open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڀرت

thumb|

**ڀرت** : سنڌ جو ڀرت ته اهڙو عاليشان ٿيندو آهي جو ٻاهرين، پرديسين کي به اڱريون واتين اچيو وڃن! هونءَ ته ڪٽاھ – مڪي- (مقيس) –زري ۽ڏورن جو عام رواج آهي پر پور تي سنڌي زالون اهڙو ڀري وينديون،جو عقل چرخ ٿيو وڃي. ان کان سواءِ موتين ٽِڪن، ڪچ ڪوڏين جو به اهڙو ڪم رکي وينديون جو ڏٺي پئي دل خوش ٿيندي. ٻين ملڪن ۾ به پؤرن جي ڇر گهڻي ٿيندي آهي، پر پؤرن تي ڀرت ڪنهن به ملڪ ۾ ڪونه ٿئي، سواءِ سنڌ جي.
سنڌ ۾ ڇر جي پؤرن جا گهڻا قسم ٿيندا آهن، جن تي ڀرت ٿيندو آهي. انهيءَ پؤرن واري ڀرت کي زالون ” هرمچ“ جو ڀرت چونديون آهن. ”هر مچ“ جي ڀرت ۾ گهڻو ڪري هي پور مشهور آهن. جيئن ته: ”ڪانءَ پير“ ”مشڪرو“ ”ٻٽو ڪوٽ“، ”منو ڪوٽ“، ” ٽه مکو گل“، ”چئومکو گل“، ”جنجيرو“، ”پتاشو“، ”پوپٽ“، ”نانگيل“، ”ڪُنگري“، ”سرندڙو“ وغيره. انهن ڀرت جي نالن کي سنڌ جي مشهور سگهڙ ”سانوڻ“ چڱو ڳايو آهي، سندس هڪڙو بيت انهن نالن سان آهي:
 

(بيت)
ساراهيان سچو ڌڻي جو صاحب رب ستار،
اپت کپت ان جي، ڪيئن ڀري ڪلتار، 
عمر آندي مارئي، ٻيلهه کڻي ٻڪرار، 
سهسين ڪيائين سيگهه مان، ڪارڻ ڪوڏ ڪنوار،
اچڻ سان ارزان ڪيئين، تهتان طعام تيار،
کٽون خوب خوشيءَ مان، هندورا هزار،
طول وهاڻا تن تي هئا، سيج بند سينگار،
سهسين وڇائيون سوڙيون، بيلن سان بسيار،
ارزان اوت عنبير ڪيا، هندن تي هٻڪار،
ڪپڙا آندئين قيمتي، ڪي ذاتيون زريدار، 
پٽ پٽيهر بافتا، سرسالون ٻيا سينگار،
‎روا پرهين روح تي،ٻيا سبوٽا ۽ سالار،
ڪچ ٻانڌڻون، ڪان پير، اکر ڪَتي ڪاروڪار،
مينهن پير،  مورک پک، ٻگ، پُسي وري ڌار،
اَڪ ڦلڙي، اورنگي،رنگ ڪيمياگر ڪار،
پاٽويو، اکر مٿي، ٻيون چنڊوليون چوڌار، 
راس رتيون، ريٽيون، ٻيون هالاري هزار،
خاصي اکر کينهوڙو، اکر ڪورڪي ڪار،
پوشيده پنج گُلابتون، سڄي ۾ سينگار،
ٻهون ٻيا ٻانڌڻا، گج ٻه گلن دار،
گل گلابي پٽ جا اڇا ڪارا ڪار،
ڦڪا نيلا پڌرا، ساوا سال سينگار،
‎سبو سبڻ واريون، مَلُوڪئون موچار.

هي بيت اڃا وڏو آهي،جنهن ۾ سڀني ڳَهن جو به ذڪر آهي، جو اڳتي لکبو . سنڌ جون زالون پورن جي ڇر تي اهڙو ته ڀري وينديون آهن. جو واه واه ٿيو وڃي. پؤر جي ڇر کي پهرين سٽ يا پٽ سان ڪَچو  ڪن، پوءِ ان کي ڀري پڪو ڪنديون آهن. انهن ڀرتن سان، پوتيون، ڇئون، ٻانڌڻيون، چاندنيون، گج، لاوڻيون، پائچا وغيره ڀرينديون آهن. ان کان سواءِ ٻه پڙين اجرڪن جي وچ ۾ ” کير يا ڪنڊڙر“ به واه جو هڻنديون آهن. کير يا ڪنڊڙو ٻه پڙن کيسن يا کٿن کي به هڻنديون آهن. وڏي ڳالهه ته هي آهي ته ڇرين به پاڻ، ته ڀرين به پاڻ. سبڻ ڀرڻ جي سرندڙي سان گڏ پؤرن جي ڇٻڙي به ضرور هوندي اٿن.

## حوالا
ٽڪ جو ڪم

**ٽڪون** سنڌ جون زالون آهريءَ جي ننڍڙين ننڍڙين گول گول ٽُڪرين کي بہ ڪپڙ ي تي اهڙو تہ ڪار يگريءَ سان جَڙيو وڃن، جو وس پڄندي ڌوپ ۾ بہ نہ ڀڄن. ٽِڪُُن  جڙڻ جي ايجاد بہ سنڌ جي سگهڙ ٻھراڙيءَ جي زالن جي آهي. ٽڪن جڙڻ  جو ڪم  بہ سنڌ کان سواءِ ٻئي ملڪ ۾ ڪونہ ٿئي. اهو ڪم جبل ۽  لاڙ جي زالن کان پوءِ دنگ آهي. ٽڪ کي ڪپڙي جي جنھن هنڌ ٽانڪڻون هوندو اٿن، انھيءَ هنڌ تي جهلي، پاسن کان ائين ڀري وينديون، جو  مجال آهي جو ٽڪ ڍڪجي وڃي يا نڪري وڃي. مضبوطي بہ اهڙي. اهي ٽڪون. زالون  گهڻو ڪري گج، گگهي يا وهاڻن تي هڻنديون آهن.  ٻانڌڻين تي بہ لڳنديون آهن. ڪي زالون تہ رلين تي بہ جڙيو ڇڏين. ٽڪن جي ڀرت وارا در درين جا پردا، ڏاڍا سونھن وارا ٿيندا آهن.

## حوالا

زمرو:گھريلو هنر
وينڊو

وينڊو:

وينڊي جو رواج اڃا به ڇپر جي زالن ۾ آهي. هونءَ به ڇپر جون زالون سدائين ڳهن سان سٿيون پيون هونديون آهن. جي ڪا شادي هجي ته پوءِ ڳهن تي ڳهه. ڇپر جي زالن جون نٿون، دهريون، وڏيون ۽ انهن ۾ ڏانوڻيون اهڙيون ته ٿلهيون ٿينديون آهن، جو نٿ واري پاسي واري اک کان ڏسڻ ئي بس. جيسين ڏانوڻي پري نه ڪجي، تيسين انهيءَ اک سان نظر نه پوندي، ۽ وري انهن تي موتين ۽ زريءَ جو ڪم به عاليشان ٿيل هوندو آهي.

## حوالا
کنھي

کنهي:

لاڙائي ماڻهن لاءِ ته کُنِهي هڪ عجيب کاڄ آهي. هونءَ ته وٽن ڳاڙهن چانورن جي ماني ۽ کٽي جي وٽي جي هونگ لڳي پئي هوندي آهي، پر شادي مراديءَ کان سواءِ جي کڻي زالن سڌ ڪئي ته بس پوءِ ته زالون ور کنجي بيهنديون. ڇا ڪنديون جو ٻاجهريءَ جي داڻن کي ڇڙهي ڇنڊي، پاڻي جو ٽيهو ڏينديون، وري ڇڙهينديون ڇنڊينديون. ائين هو پاڻيءَ جو ٽيهو ڏينديون ڇڙهينديون ڇنڊينديون وينديون، تان جو ٻاجهري صاف ٿي اڇي ٿي پوندي. پوءِ ڇا ڪنديون جو ديڳڙو چاڙهي بصر ۽ گيهه سان داغ ڪري ان ۾ ڳچ جهڙي مڱن جي دال وجهي، پوءِ اها صفا ٿيل ٻاجهري، اُن ۾ وجهي، ٿورو پاڻي وجهي، ڀت وانگر رڌي دم ڏئي کڻي لاهي رکنديون. ڪي زالون وري کنهيءَ کي پلاءَ وانگر رڌين. ڇا ڪن جو پلاءُ جي گوشت وانگر گوشت تيار ڪري، سو به کڻي گڏائينديون ته ويتر مزيدار ٿيو پوي. انهي کنهيءَ جو داغ ۾ ٿورا ڪٽيل ڳاڙها مرچ به گڏينديون آهن. زالون کنهي گهڻو تڻو ڪري سياري ۾ رڌينديون آهن،يا تڏهن رڌينديون آهن، جڏهن چانور کائي کائي ڪڪ ٿينديون آهن ۽ وات جي ساءَ مٽائڻ لاءِ کنهي رڌينديون آهن

## حوالا

زمرو:کاڌا
زمرو:سنڌي کاڌا
سانئين جو ڀت

سانئين جو ڀت: 

چانور به چانور آهن، پر سچ ته سانئين جي ڀت سان لڳئين ڪونه! چانورن جي کيرڻيءَ کان وڌيڪ شانائتو ۽ سٺو ٿئي. هي کاڄ به ٻهراڙيءَ جي ڏوٿين ۾ عام آهي. زالون ڇا ڪنديون آهن جو سانئين کي ڏري پوءِ ڇنڊينديون آهن. ڇنڊي تُهه ڪڍي صفا ڪري، چانورن وانگر ڌوئي، گهڙي کن پسائي رکنديون آهن. پوءِ ڇا ڪنديون آهن جو ديڳڙي ۾ پاڻي وجهي، کڻي رکنديون ٽهڪائڻ لاءِ چلهه تي. جڏهن پاڻي ٽهڪي رهندو، تڏهن اهو پسايل سانئون ٿورو ٿورو ڪري انهيءَ ٽهڪندڙ پاڻيءَ ۾ وجهنديون به وينديون ۽ زورائتي ڏوئي به هڻنديون وينديون. جڏهن سانئون گهاٽو ٿي تيار ٿيڻ تي ايندو،تڏهن منجهس قدر آهرگيهه ۽ کنڊ وجهي، هلائي هلائي لاهي کڻي رکنديون اٿس هيٺ. پوءِ ٺڪرن جي پاٽين ۾ وڌائي رکنديون ٺرڻون. پوءِ اهو سانئين جو ڀت جهڙو ٺهي کير سان، تهڙو ڌونري سان. ڏاڍي مزي ۽ چاهه سان کائينس. جي پاروٿو ڪري صبح جو کائينس ته اڃا به سٺو ٿيو پوي. رات جو ٺريو ڄميو ٽِڪي ٿيو پوي.
ائين ڪِرنگهه ۽ چيڻي جو ڀت به رڌيندا آهن، پر ڪِرنگهه ۽ چيڻو ڇڙهڻ ۾ ڏاڍا ڏکيا ٿيندا آهن. مُهريءَ جو ڌڪ لڳو ته ڪڻو ڪڻو ٿي ويندا، پر سنڌ جون زالون به ٿين ڏاهيون، سو ڇا ڪن جو اُکريءَ ۾ تُهه وجهيو ڇڏين،. تهن جي ڪري چيڻو يا ڪرنگهه اڏامڻ کان بچيو وڃي، وري ڇنڊن مهل تاريو پوءِ ڪڍيو ڇڏين.

## حوالا
پسي

ھن مضمون ۾ صفائيءَ جي ضرورت آھي. (ڊسمبر 2019ع)
**پسي**، ڪرڙ جيتوڻيڪ ڪَڙو آهي، پر ڏوٿين لاءِ وڏي وٿ آهي. ڪرڙ جي ڪچڙي ڪچڙي ٻونگر کي ساڳ ڪريو چاڙهين. پُسيءَ ۽ ڏؤنرن جو ٻوڙ ڪن. ڏؤنرن جو آچار بہ سنڌين پڪن مان وري تاهري چاڙهين. پسي زالون هيئن رڌينديون آهن، جو ٻاٽي پسي پٽي، سوئي ٺاهي ديڳڙي ۾ وجهي، ان ۾ پاڻي وجهي چاڙهي ڇڏينديون ٻڙڪائڻ. جڏهن پاڻي باقي وڃي، اڌرهندو، تڏهن وري ٻيو پاڻي وجهنديون. ائين ٻہ ٽي دفعا پاڻي وجهنديون، پوءِ پسيءَ کي اونڌي ڪنهن تڏي تي پکيڙي ڇڏينديون تہ ڦڪري ٿئي. صبح جو اٿي ديڳڙو چاڙهي انهيءَ ۾ ڇليل ٿوم ۽ گيھ وجهي داغ پچائينديون. پوءِ اها اونڌيل پسي ڌوئي صفا ڪري، ڏاڙهن مرچن ۽ ڪٽيلن ڌاڻن سان گڏي کڻي وجهنديون ديڳڙي ۾. گهڙي کن رڌي پوءِ لاهي رکنديون هيٺ بس پوءِ تہ پسي اهڙي ٿي پوندي، جو پلاءُ ڇڏجي پر پسي نہ ڇڏجي. وڏن وڏن طعامن سان ڪلهو هنيون بيهي. هيءَ کاڌو بہ ٺپ ٻهراڙين ۾ عام آهي. شهر وارن کي انهي ساءَ جو واءُ بہ ڪونهي.

## حوالا
موتين جو ھنر

موتين جو ھنر:

 موتين مڙهڻ جورواج جبل جي زالن ۾ ڏاڍو آهي، ڪچ جا موتي، رنگي رنگي وارا ڪپڙي تي اهڙا ته ٽانڪي وينديون، جو سبحان الله! گل ٻوٽا، ٽاريون وليون، پکي پکڻ مطلب ته جيڪي رکڻو هوندو اٿن، ڏاڍي سگهڙپڻي ۽ ڪاريگريءَ سان رکي وينديون. اهي زالون گهڻو ڪري ڇئون، ميزپوش، ٻارن جا ٽوپ، واسڪوٽ، پائچا، چولن جا آڳا، ڳچيون، اهڙيون ڀرينديون آهن، جو واه واه ! جي زرئيءَ تي موتين جو ڪم رکڻو هوندو اٿن، ته هٿ ئي اور! رنگي جي موتين کان سواءِ، زرئيءَ وارن موتين سان به دنگ ڪريو ڇڏين. ان کان سواءِ جبل جون زالون موتين جي مڙهه جون  به ڪاريگر آهن. سوپاريون، ڦوٽا، سرميداڻيون، آرسيون، وڃڻا،  مطلب ته جيڪي ڏيون- سو اهڙو ته سان مڙهي ڏينديون، جو ڀانئجي ته پيو ڏسجين. جهڙو ڪمانگري چٽ ! ان کان سواءِ سڄا پوش، پردا به رڳو موتين  جا ٺاهينديون آهن،  پر اهڙين ڪاريگر زالن جا هٿ  مشينن هڻي ڀڃي وڌا آهن. اڄڪلهه ته هنر جو قدر ئي ڪونهي !

## حوالا
ڏئونرا

ڏؤنرا: ٻهراڙيءَ وارن لاءِ ڪرڙ تي ڪَڙي هوندي به سڄو ٻوڙ ٿيو پيو آهي. ڪرڙ جي ڪچڙي ٻونگر، ڏؤنرن ۽ پسيءَ مان ٻور رڌين،. وري پڪن جي مٺاڻ مان تاهري ٺاهين. ڏؤنرن کي هيئن ٻوڙ ڪندا آهن، جو ڪرڙ جا ڪچڙا ڪچڙا ڏؤنرا پٽي انهن کي ديڳڙي ۾ وجهي رکندا ٽهڪڻ لاءِ. ائين ٻه ٽي دفعا ٽهڪائيندا ته ڪڙاڻ مرين. انهي ٽئي پاڻي ۾ قدر آهر لوڻ به وجهندا آهن. پوءِ ستن پاڻين مان به اُڇلائيندا آهن. ائين ڪڙاڻ مارڻ کان پوءِ ديڳڙي ۾ ٿوم گيهه وجهي، داغ پچائيندا پوءِ انهيءَ داغ ۾ مرچ، ڌاڻا، ڪئٽيل ڏاڙهيون، قدر آهر  وجهي ان ۾ وجهندا ڏؤنرا. ڏؤنرا اڳ ۾ ئي ڳريا پيا هوندا، پوءِ ٿورو وقت باهه تي رکندا آهن، بس ٻوڙ تيار . ڀائنجي ته پلي ۽ گوشت کي ڇڏي ڏؤنرن جو ٻوڙ کائجي، هي ٻوڙ به ڏاڍو مزيدار ٿيندو آهي.
ڪي زالون وري ڏؤنرن جو سانڌاڻون ٺاهين. سنهڙن ڪَڇڙن ڏؤنرن کي ٽن پا‎ڻين ۾ زورائتو ٽچڪائينديون آهن. پوءِ ڪنهن کٽي ڪُني ۾ اهي ٽچڪايل ڏؤنرا، قدر آهر مرچ هرٻو، تيل وجهي منهن ٻڌي کڻي رکنديون اُس ۾، بس ٽن ڏينهن کان پوءِ سانڌاڻون تيار، آئيءَ ويل ماني رُکي راڙي هوندي ته سانڌاڻي سان کائينديون.

## حوالا
پڪا

پڪا:

 ڪرڙ جهي پڪن مان وري تاهري ٺاهين، زالون هيئن ڪن، جو وڏا ڳاڙها پڪل پڪل پڪا چونڊي، انهن جون ويهي کلون لاهينديون. پوءِ اندريان ٻجن جا ڳوڙها گڏ ڪري، ڪنهن ٿانوَ ۾ وجهي ميڌيئڙو هڻندن، تان جو ٻج جدا ٿي ويندا، ۽ ڳڙ ڳري رس ٿي پوندي، پوءِ ڇا ڪنديون، جو انهي رَسَ ۽ ٻجن کي ڪنهن پرڻ يا ڪپڙي مان ڇاڻي ٻج اڇلائي ڇڏينديون ۽ رس ڍڪي ٺاهي رکنديون. هوڏي وري ڇا ڪنديون، جو رس آهر چانور ڇنڊي، چونڊي، ڌوئي، پسائي رکنديون. ٿوري وقت پسڻ کان پوءِ ديڳڙيو چاڙهي، ان ۾ گيهه ۽ ڦوٽا وجهي ٽڙڪائينديون، پوءِ انهيءَ ۾وجهنديون پڪن جي رس، پوءِ وجهنديون پسيل چانور، پوءِ قدر آهر لوڻ وجهي، رڌي ڏاڍو دم ڏئي ڇڏينديون، دم اچڻ کان پوءِ تاهري تيار. ڀانئجي ته زردو چاشني ڇڏي، پڪن جي تاهري ويهي کائجي، جنهن ۾ ساءُ به سٺو، خرچ به ڪونه، نه ڳڙ وٺڻو پوي نه کنڊ پڪن سان ته ڪِرڙ ڀريا پيا هوندا آهن. رڳو چونڊڻ جي دير هوندي آهي

## حوالا

زمرو:سنڌي کاڌا
ڏارو

ڏارو، ڏريو، ڪڻڪ جي ان يا داڻن کي جنڊر تي پيھين ٺاھيو ويندو آھي ڏارو. 

غريباڻو ڏَريو ته ايترو مشهور آهي، جو اڄڪلهه جا ڊاڪٽر به سفارشون ڪندا آهن ته  ”هلڪو کاڌو کائيج“، ”ڪڻڪ جو ڀت سٺو اٿئي“، ڏريو ٿئي وري اهڙو جو ٿورو رڌ ته ويجهي ويجهي گهڻو ٿي پوندو، ويجهه ته ايتري اٿس جو لپ ڪڻڪ جي گهر ڍايو ڇڏي.
زالون، ڏريو هيئن رڌينديون آهن. ڇا ڪنديون آهن، جو ڪڻڪ صفا ڪري، گهڙي کن پسائي رکي ڇڏينديون . جڏهن ڪڻڪ گهمجي ويندي، تڏهن وري ٿوري وائکي ڪري رکي ڇڏينديون ڦڪهري ٿيڻ کان پوءِ، جنڊ کي ٿورو هلڪو ڪري ججهو ڳارو وجهنديون، ته ڪڻڪ ڏرجي اڌو اڌ ٿي پوندي پوءِ انهيءَ ڏريل ڪڻڪ کي سچو ڏينهن پسائي رکنديون، ته هڏ مريس. پوءِ ڇا ڪنديون جو ديڳڙي ۾ گيهه ۽ ڦوٽا وجهي ٽڙڪائينديون آهن،پوءِ انهيءَ ۾ اها پسيل ۽ ڏريل ڪڻڪ وجهي قدر سارو کنڊ ۽ لوڻ وجهي، ٿورو پاڻيءَ جو ٽهڪو ڏئي، پينهن وانگر دمي کڻي ڇڏينديون آهن. ٿوري وقت جي دم کان پوءِ لاهي رکنديون. پوءِ وڌائي ٺاڙي کائينديون. اهو ڏريو به جهڙو ٺهي کير سان، تهڙو ڏڌ سان.وري جي پاروٿو ٿئي ته هيڪاري ساءُ وڌي وڃي.

## حوالا

زمرو:سنڌي کاڌا
پينھون

**پينهون** خاص ڪري سنڌ جو کاڄ آهن. گهڻو ڪري سرند گهرن ۾ ٺاهيندا آهن، پينهون،سارين کي اوٻاري ڀڃي پوءِ ننگهه ۾ڪُٽي ٺاهيندا آهن، پر لاڙائين پٽ ۾ غريبن جي گهرن ۾ به آئي وقت لاءِ ضرور رکيل هوندا آهن، پينهن کي زالون ڪڏهن عام طرح رڌينديون آهن، ڪڏهن چنگالي ڪري ڪڏهن وري پسائي کير سان کائينديون آهن.

سنڌ جون زالون عام طرح سان پينهون هيئين رڌينديون آهن: ڇا ڪنديون آهن، جو پهرين پهرين پينهن کي ڇنڊي چونڊي، ٻرٽ ڪڍي، هڪ پاڻيءَ مان آڇلائي، ٻئي ۾ ٿورو وقت پسائي رکنديون آهن. هوڏي ديڳڙي ۾ گيهه ۽ ڦوٽا وجهي ٽڙڪائينديون آهن. پوءِ انهيءَ ۾ پسيل پينهون وجهي، مٿان قدر آهر کنڊ وجهي، ٿورو پاڻيءَ جو ٽيهو ڏئي ڇڏي ڏينديون. ٻه گهڙيون سهي، پوءِ ديڳڙي کي دمي ڇڏينديون آهن. پوءِ ديڳڙو لاهي، تر ٺرڻ  کان پوءِ وڌائي ڏينديون وينديون، پر جي چنگالي رڌڻي هوندين ته ائين پسيلن پينهن کي ٽڙڪايل گيهه ۾وجهي، کنڊ ۽ گيهه ٻيو به جام وجهنديون آهن، پاڻي جو رڳو نالو هوندو آهي، پوءِ پينهون گيهه ۽ کنڊ جي چاش ۾ رجهي تيار ٿي ويندا آهن. انهيءَ چمنگاليءَ کي عام پينهن وانگر دم ڪونه ڏين.
چنگالي وري اهڙي ڳري ٿئي، جو ٿوري کائڻ سان ڍوء ٿيو وڃي، ڀلا ايترو گيهه ۽ کنڊ ڪٿان ٿي کاڌي ٿئي! پر زالون رڳو اهو کاڌو سهنج ڪري رڌينديون آهن.

وري هلڪو کاڌو، به پينهن کان پوءِ بس آهي، سو وري هيئن ته ڇاڪنديون آهن، جو پينهن کي گهڙي کن پسائي رکنديون آهن ته هڏ مرين پوءِ مٺو کير ڪري، انهيءَ ۾ پينهن مان پاڻي ڪڍي اهي پينهون وجهينديون کير ۾، گهڙي کن کان پوءِ واه جا ٿيو پون، بنان باهه جي کاڌو تيار!

## حوالا

زمرو:سنڌي کاڌا
ناپي جي ماني

**ناپي جي ماني** لاڙي زالون ناپي جي اَنَ مان ماني پچائين. ڇا ڪنديون آهن، جو ڌنڌن مان ڪوڻيون ڪڍي، انهن کي ڦوڙي، انهن جي اَنَ کي سڪائينديون، پوءِ انهيءَ کي پيھي ماني پچائين.

## حوالا

زمرو:کاڌو
پڌري

**پڌري ** سنڌ ۾  شادي کان اڳ جي ھڪ رسم جو نالو آهي. جڏھن ٻن ڪٽنبن جي ڀاتين وچ ۾ شادي جي ڳالھ ٻولھ طئي ٿيندي آهي تہ ان جي پڌرائي ڪرڻ لاء اھا رسم ڪئي ويندي آهي. سنڌ جي ٻھراڙيءَ ۾ پراڻي دور ۾ پڌري تي عورتون هڪ پارو گهرائي ان ۾ پنج پاءَ مصريءَ جا يا جيڪو جيتري پڄي سگهي، اوتري وجهي، ننڍڙي کهنبڙي سان منهن ڍڪي رکنديون ھيون. هڪ کهنبو ۽ هڪ جوڙو ڪنوار جي لاءِ تيار ڪري رکنديون ھيون. کهنبي جي پلاند ۾ ايڪيهه روپيا يا جيڪو جيترو سري سگهي ٻڌبا ھئا. پوءِ اهو سامان کڻي ڳائينديون وڄائينديون  ڪنواريتي گهر وينديون ھيون. ٻئي پاسي گهوٽ ڪپڙا پائي، عزيزن قريبن، سنگت ساٿ سان ڪنواريتن  جي اوطاق ۾ ايندو ھو. ڏاڍا دهل ڌمر وڄندا ھيا، پوءِ ڪنواريتا کير آڻيندا ھيا ۽ ان ۾ گهوٽيتا کنڊ وجهنڊا ھيا، ان مان هڪ گلاس ڀري ڏاڍي شان سان ڍڪي ٺاهي، زالون ڳائينديون  وڄائينديون کڻي گهوٽ لاڏي وٽ اينديون هيون. گهوٽ ان کير مان  اڌ پيئندو ۽ اڌ ورائي زالون ڪنوار ڏي کڻي وينديون ھيون ۽ وڃي کيس  پيارينديون ھيون. گهوٽ کير جي گلاس ۾ ڏهه رپيا يا پڄت سارو وجهندو ھو. جيڏيءَ مهل گهوٽ کير پيئندو ھو، زالون گهڻو ڪري هي لاڏو چونديون ھيون:

 
گهوٽ جي  کير پيئڻ کان پوءِ، شريڪ ۽ دعوتي گهور ڏيندا ھئا. اها کير جي گهور به ڪنواريتن ڏي ويندي ھئي. گهوٽ جي کير پيئڻ کان پوءِ، شريڪن ۽ دعوتين کي به کير  پياريندا ھئا.کير  پيئڻ کان پوءِ سڀني ۾ مصري يا پتاشا، يا لڏون يا ٽڪيون ورهائيندا ھئا. ائين زالون ڳائينديون وڄائينديون واپس گهر اينديون ھيون ۽ پڌريءَ جي رسم پوري ٿيندي ھئي.

## حوالا

زمرو:رسمون
زمرو:سنڌي رسمون
ڪڇڙ جي رسم

**ڪڇڙ جي رسم**  سنڌ ۾ ھڪ علائقائي رسم جو نالو آهي. پٽ ٻار پنجن مهينن جو ۽ ڌيءُ جڏهن ستن مهينن جي ٿيندي آهي تڏهن ڪڇڙ ڪندا آهن. ڪڇڙ تي به ڏاڏا ڳائڻ وڄائڻ ڀت پوت ٿيندا آهن، ان ڏينهن انهي ٻار کي ٻار جو ڪو وڏو، ڏاڏو، چاچو يا مامون، پهرين ڪڇ تي کڻندو آهي، ڪڇڙ ڏڻ وار ڏسي ڪنهن سڀاڳي ڏينهن تي ڪندا آهن. ٻي ڪڇڙ ٿيڻ کانپوءِ ٻار کي ڪڇ تي ڪير به کڻي سگهي ٿو. جيسين ڪڇڙ نه ٿيندي آهي تيسين ٻار کي رڳو هنج ۾ کڻندا آهن ڪڇ تي نه کڻندا آهن.

## حوالا

زمرو:رسمون
جھنڊ

**جهنڊ جي رسم**، ٻهراڙيءَ ۾ جيڪي ماڻهو عقيقو نہ ڪندا آهن، اهي وري ٻار جي جُهنڊ ڪندا آهن. اها جهنڊ يا تہ ڪنهن وليءَ تي باسيندا آهن يا تہ مرشد هٿ سان چڳ ڪپيندو آهي. باقي وار حجام لاهيندو آهي. جي مرشد چڳ ڪپيندو تہ اهو ٻار مريد بہ انهي جو ئي ليکبو آهي،جڏهن ٻار ڪجهه وڏو ٿيندو آهي تڏهن جهنڊ جو ڏينهن مقرر ڪري شريڪن کي ڏاڍيون دعوتون دڙيون ڏيندا آهن. پهرين پهرين گهر ۾ ڌوم ڌام سان ڳائڻ وڄائڻ ٿيندو آهي، جڏهن زالون هڙئي اچي گڏ ٿينديون آهن تڏهن ڳائينديون وڄائينديون ٻار کي کڻي اينديون مرشد وٽ ياڪنهن وليءَ تي.جتي جهنڊ ياسيل هوندي اٿن. پوءِ اتي ديگ ڀت جي لهرائينديون يا ڪُٽي يا پتاشا يامٺائي ورهائينديون پر ورڇ جهنڊ لهڻ کانپوءِ ورهائينديون آهن. جهنڊ سوا پهر سج کان اڳ به لهرائينديون آهن پوءِ يا مرشد يا انهيءِ درگاه جو مجاور پهريون چڳ ڪپيندو. گهڻو ڪري سڄي پاسي پهرين چڳ ڪپيندا آهن باقي مٿو حجام ڪوڙيندو پوءِ ورڇ ورهائي ڳائڻ وڄائڻ ڀت پوت ڪندا آهن. فقير يا مرشد کي جيڪو جيتري پڄي سگهي اوتري موکا رکي.

جهنڊ جي ڏينهن ماءُ سائي سٿڻ. گج يا ڳاڙهو ڀرت تي چولو ۽ مٿي کهنبو ڪندي آهي. ان ڏينهن جيسين جهنڊ لهي تيسين ٻار جي ماءُ ٻار جو پيءُ ۽ حجام نيرانا هوندا آهن. جيسي حجام جهنڊ لاهي تيسين ماءُ ڪٺمال يا سٽ جو اوبرو هٿن ۾ پئي ڦيرائيندي بہ آهي ۽ هڪ وک اڳتي هڪ وک پوئتي پئي کڻندي بہ آهي تيسين جيسين پيءُ ٻار جي جهنڊ لهرائي کڻي ايندو آهي، ماءُ وٽ پوءِ ماءُ پيءُ کي 5 روپيہ يا پنج آنا يا پنج پئسا ڏئي پٽ وٺندي آهي، جهنڊ لاءِ سوڻ بسريون ڪندا آهن، جي يارهن لپن يارهن ٻڪن يارهن پائن ۽ يارهن سيرن جي ڪڻڪ جي اٽي جون ڪنديون آهن جي جهنڊ کان پوءِڏاڏي پوٽن ۾ ورهائي ڇڏينديون آهن. ۽ اهي ٻار جي مٿي تان لٿل وار ڪنهن ڳاڙهي اڳڙيءَ ۾ ٻڌي ڪنهن سائي وڻ ۾ ٻڌي ڇڏيندا آهن. جهنڊ گهڻو ڪري ايڪيهين مهيني لهرائيندا آهن جي نہ هيءَ بہ سکا آهي جڏهن کپين تڏهن ڏين.

## حوالا
ڏانوڻ

**ڏانوڻ جي رسم**: ٻار جڏهن پيرين سيرين ٿيندو آهي، تڏهن سندس ڏانوڻ ڪندا آهن، سو هيئن، جو ڏانوڻن واري ڏينهن ماءُ کهنبا ڪپڙا پائيندي آهي. ان ڏينهن سڏ سلح به ڏيندا آهن ۽ ڪي ته مڱڻهارن کان دس نه وڄرائيندا آهن. پوءِ ڇا ڪندا جو يارهن بسريون پچرائي اهي ڪنهن ٿالهه ۾ وجهندا آهن جي مٿان ٻيو ٿالهه اونڌو ڪري ڏيندا. پوءِ ان اونڌي ٿالهه تي ٻار کي بيهاريندا پوءِ ٻار جو چاچو يا مامو يا ڪوبه وڏو، ٻار جي ٻنهي ٽنگن ۾ مُرن وٽ گلابي پٽ جون تندون ڏانوڻ وانگر ڏائيندو پوءِ قينچي سان اهي تندون ڪپي ٻار کي کڻي وٺي ڀڄندو آهي. واڌايون واڌايون (مبارڪون) ٿي وينديون آهن. چوندا آهن ته ٻار جا ڏانوڻ جي مامو ڪپيندو ته ٻار هلڻ ۽ ڊوڙڻ جو تکو ٿيندو جي نه ته پيو هلندو وڇڙندو. بس پوءِ ڏاڍا ڳائڻ وڄائڻ ٿيندا ڀت پوت ٿيندا ۽ اهي بسريون ورهائي ڏيندا آهن.

## حوالا
ڏندن جو سوڻ

ڏندن جو سوڻ:

سوڻ ته زالون هر ڪم ۾ ٺاهيو ويٺيون هونديون آهن، ٻيون ڳالهيون ته ٺهيو پر رڳو شل نه ٻار کي پهرين هيٺين ڏندن اچڻ جي بدران مٿيان اچن- زالون چونديون ته خيرين سالحين ناناڻن کي ڪو چڱو آهي ڇا؟ سوڻ ضرور ٿيندو، جي ٿورو ضد ڪبو ته ڳالهائڻ جون گهٽيون بند پهرين مٿيان ڏند اچڻ ته ناناڻن کي چڱو ناهي ان ڪري سوڻ به ڪو ناناڻن مان ڪري. گهڻو ڪري اهو سوڻ مامو ڪندو آهي. جي مامو نه هجي ته ٻار جي ماءُ جنهن کي ڀاءُ ڪري سڏيو هجي يا سندس سوٽ ماسات اهو سوڻ ڪري. اهو سوڻ هيئن ڪندا آهن جو مامو ٻار کي کڻي انهي هنڌ ايندو آهي جتي ٽن ٻُنين جا ٻنا ملندا هوندا آهن. اتي مامو هڪ ڪکن جي جهوپڙي ٺاهي، ان ۾ ٻار کي ويهاري سندس اڳيان جست جي وٽيءَ ۾ ٺهيل ڪُٽي رکندو آهي. پوءِ ڇا ڪندو جو جهوپڙيءَ کي هڪ پاسي کان باهه ڏيندو ۽ جهٽ ڏئي ٻار کڻي وٺي ڀڄندو. پاڻ ڀڄندو به ويندو ۽ چوندو به ويندو ته ” هيٺين هوندي مٿيان آيا هيٺين هوندي مٿيان آيا“- ٻار کي کڻڻ مهل اها ڪٽي ۽ وٽي انهي ڀُنگي ۾ ئي ڇڏي ايندا آهن.
زالون گهڻو ڪري ٻارن تي اولڙو يا تڙڪو ٿيڻ ڪونه ڏينديون آهن. جي کڻي ٿي به پئي بجو ڏئي ڇڏينديون آهن. جي ڪنهن ٻار کي دَست يا اُلٽيون ٿي به پيون ته چونديون ته امان صدقي سَٽ آئي اٿس يا چونديون ته دَئي جو حساب ٿيو اٿس.
جي واقعي ڪٿي ٻار ڪريو هوندو ته ان جاءِ تي پاڻي هاري ڇڏينديون جي ٻار بيمار ٿي پيو ته چونديون اِهو ڌِڪ کاڌو اٿس ٻار کي سٽ پئجي وئي آهي. کڻي ڦوڪارو ڏياريوس ته ساڳيوئي چڱو ڀلو ٿي پئي. پوءِ ڇا ڪنديون جو ڦوٽن جي ڪَڻ سنهي ڪري چپٽي ڀري ٻار جي زبان تي رکي آنڱر ٻار جي تارونءَ تي رکي آنچر جي زور تي ٿورو ٻار کي کڻي وات وات ۾ وٺي ڦوڪ ڏينديون ته ڦوٽا وڃي ڪاڪڙي کي لڳندا. ٻار اُٺ جي ليڏوڻي ۽ اسپنگر جي چپڙي چاڙهجي ڇڏينديون جي ٻار جي ڌڪ کائڻ مهل، هڪيون بيٺل هونديون ته جهَٽ ڏئي وات ۾ آنڱر وجهي تارون تي رکي ٻار کي مٿي کڻي ڪاڪڙي ۾ ڦوڪ ڏئي ڇڏينديون.

## حوالا
ڊيڄڙي جو سوڻ

ڊيڄڙي جو سوڻ:

جي ٻار موڇڙو هوند آهي ۽ کيس تپ تي پوندو آهي ۽ تپ ۾ ڇرڪ ڀريندو آهي يا ڊڄندو آهي يا گهڻو تپ کان اکيون ڦري وينديون اٿس ته زالون ”ائي مٺيس هو ٿي ويو اٿس.“ وس پڄندي ٻار جي اڳيان ڊيڄڙي جو نالو به ڪين وٺنديون، جي ڪنهن وٺي به وڌو ته ڪلمون ڀري ڇڏينديون.
بس پوءِ جيسين ٻار بيمار هوندو تيسين روز شام جو ڊيڄڙي جو سوڻ ضرور ڪنديون. سو هيئن جو سڪن ڪکن جي ڌائي کڻي ان کي هڪ پاسي کان باهه ڏينديون. ٻار جي سيرانديءَ ڪو ٿالهه يا پاٽ رکي اهو ٻرندڙ موئو دلي ۾وجهيون پوءِ دلو اونڌو ڪري انهي ٿالهه يا پاٽ ۾ رکنديون ۽ دلي جي مٿان ٽڦڻي ۽ چِمٽو رکي مٿان پاڻي نائينديون ته دِلو وٺي پاڻي کڻندو ۽ ڦڦ ڪندو. جيترو دلو گهڻو ڦڦڪيو چونديون ته ٻار اوترو وڌيڪ ڊنو آهي.

## حوالا

زمرو:رسمون
سک (رسم)

**سکائون**:**سک**:**سکان**: سنڌ جي ھڪ ثقافتي رسم جو نالو آهي. ڪنهن زال جي ٻار نه بچندو آهي يا پٽ نه ٿيندو آهي يا پيٽ نه ٿيندو آهي يا ڪو ٻار يا وڏو بيمار هوندو آهي ته زالون ٻار ٿيڻ يا بچڻ جون يا چڱڀلائيءَ جون سکائون باسينديون آهن هونءَ عام ته پڙ مٺايون ڪٽيون ۽ ديڳيون باسيندا آهن. پر ڪن ڪن پِيرن تي خاص خاص شيون ڏينديون آهن. جيئن قلندر شهباز تي زالون ٻارن جا دُر باسينديون آهن. ميان جي قبي تي مڇي ماني، کِرٽئي پير تي کرٽئي واري ٻار جو بند پيل چولو ۽ ست لولا. سومري پير تي کاهي کڻندا آهن ۽ ڪاٺين جي ڀري ڏيندا آهن، ڪهاڙي پير تي پنيءَ مراد ڪاٺ جو ڪهاڙو گهڙي ڏين. ڪؤنر ئي پير تي آس پڄي ته کير جو ڪونرو ڀري ڏين. رسوتي يا ڳڙ نڪري ته شاه صدر جو ڳڙ باسين وغيره وغيره ان باسين کان سواءِ پَڙ، مٺايون،پتاشا، لڏون کارڪون، مصري، ڪُٽي وغيره ڏاڍي ڌوم ڌام سان ڏين. جي پير ويجهو هوندو آهي ته دعوتون دڙيون ڏئي زالون زنبون آڻي گڏ ڪنديون، ڏاڍا ڪپڙا گنديون پائي باسيل سکان ٿالهن ۾ وجهي، جنهن سُکان باسي هوندي يا ان جو ٻيون عزيزياڻيون ڳائينديون، وڄائينديون، نچنديون ڪڏنديون اينديون، انهي پير تي جتي سکان باسين هوندي اٿن. هونءَ ته گهڻائي ڳيچ، لاڏا چونديون آهن پر سکان جا خاص ڳيچ چونديون آهن 
پوءِ پير تي اچي پَڙ ٻڙ وجهي، مٺايون ورهائي جي ديڳ باسينهوندي اٿن تي ديڳ لاهي ڏاڍا ڳائڻ وڄائڻ ڪري وري به ڳائينديون وڄائينديون گهر اينديون آهن..

## حوالا
بوڙينڊو

بوڙينڊو:
ھڪسازجو قسم.
بوڙينڊو مٽيءَ جو گول کينهوڙي وانگر ٺاهيندا آهن، جنهن جو اندر پورو هوندو آهي. انهيءَ مٽيءَ جي گولي جي مٿان هڪ سوراخ ڪندا آهن، ۽ پاسي کان ٿورا ٻوانجرا ٻه يا ٽي سوراخ ٻيا به ڪڍندا اٿس، پوءِ انهيءَ کي رکندا سڪڻو. سڪڻ کان پوءِ انهيءَ کي باهه۾ پچائيندا ،بس پچڻ کان پوءِ بوڙينڊو تيار آهي. پوءِ مٿئين سوراخ تي چپ رکي، بانسليءَ وانگي وڄائيندا. بوڙينڊو سنڌ جي ڌراڙن ۾ مشهور آهي، اهي مال پهرائڻ تي، مال کي پاڻيءَ تي ورائڻ يا وٿان تي آڻڻ لاءِ به وڄائيندا آهن. مطلب ته مال جي وراڻي لاءِ گهڻو ڪم آڻين.  بوڙينڊو اسر جو ۽ شام جو وڄندي ڏاڍو سٺو لڳندو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار
گھاگھر

گهاگهر: 

چوندا آهن ته ”جتي وڻ ناهي اتي ڪانڊيرو به درخت“، ڪچهري ۾ جي ڪو ڪافين چوڻ وارو اچي نڪرندو هو، ته وڄت لاءِ پڪواز جي به ضرورت پوندي هئي، پر پڪواز جو هر هنڌ وري ملڻ مشڪل. پوءِ چوندا هئا ته ادا ڪو دلوئي کڻي ٺڙڪائي. بس اتان ٿي دلي جو رواج پيو. پوءِ ته اهو دلو وڄائڻ ايترو ته مشهور ٿيو، جو ڀلي کڻي ڳائڻ واري سان پڪواز جي سنگت به هجي، پر گهڙو به ضرور گڏيندا، ۽ سچ ته گهڙو يڪتاري، پڪواز ۽ ڏنڊي سان لئي به واه جي ٿو ڪري، پهرين ته معمولي ٺڪر جو دلو وڄائيندا هئا پوءِ اهو دلو ٿيو گهڙو ۽ گهڙو ٿي گهاگهر، اهو رڳو نالي جو ئي ڦير آهي،پر بناوت ۾ به ڦير قيندو ويو. پهرين ننڍو دلو هوندو هو، پوءِ خاص وڄائڻ لاءِ انهيءَ کي وڏو ڪري ٺاهيو ويو، پوءِ انهيءَ کي اڃا به وڏو ڪري ٺاهيائون. ۽ نالو رکيائونس گهاگهر. وڄائڻ وارا هڪ هٿ گهاگهر جي منهن تي رکندا آهن، ۽ ٻيو هٿ پاسي تي، پوءِ واري سر تار آهر، ٻنهي هٿن سان وڄائيندا آهن. ڪاريگر ته گهاگهر تي سڀ تار به وڄائي ويندا آهن، ۽ سهڻا ٽڪا ۽ پنجا به رکي ويندا آهن. اڄڪلهه سنڌ ۾ ڪافين سان گهاگهري وڄائڻ جو عام رواج آهي.

## حوالا
ڏنڊو (ساز)

**ڏنڊو**، سنڌ ۾ يڪتارو هڪ فقرائي ساز ڪري ليکيو ويندو آهي، فقير هڪ هٿ سان يڪتارو وڄائيندا آهن. ۽ ٻئي هٿ سان ڏنڊو. ڏنڊو هيئن ٺاهيندا آهن، ڇا ڪندا جو هڪ سڌي گول ڪاٺي اٽڪل ٻه فوٽ کن ڊگهي، ان جي هڪ مٿي ۾ پاسي کان ٽنگ ڪڍندا، پوءِ انهيءَ سوراخ ۾ مضبوط ڌاڳو وجهي، ان ۾ مٿان چمڙي جي گول ڪنگريدار چپڙي رکندا، ان جي مٿان پنج وڏيٽڙا گهنگهرو ٻڌندا، بس پوءِ انهي کي يڪتاري جي تار تي ڇمڪو ڏياريندا ايندا.

ڏنڊي جو موجد سائين اعظم شاھ مرحوم، سنڌ ملوڪ ڪافين چوڻ وارو هو. راقم الحروف کيس ننڍي هوندي جهانيان جي ميلي تي ڳائيندي، ڏنڊي کي وڄائيندي ڏٺو هو. فقرائي لڏو يڪتاري سان ڏنڊو ضرور رکي،۽ سچ ته ڪافين ۾ ڏنڊو لئي به ڪري ٿو. ڪي يڪتارڙيا ڏنڊي جي بدران کڙتالون وڄائيندا آهن، پر ڏنڊي جا گهگهرو کڙتالين کان مڙئي چهرا وڄن، انهيءَ ڪري ڏنڊي وڄائڻ سان ڪافي وڌيڪ لئي ڪندي آهي..

## حوالا
دنبورو

**دنبورو** يا **دنبوري** سنڌ جو هڪ عام ساز آهي، جيڪو ڇپر ۾ مشھور آهي. ڇپر وارا هن ساز تي مورا ۽ لوليون ڏين. هن ساز جو ٺاھ تانپوري ۽ ستار تان ئي ورتل ٿو ڏسجي، پر تانپورو يا ستار وڏا سازٿين، دنبوري انھن کان گهڻي ننڍي ٿئي، دنبوري ڪاٺ مان ٺاهين، پھرين هيٺ اڌ گول وانگر پيٽ ٺاهين، جنھن کي پيٽ بہ چون، شڪم بہ چون، ان شڪم جي مٿان سنهون تختو هڻن، جنھن کي پلڪ يا پاٽيو چون، مٿان ٻہ فوٽ کن پورو اڌ گول ڳن وجهي، جنهن کي ڳن بہ چون، ڏانڊي بہ سڏين. ان ڳن جي مٿئين حصي ۾ پاسن کان ڪليون يا ڪيريون هڻن، جنھن ۾ تارون ڇڪبيون آهن. دنبوري ۾ ٽي تاريون وجهن جيڪي ڪيرين کان ٿينديون ڳڻ کان ٿينديون شڪم جي هيٺيان ٻڌبيون آهن. اها ٿي سادي دنبوري جنھن تي رڳو سر ۽ لئي جهلائڻ لاءِ مضراب هڻندا آهن، ۽ تار تي مورو يا لولي چوندا آهن. انھي دنبوري ۾ ٿورو اضافو ڪري، ان جي ڳن يا ڏنڊي تي ڇهہ تارن جا بند هڻندا آهن. جن مان راڳ يا ٻول ڪڍندا آهن. ۽ پھرين تار تي آڱر رکي ستار وانگر جدا جدا سر ڪڍندا آهن. انھي قسم جي دنبوري کي ”بندين واري دنبوري“يا ”گهريگ“ سڏين، انھي گهريگ جي پھرين تار ٻولن واري تار سڏين، ٻيءَ تار کي ”جهالارو“ يا ”سر ڏيڻ واري تار“ ۽ ٽي تار کي ”گهور“ سڏين سنڌ جو هي ساز اڪيلو بہ سٺو وڄي ۽ سنگت ۾ چڱو رنگ رچائي.

انھيءَ دنبوري کان ڪجهہ وڏيٽڙو شاھ جو دنبورو ٿيندو آهي، جنھن تي شاھ جا راڳي جماڻي چنڊآڻي راڳ ڪندا آهن، پر شاھ جي دنبوري ۾ مضراب جو رنگ جدا ٿيندو آهي، فقير بيتن مھل ڍار واري، سٽ تي مضراب هڻندا آهن، وري وائي چوڻ مھل تي مضراب هڻندا آهن. پھريون ويندي، ٻيو ايندي، ۽ ٽيون ويندي. اهو ٽيون مضراب زور سان هڻن، اهڙيءَ طرح جو هٿ جو بڪ بہ دنبوري تي لڳي. اصل ۾ اهي ٽيئي مضراب تہ ڇا پر شاھ جو سارو ڪلام ٽن مضراين تي ٻڌل آهي، ۽ اهي ٽي مضراب ٽن ٻولن تي رکيل آهن. اهي ٽي ٻول آهن؛ ”آ، لا، هوُ“! اهو آهي شاھ جي ڪلام جو بھر وزن يا لئي تال، شاھ جي دنبوريءَ ۾ ستار وانگر آخري تار چڪاري جي بہ ٿئي، جيڪا ٻين تارن جي سر سان ملي سٺو آواز پيدا ڪندي آهي. انهي دنبوري جي بناوٽ بہ ساڳي ٿئي،جيڪا بيان ڪئي وئي آهي.

سنڌ جي سازن ۾ شاھ لطيف ڪينري، ڪماچ ۽ سرندي کي بہ ڳايو آهي. پر اهي ساز هندستان ۾ وڌيڪ مشھور آهن، ۽ ٻيو تہ اهي سڀ ساز سرندي جي ئي ڊول جا آهن ۽ هي بہ سبب آهي تہ اهي ساز هن وقت ايترا مشھور نہ آهن.

## حوالا
راڻو (راڳ)

**راڻو**  جيئن پنجاب ۾ هِير لاءِ هڪ خاص سُر وقف ٿيل آهي، تيئن سنڌ جي لوڪ ڪهاڻي، ”مومل راڻو“ لاءِ به خاص راڳ وقف ٿيل آهي، جنهن کي ”راڻو“ چيو ٿو وڃي، راڻو سنڌي موسيقيءَ ۾ خاصي اهميت رکي ٿو. هن راڳ ۾ مومل راڻي جي ڪهاڻيءَ متعلق بيت، ڪافيون ۽ وايون ڳايون وينديون آهن. راڳداريءَ جي گزٿن ۾ هن جهڙوراڳ نٿو ملي هن راڳ جي آروهيءَ ۾ ڇهه سر ۽ امروهيءَ ۾ ست سر لڳن ٿا. ان ڪري هن کي ”کاڊيو سمپورن“. چئجي ٿو. هن راڳ جي آروهي امروهي هي آهي:
آروهي : سا- ري- ما- پا- ڌا- سا.
امروهي : سا-ني-ڌا- پا-ما-گا- ري-سا.
هن راڳ ۾ ”ڌيوت، ٻئي لڳن ٿا. ”تيور“ به ۽ ڪومل“ به. هن راڳ جي شڪل به ڪوهياريءَ وانگر، مٿين سرن ۾ وڌيڪ ظاهر ٿئي ٿي. هن راڳ جا لهرا به نڙ، پايا. دنبوريءَ ۽ ڪينري تي سٺا لڳن ٿا. هن راڳ جي آلاپ وڌيڪ ڏکاري ٿئي ٿي. هي راڳ به شاه عبداللطيف ڀٽائيءَ ﷥ جي زماني کان رواج ۾ آهي..

## حوالا
سنڌي جوڳ

**سنڌي جوڳ** سنڌ ۾ ڪي اهڙا راڳ بہ رائج آهن جن جو وجود گائڪيءَ جي گرنٿن ۾ ملي ٿو. پر انهن ۾ سرن جي ٿوري ڦير گهير سان اصلي راڳن کان هڪ جدا شڪل پيدا ٿيو پوي. سنڌي جوڳ بہ اهڙي راڳن مان هڪ آهي. هي اصل راڳ ”جوگيا“ آهي، جنهن ۾ هلڪي ڦير گهير آڻڻ سان سنڏي جوڳ وجود ۾آيو آهي. هن راڳ ۾ ڪافيءَ جون ڌنون ڏاڍيون ٺهن. سنڌي جوڳ ” سمپورن“ آهي يعني هن جي آروهي، امروهي ۾ سڀ سر لڳن ٿا، پر ”جوڳيا“ ۾ ”رکب،“ ۽ ”ڌوت“ ڪونه لڳن. ٻيو فرق ”جوڳيا“ ۽ ”سنڌي جوڳ“ ۾ هي به آهي ته ” جوڳيا“ ، کماج“ ٺاٺ جو راڳ آهي ۽ منڌي ”جوڳ“، ”ڀرون ٺاٺ“، مان نڪتل آهي. هن راڳ جي آروهي امروهي هيءَ آهي.
:آروهي : سا-ري-گا-ما-پا-ڌا-ني-سا.
:امروهي : سا-ني-ڌا-پا-ما-گا-ري-سا.
هن راڳ ۾ ”سا“ وادي سر ۽ پنجم سموداي سر رکن. هن راڳ جي ادائگي ۽ مختلف سرن تي ٽڪاوو کيس ”جوگيا“کان جدا ڪريو ڇڏي. سنڌي جوڳ ۾ڪٿي ڪٿي تکن سرن جو ڪَن لڳائي هن راڳ کي حسن ڏيو ڇڏي. فراق ۽ ويراڳ واريون ڪافيون هن راڳ ۾ سٺيون ٺهن. سنڌ ملڪ ۾ هي راڳ عام ورتاءُ جو راڳ ليکيو ٿو وڃي.

## حوالا
سنڌي ڀيروي

سنڌي ڀيروي: سنڌي جوڳ وانگر سنڌي ” ڀيروي“ به راڳداريءَ جو ڪ راڳ آهي، مگر سرن جي ٿوري ڦير گهير ۽ چال ۾ فرق جي ڪري، هن راڳ کي گرنٿن واري ڀيروي کان جدا ڪري سگهجي ٿو، جيڪڏهن گائڪيءَ جي ڀيرويءَ کي ”آساوري“ ٺاٺ مان ڳائبو ته سنڌي ڀيرويءَ جي شڪل ظاهر ٿيندي. ڀيروي ۽ سنڌي ڀيروي جي چال ۾ وڏو فرق هوندو آهي، سنڌي ڀيروي جي اترانگ (لاهه) مڌم تي ٽڪاءُ ڪندا آهن، جنهن ڪري هڪ ته هن راڳ جي شڪل ظاهر ٿيندي آهي، ۽ ٻيو ته وڌيڪ سهڻو لڳندو آهي. هيءَ راڳ به سمپورن آهي، يعني هن ۾ به ست ئي سر لڳندا آهن. سنڌي ڀيروي جي آروهي ۽ امروهي هيءَ آهي.
آروهي: سا، ري، گا، ما، پا، ڌا، ني، سا.
امروهي: سا، ري،ڌا، پا،ما، گا، ري، سا.
هي راڳ عام ورتاءَ جو راڳ آهي. هن ۾ به ڪافيءَ جون ڌنون سٺيون ٺهن.
اهي ته هئا اهي سنڌي راڳ، جيڪي اڄڪلهه به ملن ٿا، پر اڃا به تحقيق ڪجي ته ”معذوري“ ”سامونڊي“، ”مارئي“، ”رپ“،”ڏهر“،”گهاتو“ وغيره به لڀي سگهندا. جيڪي به نج سنڌي راڳ آهن.

## حوالا
پڃري

پڃري:

بار کڻڻ جي زور ۾ دنيا ۾ ”بار بيل“ مشهور آهن، پر سنڌ ۾ وري بار بيل جي بدران پڃري کڻن. بار بيل ٻنهي هٿن سان کڻن پر پڃري رڳو هڪ هٿ سان کڻن. ڇا ڪن جو هڪ سوڌو وزن دار پٿر وٺي انکي پوري وچ ۾ مٿئين پاسي کان مٺ ڪڍائين. مٺ ايتري هجي، جنهن ۾ هٿ مضبوطيءَ سان پئجي سگهي. پوءِ انهيءَ مٺ ۾ هٿ وجهي پڃريءَ کي ٽنگن جي وچان لوڏو ڏئي، هڪڙي هٿ سان ڪلهي تي آڻين، اتي ڪلهي تي جهلي وري هڪڙي ئي زور سان ٻانهن سڌي ڪري پڃريءَ کي مٿي جهلين. جي ڪو وڌيڪ زور وارو آهي، ته پڃريءَ کي واري لاهي ڪلهي تي آڻيندو ۽ اتان وري ٻانهن سڌي ڪندو، انهيءَ کي ” ڪولابا ڪڍڻ“ چون، پوءِ جيترا ڪولابا ڪير ڪڍي. پڇري کڻڻ جو ٻيو طريقو هي ٿيندو آهي، جو پڃريءَ کي ڪلهي تائين آڻي پوءِ ٻانهن اڇل سان نه، پر آهستي آهستي سڌي ڪن، تان جو ٻانهن پوري سڌي ٿيو وڃي. انهيءَ زور کي پڃري ”ڏهي کڻڻ جو زور“ چوندا آهن. پڃري کڻڻ جو ٽيون قسم هي ٿيندو آهي،جو پڃري جي مٺ ۾ هٿ وجهي،يڪي زور ۾ ٻانهن سڌي ڪري وڃن، انهيءَ قسم جي زور کي ”سلهه“ کڻڻ چوندا آهن. ڪي پهلوان ته انهن ٻن  زورن ۾ به ڪولابا ڪڍندا  آهن. جي پڄري ڪجهه  هلڪي  هوندي آهي ته ڪي پهلوان وريءَ پچري  جهٽين، سو هيئن جو مٺ ۾ هٿ وجهي، زمين تان لوڏو ڏئي مٿي اڇلي مٺ مان هٿ ڪڍي پڃريءَ کي هيٺان هٿ ڏئي تريءَ تي اڀي بيهارين. ڪي ته وري اتان ئي اڇلي مٺ ۾ هٿ وجهي وري هيٺ لاهين. ڪي وري پڃري جهٽي ڪلهي تي بيهارڻ کان پوءِ اڇل ڏئي، ٻانهن  سڌي به ڪن ۽ ڪولابا به ڪڍن.
اڳي ته ماڻهو ٽمڻي پچري، آسانيءَسان کڻندا هئا، پر هن زماني ۾ مڻي پڃريءَ  ۾ به ڪو سنڊي هت وجهندو. ٻه مڻي پڃري ڪلهي تي آندائون ڄڻ دنگ ڪري ڇڏيئون.

## حوالا
نڙ

نــــڙ : 

نڙ سنڌ جو خاص ساز آهي، ۽ قديم زماني کان سندس تاريخ ملي ٿي. اڳي اڳي جڏهن لاريون، موٽرون ۽ ريل گاڏيون نه هونديون هيون، تڏهن سنڌ جا ماڻهو اٺن تي سفر ڪندا هئا ۽ اهي اٺ هڪ قطار ۾ قافلو ڪري هلندا هئا. پوءِ اهي قافلا ڪيچ مڪران کان ديبل، اروڙ بلڪ ملتان تائين هلندا هئا، ڀاڙي تي اٺ ڏيڻ، لڏ پلاڻ، بار لاهڻ، سرواڻي ڪرڻ، سڄو ڪم ميرجتن جي حوالي هوندو هو. پوءِ اهي قطار جي اٺن جي گوڏين ۾ گهنگهرو ٻڌي ڇڏيندا هئا، ۽ ڳچيءَ ۾ چڙا يا گهنڊ ٻڌندا هئا، جنهن جو مطلب هي هوندو هو ته جي ڪو اٺ قطار مان ڇڄي وڃي، ته چڙي ۽ گهنگهرن جي آواز تي خبر پئجي وڃي، ۽ کيس ڳولي لهجي پر جي اٺ قطار ۾ هلن ته سندن گهنگهرو ۽ چڙا هڪ قسم جو تال ۽ موسيقي پيدا ڪندا آهن. پوءِ انهيءَ موسيقي تي سروان بيت ڏيندو ۽ باقي اٺن وارا هونگارو جهلائيندا. انهيءَ قسم جي بيتن ۽ هونگاري جو مقصد صرف هيءُ ئي هوندو هو ته اٺن وارا غافل ٿي سمهي نه رهن، ۽ وقت به سولو گذرندو وڃي. عرب ملڪ ۾ اهو رواج جدي خوانيءَ ۾ملي ٿو وري جڏهن قافلي وارا منزل ڪندا هئا، تڏهن کين چورن ڌاڙيلن کان حفاظت ۾ رهڻ لاءِ جاڳڻو پوندو هو. ان ڪري وقت گذارڻ لاءِ بيتن جي محفل ڪندا هئا،پر اتي اٺن جي چڙن ۽ ڇيرن جو آواز نه هوندو هو، انڪري نڙ ايجاد ڪيائون. رات جو منزل جي محفل ۾ نڙ ۽ نڙي وڄائيندا هئا، ۽ انهن لهرن تي بيت ڏئي وقت گذاريندا هئا. آهستي آهستي نيون سواريون وجود ۾ اينديون ويون، ۽ اٺن جي قافلن جو رواج نڪرندو ويو، پر ٻهراڙين ۾ نڙ ۽ نڙي تي بيت ڏيڻ جو رواج رهجي ويو، جيڪو اڄ ڏينهن تائين هلندو اچي..نڙ، ڪنگور مان ٺاهيندا آهن. سڌي سوڌي ڪنگور کي وڍي، انهيءَ تي ڏاڍا انگ اکر هڻي، ٻنڌين سان مضبوط ڪري پارا ۽ رنگ هڻي، پوءِ هيٺئين حصي ۾ چار سوراخن تي آڱريون رکي سُرَ ڪڍن، اهو ڪنگور جو نڙ ڏيڍ فوٽ سوا فوٽ مس ٿئي. انهيءَ ڪنگور جي نڙ وڄائڻ وارو هڪ ئي سنڌ ملوڪ فنڪار، شاهه محمد نابينا اهڙو ٿي گذريو آهي،جنهن ويرون واهي ڇڏيون! نڙ جي چئن سرن مان سڀ راڳ ۽ لهرا ڪڍندو هو. راقم الحروف کي ياد آهي، ته جڏهن چين جو وزيراعظم چواين لائي، حيدرآباد آيو هو، تڏهن سندس محفل ۾ شاه محمد نابينا، نڙ وڃايو هو، چو اين لائي شاه محمد جي نڙ تي ايترو ته وجد ۾ آيو جو ڊوڙي اچي کيس ڀاڪر پاتائين، ۽ کيس چين اچڻ جي خاص دعوت ڏنائين، پر هن عظيم فنڪار جو حياتيءَ ساٿ نه ڏنو! شاه محمد جيتوڻيڪ اکين کان نابين هو، تنهن هوندي به وقت اهڙو صحيح ٻڌائيندو هو، جو وڃي ٿيا خير! واچ سدائين ٻڌل هوندي هئس.بيتن جي ڪچهريءَ ۾جيڪ نڙ وڄايا ويندا آهن، اهي ڪنگور جي نڙ کان وڏا ٿيندا آهن ۽ ڪاٺيءَ جا هوندا آهن، جنسار انهن تي به ساڳيو رکندا آهن. انهن نڙن ۾ نڙائي، نڙي به وڄائيندا آهن. انهن نڙن وڄائڻ جون ٻه چالون ٿينديون آهن، هڪ چال جو تار اٺن جي قدم قدم هلڻ جهڙو ٿيندو آهي  ۽ ٻيو تار اٺڻ جو ڊوڙ جي رفتار تي. جڏهن نڙائي پهريون لهرو وڄائي ٻئي تي لهندو آهن، تڏهن بتين ڏيڻ وارو ڪن تي هٿ رکي بيت ڏيندو آهي، ۽ بيت پورو ٿيندو آهي ۽ پڇاڙيءَ واري سٽ تي هونگاري وارا هونگارو جهلائيندا آهن. اڄڪلهه نڙ جا بيت سانوڻ فقيرجا مشهور آهن. نوناريءَ جا بيت به ڀلا، پر ساوڻ سان لڳي ڪونه!.

## حوالا
چنبو

چنبو: 

چنبي جو زور سنڌ کان ٻاهر به آزمايو ويندو آهي. انهيءَ طريقي ۾ وڏو فرق آهي. هتي چنبي ڏيڻ جو هي رواج آهي، ته ٻه زور آزمائڻ وارا هڪٻئي سامهون هيٺ ٿي ويهندا، پوءِ ٻئي پنهنجي سڄي هٿ جون تريون ائين ملائيندا، جو آڱريون هيٺ ٿين. پوءِ آڱرين جي وچ ۾ آڱريون ڏيندا، اهڙي طرح جو آڱوٺو وري اچي آڱوٺي سان ملي. پوءِ هڪڙو هٿ جهلڻ واري جي ڪارائيءَ ۾ وجهندو. هٿ ٻنهي جا پٽ تي هوندا، پوءِ ڇڏائڻ  وارو هڪڙي ئي زور ۾ ڪسڪائي، ٻئي پهلوان جي هٿ مان هٿ ڪڍڻ جي ڪوشش ڪندو، جي هٿ ڇڏائي ويو، ته انهيءَ کٽيو، جي نه ڇڏائي سگهيو ته هارايائين. چنبي جي زور جو قاعدو هي آهي، ته ڇڏائڻ مهل هٿ زمين تان نه کڄن، ۽ پهلوان زور لائيندي اٿي نه بيهن. ساڳيءَ طرح سان هڪٻئي تي اوراٽ ڪرڻ به ڪار ناهي.

## حوالا
نانگ کڻڻ

**نانگ کڻڻ** ھڪ زور آزمائي آھي جنھن ۾ هڪڙو ماڻهو سنئون ٿي زمين تي سمهندو، ۽ ٻيو  ان کي چيلھ کان ٻانهون ورائي، کڻي ڪلهي تي آڻيندو. نانگ کڻڻ اڄڪلھ زور آزمائيءَ ۾ ايترو مشهور ناهي.

انهن زورن کان سواءِ سنڌ ۾ شيري چنبو ڀاڪر جو زور وغيرہ بہ ٿيندو  آهي، پر اهي زور ايترا مشهور نہ آھن.

## حوالا
بلا

thumb|left|نانگ کل ڇڏيندي
**بلا** :  سنڌيءَ ۾ نانگ کي چوندا آهن.
سنڌ ۾ بلائون به گهڻن قسمن جون ٿينديون آهن، جن مان ”ارڙ“ کان سواءِ ٻين سڀني ۾ زهر هوندو آهي، مثلاً: ”واسينگ“، ”گڊا“، ”کپر“، ”گهوڙيال“، ”لنڊيون“، ”ڪوراڙيون“، ”ڪنڀاريون“، ”لهاريون“، ”ٻه منهنيون“، ”ارڙ“، ”ڪلاڌاري“، ”پيئڻيون“، ”کڻ“، ”سرنگ“، وغيره انهن سڀني بلائن مان تکي ”گهوڙيال“ ٿئي، چون ٿا ته گهوڙي جهڙي تکي ڊوڙي ٿي، ان ڪري ئي سندس نالو ”گهوڙيال“ پيو آهي، ۽ اڇل ڏئي ڌڪ هڻڻ ۾ ”لنڊي مشهور آهي، ۽ ”واسينگ“ نانگ جو وير وٺڻ مشهور آهي، سندس وير وٺڻ جون سنڌ ۾ ڪيتريون ئي ڏند ڪٿائون مشهور آهن.
”کڻ، وري سانڊيءَ وانگر ٿيندو آهي. کڻ ۾ اهڙو زهر ٿيندو آهي، جو جتي ٿورڙي رهڙ آئي همراهه اتي ئي پورو. ان ڪري ان کي چوندائي آهن، ”هڻکڻ“ يعني ڌڪ لڳو ته کڻي وڃي قبر ڀيڙو ڪريوس! بچندو ڪونه! ڇو جو علاج ڪرڻ جيترو وقت ئي ڪونه ملي. علاج رسڻ کان اڳ ئي ماڻهو مريو وڃي. ”ٻه-منهنن“ بلا ڇهه مهينا هڪڙو منهن کوليندي آهي، ڇهن مهينن کان پوءِ وري اهو منهن بند ٿي ويندو اٿس، ۽ وري پڇ وارو منهن کلندو اٿس. هي بلا به ذري گهٽ بي ضرر ٿيندي آهي. ”ارڙ“ بلا ۾وري زهر اصل ڪونه ٿئي، ٿئي به سڀني بلائن کان وڏي ۽ ٿلهي، پر زهر ذات ڪونه ٿئيس! ارڙ رڳو ڳهيندي آهي، يا وري وجهه وٺي زور ڏيندي آهي. انهيءَ زور ۾ چون ٿا ته هڏا به ڀڃيو ڇڏي. ڪن جو چوڻ آهي ته ارڙ جي اکين ۾ اهڙي ته ڪشش هوندي آهي جو جنهن ڏي ڏسندي آهي، انهيءَ کي وري چرڻ جي به طاقت ڪانه ٿيندي آهي، تان جو وڃي وات هڻندي اٿس يا ور وجهنديس باقي ”ڪلاڌاري“ نانگ ۾ ته اهڙو زهر ٿيندو آهي، جو وس ڪندي جوڳي سنڍيندا به ڪونه اٿس ڪو اهڙو قابل جوڳي هوندو آهي، جو ڪلاڌاري نانگ سان ويڙهه کائيندو، جهڙي تهڙي جي جاءِ ناهي، ”ڪلاڌاري“ ناگن جو رڳو ڦوڪ ۾ ئي اهڙو زهر ٿيندو آهي، جو ڦوڪ ڏيڻ سان سامهون سڀ شيون ساڙي ڇڏيندو آهي. ”پيئڻ“ بلا وري چوندا آهن ته رات جو ننڊ ۾ ساهه پي ويندي آهي، پر حقيقت ائين نه آهي. بلڪ هئين ٿو ڀانئجي ته ستل ماڻهو جي نڪ ۾ پنهنجي زهري ڦوڪ ڏئي ويندي آهي، پوءِ جيئن ٻيو ڏينهن جو تڙڪو ٿيندو ۽ انهيءَ ماڻهوءَ کي سج جي روشنائي ۽ گرمي لڳندي، تيئين زهر ويندو چرندو، تان جو ٿوري وقت ۾ هڻي اوراٽي ماري وجهندو. پيئن گهڻو ڪري وارياسيءَ زمين ۾ ٿيندي آهي. ٿر ۾ پيئڻ تمام گهڻي ٿئي. ان ڪري ٿري ماڻهو پيئڻ جي زهر کان بچڻ لاءِ بصر کائي ۽ بصر ڀڃي ڀرسان رکي رکندا آهن. پيئڻ، بصر جي ڌپ تي ڪانه ايندي آهي. ٿري پيئڻ جي پيتل ماڻهوءَ جو علاج به ڪندا آهن،

## حوالا
سڱر

سڱر: 

مارو ماڙهو ڪڏهن ڪڏهن ته ڪَنڊيءَ جي سڱرن کي به رڌي ڏاڍي چاهه سان کائين. جو به اڻهوند واري وقت کي چڱو نڀايو وڃي. ٻهراڙيءَ جون زالون ڇا ڪنديون آهن، جو ڪنڊي جا ڪچڙا ڪچڙا سڱر پٽي، انهن کي گوار وانگر پاڻيءَ ۾ اُٻارينديون آهن. پوءِ انهن کي اونڌي،پاڻي ڪڍي، پوءِ ڇا ڪنديون جو ديڳڙي ۾ گيهه ۽ ڇليل ٿوم وجهي، ٽڙڪائي ٽڙڪائي اُن ۾ کڻي وجهنديون اونڌيل سڱر، پوءِ ڏوئيءَ سان چٿي چِٿي، پوءِ لاهي رکندس هيٺ. پوءِ وڌائي ڏينديون وينديوون. انهيءَ نموني سان لُلر، مليرڙو، پلي ۽ سرنهن جو ساڳ وغيره به رڌين.

## حوالا
علم (عزاداري)

علم:

 سنڌ ۾، گهڻو ڪري عام آهن ۽ سگهڻو ڪري هر شيعي جي گهر جي اڳيان يا اوطاق جي اڳيان علم نصب ٿيل ضرور نظر ايندو. اها سندن عقيدي جي خاص نشاني به آهي. علم هڪڙي سڌي ۽ مناسب ڪاٺيءَ جو ٺهيل هوندو آهي، جنهن جي مٿئين حصي کي جنهن ۾ چار ڪاٺيون سڌيون ۽ چار پاسيريون لڳل هونديون آهن ان کي مدن چوندا آهن. مدن جي مٿان هڪ ڪاٺي هوندي آهي ان ۾ بيرق وجهندا آهن ۽ بيرق واري ڪاٺي جي مٿان ٽامي جي قلعي ڪيل يا چانديءَ يا سون کي ڪلس چاڙهيندا آهن. علم چاڙهڻ کان اڳ ماڻهو علم کي سائو يا ڳاڙهو رنگ ڏيندا آهن، ڪي ته وري علم ۽ مدن تي ڪمانگري جو اعليٰ ڪم ڪرائيندا آهن پوءِ نئين ڪپڙي جي بيرق ٺهرائي اها ۽ ڪلس وجهي محرم جي چنڊ ڏسجڻ سان نهايت احترام سان سينه زني ڪندي، نقاره وڄائيندي، ڪنهن مناسب جاءِ تي نصب ڪندا آهن علم کي سال جي موسمن جي هوائن جي لوڏن کان بچائِ لاءِ ڪجهه رسيون جن ۾ ٿوري ٿوري وڇوٽيءَ تي نم يا سرنهن جون سبز ٽاريون لڳل هونديون آهن، آڻي انهن جو هڪ پاسو مدن جي ڀرسان ۽ ٻيو پاسو ڪنهن مناسب هنڌ تي مناسب هنڌ تي مضبوط ٻڌي ڇڏيندا آهن، انهن رسين کي سهرا چوندا آهن. ائين هر سال محرم جي چنڊ ڏسڻ سان علم نصب ڪندا آهن ۽ وري ذوالحج مهيني جي آخرين ڏهن ڏينهن ۾ علمن کي لاهي مناسب مرمت ڪري وري سينگاري محرم جي چنڊ ڌسجڻ سان چاڙهي ڇڏيندا آهن. علم لاهڻ مهل علم ۾ جيڪو بيرق جو ڪپڙو بچيل هوندو آهي، ان جو ليڙون ليڙون ڪري تبرڪا عقيدتمند ڳچين يا ٻانهن ۾ ٻڌندا آهن. ڪي ماڻهو وري علم کي رنگ ڏيڻ جي بدران مٿس ڪپڙي جو غلاف چاڙهيندا آهن،. اهو ڪپڙو گهڻو ڪري ڪارو هوندو آهي. اهي علم سپاهه حسينيءَ جي علمبردار حضرت عباس عليه السلام سان منسوب هوندا آهن. ۽ جڏهن تعزيه يا علم وغيره نڪرندا آهن، تڏهن ماتمي، انهن نصب ٿيل علمن پٽ به ايندا آهن. عَلم گويا هڪ نشان به آهي ته هتي عزاداري آهي.

## حوالا
نغارو

thumb|نغارو

**نغارو**، **نقارو**، سنڌ ۾ نقاره کي عموماً نغارا چوندا آهن. ماتمي علم لهڻ کان نغارا وڄائڻ شروع ڪندا آهن، نقارا گهڻو ڪري معمولي حالتن ۾ صبح جو سويل ، منجهند جو ۽ رات جو دير سان وڄائيندا آهن، پڙ جي اچڻ مهل ”ياحسين“ ۽ پڙ جي ترسڻ محل ”ڊڍ“ ۽ پڙ جي هلڻ مهل ”ٽاهو“ وڄائيندا آهن. نقارن وڄائڻ جو رواج ملتان کان آيو، پر هاڻي ته هتي ملتان کان به وڌيڪ رواج آهي، گهڻُو ڪري هر پڙ تي ٽي-چار جوڙيون نقارن جون ضرور هونديون آهن ۽ وڄائڻ وارا به استاد ڪاريگر ٿي گذريا آهن، جن ۾ امام علي شيدي کي امام علي شاه جي پڙ تي پاڻ نغارا وڄائيندي ڏٺو. انهيءَ ۾ ڪو شڪ ڪونهي ته نقارن وڄائڻ ۾ امام علي شيدي جو ٻيو ڪوبه ثاني ڪونه هو.

نقارن ۾ ڪل ڇهه تال وڄائيندا آهن، جن مان پهرين ”ياحسين“  وڄائيندا آهن. ”ياحسين جي تال ۾ ڇهه ماترائون ٿيندو آهين، جن جا ٻول هي آهن: ڌا-ڌنا-ڌا- ڪتا. ياحسين کان پوءِ شاه پنجن تنن وڄائيندا آهن. هن تال ۾ به ڇهه ماترائون ٿينديون آهن جن جا ٻول آهن؛ ڌا-ڌنا-تنا- ڪٽ، ان کان پوءِ ”حسن حسن“ وڄائيندا آهن، جنهن تال جون ٻه ماترائون هوندو آهن جن جا ٻول آهن: ڌن-تا، ان کان پوءِ ”ٽاهو“ وڄائيندا آهن، ٽاهوءِ ۾ پنج ماترائون ٿينديون آهن جا ٻول آهن: ڌنا-ڌا- تان-تان، ٽاهو پڙ جي رخصت ٿيڻ مهل وڄائيندا آهن ۽ آخر ۾ لولي وڄائيندا آهن جنهن جون يارنهن ماترائون ٿينديون آهن. لوليءَ جا ٻول آهن: ڌا-ڌا-ڌي-ڌانا-تڪ-تات-نا-ڌي.

نقاري وڄائڻ وارا پوءِ نغارا وڄائيندي هر تال تي چوٽون ۽ مختلف ٽڪا (ٺيڪا) رکندا آهن. ڏهي جي سڄي ڏينهن پڙهن تي نغارن تي رڱي ”ڊڍ“ وڄائيندا آهن، ۽ پڙ هلندي هلاري ” يا حسين“  يا ”ڊڍ“ وڄائيندا هلندا آهن. ٻهراڙين ۾ ڏهي جي ڏينهن جيڪا ٻانهن تي پِٽ ڪندا آهن انهي تي به ”ڊڍ“  وڄندي آهي ۽ زالون جيڪي پڙ چونديون آهن اُتي به ”ڊڍ“  وڄائينديون آهن. 

## حوالا
پيئڻ بلا

**پيئڻ نانگ** هڪ قسم جو نانگ آهي، جيڪو سنڌ جي ٿر واري حصي ۾ يا وارياسن هنڌن تي ڏسبو آهي. هن نانگ جي ڊيگهه وڌ ۾ وڌ چار فوٽ ۽ ٿولهه اڌ انچ جي برابر ٿيندي اٿس. سندس رنگ مٽيءَ جهڙو هوندو آهي ۽ اونداهيءَ ۾ گهڻو ڪري ڏسڻ ۾ ئي ڪانه ايندي آهي ۽ روشنيءَ ڏي لڙي به ڪانه. ٿر ۾ هن نانگ کي "ڀوڪڻ" چوندا آهن. هي نانگ چڪ يا ڏنگ ڪانه هڻي پر ستل ماڻهوءَ جي وات يا نڪ ۾ يا تہ زهر هاري يا زهري ڦوڪ ڏئي ٿو. ائين اهو زهر ستل ماڻهوءَ جي بدن ۾ هليو وڃي ۽ ڦوڪ ڏيڻ يا زهر هارڻ کان پوءِ اها بلا ستل ماڻهوءَ کي پڇ جو ڌڪ هڻي هوشيار ڪري ويندي آهي. جيئن سج جو تڙڪو يا روشني لڳندي ويندي، تيئن سندس بدن ۾ زهر پکڙجي اثر ڪندو آهي ۽ ماڻهو ويندو اهربو تان جو ٿوري ئي وقت ۾ مري ويندو آهي.

هن نانگ کان بچڻ جو اپاءُ هي آهي ته يا ته سڄي رات ماڻهو ويٺو يا ٻيو هجي يا ڀرسان ڪا بتي ٻرندڙ هجي يا باهه جي روشني موجود هجي. يا اهو ماڻهو ٿورو ڪچو بصر کائي ۽ بيو ڀرسان رکي سمهي، ڇو جو هي بلا روشني ۽ بصر جي بوءِ کان ڀڄندي آهي. ٿري ماڻهن کي جي رات جو ٻنيءَ جي رکوالي ڪندي يا مال سان هوندي ڪٿي رات پوندي آهي ته هو ڇا ڪندا آهن جو پاڻ سان هڪ ڪپڙي جي ڳوٿري رکي پوءِ رات جو سمهڻ وقت اها ڪپڙي جي ڳوٿڙي رکي چاڙهي ڳچيءَ وٽان ٻڌي پوءِ سمهندا آهن. پيئڻ گهڻو ڪري سانوڻ جي مهيني کان وٺي سياري جي شروعات تائين مار ڪري ٿو.

هن نانگ جي زهر واري جو هيئن علاج ڪندا آهن: جو مريض کي ڪنهن اونداهي ڪوٺيءَ ۾ بند ڪري ڇڏيندا آهن، اهڙي طرح جو ڪوبه سج جو ڪرڻو ڪٿا به نه اچي. ايستائين جو ڪٿي ڪا ڦوٽ يا سوراخ هوندو آهي ته انهيءَ کي به بند ڪريو ڇڏين پر ٿر ۾ جيئن ته ڪکاوان گهر ٿين ۽ انهن مان تڙڪو ايندو رهندو آهي، ان ڪري اهي وري ڇا ڪن جو منجي آڻي انهن جي پاون ۾ پانگارون ٻڌي مريض کي منجيءَ تي ويهاري پوءِ کيس پانگارن جي ذريعي ڪنهن اونهي کوهه ۾ پاڻي جي دنگ تائين لاهي پوءِ مٿي پڳ تي پانگارون ٻڌي ڇڏين پوءِ چوٿين پنجين ڏينهن کان پوءِ مريض کي ٻاهر ڪڍن ٿر ۾ جيئن ته کوهه سوء پر هن کان به اونها ٿين، ان ڪري هيٺ تائين روشنيءَ جي رسڻ جو امڪان ئي ڪونه هوندو آهي. ٻيو ته وري مريض واري کوهه کي ڏينهن جو مٿان رلي ٽپڙ سان ڇانئي ڇڏين، ائين ٽن چئن ڏينهن ۾ مريض جي بدن مان زهر جو اثر نڪري وڃي پوءِ کيس ٻاهر ڪڍن.

ڪي وري پيئڻ جي زهر جي اثر لاهڻ پوءِ سنباهي پکيءَ جا آنا ڪچا پيارين، ائين ڪرڻ سان به پيئڻ جي زهر جو اثر ٺهيو وڃي.

ڪي وري اهڙي مريض کي ڳاڙهي ڦٽڪي کارائين. پهرين ته مريض کي ڦٽڪي جو ذائقو ئي معلوم نه ٿيندو پر جڏهن ذائقو معلوم ٿيڻ لڳي تڏهن ڦٽڪي کارائڻ بند ڪجي. چون ٿا ته پيئڻ جي زهر جو اهو هڪ ٽڪ علاج آهي.

اڳي کان ائين مشهور آهي ته هيءَ نانگ سُتي ماڻهو جو ساهه پي ٿي وڃي، ان ڪري ماڻهو مريو وڃي ۽ انهي ئي سبب جي ڪري انهي بلا کي سڏڻ ئي ”پيڻ“ لڳا يعني پي وڃڻ واري.

## حوالا

زمرو:نانگ
زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور
کڳي

کڳي: لڳي ھڻڻ:

واديءَ سنڌ جي قديم ترين ناچن سان کڳي هڪ آهي. جنهن ڪنهن غريب کي هڪ مدت کان پوءِ ضرورتن جو سامان ميسر ٿيندو هو ته هن تي هڪ وجداني ڪيفيت طاري ٿي ويندي هئي ۽ هو خوشيءَ ۾ نچڻ لڳندو هو، انهي انداز کي لئي ۾ هيئن آندو ويو: جو تال جي لاءِ ڪي لفظ گهڙيا ويا، پوءِ کڳي هڻن وارو انهن لفظن جي لئي تي کڳي هڻندو هو. مثال ۾ کڳيءَ جي لئي قائم رکڻ جا ٻول آهن:
هه-اخ- دل- اخ
هاڻي کڳي هڻن وارو اهي لفظ به چوندو ويندو ۽ ٻانهون ڪَڇن سان به وڄائيندو ويندو. هاڻي کڳي فقط پنڻن وٽ وڃي رهي آهي.

## حوالا
دس

**دس**، سنڌ ۾ رواج آهي ته مڱڻيءَ شاديءَ يا ڪنهن پُني مراد جو ڏينهن ٻڌي پوءِ دهل بيهاريندا آهن. دهلاري روز صبح شام گهر جي اڳيان دس وڄائڻ ايندا. اتي دس جو مطلب ٿيو وڄتن جو سيٽ. ڪي دهلاري، رڳو دهل شرناءِ سان دل وڄائين، ڪي وري مُتو به آڻين ۽ متي وارو دس مزو ڪري، هاڻي مُتو گهڻو ڪري رڳو چونڪي ڏيڻ مهل وڄائين. مڱڻهار فقير دهل ٻن قسمن جا آڻين: هڪڙو وڏو دهل، جنهن کي اڳواڻ چون ۽ ٻيو ننڍو دهل، اڳواڻ جي مدد ۾ وڄائين. ان کي پهلوداري چون. اهو دهلن جي دس وڄائڻ جو رواج فقط سنڌ ۾ آهي. مڱڻهار فقير دس شروع به ڌمال سان ڪندا ۽ ختم به ڌمال تي ڪندا اهو ضروري آهي. دس ۾ پهرين ڌمال وڄائين پوءِ اولنگ پوءِ شادمانيون. پوءِ چيڻو، جهمر، وهول جهمٽ (جهرمٽ) ۽ آخر ۾ ڌمال وڄائي دس پورو ڪن. اڳي جهمٽ کان پوءِ بندر ايني وڄائيندا هئا، پر هاڻي ڪونه وڄائين دس ۾ڪيترا اهڙا تال آهن، جن تي سنڌ ۾ ناچ به ٿيندو آهي، جيڪو هرتال جي بيان ۾ لکبو. جنهن مراد لاءِ دهل بيهاربا آهن، مڱڻهار فقير انهيءَ مراد پڄڻ تائين صبح شام دس وڄائيندا، مراد پڄڻ کان پوءِ، ٻئي ڏينهن وري مبارڪ جو دس وڄائڻ اچن ۽ گهورون گهٻارون وٺي روانا ٿي وڃن. دس جيئن ته دهلن تي وڄايو ويندو آهي. ان ڪري تائين جا ٻول به دهلن جائي لکبا. ها ڌمال ۾ نغارا ۽ مغرمان ۾ ڌمرو وڄائين، ان ڪري ٻولن ۾ فرق ضرور اچيو وڃي وري نغارن ۽ ڌمر سان گڏ به دهل وڄائين ان ڪري ٻول ساڳيا دهل وارا اچيو بيهن. ان ڪري هتي دهلن جا ٻول لکڻ ضرور ٿيندا.

## حوالا
دليل

**دليل** (argument) جو مطلب آهي تہ اهو بيان جيڪو لکيل هجي يا زباني هجي ڪنھن عنوان جي مسئلي جي حل لاءِ سبب ۽ شھادتون ڏئي، يا جنھن جو مطلب سببن ۽ شھادتن جي سمجهاڻي هجي.

## حوالا

زمرو:تنقيدي سوچ جو ھنر
خطن جا مجموعا

خطن جا مجموعا:

اهڙن خطن جي مجموعن يا لکيتن مان به وڏن بزرگن جي زندگين، شاعرن، درويشن ۽ اديبن بابت ڪافي معلومات ملي ٿي جنهن مان انهن جي ادبي خدمتن، ڪارنامن ۽ هڪٻئي سان تعلقات جي معلومات ملي ٿي، جيڪا تحقيق ۾ وڏي اهميت رکي ٿي.
مواد جي لاءِ سندون وڌيڪ ڏسو - ببلو گرافي تيار ڪرڻ جي مطالعي جا ذريعا، انهن ڪتابن مان به تحقيق بابت مفيد معلومات ملي سگھي ٿي.

## حوالا
شمارياتي تخمينو

شمارياتي تخمينو: شمارياتي اڳڪٿي: Statistical inference:

نکن اکرن جي علم جي استعمال مان ٻيو مکي مقصد آهي گڏ ڪيل مواد جي مدد سان نتيجي بابت تخمينو لڳائڻ (Infernce). اهڙي نتيجي لاءِ به مواد نقش فهرستن، خاڪن جي مدد سان گڏ ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي تحقيق ۾ جيترو مواد گهڻو هوندو آهي يا جيترا گهڻا مثال هوندا آهن اوترو تحقيق صحيح ۽ نتيجو برابر ايندو آهي. اهڙي طرح مثالي عددن کي تخمينو دوران مختصر ڪرڻ ۾ به انگن اکرن (Statistics) جي ضرورت  هوندي آهي. هن قسم جي تحقيق  تجربي گاهن ۾ گڏ ڪيل معلومات جهڙوڪ ڪنهن پيمائشي معلومات، نفسيات جي ماهرن جي گڏ ڪيل ڪنهن انساني مسئلي بابت معلومات، مشاهدي ۾ آيل  معلومات  يا قدرتي  نظارن بابت گڏ ڪيل معلومات بابت هوندي آهي، جنهن جو نتيجو انهن ڳالهين بابت اڳڪٿي يا تخمينو (Inference) هوندو آهي. اهڙي نتيجي لاءِ انگن اکرن وارو تحقيق جو طريقو ضروري هوندو آهي، جنهن ڪري نتيجو صحيح ۽ ٿوري محنت سان نڪري اچي ٿو.
هن قسم جي تحقيق مان هيٺيان فائدا ٿين ٿا:
1- نتيجي يا مواد بابت مليل معلومات صحيح ۽ برابر هوندي آهي جنهن ڪري تحقيق ۾ پيش ايندڙ مونجھارا ختم ٿيو وڃن.
2-  هي طريقو تمام آسان ۽ ٿوري محنت وٺي ٿو ۽ تحقيق کي صحيح رخ تي آڻي ٿو.
3- مواد مان مليل معلومات بلڪل مختصر هوندي آهي جنهن ڪري نتيجو ڪڍڻ ۾ آساني ٿئي ٿي.
4- هن طريقي جي مدد سان ڪوبه تخمينو آساني سان لڳائي سگھجي ٿو ۽ ڪابه پيشن گوئي ڪري سگھجي ٿي.
5-  ڪنهن مشڪل کان مشڪل مسئلي کي حل ڪري نتيجو صحيح ڪڍي سگھجي ٿو.
6-  هن قسم جي تحقيق ۾ شخصي آزمودن کي ظاهر ڪري سگهجي ٿو.
7-   ڪنهن رٿا کي تيار ڪرڻ لاءِ انگ اکر گڏ ڪيا وڃن ٿا ۽ ڪنهن ڳالهه جي حقيقت کي ظاهر ڪري سگھجي ٿو.

## حوالا

زمرو:سائنسي طريقو
زمرو:سائنس جو فلسفو
ٺلهه گولو فقير

**ٺلهه گولو فقير** انگريزي (Thul Golo Fakir) سنڌ جي داڍو ضلعي، جوهي تعلقي ۾ هاڻوڪي ڳوٺ گولو فقير جي اولهه ۾ لڳ مٿانهين ٽڪريءَ تي ڪاڇو جي صحرا ۾ واقع آهي. ڳوٺ گولو فقير جو پراڻو نالو ڳوٺ ٺلهه آهي جيڪو هن ٺلهه جي نسبت سان پيل هو. هيءُ ٺلهه سنڌ ۾ ٻين ٺُلهن جيان ٻڌمت جو يادگار آهي. ٺلهه دادو شهر کان اٽڪل 30 ڪلوميٽر جي پنڌ تي آهي ۽ جوهي شهر کان لڳ بڳ 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اولهه ڏکڻ ۾ آهي. هن ٺلهه ڀرسان قديم بستيءَ جا پڻ آثار آهن جتي ٺڪراٺو به وڏي مقدار ۾ پکڙيل آهي. ٺلهه جي تعمير مستطيل نما آهي. ٺلهه ٽڪريءَ کان اٽڪل 50 فوٽ اونچو آهي. ٺلهه جي ويڪر لڳ ڀڳ 30 فوٽ آهي. ٺلهه کي ڏکڻ طرف کان ڏاڪڻ جُڙيل آهي جيڪا ٺلهه جي چوٽيءَ تائين وڃي ٿي. ٺلهه ٻاهران ڪچين سرن جو ٺهيل آهي ۽ اندران پڪيون سرون ڪم آيل آهن. ٺلهه جي چوٽي اٽڪل 6 فوٽ ويڪري آهي جنهن جي وچ تي پڪين سرن جي گول اڏاوت ٿيل آهي.

## حوالا

  

زمرو:تاريخ
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ مذهبي آثار
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جاآثار
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جا مندر
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جا ٺلهه
وچون عدد

**وچون عدد: ميڊين (median): وچون- درميانو- وچٿرو**انگن اکرن جي مرڪزي جهڪاءُ جي پيماني لاءِ ٻيو طريقو وچون عدد هوندو آهي. يعني عددن جي سلسلي جي وچ واري عدد کي وچون عدد چيو وڃي ٿو ۽ اهڙي طرح هي عدد سلسليوار عددن جو مرڪز هوندو آهي ۽ سندن اڳيان  ۽ پٺيان  سلسلي ۾ هڪجهڙا عدد هوندا آهن ۽ هي عدد پوري سلسلي کي پورن ٻن حصن ۾ ورهائيندو آهي.
غير گروهي مواد ungrouped data) جو وچون عدد هن طرح سان ڳوليو ويندو آهي. سمجهو ته عددن جو سلسلو هن ريت آهي: 6، 9، 12، 14، 18 انهن پنجن عددن جي وچ وارو عدد آهي  12. يعني وچون عدد (median) ٿيو 12.
پر جيڪڏهن غير گروهي مواد (ungrouped) هن طرح هجي يعني 6، 9، 15، 18 ۽ 22 ته اهڙي حالت ۾ وچ وارن ٻن عددن کي جوڙ ڪري انهن کي ٻن سان وند ڪجي ته ٻنهي عددن جي وچ  وارو عدد نڪري ايندو. مٿي ڏنل عددن ۾ 12 ۽ 14 وچ وارا عدد آهن جن جو جوڙ ٿيو 26 ۽ اڌ ٿيو 13 يعني وچون عدد ٿيو 13.
طريقو       وچون عدد      median
2/ (12+14)
13=2/26
سلسلي ۾ وچون عدد انهيءَ عدد کي چيو وڃي ٿو جنهن کي اڳيان % 50 عدد هجي ۽ پٺيان به %50  عدد هجن.
ڪنهن سلسلي ۾ جڏهن مثال قدر هجن ته وچون عدد عام طور تي سلسلي ۾ سراسري قدر جو سٺو نتيجو ڪڍي ٿو. هي طريقو حسابي طريقي کان بلڪل جداگانه آهي. جيڪڏهن  ڪنهن هڪ (unit) جي پيماني جي خاصيتن ۾ تفاوت آهي ته پوءِ سراسري صحيح نتيجو نه ايندو. انهيءَ حالت ۾ ضروري آهي ته وچون عدد هٿ ڪيو وڃي، جنهن ۾ مٿيون ۽ هيٺيون اڌ برابر ڪري ۽ اهڙي وچين عدد کي ورتو وڃي ۽ اهو ئي صحيح نتيجو ٿي سگهي ٿو.

## حوالا
حسابي سراسري

حسابي برابر عدد: ارٿميٽڪ مين: () : (AM عام حسابي نموني- حسابي اوسطه-حسابي سراسري

انگن اکرن واري تحقيق ۾ جڏهن ڪن عدد جي برابري ڪڍڻي هوندي آهي تڏهن انهيءَ جو مقصد هوندو آهي ته انگن جي سراسري (Average) ڪڍڻ. اهڙي حالت ۾ عددن کي جوڙ ڪري ۽ انهن جي ڳڻپ سان ونڊ ڪبو ۽ جيڪو جواب نڪرندو انهيءَ کي حسابي برابري وارو عدد يا سراسري (Arithmetic Mean)  چئبو آهي

## حوالا
ڳڻڪ

**ڳڻڪ (مضروب فيه) : ڪو ايفيشنٽ  (Co-efficient):**
پر جيڪڏهن ڀيٽ ۾ ٻئي عدد جدا جدا قسمن جا آهن ته اهڙي حالت ۾ عدد جي شرح ظاهر ڪئي ويندي جيئن موت جي شرح، شادي جي شرح، يا بيمارن جي شرح ڇاڪاڻ ته اهي سڀ جدا جدا قسم آهن تنهن ڪري انهن جي ڀيٽ نسبت جي لحاظ کان ڪانه ڪئي ويندي. پر شرح جي لحاظ کان لکي ويندي. اهڙي طرح شرح هميشه سيڪڙي ۾ لکي ويندي آهي، جيئن (Rate Percent) شرح جو سيڪڙو يا هڪ ميل جي شرح وغيره.
پر انگن اکرن ۾ ڪنهن ايڪي جي شرح کي انگريزي Statistical Co - Efficient ۽ سنڌي ۾ ڳڻڪ چيو ويندو. هن جو طريقو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن جي شرح 30 سيڪڙو 10000 تي آهي ته انهن جي ڳڻپ ٿيندي 03. يعني   يعني 1000 جي شرح 30 آهي ته هڪ جي ٿيندي 03. جنهن کي انگن اکرن ۾ ڳڻڪ (Co - efficient) چيو ويندو.
مٿي ٻڌايل سڀ طريقا يا اصطلاح انگن اکرن ۾ گروهي نسبت لاءِ ڪم آندا ويندا آهن ته جيئن ساڳئين شين کي يا جدا جدا شين کي ڪيئن مختصر ڪري ڀيٽي سگهجي ٿو.
مثال جيڪڏهن ٻن اسڪولن جي شاگردن جو نتيجو سيڪڙي ۾ ڪڍڻو آهي. سمجهو ته:
(1) اسڪول الف ۾ ڪل 1500 شاگرد آهن جن مان 1200 ڪامياب ٿيا.
(2) اسڪول ب ۾ ڪل 2000 شاگرد آهن، جن مان 1500 ڪامياب ٿيا.
هن ۾ اهو ڏسڻو آهي ته نتيجو اسڪول الف جو سٺو آهي يا ب جو -
اسڪول الف :
ظاهر ۾ بي اسڪول جو نتيجو سٺو آهي، ليڪن سيڪڙو ۾ الف اسڪول جي نتيجو سٺو آهي. اهڙي طرح سان عددن جي ڀيٽ ۾ سيڪڙو وڌيڪ مددگار ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:رياضياتي اصطلاح
معياري انحراف

**معياري انحراف**: اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن(Standard Deviation):

Deviation = غلطي، ڀل، چڪ، گمراهي
  
معياري انحراف ڪنهن ورهاڱي (Distribution) ۾ ڦهلاءُ کي ڏسڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ هن کي معلوم ڪرڻ تحقيق ۾ اهميت وارو هوندو آهي، هن جي نشاني آهي ”Q“.
انگن اکرن واري تحقيق ۾ معياري انحراف معلوم ڪرڻ تمام اهميت وارو هوندو آهي. انهيءَ لاءِ تخميني لڳائڻ جو هيءُ صحيح طريقو آهي.

## حوالا
جوٽڻي

جوٽڻي: 

جوٽڻي به سنڌ ۾ زور آزمائيءَ جو مشهور طريقو آهي. هي ٻه چنبي وانگر ويٺي جو زور آهي. ڇا ڪندا آهن؛ جو ٻه ماڻهو زور آزمائڻ وارا هڪٻئي جي سامهون پٽ تي ويهندا آهن، ۽ پيرن جون کڙيون زمين تي رکي، پير اڀا ڪري هڪٻئي جي پيرن جي سامهون جهليندا آهن، ۽ پيرن ۽ اٽڪل نري کن ڊگهي سڌي مضبوط ڪاٺي، جنهن ۾ مٺ ڦٻي سگهي ۽ ڀڄي به نه، اها جهليندا. پوءِ هڪڙو’جوٽڻي‘ ڏيندو ٻيو ڇڏائيندو. جوٽڻي ڏيڻ وارو پنهنجي سڄي هٿ سان  انهيءَ پيرن واري ڪاٺيءَ کي مضبوط جهليندو، ۽ ڇڏائڻ وارو، وري انهيءَ جي ڪارائيءَ ۾ سڄو هٿ وجهي، سندس هٿ هڪ ئي زور ۾ ڪاٺيءَ  مان ڇڏائڻ جي ڪوشش ڪندو. هن زور ۾ ٻئي هٿ جي تري زمين تي کوڙڻ ڪار ناهي. پوءِ جي ڇڏائڻ وارو جوٽڻي نه ڇڏائي سگهيو، ته هارايائين، ۽ جي ڇڏائي ويو ته کٽيائين.

## حوالا