open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ٽرانسوگزيانا

**ماورا النهر** يا **ٽرانس آگزيانا** (Transoxiana؛ لفظي طور تي 'آگزز ندي کان ٻاهر زمين'، جن کي هاڻي آمو دريا سڏيو ويندو آهي)، هيٺين وچ ايشيا ۾ واقع هڪ تاريخي علائقو آهي، جيڪو اڃ جي لڳ ڀڳ اوڀر ازبڪستان، اولهه تاجڪستان، ڏکڻ قازقستان جي ڪجهه علائقن، ترڪمانستان ۽ ڏکڻ ڪرغزستان جي ڪجهه علائقن تي مشتمل هو. اهو نالو پهريون ڀيرو سڪندر اعظم هن علائقي کي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ڏنو، جڏهن هنن جي فوجون هن علائقي کي فتح ڪيو. ممڪن آهي ته سڪندر اعظم جي ڏينهن ۾ هن علائقي جو ساڳيو يوناني نالو هوندو، پر اڳوڻو نالو هاڻي معلوم ناهي. جاگرافيائي طور تي، اهو ڏکڻ ۾ آمو دريا ندي ۽ اتر ۾ سير درياهه جي وچ وارو علائقو آهي.

**Transoxiana** or **Transoxania** (, now called the Amu Darya) is the Latin name for the region and civilization located in lower Central Asia roughly corresponding to eastern Uzbekistan, western Tajikistan, parts of southern Kazakhstan, parts of Turkmenistan and southern Kyrgyzstan. The name was first coined by Alexander the Great in the 4th century BC when Alexander's troops conquered the region. The region may have had a similar Greek name in the days of Alexander the Great, but the earlier name is no longer known. Geographically, it is the region between the rivers Amu Darya to its south and the Syr Darya to its north.

ماورا النهر جو علائقو فارس جي هخامنشي سلطنت جي صوبن  مان هڪ هو. صغديه جي نالي سان، ان کي تاريخي فارس جي اندر بيان ڪيو ويو هو. ان کي ايران کان الڳ ڪرڻ لاءِ،خاص طور تي سلطنت جي اتر اوڀر واري صوبي خراسان سان دار ڪرڻ لاء، هڪ اصطلاح جيڪي ساسانين جي دور سان شروع ٿي. جيتوڻيڪ ابتدائي عرب مورخ ۽ جاگرافيدان هن علائقي کي، هڪ تمام وڏو علائقو مقرر ڪندي، "خراسان" جي اصطلاح اندر فرض ڪرڻ جو رجحان رکندا هئا. خوارزم، صغديا، خاقانيا ۽ ختل جا علائقا ماورا النهر (Transoxiana) جي ڏاکڻي طرف  واقع هئا جڏهن ته خجند، اسرشيانا ۽ فرغانه اترئين حصي ۾ واقع هئا.

The region of Transoxiana was one of the satrapies (provinces) of the Achaemenid Empire of Persia under the name Sogdia. It was defined within the classical world of Persia to distinguish it from Iran proper, especially its northeastern province of Khorasan, a term originating with the Sasanians, although early Arab historians and geographers tended to subsume the region within the loosely defined term "Khorasan" designating a much larger territory. The territories of Khwarazm, Sogdiana, Chaghaniyan, and Khuttal were located in the southern part of Transoxiana; Chach, Osrushana, and Farghana were located in the northern part.

## اشتقاق

## تاريخ

## مذهب

## پڻ ڏسو

* باختر
* خوارزم
* عظيم خراسان 
* حصار شادمان

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:ماورا النهر
زمرو:ترڪستان
زمرو:ايشيا جا علائقا
زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ
زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي 
زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا 
زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي
زمرو:وچ ايشيا جا تاريخي علائقا
محمود غزنوي

**ابو القاسم محمود بن سبڪتگین** (فارسي: ابوالقاسم محمود بن سبکتگین، 2 آڪٽوبر 971 - 30 اپريل 1030)، عام طور تي **محمود غزنوي** جي نالي سان مشهور آهي، غزنوي سلطنت جو سلطان هو. هنن سال 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪيائين. هو عام طور تي پنهنجي اعزازي لقب "يمين الدوله" (رياست جو ساڄو هٿ) سان سڃاتو ويندو هو. سندس وفات وقت، سندس سلطنت هڪ وسيع فوجي سلطنت ۾ تبديل ٿي چڪي هئي، جيڪا موجوده اتر اولهه ايران کان وٺي هندستان جي ننڍي کنڊ ​​۾ پنجاب، ماورا النهر ۾ خوارزم ۽ مڪران تائين پکڙيل هئي.

فارسي ثقافت ۽ طرز حڪومت کي اختيار ڪندي، محمود پنهنجي اڳوڻن، سامانين جي بيوروڪريٽڪ، سياسي ۽ ثقافتي رسمن کي جاري رکيو. هن پنجاب ۾، خاص طور تي لاهور، هڪ شهر جيڪو هن فتح ڪيو تي مرڪزڪندي، مستقبل جي فارسي رياست لاءِ زمين هموار ڪيو. سندس گاديءَ جو هنڌ غزني اسلامي دنيا ۾، تقريبن بغداد جي اهم شهر جي مقابلي ۾،    هڪ اهم ثقافتي، تجارتي ۽ دانشورانه مرڪز ۾ تبديل ٿيو. گاديءَ جو هنڌ ڪيترن ئي ممتاز شخصيتن، جهڙوڪ البيروني ۽ فردوسي، کي اپيل ڪيو. 

محمود پنهنجي پيءُ جي وفات تي، پنهنجي ڀاءُ اسماعيل سان جانشيني جي مختصر جنگ  کان پوءِ،  27 سالن جي عمر ۾،    تخت تي ويٺو. هو پهريون حڪمران هو جنهن سلطان جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس طاقت جي حد کي، ساڳئي وقت ۾ عباسي خليفن جي بالادستي سان هڪ نظرياتي تعلق کي محفوظ رکندي، ظاهر ڪري ٿو. پنهنجي حڪومت دوران، هن 17 ڀيرا هندستان تي حملو ڪيو ۽ امير ترين شهرن ۽ مندرن جي شهرن جهڙوڪ مٿرا ۽ سومناٿ کي لُٽيو ۽ غزني ۾ پنهنجي گاديءَ جي جاءِ ٺاهڻ لاءِ مال غنيمت استعمال ڪيو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* UCLA website
* Mahmud of Ghazna Columbia Encyclopedia (Sixth Edition)
* Mahmud Encyclopædia Britannica (Online Edition)
* Ghaznavid Dynasty Encyclopædia Britannica (Online Edition)
* Ghaznavids and Ghurids Encyclopædia Britannica (Online Edition)
* History of Iran: Ghaznevid Dynasty
* Rewriting history and Mahmud of Ghazni
* https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0 آن لائن ڪاپي: آخري ڀيرو 11 آڪٽوبر 2007ع تي ايليٽ، سر ايڇ.ايم.، ڊوسن، جان پاران ايڊٽ ڪيو ويو. *[[هندستان جي تاريخ، جيئن ان جي پنهنجي تاريخدانن پاران ٻڌايو ويو آهي. غزنوين جو دور]] 
* [[تاريخ ياميني]]، يا Kitabu-l يامي [https://web.archive.org/web/20090803221351/http://www.infinityfoundation.com/ECITTarikhYaminiframeset.htm ابو نصر محمد بن محمد ال جبار العتبي]. 

* [https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201010&ct=0] Online Copy:Last Accessed 11 October 2007 Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. *The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period''
* Tarikh Yamini, or Kitabu-l Yami  of Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad al Jabbaru-l 'Utbi.

زمرو:محمود غزنوي
زمرو:مسلمان بادشاهه
زمرو:غزنوي سلطنت
زمرو:ايشيا ۾ بادشاهه 
زمرو:مسلمان شخصيتون
زمرو:971ع جون پيدائشون 
زمرو:1030ع جون فوتگيون
زمرو:هندستان ۾ 11هين صدي
زمرو:10هين صدي ۾ ايشيا ۾ بادشاهه 
زمرو:11هين صدي ۾ ايشيا ۾ بادشاهه
تاريخي جاگرافي

**تاريخي جاگرافي** (Historical Geography)، جاگرافي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا وقت سان گڏ جاگرافيائي رجحانن جي تبديليءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.  پنهنجي جديد شڪل ۾، اهو هڪ ترتيب ڏيڻ وارو شعبو آهي. جيڪو تاريخ، اينٿراپالاجي، ماحوليات، ارضيات، ماحولياتي اڀياس، ادبي اڀياس ۽ ٻين شعبن  سان گڏ موضوعي ۽ طريقائي هڪجهڙائي ٻنهي کي حصيداري ڪري ٿو.  جيتوڻيڪ تاريخي جاگرافي ۾ ڪم جي اڪثريت کي انساني جاگرافي سمجهيو ويندو آهي. اهو ميدان جاگرافيائي تبديلي جي مطالعي کي پڻ شامل ڪري ٿو، جيڪي بنيادي طور تي اينٿروپوجينڪ نه آهن. تاريخي جاگرافي اڪثر ڪري جاگرافي ۽ سماجي مطالعي ۾ اسڪولن ۽ يونيورسٽين جي نصاب جو هڪ اهم جزو آهي. تاريخي جاگرافي ۾ موجوده تحقيق چاليهه کان وڌيڪ ملڪن ۾ عالمن پاران ڪئي پئي وڃي.

## تصور
انساني جاگرافي جي هي ذيلي شاخ تاريخ، ماحولياتي تاريخ ۽ تاريخي ماحوليات سان ويجهڙائي سان لاڳاپيل آهي. 
* تاريخي جاگرافي اهو طئي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته ڌرتيءَ تي مختلف سماجن جون ثقافتي خاصيتون ڪيئن اڀريون ۽ ارتقا پذير ٿيون، انهن جي مقامي ماحول ۽ آس پاس سان انهن جي رابطي کي سمجهي. 
* وڌيڪ تازيون مطالعي غير روايتي طريقن جو استعمال ڪن ٿيون، جهڙوڪ نباتات ۽ آثار قديمه. 
## شعبي جي ترقي
## تاريخي جاگرافيدانن جي فهرست
* ايم. آر. جي. ڪونزن. 
* وليم ڪرونن. 
* وليم مورس ڊيويس. 
* جي جيانشيونگ. 
* پيٽرڪ گيڊس. 
* ايلزبيٿ گوٽسچاڪ. 
* ٽورسٽن هيگرسٽرينڊ.
* پيٽر هال. 
* ڪول هيرس. 
* هائو رينزي. 
* سعد بن جنيديل.
* اين ڪيلي نولز.
* راءِ ماروم. 
* ڊونالڊ ڊبليو. مينيگ. 
* برينڊن پليو.
* ڪارل او. سوئر.
* ٽين ڪيڪسيانگ. 
* چارلس ڊبليو جي وِٿرز.
* جان ڪرٽلينڊ رائٽ.
* پال ويڊل ڊي لا بلاخ. 
* شيونگ هيوزن. 
* يانگ شوجنگ.
* زو زينهي  
## وڏا ادارا
* تاريخي جاگرافي آمريڪي جيوگرافي ايسوسيئيشن آف جيوگرافرز جو خاص گروپ 
* رائل جيوگرافيڪل سوسائٽي جو تاريخي جاگرافي ريسرچ گروپ 
## مکيه رسالا
* تاريخي جاگرافي جو جرنل 
* تاريخي جاگرافي 
## پڻ ڏسو
* تاريخي ائٽلس

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Catchpole, Brian. *A Map History of the Modern World: 1890 to the Present Day*. 1972 ed. Agincourt, Ont.: Bellhaven House, 1972. *N.B*.: First ed. published in 1968; an earlier revision with corrections appeared in 1970; partly an atlas of historical geography, partly an atlas illustrating historical events and trends.  
* Baker, A.R.H. Geography and History: Bridging the Divide (Cambridge University Press, 2003)

زمرو:انساني جاگرافي
زمرو:تاريخي جاگرافي
زمرو:جاگرافي جون شاخون
لورا تعلقو

**لورا تعلقو** (اردو، هندڪو: تحصیل لورا) پاڪستان جي صوبي، خيبر پختونخوا جي ضلعي ايبٽ آباد جي هڪ انتظامي ذيلي ورهاست (تعلقو) آهي. اها ايبٽ آباد ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي ۽ پنجاب صوبي جي سرحد سان لڳندو آهي. اهو 187 چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي.

## حوالا

زمرو:لورا تعلقو
زمرو:ايبٽ آباد ضلعو
زمرو:خيبر پختونخوا جا تعلقا
شري ڪرشنا مندر، گوادر

**شري ڪرشنا مندر** (Shiri Krishna Temple)، مقامي طور تي "اوم مندر" جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بلوچستان جي شهر گوادر ۾ واقع هڪ هندو مندر آهي. اها گوادر جي تاريخي شاهي بازار علائقي ۾ واقع آهي ۽ ٽئين ايف پي مئرين ڪيمپ (گوادر مئرين ڪيمپ) جي سامهون واقع آهي. مندر سان گڏ هڪ سني مسجد ۽ هڪ اسماعيلي جماعت خانو آهي، هي شهر جي مذهبي هم آهنگي جي روايت جي مثال ڏئي ٿو.
## حوالا

زمرو:گوادر ضلعو
زمرو:ھندومت
زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ هندو مندر
قديم تاريخ

**قديم تاريخ** (Ancient History) لکڻ جي شروعات ۽ رڪارڊ ٿيل انساني تاريخ کان وٺي قديم دور جي آخر تائين هڪ دور آهي. رڪارڊ ٿيل تاريخ جو عرصو لڳ ڀڳ **5,000** سال آهي. سميري ڪينيفارم اسڪرپٽ جي ترقي سان شروع ٿئي ٿو. قديم تاريخ **3000** ق.م. کان **500**ع جي عرصي ۾ انسانن جي آباد ڪيل سڀني کنڊن کي ڍڪي ٿي. قديم دور جي آخر ۾ اسلام جي توسيع سان ختم ٿئي ٿي.

ٽن دورن جو نظام قديم تاريخ کي پٿر جي دور، ڪانسي جي دور ۽ لوهه جي دور ۾ ورهائي ٿو. رڪارڊ ٿيل تاريخ سان عام طور تي ڪانسي جي دور سان شروع ٿيندي سمجهي ويندي آهي. ٽنهي دورن جي شروعات ۽ پڄاڻي دنيا جي علائقن جي وچ ۾ مختلف آهي. ڪيترن ئي علائقن ۾ ڪانسي جو دور کي عام طور تي 3000 ق.م کان ڪجهه صديون اڳ شروع ٿيڻ سمجهيو ويندو آهي. جڏهن ته لوهه جي دور جو اختتام ڪجهه علائقن ۾ پهرين صدي قبل مسيح جي شروعات کان وٺي ٻين ۾ پهرين صدي عيسوي جي آخر تائين مختلف هوندو آهي.

قديم تاريخ جي دور جي دوران، دنيا جي آبادي ۾ تيزي سان واڌ ٿي رهي هئي، ڇاڪاڻ ته جديد پٿر جي دور جو انقلاب مڪمل طور تي ترقي ڪري رهيو هو. 10,000 ق.م ۾ دنيا جي آبادي اندازاً 20 لک هئي. 3000 ق.م تائين اها وڌي 4 ڪروڙ 50 لک ٿي وئي. 1000 ق.م ۾ لوهه جي دور تائين، آبادي وڌي 7 ڪروڙ 20 لک وئي. 500 عيسوي ۾ قديم دور جي آخر تائين، دنيا جي آبادي 20 ڪروڙ 90 لک ٿي وئي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
### ويب سائيٽون
* World History Encyclopedia
* Ancient Civilizations&nbsp;– British Museum's website on various topics of ancient civilisation
* Ancient history sourcebook
* The Perseus digital library
* Barrington Atlas of the Greek and Roman world

### ڊائريڪٽريون
* Ancient History – Academic Info: directory of online resources for the study of ancient history.
* Ancient History Resources : Ancient history research links for high school and college students.

زمرو:تاريخ
زمرو:قديم تاريخ
زمرو:تاريخي دور
پارڪ

**پارڪ** عوام جي تفريح لاءِ ھڪ جڳھ کي چيو ويندو آھي جتي ماڻهو فارغ وقت گذارڻ ويندا آھي. ماڻهن جي طبيعت خوشگوار ڪرڻ لاءِ پارڪ ۾ مختلف گل، ٻوٽا ۽ وڻ لڳايا ويندا آھن ۽ پاڻيءَ جا ھٿرادو واھ ۽ تلاءَ پڻ تعمير ڪيا ويندا آھن. ڪيترن ئي پارڪن ۾ ٻارن جي راند کيڏڻ لاءِ ميدان ۽ جهولا بہ ھوندا آھن. جڏھن تہ وڏن جي لاءِ ورزش جي جڳھ ۽ سامان ۽ پنڌ ڪرڻ جي واٽ پڻ ھوندي آھي. اتي ويھڻ لاءِ بينچون بہ رکيل ھونديون آھن. پارڪن ۾ کاڌي پيتي جا اسٽال بہ لگل ھوندا آھن. ماڻھن جي سھولت لاءِ پارڪن ۾ پاڻي جا ڪولر، پائخانا بہ ٺھيل ھوندا آھن. گهڻي سھولت وارن پارڪن ۾ مطالعي ۽ عبادت جون جڳھون پڻ ڏنل ھونديون آھن.
ريسٽورنٽ

**ريسٽورنٽ** کاڌي پيتي جي لاءِ ھڪ ڪاروباري جڳھ ھوندي آھي جتي ماڻهو دوستن ۽ عزيزن سان گڏ فارغ وقت ۾ يا ڪنھن خاص موقعي جھڙوڪ جنم ڏينھن، ڀليڪار، الوداع، شادي، وغيرہ تي کاڌو پيتو کائڻ ويندا آھن. عام طور ريسٽورنٽن تي مختلف کاڌا پيش ڪيا ويندا آھن. جڏھن تہ خاص ريسٽورنٽ ڪنھن ملڪ يا علائقي يا کاڌي جو مخصوص قسم پنھنجن گراهڪن کي پيش ڪندا آھن. اھڙي طرح موسم جي حساب سان پڻ کاڌا پيتا بدلجندا رھندا آھن.
ٽامي جو دور

**ٽامي جو دور** (Chalcolithc) هڪ آثار قديمه وارو دور هو جنهن ۾ پگھريل ٽامي جي وڌندڙ استعمال جي خاصيت هئي. اهو پٿر جي جديد دور جي پٺيان ۽ ڪانسي جي دور کان اڳ جو دور هو. اهو مختلف علائقن ۾ مختلف دورن ۾ ترقي ڪيو، پر اهو دنيا جي ڪجهه حصن ۾ غير حاضر رهيو، جهڙوڪ روس، جتي پٿر ۽ ڪانسي جي دورن جي وچ ۾ ڪا به چڱي طرح بيان ڪيل ٽامي جو دور نه هو. هن دور ۾ پٿر جا اوزار اڃا تائين بنيادي طور تي استعمال ڪيا ويا.

ٽامي جو دور ٽامي جي ڪچڌات جي شروعاتي ٿڌي ڪم کي ڍڪي ٿو، جهڙوڪ اتر آمريڪا جو "گريٽ ليڪس اولڊ ڪاپر ڪمپليڪس" جي لڳ ڀڳ 6,500 ق.م. کان پوء ٽامي جي پگھلڻ واري ثقافتن ذريعن ڏيکاريل آهي. سربيا ۾ روڊنڪ جبل تي، بيلووڊ جي آثار قديمه واري جڳهه تي، ٽامي کي تيز گرمي پد تي پگھلائڻ جو، دنيا جو سڀ کان پراڻو محفوظ طور تي تاريخ وارو ثبوت آهي (5,000 ق.م کان). يورپ ۾ ٽامي جي دور کان ڪانسي جي دور ۾ منتقلي 5هين صدي جي آخر ۽ 3 هين صدي جي آخر ۾ ٿي. قديم ويجهي اوڀر ۾، ٽامي جو دور تقريبن ساڳئي دور کي ڍڪيندو آهي، جيڪو 5هين صدي جي آخر ۾ شروع ٿيو ۽ تقريبن هڪ هزار سال تائين رهيو، ۽ پوء ابتدائي ڪانسي جي دور جو شروعات ٿيو. 

سال 2013ع ۾ جرنل "اينٽيڪوٽي" ۾ هڪ مطالعي ۾ پلونڪ آثار قديمه واري ماڳ مان ٽين-ڪانسي جي ورقن جي دريافت ۽ انهي سان گڏ بلغاريا ۽ سربيا مان 14 ٻئي شيئن  جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪا لڳ ڀگ 4,650 ق.م جون آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 

زمرو:تاريخي دور
زمرو:ٽامي جو دور
کارادر

**کارادر** (اردو: کھارادر) پاڪستان جي شهر ڪراچي جي ڪراچي ضلعو (ڏکڻ) ۾ هڪ پاڙو آهي. کارادر ۽ ان جي ڀرپاسي وارا ميٺادر ۽ جوڙيا بازار گڏجي ڪراچي جو اصل مرڪز بڻجن ٿا.

## حوالا

زمرو:ڪراچي جا پاڙا
زمرو:ڪراچي ضلعو
زمرو:ڪراچي ضلعي جا پاڙا
زمرو:ڪراچي جا قديم پاڙا
زمرو:ڪراچي جا تاريخي علائقا
بينچ

**بينچ** ھڪ کان وڌيڪ ماڻھن جي ويھڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سازوسامان آھي. بينچ عام طور تي لوھ، ڪاٺ سان گڏ پلاسٽڪ استعمال ڪري ٺاھي ويندي آھي. ڪجهہ بينچن ۾ پٺ ۽ پاسي کي سھارو ڏيڻ لاءِ اڀيون پٽيون ۽ ٻانھون لڳايون وينديون آھن ۽ ڪجهہ بينچن ۾ اھي خصوصيتون ناھن ھونديون. بينچون اڪثر عوامي جڳھن جھڙوڪ ھوٽل، پارڪ، ريسٽورنٽ وغيرہ تي لڳل ھونديون آھن.
پاڪستان جي معدنيات جي فهرست

هي پاڪستان ۾ صوبن جي لحاظ کان ملندڙ، ڌاتو ۽ غير ڌاتو، ٻئي معدنيات جي فهرست آهي.

## کاڻ ڪني جا علائقا
معدنيات پاڪستان جي سڀني صوبن ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. انهن کي عام هنڌن تي يا انهن جي مقبوليت جي بنياد تي علائقن ۾ ڪڍيو وڃي ٿو. مختلف علائقن ۾ مختلف معدنيات پڻ ڪڍي سگهجن ٿيون. جهڙوڪ هندوڪش، هماليه ۽ قراقرم جبلن جا سلسلا. 

### پنجاب

## غير ڌاتو معدنيات
* برائن
* ڪيلسائيٽ
* ڪوئلو
* المينائيٽ
* ڪاولن
* لگنائيٽ 
* چونا پٿر
* سنگ مرمر
* ابرق (ميڪا) 
* فاسفورس 
* پوٽاش
* لوهه جي ڪچڌات
* ٽامي جي ڪچڌات
* تابڪاري معدنيات
* معدني لوڻ (لاهوري نمڪ)
* سليڪا ريت
* صابڻ پٿر 
* گندرف
* يورينيم
* ورميڪيولائٽ
* ڪرومائيٽ
* جپسم

## قيمتي پٿر

جواهر، جنهن کي نيم قيمتي پٿر يا جواهر پڻ چيو ويندو آهي، اها معدنيات آهن جيڪيون زيورن ۽ سينگار جي مقصدن لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. پاڪستان جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا اعليٰ معيار جا جواهر پٿر سان مالا مال آهن. ڪجهه اهم جواهر پٿر هيٺ ڏنل آهن؛

 پيريڊوٽ

 اڪوامرين 

* پکراج - مختلف رنگن ۾ جن ۾ واڱڻائي، گلابي، سونهرا ۽ شمپئن شامل آهن. 
* ياقوت 
* زمرد 
* بسٽنيسائيٽ - ناياب زمين معدنيات 
* زينوٽم - ناياب زمين معدنيات 
* اسفين
* ترملين 
* مختلف قسمن جا ڪوارٽز 
* هيرا
* انهن جواهر جي مکيه کان کني جا علائقا خيبر پختونخوا، گلگت بلتستان ۽ بلوچستان ۾ آهن.

## پڻ ڏسو
## حوالا

زمرو:پاڪستان جي معدنيات
زمرو:پاڪستان جا قدرتي وسيلا
زمرو:پاڪستان جي معيشت
زمرو:پاڪستان
هماليائي لوڻ

**هماليه لوڻ** (Himalayan Salt)، گلابي لوڻ ۽ لاهوري لوڻ پڻ چيو وڃي ٿو، پاڪستان جي صوبي، پنجاب جي ضلعي جهلم جي سالٽ رينج جي کيوڙه جي کان مان ڪڍيل پٿريلو لوڻ (هالائيٽ) آهي. لوڻ، جيڪو اڪثر ڪري ڪجهه معدنيات جي موجودگي جي ڪري گلابي رنگ جو هوندو آهي، بنيادي طور تي عام لوڻ جي جاء  تي کاڌي ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي پر اهو آرائشي شين، ليمپن ۽ اسپا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. هن کي اڪثر ڪري غير ثابت ڪيل دعون سان پروموٽ ڪيو ويندو آهي ته اها صحت لاء فائده مند آهي.

زمرو:پاڪستان جي معدنيات
زمرو:مصالحا
باڪسائيٽ

**باڪسائيٽ** (Bauxite؛ )  باڪسائٽ هڪ گاد وارو پٿر آهي جنهن ۾ ايلومينيم جو مقدار نسبتاً وڌيڪ آهي. اهو دنيا ۾ ايلومينيم ۽ گيليم جو مکيه ذريعو آهي. باڪسائٽ گهڻو ڪري ايلومينيم معدنيات گبسائٽ (Al(OH)3)، بوهمائيٽ (**γ-AlO(OH)**) ۽ ڊائاسپور (**α-AlO(OH)**) تي مشتمل هوندو آهي، ٻن لوھه جي آڪسائڊ گوئٿائٽ (**FeO(OH)**) ۽ هماتائٽ (**Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>**)،  ايلومينيم مٽيءَ معدنيات ڪولانائٽ  (Al2Si2O5(OH)4) ۽ ٿوري مقدار ۾ اناٽيس (**TiO<sub>2</sub>**) ۽ ايلمينائيٽ (FeTiO3 يا FeO*TiO2) سان مڪس ٿيل ملندو آهي.  باڪسائٽ چمڪ ۾ مدھم نظر اچي ٿو ۽ رنگ ڳاڙهو ناسي، اڇو يا ڀورو هوندو آهي.

سال1821عع ۾، فرانسيسي ماهر ارضيات، پيئري برٿيئر ڏکڻ فرانس جي پرووينس ۾ ليس باڪس ڳوٺ جي ويجهو باڪسائيٽ دريافت ڪيو، جيڪو نالي جو اصل آهي.

## تشڪيل

## پيداوار ۽ ذخيرا

## ايلومينيم جي پيداوار

## سماجي حفاظت

## گيليم جو ذريعو

## سماجي-ماحولياتي اثر

## پڻ ڏسو

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* USGS Minerals Information: Bauxite 
* Mineral Information Institute
* usgs.gov (Mineral Commodity Summaries 2025): Bauxite)

زمرو:معدنيات
زمرو:ريگولٿ
زمرو:ويٿرنگ
زمرو:کاڻ ڪني
زمرو:گاد وارا پٿر
زمرو:ڪيميائي مرڪب
زمرو:ايلومينيم معدنياتون
زمرو:پاڪستان جي معدنيات
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
مصرون

هڪ **مصرع** (Alloy) ڪيميائي عنصرن جو هڪ آميزو آهي جنهن مان اڪثر ڪيسن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڌاتي عنصر هوندو آهي. جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن ڪڏهن عنصرن جي ميلاپ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. هتي صرف ڌاتن جا مصرع بيان ڪيا ويا آهن. ڌاتو مصرعن ۾ اڪثر اهڙي خاصيتون هونديون آهن، جيڪيون خالص عنصرن کان مختلف هونديون آهن جن مان اهي ٺاهيا ويندا آهن. تجارتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڌاتن جي وڏي اڪثريت انهن جي خاصيتن يا رويي کي بهتر بڻائڻ لاءِ مصرع ڪئي ويندي آهي. جهڙوڪ وڌندڙ طاقت، سختي يا سنکنرن جي مزاحمت. ڌاتو کي انهن جي مجموعي قيمت کي گهٽائڻ لاءِ پڻ مصرع ڪري سگهجي ٿو. مثال طور سون ۽ ٽامي جا مصرع.

هڪ ڌاتو جي مصرع ۾، عام طور تي ڪيميائي مرڪبن ۾ ملندڙ ڪيميائي بانڊ جي بدران، ايٽم ڌاتو بانڊنگ (Metallic Bonding) سان ڳنڍيل هوندا آهن. مصرع جي جزن کي عام طور تي، عملي ايپليڪيشنن لاءِ، مايو جي شرح (%) سان ماپيو ويندو آهي ۽ بنيادي سائنس جي مطالعي لاءِ ايٽمي ڀاڱي ۾ ماپيون ويندو آهي. مصرعن کي عام طور تي متبادل يا انٽرسٽيشل مصرعن جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي، جيڪو ايٽمي ترتيب تي منحصر ڪري ٿو جيڪا مصرع ٺاهيندا آهن. انهن کي وڌيڪ طور تي هم جنس (هڪ مرحلو تي مشتمل) يا متفاوت (ٻه يا وڌيڪ مرحلن تي مشتمل) يا انٽرميٽلڪ طور درجه بندي ڪري سگهجي ٿو. هڪ مصرع ڌاتو عنصرن جو هڪ مضبوط حل ٿي سگهي ٿو. هڪ مرحلي وارو، جتي سڀئي ڌاتو ڪرسٽل ساڳئي ساخت جا آهن يا ڌاتوئي مرحلن جو مرڪب، ٻه يا وڌيڪ حل، ڌاتو اندر مختلف ڪرسٽل جو مائڪرو اسٽرڪچر ٺاهڻ ٿا.

مصرعن جي مثالن ۾ ڳاڙهو سون (سون ۽ ٽامو) اڇو سون (سون ۽ چاندي)، اسٽرلنگ چاندي (چاندي ۽ ٽامو)، اسٽيل يا سليڪون اسٽيل (ترتيب سان غير ڌاتوئي ڪاربان يا سليڪون سان لوهه)، سولڊر، پيتل، پيوٽر، ڊورالومين، ڪانسي ۽ املگام شامل آهن. مصرع مختلف قسم جي ايپليڪيشنن، عمارتن کان وٺي گاڏين تائين، سرجري جي اوزارن تائين، ۽ هر شيءِ ۾ استعمال ٿيندڙ اسٽيل جي مصرعن کان وٺي، خلائي صنعت ۾ استعمال ٿيندڙ قيمتي ٽائيٽينيم مصرعن تائين، غير چمڪندڙ اوزارن لاءِ بيريليم-ڪاپر مصرعن تائين ۾ استعمال ٿيندا آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* 

زمرو:مصرع
زمرو:ڪيميا
زمرو:ڌاتو سازي
پاڪستان جي ارضيات

**پاڪستان جي ارضيات** (Geology of Pakistan) ۾ مختلف قسم جون زميني شڪليون شامل آهن، جيڪيون پاڪستان کي ٺاهيندڙ زمين کي ٺاهينديون آهن، جيڪي ان جي ارضياتي تاريخ ۽ گذريل ڪجهه ملين سالن کان ان جي آبهوا جو ميلاپ آهن.

جيولوجيڪل سروي اف پاڪستان ملڪ جي ارضيات جي مطالعي لاءِ ذميوار هڪ اعليٰ ادارو آهي. 

## ٽيڪٽونڪ زون

پاڪستان ارضياتي طور تي هندستاني ۽ يوريشيائي ٽيڪٽونڪ پليٽن ٻنهي سان اوورليپ ڪري ٿو جتي ان جا سنڌ ۽ پنجاب صوبا هندستاني پليٽ تي آهن جڏهن ته بلوچستان جا اولهه وارا حصا ۽ خيبر پختونخوا جا ڪجهه حصا يوريشيائي پليٽ تي آهن جنهن ۾ بنيادي طور تي ايراني پليٽو شامل آهي جيتوڻيڪ هندستاني پليٽ تي پهچندو آهي، جيتوڻيڪ انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ عربي پليٽ ۽ افغان-پاڪستان سرحد کان هندوڪش جبل سان لڳندو آهي. آزاد ڪشمير مغربي هماليه جي جبلن تي واقع آهي جڏهن ته اتر علائقا ڏکڻ ايشيا جي تقريبن اترئين ڇيڙي تي واقع آهن، گهڻو ڪري خطو گريٽر هماليه جبل واري علائقي جو حصو آهي جيڪو وچ ايشيا جي تمام گهڻو ويجهو آهي ۽ ان ڪري پرتشدد زلزلن جو شڪار آهي جتي ٻه هندستاني ۽ يوريشيائي ٽيڪٽونڪ پليٽون ٽڪرائجي ويون جنهن جي ڪري اهو علائقو دنيا جي بلند ترين جبلن تي مشتمل آهي.

## زلزلا
مکيه مضمون: پاڪستان ۾ زلزلن جي فهرست

ڇاڪاڻ ته اهو ٽيڪٽونڪ پليٽن جي مرڪز ۾ آهي. پاڪستان ڪيترن ئي موتمار زلزلن جو شڪار رهيو آهي. 
## کان کني

Mining is an important industry in Pakistan. Pakistan has deposits of several mineral products including coal, copper, gold, chromite, mineral salt, bauxite and several other minerals. There are also a variety of precious and semi-precious minerals that are mined. These include peridot, aquamarine, topaz, ruby, emerald, rare-earth minerals bastnaesite and xenotime, sphene, tourmaline, and many varieties of quartz. 

The Pakistan Mineral Development Corporation is the responsible authority for the support and development of the mining industry. Gemstones Corporation of Pakistan looks after the interests of stake holders in gemstone mining and polishing as an official entity. Baluchistan province is the richest in mineral resources available in Pakistan. While recently coal deposits have been discovered in Thar, Sindh. Khyber Pakhtunkhwa is rich in gemstones. Most of the mineral gems found in Pakistan exist here. Apart from oil, gas and some mineral used in nuclear energy purposes which comes directly under federal control mining of other minerals is provincial issue. Currently around 52 minerals, are mined and processed in Pakistan.

## پيٽروليم وسيلا
## پڻ ڏسو
* پاڪستان جي معدنيات جي فهرست
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:پاڪستان
زمرو:پاڪستان جي ارضيات
کيوڙه لوڻ جي کاڻ

کيوڙه لوڻ جي کاڻ (Khewra Salt Mine؛ اردو: کھیوڑہ نمک کان)، ميئو لوڻ جي کاڻ پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ٻئي نمبر تي وڏي معدني لوڻ جي کاڻ آهي. هي دنيا جي ٻي وڏي لوڻ جي کاڻ آهي. پاڪستان جي صوبي، پنجاب جي ضلعي، جهلم جي علائقي کيوڙه ۾ واقع آهي.  هي کاڻ پوٺوهار پليٽو جي لوڻ واري حد (Salt Range) ۾ آهي. جيڪا پنجاب جي سنڌوءَ جي ميدان مان نڪرندي آهي.

هي کاڻ گلابي کيوڙه لوڻ جي پيداوار لاءِ مشهور آهي (اڪثر ڪري هماليائي لوڻ جي طور تي مارڪيٽ ڪئي ويندي آهي). ۽ اهو هڪ وڏو سياحتي ڪشش جو ماڳ آهي، جيڪا هر سال 250,000 سياحن کي راغب ڪري ٿو. 

ان جي تاريخ 326 قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي فوجن پاران ان جي دريافت سان تعلق رکي ٿي. پر ان مغل دور ۾ واپار شروع ڪيو. زميني سطح تي مکيه سرنگ 1872ع ۾ برطانوي راڄ دوران، هڪ مائننگ انجنيئر، ايڇ. وارٿ پاران تيار ڪئي وئي هئي. آزادي کان پوءِ، برطانوي معدني وسيلن (BMR) سال 1956ع تائين قبضو رکيو ۽ پوءِ پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (PIDC) سال 1965ع تائين کاڻ جي مالڪي ڪئي. سال 1965ع ۾ هندستان-پاڪستان جنگ کان پوءِ، ويسٽ پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (WPIDC) لوڻ جي کاڻ جو انتظام سنڀاليو ۽ سال 1974ع ۾، پاڪستان منرل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هن کان کي سنڀاليو، جيڪا اڃا تائين ملڪ ۾ لوڻ جو سڀ کان وڏو ذريعو آهي. کاڻ هر سال 3,50,000 ٽن کان وڌيڪ معدنيات لوڻ (تقريبن %99 خالص هالائيٽ) پيدا ڪري ٿي. هن کاڻ ۾ لوڻ جي ذخيرن جو اندازو 82 ملين ٽن کان 600 ملين ٽن تائين مختلف آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Mines – Pakistan Mineral Development Corporation
* Khewra Salt Mines Archived from the original on 19 June 2022. – Pakistan Mineral Development Corporation
*The Salt Range and Khewra Salt Mine – under UNESCO Tentative List for World Heritage Sites

زمرو:جهلم ضلعو 
زمرو:سالٽ ميوزيم 
زمرو:پاڪستان جي معدنيات 
زمرو:پاڪستان جا قدرتي وسيلا
زمرو:پاڪستان ۾ لوڻ جون کاڻون 
زمرو:پاڪستان جي کاڻ ڪني جون ڪمپنيون 
زمرو:جهلم ضلعي ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ
زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ
کيوڙه

**کيوڙه** (اردو ۽ پنجابي:کھیوڑہ) جهلم ضلعي جو ٻيو نمبر وڏو آبادي وارو شهر ۽ پنجاب، پاڪستان جي جهلم ضلعي جي تعلقي پنڊ دادن خان ۾ هڪ ننڍو شهر آهي. شهر انتظامي طور تي ٻن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي  ۽ کيوڙه لوڻ جي کاڻ جو مقام آهي. کيوڙه شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 80,000 آهي.

کيوڙه شهر کي "لوڻ جي بادشاهت" جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ان جو معدني لوڻ، هماليائي لوڻ جيڪو پاڪستان جي خالص لوڻ جي قدرتي ذريعي جو %98 آهي، کيوڙه جي کاڻ مان حاصل ڪيو وڃي ٿو. کيوڙه لوڻ جي کاڻ دنيا جي ٻي وڏي لوڻ جي کاڻ آهي، جيڪا ڪينيڊا جي جي صوبي اونٽاريو جي سيفٽو لوڻ جي کاڻ کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Official website of Khewra 

زمرو:تعلقي پنڊ دادن خان جون آباديون واريون جايون
زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر
زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ
زمرو:پنڊ دادن خان تعلقو
زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي جون يونين ڪائونسلون
زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي ۾ ڳوٺ
زمرو:پنڊ دادن خان تعلقي ۾ آبادي واريون جڳهيون
زمرو:جهلم ضلعي ۾ سياحت
انسانيت جا دور

يوناني ڏند ڪٿائن ۽ پوء جي رومن تشريح جي مطابق **انسان جا دور** انساني وجود جا تاريخي مرحلا آهن.

هيسوئڊ ۽ اووڊ ٻنهي ليکڪ انسانيت جي لڳاتار دورن جا احوال پيش ڪيا آهن، جيڪي هڪ اصل، ڊگهي عرصي کان گذري ويل دور کان ترقي ڪيا، جنهن ۾ انسان تقريبن الاهي وجود مان لطف اندوز ٿيا هئا، کان موجوده دور تائين، جن ۾ انسان بيشمار دردن ۽ برائين ۾ مبتلا آهن. قديم يونان ۽ روم مان بچيل ٻن بيانن ۾، وقت سان گڏ انساني حالت جي هن زوال کي علامتي طور تي ڌاتو، جيڪا قدر ۾ مستقل گهٽجي رهيون آهن ۽ سختي ۾ وڌي رهيو آهن، سان اشارو ڪيو ويو آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*انسان جي دور تي

زمرو:ڏندڪٿائون
زمرو:انساني ترقي
زمرو:انسان
زمرو:فلسفو ۽ سماج
زمرو:بشريات
زمرو:تاريخي دور
زمرو: تاريخ نويسي
زمرو:يوناني ڏندڪٿائون
زمرو:رومي اساطيري ادب
اسپرم وهيل

**اسپرم وهيل** (Sperm Whale) يا ڪيڪالوٽ، سائنسي نالو: فائيسٽر ميڪروسيفالس، ڏندن واري وهيل مڇين مان سڀ کان وڏي مڇي ۽ سڀ کان وڏو ڏندن وارو شڪار ڪندڙ جانور آهي. اها فائيسٽر نسل جو واحد زنده ميمبر آهي ۽ اسپرم وهيل جي سپر فيملي فائيسٽروئڊيا ۾، ڪوگيا نسل جي پگمي اسپرم وهيل ۽ ڊوارف اسپرم وهيل سان گڏ، ٽن موجوده نسلن مان هڪ آهي.

The **sperm whale** or **cachalot** (***Physeter macrocephalus***) is the largest of the toothed whales and the largest toothed predator. It is the only living member of the genus *[[Physeter]]* and one of three extant species in the sperm whale superfamily Physeteroidea, along with the pygmy sperm whale and dwarf sperm whale of the genus *[[Kogia]]*.

The sperm whale is a pelagic mammal with a worldwide range, and will migrate seasonally for feeding and breeding. Females and young males live together in groups, while mature males (bulls) live solitary lives outside of the mating season. The females cooperate to protect and nurse their young. Females give birth every four to twenty years, and care for the calves for more than a decade. A mature, healthy sperm whale has no natural predators, although calves and weakened adults are sometimes killed by pods of killer whales (orcas).

Mature males average  in length, with the head representing up to one-third of the animal's length. Plunging to , it is the third deepest diving mammal, exceeded only by the southern elephant seal and Cuvier's beaked whale. The sperm whale uses echolocation and vocalization with source level as loud as 236 decibels (re 1 μPa m) underwater, the loudest of any animal. It has the largest brain on Earth, more than five times heavier than a human's. Sperm whales can live 70 years or more.

Sperm whales' heads are filled with a waxy substance called "spermaceti" (sperm oil), from which the whale derives its name. Spermaceti was a prime target of the whaling industry and was sought after for use in oil lamps, lubricants, and candles. Ambergris, a solid waxy waste product sometimes present in its digestive system, is still highly valued as a fixative in perfumes, among other uses. Beachcombers look out for ambergris as flotsam. Sperm whaling was a major industry in the 19th century, depicted in the novel *[[Moby-Dick]]*. The species is protected by the International Whaling Commission moratorium, and is listed as vulnerable by the International Union for Conservation of Nature.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:وهيل
زمرو:سامونڊي جانور
مافوق الفطرت

**مافوق الفطرت** (Supernatural) اهڙا واقعا يا وجود آهن، جيڪا فطرت جي قانونن کان ٻاهر آهن. هي اصطلاح وچين دور جي لاطيني لفظ (supernaturalis) مان نڪتل آهي، جيڪو لاطيني super- 'مٿي، ٻاهر، ٻاهر' + natura 'فطرت' مان نڪتل آهي. جيتوڻيڪ "فطرت" جي نتيجي ۾ قديم دنيا کان وٺي ڪيترائي مطلب آهن، اصطلاح "مافوق الفطرت" وچين دور ۾ ظاهر ٿيو ۽ قديم دنيا ۾ موجود نه هو. 

مافوق الفطرت کي مذهبي ۽ لوڪ ڪهاڻين جي حوالي سان نمايان ڪيو ويو آهي، پر وڌيڪ سيڪيولر حوالي سان وضاحت جي طور تي پڻ نمايان ٿي سگهي ٿو، جيئن ته توهم پرستي يا غير معمولي ۾ عقيدي جي صورتن ۾. اصطلاح غير جسماني وجودن، جهڙوڪ روح، فرشتا، شيطان، ديوتا ۽ ديوين سان منسوب ڪيو ويو آهي. ان ۾ دعويٰ ڪيل صلاحيتون پڻ شامل آهن جيڪي اهڙن مخلوقات ۾ مجسم آهن يا مهيا ڪيون ويون آهن، جن ۾ جادو، ٽيليڪينيسس، ليويٽيشن، پري ڪوگنيشن ۽ ايڪسٽرا سينسري تصور شامل آهن.  

مافوق الفطرت مذهب لاءِ هائپرنيمڪ آهي. مذهب معياري مافوق الفطرت دنيا جا نظارا آهن، يا گهٽ ۾ گهٽ هڪ مافوق الفطرت خيالن کان وڌيڪ مڪمل آهن. مافوق الفطرت مافوق الفطرت جي پيروي آهي (عقيدت ۽ سبب ۽ جسماني قانونن جي خلاف ورزي نه). 
## تصور جو اشتقاق ۽ تاريخ
## علم الاهيات ۽ مابعدالطبعيات
## ثقافتي اڀياس
## مافوق الفطرت تصورات
## شڪ
## ڏندڪٿائن ۽ مشهور ثقافت ۾
## پڻ ڏسو
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:فطرت
زمرو:فلسفو
زمرو:خيالي وجود
فطرت جي سياحت

**قدرتي سياحت** هڪ اهڙي سياحت آهي جيڪا ڪنهن علائقي جي قدرتي ڪشش تي ٻڌل هوندي آهي، جنهن ۾ ان جي نباتات ۽ حيوانات شامل آهن. اهو جهنگلي جيوت جي سياحت ۽ ايڊونچر سياحت سان گڏ ٿي سگهي ٿي ۽ ان ۾ ماحولياتي سياحت پڻ شامل آهي، جيڪا خاص طور تي ماحولياتي تعليم ۽ ماحولياتي تحفظ تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ ستارن کي ڏسڻ جي مقصدن لاءِ سياحت ۽ ٻيا ڪيترائي قسم شامل آهن، مثال طور سائيڪل هلائڻ واري سياحت ۽ پکين کي ڏسڻ واري سياحت. قومي پارڪ قدرتي سياحت سان ويجهڙائي سان لاڳاپيل ٿي ويا آهن.   قدرتي سياحت ماحول تي منفي اثر وجهي سگهي ٿي ۽ ان کي گهٽائڻ لاءِ طريقا موجود آهن. 

اها باقي قدرتي علائقن کي مقامي برادرين ۽ زميندارن لاءِ وڌيڪ قيمتي بڻائي تحفظ کي فروغ ڏيڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:فطرت
زمرو:سياحت
بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر

18هين صديءَ تائين بمبئي ستن ٻيٽن تي مشتمل هو، جيڪي اُٿلي سمنڊ ذريعي هڪ ٻئي کان الڳ هئا. اهي ست ٻيٽ عربي سمنڊ ۾ هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري کان پري واقع هڪ وڏي ٻيٽاڻي سلسلي (archipelago) جو حصو هئا. شهر جي قيام جي صحيح تاريخ واضح نه آهي، پر مورخن موجب منظم شهري آبادي سترهين صديءَ جي آخر ڌاري وجود ۾ آئي، جڏهن برطانوي حڪومت پورچوگيزن کان اهي ست ٻيٽ حاصل ڪري علائقي ۾ هڪ محفوظ مرڪز قائم ڪيو. انهن ٻيٽن برطانوي واپار لاءِ هڪ محفوظ بندرگاهه مهيا ڪيو، جڏهن⁠ته انهن جي الڳ جغرافيائي حيثيت خشڪيءَ کان ٿيندڙ حملي جا امڪان به گهٽائي ڇڏيا. ايندڙ ٻن صدين دوران، برطانيا علائقي تي پنهنجو تسلط مضبوط ڪيو—پهريان پورچوگيزن کان ٻيٽاڻي سلسلو مڪمل طور سنڀاليو ۽ پوءِ مرھٽن کي شڪست ڏئي اندروني علائقن تي به ڪنٽرول حاصل ڪيو.

بمبئي پريزيڊنسي برٽش انڊيا جي ٽن وڏين پريزيڊنسين مان هڪ هئي؛ ٻيون ٻه مدراس پريزيڊنسي ۽ بنگال پريزيڊنسي هيون. اها هندستاني برصغير جي مرڪزي-اولهه حصي ۾ عربي سمنڊ جي ڪناري واقع هئي. ان جي سرحدون اتر-اولهه، اتر ۽ اتر-اوڀر ۾ بلوچستان، پنجاب صوبي ۽ راجپوتانا ايجنسي سان ملنديون هيون؛ اوڀر طرف سينٽرل انڊيا ايجنسي، سينٽرل پراونسز اينڊ بيرار ۽ حيدرآباد رياست سان؛ جڏهن⁠ ته ڏکڻ ۾ مدراس پريزيڊنسي ۽ ميسور رياست سان سرحدون هيون. پريزيڊنسي سترهين صديءَ جي آخر ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ان جو نالو گاديءَ واري شهر بمبئي ۽ اُن ٻيٽ تان رکيو ويو، جنهن تي شهر تعمير ٿيو. 1906ع تائين، بمبئي پريزيڊنسي جي اختيار هيٺ علائقو ڏکڻ ۾ اتر ڪنارا (North Canara) کان وٺي اتر ۾ سنڌ تائين ڦهليل هو، جنهن ۾ هاڻوڪي پاڪستان جو سنڌ صوبو، موجوده گجرات رياست جا ڪجهه حصا ڪرناٽڪ رياست جو اتر-اولهه حصو، يمن ۾ برطانوي عدن وارو محفوظ علائقو، ۽ جديد مهاراشٽر جي اولهه وارا ٻه ڀاڱي ٽي حصا شامل ھئا .

برطانوي دور ۾، بمبئي جو گورنر پريزيڊنسي جو اعليٰ انتظامي ۽ سياسي عملدار هوندو هو. پريزيڊنسي جي انتظامي حڪومت گورنر جي هٿ هيٺ هلندي هئي. گورنر وٽ پريزيڊنسي اندر ساڳيا اختيار ۽ حق هوندا هئا، جهڙا گورنر جنرل آف انڊيا وٽ هئا، ۽ هو به ساڳئي طريقيڪار تي عمل ڪندو هو. بمبئي ۽ مدراس پريزيڊنسين جا گورنر، جيڪي 1858ع کان اڳ ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ ان کان پوءِ برطانوي تاج طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا، وائسراءِ کان پوءِ سڀ کان اهم عملدار سمجهيا ويندا هئا.

بمبئي قلعي کي 1770ع واري ڏهاڪي تائين بمبئي جي گورنر جي سرڪاري رهائشگاهه طور استعمال ڪيو ويو؛ ان کان پوءِ اها پريل (Parel) منتقل ڪئي وئي، ۽ هڪ صدي پوءِ، 1883ع ۾، رهائشگاهه مالابار هل منتقل ٿي.

ابراهام شپمين کي 1662ع ۾ بمبئي جو پهريون شاهي گورنر مقرر ڪيو ويو. 1668ع کان، چارلس ٻئين انهن ٻيٽن کي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي ليز تي ڏنو—جارج آڪسينڊن کي 23 سيپٽمبر 1668ع تي ڪمپنيءَ جو پهريون گورنر مقرر ڪيو ويو. 1687ع ۾، ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر سورت مان بمبئي منتقل ڪيو. 1858ع ۾، ڪمپني جي خاتمي کان پوءِ، برطانوي تاج ٻيهر هن علائقي تي سڌي سنئين قبضي جو اعلان ڪيو.  1947ع ۾ هندستان جي آزادي کان پوءِ، هن علائقي کي بمبئي رياست جي نالي سان ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. ڪيترين اڳوڻين پرنسلي رياستن جي ڀرپاسيءَ سان، جيڪي هندستاني يونين ۾ شامل ٿيون، بمبئي رياست جو علائقو وڌيو. آزادي کان پوءِ بمبئي جو پهريون ڀارتي گورنر راجا مهاراج سنگھ هو. 1 مئي 1960ع تي، بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو—گجراتي ڳالهائيندڙ علائقا گجرات رياست بڻايا ويا، جڏهن ⁠ته مرھٽي ڳالهائيندڙ علائقا (بمبئي رياست، سينٽرل پراونسز اينڊ بيرار، ۽ حيدرآباد رياست جا حصا) گڏ ٿي مھاراشٽر رياست ۾ شامل ٿيا. “گورنر آف بمبئي” جو لقب رکڻ وارو آخري شخص 1960ع ۾ سري پرڪاش هو.
سر سيمور فٽزجيرالڊ

**سر وليم رابرٽ سيمور ويزي-فٽزجيرالڊ**، جي سي ايس آء GCIE پروي ڪائونسل (1818 – 28 جون 1885)، هڪ اينگلو-آئرش سياستدان ۽ نوآبادي دور جو منتظم هو. هن 1858ع کان 1859ع تائين پرڏيهي معاملن جي رياستي انڊر سيڪريٽري طور خدمتون سرانجام ڏنيون، ۽ 1867ع کان 1872ع تائين بمبئي جو گورنر رهيو.

## پسمنظر ۽ تعليم
فٽزجيرالڊ، ٻئي بئرن فٽزجيرالڊ اينڊ ويزي جو ناجائز پٽ هو. هن تعليم ڪرائسٽ چرچ، آڪسفورڊ ۽ اوريل ڪاليج، آڪسفورڊ مان حاصل ڪئي، جتان هن 1837ع ۾ ڪلاسيڪس (قديم ادب) ۾ ڊگري حاصل ڪئي.

## سياسي ڪيريئر
فٽزجيرالڊ 1848ع ۾ ھورشيم مان پارليامينٽ جو ميمبر چونڊيو ويو، پر سندس خلاف درخواست (پٽيشن) داخل ٿيڻ تي تي ان جي چونڊ رد ڪئي وئي. 1852ع ۾ هو ٻيهر هورشيم مان چونڊيو ويو ۽ 1865ع تائين اها سيٽ برقرار رکي. هن 1858ع کان 1859ع تائين ڊربي جي چوڏهين ارل جي حڪومت هيٺ پرڏيهي معاملن جو انڊر سيڪريٽري طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

1866ع ۾ هن کي بمبئي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، ساڳئي وقت هن کي پروي ڪائونسل جو ميمبر بڻايو ويو، ۽ (17 آگسٽ 1887ع) کيس آرڊر آف دي اسٽار آف انڊيا جو نائٽ ڪمانڊر بڻايو ويو، جڏهن⁠ته آرڊر آف دي انڊين ايمپائر جو نائٽ گرانڊ ڪمانڊر پڻ مقرر ڪيو ويو.

برطانيا واپسيءَ کان پوءِ، هن 1874ع کان 1875ع تائين ٻيهر هورشيم جي نمائندگي پارليامينٽ ۾ ڪئي. 1875ع ۾ کيس انگلينڊ ۽ ويلز جو چيف چيئرٽي ڪمشنر مقرر ڪيو ويو.. هن 1840ع ۾ ايڊورڊ سيمور جي ڌيءَ ماريا سيمور سان شادي ڪئي، جنهن مان هن کي هڪ پٽ ۽ هڪ ڌيءَ ٿي.

## حوالا
زمرو:1818ع جون پيدائشون
زمرو:1885ع جون فوتگيون
افغانستان جي تاريخ

**افغانستان جي تاريخ** (History of Afghanistan) قديم زماني کان وٺي سال 1822ع ۾ افغانستان جي امارت جي قيام تائين افغانستان جي ترقي ۽ جديد دور ۾ افغانستان کي ڍڪي ٿي. هي تاريخ گهڻو ڪري وچ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ننڍي کنڊ ​​جي اترين حصن سان ورهايل آهي.

1970 جي ڏهاڪي جي آخر کان وٺي، افغانستان جي تاريخ تي وسيع جنگيون حاوي رهيون آهن، جن ۾ بغاوتون، حملا، بغاوتون ۽ خانه جنگيون شامل آهن. تڪرار 1978 ۾ شروع ٿيو جڏهن هڪ ڪميونسٽ انقلاب هڪ سوشلسٽ رياست قائم ڪئي، ۽ ان کان پوءِ اندروني ويڙهه سوويت يونين کي 1979 ۾ افغانستان تي حملو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. مجاهدين سوويت-افغان جنگ ۾ سوويت يونين خلاف وڙهيا ۽ 1989 ۾ سوويت يونين جي واپسي کان پوءِ پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. اسلامي بنياد پرست طالبان 1996 تائين ملڪ جي گھڻي حصي تي ڪنٽرول ڪيو، پر 2001 ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي ۾ ان جي خاتمي کان اڳ انهن جي اسلامي امارت افغانستان کي ٿوري بين الاقوامي سڃاڻپ ملي. طالبان 2021 ۾ ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۽ اسلامي جمهوريه افغانستان جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ کان پوءِ اقتدار ۾ واپس آيا، اهڙي طرح 2001-2021 جي جنگ جو خاتمو آيو. جيتوڻيڪ شروعات ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته اها ملڪ لاءِ هڪ جامع حڪومت ٺاهيندي، سيپٽمبر 2021 ۾ طالبان اسلامي امارت افغانستان کي ٻيهر قائم ڪيو، هڪ عبوري حڪومت سان جيڪا مڪمل طور تي طالبان ميمبرن تي مشتمل هئي. طالبان حڪومت بين الاقوامي طور تي غير تسليم ٿيل رهي ٿي.
## تاريخ کان اڳ
## قديم ۽ ڪلاسيڪل دور
## يوناني ۽ پوء جا دور
## وچين دور
## جديد دور
## همعصر دور
## پڻ ڏسو
* ڪابل جو زوال 
* افغانستان تي حملا

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* 
* A Country Study: Afghanistan – Library of Congress Country Studies
* Encyclopædia Britannica – History of Afghanistan
* UNESCO Sites in Afghanistan – Travel and Gears 
* Afghanistan (Southern Khorasan / Arachosia)
* Afghanistan's Importance From the Perspective of the History by Abdul Hai Habibi
* An Historical Guide to Kabul by Nancy Hatch Dupree
* Afghanistan Online – History of Afghanistan 
* 
* British Museum Lecture: An Introduction to the History of Afghanistan by Bijan Omrani 
* Ten Myths about Afghanistan *[[The Guardian]]*

زمرو:افغانستان
زمرو:افغانستان جي تاريخ
زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
حياتياتي علائقو

**حياتياتي علائقو** (Biome)  علائقي جي حياتيات يا حياتي جو دائرو (Biota) مخصوص آبهوا، نباتات، جانورن جي زندگي ۽ ماحولياتي نظام سان، هڪ الڳ جاگرافيائي علائقو آهي. اها هڪ حياتياتي برادري تي مشتمل آهي، جيڪي پنهنجي طبعي ماحول ۽ علائقائي آبهوا جي جواب ۾ ٺهي ٿو. سال 1935ع ۾، ٽينسلي هن خيال ۾ موسمياتي ۽ مٽي جي پهلوئن کي شامل ڪيو، ۽   ان کي ماحولياتي نظام سڏيو.  بين الاقوامي حياتياتي پروگرام (1964-74ع) پنهنجي منصوبن ۾ بايوم جي تصور کي مشهور ڪيو.

بهرحال، ڪجهه حوالن ۾، اصطلاح بايووم کي مختلف انداز ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. جرمن ادب ۾. خاص طور تي والٽر اصطلاح ۾. اصطلاح بايوٽوپ (هڪ ڪنڪريٽ جاگرافيائي يونٽ) جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته هن مضمون ۾ استعمال ٿيل بايووم جي تعريف هڪ بين الاقوامي (غير علائقائي) اصطلاح طور استعمال ڪئي وئي آهي. براعظم جي قطع نظر جنهن ۾ هڪ علائقو موجود آهي. اهو ساڳيو بايووم نالو وٺندو آهي. ۽ سندس "زونوبيوم"، "اوروبيووم" ۽ "پيڊوبيووم" (آبهوا جي علائقي، اوچائي، يا مٽي پاران طئي ڪيل بايومز) سان ملندو آهي. * برازيل جي ادب ۾. اصطلاح بايووم ڪڏهن ڪڏهن بايوجيوگرافڪ صوبي جي مترادف طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هڪ علائقو جيڪو نسلن جي جوڙجڪ تي ٻڌل آهي (اصطلاح فلورسٽڪ صوبو استعمال ڪيو پيو وڃي جڏهن ٻوٽن جي نسلن کي سمجهيو ويندو آهي) يا ابصابر جي "مورفوڪلائيميٽڪ ۽ فائٽوجيوگرافيڪل ڊومين" جي مترادف طور. هڪ جاگرافيائي جڳهه جيڪا براعظمي طول و عرض سان آهي. ساڳين جيومورفولوجيڪل ۽ موسمي خاصيتن جي غلبي سان. ۽ هڪ خاص نباتاتي شڪل جي. ٻنهي ۾ حقيقت ۾ ڪيترائي بايومز شامل آهن.

However, in some contexts, the term *biome* is used in a different manner. In German literature, particularly in the Walter terminology, the term is used similarly as *[[biotope]]* (a concrete geographical unit), while the biome definition used in this article is used as an international, non-regional, terminology—irrespectively of the continent in which an area is present, it takes the same biome name—and corresponds to his "zonobiome", "orobiome" and "pedobiome" (biomes determined by climate zone, altitude, or soil).

In the Brazilian literature, the term *biome* is sometimes used as a synonym of *[[biogeographic province]]*, an area based on species composition (the term *[[floristic province]]* being used when plant species are considered), or also as synonym of the "morphoclimatic and phytogeographical domain" of Ab'Sáber, a geographic space with subcontinental dimensions, with the predominance of similar geomorphologic and climatic characteristics, and of a certain vegetation form. Both include many biomes in fact.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* University of California Museum of Paleontology Berkeley's The World's Biomes
* Gale/Cengage Biome Overview (archived 11 July 2011)
* 
* Global Currents and Terrestrial Biomes Map 
* WorldBiomes.com (archived 22 February 2011)
* Panda.org's Major Habitat Types (archived 6 July 2017)
* NASA's Earth Observatory Mission: Biomes 
* World Map of Desert Biomes 

زمرو:حياتي جا دائرا
زمرو:پناهگاهون
زمرو:زندگي
زمرو:جاندار
زمرو:حياتياتي علائقا
ڪوڪو

**ڪوڪو** ڪاٺ يا ٻي سامان کي جوڙڻ يا مضبوطيءَ سان پڪڙي بيھڻ لاءِ ڪتب ايندو آھي. ڪوڪا عام طور تي لوھ مان ٺاھيا ويندا آھن. انھن جي ماپ تمام ننڍي کان ويندي فوٽ ڏيڍ يا اڃا بہ وڏي ٿي سگهي ٿي. ڪوڪن کي مٿان ٽوپي ۽ ھيٺيان چنھنب ھوندي آھي، جڏھن تہ وچ ۾ ڏنڊي ھوندي آھي. ڪوڪي کي ھڻڻ لاءِ ھٿوڙي استعمال ڪئي ويندي آھي.
معدنيات جي فهرست

هي **معدنيات جي هڪ فهرست** آهي جنهن تي وڪيپيڊيا ۾ مضمون موجود آهن.

معدنيات مختلف ڪيميائي ۽ طبعي خاصيتن جي ڪري مختلف آهن. ڪيميائي ساخت ۽ ڪرسٽل جي بناوت ۾ فرق مختلف *قسمن* ۾ فرق ڪن ٿيون. معدني جنس جي اندر طبعي خاصيتن ۾ فرق يا نجاست جي معمولي مقدار ٿي سگهي ٿي جيڪا معدنيات جي ماهرن يا وسيع سماج طرفان معدني *قسم* جي طور تي تسليم ڪئي وئي آهي.

معدني قسمن جا صحيح نالا هر اکر لاءِ صحيح معدنيات کان پوءِ درج ٿيل آهن.

سڀني معدنيات جي نالن جي وڌيڪ مڪمل فهرست لاءِ، بين الاقوامي معدنيات ايسوسيئيشن پاران تسليم ٿيل معدنيات جي فهرست ڏسو.
## فهرست

## عام

:Varieties that are not valid species:
*Delessite (magnesian chamosite)
*Diallage (a junction between augite and diopside)

## عام

:Varieties that are not valid species:
*Adamantine spar (variety of corundum)
*Agate (variety of chalcedony and quartz)
*Alabaster (variety of gypsum)
*Alexandrite (variety of chrysoberyl)
*Allingite (synonym of amber)
*Alum
*Amazonite (variety of microcline)
*Amethyst (purple variety of quartz)
*Ametrine (variety of quartz)
*Ammolite (organic; also a gemstone)
*Amosite (asbestiform grunerite)
*Antozonite (variety of fluorite)
*Anyolite (metamorphic rock - zoisite, ruby, and hornblende)
*Aquamarine (light blue variety of beryl)
*Argentite (high temperature form of acanthite)
*Asbestos (fibrous serpentine- or amphibole minerals)
*Auerlite (variety of thorite)
*Avalite (chromian variety of illite)
*Aventurine (variety of quartz)

:Varieties that are not valid species:
*Barbertonite (polytype of stichtite)
*Bauxite (aluminium ore)
*Beckerite (natural resin)
*Bentonite (mixture of montmorillonite and other clays)
*Bixbite (red gem variety of beryl)
*Bowenite (variety of antigorite)
*Brammallite (variety of illite)
*Brokenhillite (not approved by IMA)
*Buergerite (renamed to fluor-buergerite)
*Bursaite (not approved by IMA)
*Bytownite (variety of anorthite)

:Varieties that are not valid species:
*Campylite (variety of mimetite)
*Carbonado (variety of diamond)
*Carnelian (variety of quartz)
*Cementite (synthetic cohenite)
*Ceylonite (variety of spinel)
*Chalcedony (cryptocrystalline variety of quartz and moganite)
*Chiastolite (variety of andalusite)
*Chlorastrolite (variety of pumpellyite-(Mg))
*Chrysoprase (green nickel bearing chalcedony)
*Chrysotile (group name - asbestiform serpentine)
*Citrine (yellow variety of quartz)
*Cleveite (variety of uraninite)
*Clinochrysotile (polytype of chrysotile)
*Coltan (short for minerals of the columbite group)
*Crocidolite (asbestiform riebeckite)
*Cymophane (variety of chrysoberyl)

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:معدنيات
زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون
زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون
زمرو:قدرتي وسيلن جون فهرستون
محفوظ علائقا

**محفوظ علائقا** (Protected Areas) يا تحفظ وارا علائقا اهي هنڌ آهن جيڪا انهن جي تسليم ٿيل قدرتي يا ثقافتي قدرن جي ڪري، تحفظ حاصل ڪن ٿا. محفوظ علائقا اهي علائقا آهن، جتي انساني موجودگي يا قدرتي وسيلن (مثال طور ڪاٺ، ٻيلن جي ٻئي شيئن، پاڻي، وغيره) جو استحصال محدود آهي.

"محفوظ علائقو" جي اصطلاح ۾ سامونڊي محفوظ علائقا ۽ ڪيترن ئي سرحدن جي پار سرحد پار محفوظ علائقا پڻ شامل آهن. 2016 تائين، 161,000 کان وڌيڪ محفوظ علائقا آهن جيڪي دنيا جي زميني مٿاڇري واري علائقي جو تقريباً 17 سيڪڙو نمائندگي ڪن ٿا (انٽارڪٽيڪا کانسواءِ).

اندروني پاڻي کان ٻاهر قومي اختيار هيٺ پاڻي لاءِ، 14,688 سامونڊي محفوظ علائقا (MPAs) آهن، جيڪي تقريبن %10.2 ساحلي ۽ سامونڊي علائقن ۽ %4.12 عالمي سامونڊي علائقن کي ڍڪيندا آهن. ان جي ابتڙ، قومي اختيار کان ٻاهر دنيا جي سمنڊن جو صرف %0.25 سامونڊي محفوظ علائقا پاران ڍڪيل آهن. 

تازو سالن ۾، 30 بائي 30 جي شروعات 2030 تائين دنيا جي %30 سامونڊي علائقي ۽ %30 زميني علائقي کي بچائڻ جو مقصد رکيو آهي؛ هي يورپي يونين پاران 2030 لاءِ پنهنجي حياتياتي تنوع جي حڪمت عملي، فطرت لاءِ مهم ۾ اختيار ڪيو ويو آهي؛ جنهن حياتياتي تنوع جي ڪنوينشن جي COP15 سربراهي اجلاس  ۽ G7 دوران مقصد کي فروغ ڏنو. ڊسمبر 2022 ۾، قومون COP15 ۾ ڪنمنگ-مونٽريال گلوبل حياتياتي تنوع فريم ورڪ سان هڪ معاهدي تي پهتيون آهن،  جنهن ۾ 30 بائي 30 جي شروعات شامل آهي.

محفوظ علائقا اڪثر ڪري حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ لاڳو ڪيا ويندا آهن. خطري ۾ پيل ۽ خطري ۾ پيل نسلن جي شڪار کان رهائش ۽ تحفظ فراهم ڪندا آهن. تحفظ ماحولياتي عملن کي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو جيڪي تمام گهڻي شدت سان منظم ٿيل نظارن ۽ سامونڊي منظرن ۾ زنده نه رهي سگهن ٿا. مقامي ماڻهو ۽ مقامي برادريون قلعي جي تحفظ جي هن طريقي تي اڪثر تنقيد ڪن ٿيون عام طور تي تشدد واري عملن لاءِ جنهن ذريعي علائقن جا ضابطا لاڳو ڪيا ويندا آهن. 

## IUCN جي تعريف
## قدرتي وسيلن جو تحفظ
## حياتي تنوع جو تحفظ
حياتي تنوع جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقن جي اثرائتي جو اندازو وقت سان آبادي جي تبديلين جي مقابلي سان لڳائي سگهجي ٿو. اهڙي تجزيي مان معلوم ٿيو ته 2,239 زميني فقريدار آبادي جي گهڻائي محفوظ علائقن ۾ سست رفتاري سان تبديل ٿي. سراسري طور تي، فقريدار آبادي محفوظ علائقن ۾ پنج ڀيرا وڌيڪ سستي سان گهٽجي وئي (−0.4٪ في سال) ساڳئي هنڌن تي جيڪي تحفظ جي کوٽ آهن (−1.8٪ في سال). 
## ماحولياتي نظام جي خدمتن جو تحفظ
## IUCN محفوظ علائقو
## انتظامي زمرا
## تاريخ
## حياتياتي تنوع تي ڪنوينشن
## چئلينجز
## اثرائتو
## ڀوٽان هڪ رول ماڊل جي حيثيت سان
## علائقي جي لحاظ کان
## پڻ ڏسو

* ماحوليات
* قومي پارڪ 
* سامونڊي محفوظ علائقو

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*WDPA dataset on Ocean Data Viewer
*ProtectedPlanet.net
*Campaign For Nature – campaigns for protecting at least 30% of the planet by 2030
*DOPA, a Digital Observatory for Protected Areas
*United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Center, Protected Areas Programme
*IUCN World Commission on Protected Areas
*IUCN Global Protected Area Programme
*2010 Biodiversity Indicators Partnership Indicator Factsheet: Management Effectiveness of Protected Areas
*A-Z of Areas of Biodiversity Importance
* Brazilian Amazon Protected areas – Instituto Socioambiental

زمرو:محفوظ علائقا
زمرو:ڌرتي جي ايراضي جو استعمال
فرائورٽس

**فرائورٽيس** يا **فرورتيش** {{efn|  ، ديئوسس جو پٽ، ميڊيائي سلطنت جو ٻيون بادشاهه هو۔ پنهنجي والد ديئوسِس وانگر، فرائورٽس پڻ اشور خلاف جنگيون شروع ڪيون، پر هو شڪست کاڌي ۽ غالباً اشوري بادشاهه اشوربانيپال (حڪومت: 669–631 ق.م) جي هٿان مارجي ويو۔

## حياتي
قديم ذريعن ۾ هن بابت موجود سڄي ڄاڻ هيروڊوٽس وٽان ملي ٿي۔ سندس بيان (1.102) موجب، فراورتيس، ديئوسس جو پٽ هو ۽ هن سڀني ميديائي قبيلن کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي۔ هن فارسين، پارٿين ۽ قديم ايران جي ٻين قومن کي به تابع ڪيو۔ هن لڳ ڀڳ ٻاويهه سال حڪومت ڪئي (تقريباً 675 – 653 ق.م)۔ فرائورٽس جي وفات کان پوءِ، ميڊديا تي 28 سالن تائين اسيٿين حڪمراني ڪئي، جيڪي اشور جا اتحادي هئا، جيستائين فرائورٽس جي پٽ سائيڪساريس 625 ق.م ۾ سيٿين جي بالادستي جو خاتمو آڻي پاڻ بادشاهه بڻيو۔ فرائورٽس کي عام طور تي ميڊيا جي هڪ سردار ڪاشتريتي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه ماهر اهڙي سڃاڻپ کي شڪ وارو سمجهن ٿا۔

## ڪتابِ جُوڊٿ
ڪيترن ئي عالمن فرائورٽس کي ڪتابِ جوڊٿ (Book of Judith) ۾ ذڪر ڪيل “آرفڪساد، ميدين جو بادشاهه” سان سڃاتو آهي۔ فلڪران ويگورو “اشورين جي بادشاھ "نبوڪدنيزر” ۽ “ميديائي بادشاهه آرفڪساد” وچ ۾ بيان ڪيل جنگ کي اشورين جي بادشاھ اشوربانيپال ۽ فرائورٽس جي وچ ۾ ٿيل جنگ قرار ڏنو آهي۔ هي جنگ اشوربانيپال جي حڪومت جي سترهين سال ۾ پيش آئي، ۽ ڪتابِ جُوڊٿ موجب اها ئي جنگ “نبوڪدنيزر” جي حڪومت جي سترهين سال ۾ ٿي۔ جيڪس-بينين بوسويه (Jacques-Bénigne Bossuet) به ساڳي راءِ ظاهر ڪئي آهي۔ ويگورو جي دليل موجب، ڪتابِ جُوڊٿ جي سيپٽواجنٽ نسخي ۾ بيان ڪيل ٻه جنگيون دراصل 658–657 ق.م دوران ٻن سلطنتن جي ٽڪراءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿيون، ۽ ٻي فراورتيس جي 653 ق.م ۾ جنگ دوران ٿيل موت ڏانهن، جنهن کان پوءِ اشوربانيپال ساڳئي سال وڏي فوجي مهم جاري رکي، جيڪا اُلائي درياهه جي جنگ سان شروع ٿي۔

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:فرائورٽس
زمرو:بادشاهه
زمرو:قديم فارس
زمرو:قديم فارس جي تاريخ
زمرو:قديم فارس جا بادشاهه
زمرو:قديم فارس جون شخصيتون
ڪمبوجيه پھريون

**ڪمبوجيه پھريون** يا **ڪمبوجس پھريون****Cambyses I** (𐎣𐎲𐎢𐎪𐎡𐎹 لڳ ڀڳ 580 کان 559 ق م تائين انشان جو بادشاهه رهيو. هو سائرس اعظم (سائرس ٻيون) جو والد هو، ۽ سائرس پھريون جو ننڍو پٽ ۽ آروڪّو جو ڀاءُ هو. هن کي پنهنجي وڌيڪ مشهور پوٽي ڪمبوجيه ٻيون سان گڊ مڊ نه ڪرڻ گهرجي.

## نالي جو اشتقاق
ھن جي نالي **ڪمبوجس** 𐎣𐎲𐎢𐎪𐎡𐎹
(Kaᵐbūjiya) جي اصل بابت علمي حلقن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪجهه عالمن موجب هي نالو ايلامي ٻولي مان نڪتل آهي، جڏهن ته ٻين ان کي ڪمبوجا سان ڳنڍيو آهي، جيڪي ايراني قوم هيون ۽ اتر اولهه انڊيا جي ننڍي کنڊ ۾ آباد هيون.  
ڪمبوجس جو نالو ٻين ٻولين ۾ هن ريت ملي ٿو:  
ايلامي: *Kanbuziya*؛   اڪدي: *Kambuziya*؛  آرامي: *Kanbūzī*.

## پسمنظر

ڪمبوجس جي حياتيءَ دوران لکيل ڪا به همعصر تحرير محفوظ نه رهي آهي. ھي ھخامنشي خاندان جو ابتدائي فرد هو. هو ظاهري طور هن خاندان جو باني سندسئ پوٽو سائرس اعظم ھيو. لڳ ڀڳ سئو ورهيه پوءِ، هيروڊوٽس دعويٰ ڪئي ته ڪمبوجس پھريون جو علائقو ميدي بادشاهه ايسٽيئيگس جو تابعدار (Vassal) هو، ۽ هن پنهنجي سياسي حيثيت کي ايسٽيئيگس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪري مضبوط ڪيو، جنهن جو نالو هيروڊوٽس واضح نموني بيان نه ڪيو. هي اتحاد شايد ميديا جي حمايت يا گهٽ ۾ گهٽ غيرجانبداري کي يقيني بڻائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو، جڏهن سندس پٽ سائرس پنهنجون فوجي مهمون شروع ڪيون، جيڪي آخرڪار فارسي سلطنت جي قيام جو سبب بڻيون. ڪمبوجيه پھريون جو ڪردار انشان جي ننڍڙي علائقائي حڪمراني مان نڪري قديم قريب اوڀر جي وڏي حصي تي ڇانيل اخميني سلطنت ڏانهن منتقلي ۾ انتهائي اهم هو.

## ذاتي زندگي

هيروڊوٽس موجب، ڪمبوجس پھريون"سٺي خاندان مان هو ۽ خاموش عادت وارو ماڻهو هو". هو ميديائي بادشاهه ايسٽيئيگس جي بالا دستي هيٺ حڪمراني ڪندو هو. ٻڌايو وڃي ٿو ته هن شهزادي ميديا جي مانداني سان شادي ڪئي، جيڪا ايسٽيئيگس ۽ ليديا جي شهزادي آرينيس جي ڌيءَ هئي ۽ سياڪسيئرس ۽ ليديا جي الياتس ٻنهي جي پوٽي هئي. هن شاديءَ جو نتيجو سندس جانشين سائرس اعظم جي ولادت جي صورت ۾ نڪتو.
دمشق جي نيڪولاس موجب، ڪمبوجس پھريون جو اصل نالو **اَتراداتس** هو، ۽ هو فارسي سرحدي جنگ ۾ زخمي ٿيو، جيڪا هن پنهنجي پٽ سان گڏ ايسٽيئيگس خلاف وڙهي. هي واقعو لڳ ڀڳ 551 ق م ۾ پيش آيو، ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته کيس مانائتي طريقي سان دفن ڪيو ويو.
ساڳيءَ طرح هيروڊوٽس موجب، ايسٽيئيگس ڪمبوجس پھريون کي پنهنجو ناٺي ان ڪري چونڊيو، جو کيس لڳو ته ڪمبوجس ميدي تخت لاءِ ڪو خطرو ناهي، ڇو ته هن خواب ڏٺو هو ته سندس ڌيءَ اهڙي پٽ کي جنم ڏيندي جيڪو ايشيا تي حڪمراني ڪندو ۽ کيس (ايسٽيئيگس کي) تخت تان لاھي ڇڏيندو. اھا اڳڪٿي ڪمبوجس پھريون بابت صحيح ثابت نه ٿي، پر سائرس اعظم واقعي پنهنجي ناني کي معزول ڪري فارسي سلطنت جو بنياد وڌو.

## حوالا
ڄام توڳاچي

**خيرالدين شاهه** جيڪو **ڄام توڳاچي** جي نالي سان وڌيڪ سڃاتو وڃي ٿو، سنڌ جو ٽيون سلطان هو. هو سما گهراڻي سان تعلق رکندڙ هو ۽ 1368ع کان 1370ع تائين ڄام تماچي سان گڏ گڏيل حڪمراني يعني ٻن حڪمرانن جي حيثيت سان حڪومت ڪندو رهيو.

## حڪمراني
ڄام توڳاچي ۽ ڄام تماچي گڏيل حڪمران طور حڪومت ڪئي. ٻنهي کي فيروز شاهه تغلق ان وقت مقرر ڪيو، جڏهن هن ڄام جوڻو پھريون ۽ ڄام بابينو ٻيون کي دهلي وٺي ويو. شروعات ۾ سندن گڏيل حڪمراني پرامن رهي، پر 1370ع ۾ ڄام تماچي دهلي جي اختيار کي مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ بغاوت ڪئي. ٿوري ئي عرصي بعد ڄام جوڻو پھريون واپس آيو، ڄام تماچي ۽ ڄام توڳاچي کي معزول ڪري پاڻ کي واحد حڪمران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ ڄام توڳاچي ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي والد جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو.

= حوالا =

### ڪتابيات
* 
* 
*
زمرو:سما جاتيون
زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ