open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابو الحسن مسجد

**ابو الحسن مسجد** ٻارھين صدي هجريءَ جي وچ جي هيءَ مسجد مخدوم ابوالحسن جو مقام ديھ اين 69، تعلقي نواب شاھ ۾ واقع آهي. ھن جي اوڀر ۾ حاجي عمر سيٺار ڳوٺ، اتر ۾ 300 ميٽرن تي غلام حسين ڏاھري ڳوٺ، اولھ ۾ 11 ڪلو ميٽرن تي دوست محمد ڀنڀرو ڳوٺ، نوابشاھ جو شھر ھن جي اتر ۾، 35 ڪلو ميٽرن تي ڏکڻ ۾ ابوالحسن مائيز آھي. ھي ماڳ اتر ويڪرائي ڦاڪ 26◦ 30′20″ ڊگريون، اوڀر ڊگھائي ڦاڪ 68◦16′50′′ ڊگرين تي آھي. ھن جي ڊيگھ 7.40 ميٽر، ويڪر 6.10 ميٽر ۽ اوچائي 8 ميٽر آھي. ھن جي اڏاوت ۾ پڪيون سرون، ڪچيون سرون ۽ گارو استعمال ٿيل آھن. مسجد سڳوري مستطيل آھي. مسجد کي اوڀر ۾ ھڪ نوڪدار ونگ سان ھڪ مستطيل چوڪاٺ ذريعي لنگهہ ڏنو ويو آھي. مھاڙي وٽ ٽي کڻ ونگاوان مستطيل ۽ ٽي سڌا پانيل ٺھيل آھن. ھر پاسو سادو ۽ درين سان آھي. ٻيڙ ٻني تي برجيون ٺھيل آھن. اڌ پيالي جھڙو ننڍو گنبذ، ڳچ (Drum) جي مٿان ٺھيل آھي. ھن قسم جو گنبذ امير محمود خان مسجد ٺٽي ۾ ٺھيل آھي؛ جيڪو 1629ع ۾ ٺاھيو ويو ھو. مسجد ٻاھران گاري سان لنبي وئي آھي. حجرو اندر مستطيل آھي. ھن کي اتر ڏکڻ وارين ڀتين تي اونھا کڻ ونگا (Recessed arch) پانيل ڏنل آھن. جڏھن تہ اوڀر ۽ اولھ وارين ڀتين تي خصي ونگن (Blind arched) سان پانيل ٺاھيا ويا آھن. ڪنڊن تي ڪنڊ جوڙ (squinches) ٺاھي مقبري کي اٺڪنڊو ڪري مٿس ڳچ (Drum) ٺاھيو ويو آھي. اندر بہ مسجد گاري سان لنبيل آھي. مسجد ٻارھين صدي ھجريءَ جي وچ ڌاري جي ٺھيل آھي، جو ابوالحسن جو مقبرو بہ انھي دور سال 1165ھجري ۾ ٺاھيو ويو ھو. ھن وقت مسجد زبون حاليءَ جو شڪار آھي.

## حوالا
ابو الحسن مسعودي

**مسعودي** جو نالو، علي بن حسين بن علي، ڪنيت، ابوالحسن ۽ وطن بغداد ھو ۽ جيئن تہ مشھور اصحابي حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله تعالى عنه سان سندس خانداني سلسلو ملي ٿو، انھيءَ نسبت سان مسعودي چوائيندو ھو. ھيءُ ھڪ بلند پايي جو مورخ، جاگرافي نويس ۽ سياح جي حيثيت سان مشھور آھي.

**مسعودي** جو نالو، علي بن حسين بن علي، ڪنيت، ابوالحسن ۽ وطن بغداد ھو ۽ جيئن تہ مشھور اصحابي حضرت عبدالله بن مسعود رضي الله تعالى عنه سان سندس خانداني سلسلو ملي ٿو، انھيءَ نسبت سان مسعودي چوائيندو ھو. ھيءُ ھڪ بلند پايي جو مورخ، جاگرافي نويس ۽ سياح جي حيثيت سان مشھور آھي. ھن پنھنجي عمر جا 55 سال سير و سياحت ۾ گذاريا. ھن پنھنجي وطن بغداد کان سفر شروع ڪيو ۽ عراق، شام، آرمينيا، روم، ايشيائي ڪوچڪ، آفريڪا، سوڊان ۽ حبش کان سواءِ چين، تبت، ھندستان ۽ سريلنڪا به آيو ۽ اتان ڪن ملڪن جي درياھن جو به سير ڪيو. هن جيڪي ڪتابون تاريخي ۽ جاگرافيائي معلومات لاءِ تحرير ڪيا آھن، اھي ھن کان پھريائين جاگرافيائي نويسن جي لکڻين ۾ نٿا ملن. ھن جي متعدد ۽ ضخيم ڪتابن مان فقط ٻہ تاريخي ڪتاب موجود آھن؛ "مروج الذھب و معادن الجواھر" ۽ "التنبيه والاشراف". مروج الذھب نھايت معلوماتي ۽ مفيد تصنيف آھي. جيتوڻيڪ، اھا اسلامي تاريخ جي ڪتاب آھي مگر ھن جي مقدمي ۾ دنيا جي سڀني قومن جي تاريخ لکل آھي. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستان جو ذڪر ۽ ھتان جي شھرن ۽ درياھن جي متعلق ھن ۾ مفيد معلومات موجود آھي. مسعوديءَ اھو ڪتاب سير و سياحت ختم ڪري سال 332 ھجري بمطابق 943ع ۾ لکيو ۽ اھو ڪتاب مصر مان گھڻائي دفعا ۽ پيرس مان 9 جلدن ۾ سال 1871ع ۾ فرينچ ترجمي سان شايع ٿيو آھي. ٻئي ڪتاب ۾ بہ ھندستان متعلق ڪجهه جغرافيائي معلومات آھي ۽ اھو لنڊن مان سال 1894ع ۾ شايع ٿيو آھي. ايرادي ووڪس (Earrade Vaux) انھيءَ جو فرينچ زبان ۾ ترجمو ڪيو آھي. آخري عمر ۾ مسعوديءَ مصر ۾ سڪونت اختيار ڪئي ۽ اتي سال 345 هجري ۾ فسطاط آيو ۽ 346 ھجري ۾ اتي وفات ڪيائين.

مسعودي 25 سال دنيا جي مختلف ملڪن جو سير و سفر ڪيو سنڌ ۽ هند ۾ به آيو. سير و سياحت ختم ڪرڻ کان پوءِ سال 332 هجري ۾ "مروج الذهب" نالي ڪتاب لکيائين. ان جو سڄو نالو ”مروج الذهب و معاون الجٰواهر“ آهي ان کان سواءِ ٻيا ڪتاب به لکيائين، جن مان فقط "التشبيه الاشراق" هن وقت موجود آهي.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:جاگرافي
زمرو:شخصيتون
ابو الطبيب سنڌي

**شيخ ابوالطيب محمد بن عبدالقادر سنڌي** عالم ۽ محدث هو. پاڻ گهڻو عرصو مديني منوره ۾ رهيو، جتي حديث جي تڪميل ڪري وڏو محدث ۽ عالم ٿيو. پاڻ مسلڪ جي لحاظ کان حنفي ۽ سلوڪ جي لحاظ کان نقشبندي هو. سندس مديني پاڪ ۾ تمام وڏو مدرسو هو، جتان ڪيترن ئي عالمن فيض پرايو. پاڻ حديث ۽ فقہ تي ڪيترائي ڪتاب لکيائين. 1144ھ/1731ع ۾ مديني پاڪ ۾ وفات ڪيائين. جنت البقيع جي قبرستان ۾ مدفون آهي.

## حوالا

زمرو:1731ع جون فوتگيون
ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي

**ابو العباس احمد بن عبدالله بن سعيد ديبلي** عربن سنڌ جي شھر ديبل کي فتح ڪيو، اُن کان پوءِ اتي مدرسا کوليا ويا، جن ۾ پڙهندڙن کي ’ديبلي‘ سڏيو ويندو هو. ابوالعباس بہ ان حوالي سان ديبلي عالم ۽ محقق هو. هن علم جي اُڃ اُجهائڻ خاطر ڪيترائي ملڪ گهميا. وڏن عالمن کان حديثون ٻڌائين. ابوبڪر محمد بن اسحاق بن خزيم جي دور ۾، نيشاپور ۾ حسن بن يعقوب جي خانقاھ ۾ اچي رهيو ۽ اتي علم پرائيندو ۽ ڏيندو رهيو. رجب 343ھ/954ع ۾ وفات ڪيائين ۽ کيس حيره جي تاريخي قبرستان ۾ دفنايو.

## حوالا

زمرو:954ع جون فوتگيون
ابو العباس احمد منصوري

**ابوالعباس احمد بن محمد بن صالح بن تميمي منصوري** عالم، محقق ۽ بزرگ ٿي گذريو آهي. منصوره جو رهاڪو هو ۽ هتي ئي تعليم حاصل ڪيائون ۽ منصوره ۾ ڪيترن ئي ماڻهن کي علم ۽ ادب جي ڄاڻ ڏنائون. سندس نالو سنڌ جي ڏاهن ۾ ليکيو ويندو هو. عمر جي آخري حصي ۾ عراق جي شھر بغداد ويو، جتي ڪيترائي عالم کانئس متاثر ٿيا. هن بغداد ۾ حديثن جي علم ۾ وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪئي. هن جون ٽي تصنيفون ڏاڍيون مشھور ٿيون، جيڪي هي آهن: ’المصاع الڪبير‘، ’ڪتاب احاديث‘ ۽ ’ڪتاب النير‘.

## حوالا
ابو الحسن جي سنڌي

*'ابو الحسن جي سنڌي* مخدوم ابوالحسن ولد عبدالعزيز جي فقه جي موضوع تي (نماز، روزي، وضو وغيره جي مسئلن بابت) تصنيف، جنهن جو اصل نالو ’مقدمة الصلواة‘ آهي. اصل ۾ قلمي مخطوطو هو، جنهن کي پروفيسر خديجه بلوچ پهريون ڀيرو ايڊٽ ڪيو، ۽ سنڌي ٻوليءَ اٿارٽيءَ 1993ع ۾ ڇپايو. ڪتاب جو ملهه پنجاهه رپيا آهي. فضلي سنز (پرائيويٽ) لميٽيڊ ڪراچيءَ جي پريس مان ڇپيو.

## حوالا

زمرو:1993ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
ابو العباس محمد بن محمد بن عبدالله وراق ديبلي

**ابوالعباس محمد بن عبدالله وراق**، ديبل جو رهاڪو هو. وڏو عالم ۽ صالح ٿي گذريو آهي. حديث جي علم ۾ سَنَدَ حاصل ڪيائين محدث امام حاڪم ابو عبدالله الحافظ پڻ هن سنڌي عالم جو شاگرد هو. ابوالعباس ديبليءَ 345ھ/956ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:956ع جون فوتگيون
ابو الفتح ٺٽوي

ٺٽي- جي ملن جي خاندان مان غريبي حال وارو ماڻھو ھو پر ھو لکپڙهه جو ھوشيار ۽ چالاڪ ھو. اگرچھ ھو تمام پريشان روزگار رھندو ھو مگر پنھنجي قابليت تي کيس فخر ھو ته ھو ضرور ڪنھن نه ڪنھن ڏينھن وڏي عھدي تي رسندو. آخر ٿيو به ائين ئي جو -اورنگزيب عالمگير- جي شھزادگيءَ واري زماني ۾ ” لاھري بندر“(شاھ بندر-) سندس -جاگير- ۾ ڏنو ويو ۽ جڏھن شھزادو ملتان ۾ آيو، تڏھن پنھنجي سنڌ واري -جاگير- جي عملي ۽ نوڪرن جي حساب ڪتاب صاف ڪرائڻ لاءِ کيس ملتان گھرايائين. ملان ابو الفتح به منشين جي عملي ۾ ملازم ھو سو به ملتان ويو. جڏھن سمورو حساب ڪتاب شھزادي عالمگير جي نظر مان گذريو ته ڏاڍو خوش ٿيو ۽ خصوصا ابو الفتح تي حساب ڪتاب رکڻ ڪري ڏاڍو راضي ٿيو ۽ مُلا ابوالفتح انھيءَ راضپي مان فائدو وٺندي ملازمت جي درخواست ڪئي، جا قبول ڪئي وئي. کيس -ٺٽي- جي واپسي جي سفر جو خرچ به ڏنو ويو ۽ وڏي منشيءَ جي عھدي تي مقرر ڪيو ويو. آخر جڏھن عالمگير ھندستان جي -تاج- ۽ -تخت- جو مالڪ ٿيو تڏھن ملان ابو الفتح کي مير منشيءَ جو عھدو ۽ ”قابل خان“ جو خطاب ڏنو. ھي فارسي انشاءَ ۾ قابل ھو، سندس خط سموري ھندستان ۾ پکڙيل ھئا، جنھن تي ننڍا وڏا فارسي انشاءَ نويسيءَ جي مشق ڪندا ھئا، مير فاتح لکي ٿو ته ”قصھءِ فامروپ“ نثر ۾ سندس لکيل ھو. مگر افسوس جو آخري ڄمار ۾ بادشاھ جي عتاب ھيٺان اچي ويو ۽ نوڪريءَ -تان- نڪري ويو. سندس وفات جو سن معلوم نه ٿي سگھيو آھي.

## حوالا
ابو الفضل

**ابوالفضل** اڪبر اعظم جي درٻار جو رتن، سنڌ جي شھر سيوهڻ جو ويٺل هو. 6 محرم 958ھ/ 14 جنوري 1515ع ۾ ڄائو. پنھنجي والد شيخ مبارڪ کان تعليم ورتائين. مضمون جي صنف ۾ وڏو ڪمال حاصل ڪيائين. 981ھ/1573ع ۾ اڪبري درٻار سان وابستہ ٿيو. تحرير جي ڪمال ۽ خلوص سبب خاص صلاحڪار مقرر ٿيو، پر هن جو عھدو ٽن هزار سپاهين جي سالار کان اڳتي نہ وڌيو. اڪبر بادشاھ جڏهن ’دين الاهي‘ جوڙيو تہ ان آزاد خيال دين جي سماجي، معاشي، اقتصادي ۽ زندگيءَ جي مختلف رُخن جي قانونن جوڙڻ ۾ هن رهنما جو ڪردار ادا ڪيو. اڪبر بادشاھ آخري دؤر ۾ هن کي حيدرآباد دکن موڪلي ڇڏيو، جتان واپسيءَ تي، شھزادي سليم جي مرضيءَ موجب هڪ نوڪر ’ٻنڌيلہ رئيس‘، گواليار کان پنجن ڪوهن جي مفاصلي تي انتري وٽ ربيع الاول 1011ھ/22 آگسٽ 1602ع ۾ کيس قتل ڪري ڇڏيو. سندس بنا منڍيءَ وارو لاش آگري ۾ دفن ٿيو.

ابوالفضل جي تصنيفن مان ’اڪبر نامو‘ (3جلد)، ’آئين اڪبري‘، ’انشاء ابوالفضل‘ (ٽي مجموعا) مشھور آهن. ’عيار دانش‘ بہ هن جي تصنيف ٻڌائي وڃي ٿي. فارسي تحرير ۾ اڄ بہ هن کي ساراهيو وڃي ٿو. هيءُ اڪبر بادشاھ جي نون رتنن مان هڪ هو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:ڀارتي مسلمان
زمرو:1515ع جون پيدائشون
زمرو:1602ع جون فوتگيون
ابو الفضل بن طاھر ٺٽوي

سندس والد مولانا محمد طاھر شيرازمان اچي -ٺٽي- ۾ رھيو. علمي فضيلت ۾ ڪماليت جو صاحب ھو، ابو الفضل جھان جي زماني ۾ ٺٽي ۾ منصب دار ھو. علي شير قانع لکي ٿو ته ابو الفضل ٻارھين صديءَ جي قابل احترام بزرگن مان ھو.

## حوالا
ابو الفضل بيھقي

**''ابوالفضل بيهقي** مشهور تاريخدان ٿي گذريو آهي. سندس پورو نالو **ابوالفضل محمد بن حسين** آهي. هو 385ھ/995ع ۾ حارث ۾ پيدا ٿيو. نيشاپور ۾ تعليم حاصل ڪيائين. هن کي غزنيءَ جي درٻار ۾ چڱي عزت هئي. ڪن سببن جي ڪري قيد به رهيو. ’تاريخ بيهقي‘ يا ’تاريخ مسعودي‘، جيڪا ٽيهن جلدن ۾ آهي، هن جو مشهور ڪتاب آهي. 470ھ/1077ع ۾ وفات ڪيائين.*

== *حوالا'' ==

زمرو:ايراني تاريخدان
زمرو:فارسي ليکڪ
زمرو:11ھين صديءَ جا تاريخدان
زمرو:995ع جون پيدائشون
زمرو:1077ع جون وفاتون
زمرو:People from Sabzevar
زمرو:11ھين صديءَ جا ايراني ماڻھو
زمرو:غزنوي تاريخدان
مير ابو القاسم سلطان جي مزار

ارغون ترخان دور جي هيءَ مزار/ اڏاوت تورڪي قبرستان ۾ واقع آهي. مير ابوالقاسم جي مزار سندس والد امير شاهه قاسم خان زمان جي پھلوءَ ۾ آھي ۽ پيلي پٿر جي پڪ سرائين ٿلھي تي ٻڌل آھي. پيرانديءَ کان لکيل تعويذ تي وفات جو سن لکيل آھي. ”مير ابوالقاسم ولد مير شاهه قاسم خان بيگلار 1039ھ“. ھن صاحب ترخان دور تي ھڪ تاريخ ´بيگلار نامو‘ لکي، جيڪا انھيءَ دور بابت لاڀائتي آھي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
ابو القاسم نمڪين

**ابوالقاسم** اڪبر بادشاھ جي دور ۾ مختلف وقتن تي سبيءَ کان بکر ۽ سيوهڻ تائين جاگيردار ۽ حاڪم ٿي گذريو آهي. هو طاقتور سپھ سالار جي حيثيت ۾ سڃاتو وڃي ٿو. هن سبيءَ جو قلعو پني قبيلي جي پٺاڻن سان جنگ ڪري فتح ڪيو. قره بيگ جي وفات بعد کيس سيوهڻ، بکر، اوٻاوڙي ۽ گنجابي جي جاگير ملي. روهڙي ۽ سکر جي وچ تي بکر ڀرسان هڪ پُر فضا پھاڙي کي هموار ڪيو، اتي ويھي فيصلا وغيره ڪندو هو، اهو ٿلھو ”صفہ صفا“ جي نالي سان مشھور ٿيو. کيس علم ادب جو تمام گهڻو شوق هو ۽ هڪ ڪتاب ”منشات نمڪين“ نالي لکيائين. ابوالقاسم نمڪين 1018ھ/1609ع ۾ وفات ڪري ويو، سندس آخري آرامگاھ بہ ”صفہ صفا“ روهڙيءَ ۾ آهي ۽ ان ٽڪريءَ تي سندس اولاد جون بہ قبرون آهن. ڪي ماڻهو ان کي ”ستين جو آستان“ بہ سڏيندا آهن، پر اهو غلط آهي.

## حوالا
ابو المڪارم شھود ٺٽوي

**ابو المڪارم شھود ٺٽوي** عالم، فاضل ۽ شاعر ٿي گذريو آھي، سندس پيءُ ٺٽي جو گورنر ھو. ابو المڪارم کي لغت ۽ تاريخ جي تمام گھڻي ڄاڻ ھئي، ان زماني جا چوڏھن علم کيس بر زبان ياد ھئا. ھو پنھنجو سڄو وقت پڙھڻ ۾ گذاريندو ھو. ھن جو الڳ ڪتب خانو ھو، جنھن ۾ سوين ڪتاب جدا جدا موضوعن تي موجود ھوندا ھئا. ھن 1037ھ /1687ع ڌاري وفات ڪئي، کيس قلندر شھباز جي ڀِڪ ۾ سيوھڻ ۾ دفنايو ويو.

## حوالا

زمرو:1687ع جون وفاتون
ابوبڪر احمد حليم

پروفيسر ابوبڪر احمد حليم (اي. بي حليم) نامور ماهر -تعليم- و -تاريخ- ۽ -تحريڪ پاڪستان- جو ڪارڪن 1 مارچ 1897ع ۾ جهان -آباد- (-بهار-) ۾ پيدا ٿيو. پروفيسر ابوبڪر احمد حليم علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽيءَ جو سابق پرووائيس چانسلر ۽ شعبه -تاريخ- جو صدر رهڻ کانسواءِ سنڌ يونيورسٽيءَ جو پهريون وائيس چانسلر (51-1947) ۽ ڪراچي يونيورسٽيءَ جو پڻ پهريون وائيس چانسلر رهيو. هي اسلامي نظرياتي ڪائونسل جو رڪن به رهيو هو. هن نامور هستي 20 -اپريل- 1975ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي، کيس ڪراچيءَ ۾ سپرد خاڪ ڪيو ويو.

مشهور تعليمي ماهر ۽ محقق پروفيسر ابوبڪر احمد حـليم پهرين مارچ 1897ع تي ڀارتي رياست -بهار- جي علائقي ارڪي جهان -آباد- ۾ -جنم- ورتو هو. هو -تحريڪ پاڪستان- جو سرگرم ڪارڪن به رهيو آهي. کيس -تاريخ- جي موضوع سان گهڻي دلچسپي هئي. اعليٰ -تعليم- بعد علي ڳڙهه مسلم يونيورسٽيءَ ۾ -تاريخ- جي شعبي جو سربراهه ٿيو ۽ اڳتي هلي اتي پرو وائيس چانسلر به رهيو. سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام کانپوءِ -ان- جو 1947ع کان 1951ع تائين وائيس چانسلر مقرر ٿيو. جڏهن سنڌ يونيورسٽي حيدرآباد منتقل ٿي ته کيس بعد ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر مقرر ڪيو ويو. هن 20 -اپريل- 1995ع تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1975ع جون فوتگيون
ابو بڪر شبلي

ابوبڪر شبلي، ضلعي لاڙڪاڻي جي ڳوٺ ابوبڪر ٿريچاڻيءَ ۾ 1942ع ۾ ڄائو. سندس تعليم مولوي عالم ۽ انٽرميڊيٽ هئي. عربيءَ جو استاد ۽ اداره اسلاميات ۾ محقق هو. 6 مارچ 1967ع تي وفات ڪيائين. سندس تصنيفون هيٺينءَ ريت آهن: (1) تاريخ اسلام_ 4 ڀاڱا (1955ع)، (2) تاريخ بنو اميه (1955ع)، (3) تاريخ خلافت راشده (1955ع)، (4) آسان عربي گرامر (1955ع)، (5) سنڌي درسي گرامر (1958ع)، (6) سيرت رسول (1959ع)، (7) دنيا جي ڪهاڻي (1961ع)، ۽ (8) شرح مدارج القراة العربية.

## حوالا
ابو القاسم سلطان ٺٽوي

مشهور فاتح ۽ سپهه سلار مير ابوالقاسم خان زمان جي گهر ۾ 960ھ (1552ع) ۾ پيدا ٿيو. هو پنهنجي والد وانگي بهادر، خود سر ۽ سخي مرد هو. پاڻ سٺو شاعر به هو، سندس تخلص ”بيگلار“ هو. ترخان گهراڻي جو جڏهن خاتمو ٿيڻ لڳو ۽ مرزا جاني بيگ اڪبري درٻار ۾ وفات ڪري ويو. تڏهن ابوالقاسم سلطان، مرزا جي فرزند مرزا غازي بيگ کي، جو سندس ناٺي به هو، هڪ خط لکيو ته ملڪ جون حدون مقرر ڪيون وڃن. جنهن کان پوءِ مرزا غازي بيگ ساڻس جنگ جو اعلان ڪيو. آخر ملاڪاتيار وٽ ٻنهي فوجن جون ڇانوڻيون لڳيون، پر جنگ شروع ٿيڻ کان اڳي مرزا غازي بيگ فريب تحت پنهنجا ماڻهو موڪلي صلح جو پيغام ڏنو ۽ پاڻ وٽ اچڻ لاءِ چيائين. هي بهادر اڪيلي سر انهن ماڻهن سان گڏ ويو ته ٻيڙيءَ ۾ غازي بيگ جي ماڻهن مٿس حملو ڪري چوکنڀو ٻڌي اچي کيس غازي بيگ اڳيان پيش ڪيو. غازي بيگ سندس ٻئي اکيون ڪڍي ٺٽي جي هڪ محل ۾ جيڪو واهه جي ڪناري تي هو، بند ڪرائي ڇڏيو. ڪجهه وقت کان پوءِ اتان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪيائين، پر بچي نه سگهيو ۽ 70 سالن جي ڄمار ۾ 1030ھ/1620ع ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.

## حوالا
ابو الفضل نور احمد سنڌي

**ابوالفضل نور احمد سنڌي**، پھرين جنوري 1958ع تي خيرپور ميرس (سنڌ) ۾ پيدا ٿيو. هو ليکڪ آهي ۽ سندس رهائش ڪراچي ۾ آهي. سندس تصنيفون هي آهن، 1. سنڌ سنڌيون ڪا هي، 1984، 2. خواتين اسلامي انسائيڪلوپيڊيا 2000، 3. خدا انسان اور ڌرتي 2006ع.

## حوالا

زمرو:1958ع جون پيدائشون
ابوبڪر قاضي

**ابوبڪر قاضي** هالن جو رهندڙ مشهور عالم هو. شاعريءَ ۾ سندس مولود ۽ ڪافيون مشھور آهن. هن تي تصوف جي منصوري مام جو رنگ غالب هو. ابوبڪر قاضي 1295ھ/1878ع کان اڳ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1878ع جون وفاتون
ابيات سنڌي عرف ڳوٺاڻا بيت

هيءُ ڪتاب حاجي مريد فقير مهيريءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 33 صفحا ڏنل آهن. محمد جمن مهيري تاجر ڪتب کورواهه، هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، رباني پريس، ميرپورخاص مان 1953ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
ابيات مسڪين

ڪتاب **ابيات مسڪين** مولابخش ’مسڪين‘ جو تصنيف ٿيل آهي. ھي ڪرائون سائيز جو ڪتاب آھي جنھن ۾ صفحا 87 آهن. قيمت 8 آنا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پھريون سينٽرل بورڊ آف ڪنٽرول فار سنڌي لٽريچر، ڪراچيءَ وارن رام روٽري پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان 1941ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
اٻلا پوڪار

**اٻلا پوڪار** ڪتاب هولارام سھجرام ٺڪر جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 19 آهن. ٻيو ڇاپو، نارائڻداس ماکيجا، ديوي پرنٽنگ پريس، شڪارپور مان ڇپايو. هيءُ ڪتاب نماڻي ’ناريءَ‘ بابت آهي.

## حوالا
ابيات سنڌي

ڪتاب **ابيات سنڌي** ۾ خواجہ محمد زمان لنواريءَ واري جا 84 بيت ڏنل آھن، جيڪو سنڌي ادب ۽ اساسي شاعريءَ جو ذخيرو آھي. خواجہ صاحب 1125ھ 1713ع ۾ ڄائو ۽ 1188ھ 1774ع ۾ وفات ڪيائين. خواجہ صاحب جي انھن بيتن جي شرح سندس شاگرد جيد عالم، ميين عبدالرحيم گرھوڙيءَ عربي ٻوليءَ ۾ لکي. ميين عبدالرحيم گرھوڙيءَ اھا شرح 1180 – 1185ھ بمطابق 1766-1771ع ڌاري لکي ھئي. خواجه صاحب جا بيت تہ سنڌي ٻوليءَ ۾ ھئا. پر انھن جي عربي ٻوليءَ ۾ شرح ھڪڙي ئي رسالي ۾ ’ابيات سنڌيءَ‘ جي نالي سان قلمبند ڪئي وئي ھئي، جيڪو سڀ کان پھرين 1939ع ۾ ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي مرحوم عربي عبارت کي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري ڇپايو. ھن ڪتاب ۾ خواجہ صاحب جي بيتن ۾ آيل تصوف جي موضوع تي گرھوڙي صاحب جا صوفيانہ نڪتا بيان ڪيل آھن. ڪتاب جي ابتدا ۾ خواجه محمد زمان جي حياتيءَ جو احوال، شاھ لطيف جي خواجه صاحب سان ملاقات، تصوف بابت خواجه صاحب جا ارشادات، اسلامي تصوف تي ھڪ باب ۽ شيخ عبدالرحيم گرھوڙيءَ جي سوانح عمري شامل آھن. ھن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، 1956ع ۾ سنڌي ادبي سوسائٽيءَ طرفان ۽ ٽيون ڇاپو 1996ع ۾ ڀٽ شاھ ثقافتي مرڪز طرفان ڇاپيو ويو آھي.

ابيات سنڌي (1939ع) سنڌي بيتَن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي يو. ايم. دائودپوٽو مرتب ڪيو. هن ڪتاب ۾ روايتي سنڌي شاعريءَ جا بيت گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي سنڌي ادبي ورثي ۾ مرڪزي حيثيت رکندڙ ڪلاسيڪي شاعراڻي صورتن کي محفوظ ڪن ٿا. دودپوٽي جي علمي ادارت مطالعي ۽ بيتن جي پڙهڻي لاءِ تنقيدي سامان مهيا ڪري ٿي. ڪتاب جي مهاڳ ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي خواجه محمد زمان وٽ حاضري جو جاندار احوال ڏنل آهي، جيڪو سنڌ جي صوفيانه روايت کي مالا مال ڪندڙ صوفي شاعرن جي تاريخي لاڳاپن کي ظاهر ڪري ٿو.

## حوالا
الھ بخش اٻوجهو

**الھ بخش اٻوجهو** سنڌي ٻوليءَ جو شاعر ۽ سماج سڌارڪ ھو جنھن 1848ع ۾ جنم ورتو. هن جي ”مسدس اٻوجهو“ مولانا حاليءَ جي مشھور ”مسدس حالي“ جي طرز تي لکيل آهي. جنھن ۾ مسلمانن جي حالت جو نقشو چٽيو اٿس. هن سنڌ جي مسلمانن ۾ تعليمي، سياسي ۽ سماجي شعور اجاگر ڪرڻ لاءِ گهڻيون ڪوششون ڪيون ۽ سنڌ مدرسة الاسلام جي قيام لاءِ مرحوم حسن علي آفنديءَ سان گڏجي ڪوششون ڪيائين، اُتي فارسيءَ جو استاد بہ ٿي رهيو. ان زماني ۾ هن هفتيوار ”معاون“ اخبار بہ جاري ڪئي. سنڌي ڇوڪرين لاءِ ڪراچيءَ ۾ ڌار انگريزي اسڪول قائم ڪرايائين. سندس هڪ نياڻي شاه بيبي ايم. اي ڪئي، تعليم جي شعبي سان وابستہ رهي ۽ سالن جا سال ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان سنڌيءَ ۾ خبرون پڙهندي هئي، سندس ٻي ڌيءَ بلقيس اسلام آباد ۾ تعليم واري وزارت ۾ آفيسر هئي ۽ اتان سنڌي خبرون پڙهندي هئي، سندس ٽين ڌيءَ گل بيبي اين. جي. وي اسڪول ڪراچيءَ جي پرنسپال رهي، اهڙيءَ طرح الھ بخش اٻوجهو نہ صرف عام سنڌي مسلمانن لاءِ پر سنڌي نياڻين لاءِ تعليم جي ميدان ۾ مثالي خدمتون سرانجام ڏنيون. هي سنڌي ٻوليءَ ۾ قومي شاعريءَ جي بانين مان هو، جنھن ”مسدس حالي“ جي طرز تي سنڌيءَ ۾ ”مسدس اٻوجهو“ لکيو. هن 1901ع ۾ وفات ڪئي. سندس مسدس جو ڳچ حصو مسدس حاليءَ جو ترجمو آهي.

## حوالا

زمرو:1848ع جون پيدائشون
زمرو:1901ع جون فوتگيون
اپٻيٽ

thumb | ساڄو | عربستان جو اپٻيٽ**اپٻيٽ** (انگريزي: Peninsula) سمنڊ يا ڍنڍ جي ڪناري سان زمين جو اهو -ٽڪر-، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهڻو اندر تائين ڦهليل هجي، جنهن کي -ٽن- پاسن کان -پاڻي- هجي ۽ چوٿون -پاسو- خشڪيءَ سان ڳنڍيل هجي. جهڙوڪ ننڍو کنڊ، جيڪو -ٽن- پاسن کان سمنڊن ۾ گهيريل آهي.،

دنيا ۾ ڪيترائي اپٻيٽ موجود آهن.

## حوالا
اپڀرنش

**اپڀرنش** لفظ جي معنيٰ ڪيترن سالن کان ”بگڙيل زبان“ ڪئي ويندي هئي ۽ خيال هو تہ سنسڪرت ٻوليءَ مان پراڪرت ٻوليون ٺھيون ۽ اهي جڏهن وڌيڪ بگڙيون تہ اپڀرنش سڏيون ويون، جن مان سڀ کان بگڙيل وراچڊ اپڀرنش مان سنڌي ٻولي ۽ ٻيون ڪجهہ ٻوليون اسريون. لسانيات جا ماهر هاڻي اهو نظريو رد ڪري چڪا آهن ۽ سندن خيال آهي تہ ”اپڀرنش“ جو مطلب ”بگڙيل ٻولي“ نہ، پر ”ننڍي ٻولي“ يا لھجو وٺجي. ڊاڪٽر سنيت ڪمار چئٽرجيءَ جو خيال آهي تہ مغربي اپڀرنش برج ڀاشا (هندستانيءَ) کان آڳاٽي زبان آهي، پر ان سان خانداني نسبت رکي ٿي. هن ٻوليءَ جي ڪوتا جا ڪي مثال هيمچندر (10881172ع) جي ڪتاب ”سڌ هيمچندر“ ۾ موجود آهن، جيڪو هن ٻوليءَ کي هڪ مستقل ڀاشا سمجهي ٿو، 
:مثال: 
::ڀلا هئا جو مارئا، ڀيڻ مھارو ڪنت 
::لجينج تو ويڻ سين، جو ڀڳا گهر انت. 
موجوده دور جا محقق ان خيال جا آهن تہ اپڀرنش انهن علائقائي زبانن جي هڪ ارتقائي منزل جو نالو آهي، جيڪي سنسڪرت نہ، پر آڳاٽين عوامي پراڪرتن يا پروٽو پراڪرتن سان تعلق رکندڙ هيون. انهن مان جيڪا آڳاٽي پروٽو پراڪرت سنڌي ٻوليءَ جي ماءُ هئي، اها سنسڪرت کان ٻين ٻولين جي ڀيٽ ۾ گهڻي مختلف هئڻ ڪري، انهن عالمن هر دور ۾ بگڙيل محسوس ٿي ڪئي. جڏهن تہ اها وقت گذرڻ سان تبديل ٿيندي، پنھنجي علائقي جي ٻوليءَ طور اسري، ان کي ”اپڀرنش“ جو نالو ڏنو ويو ٿو ڏسجي. ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي، ان کي ناگر يا شورسيني اپڀرنش ٿو سڏي ۽ ائين سنڌيءَ کي هند آريائي ٻولي ٿو ثابت ڪري، جڏهن تہ ڊاڪٽر الانا ۽ سراج سنڌيءَ جي آريائي نسل واري مفروضي کي نه ٿا مڃين ۽ ان کي سنڌ جي ڪنھن آڳاٽيءَ اصلوڪي ٻوليءَ مان نڪتل ٿا ڄاڻائين. ان صورت ۾ جيڪڏهن اپڀرنش ۽ سنڌيءَ ۾ ڪا هڪجھڙائي آهي بہ تہ، ائين چوڻ درست ٿيندو تہ اپڀرنش بہ ان اصلوڪي ٻوليءَ جو ئي ڪو ارتقائي مرحلو (ننڍي ٻولي) آهي، يا لھجو آهي.

## حوالا

زمرو:انڊيا جون ٻوليون
زمرو:سنسڪرت
اپٽيل بلور

**اپٽيل بلور** وچ تي ٿلهو ٿيندو آهي ۽ اُن جا پاسا سنها ٿين ٿا. جڏهن روشنيءَ جا پور وڇوٽ شعاع اپٽيل بلور تي پون ٿا، ته پوءِ بلور مان گذرڻ کان پوءِ هڪ نقطي تي گڏجن ٿا، تنهن ڪري اهڙي بلور کي هم مرڪز (convexing) بلور چئبو آهي. هن جا ٽي قسم ٿين ٿا: ’ٻٽو اُپٽيل بلور‘ (Double convex)، ’ليٽيل اپٽيل بلور‘ (Concave convex lens)، ’سڌو اپٽيل بلور‘ (Plain convex lens).

## حوالا

زمرو:بلور
اٻلا جي پڪار

هيءُ ڪتاب تيرٿ سنگهه جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 50 کن آهن ۽ قيمت 3 آنا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، سک ٽرئڪٽ سوسائٽيءَ طرفان نئشنل پريس، ڪراچيءَ مان 1926ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
اپر نورواھہ

**اپر نورواھ** تعلقي دادوءَ جو هڪ مشھور واھ آھي، جيڪو اصل نورواھ ڦاٽ سان وڃي ملندو هو. هيءُ واھ ميان نور محمد ڪلھوڙي کڻايو هو، جنھن تان مٿس ’نورواھ‘ نالو پيو. هيءُ نورواھ وهي هلي اصل نورواھ سان ’نولکيءَ‘ کان ٿورو پوئتي ملندو هو. هن واھ تي ڳوٺ ’مھرائي‘ نالي سان سڏيو ويندو هو. ٻيو اپر نورواھ تي ڳوٺ ’پٺڙ‘ هو. اپر نورواھ تي نار چڙهندا هئا، جن تي جواريون ۽ وونئڻ ٿيندا هئا. هن واهه تي انگريزن جي دؤر ۾ ’ڍاڪن‘ جا نار بہ چڙهندا هئا، جن تي چيٽ جو فصل ٿيندو هو. 1937ع ڌاري نورواھ، جتوئي ڪيٽيءَ ۾ آيو. ديھ ’ڪچورپ‘ تعلقي دادوءَ ۾ ٻئي نورواھ آهن. هاڻي جتوئين اپر نورواھ کي لٽائي ڇڏيو آهي. ڪٿي ڪٿي هن قديم واھ جا آثار ملن ٿا. ڪجهہ عرصو اڳ 1940ع ڌاري پراڻي درياهي واھ ’امام عليءَ‘ سان دادو ڪئنال مان پاڻي وهائي، اپر نورواھ جنھن کي ’پراڻو نورواھ‘ بہ چوندا هئا، پاڻي ڪٺو ڪري، ان تي ڍاڪي چاڙهائي چيٽ جي آبادي ڪرائيندا هئا. هن واھ ۾ هڪ وڏو ڪُنب هو، جنھن ۾ ٻاروهي تار پاڻي بيھندو هو. ان جو نالو ’فيضڻ جو ڪنب‘ هو، ڇوتہ هڪ پنھور شڪار ڪندي ان ڪنب ۾ ٻڏو هو، جيڪو زميندار هو، ان ڪري هن ڪنب تي نالو ’فيضڻ جو ڪنب‘ پئجي ويو. پراڻي نورواھ ۾ ٻيڙيون بہ هلنديون هيون. ڪن جو چوڻ آهي تہ نورواھ پراڻو، پراڻي ديري بندر کان بہ اڳتي ويندو هو، جيڪو اڳتي ’چوئي واھ‘ جي نالي سان سڏجي ٿو، حالانڪ چوئي واھ الڳ ’ٺھڪڻ‘ واري درياھ مان نڪتل آهي.

## حوالا

زمرو:دادو ضلعو
اپلاڻ

**اپلاڻ** ڳوٺ ضلعي ٺٽي ۾ جاتي تعلقي جي قديم ڳوٺن مان هڪ آهي. ميرن جي دور حڪومت ۾ هيءُ مکيہ ڳوٺ هو. ان دؤر ۾ اپلاڻو هڪ پتڻ جي حيثيت رکندو هو، جتان ٻيڙين رستي حيدرآباد يا ٻين شھرن ڏانھن وڃي سگهبو هو. اهو ڳوٺ اڃا بہ قائم آهي.

## حوالا

زمرو:ٺٽو ضلعو
اپگرھ

**اپگرھ** ننڍو گرھ، جيڪو ڪنھن ٻئي وڏي گرھ جو طفيلي هجي ۽ ان جي چوڌاري ڦرندو رهي ۽ ان گرھ جي زيراثر هجي، جھڙوڪ چنڊ، جيڪو ڌرتيءَ جو اُپگره آهي.

## حوالا

زمرو:نظام شمسي
زمرو:چنڊَ
اپوا

**اپوا** مان مراد ٿي سگھي ٿو:
آل پاڪستان وومين ائسوسيئيش جو مخفف، پاڪستاني عورتن جي وڏي ۽ ملڪ گير تنظيم.
اڀ ساھي

**اڀ ساھي** ساھ جي گُهٽجڻ جي هڪ بيماري. سھڪو، دمڪشي. هن بيماريءَ واري ماڻهوءَ جا ڦڦڙ ڪمزور هوندا آهن، جنهن ڪري ساھ کڻي نہ سگهندو آهي ۽ نڪي تڪڙو هلي سگهندو آهي. چاڙهي چڙهڻ بہ هن لاءِ عذاب هوندو آهي. دمڪشيءَ ۾ ڦڦرن ۾ بلغم ڀرجي وڃڻ سبب ساھ کڻڻ واريون ناليون آڪسيجن نہ کڻنديون آهن، انهيءَ ڪري ساھ کڻڻ ۾ تڪليف ٿيندي آهي.

## حوالا
اُڀر چنڊ، پس پرين

سنڌ جي عظيم شاعر شيخ اياز جي شاعريءَ جو هيءُ مجموعو، نيوفيلڊس پبليڪيشن 1990ع ۾ ڇپايو آهي. پڪي جلد ۽ اڇي پني تي ڇپيل هن 251 صفحن واري ڪتاب جي قيمت 80 روپيا آهي. هن ڪتاب جو انتساب، شيخ -اياز-، ايڪيهين صديءَ جي نالي ڪيو آهي ۽ سمورو ڪتاب بيتن ۽ واين تي مشتمل آهي. مهاڳ ۾ شيخ -اياز- ڄاڻايو آهي ته هيءُ ڪتاب هُن ٻن مهينن ۾ لکيو آهي ۽ موت کي مات ڏني آهي.

## حوالا
اڀوڳي ڪانڙو (راڳڻي)

مشر ميل راڳڻي آهي. گنڌار ڪومل اٿس. نکاد ۽ پنچم ورج باقي سر شڌ اٿس. ورن ۾ اوڍو- اوڍو آهي. هن راڳڻي جو خاص سرگم هي آهي: ساري گاما- ڌا گا ما ري – ڌِا سا ساري- گاماڌا ما- گا ما ڌاما- گا ما ري ڌِا- سا سا ڌاگا- ماري ڌِاسا. هن راڳڻي جي آروهي ڌا سا ري گا ما ڌا ڌا سا ۽ -امروهي- سا ڌا ما گا ما ري ڌا سا آهي ۽ هن جو وادي سُرگنڌار آهي ۽ سموادي سُر ڌيوت آهي. هيءَ راڳڻي رات جي ٻئي پهر ۾ ڳائبي آهي.

## حوالا

زمرو:راڳ
اڀيري (راڳڻي)

**اڀيري** آساوري ٺاٺ جي اوڍو سمپورن راڳڻي جنھن جي آروھيءَ ۾ رکب ۽ ڌيوت ورج آھن. امروھي سمپورن اٿس هن راڳ جي شڪل ڀيم پلاسي سان گهڻو ملندڙ آھي. پر ڀيم پلاسي ۾ ڌيوت تيور آھي اڀيري ۾ ڪومل. 

**ھن راڳڻي جي آروھي**: *سا گا ما پا نا سَا* ۽ **امروھي**: *سَا نا ڌا پا ما گا ري سَا* آهي، جڏهن تہ وادي سُر مڌم ۽ سموادي نکاد، جڏھن تہ ڳائڻ جو وقت منجهند آھي.

## حوالا

زمرو:راڳ
اتر (اتر جو واءُ)

سنڌ ۾ اُتر طرف جو واءُ سياري ۾ لڳندو آهي ۽ سيءَ کي آڻيندو آهي، (جنهن ۾ ٻيڙياتا ٻيڙا هاڪاري سفر تي اُسهندا آهن). ساوڻيءَ جو مينهن پڻ سنڌ ۾ اُتر اوڀر کان ايندو آهي، تنهنڪري پکي پکڻ ۽ ماڻهو، سڀ کي اُتر جي مينهن جي اُڪنڊ هوندي آهي.
 
”لڳي اُتر واءُ، ته ڪينجهر هندورو ٿئي!“ (شاھ) 

شاهه جي ڪن ڄاڻن جي راءِ آهي ته اُتر واءَ جي اها معنيٰ نه آهي، پر اُتر معنيٰ ’سوايو واءُ‘ آهي، ڇو ته سوايي واءَ سان ڪينجهر ۾ لهرون پيدا ٿين ٿيون، ان جي شاهديءَ شاهه جو ٻيو بيت ڏنو وڃي ٿو: 
هيٺ جر، مٿي مڃر، ڪنڌيءَ ڪونئر ترن، 
ورئي واهوندن، ڪينجهر هندورو ٿئي! 
واهوندا، ڏکڻ اولھ جا واءَ، سوايا واءِ هوندا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي موسم
اتحاد ناد

ڪتاب **اتحاد ناد** ڪنهيالال جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 36 آهن ۽ قيمت هڪ آنو ڄاڻايل آهي. سجاڳ ساهتيہ منڊل طرفان ڪتاب جو پھريون ڇاپو، پرماتما پرنٽنگ پريس، سکر مان 1941ع ۾ ڇاپي پڌرو ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:1941ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اتحاد (ڪتاب)

**اتحاد** نامور ليکڪا گُلي سدارنگاڻيءَ جو لکيل ناول آهي، جنھن جو موضوع ’هندو مسلم ايڪتا‘ آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ صفحا 142 آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پھريون، هندستان پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان 1941ع ۾ هن خود ڇپايو هو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ناول
اترادي ٻولي (ڪتاب)

سنڌ جي اتر واري علائقي جي حدن ۾ مروج خاص لهجي جي ڇنڊ ڇاڻ ۽ اڀياس تي مشتمل ’**اترادي ٻولي**‘ ڪتاب جو پھريون ڇاپو، مارچ 1995ع ۾ سنڌي ٻوليءَ اٿارٽي شايع ڪيو. هيءُ ڪتاب لسانيات جي موضوع تي ڊاڪٽر هدايت پريم جو تصنيف ڪيل آهي، جنھن ۾ هن سنڌي ٻوليءَ جي اترادي لھجي جو تعارف ڪرايو آهي. هن صاحب اترادي لھجي جي صوتيات، صرفيات، نحويات ۽ انھيءَ لھجي تي ٻين پاڙيسري ٻولين بلوچيءَ ۽ براهويءَ وغيره جا اثر ڏيکاريا آهن ۽ پڻ اترادي لھجي جا پھاڪا، چوڻيون ۽ اصطلاح بيان ڪيا آهن.

## حوالا
اتراڻي

**اتراڻي** بلوچن جو هڪ قبيلو. سکر ضلعي ۾ هڪ ذات جو نالو آھي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
اتمچنداڻي نک (ڪڪا)

**اتمچنداڻي نک** (ڪڪا) خدا آبادي ڀائيبند آهن ۽ پنھنجي وڏي ڏاڏي سيٺ اُتمچند ڇتي مل جي نالي پٺيان پاڻ کي ”اُتمچنداڻي“ سڏائيندا آهن. حيدرآباد ۾ سندن گهر اصل کيانتي ٽنڊي طرف دلواڻي گهٽيءَ ۾ هوندا هئا. پوءِ سوڙھ سبب منجهائن ڪي اٿي ٻئي هنڌ وڃي ويٺا. سيٺ اُتمچند جو حيدرآباد جي ميرن سان چڱو رستو هوندو هو. انگريزن جي صاحبي شروع ٿي تہ ان وقت بہ نانءُ ناموس گهڻو هوس. سيٺ اُتمچند حيدرآباد ۾ ڪجهہ وقت ميونسپل ڪائونسلر بہ رهيو.

سيٺ اُتمچند کي چار پٽ هئا. چئنراءِ، رامچند، اوڌوداس ۽ ٽپڻداس. ڀائي چئنراءِ جي پوٽن جا ڪارخانا ويسٽ آفريڪا، جبرالٽر ۽ ٻين هنڌ آهن ۽ ”جي ٽي چئنراءِ اُتمچند“ جي نالي سان مشھور آهن. ڀائي اوڌوداس جو پوٽو ڀائي ٽھلرام آسومل سنڌورڪي آهي. سندس ڪارخانا اڳي نيويارڪ (آمريڪا) ۽ مالٽا ۾ هئا ۽ هاڻي فقط هندستان ۾ بمبئي، ڪلڪتي، لاهور، دهليءَ ۽ ٻين هنڌ آهن. حيدرآباد جي ڀائيبنڊن مان اُتمچنداڻي، ساگراڻي، مھتاڻي ۽ هاٿيراماڻي شھر جا مکيہ پاوا ڪري ليکبا هئا.

## حوالا
اتم ديارام هنڱوراڻي

**اُتم ديارام هنڱوراڻي** 12 جون 1923ع تي ڀِرين (ضلعي نوشھري فيروز) ۾ ڄائو. سنڌي ۽ انگريزي ٻولين جو وڏو ماهر هو. سنڌيءَ ۾ ٽيھارو سالن کان وٺي ڊراما لکندو رهيو آهي. سندس ڊراما سنڌي زبان ۽ ادب جا شاهڪار آهن. ورهاڱي کان پوءِ سندس رهائش ڀارت جي شھر احمد آباد ۾ هئي.

## حوالا

زمرو:1923ع جون پيدائشون
اتھاس جا آواز

ھن ڪتاب ۾ دنيا جي ڪجهه فلسفين ۽ ڏاهن جون چونڊ تقريرون، انٽرويو، خط ۽ ڪهاڻيون ڏنل آهن، جيڪي انعام شيخ سهيڙي ترجمو ڪيون آهن. ڪتاب جي ڇاپي وغيره جو تفصيل هيٺينءَ طرح آهي: 
ڇاپو پهريون، آڪٽوبر 1997ع، ڪمپوزنگ، آزاد ڪميونيڪيشنز ڪراچي، ڇپائيندڙ سنڌ پبليشنگ هائوس ڪراچي، اسڪيچ: حفيظ قاسماڻي ۽ مُلهه هڪ سؤ ٽيهه روپيا؛ هن ڪتاب جو مهاڳ ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جو لکيل آهي.
## حوالا

زمرو:ڪتاب
اتم سنگهه نک (چچڙا)

**اتم سنگهہ نک** (چچڙا) اصل حيدرآباد جي لالواڻي ديوانن جا سئوٽ ليکبيا هئا ۽ پاڻ کي سڏائيندا ئي لالواڻي هئا، بلڪہ گهر بہ لالواڻي گهٽيءَ ۾ هوندا هئن. نک بہ ساڳي لالواڻين واري اٿن. 1915ع ڌاري معلوم ٿيو تہ لالواڻين جي شجري ۾ سندن آڪھ جو نالو بہ ڪونهي ۽ سندن پيڙهي ٻين لالواڻين سان لڳيئي نہ ٿي. انهيءَ وقت کان هو پنھنجي پتا ديوان اُتم سنگهہ جي نالي پٺيان پاڻ کي سڏائڻ لڳا.

ديوان اُتم سنگهہ کي نوَ پٽ هئا، ماستر عيدن مل، ديوان وزير مل سب جج، ماستر ڪشنچند ۽ ٻيا. سندن اولاد بہ پاڻ کي ”اُتم سنگهہ“ سڏائيندو اچي. ساڳيءَ ريت ديوان روچيرام جي آڪھ وارا پاڻ کي لالواڻي سڏائيندا هئا. انهن جي پيڙهي بہ لالواڻين جي وڏي ڏاڏي لالچند تائين ڇڪجي نہ ٿي سگهي، تنھن ڪري هو پاڻ کي ”گرڌاري ملاڻي“ سڏائين ٿا.

## حوالا

زمرو:سنڌي ذاتيون
زمرو:سنڌ جون ذاتيون
اثنا عشري

**اثنا عشري** اهل تشيع جي اُها شاخ، جيڪا اسماعيليه يا سبعيه جي برعڪس هن ڳالهه جي قائل آهي ته امامت ستين امام تي ختم نٿي ٿئي، بلڪ ٻين امامن ڏانهن منتقل ٿيندي رهي ٿي. هن فرقي موجب امام ٻارهن آهن، جيڪي معصوم ۽ الله جي طرفان مامور ٿيل آهن. انهن جو تفصيل هن طرح آهي: 
#حضرت علي ابن ابي طالب عليه السلام،
#حضرت حسن بن علي عليه السلام،
#حضرت حسين بن علي عليه السلام،
#حضرت علي بن حسين (امام زين العابدين) عليه السلام،
#حضرت محمد بن علي (امام باقر) عليه السلام،
#حضرت جعفر بن محمد (امام جعفر صادق) عليه السلام،
#حضرت موسيٰ بن جعفر (امام موسيٰ ڪاظم) عليه السلام،
#حضرت علي بن موسيٰ (امام علي رضا) عليه السلام،
#حضرت محمد بن علي (امام محمد تقي) عليه السلام،
#حضرت علي بن محمد (امام علي نقي) عليه السلام،
#حضرت حسن بن علي (امام حسن عسڪري) عليه السلام،
#حضرت مهدي منتظر (امام قائم) عليه السلام.

## حوالا

زمرو:مذھب و عقائد
اثير عبدالقادر شاھواڻي

**اثير عبدالقادر شاهواڻي** 14 جون 1943ع تي مستونگ ۾ پيدا ٿيو. هن بلوچي ادب تي تمام گهڻو ڪم ڪيو آهي. سندس هي تصنيفون آهن، 1 بلوچي رسم الخط ڪي تاريخ، 2 پاڪستاني زبانين اور ذرائع ابلاغ، 3 بلوچي ڊرامي 1994ع، 4 بلوچي زبان و ادب 2000ع، 5 بلوچي اڪيڊمي ايڪ جائزه 1995ع، 6 براهوئي اردو لغت 1994، 7 بلوچستان ڪي سردارون ڪي تاريخ.

## حوالا

زمرو:1943ع جون پيدائشون
اٺ ڏاڻ

ملهه جو هڪ داءُ، جنهن ۾ مخالف کي ٻنهي ٽنگن ۾ جانٺو لڳي، ان داءُ سان اڪثر ملهه دسجي ويندا آهن. يعني راند هارائي ويهندا آهن، پر جيڪڏهن ملهه مضبوط هوندو ته ضروري نه آهي ته دسجي وڃي. ان داءُ جو نالو اُٺ کي ڏاوڻ ذريعي ڪيرائڻ واري اٽڪل تان ورتو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
زمرو:راند
کٽ

200px|thumb|کاٻو|پاسيري پيل کٽ جو ڏيک
**کٽ** ، جنھن کي کٽولي، منجو، اٺ سلو بہ چون ٿا، ڏکڻ ايشيا جي ملڪن ۾ استعمال ٿيندڙ پلنگ جو ھڪ قسم آھي. اردو ۾ ھن کي *چارپائی* چوندا آھن، جنھن جو مطلب *چئن پيرن* وارو پلنگ. کٽ جون مختلف شڪلون، پاڪستان، افغانستان، اتر ۽ وچولي ڀارت، بيھار ۽ ميانمار ۾ استعمال ٿينديون آھن.

کٽ جي چئن پاون ۾ اٺ سوراخ نڪرندا آھن، ان لاءِ ان کي اٺ سلو يعني اٺ سوراخن وارو پڻ چيو ويندو آھي، انھن سوراخن ۾ ايس ۽ اوپريون پونديون آھن. کٽ جا پاوا، ايسون، اوپريون آسرِي لئو، لوهيڙي، ٻير، کٻڙ،  سميت ڪيترن ئي ڪاٺين مان ٺھن ٿيون، ان کان سواءِ موجودہ دور ۾ کٽ لوھ مان پڻ ٺھن ٿا.

کٽ کي جنھن رسي سان وڻبو آھي، ان کي واڻ چيو ويندو آھي، واڻ سر ٻوٽي جي مٿين کل کي ڪُٽي ٺاھبو آھي، جنھن کي مڃ چيو ويندو آھي. ان کان سواءِ بَهِڻَ جي ڪاٺ مان ٺھيل کٽ جي پاون تي لاکَ جي مدد سان جنڊيءَ جو ڪم پڻ ڪيو ويندو آھي.  

## حوالا

زمرو:پاڪستاني ثقافت
اٺ ڪچور

**اٺ ڪچور** هڪ پسارڪو وکر آهي. جيڪو ٻوٽي يا ول جي پاڙ مان ملي ٿو. اهو ڳاڙهاڻ مائل ڪاري رنگ جو ٿيندو آهي. هيءَ ذائقي ۾ ڪڙو ٿئي ٿو. حڪيم ان کي نانگ ۽ وڇونءَ جي زهر لاءِ ترياق سمجهندا آهن ۽ هيءَ معدي مان ڪيڙن ڪڍڻ ۽ پٿريءَ ۽ مثاني جي بيمارين ۾ علاج طور ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا
اٺ لڪ

**اُٺ لڪُ** عمرڪوٽ تعلقي جي ”نبي سر“ ڳوٺ کان اوڀر طرف آهي. هڪڙو اُٺ هن لڪ تان چڙهندي، سھڪي مري ويو هو، تنھن ڪري هن لڪ تي اهو نالو پيو.

## حوالا
اثر سنڌي

شاعر ۽ صحافي **اثر سنڌي**ءَ جو پورو نالو **عبدالعزيز سولنگي ولد چنيسر خان سولنگي** آهي. 15 آگسٽ 1959ع تي جهمپير ضلعي ٺٽي ۾ جنم ورتو.

## تعليم

پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري بوائز اسڪول جهمپير مان 1970ع ۾، مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جهمپير مان 1975ع ۾ ڪيائين، انٽر گورنمينٽ مسلم سائنس ڪاليج حيدرآباد مان 1977ع ۾ ۽ گريجوئيشن سچل سرمست آرٽس ڪاليج حيدرآباد مان 1987ع ۾ ڪيائين، جڏهن تہ ماسٽرس جي ڊگري سنڌ يونيورسٽيءَ، مان ورتائين.

## ادبي ۽ صحافتي خدمتون ۽ مڃتا

اثر سنڌي شاعريءَ جي شروعات 1975ع کان ڪئي، هڪ سٺو شاعر آهي، کيس علم عروض ۽ ڇند وديا تي بہ دسترس حاصل آهي. ڪالم نگار ۽ صحافي بہ آهي. هن 1987ع ۾ ’سرسوتي‘ مئگزين جا 6 پرچا ڪڍيا. سنڌي ادبي سنگت شاخ جهمپير جو اهم ڪارڪن رهيو آهي. سندس تعلق صحافتي حوالي سان روزاني ڪاوش اخبار سان هڪ وڏي عرصي کان رهيو آهي. کيس 2004ع ۾ علائقائي ٻولين ۾ بهترين ڪالم نگار جو، آل پاڪستان نيوز پيپر سوسائٽيءَ جو اوارڊ بہ ملي چڪو آهي. اثر سنڌيءَ روزاني اخبار ڪاوش ۾ ٻولي، تعليم ۽ ٻين اهم موضوعن تي برجستا ايڊيٽوريل بہ لکيا آهن ۽ لکندو رهي ٿو. هن ڪي. ٽي. اين جي پروگرام ’اپٽار‘ ۾ سماجي، سياسي موضوعن تي بحث ۾ حصو ورتو آهي ۽ ان کان سواءِ ڪي ٽي اين نيوز تي نفسياتي مونجهارن ۽ انهن جي حل بابت پروگرام ”بليڪ اينڊ وائيٽ“ جون 36 قسطون نشر ڪري چڪو آهي.

## ملازمت

اثر سنڌي (عزيز سولنگي) 1980کان گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج ڪوٽڙي ۾ استاد رھيو، اتي سنڌي مضمون جو اسسٽنٽ پروفيسر ھيو.

## حوالا

زمرو:1959ع جون پيدائشون
اثبات

تصوف موجب ڪنهن وجود جي برقرار هئڻ جو اقرار. ڪنهن جي *هئڻ* جو ثبوت پيش ڪرڻ يا تصديق ڪرڻ جي لاءِ دل سان مڃتا ڪرڻ ۽ زبان سان ان جو اقرار ڪرڻ. 
تصوف جي تعليم موجب الله پاڪ کان سواءِ باقي ٻي هر شيءِ جي وجود جو انڪار ڪرڻ ۽ صرف الله پاڪ جي ذات کي موجود سمجهڻ ۽ ان جي هر وقت موجود ۽ قائم رهڻ جو اقرار ڪرڻ اثبات آهي. ڪلمي شريف ۾ *لا الہٰ* جو فقرو غيرالله جي نفي ڪري ٿو ۽ *الاالله* جو جملو ذات پاڪ جي اثبات ڪري ٿو. اهڙي عمل ۽ فعل کي اثبات چوندا آهن.
## حوالا

زمرو:تصوف
اٺ وار درياھ شاھ جي (ڪتاب)

***اٺ وار درياھ شاھ جي*** (گرمکي) ڪتابڙو رامجيءَ جو لکيل آهي، جنھن جي قيمت 3 پايون ڄاڻايل آهي. چشم نور پريس امرتسر مان 1893ع ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
اٺا مينھن ملير

هيءُ ڪتاب 1976ع ۾ ميرپورخاص ۾ ملهايل جشن ’سنڌ صدين کان‘ جي ڪارگذاري ۽ ٿرپارڪر ضلعي جي تعارف تي مشتمل آهي. ڪتاب جو مرتب نفيس احمد ناشاد آهي. 243 صفحن تي مشتمل هي ڪتاب ’ٿرپارڪر ڊسٽرڪٽ ڪلچر ائسوسيئيشن‘ پاران نومبر1975ع ۾ پهريون دفعو ڇپرايو ويو، جنهن جي قيمت 20 روپيا آهي. ڪتاب جا 2 ڀاڱا آهن. پهرئين ڀاڱي ۾ جشن ۾ پڙهيل مقالا ۽ تقريرون ڏنل آهن ۽ ٻئي ڀاڱي ۾ ٿرپارڪر ضلعي جو مفصل تعارف ڏنل آهي. ڪتاب جو مهاڳ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ لکيو آهي.

## حوالا

زمرو:1975ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اٺاس

**اٺاس** اٺن پاسن يا ڪنڊن وارو.
:–اٺن ايڪڙن وارو زمين جو ٽڪرو. 
:–جنڊيءَ جو هڪڙي قسم جو گل.

## حوالا
اٺون ماڻھون

هي ڪتاب، سنڌ جي نامياري ليکڪ سراج جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، -جن- مان ٻه ڪهاڻيون ”هڪ مڙدو، ٽي لاش“ 1964ع ۾ مهراڻ رسالي ۾ ڇپي هئي ۽ ٻي ڪهاڻي ”رت ورني رات“ 1967ع ۾ ”نئين زندگي“ ۾ ڇپي هئي. باقي پنج نيون ڪهاڻيون جيڪي سراج 1983ع کان 1985ع واري عرصي ۾ لکيون هيون. سي ايم. -آر-. ڊي تحريڪ جي پسمنظر ۾ لکيل آهن. انهن مان ٻه ڪهاڻيون ”-اٺون ماڻهو-“ ۽ ”وڻ جو موت“ -برسات- رسالي ۾ ڇپيون هيون. جڏهن ته ٽي ڪهاڻيون ”نچڻي“، ”ڪارونجهر جا مور“ ۽ مان جوئي آهيان سوئي آهيان“، ڪنهن به رسالي ۾ نه ڇپيون هيون. سراج هنن ڪهاڻين تي ڪنهن تبصري کان -پاسو- ڪندي لکيو آهي ته ”ڪهاڻين جي -باري- ۾ پاڻ ڪجهه نه چوندس، اڳ به ڪجهه نه چوندو هوس، جڏهن ڪهاڻين تي بحث ٿيا، -تنقيدون- ٿيون، تڏهن به ڪجهه نه چيم، سو هاڻي به پاڻ ڪجهه نه چوندس. ڀل ته اسان جا پڙهندڙ ۽ نقاد انهن تي ڪجهه چون ۽ لکن. آئون انهن مان آهيان جيڪي ڪجهه لکي به اهو سوچيندا آهن ته پنهنجي ٻوليءَ ۽ سنڌ جو قرض اڃا گهڻو باقي آهي. -ان- ڪري لکڻ اسان لاءِ ذهني فرض جي ادائگي آهي. جيسين جيئرو آهيان تيسين اها ادائگي ڪندو رهندس“. 
ڪرائون سائيز جي 133 صفحن تي مشتمل ڪهاڻين جي هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو نومبر 1985ع ۾ نيو فيلڊس پبليڪيشن حيدرآباد پاران ڇپيو آهي ۽ -ان- جو انتساب سراج پنهنجي دوست ۽ سنڌي ٻوليءَ جي نامياري ڪهاڻيڪار -امر جليل- جي نالي ڪيو آهي.

## حوالا
پاڪستان جي آئين ۾ اٺين ترميم

thumb|کاٻو|upright=0.9|

11 نومبر 1985ع تي غيرجماعتي چونڊن جي نتيجي ۾ چونڊجي آيل قومي اسيمبليءَ، 1973ع جي آئين ۾ اٺينءَ ترميم جي منظوري ڏني. هن ترميم جو بنيادي مقصد صدر مملڪت جي اختيارن ۾ اضافو ڪرڻ هو. اٺين ترميم سبب آئين جي 19 فقرن ۾ تبديليون آيون، پر انهن سڀني مان شق 58 (2) B جو آئيندي جي سياست تي تمام گهرو اثر پيو. هن ئي فقري موجب صدر کي اهو اختيار ملي ويو ته جڏهن به هو ڏسي ته وفاق پاڪستان جو انتظام آئين مطابق نٿو هلائي سگهجي، ته هو قومي اسيمبلي ٽوڙي سگهي ٿو، ۽ ان کان پوءِ هو پنهنجي مرضيءَ موجب 90 ڏينهن ۾ چونڊون ڪرائيندو. اٺين ترميم جي منظوريءَ کان اڳ وزيراعظم جي چونڊ قومي اسيمبلي ڪندي هئي، پر ترميم کان پوءِ صدر قومي اسيمبليءَ جي ڪنهن به ميمبر کي پنهنجي اختيارن هيٺ وزيراعظم مقرر ڪري پئي سگهيو، جنهن کي 40 ڏينهن اندر اسيمبليءَ مان اعتماد جو ووٽ وٺڻو هو.

هن ترميم هيٺ 29 مئي 1988ع تي صدر جنرل محمد ضياءُ الحق، وزيراعظم محمد خان جوڻيجي کي برطرف ڪري، اسيمبلي ٽوڙي. وري 6 آگسٽ 1990ع تي صدر غلام اسحاق خان، محترمه بينظير ڀٽو جي وزارت عظميٰ، اسيمبلي ٽوڙي ختم ڪئي. ان کانپوءِ 18 اپريل 1993ع تي صدر غلام اسحاق خان، محمد نواز شريف کي وزيراعظم جي عهدي تان برطرف ڪري، اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي. 5 نومبر 1996ع تي صدر فاروق احمد لغاري، وزيراعظم محترمه بينظير ڀٽو کي هٽائي، اسيمبليءَ کي ختم ڪري ڇڏيو. 3 فيبروري 1997ع تي نين چونڊن ۾ مسلم ليگ (نواز شريف گروپ) وڏيءَ اڪثريت سان کٽيو ۽ اُنهيءَ اسيمبليءَ نوازشريف کي وزيراعظم چونڊيو، جنهن 31 مارچ 1997ع تي قوم کي خطاب ڪندي اٺين ترميم جي خاتمي جو اعلان ڪيو ۽ اسيمبليءَ جي ان فيصلي کي صدر فاروق احمد خان لغاريءَ خوشيءَ سان قبول ڪيو.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جو آئين
زمرو:پاڪستان جي آئين ۾ ترميمون
زمرو:قانون ۾ 1985ع
اٺين ڪٿا

**اٺين ڪٿا** سنڌ ۽ هند جي ڪھاڻيڪار موهن ڪلپنا جي ڪھاڻين جو مجموعو، ڊيمي سائيز ۾ سال 1989ع ۾ ڇپيو. قيمت 30 رپيا، ڇپائيندڙ سنڌي ٽائيمس پبلڪيشن، الھاسنگر. سنڌي ڪھاڻيءَ کي فن ۽ فڪر جي خيال کان بين الاقوامي ليول تي مڃائڻ ۾ موهن ڪلپنا جون ڪھاڻيون موضوع توڙي مضمون ۾ اڳريون آهن. هن جي ڪھاڻين ۾ زندگيءَ جي تازگي آهي. هو هلندي چلندي زنده موضوع ڳولي وٺندو هو. ڪتاب جي منڍ ۾ موهن پاڻ لکيو آهي تہ ’مون شروع کان پنھنجي اڳيان ڪنھن فيلسوفي واد جو نظريو نہ رکيو آهي، ڇو جو واد ۽ فيلسوفيون هڪ ٻئي کي رد ڪن ٿا، مون زندگيءَ کي الڳ الڳ ڪنڊن کان اٿلائي پٿلائي ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. هن ڪتاب ۾ ڪل 15 ڪھاڻيون آهن، جيڪي ڇپائيندڙ موجب گهڻو ڪري 1988ع کان اڳ لکيل آهن.

## حوالا

زمرو:1989ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
اٽڪ

**اٽڪ**  پاڪستان جي صوبي پنجاب جو هڪ شھر ۽ ساڳي نالي سان ھڪ ضلعي جو صدر مقام آهي جنهن جو پراڻو نالو ڪيمبل پور آھي  ھي شھر اتر پنجاب ۾ اسلام آباد کان ٿوري فاصلي تي واقع آهي. شھر جو بنياد 1908 ۾ پراڻي شھر اٽڪ خورد کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي رکيو ويو.پراڻو شھر مغل بادشاه اڪبر اعظم سورھين صدي عيسويءَ ۾ قائم ڪيو.  نئين شھر کي ڪرنل ڪيمپبيل جو نالو ڏنو ويو جيڪو قيام پاڪستان بعد تبديل ڪري اٽڪ شھر رکيو ويو.انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق: ضلعي ڪيمبلپور جو نئون نالو، جيڪو 1978ع ۾ رکيو ويو. هيءُ پنجاب جي اترئين حصي جو هڪ نهايت اهم هنڌ آهي، -جتي- سنڌو درياءُ ۽ ڪابل درياءُ ڪُنڊيالي ماڳ وٽ اچي گڏجن ٿا ۽ ٻن رنگن جو ڌار ڌار -پاڻي- وهندو نظر اچي ٿو.
هتي 1581ع ۾ شهنشاهه اڪبر هڪ مضبوط قلعو ٺهرايو هو، جيڪو اڃا تائين موجود آهي. اڳ ۾ سنڌو درياءَ کي هن گهيڙ وٽان -پار- ڪيو ويندو هو. هتي ٻيڙين جي پل هوندي هئي. هيءُ ماڳ هن وقت به تاريخي حيثيت رکي ٿو. هن جڳهه کي ’دارالهند‘ به چوندا هئا، پر پوءِ -اٽڪ- ئي عام لنگهه ٿي ويو. جنهن جي لفظي معنيٰ آهي ’ريدڪ يا رنڊڪ‘ سنڌوءَ جو وهڪرو -افغانستان- کان ايندڙ لشڪرين آڏو قدرتي ۽ مستقل ’-اٽڪ-‘ بڻجي ٿو. -ان- ئي سبب کان هتي مستقل فوجي ڇانوڻي ٺهي جنهن جي چوڌاري هوريان هوريان شهر -آباد- ٿي ويو. هتي درياءَ تي هڪ نهايت مضبوط لوهي ريلوي پل آهي. هن شهر ۾ ٻاجهريءَ ۽ ڪڻڪ جي زرعي منڊي آهي. هتي هيلي ڪاپٽر ۽ مِراج جهازن جي مرمت وغيره جو اڏو پڻ آهي، جيڪو 1978ع ۾ قائم ٿيو هو.

## حوالا

زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام
زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)
سوامي اٽل رام

سنت **سوامي اٽل رام** جو -جنم- 18 فيبروري 1889ع ۾ لاڙڪاڻي جي لشڪري ڳوٺ ۾ شري ساڌو رام جي گھر ۾ ٿيو. اٽل رام جي ڄمڻ کان اڳ سندس والد جي مرشد وسڻ گھوٽ کيس هدايت ڪئي هئي ته ”پٽ ڄمندءِ، پر اهو سوامي ڌرمداس وٽ ڇڏج“ ته ائين ئي هن جو پيءُ ساڌو رام کيس پنجن ورهين جي ڄمار ۾ سوامي ڌرمداس وٽ ڇڏي آيو. اتي سنت پرڪاش کيس گرمکي ۽ هنديءَ جا اکر سيکاريا ۽ پستڪ پڻ پاڙهيا. -ان- دؤران هي وديا جي اڀياس سان گڏ سوامي ڌرمداس جي خدمت پڻ ڪندو رهيو. هن پنهنجي گرو ڌرمداس وانگر ٻاليون ۽ ڀڄن به ڳايا. سوامي اٽلرام مهاتما گانڌيءَ کان تمام گھڻو متاثر هئڻ سان گڏ سچو گانڌي وادي هو. 1921ع ۾ جڏهن گانڌي ”هريجن آندولن“ هلايو، تڏهن هن اٽل رام مندر جو دروازو هريجنن لاءِ کولي ڇڏيو. کيس قومي لاڙو رکندڙ سنت چئجي ته به وڌاءُ نه ٿيندو. هي گانڌيءَ کان ايترو ته متاثر هو، جو پوشاڪ به گانڌيءَ جھڙي پهريندو هو. ڏکايلن ۽ بي سهارا ماڻهن کي پيار ۽ آٿت ڏيندو هو.”نارائڻ درشن“ نالي هڪ پستڪ لکيائين. ورهاڱي جي ڪري سنڌ ڇڏيائين ۽ الهاس نگر ۾ وڃي درٻار وسايائين. هيءُ هوميوپيٿي ۽ يوناني علاج به ڄاڻندو هو. رحمدلي سندس خمير ۾ ڀريل هئي. آڌيءَ رات به جيڪڏهن ڪو سائل وٽس ڪنهن مريض جي علاج لاءِ ايندو هو ته -ان- سان گڏجي بيمار ڏانهن هليو ويندو هو. هن ڪيترا ڀڳتي ڀڄن لکڻ سميت سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ ڪيترا سلوڪ ۽ ڀڄن لکيا. هن -جوڳي- صفت سنت 1958ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
اٽل مل بينام

**ديوان اٽل مل پاٽولي** پٽ رنگل مل، ’پير جي ڳوٺ‘ تعلقي خيرپور جو رهاڪو هو. 1940ع ڌاري وفات ڪري ويو. ان وقت سندس عمر 65 سال هئي. پاڻ سنڌي ٻوليءَ جو ڪافي گو شاعر هو. سندس تخلص ’*بينام*‘ هو.

## حوالا
اٽنگڻ

هڪ قسم جو پسارڪو وکر. حڪيمن موجب گرم خشڪ اثر اٿس، آنڊن ۽ معدي کي نقصان رسائي ٿو. هي اِلسيءَ جي -ٻج- جهڙو -ٻج- آهي. ڊگهو، ڪارو، چپترو ۽ ڳاڙهاڻ مائل ٿيندو آهي. حڪيمن جي چوڻ موجب ڪيترين بيمارين ۾ فائدو پهچائي ٿو. پيشاب کي -جاري- ڪري ٿو. ڪم طاقتيءَ کي هٽائي ۽ نسن ۾ سختي آڻي ٿو.

## حوالا
اٽو

پِيٺل اناج کي ’**اٽو**‘ چئبو آهي. اناج جي سمورين جنسن جو اٽو ٺھندو آهي. عام طرح ان جي ماني پچي ٿي ۽ اهو خوراڪ طور استعمال ٿئي ٿو. سڀ ڪنھن اَٽي ۾ پنھنجي پنھنجي خاصيت هوندي آهي.

سنڌ جي لاڙ واري خطي ۾ ڳاڙهن چانورن جي اٽي جي ماني شوق سان کاڌي ويندي آهي، جيڪا نھايت لذيذ ٿيندي آهي. پيٺل ڪڻڪ جي اٽي مان ڇاڻ ڪڍي، باقي بچيل اٽي کي ’ميدو‘ چئبو آهي. 
عام ماني گهڻو ڪري ڪڻڪ جي اٽي يا ميدي مان ٺھندي آهي. ڪڻڪ جو اٽو گهڻو ڪري آمريڪا، ڪئناڊا، اولھ يورپ، پاڪستان ۽ هندستان ۾ ٿيندو آهي.
 
جوئر ۽ ٻاجهريءَ جو اٽو بہ پاڪستان ۽ هندستان جا ماڻهو ڪم آڻيندا آهن. ڪن علائقن ۾ چانورن، مڪائيءَ، چڻن، مٽرن ۽ مڱن جو -اٽو- به تيار ڪندا آهن، جيڪو ٻين کاڌن ۾ ڪم ايندو آهي.
 
ڪڻڪ جو اٽو بدن کي قوت ڏيندڙ ۽ رت پيدا ڪندڙ آهي. ان اٽي مان نشاستو بہ ٺھندو آهي. گهريلو ٽوٽڪو آهي تہ اَٽي کي پاڻيءَ ۾ رڌي، لُپري ٺاهي، ڪنھن سخت ڳوڙهي ۽ سور واريءَ جاءِ تي ٻڌجي ته ان کي نرم ڪري، ڦاڙي، ڇُٽائي ٿو. اُن جو بُوسو (ڪَتر ۽ تُھَ) ڪوسو ڪري سوڄ واريءَ جاءِ تي ٽاڪور ڪجي تہ مفيد آهي.

## حوالا
اٽي

**اٽي** ڪاٺيءَ جي گهڙيل ڏِڪي، جيڪا ’اٽي ڏڪر‘ راند ۾ ڪم ايندي آهي. ٻھراڙيءَ ۾ ڌراڙ پنھوار، سُٽ ۽ ڏاس مان تند ٺاهڻ لاءِ بہ اِٽي استعمال ڪندا آهن، هن طرح جو ڏِڪيءَ جي وچ تي تند کي ڳنڍ ڏيئي سُٽ يا ڏاس مان ٿوري ٿوري تند ٺاهي، وٽ ڏيئي، گِليءَ تي ويڙهيندا ويندا آهن.

## حوالا

زمرو:رانديون
اٽي ڏڪر

[thumb|ٻہ ڇوڪرا [ورانسي شھر ۾ اٽي ڏڪر راند کيڏندي]]

**اٽي ڏڪر** يا **ڏيڪي ڏڪر**  جنھن کي اردو ۾ **گلی ڈنڈا**  چوندا آھن ھڪ
مشهور ٻاراڻي راند، جيڪا -ٻار- کيڏن. بعضي وڏا به اِٽي_ ڏڪر راند ڪن ۽ ٽوليون ٺاهي مئچون ٻڌن. نهايت دلچسپ راند آهي. -اٽي- ۽ ڏڪر ڪاٺ مان گهڙايل ٿين ٿا. -اٽي- چئن کان ڇهن انچن جي ۽ ڏڪر لڳ ڀڳ -ٺونٺ- جيترو مضبوط ڏنڊو هوندو آهي، آڳ وٺندڙ رانديگر پنهنجي واريءَ تي اٽيءَ کي گل مٿان پاسيرو رکي، -ان- جي هيٺان ڏنڊو کپائي زور سان پري تائين اڇلائيندو آهي. مخالف رانديگر اها -اٽي- جهپي رانديگر کي آڳ ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جهپي نه سگهڻ جي صورت ۾ رانديگر گل جي مٿان ڏڪر رکندو ۽ مخالف رانديگر -ان- جاءِ -تان- اٽيءَ سان ڏڪر کي چُٽي رانديگر کي آئوٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو. -ان- ۾ به ناڪام ٿيڻ کان پوءِ رانديگر ڏڪر سان ڏڪيءَ جي پاسن تي ڌڪ هڻي -ان- کي هوا ۾ مٿي ڪُڏائيندو ۽ پوءِ -ان- کي زمين تي ڪرڻ کان اڳ ۾ ئي ڏڪر سان زوردار ڌڪ هڻي ڪنهن پاسي پري اڇلائڻ جي ڪوشش ڪندو، مخالف رانديگر هڪ ڀيرو وري -ان- کي جهپڻ جي ڪوشش ڪندا، ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ رانديگر گل کان اٽيءَ تائين جو فاصلو ڏڪر سان ماپيندو ۽ اوتريون پوائنٽون اسڪور ڪندو اهڙيءَ طرح هي رانديگر آڳ وٺندو ويندو جيستائين وڃي آئوٽ ٿئي. ڏڪر ماپڻ مهل ڳڻپ هن ريت ڪندا اِڪٽ، بِڪٽ، لان، مُون، نار، -آر-، ويئي، جڳ (يا يُڪو) اهي غالبا دراوڙي عدد آهن، -اٽي ڏڪر- کيڏڻ جا ڪافي نمونا آهن -جن- مان هڪ گول دائري اندر بيهي ٻاهران اڇلايل اٽيءَ کي ڏڪر سان ڌڪ هڻي پري موٽائڻ آهي.
هي راند ننڍا ڇوڪر ڪندا آهن. ڪاٺ جو ننڍو ٽڪر، ٻنهي پاسن کان ٿورو سنهو ۽ وچ تي ٿلهيرو ٺاهيندا، جنهن کي ”اِٽي“ چوندا آهن. ٻي ڪاٺي ٽي فوٽ کن ڊگهي کڻندا آهن، جنهن کي ڏڪَرَ (ڏوٽو ۽ بُگو) چوندا آهن. زمين ۾ ٿوري لانبي کڏ کڻندا، جنهن کي گُهني چون. راند وارا سڀيئي چوڪرا واري واري سان گهنيءَ ۾ اِٽي رکي ڏڪر سان هرڪو ڌڌل هڻندو، جنهن جي ڌڪ سان اٽي ويجهي ڪري يا جنهن کان ڌڪ نه لڳو ۽ گسي ويو ته ان کي کوکو چوندا، پوءِ ان تي آگ آئي ۽ پُڏيندو. پوءِ جنهن ڇوڪر جي ڌڪ سان اِٽي جتي ڪِري هوندي، اتان بيهي آگ وارو اِٽي گهنيءَ ڏي اڇليندو. گهنيءَ وٽ ڏڪر رکيل هوندو، اِتي جي ان کي اچي لڳي ته آگ لٿي، نه لڳي ته مٿي بيٺل ڏڪر کڻي اِتي کي ڌڪ هڻي پري اڇليندو، ته هو ڊوڙي اچي اٽي ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو، جي پهچي ويو ۽ اِٽي ڇڏائي وڌائين ته آگ لٿي. هي راند ڪيترن ئي نمونن سان ڇوڪرا ڪندا آهن.

## حوالا

زمرو:ٻارن جا راند
زمرو:رانديون
اٿر ويد

thumb | ساڄو | اٿرويد جو ھڪ صفحوهندن جي چئن ويدن مان آخري يعني چوٿون ويد. آڳاٽي ۾ آڳاٽو رگ ويد، اُن بعد يجر ويد ۽ سام ويد، هندن جا اهم مذهبي گرنٿ آهن. جڏهن ته چوٿون نمبر **اٿر ويد** پوئين دور جو ويد آهي، جنهن ۾ ٽوڻا ڦيڻا ۽ منتر شامل آهن.

## حوالا

زمرو:ھندومت

زمرو:هندو لکتون
اٿي اور الله سان

هي ڪتاب سنڌ جي عظيم شاعر شيخ -اياز- جو آهي، جنهن ۾ 94 نثري نظم/ ٽڪرا، دعائن جي روپ ۾ آهن، -جن- ۾ شاعر، مالڪ سان مخاطب ٿي، ساڻس پنهنجي دلي ۽ عقيدت جو اظهار ڪيو آهي. ’-اور- -الله- سان'>-اٿي -اور- -الله- سان-‘ جي عنوان هيٺ ڏيڍ سؤ -بيت- به شامل آهن. شيخ -اياز- جون هي دعائون روزانه ”-برسات-“ ڪراچي ۾ شايع ٿيون. ڪتاب جي مهاڳ ۾ -اياز- پنهنجي دعائن بابت لکي ٿو ته: ”هي دعائون پوري -انسان- ذات لاءِ آهن، انهن ۾ نه بغض آهي، نه نفرت ۽ نه ڪنهن فرقي يا قوم سان عداوت جو اظهار آهي، اهي هر ڪنهن لاءِ آهن ۽ انهن کي ڪو به خطيبانه پهلو نه آهي. نظرياتي طور مان -تصوف- جي وحدت الوجود جو قائل آهيان. عطار، رومي، عمر خيام، سرمد، حسين -بن- منصور حلاج ۽ پنهنجي ڀٽائيءَ کان متاثر آهيان، جنهن نه رڳو سنڌ لاءِ سڪار گهريو هو، پر پوري عالم لاءِ دعا گهري هئائين ته اهو -آباد- رهي.“ شيخ -اياز- جون هي دعائون ”نغمه دائود“ ۽ -ٽئگور- جي گيتا نجلي وارن نظمن جهڙيون آهن. ڪجهه مثال:

يا رب!

هي ساري ڪائنات تو ۾ آهي ۽ تون -انسان- جي دل ۾ آهين،

تون مون ۾ آهين، جيئن آئيني ۾ عڪس هوندو آهي.

يا رب!

مون کي پنهنجي آغوش ۾ رک، مون -تان- دستِ شفقت نه هٽاءِ ۽ پنهنجي موجودگيءَ جي احساس کان سواءِ ٻيا احساس منهنجي ويجهو اچڻ نه ڏي!

هن ڪتاب جا چار ڇاپا شايع ٿيا آهن، پهريون ڇاپو -جنوري- 1998ع ۾ مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور شايع ڪيو هو ۽ هي چوٿون ڇاپو، -آڪٽوبر- 2009ع ۾ مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور پاران شايع ٿيو آهي. پڪي جلد سان 268 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 150 رپيا آهي .

## حوالا
اجتماعي قبر

**اجتماعي قبر** ان قبر کي چيو ويندو آھي جنھن ۾ ھڪ ئي وقت ھڪ کان وڌيڪ لاش دفن ڪيا ويا ھجن.
اجتھاد

thumb|330x330 عڪسلون
**اجتھاد** مان مراد حديث مان پنھنجي علم ۽ راست سان فقہ جو نئون نُڪتو يا اصول پيدا ڪرڻ آھي. لفظي معنيٰ ’سخت ڪوشش ڪرڻ‘، صحيح راھ ڳولڻ. شرعي اصطلاح موجب ’شرعي مسئلن جي تحقيق جي روشنيءَ ۾ فروعي مسئلن متعلق قرآن ۽ سنت، اجماع ۽ قياس جي ذريعي راءِ قائم ڪرڻ‘. اجتھاد لاءِ شرط مقرر آهن. جھڙوڪ: عربي ٻوليءَ جي ماهرانہ لساني واقفيت، قرآن ۽ حديث جي وسيع معلومات، ذاتي صلاحيت ۽ تقويٰ.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
اجتو فقير راڄڙ

**اِجتو پٽ شاھ محمد راڄڙ**، پاڙو ٻالو ڪلاڻي، ويٺل لڳ ڪنگور، تعلقو شاھ ڳڙھ، رياست جيسلمير، مير علي مراد جي وقت جو سگهڙ شاعر هو. لکمير فقير ۽ اجتو فقير ٻئي همعصر هئا. اجتو فقير جناب مخدوم صاحب هالن واري جو مريد هو ۽ انهيءَ لحاظ سان پنھنجي بيتن ۾ ’سرور شاھ‘ جو نالو آندو اٿس.

## حوالا
ڊريگن بلا

thumb|upright=1.3|پرن واري۽ وات مان باھه ڪڍندڙ بلا جي خيالي تصوير
**بلا** يا **ڊريگن** (Dragon) هڪ جادوئي افسانوي مخلوق آهي، جيڪي دنيا جي ڪيترن ئي ثقافتن جي ڏندڪٿائن ۽ لوڪ ڪهاڻين ۾ ظاهر ٿئي ٿي. ڊريگن بابت عقيدا علائقن جي لحاظ کان ڪافي مختلف آهن. پر "ڊريگن" (بلا) کي  يورپي ثقافتن ۾ اعليٰ وچين دور کان وٺي، اڪثر پر ۽ سڱن واري ۽ وات سان باهه واري ساهه ڪڍڻ جي قابل مخلوق طور ڏيکاريو ويو آهي. اوڀري ثقافتن ۾ "بلا" کي عام طور تي پرن کانسواءِ، چار ٽنگن واري، اوسط کان مٿي ذهانت سان، نانگ وانگر مخلوق طور ڏيکاريو ويندو آهي. ان جي خاصيتن جي وچ ۾ مشترڪ شيون اڪثر،  رڙيون پائيندڙ (Reptillian)، کير پياريندڙ (mammalian) ۽ پکين وانگر اڏامندڙ (Aves) جي خاصيتن جو ميلاپ آهن.
thumb|upright=1.3|بيجنگ جي بيھائي پارڪ جي ديوار تي اڪريل بلا جي تصوير

## جائزو
## مصر
## اولهه ايشيا
## اوڀر ايشيا

## ڏکڻ ايشيا
## يورپ
## جديد بصري فن ۾
## تصويرون
## پڻ ڏسو
* ڏندڪٿا 
* بالور چمڙو (هيرالڊري) 
* بيهيموٿ 
* ڊريگنولاجي 
* فيلونگ (ڏندڪٿا)
* گريفن 
* گيور 
* سڱ وارو ناگ 
* اڪينيومون (قرون وسطيٰ جي حيواناتيات) 
* ليمبٽن ورم 
* دي لاسٽ ڊريگن، افسانوي 2004ع ڊاڪيومينٽري 
* ادب ۾ نانگن جي فهرست 
* ڏندڪٿائن ۽ لوڪ ڪهاڻين ۾ نانگن جي فهرست 
* مشهور ثقافت ۾ نانگن جي فهرست 
* موڪيل-مبيمبي 
* پارٽريج ڪريڪ راکشس 
* پيلودا 
* سڪلا 
* سامونڊي نانگ 
* سنالي گيسٽر 
## ٻاهريان ڳنڍڻا
**اجگر** جي لفظي معنيٰ آهي "ٻڪري ڳهيندڙ" (اج: ٻڪر ۽ گر: ڳيهڻ) هن نانگ کي سنڌي ۾ ارڙ بلا چوندا آهن. اجگر فارسي ۽ چيني، يوناني ۽ ڏور اوڀر جي ملڪن ۾ هڪ ڏند ڪٿائي جانور بہ آهي، جنهن جو جسم ارڙ نانگ جهڙو، واڳونءَ جهڙيون ٽنگون ۽ وڏا پر ٿين ٿا جن جي مدد سان اهو اڏامي سگهندو آهي. ان اڏامندڙ اجگر جي وات مان باهه ٻاهر نڪرندي آهي. ان ڏند ڪٿائي جانور کي انگريزي ۾ Dragon چوندا آهن.اردو ۾ ان کي اژدھا سڏيندا آھن.

## حوالا

زمرو:خيالي وجود
زمرو:ڏندڪٿائون
مرزا اجمل بيگ

**مرزا اجمل بيگ** 21 اپريل 1921ع تي ٽنڊي ٺوڙهي حيدرآباد ۾ سنڌ جي مهان اديب، دانشور ۽ عالم شمس العلماءِ مرزا قليچ بيگ جي گهر ۾ جنم ورتو. ابتدائي تعليم حيدرآباد شهر ۾ حاصل ڪيائين ۽ بي اي بمبئي يونيورسٽيءَ مان فرسٽ ڪلاس ۾ ۽ ايم. اي سنڌ يونيورسٽيءَ مان فرسٽ ڪلاس فرسٽ نمبر ۾ پاس ڪري گولڊ ميڊل حاصل ڪيو. مرزا صاحب سنڌ سرڪار جي فوڊ ڊپارٽمينٽ ۾ راشنگ ڪنٽرولر مقرر ٿيو جتان 1976ع ۾ ڊپٽي ڊائريڪٽر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. هو مرزا قليچ بيگ جو ستون نمبر فرزند هو. کيس اکيون کوليندي ئي ”شمس العلماء“ پيءُ جي هنج نصيب ٿي. انهيءَ علم ڀريءَ هنج مان هن ٻار ٻالپڻي ۾ ئي سڀ ڪجهه حاصل ڪيو. فارسي ۽ سنڌي هن جي گهر جون زبانون هيون، باقي قرآني تعليم ۽ ٻيا سڀ مذهبي علوم بہ ننڍپڻ ۾ ئي سکي ورتائين کيس علم، ادب ۽ شاعري ورثي ۾ مليل هئا. مرزا صاحب شروعات ۾ پنهنجو تخلص ”فاضل“ رکيو، پر بعد ۾ ”اجمل“ جي تخلص سان لکندو هو. هو عروضي شاعريءَ جو ماهر سمجهيو ويندو هو. سندس ڪلام نهايت اعليٰ پائي جو آهي. پاڻ غزل، قصيدو، مثنوي، مخمس، بيت، سلام، مرثيه، نوحا، منقبت ۽ مناجاتون وغيره چيون اٿس. نظم ۾ لکيل سندس ڪتاب ”شاهنامه عرب عرف منظوم تاريخ اسلام“ سنڌي ادب ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. ان کان علاوه نيو ايٽلس جغرافيه (اردو)، انگلينڊ جي تاريخ (1953ع)، ٽريل انگلش ڊڪشنري (اردو، سنڌي، انگريزي) سر حسيني لطيفيات 1951ع)، دنيا جي نئين جاگرافي (1952ع)، تاريخ (1953ع)، رنگين جاگرافي پاڪستان (1958ع)، علم بدن ۽ صحت ، علم طبعي، انتخاب ازگلستان و بوستان، سر سارنگ (لطيفيات)، مهاڳ رباعيون (تنقيد) وغيره بہ مشهور ڪتاب آهن. سنڌ جو هي سڄاڻ اديب ۽ شاعر 26 مئي 1984ع تي وفات ڪري ويو.

## حوالا
حڪيم اجمل خان

**اجمل خان** وڏو طبيب ٿي گذريو آهي. 1863ع ۾ دهليءَ ۾ پيدا ٿيو. هن جو خاندان، شهنشاهه اڪبر جي درٻار سان لاڳاپيل هو. اجمل خان جو پيءُ، حڪيم محمود خان، شاهه عالم جو خاص طبيب هو. اجمل خان عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي. طب جي تعليم پنهنجي وڏي ڀاءُ حڪيم محمد واصل کان حاصل ڪيائين. اجمل خان 1904ع ۾ طبي ڪانفرنس جو بنياد وڌو. 1908ع ۾ کيس ”حاذق الملڪ“ جو خطاب مليو. ٻه دفعا يورپ جو سفر ڪيائين. 1914ع ۾ طبيه ڪاليج جو بنياد وڌائين. 1921ع ۾ خلافت ڪانفرنس جي صدارت ڪيائين. اجمل خان طب تي ڪيئي ڪتاب لکيا، ان کان سواءِ سياسي مضمون به لکيائين. 1927ع ۾ وفات ڪيائين. سنڌ ۽ پاڪستان ۾ سندس نالي سان ڪيترا دواخانا موجود آهن.

## حوالا

زمرو:1863ع جون پيدائشون
زمرو:1927ع جون فوتگيون
زمرو:ڀارتي مسلمان