open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اسان جي سنڌ

سهڻي پبليڪيشن حيدرآباد جي ”آڳاٽو ادب“ سلسلي جو پهريون ڪتاب ”اسان جي سنڌ“، -اپريل- 1972ع ۾ مشهور اديب ۽ پبلشر طارق اشرف، سهڻي پبليڪيشن، الهندي ڪچي، حيدرآباد مان ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، جون 1947ع ۾، موهن پنجابيءَ، -باغي- پبليڪيشن، هندستاني ساهتيه آستان، فريئر روڊ، ڪراچيءَ مان ڇپائي پڌرو ڪيو هو. پهرئين ايڊيشن جو پيش لفظ، نامياري شاعر شيخ -اياز- لکيو هو، جنهن ۾ ورهاڱي کان اڳ جي حالتن تي لکيل اصلوڪين ڪهاڻين جي پسمنظر تي لکندي، شيخ -اياز- سنڌي هندن کي لڏپلاڻ کان روڪڻ ۽ سنڌ ۽ سنڌي سڀيتا سان ڳنڍجي رهڻ جي -تلقين- ڪندي لکيو آهي ته هندو مسلم عوام کي متحد ٿي جاگيرداري ۽ سرمائيداري قوتن جو مقابلو ڪرڻو آهي. هن وڌيڪ لکيو آهي ته هي ڪهاڻيون انهيءَ محبت، اتفاق، حب الوطنيءَ ۽ -بغاوت- جو نتيجو آهن. اڄ اسين -ترقي- پسند اديب هن سماج جي مدي خارج تصورن ۽ رجعت پسند خيالن سان -ٽڪر- کائي رهيا آهيون، جيڪي سياست حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي آهي.

## حوالا
اسان جيئن جيئي ڪو

هن ڪتاب جو مصنف عبدالواحد آريسر آهي. آريسر صاحب پنج مهينا چار ڏينهن ٽارچر سيلن ۾ رهندي جيڪا سزا ڀوڳي، هيءُ ڪتاب ان سزا جو مڪمل احوال آهي. آريسر صاحب هن ڪتاب ۾ پنهنجي بي گناهيءَ جو ڪيس چڱيءَ ريت وڙهيو آهي. سندس عبارت وڻندڙ، سليس ۽ روان ٻوليءَ ۾ لکيل آهي. هيءُ ڪتاب جهانزيب پرنٽنگ پريس، حيدرآباد ۾ ڇپيو ۽ ڀٽائي ڪميونيڪيشن ٽنڊي آدم جي مالڪ ساگر ڏهراج، -آڪٽوبر- 1998ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، فيبروري 1999ع ۾، نيو فيلڊس پبليڪيشن حيدرآباد، ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جي قيمت 100 رپيا آهي.
## حوالو

## حوالا

زمرو:جيل ڊائري
اسان ڇو مسلمان ٿياسين؟ (ڪتاب)

هي ڪتاب پروفيسر عبدالغني فاروق جي ڪتاب جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو عبدالرحمٰن جتوئي ۽ ارباب علي چوهاڻ گڏجي ڪيو آهي، هي ڪتاب 1987ع ۾ سنڌ مسلم ادبي اڪيڊمي، سکر پاران ڇپجي پڌرو ٿيو. هن ڪتاب ۾ تقريباً ويهن شخصيتن جا مسلمان ٿيڻ جي باري ۾ قصا سندن زباني بيان ٿيل آهن. انهن شخصيتن ۾ سر جلال الدين لارڊ برنٽن، مولانا عبيدالله سنڌي، ڊاڪٽر عبدالڪريم جرمانوس، شيخ عبدالمجيد سنڌي، عمر فاروق عبدالله، علي محمد موري، پروفيسر غازي احمد، ڊاڪٽر غزينيه، مجاهد اسلام، علامه محمد اسد، محمد صديق، محمد مارما ڊيوڪ پڪٿال، شيخ بشير احمد، ڊاڪٽر اسلام الحق، يوسف الاسلام، بيگم مولانا عزيز گل، مريم جميله، راجڪماري جاويد بانو بيگم، فاطمه هيرين ۽ جميله خاتون شامل آهن. 120 صفحن تي مشتمل، رنگين ٽائيٽل سان پڪي جلد واري هن ڪتاب جي قيمت 10 روپيا آهي.

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:اسلامي ادب
زمرو:اسلامي ڪتابون
اسپنج

**اسفَنج** يا **اسپنج** (Sponges)، يوڪيريئوٽا جي ڪنگڊم، اينيميليا (Animalia) جو ھڪ فائلم آھي جنھن جو نالو پوريفيرا (Porifera) آھي. اها غير ڪرنگھيدار جانورن جو فائلم ۽ رشتي ۾ ڊپلوبلاسٽ جاندارن جي ڀينرن ۾ شمار ٿين ٿا. 

ھن جانور جا جيو گھرڙا تمام سادہ ھوندا آھن جيڪي ھڪ شڪل کان ٻي شڪل ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. ھنن جي اندر نہ تنتي سرشتو (Nervous system) ھوندو آھي نہ اي ھاضمي جو نظام ۽ نه  وري رت جي گردش جھڙو ڪو سرشتو ھوندو اٿن. ان جي بدران انھن ۾ پاڻي جو وھڪرو گذرندو رھندو آھي، جن کان آڪسيجن ۽ خوراڪ ملندي اٿن ۽ فالتو مادا نيڪال ٿيندا اٿن. اھو هڪ قسم جي سامونڊي مخلوق آهي، جيڪا گروهن ۾ رهي ٿي. اها سمنڊ جي تري ۾ يا سامونڊي پهاڙ (Coral Reef) جي پاسن کان چنبڙيل هوندي آهي. قدرتي طرح هن جو جسم جيليءَ يا پنير جهڙو کوکلو ٿئي ٿو ۽ وقت اچڻ تي هي خودبخود ٻه اڌ ٿئي ٿو ۽ ٻئي اڌ حصا، جدا جدا حيثيت سان وري پاڻ مان ٻيو جسم پيدا ڪن ٿا. اهو جسم سُڪڻ کان پوءِ نرم ۽ سوراخدار ٿي پوندو آهي. جيڪو گهڻن ڪمن ۾ ايندو آهي. هن ۾ پاڻياٺ چهڻ جي گهڻي صلاحيت آهي. اسپنج جانورن جي ارتقائي وڻ مان پنھنجي ساڳين ابن ڏاڏن کان ڌار ٿيندڙ ھي پھرين شاخ ھيو. تنھن ڪري کيس جانورن جي ڀيڻ جو درجو ڏنو ويو.

## حوالا

زمرو:فائلا
زمرو:حيوانات
زمرو:غير ڪرنگھيدار جانور
زمرو:ٽيڪسانومي (حياتيات)
اسان زنده رھنداسين

هيءُ ڪتاب فلسطين جي مشهور انقلابي عورت ليليٰ خالد جي آتم ڪهاڻي اهي، جنهن ۾ سندس جدوجهد ۽ ذاتي زندگيءَ جو احوال ڏنل آهي. سنڌيءَ ٻوليءَ جي نامياري ليکڪ زيب سنڌيءَ هن ڪتاب کي اردوءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. ڪرائون سائيز ۽ ڪچي جلد سان 240 صفحن واري هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1983ع ۾ ۽ ٻيو ڇاپو 1984ع ۾ سڳنڌ پبلڪيشن، لاڙڪاڻي پاران ڇپايو ويو. هن ڪتاب جي پهرين ڇاپي جي قيمت 20 رپيا ڄاڻايل آهي. روشني پبلڪيشن پاران هن ڪتاب جو ٽيون ڇاپو 1991ع ۾ ڪرائون سائيز ۾ ۽ چوٿون ڇاپو ڊيمي سائيز ۾ پڪي جلد سان 2008ع ۾ ڇپايو ويو آهي. جنهن جا 144 صفحا آهن.

## حوالا
اسپيڪٽرم

**اسپيڪٽرم** یا **طیف** (The Spectrum): جڏهن به منشور (ٽه ڪنڊي بلور) مان سج جي روشني يا اڇي روشنيءَ جي ورڇ (Dispersion) ٿئي ٿي ته مختلف رنگن جي پٽي ٺهي ٿي، جنهن ۾ ڳاڙهو، نارنگي، پيلو، سائو، آسماني، بنفشي ۽ واڱڻائي رنگ ٿين ٿا. اهڙيءَ طرح ٺهيل رنگن جي پٽي کي اسپيڪٽرم (Spectrum) چئبو آهي. هن جا رنگ ترتيب سان ٻارن کي ياد ڪرائڻ لاءِ انگريزيءَ ۾ هڪ لفظ "Vibgyor" ٺهيل آهي. انڊلٺ ۾ به اهي ئي رنگ ڏسبا آهن.

اسپيڪٽرم (جمع: spectra) هڪ شرط آهي جيڪا قدرن جي مخصوص سيٽ تائين محدود ناهي پر مختلف، پر بغير ڪنهن ڪٽ جي، هڪ تسلسل ۾ ٿي سگهي ٿي. طيف يا اسپيڪٽرم لفظ پهريون ڀيرو سائنسي طور تي، رنگن جي قوس قزح کي ظاهري روشني ۾ بيان ڪرڻ لاءِ منشور (Prism) مان گذرڻ کان پوءِ، بصري طور تي استعمال ڪيو ويو. جيئن روشنيءَ جي سائنسي سمجھه ۾ واڌارو ٿيو، تيئن ان جو اطلاق پوري برقي مقناطيسي اسپيڪٽرم تي ٿيو. اهو ان ڪري موج جي ڊيگهه (Wavelengths) جي حد تائين نقشن جي هڪ حد تائين نقشو بنجي ويو، جيڪي سمجهيا وڃن ٿا "قوس قزح جا رنگ" ۽ ٻيون خاصيتون جيڪي موج جي طول و عرض سان ملن ٿيون جيڪي ظاهر ٿيندڙ روشني اسپيڪٽرم کان ٻاهر آهن. 

اسپيڪٽرم ان کان پوءِ، بصريات کان ٻاهر عنوانن تي،  قياس سان لاڳو ڪيو ويو آهي. اهڙيء طرح، هڪ "سياسي راء جي اسپيڪٽرم" بابت، يا دوا جي "سرگرميء جو اسپيڪٽرم"، يا "آٽزم اسپيڪٽرم" بابت ٿي سگهي ٿو. انهن استعمالن ۾، هڪ اسپيڪٽرم اندر قدر شايد صحيح مقدار جي انگن يا وصفن سان لاڳاپيل نه هجن. اهڙا استعمال شرطن يا رويي جي هڪ وسيع رينج کي گڏ ڪن ٿا ۽ بحث جي آسانيءَ لاءِ هڪ واحد عنوان هيٺ اڀياس ڪن ٿا. اسپيڪٽرم جي اصطلاح جا غير سائنسي استعمال ڪڏهن ڪڏهن گمراهه ڪندڙ هوندا آهن. مثال طور، سياسي راءِ جو هڪ واحد کاٻي-ساڄي اسپيڪٽرم ماڻهن جي سياسي عقيدن جي مڪمل حد تي قبضو نٿو ڪري. سياسي سائنسدان سياسي راءِ کي وڌيڪ صحيح نموني بيان ڪرڻ لاءِ مختلف قسم جي ٻن-محوري (biaxial) ۽ گهڻ-محوري (multiaxial) نظام استعمال ڪندا آهن. 

اسپيڪٽرم جي اڪثر جديد استعمالن ۾، ٻنهي جي آخر ۾ انتها جي وچ ۾ هڪ متحد موضوع آهي. اهو هميشه پراڻي استعمال ۾ صحيح نه هو.

## حوالا

زمرو:بصريات
زمرو:لسانيات
است

لاڙ جي جابلو تَرَ ۾ جتن جو گذران عموماً اُٺين جي کير تي هوندو آهي، جيڪو کين جهنگ ۾ اُٺن چارڻ وقت مُيسر ٿيندو آهي. اُٺين جي کير جي لسيءَ، اُٺين جي ڄمايل کير ۽ اُٺين جي کير مان ڄمايل ڌؤنري کي ”اُست“ چوندا آهن.

## حوالا
استاد (ڪتاب)

هيءُ ڪتابڙو سيد غلام مصطفيٰ شاهه جو لکيل آهي، جنهن ۾ -استاد- جي اهميت، فرضن بابت تفصيل لکيل آهي. نه رڳو استادن پر شاگردن لاءِ پاڻ هيءُ ڪتاب رهبري جي صورت رکي ٿو. هن ڊيمي سائيز ۽ ڪچي جلد واري ڪتاب ۾ صفحا 16 ڏنل آهن. سنڌ ٽيڪسٽ بوڪ بورڊ، حيدرآباد، سال 1972ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا

زمرو:1972ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
استاد شفيع فقير

**استاد شفيع فقير**، ٿرپارڪر جي گڍڙي نالي وسنديءَ ۾ فقير موليٰ بخش جي گهر 1960ع ڌاري ڄائو. راڳ ويراڳ کيس ورثي ۾ مليو آهي، ڇو ته سندس خاندان پيڙهين کان وٺي ڳائيندو پيو اچي. هن راڳ جي باقاعدي تربيت -استاد- شادي فقير کان ورتي. -ان- کان سواءِ هن -استاد- مجيد خان (سارنگي نواز) کان پڻ ڪافي گُر ۽ سُر سکيا. -ٿر- هونئن به سُر سنگيت ۽ ثقافتي ورثي جي لحاظ کان مالا مال آهي، پر -ٿر- موسيقيءَ جي ميدان ۾ جيڪي به سريلا فنڪار پيدا ڪيا آهن، -تن- ۾ موجوده دور ۾ -استاد- شفيع فقير جو نالو مٿانهون آهي. هو سنڌي پرڪاش، لوڪ راڳ ۽ ڪلاسيڪي موسيقيءَ کان نه رڳو واقف آهي پر انهن تي عبور به رکي ٿو. هي نوجوان فنڪارن ۾ نه رڳو پڙهيل لکيل آهي پر راڳ، راڳڻين، سُرن، ڪلاسيڪي ۽ سنڌي راڳ جي فرق وغيره تي خوبصورت انداز ۾ گفتگو ڪري ۽ ويچار ونڊي سگهندو آهي. هو نه رڳو اسٽيج ۽ محفل جو راڳي آهي، پر ريڊيي ۽ ٽي. وي تي پڻ پاڻ مڃائي چڪو آهي. هن ريڊيو ۽ ٽي .وي -تان- هڪ ئي سال 1989ع ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو، سندس پسند جي راڳن مان مالڪوس، درٻاري، راڻو، سورٺ، ڀيرومارو، ڪوهياري ۽ -ڀيروي- شامل آهن. هن شاهه لطيف، صوفي صادق فقير، منٺار فقير، -ڀڳت- ڪبير، ميران ٻائي، سچل سرمست، بلهي شاهه، خواجه غلام فريد، مصري شاهه، مل محمود، محمد فقير کٽياڻ، رکيل شاهه، بيدل سائين ۽ ٻين صوفين ۽ ويدانتي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن مان شيخ اياز، استاد بخاري، امداد حسيني، نارائڻ شام، حليم باغي، -اياز- گل، وفا پلي، حاجي ساند ۽ ٻين کي به خوب ڳايو آهي. ڪافيءَ جي شاعرن مان حسن بخش شاهه ڊٺڙي واري، صوفي خوش خير محمد، طالب الموليٰ، عبدالڪريم پلي، عارف الموليٰ ۽ ٻين کي ڳائي پاڻ مڃائي چڪو آهي. هو راڳ جي دنيا ۾ -استاد- شادي فقير، -استاد- منظور علي خان، محمد يوسف ۽ سينگار علي سليم کي پسند ڪري ٿو، کيس ڪيترائي اوارڊ ملي چڪا آهن، -جن- ۾ شاهه لطيف اوارڊ، مصري شاهه اوارڊ، لوڪ سنگيت اوارڊ، صوفي صادق فقير اوارڊ ۽ ٻيا ڪيترا اعزاز مليا اٿس. شفيع فقير هندستان جي مختلف شهرن ۾ ۽ يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ به ڳائي آيو آهي. هن عمرڪوٽ ۾ سنگيت سکيا گهر قائم ڪيو آهي، -جتي- نوجوان راڳين کي باقاعدي تربيت ڏيندو رهي ٿو. سندس مستقل رهائش، نيو ڇور شهر ۾ آهي.

## حوالا
احمد خان

**استاد احمد خان** هڪ خانداني گويو هو ۽ سنڌ جو ممتاز موسيقار ليکيو ويندو هو. سندس پيءُ شادي خان به هڪ برک موسيقار ٿي گذريو آهي. سندس ڀائر گامڻ خان ۽ ڪريم بخش خان به پنهنجي دور جا مڃيل موسيقار هئا. -استاد احمد خان- ٽپي ۽ ڌر پڌ جو ماهر هو، مگر پوءِ سمورو توجهه خيال طرف ڏنائين. سندس آواز ۾ خاص قسم جو تاثر هو، انهن خوبين سبب ٻاهرين ملڪن ۾ به سندس عزت هئي. نيپال جي مهاراجا جي دعوت تي اوڏانهن هليو ويو ۽ سندس درٻاري ٿي رهيو. وفات به اُتي ڪيائين. -استاد- -جمالو- خان ۽ -استاد منظور علي خان- سندس خاندان مان آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي راڳي
الھڏنو نوناري

**استاد الهڏنو نوناري** (انگريزي:Ustad Allah Dino Noonari) سنڌ جو مشهور ڪلاسيڪل راڳي هو.

## زندگي جو احوال
استاد الهڏنو نوناري، سر زمين سنڌ جو ممتاز گائڪ ٿي گذريو آهي، هن 1885ع ۾ سکر ويجهو ڳوٺ باگڙجي، هاڻوڪو شڪارپور ضلعو ۾ جنم ورتو. هيءُ سنڌ جو پهريون گائڪ هو، جنهن ديسي سنڌيءَ راڳ سان گڏ، ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ بہ ۾ُهارت حاصل ڪئي. خاص طور تي ”تان“ ۾ وڏي مهارت رکندو هو. -استاد عاشق علي خان- جو شاگرد بڻيو ۽ گهڻي ڀاڱي سندس انداز ۾ ئي ڳائيندو هو ۽ اڪثر ساڻس گڏ ڳائيندو هو. سندس آواز، سنهو، اوچو ۽ لوچدار هو، جنهن ۾ عجيب ترنم ۽ سوز موجود هو. هن خاصيت سبب هُو ڪافيون ۽ مرثيا نهايت پرسوز انداز ۾ ڳائي سگهندو هو. هن کي ”تلنگ“ راڳ تي وڏي مهارت حاصل هئي، -ان- کان سواءِ -آسا- ۽ -ڀيروي- بہ ڪمال جي ڳائيندو هو. هن ممبئي، لکنئو ۽ مدراس ۾ بہ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري پاڻ ملهايو. سندس سوين ڪلام ريڪارڊ ٿيل آهن.

## وفات
هن 21 جولاءِ 1951ع تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1885ع جون پيدائشون
زمرو:1951ع جون فوتگيون
زمرو:پاڪستاني ماڻهو
زمرو:سنڌي ماڻھو
استاد امير خان

سرتال جي هن نامياري گائڪ -استاد -امير- خان- کي قلندر شهباز جي ڪشش ڇڪي سنڌ آئي هئي، ۽ هن سيوهڻ شريف کي اچي پنهنجي مستقل رهائش جو هنڌ بنايو هو. هتان جي ماڻهن جي محبت ڏسي هميشه لاءِ هتي جو ٿي ويو هو. ٻئي مُک گويي خانصاحب عاشق علي خان جو مامو هو. سندس آواز ۾ هڪ قسم جو عجيب رس رچيل هو، گائڪي جي لحاظ کان هن تي دهلي گائڪيءَ جو گهڻو اثر هو. رباب وڄائڻ ۾ سندس ڪو ثاني نه هو.

## حوالا
امجد علي خان

**استاد امجد علي خان** (سرود نواز) 19 آڪٽوبر 1945ع ۾ گواليار ۾ پيدا ٿيو، جتي سندس والد استاد حافظ علي خان گواليار درٻار سان وابسته هو. امجد علي خان سرود وڄائڻ جي تعليم پنهنجي پيءُ، وقت جي عظيم سرود نواز، پدم ڀوشن استاد حافظ علي خان کان حاصل ڪئي.

## موسيقي

استاد امجد علي خان جو تعلق بين ڪارن جي ”سين“ گهراڻي سان آهي. سندس خاندان 6 پيڙهين کان وٺي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. گهڻو وقت اڳ سندس پرکن مان، پنهنجي وقت جو هڪ عظيم فنڪار، غلام بندگي خان بنگش، ڪابل مان رباب کڻي هندستان وارد ٿيو. غلام بندگي خان جي پٽ غلام علي خان هندستان جي موسيقيءَ کي نظر ۾ رکندي رباب کي سرود جي صورت ۾ تبديل ڪيو ۽ غلام علي خان جي خاندان مان ننهي خان، مراد علي خان، محمد امير خان ۽ استاد حافظ علي خان جيڪو استاد امجد علي خان جو پيءُ هو، پنهنجي وقت جا نامي گرامي سرود نواز گذري چُڪا آهن. استاد امجد علي خان جو پهريون يادگار پروگرام صرف 12 سالن جي عمر ۾ 1958ع ۾ منعقد ٿيو. سندس سرود تمام گهڻي تياريءَ سان وڄايل هوندو آهي. سندس باج به بي حد تاثير وارو آهي. استاد امجد علي خان هن دور جي ٻن عظيم سرود نوازن مان هڪ آهي. ٻيو سرود نواز استاد علي اڪبر خان آهي.

## پاڪستان جو دورو

استاد امجد علي خان 1981ع ۾ پاڪستان جو دورو ڪيو.

## اعزاز

استاد امجد علي خان کي مليل ايورڊ ۽ اعزاز:1 پدم شري 1975ع (صرف 30 سالن جي عمر ۾)، 2 سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ 1989ع، 3 تانسين ايوارڊ 1989ع، 4 پدم ڀوشن 1991ع.

## حوالا

زمرو:1945ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ
زمرو:ڀارتي مسلمان
زمرو:جيوت ماڻهو
استاد امير علي خان

-استاد- -امير- علي خان، 1961ع ڌاري، سخي پير ڪالوني حيدرآباد ۾، -استاد- رمضان عليءَ جي گهر ۾ ڄائو. شروعاتي -تعليم- قاضي عبدالقيوم اسڪول مان حاصل ڪيائين، جڏهن تہ مئٽرڪ نورمحمد هاءِ اسڪول ۽ انٽر سچل سرمست آرٽس ڪاليج حيدرآباد مان ڪيائين. 
ننڍي هوندي کان وٺي راڳ سان دلچسپي هئس. ابتدائي سکيا، پنهنجي پيءُ -استاد- رمضان عليءَ کان ورتائين. بعد ۾ خانصاحب -تان رس خان- جي ڏوهٽي، -استاد- واحد حسين خان کان باقاعدي سِکيو. موسيقار نياز احمد خان کان ڪمپوزيشن جي تربيت وٺي 1984ع ۾، پي ٽي ويءَ ڪراچي مرڪز تي اسسٽنٽ ڪمپوزر مُقرر ٿيو. هن وقت تائين سندس گيتن جا 9 کان وڌيڪ البم اچي چڪا آهن. هن لطيف سائينءَ جي شاعريءَ کي چئن ٻولين ۾ ڳائي، “Latif is Great” جي عُنوان سان هڪ البم -جاري- ڪرايو آهي، جيڪو سڪرنڊ جي ناز پراڊڪشن هائوس -جاري- ڪيو آهي. سندس فن جي مڃتا طور ادبي تنظيم ”ڪاروانِ ادب سنڌ“ ۽ آءِ جي سنڌ آفتاب نبيءَ ۽ ڪي.ٽي.اين طرفان کيس ايوارڊ مليا آهن. جڏهن ته 1996ع کان 1998ع تائين لڳاتار ٽي سال، مصري شاهه ايوارڊ حاصل ڪيو اٿس. -امير- علي خان،”سُر شاهه، سمنڊ“ جي نالي سان موسيقيءَ متعلق هڪ ڪتاب لکيو آهي، جيڪو سنڌي لئنگويج اٿارٽي 2007ع ۾ شايع ڪيو آهي، جنهن ۾ هن لطيف سائينءَ جي اهم راڳن بابت ڄاڻ ڏني آهي. سندس ٻيو ڪتاب شاهہ جي راڳ جي لکيت ۾ نوٽيشن جي -باري- ۾ آهي، جيڪو ڇپائيءَ جو منتظر آهي. موسيقيءَ جي سکيا لاءِ سندس هڪ ادارو ”شاهہ لطيف، ميوزڪ سينٽر“ نالي سان حيدرآباد ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. هن وقت -انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي- ۾ موسيقيءَ جي -استاد- طور سکيا ڏئي رهيو آهي.

## حوالا
استاد انور علي سانگي

مشهور فنڪار -استاد- -انور- علي ولد -اسد- -الله- سانگي پهرين -جنوري- 1949ع تي ڳوٺ سانگي تعلقي ميهڙ، ضلعي دادو ۾ پيدا ٿيو. پرائمري -تعليم- منڱواڻي پرائمري اسڪول سانگي تعلقي ميهڙ مان حاصل ڪيائين ۽ اڳتي پڙهي نه سگهيو. هن موسيقي سکڻ جي ابتدا 1970ع ۾ ڪئي، سندس پهريون -استاد- ميهر علي خان هو ۽ پوءِ -استاد منظور علي خان- کان سکيا ورتائين. سندس ڪيترائي آڊيو البم منظر عام تي اچي چڪا آهن. هن شاهه عبداللطيف ڀٽائيرح جي رسالي جي ٽيهن ئي سرن کي اصل راڳن ۽ راڳڻين ۾ ڪمپوز ڪيو آهي. سندس سڃاڻپ موسيقار ۽ گلوڪار واري آهي. -استاد- -انور- علي سنڌي، -اردو-، سرائڪي، فارسي ۽ هندي ٻولين ۾ ڳائي چڪو آهي. هن جو ”سارنگ سنگيت“ ڪلب لاڙڪاڻي ۽ ”آرٽ ڪائونسل آف -پاڪستان-“ لاڙڪاڻي سان واسطو آهي. -استاد- -انور- علي ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد تي 1975ع ڌاري پرفارم ڪيو. 1996ع ۾ ريڊيو -پاڪستان- لاڙڪاڻي -تان- موسيقيءَ جي سکيا ۽ سنڌي موسيقيءَ جي -تاريخ- جي حوالي سان هفتيوار پروگرام ”سنگيت جو سفر“ ۾ ڪم ڪيائين. -ان- کانسواءِ ريڊيو، ٽي. وي ۽ اسٽيج تي ڪيترن پروگرامن ۾ پرفارم ڪندو رهيو آهي. خاص طور سنڌ، -بلوچستان- ۽ پنجاب جي اهم درگاهن: شاهه عبداللطيف، قلندر لال شهباز، سچل سرمست، خواجا فريد الدين، علامه هدايت علي نجفي، حافظ خدا بخش، بيخود فقير، شاهه نصير، مهدي شاهه ۽ ٻين تي ٿيندڙ پروگرامن ۾ شرڪت ڪندو رهندو آهي. هن موسيقيءَ جي دنيا ۾ ڪيترا شاگرد پيدا ڪيا آهن. -جن- ۾ عاشق نظاماڻي، اسلم تنيو، ممتاز عباسي، نذير سمون، لياقت سمون، شيراز عباسي، -الياس- سانگي، سلطان ميمڻ، منظور عباسي شامل آهن، -جن- مان ڪيترن کي سازن جي تربيت به ڏنائين. -انور- علي سانگي'>-استاد -انور- علي سانگي- هن فن جي خدمت عيوض ڪيترائي ايوارڊ ۽ سرٽيفڪيٽ به حاصل ڪيا آهن، -جن- ۾: 1982ع ۾ ايگريڪلچرل انڊسٽريل فيسٽول سنڌ طرفان ”مئرٽ سرٽيفڪيٽ“، 1987ع ۾ سنڌ انٽيفڪ سوسائٽي لاڙڪاڻي طرفان ”-تاريخ- سنڌ“ اوارڊ، 1993ع سنڌ ٽئلينٽ آرگنائيزيشن لاڙڪاڻي پاران ”ٽئلينٽ اوارڊ“ 2002ع ۾ هسٽاريڪل سوسائٽي لاڙڪاڻي طرفان ”لائيف اچيومينٽ اوارڊ“، 2011ع ۾ لاڙڪاڻي ميگا فيسٽيول دوران ضلعي حڪومت لاڙڪاڻي طرفان ”بهترين صوفي ايوارڊ“، 1992ع ۾ ڊپٽي ڪمشنر لاڙڪاڻي طرفان ”ڪارڪردگي سرٽيفڪيٽ“ وغيره شامل آهن.

## حوالا
استاد ببر علي

مشهور موسيقار -استاد ببر علي- 1950ع ڌاري حيدرآباد ۾ -جنم- ورتو . هيءَ ناليواري موسيقار -استاد- فيروز گل جو ننڍو -ڀاءُ- هو . سندس وڏا اصل راجستان جي جيسلمير علائقي جا هئا . -استاد ببر علي- فن جي سکيا مشهور ماسٽر صفدر عليءَ کان ورتي ۽ -استاد- فيروز گل به سندس رهنمائي ڪئي . موسيقيءَ ۾ پاڻ مڃائيندي هن شاهڪار فلمي گيت ، ڪئسٽن جا ڪلام ۽ نوحا ڪمپوز ڪيا . مشهور فلمن: ’پرو چانڊيو ‘ ، ’پڪار ‘ ۽ ’پلاند ‘ ۾ هن -استاد- فيروز گل سان گڏ موسيقي ترتيب ڏني . -ان- کان سواءِ فلم ’پوتي ۽ پڳ ‘ ۾ مشهور موسيقار وجاهت عطريءَ سان گڏ موسيقي ڪمپوز ڪيائين . -جن- مشهور فنڪارن کي -استاد- مرحوم متعارف ڪرايو ، -تن- ۾: عنايت حسين -ڀٽي- ، سجاد يوسف ، -ثمينه ڪنول- ، حميره چنا ، انجم آرا ، نگهت سليم ، عابده خانم ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن . فيروز گل جي فرزند مرحوم امانت گل کي به -استاد- ببر عليءَ متعارف ڪرايو . پاڻ بهترين ردم پليئر ۽ طبلا نواز به رهيو ، هن لاتعداد ڪافيون ۽ غزل رڪارڊ ڪرايا . کيس ڪيترائي اوارڊ به مليا . -استاد- ببر عليءَ 13 نومبر 1988ع تي دل جي دوري سبب وفات ڪئي.

## حوالا
استاد بخشيو خان

ڪلاسيڪي سنگيت جو هي ممتاز موسيقار اصل جيسلمير جو رهاڪو هو، تنهن ڪري -استاد بخشو خان- جيسلميري جي نالي سان مشهور هو. رياست خيرپور جي ميرن جي دعوت تي اچي وٽن رهيو هو مگر پوءِ حيدرآباد ۾ اچي مستقل رهائش اختيار ڪيائين. -استاد بخشو خان- سنڌ ۾ اٽڪل سن 1830ع ۾ آيو ۽ هتان جي ماڻهن جي قدردانيءَ سبب هميشه لاءِ هتي جو ٿي ويو. هن تي پڻ دهليءَ جي گائڪي جو اثر هو. پر -ان- ۾ ڪرناٽڪي گائڪيءَ کي ملائي عجيب رنگ پيدا ڪندو هو. هو طبلو ۽ سارنگي ڏاڍي مهارت سان وڄائيندو هو ۽ اهي سندس دل پسند ساز هئا.

## حوالا
بڙي غلام علي خان

سنگيت جي برک ۽ ممتاز گويي استاد علي بخش خان جو لائق پٽ **استاد بڙي غلام علي خان** 2 اپريل - 1902ع تي پيدا ٿيو. هو پنهنجي دور جو هڪ مڃيل ۽ عظيم موسيقار هو. هو موسيقار هجڻ کان سواءِ سٺو شاعر به هو ۽ تخلص ’سب رنگ‘ اختيار ڪندو هو. ’پيا موري بات اب نا ماني‘، ’سب رنگ، سب جڳ -جاني-‘ سندس مشهور ڪلام آهي. موسيقار جيڪو پاڻ ڪلام به جوڙيندو هجي، -ان- کي سنگيت جي دنيا ۾ ’نائڪ‘ ڪوٺبو آهي. راڳداريءَ ۾ کيس ”پدم ڀوشن“ ۽ ”سُر جو -پتلو-‘ خطاب پڻ مليا. هڪ سنگيت ڪار لاءِ هي سڀ خطاب وڏي اعزاز ۽ عزت جو نشان سمجهيا وڃن ٿا. پر فنڪار خود اعزازن کان وڏو هوندو آهي. اڳي سڀ موسيقار تانپوري تي ڳائيندا هئا، مگر -استاد بڙي غلام علي خان- سڀ کان پهريائين سرمنڊل ڪتب آندو. ’دم دم ياد پون ٿيون، مارن مٺيون ڳالهڙيون‘ ۽ ”دلڙي لُٽي تنهن يار سڄڻ‘، سندس ڳايل مشهور ڪافيون آهن. -استاد بڙي غلام علي خان- ٺمريءَ جو -بادشاهه- گائڪ مڃيو ويندو هو، مگر پوءِ سندس توجهه خيال جي گائڪيءَ طرف گهڻو رهيو، سندس پٽ منور علي خان هندوستان ۾ چڱو نالو ڪڍيو آهي. -استاد بڙي غلام علي خان- جو پسنديده ساز سارنگي هو. ملڪه ترنم نورجهان ۽ لتا منگيشڪر سندس شاگردن مان آهن. -بادشاهه- موسيقار هجڻ جي باوجود ڏاڍو نهٺو ۽ بردبار شخص هو ۽ هميشه فن جي سکڻ لاءِ ڪوشان رهندو هو ۽ اهڙي طرح هن -استاد عاشق علي خان- کي پنهنجو -استاد- ڪري مڃيو. حالانڪه کيس فن موسيقي جي مڪمل سکيا پنهنجي پيءُ -استاد- علي بخش خان کان مليل هئي. -ان- کان سواءِ -استاد- مبارڪ علي خان گوالياريءَ کان به راڳ جي سکيا ورتائين. -استاد بڙي غلام علي خان- جي وفات 23 -اپريل- 1966ع ۾ ٿي.

## حوالا

زمرو:1968ع جون فوتگيون
زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:ڀارتي مسلمان
بسم الله خان

استاد -بسم الله- خان (شرناءِ نواز ): سال 2006ع جي -آگسٽ- مهيني جي 21 -تاريخ- سومر ڏينهن -بسم الله- خان'>-استاد -بسم الله- خان- جي وڇوڙي جي خبر وڏي ڏک ۽ -ارمان- سان -ٻڌي- ويئي. -بسم الله- خان'>-استاد -بسم الله- خان- يا بابا -بسم الله- خان، جو نالو سڄي دنيا، خصوصاً هندستان -پاڪستان- ۾ وڏي ادب ۽ احترام سان ورتو ويندو آهي. کيس سنگيت جي دنيا ۾ -تاج- دار واري حيثيت حاصل هئي. بابا -بسم الله- خان کان اڳ ۾ شرناءِ، شادين مرادين ۽ مذهبي رسمن جي موقعي تي وڄائي ويندي هئي. ڪريم جي ڪرم ۽ رات ڏينهن جي رياضت سان -بسم الله- خان شرناءِ کي مڪمل ڪلاسيڪل ساز جي حيثيت ڏياري. سندس شرناءِ جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي، تاثير جو هڪ جادو هو، جيڪو ٻڌندڙن تي ڇانئجي ويندو هو. ڇا راڳ، ڇا -ٺمري-، جيڪو ڪجهه سندس شرناءِ مان سريلن سرن ذريعي نڪتو، امر ٿي ويو. 
عطرِ حنا ۽ مشڪِ عنبر جي خوشبوءِ کي پسند ڪرڻ وارو -بسم الله- خان'>-استاد -بسم الله- خان- 1916ع ۾ ڄائو. شرناءِ ۾ سندس -استاد- سندس ئي مامو علي بخش هو، سندس وڏا -بهار- جي هڪ رياست ڊمراؤ ۾ درٻاري فنڪار هئا. هن جي ماءُ ننڍپڻ ۾ گذاري ويئي ۽ سندس پرورش -بنارس- ۾ ماماڻن ۾ ٿي. سال 1930ع ۾ صرف 14 سالن جي عمر ۾ ڀريل پنڊال ۾ شرناءِ وڄائي، ماڻهن جا من موهي وڌائين. پنهنجي پهرين ئي پروگرام ۾ شرناءِ ائين وڄايائين، جو واپسيءَ مهل چانديءَ جو -تمغو- سندس سيني جي سونهن بڻيل هو. پوءِ ته تمغن ۽ اعزازن ملڻ جو هڪ سلسلو شروع ٿي ويو. هو هندستان جو ٽيون ڪلاسيڪي فنڪار هو، جنهن کي 2001ع ۾ هندستان سرڪار اعليٰ -ترين- اعزاز ”ڀارت رتن“ سان نوازيو. -ان- کان اڳ کيس پدم ڀوشن عطا ٿيو. سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ ماڻيائين. مڌيه پرديش سرڪار کيس تانسين ايوارڊ ڏنو. وشو ڀارتي يونيورسٽيءَ، شانتي نڪيتن ڊاڪٽريٽ جي اعزازي سند ڏني. صرف 14 سالن جي عمر ۾ -استاد- جو لقب، پنڊت جواهر لال نهرو کيس -الله- -آباد- ۾ هڪ محفل ۾ عطا ڪيو. پاڻ سڌو سنئون درويش صفت -انسان- هو. ايترو نامور هجڻ باوجود پنهنجي شهر بنا رس ۾ ڪڏهن ڪنهن هوٽل جي اڳيان پياليءَ ۾ چانهه پيئندي نظر ايندو هو ته ڪڏهن ڪنهن دوڪان جي صندل تي ويهي دوستن سان ڪچهري ڪندي ڏسڻ ۾ ايندو هو. سندس سواري -سائيڪل- رڪشا هوندي هئي. 
استاد -بسم الله- خان جڏهن اڪيلي سر شرناءِ وڄائيندو هو ته به واه واه هوندي هئي، پر جڏهن ڪنهن ٻئي ساز جي جگل بنديءَ ۾ شرناءِ وڄائيندو هو ته پوءِ سبحان -الله- هوندي هئي. ولايت خان سان ستار، امجد علي خان سان سرود ۽ V.G. Jag سان وائلن جي جگل بنديءَ ۾ وڄايل سندس شرناءِ يادگار جي حيثيت رکي ٿي. 
استاد جي شرناءِ مان نڪتل سر هر ڪنهن کي روئاري ڇڏيندا هئا، پر جڏه هي فقير فنڪار محرم مهيني جي اٺين -تاريخ-، ماتامن جي جلوس گذرڻ وقت، ڪارو ڪڙتو -پائي-، مٿي اگهاڙو، پيرين اگهاڙو رستي جي ڪنڊ ۾ اڀ پيرو بيهي شرناءِ وڄائيندو هو. ماتامي ياحسين هائي حسين جي وائي ڪندا هئا، -استاد- جي شرناءِ -اوسر- وارا آلاپ ڪري روئندي هئي. -استاد- جي اکين مان ڳوڙها -ٽم ٽم- ڪري نڪرندا هئا. نه -استاد- رهيو نه -استاد- جي شرناءِ رهي، رهي نانءُ ڌڻيءَ جو. -استاد- هن دنيا ۾ آيو به 21 -تاريخ- ۽ ويو به 21 -تاريخ-، اهو عجيب اتفاق آهي.

## حوالا

زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ
استاد بيبو خان

**استاد بيبو خان** نامياري ڪلاڪار استاد شادي خان جو پوٽو، استاد گامڻ خان جو پٽ ۽ استاد مبارڪ علي خان، استاد مراد علي خان ۽ استاد علي محمد خان جو ننڍو ڀاءُ هو. استاد بيبي خان جو اصل نالو محمد ابراهيم هو. استاد بيبو خان 1904ع ۾ شڪارپور ۾ پيدا ٿيو. هن فن موسيقيءَ جي سکيا والد ۽ ڀائرن کان پرائي ۽ پنهنجي خانداني ورثي يعني ڌرپڌ ۾ ڪمال حاصل ڪيو. ڌرپڌ کان علاوه ٺمريءَ، دادري توڙي خيال جي گائڪيءَ ۾ ماهر هو. سندس ساٿاري، گوالياري گائڪي جو مشهور موسيقار استاد غلام رسول خان هو، پر استاد عاشق علي خان، استاد پيارو خان، استاد اميد علي خان ۽ استاد الھڏنو نوناري به ساڻس گڏ سنگت ڪندا هئا. استاد بيبي خان جو آواز ڏاڍو مٺو، لچڪيدار ۽ سُريلو هو. هو اڪثر سنڌي ڪافيون ڪلاسيڪي رنگ ۾ ڳائيندو هو. پنهنجي وقت جو هي ناميارو موسيقار 25 مارچ 1952ع تي حيدرآباد شهر ۾ وفات ڪري ويو ۽ ٽنڊي يوسف جي قبرستان ۾ مدفون آهي. سندس ڳايل مشهور ڪلامن مان هيٺيان آهن: 

دلبر پرينءَ جو مون سان، منهن تي نقاب آهي 
ريڌو وتين ٻين سان، مون سان حجاب آهي. 

”نه منهنجي وات مان سهڻا ٿو اهڙو ڪو قسم نڪري، 
الاهي عشق ۾ تنهنجي يا غم نڪري يا دم نڪري.“ 

هن جي سڃاڻپ راڳ سهڻي ۾ خيال ”سخي ڪيوڙا“ ۽ راڳ سُگهُرئي جو ترانو هو. خانصاحب جي شاگردن ۾ استاد قدرت الله خان، استاد نياز حسين، استاد فدا حسين خان، مٺو ڪڇي، محمد هاشم ڪڇي، هادي بخش خان، مائي الهوسائي، محمد صالح ساند ۽ الهڏنو نوناري خاص هئا.
## حوالا

زمرو:راڳي
زمرو:سنڌي شخصيتون
پيارو خان

**استاد پيارو خان** گواليار گهراڻي جو مشهور گائڪ، استاد بني خان جي گهراڻي مان هو. سندس شجرو سندس برصغير جي بادشاھ موسيقار تانسين سان وڃي ملي ٿو. استاد بنو خان بہ پنهنجي دؤر جو وڏو گويو ٿي گذريو آهي. درپڌ گائڪيءَ جو استاد گائڪ ليکيو وڃي ٿو. استاد پيارو خان تسنگ (امرتسر) جو رهاڪو هو. سنڌ جي سرهاڻ ۽ هتي جي ماڻهن جي مهڪ هن نوجوان موسيقار کي سنڌ ۾ آندو. سيٺ وشنداس مانجهوءَ واري کيس سندس آواز تي موهت ٿي پاڻ وٽ رهائي ڇڏيو. هن فن موسيقيءَ جي سکيا پنهنجي پيءُ کان حاصل ڪئي هئي ۽ ان وقت به ڪماليت جي درجي تي پهتل هو. پوءِ خيال جي گائڪيءَ ۾ ممتاز مقام حاصل ڪيائين. جنهن ۾ سندس خاص گائڪي بلمپت هئي. سندس مقابلي ۾ گهڻو ڪري استاد عاشق علي خان ڳائيندو هو. ان وقت سندس پٽ استاد اميد علي خان اڃا ڇوڪراٽ هو، پر پوءِ بہ ڏاڍو سُريلو هو ۽ پيءُ سان جهيلي ٿي ڳائيندو هو.

## حوالا
استاد جمالو خان

استاد جمالو خان، استاد احمد خان جو پٽ ۽ -استاد گامڻ خان- جو ڀائٽيو هو. سندس ولادت سنڌ ۾ اوڻويهين صديءَ جي آخر ۾ ٿي هئي. هن پنهنجي زندگيءَ جا سڀ مرحلا هتي ئي گذاريا پنهنجن بزرگن جي نقش قدم تي هلندي هن به درپڌ گائڪيءَ ۾ ڪمال حاصل ڪيو ۽ هن گهڻو ڪري پير بخش خان سان گڏ ڳايو. -جمالو- خان راڳ ميگهه ڏاڍي شوق ۽ سوز سان ڳائيندو هو. خيال جي گائڪيءَ ۾ به کيس سٺي دسترس حاصل هئي. سندس آواز ۾ هڪ قسم جو خاص درد سمايل هو. جنهن سبب عوام ۾ ڏاڍو مقبول هو.

## حوالا
استاد جي شاگردن کي مات (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب جارج شرٽ جو لکيل آهي، جنهن جي قيمت ڄاڻايل ناهي. هيءُ ڪتاب چرچ مشنري سوسائٽيءَ، قيصريه پريس، حيدرآباد مان سال 1896ع ۾ مفت ۾ ورهائڻ لاءِ شايع ڪيو هو.

## حوالا
رسول بخش ڪلھوڙو

**استاد رسول بخش ڪلھوڙو** جدي پشتي موسيقار نہ هو، بلڪہ استاد يوسف کٽيءَ وانگر شوقيہ ڳائڻو هو، مگر ڳائڻ ۾ ڏاڍو نالو ڪڍيائين ۽ مشھوري حاصل ڪيائين. سندس ڳائڻ جو انداز نھايت نرالو هو. لاڙڪاڻي جو رهواسي ۽ استاد خدا بخش ڀٽي جو شاگرد هو. ديسي موسيقيءَ کان علاوه ڪلاسيڪي موسيقي ۾ به کيس وڏي مھارت حاصل هئي. سندس آواز نھايت نکريل هو ۽ پري پري تائين ٻڌڻ ۾ ايندو هو. تمام وڏي آواز سان ڳائڻ جو عادي هو، جنھنڪري هڪ ڏينھن سندس گلي جون نسون ڦاٽي پيون ۽ ان سبب وفات ڪري ويو.

## حوالا
استاد سينڌو خان

استاد ھدو خان جو پٽ -استاد سينڌو خان- به پنهنجي پيءُ وانگر سنگيت جي دنيا جو مقبول گائڪ هو. هو 1897ع ۾ پيدا ٿيو ۽ 1948ع ۾ وفات ڪيائين. سينڌو خان پنهنجي والد سميت سيٺ وشنداس مانجهوءَ واري وٽ رهندو هو. سيٺ وشنداس جي صحبت سبب هو به شاعري ڪرڻ لڳو ۽ چڱو شعر جوڙي سگهندو هو. صاحب -بياض- هئڻ سان گڏ بهترين خطاط هو. موسيقيءَ جي سکيا پنهنجي پيءُ -استاد هدو خان- کان حاصل ڪري سنگيت جي دنيا ۾ ڪافي مشهوري حاصل ڪيائين. سندس گائڪي دهلي انداز جي هئي. جنهن تي گوالياري وڌيڪ پر تلونڊي اثر به هو. سينڌو خان خيال جي گائڪيءَ ۾ به اوچي مقام جو گويو هو. ستار سندس دل پسند ساز هو، جنهن تي کيس مڪمل ڪمال حاصل هو.

## حوالا
صادق علي خان (راڳي)

استاد صادق علي خان به جيسلمير جو رهاڪو هو ۽ -استاد- بخشي خان سان گڏ سنڌ ۾ آيو هو ۽ ساڻس گڏ ڳائيندو هو. هو به رياست خيرپور جي مير صاحبن جي ڪوٺ تي آيو هو ۽ ڪجهه وقت خيرپور ۾ رهڻ کان پوءِ مستقل طرح حيدرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين. -استاد صادق علي خان- تي به ساڳيو -استاد- بخشي خان وارو رنگ چڙهيل هو ۽ دهلي گائڪيءَ ۾ ڪرناٽڪي گائڪيءَ کي ملائي ڳائيندو هو.

## حوالا
استاد عاشق علي خان

**استاد عاشق علي خان** ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو بادشاهه گويو دهليءَ جي تان رس خان واري انداز جي گائڪيءَ جو ماهر هو. سندس اصل وطن پٽيالا هو، هو پٽيالا گهراڻي جو سرواڻ هو. مگر سنڌ ۾ موسيقارن جي قدردانيءَ جي واکاڻ ٻڌي، هتي ڪهي آيو ۽ جڏهن پاڻ سنڌين جي فراخ دلي، مهمان نوازي ۽ سخاوت جو مشاهدو ڪيائين ته هميشه لاءِ هتان جو ٿي ويو. استاد عاشق علي خان، نامياري موسيقار فتح علي خان جو پٽ ۽ استاد امير خان جو ڀاڻيجو هو، موسيقيءَ ۾ سندس تربيت به استاد امير خان ڪئي هئي. خيال جي گائڪيءَ ۾ سندس مرتبو نهايت اوچو هو. ڳائڻ وقت سرتال ۾ اهڙو گم ٿي ويندو هو، جو کيس پنهنجي وجود جي به خبر نه رهندي هئي. سندس خاص ڪارنامو هي آهي ته هن ڪافيءَ کي به سولي ۽ آسان نموني ڪلاسيڪي انداز ۾ پيش ڪيو، جنهن کي هتان جي عوام ۾ مقبوليت جو درجو مليو. سندس ڪافي ’جادو لائي ويا جيءَ ۾‘ اڃا تائين ماڻهن کان نه وسري آهي. استاد عاشق علي خان ڪافين کي ڪلاسيڪي نموني ڳائڻ ۾ مهارت حاصل ڪئي ۽ ڏاڍو نالو ڪڍيو. سندس ٻي مقبول ڪافي آهي، ”دلبر ملسين ڪهڙي وار“، سندس ايجاد ڪيل هن انگ کي استاد اميد علي خان- توڙي استاد منظور علي خان به قائم رکيو ۽ مشهوري ماڻيائون. استاد بڙي غلام علي خان ۽ استا اميد علي خان ٻئي وڏا گويا هئا، مگر سندس بي انتها عزت ڪندا هئا. ڪڏهن ڪڏهن ساڻس گڏ ڳائيندا به هئا. استاد بڙي غلام علي ته سندس شاگردي به قبول ڪئي ۽ ان ۾ فخر محسوس ڪندو هو. استاد نٿو خان به سندس پرستارن مان هو، استاد بڙي غلام علي خان جا ٽيئي ڀائر استاد برڪت علي خان، استاد امانت علي خان سندس شاگرد هئا. فريده خانم، شمشاد ٻائي ۽ زاهده پروين به سندس شاگردياڻيون هيون. استاد فتح علي خان پٽيالا گهراڻي وارو پڻ سندس شاگرديءَ تي فخر محسوس ڪندو هو. استاد عاشق علي خان ڪجهه وقت هز هائنيس مير علي نواز خان وٽ خيرپور ۾ رهيو ۽ مٽيارين جي سيد محمد زمان شاهه وٽ پڻ. هو هڪ آزاد طبيعت فقير منش ۽ قلندري قسم جو ماڻهو هو، گهڻو ڪري فل سوٽ ۽ فيلٽ هيٽ ۾ ملبوس رهندو هو ۽ لٽي ڪپڙي پائڻ جو شوقين هو، مگر ڪڏهن اهڙو خيال به اچي ويندو هئس، جو گودڙي پايو گهمندو وتندو هو. دل جو سخي مرد به اهڙو، جو اڪثر بدن جا ڪپڙا به لاهي خيرات ۾ ڏئي ڇڏيندو هو. سنڌ جو هي ناميارو موسيقار سال 1948ع ۾ وفات ڪري ويو.
## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
فدا حسين خان

استاد فدا حسين خان (گويو ):-استاد- فدا حسين خان، نامور ڪلاسيڪي گويي استاد بيبي خان جو ٻيو نمبر پٽ، نياز حسين جو ننڍو -ڀاءُ- ۽ -استاد منظور علي خان- جو سوٽ هو. -استاد- فدا حسين جو اصل نالو خدا بخش هو. ڪنهن بزرگ جي چوڻ تي سندس والد هن جو نالو تبديل ڪري فدا حسين رکيو. سندس -جنم- حيدرآباد ۾ ٿيو. هيءُ چوٿين درجي ۾ هو ته کيس مدي جو -بخار- ٿي پيو. بيماريءَ مان اٿڻ بعد سندس دل پڙهائيءَ کان ڀڄي پئي ۽ گهر ۾ پنهنجي والد -استاد- بيبي خان وٽ ڳائڻ جو رياض ڪرڻ لڳو. -استاد- بيبي خان نياز حسين کي -باجو- (هارمونيم) ۽ فدا حسين کي طبلو هٿ ۾ ڏئي، سندس باقاعدي تربيت ڪئي. هيءُ گهٽ پڙهيل هو، پر ننڍپڻ کان ئي -استاد عاشق علي خان-، -استاد بڙي غلام علي خان- ۽ -استاد- -امير- خان (اندور والي) جهڙن بزرگ گوين جي صحبت ۾ رهيو ۽ موسيقيءَ جي هر رنگ جي ڄاڻ باقاعدي حاصل ڪيائين. موسيقيءَ سان واسطو رکندڙ گهراڻن ۾ اها روايت موجود آهي ته ڪو به گويو، ڪلاڪار ۽ راڳي پنهنجي پيءُ جو شاگرد نه ٿو چوائي سگهي، -ان- ڪري -استاد- بيبي خان هڪ محفل ۾ پنهنجي -ڀاءُ- مراد علي خان کي چيو ته فدا حسين کي سڳو -ٻڌي- شاگرد ڪر. -استاد- مراد علي خان، فدا حسين کي باقاعدي شاگرد بڻايو ۽ اڳڪٿي ڪئي ته هيءُ اسان جي خاندان جو نالو روشن ڪندو. مارچ 1982ع ۾ پيءُ جي وفات مٿس گهرو اثر ڇڏيو. ڪجهه عرصي بعد موسيقيءَ جي وڌيڪ -تعليم- لاءِ -استاد- خان صاحب مبارڪ علي وٽ ڪراچيءَ ويو، ٻه سال رهڻ بعد موٽي آيو. سنڌ ۾ ڪافي ڳائڻ جو جيڪو انداز بيبي خان متعارف ڪرايو، -ان- کي اڳتي وڌائڻ ۾ -استاد- فدا حسين خان جو وڏو ڪردار آهي. -استاد- فدا حسين، حضور اڪرم صلي -الله- عليه وسلم جي ولادت (عيد ميلاد النبيصه) کانسواءِ ڪڏهن به خوشيءَ جو ڪو ڪلام نه ڳايو. حيدرآباد جي اڪثر محفلن ۾ هن کي آخر ۾ وارو ڏيندا هئا ۽ کيس وڏو ملهه سڏيندا هئا. وٽس ننڍا توڙي وڏا فنڪار سکڻ، موسيقيءَ جي مسئلن جي ڄاڻ وٺڻ ۽ صحيح راڳ جي معلومات وٺڻ ايندا رهندا هئا، -جن- ۾ عابده پروين، وحيد علي، سينگار علي سليم، صادق علي، ظفر علي، مظهر حسين، ذوالفقار علي ۽ ٻيا ڪيترا شامل آهن. -استاد- فدا حسين جي شاگردن ۾ جمعو فقير مڱڻهار، پپو فقير، عنايت -الله- عباسي، ياسين فقير رنگ، چوڻُ، مانجهي، يار محمد چانڊيو، راجو، غلام حسين، محمد يوسف، مٺو ڪڇي، مائي -الله- وسائي، آفتاب -بلوچ-، علي نواز، ذوالفقار علي ۽ حسين جا نالا شامل آهن. -استاد- فدا حسين 4 نومبر 1994ع تي 52 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
استاد ڪريم بخش خان

استاد- شادي خان جو فرزند ۽ استاد احمد خان جو ننڍو -ڀاءُ- ڪريم بخش خان شڪارپور شهر ۾ پيدا ٿيو هو ۽ پنهنجن بزرگن جي نقش قدم تي هلي پنهنجي اباڻي فن موسيقيءَ ۾ مهارت حاصل ڪيائين. موسيقيءَ جي سکيا پنهنجي پيءُ کان حاصل ڪيائين ۽ انهيءَ رنگ ۾ ڳائيندو هو. خيال جي گائڪيءَ تي به کيس عبور حاصل هو. نهايت سٺو ۽ مقبول موسيقار هو. سندس وفات شڪارپور ۾ ٿي ۽ اتي دفن ٿيو.

## حوالا
استاد گامڻ خان

استاد گامڻ خان- اصل ۾ فتح ڳڙهه چوڙيان مشرقي پنجاب جو باشندو ۽ -استاد- شادي خان جو ننڍو فرزند هو. مگر سنڌ جي سڳنڌ ۽ هتي جي مڻيادار ماڻهن جي قرب جي هاڪ ٻڌي، هتي ڪهي آيو، ۽ اهڙو قابو ٿي ويو، جو کيس اصل وطن به وسري ويو. آخر مٽي به سنڌ جي ماڻيائين. مشهور گائڪ شادي خان جو هي لائق پٽ، پنهنجي ڦوهه جوانيءَ واري زماني ۾ هتي آيو هو، سندس آواز ڏاڍو سُريلو ۽ ميٺاڄ ڀريل هو. سندس گائڪيءَ جو انداز ڌرپڌي هو. هي -استاد- بني خان جو شاگرد هو، ۽ خيال جي گائڪي کانئس سکيائين. هن شڪارپور شهر کي پنهنجي مستقل رهائش لاءِ منتخب ڪيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.

## حوالا
استاد گلزار علي خان

استاد گلزار علي خان جو اصل نالو گلاب هو، پر سندس مرشد مهدي شاهه مٿس گلزار علي نالو رکيو. -ان- وقت گلزار عليءَ جي عمر 10 سال هئي. گلزار علي خان، محمد مراد خان دايي جي گهر ۾ 1934ع ڌاري ضلعي نوشهروفيروز جي شهر خانواهڻ ڀرسان ڳوٺ ديهات ۾ ڄائو. هن پرائمري -تعليم- ديهات مان ئي پرائي. 
سندس پيءُ مراد خان دايو به ڳائيندو هو. هن راڳ جي سکيا پهريان پنهنجي پيءُ کان، پوءِ ماسٽر مهر علي لاڙڪاڻي واري کان ورتي. تڏهن هو پندرهن سورهن سالن جو هو. بعد ۾ -استاد منظور علي خان- کان سکيا ورتائين. -ان- وقت هن جي عمر 25 سال هئي. هو -استاد منظور علي خان- جي پيارن شاگردن مان هو. 
1955ع ۾ ريڊيو حيدرآباد ٺهيو ته گلزار علي خان -ان- سان لاڳاپجي ويو. ڪيترن سالن تائين هو اتي خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. وري جڏهن مارچ 1983ع ۾ ريڊيو خيرپور شروع ٿيو ته اتي هو هڪ موسيقار جي حيثيت ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. ريڊيي تي اچڻ کان پوءِ هو ٽي ويءَ تي به ڳائڻ لڳو. ٽي ويءَ تي کيس پروڊيوسر -اعجاز- عليم عقيليءَ متعارف ڪرايو. سندس ڪيتريون آڊيو ڪيسيٽون به رليز ٿيون آهن. هن ٽيهه پنجٽيهه سال ريڊيي ۽ ٽي ويءَ وسيلي فن جي خدمت ڪئي. 
1985ع کان بيمار رهڻ لڳو، ڊاڪٽرن کيس نه ڳائڻ جي صلاح ڏني، پر -ان- جي باوجود هو ڳائيندو رهيو، مٿس ٻه ڀيرا -اڌ رنگ- جو حملو به ٿيو، جنهن ۾ سندس دل ۽ -بڪيون- متاثر ٿيون. 1990ع کان پوءِ سندس حالت وڌيڪ خراب ٿي وئي. مختلف اسپتالن ۾ سندس علاج ڪرايو ويو، پر هو زندگيءَ جي -جنگ- هارائي ويو. 22 سيپٽمبر 1992ع ۾ اڱاري جي ڏينهن 3 وڳي دم ڌڻيءَ سائينءَ حوالي ڪيائين. سندس پونيئرن ۾ ٻه پٽ ۽ چار نياڻيون شامل آهن. هو تقريباً سڀ ساز جهڙوڪ: باجو، طبلو، ڍولڪ، بينجو، ستار، تانپورو، وائلن وغيره مهارت سان وڄائي ويندو هو. 
استاد گلزار علي خان لاڙڪاڻي شهر ۾ راڳ سيکارڻ جو اسڪول به کوليو هو. -جتي- ڪيترن ئي ڳائڻن کي سکيا ڏنائين. هن جي شاگردن ۾ عبدالغفور سومرو، غلام شبير سمو، حنيف لاشاري، عبدالحميد راڄپر، سڄڻ سنڌي، نجم علي مڱڻهار، عبداللطيف مهر، غلام قادر ۽ مختيار علي خشڪ وغيره شامل آهن.

## حوالا
لعل خان گڪو

استاد- لعل خان سرزمين سنڌ جو فرزند ۽ شهر -ٺٽي- جو رهاڪو هو. سندس پيدائش ۽ -تعليم- ۽ تربيت -ٺٽي- ۾ ئي ٿي. پاڻ قد جو تمام ننڍو ۽ -بت- ۾ ڀريل هو جنهنڪري کيس گُڪو سڏيو ويندو هو. هن ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ وڏي مهارت حاصل ڪئي ۽ نالو ڪڍيو. سندس آواز ڏاڍو سُريلو ۽ درد ڀريو هوندو هو، جنهنڪري عوام ۾ ڏاڍو مقبول هو. درٻاري، مالڪوس ۽ للت سندس پسنديده راڳ هئا ۽ انهن تي کيس مڪمل عبور حاصل هو.

## حوالا
استاد لغاري

ا**ستاد لغاريءَ** جو پورو نالو **لقمان ولد محمد عالم** آهي، 21 نومبر 1956ع تي ڳوٺ مولوي خير محمد احمداڻي ضلعي سانگھڙ ۾ پيدا ٿيو.

## تعليم ۽ خدمتون
1968ع ۾ پرائمري ۽ ديني تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪري، مئٽرڪ ۽ انٽر کپري (سانگهڙ) مان ۽ ايم. اي 1991ع ۾ **سنڌ يونيورسٽي** ڄامشورو مان مڪمل ڪيائين. 1983ع ۾ مسجد اسڪول استاد 1991ع ۾ جي. ايس. ٽي ۽ 2001ع ۾ ايڇ. ايس. ٽي مقرر ٿيو. انهيءَ دوران، پي. ٽي. سي، سي. ٽي ۽ بي. ايڊ جا ٽريننگ ڪورس سال 2000ع ۾ سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام مان مڪمل ڪيائين.

## ادبي خدمتون
باقاعده لکڻ جي شروعات 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيائين. 1981ع ۾ سنڌي ادبي سنگت جو يونٽ قائم ڪري سيڪريٽري مقرر ٿيو. ساڳئي سال ”پڪار پبليڪيشن“ کپرو جو بنياد وڌائين، ان پليٽ فارم تان ڪتابي سلسلو جاري ڪيائين، جنهن جو پهريون ڪتاب ”آيو آيو سوجھرو“ جون 1982ع ۾ شايع ٿيو. ساڳي پبليڪيشن پاران، ٻيا چار ادبي پرچا ’سچي دنيا‘ جي نالي سان 1986ع ۾ کپري مان شايع ٿيا. اهڙي طرح 1990ع واري ڏهاڪي اخباري سائيز جو هڪ ادبي پرچو ’ڪاروانِ بهار‘ ۽ ٽي ٻيا ادبي پرچا ”ڀاڳ“ جي نالي سان کپري مان شايع ڪيائين. 1983ع ۾ ماٽا (مسجد اسڪول ٽيچرس ايسوسيئيشن) جو بنياد وڌائين ۽ ان جو پهريون مرڪزي صدر منتخب ٿيو. سندس ذاتي لائبريريءَ ۾ هن وقت ٻين ڪتابن کان علاوه شاھ جي رسالن جو قيمتي ذخيرو موجود آهي. خصوصاً قلمي، ليٿو، عڪسي، فوٽو اسٽيٽ، پرنٽنگ پريس ۽ ڪمپيوٽر لکائي تي مشتمل، سنڌي، سرائيڪي، انگريزي، عربي، اردو ۽ پنجابي ٻولين ۾ شاھ جا رسالا موجود آهن. سندس نمايان ادبي ڪم شاھ جي رسالي جو منظوم سرائڪي ترجمو ڪرڻ آهي. جنهن کي ”شاهه دا رسالا“ جي عنوان سان مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور پاران 2010ع ۾ شايع ڪيو ويو. استاد لغاريءَ شاھ جي رسالي جو رنگين قلمي نسخو پڻ لکيو آهي، جيڪو هن 2011ع ۾ لکي پورو ڪيو. هن وقت سندس ترتيب ڏنل چار شاهه جا رسالا ۽ ٻه تحقيقي ڪتاب ”موکي متارا“ ۽ ”مخزن تصوف“ بياض جي صورت ۾ لائبرري ۾ موجود آهن. سندس مشهور مقالن ۾ موکي متارا، ڪلام گرهوڙي جو نئون هٿ آيل قلمي نسخو ۽ شاھ جي رسالن جي مختصر تاريخ شامل آهن.

## ھن وقت
استاد لغاري هن وقت گورنمنٽ هاءِ اسڪول کپري ۾ ايڇ. ايس. ٽي طور ڪم ڪري رهيو آهي.

## حوالا

زمرو:1956ع جون پيدائشون
ضمير حسين گهمرو

**بئريسٽر ضمير گهمرو**، هڪ قانوندان، وڪيل آهي. هن 1966ع ۾ خيرپور ميرس ۾ جنم ورتو.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
ضمير گهمرو شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور مان 1991ع ۾ ’بين- الاقوامي تعلقات‘ ۾ ماسٽرس ڪري گولڊ ميڊل حاصل ڪيو ۽ ساڳئي مضمون لاءِ اتي ليڪچرر طور هڪ سال پڻ پڙهايائين. 1992ع ۾ هن چٽاڀيٽيءَ وارو امتحان پاس ڪري، سول سروسز اڪيڊمي، -پشاور- مان سب ڊويزنل مئجسٽريٽ جي تربيت ورتي، بعد ۾ هو مختلف وقتن ۾ -ايس-. ڊي. ايم، سٽي مئجسٽريٽ، ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ، اسسٽنٽ ڪمشنر ۽ ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر طور 2001ع تائين مختلف هنڌن تي ذميواريون نڀائيندو رهيو. هن 2003ع ۾ لنڊن جي سٽي يونيورسٽيءَ مان ايل. ايل. بي ڪئي ۽ 2005ع ۾ يونيورسٽي آف ويلز، -انگلنڊ- مان ايل. ايل. ايم جا چار يونٽ مڪمل ڪيا.
## پيشو
بئريسٽر ضمير،  سنڌ سرڪار ۾ ڊپٽي سيڪريٽري طور مقرر هو, جتان هن جولاءِ، 2005ع ۾  ان سرڪاري ذميواري تان استعيفا ڏيئي ڇڏي . جنهن کانپوءِ هن جو قانون ڏانهن لاڙو ٿيو ۽ هو هاءِ ڪورٽ جي وڪيل طور به نامزد ٿي چڪو هو، موجودهه وقت ’ضمير گهمرو اينڊ ايسوسيئيشن‘ نالي قانوني معاونت جو فرم سنڀالي رهيو آهي، سماجي کيتر ۾ هن انساني حقن جي تنظيم سان گڏجي سنڌ جي ڪجهه نجي جيلن مان زميندارن وٽ ناحق قيد ڪيترين ئي هارين کي آزاد ڪرائڻ ۾ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو. مختلف انگريزي ۽ سنڌي اخبارن ۾ سماجي جاڳرتا ۽ حالات حاضره بابت تحقيقي ۽ تجزياتي ڪالم به لکندو رهي ٿو. پاڻ هن وقت ’سنڌ دوست رابطا ڪائونسل‘ (SDRC) جو سربراهه آهي،  جنهنجي پليٽ فارم تان هو قومي حقن، خود مختياري ۽ انساني حقن بابت جاکوڙي رهيو آهي.   

## پڻ ڏسو
* List of Pakistani lawyers

## حوالا

زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:قانوندان
استاد مبارڪ علي خان

استاد- مبارڪ علي خان سنڌ جي نامياري گائڪ استاد گامڻ خان جو فرزند هو ۽ شڪارپور جي شهر ۾ ڄائو نپنو. فن موسيقيءَ جي سکيا پنهنجي پيءُ کان حاصل ڪري هن فن جي بلنديءَ تي پهتو. کيس ’خانصاحب مبارڪ علي خان‘ جي لقب سان سڏيو ويندو هو. مرحوم رئيس ضياءُ الدين بلبل، -استاد- مبارڪ علي خان جو اهو واقعو قلمبند ڪري چڪو آهي، جنهن ۾ سندس ملهار ڳائڻ تي مينهن وسي پيو هو. ملهار ڳائڻ لاءِ حاضرين -استاد- مبارڪ عليءَ کي فرمائش ڪئي هئي. سنڌ جو هي ممتاز گويو سيٺ وشنداس وٽ ڪجهه عرصو رهيو هو ۽ -ان- کان پوءِ سيٺ صاحب جي قائم ڪيل وشن نگر (ٽنڊي آغا) حيدرآباد ۾ فن موسيقيءَ جي سکيا ڏيندو هو. هن سال 1961ع ۾ وفات ڪئي. سندس اولاد مان قدرت -الله- خان ۽ عاشق علي خان سٺا گويا ٿي گذريا آهن. سندن ”راڳ سکيا گهر“ اڄ بہ ڪڪري گرائونڊ، کارادر، ڪراچي، سنڌ ۾ موجود آهي. -جتي- سندس پوٽو -استاد- 
ظفر علي خان اڄ به ابن ڏاڏن جي ڪِرت کي -جاري- رکيو ويٺو آهي. -استاد- مبارڪ عليءَ جي شاگردن ۾ -استاد- بيبو خان، بڙي غلام علي خان ۽ ڪيترائي وڏا وڏا ناميارا گويا رهيا آهن، -استاد نياز حسين- ۽ -استاد- 
فدا حسين به کانئس سکيا. ريڊيو -پاڪستان- ڪراچيءَ جي افتتاح جي رِبن بہ -استاد- مبارڪ علي خان ڪٽي هئي.

## حوالا
مجاھد چانڊيو

**مجاهد چانڊيو** 1935ع ڌاري چانڊڪا جاگير، غيبي ديري جي هڪ ڳوٺ ’ٺل‘ ۾ جنم ورتو. تعلقي وارھ جي کنڊو مدرسي مان فارسي ۽ سنڌي فائنل ڪري، پرائمري استاد ٿيو. چانڊيو صاحب پٺتي پيل علائقي ۽ جاگيرداري نظام ۾ علم جو شعور اجاگر ڪرڻ لاءِ اسڪول کولرائي، انهن ۾ پنھنجي بدلي ڪرائي ٻارن ۽ اتان جي اڻپڙهيل ڳوٺاڻن ۾ شعور پيدا ڪندو رهيو. سندس خصوصيت اها هئي تہ هو پٺتي پيل ڳوٺن ۾ اسڪول کولرائي پاڻ کي ان اسڪول ۾ مقرر ڪرائيندو هو ۽ ان اسڪول کي مچائي اسڪول ڪنھن ٻئي استاد حوالي ڪري وري ڪو ٻيو ڳوٺ وسائيندو هو. اهڙي طرح وارھ ۽ قمبر ۾ هن 20 کان 25 نوان اسڪول کولرايا. هن مشرقي ٻولين واري شعبي مان اديب، عالم ۽ فاضل جي سند حاصل ڪئي. ڪيترائي مضمون، افسانا، تاريخي مقالا لکيا، جيڪي نئين زندگي ۽ مختلف اخبارن ۾ ڇپيا. سندس تاريخي ناول ’چانڊڪا‘ 1963ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. جنھن جو ٻيو ايڊيشن 1998ع ۾ شايع ٿيو. چانڊين جي تاريخ تي مشتمل سندس ٻيو ڪتاب ’تنين سين ڏيٺ‘ 2001ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو.

## حوالا

زمرو:1935ع جون پيدائشون
منظور علي خان

سنڌ جي مشهور ڪلاسيڪل گويي **استاد منظور علي خان** جو اصل نالو محمد خان هو. سندس تعلق گواليار جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي نامور خاندان سان آهي. مهاراجا رنجيت سنگهه جي دؤر ۾ هيءُ گهراڻو پنجاب ۾ اچي آباد ٿيو، جتان بعد ۾ خيرپور جي والي مير مراد علي خان جي خواهش تي، استاد منظور علي خان جو پڙڏاڏو استاد شادي خان سنڌ جي شهر شڪارپور ۾ اچي آباد ٿيو، ۽ اتي ئي 1926ع ۾ استاد منظور علي خان جنم ورتو.
استاد منظور علي خان جي والد جو نالو استاد جمال خان هو، جيڪو
’جمالو خان‘ به سڏبو هو. سندس ڏاڏو ڪريم بخش خان به نالي وارو گويو ٿي گذريو هو. جنهن 1911ع ۾ ”جارج پنجين“ جي جشن تاج پوشيءَ جي موقعي تي سنڌ جي موسيقارن جي نمائندگي ڪئي هئي، ۽ کيس حسن ڪارڪردگيءَ جو اعزاز مليو هو.
استاد منظور علي خان، موسيقيءَ جي ابتدائي تعليم پنهنجي والد استاد جمال خان کان، ۽ ان کان پوءِ پنهنجي سؤٽ سينڌي خان کان حاصل ڪئي. ان کان سواءِ پنهنجي دور جي ناميارن گوين، بيبي خان جي فن مان فيضياب ٿيو. جڏهن ته استاد بڙي غلام علي خان، عاشق علي خان ۽ استاد اميد علي خان جو صحبتي ۽ همعصر هو. استاد منظور علي خان سڀ کان پهرين اٺن سالن جي عمر ۾ پنهنجي فن جو کليل مظاهرو ڪيو. 1940ع ۾ ڏهن سالن جي عمر ۾ هن شڪارپور ۾ ٿيندڙ موسيقيءَ جي مقابلي ۾ حصو ورتو، ۽ ڪاميابي ماڻيائين. اهڙيءَ طرح 15 سالن جي ڄمار ۾ ئي سندس شمار ناميارن موسيقارن ۾ ٿيڻ لڳو. استاد منظور علي خان 16 سالن جو هو ته سندس والدين شڪارپور مان لڏي اچي ٽنڊي آدم ۾ رهيا ۽ پوءِ استاد منظور علي خان جي سڄي زندگي ٽنڊي آدم ۾ ئي گذري. جون 1947ع ۾ استاد منظور علي خان ۽ استاد بڙي غلام علي خان جي وچ ۾ موسيقيءَ جو هڪ دلچسپ مقابلو ڪراچيءَ ۾ ٿيو، جيڪو ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو. موسيقيءَ جي انهيءَ پرلطف مقابلي کي ڏسڻ لاءِ عام خلق کان سواءِ انهيءَ دؤر جا نامور گويا استاد اميد علي خان، استاد عاشق علي خان ۽ استاد بيبو خان وغيره به موجود هئا. انهيءَ مقابلي ۾ استاد منظور علي خان ڪامياب ٿيو. اهڙيءَ طرح هن نوجوان گويي، موسيقيءَ جي ميدان ۾ پنهنجي هڪ مخصوص جاءِ ۽ انداز پيدا ڪري ورتو، جيڪو آهستي آهستي مستحڪم ٿيندو رهيو ۽ اڄ تائين سنڌ جو ڪو فنڪار انهيءَ مقام کي پهچي نه سگهيو آهي. استاد منظور علي خان، استاد مراد علي خان ۽ استاد بيبي خان کان هڪ خاص تان ”سري“ سکي، جيڪا صرف منظور علي خان ئي ڳائي سگهندو هو. 1960ع ۾ مخدوم طالب الموليٰ، استاد منظور علي خان- کي ”بهارِ موسيقيءَ“ جو لقب ڏنو.
استاد منظور علي خان جي گائڪيءَ جو هڪ مخصوص ۽ انوکو انداز هو، جيڪو سندس شاگردن ۾ به نمايان رهيو. هن وقت سنڌ ۾ جيڪي به سُٺا ڳائڻا آهن، انهن ۾ اڌ کان وڌيڪ استاد منظور علي خان جا شاگرد يا سندس شاگردن جا به شاگرد آهن. استاد جي ڪجهه مکيه شاگرد ڳائڻن ۾ محمد يوسف، وحيد علي، استاد وزير علي خان، استاد گلزار علي خان دايو، عابده پروين ۽ انور حسين وسطڙو، ذوالفقار علي، مظهر حسين ۽ ميان نذر حسين وغيره قابل ذڪر آهن.
سنڌ جو هيءُ ناميارو ڪلاڪار، عظيم گويو ۽ موسيقيءَ جو ماهر،
9 سيپٽمبر 1980ع ۾ وفات ڪري ويو. سندس مزار ٽنڊي آدم جي اسماعيل شاهه قبرستان ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:راڳي
زمرو:سنڌي ٻولي جا راڳي
زمرو:سنڌ جون شخصيتون
زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي
زمرو:1980ع جون فوتگيون
زمرو:سنڌي راڳي
استاد منظور علي خان (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب سنڌ جي ڪلاسيڪل فنڪار استاد منظور علي خان جي فن ۽ شخصيت بابت آهي، جنهن کي ڪوثر -ٻرڙي- ترتيب ڏنو آهي. ڪتاب جو مهاڳ عنايت -بلوچ- لکيو آهي. هن ڪتاب ۾ -استاد منظور علي خان- جو انٽرويو ۽ سندس فن بابت ڊاڪٽر نبي بخش -بلوچ-، ممتاز مرزا، -استاد- فتح علي خان، نصير مرزا، ادل سومري، -انور- پيرزادي، ڊاڪٽر محمود مغل ۽ ٻين جا مضمون شامل آهن. ڪتاب جي آخري صفحن ۾منظور علي خان بابت سندس شاگردن، اديبن، شاعرن، فنڪارن جا تاثرات ڏنا ويا آهن. -ان- سان گڏ سندس ريڊيو تي ڳايل ڪلامن جي فهرست، ڪمپوز ڪيل ڌنن جي فهرست، سندس شاگردن جي نالن جي لسٽ ۽ آخري صفحي تي -استاد منظور علي خان- جو شجرو ڏنو ويو آهي. پڪي جلد سان 240 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 250 روپيا آهي، جنهن کي پوپٽ پبلشنگ هائوس، سنڌ ٻالڪ سنگت خيرپور، سيپٽمبر 2010ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
استاد نبي بخش مڱڻھار

ڪلاسيڪل راڳي -استاد- نبي بخش ولد محمد ملوڪ مڱڻهار 1938ع ڌاري ڳوٺ پارو چاچڙ ضلعي گهوٽڪيءَ ۾ ڄائو. 20 سالن جو هو ته راڳ جي تربيت -استاد- مهر علي خان پنجاب واري کان ورتائين، جو -استاد- مراد علي گوالياري جو شاگرد هو. -استاد- نبي بخش راڳ -ايمن ڪلياڻ- ۽ ڀيم پلاس تي عبور رکندو هو. ڄام ساقيءَ کيس ريڊيو حيدرآباد تي آندو، -جتي- عنايت -بلوچ- سندس ست ڪلام رڪارڊ ڪري پيش ڪيا، جيڪي بيحد مقبول ويا. 1986ع ۾ لوڪ ورثه -اسلام- -آباد- پاران سندس محفل جي ڪئسٽ به تيار ڪئي وئي، جيڪا مقبول ٿي. شاهه لطيف، سچل، بلها شاهه، استاد بخاري ۽ -اظهر گيلاني- جا ڪلام خوب ڳائيندو هو. -استاد- نبي بخش جو وڏو پٽ مختيار احمد به سٺو ڳائي ٿو، -باجو- ۽ بينجو به وڄائي ڄاڻي، ٻيا فرزند امانت علي ۽ ممتاز ڍولڪ وڄائڻ جا ڄاڻو آهن، سندس ڀائٽيو محمد شريف به سٺو راڳي آهي. استاد نبي بخش مڱڻهار 2008ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
نصرت فتح علي خان

thumb|alt=|نصرت فتح علي خان

قوالين کي هڪ جديد انداز سان عوام آڏو پيش ڪري ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ مڃتا ماڻيندڙ -استاد نصرت فتح علي خان- کي گلوڪاري ۽ موسيقي جو فن ورثي ۾ مليو هو. هن 1948ع ۾ فيصل آباد شهر ۾ اک کولي. سندس پيدائشي نالو محمد پرويز هو. پر هڪ بزرگ مٿس نصرت فتح علي خان نالو رکيو. هن جو والد فتح علي خان ۽ چاچو مبارڪ علي خان پنهنجي وقت جا مشهور قوال هئا. جڏهن ته مرحوم جي ڏاڏي -اختر- حسين به موسيقيءَ جي دنيا ۾ نالو ڪمايو هو. جنهن انداز ۾ هن نون سازن ۽ آوازن سان ڳايو، عوام سندس قوالي جو انداز ڏاڍو پسند ڪيو. نصرت جي گھر وارن جي خواهش هئي ته هو انجينئر ٿئي يا ڊاڪٽر، پر هي لڪي لڪي موسيقيءَ جي سکيا وٺندو هو، جڏهن سندس اهڙي خواهش جي ڄاڻ چاچي مبارڪ کي پئي ته سڀ کان اڳ کيس ڍولڪ وڄائڻ سيکاري، ۽ -ان- کانپوءِ کيس سنگيت جي دنيا ۾ آندائين. جڏهن هن ”دم مست قلندر“ ۽ ”ڪنا سوڻا تينو رب ني بنايا“ ڳايو ته کيس انهن ٻنهي قوالين شهرت جي بلندين تائين پهچائي ڇڏيو. هن کي قوال هجڻ تي وڏو فخر هوندو هو ۽ قوال جي حيثيت سان ئي پاڻ کي متعارف ڪرائيندو هو. 1990ع ۾ پهريون ڀيرو سندس آڊيو ڪيسٽون مارڪيٽ ۾ آيون. -اوڀر- جي ملڪن ۾ هن جي فن جا ايترا ته قدردان نڪري آيا، جو هن کي واشنگٽن يونيورسٽيءَ ۾ رهڻ جي دعوت ڏني وئي ۽ اتي آمريڪين کي موسيقي سيکاريندو رهيو. اتان جا ڪيترا مرد توڙي عورتون هن کان موسيقي جي تربيت وٺندا رهيا. هو رومانوي غزل پڻ قوالي جي انداز ۾ ڳائيندو هو، سندس ڳلي ۾ عجب تاثير هئي. سندس محفلن ۾ ڏيهي توڙي پرڏيهي ٻڌندڙ سندس سرن ۾ محو ٿي رقص ڪندا هئا.
مرحوم نصرت فتح علي کي بالي ووڊ فلم انڊسٽري وارن به موسيقيءَ جي دعوت ڏني. اتي هن جي ڏنل موسيقيءَ جو اهڙو ته اثر ٿيو، جو اتان جي ڪيترين ئي فلمن ۾ هن موسيقي ترتيب ڏني. -جن- ۾ بينڊٽ ڪوئين، ڪارتوس، ڪچي ڌاگي، -اور- پيار هوگيا فلمون شامل آهن، جڏهن ته پاڪستاني فلم ”پل دو پل“ به موسيقي ترتيب ڏنائين. -ان- کانسواءِ هن هڪ -انگريزي- فلم ”لاسٽ ٽيمپٽيشن آف ڪرائسٽ“ جو پلي بيڪ گرائونڊ ميوزڪ ڏئي پاڻ کي دنيا جو بهترين موسيقار طور مڃرايو، -ان- کانپوءِ هن آسڪر اوارڊ يافته فلم”ڊيد مين واڪنگ“ ۽ ”نيچرل بورن ڪلرز“ جي پڻ موسيقي ڏني. هن جا 50 کان وڌيڪ البم مارڪيٽ ۾ آيا آهن. 1995ع ۾ -جرمني- جي هڪ تقريب ۾ هن کي ”يونيسڪو اوارڊ“ ڏنو ويو، جڏهن ته لنڊن ۾ بي بي سي پاران کيس لائيف ٽائيم اوارڊ ڏنو ويو. نصرت فتح علي خان لنڊن جي اسپتال ۾ 16 -آگسٽ- 1996ع تي شگر ۽ گڙدن جي بيماري وگهي وفات ڪئي. اڄ هو نه آهي، پر سندس جديد انداز ۾ ڳايل قواليون هر هنڌ گونجي رهيون آهن.

## حوالا

زمرو:1997ع جون فوتگيون
زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون
زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي
زمرو:لاهوري ماڻهو
زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي
استاد نظاماڻي

استاد نظاماڻيءَ جو اصل نالو محمد ابراهيم نظاماڻي آهي. هي 15 مارچ 1969ع ۾ سانگهڙ ۾ ڄائو. -تعليم- ايم. اي سنڌي (1993)، بي. ايڊ (2001ع) اٿس. هي سانگهڙ مان نڪرندڙ سلسليوار رسالي ’جهونگار‘ جو -ايڊيٽر- رهيو آهي. جنهن جا 9 پرچا ڪڍي چڪو آهي. هي نثر نويس، محقق ۽ ڪهاڻيڪار آهي. هن جي ڇپيل ڪتابن ۾ ”حُر تحريڪ“ (2005ع)، ”جاڳ“ رمضان راهي، اي -آر- آزاد ۽ -امر لغاري- سان گڏ -استاد- نظاماڻيءَ جي ڪهاڻين جو گڏيل مجموعو، (1993ع) ۽ ”جي گهارياسين -بند- ۾“ (2006ع) حُر تحريڪ جي -ٽن- ڪردارن الهورايي بهڻ، حاجي ولي محمد نظاماڻي ۽ حاجي گل محمد نظاماڻيءَ جي يادن تي مشتمل شامل آهن. سندس ڪراچيءَ کان ڪالام تائين سفر نامو اڻ ڇپيل صورت ۾ موجود آهي، هو شهيد صبغت -الله- شاهه چيئر، شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر آهي. هن وقت هاءِ اسڪول ٽيچر (H.S.T) آهي، ۽ سانگهڙ ۾ رهي ٿو.

## حوالا
نياز حسين

استاد نياز حسين سنڌ جو ناميارو موسيقار هو. سندس -جنم- 1936 ۾ حيدرآباد، سنڌ ۾ ٿيو. پاڻ سنڌي فائينل پاس هو. موسيقيءَ جي -تعليم- پنهنجي والد استاد بيبي خان، پنهنجي چاچي -استاد- مبارڪ علي خان کان سواءِ تمام وڏن وڏن موسيقارن کان ورتائين. ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد تي سازندي طور ڀرتي ٿيو، پر سڄي عمر ڪيترن ئي فنڪارن جي موسيقيءَ جي اڳواڻي ڪندو رهيو. 
استاد نياز حسين پهريون موسيقار هو، جنهن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي وائيءَ کي نج سنڌي انداز ۾ ڪمپوز ڪيو. -استاد نياز حسين- -ان- لاءِ پنهنجن فرزندن ذوالفقار علي، مظهر حسين ۽ نذر حسين جي مدد سان اهڙو اهم تجربو ڪيو، جنهن سان شاهه جي پيغام ۽ موسيقيءَ کي سمجهڻ ۾ آساني ٿي. -استاد نياز حسين- کي زندگيءَ ۾ مڃتا طور لال شهباز قلندر اَوارڊ، مصري شاهه اَوارڊ، سچل سرمست اَوارڊ، جڏهن ته سندس وفات کان پوءِ 2002ع ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي اَوارڊ ڏنو ويو. ريڊيو -پاڪستان- جي لائبريريءَ ۾ موسيقيءَ جا 500 کان مٿي رڪارڊ موجود هئا، -جن- ۾ شاهه جون وايون، ڪافيون، گيت، غزل، ٻارن جا گيت، ڪورس جا گيت، هارين جا گيت، گيتن -ڀريون- ڪهاڻيون وغيره شامل آهن. هو روزانو ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد -تان- براه راست (Live) ڳائڻن کان ڳارائيندو هو. 
استاد نياز حسين 7 فيبروري 1992ع تي وفات ڪئي. کيس حيدرآباد جي ٽنڊي يوسف واري قبرستان ۾ دفنايو ويو. سندس فرزند ذوالفقار علي، مظهر حسين ۽ نذر حسين سندس ورثي کي سنڀاليندا اچن ٿا.

## حوالا
ھدو خان

ڪلاسيڪي سنگيت جو مايه ناز گويو -استاد- هدو خان، اصل فتح ڳڙهه مشرقي پنجاب جو رهاڪو هو، جيڪو پوءِ سيٺ وشنداس مانجهوءَ واري جي اصرار تي سنڌ ۾ آيو ۽ هتي جي ماڻهن جي محبت ڏسي هميشه لاءِ سنڌ جو ٿي ويو. سيٺ گلاب داس جي پرلوڪ پڌارڻ کان پوءِ به سندس پٽ سيٺ وشنداس وٽ رهي پيو ۽ واپس نه ويو. هي ٻئي سيٺيون سنگيت جا ڄاڻو ۽ دلداده هئا ۽ موسيقارن جي ڏاڍي عزت ڪندا هئا. -استاد هدو خان- گائڪي جي لحاظ کان ڌرپڌي گهراڻي سان تعلق رکندو هو، پر مٿس تلونڊي گائڪيءَ جو اثر به هو ۽ خيال جي گائڪيءَ ۾ کيس سٺي دسترس هئي. سندس پسنديده ساز ستار هو، جنهن تي کيس ڏاڍو عبور حاصل هو.

## حوالا
استاد وريلداس

استاد وريلداس- ولد گرنومل تلريجا 10 نومبر 1943ع تي شڪارپور ۾ ڄائو. ايم. اي اڪنامڪس سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري مان ڪيائين. هو هڪ سٺو ڪلاسيڪل راڳي هو. هن ڪلاسيڪل راڳ جي -تعليم- -استاد- -الله- بخش شيخ ۽ -استاد- هادي بخش ميمڻ کان حاصل ڪئي هئي ۽ -استاد- هدايت -الله- قمر کان پڻ ڪلاسڪ جا ڏهه -تان- سکيو هو. -استاد وريلداس- ڪيترن ئي شاگردن کي ڪلاسيڪل راڳ جي سکيا ڏني، -جن- ۾ ڪي ڪي -ڀٽي-، شمن ميرالي، بابر مغل گرمکداس ۽ سلمان وغيره شامل آهن. هن هڪ ادارو ’وريل سنگيت ڪلا‘ قائم ڪيو هو، جنهن ۾ ڪـلاســــڪ راڳ جي سکيا ڏيندو هو. -استاد وريلداس- پنهنجي فن جي مڃتا طور ڪجهه اوارڊ پڻ حاصل ڪيا هئا. سنڌ جو هيءُ نرالو فنڪار 29 -جولاءِ- 2005ع تي ديهانت ڪري ويو. سندس آخري رسمون شڪارپور ۾ ادا ڪيون ويون.

## حوالا
استاد يوسف کٽي

استاد يوسف کٽي- سنڌ جو باشندو هو ۽ حيدرآباد ۾ ڄائو نپنو هو. -استاد- الهڏني نوناريءَ وانگر هي به خانداني موسيقار نه بلڪه شوقيه ڳائڻو هو ۽ سنڌ جي علائقائي موسيقي توڙي ڌرپدي ڪلاسيڪي گائڪيءَ ۾ مهارت رکندڙ هو ۽ ڏاڍو نالو ڪڍيائين. سندس شاگردن ۾ -بسنت- زوار ڏاڍو مشهور ۽ شرناءِ جو ماهر فنڪار ٿي گذريو آهي. -استاد- يوسف 1930ڌاري حيدرآباد شهر ۾ وفات ڪئي ۽ اتي دفن ٿيو.

## حوالا
استادن لاءِ ھدايتون (ڪتاب)

استاد- صاحبان لاءِ فنڪشنل سنڌي سيکارڻ جو هيءُ پهريون ڪتاب پروفيسر ڊاڪٽر غلام علي الانا جو لکيل آهي. ڪتاب جي ڀاڱي پهرئين ۾ سبقن کان پوءِ ڏنل مشقون بلڪل نئين نموني جون آهن. جيڪي فنڪشنل سنڌيءَ واري طرز کي سامهون رکي تيار ڪيون ويون آهن، جڏهن ته ٻئي ڀاڱي ۾ مختلف مشقن جي مدد سان سنڌي ٻوليءَ جي ساخت، رچنا، سنڌيءَ -ٻولي- جي آوازن ۽ گرامر کان سواءِ سنڌي -ٻولي- جي جملن وغيره ٺاهڻ لاءِ جيڪو طريقو اختيار ڪيو ويو آهي، اهو تمام آسان آهي. ڊيمي سائيز ۽ رنگين ٽائيٽل ۾ 84 صفحن واري هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران -آڪٽوبر- 2000ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي قيمت صرف 40 روپيا آهي.

## حوالا