open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڪراڙ

**ڪِراڙ** ٿرپارڪر جي پاسي واڻين يا لوھاڻن کي سڏيندا آھن؛ مگر حقيقت ۾ اُھي لوھاڻا ناھن، پر مارواڙي آھن. ڪراڙ ويشنو آھن.

## حوالا
کوکر

**کوکر**:

ھيءُ اصل ۾ راجپوت قبيلو آھي جيڪو پراڻي زماني کانپنجاب ۽ سنڌ پاڪستان ۾ رهائش پذير آهي. سنه 582ھ ( سنه 1186ع) ڌاري جڏھين قطب الدين ايبڪ سنڌ جو حاڪم ھو، تڏھين ڪي کوکر لاھور مان ڪاھي آيا ۽ قطب الدين جي پٽ شھاب الدين کي ماري وڌائون. وري سنه 796ھ (سنه 1393ع) ڌاري محمود شاه ولد ناصرالدين شيخا کوکر سان وڙھڻ لاءِ سارنگ خان کي موڪليو، جنھنلاھور ۾ اچي ھن کي شڪست ڏني. سنڌ جا کوکر به انھن کوکرن جي اولاد مان آھن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ذاتيون
کھاوڙ

**کُھاوڙ**: ھيءُ سرائي آھن ۽ ڪلھوڙن جا مريد ھئا. انھن مان گھڻا انھن جا امير ۽ لشڪر جا سپھ سالار ھئا، جيئن محمد حسن کھاوڙ، جو ميان عبدالنبيءَ جي وقت ۾ سندس پاران مير فتح علي خان سان وڙھيو. کھاوڙ لاڙڪاڻي ضلعي ۾ گھڻا آھن ۽ منجھانئن گھڻا وڏا زميندار آھن.. کهاوڙ سرائڪي ٻولي ڳالهائين ٿا، پر ڪي اهڙيون ذاتيون ٻڌائي ٿو، جن جو سرائڪي ٻوليءَ سان پري جو به واسطو نه آهي. جهڙوڪ: چَن، ديدڙ، ٻُوڪ، بُوهڙ، ڌُوڻ، مَسڻ، ٽڳڙ ۽ وگهامل وغيره.
ڪتاب ’شاداب شهدادڪوٽ‘ ۾ کهاوڙن کي ڪوهه آور يعني جبل کان آيل ڪري ڄاڻايو ويو آهي. جيئن شروعات ۾ قلندر بخش کهاوڙ پڻ ’ڪوه آور‘
ٻڌايو آهي. پر محقق ميان دين محمد ڪلهوڙو، کهاوڙ لفظ جي باري ۾ هيئن ٻڌائي ٿو ته: ”منهنجي تحقيق مطابق ’کهاوڙ‘ جو بنياد ’کوهه‘ آهي. ’کهاوڙ‘ اصل ڪلهوڙا خاندان جي مشهور شاخ ’کوهارو‘ جي هم زاد ذات آهي. ’کهاوڙ‘ معنيٰ ’کوهه تان آيل‘ ۽
’کوهارو‘ معنيٰ ’کوهه وارو‘. جيڪي ماڻهو کوهه تي رهيا، اهي ’کوهارا‘ سڏيا ۽ جيڪي ’کوهه‘ کي الوداع ڪري آيا، اهي ’کهاوڙ‘ سڏيا. کهاوڙ سِري ۾ ڪلهوڙن سان گڏ رهڻ ڪري ’سِرائي‘ سڏيا. هم ذات ۾ اها خوبي فطري آهي جو ڏکئي وقت ۾ ماڻهو پنهنجن تي ساهه ڇڏيندا آهن. کهاوڙ به آخر تائين ڪلهوڙن جا مريد ۽ طرفدار بڻيا رهيا ۽ هالاڻيءَ جي جنگ ۾ (1783ع) ۾ ڪلهوڙن جي پاران ٽالپر لشڪر سان نهايت دليري ۽ بهادريءَ سان وڙهيا.“ (قنبر شهداد ڪوٽ ضلعو تاريخ جي وهڪري ۾، ص 81).
سڀ تاريخون اِن ڳالهه تي متفق آهن ته کهاوڙ، ڪلهوڙن جا خاص مريد ۽ معتقد، جرنيل ۽ سپهه سالار ۽ طرفدار آخر تائين رهيا. مَرندي مَري ويا، پر پنهنجي وعدي تان نه هَٽيا. اهڙيءَ ريت ڪلهوڙن تان ساهه صدقي ڪيائون. ميان دين محمد ڪلهوڙي ’کهاوڙ‘ جي جيڪا معنيٰ ڏني آهي، ڪي قدر ان سان متفق ٿي سگهجي ٿو. ڪنهن به محقق ۽ مؤرخ اهڙي مستند راءِ ڪا نه ڏني آهي ته کهاوڙ
’ڪوهه آور‘ مان ڦِري کهاوڙ ٿيا آهن.
ٽالپرن جي عهد حڪومت ۾ کهاوڙن تي ظلم جا وڏا پهاڙ ڪيرايا ويا، انهن کي طرحين طرحين جون تڪليفون ۽ صعوبتون برداشت ڪرڻيون پيون. تنهن هوندي به هُو پنهنجي پَير تي ثابت ۽ اَٽل رهيا.

## حوالا
گرجي

**گُرجي**:

 گرجستان يا جارجيا ملڪ جا ماڻھو، جي اصل رشيا جي رعيت ھئا ۽ پوءِ رشيا ۽ ايران جي جنگ ۾ انهن مان قيد ٿي ايران ۽ ٻين پاسي ويا. اُتان ڪي گرجي ميرن جي صاحبيءَ ۾ سنڌ ۾ آيا ۽ ميرن وٽ رهيا. انهن مان مکيه مرزا خسروبيگ هو، جنهن کي مير ڪرم علي خان پٽ وانگي پاليو. اِهي گرجي ٽي_ چار گھر هئا، جي هاڻي ٺوڙهي جي ٽنڊي ۾ حيدرآباد شهر جي ويجهو رهندا آهن. اُهي هئا مرزا خسرو بيگ، مرزا فريدون بيگ ۽ مرزا قربان علي بيگ. هڪڙو گھر مرزا يوسف جو ميرن جي قبن تي رهندو هو، ۽ هڪڙو گھر مرزا باقربيگ جو مانجھوءَ ۾ رهندو هو. انهن جو اولاد اڃا اتي آهي. اُهي مرزا سڏبا آهن. اصل عيسائي يا ڪرسچن هئا، پوءِ ننڍي هوندي ايران ۾ رهي مسلمان ٿيا.

## حوالا
گوسائين

**گوسائين**: هيءُ جوڳين ۽ سنياسين وانگي هندو فقيرن جي قوم آهي. گوسائين اڪثر پنندا آهن ۽ شِوَ جا پوڄاري آهن. پنهنجا پاڻ ۾ پرڻبا آهن ۽ گيڙوءَ رتا ڪپڙا ڍڪيندا آهن. مئلن کي ويهاري هيٺان مٿان لوڻ وجهي پوريندا آهن ۽ ڪي درياءَ ۾ به اُڇلائي وجھندا آهن. هو ماس به کائيندا آهن ۽شراب به پيئندا آهن.

## حوالا
لاشاري

**لاشاري**: هيءُ بلوچ قوم لاشار جو اولاد آهي، جو جلال خان گبول ولد هرين جو پٽ هو. اڪثر قلات ۾ رهن ٿا ۽ ڪي سرحد سنڌ ۾ به آهن. هنن جون ست شاخون آهن: چوُڪي، گُوراڻي، دلاور زائي، ڀُوتاڻي، هادياڻي، ڪلواڻي ۽ گُلڻ  زائي.

لاشاري سنڌ ۽ بلوچستان ۾ رهندڙ بلوچ  برادريءَ جي هڪ وڏي ذات آهي.

## حوالا

زمرو:بلوچ قبيلا
زمرو:جٽ قبيلا
زمرو:سنڌي_ذاتيون
زمرو:پاڪستان_۾_نسلي_گروهه
زمرو:پاڪستان_جا_سماجي_گروهه
لنجار

**لنجار**: 

لاکي  سمي جو اولاد آهن، جو رائدن ولد ڪاڪه جو پٽ هو ۽ ڪاڪه سمو ڪاڪه جو حاڪم هو. لنجار ڪوٽڙي ڀاڱي ۾ آهن. انهن مان شيخ ساهڙ لنجارمشهور اولياءَ تي گذريو، جو مانجهوءَ جي ويجهو ٽَڪَر تي رکيل آهي.

## حوالا
مَعري

سنڌ**مَعري**: بلوچن جي قوم آهي، جا رندن جي شاخ آهي. سرحد تي مرين جي ٽڪر ۾ رهندا آهن، اُهي سنڌ ۾ گھڻن هنڌن تي آهن. انهن جون هيٺيون شاخون آهن: لوهاراڻي، اباڻي، ڪُنگراڻي، بجاراڻي، مهنداڻي وغيره. ٽالپر به مرين جي هڪڙي شاخ آهي.

## حوالا
مزاري (قبيلو)

**مزاري**: هيءُ به رند بلوچن مان آهن. روجھاڻ ۾ رهندا آهن، جتي انهن جو سردار رهندو آهي. اهو شهر ديري غاري خان جي ضلعي ۾ آهي. انهن جون به گھڻيون شاخون آهن، جيئن ته گلراڻي بلوچاڻي، جرڪاڻي، سنبلاڻي، کور کاڻي، سادواڻي وغيره.مغلن جي دور ۾ اُٻاوڙي ۽ ڪشمور کان وٺي ديري غازي خان تائين، مزارچه رياست قائم ڪيائون. روجهاڻ سندن تختگاه آهي. ٽالپرن جي صاحبيءَ جي زماني ۾ سهراباڻي سرڪار جي ماتحت هئا.  مزارچه هيءَ رياست ڪشمور ۽ اوٻاوڙي کان وٺي ڊيره غازي خان تائين هئي. روجهاڻ سندن صدر مقام هو.

## حوالا

زمرو:بلوچ قبيلا
زمرو:پاڪستان جا ماٹھو
مگسي (ذات)

**مگسي**: لاشاري بلوچن جي شاخ آهي. بلوچستان جي پاسي جھل ۾ ويٺا آهن. ڪي انهن کي بلوچ نٿا سمجھن، جيئن ڪورائين ۽ عمراڻين ۽ ڪن ٻين کي به نٿا سمجھن. ڪڇي ۾ جهل سندن رياست آهي. اُهي پنجاب ۽ سنڌ تائين پکڙيل هئا

## حوالا

زمرو:بلوچ قبيلا
زمرو:سما جاتيون
زمرو:سنڌي ذاتيون
مھاڻا

**مهاڻا**:

 هنن کي مي ۽مير بحر به سڏيندا آهن. اڪثر مڇي ماريندا آهن ۽ ٻيڙيون هلائيندا آهن. انهن جون گھڻيون ئي ذاتيون آهن ۽ اڪثر گھٽ ذات وارا سمجھيل آهن. گھڻا سکر ماڻهو انهيءَ قوم جي زالن کي پاڻ وٽ سُريتون ڪري رکندا آهن. سنڌ جي حاڪم ڄام تماچيءَ وٽ به اهڙي هڪڙي گندري ذات جي مهاڻي هئي

## حوالا
مَهرَ

**مَهرَ**:

 هيءُ ماڻهو اصل هندو هئا ۽ پوءَ مسلمان ٿيا. هو شڪارپور ۽ سکر ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ رهن ٿا. مهرن ۽ ڏهرن ڪلهوڙن جي ڏينهن ۾ فساد ڪيا ۽ سترهين عيسوي صديءَ ۾ داﺆد پوٽن سان به وڙهيا؛ پر اُنهن هنن کي ماري مات ڪيو. انهن مان گھڻا زميندار آهن.

## حوالا
لکڻ

**لکَڻ**:

هيءُ ماڻهو اصل هندو هئا، ۽ پوءِ مسلمان ٿيا. روهڙيءَ جي ڀاڱي ۾ گهڻا آهن. آباديءَ جو ۽ مال چارڻ ۽ پالڻ جو ڪم ڪندا آهن.

## حوالا
مينگهواڙ

**مينگھواڙ**:

هيءُ گھٽ درجي وارا هندو آهن، جي اصلراجپوتاناجا آهن ۽ پوءِ سنڌ ۾ اچي رهيا، خاص ٿر ۾، جُتين جوڙڻ جو ۽ ٻيو چم جو ڪم ڪندا آهن. جيئن ڊيڍ ڪندا آهن. انهيءَ جون ذاتيون راچپوتن واريون آهن، جيئن ته راٺوڙ، چوهاڻ، ڀٽي، سولنگي، پرمار وغيره. هو مهاديو ۽ ديويءَ جي پوڄا ڪندا آهن ۽ رامديو سندن پير آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه
زمرو:ڏکڻ ايشيا جون ڪپڙو اُڻڻ واريون برادريون
نومڙيا

**نومڙيا**، هنن کي فارسيءَ ۾ نُهمرديه چوندا آهن ۽ لومڙيا به چوندا اٿن. اهي سمن مان آهن. ڪن جي راءِ آهي ته اهي اصل راجپوت هئا، جي پوءِ جبل ۾ رهڻ ڪري سنڌي ٿي ويا آهن. کيرٿر جبل ۾ ۽ ٻين هنڌن تي به آهن، هنن جي مائٽي ميرن ٽالپرن ۽ قلات جي خان ۽ لس ٻيلي جي ڄام سان هئي. انهيءَ جي سردارن کي مُلُڪَ چوندا آهن. انهيءَ کي جاگير مليل هئي، جا اڃا هلي اچي.

## حوالا
واڻيا

**واڻيا**:

 هنن کي بنيا به سڏين ۽ٿر ۾ ڪراڙ چون. هيءُ اڪثر بوهاڻا آهن ۽ دڪانداري ۽ واپار جو ڪم ڪندا آهن، جنهن ڪري اُنهيءَ کي بقال به چوندا آهن يعٰني باڪري، هو وياج تي زميندارن ۽ هارين کي پيسا  به ڏيندا آهن ۽ اُن ماپيندا ۽ خريد ڪندا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻهو
ومشنو

**ومشنو**: اُهي هندو، جي وشنوءَ جي پوڄا ڪندا آهن ۽ ڪي شِوَ جي پوڄا ڪندا آهن. ويشنئن جا ٽي قسم آهن: هڪڙا ولبچاري، ٻيا رامانندي ۽ ٽيان سوامي نارائڻ جا پيروي ڪندڙ.پشڪرنا برهمڻ ۽ ڪي سرسوت برهمڻ ۽ سڀ ڀاٽيا ۽ ڪي کتري ۽ ڪي لوهاڻا ولبچاري آهن. رامانندي اڪثر ڪري بيراڳي آهن، جي رام جي پوڄا ڪندا آهن ۽ انهيءَ لاءِٺاڪر دوارا اٿن. سوامي نارائڻ وارا اڪثر ڪڇي ڪاسبي ماڻهو آهن. اُهي ڪرشن ۽ راڌا جي پوڄا ڪندا آهن. انهيءَ جا مندر هوندا آهن. شِوَ جي پوڄا فقط برهمڻ ۽ جوڳي ۽ سنياسي ۽ گوسائين ڪندا آهن. اُهي لُنگ جي پوڄا ڪندا آهن.

## حوالا
قاضي اسماعيل

**قاضي اسماعيل** الور وارو
الور جي مشهور عالمن مان قاضي اسماعيل هو، جو محمد شيباني بن عثمان ثقفي جي اولاد مان هو. جنهن کي محمد بن قاسم سنڌ وٺڻ بعد اتي جو قاضي ۽ خطيب ڪري رکيو هو. انهيءَ جي اولاد مان هڪڙو ٻيو به قاضي اسماعيل هو، جو عالم ۽ فاضل هو ۽ سنڌ جي فتح جو احوال عربيءَ ۾ لکيو هئائين. سنه 600ھ ۾ علي بن حامد ڪوفي، جو اُچ ۾ رهندو هو، تنهن انهي قاضيءَ کان اهو احوال وٺي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن تان ”چچ نامي“ جو ڪتاب ٺهيو.

## حوالا
مير عبدالله سلطان

**مير عبدالله سلطان**سيوھڻ سان تعلق رکندڙ ھڪ شاعر.

سيوستان  جي مشهور عالمن ۽ شاعرن مان ٿي گذريو آهي. هُو پنهنجي تخلص ”خان عريضيءَ“ سببان مشهور آهي. هو بکرجي مشهور سيد مير ابوالمڪارم جو پـٽ هو، جو وري مير غياث الدين رضائي سبزواريءَ جو پٽ هو. اهو پونيون سيد ڪتاب ”حبيب السير“ جي مصنف آخوند مير جو ڏهٽو ۽ سلطان جنيد صفويءَ جو پوٽو هو. اهومرزا شاهه بيگ ارغونجي مقربن مان هو ۽ انهيءَ سان گڏ سنڌ ۾ آيو.مير ابوالمڪارم وري مرزا شاهه حسن ارغون ۽ سلطان محمود خان بکر واري جي اميرن مان هو ۽ انهي جي پاران وڪيل ٿي شاهه اسماعيل صفوي وٽ ويو هو. مير عبد﷢ سلطان، جو سيوستان ۾ ڄائو هو، سو جھانگير بادشاهه جي زماني ۾ مرزا غازيءَ سان گڏ هوندو هو ۽ جڏهن مرزا قنڌار ۽ ٺٽي جو حاڪم ٿيو، تڏهن وڪيل ٿي ايران جي شاهه ڏي ويو ۽ خراسان ۾ امام رضا جي زيارت ڪري موٽيو ۽ مرزا جي مرڻ کان پوءِ ٺٽي ۾ نواب مقرر ٿيو. پر شاهجھان بادشاهه جي راڄ ۾ ڪنهن سبب ڪري شريف الملوڪ کي ڪاوڙايائين ۽ نواب امير خان اچي مير عبد﷢ ۽ سندس طرف وارن کي ستايو، تنهنڪري مير مٿئين ۽ سندس ڀاءَ پنهنجو عهدو ڇڏي ڏنو، اگرچ مرزا عيسٰي ترخان ۽ ٻين رهي پوڻ لاءِ گھڻو زور ڪين، نيٺ مُلا محب علي سنڌيءَ جي معرفت ڄام تماچيءَ کام پنجاهه هزار دام پگهار وٺي اچي ٺٽي ۾ رهيو. انهن مان به ڪي مشهور عالم، فاضل، شاعر ٿيا، جن جو ذڪر ٺٽي واري فصل ۾ ايندو.

## حوالا
مير ابوالمڪارم

_ مير ابوالمڪارم ولد امير خان، امير خاني سيدن مان هو. امير خان سنه1114هه ۾ سنڌ جو نواب هو ۽ انهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخ ۾ آهي. مير ابوالمڪارم اميريءَ هوندي فقير ٿي گذاريندو هو ۽ ڪامل درويش شمارٿيل هو. علميت ۽ فضيلت به ججهي هيس. شاعر به قابل هو. تخلص ”شهود“ هوس. سليمان ۽ بلقيس جي مثنوي لکيائين. سيوستان ۾ دفن ٿيل آهي. سندس پٽ نواب مير امير الدين خان به اڪثر وقت ڪتاين پڙهڻ ۾ عالمن جي صحبت ۾ گذاريندو هو. ”رشحات الضنون“ جنهن ۾ چوڏهن علمن جو ذڪر آهي ۽ ”معلومـﺔ الافاق“ ٻئي سندس تصنيفون آهن. انهيءَ جو ٻيو پٽ مير الرضي الدين به پيءُ جهڙو عالم ۽ فاضل شاعر هو. تخلص ”فدائي“ هوس. سندس ديوان موجود آهي. سنه1120هه ۾ گذريو. وري انهيءَ جو پٽ مير حيدر الدين ابوتراب به انهيءَ جهڙو هو. تخلص ”ڪامل“ هوس ۽ پاڻ به حقيقت ڪري ڪامل انسان هو. مريد هئس. تمام پير مرد ٿي وفات ڪيائين. هن جا تصنيف ٿيل ڪيترائي ڪتاب فارسي، هندي ۽ سنڌيءَ ۾ لکيل مشهور هئا. ”تحفته الڪرام“ جو مصنفمير علي شير ”فانع“سندس شاگرد هو.

## حوالا
مير ڪمال الدين رضوي

مير ڪمالدين احمد ولد سيد عنايت اللـﮧ رضوي بکري، اگرچه وڏو عالم ۽ فاضل هو ته به دولتمند هئڻ ڪري ڏاڍو تجمل سان رهندو هو ۽ ساڳئي وقت ۾ سندس والد تارڪ ٿي پوک ڪري گذران ڪندو هو. هن سيد گهڻائي ڪتاب لکيا: جيئن ته ”شرح ديوان حافظ“ ۽ ”اصلاحات رضويه“. سنه1132هه ۾ وفات ڪيائين ۽ ست پٽ ڇڏيائين، جن مان پهريون مير مرتضيٰ ٽيهن ورهين جي عمر ۾ عالم ۽ فاضل ٿيو ۽ هنر به گهڻا سکيو سپاهگيريءَ جي فن ۾ به هوشيار هو. ستن قسمن جا خط يا اکر لکندو هو. مرزا صائب جو شاگرد آقا تعظيما جڏهن ٺٽي ۾ آيو، تڏهن هن جا شعر نهايت پسند ڪيائين ۽ تخلص ”الهام“ ڏنائينس. هن شاهه عالم دهليءَ جي بادشاهه وٽ وڏو درجو حاصل ڪيو. آخر سنه1120هه ۾ عين جوانيءَ ۾ وفات ڪيائين. هن سيد جو ڀاءُ مير نجم الدين به نالي وارو ٿيو. اهو مخدوم محمد معين جو ڀاڻيجو ۽ شاگرد هو ۽ مدرسو به رکندو هو. گهڻائي ڪتاب تصنيف ڪيائين، منطق ۽ ڪن ٻين علمن تي ڪيترا رسالا لکيائين. لکڻ جو اهڙو چالاڪ هو جو هر هڪ رسالي لکڻ ۾ هڪ ڏينهن کان وڌيڪ نه لڳايائين، ”طوطينامه“ فارسي لکيائين، جو بخشيءَ واري ”طوطينامه“ کان بهتر هو. شعر به تمام چڱو چوندو هو، تخلص ”عُزلت“ هوندو هوس. انهيءَ به ننڍي عمر ۾ سنه1160هه ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
گوڙي جو مندر

سنڌ جي رڻپٽ ٿر  ۾ ويرا واھ کان 14 ميل اتر – اولھ ڏس تي ٿر ۾ گوڙي جو مندر آھي، جنھن جو تعلق جين ڌرم سان آھي. سنڌ جي مسلمان فوجين ھن مندر کي ڪيترا ڀيرا بگاڙي تباھ ڪيو آھي. سندن اصلي مقصد تہ محصول اوڳاڙڻ ھوندو ھو. پر ان بھاني ھو اتان جي ماڻھن سان ھر قسم جو ڏاڍ ڪندا ھئا.  ويرا واه جي سوڍن جي پٽيل لاءِ چيو ويندو آھي تہ، ھن بچاءَ جي نقطئہ نظر کان مندر ۾ رکيل بت، جنھن جو نالو گوڙيچو ھو، سو ڪڍرائي پنھنجي نظرداريءَ ۾ رکيو. اھو ياترا ۽ پوڄا لاءِ ڪڏھن ڪڏھن ٻاھر بہ ڪڍيو ويندو ھو. ياترا عيوض کيس نقد رقم وغيره ڏني ويندي ھئي. موجوده پٽيل جو ڏاڏو آخري ماڻھو ھو، جنھن ياترا تي ايندڙ ماڻھن کي گوڙيچي جي ياترا ڪرائي ۽ تمام گھڻي دولت ميڙي گڏ ڪئي. ھو مذڪوره پتلي کي لڪائي رکندو ھو. ھن اوچتو وفات ڪئي، تنھن ڪري پنھنجي ڪنھن وارث ۽ جانشين کي ٻڌائي ڪونہ سگھيو، تہ ھن گوڙيچي بت کي ڪھڙيءَ جاءِ تي پوري لڪائي رکيو آھي. وڏي جتن ۽ جاکوڙ کان پوءِ بہ اھو بت لڀجي ڪونہ سگھيو آھي. پٽيلن لاءِ گوڙيچو بت ڪمائيءَ جو وڏو ذريعو ھو ۽ وڏا دولتمند ھندو سيٺيون، جيڪي وڏيون رقمون ڏئي، ياترا ڪري آتما جو سنتوش حاصل ڪندا ھئا. سي وڌيڪ پريشان ٿيا، ڇو تہ کين ديوتا جي  ڏمر جو ڏاڍو ڀؤ ھو..

## حوالا
سنڌ جو عدالتي نظام

***سنڌ جو عدالتي نظام***

## عربن جي آمد کان اڳ

## عربن جو دؤر

## سومرن ۽ سمن جو دؤر

## ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جو دؤر

## ڪلھوڙن ۽ ٽالپرن جو دؤر

## انگريزن جو دؤر

**1852 جا سڌارا**

1852ع ۾ سنڌ ۾ جي عدالتي سڌارا آندا ويا ھئا ۽ ٿر ۽ پارڪر لاءِ بہ ڪوشش ڪئي وئي ھئي، تہ اتي بہ ساڳيا عدالتي سڌارا نافذ ڪيا وڃن. پر ڪن حالتن کان مجبور ٿي، اھڙن سڌارن کي ٿر ۽ پارڪر وارن علائقن ۾ مھمل رکيو ويو. ان کان پوءِ، اتان جي ماڻھن کي شعور ۽ سکيا ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تہ جيئن اڳتي ٿيندڙ عدالتي سرشتي جي ھڪجھڙائي ھتي بہ قائم ٿي سگھي. ان ڏس ۾ جيڪي بہ قدم کنيا ويا، سي 1853ع ۾ رپورٽ ڪيا ويا ھئا.
”عدالتي طريقي کي گھڻو ڪونہ سڌاريو ويو آھي. ٿر جي معزز سردارن ۽ ٻين باشعور ماڻھن مان لاڀ پرائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آھي. اھي عدالتي معاملا جيڪي غور ڪرڻ ۽ فيصلي لاءِ رکيل آھن، تن ۾ کين مشير جي سکيا ڏني ويندي . ڪن خاص حالتن تحت مقامي عملدارن جي ھدايتن لاءِ، رائج اصول کان ڪڏھن منھن موڙيو بہ ويندو آھي. انھن خاص ڳالھين جو ذڪر ھيٺ ڪيو ويندو.“ 
1858ع ۾ ٿر ۽ پارڪر جي علائقن اندر عدالتي سرشتي ۾ تبديلين جي ضرورت محسوس ڪئي وئي، ان متعلق مٿي اطلاع پڻ ڏنا ويا. بعد ۾ اھي سڌارا منظور ڪيا ويا.
”ٿر علائقي جي عدالتي معاملن ۾ ڪجھھ نئين تبديلي آندي وئي آھي، جنھن جو ذڪر مٿي اچي چڪو آھي. اڳ ۾ قاعدو اھو ھوندو ھو، تھ ديواني معاملن جي ڪورٽ في ڪانہ ورتي ويندي ھئي ۽ جيوري جي ميمبرن کي بہ ڪو معاوضو ڪونہ ملندو ھو. ان قاعدي ۾ ڪجهه سڌارو آندو ويو آھي. ڪاردارن کي ھدايت ڪئي وئي آھي، تہ ديواني مقدمن تان في سيڪڙي ڪورٽ في وٺن ۽ واپاري طبقي جي انھن ماڻھن کي ڏيڍ روپيہ ڏھاڙيءَ جي حساب سان ڏين، جيڪي ديواني مقدمن ۾ جيوريءَ طور پنھنجو وقت سيڙائن ٿا.“
”ديواني مقدمن جي طريقہءِ ڪار ۾ باقاعدگي ۽ وقت جي پابنديءَ کي وڌيڪ اھميت ڏني ويندي. مون ڪاردارن کي وقت سر نوٽيس ڪڍڻ جي ھدايت ڪئي آھي. متعلقہ نوٽيس ھر مھيني جي 20 تاريخ تي ڪڍيا وڃن ۽ لاڳاپيل ديواني معاملا ان کان پوءِ، ايندڙ مھيني جي 5 کان پوءِ شنوائيءَ لاءِ رکيا وڃن. اھڙيءَ ريت في الحال، مشيرن جي مدد سان، ڪاردارن، ٿر ۽ پارڪر جي علائقن ۾ ننڍڙا فوجداري معاملا ھلائڻ شروع ڪيا آھن. ضروري ڪارروائي کان پوءِ، فيصلي جي فتويٰ منظوريءَ لاءِ مئجسٽريٽ ڏانھن موڪلي ويندي آھي. اھڙيءَ ريت ھلڪا ھلڪا ديواني مقدما بہ مشيرن جي مدد سان ڪاردار طئي ڪن ٿا. ۽ اھي فوجداري مقدمن جيان منظوريءَ لاءِ مئسجٽريٽ ڏانھن موڪليا وڃن ٿا. جيتري قدر حالتون راءِ جي اظھار جي اجازت ڏين ٿيون، تہ فقط ايترو ئي چئي سگھجي ٿو، تہ ٿر جي ماڻھن جي سماجي حالتن ۽ موجوده ضرورتن مطابق، رائج عدالتي طريقو ڏاڍو ڪامياب وڃي رھيو آھي. اھم ڳالھھ اھا بہ آھي، تہ خود ھتان جا ماڻھو بہ ھن سرشتي مان خوش آھن..

## پاڪستان جي قيام کانپوءِ

## خارجي ڳنڍڻا

## حوالا
قديم سنڌ، اُن جا مشهور شهر ۽ ماڻهو

سنڌ جي تاريخ بابت شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ جو اهم ڪتاب آهي جنهن ۾ سنڌ جي قدامت سان گڏ سنڌ جي آڳاٽن شهرن ۽ ماڻهن جو بيان ٿيل آهي.
قديم سنڌ، اُن جا مشهور شھر ۽ ماڻهو  مرزا قليچ بيگ جو سنڌ جي تاريخ تي ھڪ تحقيقي ڪتاب آھي.ڊاڪٽ غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ سنڌ جون اَڪيچار تاريخون جوڙڻ ۽ ترجمن ڪرڻ کانپوءِ مِرزا صاحب سنڌ جي شهرن جي تاريخ ۽ اُنهن شهرن جي مُکيہ ماڻهن جي اِتهاس تي توجھہ ڏنو. مير معصوم پهريون ليکڪ آهي، جنهن پنهنجي ڪتاب (تاريخ معصومي) ۾ سنڌ جي مشاهيرن تي مُختصر مواد لِکت ۾ ڇڏيو. اُن کانپوءِ مير علي شير قانع ”تُحفة الڪِرام“ ۾ سنڌ جي مُکيہ ماڻهن سان گڏ اڪثر شهرن جو اَحوال بہ لکيو. سال 1874ع ۾ هيوز صاحب ”سنڌ گزيٽيئر“ تيار ڪيو، جنهن ۾ سنڌ جي شهرن جو اَحوال الف- بي موجب ڏنائين. سنڌي زُبان ۾ مِرزا صاحب سڀ کان اَول سنڌ جي شهرن ۽ مشاهيرن تي قلم کنيو. هن ڪم لاءِ پاڻ فارسي ڪتابن کان سواءِ هيوز جي سنڌ گزيٽيئر تان بہ مدد ورتائين. پاڻ هن ڪتاب جو نالو ”سنڌ جا قديم شهر ۽ اُنهن جا مشهور ماڻهو“ رکيو اَٿس. هن ڪتاب ۾ ڪُل 15 باب آهن، جي وري مُختلف حِصن ۽ ڀاڱن ۾ تقسيم ٿيل آهن. شُروعات ۾ مُلتان جو اَحوال آهي ۽ بعد ۾ ٺٽي جو ذڪر ٿيو آهي. ملتان کان وٺي ٺٽي جو ذڪر نون بابن تي مُشتمل آهي. ٺٽي کي ڪُل پنج باب مليا آهن. هنن بابن ۾ شروع ۾ شهرن جي تاريخ ۽ پوءِ اُتان جي مشاهيرن جو اَحوال ڏنل آهي. ڏهون، يارهون ۽ ٻارهون باب، سَمن کان ٽالپرن تائين، مُکيہ اميرن ۽ عملدارن بابت آهي. تيرهون باب وري بہ سنڌ جي قديم شهرن بابت آهي، جن کي الف – بي وار بيان ڪيو ويو آهي. چوڏهين باب ۾ اُنهن قومن جو ذِڪر آهي، جن سنڌ تي حڪومت ڪئي. آخري يعني پندرهون باب، سنڌ جي قديم قومن جي باري ۾ آهي ۽ الف- بي موجب رِٿيل آهي، جنهن ۾ جُدا جُدا مذهبي فِرقا بہ اچي وڃن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۾ هر لحاظ کان هن ڪتاب جي اهميت آهي. خاص ڪري شهرن ۽ مَشاهيرن تي لکندي هن ڪتاب تان مدد وٺڻ لازمي ٿيو وڃي. هي ڪتاب صحيح معنىٰ ۾ سنڌ جي تاريخ بابت مِرزا صاحب جو پنهنجو ”اصلوڪو ڪتاب“ آهي. هي ڪتاب لکندي رُڳو ”تُحفة الڪرام“ يا ”سنڌ گزيٽيئر“ تي ڀروسو نه ڪيو ويو آهي، پر اُن مقصد لاءِ شمس العُلماءَ مِرزا قليچ بيگ پنهنجي وسيع مُشاهدي ۽ عيني گواھہ طور بہ ڪيئي اهم نُقطا ۽ ڳالهيون لِکي محفوظ ڪيا آهن. هن ڪتاب ۾ جديد شهرن جو ذڪر بہ آهي، جي مير علي شير قانع کانپوءِ وجود ۾ آيا يا وري ”تُحفة الڪرام“ ۾ اُنهن جو ذڪر نه اچي سگهيو آهي. هي ڪتاب سال 1921ع ۾ تيار ٿيو. مرزا صاحب پاڻ ڪتاب جو نالو اِن رِيت ڏنو آهي، جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، نئين سنڌ لئبرري حيدرآباد 1925ع ۾ پَڌرو ڪيو. سال 1966ع ۾ اُن جو نئون ڇاپو سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو، تڏهن اُن جي آخر ۾ ليکڪ جو هڪ ٻيو مُختصر ڪِتابڙو ”قديم سنڌ جا سِتارا“ بہ اُن ۾ شامل ڪيو ويو. بورڊ واري ايڊيشن جو نالو مِرزا صاحب جي تجويز ڪيل نالي جي اُبتڙ ”قديم سنڌ، اُن جا مشهور شهر ۽ ماڻهو“ رکيو ويو.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌ جي اتھاس تي لکيل ڪتاب
خاڻوٺ

ّ**خاڻوٽ** (Khanote) سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري مانجهند تعلقو، ڄامشورو ضلعو، سنڌ جو قديم شهر آهي. ڪوئلن جي کاڻين جي ڪري مشهور ڳوٺ جو اشتقاق به (خاڻ+وٽ) کي ملائي خاڻوٽ ٺاهيو ويو آهي. مؤرخ لکن ٿا ته آڳاٽي وقت ۾ اتي جا رهاڪو متعلوي سيد خاندان رهاڪو هو. هن وقت مختلف ذاتيون ميمڻ، ملاح، سيد، ڪوريجا، کوسا، برهماڻي، شيخ ۽ ميگھواڙ رهائش پذير آهن. پرائيمري کان سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تائين تعليم جو بندوبست به آهي ته بيسڪ هيلٿ اسپتال پڻ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
ڳوٺ ڳاڙهي

**ڳوٺ ڳاڙهي** انگريزي (Goth Garhi)خيرپور ناٿن شاه تعلقو، دادو ضلعو، سنڌ جو نهايت قديم ۽ تاريخي ڳوٺ آهي جيڪو گاج ندي جي ڪناري تي آهي. هيءُ ڳوٺ ميان نصير محمد ڪلھوڙو ٻڌرايو هو جيڪو سندس ڏينهن ۾ ميانوال تحريڪ جو مرڪز رهيو. هت ميان نصير محمد هڪ دائرو ۽ عاليشان مسجد جوڙائي هئي. مسجد اڄ به صفحه هستي تي موجود آهي. فارسي ۾ لکيل سنڌ جي تاريخ ۾ هن ڳوٺ جو ذڪر **“کاري”** نالي سان ملي ٿو جيڪواصل ۾ ڳاڙهي آهي. ڳاڙهي کي روايتن ۾ عورت سان منسوب ڪيو ويندو آهي جيڪو درست نه آهي. ڳوٺ ڳاڙهي تي نالو آس پاس جبلن جي ڳاڙهي واريءَ جي دڙن جي ڪري پيو.  ھن تاريخي ڳوٺ جو ذڪر مير علي شير قانع ٺٽوي پنهنجي ڪتاب تحفته الڪرام ۽  رحيمداد خان مولائي شيدائي جنت السنڌ ۾ به ڪيو آهي.

## حوالا
ڪچو قلعو

**ڪچو قلعو**
ڪچو قلعو حيدرآباد جي ڏکڻ ۾ اسٽيشن جي ويجهو هڪ ننڍي پهاڙي دڙي تي ٺهيل آهي. هي قلعو ٽڪنڊي جهڙي شڪل جو آهي، سندس ڀتيون ڪچين سرن جون ٺهيل آهن، جن جي هيٺيان ڪجهه فٽن تائين پڪين سرن جا بنياد به لڳل آهن. ڪچيون سرون زماني جي دست برد، مينهن ۽ هوا جي حملن ڪري ڪافي زبون ٿي چڪيون آهن. ۽ منجهن گهارا پئجي ويا آهن. قلعي کي اڌ گول جي شڪل جا نَوَ کن برج آهن، جن جي مٿان اوٽ وارو ڪٽهڙو، جيڪو ڪنهن وقت موجود هو، ختم ٿي ويو آهي.
ساڳئي وقت قلعي جا ڪنگرا به اچي پٽ تي پيا آهن. قلعي ۾ پاڻي جي نيڪال لاءِ پڪين سرن جون موريون آهن. هن قلعي جي ڏکڻ ۾ ٻه دروازا آهن. هڪ مکيه دروازو ۽ ٻيو شاهه مڪي جي مزار ۾ داخل ٿيڻ وارو ننڍو دروازو. ڪوٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪيترائي ڏاڪا چڙهڻا پون ٿا. مکيه دروازي کي ٻين قلعن جيان ڪابه اڙ يا رڪاوٽ نه ڏني وئي آهي. چون ٿا ته ڪوٽ کي هڪ چور دروازو به هو، جيڪو هاڻي بند ڪيو ويو آهي.
قلعي اندر شاهه مڪي جي مزار آهي، سيد محمد مڪي ڇنڇر رات 22 محرم 510ھ ۾ مڪي شريف ۾ ڄائو. نبي ڪريم ﷺ جن جي بشارت موجب سندس ڄائي ڄم جو نالو حمزه رکيو ويو، پر محمد توڙي محمود کيس سڏيندا هئا. نيٺ هو محمد مڪي جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ سنڌ طرف هجرت ڪيائين. اندازو آهي ته هن چاليهن سالن جي عمر ۾ هجرت ڪئي. انهي لحاظ کان سندس سنڌ ۾ اچڻ 560ھ يا بعد ۾ ٿيو هوندو. هتي پهچڻ کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جو سير ڪيائين. هڪ روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته سندس تڪيا لاهور ۽ لڌياني طرف به گهڻا آهن. پاڻ 8 ذوالحج 658ھ ۾ وفات ڪيائين. شاهه مڪي جي مزار اندران جئيپور جي سنگ مرمر جي ٺهيل آهي. قلعي اندر ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جون ڪجهه قبرون آهن.

فائل:Kacha Qilla view.JPG
’لُب تاريخ سنڌ‘ ۾ خداداد خان هن قلعي جي باري ۾ لکي ٿو ته: ”پڪي قلعي جي ڀت ڀرسان هڪڙو ٻيو به قلعو هو، جنهن جو ولي الله محمد مڪي بنياد وڌو هو. جيئن ته هي قلعو غلام شاهه جي قلعي کان اوچائي ۾ وڏو هو، تنهنڪري 1185ھ (1771ع) ۾ ان قلعي کي ڊهرايائين. انهي روزي مبارڪ ۾ لڳل ڪتبو جي تاريخ هيٺين بيت مان نڪري ٿي. جنهن مان ثابت ٿئي ٿو، ته هي قلعو ميان غلام شاهه جي بنايل قلعي کان اڳ جو آهي. جڏهن ته شعر جي آخري مصرع مان ابجد جي حساب سان ان جي تعمير جو سال 1083ھ نڪري ٿو، جيڪو وڃي 1671ع بيهي ٿو. اُهو بيت اڄ به شاهه مڪي جي مزار جي سامهون واري ڀت ۾ لڳل آهي.
غلام رسول مهر ’تاريخ سنڌ‘ ۾ رقمطراز آهي ته؛ ” هڪ روايت آهي ته ميان غلام شاهه حيدرآباد جي قلعي جي تعمير لاءِ راڄا ليکي جي صلاح مطابق شيخ محمود انصاري عرف پير مڪي جو قبرستان ڊهرائي ڇڏيو. هي قبرستان نيرون ڪوٽ جي هڪ دڙي تي هو. اتان مُردن جا هڏا نهايت بي رحمي سان ڪڍرايا ويا.“ مرزا قليچ به ذڪر ڪيو آهي ته: ” 1772ع ۾ حيدرآباد جي قلعي جي ڏکڻ اولهه ۾ هڪ دڙي تي هڪ ڪچي قلعي جو بنياد رکيو ويو، ته جيئن وڏي قلعي جي حفاظت لاءِ چوڪي جو ڪم به ڏئي سگهي. انهي دڙي تي پير محمد مڪي جي تربت جي آسپاس هڪ وڏو قبرستان هو. ڪيتريون ئي قبرون قلعي ٺهرائڻ جي خيال کان ڊهرايون ويون.“ ’جنت السنڌ‘ ۾ رحيمداد خان مولائي شيدائي ٻُڌائي ٿو ته: ” ميان غلام شاهه پڪي قلعي جي ڀرسان شاهه محمد مڪائي جي مقبري جي چؤڌاري پڻ ڪچين سرن جو قلعو تعمير ڪرايو.“.

## حوالا
شاھپور درپور

شاھپور درپور سنڌ جي ضلعي ٽنڊو الهيار جو ھڪ ننڍڙو شھر.

ميان غلام شاهه ڪلهوڙو ٽيون دفعو سنڌ جون واڳ ڌڻي ٿيو، ته هن نئون شهر وسايو. ان لاءِ قانع لکيو آهي؛ هاڻي جڏهن دشمن توڙي ملڪ جي فتح جي پوري دلجاءِ ٿيس، تڏهن 25- محرم الحرام 1173ھ جي نئين وسايل شهر شاهه پور ۾ ڇانوڻي هئي. صاحبزادي کي متعلقين سميت ساڪره کان پاڻ وٽ گهرايائين. هي شهر ڇهه سال سنڌ جو تختگاهه رهيو. ميجر هيگ هن جو ماڳ مڪان نصرپور جي ڀرسان ٻڌايو آهي، جنهن سان ٻيا به ڪافي محقق متفق آهن. هي شهر اڄ به نصرپور ڀرسان ”شاهپور- درپور“ نالي سان موجود آهي.

## حوالا
عقيقو

عقيقو يا جهُنڊ لهرائڻ
هيءَ رسم تڏهن ادا ڪبي آهي، جڏهن ڇوڪر جي عمر ٽن مهينن کان هڪ سال تائين ٿيندي آهي. ڪن هنڌن تي ماڻهو انهيءَ جشن ۾ هڪ بي عيت ٻڪري يا دُنبي جي قرباني ڪندا آهن. دُنبو شرعي اصولن مطابق حلال ڪيو ويندو آهي. پوءِ گوشت مان هڏا خبرداريءَ سان ڪڍندا آهن ته جيئن ڀڄي نه پون. گوشت مان عالمن، عزيزن ۽ فقيرن لاءِ کاڌو تيار ڪندا آهن. جڏهن حجام ٻار جا جهنڊ لاهيندو آهي، تڏهن اها دُنبي جي هڏن سان گڏ کل ۾ وجهي، ڪنهن مقام يا در جي چانئٺ هيٺان پوري ڇڏيندا آهن. اهڙن ماڻهن جو چوڻ آهي ته قيامت جي ڏينهن اهي شيون گهوڙي جي صورت وٺي اٿينديون ۽ ٻار کي پلصراط جي مٿان ٽپائي بهشت ۾ ڇڏينديون. چئن ورهين ۽ چئن مهينن جي ڄمار ۾ ڇوڪر کي اسڪول ۾ ويهاريندا آهن. انهيءَ موقعي تي استاد کي خرچي يا ڪا سوکڙي ڏيندا آهن ۽ ٻي ڪا خاص شيءِ ڪانه ڪبي آهي.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
ڪبوتربازي

**ڪبوتربازي** (Pigeon Racing/Acrobatics) سنڌ جي هڪ قديمي راند يا شغل آهي. پراڻي وقت ۾ ڪبوتربازيءَ جو رواج گهڻو ڪري مٿئين طبقي يا امير ماڻهن ۾ هوندو هو. هن راند ۾ نہ صرف ڪبوترن جي اڏام پر سندن قلابازين (Acrobatics) کي به پرکيو ويندو هو.

## سيکارڻ جو طريقو
بازيگر سڀ کان پهرين هڪ چڱي نسل جو ڪبوتر چونڊيندا هئا. ان کان پوءِ ان کي خاص تربيت ڏني ويندي هئي ته جيئن هٿ مان ڇڏڻ شرط اهو تيزي سان قلابازيون ڏئي سگهي. 

## شرط ۽ مقابلو
مقابلي دوران شرطن جو فيصلو اڪثر ڪري قلابازين جي تعداد تي ٿيندو هو:
* **قلابازيون:** شرط کٽڻ لاءِ ڪبوتر کي گهٽ ۾ گهٽ ست يا ان کان وڌيڪ قلابازيون ڏيڻيون پونديون هيون.
* **هار جيت:** جيڪڏهن ڪبوتر ستن کان گهٽ قلابازيون ڏيندو هو ته هو بازي هاري ويندو هو.
* **ويڙهه:** قلابازين کان علاوه ڪبوترن جي پاڻ ۾ ويڙهه تي پڻ شرطون رکيون وينديون هيون.

## قيمت ۽ اهميت
انگريزن جي دور ۾ سنڌ ۾ سٺي نسل جي ڪبوتر جي وڏي اهميت هئي. 
* هڪ سٺي ۽ تربيت يافتہ ڪبوتر جي قيمت ڪڏهن ڪڏهن **سئو رپين** تائين پھچي ويندي هئي (جيڪا ان زماني ۾ هڪ وڏي رقم هئي). 
* هڪ عام موچاري جوڙي جي قيمت لڳ ڀڳ ويھ رپيا هوندي هئي.

## پڻ ڏسو
* ملاکڙو
* سنڌي ثقافت
* تترن جي ويڙھ

زمرو:سنڌي ثقافت
زمرو:رانديون
زمرو:شغل

## حوالا
بربلو

380px|thumb|بربلي يا بلبل جو مٺڙو آواز

**بربلو**

بربلو يا بلبل ، انگريزيءَ ۾ نائيٽنگل يا زولاجي جي علم ۾ لسينيا ميگارھئنڪوس ھڪ ننڍڙي پکيءَ جو نالو آهي جنھن جي آواز تيز ۽ ڏاڍو وڻندڙ ھوندو آھي  جيڪو يورپ ۽ ڏکڻ اولھ  ايشيا جي ٻيلن ۾ ۽ آفريقا جي صحارا واري علائقي ۾ گھڻائي ۾ ٿئي ٿو. اھو ڪيڙا کائندڙ لاڏائو پکي آهي.اھو  سنڌ ۾ ڪافي خفتي ماڻھو ان کي وندر خاطر پاليندا هئا. ان کي اردوءَ ۾ بلبل چوندا آھن. ھي پکي شاعرن جو موضوع پڻ رهيو آھي ۽ ھومر کان وٺي ان جو شاعريءَ۾ ذڪر ھلندو پيو اچي. .
250px|thumb|Left|'''''نر'''''
250px|thumb|'''''لسينيا ميگارھئنڪوس يا بربلي جا انڊا'''''

رچرڊ برٽن سنڌ  جي انگريزن واري دور جي ماڻهن جي خفت يا شوق جو ذڪر ڪندي لکيو آهي تہ بربلو يا بربل يا بلبل نالي هڪ ننڍڙي پکيءَ کي افغانستان جي ٻٽير جيان وڙهڻ سيکاريندا آهن. اُن ڪم لاءِ نر پکي چونڊيو ويندو آهي.  پهريائين ان کي ننڊ ڪرڻ نه ڏيندا آهن. پوءِ اُن کي اٺ- اٺ، ڏهه- ڏهه ڪلاڪ بُک ڏيندا آهن ته جيئن سڏ تي اچڻ سکي. اُن بعد ڪوڏيءَ کي ٿورواٽو لائي بربل کي شيون جهٽڻ سيکاريندا آهن. انهيءَ وقت اُن کي چورمو يا چٻاڙيل ڀڳڙا کارائيندا آهن. ويڙهائڻ وقت ٻن بربلين جي وچ ۾ ڪا کاڌي جي شيءِ اُڇلائيندا آهن ته هڪ هڪٻئي سان ڳنڍجي وينديون آهن. سندن مالڪ کين آڱر ڏيئي ڀڙڪائيندا آهن. بربل ويڙهو پکي نه ٿيندو آهي. هو فقط چُنهب ڪم آڻيندو آهي. جنهنڪري اُهي ورلي مرندا آهن. بربل جي ويڙهه تي شرطون ورلي رکندا آهن. کٽڻ واري کي فقط هار وارو پکي ملندو آهي. ڇوڪرا انهي رؤنشي جا ڪوڏيا هوندا آهن. هنن مختلف پکين  ‎۽ انهن جي وڙهڻ ۽ ٺونگي هڻڻ جي نموني وغيره کي سڃاڻڻ لاءِ ڪيترائي خاص لفظ ۽ محاورا ايجاد ڪيل آهن.

## حوالا

زمرو:پکي
ڳوٺ هليلي

**ڳوٺ هليلي** (انگريزي: Goth Haleli) جوهي تعلقي، دادو ضلعي، سنڌ ۾ نئي هليلي جي ڪناري آباد آهي. هيءُ تمام قديم ڳوٺ آهي جيڪو ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي دور ۾ جنگو خان جمالي ٻَڌرايو هو. هاڻ مراد جمالي بہ سڏجي ٿو. هت جنگو خان جمالي جو تاريخي قبرستان بہ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
ڪڪڙن جي ميل

**ڪڪڙن جي ميل**
380px|thumb|ڪڪڙن جي ميل
ڪڪڙن جي ميل ٻن ڪڪڙن جي وچ ۾ ھڪ رت واري راند ھوندي آھي. جنھن دائري ۾ ڪڪڙ وڙھندا آھن ان کي ڪاڪ پٽ Cockpit چيو ويندو آهي. ڪڪڙن کي  ميل لاءِ پالڻ جي تاريخ ڇھ ھزار سال پراڻي آهي.
380px|thumb|چڙيا گھر ۾ ٻه ڪڪڙ وڙھندي
380px|thumb|وانٽيلن، ۾ بالي ماڻھن جو ڪڪڙن جي ميل جو آکاڙو.
380px|thumb|ڪرنل مارڊنٽ جي ڪڪڙ جي ميل جيڪا 1786 ۾ لکنؤ ۾  ٿي.
رچرڊ برٽن سنڌ ۾ ڪڪڙن جي ميل جي باري ۾ لکيو آهي تہ:ڪڪڙن جي ويڙهه ماڻهن جو عام شُغل آهي، پر اهو ماڻهو معتبر نه سمجهيو ويندو آهي. اڳي هندن کي ڪُڪڙن جي ويڙهه ڏسڻ جي جرائت ڪانه ٿيندي هئي، جو طهر جو ڊپ هوندو هئن. (هاڻي به ملاکڙي ۾ هندو ورلي نظر اچن ٿا). سنڌ جو ويڙهو ڪُڪڙ هڪ شاندار پکي آهي. هن جون ڄنگهون پيليون ۽ اکيون شفاف ۽ چمڪي واريون ٿين. هنن جي خوراڪ ۽ سيکارڻ جو نمونو هندستان جهڙو آهي. انهن تي تمام ڏاڍي محنت ٿيندي آهي. ڇاڪاڻ ته سنڌ ۾ لوهه ۽ چاندي ڪم نه آڻيندا آهن، پکين کي کڻڻ ۽ ويڙهائڻ لاءِ خاص اٽڪل کپي.انڊيا جي رياست تامل ناڊو ۾ ڪڪڙن جي ميل لاءِ ڪڪڙن جي پين جي کڙ ۾ ڌاتو جي کڙ يا ننڍا چاقو وغيره ٻڌا ويندا آھن.
380px|thumb|پير جي کڙ يا کڙيء ۾ ڌاتو ٻڌو پيو وڃي

## تاريخ

[thumb|upright=1.3|[قديم رومن موزائڪ جنھن تي ڪڪڙن جي ميل ڏيکاريل آھي]]
ڪڪڙن جي ميل جو سڀ کان قديم نقش ڇھين صدي قبل مسيح جوآھي جيڪو جيروسلم جي ڀر ۾ بينجامن ۾ مزپا جي شھر مان مليل ھڪ مھر تي اڪريل آهي. 

ڪيوبا ۾ 1959 ۾ جوئا تي پابندي لڳڻ باوجود ڪڪڙن جي ميل جي اجازت آھي

## حوالا

زمرو:راند
زمرو:سنڌ جا راند
زمرو:رانديون
زمرو:سنڌي ثقافت
ٿيلس

**ٿيلس آف مليٽس** ( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ "ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي". [380px|thumb|کاٻو|[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي. ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو. ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.

## زندگي

خيال آهي ته ٿيلس  شايد مليٽس ۾ 620 قبل مسيح ۾ ڄائو ھوندو.
[380px|thumb|[مليٽس]]

اٿينز جي قديم ليکڪ اپالوڊورس جي خيال مطابق  ٿيلس 625 ق م ۾ ڄائو. .. قديم يوناني ليکڪن ھن جي وڏن جي نسبت فونيشين سان پڻ ڳنڍي آهي."

## ٿيلس ٿيوريم

[thumb|300px|[Intercept theorem|Thales' theorem: \textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}]]

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:فلڪيات دان
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:فلسفي جي تاريخ
ايمپيڊوڪليز

**ايمپيڊوڪليز** --(Empedocles): مشھور طبيعاتدان ۽ شاعر  سن 490 قبل مسيح  سسليء ۾ پيدا ٿيو.[left|500px|thumb|[اٽليء جي شھر اگريجينٽو لڳ اڪراگس ۾ ھرا ديوي جو مندر 470 قبل مسيح ۾ ٺھيو ان وقت ايپيڊوڪليز نوجوان ھيو.]]
ھن ھڪ پيچيده نظريو پيش ڪيو. ھن ٻڌايو ھو ته ھر چيز چئن عنصرن جي ٺھيل آھي .ان عنصرن جو لفظ استعمال نه ڪيو پر پاڙون لفظ استعمال ڪيو.ھن ٻڌايو تہ ھر شئي جون چار پاڙون: مٽي ؛ھوا؛پاڻي؛۽ باھ آھن.انھن چئن جزن جي ميلاپ سان ان شئي جي خاصيت جنم وٺي ٿي.ان نظرئي يورپي فڪر تي وڏو غلبو رهيو ۽ ٿوري ڦيرگهير سان اھو سترھين صدي عيسويءَ ۾ جديد ڪيميا جي ارتقا تائين جاري رھيو..

300px|right|thumb|Empedocles cosmic cycle is based on the conflict between love and strife
ايمپيڊوڪليز 430 ق م  سسليء جي ٻرندڙ جبل مائونٽ ايٽنا ۾ ٽپو ڏئي خودڪشي ڪئي ھئي.

[right|thumb|The Death of Empedocles by [Salvator Rosa (1615 – 1673), depicting the legendary alleged suicide of Empedocles jumping into Mount Etna in Sicily]]

## حوالا
ايڪيوپنڪچر

380px|thumb| اڪيوپنڪچر ڏئي جو ھڪ قسم

**ايڪيوپنڪچر**: 

علاج جو ھڪ قسم جيڪو چيني طب ۾ ٻہ ھزار سالن کان وٺي مرڪزي حيثيت رکندو آيو ھو. شھزادي چنگ جونگشن. (Jing Zhongshan)جي مقبري مان چار سونيون سيون  مليون آھن جيڪو اولھ واري ھان گھراڻي سان  تعلق رکندڙ ھو ء ان جو دؤر  206 ق.م. کان 9 عيسويءَ تائين ھو. چين جي صوبي شنتونگ (Shandong)  ۾ بہ اوڀر جي ھان گھراڻي جي مقبري ۾  اڪريل مورت ملي آهي جنھن ۾ ڪا مخلوق انساني مٿي ۽ ٻانھن ۽ پکيءَ جي جسم سان ڏيکاريل آهي جيڪا گوڏن تي ويٺل ھڪ مريض جو ايڪيوپنڪچر سان علاج ڪري رھي آھي..

380px|thumb|right|اڪيوپنڪچر سيون
ھن علاج جي طريقي ۾ جسم  ۾ سيون ٽنبيون وينديون آھن. اھو طريقو زياده تر سور جي علاج طور اختيار ڪيو ويندو آهي.اھو محدود مدي وارو علاج آھي. ڊگھي وقت لاءِ موثر ناھي.اھو مھارت سان ٿئي تہ ٺيڪ نہ تہ انفيڪشن ٿيڻ جا امڪان رھن ٿا.اھو ٻہ معلوم ٿيو آھي تہ ھن علاج جي طريقي سان وچڙندڙ بيماريون ۽ انفيڪشن ھڪ مريض مان ٻئي ۾ سين جي استعمال سان ڦھلجن ٿا.  سائنس جي علمن سان اڃان ان علاج جي تائيد نہ ٿي سگھي آھي. 

ايڪيوپنڪچر جي پريڪٽس جا ڪيترائي طريقا نڪتا آھن پر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ چين جي روايتي طب يا ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن ,TCM, استعمال ٿيندو آهي.سيون ڊيگھ ۾ ننڍيون ۽ وڏيون ھونديون آھن .اھي 13 کان 130ملي ميٽر تائين ھونديون آھن.ننڍيون سيون منھن ۽ اکين جي ڀرسان استعمال ٿينديون آهن.
380px|thumb|right|تعيتي ۽ جديد جپاني ٽيوب واريون سيون

چمڙيءَ جا گھنج ڪڍڻ لاءِ سين جي استعمال کي ڪاسميٽڪ ايڪيوپنڪچر چئبو آھي.
ايڪيوپنڪچر جي استعمال جا ٻيا به ڪيترائي طريقا آهن جن ؛ اليڪٽرڪ ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ بجلي جي ھلڪي ڪرنٽ سان اثر پيدا ڪيو ويندو آهي؛ فائر ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ سيون باھ ۾ گرم ڪري پوء ٽنبيون وينديون آهن؛ ماکي جي مک جي زھر وارو طريقو جنھن ۾ ماکيءَ جي مک جو زھر چمڙيءَ تي لڳائي پوء سئي ٽرنبي ويندي آھي.

## حوالا
سنڌ جون يورپي اخبارون

1850ع جي ڏهاڪي دوران Sindian ۽  Sind Kossid جي هڪ همعصر يورپي اخبار Sind News  به هئي، جيڪا حيدرآباد ڪوٽڙي مان شايع ٿيندي هئي، 1852ع ۾ جان هاريري(John Harery)  جي ادارت هيٺ اها هفتيوار اخبار معياري هئي، 6 سيپٽمبر 18566ع ۾ جڏهن جار هاريري جو موت ٿيو ته اها اخبار ڪراچي مان نڪرندي رهي، 1860ع جي ڏهاڪي ۽ 1870ع جي ڏهاڪي جي پهرين اڌ تائين نڪرندي رهي.

1860ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾  Sindian جي زماني ۾ Our Paper به اخبار موجود هئي، وليم مئنسفيلڊ مالويري(William Mansfield Malvery)  انهيءَ  ٽي روزه اخبار جو ايڊيٽر هو ۽ اخبار اڱاري  ۽ جمعي تي شايع ٿيندي هئي. 1854ع جي شروعات ۾ Sindian پنهنجو نالو تبديل ڪري Sind News ٿي، 1877 ۾ جڏهن Beacon  چوائڻ ۾ آئي ته اها روزنامچي اخبار هئي، جنهن جو ايڊيٽر جيمس آٽرام ٽويلس(James Autram) هو، پر تعليمي، اقتصادي ۽ ثقافتي  ترقي ٿيڻ جي  باوجود روزنامه جي طور تي هلي نه سگهي، تنهن ڪري 1878ع ۾ Beacon  نالي سان هفتي ۾ ٽي دفعا شايع ٿيندي هئي ۽ اهو سلسلو 3 سال هليو، 18811ع ۾ اها اخبار ڊبليو نونان(W.Noonan )  جي هٿن ۾ آئي، جيڪو اها اخبار سال کن کان وڌيڪ هلائي نه سگهيو، 18811ع ۾ اها اخبار هڪ مقامي فرم نؤروجي اينڊ ڪمپني خريد ڪئي، اهڙي پراڻي Sindian اخبار جيڪا پهرين SindNews بڻي ۽ پوءِ Beacon  ۾ تبديل ٿي، سا نيٺ مقامي ماڻهن جي هٿن ۾ آئي، جنهن کانپوءِ انهيءَ اخبار جو نالو Sind Times ٿيو 1877ع ۾ ڌاريل Beacon جي زماني ۾ هڪ ٻي يورپي اخبار Sind Advocat. B.W.T ”Jafferies  “ جي ادارت ۾ هفتي ۾ ٽي ڀيرا شايع ٿيندي هئي، اهو ايڊيٽر هن کان اڳ Sindian  جو ايڊيٽر هوندو هو، اها اخبار ٿوري عرصي کان پوءِ 18788ع ۾بند ٿي وئي. لاهور مان شايع ٿيندڙ اخبار (The Civil and Military Gazette)وارن  جنهن جا پڙهندڙ سنڌ ۾ هئا، 1878ع ۾ ڪراچي مان ٻه اخبارون جاري ڪيون، جن مان پهرين اخبارBulletin.The Civil and Military Gazette هئي، جيڪا 2 جنوري 18788 ۾ شايع ٿي، ۽ ٻي  Sind: The Civil and Military Gazette
eussi اپريل 1878ع ۾شايع ٿي، جنهن جي ادارت ڪرنل آرٿر ڪوري(Colonel Arther Cory) جي هٿ ۾ هوندي هئي، 18822ع ۾ انهن اخبارن لاهور کان پنهنجا ناتا ٽوڙي ڪراچي مان (Sind Gazette Bulletin). ۽ Sind Gazette  جي نالن سان شايع ٿيڻ لڳيون.

هاڻي Sind Gazette ڪرنل آرٿري ڪوري (Colonel Arther Cory )  ڊبليوايڇ ٽاويل (W.H.Towelle)۽ڊبليو ايڇ رتيگان W..H. Ratigan) ) جي گڏيل ملڪيت هئي ۽ موجوده صديءَ ۾ به جاري رهي، ڪرنل ڪوري 1902ع ۾ مرڻ تائين اها اخبار نهايت ڪاميابي سان هلائي، جنهن ڪري کيس ڪراچي جي جديد اخبار نويسيءَ جو باني سڏيو ويندو آهي.Sind Gazette جيڪا پوءِ Daily Gazette  ٿي، ورهاڱي تائين ڪوري جي يادگار اخبار هئي، اها اخبار هفتي ۾ 88 صفحن تي مشتمل، 4 ڪالمن ۾ ڇپبي هئي ۽پهريان ٻه  ۽ آخري ٻه صفحا اشتهارن لاءِ مخصوص هوندا هئا.

1887ع ۾ Sind Gazette هڪ مقامي اخبار Sind Times ۾ ضم ٿي وئي، Sind Gazette  پهرين يورپي اخبار هئي، جيڪا اڻويهن صدي جي ٻن ڏهاڪن تائين سنڌ ۽ يورپي ماڻهن جي نمائندگي ڪري  هندستان جي ورهاڱي تائين سندن خدمت ڪندي رهي.

## حوالا
قائداعظم يونيورسٽي

**جامعه قائداعظم يا قائداعظم يونيورسٽي** اسلام آباد ۾ واقع هڪ سرڪاري، تحقيق ڪندڙ يونيورسٽي آهي.
1967ع ۾ يونيورسٽي آف اسلام آباد جي نالي سان آغاز ٿيو. شروعاتي دور پوسٽ گريجوئيٽ پروگرامز آڇيا ويندا هئا، بعد ۾ انڊرگريجوئيٽ پروگرامن جو به آغاز ٿيو.
2015ع ۾ 13،000 شاگردن سان اسلام آباد جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي بڻجي.
يونيورسٽي 1700 ايڪڙ ايراضي تي مشتمل آهي.

يونيورسٽي چار فيڪلٽين ۽ نَو تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. هن يونيورسٽي جو شمار پاڪستان جي سڀ کان وڏي يونيورسٽين م ٿيندو آهي. هي يونيورسٽي درجه بندي ۾ پاڪستان جي بهترين يونيورسٽي آهي. جڏهن ته دنيا جي بهترين 600 يونيورسٽين ۾ پڻ شامل آهي.

يونيورسٽي سڄي ملڪ ۾ پنهنجي تحقيق، اعليٰ ٽيڪنيڀياس ۽ بهترين انتظامن سبب سڃاتي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا
زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون
رانجھاپور

**رانجهاپور** ميرپور کان ٿورو پنڌ تي روڊ تي ئي رانجها پور جو پراڻو ڳوٺ آهي هي ڳوٺ اصل ۾ هيوته مسلمانن جو پر پوءِ هندو زميندار سيٺ آوت راءِ جو سڏبو هو، هن ڳوٺ جو قبرستان به تمام قديمي آهي ۽ قبرن تي قبا به آهن. سيٺ آوت راءِ هندو تهذيب جو هڪ نمونو هو، هميشه ڌوتي سان ۽ مٿي تي بوسڪي پٽڪي ”واڻڪي نموني “  واري سالن هوندو هو، هي ڏاڍو نماڻو فضيلت وارو ۽ نرم لهجي ۾ ڳالهائيندڙ انسان هو، سرڪاري هر محفل ۾ موجود هوندو هو، پاڪستان ٿيڻ کانپوءِ به هي پنهنجي حياتيءَ تائين رانجها پور جو خاصو زميندار ٿي رهيو،پنهنجي پٽ هوندراج کي اعليٰ تعليم ڏياريائين، پر کيس پاڪستان ۾ سول سرورس جي جاءِ ڪا نه ملي، سيٺ  آوت راءِ جي وفات کانپوءِ هن کي ڌاڙيل ڏينهن ڏٺي جو ٻنيءَمان اغوا ڪري ويا،وڏي تڪليف ۽ ڀنگ ڀرڻ کانپوءِ عرصي پڄاڻان موٽيو، موٽڻ سان ئي ٻنيون، گهر، جايون وڪڻي آمريڪا هليوويو، هينئر اتي ڪاروبار ڪري رهيو آهي، ساڳي ٻني سيٺين وٽ هئي ته انبار جا ان ٿيندا هئا ۽ هينئر مسلمانن جي ملڪيت ٿي ته پوک ڏيڻ کان نابري واريون بيٺي آهي، بخت بخت جي ڳالھ آهي.

## حوالا
مبارڪ پور

**مبارڪ پور** (Mubarakpur) به بيگاري واهه جي ڀرسان آهي، ڪنهن زماني ۾ شاهل مهر سڏبو هو، هي ڳوٺ مهرن ۽ ڀٽن جو آهي، انگريزي دور ۾بيگاري واهه کي هڪ دفعي مبارڪ پور سامهون وڏو گهارو پيوهو، ڀٽن جي راڄ وارن همت ڪري اهو گهارو جلدي بند ڪري ڏنو ته انگريز انجنيئر خوش ٿيو ۽ چوڻ لڳو ته هي ڳوٺ مبارڪ آهي، هن وقت به ڳوٺ ۾ مهرن جو هڪ اڌ گهر هوندو، باقي ڀٽن جا گهر گهڻا آهن، جيڪي گهڻو ڪري تعليم يافته آهن .ميرپور، رانجها پور، چنا ۽ مبارڪپور جا هندو گهڻو ڪري ماستر هوندا هيا، جن مسلمانن کي به پڙهائي تعليم وارو ڪيو سو تعلقه ٺل جي اترين علائقي ۾ سنڌي اسڪولن ماستر گهڻو ڪري انهن ڳوٺن جا هوندا هيا ۽ اڄ ڪلهه به هندن جي وڃڻ کانپوءِ پرائمري ماستر گهڻو ڪري انهيءَ طرف جا آهن.تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته هو علائقو خان والي قلات 1876ع ۾ لارڊلٽن وائسراءِ کي ڏنو هو، هن وقت تائين اڌورو سڌورو حڪم مڙيئي قلات جو رهيو هو، انگريزن هن علائقي تي باقاعده قبضي ڪرڻ بعد 1880ع ۾ سروي ڪرڻ جو ڪم ڪيو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
ميرل آباد

**ميرل آباد** ميرل خان کوسو هي ڳوٺ مبارڪ پور سان ڀرسان ٻڌل آهي، ميرل خان کوسي وٽ ايتري زمين هئي جو سندس ڪڙيو بيگاري واهه مان نڪري اتر طرف وڃي شاهي واهه سان لڳو هو، اهو فاصلو 74 ميلن کان گهٽ ڪونهي، ميرل خان ‌شوقين طبع هو، شادي جو عادي هو، گهڻين شادين ڪرڻ ڪري اولاد تمام گهڻي ٿي پيس، هينئر سندس پويان وڃي ٻاري وارا ٿيا، ميرل خان جي دليري جون تمام گهڻيون ڳالهيون آهن، پنهنجي قوم ۾ ڪا ”سگهڙ ضائفان “ بيوه ٿيندي هئي ته ميرل خان ڏاڙهي کي رنگ ڪري هڪ دفعو گهوٽ ٿيڻ واسطي ڪوشش ضرور ڪندو هو، سندس مرشد ”ميان جامي جا قبا “ وارا انڊڙ فقير هيا، انهن فقيرن کان دعا ڌاڳو وٺندو هو.

## حوالا
مددپور

**مددپور** هي ڳوٺ مدد خان کوسي ٻڌو هو، هنن کوسن جون زمينون تحصيل جهٽ پٽ ۾ هيون، خان قلات عبدالله خان قهار جي وقت ڪلهوڙن 1734ع ۾ هي علائقو جنگ ڪري حاصل ڪيو هو، ميان نور محمد ڪلهوڙي ۽ سندس گورنر مراد ڪهيري زراعت کي زور وٺائڻ خاطر نور واهه ۽ مراد واهه کوٽايا، مدد خان کوسو پوءِ نور واهه جي زمين تي اچي ويٺو، سندس فرزند مير نصير خان انگريزي دور ۾ وڏي همت وارو زميندار هو، هڪ دفعي دريا جي لاٿ سبب ربيع جي مند ۾ پاڻ آڳاٽو بيهجي ويو، مير نصير خان جي ٻئي ريج کان رهجي وئي، هن همت ڪري ڪشمور ڪهي وڃي انجنيئر سان ملاقات ڪري روئيداد ٻڌائي ۽ طلب ڪئي ته نور واهه کي بند ڏئي 74 ڪلاڪپاڻي ڏنو وڃي، انجنيئر پارسي هو، هن کي ڪهل اچي وئي مير نصير خان جي پنڌ ۽ ضرورت کي ڏسي کيس ڳوڻين ذريعي  پنهنجي ڪڙم وٽ پاڻي بند ڪرڻ لاءِ 74 ڪلاڪ پاڻي پيئڻ جي منظوري ڏني .آڄڪلهه جودور هجي ها ته چڱي خاصي رقم نذر وٺڻ بعد اهڙي رعايت ملي ها، بهرحال مير نصير خان انجنيئر کان حڪم حاصل ڪري اها ڪوش ڪئي ته جلد ۾ جلد ڳوٺ پهچي پاڻي بند ڪرڻ جو بندوبست ڪري سو ريلوي اسٽيشن ڪشمور پهتو ان زماني ۾ موٽرن، ٽئڪسين جو دستور ڪو نه ڪي زميندارن وٽ موٽرون هيون سو ريلوي اسٽيشن تي ريل جي وڃڻ جو وقت ڪو نه هو البته هڪ مال گاڏي وڃڻ لاءِ هئي، هن همت ڪري گارڊ سان ڳالهه ڪري بندوبست ڪري ورتو، وقت کان اڳي ريل هلائي وئي، پنهنجي ڳوٺ مدد پور سامهون گاڏي بيهاري لهي پيو، اهڙي طرح هو جلد ۾ جلد پاڻي حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، انهيءَ انگريزي دور ۾ واٽ تي ريل بيهارڻ ۽ ڳوڻين ذريعي ڇاٻ ڏيڻ تي وڏي ڳالهه ٿي وئي هئي، نصير خان جو نالو ڏاڍو مشهور ٿيو هو، مير نصير خان جو هڪ فرزند ضياءَ الحق حڪومت ۾ مجلس شورا جو ميمبر ٿيو ۽ سندس نام هناد پوٽي مير نصير خان وڪيل کي ته ”کلول ” ۽بليل جي خبر به ڪانهي.نور واهه ميان نور محمد ڪلهوڙي کوٽايو هو، خان قلات، عبدالله خان قهار ڪچي جي جنگ 1734ع ۾ هارائي هئي، ڪلهوڙن ڪڇي علائقو قبضي هيٺ ڪيو، مراد ڪهيري کي انهيءَ علائقي جو ناظم مقرر ڪيو ويو، اهو علائقو ڪشمور تائين هيو، جيڪو ان زماني کز مير سڏبو هو، ڪلهوڙن واهه کڻايا، نور واهه ۽ مراد واهه ان زماني جا نڪتل آهن، ڪلهوڙن کان اهوعلائقو  دوباره خان قلات نوري نصير خان جي وقت ۾ قلات حڪومت جي زير تسلط آيو .مراد ڪهيري وارا، ڪهيري فقير گهر سڏبا هئا ۽ هن وقت به ڪهيري فقير سڏبا آهن، ڪڇي تي قبضي بعدمراد حڪم ڪيو ته جيڪو به ”جوئر جو سِٽو “ چوري ڪپيندو ته ان جي سزا ۾ ان چور جو سِر ڪپبو، انهيءَ غير مناسب حڪم تي سردار رحيم خان کوسي اعتراض ڪيو، ته قحط جي صورت ۾ انهيءَ قسم جو فيصلو ظالمانه چئبو، مراد سان مهاڏو اٽڪايائين، مراد ڪهيري سندس انهيءَ جرئت مندانه قدم کان ڏاڍو متاثر ٿيو ۽ حڪم واپس ورتائين ۽ سردار رحيم خان کوسو کي خلعت طور پڳ ٻڌائين ۽ چيائين ته ”هي منهنجي پڳ دعا جي پڳ آهي“ جيڪو هن سان کڙاند ڪندو اهو نه هوندو، انهيءَ رحيم خان جي قبر اڄ به ”چکڙا“ ريلوي اسٽيشن سامهون نشان بر آهي، معصوم شاهه جي مناري جي سرن جهڙي سنهي سرن سان سندس قبر پخته ٿيل آهي. هن علائقي اندر ڪلهوڙا دور ۾ زراعت کي فروغ مليو هو، ڪيترا ڪڙيا کوٽجي ويا هئا، ڪجهه وقت پوکون ٿيڻ لڳيون پر ڪلهوڙن جي حڪومت ختم ٿيڻ بعد وري واهن جون کوٽايون نه ٿيون، پاڻي جي تنگي ٿي، علائقو وري غير آباد ٿي ويو.

## حوالا
ڪوٽ جنگو

**ڪوٽ جنگو** کوسن جي بکراڻي پاڙي جي جنگواڻي شاخ جو جنگو خان کوسو پراڻي جنگو مان نئون جنگو ڳوٺ  ٻڌايو، جتي هن هڪ  عاليشان مسجد جوڙائي، جيڪا اڄ  خسته حالت ۾ ڪلر کاڌل بيٺي آهي، جنگو خان وڏو زميندار هو، آسوده حال هو، حضرت ڀرچونڊي شريف وارن جي جماعت جو خادم هو، جماعت واسطي سندس ڳوٺ مرڪزي منزل جي حيثيت رکندو هو، نئين دور ۾ جنگواڻين جا  ڪي جوان ولايت پڙهي آيا پر سرڪاري عهدن تي ڪو نه اچي سگهيا، هينئر آبادڪاري ۾ رڌل آهن، باقي جنگو خان جا پوٽا ۽ پڙپوٽا ڊاڪٽري ڌنڌو ڪن ٿا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
ڪوٽ گل محمد

**ڪوٽ گل محمد** کوسو پير بخش خان رٽائرڊ فوجي هو، سندس پٽ گل بيگ به فوجي هو، ديهه ڪوٽ گل محمد ۾ کيس زمين تي جتي ڳوٺ ٻڌي ويٺو، هي طبع ۾ عجيب و غريب انسان هو، شڪارپور ڀرسان رهندڙ ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ هو، اتان جي پنهنجي خاص طبع سبب لڏي آيو هو، سندس اها طبع جي تيزي هن علائقي ۾ مشهور ٿي وئي هئي، ڪو ملندو هوس ته کيس چوندو آئون  اصل ويٺل شڪارپور جو آهيان، تنهن ڪري آئون چوزي جي ٻوڙ ڪارن مرچن ۾ چڙهيل کاوان ٻيو ڪجهه نه واپرايان، گهوڙو منهنجو جوئر جي داڻي کانسواءِ ٻيو ڪو داڻو ڪو نه چري، هر ڪنهن کي اول اهو ٻڌائي تنهن کان پوءِ ٻيو هو حال احوا ل ڪندو هو، ڏاڏو مير حيات خان سندس ڀاڻيجو هو، کيس نار چاڙهڻ لاءِ لٺ جي ضرورت ٿي، جيڪو ڪنڊي جي وڻ جو ٿيندو آهي، هن پنهنجي خاص ماڻهو محمود سرڪي کي چيو ته گل بيگ  خان کان وڃي وڻ وٺي اچ، محمود سرڪي کي ته گل بيگ خان جي خبر هئي مير صاحب کي چيائين ته اهو گل بيگ شوم ماڻهو ۽ بدمغز هي وڻ وڍڻ ڪو نه ڇڏيندو، پر تنهنجي حڪم سان وڃان ٿو، گل بيگ خان قاصد جي وڏي آڌرڀاءُ ڪئي پر وڻ وڍڻ ڪونه ڏنائينس چيائينس ته منهنجا وڻ ڪي ”دستگير “بادشاهه جي نالي ٿيل آهن ڪي پنج تن پاڪن جي نالي ته ڪي چئن يارن جي نالي ته ڪي گاجي شاهه جي حوالي، سو مير صاحب کي وڃي عرض ڪر ته مان لاچار آهيان جو سڀئي وڻ وقف ڪري ڇڏيل آهن، اهڙو  هو گل بيگ خان اڄ سندس وڻ ته پنهنجي جاءِ پر سندس اولاد مان به ڪو هڪڙو اتي ويٺل ڪو نه آهي، جايون، زمين غير آباد آهن، ڪنهن زماني ۾ ديهه ڪوٽ گل محمد جون سڳداسي ساريون مشهور هيون، هن وقت ساڳئي سر زمين لاڪڙ واري جنگ جي حالت ۾ آهي، ڪنڊين جي وڻن کي به سم ۽ سيلاب سڪائي ڇڏيو آهي، گلبيگ خان جي پاڙي وارا کوسا عموماً پنهنجا جملي بدني وار ڪو نه ڪوڙائيندا هئا، سکن وانگر سندن تمام وار وڌيل رهندا هئا، انهيءَ خاندان جي پراڻي ماڻهن مان هڪ گروپ فوٽو منهنجي آرٽ هال ۾ لڳل آهي، جن جي تصوير ۾ به وارن وڏن هجڻ جي جهلڪ نظر اچي ٿي، گل بيگ خان پنهنجا فوجي لانگ بوٽ به حفاظت سان سنڀاريو ويٺو هو، سڄي عمر ان کي چمڪايون ۽ ڍڪيون رکيون آيو،اويل سويل ڪاڏي ويندو هو ته اول گهوڙي تي چڙهي پوءِ اهي بوٽ پائي ويندو هو ۽ وري گهوڙي لهڻ کان اول لانگ بوٽ لاهي پوءِ لهندو هو، فوجي وردي وارو ڪوٽ به منهن جي ٿوڻي سان ڪلو هڻي ٽنگي ڇڏيائين، اهي ٻئي نشانيون فخريه ماڻهن کي  ڏيکاريندو هو، گل بيگ خان پنهنجي وارو وڄائي ويو، سندس پويون نسل هينئر ٺل شهر ۾مزدوري ڪندو آهي، ڪي نوجوان پڙهي به پيا، پر ڏاڙهي مڇان چٽ، ڀروان شاهه بچايون جهڙا ڏسبا آهن، انهيءَ خاندان جي مرحياتن تي خدا جون رحمتون هجن، مرندي مري ويا پر پنهنجي طبعي عادتن کي ڪڏهن به تبديل ڪو نه ڪيائون.

## حوالا
سنڌ جا يورپي رسالا

**سنڌ جا يورپي رسالا** 1825ع ۾ يا ان کان اڳ ڪراچي چيمبر آف ڪامرس وارن ماهوار جرنل The Price Current and Market Report  جاري ڪيو، جيڪو 1870 جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ هفتيوار  ٿي شايع ٿيڻ لڳو، جيئن جرنل جا نالي مان ظاهر آهي، هن جرنل ۾ واپاري طبقي سان وابسته معلومات، جنهن۾ مختلف اناج جي جنسن ۽ خدمتنجون اگهوتريون، درياءَ، ريل ۽ روڊ رستي آمدرفت جي تفصيل، بحري جهازن جي اچڻ وڃڻ  جا وقت ۽ ڀاڙا توڙي مزدوريون بيان ٿيل هونديون هيون، اهو جرنل 1875ع تائين جاري رهيو. وڪيلن پنهنجو ماهوار رسالو The Report of the Decisions of the Sadar Court of Sind 1870 ۾ جاري ڪيو، جيڪو ڪراچي جي صدر ڪورٽ جو سپرنٽينڊنٽ وليم رابرٽ هونهام(William Robert Hoonhan)  جي ادارت ۾ نڪرندو هو، هي رسالو 30 صفحن تي مشتمل هوندو هو ۽ 100 ڪاپيون شايع ٿينديون هيون، هي رسالو 1881ع ۾ بند ٿي ويو. چرچ مشنري سوسائٽي 1850 ۾ قائم ٿي، جيڪا عيسائيت جي پرچار لاءِ وجود ۾ آئي هئي، سندس سرپرستي هيٺ ڪراچي مان 1884ع ۾ Chiristian Messenger رسالو جاري ٿيو، پر 18855ع ۾  بند ٿي ويو. اٺهن ورهين کانپوءِ 1892ع ۾ ڪراچي جي ٽرنيٽي چرچ Magazine Karachi Parish جاري ڪيو، هي رسالو ننڍي سائيز ۾ 144 صفحن تي مشتمل هندو هو، جنهن جون هر ماهه 150 ڪاپيون شايع  ٿينديون هيون، جيڪو موجوده صديءَ ۾ پڻ جاري رهيو. انهيءَ کان پوءِ ، سينٽ پال چرچ منهوڙ ا طرفان  *Karachi Manora Church Magazine*  شايع ٿيو جيڪو موجوده صدي ۾ پڻ جاري ٿيو.

## حوالا
سٻايو ڳوٺ

سٻايو ڳوٺ
مصري پور سرڪل جي ديهه فتح خان سٻايو ۾ اهو سٻاين جو ڳوٺ هو، سڄي ديهه جي زمين فتح خان سٻايو جي کاتي هئي، سندس فرزند محمد خان سٻايو ضلعي جيڪب آباد جو مشهور ماڻهو ٿي گذريو، هن جيڪب آباد جي اولهه ۾ ڳڙهي سٻايو نالي هڪ پاڙي ۾ پنهنجي جدا بيٺڪ ٻڌائي هئي، ميونسپالٽي جيڪب آباد جو شاندار پريزيڊنٽ ٿي رهيو، جيڪب آباد ۾ ”چوچاڪي بگي“ پهرين هن آندي، عرصه بعد اوستي عنايت الله خان به  سندس تقليد ۾ اهڙي بگي ورتي هئي، خدا جي قدرت محمد خان جي وفات کانپوءِ نه ديهه فتح خان واري ٻني نه ڳڙهي سٻايو محلي جون جايون سندس اولاد وٽ رهيون.
:پدرم سلطان بود و ليکن خود محتاج شودم
:سبحان! رب ذوالجلال والاڪرام، شل رحم ڪري بندو بي وس آهي.
ڀنگرن ۽ سٻائي وستين کانپوءِ ”ملوئي محمد رحيم“ جي هوندي هئي، ان جو زميندار حاجي محمد رحيم خان کوسو، تر جو برجستو ۽ اثرائتو زميندار ٿي گذريو، جؤوءِ جي هر ٻڌي ڇوڙي ۾ ڪافي دست رس هيس، محمد رحيم خان پنهنجي واري وڄايون ويو، هاڻي سندس پوين جو ڪو نالو ئي ان طرف ڪونهي، ملوئي محمد رحيم  واري جو نالو ڦري هاڻي ملوئي جکراڻين جي ٿي پيو آهي، زماني جي ڦيرن جو اثر آهي ورنه جکراڻين جو سردار دوست محمد خان ان زماني اتي رهندو هو پر نالو نشان ۽ دٻدٻو محمد رحيم خان کوسي جو هوندو هو.

## حوالا
ڳوٺ درگاھي جکراڻي

**درگاهي جکراڻي جو ڳوٺ** ڊسمبر 1946ع ۾ جيڪا صوبائي اليڪشن ٿي هئي تنهن ۾ اسان جي پتي جي پولنگ اسٽيشن درگاهي ڳوٺ ۾ ٿي هئي، اسان ڳوٺان بيل گاڏي تي رات جو روانا ٿيا سون ۽ ڏينهن جو پهچي ووٽ ڏنوسون، اها اليڪشن مشهور هئي، جنهن ۾ سڄي سنڌ مان فقط هن تڪ تان مسلم ليگ هارايو هو، وڏيرو درگاهي خان جکراڻي منهنجي والد جو دوست هو، هو ڀلين گهوڙين جو شوق رکندڙ هو، هڪ اڌي گهوڙي والد صاحب سان به شريڪ هيس، ان زماني ساريال پوک فقط درگاهي خان وٽ ٿيندي هئي، پاڻي جو دارومدار درياءِ جي لاهه چاڙهه تي هوندو هو، درگاهي خان جون زمينون شاهي واهه جي ڪڇ ۾ هيون ۽ تمام هيٺانهين ۾ هيون، سو ساريون پچي وينديون هيون، ان طرح کٽارا قسم جون بسون هلنديون آهن، جيڪي رات جو درگاهي ڳوٺ ۾ بيهنديون آهن، سوارين جي سهولت سان گڏ لچ، لنب قسم جا ماڻهو به انهن تي چڙهي واٽ تي ڪا واردات ڪري وري ٻي ورندڙ بس تي چڙهي واپس ٿي شاهي واهه ٽپي ويندا آهن، سنڌ جي پوليس کي مجال ناهي جو شاهي واهه ٽپي بلوچستان حد ۾ وڃي سگهي.

## حوالا
ڳوٺ گامن سندراڻي

**گامڻ سندراڻي ڳوٺ** ديهه ٻاڙي به قديمي ٻڌل آهي، هن ۾ تمام پراڻي زماني جا قبا به ٺهيل آهن، انگريزن کان اڳ جو ڳوٺ آهي، گلاب خان سندراڻي بگٽي قوم مان هو، شايد کيس خان قلات کان اها ايراضي مليل هئي جو سندس وفات کانپوءِ سندس قبر تي قبو ٺهرايل آهي، قبو تمام قديمي پيو نظر اچي، جديد زماني ۾ به قبرن تي وڏو سائبان ٺهيل هو، تازو وهابيت جي لهر اچڻ سبب ڳوٺ جي وڏي اهو سائبان پٽائي لوهه گارڊر ۽ سرن سان پنهنجي اوطاق ٺهرائي ڇڏي، زماني گذرڻ بعد به گامڻ ڳوٺ جو قبو تمام پري کان نظارو ڏيندو رهي ٿو، صدر ايوب خان جي دور حڪومت ۾ بگٽين جي تخريب ڪارين سبب گامڻ ڳوٺ وارن تي به سختي ٿي پر وقت جي ڪمشنر جو مون تي اعتبار هو مون کيس ٻڌايو ته هي سندراڻي بگٽين کان الڳ آهن هي هتان جا اشراف زميندار آهن نه هم پيشه نه هم آواز آهن، سو هنن تعلقه ٺل جي سندراڻين تي سختي نه ڪئي هئي، ڪمشنر صاحب منهنجي ڳالهه مڃي هنن غريبن تان ڏولاوا لهي ويا، هي بگٽي ڪنهن زماني ۾ وڏا زميندار هيا، هينئر اولاد جي گهڻائي سبب ڏاڍا ڏکيا آهن، ويتر  سم جي ڪري سندن زمينون آباديون ڏيڻ کان جواب ڏيون بيٺيون آهن، وقت تي وٽن پاڻي به ڪو نه ٿو پهچي، سو زمينون بيڪار ٿي ويون اٿن.

## حوالا
ڳوٺ خدابخش لغاري

ڳوٺ خدا بخش لغاري:                انڙ واهه ريلوي اسٽيشن ڀرسان خدا بخش خان جو ڳوٺ انگريزن کان اڳ جو آهي، منهنجي ڏاڏي  جا ڪڙيال فال راڄ واهه تان ٻنهي پاسي انهيءَ ڳوٺ وٽان نڪتل هيا، خدا بخش خان ۽ واحد بخش خان ڏاڏي جا پاڙيسري دوست هيا، خدا بخش خان  پٽ هيئبت خان وڏو هوشيار ۽ ڄاڻو ماڻهو هو، تنهن پنهنجا ٻار پڙهايا ان وقت ڳوٺ ۾ مسلم اسڪول هو، جنهن ۾ قابل استاد هيا، جن شاگردن کي پڙهائي پختو ڪيو، هيئبت خان کانپوءِ سندس پٽ خدا بخش خان وڏو محنتي آهي، هن سموري خاندان  کي تعليم يافته بڻايو، هينئر ڳوٺ جا سمورا ماڻهو عورت خواهه مرد سڀ پڙهيل ۽نوڪرين ۾ آهن،مون پنهنجي چيئرميني واري دور ۾ هن ڳوٺ کي ڪافي مدد ڪئي، هاءِ اسڪول تائين کولائي ڏنم، انهيءَ هاءِ اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگردن مان فقط منهنجا ٻه ڇوڪرا ناپاس ڪرايائون، زمانو ائين چوي ٿو ۽ ائين سکاري ٿو ته نيڪي جو صلو نه ملڻو هوندو آهي، ڪم از ڪم انسان مان اها اميد اجائي آهي.
گُل نؤ اميد کو کيا خبر چوهلاکتين جو قباحتين
دل ناتوان پر گذر گئين خزان سي فصل بهار تک
وقت جون پچارون وسرنديون ڪو نه آهن، ڪڏهن نه ڪڏهن اهي داستان ماضي دهرائجي ويندا آهن.

## حوالا