open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ٿولهہ

**ٿولهہ** (Obesity) هڪ طبي حالت آهي، جنهن کي ڪيتريون ئي عالمي تنظيمون هڪ بيماري قرار ڏين ٿيون. هن حالت ۾ جسم اندر ايتري وڌيڪ چرٻي (fat) جمع ٿي ويندي آهي جو اها صحت تي منفي اثر وجهڻ شروع ڪندي آهي.

## درجه بندي
ماڻهن جي ٿولهہ جي درجه بندي **باڊي ماس انڊيڪس** (BMI) جي ذريعي ڪئي ويندي آهي.
* جيڪڏهن ڪنهن شخص جو BMI **30 kg/m²** کان وڌيڪ آهي، ته اهو "ٿلهي" (Obese) جي زمري ۾ اچي ٿو.
* جيڪڏهن BMI **25–30 kg/m²** جي وچ ۾ آهي، ته ان کي "وڌيڪ وزن" (Overweight) چيو ويندو آهي.
ڪجهه اوڀر ايشيائي ملڪ ٿولهہ جي حساب لاءِ هن کان گهٽ قدر (values) استعمال ڪندا آهن.

## سبب
ٿولهہ جا سبب انفرادي، سماجي ۽ ماحولياتي ٿي سگهن ٿا. اهم سببن ۾ شامل آهن:
* غير صحت بخش غذا ۽ ڪيلوريز جو وڌيڪ استعمال.
* جسماني سرگرمين يا ورزش جي کوٽ.
* جينياتي اثر (Genetics).
* ذهني دٻاءُ يا خاص دوائون.
* شهري طرز زندگي ۽ اينڊوڪرين (endocrine) نظام جون خرابيون.

## صحت تي اثر
ٿولهه معذوري جو هڪ وڏو سبب آهي ۽ هيٺين بيمارين جو خطرو وڌائي ٿي:
1. دل جون بيماريون (Cardiovascular diseases).
2. شوگر جو مرض (Type 2 diabetes).
3. ساهه جي تڪليف (Sleep apnea).
4. ڪجهه خاص قسمن جا ڪينسر.
5. سنڌن جو سور (Osteoarthritis).

## علاج ۽ روڪٿام
ٿولهه کان بچاءُ لاءِ طبي، سماجي ۽ انفرادي سطح تي ڪوششن جي ضرورت هوندي آهي.

### غذا ۽ ورزش
صحت جي ماهرن مطابق سڀ کان پهريون علاج غذا ۾ تبديلي ۽ باقاعده ورزش آهي. کائڻ پيئڻ ۾ کنڊ ۽ چرٻي جي مقدار گهٽ ڪري فائبر (Fiber) واري غذا استعمال ڪرڻ گهرجي.

### دوائون ۽ سرجري
جيڪڏهن ورزش ۽ غذا سان وزن گهٽ نه ٿئي، ته ڊاڪٽرن جي مشوري سان دوائون استعمال ڪري سگهجن ٿيون. سخت صورتن ۾ **گيسٽرڪ بيلون** يا **ميٽابولڪ سرجري** (Bariatric surgery) ڪئي ويندي آهي، جنهن سان معدي جي گنجائش گهٽجي ويندي آهي ۽ بک گهٽ لڳندي آهي.

## عالمي صورتحال
سال 2022ع تائين پوري دنيا ۾ هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو ٿولهه جو شڪار هئا، جن ۾ 879 ملين بالغ ۽ 159 ملين ٻار شامل آهن. ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) مطابق هي هڪ سماجي ذميواري آهي ته صحت بخش کاڌا سستي اگهه تي دستياب هجڻ گهرجن.

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:صحت
ونسينٽ وان گوگ

**ونسينٽ وليم وان گوگ** (Vincent Willem van Gogh؛ 30 مارچ 1853 – 29 جولاءِ 1890) هڪ ڊچ **پوسٽ-امپريشنسٽ** مصور هو، جيڪو مغربي آرٽ جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشھور ۽ بااثر شخصيتن مان هڪ آهي. صرف هڪ ڏهاڪي کان ڪجهہ وڌيڪ عرصي ۾، هن تقريبن 2,100 فن پارا تخليق ڪيا، جن ۾ اٽڪل 860 تيل وارا رنگ (Oil Paintings) شامل هئا، جن مان اڪثر هن پنهنجي زندگيءَ جي آخري ٻن سالن ۾ ٺاهيا.

## شروعاتي زندگي
وان گوگ هڪ اپر مڊل ڪلاس خاندان ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ ۾ هو خاموش، سوچيندڙ ۽ سنجيده طبيعت جو مالڪ هو، پر هن ۾ ذهني عدم استحڪام جا نشان به نظر ايندا هئا. هڪ نوجوان جي حيثيت ۾، هن آرٽ ڊيلر طور ڪم ڪيو ۽ گهڻو سفر ڪيو، پر لنڊن منتقل ٿيڻ کان پوءِ هو **ڊپريشن** (Depression) جو شڪار ٿي ويو. هن مذهب ڏانهن رجوع ڪيو ۽ ڏکڻ بيلجيئم ۾ هڪ مبلغ جي طور تي وقت گذاريو.

## فني سفر
وان گوگ 1881ع ۾ پنهنجي والدين سان گڏ رهڻ دوران باقاعده مصوري شروع ڪئي. سندس ننڍو ڀاءُ، **ٿيو وان گوگ** (Theo van Gogh)، کيس مالي مدد فراهم ڪندو هو، ۽ انهن ٻنهي جي وچ ۾ خط و ڪتابت جو هڪ ڊگهو سلسلو جاري رهيو. 

1886ع ۾ هو **پيرس** منتقل ٿيو، جتي هن آرٽسٽڪ ايوانٽ گارڊ جي ميمبرن سان ملاقات ڪئي، جن ۾ **ايمل برنارڊ** ۽ **پال گوگان** (Paul Gauguin) شامل هئا. فيبروري 1888ع ۾، هن ڏکڻ فرانس جي شهر **ارلس** (Arles) ڏانهن رخ ڪيو، جتي سندس مصوريءَ جا رنگ وڌيڪ چمڪندڙ ٿي ويا. هن زيتون جي باغن، ڪڻڪ جي ٻنيءَ ۽ **سج مکي جي گلن** کي پنهنجي فن جو موضوع بڻايو.

## ذهني بيماري ۽ وفات
وان گوگ ذهني دورن ۽ وهم جو شڪار رهندو هو. هن اڪثر پنهنجي جسماني صحت کي نظرانداز ڪيو ۽ تمام گهڻي شراب نوشي ڪندو هو. پال گوگان سان تڪرار کان پوءِ، ڪاوڙ ۾ اچي هن پنهنجو **کاٻو ڪن** ڪٽي ڇڏيو. هن پنهنجي زندگي جو آخري وقت نفسياتي اسپتالن ۾ گذاريو. 29 جولاءِ 1890ع تي، 37 سالن جي ڄمار ۾، هن پنهنجي سيني ۾ گولي هڻي **خودڪشي** ڪري ڇڏي.

## ورثو
وان گوگ جو ڪم سندس وفات کان پوءِ پوري دنيا ۾ مشهور ٿيو. هن جي رنگن جي دليراڻہ استعمال ۽ اظهار پسندي (Expressionism) 20هين صديءَ جي آرٽ تي گھرا اثر ڇڏيا. اڄ، وان گوگ جا شاهڪار دنيا جي مهانگن ترين پينٽنگس ۾ شمار ٿين ٿا. ايمسٽرڊم ۾ موجود **وان گوگ ميوزيم** ۾ سندس فن پارن جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي.

## حوالا

زمرو:مشهور مصور
زمرو:1853ع جون پيدائشون
زمرو:1890ع جون وفاتون
چنگ گهراڻو

**چنگ گهراڻو** (Qing Dynasty)، جنهن کي **عظيم چنگ** يا **چنگ سلطنت** به چيو ويندو آهي، چين جي تاريخ جو آخري شاهي خاندان هو. هيءَ سلطنت 1636ع کان 1912ع تائين قائم رهي. هن خاندان جي قيادت **مانچو** (Manchu) نسل جي هٿ ۾ هئي. هنن 1644ع ۾ منگ خاندان کي شڪست ڏئي بيجنگ تي قبضو ڪيو ۽ چين تي پنهنجي حڪمرانيءَ جو آغاز ڪيو.

## تاريخي پس منظر
هن خاندان جو بنياد **نورهاچي** (Nurhaci) رکيو، جيڪو جينزو جيورچين جو اڳواڻ هو. هن مختلف قبيلن کي متحد ڪري 1616ع ۾ "پوئين جن خاندان" جو بنياد وڌو. بعد ۾ سندس پٽ **هونگ تائجي** 1636ع ۾ "عظيم چنگ" جي نالي سان سلطنت جو اعلان ڪيو. 1644ع ۾، جڏهن منگ خاندان گهريلو ويڙهه سبب ڪمزور ٿيو، ته چنگ فوجون بيجنگ ۾ داخل ٿيون.

## عروج جو دور
چنگ خاندان پنهنجي عروج تي دنيا جي چوٿين وڏي سلطنت هئي. هنن جو قبضو اوڀر ۾ جپان جي سمنڊ کان وٺي اولهه ۾ پامير جبلن تائين پکڙيل هو. 
* **ڪانگشي شهنشاهه** (1661–1722): هن سلطنت کي مضبوط ڪيو ۽ علم و ادب جي سرپرستي ڪئي.
* **ڪيان لونگ شهنشاهه** (1735–1796): هن جي دور ۾ سلطنت پنهنجي وسعت جي انتها تي پهتي. 1907ع تائين هن سلطنت جي آبادي اٽڪل 426 ملين (42 ڪروڙن کان وڌيڪ) هئي.

## زوال جا سبب
19هين صديءَ ۾ چنگ خاندان کي اندروني ۽ بيروني چيلنجن جو منهن ڏسڻو پيو:
1. **افيون واريون لڙايون (Opium Wars):** برطانيه ۽ ٻين يورپي طاقتن سان لڙاين ۾ شڪست کان پوءِ چين کي ڪيتريون ئي ناجائز معاهدا ڪرڻا پيا.
2. **بغاوتون:** تائي پنگ بغاوت (1850–1864) ۽ دونگان بغاوت جي نتيجي ۾ 20 ملين کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.
3. **مالي بحران:** وڌندڙ آبادي ۽ گهٽ ٽيڪس سبب حڪومت مالي مشڪلاتن جو شڪار ٿي وئي.

## سلطنت جو خاتمو
1900ع ۾ باڪسر بغاوت (Boxer Rebellion) کان پوءِ سلطنت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. جيتوڻيڪ ڪجهه انتظامي سڌارا ڪيا ويا، پر اهي ناڪافي هئا. **سن يات سين** (Sun Yat-sen) ۽ ٻين انقلابين جي ڪوششن سان 10 آڪٽوبر 1911ع تي **ووهان بغاوت** ٿي، جنهن کي **شينهائي انقلاب** سڏيو وڃي ٿو. 12 فيبروري 1912ع تي آخري شھنشاھ پويي (Puyi) تخت تان هٿ کڻي ويو، جنهن سان چين ۾ 2000 سالن کان هلندڙ شاهي نظام جو خاتمو ٿيو ۽ **جمھوريہ چين** جو بنياد پيو.

## حوالا

زمرو:چين جي تاريخ
زمرو:چنگ گهراڻو
زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون
مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر

**مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر** (Martin Luther King Jr.؛ 15 جنوري 1929 – 4 اپريل 1968) هڪ آمريڪي بپٽسٽ منسٽر ۽ سماجي اڳواڻ هو، جنهن 1955ع کان وٺي 1968ع ۾ پنهنجي قتل تائين آمريڪا ۾ **شهري حقن جي تحريڪ** (Civil Rights Movement) جي اڳواڻي ڪئي. هن عدم تشدد (Non-violence) ۽ سول نافرمانيءَ جي ذريعي آفريقي آمريڪي ماڻهن جي حقن لاءِ جدوجهد ڪئي.

## اهم خدمتون ۽ تحريڪون
مارٽن لوٿر ڪنگ ڪيترن ئي تاريخي احتجاجن ۽ مارچن جي اڳواڻي ڪئي:
* **مانٽگمري بس بائيڪاٽ (1955):** هن تحريڪ بسن ۾ نسلي متڀيد خلاف هئي.
* **واشنگٽن ڏانهن مارچ (1963):** هن مارچ دوران هن پنهنجي مشهور تقرير **"منهنجو هڪ خواب آهي"** (I Have a Dream) ڪئي.
* **سلما کان مانٽگمري مارچ (1965):** ووٽ جي حق لاءِ ڪيل هي مارچ عالمي سطح تي مشهور ٿيو.

سندس ڪوششن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۾ **سول رائٽس ايڪٽ 1964** ۽ **ووٽنگ رائٽس ايڪٽ 1965** پاس ٿيا، جن قانوني طور تي نسلي فرق کي ختم ڪيو.

## گرفتاريون ۽ ايف بي آئي (FBI)
پنهنجي جدوجهد دوران ڪنگ کي ڪيترائي ڀيرا جيل وڃڻو پيو. وفاقي جاچ اداري (FBI) جي ڊائريڪٽر **جي ايڊگر هوور** کيس هڪ انتهاپسند سمجهيو ۽ سندس جاسوسي ڪرائي. ايف بي آئي پاران کيس ڌمڪي آميز خط پڻ موڪليا ويا، پر هن پنهنجي جدوجهد جاري رکي.

## وفات ۽ اعزازات
4 اپريل 1968ع تي، جڏهن هو ميمفس ۾ هڪ احتجاج جي تياري ڪري رهيو هو، کيس گولي هڻي قتل ڪيو ويو. سندس قتل کان پوءِ آمريڪا جي ڪيترن ئي شهرن ۾ هنگاما ٿيا.
* 1964ع ۾ کيس **نوبل امن انعام** سان نوازيو ويو.
* کيس وفات کان پوءِ **پريزيڊنٽل ميڊل آف فريڊم** (1977) ۽ ڪانگريشنل گولڊ ميڊل (2003) ڏنو ويو.
* آمريڪا ۾ هر سال جنوري جي ٽئين سومر تي سندس ياد ۾ سرڪاري موڪل ڪئي ويندي آهي.

## حوالا

زمرو:آمريڪي سماجي ڪارڪن
زمرو:نوبل انعام يافته
زمرو:1968ع جون وفاتون
وولفگانگ اميڊيوس موزارٽ

**وولفگانگ اميڊيوس موزارٽ** (Wolfgang Amadeus Mozart؛ 27 جنوري 1756 – 5 ڊسمبر 1791) **ڪلاسيڪل دور** جو هڪ بااثر ۽ مشھور يورپي موسيقيڪار هو. پنهنجي مختصر زندگيءَ ۾ هن 800 کان وڌيڪ فن پارا تخليق ڪيا، جن ۾ سمفونيون، ڪنسرٽو، اوپيرا ۽ ڪورل ميوزڪ شامل آهن. کيس موسيقيءَ جي تاريخ جي سڀ کان وڏي جينيس مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ ذهانت
موزارٽ سالزبرگ ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ **ليوپولڊ موزارٽ** هڪ ماهر استاد هو، جنهن جي زير نگراني موزارٽ تمام ننڍي عمر ۾ پنهنجي صلاحيتن جو مهارو ڏيکاريو. 
* پنجن سالن جي عمر ۾ هو ڪيبورڊ ۽ وائلن وڄائڻ ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو.
* هن ننڍي عمر ۾ ئي موسيقي ترتيب ڏيڻ (Composition) شروع ڪئي.
* سندس پيءُ کيس يورپ جي مختلف شاهي درٻارن ۾ کڻي ويو، جتي هن پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو.

## ويانا ۾ زندگي
1781ع ۾ پنهنجي مالڪن سان اختلافن کان پوءِ موزارٽ **ويانا** ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي. هتي هن کي تمام گهڻي شهرت ملي، پر مالي طور تي هو ڪڏهن به مڪمل مستحڪم نه ٿي سگهيو. ويانا ۾ رهڻ دوران هن پنهنجا ڪيترائي مشهور اوپيرا جهڙوڪ *Die Entführung aus dem Serail* ۽ ڪيترائي پيانو ڪنسرٽو تيار ڪيا.

## آخري سال ۽ شاهڪار ڪم
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ موزارٽ پنهنجي فن جي انتها تي هو. هن ان دور ۾ مشهور سمفونيون، جهڙوڪ **جوپيٽر** (Jupiter)، ۽ مشهور اوپيرا جهڙوڪ **دي مئجڪ فلوٽ** (Die Zauberflöte) لکيا.

سندس آخري ڪم **ريڪوئيم** (Requiem) هو، جيڪو سندس وفات وقت اڌ ۾ رهجي ويو هو. 5 ڊسمبر 1791ع تي صرف 35 سالن جي ڄمار ۾ هن جو انتقال ٿيو.

## حوالا

زمرو:موسيقيڪار
زمرو:1756ع جون پيدائشون
زمرو:1791ع جون وفاتون
فرينڪلن ڊي روزويلٽ

**فرينڪلن ڊيلانو روزويلٽ** (Franklin Delano Roosevelt؛ 30 جنوري 1882 – 12 اپريل 1945)، جنهن کي سندس نالي جي آخري اکرن **FDR** سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ آمريڪي سياستدان هو جنهن 1933ع کان وٺي 1945ع ۾ پنهنجي وفات تائين آمريڪا جي 32 هين صدر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. هو آمريڪي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين صدر رهندڙ شخص آهي ۽ واحد صدر آهي جنهن ٻن کان وڌيڪ مدتن (Terms) لاءِ چونڊيو ويو.

## شروعاتي زندگي ۽ بيماري
روزويلٽ نيويارڪ جي هڪ معزز خاندان ۾ پيدا ٿيو ۽ هن هارورڊ يونيورسٽيءَ مان تعليم حاصل ڪئي. 1921ع ۾، هڪ بيماريءَ (پوليو) سبب سندس ٽيگيون مستقل طور تي مفلوج ٿي ويون. ان معذوريءَ جي باوجود، پنهنجي گهرواري ايلينور جي حوصلا افزائيءَ سان هن سياست ۾ واپسي ڪئي ۽ 1928ع ۾ نيويارڪ جو گورنر چونڊيو ويو.

## نيو ڊيل (New Deal) ۽ عظيم معاشي بحران
جڏهن روزويلٽ 1932ع ۾ صدر چونڊيو ويو، تڏهن آمريڪا **عظيم معاشي بحران** (Great Depression) جي لپيٽ ۾ هو. هن پنهنجي پهرين 100 ڏينهن ۾ ڪيترائي قانون پاس ڪرايا جن کي **نيو ڊيل** (New Deal) چيو وڃي ٿو. 
* هن بيروزگارن ۽ آبادگارن لاءِ امدادي پروگرام شروع ڪيا.
* مالي ۽ بينڪاري نظام ۾ وڏيون اصلاحون آنديون.
* **سوشل سيڪيورٽي** (Social Security) جهڙا اهم ادارا قائم ڪيا جيڪي اڄ به قائم آهن.

## ٻي عالمي جنگ
7 ڊسمبر 1941ع تي **پرل هاربر** تي جپان جي حملي کان پوءِ، روزويلٽ آمريڪا کي **ٻي عالمي جنگ** ۾ شامل ڪيو. هن اتحادين (Allies) جي اڳواڻي ڪئي ۽ جپان، نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽليءَ خلاف جنگ جو علم بلند ڪيو. هن گڏيل قومن (United Nations) جي بنياد رکڻ لاءِ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.

## وفات ۽ ورثو
روزويلٽ چوٿين مدتي لاءِ چونڊجڻ کان ڪجهه عرصو پوءِ 12 اپريل 1945ع تي وفات ڪري ويو. جيتوڻيڪ جپاني آمريڪين کي ڪيمپن ۾ قيد ڪرڻ تي مٿس تنقيد به ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي طور تي کيس آمريڪا جي ٽن عظيم ترين صدرن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:آمريڪا جا صدر
زمرو:1882ع جون پيدائشون
زمرو:1945ع جون وفاتون
زمرو:ٻي عالمي جنگ جا اڳواڻ
منگول سلطنت

**منگول سلطنت** تاريخ جي سڀ کان وڏي لڳاتار پکڙيل زميني سلطنت هئي. هن جي شروعات موجوده **منگوليا** مان ٿي ۽ پنهنجي عروج تي هيءَ سلطنت جپان جي سمنڊ کان وٺي اوڀر يورپ تائين، ۽ اتر ۾ سائبيريا کان وٺي ڏکڻ ۾ ننڍي کنڊ (هندستان) جي سرحدن تائين پکڙيل هئي.

## سلطنت جو قيام
هن سلطنت جو بنياد 1206ع ۾ پيو جڏهن **تيموجن**، جنهن کي دنيا **[[چنگيز خان]]** جي نالي سان سڃاڻي ٿي، مختلف منگول قبيلن کي متحد ڪيو. چنگيز خان ۽ سندس جانشينن تيزيءَ سان حملن جو سلسلو شروع ڪيو ۽ يوريشيا جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو. هن دور ۾ **پيڪس منگوليڪا** (Pax Mongolica) جي نالي سان امن قائم ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ واپار، ٽيڪنالاجي ۽ نظريات جو وڏي پئماني تي تبادلو ٿيو.

## تقسيم ۽ گهريلو ويڙهه
چنگيز خان جي وفات کان پوءِ سندس پوٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ تان اختلاف پيدا ٿيا. سلطنت جي ورهاست ان وقت وڌي وئي جڏهن 1259ع ۾ **مونگي خان** جي وفات کان پوءِ ٻن ڀائرن، **اريڪ بوڪا** ۽ **ڪوبلائي خان** جي وچ ۾ گهريلو ويڙهه شروع ٿي وئي.

## چار وڏيون خانتون (Khanates)
1294ع تائين منگول سلطنت چار آزاد حصن ۾ ورهائجي چڪي هئي:
1. **يوان خاندان (Yuan Dynasty):** چين ۾ قائم، جنهن جو مرڪز موجوده بيجنگ هو.
2. **گولڊن هورڊ (Golden Horde):** اتر اولهه يوريشيا ۽ روس واري علائقي ۾.
3. **چغتائي خانت (Chagatai Khanate):** وچ ايشيا ۾.
4. **ايلخاني سلطنت (Ilkhanate):** ايران ۽ ان جي آسپاس وارن علائقن ۾.

## زوال
* **ايلخاني سلطنت** سڀ کان پهرين 1335ع ۽ 1353ع جي وچ ۾ ختم ٿي وئي.
* **يوان خاندان** کي 1368ع ۾ **منگ خاندان** هٿان شڪست ملي، جنهن کان پوءِ منگول ٻيهر منگوليا جي پٽن ڏانهن موٽي ويا.
* **گولڊن هورڊ** 15هين صديءَ جي آخر تائين ننڍين حصن ۾ ورهائجي وئي.
* **چغتائي خانت** جي آخري حڪومت 1705ع تائين قائم رهي.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:منگول سلطنت
زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون
زمرو:وچ ايشيا
ڇڙواڳيت

**انارڪيزم** (Anarchism) هڪ سياسي فلسفو ۽ تحريڪ آهي جيڪا هر ان اداري کي ختم ڪرڻ جي حامي آهي جيڪو جبر، اختيار (Authority) يا طبقاتي فرق (Hierarchy) کي هٿي ڏئي ٿو. هن جو بنيادي نشانو رياست (State) ۽ سرمايواد (Capitalism) آهن. انارڪيزم جو مقصد رياست کي ختم ڪري هڪ اهڙو معاشرو قائم ڪرڻ آهي جيڪو رياست کان پاڪ هجي ۽ جتي ماڻهو رضاڪارانه طور تي هڪ ٻئي سان ملي جلجي رهن.

## تاريخي پس منظر
جيتوڻيڪ انارڪي واري سوچ جا نشان قديم تاريخ ۾ به ملن ٿا، پر جديد انارڪيزم جو آغاز **روشن خياليءَ واري دور** (Enlightenment) دوران ٿيو. 19هين صديءَ جي آخري حصي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ هيءَ تحريڪ سڄي دنيا ۾ پکڙجي وئي ۽ مزدورن جي حقن جي جدوجهد ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو.

انارڪسٽن ڪيترن ئي تاريخي انقلابن ۾ حصو ورتو، جن ۾ اهم آهن:
* **پيرس ڪميوني (Paris Commune):** 1871ع ۾ فرانس جو هڪ اهم واقعو.
* **روسي گهريلو ويڙهه:** جتي انارڪسٽن پنهنجي آزاد علائقن لاءِ جنگ وڙهي.
* **اسپيني گهريلو ويڙهه:** جنهن جي خاتمي سان انارڪيزم جي "ڪلاسيڪي دور" جو انت ٿيو.

## نظرياتي اسڪول
انارڪيزم جي اندر مختلف سوچون ۽ شاخون موجود آهن، جن کي اڪثر **لبرٽيرين سوشلزم** جي حصي طور ڏٺو ويندو آهي. انارڪيزم جا ٻه مکيه طريقا آهن:
1. **انقلابي حڪمت عملي:** جنهن ۾ سڌي سنئين ۽ ڪڏهن ڪڏهن پرتشدد طريقي سان رياستي نظام کي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.
2. **ارتقائي حڪمت عملي:** جنهن ۾ موجوده نظام اندر رهندي آزاد سماجي تجربا ۽ تنظيمون قائم ڪيون وينديون آهن ته جيئن مستقبل جي انارڪسٽ معاشري جو نمونو پيش ڪري سگهجي.

## جديد دور ۾ انارڪيزم
20هين صديءَ جي آخر ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ هيءَ تحريڪ هڪ ڀيرو ٻيهر سڄي دنيا ۾ مقبول ٿي رهي آهي. خاص طور تي سرمايواد مخالف (Anti-capitalism)، جنگ مخالف (Anti-war) ۽ عالمي ادارن جي خلاف ٿيندڙ احتجاجن ۾ انارڪسٽ نظريي جو وڏو اثر ڏٺو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سياسي فلسفو
زمرو:سوشلزم
زمرو:سياسي تحريڪون
منگ گهراڻو

**منگ خاندان** (Ming Dynasty)، جنهن کي **عظيم منگ** پڻ سڏيو ويندو آهي، چين جو هڪ شاهي خاندان هو جنهن 1368ع کان 1644ع تائين حڪومت ڪئي. هي خاندان منگولن جي يوان خاندان جي خاتمي کانپوءِ اقتدار ۾ آيو. منگ خاندان چين جو آخري شاهي خاندان هو جنهن تي **هان چيني** (Han Chinese) نسل جي ماڻهن حڪومت ڪئي.

## بنياد ۽ عروج
منگ خاندان جو بنياد **هونگ وو شهنشاهه** رکيو. هن هڪ اهڙو سماج بنائڻ جي ڪوشش ڪئي جيڪو زراعت تي ٻڌل هجي. 
* هن هڪ وڏي فوج تيار ڪئي جنهن ۾ 10 لک کان وڌيڪ سپاهي شامل هئا.
* نانجنگ ۾ موجود بحري بندرگاهه ان وقت دنيا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه هو.
* **يونگ لي شهنشاهه** جي دور ۾ گاديءَ جو هنڌ بيجنگ منتقل ڪيو ويو ۽ مشهور **ممنوع شهر** (Forbidden City) تعمير ڪرايو ويو.

## بحري سفر ۽ واپار
يونگ لي شهنشاهه جي دور ۾، هڪ خواجه سرا (Eunuch) اڳواڻ **زهينگ هي** (Zheng He) ست وڏا بحري سفر ڪيا. اهي سفر هندي وڏي سمنڊ کان وٺي عربستان ۽ آفريڪا جي ڪنارن تائين هئا. ان دور ۾ چين جو اثر ايشيا ۾ تمام گهڻو وڌي ويو.

## معيشت ۽ آبادي
16هين صديءَ ۾ يورپي واپارين جي اچڻ سان چين ۾ نيون فصلون متعارف ٿيون، جهڙوڪ:
* مرچ، مڪئي ۽ پٽاٽا.
انهن فصلن جي ڪري ڏڪار ۾ گهٽتائي آئي ۽ چين جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. تخمينن مطابق، منگ دور جي آخر ۾ چين جي آبادي **160 کان 200 ملين** (16 کان 20 ڪروڙ) جي لڳ ڀڳ هئي. اسپين ۽ پورچوگال مان ايندڙ **چانديءَ** (Silver) چين جي معيشت کي ٻيهر زنده ڪيو.

## زوال ۽ خاتمو
منگ خاندان جي زوال جا ڪيترائي سبب هئا:
1. **موسمي تبديلي:** "ننڍو برفاني دور" (Little Ice Age) جنهن جي ڪري زراعت کي نقصان پهتو.
2. **مالي بحران:** چانديءَ جي قيمت وڌڻ ڪري هارين لاءِ ٽيڪس ڏيڻ ناممڪن ٿي ويو.
3. **اندروني بغاوت:** 1644ع ۾ **لي زيچينگ** جي اڳواڻيءَ ۾ باغي فوج بيجنگ ۾ داخل ٿي، جنهن کانپوءِ آخري منگ شهنشاهه خودڪشي ڪري ورتي.

جلد ئي بعد، مانچو نسل جي ماڻهن **چنگ خاندان** جو بنياد وڌو ۽ پوري چين تي قبضو ڪري ورتو.

## حوالا

زمرو:چين جي تاريخ
زمرو:منگ خاندان
زمرو:چين جا شاهي خاندان
لڊوگ وان بيٿوون

**لڊوگ وان بيٿوون** (Ludwig van Beethoven؛ 17 ڊسمبر 1770 – 26 مارچ 1827) هڪ جرمن موسيقيڪار ۽ پيانو نواز هو. کيس مغربي موسيقيءَ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ احترام جوڳي شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. سندس فن پارا ڪلاسيڪل دور کان رومانوي دور (Romantic era) تائين جي منتقليءَ جو اهم حصو آهن.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
بيٿوون جرمنيءَ جي شهر بون ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ ۾ ئي هن جي موسيقيءَ جي صلاحيت ظاهر ٿي وئي هئي. هن کي شروعات ۾ سندس پيءُ جوهان وان بيٿوون سخت تربيت ڏني، ۽ پوءِ هن ڪرسچن گوٽلوب نيفي کان سکيا ورتي. 21 سالن جي عمر ۾ هو **ويانا** منتقل ٿي ويو، جتي هن عظيم موسيقيڪار **جوزف هيڊن** کان موسيقي ترتيب ڏيڻ (Composition) سکي.

## ٻوڙو ٿيڻ ۽ فني پختگي
بيٿوون جي زندگيءَ جو سڀ کان ڏکوئيندڙ پهلو اهو هو ته تقريبن 1798ع کان کيس ٻوڙائڻ (ساهي ٻڌڻ ۾ تڪليف) جون علامتون شروع ٿيون. ان جي باوجود هن موسيقي لکڻ جاري رکي.
* **درمياني دور (1802–1812):** هن دور کي اڪثر "هيروڪ" (Heroic) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي ٽين ۽ پنجين سمفوني تيار ڪئي.
* 1815ع تائين سندس ٻڌڻ جي قوت ايتري ختم ٿي وئي جو هن عوامي سطح تي پرفارم ڪرڻ ڇڏي ڏنو.

## آخري شاهڪار
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾، مڪمل طور ٻوڙو هجڻ جي باوجود، بيٿوون ڪجهه اهڙا فن پارا تخليق ڪيا جيڪي اڄ به حيرت جو باعث آهن:
* **نائين سمفوني (Symphony No. 9):** هيءَ پهرين وڏي سمفوني هئي جنهن ۾ آواز (Choir) جو استعمال ڪيو ويو.
* **مسا سولمنس (Missa solemnis):** هڪ عظيم مذهبي موسيقيءَ جو مجموعو.
* هن جو واحد اوپيرا **فيڊيليو** (Fidelio) پڻ هن دور ۾ پنهنجي آخري صورت تائين پهتو.

## وفات
ڪيترن ئي مهينن جي بيماريءَ کان پوءِ، بيٿوون 26 مارچ 1827ع تي 56 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:جرمن موسيقيڪار
زمرو:موسيقي جي تاريخ
زمرو:1770ع جون پيدائشون
زمرو:1827ع جون وفاتون
مرگهي

**مرگهي** (Epilepsy) اعصابي سرشتي جي خرابين جو هڪ گروھ آهي، جنهن جي خاصيت بار بار ۽ اوچتو دورا (Seizures) پوڻ آهي. هڪ دورو دماغ ۾ غير معمولي برقي سرگرميءَ جي نتيجي ۾ ٿيندو آهي، جنهن سبب انسان جي شعور ۾ تبديلي، عضلات جو ڦڙڪڻ يا سخت تڪليف جهڙيون علامتون ظاهر ٿي سگهن ٿيون.

## تشخيص
مرگهي جي تشخيص عام طور تي تڏهن ڪئي ويندي آهي جڏهن ڪنهن شخص کي 24 ڪلاڪن جي وقفي سان گهٽ ۾ گهٽ ٻه غير معمولي دورا پون. ڊاڪٽر ان جي تصديق لاءِ هيٺيان ٽيسٽ ڪري سگهن ٿا:
* **اي اي جي (EEG):** دماغ جي برقي لهرن جي جانچ.
* **نيورو ايميجنگ:** جهڙوڪ ايم آر آئي (MRI) يا سي ٽي اسڪين.
* **رت جي ٽيسٽ:** ٻين ممڪنه سببن کي رد ڪرڻ لاءِ.

## سبب
گهڻو ڪري مرگهي جو اصل سبب معلوم نه هوندو آهي، پر ڪجهه حالتن ۾ هيٺيان سبب ٿي سگهن ٿا:
* دماغ تي لڳل ڪا سخت چوٽ.
* **فالج** (Stroke) يا دماغي ڳوڙهه (Tumors).
* دماغي انفيڪشن جهڙوڪ مينيجائٽس.
* جينياتي (Genetic) حالتون يا پيدائشي نقص.

## علاج ۽ روڪٿام
تقريبن 69 سيڪڙو مريضن ۾ مرگهي کي مناسب دوائن ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. دوائن کان علاوه ٻيا علاج به موجود آهن:
# **غذا ۾ تبديلي:** ڪجهه مريضن لاءِ خاص غذا (جهڙوڪ Ketogenic diet) مفيد هوندي آهي.
# **نيورو اسٽيموليشن:** دماغ کي برقي اشارا ڏيڻ لاءِ هڪ آلي جو استعمال.
# **سرجري:** جيڪڏهن دوائون اثر نه ڪن ته دماغ جي ان حصي جي سرجري ڪئي ويندي آهي جتان دورو شروع ٿئي ٿو.

## عالمي صورتحال
2024ع تائين، سڄي دنيا ۾ اٽڪل 50 ملين (5 ڪروڙ) ماڻهو مرگهي جو شڪار آهن. انهن مان اٽڪل 80 سيڪڙو مريض گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ رهن ٿا. مرگهي سان لاڳاپيل سماجي بدنامي (Stigma) پڻ هڪ وڏو مسئلو آهي، جنهن ڪري مريضن کي ڊرائيونگ ۽ ملازمت ۾ مشڪلاتون پيش اچن ٿيون.

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:اعصابي نظام جون بيماريون
زمرو:طب
قسطنطين اعظم

**قسطنطين اعظم** (Constantine the Great؛ 27 فيبروري 272ع – 22 مئي 337ع) جنهن کي **قسطنطين پهريون** به چيو ويندو آهي، 306ع کان 337ع تائين روم جو شهنشاهه هو. هو پهريون رومي شهنشاهه هو جنهن عيسائيت اختيار ڪئي. هن رومي سلطنت ۾ عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏيڻ ۽ ان جي واڌاري ۾ تاريخي ڪردار ادا ڪيو. هن شهر **قسطنطنيه** (موجوده استنبول) جو بنياد رکيو ۽ ان کي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ بنايو.

## شروعاتي زندگي ۽ اقتدار جو حصول
قسطنطين نيسس (موجوده سربيا) ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ قسطنطينوس ڪلورس هڪ اعليٰ فوجي آفيسر هو. 306ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کانپوءِ، برطانيه ۾ موجود فوج کيس شهنشاهه قرار ڏنو. هن ڪيترين ئي گهريلو ويڙهن (Civil Wars) ۾ پنهنجي مخالفن، جهڙوڪ ميڪسينٽيس ۽ ليسينيس، کي شڪست ڏئي 324ع تائين پوري رومي سلطنت جو اڪيلو حڪمران بڻجي ويو.

## مذهبي اصلاحون ۽ عيسائيت
قسطنطين جي دور ۾ عيسائيت تي لڳل پابنديون ختم ڪيون ويون.
* **ميلان جو فرمان (313ع):** هن فرمان ذريعي عيسائيت کي قانوني مذهب قرار ڏنو ويو ۽ عيسائين تي ٿيندڙ ظلم بند ڪيا ويا.
* **نيسيا جي پهرين ڪونسل (325ع):** هن ڪنفيوشس عقيدن جي وضاحت لاءِ پهرين عالمي عيسائي ڪونسل سڏائي، جنهن ۾ "نيسين ڪريڊ" (Nicene Creed) تيار ڪيو ويو.
* هن يروشلم ۾ **مقدس مقبري جو گرجا گھر** (Church of the Holy Sepulchre) تعمير ڪرائڻ جو حڪم ڏنو.

## انتظامي ۽ فوجي اصلاحون
سلطنت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ قسطنطين ڪيتريون ئي سڌارائون ڪيون:
1. **حڪومتي ڍانچو:** هن سول ۽ فوجي اختيارن کي الڳ الڳ ڪيو.
2. **سولڊس (Solidus):** هن سون جو هڪ نئون سڪو متعارف ڪرايو، جيڪو هڪ هزار سالن تائين يورپي معيشت جو معيار رهيو.
3. **فوجي تنظيم:** رومي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهائي ويو: هڪ موبائل يونٽ (Comitatenses) جيڪي حملن جو جواب ڏيندا هئا، ۽ ٻيا سرحدي محافظ (Limitanei).

## وفات ۽ ورثو
قسطنطين 337ع ۾ پنهنجي وفات کان ڪجهه وقت اڳ بپتسما ورتي. هن جي دور سان قديم رومي تاريخ مان وچين دور (Middle Ages) جي شروعات ٿئي ٿي. کيس اوڀر جي عيسائي گرجا گھرن ۾ هڪ "سنت" (Saint) جي حيثيت سان عزت ڏني ويندي آهي.

## حوالا

زمرو:رومي شهنشاهه
زمرو:عيسائيت جي تاريخ
زمرو:337ع جون وفاتون
زمرو:چوٿين صديءَ جا حڪمران
لوئي چوڏھون

**لوئي چوڏهون** (Louis XIV؛ 5 سيپٽمبر 1638ع – 1 سيپٽمبر 1715ع)، جنهن کي **عظيم لوئي** يا **سج بادشاهه** (The Sun King) پڻ چيو ويندو آهي، 1643ع کان پنهنجي وفات تائين فرانس جو بادشاهه هو. سندس حڪمراني جو عرصو 72 سال ۽ 110 ڏينهن هو، جيڪو تاريخ جي ڪنهن به مڪمل طور تي آزاد حڪمران جو سڀ کان ڊگهو دور آهي.

## مطلق العنان بادشاهت
لوئي چوڏهون يورپ ۾ "مطلق العنان بادشاهت" (Absolutism) جي علامت هو. هن جو مشهور قول هو ته "مان ئي رياست آهيان" (L'état, c'est moi). هن پنهنجي دور ۾ طاقت کي مرڪزي حيثيت ڏني ۽ اميرن (Nobility) کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ کين **ورسيلز جي محل** (Palace of Versailles) ۾ رهڻ تي مجبور ڪيو. ان سان هن فرانس ۾ لڳل بغاوتن جو خاتمو ڪيو.

## مذهبي ۽ فوجي پاليسيون
لوئي چوڏهون سڄي فرانس ۾ ڪيٿولڪ مذهب جي يڪسانيت چاهيندو هو. هن 1685ع ۾ **نانٽس جي فرمان** (Edict of Nantes) کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن سان پروٽيسٽنٽ (Huguenots) جي مذهبي آزادي ختم ٿي وئي ۽ هو ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.

سندس پرڏيهي پاليسي جنگين سان ڀريل هئي. هن پنهنجي حڪمرانيءَ دوران ٽي وڏيون جنگيون وڙهيون:
# فرانس-ڊچ جنگ.
# نون سالن جي جنگ.
# اسپيني جانشينيءَ جي جنگ.
انهن جنگين فرانس کي يورپ جي هڪ وڏي طاقت بڻائي ڇڏيو، پر ملڪ کي قرضن ۾ پڻ ٻوڙي ڇڏيو.

## فن ۽ ثقافت جي سرپرستي
لوئي جي دور کي "عظيم صدي" (Grand Siècle) چيو ويندو آهي. هن ڪيترن ئي فنڪارن ۽ عالمن جي سرپرستي ڪئي، جن ۾ شامل هئا:
* مشهور ڊراما نويس **موليئر** (Molière) ۽ ريسين.
* مصور لي برن ۽ منظر نگار لي نوٽر.
هن **فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز** جو بنياد رکيو ۽ ڏکڻ فرانس ۾ 240 ڪلوميٽر ڊگهو **ڪينال دو ميڊي** (Canal du Midi) تعمير ڪرايو.

## وفات ۽ جانشيني
لوئي چوڏهون 1715ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي پٺيان پنهنجي پڙپوٽي، **لوئي پندرهون** کي هڪ طاقتور پر جنگين کان ٿڪل ۽ قرضن ۾ ٻڏل سلطنت ورثي ۾ ڏني.

## حوالا

زمرو:فرانس جا بادشاهه
زمرو:1638ع جون پيدائشون
زمرو:1715ع جون وفاتون
زمرو:يورپ جي تاريخ
الفريڊ ھچڪاڪ

**سر الفريڊ جوزف هچڪاڪ** (Alfred Joseph Hitchcock؛ 13 آگسٽ 1899ع – 29 اپريل 1980ع) هڪ انگريز فلم ساز ۽ هدايتڪار هو. کيس سينما جي تاريخ جي سڀ کان وڏي ۽ بااثر شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ڇهن ڏهاڪن تائين پکڙيل پنهنجي فني سفر ۾ هن 50 کان وڌيڪ فلمن جي هدايتڪاري ڪئي. کيس دنيا ۾ **"ماسٽر آف سسپينس"** (Master of Suspense) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيريئر
هچڪاڪ پنهنجي ڪيريئر جو آغاز 1919ع ۾ خاموش فلمن جي "ٽائٽل ڪارڊ" ڊيزائنر طور ڪيو. سندس پهرين ڪامياب فلم *The Lodger: A Story of the London Fog* (1927ع) هئي، جنهن ٿرلر (Thriller) صنف کي هڪ نئين سڃاڻپ ڏني. 1929ع ۾ هن برطانيه جي پهرين ڳالهائيندڙ فلم (Talkie) *Blackmail* تيار ڪئي.

## هالي ووڊ جو دور
1939ع ۾ هچڪاڪ برطانيه مان آمريڪا (هالي ووڊ) منتقل ٿي ويو. هتي هن ڪيتريون ئي شاهڪار فلمون ٺاهيون:
* **Rebecca (1940):** هن فلم کي بهترين فلم جو اڪيڊمي ايوارڊ مليو.
* **Rear Window (1954):** هڪ نفسياتي ٿرلر.
* **Vertigo (1958):** جنهن کي ڪيترن ئي نقادن دنيا جي بهترين فلم قرار ڏنو آهي.
* **Psycho (1960):** هچڪاڪ جي سڀ کان مشهور ۽ خوفناڪ فلمن مان هڪ.

## فني خاصيتون
هچڪاڪ پنهنجي فلمن ۾ سسپينس پيدا ڪرڻ لاءِ منفرد ڪيمرا حرڪتن ۽ ايڊيٽنگ جو استعمال ڪندو هو. هو پنهنجي لڳ ڀڳ هر فلم ۾ هڪ ننڍڙي ڪردار (Cameo) ۾ پاڻ به ظاهر ٿيندو هو. هن ٽيليويزن تي پڻ هڪ مشهور سيريز *Alfred Hitchcock Presents* جي ميزباني ڪئي.

## وفات ۽ اعزازات
هچڪاڪ کي پنهنجي زندگيءَ ۾ 5 ڀيرا "بهترين هدايتڪار" جي آسڪر لاءِ نامزد ڪيو ويو، پر هو اهو ايوارڊ کٽي نه سگهيو. 1979ع ۾ کيس برطانوي ملڪه پاران **"سر"** (Knight) جو خطاب ڏنو ويو. 29 اپريل 1980ع تي هو لاس اينجلس ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:فلم هدايتڪار
زمرو:برطانوي فلم ساز
زمرو:1899ع جون پيدائشون
زمرو:1980ع جون وفاتون
اسٽينلي ڪيوبرڪ

**اسٽينلي ڪيوبرڪ** (Stanley Kubrick؛ 26 جولاءِ 1928ع – 7 مارچ 1999ع) هڪ آمريڪي فلم ساز، هدايتڪار ۽ فوٽوگرافر هو. کيس سينما جي تاريخ جي عظيم ترين ۽ بااثر هدايتڪارن مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي. سندس فلمون اڪثر ناولن تي ٻڌل هونديون هيون ۽ اهي پنهنجي فني گهرائي، جديد سينيميٽوگرافي، ۽ تفصيلن تي حد کان وڌيڪ ڌيان ڏيڻ سبب مشهور آهن.

## شروعاتي زندگي ۽ ڪيريئر
نيو يارڪ ۾ پيدا ٿيندڙ ڪيوبرڪ شروعات ۾ هڪ مئگزين لاءِ فوٽوگرافر طور ڪم ڪيو. هن فلم سازي پاڻ سکي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ننڍيون فلمون ٺاهڻ شروع ڪيون. سندس پهرين وڏي هالي ووڊ فلم *The Killing* (1956ع) هئي. ان کان پوءِ هن **ڪرڪ ڊگلس** سان گڏجي ٻه مشهور فلمون *Paths of Glory* (1957ع) ۽ تاريخي فلم *Spartacus* (1960ع) تيار ڪيون.

## انگلستان منتقلي ۽ شاهڪار فلمون
1961ع ۾ ڪيوبرڪ آمريڪا ڇڏي انگلستان ۾ رهائش اختيار ڪئي، جتي هن کي پنهنجي فلمن تي مڪمل تخليقي اختيار حاصل هو. سندس ڪجهه مشهور ترين فلمون هي آهن:
* **2001: A Space Odyssey (1968):** هيءَ سائنس فڪشن فلم پنهنجي دور کان اڳتي هئي ۽ کيس ان لاءِ بهترين ويزوئل ايفيڪٽس جو اڪيڊمي ايوارڊ مليو.
* **A Clockwork Orange (1971):** هي فلم پنهنجي تشدد واري موضوع سبب تمام گهڻي تڪراري رهي.
* **The Shining (1980):** هڪ مشهور هارر (خوفناڪ) فلم جنهن ۾ هن پهريون ڀيرو "اسٽيڊي ڪيم" (Steadicam) ٽيڪنالاجي جو استعمال ڪيو.

## فني انداز
ڪيوبرڪ هڪ "پرفيڪشنسٽ" هدايتڪار هو. هو هڪ ئي شاٽ کي درست ڪرڻ لاءِ اداڪارن کان ڪيتريون ئي ري-ٽيڪس (Retakes) ڪرائيندو هو، جنهن ڪري اداڪار اڪثر پريشان ٿي ويندا هئا. هن فوٽوگرافي جي جديد لينسن جو استعمال ڪيو، جهڙوڪ فلم *Barry Lyndon* (1975ع) ۾ هن ناسا (NASA) جا تيار ڪيل لينس استعمال ڪيا ته جيئن صرف ميڻ بتين جي روشنيءَ ۾ منظر عڪس بند ڪري سگهجن.

## وفات
ڪيوبرڪ پنهنجي آخري فلم *Eyes Wide Shut* (1999ع) جي مڪمل ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ، 7 مارچ 1999ع تي 70 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:آمريڪي فلم هدايتڪار
زمرو:فلم ساز
زمرو:1928ع جون پيدائشون
زمرو:1999ع جون وفاتون
جوڻ آف آرڪ

**جون آف آرڪ** (Joan of Arc؛ اٽڪل 1412ع – 30 مئي 1431ع) فرانس جي هڪ قومي هيروئن ۽ ڪيٿولڪ چرچ جي هڪ مقدس سينٽ آهي. هن **سئو سالا جنگ** (Hundred Years' War) دوران انگلينڊ خلاف فرانسيسي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ فرانس جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. کيس "اورلينس جي ڪنوار" (The Maid of Orléans) پڻ چيو ويندو آهي.

## الهامي خواب ۽ فوجي قيادت
جون آف آرڪ فرانس جي هڪ هاري خاندان ۾ پيدا ٿي. 13 سالن جي عمر ۾ هن دعويٰ ڪئي ته کيس مقدس روحن (جهڙوڪ آرڪ اينجل مائيڪل) جا خواب اچن ٿا، جيڪي کيس فرانس کي انگريزن کان آزاد ڪرائڻ ۽ **چارلس ستين** جي تاج پوشي ڪرائڻ جو حڪم ڏين ٿا. 
* 17 سالن جي عمر ۾، هوءَ چارلس ستين وٽ پهتي ۽ کيس پنهنجي سچائيءَ تي قائل ڪيو.
* هن 1429ع ۾ **اورلينس جو گهيرو** (Siege of Orléans) ختم ڪرائي فرانسيسي فوج ۾ نئين روح ڦوڪي.
* هن جي اڳواڻي ۾ فرانسيسي فوج ڪيتريون ئي ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کانپوءِ چارلس ستين جي باقائده تاج پوشي ٿي.

## گرفتاري ۽ مقدمو
1430ع ۾، هڪ معرڪي دوران، کيس برگنڊين (انگريزن جا اتحادي) گرفتار ڪري ورتو ۽ بعد ۾ انگريزن جي حوالي ڪري ڇڏيو. انگريزن مٿس مذهبي عقيدن جي ڀڃڪڙي (Heresy) ۽ مردن وارو لباس پائڻ جا الزام مڙهيا. 
* هڪ سياسي مقصدن واري مقدمي کانپوءِ، کيس ڏوهي قرار ڏنو ويو.
* 30 مئي 1431ع تي، صرف 19 سالن جي ڄمار ۾، کيس عوامي طور تي زنده ساڙيو ويو.

## سينٽ جو درجو ۽ ورثو
سندس موت جي 25 سالن کانپوءِ، هڪ ٻيهر جاچ ذريعي کيس بي گناهه قرار ڏنو ويو. 1920ع ۾ پوپ بينيڊڪٽ پندرهين کيس باقائده **سينٽ** (Saint) جو درجو ڏنو. اڄ جون آف آرڪ کي فرانس جي آزاديءَ جي علامت، ابتدائي فيمينسٽ آئڪن، ۽ هڪ عظيم شهيد طور ياد ڪيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:فرانس جي تاريخ
زمرو:عيسائي سينٽس
زمرو:1412ع جون پيدائشون
زمرو:1431ع جون وفاتون
زمرو:سئو سالا جنگ جا ماڻهو
تانگ گهراڻو

**تانگ خاندان** (Tang Dynasty) چين جو هڪ شاهي خاندان هو جنهن 618ع کان 907ع تائين حڪومت ڪئي. مؤرخ ان دور کي چيني تهذيب جو سڀ کان اعليٰ نقطو ۽ عالمي ثقافت جو **سونهري دور** شمار ڪن ٿا. هن دور ۾ چين جي سرحد ن ريشمي رستي (Silk Road) ذريعي وچ ايشيا تائين پکڙيل هيون.

## سياسي تاريخ ۽ حڪمراني
تانگ خاندان جو بنياد **لي خاندان** وڌو، جنهن سوئي خاندان جي زوال جو فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو. 
* **وو زيٽيان (Wu Zetian):** هن خاندان جي دور ۾ چين جي تاريخ جي واحد قانوني خاتون شهنشاهه وو زيٽيان حڪومت ڪئي (690–705ع).
* **سول سروس نظام:** تانگ حڪمرانن بيوروڪريسيءَ لاءِ مقابلي جا امتحان (Imperial Examinations) برقرار رکيا ته جيئن قابل آفيسر چونڊجي سگهن.
* **ان لوشن بغاوت:** 755ع ۾ ٿيندڙ هن وڏي بغاوت سلطنت جي مرڪزي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن کانپوءِ آهستي آهستي زوال شروع ٿيو.

## گاديءَ جو هنڌ ۽ آبادي
سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ **چانگان** (موجوده شيان) ان وقت دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو. سلطنت جي ڪل آبادي اٽڪل 50 ملين کان وڌي وٺي 80 ملين تائين پهچي وئي هئي. تانگ فوج ايشيا جي وڏن حصن تي ضابطو رکڻ ۽ ريشمي رستي جي حفاظت لاءِ لکين سپاهين تي مشتمل هئي.

## ثقافت ۽ مذهب
تانگ دور کي چيني شاعريءَ جو سڀ کان عظيم دور چيو ويندو آهي.
* **شاعري:** مشهور شاعر **لي بائي** (Li Bai) ۽ **ڊو فو** (Du Fu) هن ئي دور سان تعلق رکندا هئا.
* **ايجادون:** ڪاٺ جي بلاڪن ذريعي ڇپائي (Woodblock printing) جي شروعات هن دور جي هڪ اهم ايجاد آهي.
* **مذهب:** ٻڌ مذهب چيني ثقافت تي گهرو اثر وڌو، پر 840ع جي ڏهاڪي ۾ شهنشاهه ووزونگ پاران ٻڌ مذهب خلاف پاليسين ان جي اثر کي گهٽائي ڇڏيو.

## زوال
9هين صديءَ جي آخر ۾ هارين جي بغاوتن، وڏي پئماني تي غربت ۽ حڪومتي ناڪاميءَ سبب سلطنت ڪمزور ٿي وئي ۽ 907ع ۾ باضابطا طور تي ختم ٿي وئي.

## حوالا

زمرو:چين جي تاريخ
زمرو:تانگ خاندان
زمرو:ايشيا جا قديم خاندان
مدافعتي نظام

**مدافعتي نظام** (Immune System) حياتياتي سرشتن جو هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو جاندار کي بيمارين کان بچائي ٿو. هي نظام مختلف قسمن جي جراثيمن جهڙوڪ وائرس، بيڪٽيريا، ۽ پرازي (Parasites) کي سڃاڻي ٿو ۽ انهن کي ختم ڪري ٿو، جڏهن ته جسم جي صحتمند تاندورن (Tissues) کي نقصان نه ٿو پهچائي.

## بنيادي حصا
مدافعتي نظام کي ٻن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي:
1. **پيدائشي مدافعتي نظام (Innate Immune System):** هي نظام هر قسم جي خطري خلاف هڪ جهڙو ۽ فوري جواب ڏئي ٿو.
2. **موافق مدافعتي نظام (Adaptive Immune System):** هي نظام هر جراثيم جي بناوٽ مطابق مخصوص جواب تيار ڪري ٿو. هن ۾ "ياداشت" جي صلاحيت هوندي آهي، جنهن ڪري ساڳيو جراثيم ٻيهر حملو ڪري ته جسم ان کي جلدي ختم ڪري ڇڏيندو آهي. هي صلاحيت **ويڪسينيشن** (Vaccination) جو بنياد آهي.

## ارتقا
تقريبن سڀني جاندارن ۾ مدافعتي نظام موجود هوندو آهي:
* **[[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]]:** وائرس جي انفيڪشن کان بچڻ لاءِ خاص اينزائمز استعمال ڪن ٿا.
* **ٻوٽا ۽ قديم جانور:** انهن ۾ فيگوسائيٽوسس (Phagocytosis) ۽ دفاعي پيپٽائيڊس جهڙا ميڪانيزم موجود آهن.
* **ڪنڊيدار جانور (Vertebrates):** انسانن سميت انهن ۾ وڌيڪ جديد دفاعي نظام هوندو آهي جيڪو جراثيمن کي ياد رکڻ جي صلاحيت رکي ٿو.

## مدافعتي نظام جون خرابيون
جڏهن مدافعتي نظام درست ڪم نه ڪري، ته هيٺيون حالتون پيدا ٿي سگهن ٿيون:
* **مدافعتي کوٽ (Immunodeficiency):** جڏهن نظام ڪمزور هجي، جنهن ڪري انفيڪشن وڌي وڃن ٿا (مثال طور HIV/AIDS).
* **آٽو ايميون بيماريون (Autoimmune Diseases):** جڏهن نظام غلطيءَ سان جسم جي پنهنجي صحتمند حصن تي حملو ڪري. ان جي مثالن ۾ جوڙن جو سور (Rheumatoid arthritis)، شوگر (Type 1) ۽ ليوپس (Lupus) شامل آهن.
* **ساڙو (Inflammation):** نظام جي حد کان وڌيڪ سرگرمي سبب ٿيندڙ بيماريون.

## حوالا

زمرو:طب
زمرو:انساني عضوا
زمرو:حياتيات
اوٽو وان بسمارڪ

**اوٽو ايڊورڊ ليوپولڊ، پرنس آف بسمارڪ** (Otto von Bismarck؛ 1 اپريل 1815ع – 30 جولاءِ 1898ع) هڪ جرمن سياستدان ۽ سفارتڪار هو، جنهن جرمنيءَ جي اتحاد جي نگراني ڪئي ۽ 1871ع کان 1890ع تائين ان جو پهريون **چانسلر** رهيو. بسمارڪ جي عملي سياست (Realpolitik) ۽ سخت حڪمرانيءَ کيس **"لوهي چانسلر"** (Iron Chancellor) جو لقب ڏياريو.

## جرمنيءَ جو اتحاد
پروشيا جي بادشاهه **وليم پهريون** جي دور ۾ بسمارڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن جي قيادت ۾ پروشيا ٽي فيصله ڪن جنگيون وڙهيون:
1. **ڊينمارڪ خلاف:** جنهن سان علائقائي قبضو مضبوط ٿيو.
2. **آسٽريا خلاف (1866ع):** جنهن کان پوءِ هن اتر جرمن ڪنفڊريشن قائم ڪئي.
3. **فرانس خلاف (1870ع):** جنهن ۾ شڪست کان پوءِ ڏکڻ جرمن رياستن کي ملائي هڪ متحد **جرمن سلطنت** جو بنياد وڌو ويو.

## داخلي پاليسيون ۽ فلاحي رياست
بسمارڪ پنهنجي سياسي مخالفن، خاص طور تي سوشلسٽن کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ دنيا جي پهرين **فلاحي رياست** (Welfare State) جو بنياد وڌو، جنهن ۾ مزدورن لاءِ هيلٿ انشورنس ۽ پينشن جا پروگرام شامل هئا.
* **ڪلٽور ڪيمپ (Kulturkampf):** 1870ع واري ڏهاڪي ۾ هن ڪيٿولڪ چرچ جي اثر کي ختم ڪرڻ لاءِ هڪ ثقافتي جنگ شروع ڪئي، جيڪا گهڻي حد تائين ناڪام رهي.
* هن هڪ سخت انتظامي نظام (Bureaucracy) ذريعي حڪومت ڪئي، جتي طاقت جو مرڪز بادشاهه ۽ اعليٰ اشرافيه (Junkers) جي هٿ ۾ هو.

## پرڏيهي پاليسي
جرمنيءَ جي اتحاد کان پوءِ، بسمارڪ يورپ ۾ طاقت جي توازن کي برقرار رکڻ لاءِ سفارتڪاريءَ جو سهارو ورتو ته جيئن جرمنيءَ جو مقام محفوظ رهي. جيتوڻيڪ هو سامونڊي بيٺڪيت (Colonialism) جي خلاف هو، پر عوامي دٻاءُ سبب هن ڪجهه افريقي نوآبادين جي حصول جي به اجازت ڏني.

## استعيفيٰ ۽ وفات
1890ع ۾ نئين شهنشاهه **وليم ٻيون** سان اختلافن سبب کيس عهدي تان هٽايو ويو. هن پنهنجي آخري زندگي يادگيريون لکڻ ۾ گذاري ۽ 30 جولاءِ 1898ع تي وفات ڪئي. اڄ به بسمارڪ کي جرمنيءَ جي تاريخ جي عظيم ترين شخصيتن مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ سندس آمريت پسند حڪمرانيءَ تي تنقيد به ٿيندي آهي.

## حوالا

زمرو:جرمني جا چانسلر
زمرو:1815ع جون پيدائشون
زمرو:1898ع جون وفاتون
زمرو:جرمن سياستدان
شارلمين

**شارلمين** (Charlemagne؛ 748ع – 814ع)، جنهن کي **شارلي اعظم** يا **ڪارلس اعظم** پڻ چيو ويندو آهي، 768ع کان فرنڪس جو بادشاهه، 774ع کان لومبارڊز جو بادشاهه، ۽ 800ع کان **ڪيرولينجيئن سلطنت** جو شهنشاهه هو. هن اولهه ۽ وچ يورپ جي وڏي حصي کي متحد ڪيو. هو اولهه رومي سلطنت جي زوال کان تقريبن ٽي صديون پوءِ اولهه ۾ پهريون تسليم ٿيل شهنشاهه هو.

## عروج ۽ فتوحات
شارلمين ڪيرولينجيئن خاندان جي پيپن دي شارٽ جو پٽ هو. پنهنجي ڀاءُ ڪارلومن جي وفات کان پوءِ هو فرنڪس جو اڪيلو حڪمران بڻيو.
* هن لومبارڊز کي شڪست ڏئي اتر اٽليءَ تي قبضو ڪيو ۽ پوپ (Papacy) جو محافظ بڻيو.
* هن باويريا، سيڪسني ۽ اتر اسپين ۾ ڪامياب فوجي مهمون هلايون.
* هن پنهنجي فتوحات دوران عيسائيت کي زوردار طريقي سان پکيڙيو.
* هن بغداد جي عباسي خليفي **هارون الرشيد** سان پڻ سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا.

## شهنشاهه جو لقب ۽ سڌارا
800ع ۾ ڪرسمس جي موقعي تي، پوپ ليو ٽئين روم ۾ شارلمين جي تاج پوشي ڪئي ۽ کيس شهنشاهه قرار ڏنو. هي واقعو کيس **مقدس رومي سلطنت** (Holy Roman Empire) جو پيشرو بڻائي ٿو.
* **ڪيرولينجيئن ريناسنس:** شارلمين جي دور ۾ تعليم، فن، ۽ قانون ۾ وڏي ترقي ٿي، جنهن کي تاريخ ۾ "ڪيرولينجيئن ريناسنس" چيو ويندو آهي.
* هن انتظامي، تعليمي ۽ فوجي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون جن ايندڙ ڪيترن ئي صدين تائين يورپ جي شڪل برقرار رکي.

## وفات ۽ ورثو
شارلمين 814ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس پنهنجي گاديءَ جي هنڌ **آچن** (Aachen) ۾ دفن ڪيو ويو. کيس اڄ به **"يورپ جو پيءُ"** (Father of Europe) سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هو فرانس ۽ جرمني جهڙن جديد ملڪن جي باني شخصيتن مان هڪ آهي. يورپ جا ڪيترائي شاهي خاندان اڄ به پنهنجو نسب شارلمين سان ملائين ٿا.

## حوالا

زمرو:يورپ جي تاريخ
زمرو:فرانس جا بادشاهه
زمرو:814ع جون وفاتون
زمرو:جرمني جا حڪمران
نمونيا

**نمونيا** (Pneumonia) ڦڦڙن جي هڪ ساڙ واري حالت آهي جيڪا بنيادي طور تي ڦڦڙن جي انهن ننڍڙين هوا وارين ٿيلهين کي متاثر ڪري ٿي جن کي **ايلويولائي** (Alveoli) چيو ويندو آهي. هن مرض جي شدت معمولي کان وٺي موتمار تائين ٿي سگهي ٿي.

## علامتون ۽ تشخيص
نمونيا جي عام علامٽن ۾ شامل آهن:
* ريشي واري يا خشڪ کنگهه.
* تيز بخار ۽ سيءُ لڳڻ.
* ساهه کڻڻ ۾ سخت تڪليف.
* سيني ۾ سور، جيڪو کنگهڻ يا گهرو ساهه کڻڻ سان وڌي ٿو.

ڊاڪٽر هن جي تشخيص لاءِ مريض جو جسماني معائنو ڪن ٿا ۽ تصديق لاءِ **سيني جو ايڪسري** (Chest X-ray) يا رت جا ٽيسٽ ڪرائين ٿا.

## سبب ۽ ريسڪ فيڪٽرز
نمونيا اڪثر ڪري بيڪٽيريا يا وائرس جي انفيڪشن سبب ٿيندي آهي. ڪجهه حالتن ۾ هي فنگس جي ڪري به ٿي سگهي ٿي. ڪجهه بيماريون نمونيا جو خطرو وڌائي ڇڏين ٿيون، جهڙوڪ:
* سگريٽ نوشي جي عادت.
* شوگر (Diabetes) ۽ دل جا مرض.
* دمي (Asthma) يا ڦڦڙن جون ٻيون پراڻيون بيماريون (COPD).
* ڪمزور مدافعتي نظام (جهڙوڪ HIV/AIDS جي مريضن ۾).

## روڪٿام ۽ علاج
نمونيا کان بچاءُ جا ڪجهه اهم طريقا هي آهن:
1. **ويڪسينيشن:** انفلونزا ۽ بيڪٽيريا (Streptococcus pneumoniae) جي خلاف ويڪسين موجود آهي.
2. **صفائي:** هٿن کي بار بار صابڻ سان ڌوئڻ.
3. **علاج:** جيڪڏهن نمونيا بيڪٽيريا جي ڪري آهي ته ان جو علاج **اينٽي بائيوٽڪس** (Antibiotics) ذريعي ڪيو ويندو آهي. سخت حالت ۾ مريض کي اسپتال ۾ داخل ڪري آڪسيجن ڏني ويندي آهي.

## عالمي اثر
هر سال دنيا ۾ تقريبن **450 ملين** ماڻهو نمونيا جو شڪار ٿين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ اٽڪل 40 لک موت واقع ٿين ٿا. هي بيماري خاص طور تي ننڍڙن ٻارن، ٻڍڙن ۽ انهن ماڻهن لاءِ وڌيڪ خطرناڪ آهي جيڪي اڳ ئي ڪنهن پراڻي مرض ۾ مبتلا هجن.

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون
زمرو:طبي حالتون
فروڊرڪ شوپن

**فريڊرڪ فرانسوئا شوپن** (Frédéric François Chopin؛ 1 مارچ 1810ع – 17 آڪٽوبر 1849ع) رومانوي دور جو هڪ نامور پولش موسيقيڪار ۽ پيانو نواز هو. هن بنيادي طور تي سولو پيانو لاءِ موسيقي ترتيب ڏني ۽ کيس پنهنجي دور جي "شاعراڻي جينيئس" طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس موسيقيءَ جي نفاست ۽ فني مهارت جو اڄ به پوري دنيا ۾ ڪو مٽ ناهي.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
شوپن پولينڊ ۾ پيدا ٿيو ۽ وارسا ۾ وڏو ٿيو. هو ننڍپڻ کان ئي موسيقيءَ ۾ غير معمولي صلاحيتن جو مالڪ هو. 20 سالن جي عمر ۾ پولينڊ ڇڏڻ کان اڳ هن پنهنجي ابتدائي تعليم مڪمل ڪئي ۽ ڪيترائي فن پارا تخليق ڪيا. 21 سالن جي ڄمار ۾ هو پيرس ۾ آباد ٿيو، جتي هن سڄي زندگي گذاري.

## پيرس ۾ زندگي ۽ فن
پيرس ۾ شوپن وڏي پئماني تي عوامي پرفارمنس ڏيڻ بدران خانگي محفلن (Salons) ۾ وڄائڻ کي ترجيح ڏيندو هو. هن پنهنجي گذر سفر لاءِ پيانو سيکارڻ ۽ پنهنجي ڌنن (Compositions) کي وڪڻڻ جو ذريعو اختيار ڪيو.
* هن جي دوستي مشهور موسيقيڪار **فرانس لسٽ** (Franz Liszt) سان هئي.
* هن جو مشهور فرانسيسي ليکڪا **جارج سينڊ** (George Sand) سان هڪ ڊگهو پر ڏکيو تعلق رهيو.
* هن جي صحت اڪثر خراب رهندي هئي ۽ هو 39 سالن جي ننڍي عمر ۾ پيرس ۾ وفات ڪري ويو.

## موسيقيءَ جو انداز ۽ خاصيتون
شوپن جي سموري موسيقيءَ جو مرڪز **پيانو** آهي. هن جي ڪمن ۾ مازورڪا (Mazurkas)، والٽز (Waltzes)، نوڪٽرنز (Nocturnes) ۽ پولونيڪ (Polonaises) شامل آهن.
1. **فني مهارت:** سندس ڌنون فني طور تي تمام ڏکيون آهن پر اهي پيانو جي صلاحيتن کي نئين بلنديءَ تائين وٺي وڃن ٿيون.
2. **قومپرستي:** هن جي موسيقيءَ ۾ پولينڊ جي لوڪ موسيقيءَ جو گهرو اثر نظر اچي ٿو، جنهن کيس پولينڊ جي قومي سڃاڻپ جو هڪ حصو بڻائي ڇڏيو.
3. **جدت:** هن موسيقيءَ جي فارم ۽ هارمونيءَ ۾ نيون ايجادون ڪيون جيڪي اڄ به موسيقي سکندڙن لاءِ مشعل راهه آهن.

## ورثو
شوپن جي ياد ۾ وارسا ۾ **فريڊرڪ شوپن انسٽيٽيوٽ** قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو هر پنجن سالن کانپوءِ دنيا جو معتبر "انٽرنيشنل شوپن پيانو ڪمپيٽيشن" منعقد ڪرائيندو آهي.

## حوالا

زمرو:پولش موسيقيڪار
زمرو:پيانو نواز
زمرو:1810ع جون پيدائشون
زمرو:1849ع جون وفاتون
وائڪنگز

**وائڪنگز** (Vikings) قديم اسڪينڊينيويا (موجوده ناروي، سويڊن ۽ ڊينمارڪ) جا ملاح، جنگجو، واپاري ۽ قزاق هئا، جن 8هين صديءَ جي آخر کان 11هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين يورپ جي وڏي حصي تي حملا ڪيا، واپار ڪيو ۽ اتي آباديون قائم ڪيون. هن دور کي تاريخ ۾ **"وائڪنگ دور"** (Viking Age) چيو ويندو آهي.

## سامونڊي سفر ۽ فتوحات
وائڪنگز پنهنجي خاص ٻيڙين، جن کي **لانگ شپس** (Longships) چيو ويندو هو، جي ڪري مشهور هئا. اهي ٻيڙيون سمنڊ سان گڏوگڏ درياهن ۾ به هلي سگهنديون هيون.
* هنن برطانيه، آئس لينڊ، گرين لينڊ ۽ نيو فائونڊ لينڊ (اتر آمريڪا) تائين سفر ڪيو.
* اهي پهريان يورپي هئا جيڪي ڪولمبس کان صدين اڳ اتر آمريڪا پهتا.
* اوڀر ۾ هنن **ڪيوان روس** (Kievan Rus) جو بنياد وڌو، جيڪو اڳتي هلي روس، يوڪرين ۽ بيلاروس جو بنياد بڻيو.

## ثقافت ۽ سماج
عام تصور جي برعڪس، وائڪنگز صرف جنگجو نه هئا، پر اهي ماهر هاري، مهاڻا، ڪاريگر ۽ واپاري پڻ هئا.
* **ٻولي ۽ لکڻي:** اهي قديم نورس ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ پٿرن تي خاص نشانن (Runes) ذريعي لکندا هئا.
* **مذهب:** شروعات ۾ اهي قديم نارڊڪ خدائن (جهڙوڪ اوڊن ۽ ٿور) کي مڃيندا هئا، پر وقت گذرڻ سان عيسائيت اختيار ڪيائون.
* **قانون:** وائڪنگز وٽ پنهنجو قانوني نظام هو، جنهن ۾ فيصلا "ٿنگ" (Thing) نالي اسيمبليءَ ۾ ڪيا ويندا هئا.

## غلط فهميون ۽ سڃاڻپ
وائڪنگز بابت هڪ عام غلط فهمي اها آهي ته اهي سڱن وارا هيلمٽ (Horned Helmets) پائيندا هئا، پر آثار قديمه مان اهڙو ڪو به ثبوت نه مليو آهي. اهو تصور 19هين صديءَ جي مصورن ۽ ڊراما نگارن پاران پيدا ڪيو ويو هو.

## ورثو
وائڪنگز يورپ جي سياست، سماج ۽ ٻولين (خاص طور تي انگريزي ٻولي) تي گهرا اثر ڇڏيا. نارمنڊي (فرانس) جا "نارمن" اصل ۾ وائڪنگز هئا جن اتي آبادي قائم ڪئي هئي.

## حوالا

زمرو:يورپ جي تاريخ
زمرو:اسڪينڊينيويا
زمرو:وائڪنگز
موت جي سزا

**موت جي سزا** (Capital Punishment)، جنهن کي **ڦاسي** يا **عقوبتِ موت** به چيو ويندو آهي، رياست پاران ڪنهن سنگين ڏوهه جي بدلي ۾ ڏني ويندڙ اهڙي سزا آهي جنهن ۾ ڏوهاريءَ جي حياتي ختم ڪئي ويندي آهي. جنهن قيديءَ کي اها سزا ٻڌائي ويندي آهي، ان کي "موت جي قطار" (Death Row) تي سمجهيو ويندو آهي. لفظ "Capital" لاطيني ٻوليءَ جي لفظ "Caput" مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سسي" يا "مٿو"، ڇاڪاڻ ته قديم دور ۾ سسي ڌار ڪري اها سزا ڏني ويندي هئي.

## سنگين ڏوهه (Capital Crimes)
اهي ڏوهه جن جي سزا موت ٿي سگهي ٿي، انهن کي "سنگين ڏوهه" چيو ويندو آهي. انهن ۾ شامل آهن:
* **انسانيت خلاف ڏوهه:** قتل، قتلِ عام (Genocide)، دهشتگردي، ۽ جنگي ڏوهه.
* **رياست خلاف ڏوهه:** غداري (Treason)، جاسوسي، ۽ بغاوت.
* **ٻيا ڏوهه:** ڪجهه ملڪن ۾ منشيات جي اسمگلنگ، زنا، ۽ اغوا لاءِ پڻ اها سزا مقرر آهي.

## عالمي صورتحال
2021ع جي انگن اکرن موجب، دنيا ۾ موت جي سزا بابت صورتحال هيٺين طرح آهي:

جيتوڻيڪ اڪثر ملڪن اها سزا ختم ڪري ڇڏي آهي، پر دنيا جي اڌ کان وڌيڪ آبادي اهڙن ملڪن ۾ رهي ٿي جتي اڃا به موت جي سزا قانوني طور موجود آهي (جهڙوڪ چين، آمريڪا، ۽ پاڪستان).

## بحث ۽ تڪرار
موت جي سزا هڪ انتهائي تڪراري موضوع آهي.
* **مخالفت:** ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ گڏيل قومون (UN) ان کي انساني حقن جي خلاف ورزي قرار ڏين ٿيون. انهن جو چوڻ آهي ته هيءَ سزا "جيئڻ جي حق" جي نفي ڪري ٿي.
* **حمايت:** حمايتي دليل ڏين ٿا ته هيءَ سزا سنگين ڏوهن جي روڪٿام لاءِ ضروري آهي ۽ مظلوم کي انصاف فراهم ڪري ٿي.

## حوالا

زمرو:قانون
زمرو:سزائون
زمرو:انساني حق
صنعتي انقلاب

**صنعتي انقلاب** (Industrial Revolution) عالمي معيشت ۾ هڪ اهڙو عبوري دور هو جنهن ۾ دستي پيداوار جي طريقن جي جاءِ مشينن ورتي. هن جي شروعات 1760ع جي لڳ ڀڳ برطانيه مان ٿي ۽ 1840ع تائين هي سڄي يورپ ۽ آمريڪا ۾ پکڙجي ويو. هي انقلاب زراعت کانپوءِ انساني تاريخ جو سڀ کان اهم واقعو آهي جنهن انساني زندگيءَ جي هر پهلوءَ کي تبديل ڪري ڇڏيو.

## اهم ايجادون ۽ تبديليون
صنعتي انقلاب دوران ڪيتريون ئي فني ۽ سائنسي ايجادون ٿيون جن پيداوار کي ڪيترائي ڀيرا وڌائي ڇڏيو:
* **ٽيڪسٽائيل انڊسٽري:** ڪپڙي جي صنعت پهرين هئي جنهن مشينن جو استعمال شروع ڪيو.
* **ٻاپھاري طاقت (Steam Power):** ٻاپھاري انجڻ جي ايجاد سان ڪارخانن ۽ آمد و رفت (ٽرينن ۽ جهازن) ۾ انقلاب اچي ويو.
* **لوهه ۽ ڪيميائي عمل:** لوهه کي ڳارڻ ۽ صاف ڪرڻ جا نوان طريقا متعارف ٿيا.
* **فئڪٽري سسٽم:** گهرن ۾ ڪم ڪرڻ جي بجاءِ مزدورن وڏن ڪارخانن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.

## انقلاب جا سبب
برطانيه هن انقلاب جو مرڪز هو ڇاڪاڻ ته:
# ان وٽ وڏيون نوآباديات (Colonies) هيون جتان کيس خام مال ملي ٿو.
# برطانيه ۾ ملڪيت جي حقن (Property Rights) بابت قانون مضبوط هئا.
# ڪوئلي ۽ لوهه جا ذخيرا گهڻي مقدار ۾ موجود هئا.
# واپار جي واڌاري ۽ سرمائيداري نظام کي هٿي ملي چڪي هئي.

## اثرات
صنعتي انقلاب جا اثر تمام گهڻا هئا:
* **معاشي واڌ:** في ماڻهو جي ڊي پي (GDP) ۾ پهريون ڀيرو مسلسل واڌ ٿي.
* **شهريت (Urbanization):** ماڻهو ٻهراڙين مان لڏي شهرن ۾ آباد ٿيا ته جيئن ڪارخانن ۾ ڪم ڪري سگهن.
* **رهڻ جو معيار:** گهڻي وقت کانپوءِ عام ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي جي معيار ۾ بهتري اچڻ شروع ٿي.
* **آباديءَ ۾ واڌ:** خوراڪ جي گهڻائي ۽ طبي سهولتن جي ڪري آبادي تيزيءَ سان وڌي.

## ٻيو صنعتي انقلاب
1870ع کانپوءِ "ٻيو صنعتي انقلاب" شروع ٿيو، جنهن ۾ فولاد (Steel) جي تياري، بجليءَ جو استعمال، ۽ ماس پروڊڪشن (Mass Production) جي شروعات ٿي. هن دور ۾ ٽيليگراف ۽ ريلوي نيٽ ورڪ سڄي دنيا کي پاڻ ۾ ملائي ڇڏيو.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:صنعتي انقلاب
زمرو:معاشي تاريخ
زمرو:برطانيه جي تاريخ
روشن خياليءَ جو دور

**روشن خياليءَ جو دور** (Age of Enlightenment) يورپي تاريخ جو اهو دور آهي جنهن ۾ عقل، دليل ۽ سائنسي سوچ کي روايتي مذهبي ۽ سياسي اختيارن تي فوقيت ڏني وئي. هن تحريڪ جي شروعات 17هين صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ 18هين صديءَ ۾ هيءَ پنهنجي عروج تي پهتي. هن دور يورپي سماج، سياست ۽ فلسفي ۾ انقلابي تبديليون آنديون.

## بنيادي اصول
روشن خياليءَ جي تحريڪ جا ڪجهه اهم بنياد هي هئا:
* **عقل ۽ دليل (Reason):** هر شيءِ کي منطق ۽ دليل جي ڪسوٽيءَ تي پرکڻ.
* **سائنسي طريقو:** تجربن ۽ مشاهدن ذريعي سچائيءَ تائين پهچڻ.
* **فرد جي آزادي:** انسان جي پيدائشي حقن ۽ آزاديءَ جو تحفظ.
* **سيڪيولرزم:** رياست ۽ مذهب کي الڳ ڪرڻ جي حمايت.

## اهم مفڪر ۽ شروعات
هن تحريڪ جي پاڙون **سائنسي انقلاب** ۾ هيون، جتي گليليو، نيوٽن ۽ بيڪن نوان سائنسي طريقا متعارف ڪرايا هئا. 
* **[[ڊيڪارٽ|رينيہ ڊيڪارٽ]]:** 1637ع ۾ سندس جملي "مان سوچيان ٿو، تنهنڪري مان آهيان" (Cogito, ergo sum) سان جديد فلسفي جو بنياد پيو.
* **[[جان لاڪ]]:** جنهن فطري حقن ۽ سماجي معاهدي (Social Contract) جو نظريو پيش ڪيو.
* **[[امانوئل ڪانت|امينيوئل ڪانٽ]]:** جنهن "ڄاڻڻ جي جرات ڪر" (Sapere aude) جو نعرو ڏنو.

## خيالن جي پکڙجڻ جا ذريعا
روشن خياليءَ جا نظريا صرف ڪتابن تائين محدود نه هئا، پر اهي نون ادارن ذريعي عوام تائين پهتا:
1. **ڪافي هائوس (Coffeehouses):** جتي سياست ۽ فلسفي تي بحث ٿيندا هئا.
2. **سيلون (Salons):** ادبي ۽ فڪري گڏجاڻيون.
3. **سائنسي اڪيڊميون:** جتي نيون ايجادون ۽ تجربا سامهون ايندا هئا.
4. **ڇپائيءَ جو فن:** ڪتابن، رسالن ۽ پيمفليٽس ذريعي خيالن جي تيزي سان پکڙجڻ.

## سياسي اثرات
هن دور جي خيالن بادشاهت جي مطلق العنان طاقت کي چيلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾:
* **آمريڪي انقلاب (1776ع)** ۽ **فرانسيسي انقلاب (1789ع)** برپا ٿيا.
* آئيني حڪومت ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جا تصور عام ٿيا.
* مذهبي تعصب جو خاتمو ٿيو ۽ رواداريءَ کي هٿي ملي.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:فلسفو
زمرو:يورپ جي تاريخ
زمرو:روشن خياليءَ جو دور
راڪ موسيقي

**راڪ ميوزڪ** (Rock music) مقبول موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي جنهن جي شروعات 1940ع جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ آمريڪا ۾ "راڪ اينڊ رول" جي نالي سان ٿي. هيءَ موسيقي آفريڪي-آمريڪي موسيقيءَ جي صنفن جهڙوڪ بلوز (Blues) ۽ رڌم اينڊ بلوز سان گڏ ڪنٽري ميوزڪ مان نڪتي آهي. راڪ ميوزڪ ۾ عام طور تي اليڪٽرڪ گٽار مرڪزي حيثيت رکي ٿو، جيڪو هڪ راڪ گروپ جي حصي طور بيس گٽار ۽ ڊرمز سان گڏ وڄايو ويندو آهي.

## تاريخ ۽ ارتقا
1960ع واري ڏهاڪي ۾ **دي بيٽلس** (The Beatles) جهڙن بينڊن موسيقيءَ جي هن صنف کي البم جي صورت ۾ مقبول بڻايو. ان دور ۾ ڪيتريون ئي نيون شاخون پيدا ٿيون:
* **سائيڪيڊيلڪ راڪ (Psychedelic rock):** جيڪو 1960ع جي هپي ڪلچر کان متاثر هو.
* **هيوي ميٽل (Heavy metal):** جنهن ۾ تيز ۽ گونجندڙ آواز تي زور ڏنو ويو.
* **پنڪ راڪ (Punk rock):** 1970ع جي آخر ۾ سماجي ۽ سياسي احتجاج طور سامهون آيو.

## صنف جي خاصيتون
راڪ ميوزڪ عام طور تي گيتن تي ٻڌل هوندي آهي جنهن جو ٽائيم سگنيچر $4/4$ هوندو آهي. هن ۾ "ورس-ڪورس" (Verse-chorus) فارم استعمال ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ هن صنف جا گيت رومانوي محبت بابت هوندا آهن، پر اڪثر ڪري سياسي ۽ سماجي موضوعن کي پڻ نشانو بڻايو ويندو آهي.

## سماجي اثر ۽ شماريات
راڪ ميوزڪ صرف موسيقي نه پر هڪ ثقافتي تحريڪ هئي. هن 1960ع جي "ڪائونٽر ڪلچر" ۽ 1970ع جي پنڪ سب ڪلچر کي جنم ڏنو. 
* **مقبوليت:** 1960ع کان 2010ع تائين هيءَ آمريڪا جي سڀ کان مشهور صنف رهي.
* **نسلي اثر:** راڪ جي شروعات ۾ سياهه فام آمريڪي موسيقارن (مثال طور چڪ بيري) جو $100\%$ ڪردار هو، پر 1960ع کانپوءِ هيءَ صنف اڇي چمڙي وارن (White) فنڪارن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي.
* **موجوده حيثيت:** 2010ع کانپوءِ هپ-هاپ (Hip-hop) جي وڌندڙ اثر سبب راڪ جي مقبوليت ۾ ڪجهه گهٽتائي آئي آهي، پر اڃا تائين هيءَ صنف تجارتي طور ڪامياب آهي.

## حوالا

زمرو:موسيقي
زمرو:راڪ ميوزڪ
زمرو:آمريڪي موسيقي
رچرڊ ويگنر

**وليم رچرڊ ويگنر** (Richard Wagner؛ 22 مئي 1813ع – 13 فيبروري 1883ع) هڪ جرمن موسيقيڪار، ٿيٽر ڊائريڪٽر ۽ مضمون نگار هو، جيڪو پنهنجي اوپرائن (Operas) جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. هن موسيقيءَ جي دنيا ۾ **"Gesamtkunstwerk"** (مجموعي فن پارو) جو تصور پيش ڪيو، جنهن جو مقصد شاعري، موسيقي، بصري فن ۽ ڊرامي کي هڪ ڪري پيش ڪرڻ هو.

## فني خاصيتون ۽ انقلاب
ويگنر جي موسيقي ٻين موسيقيڪارن کان مختلف هئي ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي اوپرائن لاءِ موسيقيءَ سان گڏ ڪهاڻي (Libretto) پڻ پاڻ لکندو هو. 
* **ليٽ موٽيف (Leitmotif):** هن موسيقيءَ ۾ "ليٽ موٽيف" جو استعمال ڪيو، جيڪي اهڙيون خاص ڌنون هونديون آهن جيڪي ڪنهن خاص ڪردار، جڳهه يا خيال سان جڙيل هونديون آهن.
* **ٽرسٽان ڪورڊ (Tristan chord):** هن جي اوپرا *Tristan und Isolde* ۾ استعمال ٿيندڙ جديد هارمونيءَ جديد ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو بنياد وڌو.

## بائيروٿ فيسٽيول هائوس
ويگنر پنهنجي فني خوابن کي پورو ڪرڻ لاءِ جرمنيءَ ۾ هڪ خاص اوپرا هائوس **"Bayreuth Festspielhaus"** تعمير ڪرايو. هن ٿيٽر ۾ اهڙيون تبديليون ڪيون ويون هيون (جهڙوڪ آرڪيسٽرا کي اسٽيج جي هيٺان لڪائڻ) ته جيئن تماشائين جو ڌيان مڪمل طور تي ڊرامي تي رهي. اڄ به هتي هر سال "بائيروٿ فيسٽيول" منعقد ٿيندو آهي جتي صرف ويگنر جا فن پارا پيش ڪيا ويندا آهن.

## تڪرار ۽ اثرات
ويگنر جي شخصيت تمام گهڻي تڪراري رهي آهي. سندس مذهبي، سياسي ۽ خاص طور تي سامي دشمني (Antisemitism) وارا خيال اڄ به بحث جو موضوع آهن. ان جي باوجود، 20هين صديءَ جي موسيقي، فلسفي، ادب ۽ ٿيٽر تي ويگنر جا اثر انتهائي گهرا آهن.

## مشهور فن پارا
* *Der Ring des Nibelungen* (چار اوپرائن جو سلسلو)
* *Tristan und Isolde*
* *Die Meistersinger von Nürnberg*
* *Parsifal*

## حوالا

زمرو:جرمن موسيقيڪار
زمرو:1813ع جون پيدائشون
زمرو:1883ع جون وفاتون
زمرو:اوپرا