وادي

**وادي** يا **ماٿري** (Valley) هڪ ڊگهو هيٺاهون علائقو آهي جيڪو اڪثر ٽڪرين يا جبلن جي وچ ۾ هوندو آهي ۽ عام طور تي هڪ درياءَ يا چشمو (Stream) هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي تائين وهندو آهي. گهڻيون واديون زمين جي مٿاڇري جي ڪٽائي سان دريائن يا چشمن جي ڪري تمام ڊگهي عرصي ۾ ٺهنديون آهن. ڪجهه واديون گليشيئر جي ڪٽائي جي ڪارڻ ٺهنديون آهن. اهي گليشيئر شايد بلند جبلن يا قطبي علائقن ۾ وادين ۾ موجود رهن ٿا. 

گهٽ ويڪرائي ڦاڪ ۽ اوچائي تي، اها گليشيئرن سان ٺهيل واديون برفاني دور (Ice Age) جي دوران بڻيو يا وڌيون، پر هاڻي برف کان پاڪ آهن ۽ چشمن يا دريائن جي قبضي ۾ آهن. ريگستاني علائقن ۾، واديون مڪمل طور تي سڪل ٿي سگهن ٿيون يا صرف گهٽ ۾ گهٽ پاڻي جو وهڪرو کڻي سگهن ٿيون. چونا پٿر واري زمن ۾، سڪل واديون شايد پاڻي جي نيڪال جو نتيجو آهن، جيڪا هاڻي مٿاڇري جي بدران زمين جي اندر ٿي رهيا آهن. دراڙ  واديون (Rift Valleys) بنيادي طور تي ڪٽائي جي بدران زمين جي حرڪت مان پيدا ٿين ٿيون. جاگرافيدانن پاران ڪيتريون ئي مختلف قسم جون واديون، اهي اصطلاح استعمال ڪندي جيڪي عالمي سطح تي استعمال ۾ آهن يا صرف مقامي طور تي استعمال ٿين ٿيون، بيان ڪيون ويون آهن.

## وادين جو ٺهڻ
## وادين لاءِ اصطلاحون
## انساني آبادڪاري
## قابل ذڪر مثالون

### آفريڪا

* البرٽائن رفٽ
* اوڀر آفريقي رفٽ
* ايٿوپيائي رفٽ وادي
* عظيم رفٽ وادي
* نيل وادي (مصر/سوڊان/ايٿوپيا/يوگنڊا)
* نوگال وادي (صوماليا)
* امبا وادي (تنزانيا)
* بادشاهن جي وادي (مصر)

### ايشيا

* بقاع وادي (لبنان) 
* ڊانگ وادي (مغربي نيپال) 
* ايمين وادي (قزاقستان) 
* احلارا وادي، ترڪي
* اردن رفٽ وادي (اردن - اسرائيل) 
* وادي اردن 
* کٽمنڊو وادي، نيپال
* ڪلانگ وادي (ملائيشيا) 
* مهاويلي (سري لنڪا) 
* پنجشير وادي (افغانستان) 
* چين جون واديون 
** باليگو وادي 
** ايمين وادي 
** هيزو وادي 
** انسوڪيٽي وادي 
** جيوزائيگو وادي 
** موتو وادي 

### اوشيانا

 
* باروسا وادي، آسٽريليا 
* بلولو وادي، پاپوا نيو گني 
* ڪيگيان وادي، فلپائن 
* ڪيپرٽي وادي، آسٽريليا 
* هنٽر ​​وادي، آسٽريليا 
* هٽ وادي، نيوزي لينڊ 
* ڪنگارو وادي، آسٽريليا 
* مارخم وادي، پاپوا نيو گني 
* اسٽراتو تائيري، نيوزيلينڊ
* سوان وادي، آسٽريليا

### يورپ

* برگنسڊيلين ويسٽلينڊ، ناروي
* ڊيلين، ٽيلي مارڪ، ناروي 
* ڊينيوب وادي، مشرقي يورپ 
* ايواروٽاس وادي، اسپارٽا، يونان 
* گلن ڪو اسڪاٽ لينڊ برطانيه 
* گلن اسڪاٽ لينڊ برطانيه 
* گڊبرانڊزڊيلين اوپلينڊ، ناروي 
* هالنگڊيلين بسڪروڊ ناروي 
* هيڊال، ٽيلي مارڪ، ناروي 
* آئرن گيٽس، رومانيا/سربيا 
* لوٽربرنن وادي، برن، سوئٽزرلينڊ 
* لوئر (Loire) وادي ان جي مشهور قلعن سان گڏ، فرانس 
* مڊ-ٽيلي مارڪ، ٽيلي مارڪ، ناروي 
* نانتوفرانڪون ويلز، برطانيه 
* نمردالن، بسڪرود، ناروي 
* اوسٽرڊالن، هيڊمارڪ، ناروي 
* پو وادي، اٽلي 
* رون وادي، ميٽر هورن کان گرينوبل ۽ ليون، فرانس تائين 
* رومزڊيلن مورا، مور اوگ رومزڊال ناروي 
* سيٽسڊال اگادر ناروي 
* ساؤٿ ويلز واديون، ويلز، برطانيه 
* اپر رائن وادي يا اپر رائن ميدان، هڪ پراڻو گرابن سسٽم، فرانس ۽ جرمني 
* ويسٽفجورڊڊالن، ناروي

### اتر آمريڪا

* سينٽرل ويلي، ڪيليفورنيا، آمريڪا 
* ڪوچيلا ويلي، ڪيليفورنيا 
* ڪمبرلينڊ ويلي، ميري لينڊ/پنسلوانيا
* ڪيوياهوگا ويلي وادي، اوهايو
* ڊيٿ ويلي، ڪيليفورنيا 
* فريزر ڪينيئن، برٽش ڪولمبيا، ڪينيڊا
* فريزر ويلي، برٽش ڪولمبيا
* گرينڊ ڪينيئن، ايريزونا، آمريڪا
* جهنم جو دروازو، برٽش ڪولمبيا
* هڊسن ويلي، نيو يارڪ
* امپيريل ويلي، ڪيليفورنيا
* لاس ويگاس ويلي، نيواڊا
* مسوري جي وادي، مسوري 
* مونيمينٽ ويلي، ايريزونا، يوٽا
* ناپا ويلي، ڪيليفورنيا
* اوڪاناگن ويلي، برٽش ڪولمبيا
* اوٽاوا ويلي، اونٽاريو/ڪيوبيڪ، ڪينيڊا 
* پالو ڊورو ڪينيئن، ٽيڪساس
* سج جي وادي، ايريزونا
* ريو گرينڊ ويلي، ٽيڪساس
* راڪي ماؤنٽين ٽرنچ، برٽش ڪولمبيا/مونٽانا، آمريڪا
* سينٽ لارنس ويلي، اونٽاريو/ڪيوبيڪ/نيو يارڪ
* سالٽ ليڪ ويلي، يوٽا
* سين فرنينڊو ويلي، ڪيليفورنيا
* شيننڊوا ويلي، ورجينيا/ويسٽ ورجينيا
* سونوما ويلي، ڪيليفورنيا 
* ٽولوڪا ويلي، ميڪسيڪو
* ديوتائن جي وادي، يوٽا
* ميڪسيڪو جي وادي، ميڪسيڪو
* وليميٽ ويلي، اوريگون
* يوسمائيٽ ويلي، ڪيليفورنيا

### ڏکڻ آمريڪا
* ابورا وادي، ڪولمبيا 
* ڪيلچاڪي واديون، ارجنٽائن 
* ڪوڪا وادي، ڪولمبيا 
* چنڊ جي اسچيگوالاسٽو وادي، ارجنٽائن 
* پيرايبا وادي، برازيل

### انٽارڪٽيڪا
* ويسٽ انٽارڪٽڪ رفٽ سسٽم

## ڌرتي کان سواء واديون
## پڻ ڏسو
:باب:جاگرافي
* ڪينيئن: ٽڪرين جي وچ ۾ اونهو کڏ 
* گاهه جي وادي: ٻيلي ۽ نسبتاً ننڍي نيڪال واري طاس اندر گاهه جا ميدان 
* گلي: وهندڙ پاڻي ۽/يا وڏي پيماني تي حرڪت جي ڪري زميني شڪل جيڪا مٽيءَ ۾ تيزي سان ختم ٿي رهي آهي. 
* پيلوويلي: هڪ غير فعال درياءَ يا وهڪري جو چينل جيڪو ڀريو ويو آهي يا دفن ڪيو ويو آهي 
* وهڪري جو چينل: پاڻي جو تنگ جسم.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Valley Development Four Stages of Valley Development

* NPS.gov, University of Wisconsin
* UWSP.edu, Glossary of Alpine Glacial Landforms
* , SAR interferometry (analysis of valley forms in Fig.2 and 6)
* Valleys.com, Valleys of the World
* Valley definitions, YourDictionary

### Extraterrestrial valleys
* ESA image: Vallis Alpes, bisecting the Lunar Alps
* Valles Marineris and Ophir Chasma, bilingual website (English and German)

زمرو:واديون
زمرو:زميني شڪليون
زمرو:طبيعي جاگرافي
زمرو:پاڻي جا ذخيرا
زمرو:جاگرافيائي اصطلاح
زمرو:سيلابي لينڊ فارمز
زمرو:ڍلون زميني شڪلون 
زمرو:رواني ارضي شڪليون
زمرو:ڪٽائو واري زميني شڪليون