قومي لائبريري

**قومي لائبريري** (National library) هڪ اهڙي لائبريري هوندي آهي جيڪا ڪنهن ملڪ جي حڪومت پاران معلومات جي مرڪزي ذخيري طور قائم ڪئي ويندي آهي. عوامي لائبريرين جي برعڪس، اهي لائبريريون عام شهرين کي ڪتاب گهر کڻي وڃڻ (borrow) جي اجازت گهٽ ڏينديون آهن. انهن ۾ اڪثر ناياب، قيمتي ۽ تاريخي اهميت وارا ڪم شامل هوندا آهن. قومي لائبريري جو بنيادي فرض پنهنجي قوم جي ادب کي ملڪ جي اندر ۽ ٻاهر گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ هوندو آهي. تنهنڪري، قومي لائبريريون سڄي قوم جي ملڪيت هونديون آهن. مثال طور لنڊن ۾ برٽش لائبريري ۽ پيرس ۾ فرانس جي قومي لائبريري.

قومي لائبريريون عام طور تي پنهنجي ملڪ جي ٻين لائبريرين جي ڀيٽ ۾ سائيز ۾ وڏيون هونديون آهن. ڪجهه اهڙيون رياستون جيڪي مڪمل ملڪ ته ناهن پر پنهنجي ثقافت کي محفوظ رکڻ چاهين ٿيون، اهي به قومي لائبريري جهڙا ادارا قائم ڪن ٿيون، جهڙوڪ قانوني جمع (legal deposit) جي اختيار سان.

يورپ جون قومي لائبريريون 'دي يورپين لائبريري' (The European Library) جي سروس ۾ حصو وٺن ٿيون.

## تاريخ
### شروعات
پهرين قومي لائبريرين جي شروعات شاهي مجموعن يا رياست جي اعليٰ ادارن جي مجموعن مان ٿي هئي.

قومي لائبريريءَ لاءِ پهرين رٿائن مان هڪ انگريز رياضي دان جان ڊي تيار ڪئي هئي، جنهن 1556ع ۾ انگلينڊ جي راڻي ميري پهرين کي پراڻن ڪتابن، قلمي نسخن ۽ رڪارڊ جي حفاظت لاءِ هڪ قومي لائبريري قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني هئي، پر ان تي عمل نه ٿيو.

انگلينڊ ۾، سر رچرڊ بينٽلي جي 1694ع ۾ شايع ٿيل تجويز 'Proposal for Building a Royal Library' هن موضوع ۾ دلچسپي پيدا ڪئي. سر رابرٽ ڪاٽن ان وقت جي قلمي نسخن جو دنيا جو امير ترين خانگي ذخيرو گڏ ڪيو هو. هن جي وفات کان پوءِ، سندس پوٽي اها لائبريري قوم کي تحفي طور ڏني، جيڪا برٽش لائبريري جي قيام جو بنياد بڻي.

### قومي لائبريريون

#### برطانيه (United Kingdom)
پهرين حقيقي قومي لائبريري 1753ع ۾ برٽش ميوزيم جي حصي طور قائم ڪئي وئي. هي پنهنجي نوعيت جو پهريون ادارو هو جيڪو نه چرچ جي ملڪيت هو ۽ نه بادشاهه جي، پر اها عوام جي ملڪيت هئي ۽ ان جو مقصد هر شيءِ گڏ ڪرڻ هو. هيءَ لائبريري طبيب هانس سلوين (Sir Hans Sloane) جي وصيت تي قائم ٿي، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو قيمتي ذخيرو 20,000 پائونڊن جي عيوض قوم کي ڏنو هو.

#### فرانس (France)
فرانس ۾ پهرين قومي لائبريري 'بيليوٿيڪ مازارين' (Bibliothèque Mazarine) هئي، جنهن جو بنياد 1368ع ۾ چارلس پنجون پاران لوور پيلس (Louvre Palace) ۾ رکيل شاهي مجموعي مان پيو. فرانسيسي انقلاب (1792ع) کان پوءِ، اسيمبليءَ شاهي لائبريريءَ کي قومي ملڪيت قرار ڏنو ۽ ان جو نالو 'فرانس جي قومي لائبريري' (Bibliothèque Nationale) رکيو ويو.

#### جرمني (Germany)
جيتوڻيڪ جرمني 1871ع ۾ هڪ رياست بڻيو، پر پهرين قومي لائبريري 1848ع جي انقلابن دوران قائم ڪئي وئي هئي. 1912ع ۾ لائپزگ (Leipzig) ۾ جرمن قومي لائبريري قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو. 1 جنوري 1913ع کان وٺي، جرمن ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ تمام مواد کي باقاعدي گڏ ڪيو پيو وڃي.

#### اسپين (Spain)
هيءَ لائبريري بادشاهه فلپ پنجون 1711ع ۾ 'شاهي لائبريري' جي نالي سان قائم ڪئي هئي. 1836ع ۾ ان جو نالو تبديل ڪري اسپين جي قومي لائبريري رکيو ويو. 1837ع ۾ پهريون ڀيرو عورتن کي لائبريري استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.

#### پولينڊ (Poland)
پولينڊ جي قومي لائبريري زالوسڪي لائبريري (Załuski Library) جي روايت کي جاري رکي ٿي، جيڪا 1747ع ۾ وارسا ۾ کولي وئي هئي. هي يورپ جي پهرين قومي لائبريرين مان هڪ هئي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران هن لائبريريءَ جو تمام گهڻو قيمتي سرمايو (تقريبن 800,000 شيون) ضايع ٿي ويو هو.

#### روس (Russia)
روس جي امپيريل پبلڪ لائبريري 1795ع ۾ ڪيٿرين دي گريٽ پاران قائم ڪئي وئي هئي. هن والٽيئر (Voltaire) ۽ ڊيڊروٽ (Diderot) جون خانگي لائبريريون خريد ڪيون هيون جيڪي اڄ به هن مجموعي جو اهم حصو آهن.

#### آمريڪا (United States)
آمريڪا ۾، جيمس ميڊيسن 1783ع ۾ پهرين هڪ ڪانگریسي لائبريري جي تجويز ڏني هئي. لائبريري آف ڪانگریس 24 اپريل 1800ع ۾ قائم ڪئي وئي جڏهن صدر جان ايڊمز هڪ قانون تي صحي ڪئي. شروع ۾ هي لائبريري صرف 740 ڪتابن ۽ 3 نقشن تي مشتمل هئي جيڪا لنڊن مان گهرايا ويا هئا.

## قانوني جمع ۽ ڪاپي رائيٽ

ڪيترن ئي ملڪن ۾ **قانوني جمع** (Legal deposit) جو اصول لاڳو ٿئي ٿو، جنهن تحت هر پبلشر کي پنهنجي شايع ٿيل ڪتاب جي هڪ ڪاپي قومي لائبريريءَ ۾ جمع ڪرائڻي پوندي آهي.

## پڻ ڏسو
* لائبريري
* عوامي لائبريري

## حوالا