمانن، نابين ماڻهن، حسد، جانورن ۽ ڪنجوسن جهڙن گهڻ رُخن موضوعن تي مشتمل هوندا هئا. آخري ٽي مجموعا الجاحظ لکيا، جيڪو هن صنف جو تسليم ٿيل استاد هو. اهي مجموعا هر *نديم* لاءِ اهم هئا، جيڪو ڪنهن حڪمران يا امير جو ساٿي هوندو هو ۽ جنهن جو ڪم گهڻو ڪري حڪمران کي وندرائڻ يا صلاح ڏيڻ لاءِ کيس قصا ۽ ڄاڻ ٻڌائڻ هوندو هو.
هن مجموعي سان ويجهو لاڳاپيل هڪ ٻيو قسم رهنما ڪتابن جو هو، جن ۾ ابن قتيبه جهڙا مصنف آداب، حڪومت هلائڻ، دفتري عملدار ٿيڻ ۽ لکڻ سيکارڻ جهڙن موضوعن تي هدايتون ڏيندا هئا. ابن قتيبه عربن جي شروعاتي تاريخن مان هڪ پڻ لکي، جنهن ۾ هن بائيبلي قصن، عربي لوڪ ڪهاڻين ۽ وڌيڪ تاريخي واقعن کي گڏ ڪيو.

جنسي موضوعن تي عربي ادب ۾ بار بار بحث ڪيو ويو. *[[غزل]]* يا عشقيا شاعريءَ جي ڊگهي روايت رهي آهي، جيڪا ڪڏهن لطيف ۽ پاڪدامن هئي ته ڪڏهن کليل ۽ صاف گو. تصوف جي روايت ۾ عشقيا نظم وسيع تر، صوفياتي ۽ مذهبي اهميت اختيار ڪري ويا. جنسي رهنما ڪتاب به لکيا ويا، جهڙوڪ *[[الروض العاطر]]*، *[[طوق الحمامة]]* يا ابن حزم جو *ڪبوتر جي ڳچيءَ جو هار*، ۽ *نزهة الألباب فيما لا يوجد في ڪتاب* يا *دلين جي مسرت انهن شين بابت جيڪي ڪنهن ڪتاب ۾ ڪڏهن نه ملنديون* از احمد تيفاشي. اهڙن ڪتابن جي مقابلي ۾ *روضة المحبين ونزهة المشتاقين* جهڙو ڪتاب آهي از ابن قيم جوزيه، جيڪو صلاح ڏئي ٿو ته محبت ۽ شهوت ۾ ڪيئن فرق ڪجي ۽ گناهه کان ڪيئن بچجي.

#### سيرت، تاريخ، ۽ جاگرافي
سيرت|تذڪره نويسي

حضرت محمد صه جي ابتدائي سيرتن کان سواءِ، پهريون وڏو سوانح نگار جنهن فقط ساراهه جو قصيدو لکڻ بدران ڪردار جو وزن ڪيو، اهو بلاذري هو، جنهن جو *[[أنساب الأشراف]]* يا *اشراف جي نسبن جو ڪتاب* سوانحن جو هڪ مجموعو آهي. هڪ ٻيو اهم سوانحي لغت ابن خلڪان شروع ڪيو، جنهن کي پوءِ صفدي وڌايو، ۽ ابتدائي اهم خودنوشت مان هڪ *[[ڪتاب الاعتبار]]* هو، جنهن ۾ أسامه بن منقذ ۽ صليبي جنگن ۾ سندس تجربا بيان ٿيل آهن. انهيءَ دور ۾ *طبقات* (سوانحي لغتون يا سوانحي مجموعا) جي صنف پڻ وجود ۾ آئي.

ابن خرداذبه، جيڪو ڊاڪ کاتي جو هڪ عملدار هو، پهرين سفري ڪتابن مان هڪ لکيو، ۽ پوءِ اها صورت عربي ادب ۾ تمام مشهور رهي، جهڙوڪ ابن حوقل، ابن فضلان، اصطخري، مقدسي، ادريسي ۽ سڀ کان مشھور ابن بطوطه جا سفرناما. اهي وسيع اسلامي دنيا جي گهڻين ثقافتن جو منظر پيش ڪن ٿا ۽ سلطنت جي ڪنارن تي رهندڙ غير مسلم قومن بابت مسلمان نگاهه به ڏين ٿا. انهن مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته مسلمان قومون واپار ۾ ڪيتري وڏي طاقت بڻجي چڪيون هيون. اهي اڪثر وسيع بيان هئا جن ۾ جاگرافي ۽ تاريخ ٻنهي جون تفصيلون شامل هونديون هيون.
ڪجهه ليکڪ رڳو تاريخ تي ڌيان ڏيندا هئا، جهڙوڪ يعقوبي ۽ طبري؛ جڏهن⁠ تہ ڪي فقط تاريخ جي ڪنهن ننڍڙي حصي تي لکندا هئا، جيئن ابن ازرق جنهن مڪي جي تاريخ لکي، ۽ ابن أبي طاهر طيفور جنهن بغداد جي تاريخ لکي. پر جنهن مورخ کي سڀني عربي مورخن کان وڏو سمجهيو وڃي ٿو اهو ابن خلدون آهي، جنهن جي تاريخ *[[مقدمو]]* سماج تي مرڪوز آهي ۽ علم الاجتماع ۽ معاشيات جي بنيادي متنن مان هڪ آهي.

#### ڏينهن وار يادداشتون
وچئين دور جي ويجهي اوڀر ۾ عربي روزانيون ڏهين صديءَ کان اڳ ئي لکجڻ لڳيون هيون، جيتوڻيڪ وچئين دور جي اها روزاني جيڪا جديد ڊائري سان سڀ کان وڌيڪ مشابهت رکي ٿي اها ابو علي ابن بناء جي يارهين صديءَ واري ڊائري هئي. سندس ڊائري سڀ کان پهرين اهڙي هئي جيڪا تاريخن جي ترتيب سان سجايل هئي (*تاريخ* عربي ۾)، بلڪل جديد ڊائرين وانگر.

#### ادبي نظرئي ۽ تنقيد
عربي ادب ۾ ادبي تنقيد اڪثر مذهبي متنن تي مرڪوز رهي، ۽ تاويل ۽ متني تفسير جي ڪيترين ڊگهين مذهبي روايتن غير مذهبي متنن جي مطالعي تي به گهرو اثر ڇڏيو. اهو خاص طور تي اسلامي ادب جي ادبي روايتن لاءِ درست هو.

ادبي تنقيد وچئين دور جي عربي شاعري ۽ ادب جي ٻين صورتن ۾ به نائين صديءَ کان استعمال ٿيندي رهي، خاص طور تي جاحظ جي *البيان والتبيين* ۽ *الحيوان* ۾، ۽ عبد الله ابن معتز جي *ڪتاب البديع* ۾.

### افسانوي ادب

ابن عبد ربه جو ڪتاب *[[العقد الفريد]]* عربي افسانوي ادب جي بنيادي متنن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

عرب دنيا ۾ *فصحى* (اعليٰ معياري ٻولي) ۽ *عاميه* (عام ماڻهن جي ٻولي) جي وچ ۾ وڏو فرق هو. گهڻا ليکڪ هن *عاميه* يا عوامي ٻوليءَ ۾ تصنيفون نه لکندا هئا، ۽ اهو سمجهيو ويندو هو ته ادب کي رڳو وندر نه پر سڌارڻ وارو، تعليمي ۽ مقصد وارو هجڻ گهرجي. انهيءَ باوجود *حڪاوتي* يا قصه گوئي جو عام ڪردار ختم نه ٿيو، جيڪو وڌيڪ تعليمي تصنيفن جا وندرائيندڙ حصا يا ڪيترين عربي تمثيلن يا لوڪ ڪهاڻين مان ڪي ڳالهيون وري ٻڌائيندو هو، جيڪي گهڻين حالتن ۾ لکيون ئي نه وينديون هيون. تنهن هوندي به، ڪي تمام ابتدائي ناول، جن ۾ پهريان فلسفيانه ناول به شامل آهن، عربي مصنفن ئي لکيا.

#### رزميه ادب

عربي افسانوي ادب جو سڀ کان مشهور مثال *[[هزار هڪ راتيون]]* (*Arabian Nights*) آهي. اهو آساني سان سڄي عربي ادب جو سڀ کان مشهور ڪم آهي، ۽ اڃا تائين ڪيترن غير عربن جي عربي ثقافت بابت خيالن تي اثر انداز ٿئي ٿو. عام عربي نثري افسانن جي گهٽتائيءَ جو هڪ سٺو مثال اهو آهي ته علاءُالدين ۽ علي بابا جون ڪهاڻيون، جيڪي عام طور *هزار هڪ راتيون* جو حصو سمجهيون وڃن ٿيون، دراصل اصل *قصن* جو حصو نه هيون. اهي پهريون ڀيرو فرانسيسي ترجمي ۾ انٽوني گالينڊ طرفان شامل ڪيون ويون، جنهن انهن کي ماروني حنا دياب کان ٻڌو هو، ۽ ان کان اڳ اهي رڳو نامڪمل عربي مخطوطن ۾ موجود هيون. عربي ادب جو ٻيو وڏو ڪردار سند باد به انهن *قصن* مان ئي آهي.
*هزار هڪ راتيون* کي عام طور عربي رزميه ادب جي صنف ۾ ٻين ڪيترن ئي ڪتابن سان گڏ رکيو ويندو آهي. اهي گهڻو ڪري ننڍن قصن يا واقعن جا مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي هڪ ڊگهي ڪهاڻي جوڙيندا آهن. موجوده نسخا گهڻو ڪري نسبتاً دير سان، چوڏهين صديءَ کان پوءِ لکي ورتا ويا، جيتوڻيڪ گهڻيون ڪهاڻيون بيشڪ ان کان اڳ گڏ ڪيون ويون هيون ۽ اصل قصن مان گهڻا شايد اسلام کان اڳ جا هئا. انهن مجموعن ۾ قصن جا قسم شامل آهن جانورن جون تمثيلون، پهاڪا، *[[جهاد]]* يا ايمان جي تبليغ بابت قصا، مزاحيه ڪهاڻيون، اخلاقي قصا، چالاڪ ٺڳ علي زيبق بابت قصا، ۽ شرارتي ڪردار جحا بابت قصا.

#### مقامات
*[[مقامه]]* نه فقط نثر ۽ شاعري جي وچ واري حد کي پار ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها قافيي دار نثر جي هڪ صورت آهي، پر اها افسانوي ۽ غير افسانوي ادب جي وچ ۾ به بيٺل آهي. ننڍن بيانن جي هڪ سلسلي وسيلي، جيڪي حقيقي زندگيءَ جي حالتن جا افسانوي روپ هوندا آهن، مختلف خيالن تي غور ڪيو ويندو آهي. ان جو سٺو مثال مشڪ بابت هڪ *مقامه* آهي، جيڪا ظاهري طرح مختلف خوشبوئن جي خاصيتن جو مقابلو ڪندي آهي، پر حقيقت ۾ اها ڪيترن رقيب حڪمرانن جي مقابلي تي ٻڌل سياسي طنز آهي. *مقامة* *بديع* جي نظريي کي به استعمال ڪري ٿي، يعني ڄاڻي واڻي پيچيدگي پيدا ڪرڻ ته جيئن ليکڪ جي لساني مهارت ظاهر ٿئي. ھمذاني کي *مقامه* جو باني سمجهيو وڃي ٿو؛ سندس ڪم کي حريري اڳتي وڌايو، ۽ الحريري جي هڪ *مقامه* خود الهمذاني جي ڪم جو مطالعو آهي. *مقامه* عربي ادب جي انتهائي مقبول صورت هئي، ۽ اها انهن ٿورين صنفن مان هڪ هئي جيڪي سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ به عربي جي زوال واري دور دوران لکبيون رهيون.

#### عشقيه ادب
رومانوي عربي شاعري جو هڪ مشهور مثال *[[ليلا ۽ مجنون]]* آهي، جيڪو ستين صديءَ ۾ اموي دور تائين وڃي ٿو. اها دائمي محبت جي هڪ الميائي ڪهاڻي آهي. *ليلا ۽ مجنون* کي حب عذري  جي صنف جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، ڇو⁠تہ هن جوڙي جي ڪڏهن شادي نٿي ٿئي ۽ نه ئي هو پنهنجي تعلق کي مڪمل ڪن ٿا؛ اها صورت عربي ادب ۾ تمام نمايان آهي، جيتوڻيڪ اهو ادبي تصور دنيا جي ٻين ادب ۾ به ملي ٿو. پاڪ محبت جي ٻين مشهور ڪهاڻين ۾ *قيس ۽ لبنا*، *ڪثير ۽ عزا*، *[[مروا ۽ مجنون فرنساوي]]* ۽ *[[عنترا بن شداد|عنترا ۽ عبلا]]* شامل آهن.
ڏهين صديءَ جي *[[اخوان الصفا]]* ۾ هڪ فرضي حڪايت ملي ٿي، جنهن ۾ هڪ ”شهزادو، جيڪو شاديءَ جي دعوت دوران پنهنجي محل مان نڪري ڀٽڪي وڃي ٿو، ۽ نشي جي حالت ۾ قبرستان ۾ رات گذاري، لاش کي پنهنجي دلھن سمجهي ويهي ٿو.“ هن ڪهاڻي کي روح جي اڳ ۾ وجود، ۽ دنياوي قيام کان پوءِ موٽ بابت هڪ باطني تمثيل طور استعمال ڪيو ويو آهي.
هڪ ٻيو وچئين دور جو عربي عشقيه قصو *[[حديث بياض ورياض]]* هو، جيڪو تيرهين صديءَ جي عربي محبت ڀري ڪهاڻي آهي. قصي جا مکيه ڪردار بياض آهن، جيڪو هڪ واپاريءَ جو پٽ ۽ دمشق جو پرديسي آهي، ۽ رياض، جيڪا حاجب (وزير) جي درٻار ۾ هڪ تعليم يافته ڇوڪري آهي. *حديث بياض ورياض* جو مخطوطو اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهو واحد مصور مخطوطو آهي جيڪو اسپين ۾ مسلمانن ۽ عربن جي اٺ صدين کان وڌيڪ موجودگيءَ مان بچي آيو آهي.
*[[هزار هڪ راتيون]]* جي ڪيترين ئي ڪهاڻين ۾ پڻ محبت ڀريو موضوع آهي يا رومانوي عشق مرڪزي موضوع طور موجود آهي. ان ۾ خود شهرزاد جي چوکاٺي ڪهاڻي، ۽ هن جي ٻڌايل ڪيترين ڪهاڻين سميت "علاءُالدين"، "آبنوسي گهوڙو"، "ٽي صوف"، "تاج الملوڪ ۽ شهزادي دنيا جي ڪهاڻي: عاشق ۽ محبوب"، "عدي بن زيد ۽ شهزادي هند"، "دعبل خزاعي مع سيده ومسلم بن وليد"، "ٽي بدنصيب عاشق" ۽ ٻيون ڪهاڻيون شامل آهن.

درباري عشق جا ڪيترائي عنصر عربي ادب ۾ ئي ترقي ڪري چڪا هئا، خاص طور ”عشق فقط عشق لاءِ“ ۽ ”محبوبه جي رفعت“ جا تصور، جن جو سراغ نائين ۽ ڏهين صديءَ جي عربي ادب تائين ملي ٿو. عشق جي ”شخصيت کي شريف بڻائيندڙ قوت“ جو تصور يارهين صديءَ جي شروعات ۾ فارسي نفسياتدان ۽ فلسفي ابن سينا (جيڪو يورپ ۾ ”Avicenna“ جي نالي سان مشهور هو) پنهنجي عربي رسالي *رسالة في العشق* (*[http://www.muslimphilosophy.com/sina/works/avicenna-love.pdf A Treatise on Love]*) ۾ پيش ڪيو. درباري عشق جو آخري عنصر، يعني ”عشق اهڙي خواهش جي صورت ۾ جيڪو ڪڏهن پورو نه ٿئي“، ڪڏهن ڪڏهن عربي شاعري ۾ پڻ ضمني طور موجود رهيو آهي.

#### قتل جي معمائي ڪهاڻي
قتل جي رازدارانه ڪهاڻي جي سڀ کان ابتدائي معلوم مثال مان هڪ "ٽي صوف" آهي، جيڪا *[[هزار هڪ راتيون]]* (*Arabian Nights*) ۾ شهرزاد طرفان ٻڌايل قصن مان هڪ آهي. هن قصي ۾ هڪ مهاڻو دجله درياهه مان هڪ ڳرو بند ٿيل صندوق دريافت ڪري ٿو ۽ پوءِ اهو عباسي خلافت جي خليفي هارون الرشيد کي وڪڻي ٿو، جيڪو صندوق کولرائي ٿو ته ان جي اندر هڪ جوان عورت جي ٽڪرا ٽڪرا ٿيل لاش موجود آهي. هارون پنهنجي وزير جعفر بن يحيا کي حڪم ڏئي ٿو ته ٽن ڏينهن اندر جرم حل ڪري قاتل کي ڳولي، نه⁠تہ جيڪڏهن هو ناڪام ٿيو ته کيس قتل ڪيو ويندو. ڪهاڻي جي اڳتي وڌڻ دوران ڪيترن ئي قصي جي اوچتن موڙن وسيلي تشويش پيدا ٿئي ٿي. تنهن ڪري هن کي جاسوسي ادب جو هڪ ابتدائي نمونو به سمجهي سگهجي ٿو.

#### طنز ۽ مزاح
عربي شاعري ۾ هجونگار شاعري جي صنف کي *هجا* چيو ويندو هو. نثر واري ادب ۾ طنز کي نائين صديءَ ۾ مصنف جاحظ متعارف ڪرايو. جڏهن هو انهن سنجيده موضوعن تي لکي رهيو هو، جيڪي اڄ بشريات، علم الاجتماع ۽ نفسيات جي نالن سان سڃاتا وڃن ٿا، تڏهن هن هڪ طنزيه اسلوب اختيار ڪيو، ”جنهن جو بنياد هن خيال تي هو ته ڀلي جائزي هيٺ آيل موضوع ڪيترو به سنجيده هجي، جيڪڏهن سنجيدگيءَ جي ڳوٿري ۾ ڪي مزاحيه قصا شامل ڪيا وڃن يا ڪي حاضر جواب يا متضاد مشاهدا اڇلايا وڃن ته ان کي وڌيڪ دلچسپ بڻائي سگهجي ٿو ۽ ان جو اثر وڌيڪ گهرو ٿي سگهي ٿو.“ هن کي چڱيءَ ريت خبر هئي ته پنهنجي نثري تصنيفن ۾ نون موضوعن تي لکندي هن کي اهڙي نوعيت جي لفظن جو ذخيرو استعمال ڪرڻو پوندو جيڪو *هجا*، يعني طنزيه شاعري، ۾ وڌيڪ مانوس هو. مثال طور پنهنجي هڪ حيوانياتي ڪتاب ۾ هن وڏي انساني عضوي تناسل جي ماپ کي عزت جي نشاني سمجهڻ واري ترجيح تي طنز ڪندي لکيو ته: ”جيڪڏهن عضوي جي ڊگھائي عزت جي نشاني هجي ها، ته پوءِ خچر قريش جي معزز قبيلي سان واسطو رکي ها.“ هن پسند تي ٻڌل هڪ ٻي طنزيه ڪهاڻي *[[هزار هڪ راتيون]]* جي قصن مان ”علي وڏي اوزار وارو“ نالي ڪهاڻي هئي.

ڏهين صديءَ ۾ ليکڪ ثعالبي شاعرن السلمي ۽ ابو دلف جي لکيل طنزيه شاعري قلمبند ڪئي، جنهن ۾ سلمي ابو دلف جي علمي وسعت جي واکاڻ ڪئي، پوءِ انهن سڀني علمن ۾ سندس صلاحيت جو مذاق اڏايو، ۽ ان جي جواب ۾ ابو دلف وري سلمي تي طنز ڪيو. عربي سياسي طنز جو هڪ مثال ڏهين صديءَ جي شاعر جرير وٽ پڻ ملي ٿو، جنهن فرزدق تي طنز ڪندي کيس ”شريعت جو حدون اورانگھيندڙ“ قرار ڏنو؛ ۽ پوءِ عربي شاعرن ”فرزدق جهڙو“ جو اصطلاح سياسي طنز جي صورت ۾ استعمال ڪيو.

مزاح ۽ طنز جا اصطلاح ارسطو جي *[[بوطيقا]]* جي عربي ترجمي کان پوءِ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ هڪ ٻئي جا هم معنيٰ بڻجي ويا، جتي عربي مصنفن ۽ اسلامي فلسفين جهڙوڪ ابو بشر، سندس شاگرد فارابي، ابن سينا ۽ ابن رشد انهن تي وڌيڪ بحث ڪيو. ثقافتي فرقن سبب هنن مزاح کي يوناني ناٽڪ جي نمائشي صورت کان ڌار ڪيو ۽ ان کي بدران عربي شاعراڻي موضوعن ۽ صنفن، جهڙوڪ *هجا*، سان وابسته ڪيو. انهن مزاح کي رڳو ”ملامت جي فن“ طور ڏٺو، ۽ ڪلاسيڪي يوناني مزاح سان لاڳاپيل خوشگوار واقعن، پريشان ڪندڙ شروعاتن ۽ خوش انجامن جو ڪو ذڪر نه ڪيو. ٻارهين صديءَ جي لاطيني ترجمن کان پوءِ ”مزاح“ جو اصطلاح اهڙيءَ طرح وچئين دور جي ادب ۾ هڪ نئون معنوي مفهوم حاصل ڪري ويو.

#### ناٽڪ
جيتوڻيڪ گڏيا وارو ناٽڪ ۽ سوڳ ناٽڪ وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ مشهور هئا، سڌي ريت پيش ٿيندڙ ناٽڪ ۽ ڊرامو جديد دور تائين عربي ادب جو نمايان حصو نه هئا. ٿي سگهي ٿو ته ناٽڪي روايت تمام پراڻي هجي، پر شايد ان کي جائز ادب نه سمجهيو ويندو هو، ۽ گهڻو ڪري اهو لکجي محفوظ نه ٿيو. شيعا مسلمانن ۾ عوامي پيشڪش جي هڪ قديم روايت موجود آهي، جنهن ۾ 680ع ۾ ڪربلا جي جنگ ۾ حسين جي زندگي ۽ شهادت کي ڏيکاريو ويندو آهي. تيرهين صديءَ ۾ شمس الدين محمد ابن دانيال ڪيترائي ناٽڪ پڻ لکيا، جتي هو ذڪر ڪري ٿو ته پراڻا ناٽڪ بوسيده ٿي چڪا آهن ۽ پنهنجن نون ڪمن کي تازي مواد طور پيش ڪري ٿو.

وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ ناٽڪ جي سڀ کان مشهور صورتون گڏين وارو ناٽڪ هيون (جن ۾ هٿ جون گڏيون، پاڇي جو ناٽڪ ۽ تند سان هلندڙ گڏيا جون پيشڪشون شامل هيون) ۽ سڌا سوڳ ناٽڪ، جيڪي *تعزيو* سڏبا هئا، جن ۾ اداڪار مسلمانن جي تاريخ جا واقعا ٻيهر پيش ڪندا هئا. خاص طور شيعا ناٽڪ علي جي پٽن حسن بن علي ۽ حسين بن علي جي *[[شهيد|شهادت]]* جي چوڌاري ڦرندا هئا. جيئرا غير مذهبي ناٽڪ *اخراجا* جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن جو ذڪر وچئين دور جي *[[ادب (آداب)|ادب]]* واري ادب ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهي گڏين واري ناٽڪ ۽ *تعزيو* جي ڀيٽ ۾ گهٽ عام هئا.

اندلسي مسلمانن جو جارج پيل ۽ وليم شيڪسپيئر جي تصنيفن تي نمايان اثر رهيو. انهن جي ڪجهه ڪمن ۾ مور ڪردار موجود آهن، جهڙوڪ پيل جو *[[الڪاسر جي جنگ]]* ۽ شيڪسپيئر جا *[[وينس جو واپاري]]*، *[[ٽائٽس اينڊرونيڪس]]* ۽ *[[اوٿيلو]]*، جنهن ۾ مور نسل جو اوٿيلو مرڪزي ڪردار آهي. چيو وڃي ٿو ته اهي تصنيفون سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مراڪش کان ايلزبيٿن انگلينڊ ڏانهن ايندڙ ڪيترن ئي موري وفدن کان متاثر هيون، جيتوڻيڪ اها حقيقت نظرانداز ڪئي وئي ته *[[وينس جو واپاري]]* ۽ *[[ٽائٽس اينڊرونيڪس]]* ٻئي ئي سورهين صديءَ ۾ لکيون ويون هيون. 2016ع ۾ اوپيرا ڳائڻي ۽ اداڪار ڊيوڊ سيريرو نيو يارڪ ۾ اوٿيلو کي مراڪشي روپ ۾ پيش ڪيو.

#### فلسفياتي ناول
عرب اسلامي فلسفي ابن طفيل (ابوبڪر) ۽ ابن نفيس فلسفياتي ناول جا اڳواڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن اهي سڀ کان ابتدائي ناول لکيا جيڪي فلسفياتي افسانوي ادب سان لاڳاپيل هئا. ابن طفيل پهريون عربي ناول *[[حي بن يقظان]]* (*فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس*) غزالي جي *[[تھافت الفلاسفة]]* جي جواب طور لکيو. ان کان پوءِ ابن نفيس هڪ افسانوي بيان *[[الرسالة الڪاملية في السيرة النبوية]]* لکيو، جيڪو ابن طفيل جي *فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس * جو جواب هو. انهن ٻنهي بيانن ۾ مرڪزي ڪردار هئا (*فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس* ۾ حي، ۽ *الرسالة الڪاملية* ۾ ڪامل) جيڪي پاڻ سکيل ماڻهو هئا، جيڪي اوچتو پاڻمرادو پيدا ٿيا، هڪ غار ۾ رهندا هئا ۽ بياباني ٻيٽ تي اڪيلائيءَ ۾ زندگي گذاريندا هئا؛ اهڙيءَ طرح اهي بياباني ٻيٽ واري قصي جا سڀ کان ابتدائي مثال آهن. پر جڏهن حي *فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس* ۾ گهڻو وقت ٻيٽ تي اڪيلو رهي ٿو (جيستائين هو ابصال نالي هڪ ٻڏل مسافر سان نه ملي)، تڏهن *الرسالة الڪاملية* ۾ ڪامل جي ڪهاڻي بياباني ٻيٽ کان ٻاهر نڪري ٿي (جڏهن ٻڏل مسافر کيس پاڻ سان گڏ تهذيب ڏانهن وٺي وڃن ٿا)، ۽ اهڙيءَ طرح اها بلوغت ڏانهن وڌڻ واري ڪهاڻي جو قديم ترين معلوم نمونو بڻجي ٿي ۽ نيٺ سائنس فڪشن ناول جو پهريون مثال بڻجي ٿي.
ابن النفيس پنهنجي ڪتاب *الرسالة الكاملية في السيرة النبوية* کي ”اسلام جي نظام ۽ مسلمانن جي نبين جي بعثتن، ديني قانونن، جسماني حشر، ۽ دنيا جي فناپذيري بابت عقيدن جي دفاع“ طور بيان ڪيو. هو جسماني ٻيهر جنم ۽ انساني روح جي بقا لاءِ عقلي دليل پيش ڪري ٿو، ۽ پنهنجي ڳالهه ثابت ڪرڻ لاءِ حديث جي ذخيري مان استدلالي استدلال ۽ مواد ٻنهي کي ڪم آڻي ٿو. پوءِ جي اسلامي عالمن هن تصنيف کي ابن سينا ۽ ابن طفيل جي انهيءَ مابعدالطبيعي دعويٰ جي جواب طور ڏٺو ته جسماني حشر عقل وسيلي ثابت نٿو ٿي سگهي؛ اهو موقف اڳي ئي الغزالي تنقيد جو نشانو بڻايو هو. ابن النفيس جي هن ڪم جو پوءِ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لاطيني ۽ انگريزي ۾ *ٿيولاگس آٽوڊيڊيڪٽس* جي نالي سان ترجمو ٿيو.

ابن طفيل جي تصنيف جو هڪ لاطيني ترجمو، *فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس* جي نالي سان، پهريون ڀيرو 1671ع ۾ شايع ٿيو، جيڪو ايڊورڊ پوڪاڪ جونيئر تيار ڪيو هو. سائمن اوڪلي پاران پهريون انگريزي ترجمو 1708ع ۾ ڇپيو، ۽ ساڳئي وقت جرمن ۽ ڊچ ترجما پڻ شايع ٿيا. انهن ترجمن پوءِ ڊينيل ڊيفو کي *[[رابنسن ڪروسو]]* لکڻ لاءِ متاثر ڪيو، جنهن ۾ پڻ بياباني ٻيٽ وارو قصو موجود هو ۽ جنهن کي انگريزي ۾ پهريون ناول سمجهيو ويو. *فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس* پڻ رابرٽ بوائل کي، جيڪو پوڪاڪ جو واقفڪار هو، سترهين صديءَ جي آخر ۾ پنهنجي ٻيٽ تي ٻڌل فلسفياتي ناول *دي ايسپائرنگ نيچرلسٽ* لکڻ لاءِ متاثر ڪيو. هيءَ ڪهاڻي ڪن حوالن سان روسو جي *[[ايميل، يا تعليم بابت]]* کان اڳواٽ اشارو پڻ ڏئي ٿي، ۽ پوءِ رڊيارد ڪپلنگ جي *[[جنگل بڪ]]* ۾ موگلي جي ڪهاڻي ۽ ٽارزن جي ڪردار سان به مشابهت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي ۾ هڪ ٻار ويران ٻيٽ يا جهنگ ۾ ڇڏي ڏنو وڃي ٿو جتي هڪ ماءُ بگهڙ ان جي پرورش ڪري ٿي. *فلاسوفس آٽوڊيڊيڪٽس* کان متاثر ٿيندڙ ٻين يورپي ليکڪن ۾ جان لاڪ، گاٽفريڊ لائپنتس، ملڪيسيديڪ ٿيوينو، جان والس، ڪرسٽيان هوئگنز، جارج ڪيٿ، رابرٽ بارڪلي، ڪوئيڪر، ۽ سيميوئل هارٽلب شامل آهن.

#### سائنس فڪشن
*الرسالة الڪاملية في السيرة النبوية* (*پيغمبر جي سوانح بابت ڪامل جو رسالو*)، جيڪا انگريزي ۾ *ٿيولاگس آٽوڊيڊيڪٽس* جي نالي سان مشهور آهي (جيڪو يوناني نالي Θεολόγος Αὐτοδίδακτος جو صوتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي پاڻ سکيل الهيات دان)، عرب جامع الڪمال عالم ابن نفيس (1213–1288) پاران لکيل، سڀ کان ابتدائي معلوم سائنس فڪشن ناول آهي. هي ناول رڳو بياباني ٻيٽ ۽ بلوغت ڏانهن وڌڻ واري ڪهاڻي جو اوائلي مثال نه آهي، پر هن ۾ ڪيترائي سائنس فڪشن عنصر به آهن، جهڙوڪ پاڻمرادو پيدا ٿيڻ، مستقبل نگري، قيامت وارا موضوع، قيامت ۽ دنيا جي پڄاڻي، ٻيهر جيئرو ٿيڻ ۽ آخرت. ابن النفيس انهن واقعن لاءِ مافوق الفطرت يا اساطيري وضاحتون ڏيڻ بدران سائنس بابت پنهنجي وسيع ڄاڻ—تشريح، حياتيات، فعليات، فلڪيات، ڪائناتيات ۽ ارضيات، وسيلي انهن ڪهاڻي عنصرن جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن سائنس فڪشن تصنيف جي پٺيان سندس بنيادي مقصد اسلامي ديني تعليمات کي سائنس ۽ فلسفي جي اصطلاحن ۾ بيان ڪرڻ هو. مثال طور، هن ناول وسيلي ابن نفيس ميٽابولزم بابت پنهنجو علمي نظريو پيش ڪري ٿو، ۽ جسماني حشر جي وضاحت ڪرڻ لاءِ پنهنجي ڦڦڙن جي رت جي گردش واري سائنسي دريافت ڏانهن به اشارا ڏئي ٿو. پوءِ هي ناول ويهين صديءَ جي شروعات ۾ *ٿيولاگس آٽوڊيڊيڪٽس* جي نالي سان انگريزي ۾ ترجمو ٿيو.

*[[هزار هڪ راتيون]]* (*Arabian Nights*) جي اندرين قصن مان به ڪيترين ڪهاڻين ۾ سائنس فڪشن جا عنصر آهن. هڪ مثال ”بُلوقيا جون مهمون“ آهي، جتي مرڪزي ڪردار بُلوقيا جو آب حيات جي ڳولا وارو سفر کيس سمنڊن جي ڳولا، جنت عدن ۽ جھنم جي سفر، ۽ ڪائنات پار ڪري مختلف اهڙين دنياوَن تائين وٺي وڃي ٿو جيڪي سندس پنهنجي دنيا کان تمام وڏيون آهن، ۽ اهڙيءَ طرح ڪھڪشاني سائنس فڪشن جا عنصر اڳواٽ ظاهر ٿين ٿا؛ انهيءَ سفر دوران هو جنن جي معاشرن، جل پريون، ڳالهائيندڙ نانگ، ڳالهائيندڙ وڻ ۽ زندگيءَ جي ٻين صورتن سان ملي ٿو. *Arabian Nights* يا **الف ليلا** جي ٻي ڪهاڻي ۾ عبدالله مهاڻو پاڻيءَ هيٺ ساهه کڻڻ جي سگهه حاصل ڪري ٿو ۽ هڪ اهڙو آبي آبدوز سماج ڏسي ٿو، جيڪو خشڪيءَ واري سماج جو ابتو عڪس پيش ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻيءَ هيٺين سماج ۾ ابتدائي اشتراڪيت جي هڪ صورت آهي جتي پئسي ۽ ڪپڙن جهڙا تصور موجود ناهن. *الف ليلا * يا 1001 راتيون جون ٻيون ڪهاڻيون گم ٿيل قديم ٽيڪنالاجين، اهڙين ترقي يافته قديم تهذيبن بابت آهن جيڪي ڀٽڪي ويون، ۽ اهڙن سانحن بابت آهن جن انهن کي تباهه ڪري ڇڏيو. ”پتل جو شهر“ ۾ مسافرن جو هڪ جٿو آثار قديمه واري مهم تي صحارا مان گذري هڪ گم ٿيل قديم شهر جي ڳولا ۾ وڃي ٿو ۽ هڪ اهڙو پتل جو مرتبان هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو جيڪو سليمان هڪ ڀيري جن کي قيد ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو هو، ۽ انهيءَ سفر ۾ هو هڪ ممي ٿيل راڻي، [اساطير ۽ افسانن ۾ پٿر بڻيل رهواسين، جيئري جهڙن انسان نما روبوٽن ۽ [خودڪار مشينن، بنا تندن جي نچندڙ حسين تندن واريون گڏيون، ۽ پتل جي هڪ گهوڙي سوار روبوٽ سان ملي ٿو، جيڪو ان جماعت کي قديم شهر ڏانهن رهنمائي ڪري ٿو. ”آبنوسي گهوڙو“ ۾ هڪ اهڙو روبوٽ موجود آهي جيڪو هڪ اُڏامندڙ ميڪانيڪي گهوڙي جي صورت ۾ آهي ۽ ڪنجيَن سان هلندو آهي، جيڪو ٻاهرين خلا ۽ سج ڏانهن اڏامي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ ”ٽئين قلندر جي ڪهاڻي“ ۾ به هڪ اهڙو روبوٽ آهي جيڪو هڪ عجيب ملاح جي روپ ۾ آهي. ”پتل جو شهر“ ۽ ”آبنوسي گهوڙو“ کي ابتدائي ماقبل سائنس فڪشن جا مثال سمجهي سگهجي ٿو.
ابتدائي عربي ماقبل سائنس فڪشن جي ٻين مثالن ۾ فارابي جو هڪ مثالي فاضل سماج بابت *آراء أهل المدينة الفاضلة* ۽ اهڙا عنصر شامل آهن جهڙوڪ اڏامندڙ قالين.

#### ننڍن ۽ نوجوان پڙهندڙن لاءِ عربي ادب
ٻين ٻولين وانگر، عربي ۾ پڻ ننڍن ۽ نوجوان پڙهندڙن لاءِ لکيل ادبي ڪمن جو تعداد وڌي رهيو آهي. پڙهندڙن جي هن گروهه کي سامهون رکندي، نيو يارڪ يونيورسٽي پريس جي عربي ادب جي لائبريري (LAL) جي *ينگ ريڊرز* سلسلي ۾ پنهنجي *ويونگ ورڊز* مجموعي ۾ جديد توڙي ڪلاسيڪي متن پيش ڪيا وڃن ٿا، جهڙوڪ وچئين دور جي ليکڪ محسن بن علي تنوخي (327–84/939–94) جو ڏهين صديءَ وارو قصن ۽ لطيفن جو مجموعو *الفرج بعد الشدة* (تڪليف کان پوءِ آساني اچي ٿي).
جرمن ۾ عربي مان ترجمو ڪندڙ ليکڪا پيٽرا ڊينگس پنهنجي 2011ع واري مقالي ”عرب ٻارن جو موجوده ادب: بنيادي جزا ۽ رجحان“ ۾ اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ مصر مان شروع ٿيندڙ عرب ٻارن لاءِ لکيل افسانوي ادب جو جائزو پيش ڪيو، ۽ خاص طور 1990ع کان 2010ع جي وچ ۾ شايع ٿيل ڪتابن تي ڌيان ڏنو. ڪيترن جديد مصور ڪتابن ۽ مانگا جهڙن ڪمن، مثال طور اماراتي ليکڪ قيس صديقي جي *الذهب سوار* (شيخ زايد ڪتاب انعام 2010)، جي بنياد تي هن نوٽ ڪيو ته بدلجندڙ جديد عرب سماج ۾ ٻارن جي ادب جي قسمن ۾ اضافو ٿيو آهي. هن وڌيڪ اهو به محسوس ڪيو ته اهڙين ڪهاڻين ۽ مناسب تصويرڪاريءَ جي گهرج وڌي رهي آهي جيڪي ٻارن کي سنجيده پڙهندڙ سمجهي لکن. آخرڪار هن طئي ڪيو ته عربي ٻارن جو ادب عرب سماج جي ترقي ۾ هڪ اهم حصو آهي ۽ عرب ثقافت ۽ عربي ٻوليءَ کي زنده رکڻ لاءِ نهايت اهم آهي.

آن لائين رسالي عرب لِٽ جي چيف ايڊيٽر مارسيا لنڪس ڪوالي نوجوان پڙهندڙن لاءِ عربي ناولن جا ترجما ڪيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ليکڪا سونيا نمر جو *ٿنڊربرڊس*. ان کان علاوه هن نوجوانن لاءِ عربي ڪتابن بابت لکيو به آهي ۽ علمي فورمن ۾ به شرڪت ڪئي آهي. هوءَ ۽ ٻيا ادبي مترجم ۽ صلاحڪار عربڪڊلٽنائو*ArabKidLitNow!* نالي ويب سائيٽ شايع ڪن ٿا، جيڪا ٻارن ۽ نوجوان پڙهندڙن لاءِ ترجمو ٿيل عربي ادب کي هٿي ڏئي ٿي.

## عربي ادب ۾ عورتون

ڪلاريسا برٽ جي لفظن ۾،

:: انهن تاريخي ۽ سماجي حالتن جي باوجود، جن قبل از اسلام دور کان اوڻيهين صديءَ تائين عربي ثقافت جي ادبي رڪارڊ ۾ عورتن جي شاعراڻي اظهار کي لڳ ڀڳ مڪمل طور اوجهل ڪري ڇڏيو، ڪجهه اهم استثنائن سان گڏ عربي ۾ شاعري لکندڙ عورتن ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي پنهنجي شاعراڻي آڇ کي مرڪزي ثقافتي فورمن ۾ پيش ڪرڻ، ۽ سڄي عرب دنيا جي ادبي ثقافت ۾ نون ۽ جديد شاعراڻن ڌارن ۾ ڀرپور حصو وٺڻ ۾ وڏيون اڳڀرائيون ڪيون آهن.

جيتوڻيڪ عربي ادب جي گهڻي تاريخ ۾ عورتن جو ڪردار وڏي پيماني تي درج ٿيل صورت ۾ نمايان نه رهيو، تڏهن به انهن جو لاڳيتو حصو رهيو آهي. عربي ۾ عورتن جي ادب تي نسبتاً گهٽ تحقيق ٿي آهي، ۽ عربي ٻوليءَ جي گهڻين تعليمي سرشتن ۾ ان کي گهڻي جاءِ نه ملي آهي؛ انهيءَ ڪري ان جي اهميت ۽ حيثيت شايد عام طور گهٽ سمجهي وئي آهي.

### وچئين دور

طاھره قطب الدين جي راءِ موجب،

: عورتن جي شاعري جو ذڪر عام وچئين دور جي مجموعن ۾ تمام گهٽ ملي ٿو. ابتدائي مجموعا مرتب ڪندڙن يا ته عورت شاعرن کي نظرانداز ڪيو يا سندن بابت تحقير آميز ڳالهيون ڪيون ... *نزھة الجلساء* جي ديباچي ۾ السيوطي عورتن جي ”قديم“ شاعريءَ جي هڪ وڏي مجموعي—گهٽ ۾ گهٽ ڇهه جلدن واري—جو حوالو ڏئي ٿو، جيڪو هاڻي گم ٿي چڪو آهي ... انهيءَ مان اهو لڳي ٿو ته عورت شاعر، گهٽ ۾ گهٽ ابتدائي ڪلاسيڪي دور ۾، شاعراڻي منظرنامي جو شايد ان کان وڌيڪ متحرڪ حصو هيون، جيترو عام طور سمجهيو وڃي ٿو.

(وچئين دور جي عربي عورتن جي لکڻين جو انگريزي ترجمي ۾ بنيادي جديد مجموعو عبدالله العذاريءَ جو آهي.)
قبل از اسلام عورتن جو ادب لڳي ٿو ته *مرثيه* جي صنف تائين محدود هو. سڀ کان ابتدائي شاعرات خنساء ۽ ليلا اخيليا هيون، جيڪي ستين صديءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن جو *رثاء* يا سوڳوار شاعريءَ تي ڌيان ڏيڻ اهو ظاهر ڪري ٿو ته هيءَ اهڙي صنف هئي، جنهن ۾ عورتن لاءِ ڪم ڪرڻ قبوليل سمجهيو ويندو هو. تنهن هوندي به عشقيه شاعري به عورتن جي شاعريءَ جي هڪ اهم صنف هئي. اموي ۽ عباسي دور ۾ پيشاور ڳائڪڻ ٻانهيون (*قيان*، مفرد *قينه*) عشقيا گيت ڳائينديون هيون ۽ انهن سان گڏ موسيقي به پيش ڪنديون هيون؛ مدح ۽ مقابلي واري شاعريءَ سان گڏ *قيان* عشقيه شاعري (*غزل*) به ڳائينديون هيون. *رسالة القيان* ۾ جاحظ (وفات 255هه/868×69ع) اندازو لڳايو ته هڪ ماهر ڳائڻي وٽ 4,000 گيتن جو ذخيرو ٿي سگهي ٿو. عباسي دور جون نمايان ڳائڪڻ ٻانهيون هيون: عنان (هارون الرشيد جي محبوبه، حڪومت 786–809ع)، عريب المأمونية (المأمون جي سريه، حڪومت 813–17ع)، ۽ فضل الشاعره (وفات 871ع؛ المتوڪل جي سريه، حڪومت 847–61ع). ساڳئي وقت هارون الرشيد جي سوٽيلي ڀيڻ عليه بنت مهدي (777–825ع) به پنهنجي شاعراڻي صلاحيت لاءِ مشهور هئي، جيئن بصره جي صوفيه ۽ شاعرہ رابعه عدويه (وفات 801ع) پڻ. عورتن جو قبل از جديد دورن ۾ فنون جي سرپرست طور به اهم ڪردار هو.
وچئين دور جي اندلسي اسپين جي لکڻين مان ڪيترين اهم عورت ليکڪن جي شاهدي ملي ٿي، خاص طور ولاده بنت مستڪفي (1001–1091ع)، جيڪا اندلس جي اموي شهزادي هئي، صوفيانه شاعري لکندڙ هئي ۽ ساٿي شاعر ابن زيدون جي محبوبه هئي؛ غرناطه جي شاعرہ حفصه بنت الحاج الركونية (وفات 1190/91ع)؛ ۽ نزهون غرناطيه بنت قلعيه (وفات 1100ع). اهي ۽ ٻيون عورت ليکڪون عورتن جي هڪ لڪل ادبي دنيا ڏانهن اشارو ڪن ٿيون.

ادبي اشرافيه ۾ نمايان حيثيت نه هجڻ جي باوجود، عورتن عربي ادب ۾ ڪردارن جي صورت ۾ به اهم حصو ادا ڪيو. مثال طور *[[سيرة الأميرة ذات الهمة]]* هڪ عربي رزميه آهي، جنهن ۾ عورت جنگجو فاطمه ذات الهمة مرڪزي ڪردار طور سامهون اچي ٿي، ۽ شهرزاد پنهنجي زندگي بچائڻ لاءِ *[[هزار هڪ راتيون]]* ۾ هوشياريءَ سان ڪهاڻيون ٻڌائڻ سبب مشهور آهي.

مملوڪ دور ۾ صوفي استاد ۽ شاعرہ عائشة الباعونية (وفات 1517ع) جي تصنيفي سرگرمي پنهنجي عروج تي پهتي، جيڪا غالباً ويهين صديءَ کان اڳ عربي ڳالهائيندڙ دنيا جي سڀ کان گهڻي لکڻ واري عورت مصنفه هئي. هوءَ اڄ جي مصر ۽ شام واري علائقي ۾ رهي، باعوني خاندان سان لاڳاپيل هئي، جيڪو قاضين ۽ عالمن لاءِ مشهور هو، ۽ قادريه سلسلي جي *عُرماوي* شاخ سان واسطو رکندي هئي. عائشه نثر ۽ نظم ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻارهن ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ ٽي سؤ کان وڌيڪ ڊگها صوفيانه ۽ مذهبي نظم شامل هئا.

### نھضه
عرب ثقافتي احيا (نھضة) واري جديد دور جي ابتدائي نمايان عورت ليکڪا طاھره (1820–52ع) هئي، جيڪا اڄ جي ايران واري خطي مان هئي. هن عربي ۽ فارسي ۾ اعليٰ شاعري لکي.

عرب دنيا ۾ عورتن جون ادبي مجلسون ۽ تنظيمون پڻ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ وجود ۾ آيون، ۽ شروعات ۾ انهن جي اڳواڻي گهڻو ڪري عرب عيسائي عورتن ڪئي، جن کي عثماني سلطنت ۾ پنهنجي مسلمان همعصر عورتن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڌيڪ آزادي ۽ تعليم تائين رسائي حاصل هئي. مريانا مراش (1848−1919ع) حلب ۾ اهڙيءَ ادبي مجلس جي شروعات ڪئي، جيڪا هاڻي عورتن کي شامل ڪندڙ پهرين ادبي مجلس سمجهي وڃي ٿي. 1912ع ۾ مي زيادة (1886–1941ع) پڻ قاهره ۾ ادبي مجلس قائم ڪئي، ۽ 1922ع ۾ مري عجمي (1888−1965ع) ساڳيو ڪم دمشق ۾ ڪيو. انهن مجلسن عورتن جي ادبي، صحافتي لکڻين ۽ اشاعت جي ابھرڻ کي سهارو ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن عربي ادب جي مردمرڪز دنيا ۾ خيالن جي ڏي وٺ کي وڌايو.

### ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان ايڪويهين صديءَ جي شروعات تائين
عورت عرب مصنفائن جي جديد عربي شاعريءَ بابت ڪلاريسا برٽ جو هڪ قول: 

هن دور ۾ عربي ۾ عورتن جي لکڻين جي اڳواڻ شخصيتن ۾ مريانا مراش، مي زيادة، ۽ مري عجمي سان گڏ زينب فواز (جديد لبنان/مصر، 1846–1914ع) به شامل آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن عربي ۾ پهريون ناول لکيو ۽ انهيءَ ٻوليءَ ۾ ناٽڪ لکڻ واري پهرين عورت پڻ هئي؛ عائشه تيمور (جديد ترڪي/مصر، 1840–1902ع)؛ ملڪ حفني ناصف (تخلص باحثة البادية، مصر 1886–1918ع)؛ عنبرہ سلام خالدي (جديد فلسطين/لبنان، 1897–1988ع) عنبرہ سلام خالدي (جديد فلسطين/لبنان، 1897–1986ع) ۽ سلما الملايڪه (عراق، 1908–1953ع، تخلص ام نزار).

ٻي عالمي جنگ کان پوءِ عربي عورتن جي شاعري گهڻي وڌيڪ نمايان ٿي وئي آهي. نازڪ الملايڪه (عراق/مصر، 1923–2007ع) سلما الڪاظميه جي ڌيءَ هئي، جيڪا پاڻ به شاعرہ ۽ ابتدائي قومپرست تحريڪ جي اڳواڻ هئي. الملايڪه کي بدر شاڪر سياب سان گڏ عربي شاعريءَ ۾ آزاد نظم تحريڪ جي شروعات ڪندڙ سمجهي سگهجي ٿو. سندس شاعري موضوعاتي تنوع ۽ تصويري زبان جي استعمال سبب سڃاتي وڃي ٿي. هن *قضايا الشعر المعاصر* به لکيو، جيڪو عرب ادبي تنقيد ۾ هڪ وڏو واڌارو سمجهيو وڃي ٿو.

جنگ کان پوءِ جي ٻين اهم شاعراڻي آوازن ۾ فدوى طوقان (فلسطين، 1917–2003ع)، رباب ڪاظمي (عراق، پيدائش 1920ع)، جليلا رضا (مصر، 1920–2001ع)، سلما خضراء جيوسي (فلسطين، 1926-) ۽ لميعه عباس عمارہ (عراق، پيدائش 1927ع) شامل آهن.
سنيه صالح (شام، 1935–85ع) جي شاعري پنهنجي زماني جي ڪيترن مشهور رسالن ۾ ڇپي، خاص طور *شعر* ۽ *[[مواقف]]* ۾، پر پوءِ به اها سندس مڙس شاعر محمد ماغوط جي ڪم جي پاڇي هيٺ رهي. سندس پوئين نظمن ۾ گهڻو ڪري سندس ٻن ڌيئرن سان لاڳاپو موضوع بڻيو، ۽ انهن مان ڪيترا سندس بيماريءَ دوران لکيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وفات سرطان سبب ٿي.
ٻيون عرب جنگ کان پوءِ واريون شاعرائون آهن زبيدہ بشير (تيونس، پيدائش 1938ع)؛ غادہ سمان (شام، پيدائش 1942ع)، جيڪا نه فقط شاعري پر مختصر افسانن ۽ ناولن لاءِ به مشهور آهي؛ سعاد صباح (ڪويت، پيدائش 1942ع) ۽ حمدہ خميس (بحرين، پيدائش 1946ع)، جنهن کي بحرين جي پهرين عورت آزاد نظم شاعرہ سمجهيو وڃي ٿو.
وڌيڪ جديد عربي ادب ۾ عورت ليکڪن جي ڇپيل تصنيفن جو تعداد وڌيو آهي: سهير قلماوي، ألفت ادلبي، ليلا بعلبڪي، زهرابي ماتومال، هدى برڪات، اليفه رفعت، سلوى بڪر ۽ سميحه خريس انهن ناول نگارن ۽ نثرنگارن مان ڪجهه آهن. اهڙين اهم عورت ليکڪن جو به هڪ سلسلو رهيو آهي، جن غير افسانوي ادب ۾ لکيو ۽ گهڻو ڪري مسلمان معاشرن ۾ عورت جي حالت تي روشني وڌي، جن ۾ زينب غزالي، نوال سعداوي ۽ فاطمه مرنيسي شامل آهن.
عرب دنيا جي عورت ليکڪن کي ناگزير طور تڪرار جو به منهن ڏسڻو پيو آهي. مثال طور ليلا بعلبڪي تي سندس مختصر افسانن جي مجموعي *چنڊ سان نزاڪت* (1963ع) جي اشاعت کان ڪجهه مهينن بعد فحاشي ۽ ”عام اخلاقيات کي خطري ۾ وجهڻ“ جو الزام لڳايو ويو. لبناني اخلاق پوليس هر انهيءَ ڪتاب گهر تائين وئي، جتي اهو ڪتاب وڪرو ٿيندو هو، ته جيئن ان جي عشقيه مواد سبب باقي بچيل سڀ ڪاپيون ضبط ڪري سگهجن.

الجيريا ۾، عورتن جو زباني ادب، جيڪو *بوقاله* نالي رسمن ۾ استعمال ٿيندو هو ۽ جنهن جي معنيٰ مٽيءَ جو ٺهيل گهڙو به آهي، 1950ع ۽ 1960ع جي شروعات ۾ آزاديءَ جي جنگ دوران قومي سڃاڻپ ۽ نوآباديات مخالف مزاحمت جي علامت بڻيو. اهي نظم گهڻو ڪري الجيرين عربي ۾ چار کان ڏهن سٽن تائين هوندا آهن، ۽ روزمره زندگيءَ جي موضوعن جهڙوڪ عشق ۽ ڪم کان وٺي سياسي موضوعن جهڙوڪ آزاديءَ جي جدوجهد تائين پکڙيل هوندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت الجيرين عربي کي شاعراڻي ٻولي طور استعمال ڪرڻ پاڻ ۾ ئي ثقافتي مزاحمت جو عمل سمجهيو ويندو هو، انهن نظمن هڪ انقلابي مفھوم اختيار ڪيو.

### عورت ليکڪن جو همعصر عربي ادب
مختصر طور ايترو چوڻ ڪافي آهي ته جيتوڻيڪ عرب عورت ليکڪائون پنهنجي تصنيفن ۾ کليل موضوعن يا ممنوع بحثن کي ڇيڙڻ سبب اڄ به تڪرار جي خطري کي منهن ڏين ٿيون، پوءِ به سماجي ميڊيا ۽ عربي ادب بابت وڌندڙ عالمي سڃاڻپ جي ڪري اهڙن موضوعن کي وڌيڪ کلي طرح ۽ وڌيڪ زور سان پيش ڪيو وڃي ٿو. وڌيڪ جديد عرب عورت ليکڪن ۾ حنان شيخ، سلوى نعيمي (ليکڪا، شاعرہ ۽ صحافيا)، جمانه حداد (صحافيا ۽ شاعرہ)، آسيه جبار، اهداف سويف ۽ ياسمين راشدي وغيره شامل آهن، جيڪي جنسيات، جسم فروشي، هم جنسيت، سياسي سنسرشپ ۽ مواخذي جهڙن گهٽ بحث هيٺ ايندڙ موضوعن کي، عرب پرديس ۽ بين الاقوامي سطح تي عرب هجرت جي حوالي سان، بي باڪيءَ سان سامهون آڻين ٿيون.
همعصر عرب عورت ليکڪائون/شاعرائون/صحافيون ادب ۽ غير افسانوي تصنيفون لکڻ سان گڏ پنهنجي عملي زندگيءَ ۾ گهڻو ڪري هڪ سرگرم ڪارڪردگي وارو ڪردار پڻ اختيار ڪن ٿيون، ته جيئن عرب سماج ۾ عورت جي حالت کي اجاگر ۽ بهتر بڻائي سگهجي. هن تصور جي نمائندگي مونا طحاوي جهڙين عورتن وٽ ملي ٿي، جيڪا هڪ مصري ڪالم نويس ۽ عالمي عوامي مقرره آهي. هوءَ عرب ۽ مسلمان مسئلن بابت پنهنجي غير روايتي خيالن ۽ عالمي نسوانيت ۾ پنهنجي شموليت سبب مشهور آهي. 2015ع ۾ هن پنهنجو ڪتاب *[[پوتيون ۽ ڪنوارپ وارا پردا]]* شايع ڪيو، جنهن ۾ هوءَ وچ اوڀر ۾ جنسي انقلاب جي ضرورت بابت دليل ڏئي ٿي. مصر مان هڪ ٻي ليکڪا بسمه عبد العزيز آهي، جنهن الطابور يا *ھي اٿئي جسم* نالي غير-يوٽوپيائي ناول شايع ڪيا آهن، ۽ مصر ۾ جبر، تشدد ۽ حڪومتي آمرانه ٻولي بابت پنهنجي مطالعي تي ٻڌل غير افسانوي ڪتاب پڻ لکيا آهن.

همعصر عرب عورتن جي ادب تي عرب پرديس جو گهرو اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ عربي ڳالهائيندڙ ماڻهن رڳو عربي ۾ نه پر ٻين ٻولين، خاص طور انگريزي، فرينچ، ڊچ ۽ جرمن ۾ پڻ لکيو آهي. عربي يا عربي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ تيار ٿيل ادب جي رسائي وڌائڻ ۾ انٽرنيٽ پڻ اهم آهي:

م
## ادبي تنقيد
ڪيترين ئي صدين تائين عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ادبي تنقيد جي هڪ زنده ۽ سرگرم روايت موجود رهي آهي. قبل از اسلام دور جي شاعري ميلن ۾ اڪثر ٻه شاعر هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ بيهندا هئا، جتي شعرن جي جنگ ٿيندي هئي، ۽ حاضر مجلس سامعين انهن مان هڪ کي فاتح قرار ڏيندا هئا. ادبي تنقيد جو لاڳاپو علمِ ڪلام سان به رهيو، ۽ قرآن جي اسلامي مطالعي سان ان کي سرڪاري حيثيت به حاصل ٿي. جيتوڻيڪ جديد مفهوم ۾ جنهن شيءِ کي ”ادبي تنقيد“ چئي سگهجي، اهڙي صورت ڪنهن اهڙي متن تي لاڳو نه ڪئي وئي جنهن کي *اعجاز*، يعني بي مثال ۽ الاهي الهام سان ڀرپور، سمجهيو ويندو هو، پوءِ به متني جائزو، جنهن کي *[[اجتهاد]]* چيو ويندو هو ۽ جيڪو آزاد استدلال ڏانهن اشارو ڪندو هو، جائز هو. هن مطالعي وسيلي پيغام کي وڌيڪ سٺي نموني سمجهڻ ممڪن ٿيو ۽ عملي استعمال لاءِ ان جي تشريح ۾ آساني پيدا ٿي، جنهن سان اهڙي تنقيدي طريقي جي ترقي ٿي جيڪا بعد ۾ ٻين ادبي متنن تي ڪم لاءِ به اهم ثابت ٿي. ادبي ٻوليءَ ۾ لکيل متنن ۽ عوامي يا مقبول متنن جي وچ ۾ جيڪا واضح فرق ڪشي باقاعدگيءَ سان ڪئي ويندي هئي، تنهن جي نتيجي ۾ عربي ادب جو فقط هڪ حصو ئي عام طور مطالعي ۽ تنقيد جي لائق سمجهيو ويندو هو.

عربي ۾ شعر جي تجزيي بابت ابتدائي ڪتابن مان ڪي ڪوفي نحوي ثعلب (وفات 904ع) جو *قواعد الشعر* يا *شاعري جا بنياد* ۽ قدامة بن جعفر جو *نقد الشعر* يا *شعري تنقيد* آهن. ٻين ڪتابن پڻ ٻن شاعرن جي ڀيٽ ڪرڻ واري روايت جاري رکي، ته جيئن اهو طئي ڪري سگهجي ته انهن مان ڪير ڪلاسيڪي شاعراڻي ساخت جي اصولن تي وڌيڪ پورو لهي ٿو. سرقو يا ادبي چوري پڻ هڪ اهم موضوع بڻجي ويو، جنهن تنقيد نگارن جي فڪر کي گهڻو مشغول رکيو. متنبي جا آثار خاص طور تي انهيءَ حوالي سان گهڻو پڙهيا ويا. ڪيترن ماڻهن جي نظر ۾ هو سڀني عرب شاعرن مان سڀ کان وڏو شاعر هو، پر پنهنجي صلاحيتن بابت سندس متڪبر خود اعتمادي ٻين ليکڪن کي گهڻو نه وڻي، ۽ هو سندس شعر لاءِ ڪنهن ماخذ يا اڳئين سرچشمي جي تلاش ۾ لڳي ويا. جيئن گهڻن مختلف موضوعن بابت حقيقتن جا مجموعا تيار ڪيا ويا، تيئن ادب ۾ استعمال ٿيندڙ هر ممڪن بلاغتي صنعت کي بيان ڪندڙ بيشمار مجموعا به سامهون آيا، ۽ ان سان گڏ اهو به ته اهڙا فني رهنما ڪيئن لکجن.

جديد تنقيد شروعات ۾ نون ڪمن کي ماضي جي ڪلاسيڪي مثالي معيارن جي ڀيٽ ۾ ناموافق نموني ڏٺو، پر اهي معيار جلد ئي ضرورت کان وڌيڪ مصنوعي هجڻ سبب رد ڪيا ويا. يورپي رومانوي شاعري جي صورتن کي اختيار ڪرڻ سان لاڳاپيل تنقيدي معيار به متعارف ٿيا. طاھا حسين، جيڪو پاڻ يورپي فڪر ۾ گهري واقفيت رکندو هو، ايتري همت به ڪئي جو قرآن کي جديد تنقيدي تجزيي سان پڙهيو، جتي هن اهڙن خيالن ۽ ڪهاڻين ڏانهن اشارو ڪيو جيڪي قبل از اسلام شاعري مان ورتل هيون.
شاعري ۽ ٻين صنفن، ۽ عام طور عربي ٻوليءَ بابت وڏي تعداد ۾ تصنيفن رکندڙ ممتاز سوڊاني عالم ۽ ادبي نقاد عبد الله طيب (1921–2003ع) هو. شايد سندس سڀ کان نمايان ڪم *العربي شاعريءَ کي سمجهڻ لاءِ رهنما* آهي، جيڪو پنجٽيهه سالن کان به وڌيڪ عرصي ۾ لکيو ويو ۽ ڪيترن هزارن صفحن تي مشتمل چئن جلدن ۾ شايع ٿيو.

## عربي ادب بابت ٻاهرين نظر
اندلس ۾ عربي ادبي ثقافت ڏهين کان تيرهين صديءَ تائين يهودي ادبي ثقافت تي تمام وڏو اثر وڌو. ان اثر ۾ عربي شاعريءَ جي خاصيتن، صنفن ۽ اسلوبن کي اختيار ڪرڻ شامل هو، ۽ پڻ—ڪلاسيڪي عربي شاعريءَ جي قرآني ٻوليءَ جي اثر هيٺ—عبراني ۾ شاعري لکڻ جو فيصلو، جنهن جي ٻوليءَ جو بنياد عبراني بائبل واري عبراني تي رکيو ويو.

عربي ۾ لکيل ادب جو اثر اسلامي دنيا کان ٻاهر به رهيو آهي. عربي ادب جي سڀ کان ابتدائي اهم ترجمن مان هڪ ٻارهين صديءَ ۾ روبيرت آف ڪيٽن طرفان قرآن جو ترجمو هو، پر عربي ادب جي گهڻ رخي ۽ وسيع ورثي کي اولهه ۾ وڏي پيماني تي سڃاڻپ اٺارهين صديءَ جي شروعات تائين نه ملي. ان ۾ گهڻو ڪردار عربيات جا ماهر عالمن جو هو، جهڙوڪ فورسٽر فٽزجيرالڊ اربٿنٽ، جنهن جي ڪتابن مان *عرب مصنف: عربي تاريخ ۽ ادب جو مينيوئل* مشهور آهي. 1996ع جي پانِتسي ليڪچرز پڻ “انگلينڊ ۾ عربي علم جي تعارف” تي ٻڌل هيون.

انتوان گالان طرفان *[[هزار هڪ راتيون]]* جو فرينچ ترجمو عربي ادب جو پهريون وڏو ڪم هو، جنهن کي مسلمان دنيا کان ٻاهر وڏي مقبوليت ملي. ٻين اهم مترجمن ۾ فريڊرش روڪرٽ ۽ رچرڊ برٽن شامل هئا، جڏهن⁠تہ ڪجهه ٻيا مترجم فورٽ وليم، برٽش انڊيا ۾ ڪم ڪري رهيا هئا. گهٽ ۾ گهٽ اوڻيهين صديءَ کان وٺي عربي ۽ اولهه ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ لکيل ڪيترن متنن اولهه ۾ استشراق جي فڪر ۽ فني تخليقن ۾ دلچسپي پيدا ڪئي. ”پرڏيهي“ اخلاق سان لاڳاپيل سمجهيل ڪم خاص طور تي مشهور ٿيا، پر انهن مان ڪيترن کي مواد جي بنياد تي سينسر پڻ ڪيو ويو، جهڙوڪ هم جنسيت سان لاڳاپيل حوالا، جيڪي وڪٽوريائي دور جي سماج ۾ قابلِ قبول نه هئا. ترجمي لاءِ چونڊيل گهڻا متن اولهه جي پڙهندڙن ۾ موجود اڳواٽ ٺهيل تصورن ۽ ٺپن کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو سبب بڻيا. عربي ۾ لکيل ادب جي وسيع تنوع ۽ مقدار جي مقابلي ۾ تاريخي يا جديد عربي متنن مان تمام ٿورا ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن.
ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ عربي ڪتابن جا ٻين ٻولين ۾ ترجما وڌڻ لڳا، ۽ عربي ليکڪن کي عالمي سطح تي ڪجهه سڃاڻپ پڻ حاصل ٿيڻ لڳي. مصري ليکڪ نجيب محفوظ جا گهڻا ڪتاب 1988ع ۾ ادب جو نوبل انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ ترجمو ٿيا. ٻين ليکڪن جهڙوڪ عبد الرحمن منيف ۽ طيب صالح کي به اولهه جي عالمن وٽ تنقيدي ساراهه ملي. ايڪويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ علاء الاسواني جي ناول *[[يعقوبيان بلڊنگ]]* ۽ رجاء الصانع جي ناول *[[رياض جون ڇوڪريون]]* کي به اولهه جي ميڊيا ۾ وڏي توجهه ملي.

## پڻ ڏسو

## حوالا
### حوالا

### ماخذ

*Allen, Roger (1995). *The Arabic Novel: an Historical and Critical Introduction* (2nd ed.). Syracuse University Press. .
*
*Ashtiany, Julia; Johnstone, T. M.; Latham, J. D.; Serjeant, R. B.; Smith, G. Rex, ed. (1990). *Abbasid Belles-lettres*. Cambridge University Press. .
*Auchterlonie, Paul (1986). *Arabic Biographical Dictionaries: a Summary Guide and Bibliography*. Middle East Libraries Committee. .
*Beeston, A. F. L.; Johnstone T. M.; Serjeant, R. B.; Smith, G. R., ed. (1983). *Arabic Literature to the End of the Umayyad Period*. Cambridge University Press. .
*Bosworth, Clifford Edmund (1976). *The Mediaeval Islamic Underworld: the Banū Sāsān in Arabic Society and Literature*. Brill. .
*El-Enany, Rasheed (1993). *Naguib Mahfouz: the Pursuit of Meaning*. Routledge. .
*Glassé, Cyril (2001). *The New Encyclopedia of Islam*. AltaMira Press. .
*Hamori, Andras (1971). "An Allegory from the Arabian Nights: the City of Brass". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies*. Volume XXXIV.
*Hashmi, Alamgir, ed. (1986). *The Worlds of Muslim Imagination*. Gulmohar.
*Hassan, Nawal Muhammad (1980). *Hayy Bin Yaqzan and Robinson Crusoe: a Study of an Early Arabic Impact on English Literature*. Al-Rashid House for Publication.
*
*Irwin, Robert (2005). *The Arabian Nights: a Companion*. Tauris Parke Paperbacks. .
*
*
*Jones, Alan (2003). "Foreword". In Rodwell, J. M. *The Koran*. Phoenix. .
*
*Logan, Peter Melville, ed. (2011). *The Encyclopedia of the Novel*. Volume I. Wiley-Blackwell. .
*Makdisi, George (May 1, 1986). "The Diary in Islamic Historiography: Some Notes". *History and Theory*. Volume XV.
*Marzolph, Ulrich; van Leeuwen, Richard; Wassouf, Hassan (2004). *The Arabian Nights Encyclopedia*. ABC-CLIO. .
*McGinnis, Jon; Reisman, David C. (2007). *Classical Arabic Philosophy: an Anthology of Sources*. Hackett Publishing Company. .
*Menocal, María Rosa; Scheindlin, Raymond P.; Sells, Michael, ed. (2000). *The Literature of al-Andalus*. Cambridge University Press. .
*
*Moreh, Shmuel (1986). "Live Theater in Medieval Islam". In Sharon, Moshe. *Studies in Islamic History and Civilization: in Honour of Professor David Ayalon*. Brill.
*
*Pinault, David (1992). *Story-Telling Techniques in the Arabian Nights*. Brill Publishers. .
*Russell, G. A., ed. (1994). *The 'Arabick' Interest of the Natural Philosophers in Seventeenth-century England*. Brill. .
*
*
*
*Stone, Christopher (2008). *Popular Culture and Nationalism in Lebanon: the Fairouz and Rahbani Nation*. Routledge. .
*Toomer, G. J. (1996). *Eastern Wisedome and Learning: the Study of Arabic in Seventeenth-century England*. Oxford University Press. .
*van Gelder, G. J. H. (1982). *Beyond the Line: Classical Arabic Literary Critics on the Coherence and Unity of the Poem*. Brill. .
*von Grunebaum, G. E. (1952). "Avicenna's Risâla fî 'l-'išq and Courtly Love", *Journal of Near Eastern Studies*.
*Wainwright, Martin (March 22, 2003). "Desert island scripts". *The Guardian*.
*Young, M. J. L.; Latham, J. D.; Serjeant, R. B., ed. (1990). *Religion, Learning and Science in the Abbasid Period*. Cambridge University Press. .

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
* A Literary History of the Arabs by Reynold Alleyne Nicholson
* 
* 
* 
* Eglash, Ruth. "Arabic manuscripts from Jerusalem libraries to go online".
* 
* Johnson-Davies, Denys (ed.) 2006, , New York: Anchor Books.
* Kaaki, Lisa (2019). ''A history of Arab women in literature''.
* 
* 

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* عربي اصطلاحن جي علمي ڄاڻ
* لغوي ڳولا وارو نظام

*Cornell University link to Arabic Literature
*The original Arabic manuscript of Tawq Alhamama

زمرو:عربي ادب
زمرو:اسلامي ثقافت
زمرو:عرب ثقافت
زمرو:ادب بلحاظ ٻولي

## حوالا
زمرو:عربي ادب