يادداشت

**ميموري** يا **ياداشت** ذهن جي اها صلاحيت آهي جنھن ذريعي ڊيٽا يا معلومات کي انڪوڊ، ذخيرو (store) ۽ ضرورت پوڻ تي ٻيھر حاصل (retrieve) ڪيو ويندو آهي. هي مستقبل جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي مقصد لاءِ وقت سان گڏ معلومات کي محفوظ رکڻ جو نالو آهي. جيڪڏهن ماضيءَ جا واقعا ياد نہ هجن ها، ته ٻولي، لاڳاپن، يا ذاتي سڃاڻپ جو ترقي ڪرڻ ناممڪن هجي ها. ياداشت جي نقصان کي عام طور تي وسارڻ يا ايمنيسيا (ياداشت جو وڃائڻ) چيو ويندو آهي.
ياداشت کي اڪثر ڪري هڪ معلوماتي پروسيسنگ (نفسيات) سسٽم طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ شعوري (explicit) ۽ غير شعوري (implicit) ڪم شامل آهن. هي سسٽم هڪ حسي پروسيسر (sensory processor)، مختصر مدت جي ياداشت (يا ڪم ڪندڙ ياداشت)، ۽ طويل مدت جي ياداشت تي مشتمل هوندو آهي. ان جو تعلق نيورون سان پڻ ٿي سگهي ٿو.

حسي پروسيسر ٻاهرين دنيا مان ڪيميائي ۽ جسماني محرڪن جي صورت ۾ معلومات کي محسوس ڪرڻ ۽ ان تي ڌيان ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ورڪنگ ميموري انڪوڊنگ ۽ معلومات جي ٻيهر حاصلات جي پروسيسر طور ڪم ڪري ٿي. معلومات کي ورڪنگ ميموري پروسيسر ذريعي شعوري يا غير شعوري ڪمن مطابق انڪوڊ ڪيو ويندو آهي. ورڪنگ ميموري اڳ ۾ ذخيرو ٿيل مواد مان پڻ معلومات حاصل ڪري ٿي. آخر ۾، طويل مدت جي ياداشت (long-term memory) جو ڪم مختلف درجي بندي ماڊلز يا سسٽم ذريعي معلومات کي محفوظ ڪرڻ آهي.

بياني، يا واضح ياداشت، معلومات جي شعوري ذخيري ۽ يادگيري کي چئبو آهي. واضح ياداشت جي اندر سيمينٽڪ (معنيٰ واري) ۽ ايپيسوڊڪ (واقعاتي) ياداشت شامل هوندي آهي. سيمينٽڪ ياداشت مان مراد اها ياداشت آهي جيڪا مخصوص معنيٰ سان انڪوڊ ٿيل هجي. جڏهن ته، ايپيسوڊڪ ياداشت مان مراد اها معلومات آهي جيڪا جڳهه ۽ وقت جي حوالي سان انڪوڊ ٿيل هجي. عام طور تي جڏهن ميموريءَ جو ذڪر ٿيندو آهي، ته اڪثر ان مان مراد بياني ياداشت ئي هوندي آهي. غير بياني، يا غير شعوري ياداشت معلومات جي غير شعوري ذخيري ۽ يادگيري کي چئبو آهي. غير بياني عمل جو هڪ مثال طريقيڪار واري ياداشت (مثال طور سائيڪل هلائڻ) ذريعي معلومات جو سکڻ يا حاصل ڪرڻ آهي. پرائمنگ (Priming) اهو عمل آهي جنهن ۾ ياداشت مان مخصوص جواب غير شعوري طور تي پيدا ٿيندا آهن، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته تمام ياداشت شعوري طور تي فعال ناهي ٿيندي. جڏهن ته طريقيڪار واري ياداشت مھارتن جي اها آهستي آهستي سکيا آهي جيڪا اڪثر سکڻ جي شعوري توجهه کان سواءِ ٿيندي آهي.
ياداشت هڪ مڪمل پروسيسر ناهي ۽ ڪيترن ئي عنصرن کان متاثر ٿئي ٿي. معلومات جي انڪوڊنگ، ذخيري ۽ ٻيهر حاصلات جا طريقا خراب ٿي سگهن ٿا. مثال طور، درد کي هڪ اهڙي جسماني حالت طور سڃاتو ويو آهي جيڪو ياداشت کي ڪمزور ڪري ٿو. نئين محرڪن تي ڏنل توجه جي مقدار پڻ ان معلومات کي گهٽائي سگهي ٿي جيڪا ذخيري لاءِ انڪوڊ ڪئي وڃي ٿي. پڻ، ذخيرو ڪرڻ جو عمل دماغ جي انهن حصن کي جسماني نقصان پهچڻ سان خراب ٿي سگهي ٿو جيڪي ياداشت سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ هپوڪيمپس. آخر ۾، طويل مدت جي ياداشت مان معلومات جي ٻيهر حاصلات وقت سان گڏ ياداشت جي مٽجي وڃڻ (decay) سبب متاثر ٿي سگهي ٿي.

## حسي ياداشت (Sensory memory)

حسي ياداشت حواسن مان حاصل ڪيل معلومات کي ڪنهن شيءِ جي محسوس ٿيڻ کان پوءِ هڪ سيڪنڊ کان به گهٽ وقت تائين برقرار رکي ٿي. ڪنهن شيءِ کي ڏسڻ ۽ صرف هڪ پل جي مشاهدي سان اهو ياد رکڻ ته اها ڪيئن هئي، حسي ياداشت جو هڪ مثال آهي. هي شعوري ڪنٽرول کان ٻاهر هڪ خودڪار عمل آهي. جارج اسپرلنگ (1963) هن تي ابتدائي تجربا ڪيا هئا. حسي ياداشت جا ٽي قسم آهن: آئڪونڪ ميموري (بصري معلومات)، ايڪوئيڪ ميموري (صوتي معلومات)، ۽ هيپٽڪ ميموري (ٽچ يا ڇهڻ واري معلومات).

## مختصر مدت جي ياداشت (Short-term memory)

مختصر مدت جي ياداشت (شارٽ ٽرم ميموري)، جنهن کي ورڪنگ ميموري سان منجهائڻ نه گهرجي، معلومات کي چند سيڪنڊن کان وٺي هڪ منٽ تائين بغير ڪنهن مشق (rehearsal) جي ياد رکڻ جي اجازت ڏئي ٿي. جيتوڻيڪ، ان جي گنجائش تمام محدود آهي. 1956 ۾، جارج اي ملر تجربن ذريعي ظاهر ڪيو ته مختصر مدت جي ياداشت جي گنجائش 7 \pm 2 شيون هئي. (ان ڪري هن جي مشهور مقالي جو عنوان "The Magical Number 7±2" هو.) جديد نظريا اها گنجائش گهٽ يعني 4 کان 5 شيون ٻڌائين ٿا. ياداشت جي گنجائش کي "چنڪنگ" (معلومات کي ٽڪرن ۾ ورهائڻ) جي عمل ذريعي وڌائي سگهجي ٿو. مثال طور، ڏهن انگن واري فون نمبر کي ياد ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن گروپن ۾ ورهائڻ وڌيڪ اثرائتو ٿيندو آهي.
مختصر مدت جي ياداشت بابت يقين ڪيو وڃي ٿو ته اها معلومات ذخيرو ڪرڻ لاءِ گهڻو ڪري صوتي ڪوڊ (acoustic code) تي ۽ ڪنهن حد تائين بصري ڪوڊ تي ڀاڙي ٿي. ڪانرڊ (1964) مليو ته ماڻهن کي انهن اکرن کي ياد ڪرڻ ۾ مشڪل ٿيندي هئي جيڪي آواز ۾ هڪ جهڙا هئا (جهڙوڪ E, P, D).

## حوالا

زمرو:ڄاڻ جا ذريعا
زمرو:ياداشت