open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عمرڪوٽ جو قلعو

**عمرڪوٽ جو قلعو** (اردو: قِلعہ عُمَرکوٹ)، عمرڪوٽ، سنڌ ۾ واقع هڪ قلعو آهي، جنهن کي امرڪوٽ (اردو: امَرکوٹ) پڻ سڏيو وڃي ٿو، عمرڪوٽ جو بنياد پرمار خاندان جي سوڍا راجپوتن پاران رکيو ويو ۽ ان تي حڪومت ڪئي وئي. اهو نالو ان جي باني رانا امر سنگهه سوڍا جي نالي پٺيان رکيو ويو. شهنشاهه اڪبر عمرڪوٽ جي قلعي ۾ تڏهن پيدا ٿيو جڏهن سندس پيءُ همايون 15 آڪٽوبر 1542ع تي شير شاهه سوري جي هٿان فوجي شڪست کان ڀڄي ڀڄي ويو.  عمرڪوٽ جي رانا پرساد سنگهه سوڍا، جيڪو اقتدار ۾ آيو، تنهن مغل شهنشاهه همايون کي پناهه ڏني. اتي حميده بانو بيگم نوجوان اڪبر کي جنم ڏنو. بعد ۾ مغل شهنشاهه اڪبر هندستان جو شهنشاهه ٿيو ۽ هندن توڙي مسلمانن ٻنهي ۾ مشهور شخصيت هو. 

عمرڪوٽ ۾ تاريخي اهميت جا ڪيترائي ماڳ آهن جيئن ته مغل شهنشاهه اڪبر جي جنم ڀومي عمرڪوٽ قلعي جي ويجهو آهي. هن وقت بادشاهه اڪبر جي جنم ڀومي هڪ کليل زمين آهي. 1746ع ۾ مغل صوبيدار، نور محمد ڪلهوڙي ان جاءِ تي هڪ قلعو تعمير ڪرايو. بعد ۾ انگريزن ان علائقي تي قبضو ڪيو.

عمرڪوٽ جو قلعو رانا امر سنگهه 11هين صدي عيسويءَ ۾ ٺهرايو هو. اهو سوڍا هندو راجپوت خاندان جي قبضي هيٺ رهيو، جيڪو عمرڪوٽ جي رانا طور سڃاتو وڃي ٿو، پر بعد ۾ پاڪستان جي ٺهڻ کان پوءِ پاڪستان حڪومت جي قبضي ۾ آيو. تنهن هوندي به راڻا خاندان وٽ اڃا تائين 16 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي پنهنجي جاگير موجود آهي. قلعي جي گورنري رانا ميگراج جي قبضي ۾ هئي.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ قلعا
زمرو:عمرڪوٽ ضلعو
زمرو:سنڌ جي تاريخي عمارتون
رحمان ڍيري

**رحمان ڍيري** (اردو: رحمان ڈھیری) پاڪستان جي صوبي خيبرپختونخوا ۾ ڊيرا اسماعيل خان جي ويجهو هڪ ماقبل هڙپائي آثار قديمه وارو ماڳ آهي. هي ڏکڻ ايشيا ۾ اڄ تائين مليل قديم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي. تاريخ (3300-1900 ق.م)، ماڳ ڊيرا اسماعيل خان کان 22 ڪلوميٽر (14 ميل) اتر ۾ واقع آهي. اهو پاڪستان ۾ مستقبل جي عالمي ورثي جي سائيٽن جي عارضي فهرست تي آهي.

## حوالا

زمرو:تاريخ پاڪستان
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:خیبر پختونخوا ۾ قديم آثار
زمرو:قديم آثار
ماحولياتي ناري واد

ماحولياتي ناري واد، ايڪو فيمنزم () ناري واد ۽ ماحولياتي سياست جي هڪ شاخ آهي. ماحولياتي ناري واد جا اديب ۽ دانشور صنف جي بنيادن تي انسانن ۽ فطرت جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا. "ايڪو فيمنزم" جو اصطلاح پهريون ڀيرو فرانسيسي ليکڪا فرانسوئس ڊي بون پنهنجي ڪتاب "Le Féminisme ou la Mort" (1974) ۾ استعمال ڪيو. ماحولياتي ناري واد نظريو گرين/سبز سياست يا ماحولياتي سياست ۾ هڪ ناري واد نقطه نظر پيش ڪري ٿو، جيڪو صنفي برابريءَ ۽ گڏيل سماج وارو مطالبو ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪو به گروهه ۽ جنس غالب يا طاقتور ناهي هوندو. اڄ، ماحولياتي ناري واد جون ڪيتريون ئي شاخون آهن، جن ۾ مختلف طريقا ۽ تشريح شامل ويا آهن، جهڙوڪ لبرل ماحولياتي ناري واد، روحاني يا ثقافتي ماحولياتي ناري واد، ۽ سماج واد يا سوشلسٽ ايڪو فيمنزم (يا مادي / مٽيرلسٽ ماحولياتي ناري واد) جون تشريحون شامل آهن. ماحولياتي ناري واد جون تشريحون ۽ ان کي سماجي سوچ تي لاڳو ڪرڻ جا طريقا جهڙوڪ ماحولياتي ناري واد آرٽ، سماجي انصاف ۽ سياسي فلسفي، مذهب، جديد ناري واد، ۽ شاعري ۾ شامل آهن.

ماحولياتي ناري واد يا ايڪو فيمنزم جا تجزيانگار يا تشريح ڪندڙ، ثقافت، معيشت، مذهب، سياست، ادب، آرٽ ۽ علامت شناسي/آئيڪانوگرافي ۾ عورتن ۽ فطرت جي وچ ۾ لاڳاپن جو جائزو وٺندا آهن، ان سان گڏ ماحولياتي ناري واد فطرت ۽ عورتن خلاف ظلم ۽ ڏاڍ، جبر خلاف مشابهتون بيان ڪندا آهن. ان نظريي ۾ اهي موجوده مشابهتون شامل ته آهن، پر لازمي ناهي اهي مشهابتون محدود به هجن. ان سان گڏ عورتن ۽ فطرت کي ملڪيت طور ڏسڻ، مردن کي ثقافت يا کڻي چئجي سماجي ريت، رسمن ۽ رواجن جو محافظ ۽ عورتن کي فطرت جو محافظ سمجهڻ، ۽ ڪيئن مرد عورتن تي ۽ انسان فطرت تي غالب آهن. ماحولياتي ناري واد ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو ته عورتن ۽ فطرت ٻنهي جو احترام لازمي آهي.

جيتوڻيڪ ماحولياتي ناري واد کي تشريح ڪرڻ جو دائرو تمام گهڻو متحرڪ آهي، آمريڪي ليکڪا ۽ ماحولياتي ناري واد چارلين اسپريٽنيڪ، ماحولياتي ناري واد ڪم کي درجا بندي ڪرڻ جو طريقو هن طرح پيش ڪيو آهي: 1) سياسي نظرين ۽ تاريخ جي مطالعي ذريعي؛ 2) فطرت تي ٻڌل مذهبن جي عقيدن ۽ مطالعي ذريعي؛ 3) ماحولياتيت جي ذريعي.

## جائزو
جيتوڻيڪ دنيا جي مختلف علائقن مان ماحولياتي ناري واد جي سرگرم ڪارڪنن، ليکڪن، دانشورن ۽ اديبن مان ڪيترائي مختلف ماحولياتي ناري واد نقطه نظر سامهون آيا آهن، پر اڪيڊمڪ طور تي ماحولياتي ناري واد جي اڀياس تي اتر آمريڪي يونيورسٽين جو غلبو رهيو آهي. 1993ع جي مضمون "ماحولياتي ناري واد: عالمي انصاف ڏانهن ۽ ڌرتيءَ جي صحت" "Ecofeminism: Toward Global Justice and Planetary Health" ۾، ليکڪ گريتا گارڊ ۽ لوري گروئن ماحولياتي ناري واد جي ڍانچي کي بيان ڪيو آهي. هن مضمون ۾ نظرياتي پهلوئن سان گڏ گڏوگڏ انگن اکرن ۽ شماريات تي مشتمل گهڻي ڄاڻ فراهم ڪئي وئي آهي. هن ڍانچي جو مقصد اسان جي موجوده عالمي حالتن کي سمجهڻ جا طور طريقا قائم ڪرڻ هو، جيئن اسان سمجهي سگهون ته اسان هن نقطي تي ڪيئن پهتا آهيون ۽ انهن مسئلن کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڇا ڪري سگهجي ٿو.

ايڪو فيمنزم انارڪا-ناري واد خدشن مان اُڀريو، جيڪو هر قسم جي تسلط ختم ڪرڻ تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته انساني تعلقات کي فطرت خلاف ظلم ڏانهن ڌيان ڇڪائي ٿو. فرانسوئس ڊي بون پنهنجي ڪتاب "Le Féminisme ou la Mort" (1974) ۾ بيان ڪيو آهي ته ماحولياتي ناري واد پيڙهيل طبقي (عورتون، مختلف رنگن جا ماڻهون، ٻار، غريب) جي خلاف ظلم ۽ تسلط کي فطرت (جانور، زمين، پاڻي، هوا وغيره) خلاف ظلم ۽ تسلط سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾، ليکڪ دليل ڏئي ٿو ته مغربي مرداڻو سماج، ڏاڍ، تسلط، استحصال جو سڌو سنئون ماحول کي نقصان پهچائين ٿا.
زمرو:فيمينسٽ تحريڪون ۽ نظريا
سوخته ڪوه

**سوخته ڪوه** (Sokhta Koh)، جنهن کي سوٽڪا ڪوه (Sutka Koh) به چيو ويندو آهي؛ (مطلب: ”سڙيل ٽڪري“) پاڪستان جي صوبي بلوچستان ۾ پسني شهر جي ويجهو مڪران جي ساحل تي هڪ هڙپائي ماڳ آهي. اهو پهريون ڀيرو آثار قديمه جي آمريڪي ماهر، جارج ايف ڊيلس 1960ع ۾ سروي ڪيو هو، جڏهن ته مڪران جي سامونڊي ڪناري سان سامونڊي ڪنارن جي ڳولا ڪئي وئي هئي. ماڳ پسني کان اٽڪل 15 ميل اتر ۾ واقع آهي. سٽڪاگن-ڊور (Sutkagen-dor)، اٽڪل 48 ڪلوميٽر (30 ميل) اندرئين پاسي، جيواڻي جي اتر ۾ دشت نديءَ جي ڪناري تي هڪ ساڳي ماڳ آهي. انهن جي پوزيشن هڪ سامونڊي ڪناري سان (جيڪو ممڪن آهي ته اندرئين پاسي کان گهڻو پري هجي) هڙپائي زماني ۾ پرڏيهي واپار جي ثبوت سان چڱي ريت آهي. برتن جي طرز جي بنياد تي، اندازو لڳايو ويو آهي ته آبادي بالغ هڙپائي (انٽيگريشن) دور (2600 ق.م. کان 1900 ق.م.) سان تعلق رکي ٿو.

**Sokhta Koh** (also known as **Sotka Koh**; lit. "burnt hill") is a Harappan site on the Makran coast, near the city of Pasni, in the Balochistan province of Pakistan. It was first surveyed by American archaeologist George F. Dales in 1960, while exploring estuaries along the Makran coast. The site is located about 15 miles north of Pasni. A similar site at Sutkagen-dor (also spelt Sutkagan Dor) lies about  inland, astride Dasht River, north of Jiwani. Their position along a coastline (that was possibly much farther inland) goes well with evidence of overseas commerce in Harappan times. Based on pottery styles, it is estimated that the settlement belongs to the Mature Harappan (Integration) Era (2600–1900 BC).

**سوخته ڪوه** (Sokhta Koh)، جنهن کي سوٽڪا ڪوه (Sutka Koh) به چيو ويندو آهي؛ (مطلب: ”سڙيل ٽڪري“) پاڪستان جي صوبي بلوچستان ۾ پسني شهر جي ويجهو مڪران جي ساحل تي هڪ هڙپائي ماڳ آهي. اهو پهريون ڀيرو آثار قديمه جي آمريڪي ماهر، جارج ايف ڊيلس 1960ع ۾ سروي ڪيو هو، جڏهن ته مڪران جي سامونڊي ڪناري سان سامونڊي ڪنارن جي ڳولا ڪئي وئي هئي. ماڳ پسني کان اٽڪل 15 ميل اتر ۾ واقع آهي. سٽڪاگن-ڊور (Sutkagen-dor)، اٽڪل 48 ڪلوميٽر (30 ميل) اندرئين پاسي، جيواڻي جي اتر ۾ دشت نديءَ جي ڪناري تي هڪ ساڳي ماڳ آهي. انهن جي پوزيشن هڪ سامونڊي ڪناري سان (جيڪو ممڪن آهي ته اندرئين پاسي کان گهڻو پري هجي) هڙپائي زماني ۾ پرڏيهي واپار جي ثبوت سان چڱي ريت آهي. برتن جي طرز جي بنياد تي، اندازو لڳايو ويو آهي ته آبادي بالغ هڙپائي (انٽيگريشن) دور (2600 ق.م. کان 1900 ق.م.) سان تعلق رکي ٿو.

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
لائبريري ڪيٽلاگ

**لائبريري ڪيٽلاگ** (Library Catalogue) سڀني بائبلوگرافي جي شين جو هڪ رجسٽر آهي جيڪا لائبريري يا لائبريرين جي گروپ ۾ ملن ٿيو، جهڙوڪ ڪيترن هنڌن تي لائبريرين جو نيٽ ورڪ. لائبريرين جي هڪ گروپ لاءِ هڪ فهرست پڻ يونين ڪيٽلاگ سڏيو ويندو آهي. هڪ بائيبلوگرافڪ آئٽم ڪنهن به معلوماتي ادارو ٿي سگهي ٿو (مثال طور، ڪتاب، ڪمپيوٽر فائلون، گرافڪس، ريئليا، ڪارٽوگرافڪ مواد، وغيره) جنهن کي لائبريري مواد سمجهيو ويندو آهي (مثال طور، هڪ اينٿولوجي ۾ هڪ ناول)، يا لائبريري مواد جو هڪ گروپ (مثال طور، هڪ ٽرائيولوجي)، يا ڪيٽلاگ مان ڳنڍيل (مثال طور، ويب پيج) جيتري حد تائين اهو فهرست سان ۽ لائبريري جي استعمال ڪندڙن (سرپرستن) سان لاڳاپيل آهي.

ڪارڊ ڪيٽلاگ ڪيترن ئي نسلن لاء لائبريري استعمال ڪندڙن لاء هڪ واقف نظر شئي هئي، پر اهو مؤثر طريقي سان آن لائن پبلڪ رسائي ڪيٽلاگ (OPAC) سان تبديل ڪيو ويو آهي. ڪجھ اڃا تائين آن لائن ڪيٽلاگ کي "ڪارڊ ڪيٽلاگ" طور حوالو ڏين ٿا. OPAC رسائي سان گڏ ڪجھ لائبريرين ۾  اڃا تائين سائيٽ تي ڪارڊ ڪيٽلاگ آهن، پر اهي هاڻي سختي سان هڪ ثانوي وسيلا آهن ۽ گهٽ ۾ گهٽ اپڊيٽ ٿيل آهن. ڪيتريون ئي لائبريريون جيڪي پنهنجي ڪارڊ ڪيٽلاگ کي برقرار رکندا آهن هڪ نشاني پوسٽ ڪنديون جيڪي گذريل سال مشورو ڏين ٿيون ته ڪارڊ جي فهرست کي اپڊيٽ ڪيو ويو. ڪجهه لائبريرين پنهنجي ڪارڊ جي فهرست کي ختم ڪري ڇڏيو آهي OPAC جي حق ۾ ٻين استعمال لاءِ جاءِ بچائڻ جي مقصد لاءِ، جهڙوڪ اضافي پناهه. 
دنيا ۾ سڀ کان وڏو بين الاقوامي لائبريري فهرست ورلڊ ڪيٽ يونين ڪيٽلاگ آهي جيڪو غير منافع بخش لائبريري ڪو آپريٽو (OCLC) پاران منظم ڪيو ويو آهي. جنوري 2021ع ۾، ورلڊ ڪيٽ وٽ اڌ بلين ڪيٽلاگ رڪارڊ ۽ ٽي بلين لائبريري هولڊنگز هئا.
## مقصد
## ڪارڊ
## قسمون
## تاريخ
## ترتيب ڏيڻ
## درجه بندي
## آن لائن
## پڻ ڏسو
## وڌيڪ پڙهڻ

* 
* 
* 
* 
* 
*  Previous edition: 

## حوالا

زمرو:لائبريري سائنس
پسني

**پسني** (Pasni) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي گوادر ۾ هڪ شهر ۽ مڇي مارڻ جو بندرگاهه آهي. اهو ڪراچي کان 450 ڪلوميٽر (280 ميل) جي مفاصلي تي عربي سمنڊ تي مڪران جي ساحل تي واقع آهي. انتظامي طور پسني ضلعي گوادر جي تعلقي پسني جو صدر مقام آهي. ايسٽولا ٻيٽ پسني کان 40 ڪلوميٽر (25 ميل) اوڀر-ڏکڻ-اوڀر، عربي سمنڊ ۾ واقع آهي. پسني شهر خود انتظامي طور ٻن يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهي.

شهر ۾ هڪ جديد مڇيءَ جو بندرگاهه ۽ پسني جو بندرگاهه آهي، جنهن ۾ مڇي مارڻ شهر جي رهاڪن جو مکيه پيشو آهي. منجمد پڪڙيل مڇيون تربت ۽ ڪراچي جي وڏين مارڪيٽن ۾ وڪري لاءِ پڻ موڪليو وڃي ٿو. پسني ايئرپورٽ پاڪستان ايئر فورس (PAF)، پاڪستان نيوي ۽ سول ايوي ايشن پاران گڏيل آهي. پاڪستان اير فورس ۽ پاڪستان نيوي ايوي ايشن (PN-Aviation) آپريشنل سهولتون ويجھي ئي گھرن ٿيون. روزانه تجارتي اڏامون شهر کي ڪراچي سان ڳنڍين ٿيون. سال 2008ع ۾، حڪومت پسني کان 50 ڪلوميٽر اتر طرف "شادي ڪور اسٽوريج ڊيم" جي تعمير جي منظوري ڏني، جنهن جو افتتاح سيپٽمبر 2017ع ۾ ڪيو ويو ۽ اميد آهي ته علائقي جي پاڻي جي گھٽتائي کي ڪجهه حد تائين گھٽائي ويندي. 

## تاريخ
مڇي مارڻ جو هڪ ننڍڙو ڳوٺ هجڻ کان سواء شهر جي تاريخ ۾ گهڻو ڪجهه نه آهي. چيو وڃي ٿو ته سڪندر اعظم پسني (جنهن کي آرين جي مقالي انڊيڪا ۾ "سائيسا" سڏيو ويو آهي) تي روانو ٿيو هو، جڏهن ته هندستاني مهم (325 ق.م) کان پوءِ مڪران ذريعي هڪ تباهي واري واپسي دوران پنهنجي ايڊمرل، نيارڪس (Nearchus) سان ملاقات ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي هئي. هڪ نظريي موجب، ائڊمرل نيارڪس جي چڱيءَ طرح سان ڀريل ٻيڙيءَ کي  سڪندر جي فوج کي مسلسل سپلائي فراهم ڪرڻ جو فرض هو، ڇاڪاڻ ته پوءِ سڪندر اولهه طرف بنجر سامونڊي ڪناري سان فارس ڏانهن روانو ٿيو. ان واقعي ۾، مڪران (بيلا-آواران-هوشاب-تربت ۽ پوءِ ڏکڻ کان پسني-گوادر) ذريعي سڪندر جي رستي جو وڏو حصو، بظاهر خطي جي غلط ڄاڻ جي ڪري، توقع کان گهڻو اڳتي نڪري ويو. هڙپائي دور جي هڪ غير دريافت ٿيل آبادي جنهن کي سوخته ڪوه (Sotkagén Koh) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، پسني کان اٽڪل 25 ڪلوميٽر اتر ۾ هيٺاهين ٽڪرين ۾ پکڙيل آهي. اهو اندازو آهي ته هي هڪ قديم هڙپائي چوٽي هئي، جيڪا ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي نار جي آبادين سان عيش و آرام جي سامان جو واپار ڪندي هئي. گوادر سان گڏ پسني شهر کي پورچوگيزن 1581ع ۾ ساڙي ڇڏيو هو، ان علائقي ۾ ڪلمتين سان ڪجهه پرتشدد مقابلا به ٿيا هئا. 1898ع جي بلوچ بغاوت دوران بلوچ باغين پاران شهر تي ٻيهر حملو ڪيو ويو. جي شهر لٽيو ويو ۽ ٽيليگراف جون لائينون جيڪا گوادر ڏانهن هليون وينديون هيو، کي نقصان پهتو.
## جاگرافي
## موسم ۽ آبهوا
## آباديات
## پڻ ڏسو

## حوالا

زمرو:گوادر ضلعو
زمرو:بلوچستان جا شهر
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:بلوچستان جا تعلقا
ڪلاسيڪل ميڪانيات

**ڪلاسيڪل ميڪانيات** (Classical mechanics) هڪ طبيعياتي نظريو آهي جيڪا شيئن جهڙوڪ؛ پروجيڪٽائل، مشينري جا حصا، خلائي جهاز، سيارن، تارن ۽ ڪهڪشائن جي حرڪت کي بيان ڪري ٿو. ڪلاسيڪل ميڪانيات جي ترقيءَ ۾ فزڪس جي طريقن ۽ فلسفي ۾ وڏي تبديلي آئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ فزڪس ۾ آيل انقلابن کان پوءِ ترقي ڪيل فزڪس کان هن قسم جي ميڪانيات کي قابليت وارو ڪلاسيڪل دور فرق ڪري ٿو، جن سڀني ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ حدون ظاهر ڪيون.

ڪلاسيڪل ميڪانيات جي ابتدائي جوڙجڪ کي اڪثر ڪري نيوٽن جي ميڪانيات چيو ويندو آهي. اهو 17هين صديءَ جي سر آئزڪ نيوٽن جي بنيادي ڪمن ۽ گوٽفرائيڊ ولهيلم ليبنز، ليونهارڊ ايولر ۽ ٻين پاران ايجاد ڪيل رياضياتي طريقا، قوتن جي اثر هيٺ جسم جي حرڪت کي بيان ڪرڻ لاءِ، تي ٻڌل طبيعياتي تصورن تي مشتمل آهي. بعد ۾، توانائي تي مبني طريقا ايولر، جوزف-لوئس لگرينج، وليم روون هئملٽن ۽ ٻين پاران ٺاهيا ويا، جيڪي تجزياتي ميڪانيات جي ترقي ڪري ٿي (جنهن ۾ لگرينجيئن ميڪانيات ۽ هملٽونين ميڪانيات به شامل آهن). اهي پيش رفت، خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صدي عيسويء ۾، اڳوڻي ڪمن کان اڳتي وڌايو؛ اهي ڪجهه ترميمن سان، جديد فزڪس جي سڀني شعبن ۾ استعمال ٿيندا آهن. 

جيڪڏهن ڪنهن شئي جي موجوده حالت، جيڪا ڪلاسيڪل ميڪانيات جي قانونن جي تابعداري ڪري ٿي،  معلوم ٿئي ٿي، اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اها مستقبل ۾ ڪيئن منتقل ٿيندي ۽ ماضي ۾ ڪيئن منتقل ٿي. "افراتفري جو نظريو" (Theory of Chaos) ڏيکاري ٿو ته ڪلاسيڪل ميڪانيات جون ڊگهي مدي واريون اڳڪٿيون قابل اعتماد نه آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس صحيح نتيجا ڏئي ٿو جڏهن انهن شيئن جو مطالعو ڪيو وڃي جيڪي تمام وڏا نه هجن ۽ انهن جي رفتار روشني جي رفتار جي ويجهو نه هجي. ايٽم جي قطر جي ماپ بابت شيئن سان، اهو ضروري آهي ته ڪوانٽم ميڪانيات کي استعمال ڪيو وڃي. روشنيءَ جي رفتار جي ويجهو اچڻ واري رفتار کي بيان ڪرڻ لاءِ، خاص نسبت جي ميڪانيات (relativistic mechanics) ضرورت آهي. صورتن ۾ جتي شيئون تمام وڏي ٿي وينديون آهن، عام نسبت جي ميڪانيات لاڳو ٿئي ٿي. ڪجھ جديد ماخذن ۾ ڪلاسيڪل فزڪس ۾ نسبتي ميڪانيات شامل آهن، جيئن فيلڊ کي ان جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ۽ صحيح شڪل ۾ نمائندگي ڪن.

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:ميڪانيات
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
قائداعظم ريزيڊنسي

**قائداعظم ريزيڊنسي** (Quaid-e-Azam Residency)، جنهن کي زيارت ريزيڊنسي به چيو ويندو آهي، زيارت، بلوچستان، پاڪستان ۾ واقع آهي. اهو ئي ماڳ آهي جتي محمد علي جناح پنهنجي زندگي جو آخري مهينو، اي.ايس. نٿانيئل جي سنڀال ۾ گذاريو. اهو شهر جو سڀ کان مشهور نشان آهي، جيڪو سال 1892ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ڪيو ويو. عمارت ڪاٺ جي اڏاوت آهي ۽ اصل ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اونهاري جي رهائش ۾ تبديل ٿيڻ کان اڳ هڪ سينيٽوريم جي طور تي ٺهيل آهي. اهو هڪ ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو آهي ۽ وڏي تعميراتي اهميت رکي ٿو.

## حوالا

زمرو:قائداعظم
زمرو:تاريخي ماڳ
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
زمرو:پاڪستان ۾ سياحت
زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ
زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تاريخي ماڳ
بصريات

**بصريات** (Optics) فزڪس جي شاخ آهي جيڪا روشني جي رويي ۽ خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جنهن ۾ مادي سان ان جي لاڳاپن ۽ اوزارن جي تعمير شامل آهي جيڪي ان کي استعمال ڪن ٿا. بصريات عام طور تي ظاهر، الٽراوائليٽ ۽ انفراريڊ روشني جي رويي کي بيان ڪري ٿي. روشني هڪ قسم جي برقي مقناطيسي تابڪاري آهي ۽ برقي مقناطيسي تابڪاري جا ٻيا روپ جهڙوڪ ايڪس ريز، مائڪرو ويو (Microwave) ۽ ريڊيائي لهرن کي ساڳيون خاصيتون ڏيکاري ٿو.

روشنيءَ جي ڪلاسيڪل برقي مقناطيسي تشريح کي استعمال ڪندي اڪثر نظرياتي واقعن جو حساب ڪري سگهجي ٿو، پر روشنيءَ جي مڪمل برقي مقناطيسي وضاحتن کي عملي طور لاڳو ڪرڻ اڪثر مشڪل هوندو آهي. عملي بصريات جو اطلاق عام طور تي سادي نموني استعمال ڪندي ڪيو ويندو آهي. انهن مان سڀ کان عام، بصريات جي جاميٽري، روشنيءَ کي شعاعن جو مجموعو سمجھي ٿي، جيڪي سڌي لڪيرن ۾ سفر ڪن ٿيون ۽ جھڪيون وڃن ٿيون، جڏهن اهي ٻئي سطحن مان گذرن ٿيون يا ظاهر ٿين ٿيون. طبيعي بصريات روشنيءَ جو هڪ وڌيڪ جامع نمونو آهي، جنهن ۾ لهرن جا اثر شامل آهن جهڙوڪ تفاوت ۽ مداخلت جنهن جو حساب جاميٽري آپٽڪس ۾ نه ٿو ڪري سگهجي. تاريخي طور تي، "روشنيءَ جو شعاعن تي ٻڌل ماڊل" پهريون پيش ڪيو ويو پوءِ "روشنيءَ جو موج ماڊل" پيش ڪيو ويو. 19هين صدي عيسويء ۾ برقي مقناطيسي نظريي ۾ پيش رفت ٿي ته روشني لڀڻ حقيقت ۾ برقي مقناطيسي تابڪاري آهي. 

ڪجھ واقعا روشنيءَ تي ڀاڙين ٿا، جن ۾ موج جھڙي ۽ ذرڙي جھڙي ٻين خاصيتون آھن. انهن اثرن جي وضاحت لاءِ ڪوانٽم ميڪانيات (quantum mechanics) جي ضرورت آهي. جڏهن روشنيءَ جي ذرڙن جهڙين خاصيتن تي غور ڪيو وڃي ته، روشنيءَ کي ذرڙن جي مجموعن جي نموني سان ٺاهيو ويندو آهي، جنهن کي ”فوٽون“ (Photon) سڏيو ويندو آهي. ڪوانٽم آپٽڪس آپٽيڪل سسٽم ۾ ڪوانٽم ميڪنڪس جي ايپليڪيشن سان واسطو رکي ٿو. 

بصري سائنس ڪيترن ئي لاڳاپيل شعبن ۾ اڀياس ڪيو ويو آهي جن ۾ فلڪيات، مختلف انجنيئرنگ جا شعبا، فوٽوگرافي ۽ طب (خاص طور تي آپٿالمولوجي، اکين جي بيمارين جو علم ۽ آپٽوميٽري، جنهن ۾ ان کي طبيعي بصريات سڏيو ويندو آهي) سان لاڳاپيل آهي. آپٽڪس جي عملي ايپليڪيشن مختلف ٽيڪنالاجيز ۽ روزمره جي شين، بشمول آئيني، لينس، دوربين، خوردبين، ليزر ۽ آپٽيڪل فائبر، ۾ ملي ٿي.

## تاريخ
## ڪلاسيڪل بصريات
## جديد بصريات
## ايپليڪيشن
## پڻ ڏسو
* ابن الهيثم
* ڪتاب المناظر

## خارجي لنڪس

;Relevant discussions

;Textbooks and tutorials
* Light and Matter – an open-source textbook, containing a treatment of optics in ch. 28–32
* Optics2001 – Optics library and community
* Fundamental Optics – Melles Griot Technical Guide
* Physics of Light and Optics – Brigham Young University Undergraduate Book
* Optics for PV – a step-by-step introduction to classical optics

;Further reading
* Optics and photonics: Physics enhancing our lives by Institute of Physics publications

;سوسائٽيون

* يورپين آپٽيڪل سوسائٽي – link
* آپٽيڪل سوسائٽي (OSA) – link
* SPIE – link

* يورپين فوٽونڪس انڊسٽري ڪنسورشيم – link

## حوالا

زمرو:بصريات
زمرو:طبيعيات
زمرو:قدرتي فلاسفي
زمرو:ڪلاسيڪل فزڪس
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
چرنا ٻيٽ

**چرنا ٻيٽ** (Charna Island؛ اردو: جزیرہ چرنا) جنهن کي چُرنا ٻيٽ به چئجي ٿو، ڪراچي، سنڌ، پاڪستان ۾ مبارڪ گوٺ، ڪياماڙي ٽائون جي ويجهو واقع آهي. چرنا ٻيٽ هڪ ننڍڙو، غير آباد ٻيٽ آهي جيڪو عربي سمنڊ ۾ واقع آهي، جيڪو حب جي واهه کان اٽڪل 9 ڪلوميٽر (5.6 ميل) اولهه طرف ”مانجھر ساحل“ سڏجي ٿو، جيڪو بلوچستان ۽ سنڌ جي سرحدن تي واقع آهي. چرنا لڳ ڀڳ 1.2 ڪلوميٽر (0.75 ميل) ڊگهو ۽ 0.5 ڪلوميٽر (0.31 ميل) ويڪرو آهي. چرنا کي مقامي طور ”چرنو“ به چيو ويندو آهي. اهو مبارڪ ڳوٺ کان 6 ڪلوميٽر پري آهي. مبارڪ گوٿ جا ماهيگير چرنا ٻيٽ جي ويجهو مڇي مارڻ لاءِ وڃن ٿا. مبارڪ ڳوٺ ڪراچي جو ٻيو نمبر وڏو ماهيگير علائقو آهي، ان جي باوجود، ان ۾ تعليم، صحت جي سار سنڀار، جيٽي، مالڪي جا حق ۽ مواصلات سميت بنيادي سهولتن جو فقدان آهي. 04 آگسٽ 2020ع تي پاڪستان هڪ نئون سياسي نقشو جاري ڪيو آهي جنهن ۾ پهريون ڀيرو چرنا ۽ ايسٽولا جا ٻيٽ ڏيکاريا ويا آهن.

## حوالا

زمرو:ٻيٽ
زمرو:پاڪستان جا ٻيٽ
زمرو:بلوچستان جا ٻيٽ
زمرو:سنڌ جا ٻيٽ
سنڌو ماٿري جي تهذيب ۾ صفائي جو انتظام

هندستان جي برصغير ۾ قديم سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب (موجوده پاڪستان جو اوڀر حصي ۽ اتر-ڀارت ۾ واقع آهي) بنيادي ڍانچي، هائيڊرولڪ انجنيئرنگ ۾ ممتاز هئي ۽ ان ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي جا ڪيترائي اوزار هئا جيڪي پنهنجي قسم جا پهريون سڃاتل مثال آهن.

سنڌو ماٿريءَ جا اڪثر گھر مٽيءَ سڪل مٽيءَ جي سرن يا معياري سائيز جي مٽيءَ جي سرن مان ٺهيل هئا. سنڌو ماٿري جي شهري علائقن ۾ سرڪاري ۽ خانگي حمام شامل هئا. موئن جي دڙي ۾ ڪيتريون ئي عمارتون ٻه يا وڌيڪ منزلن واريون هيون. انهن وٽ هڪ نفيس نيڪال جو نظام پڻ هو ته جيئن فضول مواد کي شهر کان ٻاهر ڪڍي سگهجي. شهري صفائيءَ جو پهريون ثبوت هڙپا ۽ موهن جو دڙو ۾ ڏٺو ويو. هن شهري منصوبي ۾ دنيا جو پهريون شهري صفائي جو نظام شامل هو. شهر جي اندر، انفرادي گهرن يا گهرن جا گروپ کوهن مان پاڻي حاصل ڪندا هئا. پاڻيءَ کي زمين جي سطح تائين کڻڻ لاءِ اوزار جهڙوڪ ڇانو ۽ ساڪيا استعمال ڪيا ويندا هئا. ڪيترن ئي صحن وارن گهرن ۾ ٻنهي کي ڌوئڻ لاءِ پليٽ فارم ۽ هڪ وقف ٿيل ٽوائلٽ/فضول کي نيڪال ڪرڻ وارو سوراخ هو. ٽوائلٽ جي سوراخن کي گھر جي مرڪزي کوهه مان پاڻي جو هڪ ڄار ڪڍي صاف  ڪيو ويندو هو ۽ مٽيءَ جي سرن جي پائپ ذريعي هڪ گڏيل سرن جي نالن ۾، جيڪو ڀرپاسي جي سوکپٽ (سيس پٽ) ۾ ڀريو ويندو هو. ٻرندڙ کڏن کي وقتي طور تي انهن جي سولد مادي (Solid Waste) مان خالي ڪيو ويندو هو، ممڪن آهي ته ڀاڻ طور استعمال ڪيو وڃڻو هوندو. اڪثر گهرن ۾ خانگي کوهه به هوندا هئا. شهر جون ڀتيون سيلاب جي خلاف رڪاوٽ طور ڪم ڪنديون هيون. 

## نيڪال جو نظام
سنڌ ۾ موهن جي دڙي ۽ گجرات ۾ ڍولاويرا جهڙن آثارن ۾ دنيا جي قديم ترين سيوريج سسٽم مان ڪجهه آباديون هيون. انهن ۾ ڊرينيج چينل، مينهن جي پاڻي جي کوٽائي ۽ گهٽين جا نلڪا شامل هئا. گٽرن جو نيڪال زير زمين نالن ذريعي ڪيو ويو، جيڪي صحيح طور تي رکيل سرن سان ٺهيل هئا ۽ ڪيترن ئي ذخيرن سان گڏ هڪ نفيس پاڻي جي انتظام جو نظام قائم ڪيو ويو هو. ڊرينيج سسٽم ۾، گهرن مان نڪرندڙ نالن کي مکيه گهٽين ۾ رکيل وسيع عوامي نالن سان ڳنڍيو ويو. سنڌو ماٿري جو پاڻي نيڪال جو نظام 4500 سال اڳ موجود هو.
## موهن جو دڙو

## ڍولاويرا

## لوٿل

## پڻ ڏسو
سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب

سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو فن تعمير

سنڌو ماٿري جي ماڳن جي فهرست 

## حوالا
زمرو:سنڌو ماٿري جي سڀيتا
زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب
سنڌ ۾ قديم آثارن ۽ ماڳن جي فهرست

سنڌ ۾ قديم آثارن جي فهرست هيٺ ڏنل آهي،

* آباد وارو دڙو
* آريئڙو
* آمري، دادو ضلعو
* آمري (قديم آثار)
* آسڻ (قديم آثار)
* آمري جو دڙو
* آڳڙي جو دڙو
* آسورن جو دڙو
* آسيلي جو دڙو
* اروڙ
* الله ڏنو آثار ۽ نل بازار آثار
* اورنگي کان منگهو پير تائين قديم ماڳ
* بانبڙي جو دڙو
* ڀنڀور
* پانڌي واهي، دادو ضلعو
* ٽنڊو رحيم خان
* جهڪر جو دڙو
* چوکنڊي قبرستان
* چانهون جو دڙو، شهيد بينظيرآباد ضلعو
* ڌاراجا
* راڙھي
* رتو ڪوٽ
* رني ڪوٽ، ڄامشورو ضلعو
* عمرڪوٽ جو قلعو
* ڪوٽ ڏيجي، خيرپور ضلعو
* ڪارونجهر جا تاريخي ماڳ
* ڪراچي يونيورسٽي ڪيمپس جي ڀرسان قديم آثار
* لکمير جي ماڙي
* لاکين جو دڙو 
* لاکين جو دڙو
* لوھم جو دڙو
* لوھم جو دڙو 
* مومل جي ماڙي 
* مڪلي
* موهن جو دڙو
* موهن جو دڙو، لاڙڪاڻو ضلعو
* ميان جو ڪوٽ
* نندنا قلعو

* ڪوهٽراس بٺي
* نارو وارو دڙو
ڊرٻ ڏيٿڙي، ڪائي بٺي، لنڊي بٺي، ليمون جوڻيجو، ڏنڀ بٺي، ديهه ماڙي صابري، ڏيسوئي، الهڏنو، عاملاڻو، علي مراد، ٿيڙ، نهٽو، ٻانڌڻي، چونرو، ڍال، گورنڊي، حسن علي، ڪرچاٽ، کجور، لکيو (پير لاکو)، لوهري، احمد شاهه، بچاڻي، ٻانڌڙي، پوکراڻ، عارب جو ٿاڻو، شاهه جو ڪوٽڙو، ڪوٽ ڏيجي جي ٽڪري، ، عثمان جي بٺي، پئي جو ڪوٽڙو، تونگ بٺي، بيبي جي ڀت، ڇٽي جو ڪنڌ، ڍلاڻي جو ڪوٽ، جيري جو ڪلات، جڏيرن جو دڙو، ڪڇو بٺي، کنڊر ڀٽ، ڪانڌي واهي، ڪرهيو پير ڀانڊاري، ڪرنڊ جي ڀٽ، کوسو دڙو، ڪونج سر، لنڊي ٺوڙهي، لال ڇتو، ممڙو، مرکان، مشتاق، ترگاڻي جو ڪنڌ، نڪا، ڦنگ، راڄو ديرو، روهيل جو ڪنڌ، سنياسي بٺي، ٺارو ٽڪري، ٺيڙهي بهادر شاهه، پير شاهه جڙيو، نيل بازار، جهانگري، مٺو ڌياڻو، جانگهارا، غازي شاهه، ڳاڙهو ڀڙو، ٿرڙي گجو،  ڌامراهو، ڪوٽيشر، وجهڙوٽ ۽ ٻيا شامل آهن.

## حوالا

زمرو:قديم آثار
پاڪستان ۾ قديم آثارن جي ماڳن جي فهرست

پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ هيٺ ڏنل اهن؛
* آمري (قديم آثار)
* اروڙ
* برهمن آباد
* ڀنڀور
* پانڌي واهي
* تخت ڀائي
* ٽنڊو رحيم خان
* ٽيهه هزار سال پراڻيون پينٽنگز
* ٽيڪسيلا
* جهڪر جو دڙو
* چانهون جو دڙو
* ڌرما راجيڪا اسٽوپا
* رتو ڪوٽ
* رني ڪوٽ
* رحمان ڍيري
* سوات ۾ پٿرن تي ٽي هزار ورهيه پراڻا تصويري عڪس
* سوخته ڪوه
* سور دمب
* عمرڪوٽ
* ڪوٽ ڏيجي
* لوھم جو دڙو 
* مومل جي ماڙي 
* مڪلي
* موهن جو دڙو
* مهرڳڙھه
* نندنا قلعو
* نئين پٿر واري زماني جا سنڌ ۾ نشان
* هڙپا

## گيلري
## پڻ ڏسو
## حوالا

زمرو:پاڪستان
زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:قديم آثار
تخت ڀائي

**تختِ باهي** ( پشتو/ ) مردان، خيبر پختون خواهه، پاڪستان ۾ هڪ قديم ٻڌ ڌرم جو هڪ هند-پارٿين آثار قديمه وارو ماڳ آهي. اهو ماڳ ٻڌ ڌرم جي سڀ کان اهم آثارن مان سمجهيو وڃي ٿو جيڪو ڪنهن زماني ۾ گنڌارا تهذيب هو.

هتي ٺهيل خانقاهه پهرين صدي عيسوي ۾ ٺهرائي وئي  ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين استعمال ۾ رهي. هن ڪمپليڪس کي آثار قديمه جي ماهرن طرفان ان دور جي ٻڌمت جي خانقاهي مرڪزن جي فن تعمير جو خاص نمائندو سمجهيو وڃي ٿو. تخت باهي کي سال 1980ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو ويو،يونيسڪو ان کي "غير معمولي طور تي محفوظ" بيان ڪيو.

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:خیبر پختونخوا ۾ قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
ڪنڊينسڊ مادي جي فزڪس

**ڪنڊينسڊ مادي جي فزڪس** **(Condensed Matter physics)** فزڪس جو شعبو آهي جيڪو مادي جي ميڪرو اسڪوپي ۽ خوردبيني طبيعي خاصيتن سان واسطو رکي ٿي، خاص طور تي جامد ۽ مائع مرحلن ۾، جيڪي ائٽم ۽ اليڪٽران جي وچ ۾ برقي مقناطيسي قوتن مان پيدا ٿين ٿا. وڌيڪ عام طور تي، موضوع مادي جي ٿلهي مرحلن: انهن جي وچ ۾ مضبوط رابطي سان ڪيترن ئي اجزاء جي نظام سان تعلق رکي ٿو. 

وڌيڪ غيرمعمولي ڪنڊينسڊ مرحلن ۾ سپرڪنڊڪٽنگ مرحلا جيڪي خاص مواد پاران انتهائي گهٽ ڪرائيوجينڪ گرمي پد تي ڏيکاريل آهن، ائٽم جي ڪرسٽل لٽيسس تي اسپن جا فيرومگنيٽڪ ۽ اينٽي فيرومگنيٽڪ مرحلا، الٽرا ڪولڊ ايٽمي سسٽم ۾ ملندڙ بوس-آئنسٽائن ڪنڊينيٽس ۽ مائع ڪرسٽل شامل آهن. ڪنڊينسڊ مادي جا طبيعيات دان انهن مرحلن جي رويي کي تجربن ذريعي مختلف مادي خاصيتن کي ماپڻ لاءِ ۽ ڪوانٽم ميڪنڪس، برقناطيسيت، شمارياتي ميڪانڪس ۽ ٻين فزڪس جي نظرين کي لاڳو ڪرڻ لاءِ رياضياتي ماڊل تيار ڪندا آهن ۽ ائٽم جي انتهائي وڏي گروهن جي خاصيتن جي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ، سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.  

مطالعي لاءِ موجود نظامن ۽ رجحانن جو تنوع ڪنڊينسڊ ميٽر فزڪس کي معاصر فزڪس جو سڀ کان وڌيڪ فعال ميدان بڻائي ٿو: سڀني آمريڪي طبيعيات دانن جو ٽيون حصو پاڻ کي ڪنڊينسڊ ميٽر جي طبيعيات دان طور سڃاڻي ٿو ۽ ڊويزن آف ڪنڊينسڊ ميٽر فزڪس آمريڪي فزيڪل سوسائٽي جو سڀ کان وڏو ڀاڱو آهي.  انهن ۾ سولڊ اسٽيٽ ۽ نرم مادو طبعيات جا ماهر شامل آهن، جيڪي مواد جي مقدار ۽ غير ڪوانٽم طبعي خاصيتن جو اڀياس ڪن ٿا ۽ ٻئي قسم مواد جي وڏي رينج جو مطالعو ڪن ٿا، ڪيترن ئي تحقيق، فنڊ ۽ روزگار جا موقعا مهيا ڪن ٿا. ٻئين قسم مواد جي وڏي رينج جو مطالعو ڪن ٿا، ڪيترن ئي تحقيق، فنڊ ۽ روزگار جا موقعا مهيا ڪن ٿا. فيلڊ کي ڪيمسٽري، مواد سائنس، انجنيئرنگ ۽ نانو ٽيڪنالاجي سان اوورليپ ڪري ٿو ۽ ايٽمي فزڪس ۽ بايو فزڪس سان ويجهي سان تعلق رکي ٿو.  ڪنڊينسڊ مادي جي نظرياتي فزڪس، ذرڙي فزڪس ۽ نيوڪليئر فزڪس سان اهم تصورن ۽ طريقن کي شيئر ڪري ٿي.

فزڪس ۾ مختلف موضوع، جهڙوڪ ڪرسٽلوگرافي، ميٽلرجي، لچڪ، مقناطيس وغيره، 1940ع تائين الڳ الڳ علائقن جي حيثيت سان سمجهيا ويندا هئا، جڏهن انهن کي سولڊ اسٽيٽ فزڪس جي طور تي گڏ ڪيو ويو هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آس پاس، مايعات جي طبيعي خاصيتن جو مطالعو هن فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن ڪنڊينسڊ مادي فزڪس جي وڌيڪ جامع خاصيت جو بنياد بڻيو.  بيل ٽيليفون ليبارٽريز انهن پهرين ادارن مان هڪ هئي جنهن ڪنڊينسڊ ميٽر فزڪس ۾ ريسرچ پروگرام ڪيو.ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار سولڊ اسٽيٽ ريسرچ جي باني ڊائريڪٽر، فزڪس جي پروفيسر، مينوئل ڪارڊونا جي مطابق، اهو البرٽ آئن اسٽائن هو جنهن جديد فيلڊ جي ڪنڊينسڊ ميٽر فزڪس جي شروعات پنهنجي 1905ع واري فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ فوٽوولومينسينس تي آرٽيڪل سان ٺهيو هو. هن فوٽو اليڪٽران اسپيڪٽرو اسڪوپي ۽ ڦوٽو اليڪٽران اسپيڪٽرو اسڪوپي جا شعبا کوليا ۽ بعد ۾ سندس 1907ع واري سولڊ جي مخصوص گرمي تي آرٽيڪل ۾، پهريون ڀيرو، ڪرسٽل جي ٿرموڊائنامڪس خاصيتن تي، مخصوص گرميءَ جي ٿلهي ليکن جي اثر کي متعارف ڪرايو. يل ڪوانٽم انسٽيٽيوٽ جو ڊپٽي ڊائريڪٽر اي. ڊگلس اسٽون آئن اسٽائن لاءِ ڪوانٽم ميڪنڪس جي مصنوعي تاريخ انهن جي ڪم تي هڪ اهڙيو ئي ڪيس ٺاهي ٿو.

## ايٽائيمولوجي
## تاريخ
## نظرياتي
## تجرباتي
## اطلاق
## پڻ ڏسو
* ڪوانٽم مڪينڪس
* نيوڪليئر فزڪس
* ٿرموڊائنامڪس

## خارجي لنڪس
* 

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
ڪتاب المناظر

**ڪتاب المناظر** (The Book of Optics؛ عربي: كتاب المناظر؛ لاطيني: De Aspectibus or Perspectiva؛ اطالوي: Deli Aspecti) ھڪ ستن جلدن تي مشتمل مقالو آھي جيڪو بصريات ۽ مطالعي جي ٻين شعبن تي مشتمل آھي جيڪو قرون وسطيٰ جي عرب عالم ابن الھيثم، جنهن کي اولهه ۾ الهازن يا الهاسن (965ع - 1040ع) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، پاران ترتيب ڏنل آھي.

The ***Book of Optics*** (;  or *Perspectiva*; ) is a seven-volume treatise on optics and other fields of study composed by the medieval Arab scholar Ibn al-Haytham, known in the West as Alhazen or Alhacen (965–c.&nbsp;1040 AD).

The *Book of Optics* presented experimentally founded arguments against the widely held extramission theory of vision (as held by Euclid in his ''Optica''), and proposed the modern intromission theory, the now accepted model that vision takes place by light entering the eye. The book is also noted for its early use of the scientific method, its description of the camera obscura, and its formulation of Alhazen's problem. The book extensively affected the development of optics, physics and mathematics in Europe between the 13th and 17th centuries.

## حوالا

زمرو:ڪتاب
زمرو:بصريات
زمرو:مشهور ڪتابون
لاڙ ميوزيم ۽ مولوي حاجي احمد ملاح لائبريري

**لاڙ ميوزيم ۽ مولوي حاجي احمد ملاح لائبريري** هڪ تاريخي عمارت آهي جيڪا بدين، سنڌ، پاڪستان ۾ ڊپٽي ڪمشنر جي آفيس جي سامهون، مکيه ڪراچي روڊ تي واقع آهي.

## تاريخ
هيءَ ٻه ماڙي جي عمارت سال 1980ع ۾ شيخ محمد سومار جي ڪوششن سان قائم ڪئي وئي، جيڪو هڪ تاريخدان، شاعر ۽ اينٿروپالوجسٽ هو، جيڪو هيٺين سنڌ جي علائقن جهڙوڪ بدين، ٽنڊو محمد خان ۽ ٺٽي جي آثارن کي محفوظ ڪرڻ لاءِ مشهور آهي. ميوزيم کي اڳوڻي وزيراعظم، محمد خان جوڻيجو جي مالي مدد ملي، جنهن پنج لک رپيا عطيو ڪيو ۽ سنڌ جي اڳوڻي گورنر ڪمال الدين اظفر پاران ڏهه لک رپين سان شيخ سومار جي بچاءَ جي ڪوششن ۾ مدد ڪئي.   

## ذخيرو
هن ميوزيم ۾ هڪ ڀيرو سنڌ جي ثقافتي ورثي لاءِ اهم نوادرات جو هڪ متنوع مجموعو هو، جنهن ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا برتن، فارسي، عربي ۽ سنڌي ۾ هٿ سان لکيل قرآني نسخا، ۽ مختلف هنڌن جي تاريخي تصويرون شامل آهن. بهرحال، گڏ ڪرڻ تي سمجھوتو ڪيو ويو جڏهن ميوزيم جي جاء کي ٻوڏ دوران امدادي سامان کي ذخيرو ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويو، نتيجي ۾ ڪيترن ئي شين کي نقصان پهتو.

ميوزيم ۾ رکيل گهڻا آثار مرحوم محمد سومار شيخ طرفان ضلعي جي مختلف تاريخي ماڳن تان گڏ ڪري عطيو ڪيا ويا هئا۔ هن پنهنجي هن خيال کي عملي جامو پهرائڻ لاءِ ماهرن سان ڊگهيون ويهڪون پڻ ڪيون۔ تنهن هوندي به، نمائش لاءِ رکيل شين کي صحيح عنوان يا فهرست بندي مهيا نه ڪئي وئي آهي۔ تازي تباهه ڪندڙ برساتن دوران، جڏهن ميوزيم جي عمارت کي امدادي ڪئمپ طور استعمال ڪيو ويو، ڪيترائي قيمتي آثار چوري ٿي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ برسات متاثر ماڻهن کي ساڳئي هال ۾ رهائش ڏني وئي جتي قيمتي نوادرات بنا حفاظت جي رکيل هئا۔

ضلعي انتظاميا ۽ ثقافت کاتي جي اعليٰ عملدارن وچ ۾ خط و ڪتابت ٿيڻ باوجود ميوزيم جي مناسب سنڀال لاءِ خاطرخواهه قدم نه کنيا ويا آهن۔ في الحال ميوزيم وٽ مڪمل وقت جو ڊائريڪٽر مقرر ناهي، ۽ اهو رڳو هڪ ميٽرڪ پاس گائيڊ جي نگراني هيٺ هلي رهيو آهي، جنهن سبب هن قدرتي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ بابت خدشا ظاهر ڪيا وڃن ٿا۔

## عمارت
عمارت جي ٻاهرئين حصي ۾ وسيع سائي لان کي وڏي سنگ مرمر جي قدمن سان سجايو ويو آهي، کير جهڙي اڇي ٽائلس سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ پيچيده نيوي بليو فلورل ڊيزائن ڏيکاريل آهي. ان جي ابتڙ، عجائب گھر جو اندريون غفلت جي حالت ۾ آهي، جنهن ۾ مٽي ۽ مڪڙي جي جالن سان ڍڪيل نمونا پيا آهن. 
## پڻ ڏسو
* لياقت نيشنل ميموريل لائبريري

## حوالا

زمرو:بدين ضلعو
زمرو:ڪتب خانا
نيوڪليئر فزڪس

**نيوڪليئر فزڪس** (Nuclear Physics) طبيعيات جو اهو شعبو آهي جيڪو ايٽمن جي نيوڪلائي مادي جي ٻين شڪلن جي مطالعي سان گڊ، ايٽمي مرڪزن (Nuclei)، انهن جي جزن ۽ تعاملات جو مطالعو ڪري ٿو. نيوڪليئر فزڪس کي ايٽمي فزڪس، جيڪا ايٽم کي، بشمول اليڪٽران، مجموعي طور تي پڙهائي ٿي، سان ملائين نه گهرجي. نيوڪليئر فزڪس ۾ دريافتون ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنن جو سبب بڻيل آهن. ھن ۾ نيوڪليئر طاقت،   نيوڪليائي ھٿيار، نيوڪليائي طب، مقناطيسي گونج اميجنگ (MRI)، صنعتي ۽ زرعي آئسوٽوپ، مواد جي انجنيئرنگ ۾ آئن امپلانٽيشن ۽ ارضيات ۽ آرڪيالاجي ۾ ريڊيو ڪاربن تاريخ معلوم ڪرڻ شامل آهن.

اهڙيون ايپليڪيشنون نيوڪليئر انجنيئرنگ جي شعبي ۾ اڀياس ڊي رهيو آهن. ذرات جي فزڪس جو اڀياس نيوڪليئر فزڪس مان ۽ ٻن شعبن کي عام طور تي ويجهي اتحاد ۾ سيکاريو ويندو آهي. نيوڪليئر ايسٽرو فزڪس، نيوڪليئر فزڪس جو خلائي طبيعيات ۾ استعمال، ستارن جي اندروني ڪم ڪار ۽ ڪيميائي عناصر جي اصليت جي وضاحت ڪرڻ ۾ اهم آهي.

## تاريخ
## جديد نيوڪليئر فزڪس
## پڻ ڏسو
* نيوڪليئر ٽيڪنالاجي
* آئسوميرڪ شفٽ 
* نيوڪليئر ڪيمسٽري 
* نيوڪليئر مادو 
* نيوڪليئر ماڊل 
* نيوڪليئر اسپيڪٽروسڪوپي 
* نيوڪليئر ساخت 
* نيوڪلونيڪا (ويب سائيٽ)
* ڪيو.سي.ڊي. مادو 
## خارجي لنڪس

*Ernest Rutherford's biography at the American Institute of Physics 
*American Physical Society Division of Nuclear Physics 
*American Nuclear Society 
*Annotated bibliography on nuclear physics from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
*Nuclear science wiki 
*Nuclear Data Services – IAEA 
* Nuclear Physics , BBC Radio 4 discussion with Jim Al-Khalili, John Gribbin and Catherine Sutton (*In Our Time*, Jan. 10, 2002)

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
لياقت نيشنل ميموريل لائبريري

**لياقت نيشنل ميموريل لائبريري** هڪ عوامي لائبريري آهي جيڪا اسٽيڊيم روڊ ڪراچي، پاڪستان ۾ واقع آهي.

لياقت ميموريل لائبريري پنجاهه سالن کان قوم جي خدمت ڪري رهي آهي ۽ ان ۾ 1,50,000 کان وڌيڪ پڙهڻ واري مواد جو مجموعو هاڻي آن لائن ڳولي سگهجي ٿو. هن لائبريري ۾ ملڪ جي پبلڪ لائبريري جو سڀ کان وڏو مجموعو آهي. لياقت ميموريل لائبريري ۾ هزارين ڪتاب ۽ ٻيو پڙهڻ جو مواد موجود آهي. لائبريريءَ جو مقصد سڀني مقصدن لاءِ ريفرنس لائبريري، عالمن لاءِ ڪم ڪرڻ جي جاءِ، سماجي سائنس ۽ بشريات جي پوسٽ گريجوئيٽ شاگردن ۽ مستقبل جي مورخن لاءِ قومي شايع ٿيل ادب جو ذخيرو ڪرڻ آهي. 
## تاريخ
لائبريري سال 1951ع ۾ نيشنل لائبريري آف پاڪستان جي برانچ ڊائريڪٽوريٽ طور قائم ڪئي وئي. سال 1954ع ۾ لياقت ميموريل لائبريري کي ڪاپي رائيٽ قانون تحت قانوني ذخيرو قرار ڏنو ويو. لائبريريءَ سال 1986ع تائين نيشنل لائبريريءَ جي طور ڪم ڪيو. ٿورن سالن جي مختصر عرصي ۾ لائبريري خريداري، ڪاپي رائيٽ، تحفن، مٽاسٽا ۽ عطيا ذريعي ڪيترائي مجموعا حاصل ڪيا آهن. لائبريريءَ ۾ ڪل 1,44,000 جلدون آهن (73,000 انگريزي ۽ يورپي ٻولين ۾ ۽ 40,000 مشرقي ٻولين ۾). 
## لنڪن ڪارنر

لائبريري ۾ دي لنڪن ڪارنرز، هڪ ادارو جيڪو اسڪالر شپ ۽ تعليمي گڏجاڻين کي فروغ ڏئي ٿو، جي هڪ پاڪستاني شاخ جو افتتاح  ڪيو ويو آهي. ان جو نالو ابراهام لنڪن، آمريڪا جي 16هين صدر ۽ هڪ اڳواڻ جنهن ماڻهن ۾ برابري جي قدرن کي فروغ ڏنو، جي نالي سان رکيو ويو آهي. جيئن پاڪستان ۾ آمريڪي سفير، ڊيوڊ هيل، سنڌ جي وڏي وزير سان گڏ ڪارنر جي نالي ۽ افتتاح جي موقعي تي، ڪارنر جي نالي جي اهميت جي وضاحت ڪندي چيو.  لائبريريءَ جي ڊائريڪٽر بشير ابڙو وڌيڪ چيو ته اسان جو ارادو آهي ته يونين ڪائونسل سطح تي وڌيڪ لائبريريون قائم ڪيون وڃن ته جيئن پڙهڻ جي عادت کي وڌايو وڃي. هن وڌيڪ چيو ته اسان جي سماج ۾ پڙهڻ جي ثقافت کي فروغ ڏيڻ جي سخت ضرورت آهي. ”آئون نوجوانن کي هن لائبريريءَ ۾ رکيل حوالن جي ڪتابن کي استعمال ڪرڻ بجاءِ پنهنجن ڪتابن مان نوٽس وٺندي ڏسان ٿو“. لنڪن ڪارنر (LCK) پاڪستان آمريڪن ڪلچرل سينٽر (PACC) پاران منظم ڪيو ويندو آهي.

## پڻ ڏسو
* لاڙ ميوزيم ۽ مولوي حاجي احمد ملاح لائبريري

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Libraries in Karachi
* Liaquat National Memorial Library - Official Website

زمرو:ڪراچي
زمرو:ڪتب خانا
زمرو:ڪراچي ۾ لائبريريون
زمرو:پاڪستان جا ڪتب خانا
زمرو:پاڪستان جا قومي ڪتب خانا
زمرو:ڪراچي ۾ عمارتون ۽ ساختون

## حوالا
لائبريري سائنس

**لائبريري ۽ انفارميشن سائنس** (LIS) ٻه هڪ ٻئي سان گٿيل شعبا آهن جيڪي ٻنهي فزيڪل ۽ ڊيجيٽل شڪلن ۾، تنظيم، رسائي، گڏ ڪرڻ ۽ معلومات جي ضابطي سان تعلق رکن ٿا. اها ٻه اصل مضمون آهن، لائبريري سائنس ۽ انفارميشن سائنس، پر اهي مطالعي جي ساڳئي شعبي ۾ آهن. لائبريري سائنس اطلاقي انفارميشن سائنس آهي. 

لائبريري سائنس انفارميشن سائنس جو هڪ اطلاق ۽ هڪ ذيلي فيلڊ آهي. بهرحال، اڄڪلهه بيئن اصطلاحن کي مترادف طور استعمال ڪرڻ يا اصطلاح، "لائبريري" کي ڇڏڻ ۽ انفارميشن ڊپارٽمينٽ يا انفارميشن اسڪول (iSchools) بابت ڳالهائڻ عام آهي. لائبريري سائنس معلومات ۽ معلومات جي وسيلن جي تنظيم (LIS) جي بنيادي حصن مان هڪ آهي.
## تعريف
## تعليم ۽ تربيت
لائبريرين جا قسم== 
## تاريخ
## رسالا
پڻ ڏسو: لائبريري ۽ انفارميشن سائنس جرنلز جي فهرست
* انفارميشن سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جو سالياني جائزو * معلومات پروسيسنگ ۽ انتظام 
* معلومات جي تحقيق 
* اطالوي جرنل آف لائبريري ۽ انفارميشن اسٽڊيز 
* جرنل آف انفارميشن سائنس 
* انفارميشن سائنس ۽ ٽيڪنالاجي لاء ايسوسيئيشن جو جرنل 
* علم جي تنظيم (جرنل) 
* لائبريري ادب ۽ انفارميشن سائنس ريٽرو اسپيڪٽيو 
* لائبريري رجحانات 
* سائنٽومئٽرڪس (جرنل) 
* لائبريري ٽه ماهي
* گرانڊالا سرسوام 
* LIS ۾ اهم بائيبلوگرافيڪل ڊيٽابيس آهن، ٻين جي وچ ۾، سوشل سائنسز ڪيٽيشن انڊيڪس ۽ لائبريري ۽ انفارميشن سائنس جا خلاصا آهن.
## ڪانفرنسون
هي فيلڊ ۾ ڪجهه اهم ڪانفرنسن جي هڪ فهرست آهي. 
* آمريڪي لائبريري ايسوسيئيشن جي سالياني گڏجاڻين 
* آمريڪي سوسائٽي فار انفارميشن سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي سالياني اجلاس 
* لائبريري ۽ انفارميشن سائنس جا تصور
 (i-Schools' iConferences) 
* انٽرنيشنل فيڊريشن آف لائبريري ايسوسيئشنز اينڊ انسٽيٽيوشنز (IFLA)
* ورلڊ لائبريري ۽ انفارميشن ڪانگريس 
* افريقي لائبريري ۽ انفارميشن ايسوسيئيشن ۽ ادارن (AfLIA) ڪانفرنس 
## ذيلي ميدان
## پڻ ڏسو
* لائبريري ۽ انفارميشن سائنس جي لغت 
* معلومات جي تاريخ - تعليمي نظم 
* انٽرنيٽ سرچ انجڻ ۽ لائبريريون 
* لائبريري ۽ انفارميشن سائنس جرنلز جي فهرست 
* لائبريري انجمن جي فهرست
* ميوزيمولوجي - عجائب گهرن جو مطالعو 
* عجائب گھر معلومات 
* لائبريري سائنس جو خاڪو
## خارجي لنڪس

* 
* LISNews.org  – librarian and information science news
* LISWire.com – librarian and information science wire
* 

## حوالا

زمرو:درسي علم
زمرو:سماجي سائنس
زمرو:اطلاعاتي سائنس
اڪائين جو بين الاقوامي نظام

**اڪائين جو بين الاقوامي نظام** (International System of Units) بين الاقوامي طور تي مخفف SI (فرانسيسي سسٽم انٽرنيشنل ڊي يونٽس مان) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ميٽرڪ سسٽم جو جديد روپ ۽ دنيا جو سڀ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ماپ جو نظام آهي. بين الاقوامي وزن ۽ ماپن جي بيورو پاران ترتيب ڏنل (مخفف BIPM فرانسيسي: Bureau international des poids et mesures). دنيا جي لڳ ڀڳ هر ملڪ ۾ سرڪاري حيثيت سان ماپ جو اهو واحد نظام آهي. اهو سائنس، ٽيڪنالاجي، صنعت، ۽ روزمره جي واپار ۾ استعمال ٿيندو آهي.

عالمي ماپ جي نظام، SI ۾ ماپ جي اڪائين جو هڪ مربوط نظام شامل آهي، جيڪو ستن بنيادي يونٽن سان شروع ٿئي ٿو، جيڪي سيڪنڊ (علامت s، وقت جي اڪائي)، ميٽر (علامت m، ڊگھائي جي اڪائي)، ڪلوگرام (علامت Kg، ڪميت جي اڪائي)، ايمپيئر (علامت A، برقي ڪرنٽ)، ڪيلون (علامت K، ٿرموڊائنامڪ گرمي جي پد)، مول (علامت mol، مادي جي مقدار) ۽ ڪينڊلا (علامت cd، روشنيءَ جي شدت) تي مشتمل آهن. نظام اضافي مقدار جي لامحدود تعداد لاء مربوط اڪائين  کي گڏ ڪري سگھي ٿو. انهن کي مربوط نڪتل اڪائيون سڏيو ويندو آهي، جن کي هميشه بنيادي اڪائين جي طاقتن جي مضاعف جي طور تي نمائندگي ڪري سگهجي ٿو. 22 مربوط نڪتل يونٽ خاص نالن ۽ علامتن سان مهيا ڪيا ويا آهن. ست بنيادي يونٽ ۽ 22 مربوط نڪتل يونٽ خاص نالن ۽ علامتن سان گڏ، ٻين مربوط نڪتل يونٽن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ، استعمال ڪري سگهجن ٿا. جيئن ته مربوط اڪائين جا سائز صرف ڪجهه ايپليڪيشنن لاءِ آسان هوندا ۽ ٻين لاءِ نه، ان ڪري SI چوويهه اڳڪٿيون مهيا ڪري ٿو، جن کي جڏهن مربوط اڪائين جي نالي ۽ علامت ۾ شامل ڪيو وڃي ته چوويهه اضافي (غير مربوط) SI يونٽ پيدا ٿين ٿا. ساڳئي مقدار لاء؛ اهي غير مربوط اڪائيون هميشه ڊيسيمل آهن (يعني ڏهه جو پاور) ملٽيز ۽ ڪوهرينٽ اڪائين جا ذيلي ضرب.  

SI جي تعريف ڪرڻ جو موجوده طريقو ڏهاڪن کان اڳتي وڌندڙ تجريدي ۽ مثالي فارموليشن ڏانهن وڌڻ جو نتيجو آهي جنهن ۾ اڪائين جي حقيقتن کي تصوراتي طور تي وصفن کان الڳ ڪيو ويو آهي. ان جو نتيجو اهو آهي ته جيئن جيئن سائنس ۽ ٽيڪنالاجيون ترقي ڪن ٿيون، تيئن بغير ڪنهن يونٽ کي نئين سر وضاحت ڪرڻ جي، نئين ۽ اعليٰ حقيقتن کي متعارف ڪرايو وڃي ٿو. 

SI نظام جي ترقيءَ لاءِ اصل محرڪ اڪائين جو تنوع هو، جيڪي سينٽي ميٽر-گرام-سيڪنڊ (CGS) سسٽم جي اندر اڀري آيو هيو (خاص طور تي اليڪٽرروسٽيٽڪ اڪائين ۽ برقي مقناطيسي اڪائين جي نظامن جي وچ ۾ تضاد) ۽ مختلف شعبا جيڪي انهن کي استعمال ڪن ٿا جي وچ ۾ هم آهنگي جي کوٽ. وزن ۽ ماپن تي جنرل ڪانفرنس (فرانسيسي: Conférence générale des poids et mesures - CGPM)، جيڪو 1875 جي ميٽر ڪنوينشن پاران، ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن کي گڏ ڪري نئين نظام جي تعريف ۽ معيار قائم ڪرڻ ۽ ضابطن کي معياري ڪرڻ لاء،  لکڻ ۽ پيش ڪرڻ جي ماپ لاء، قائم ڪئي وئي. اهو نظام سال 1960ع ۾، هڪ شروعات جي نتيجي ۾ جيڪو 1948ع ۾ شروع ٿيو ۽ اڪائين جي ميٽر-ڪلوگرام-سيڪنڊ نظام (MKS) تي ٻڌل آهي CGS سسٽم جي ترقي جي خيالن سان گڏ، شايع ڪيو ويو. 

## تعريف
## ليڪسيگرافڪ ڪنوينشن
## اڪائين جو تعين
## تنظيمي حيثيت
## تاريخ
## لاڳاپيل اڪائيون
## پڻ ڏسو
## ٻاهريان ڳنڍڻا

* BIPM (International Bureau of Weights and Measures) official web site

زمرو:مقدار
زمرو:ڪيميا
زمرو:طبيعيات
زمرو:عالمي معيار
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:اڪائين جا نظام
زمرو:ڪيميائي مقدارون
زمرو:اڪائين جا عالمي نظام

## حوالا
وقت (فزڪس)

فزڪس ۾، وقت ان جي ماپ ذريعي بيان ڪيو ويو آهي؛ وقت اهو آهي جيڪو هڪ گھڙيال ٻڌائي ٿو. ڪلاسيڪل، غير لاڳاپي واري فزڪس ۾، اهو هڪ اسڪيلر مقدار آهي (اڪثر ڪري علامت، t سان ظاهر ڪيو ويو آهي) ۽ ڊگھائي، ڪميت (ماس) ۽ چارج وانگر، عام طور تي بنيادي مقدار طور بيان ڪيو ويندو آھي. وقت کي رياضياتي طور تي ٻين طبيعي مقدارن جهڙوڪ حرڪت، متحرڪ توانائي ۽ وقت تي منحصر ٻين شعبن جا ثبوت حاصل ڪرڻ لاء، ٻين تصورن سان گڏ ڪري سگهجي ٿو. ٽائم ڪيپنگ هڪ پيچيده سائنسي ۽ تيڪنيڪي مسئلو آهي ۽ رڪارڊ رکڻ جي بنياد جو حصو آهي.
## وقت جا نشان
اصل مضمون: ٽائم ڪيپنگ ڊيوائيسن جي تاريخ
 
گھڙين جي موجودگي کان اڳ، وقت انهن فطري عملن سان ماپيو ويندو هو، جيڪي تهذيب جي هر دور لاءِ سمجھڻ لائق هئا؛ 
* سيريس (Sirius) جو پهريون ظهور هر سال نيل جي ٻوڏ جي نشاندهي ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويو. 
* رات ۽ ڏينهن جو وقتي تسلسل، جيڪا بظاهر ابدي آهي. 
* افق تي سج جي پهرين ظهور جو مقام 
* آسمان ۾ سج جي پوزيشن 
* ڏينهن جي دوران منجھند جي وقت جي نشاني 
* ڇانو جي ڊگھائي جيڪا هڪ گنومون طرفان اڇلائي وئي آهي. 

آخرڪار، وقت جي گذرڻ جي اوزارن سان، آپريشنل معنائون استعمال ڪندي، وقت جي ڄاڻ ممڪن ٿي. ان سان گڏ، اسان جي وقت جو تصور ترقي ڪيو، جيئن هيٺ ڏيکاريل آهي. 
## وقت جي ماپ جي اڪائيون
اڪائين جي بين الاقوامي نظام (SI) ۾، وقت جي اڪائي "سيڪنڊ" آهي (علامت: s). اهو سال 1967ع کان وٺي بيان ڪيو ويو آهي؛ "سيزيم 133 ايٽم جي صفر حالت جي ٻن هائپر فائن سطحن جي وچ ۾ منتقلي سان لاڳاپيل تابڪاري جي 9,19,26,31,770 دورن جو عرصو" ۽ هي هڪ بنيادي SI اڪائي آهي. اها تعريف سيزيم ايٽمي ڪلاڪ جي آپريشن تي ٻڌل آهي. اهي گھڙيون سال 1955ع کان پوءِ بنيادي حوالن جي معيار طور استعمال لاءِ عملي بڻجي ويون ۽ تڏهن کان استعمال ۾ آهن.

## وقت جي سنڀال جو آرٽ
سڄي دنيا ۾ استعمال ٿيندڙ UTC ٽائم اسٽيمپ هڪ ائٽمي وقت جو معيار آهي. اهڙي وقت جي معيار جي لاڳاپي جي درستگي هن وقت 10-15 جي ترتيب تي آهي (تقريبن ٽن ڪروڙ سالن ۾ 1 سيڪنڊ جي برابر). 
## وقت جا تصور
## متحرڪ نظام
## سگنلنگ
## وقت جي معيار لاءِ ٽيڪنالاجي
## ڪائنات ۾ وقت
## پڻ ڏسو
* نسبتي وقت 
* اڪائين جا نظام 
* فلڪيات ۾ وقت 
## خارجي لنڪس
* 
زمرو:سائنس ۾ وقت
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:طبيعيات جو فلسفو
زمرو:وقت جو حساب
زمرو:فزڪس ۾ وقت

## حوالا
جديد طبيعيات

**جديد طبيعيات** (Modern Physics) طبيعيات جي هڪ شاخ آهي جيڪا 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي ڪئي ۽ اڳتي هلي يا شاخون جيڪي 20هين صدي جي شروعات جي فزڪس کان تمام گهڻو متاثر ٿيون. جديد طبيعيات جي قابل ذڪر شاخن ۾ ڪوانٽم مڪينڪس (Quantum Mechanics) ۽ خاص ۽ عام نسبت (General and Special Relativity)شامل آهن.

ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي روزمره جي حالتن سان واسطو رکي ٿي: عام رفتارون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھي، عام ماپون ايٽم جي ماپڻ جي ڀيٽ ۾ تمام گھڻيون آھن ۽ عام توانائيون نسبتي توانائين کان نسبتاً ننڍيون آھن. بهرحال، جديد طبيعيات جو تعلق وڌيڪ انتهائي حالتن سان آهي، جهڙوڪ تيز رفتار جيڪي روشنيءَ جي رفتار (خاص نسبت) سان ڀيٽي سگهجن ٿيون، ننڍڙا فاصلا جيڪي ايٽمي ريڊيس (ڪوانٽم ميڪانڪس) جي مقابلي ۾ هجن ۽ تمام گهڻي توانائيون (نسبتي). عام طور تي، ڪوانٽم (quantum) ۽ نسبتي (relativistic) اثرات سڀني پيماني تي موجود آهن، جيتوڻيڪ اهي اثر انساني پيماني تي تمام ننڍا هوندا آهن.  جڏهن ته ڪوانٽم ميڪانڪس خاص نسبت سان مطابقت رکي ٿي. (ڏسو: نسبتي ڪوانٽم مڪينڪس)، فزڪس ۾ حل نه ٿيل مسئلن مان هڪ ڪوانٽم ميڪنڪس ۽ عام نسبت جو ملاپ آهي، جنهن کي ذرڙي فزڪس جو معياري ماڊل في الحال حساب نٿو ڏئي سگهي. 

جديد فزڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جا اوزار استعمال ڪندي مادي جي رابطي جي بنيادي عملن کي سمجهڻ جي ڪوشش آهي. لفظي معنيٰ ۾، جديد طبيعيات جو مطلب آهي جديد فزڪس. ان لحاظ کان، ڪلاسيڪل فزڪس جو هڪ اهم حصو جديد فزڪس آهي.  جڏهن ته، سال 1890ع کان وٺي، نئين دريافتن جي ڪري وڏي پئماني تي تبديلي آئي آهي: خاص طور تي ڪوانٽم ميڪنڪس ۽ آئنسٽائن جي نسبتن جي آمد جي ڪارڻ. فزڪس جنهن ۾ ڪوانٽم ميڪنڪس يا آئنسٽائن جو نسبتون (يا ٻئي) جا عنصر شامل هجن ان کي جديد فزڪس چئبو آهي. اهو هن آخري مفهوم ۾ آهي ته اصطلاح عام طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي.

جديد فزڪس اڪثر ڪري، انتهائي حالتن سان معاملو ڪندي، سامهون ايندي آهي. ڪوانٽم ميڪانياتي اثر ظاهر ٿيندا آهن جڏهن "گهٽ" (گهٽ گرمي پد، ننڍا فاصلا) سان معاملو ڪندا آهن، جڏهن ته نسبتي (Relativistic) اثر ظاهر ٿيندا آهن جڏهن "بلند" (تيز رفتار، وڏي فاصلي) سان معاملو ڪندي، "وچن واري مقدارن" جو معاملو ڪلاسيڪل فزڪس ۾ ڪيو وڃي ٿو. مثال طور، جڏهن ڪمري جي گرمي پد تي گئس جي رويي جو تجزيو ڪيو وڃي ٿو، اڪثر واقعن ۾ (ڪلاسيڪل) ميڪسويل-بولٽزمان جي تقسيم شامل هوندي. جڏهن ته، مطلق صفر جي ويجهو، ميڪسويل-بولٽزمان جي تقسيم گيس جي مشاهدي واري رويي جي حساب ۾ ناڪام ٿئي ٿي ۽ جديد، فرمي-ڊيراڪ يا بوس-آئنسٽائن جي تقسيم کي استعمال ڪرڻو پوندو.

گهڻو ڪري، اهو ڳولڻ  يا "ٻيهر حاصل ڪرڻ" جديد وضاحت مان ڪلاسيڪل رويي کي جديد تشريح جو تجزيو ڪندي گهٽ رفتار ۽ وڏي فاصلي تي (هڪ حد کڻڻ سان، يا هڪ اندازي سان) ممڪن آهي. جڏهن ائين ڪندي، نتيجو "ڪلاسيڪل حد"  سڏيو ويندو آهي.

## مکيه نشان
مکيه مضمون: ڪوانٽم مڪينڪس جي تاريخ ۽ ريليٽيويٽي جي تاريخ
 
عام طور تي هن عنوانن کي جديد فزڪس جي بنياد جو "بنيادي پٿر" سمجهيو وڃي ٿو: 
* ايٽمي نظريو ۽ عام طور تي ايٽمي ماڊل جو ارتقا
* ڪاري جسم جي تابڪاري
* تيل جي قطري جو تجربو
* فرينڪ-هرٽز (Franck-Hertz) تجربو 
* گيگر-مارسڊن تجربو (رٿرفورڊ جو تجربو) 
* ثقلي لينسنگ 
* مائيڪلسن-مورلي تجربو 
* ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر 
* ڪوانٽم ٿرموڊائنامڪس 
* ريڊيولوجيڪل رجحان
* عطارد جي اڳڀرائي 
* اسٽرن-گرلاچ جو تجربو 
* موج-ذرّي ٻٽي 
* سولڊ اسٽيٽ فزڪس 
## پڻ ڏسو

* ڪلاسيڪل فزڪس
* اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو 
* ڪوانٽم مڪينڪس 
* ريليٽيويٽي جو نظريو
* ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري 
* متحد فيلڊ نظريو 
* نيوڪليئر فشن

## خارجي لنڪس

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:جديد طبیعیات
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
امبوڙق مسجد، شگر

**امبورق مسجد** (Imburiq Masjid؛ مسجد امبوڑک شگر) پاڪستان جي گلگت بلتستان واري علائقي ۾ شگر ۾ واقع هڪ مسجد آهي. اها بلتستان جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. هيءَ مسجد سيد علي همداني ٺهرائي هئي. ۽ بلتستان جي مشهور ماڳن مان هڪ آهي. 

## حوالا

زمرو:مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
زمرو:گلگت بلتستان جو مسجدون
زمرو:پاڪستان ۾ تصوف
عثمانيه مسجد، مظفرآباد

**عثمانيه مسجد** (Osmania Masjid) آزاد ڪشمير جي گادي واري شهر، مظفرآباد ۾ هڪ ترڪي طرز تعمير جي مسجد آهي جيڪا جهلم ۽ نيلم ندين جي سنگم تي واقع آهي.  

سال 2009ع ۾ ترڪي جي صدر رجب طيب اردگان (ان وقت جي وزيراعظم) طرفان تحفي ۾ ڏني وئي ۽ انهن ان جو افتتاح ڪيو. ٽن منزلن واري مسجد ۾ 2500 نمازين جي گنجائش آهي.

## حوالا

زمرو:مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
زمرو:آزاد ڪشمير جون مسجدون
شاهه فهد مسجد، مظفرآباد

**شاهه فهد مسجد** (King Fahad Masjid) مظفرآباد، آزاد ڪشمير، پاڪستان ۾ هڪ خوبصورت مسجد آهي، جيڪا 2008ع ۾ آزاد ڪشمير ۽ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ آيل زلزلي کان پوءِ سعودي حڪومت پاڪستان کي تحفي ۾ ڏني هئي، هن مسجد ۾ 10 هزار کان وڌيڪ نمازي نماز ادا ڪري سگهن ٿا. 
## حوالا

زمرو:مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
زمرو:آزاد ڪشمير جون مسجدون
ڪيٽل ڪالوني

**ڪيٽل ڪالوني** (اردو: بھینس کالونی) ڀينس ڪالوني جي نالي سان پڻ مشهور آهي، بن قاسم ٽائون, ڪراچي، پاڪستان جي ملير ضلعي ۾ هڪ رهائشي پاڙو آهي. ڪراچي جو هي پاڙو ڪراچي ۾ ڍورن ۽ گوشت جي واپار جو مرڪز آهي. ڪيٽل ڪالوني ڪراچي جي کير جي شين جي خريداري ۽ سپلائي جو مرڪز آهي. ڪيٽل ڪالوني ۾ به ڪيترائي ذبح خانا ۽ گوشت جا گودام موجود آهن. 

## ڊيموگرافي
## خارجي لنڪس
* Karachi Website.

## حوالا
زمرو:ڪراچي جا گردونواح
بلوچستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست

پاڪستان انوائرمينٽل پروٽيڪشن ايجنسي جي سال 1997ع ۾ محفوظ ڪيل علائقن بابت شايع ٿيل رپورٽ موجب بلوچستان ۾ 27 آثار قديمه جا ماڳ ۽ تاريخي يادگارون آهن جيڪي وفاقي حڪومت طرفان محفوظ آهن. انهن ۾ صوبي جي واحد قومي يادگار؛ زيارت ريزيڊنسي شامل آهي. اضافي طور تي ان ۾ هڪ عارضي عالمي ورثي جي فهرست جي  سائيٽ، مهر ڳڙهه آهي. 

قديم آثارن واري ايڪٽ، سال 1975ع جي تحت محفوظ ڪيل تقريبن 400 ماڳن ۽ يادگارن مان، صوبي ۾ ست ماڳ ڪيٽيگري 1، اٺ ماڳ ڪيٽيگري II  ۽ ڪيٽيگري III ۾ چوڏهن ماڳ آهن. 

## وفاقي حڪومت
The following sites were previously protected under the Federal Government.

| number = BA-18
| description = Mound No. 2
| address = Village Samangali, west side of Airport
| district = Quetta
| lat =  
| lon =  
| commonscat = Mound No. 2 in Village Samangal, Quetta
| image =  
}}

|}

## غير محفوظ ماڳ ۽ ورثو

|}

## پڻ ڏسو
* Balochistan Conservation Strategy - IUCN 

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:تاريخي ماڳ
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
زمرو:بلوچستان، پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تاريخي ماڳ
زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون
زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
شمارياتي ميڪانڪس

فزڪس ۾، **شمارياتي ميڪانڪس** (Statistical Mechanics) هڪ رياضياتي فريم ورڪ آهي جيڪو شمارياتي طريقن ۽ امڪاني نظريي کي خوردبيني ادارن جي وڏي گڏجاڻين تي لاڳو ڪري ٿو. ڪڏهن ڪڏهن شمارياتي فزڪس يا شمارياتي ٿرموڊائنامڪس سڏيو ويندو آهي، ان جي ايپليڪيشنن ۾ فزڪس، حياتيات، ڪيمسٽري، نيوروسائنس، ڪمپيوٽر سائنس، انفارميشن ٿيوري ۽ سماجيات جي شعبن ۾ ڪيترائي مسئلا شامل آهن. ان جو بنيادي مقصد، مادي جي خاصيتن کي، طبيعي قانونن جي حوالي سان جيڪو ايٽمي حرڪت سان متعلق آهن، مجموعي طور تي واضح ڪرڻ آهي.

شمارياتي ميڪانڪس ڪلاسيڪل ٿرموڊائنامڪس جي ترقيءَ مان پيدا ٿي، هڪ اهڙو ميدان جنهن لاءِ اهو ميڪرو اسڪوپي جي طبيعي خاصيتن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي؛ جيئن ته گرمي پد، دٻاءُ ۽ گرميءَ جي گنجائش؛ خوردبيني پيرا ميٽرن جي لحاظ کان جيڪي سراسري قدرن جي باري ۾ ڦيرڦار ٿين ٿا ۽ امڪاني تقسيم جي لحاظ کان نمايان آهن. جڏهن ته ڪلاسيڪل ٿرموڊائنامڪس بنيادي طور تي ٿرموڊائنامڪ توازن سان تعلق رکي ٿي، شمارياتي ميڪانڪس کي غير متوازن شمارياتي ميڪانڪس ۾ لاڳو ڪيو ويو آهي. خوردبيني طريقي سان ماڊلنگ جي انهن مسئلن جي لاءِ جيڪي ناقابل واپسي عملن جي رفتار کي عدم توازن سان هلائي رهيا آهن. اهڙين عملن جي مثالن ۾ ڪيميائي تعمل ۽ ذرڙن جي وهڪري ۽ گرمي شامل آهن. ڦيرڦار جو نظريو (dissipation theorem) هڪ بنيادي علم آهي جيڪو غير برابري واري شمارياتي ميڪانڪس کي لاڳو ڪرڻ کان حاصل ڪيو ويو آهي ته جيئن ڪيترن ئي ذرڙن جي سسٽم ۾ هڪ مستحڪم حالت موجوده وهڪري جي سادي غير متوازن صورتحال جو مطالعو ڪيو وڃي.

## تاريخ
## اصول
## شمارياتي ٿرموڊائنامڪس
## غير متوازن شمارياتي ميڪانڪس
## ايپليڪيشن
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

* Philosophy of Statistical Mechanics article by Lawrence Sklar for the Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* Sklogwiki - Thermodynamics, statistical mechanics, and the computer simulation of materials.  SklogWiki is particularly orientated towards liquids and soft condensed matter.
* Thermodynamics and Statistical Mechanics by Richard Fitzpatrick
*  taught by Leonard Susskind.
* Vu-Quoc, L., Configuration integral (statistical mechanics), 2008. this wiki site is down; see this article in the web archive on 2012 April 28

## حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:ميڪانيات
زمرو:ٿرموڊائنامڪس
زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون
دٻاءُ (فزڪس)

**دٻاءُ** (Pressure؛ علامت: *p* يا *P*) اها قوت آهي جيڪا ڪنهن شئي، جنهن تي اها قوت ورهايل آهي، جي مٿاڇري تي عمودي طور تي في اڪائي ايراضيءَ تي لاڳو ٿئي ٿي. گيج دٻاء (Gauge pressure) ڦيلاء واري دٻاء سان تعلق رکي ٿو.

دٻاء کي ظاهر ڪرڻ لاء، مختلف اڪائيون استعمال ڪيو وينديون آهن. انهن مان ڪجهه قوت جي هڪ اڪائي کي ايراضي (Area) جي هڪ اڪائي کان تقسيم ڪندي ورهايل آهن؛ دٻاء جي SI اڪائي، پاسڪل (Pa)، مثال طور، هڪ نيوٽن في چورس ميٽر (N/m 2 ) اهي؛ ساڳيءَ طرح، پائونڊ-فورس في چورس انچ يا سائي (psi)، علامت lbf/in 2 ) امپيريل ۽ آمريڪي رواجي نظامن ۾ دٻاءُ جي روايتي اڪائي آهي. دٻاء پڻ معياري هوا جي دٻاء جي لحاظ کان ظاهر ڪري سگهجي ٿو؛ اڪائي ايٽموسفئر (atm) هن دٻاء جي برابر آهي، ۽ اڪائي، ٽور (torr) جي وضاحت هن جي 760هين حصي طور ڪئي وئي آهي. مينوميٽرڪ اڪائي جهڙوڪ پاڻي جو سينٽي ميٽر، پاري جو ملي ميٽر ۽ پاري جو انچ، دٻاء کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ خاص مايع جي ڪالمن جي اوچائي جي لحاظ کان مانوميٽرن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.
## حوالا

زمرو:ميڪانيات
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون