سعودي عرب جا قديم ماڳ

**سعودي عرب جا قديم ماڳ** سعودي عرب جي بادشاهت جي سرزمين تي واقع شهرن ڏانهن اشارو ڪن ٿا ۽ جن جو وجود اسلام کان اڳ واري دور تائين آهي. سعودي عرب ۾ مختلف تهذيبن سان تعلق رکندڙ ڪيترائي شهر شامل آهن، جهڙوڪ قرية الفاو، الاخدود، مداين صالح ، جبه، تاروت، الشویحطيه، ثاج ۽ دومہ الجندل. اهو ان جي وڏي ايراضي ۽ جاگرافيائي مقام جي ڪري آهي، جنهن ان کي واپاري رستو بنائڻ ۾ مدد ڪئي. سياحت لاء سعودي ڪميشن ۽ قومي ورثو انهن ماڳن ۽ ٻين نوادرات جي حفاظت جو ذميوار آهي.

## قرية الفاو
thumb|300x300 عڪسلون|سلطنت ۾ انتظامي علائقا
قرية الفاو (Arabic: قرية الفاو) ڏاکڻي عربي متن ۾ قرية ذو الڪهل، قرية الحمراء ۽ ذات الجنان ظاهر ٿئي ٿي. نالو ان جي جاگرافيائي مقام مان نڪتل آھي،  جبل طویق مان گذرڻ تي جتي اھو وادي الدواسر سان ملندو آھي، ربع الخالي ريگستان جي اتر اولهه واري ڪناري کي نظر ڪري ٿو. اهو سعودي عرب جي گاديءَ واري شهر رياض کان 700 ڪلوميٽر (430 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. قرية الفاو کي سعودي عرب جي قديم ترين شهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي ۽ اهو پهرين صدي قبل مسيح کان چوٿين صدي عيسوي تائين کندہ جی بادشاهت جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو عربستان جي قديم عرب سلطنتن مان هڪ هو.

هن شهر کي ڏکڻ عربن جي متن ۾ ذات الڪهل جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جيتوڻيڪ سونهري دور ۾ ان کي قرية الحمرا ("سرخ شهر") ۽ ذات الجنان ("باغن جو شهر") سڏيو ويندو هو، ۽ اڄ اهو قرية الفاو جي نالي سان مشهور آهي. هي شهر لڳ ڀڳ ٽي چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. قديم شهر اٽڪل اٺين صدين تائين آباد هو، ۽ ان عرصي دوران شهر سبا جي سلطنت سان ڪيتريون ئي جنگيون وڙهيون (تقريبا 8 صدي قبل مسيح کان 275 ع تائين) ۽ 228 ع ۾ امراو القيس شهر سان وڙهيو. البت هن شهر جو ذڪر ابو محمد الحسن الحمداني جي ڪتاب ”صفات جزيرة العرب“ کان سواءِ ڪنهن به عرب تاريخ جي ڪتابن ۾ نه آهي. هن شهر کي هڪ اهم مقام حاصل هو، ڇاڪاڻ ته اهو هڪ واپاري رستي تي واقع هو، جنهن جي ٻين قومن جي ماڻهن سان رابطي جي ڪري رهاڪن جي زندگين تي تمام گهڻو اثر پيو. شهر ۾ آثار قديمه جي کوٽائي مان معلوم ٿئي ٿو ته شهر واپار جي رستي جي نقطي کان بتدريج وڌيو ۽ ترقي ڪري واپار واري رستي جي اڀرندي حصي ۾ هڪ ٻي اهم تجارتي نقطي ڏانهن وڌيو، جيڪو جزيره عرب جي ڏکڻ کان نجران کان ٿيندو فارس جي نار ۽  ميسوپوٽيميا (عراق) جي وچ ۾ وڃي ٿو. اهو مرڪزي عرب جزيره نما جو معاشي، مذهبي، ثقافتي ۽ سماجي مرڪز بڻجي ويو ۽ ان سان گڏ پنهنجي پهرين دور ۾ کنده جی سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.

### دريافت
قرية الفاو ۾ هڪ آثار قديمه واري ماڳ جي طور تي دلچسپي 1940ع واري ڏهاڪي ۾ آهي جڏهن ان جو حوالو سعودي آرامڪو آئل ڪمپني جي ڪجهه سرڪاري ملازمن ڏنو هو. 1952ع ۾ ڪمپنيءَ جي ٽن ملازمن شهر جو دورو ڪيو ۽ ان بابت لکيو. سال 1996ع ۾، ڳوٺ قديم آثارن ۽ عجائب گھر جي ايجنسي جي هڪ ماهر طرفان دورو ڪيو ويو. 1976ع ۾، اهو پهريون ڀيرو رياض ۾ ڪنگ سعود يونيورسٽي جي تاريخ ۽ نوادرات جي ايسوسيئيشن ۽ پوءِ سعودي ڪميشن فار سياحت ۽ نوادرات طرفان دورو ڪيو ويو. ٻنهي جو مقصد ماڳ جو مطالعو ڪرڻ، ۽ خاص طور تي، شهر جي مقام کي سڃاڻڻ ھو.

اهو ڪم 1972ع کان 1995ع تائين ٿيو. ڪنگ سعود يونيورسٽي جي ٽيم پاران 1970ع کان 2003ع تائين آثار قديمه جي کوٽائي ڪئي وئي ۽ شهر جي ٻن وڏن شعبن کي دريافت ڪيو ويو. پهريون رهائشي علائقو هو، جنهن ۾ گهر، چورنگيون، گهٽيون ۽ بازار شامل هئا، جڏهن ته ٻيو مقدس علائقو، مندرن ۽ مقبرن تي مشتمل هو. عام اڏاوتي رٿا عرب جي قديم شهرن جو تمام گهڻو اشارو آهي. عبدالرحمان الانصاري،  ڪنگ سعود يونيورسٽي، رياض ۾ آرڪيالاجي جو اڳوڻو پروفيسر ۽ سعودي عرب جي مشاورتي ڪائونسل جو ميمبر ۽ تعليم بابت ڪائونسل جي ڪميٽي جو ميمبر، قرية الفاو شهر جي ٻيهر دريافت جو باني سمجهيو وڃي ٿو.

### مارڪيٽ ايريا
وادي جي الهندي ڪناري جي ويجهو ٺهيل جيڪا طويق جبلن جي وچ ۾ جدا ٿي ۽ شهر جي حدن جي وچ ۾ رهائشي علائقي جي اوڀر ۾ هڪ وڏي مارڪيٽ هئي، جيڪا 30.75 ميٽر ڊگھائي اولهه کان اوڀر، ۽ 25.20 ميٽر اتر کان ڏکڻ هئي. ان جي چوڌاري هڪ وڏي باڙھہ هئي، جنهن ۾ ٽن ملندڙ حصن تي مشتمل هو. وچون چونا پٿر جو ٺهيل هو ۽ اندريون ۽ ٻاهريون مٽيءَ جو ٺهيل هو. مارڪيٽ ٽن منزلن تي مشتمل هئي، جنهن ۾ بازار جي ڪنڊن ۾ ست مینارا هئا ۽ عمارت جي اتر، ڏکڻ ۽ اوڀر جي وچ ۾ اڏاوت ۾ ٽي مینارا هئا. بازار ۾ داخل ٿيڻ جو واحد دروازو ڏکڻ اڌ اولهه طرف هو ۽ هڪ ننڍڙو دروازو هو جيڪو هڪ ننڍڙي چورنگي ڏانهن ويندو هو.

### ادب
thumb|قرية الفاو کان مقبري (پهرين صدي ق.م.) لاءِ سبائين عطيو لکيل پٿر جي تختي.
قرية الفاو جا رهواسي لکڻ سان لاڳاپو رکندا هئا ۽ جبلن جي چوٽيءَ تي، بازارن، مندرن ۾، جڏهن ته شهر جي رهواسين مان نقاشي، مقبرن، مٽيءَ جا سامان ۽ ٻيا آثار مليا هئا، اتي ادب جو وڏو ذخيرو ملي ٿو. شهر مان سامان پڻ مليو. استعمال ٿيندڙ ٻولي اتر ۽ ڏکڻ عربن جي ٻولين جو ميلاپ هئي. انهن مختلف موضوعن تي لکيو آهي، جن ۾ مذهبي ۽ تجارتي مسئلن سان گڏوگڏ ذاتي معاملن سان لاڳاپيل موضوعن تي پڻ لکيو ويو آهي ۽ انهن جي دستياب ادب جي ذريعي ڪجهه ماڻهن، قبيلن، ديوتائن جي نالن جي نشاندهي ڪرڻ سان گڏوگڏ قرية الفاو ۽ ٻين سلطنتن جي وچ ۾ لاڳاپن جو وجود جی سڃاڻپ به ممڪن ٿي آهي. قرية الفاو ۾ لکت جو هڪ وڏو مقدار مليو آهي.

### مندر
ٽي مندر ۽ هڪ قربان گاهه قرية الفاو ۾ مليا، ٻه بازار جي اولهه واري علائقي ۾ ۽ هڪ بازار جي ٻاهران. ان کان علاوه، شهر ۾ هڪ کان وڌيڪ قسم جا قبرستان مليا هئا، ڇاڪاڻ ته اتي سرڪاري ۽ خانداني قبرستان هئا.

### موجوده حالت
پهرين جنوري، 2014ع کان، سائيٽ کي مڪمل طور تي سعودي حڪومت طرفان لٽيرن جي خلاف تحفظ لاء بارھہ لڳايو ويو آهي. سائيٽ هڪ سعودي نگران طرفان رکيو ويو آهي جنهن جي خاندان جو تعلق فوري علائقي سان آهي. سائيٽ کي بااختيار بڻايو ويو ۽ اهم سڌارا، تحفظ ۽ جديد سياحن جي مرڪز جي تعمير لاء فنڊ مختص ڪيا ويا. تعمير ڊسمبر 2013ع تائين مڪمل ٿيڻي هئي، پر اڄ تائين ڪا به تعمير شروع نه ٿي آهي. سائيٽ انتهائي متاثر ڪندڙ آهي، ڪيترن ئي رئیسن ۽ جنگجو ڪلاس جا مقبرا مشرقي پردي سان گڏ آهن. بادشاهن جو مقبرو ڪجهه الڳ ۽ شهر جي اتر اولهه طرف آهي. بازار جي جڳهه ديوارن جي وڏي تباهي ڏيکاري ٿي، جنهن هڪ ڀيرو 3 يا 4 سطح جي فن جي تقريبن سڄي ڪهاڻي کي دفن ڪيو آهي. اناج جي ذخيري جا باقي بچيل ۽ پچائڻ جي تندور اڄ به ڏسي سگهجن ٿا. شهر جي اوڀر ۾ واقع هڪ وڏو جبل، اهم غار ۽ پيٽروگليفس سان آهي.

## الاخدود

الاخدود ( )، جيڪو اڳ ۾ رقیم يا رقمات (عربي ٻولي: رقمات) جي نالي سان مشهور آهي، سعودي عرب جي ڏکڻ ۾ بير هما، نجران واري علائقي ۾،  رياض کان اٽڪل 1،300 ڪلوميٽر (810 ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. 1997ع ڌاري سعودي تاريخدانن جي گروپ پاران شهر جي ڳولا شروع ڪئي وئي. ان وقت کان وٺي، ڪيترائي قديم آثار مليا آهن ۽ شهر ۾ سڀ کان وڏي دريافت ان جڳهه جي هئي، جتي هميارائي سلطنت جي حڪمران کي عربيء ۾ اخدود سڏيو ويندو آهي. ماهرن موجب هي شهر پهرين صدي قبل مسيح کان پهرين صدي عيسوي جي وچ ۾ تعمير ٿيو هو. انهن ماڻهن جو قصو قرآن مجيد ۾ سورة البروج ۾ آیو آهي.

## مداين صالح
مداين صالح (عربي: الحِجر)، جنهن کي الحجر به سڏيو وڃي ٿو، هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي حجازي علائقي جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو رياض کان 1,400 ڪلوميٽر (870 ميل) اتر طرف آهي. مداين صالح ملڪ جي سڀ کان اهم ۽ قديم ترين شهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. مداين صالح شهر العلا جي اتر اولهه ۾ واقع آهي، هڪ تمام اهم قديم واپاري رستن تي هڪ اسٽريٽجڪ پوزيشن ۾ آهي، جيڪو جزيره نما عرب جي ڏکڻ کي اتر سان ۽ ميسوپوٽيميا، شام ۽ مصر جا ثقافتي مرڪزن کي ڳنڍيندو هو ۽ ان سان گڏ وڏي اقتصادي راهداري سان ڳنڍيل هو. اهو نبطین جي بادشاهي ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر هو. نبطي عرب قبيلن جو هڪ گروهه هئا جن جي معيشت جو بنياد چراگاهن تي هو ۽ وقت گذرڻ سان هنن ڪيترائي شهر آباد ڪيا، ٺاهيا ۽ ترقي ڪئي ۽ واپاري بڻجي ويا. نبطي شام جي ڏکڻ ۾ هڪ علائقي تي قبضو ڪيو جتي هنن نبطي سلطنت جو بنياد وڌو؛ سندن گاديءَ جو هنڌ پيٽرا اردن ۾ هو، جنهن کي 2007ع ۾ دنيا جي ستن عجائبات مان چونڊيو ويو هو. سندن ٻولي پراڻي اترين عربي جي شڪل هئي. مداين صالح جو نظارو شاندار پٿر جي شڪلين، مختلف رنگن جون پٿر جون ٽڪريون، ڳاڙهي کان پيلي ۽ سفيد کان نمايان آهن. 
مداين صالح جي ايراضي اٽڪل 1,621 هيڪٽر (4,010 ايڪڙ) آهي. قبرون مختلف اھميت جي گروپن ۾ ورهايل آھن، جيئن ھيٺيون آھن:
 
• قصر الصانع (عربي: قَصْر ٱلصَّانِع) مقبرن جو پهريون گروهه آهي ۽ ماڳ جي ڏاکڻي حصي ۾ ٻن پٿر جي ٽڪرين تي قبضو ڪري ٿو. الهندي ٽڪريءَ ۾ فقط هڪ وڏو مقبرو آهي، جنهن کي قصر الصانع سڏيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻيءَ قبر ۾ ڇهن ننڍڙن جنازي خانن تي مشتمل آهي.

• رهائشي علائقي جا مقبرا: يادگارن جو هي گروپ رهائشي علائقي جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان ۾ ٻه ٽڪريون آهن، هڪ ننڍي ۽ هڪ وڏي. وڏي ۾ ارڙهن قبرون آهن.

• قصر الفريد ماڳ جي ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ان کي اهو نالو ڏنو ويو آهي ڇاڪاڻ ته اهو مڪمل طور تي ٻين مقبرن کان الڳ هو.

• قصر بنت (عربي: قَصْر ٱلْبِنْت): هي مقبرو جبل اثب جي اولهه ۾ آهي. اُن ۾ ٻه سؤ پٿر جون ٽڪريون آهن، جن مان هڪ ۾ 29 قبرون آهن ۽ ٻيو، ٻه قبرون.

• جبل اثلب (عربي: جِبَال أَثِلْب): نالو هڪ مٿيون نالو آهي جيڪو ٻن جبلن جي قطارن جو حوالو ڏئي ٿو جيڪي اتر اوڀر کان ماڳ تي غالب آهن.

## جبه
جبّة (عربي: جبَّة) رياض جي اتر ۾ تقريباً 730 ڪلوميٽر (450 ميل) جي مفاصلي تي الھائل صوبي ۾ واقع آهي. هي شهر 3000 سال اڳ ٺهرايو ويو هو.

## تاروت
تاروت ٻيٽ (عربي: جزيرة تاروت) خليج فارس جو ٻيو وڏو ٻيٽ آهي جيڪو قطيف شهر جي ڀرسان واقع آهي. نالو چيو وڃي ٿو ته محبت ۽ جنگ جي ديوي، هڪ فونيشين ۽ ڪنعاني ديوي عشتاروت مان نڪتل آهي. تاروت پنهنجي تاريخي نشانن جي ڪري مشهور آهي، جهڙوڪ تاروت قلعو.

## الشويحطية
الشويحطيه (عربي: ٱلشُّوَيْحَطِيَّة) سعودي عرب جي اتر ۾ الجوف علائقي ۾ رياض کان 1,300 ڪلوميٽر (810 ميل) اتر ۾ واقع آهي.

## ثاج

ثاج () () اوڀر صوبي جي اتر اولهه ۾، رياض جي اتر اوڀر ۾ اٽڪل 600 ڪلوميٽر (370 ميل) جي مفاصلي  تي  واقع آهي. مؤرخن جي اڪثريت جو خيال آهي ته ثاج شهر يونانين جي دور ۾، سڪندر جي فتح کان پوءِ 330 ق.م. ۾ ٺهيل آھي. شهر ۾ سڀ کان اهم دريافتون نو پٿر آھن، جيڪي لکڻ جي تاريخن سان ٺهڪندڙ آھن، جيڪي پهرين صدي قبل مسيح جي وچ واري تاريخ ۾ هئا.

## دومة الجندل
دومة الجندل (عربي: دومة الجندل) (10 صدي ق.م.) دومة الجندل نالي جي لغوي معنيٰ آهي ”پٿر جو دُومه“، ڇاڪاڻ ته هي دُومه جو علائقو هو، جيڪو حضرت اسماعيل علیہ السلام جي ٻارهن پٽن مان هڪ هو. شهر جو قديم اڪادي نالو ادوماتو هو.

## پڻ ڏسو
• قديم ويجھو اوڀر جا شهر.

• العلا: ديدان - سلطنت لحيان (~ پنجين صدي قبل مسيح).

• ڪندا: يمني قبيلو (2 صدي قبل مسيح).

• مدينو: يثرب (ڇهين صدي قبل مسيح).

• تيمی: تيماء (8 صدي قبل مسيح).

## خارجي لنڪس

* L'heritage du lointain http://www.ksu.edu.sa/sites/Colleges/Arabic%20Colleges/CollegeOfTourism/DocLib10/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%20%D9%80%20%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A.pdf
* ESP Dating of Tooth from Pre- Islamic Sitin Saudi Arabia https://web.archive.org/web/20040613090917/http://quartz.ess.sci.osaka-u.ac.jp/~esrdd/proceedings/proceeding/pdf/hefne.pdf
* Saudi Commission for Tourism & Antiquities https://web.archive.org/web/20090328122917/http://www.scta.gov.sa/SITES/ENGLISH/Pages/default.aspx

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:تاريخي ماڳ
زمرو:سعودي عرب
زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ
زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون
زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون

زمرو:Arabian Peninsula
زمرو:Archaeological sites in Saudi Arabia
زمرو:Archaeology of Saudi Arabia
زمرو:History of the Arabian Peninsula
زمرو:Ancient Near East
زمرو:Ancient cities of the Middle East
زمرو:اوڀر جي ويجھو قديم تھذيبون