open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تجربيگاھ

**ليبارٽري** (Laboratory) يا **تجربيگاھ** هڪ اهڙي جاءِ يا سهولت آهي جيڪا ڪنٽرول ٿيل حالتون مهيا ڪري ٿي جنهن ۾ سائنسي يا ٽيڪنالاجيڪل تحقيق، تجربا ۽ پيمائش ڪري سگهجي ٿي. ليبارٽريون مختلف هنڌن تي هونديون آهن جهڙوڪ اسڪولن، يونيورسٽين، خانگي تحقيقي ادارن، ڪارپوريٽ تحقيقي مرڪزن، سرڪاري ريگيوليٽري ادارن، اسپتالن، ڪلينڪن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ذاتي رهائشگاهن ۾ پڻ ملي سگهن ٿيون.

## جائزو
ليبارٽرين جي تنظيم ۽ ان ۾ موجود اوزارن جو دارومدار اتي ڪم ڪندڙ ماهرن جي ضرورتن تي هوندو آهي. هڪ فزڪس جي ليبارٽري ۾ ذراتي اسڪيليريٽر يا ويڪيوم چيمبر ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته هڪ ڌاتوڪاري (metallurgy) جي ليبارٽري ۾ ڌاتوءَ کي پگهارڻ يا ان جي طاقت کي پرکڻ جا اوزار ٿي سگهن ٿا. هڪ ڪيميا دان يا حياتيات دان "ويٽ ليبارٽري" (wet laboratory) استعمال ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته هڪ نفسيات دان جي ليبارٽري اهڙو ڪمرو ٿي سگهي ٿو جتي لڪيل ڪيمرا ۽ ون-وي آئينه لڳل هجن ته جيئن رويي جو مشاهدو ڪري سگهجي.

سائنسي ليبارٽريون اسڪولن، يونيورسٽين، صنعتن، سرڪاري يا فوجي مرڪزن کان علاوه ٻيڙين ۽ خلائي جهازن تي پڻ موجود هونديون آهن.

## تاريخ
انگريزيءَ ۾ "ليبارٽري" جي شروعاتي مثالن جو تعلق ڪيميا (alchemy) ۽ دوائن جي تياري سان هو. ٻي عالمي جنگ دوران "بگ سائنس" (Big Science) جي شروعات ليبارٽرين جي سائيز ۽ سامان ۾ وڏو اضافو ڪيو.

### قديم ليبارٽريون
موجوده ثبوتن موجب قديم ترين ليبارٽري فيثاغورث جي هئي. هي ليبارٽري تڏهن ٺاهي وئي جڏهن فيثاغورث آواز جي سرن ۽ تارن جي گونج (vibration) تي تجربا ڪيا هئا.


File:Chemielabor des 18. Jahrhunderts, Naturhistorisches Museum Wien.jpg|18هين صديءَ جي هڪ ڪيمسٽري ليبارٽري
File:Edison in his NJ laboratory 1901.jpg|ٿامس ايڊيسن پنهنجي ليبارٽري ۾، 1901ع
File:Lab in Medical Building.jpg|ميڊيڪل بلڊنگ ۾ ڪلاس روم ۽ ليبارٽري، 1927ع
File:MUIC chem lab.jpg|ماهڊول يونيورسٽي ۾ ڪيميائي ليبارٽري، 2009ع


## سامان ۽ اوزار

ليبارٽري جي سامان مان مراد اهي مختلف اوزار آهن جيڪي سائنسدان تجربن يا پيمائش لاءِ استعمال ڪندا آهن. ڪلاسيڪل سامان ۾ بنسن برنر، خوردبيني (microscope) کان علاوه اسپيشل اوزار جهڙوڪ سينٽريفوج (centrifuges)، اسپيڪٽرو فوٽوميٽر ۽ ڪيلوري ميٽر شامل آهن.

[attachment_0](attachment)

### ڪيميائي ليبارٽريون
* ليبارٽري شيشي جو سامان (Lab glassware)
* تورڻ جي مشين (Weighing scale)
* فيوم هوڊ (Fume hoods)
* تجزياتي آلات (Analytical devices)

### حياتياتي ليبارٽريون
* آٽو ڪلييو (Autoclave)
* خوردبيني (Microscope)
* پائيپٽ (Pipette)
* انڪيوبيٽر (Incubators)
* پي سي آر مشين (PCR machine)

## حفاظت (Safety)

ڪيترين ئي ليبارٽرين ۾ خطرا موجود هوندا آهن، جهڙوڪ زهر، انفيڪشن پيدا ڪندڙ جراثيم، ٻرندڙ يا ڌماڪيدار مادو، تابڪاري مواد، تيز گرمي پد، يا هاءِ وولٽيج. تنهن ڪري حفاظتي تدبيرون تمام ضروري آهن. آمريڪا ۾ OSHA پاران ليبارٽري جي ڪم جي جاءِ لاءِ خاص معيار مقرر ڪيا ويا آهن.

## تنظيم (Organization)
ليبارٽرين جي تنظيم جو مطالعو سماجي اوزار طور ڪيو ويندو آهي. ليبارٽري ۾ ڪم رڳو تحقيق، انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنيشن جي وچ ۾ ورهايل ناهي هوندو، پر اهو انفرادي يا گروهه جي صورت ۾ به هوندو آهي. ليبارٽري جو تنظيمي ماڊل 1950ع کان پوءِ هڪ تعليمي اوزار مان بدلجي اعليٰ سائنسي پيداواري ماڊل بڻجي ويو آهي.

## پڻ ڏسو
* ليبارٽري جي حفاظت
* ڪيميائي حادثو
* فهرست ليبارٽري سامان

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* 
* نوبل انعام يافته ماهرن جون 360° ليبارٽريون
ڊريو ورنيڪيولر اسڪول ، جيڪب آباد

**ڊريو ورنيڪيولر اسڪول، جيڪب آباد**: ھن اسڪول جي ڳاڙهي سرن سان ٺهيل ٻه ماڙ عمارت موجوده چنا محلا، ضلعو جيڪب آباد ۾ واقع آهي۔ هي اسڪول سنه 1936ع ۾ قائم ڪيو ويو۔ عمارت جي سامهون واري ڀت تي لڳل يادگاري پٿر تي ٽي سٽون هن ريت لکيل آهن:

"DREWE VERNACULAR SCHOOL  
AND ENGLISH CLASSES  
GARHI KHAIRO 1936"

هي اسڪول 1930ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي حڪومت طرفان متعارف ڪرايل تعليمي سڌارن جو حصو هو۔ اسڪول جو نالو ان وقت جي ڊپٽي ڪمشنر مسٽر ڊريو جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو 1930ع جي وچ واري عرصي ۾ جيڪب آباد ضلعي ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو۔
عمارت ۾ اٺ کان وڌيڪ ڪلاس روم شامل آهن، جن جي سامهون محرابي ورانڊا موجود آهي۔ هيٺين ۽ پهرين ماڙ تي ترتيبوار محرابي دروازا عمارت جي خوبصورتي ۾ اضافو ڪن ٿا۔ اسڪول جي پراڻي گرائونڊ جو وڏو حصو غيرقانوني طور مقامي رهواسين قبضي هيٺ آڻي ڇڏيو آهي۔ عمارت جي مٿئين حصي جو هڪ حصو پڻ خراب ٿي چڪو آهي۔
هي اسڪول جي عمارت ڪيترن مهينن تائين ٻوڏ جي پاڻي هيٺ رهي، پر ان کي ڪو وڏو نقصان نه پهتو۔ هن تاريخي عمارت کي محفوظ ڪيو وڃي ۽ قومي ورثي طور قرار ڏنو وڃي۔

## حوالا
اسڪول لائبريري

**اسڪول لائبريري** (School library) يا **اسڪول ميڊيا سينٽر**، هڪ اهڙي لائبريري هوندي آهي جيڪا اسڪول جي اندر قائم ڪئي ويندي آهي. جتي شاگرد، عملو ۽ ڪڏهن ڪڏهن والدين به مختلف لکتون ۽ ڊجيٽل وسيلا حاصل ڪري سگهن ٿا. اسڪول لائبريريءَ جو مقصد اهو هوندو آهي ته اسڪول جي سڀني ميمبرن کي معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ مواد تائين برابر پهچ ملي سگهي. 

اسڪول لائبريريون عوامي لائبريرين کان مختلف هونديون آهن ڇو ته اهي خاص طور تي اسڪول جي نصاب (curriculum) ۽ اسڪول سان لاڳاپيل مواد مهيا ڪرڻ تي توجه ڏينديون آهن.

## تاريخ
اسڪولن لاءِ لائبريري سروسز جي شروعات 1800ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي، جيڪي اڪثر ڪري عوامي لائبريرين جي ڪتابي گاڏين (book wagons) جي صورت ۾ هونديون هيون. لائبريري جي تعليم کي هٿي وٺرائڻ لاءِ 1876ع ۾ ميلول ڊيوئي ۽ ٻين لائبريرين جي هڪ گروپ پاران آمريڪي لائبريري ايسوسيئيشن (ALA) قائم ڪئي وئي.

1920ع ۾ 'سرٽين رپورٽ' (Certain Report) شايع ڪئي وئي، جنهن ۾ پهريون ڀيرو اسڪول لائبريرين جو وڏي پئماني تي جائزو ورتو ويو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ لائبريرين جي ترقيءَ لاءِ فنڊن ۾ اضافو ٿيو، جنهن سان سوين نيون لائبريريون قائم ڪيون ويون.

1999ع ۾ لائبريري ايسوسيئيشنز ۽ ادارن جي بين الاقوامي فيڊريشن (IFLA) يونيسڪو اسڪول لائبريري منشور (UNESCO School library Manifesto) شايع ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو ته اسڪول لائبريري شاگردن کي عمر ڀر سکڻ جون مهارتون سيکاري ٿي ۽ انهن ۾ تخليقي صلاحيتون پيدا ڪري ٿي.

## ڪم ۽ ذميواريون


*ايڪيهين صديءَ ۾ اسڪول لائبريري ميڊيا سينٽر شاگردن جي ڪاميابي ۽ اسڪول جي سڌاري جا مرڪز هجڻ گهرجن.*— ڪيٿلين ڊي سمٿ 

اسڪول لائبريريءَ جو پروگرام لائبريرين، استادن ۽ انتظاميا جي تعاون سان هلندو آهي ته جيئن شاگردن جي سماجي، ثقافتي ۽ تعليمي واڌ ويجهه ٿي سگهي. اسڪول لائبريريءَ ۾ ڪتاب، فلمون، آواز جا رڪارڊ، رسالا، ۽ ڊجيٽل ميڊيا موجود هوندي آهي. اهي شيون نه صرف شاگردن جي تعليم ۽ تفريح لاءِ هونديون آهن پر اسڪول جي نصاب کي وڌيڪ وسيع ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن.

اسڪول لائبريريون خاص تقريبون پڻ منعقد ڪنديون آهن، جهڙوڪ اديبن سان ملاقاتون ۽ ڪتابي ڪلبون. ان کان علاوه، هي شاگردن لاءِ انٽرنيٽ تائين محفوظ پهچ جو ذريعو پڻ آهن، جتي هو پنهنجو تعليمي ڪم ڪري سگهن ٿا.

مختلف تحقيقات مان پتو پيو آهي ته جن اسڪولن ۾ بهتر لائبريريون آهن، اتي شاگردن جي پڙهڻ جي صلاحيت ۽ امتحانن جا نتيجا ٻين جي ڀيٽ ۾ بهتر هوندا آهن.

## عملو (Staffing)

گهڻن اسڪولن ۾ لائبريريون پروفيشنل لائبريرين، استاد-لائبريرين يا رضاڪارن پاران هلايون وينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ اسڪول لائبريرين لاءِ خاص سرٽيفڪيٽ يا تدريسي ڊگري هجڻ لازمي هوندي آهي.

اسڪول لائبريرين شاگردن کي تحقيق ڪرڻ، معلومات جي ساڃاهه (information literacy) ۽ ٽيڪنالاجي جي استعمال بابت سيکاريندا آهن. هو ٻارن کي ڪهاڻيون ٻڌائڻ، ڪتابن جي چونڊ ۾ مدد ڪرڻ ۽ اسڪول جي ڪم ۾ رهنمائي ڪرڻ جهڙا ڪم ڪندا آهن. ان کان علاوه، لائبريرين آڊيو-وڊيو سامان ۽ ڪڏهن ڪڏهن اسڪول جي ڪمپيوٽر نيٽ ورڪ جي نگراني پڻ ڪندا آهن.

لائبريريءَ ۾ موجود مواد کي ڳولڻ لاءِ آن لائن پبلڪ ايڪسيس ڪيٽلاگ (OPAC) استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تائين پهچ اسڪول ۽ گهر ٻنهي هنڌن تان ٿي سگهي ٿي.

### مشهور اسڪول لائبريرين
* لورا بش (Laura Bush)
* گراهم گارڊنر (Graham Gardner)
* گرانٽ ليونس (Grant Lyons)

## پڻ ڏسو
* لائبريري
* عوامي لائبريري
* لائبريري سائنس

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* يونيسڪو اسڪول لائبريري منشور
* اسڪول لائبريري جنرل
گووند رام درٻار ، مانجھند

**گووند رام دربار** ضلعو ڄامشورو جي شهر مانجهند ۾ واقع هڪ تاريخي مذهبي ماڳ آهي۔ هي دربار هندو شخصيت گووند رام طرفان تعمير ڪرايو ويو هو ۽ وقت سان گڏ اهو علائقي جي اهم روحاني ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو۔ سالياني ميلي جي موقعي تي هتي هندو ۽ مسلمان ٻنهي برادرين جا ماڻهو وڏي انگ ۾ ايندا هئا، جيڪو هن ماڳ جي گڏيل مذهبي ۽ ثقافتي روايتن جي علامت طور ڏٺو ويندو هو۔  
روايت موجب مشهور ڀڳت فنڪار ڪنور ڀڳت پنهنجي زندگي جي آخري ڀڳتي پڻ هن دربار تي پيش ڪئي هئي، جنهن کان ٿوري عرصي پوءِ سندس قتل ڪيو ويو۔  
قديم زماني ۾ مانجهند سنڌو درياهه جي ڪناري تي هڪ اهم بندرگاهه هو۔ هتي جا واپاري دنيا جي مختلف علائقن ۾ پنهنجا واپاري مرڪز قائم ڪري چڪا هئا ۽ واپار جي وڌندڙ سرگرمين سبب شهر وڏي ترقي ماڻي رهيو هو۔  
پر هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هن واپاري مرڪز سان لاڳاپيل گهڻا هندو واپاري ڀارت ۽ ٻين هنڌن ڏانهن لڏي ويا۔ ان کان علاوه لڳاتار ٻوڏن سبب شهر سخت متاثر ٿيو، جنهن نتيجي ۾ ڪيترائي پراڻا عمارتون ۽ مندر تباهه يا سخت خراب ٿي ويا۔ ان دور جي يادگار طور صرف **مانجهند دربار** جا کنڊر باقي بچيا آهن۔  
سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم اداري سنڌ ورثو تحفظ فنڊ (Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh) هن تاريخي يادگار جي بنيادي خصوصيتن جي مرمت ۽ بحالي جو ڪم ڪيو آهي ته جيئن هن ماڳ جي تاريخي اهميت محفوظ رهي سگهي۔  

## حوالا
مائي چاڳلي جو مقبرو

**مائي چاڳلي جو مقبرو** ضلعو ڄامشورو جي شهر ڪوٽڙي ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج ڪوٽڙي جي حدن اندر واقع هڪ تاريخي يادگار آهي۔ هي مقبرو مائي چاڳلي جي نالي سان منسوب آهي، جيڪا ملڪ پهاڙ خان جي گهرواري هئي۔  
مائي چاڳلي ملڪ عزتيار خان جي ماءُ هئي، جيڪو ميان غلام شاهه ڪلهوڙو جي دور ۾ هڪ اهم فوجي سالار طور سڃاتو ويندو هو۔ تاريخي لحاظ کان هي مقبرو ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل اهم يادگارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو۔  
مقبري جي تعمير اسلامي طرزِ تعمير جي روايتي نموني تي ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ ڪاشي ٽائلس جو استعمال نمايان آهي۔ اهڙي طرزِ تعمير سنڌ جي تاريخي مقبرن ۾ عام ڏسڻ ۾ اچي ٿي ۽ علائقي جي فنِ تعمير جي هڪ اهم علامت سمجهي وڃي ٿي۔  

## حوالا
مقالو

**مقالو** (Article) هڪ آزاد ۽ مڪمل تحرير يا ليک، جيڪو ڪنھن خاص موضوع تي لکيل هجي. آرٽيڪل گهڻو ڪري اخبارن ۽ رسالن لاءِ لکيا ويندا آهن. قانوني مضمون جو قلم يا فقرو.

## حوالا

زمرو:لکت
ڇوڪرو

**ڇوڪرو** (Boy) هڪ نوجوان نر انسان هوندو آهي. هي اصطلاح عام طور تي هڪ ٻار يا نوجوان لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. جڏهن هڪ نر انسان بلوغت کي پهچندو آهي ته کيس عام طور تي مرد چيو ويندو آهي.

## تعريف، لغت ۽ استعمال
*مريم-ويبسٽر ڊڪشنري* جي مطابق، ڇوڪرو "پيدائش کان وٺي بلوغت تائين هڪ نر ٻار" آهي.
لفظ "boy" وچين انگريزي (Middle English) جي لفظ *boi, boye* (ڇوڪرو، خادم) مان نڪتل آهي. جيتوڻيڪ ان جي صحيح اشتقاق (etymology) غير واضح آهي، پر انگريزي ۽ فريسي فارم غالباً اڳوڻي اينگلو-فريسي **bō-ja* ("ننڍو ڀاءُ") مان نڪتل آهن.

### خاص استعمال

#### نسل
1821ع کان وٺي، آمريڪا ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾، لفظ "boy" نه رڳو گهريلو خادمن لاءِ پر عام طور تي غير اڇا مردن (خاص ڪري ڪاري چمڙي وارن مردن) لاءِ هڪ تحقير آميز اصطلاح طور استعمال ڪيو ويندو هو؛ جنهن جو مقصد کين گهٽ درجي جو ثابت ڪرڻ هو.

## حياتيات

### جنس جو تعين
انسان جي جنس جو تعين بروريت (fertilization) جي وقت ٿيندو آهي. جيڪڏهن نطفو (sperm) کڻي ايندڙ ڪروموزوم X آهي، ته ٻار (fetus) XX هوندو ۽ عام طور تي هڪ ڇوڪري پيدا ٿيندي. جيڪڏهن نطفو Y ڪروموزوم کڻي اچي ٿو ته نتيجي ۾ XY جو ميلاپ ٿيندو ۽ عام طور تي هڪ ڇوڪرو پيدا ٿيندو.

### جسماني بلوغت
بلوغت (Puberty) اهو عمل آهي جنهن ذريعي ٻارن جو جسم وڏو ٿي نسل وڌائڻ جي قابل بڻجي ٿو. سراسري طور تي، ڇوڪرن ۾ بلوغت 11-12 سالن جي عمر ۾ شروع ٿيندي آهي ۽ 16-17 سالن جي عمر ۾ مڪمل ٿيندي آهي.
ڇوڪرن ۾ بلوغت جون چند ثانوي جنسي خاصيتون هي آهن:
* جسم تي وارن جو وڌڻ (بغلن، سيني ۽ شرمگاهه تي).
* آواز جو ڳرو ٿيڻ.
* قد ۾ اضافو.
* ڪلهن جو ويڪرو ٿيڻ ۽ عضلات (muscles) جي طاقت ۾ اضافو.

## ٻارن جي مزدوري (Child labor)
دنيا جي ٻين حصن جي مقابلي ۾ ڇوڪرا وڏي انگ ۾ ٻارن جي مزدوري ڪن ٿا؛ عالمي سطح تي لڳ ڀڳ 88 ملين ڇوڪرا ۽ 64 ملين ڇوڪريون مزدوري ڪن ٿيون. ڇوڪرا اڪثر ڪري خطرناڪ ڪمن جهڙوڪ زراعت، اڏاوت (construction) ۽ کاڻين جي کوٽائي (mining) ۾ لڳل هوندا آهن.
ڪيترن ئي غريب ملڪن جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾، ڇوڪرن کي بنيادي تعليم ڏياري جلد ئي پيءُ جي پيشي ۾ لڳايو ويندو آهي ته جيئن خاندان جي مالي مدد ٿي سگهي.

## حوالا

زمرو:ننڍپڻ
نر

**نر** (Male) (علامت: ♂) هڪ اهڙي جاندار جي جنس آهي جيڪا گميٽ (gamete) پيدا ڪري ٿي، جنهن کي نطفو (sperm) چيو ويندو آهي. هي نطفو بروريت (fertilization) جي عمل دوران وڏي مادي گميٽ يا بيضي (ovum) سان ملي ويندو آهي. هڪ نر جاندار گهٽ ۾ گهٽ هڪ مادي بيضي تائين پهچ کان سواءِ جنسي پيدائش (sexual reproduction) نٿو ڪري سگهي، پر ڪجهه جاندار جنسي ۽ غير جنسي پيدائش (asexual reproduction) ٻئي ڪري سگهن ٿا. انسانن سميت اڪثر نر ٿڻائين ۾ هڪ **Y ڪروموزوم** هوندو آهي، جيڪو نر جي پيدائشي عضون جي واڌ ويجهه لاءِ وڏي مقدار ۾ ٽيسٽوسٽيرون (testosterone) پيدا ڪرڻ جو ذميوار هوندو آهي.

انسانن ۾، لفظ *نر* يا *مرد* جو استعمال جنس (gender) جي حوالي سان سماجي معنيٰ ۾ پڻ ٿيندو آهي.

## جائزو
مختلف جنسن جو وجود ارتقائي طور تي مختلف وقتن تي ظاهر ٿيو آهي، جيڪو ارتقا جو هڪ مثال آهي. جنس جي تعريف سڀني جاندارن ۾ پيدا ٿيندڙ گميٽس (نطفو بمقابله بيضو) جي قسم سان ڪئي ويندي آهي. نر ۽ مادي جو فرق رڳو جانورن تائين محدود ناهي؛ نر گميٽس ٻوٽن ۽ ٻين ڪيترن ئي جاندارن ۾ پڻ پيدا ٿيندا آهن.

## ارتقا
نر ۽ مادي جي ڪم جي ارتقا انيسوگامي (anisogamy) جي ڪري ٿي. ان کان اڳ جاندارن جا ميٽنگ ٽائپس (mating types) هڪ جهڙا هوندا هئا، جن کي رڳو "+" يا "-" چيو ويندو هو. انيسوگاميءَ ۾ نر گميٽ مادي گميٽ کان ننڍو ۽ عام طور تي چرپر ڪندڙ (mobile) هوندو آهي. هڪ نظريي مطابق، نر ارتقائي طور تي غالب ميٽنگ ٽائپ (جنهن کي منفي ٽائپ چيو ويندو هو) مان پيدا ٿيو.

## علامت ۽ استعمال
### علامت
نر جنس جي نمائندگي لاءِ عام طور تي **مريخ جي علامت** ♂ استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪا هڪ دائري ۽ مٿي ساڄي طرف اشارو ڪندڙ تير تي مشتمل هوندي آهي. هن علامت کي پهريون ڀيرو 1751ع ۾ **ڪارل لنيئس** جنس جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو.

### استعمال
انسانن ۾ لفظ *نر* (male) جو استعمال مرد يا ڇوڪري جي صنف يا سڃاڻپ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان کان علاوه، هي لفظ اليڪٽرانڪس ۽ مشينري جي پرزن (connectors) جي بناوت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي جتي اباريل حصي کي "ميل" (male) چيو ويندو آهي.

## جنس جو تعين (Sex determination)

ڪنهن به جاندار جي جنس جو تعين مختلف عوامل تي ٻڌل هوندو آهي. اهي جينياتي (genetic) يا ماحولياتي ٿي سگهن ٿا. جيتوڻيڪ اڪثر جاندارن ۾ ٻه الڳ جنسون (نر يا مادي) هونديون آهن، پر ڪجهه جاندار جهڙوڪ ڳنڍيلو (worms) **هرمافروڊائيٽ** (hermaphroditic) هوندا آهن، جن ۾ نر ۽ مادي ٻئي عضوا موجود هوندا آهن.

### جينياتي تعين
انسانن سميت اڪثر ٿڻائين جاندارن ۾ جنس جو تعين **XY سسٽم** تحت ٿيندو آهي.
* **نر:** XY ڪروموزوم هوندا آهن.
* **مادي:** XX ڪروموزوم هوندا آهن.

پيدائش دوران، نر يا ته X نطفو ڏئي سگهي ٿو يا Y، جڏهن ته مادي رڳو X بيضو ڏيندي آهي. جيڪڏهن Y نطفو ۽ X بيضو ملن ٿا ته نتيجي ۾ نر پيدا ٿيندو، ۽ جيڪڏهن X نطفو ۽ X بيضو ملن ٿا ته مادي پيدا ٿيندي. Y-ڪروموزوم تي موجود **SRY جين** نر هجڻ جو بنيادي ذميوار هوندو آهي.

## حوالا
صنف (جينڊر)

**صنف** (Gender) سماجي، نفسياتي، ثقافتي، ۽ ورتاءَ وارن پهلوئن جو هڪ سلسلو آهي، جنهن جو تعلق مرد (يا ڇوڪرو), عورت (يا ڇوڪري), يا ٽين صنف جي پورٽريٽ سان هوندو آهي. جيتوڻيڪ صنف اڪثر ڪري جياتي جنس (sex) سان مطابقت رکي ٿي، پر هڪ ٽرانس جينڊر (transgender) شخص پنهنجي پيدائشي جنس کان هٽي ڪري ڪنهن ٻئي صنف سان پنهنجي سڃاڻپ (Gender identity) ڪري سگهي ٿو.

اڪثر ثقافتن ۾ صنف جو هڪ سخت **بائنري نظام** (gender binary) هوندو آهي، جنهن ۾ صنف کي ٻن خانن (مرد ۽ عورت) ۾ ورهايو ويندو آهي؛ پر اهي ماڻهو جيڪي انهن گروهن کان ٻاهر آهن، انهن کي *نان بائنري* (non-binary) چيو ويندو آهي. ڪجهه سماجن ۾ ٽين صنف پڻ موجود آهي، جهڙوڪ ڏکڻ ايشيا جا خواجه سرا (hijras).

20ھين صديءَ جي وچ ڌاري، نفسيات، سماجيات ۽ جنسيات جي ماهرن حياتياتي جنس (sex) ۽ سماجي صنف (gender) جي وچ ۾ فرق ڪرڻ شروع ڪيو. ان کان اڳ "جينڊر" جو لفظ رڳو گرامر (grammatical gender) لاءِ استعمال ٿيندو هو.

## لفظ جي بناوت ۽ استعمال

### لغوي معنيٰ
انگريزي لفظ *gender* وچين دور جي انگريزي لفظ 'gender' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ لاطيني لفظ 'genus' مان آيو آهي. هن جو مطلب آهي "قسم"، "قسمت" يا "نوع". هي قديم پروٽو-انڊو-يورپي جڙ *ǵénh₁-* مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي "پيدا ڪرڻ".

### تصور جي تاريخ
سماجي سائنسي معنيٰ ۾ "صنف" جو تصور انساني تاريخ ۾ هڪ تازي ايجاد آهي. قديم دنيا ۾ صنف کي ان معنيٰ ۾ نه سمجهيو ويندو هو جيڪو گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان انسانيات ۾ رائج آهي. 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ هي لفظ ثقافتي اڏاوت (social construct) طور استعمال ٿيڻ لڳو.

1970ع جي ڏهاڪي ۾، فيمينسٽ عالمن حياتياتي طور طئي ٿيل جنس (sex) ۽ سماجي طور تي اڏيل صنف (gender) جي وچ ۾ فرق ڪرڻ لاءِ هن اصطلاح کي اختيار ڪيو. اڄڪلهه اڪثر ڊڪشنريون "جينڊر" کي حياتياتي جنس جي مترادف طور به لسٽ ڪن ٿيون، پر علمي سطح تي ان جو سماجي ۽ ثقافتي مطلب وڌيڪ اهم آهي.
چوواشيا

**چوواشيا** (Chuvashia)، سرڪاري طور تي چوواش جمهوريه (Chuvash Republic) جي نالي سان مشهور آهي. چواشيا  اوڀر يورپ ۾ واقع روس جي هڪ جمهوريه آهي. اها چوواش ماڻهن جو وطن آهي. جمهوريه جي گاديءَ جي هنڌ جو نالو چيبوڪسري شهر آهي. سال 2010ع جي مردم شماري جي مطابق، ان جي آبادي **12,51,619** هئي. 

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:چوواشيا
زمرو:روس
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون
شفقت

**شفقت** يا **رحمدلي** (Compassion) هڪ اهڙو سماجي جذبو آهي جيڪو انسان کي پنهنجي ۽ ٻين جي جسماني، ذهني، يا جذباتي تڪليفن کي گهٽائڻ لاءِ عمل ڪرڻ تي اڀاري ٿو. شفقت ٻين جي ڏک جي جذباتي پهلوئن لاءِ حساس هجڻ جو نالو آهي. جڏهن هي انصاف، برابري ۽ هڪٻئي تي ڀاڙڻ جهڙن تصورن تي ٻڌل هجي، ته ان کي فطري طور تي منطقي پڻ سمجهي سگهجي ٿو.

شفقت جو مطلب آهي "ٻئي لاءِ محسوس ڪرڻ" ۽ هي همدردي (empathy) جي طرف پهريون قدم آهي، جنهن جو مقصد ٻئي جي تڪليف کي گهٽائڻ جي خواهش هوندو آهي.

شفقت ۾ پاڻ کي ٻئي جي ڏک مان متاثر ٿيڻ جي اجازت ڏني ويندي آهي ته جيئن ان کي روڪڻ يا گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگهجي. شفقت سان گڏ ٻيون خوبيون جهڙوڪ صبر، حڪمت، نيڪي، نفسياتي لچڪ، ۽ پختو ارادو پڻ شامل هوندا آهن. اڪثر ڪري هي ايثار (altruism) جو هڪ اهم حصو هوندي آهي. **همدردي** (sympathy) ۽ شفقت ۾ فرق اهو آهي ته همدردي ٻين جي تڪليف تي رڳو ڏک ۽ فڪر جو نالو آهي، جڏهن ته شفقت ۾ گرمجوشي ۽ پرواهه سان جوابي عمل شامل هوندو آهي.

ٻڌ مت ۾، شفقت جو مطلب آهي سمورن جاندارن جي تڪليف کي گهٽائڻ جي سچي خواهش ۽ ان لاءِ عمل ڪرڻ جي جرئت. اهڙا عمل ٻين ۽ اسان جي پنهنجي اندر خوشي جا ٻج پوکن ٿا.

## لغوي معنيٰ (Etymology)
انگريزي لفظ *compassion* جي معنيٰ آهي "گڏجي ڏک سهڻ"، جيڪو لاطيني ٻولي مان نڪتل آهي. ان جو اڳياڙي *com-* لاطيني لفظ *cum* مان آيو آهي جنهن جي معنيٰ آهي "سان گڏ"؛ ۽ *-passion* وارو حصو لاطيني لفظ *passus* مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سهڻ" يا "تڪليف برداشت ڪرڻ". ان ڪري شفقت جو بنيادي مقصد ٻئي جي ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ آهي. تقريباً دنيا جي سمورن وڏن مذهبي روايتن ۾ شفقت کي سڀ کان وڏي نيڪي سمجهيو وڃي ٿو.

## شفقت بابت نظريا
شفقت بابت مختلف نظرياتي نقطه نظر هي آهن:
* شفقت رڳو محبت يا اداسي جي هڪ شڪل آهي، ڪو الڳ جذبو ناهي.
* **ارتقائي نفسيات** جي نظر ۾، شفقت هڪ الڳ جذباتي حالت آهي، جيڪا پريشاني، اداسي ۽ محبت کان مختلف آهي.
* شفقت اصل ۾ "همدردي واري تڪليف" (empathic distress) جو هم معنيٰ آهي، جتي اسان ٻئي جي تڪليف ڏسي پاڻ تڪليف محسوس ڪندا آهيون.
* **ٿوپتن جنپا** (Thupten Jinpa) موجب، شفقت هڪ فڪرمندي جو احساس آهي جيڪو ڪنهن ضرورت مند کي ڏسي پيدا ٿئي ٿو، جنهن سان گڏ ان صورتحال کي ختم ڪرڻ جي خواهش ۽ عمل جي تحريڪ پڻ شامل هوندي آهي.

شخصي نفسيات موجب، انساني تڪليف هميشه انفرادي ۽ منفرد هوندي آهي. تڪليف جسماني، سماجي يا نفسياتي صدمي جو نتيجو ٿي سگهي ٿي. شفقت لاءِ ٽي وڏيون شرطون آهن: اها تڪليف سنجيده هجي؛ اها تڪليف پاڻ تي نه مڙهيل هجي؛ ۽ انسان ۾ اها صلاحيت هجي ته هو پاڻ کي ان ساڳئي مسئلي ۾ تصور ڪري سگهي.

تاريخ ۾ ٿيندڙ وڏا ظلم، جهڙوڪ هولوڪاسٽ يا نسل ڪشي، تڏهن ممڪن ٿيا جڏهن متاثرن کي "انسان نه" يا "اسان مان نه" قرار ڏئي شفقت کي ختم ڪيو ويو. اها دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته اهڙن ظلمن جي نقصانن کي رڳو شفقت جي موجودگي سان ئي گهٽائي يا ختم ڪري سگهجي ٿو.

## حوالا
سورهيائي

**همت** (Courage)، جنهن کي **بهادري** يا **سورهيائي** (valour) پڻ چيو ويندو آهي، تڪليف، سور، خطري، غير يقيني صورتحال يا ڊيڄارڻ جي باوجود ان کي منهن ڏيڻ جي پسند ۽ آمادگي جو نالو آهي. سورهيائي خاص طور تي جنگ ۾ ڏيکاريل بهادريءَ کي چيو ويندو آهي.

**جسماني همت** (Physical courage) جسماني سور، سختي، يا موت جي خطري کي منهن ڏيڻ جي بهادري آهي؛ جڏهن ته **اخلاقي همت** (Moral courage) عوامي مخالفت، شرمندگي، بدنامي يا ذاتي نقصان جي خوف کان سواءِ صحيح عمل ڪرڻ جي صلاحيت کي چيو ويندو آهي.

مغربي روايتن ۾، همت بابت اهم خيال سقراط، افلاطون، ارسطو، اڪوئناس، ۽ ڪيرڪيگارڊ جهڙن فلسفين ڏنا آهن. جڏهن ته هندو روايتن ۽ چيني فلسفي (جهڙوڪ تائو-تي-چنگ) ۾ به همت بابت تمام گهڻو مواد ملي ٿو.

## همت جون خاصيتون
### خوف ۽ اعتماد جو همت سان تعلق
پروفيسر ڊينيئل پٽمين موجب، "همت جو مطلب هڪ اعليٰ مقصد لاءِ ڏکوئيندڙ يا خوفناڪ حالتن ۾ شعوري چونڊ ڪرڻ آهي." پٽمين نتيجو ڪڍي ٿو ته خوف ۽ اعتماد جي وچ ۾ گهرو لاڳاپو آهي. اعتماد مان مراد هتي **خود اعتمادي** آهي؛ يعني پنهنجي مهارتن کي ڄاڻڻ ۽ اهو فيصلو ڪرڻ ته ڪڏهن خوف جو مقابلو ڪرڻو آهي ۽ ڪڏهن ان کان پاسو ڪرڻو آهي.

پٽمين موجب، همت جو مطلب اهو ناهي ته توهان کي خوف نه ٿو لڳي، پر ان جو مطلب هي آهي ته توهان پنهنجي اڳيان موجود چيلنجن کي منهن ڏيڻ لاءِ تيار آهيو. ارسطو موجب، همت خوف ۽ وڌيڪ اعتماد جي وچ ۾ هڪ **ميانه روي** (mean) يا توازن جو نالو آهي.

### همت جي بگڙيل شڪل
پٽمين همت جي بگڙيل صورتن جا چار طريقا ٻڌايا آهن:
# جيڪڏهن خوف تمام گهڻو هجي ۽ اعتماد گهٽ، ته اهو ماڻهو **بزدل** سڏبو.
# جيڪڏهن خوف تمام گهٽ هجي (جتي خوف ضروري هجي) ۽ اعتماد حد کان وڌيڪ، ته ان کي **اڻ ڄاڻائي يا بيوقوفي** (reckless) چئبو.
# حد کان وڌيڪ خوف ۽ حد کان وڌيڪ اعتماد، جيڪو اڪثر صدمي (trauma) جو نتيجو هوندو آهي.
# تمام گهٽ خوف ۽ تمام گهٽ اعتماد، جنهن کي نااميدي يا بيوسي چئي سگهجي ٿو.

## نظريا
### قديم يونان

افلاطون پنهنجي گفتگو 'لاچيس' (Laches) ۾ همت تي بحث ڪيو آهي. هن همت کي "ذهن جي هڪ قسم جي ثابت قدمي" قرار ڏنو. افلاطون موجب، همت جو مطلب انهن شين بابت ڄاڻ رکڻ آهي جن کان ڊڄڻ گهرجي ۽ جن مان اميد رکڻ گهرجي.

ارسطو پنهنجي ڪتاب 'نيڪوماڪين ايٿڪس' ۾ همت کي بزدلي ۽ بيوقوفيءَ جي وچ ۾ هڪ توازن طور بيان ڪيو آهي.

### مشرقي روايتون
**تائو-تي-چنگ** (Tao Te Ching) جو چوڻ آهي ته: "محبت مان انسان کي همت ملي ٿي."

هندو روايت ۾، همت (Shauriya) ۽ صبر کي **ڌرم** جي ڏهن خاصيتن مان پهرين ٻن خاصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.

اسلامي عقيدن ۾ به همت ۽ نفس تي ضابطي کي شيطان (اندروني ۽ ٻاهرين) جو مقابلو ڪرڻ لاءِ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جو مثال گذريل نبين جي زندگين مان ملي ٿو.

### جديد دور
**ارنيسٽ هيمنگوي** همت کي "دٻاءُ ۾ وقار" (grace under pressure) قرار ڏنو.
**ونسٽن چرچل** چيو: "همت انساني خاصيتن ۾ پهرين نمبر تي آهي، ڇو ته هي اها خاصيت آهي جيڪا ٻين سمورين خاصيتن جي ضمانت ڏئي ٿي."
**مايا اينجيلو** موجب: "همت سڀ کان اهم نيڪي آهي، ڇو ته همت کان سواءِ توهان ڪنهن به ٻي نيڪي تي مسلسل عمل نٿا ڪري سگهو."

## حوالا
توجھ

**توجھ** (Attention) شعور جي ان اڪاڳرتا کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن خاص **مظھر** (phenomenon) ڏانهن هجي، جڏهن ته ٻين شين کي ان مان خارج ڪيو وڃي.

مختلف علمن ۾ ان جي تعريف الڳ نموني ڪئي وئي آهي. **ادراڪي نفسيات** (cognitive psychology) ۾، توجھ کي معلومات يا ڪمن جي هڪ حصي لاءِ محدود ادراڪي وسيلن جي مختص ڪرڻ طور بيان ڪيو ويندو آهي. **نيورو نفسيات** ۾، توجھ کي انهن ميڪانيزم جي هڪ سيٽ طور سمجهيو ويندو آهي جنهن جي ذريعي حسي اشارا ۽ اندروني مقصد اعصابي ترتيب کي تبديل ڪن ٿا.

توجھ ڪو هڪ اڪيلو عمل ناهي پر ڪيترن ئي لاڳاپيل عملن جو مجموعو آهي، جن ۾ شامل آهن:
* **چونڊيل توجھ** (selective attention): ڪجهه شين کي ٻين تي ترجيح ڏيڻ.
* **مستقل توجھ** (sustained attention): ڌيان کي برقرار رکڻ.
* **ورهايل توجھ** (divided attention): هڪ ئي وقت ڪيترن ئي ڪمن تي ڌيان ڏيڻ.

اهي عمل دماغ جي **فرنٽل لوب**، **پيريٽل لوب**، ۽ ٻين حصن ۾ موجود اعصابي نيٽ ورڪ جي مدد سان ٿين ٿا ۽ اهي سڌي طرح ياداشت (working memory) ۽ شعور سان ڳنڍيل آهن.

## تاريخ

### 16 هين صدي
جان بي واٽسسن **جوان لوئيس وائيس** کي جديد نفسيات جو پيءُ سڏيو هو. پنهنجي ڪتاب 'De Anima et Vita' ۾، وائيس دليل ڏنو ته انسان جيترو وڌيڪ ويجهڙائي سان شين تي توجھ ڏيندو، اوترو ئي اهي ياداشت ۾ بهتر نموني محفوظ رهنديون.

### 17 هين صدي
ڊينيل برلائن توجھ جي پهرين تفصيلي وضاحت جو ڪريڊٽ **نيڪولس ميلبرانچ** کي ڏنو، جنهن جو چوڻ هو ته توجھ اسان جي ادراڪ کي منجهيل ۽ ناقص ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ ضروري آهي.

**ليبنز** (Leibniz) 'ايپي سيپشن' (apperception) جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن جو مطلب اهو عمل آهي جنهن ذريعي نوان تجربا ماضي جي تجربن سان ملي هڪ نئين شڪل اختيار ڪن ٿا.

### 19 هين صدي
هن دور ۾ ڪجهه ماهرن جو خيال هو ته انسان هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ شين تي توجھ نٿو ڏئي سگهي. پر بعد ۾ **وليم هيميلٽن** چيو ته توجھ جي گنجائش محدود هوندي آهي پر هڪ ئي وقت ڪجهه شين تي ڌيان ڏيڻ ممڪن آهي.

**وليم ونڊٽ** نفسيات ۾ توجھ جي باقاعده مطالعي جو بنياد وڌو. هن دليل ڏنو ته توجھ هڪ رضاڪارانه عمل آهي جنهن کي هڪ شيءِ کان ٻي شيءِ ڏانهن منتقل ڪرڻ ۾ وقت لڳندو آهي.

**وليم جيمس** پنهنجي مشهور ڪتاب 'The Principles of Psychology' ۾ توجھ جي اها تعريف ڪئي:

## جزا (Components)
توجھ جي حد شين جي تعداد ۽ وقت جي مدو تي منحصر هوندي آهي. ونڊٽ موجب، توجھ جي حد تقريبن 3 کان 6 شين تائين هوندي آهي.

### نيت يا ارادو (Intentionality)
توجھ ۽ نيت (intentionality) اڪثر پاڻ ۾ منجهيل هوندا آهن، پر اهي الڳ آهن. نيت جو مطلب آهي ذهن جو ڪنهن شيءِ بابت هجڻ، جڏهن ته توجھ هڪ متحرڪ عمل آهي جنهن ۾ معلومات کي واضح شعور تائين پهچايو ويندو آهي.

## لاڳاپيل صفحا
* شعور
* ياداشت
* ادراڪي نفسيات

## حوالا
ويسارو

**ويسارو** يا **ويسر** (Amnesia) دماغ کي پهچندڙ نقصان يا دماغي بيمارين سبب ياداشت ۾ پيدا ٿيندڙ کوٽ کي چئبو آهي. هي ڪيفيت عارضي طور تي ڪجهه خاص دوائن (sedatives) جي استعمال سان به پيدا ٿي سگهي ٿي. نقصان جي شدت موجب ياداشت مڪمل يا جزوي طور ختم ٿي سگهي ٿي.

ياداشت جي وڃائڻ جا ٻه مکيه قسم آهن:
* **ريٽروگريڊ ايمنيزيا** (Retrograde amnesia): حادثي يا بيماريءَ کان اڳ جي معلومات ياد نه ڪري سگهڻ. ڪجهه حالتن ۾ انسان گذريل ڪيترن ئي سالن جي ياداشت وڃائي ويهندو آهي.
* **اينٽيروگريڊ ايمنيزيا** (Anterograde amnesia): نئين معلومات کي مختصر مدت جي ياداشت (short-term) مان ڊگهي مدت جي ياداشت (long-term) ۾ منتقل نه ڪري سگهڻ. اهڙا مريض نيون ڳالهيون ياد نٿا رکي سگهن.

اهي ٻئي قسم هڪ ئي وقت به ٿي سگهن ٿا. ان کان علاوه ٻيا قسم هي آهن:
* **عارضي عالمي ايمنيزيا** (Transient global amnesia): اوچتو ۽ عارضي طور ياداشت جو وڃائڻ.
* **جذباتي ايمنيزيا** (Dissociative amnesia): سخت نفسياتي دٻاءُ يا صدمي سبب پنهنجي ذاتي زندگيءَ جون ڳالهيون وساري ويهڻ.
* **ٻاروتڻ جي ايمنيزيا** (Childhood amnesia): زندگيءَ جي شروعاتي سالن جون ڳالهيون ياد نه هجڻ، جيڪو عام آهي.

## نشانيون ۽ علامتون
ايمنيزيا جو شڪار ماڻهو نيون مهارتون (جهڙوڪ سائيڪل هلائڻ يا ساز وڄائڻ) ته سکي سگهن ٿا، پر کين اهو ياد نه هوندو آهي ته انهن اهي ڪڏهن ۽ ڪٿي سکيون.

### بيان ڪيل معلومات (Declarative information)
بيان ڪيل ياداشت جا ٻه حصا آهن:
# **سيمينٽڪ ياداشت** (Semantic memory): حقيقتن ۽ علم بابت ڄاڻ.
# **ايپيسوڊڪ ياداشت** (Episodic memory): زندگيءَ جي واقعن سان لاڳاپيل يادون.

دماغ جي حصي **هپوڪيمپس** (hippocampus) يا **ميڊيل ٽيمپورل لوب** کي نقصان پهچڻ سان واقعن واري ياداشت (episodic memory) متاثر ٿيندي آهي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهڙا مريض پنهنجي ٻوليءَ جي مهارت، عقل ۽ سماجي صلاحيتن کي برقرار رکندا آهن، پر کين رڳو مخصوص واقعا ياد نه رهندا آهن.

## سبب
ياداشت وڃائڻ جا ٽي وڏا سبب ٿي سگهن ٿا:
* **دماغي چوٽ** (Head trauma): ڪنهن حادثي يا مٿي ۾ ڌڪ لڳڻ سبب.
* **نفسياتي صدمو** (Traumatic events): ڪنهن ڏکوئيندڙ واقعي کي ذهن پاران وسارڻ جي ڪوشش.
* **جسماني کوٽ يا بيماري**: جهڙوڪ الزائمر (Alzheimer's)، وٽامن B12 جي کوٽ، يا شراب جو گهڻو استعمال.

## تشخيص
ڊاڪٽر ايمنيزيا جي تشخيص لاءِ MRI، CT اسڪين، ۽ مختلف ذهني آزمائشن (Cognitive tests) جو سهارو وٺندا آهن ته جيئن دماغ جي متاثر حصي جو پتو لڳائي سگهجي.

## حوالا
ڪيفيت (نفسيات)

نفسيات ۾، **ڪيفيت** يا **موڊ** (Mood) هڪ جذباتي مرحلي جو نالو آهي. جذبن (Emotiions) يا احساسن جي مقابلي ۾، ڪيفيت گهٽ مخصوص، گهٽ شديد هوندي آهي ۽ اها ڪنهن خاص واقعي يا محرڪ (stimulus) جو محتاج ناهي هوندي. ڪيفيت کي عام طور تي هاڪاري (Positive) يا ناڪاري (Negative) طور بيان ڪيو ويندو آهي؛ يعني ماڻهو عام طور تي چوندا آهن ته انهن جي 'ڪيفيت/موڊ سٺي/سٺو آهي' يا 'ڪيفيت/موڊ خراب آهي'.

ڪيفيت انساني طبيعت (Temperament) يا شخصيت جي خاصيتن کان مختلف هوندي آهي، ڇو ته اهي صفتون وڌيڪ مستقل هونديون آهن. ڪيفيت ۾ ڊگهي عرصي تائين خلل رهڻ، جھڙوڪ شديد اداسي (ڊپريشن) يا ٻائيپولر ڊس آرڊر (Bipolar disorder)، کي ڪيفيت جا مرض (Mood disorders) چيو ويندو آهي. ڪيفيت هڪ اندروني ڪيفيت آهي، پر اها انسان جي ويهڻ جي انداز (posture) ۽ ٻين رويي مان ظاهر ٿي سگهي ٿي.

## لفظي بنياد (Etymology)
انگريزي لفظ 'Mood' قديم انگريزي لفظ 'mōd' مان نڪتل آهي، جنھن جي معنيٰ هئي 'فوجي همت'، پر پوءِ هي لفظ انسان جي مزاج يا ڪنهن خاص وقت جي طبيعت لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.

## ڪيفيت جا قسم
### هاڪاري ڪيفيت (Positive mood)
هاڪاري يا سٺي ڪيفيت زندگيءَ جي مختلف پهلوئن جي ڪري ٿي سگهي ٿو. عام طور تي جڏهن انسان پرسڪون هجي، سٺي ننڊ ڪئي هجي ۽ زندگيءَ ۾ ڪو دٻاءُ محسوس نه ڪري، ته هو سٺي ڪيفيت ۾ هوندو آهي.

سٺي ڪيفيت انسان جي تخليقي صلاحيتن (Creativity) کي وڌائي ٿي ۽ پيچيده مسئلا حل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. تحقيق موجب، خوش مزاج ماڻهو وڌيڪ بهتر نموني نوان خيال پيدا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، سٺي ڪيفيت انسان کي سماجي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ لاءِ اتساهي ٿي، جنهن سان ٻين سان لاڳاپا بهتر ٿين ٿا.

### ناڪاري ڪيفيت (Negative mood)
هاڪاري ڪيفيت وانگر، ناڪاري يا خراب ڪيفيت جا به انسان جي ذهني ۽ جسماني صحت تي گهرا اثر پون ٿا. ناڪاري ڪيفيت ڪلاڪن، ڏينهن يا هفتن تائين هلي سگهي ٿي. اها انسان جي دنيا کي ڏسڻ جي نظرئي ۽ فيصلي ڪرڻ جي صلاحيت کي متاثر ڪري ٿي.

خراب ڪيفيت ۾ انسان اڪثر شين کي ناڪاري انداز ۾ پرکي ٿو. ناڪاري ڪيفيت کي ڊپريشن، پريشاني (Anxiety)، ڪاوڙ ۽ گهٽ خوداعتمادي سان ڳنڍيو ويو آهي. پر، سڀ ناڪاري ڪيفيتون نقصانڪار ناهن هونديون. 'ناڪاري ڪيفيت کان نجات جي ماڊل' (Negative State Relief Model) موجب، انسان فطري طور تي خراب ڪيفيت کي گهٽائڻ لاءِ ٻين جي مدد ڪندو آهي، ته جيئن کيس خوشي ملي سگهي.

## ڪيفيت تي اثر انداز ٿيندڙ عنصر
### ننڊ جي کوٽ
ننڊ ۽ ڪيفيت جو پاڻ ۾ گهرو تعلق آهي. جيڪڏهن انسان جي ننڊ پوري نه هجي، ته هو چڙچڙو ٿي پوي ٿو، ڪاوڙ تيز اچي ٿي ۽ هو دٻاءُ جو شڪار رهي ٿو. تحقيق ڏيکاري ٿي ته رڳو هڪ هفتو گهٽ ننڊ ڪرڻ سان ماڻهو ذهني طور تي ٿڪل ۽ اداس محسوس ڪن ٿا.

### ماحول (Environment)
فطرت ۽ ٻاهريون ماحول ڪيفيت کي خوشگوار بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. قدرتي نظارن ۾ وقت گذارڻ سان ناڪاري ڪيفيت گهٽجي ٿي. ٻاهر گهمڻ، خاص طور تي سج جي روشنيءَ ۾، ڊپريشن جي علامتن کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري ٿي. پر ڪجهه ماڻهن کي سياري ۾ ڏينهن ننڍا ٿيڻ سبب 'سيزنل افيڪٽو ڊس آرڊر' (SAD) بہ ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ڪيفيت اداس رهندي آهي.

### غذا (Nutrition)
غذا جو به ڪيفيت تي وڏو اثر پوي ٿو. تازيون ڀاڄيون، ميوا، مڇي ۽ اناج کائڻ وارن ماڻهن ۾ اداسي ۽ پريشانيءَ جا امڪان گهٽ هوندا آهن، ان جي مقابلي ۾ جيڪي ماڻهو پروسيس ٿيل (Processed) کاڌا ۽ مٺيون شيون گهڻيون استعمال ڪن ٿا.

## حوالا
طبيعت

نفسيات ۾، **طبيعت** يا **مزاج** (Temperament) مان مراد رويي ۾ اهي مستقل انفرادي اختلاف آهن جيڪي حياتياتي بنياد رکن ٿا ۽ سکيا، قدرن جي نظام يا رويي کان گهڻو ڪري آزاد هوندا آهن.

ڪجهه محقق طبيعت جو تعلق رويي جي متحرڪ خاصيتن سان جوڙين ٿا، جهڙوڪ توانائي، لچڪ، ۽ جذباتيت. طبيعت جون خاصيتون (جهڙوڪ سماجي ميل جول، تيز مزاجي وغيره) سڄي عمر رويي ۾ نمايان رهن ٿيون، پر ٻارن ۾ انهن جو مطالعو سڀ کان وڌيڪ ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ٻارن کي طبيعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر 1920ع واري ڏهاڪي جي تحقيق ثابت ڪيو ته طبيعت سڄي عمر مستحڪم رهي ٿي.

## وصف
طبيعت کي "فطري خاصيتن جي ان ميڙ طور بيان ڪيو ويو آهي جيڪو ٻار جي منفرد رويي ۽ دنيا کي پرکڻ ۽ ان تي ردعمل ڏيڻ جي طريقي کي طئي ڪري ٿو."

## مکيه ماڊل

### چئن طبيعتن وارو ماڊل (Four temperaments model)
تاريخي طور تي، ٻي صدي عيسويءَ ۾، حڪيم **گالن** (Galen) چئن قديم طبيعتن جو ذڪر ڪيو هو (سوداوي، بلغمي، رتوي ۽ صفراوي)، جن جو تعلق جسم جي چئن رطوبتن يا مادي سان هو.

هن قديم تصور کي **عمانويل ڪانٽ**، **ايوان پاولوف**، ۽ **ڪارل جنگ** جهڙن فيلسوفن ۽ نفسياتي ماهرن اڳتي وڌايو. جيتوڻيڪ جديد طب ۾ گالن جو ماڊل سڌي طرح استعمال نٿو ٿئي، پر هي نفسيات جي تاريخ جو اهم حصو آهي.

### روسالوف-ٽروفيمووا نيورو فزيولوجيڪل ماڊل
هي ماڊل اعصابي نظام جي خاصيتن تي ٻڌل آهي، جنهن جو بنياد **ايوان پاولوف** جي تجربن تي رکيو ويو. هي ماڊل 12 پئمانن تي ٻڌل آهي، جن کي چئن مکيه گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:

# **برداشت سان لاڳاپيل پئمانا**: جسماني، سماجي-لساني ۽ ذهني برداشت.
# **رويي جي رفتار**: جسماني رفتار، لچڪ (Plasticity) ۽ لساني رفتار.
# **رويي جي رغبت**: نيون شيون ڳولڻ (Sensation Seeking)، همدردي (Empathy) ۽ نتيجن جي پرک.
# **جذباتي پئمانا**: اطمينان (خوداعتمادي)، تڪڙو فيصلو (Impulsivity) ۽ اعصابي تڪليف (Neuroticism).

### جيوم ڪيگن جي تحقيق
**جيوم ڪيگن** (Jerome Kagan) ٻارن جي "ردعمل" (Reactivity) تي تحقيق ڪئي. هن ٻارن کي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايو:
* **وڌيڪ ردعمل ڏيندڙ (High reactive)**: اهي ٻار جيڪي نئين شين کي ڏسي پريشان ٿين ٿا يا روئن ٿا. اهي اڳتي هلي محتاط يا ڊڄڻي طبيعت جا ٿين ٿا.
* **گهٽ ردعمل ڏيندڙ (Low reactive)**: اهي ٻار جيڪي نئين حالتن ۾ پرسڪون رهن ٿا. اهي اڳتي هلي بي خوف ۽ نيون حالتون قبول ڪندڙ ٿين ٿا.

### ٿامس ۽ چيس جون نو خاصيتون
اليگزينڊر ٿامس ۽ اسٽيلا چيس 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ٻارن جي طبيعت بابت هڪ مشهور مطالعو ڪيو. انهن ٻارن کي ٽن مکيه گروهن ۾ ورهايو:
# **سولا ٻار (Easy)**: جيڪي نين حالتن ۾ جلد گهرجي ويندا آهن ۽ خوش مزاج هوندا آهن. (40%)
# **کڙٻڙ يا ڏکيا ٻار (Difficult)**: جيڪي جلد پريشان ٿين ٿا، گهڻو روئن ٿا ۽ جن جي کائڻ پيئڻ جو وقت مقرر ناهي هوندو. (10%)
# **دير سان گهرجندڙ ٻار (Slow-to-warm-up)**: جيڪي نون ماڻهن کان ڪجهه وقت پري رهن ٿا پر آهستي آهستي گهرجي وڃن ٿا. (15%)

انهن پاران بيان ڪيل نو خاصيتون هي آهن:
* **سرگرميءَ جي سطح** (Activity level)
* **قاعدي جي پابندي** (Regularity)
* **شروعاتي ردعمل** (Initial reaction)
* **مطابقت پيدا ڪرڻ** (Adaptability)
* **جذبات جي شدت** (Intensity)
* **عام مزاج يا موڊ** (Mood)
* **ڌيان جو ڀٽڪڻ** (Distractibility)
* **مستقل مزاجي** (Persistence)
* **حسي حساسيت** (Sensitivity)

### ميري ڪي روٿبارٽ جا ٽي پهلو
ميري روٿبارٽ طبيعت کي شخصيت جي انهن اختلافن طور ڏسي ٿي جيڪي ٻار ۾ اعليٰ ادراڪي ۽ سماجي پهلوئن جي ترقيءَ کان اڳ موجود هوندا آهن.

## حوالا

زمرو:انسان
زمرو:شخصيتون
زمرو:نفسيات
شخصيت

**شخصيت** يا **شخصيت نگاري** (Personality) انهن رويي، ادراڪي (cognitive) ۽ جذباتي نمونن کي چئبو آهي جيڪي هڪ انسان جي زندگيءَ سان مطابقت (adjustment) پيدا ڪرڻ جي منفرد انداز کي ظاهر ڪن ٿا. شخصيت نسبتاً مستحڪم هوندي آهي، پر تجربن ۽ واڌ ويجهه جي عمل دوران وقت سان گڏ تبديل ٿي سگهي ٿي.

شخصيت جو مطالعو ڪندڙ ماهر عام طور تي انسانن جي وچ ۾ رويي جي فرق جي وضاحت ڪن ٿا. شخصيت جون خاصيتون زندگيءَ جي ڪيترن ئي نتيجن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪم ۾ ڪاميابي، سماجي تعلقات، ذهني صحت ۽ خوشحالي. شخصيت جي مطالعي لاءِ مختلف نظريا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ حياتياتي، سماجي، ثقافتي ۽ ادراڪي پهلو شامل آهن. هن ميدان ۾ اهم شروعاتي ماهرن ۾ **[[سگمنڊ فرائيڊ]]**، **الفرڊ ايڊلر**، **ڪارل روجرز** ۽ **هينس آئزنڪ** شامل آهن.

## شخصيت جي پيمائش (Measuring)
شخصيت جي پيمائش لاءِ مختلف ٽيسٽون استعمال ڪيون وينديون آهن. جيئن ته شخصيت هڪ پيچيده خيال آهي، ان ڪري انهن ٽيسٽن جا پيمانا به مختلف آهن. ٻه مکيه اوزار "آبجيڪٽو ٽيسٽ" (Objective tests) ۽ "پروجيڪٽو ميجرز" (Projective measures) آهن. مشهور ٽيسٽن ۾ شامل آهن:
* **بگ فائيو انوينٽري** (BFI)
* **رورشا انڪ بلاٽ ٽيسٽ** (Rorschach test)
* **Minnesota Multiphasic Personality Inventory** (MMPI-2)

### پنجن فڪرن وارو ماڊل (Five-factor inventory)
نفسيات جي ميدان ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول نظريو **بگ فائيو** (Big Five) سڏبو آهي، جنهن کي ياد ڪرڻ لاءِ "OCEAN" جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي:
# **تجربي لاءِ کليل ذهن** (Openness to experience)
# **ديانتداري يا فرض شناسي** (Conscientiousness)
# **ٻاهريون ميل جول يا خوش مزاجي** (Extraversion)
# **اتفاق راءِ يا خوش اخلاقي** (Agreeableness)
# **اعصابي تڪليف يا نفسياتي حساسيت** (Neuroticism)

تحقيق موجب انهن خاصيتن ۾ لڳ ڀڳ اڌ حصو انسان جي جينيات (Genetics) جو هوندو آهي ۽ اڌ ماحولياتي اثرن جو.

### خوش مزاجي ۽ اڪيلائي پسندي (Extraversion vs Introversion)
تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته اهي ماڻهو جيڪي خوش مزاج (extraverts) آهن، اهي اڪيلائي پسند (introverts) ماڻهن جي مقابلي ۾ وڌيڪ خوش رهن ٿا. خوش مزاج ماڻهو ڳالهائيندڙ، بااعتماد ۽ ملنسار هوندا آهن.

جيڪڏهن ڪو اڪيلائي پسند ماڻهو زبردستي خوش مزاج ماڻهوءَ وانگر عمل ڪري، ته هو "ايگو ڊيپليشن" (Ego depletion) يا ذهني ٿڪاوٽ جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇو ته هن جي ذهني توانائي پنهنجي فطرت جي خلاف ڪم ڪرڻ ۾ خرچ ٿي ويندي آهي.

## حياتياتي واڌ ويجهه جو ماڊل
جديد ماڊلز، جهڙوڪ **Temperament and Character Inventory**، شخصيت جي چئن بنيادي طبيعتن جو ذڪر ڪن ٿا جيڪي خطري ۽ انعام جي فطري ردعمل کي ظاهر ڪن ٿيون:
* **نقصان کان بچڻ** (Harm avoidance)
* **انعام تي ڀاڙڻ** (Reward dependence)
* **نئين شيءِ جي ڳولا** (Novelty-seeking)
* **مستقل مزاجي** (Persistence)

اهي خاصيتون دماغ جي مختلف حصن ۽ ڪيميائي مادن (جهڙوڪ ڊوپامين ۽ آڪسي ٽوسن) سان ڳنڍيل آهن.

## ماحولياتي عنصر
شخصيت رڳو جينيات تي ٻڌل ناهي، پر ماحول به ان کي گهڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. **ميري اينس ورٿ** جي "Strange Situation" واري تجربي مان ثابت ٿيو ته ماءُ پيءُ جو رويو ٻار جي شخصيت کي متاثر ڪري ٿو. اهي ٻار جيڪي پنهنجي گهر ۾ محفوظ محسوس ڪن ٿا، اهي اڳتي هلي وڌيڪ اعتماد وارا ۽ ملنسار ٿين ٿا.

ان کان علاوه، همعصرن جو گروهه (Peer groups) به شخصيت تي وڏو اثر وجهي ٿو. ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته وڏي ٿيڻ تي ماءُ پيءُ کان وڌيڪ دوستن جو اثر شخصيت تي نمايان ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
ڪئريليا

**جمهوريه ڪئريليا** (Republic of Karelia؛ روسي: Республика Карелия؛ ڪيريليئن ٻولي: Karjalan Tazavalda؛ فنش: Karjalan tasavalta؛ Vesuvius: Karjalan Tazovaldkund) روس جي هڪ وفاقي ماتحت (جمهوريه) آهي جيڪي اتر يورپ ۽ اتر اولهه روس ۾ واقع آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ پيٽروزوڊسڪ شهر آهي. سال 2010ع جي آدمشماري جي مطابق ان جي آبادي 643,548 هئي.

The **Republic of Karelia**, or simply **Karelia** or **Karjala** (; ) is a republic of Russia situated in the northwest of the country. The republic is a part of the Northwestern Federal District, and covers an area of , with a population of 533,121 residents. Its capital is Petrozavodsk.

The modern Karelian Republic was founded as an autonomous republic within the Russian SFSR, by the Resolution of the Presidium of the All-Russian Central Executive Committee (VTsIK) on 27 June 1923 and by the Decree of the VTsIK and the Council of People's Commissars of 25 July 1923, from the Karelian Labour Commune. From 1940 to 1956, it was known as the Karelo-Finnish Soviet Socialist Republic, one of the republics of the Soviet Union. In 1956, it was once again made an autonomous republic and remained part of Russia following the dissolution of the Soviet Union in 1991.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون
زمرو:ڪئريليا
زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا
گٺل پيٺل خيال

thumb|upright|18هين صديءَ جو هڪ نقشو جيڪو دنيا جي مختلف قومن کي هڪ خاص انداز ۾ ظاهر ڪري ٿو.

**اسٽيريئو ٽائپ** (Stereotype) يا **گٺل پيٺل خيال**، سماجي نفسيات ۾ ماڻهن جي ڪنهن خاص گروھ يا زمري بابت هڪ عام ڪيل راءِ يا عقيدي کي چئبو آهي. هي هڪ اهڙي توقع آهي جيڪا ماڻهو ڪنهن خاص گروهه جي هر فرد مان رکندا آهن؛ مثال طور، ان گروهه جي شخصيت، پسند، ظاهري صورت يا قابليت بابت اڳواٽ فيصلو ڪري وٺڻ.

اسٽيريئو ٽائپس معلومات کي تيزيءَ سان پرکڻ ۾ مدد ڪن ٿا، پر اهي اڪثر غلط، غير حقيقي ۽ نئين معلومات کي قبول نه ڪندڙ هوندا آهن. اهي مثبت، ناڪاري يا غير جانبدار ٿي سگهن ٿا. انهن کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
# **واضح (Explicit) اسٽيريئو ٽائپ**: اهي جن بابت انسان شعوري طور آگاهه هوندو آهي.
# **غير واضح (Implicit) اسٽيريئو ٽائپ**: اهي جيڪي لاشعور ۾ هوندا آهن ۽ انسان کي انهن جي خبر ناهي هوندي.

## واضح اسٽيريئو ٽائپ (Explicit stereotypes)
واضح اسٽيريئو ٽائپ اهو عقيدو آهي جنهن بابت ماڻهو باخبر هوندو آهي ۽ شعوري طور ٻين بابت فيصلو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي. جيتوڻيڪ شعوري ڪوشش سان اهڙي تعصب کي گهٽائي سگهجي ٿو، پر اڪثر ائين ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي ڇو ته انسان يا ته تعصب کي تمام گهڻو وڌائي پيش ڪري ٿو يا تمام گهٽ.

## غير واضح اسٽيريئو ٽائپ (Implicit stereotypes)
غير واضح اسٽيريئو ٽائپس ماڻهن جي لاشعور ۾ هوندا آهن، جن تي سندن ڪو اختيار ناهي هوندو. مثال طور، ڪو شخص مڃي سگهي ٿو ته عورتون ۽ مرد برابر جا ذهين آهن، پر لاشعوري طور هو اليڪٽريشن (Electrician) جي پيشي کي مردن سان ۽ استاد جي پيشي کي عورتن سان وڌيڪ منسوب ڪندو.

## ٻين سماجي روين سان تعلق
اسٽيريئو ٽائپس، **تعصب** (Prejudice)، **نسل پرستي** (Racism)، ۽ **امتيازي سلوڪ** (Discrimination) پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن پر مختلف تصور آهن.

* **اسٽيريئو ٽائپ** (دماغي پهلو): ڪنهن گروهه بابت ڄاڻ يا عقيدو (مثال: "سڀ پوليس وارا ڊونٽ پسند ڪن ٿا").
* **تعصب** (جذباتي پهلو): ڪنهن گروهه بابت جذباتي ردعمل، عام طور تي ناپسنديدگي.
* **امتيازي سلوڪ** (عملي پهلو): ڪنهن گروهه سان ڪيو ويندو فعل يا عمل.

## اسٽيريئو ٽائپ جو مواد (Content)
اسٽيريئو ٽائپ مواد مان مراد اهي خاصيتون آهن جيڪي ماڻهو ڪنهن گروهه سان منسوب ڪن ٿا. جديد نفسيات ۾ "اسٽيريئو ٽائپ ڪنٽينٽ ماڊل" (SCM) موجب، ماڻهو ٻين گروهن کي ٻن بنيادي پئمانن تي پرکين ٿا: **گرمجوشي** (Warmth) ۽ **قابليت** (Competence).

* **گرمجوشي** جو تعلق ان ڳالهه سان آهي ته ڪو گروهه اسان جو مقابلو (Competition) ڪري ٿو يا نه. جيڪڏهن مقابلو ناهي ته اسان کين "گرمجوش" (Warm) سمجهنداسين.
* **قابليت** جو تعلق ان گروهه جي سماجي حيثيت (Status) سان آهي. وڌيڪ حيثيت وارن کي "قابل" سمجهيو ويندو آهي.

ان ماڊل موجب، ڪجهه گروهه اهڙا آهن جن سان همدردي ڪئي ويندي آهي پر کين قابل ناهي سمجهيو ويندو (جهڙوڪ بزرگ ماڻهو)، ۽ ڪجهه اهڙا آهن جن کي قابل سمجهيو ويندو آهي پر کين پسند ناهي ڪيو ويندو (جهڙوڪ تمام وڏا امير ماڻهو).

## انگ اکر ۽ حقيقتون
اسٽيريئو ٽائپس بابت ڪجهه اهم انگ اکر هيٺ ڏجن ٿا:

## ڪم (Functions)
شروعاتي دور ۾ سمجهيو ويندو هو ته رڳو سخت مزاج يا آمراڻي سوچ وارا ماڻهو اسٽيريئو ٽائپس تي ڀاڙين ٿا. پر جديد تحقيق ثابت ڪيو آهي ته اهي سڄي سماج ۾ پکڙيل آهن ۽ انسان جي دماغ جي معلومات کي تيزيءَ سان منظم ڪرڻ جو هڪ فطري طريقو آهن.

## حوالا
ڪالميڪيا

**جمهوريه ڪالميڪيا** (انگريزي: Republic of Kalmykia؛ روسي: Республика Калмыкия، ريسپبليڪا ڪالميڪيا؛ اوئيرات: Хальмг Төнһч، خلمگ تانگھچ) روس جي هڪ وفاقي ماتحت (جمهوريه) آهي، جيڪا يورپي روس جي وولگا علائقي ۾ واقع آهي. هي جمهوريه ڏاکڻي وفاقي ضلعي جو حصو آهي. ڏکڻ ۾ داغستان، ڏکڻ اولهه ۾ اسٽاوروپول ڪرائي، اتر اولهه ۽ اتر ۾ وولگوگراد اوبلاست، اتر ۽ اوڀر ۾ آسترخان اوبلاست، اولهه ۾ روستوف اوبلاست، اوڀر ۾ ڪيسپين سمنڊ ۽ ڪيسپين ڊپريشن ذريعي ڪوما ندي ڪالميڪيا جي داغستان سان قدرتي سرحد ٺاهي ٿي. ڪالميڪيا يورپ اندر واحد رياست آهي، جتي هڪ ڌرمي مذهب غالب مذهب آهي. ڪالميڪ ماڻهن جي اڪثريت گيلوگ ۽ ڪاگيو نسل جي وجرايانا تبتي ٻڌمت جا پيروڪار آهن.

ڪالميڪيا جي پکيڙ **76,100** چورس ڪلوميٽر (**29,400** چورس ميل) ۽ آبادي **2,75,000** رهاڪن جي آهي، جيڪي جمهوريه جي سال **2010ع** جي آدمشماري موجب آبادي **2,89,481** سان گهٽ آھي. ڪالمڪ جمهوريه، اوئرات منگولين نسل جي ڪالمڪ ماڻهن جو گهر آهي، جيڪا گهڻو ڪري تبتي ٻڌ ڌرم جا پوئلڳ آهن. جمهوريه جي گاديءَ جو هنڌ ايلسٽا شهر آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون
زمرو:ڪالميڪيا
ٽووا

**جمهوريه ٽووا** (Republic of Tuva؛ <small>روسي</small> : Респу́блика Тыва́؛ ٽووا ٻولي: Тыва Республика) يا "ٽووا" (روسي: Тува́) روس جي هڪ وفاقي ماتحت (جمهوريه) آهي، جن کي روسي فيڊريشن جي آئين ۾ هڪ رياست پڻ چيو وڃي ٿو. اها ڏکڻ سائبيريا ۾، ايشيا جي جاگرافيائي مرڪز ۾ واقع آهي. ان جون حدون ڪراسنويارسڪ ڪرائي، ارکوتسڪ اوبلاسٽ ۽ روس جي التائي، خاڪسيا ۽ بورياٽيا جمهوريتن سان ملن ٿيون. جڏهن ته ڏکڻ ۾ ان جي بين الاقوامي حدون منگوليا سان ملڻ ٿيون. ان جي گاديءَ جو هنڌ "ڪزل" شهر آهي، جن جي آبادي سال 2010ع جي آدمشماري موجب 3,07,930 هئي.

وچئين دور کان وٺي، ٽووا تي چيني خاندانن ۽ خانه بدوش خانيتن جي هڪ سلسلي جو ڪنٽرول هو. 1758ع ۾، ٽووا چين جي آخري شاهي خاندان، چنگ خاندان جي تحت آيو، جيڪو ٻاهرين منگوليا جي "تانو اورين خائي علائقي" جي نالي سان مشهور هو. ٽووا سال 1911ع جي زنائي انقلاب کان پوءِ "يورين خائي جمهوريه" جي نالي سان الڳ ٿي ويو، جنهن چين جي جمهوريه ٺاهي. سال 1914ع ۾ اهو يورين خائي ڪرائي جو روسي محافظ بڻجي ويو ۽ 1921ع ۾ ان جي جاءِ تي نامزد آزاد تووان عوامي جمهوريه، جيڪي سال 1926ع تائين سرڪاري طور تي "تانو تووا" جي نالي سان مشهور هو، رکيو ويو.  صرف ان جي پاڙيسرين سوويت يونين ۽ منگوليا پاران تسليم ڪيو ويو، ان کان اڳ جو سال **1944**ع ۾ اڳوڻي روسي سوويت فيڊريٽو سوشلسٽ جمهوريه ۾ شامل ڪيو ويو. **1990**ع ۾، سوويت يونين جي خاتمي دوران، نسلي روسين خلاف عليحدگي پسند تشدد جي هڪ لهر هڪ هجرت ۽ اومون خاص پوليس جي تعينات کي جنم ڏنو. 

2021ع تائين، نسلي ٽووان آبادي جو %88.7 آهن. اهي ٽووان ٻولي کي پنهنجي مادري زبان طور ڳالهائين ٿا. نسلي روسي %10.1 آهن ۽ روسي ٻولي ڳالهائين ٿا. ٻئي ٻوليون سرڪاري آهن ۽ جمهوريه ۾ وڏي پيماني تي سمجھيون وينديون آهن. عظيم خورل ٽووا جي علائقائي پارليامينٽ آهي. سال 2012ع تائين، %61.8 ٻڌمت جي پيروي ڪن ٿا ۽ %8 ٽينگريزم يا ٽووا شمنزم جي پيروي ڪن ٿا.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ٽووا
زمرو:روس جي جمهوريتون
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
موردوويا

**جمهوريه موردوويا** (روسي: Республика Мордовия)، جن کي "موردوينيا" (Mordvinia) به چيو ويندو آهي، روس جي هڪ وفاقي ماتحت (جمهوريه) آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ سارانسڪ شهر آهي. سال 2010ع جي مردم شماري موجب، جمهوريه جي آبادي 8,34,755 هئي.

**Mordovia** ( ), officially the **Republic of Mordovia**, is a republic of Russia, situated in Eastern Europe. Its capital is the city of Saransk. As of the 2010 Census, the population of the republic was 834,755. Ethnic Russians (53.1%) and Mordvins (39.8%) account for the majority of the population.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون
زمرو:موردوويا
ڪاراچئ-سرڪيشيا

**ڪراچئ-چيرڪيس جمهوريه** (انگريزي: Karachay-Cherkess Republic؛ روسي ٻولي : Карачаево-Черкесская Республика؛ ڪراچئ-بلڪار ٻولي: Къарачай-Черкес Республика؛ ڪبارديني: Къэрэшей-Черэжейская)، ڪاراچئ-سرڪيشيا ۽ ڪراچئ-سرڪيشيائي جمهوريه جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، روس جي هڪ وفاقي ماتحت جمهوريه آهي جيڪي اتر قفقاز ۾ واقع آهي. سال 2021ع ۾ جمهوريه جي آبادي 4,69,865  هئي، جيڪي سال 2010ع جي آدمشماري موجب آبادي 4,77,859 کان گهٽ آهي. چرڪيسڪ سڀ کان وڏو شهر ۽ جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ آهي.

ڪاراچئ-سرڪيشيا روس جي نسلي جمهوريه مان هڪ آهي، جيڪي بنيادي طور تي مقامي ڪاڪيشيائي ترڪ ڪاراچائي ماڻهن ۽ چرڪيس يا سرڪيشيائي ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو. ڪراچائي آبادي جو تقريباً %44 سان سڀ کان وڏو نسلي گروهه ٺاهيندا آهن. ان کان پوءِ روسي (%27) ۽ چرڪيس (%13) آهن. چرڪيس گهڻو ڪري بيسلني ۽ ڪبارڊين قبيلن مان آهن. جمهوريه ۾ پنج سرڪاري ٻوليون؛ روسي، ابازا، چرڪيس (ڪبارڊين)، ڪراچائي-بالڪار، ۽ نوگائي آهن.

ڊان اسٽيپ جي اترئين ڪناري تي هڪ ننڍڙي پٽي کانسواءِ، جمهوريه جي علائقي جو وڏو حصو قفقاز جبلن جي اندر آهي. ڪراچائي-چرڪيسيا اولهه ۾ ڪراسنودار ڪرائي، اتر-اوڀر ۾ اسٽاوروپول ڪرائي، ڏکڻ-اوڀر ۾ ڪبارڊينو-بالڪاريا ۽ ڏکڻ-اولهه ۾ جارجيا سان هڪ بين الاقوامي حد رکي ٿو. يورپ جو بلند ترين جبل، ماؤنٽ ايلبرس،  ڪبارڊينو-بلڪيريا جي سرحد تي واقع آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون
زمرو:ڪاراچئ-سرڪيشيا
زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا
ماري ايل

**ماري ايل جمهوريه** (روسي: Республика Марий Эл؛ ميداني ماري: Марий Эл Республик؛ جبل واري ماري: Мары Эл Республик) روس جي هڪ وفاقي ماتحت جمهوريه آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ يوشڪر-اولا شهر آهي. سال 2010ع جي روسي آدمشماري موجب ماري ايل جي آبادي 6,96,459 هئي.

**Mari El**, officially the **Mari El Republic**, is a republic of Russia. It is in the European region of the country, along the northern bank of the Volga River, and administratively part of the Volga Federal District. The republic has a population of 696,459 (2010 Census). Yoshkar-Ola is the capital and largest city.

Mari El, one of Russia's ethnic republics, was established for the indigenous Mari people, a Finno-Ugric nation who have traditionally lived along the Volga and Kama Rivers. The majority of the republic's population are ethnic Russians (52.5%), with a significant Mari minority (40.1%), and smaller minority populations of Tatars and Chuvash. The official languages are Russian and Mari. Mari El is bordered by Nizhny Novgorod Oblast to the west, Kirov Oblast to the north, Tatarstan to the east, and Chuvashia to the south.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون
زمرو:ماري ايل
تجسس

thumb|upright=1.4|خلا ۽ دوربينون تجسس جي هڪ اعليٰ علامت رهيون آهن.

**تجسس** (Curiosity) هڪ اهڙي خاصيت آهي جنهن جو تعلق تجسس واري سوچ، جهڙوڪ ڳولا، جاچ پڙتال، ۽ سکيا سان آهي، جيڪا انسانن ۽ ٻين جانورن ۾ واضح طور نظر اچي ٿي. تجسس ترقياتي نفسيات (Developmental psychology) ۾ مدد ڪري ٿو، جنهن مان سکيا جو عمل ۽ علم توڙي مهارت حاصل ڪرڻ جي خواهش جنم وٺي ٿي.

تجسس کي هڪ ارتقائي مطابقت (evolutionary adaptation) پڻ سمجهيو ويندو آهي. ڪجهه تجسس رکندڙ جانور (جهڙوڪ ڪانءُ، آڪٽوپس، ڊولفن، هاٿي ۽ ڪوئا) معلومات حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته جيئن هو پنهنجي ماحول سان مطابقت پيدا ڪري سگهن. هن رويي کي "نيوفيلیا" (neophilia) چئبو آهي، يعني نين شين سان محبت.

## سبب (Causes)
تجسس جي شروعاتي تعريفن موجب هي معلومات حاصل ڪرڻ جي هڪ تحريڪي خواهش آهي.

**ڊينيل برلائن** (Daniel Berlyne) تجسس پيدا ڪندڙ عنصرن کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي:
# **جسماني متغيرات** (Psychophysical variables): جسماني شدت.
# **ماحولياتي متغيرات** (Ecological variables): ڪم جي اهميت.
# **تقابلي متغيرات** (Collative variables): نئين صورتحال، پيچيدگي، ۽ غير يقيني صورتحال جي وچ ۾ مقابلو.

## نظريا (Theories)

### تجسس-تحريڪ نظريو (Curiosity-drive theory)
هي نظريو ٻڌائي ٿو ته جڏهن اسان ڪنهن "غير يقيني صورتحال" يا "مبهم" حالت جو شڪار ٿيندا آهيون، ته اسان کي اها ڪيفيت ناپسند هوندي آهي. ان ناپسنديده احساس کي گهٽائڻ لاءِ اسان معلومات گڏ ڪندا آهيون ته جيئن ذهني سڪون حاصل ڪري سگهجي. جڏهن اسان ان اڻڄاتل شيءِ کي سمجهي وٺندا آهيون، ته اسان جو تجسس ختم ٿي ويندو آهي.

### مثالي-جوش جو نظريو (Optimal-arousal theory)
هي نظريو ان ڳالهه جي وضاحت ڪري ٿو ته ماڻهو اڪثر بغير ڪنهن خاص ضرورت جي به تجسس ڇو ظاهر ڪن ٿا. ان موجب هر انسان جو هڪ "مثالي جوش" (Optimal arousal) هوندو آهي. جيڪڏهن ماحول بورنگ هوندو ته اسان جوش وڌائڻ لاءِ نيون شيون ڳوليندا آهيون، ۽ جيڪڏهن ماحول تمام گهڻو پيچيده هوندو ته اسان ان کي سمجهي جوش کي مثالي سطح تي آڻڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون.

### ادراڪي-مستقلي نظريو (Cognitive-consistency theory)
هن نظريي موجب جڏهن اسان جي توقع ۽ اصل صورتحال جي وچ ۾ فرق هوندو آهي، ته تجسس پيدا ٿيندو آهي. اسان معلومات حاصل ڪري ان تضاد کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون.

## اعصابي نظام جو ڪردار
تجسس جو سڌو سنئون تعلق دماغ جي "انعامي رستي" (Reward system) سان آهي، جيڪو سکيا، يادگيري ۽ تحريڪ تي اثر انداز ٿئي ٿو.

### تحريڪ ۽ انعام
جڏهن اسان ڪا نئين شيءِ سکڻ جي توقع ڪندا آهيون، ته دماغ ۾ **ڊوپامين** (dopamine) جو اخراج ٿئي ٿو. ڊوپامين ئي اها ڪيميائي مادي آهي جيڪا نئين معلومات کي هڪ "انعام" طور تفسير ڪري ٿي.

#### نيوڪليس اڪمبنس (Nucleus accumbens)
نيوڪليس اڪمبنس (nucleus accumbens) نيورونز جو هڪ مجموعو آهي جيڪو انعامي رستي کي متحرڪ ڪرڻ ۾ اهم آهي. جڏهن اسان ڪا نئين شيءِ پسند ڪندا آهيون، ته هن حصي مان اوپيائيڊس (opioids) خارج ٿين ٿا، جيڪي اسان کي اها شيءِ وڌيڪ ڳولڻ تي مجبور ڪن ٿا.

## حوالا

زمرو:انساني رويا
جمهوريه ڪريميا

**جمهوريه ڪريميا** (انگريزي: Republic of Crimea؛ روسي: Республика Крым؛ ريسپبليڪا ڪرم؛ ڪريميائي تاتاري: Кърым Джумхуриети، قيرم جمهوريتي؛ يوڪريني: Республіка Крим، ريپبليڪا ڪريم) روس جي هڪ وفاقي ماتحت جمهوريه آهي، جيڪي ڪريميائي جزيري نما تي واقع آهي. هي علائقو يوڪرين ۽ روس جي وچ ۾ تڪراري آهي. 

16 مارچ 2014ع تي، ڪريميا جي خودمختيار جمهوريه جي روس نواز حڪومت، جن کي يوڪريني حڪومت تسليم نه ڪيو، روس جي حمايت سان هڪ ريفرنڊم ڪرايو. ريفرنڊم ڪميشن پاران اعلان ڪيل نتيجن موجب، 96.77 سيڪڙو ووٽر روس ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو. ڪريميا آزادي جو اعلان ڪيو ۽ ٻئي ڏينهن روس ۾ شامل ٿي ويو. يوڪرين ۽ گڏيل قومن جي ميمبر ملڪن جي اڪثريت واضح طور تي چيو آهي ته هنن ڪريميائي جزيره نما تي روسي حڪمراني کي تسليم نٿا ڪن. هن جي جواب ۾، روس ڪوسووو ۽ ڏکڻ سوڊان جو حوالو ڏنو، جڏهن گڏيل قومن جو عالمي ادارو انهن جي علحدگي جي حمايت ڪئي هئي.

ڪريميا جي جمهوريه روس جي ٻن وفاقي ماتحتن مان هڪ آهي جيڪا ڪريميائي وفاقي ضلعي ۾ آهن، ٻيو روس جو وفاقي شهر، سيواستوپول آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*جي سرڪاري ويب سائيٽ 
*گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 68/262. "يوڪرين جي علائقائي سالميت." 27 مارچ 2014 
*گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 73/194. "ڪريميا جي خودمختيار جمهوريه ۽ سيواستوپول (يوڪرين) شهر ۽ ڪاري سمنڊ ۽ ازوف سمنڊ جي ڪجهه حصن جي فوجي سازي جو مسئلو." 17 ڊسمبر 2018 
*[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 73/263. "ڪريميا جي خودمختيار جمهوريه ۽ سيواستوپول (يوڪرين) شهر ۾ انساني حقن جي صورتحال." 22 ڊسمبر 2018
[زمرو:جمهوريه ڪريميا]
زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:روس جي جمهوريتون