مسلم اسپين

thumb|upright=1.35|الاندلس ۽ عيسائي سلطنتون تقريباً 1000ع ۾.
الاندلس، هسپانيا، جنهن کي مسلم اسپين، مسلم آئيبيريا يا اسلامي آئيبيريا به چيو ويندو آهي، هڪ وچين دور جو مسلم علائقو ۽ ثقافتي علائقو هو جنهن پنهنجي شروعاتي دور ۾ آئيبيريا، اڄ جي پرتگال ۽ اسپين جي اڪثر علائقن تي قبضو ڪيو هو. ان جي سڀ کان وڏي جاگرافيائي حد تائين، هن آئيبيرين جزيري نما (Iberian peninsula) جي اتر اولهه ۽ موجوده ڏينهن جي ڏکڻ فرانس سيپٽيمانیا (8 صدي عيسويء) جي هڪ حصي تي قبضو ڪيو ۽ لڳ ڀڳ هڪ صدي (9 صدي کان 10 صدي) تائين فرانڪسينيٽ کان الپائن لنگهه تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو جيڪو اٽلي کی باقي مغربي يورپ سان ڳنڍي ٿو. اهو نالو عام طور تي 711ع ۽ 1492ع جي وچ ۾ مختلف وقتن تي مسلمانن جي حڪومت ڪندڙ جزيري نما جي انهن حصن کي بيان ڪري ٿو (جنهن کي مور جو عام نالو ڏنو ويو آهي)، جيتوڻيڪ حدون تبديل ٿينديون رهيون جيئن عيسائي ريڪونڪويسٽا ترقي ڪئي،, آخرڪار جديد دور اندلس ۽ پوءِ گريناڊا جي امارت ڏانهن جي چوڌاري ڏکڻ ڏانهن ڇڪجي وئي.

هسپانيا جي اموي فتح کان پوءِ، الاندلس، ان وقت ان جي وڏي حد تائين، پنجن انتظامي يونٽن ۾ ورهائجي ويو، جيڪو تقريباً جديد اندلس، پورچوگال ۽ گاليشيا، ڪاسٽل ۽ ليون، ناوارري، آراگون، بارسلونا جي علائقي ۽ سيپٽيمانيا سان ملندڙ جلندڙ آهي. هڪ سياسي ڊومين جي طور تي، هن ڪاميابي سان اموي خلافت جو هڪ صوبو قائم ڪيو، جيڪو خليفي الوليد اول (711ع کان 750ع) پاران شروع ڪيو ويو؛ قرطبه جي امارت (750ع کان 929ع)؛ قرطبه جي خلافت (929ع کان 1031ع)؛ ۽ قرطبه جي طايفا (جانشين) سلطنتن جي خلافت. انهن بادشاهن جي حڪمراني مسلمانن ۽ عيسائين جي وچ ۾ ثقافتي تبادلي ۽ تعاون ۾ اضافو ٿيو. عيسائين ۽ يهودين کي جزيه نالي هڪ خاص ٽيڪس رياست جي تابع ڪيو ويو، جنهن جي بدلي ۾ انهن کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ ۾ اندروني خودمختياري ڏني وئي ۽ مسلمان حڪمرانن طرفان ساڳئي سطح جي تحفظ جي آڇ ڪئي. جزيه نه رڳو ٽيڪس هو، پر ماتحتيءَ جو علامتي اظهار به هو. 

قرطبه جي خلافت تحت، الاندلس تعليم جو مرڪز هو، ۽ قرطبه جو شهر، جيڪو يورپ جو سڀ کان وڏو شهر هو، سڄي ميڊيٽرينين بصرين، يورپ ۽ اسلامي دنيا ۾ هڪ اهم ثقافتي ۽ اقتصادي مرڪز بڻجي ويو. اسلامي ۽ مغربي سائنس جي ترقيءَ جون ڪاميابيون الاندلس مان آيون، جن ۾ ٽرگنوميٽري (جابر)، فلڪيات (الرزيڪ)، سرجري (ابولقيس)، فارماسولوجي (ابن رشد)، زرعي علم (ابن بسال ۽ ابو الخير الاشبيلي) ۽ ٻيا شعبا شامل آهن. الاندلس يورپ ۽ رومی (ميڊيٽرينين) سمنڊ جي آس پاس جي زمينن لاءِ هڪ وڏو تعليمي مرڪز ۽ گڏوگڏ اسلامي ۽ عيسائي دنيا جي وچ ۾ ثقافتي ۽ سائنسي مٽاسٽا جو هڪ ذريعو بڻجي ويو. 

ان جي تاريخ جو گهڻو حصو، الاندلس اتر ۾ عيسائي بادشاهن سان تڪرار ۾ رهیو. اموي خلافت جي زوال کان پوءِ اندلس ننڍين ننڍين رياستن ۽ جاگیرن ۾ ورهائجي ويو. عيسائين کان، الفونسو ششم جي تحت قشتالیئن جي اڳواڻي ۾ حملا تيز ٿي ويا. المورد سلطنت مداخلت ڪئي ۽ علائقي تي عيسائي حملن کي رد ڪيو، ڪمزور اندلس مسلم شهزادن کي معزول ڪيو ۽ الاندلس کي سڌي بربر حڪمراني هيٺ شامل ڪيو. ايندڙ اڌ صديءَ ۾، الاندلس بربر مسلم سلطنتن المراود ۽ الموحدون جو هڪ صوبو بڻجي ويو، ٻنهي جو تعلق مراڪش ۾ آهي.  

آخرڪار، آئیبیرين جزائر جي اتر ۾ عيسائي بادشاهن ڏکڻ ڏانهن مسلمان رياستن تي قبضو ڪيو. سال 1085ع ۾ الفونسو ششم ٽوليڊو تي قبضو ڪيو ء مسلمانن جي طاقت جو بتدريج زوال شروع ڪيو. سال 1236ع ۾ قرطبہ جي زوال سان، ڏکڻ جو گهڻو حصو جلدي عيسائي راڄ هيٺ اچي ويو ۽ غرناطہ جي امارت ٻن سالن کان پوءِ قشتالیہ جي سلطنت جي ماتحت رياست بڻجي وئي. 1249ع ۾، پرتگالي فوجن الگاروي جي فتح سان گڏ الفونسو سوم جي فتح ڪئي، غرناطہ کي آئبیرين جزائر تي آخري مسلم رياست طور ڇڏي ڏنو. آخرڪار، 2 جنوري، 1492ع تي، امير ابو عبداللہ، محمد یازدھم غرناطہ جي امارت کي قشتالیہ جي راڻي ازابيلا اول جي حوالي ڪري ڇڏيو. هن جزيري جي ري ڪنڪویسٽا کي مڪمل ڪيو. جيتوڻيڪ الاندلس هڪ سياسي وجود جي حيثيت سان ختم ٿي چڪو آهي، اسلامي حڪومت جي لڳ ڀڳ اٺن صدين اندلس جي ثقافت ۽ ٻولي تي هڪ اهم اثر ڇڏيو آهي. 

## حوالا

زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:يورپ ۾ اسلام
زمرو:يورپ جي تاريخ
زمرو:يورپ جا تاريخي علائقا