آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو

**آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو** (Indigenous peoples of the Americas) اهي ماڻهو آهن جيڪي آمريڪا کنڊ يا اولھ اڌ گول (Western Hemisphere) جا اصل رهواسي آهن. انهن جا ابا ڏاڏا ڏکڻ يا اتر آمريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري آباديءَ مان آهن، جنهن ۾ وسط آمريڪا ۽ ڪيريبين پڻ شامل آهن. مقامي ماڻهو سڄي آمريڪا ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ اهي پنهنجن ملڪن ۾ اڪثر اقليت ۾ آهن، پر گرين لينڊ ۾ اهي اڪثريت ۾ آهن ۽ بوليويا ۽ گوئٽي مالا ۾ اڪثريت جي ويجهو آهن.

آمريڪا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 1,000 مختلف مقامي ٻوليون آهن. ڪجهه ٻوليون، جن ۾ ڪيچوا (Quechua)، آراواڪ (Arawak)، ايمارا (Aymara)، گيوراني (Guaraní)، ناواٽل (Nahuatl)، ۽ ڪجهه مايا ٻوليون شامل آهن، جن جا لکين ڳالهائيندڙ آهن ۽ انهن کي بوليويا، پيرو، پيراگوئي، ۽ گرين لينڊ جي حڪومتن طرفان سرڪاري طور تي تسليم ڪيو ويو آهي.

مقامي ماڻهو، چاهي اهي ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هجن يا شهرن ۾، اڪثر پنهنجي ثقافتي روايتن، مذهب، سماجي تنظيم، ۽ گذر سفر جي طريقن کي برقرار رکندا آهن. وقت سان گڏ، اهي ثقافتون ارتقا ڪري چڪيون آهن، جيڪي روايتي رسمن کي محفوظ رکندي جديد ضرورتن سان هم آهنگ ٿيون آهن. ڪجهہ مقامي گروھ اڃا تائين مغربي ثقافت کان نسبتاً الڳ ٿلڳ آهن، ۽ ڪجهہ کي اڃا تائين "اڻ-رابطي ماڻهو" (uncontacted peoples) طور درج ڪيو ويو آهي.

آمريڪا ۾ لکين اهڙا فرد پڻ رهن ٿا جيڪي مقامي، يورپي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن آفريقي يا ايشيائي نسل جو ملاپ آهن، جن کي تاريخي طور تي اسپيني ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ "ميسٽيزو" (mestizos) سڏيو ويندو هو. ڪيترن ئي لاطيني آمريڪي ملڪن ۾، جزوي مقامي نسل وارا ماڻهو آبادي جو وڏو حصو آهن، خاص ڪري وسط آمريڪا، ميڪسيڪو، پيرو، بوليويا، ايڪواڊور، ڪولمبيا، وينزويلا، چلي ۽ پيراگوئي ۾. ثقافتي سڃاڻپ جي تخمينن مطابق، اڪثر اسپيني ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ميسٽيزو ماڻهن جو تعداد خالص مقامي ماڻهن کان وڌيڪ آهي. تنھن هوندي بہ، ڇاڪاڻ تہ آمريڪا ۾ مقامي برادرين جي تعريف رڳو نسل يا رت جي بدران ثقافتي سڃاڻپ ۽ مٽي مائٽيءَ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، ان ڪري ميسٽيزو ماڻهن کي عام طور تي مقامي آباديءَ ۾ تڏهن ئي ڳڻيو ويندو آهي جڏهن اهي ڪا مقامي ٻولي ڳالهائين يا ڪنهن خاص مقامي ثقافت سان سڃاڻپ رکن. ان کان علاوه، مڪمل مقامي نسل جا ڪيترائي فرد جيڪي مقامي روايتن تي عمل نٿا ڪن يا مقامي ٻولي نٿا ڳالهائين، اهي غالب هسپانوي ثقافت ۾ ضم ٿيڻ سبب ميسٽيزو طور سڃاتا وڃن ٿا. تازن سالن ۾، ڪيترن ئي ملڪن ۾ خود-سڃاڻپ رکندڙ مقامي آبادي ۾ اضافو ٿيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ماڻهو پنھنجي ورثي کي ٻيھر حاصل ڪري رهيا آهن ۽ مقامي تحريڪن ذريعي سماجي انصاف ۽ خود اختياريءَ لاءِ جدوجھد ڪري رهيا آهن.

گذريل صدين ۾، مقامي ماڻهن جا مختلف سماجي، سرڪاري ۽ گذر سفر جا نظام هئا. ڪجهہ مقامي ماڻهو تاريخي طور تي شڪاري هئا، جڏهن ته ٻيا زراعت ۽ آبي زراعت (aquaculture) ڪندا هئا. مختلف مقامي سماجن پيچيده سماجي جوڙجڪون تيار ڪيون، جن ۾ عظيم عمارت سازي، منظم شھر، شھري رياستون، بادشاهتون، جمھوريتون، ۽ سلطنتون شامل هيون. اهي سماج انجنيئرنگ، فن تعمير، رياضي، فلڪيات، لکت، فزڪس، طب، زراعت، آبپاشي، ارضيات، کاڻ کڻڻ، ڌاتو سازي، آرٽ ۽ مجسمي سازي جهڙن شعبن ۾ وسيع ڄاڻ رکندا هئا.

## اصطلاح

"انڊين" (Indian) اصطلاح جي شروعات ڪرسٽوفر ڪولمبس سان ٿي، جيڪو هندستان (India) جي ڳولا ۾ نڪتو هو ۽ جڏهن هو آمريڪا جي سرزمين تي پهتو ته هن سمجهيو ته هو ايسٽ انڊيز پهچي ويو آهي.

اهي ٻيٽ "ويسٽ انڊيز" (يا "اينٽيليز") جي نالي سان مشهور ٿيا، جيڪو نالو اڃا تائين انهن ٻيٽن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ان جي ڪري اتي جي مقامي رهواسين لاءِ "انڊيز" ۽ "انڊينز" (اسپيني: ؛ پورچوگيزي: ؛ فرانسيسي: ؛ ڊچ: ) جا اصطلاح استعمال ٿيڻ لڳا، جنهن مان اهو تاثر ملي ٿو ته آمريڪا جي مقامي ماڻهن ۾ ڪا هڪجهڙي نسلي يا ثقافتي يڪجهتي آهي. هي يڪجهتي وارو تصور، جنهن کي قانون، مذهب ۽ سياست ۾ جاءِ ملي، شروعاتي طور تي مقامي ماڻهن جي ڪيترن ئي گروهن پاران قبول نه ڪيو ويو هو، پر گذريل ٻن صدين کان وٺي ڪيترن ئي ان کي قبول ڪيو آهي يا برداشت ڪيو آهي. ڪئناڊا ۾ اهڙي قسم جي مقامي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ *فرسٽ نيشنز* (First Nations) جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي.

اصطلاح "انڊين" (يا ڪئناڊا ۾ فرسٽ نيشنز) ۾ عام طور تي آمريڪا جي آرڪٽڪ علائقن جا ثقافتي ۽ لساني طور تي مختلف مقامي ماڻهو شامل نه آهن، جن ۾ اليٽ، انوئٽ، يا يوپڪ ماڻهو شامل آهن. اهي ماڻهو ڪيترائي هزار سال پوءِ هجرت جي هڪ ٻي لهر ذريعي هن کنڊ ۾ داخل ٿيا هئا ۽ انهن جي جينياتي ۽ ثقافتي هڪجهڙائي سائبيريا جي مقامي ماڻهن سان تمام گهڻي آهي. تنهن هوندي به، اهي گروهه "آمريڪا جي مقامي ماڻهن" ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا.

"Amerindian" اصطلاح، جيڪو "American Indian" جو مجموعو آهي، 1902 ۾ American Anthropological Association پاران ٺاهيو ويو هو. هي اصطلاح پنهنجي تخليق کان وٺي تڪراري رهيو آهي. جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن به مقامي برادرين ۾ مقبول نه ٿيو، پر ڪجهه بشريه ماهرن (anthropologists) پاران، خاص طور تي ڪئناڊا ۽ انگريزي ڳالهائيندڙ ڪيريبين جي ڪجهه حصن ۾، هن کي پسند ڪيو وڃي ٿو.

"ڪئناڊا جا مقامي ماڻهو" جو اصطلاح فرسٽ نيشنز، انوئٽ، ۽ ميٽيس لاءِ گڏيل طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان گڏ، جيئن سماجي سوچ ۽ حڪومتي لاڳاپا بدليا آهن، ڪيترائي تاريخي اصطلاح تبديل ٿي ويا آهن. "انڊين" اصطلاح جي استعمال کي هاڻي پسند نه ڪيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو ڪئناڊا جي حڪومت پاران مقامي ماڻهن تي مڙهيل پابندين جي نمائندگي ڪري ٿو. اصطلاح "نيٽو" (Native) ۽ "ايسڪيمو" کي عام طور تي بي عزتي سمجهيو وڃي ٿو (ڪئناڊا ۾).

اسپيني ڳالهائيندڙ ملڪن ۾،  يا  ("مقامي ماڻهو") هڪ عام اصطلاح آهي. ارجنٽائن ۾  ۽ چلي ۾  عام آهي. برازيل ۾،  ۽  سرڪاري اصطلاح آهن، جڏهن ته  ('انڊين') اڃا تائين عام طور تي ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، پر 2010 جي ڏهاڪي کان وٺي هن کي ناپسنديده سمجهيو وڃي ٿو.

گڏيل رياستن (USA) جي مقامي ماڻهن کي عام طور تي نيٽو آمريڪن، انڊينز، ۽ الاسڪا نيٽوز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصطلاح "انڊين" اڃا تائين ڪجهه برادرين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري ادارن جي نالن ۾ شامل آهي.

### نالي جو تڪرار

آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي مختلف قومن، قبيلن ۽ گروهن جي پنهنجي نالن بابت مختلف پسندون آهن. عام طور تي، اڪثر مقامي ماڻهو پسند ڪندا آهن ته کين انهن جي مخصوص قوم، قبيلي يا گروهه جي نالي سان سڃاتو وڃي.

20 هين صدي جي آخر کان وٺي، آمريڪا جي مقامي ماڻهن ان ڳالهه تي وڌيڪ زور ڏنو آهي ته کين ڪيئن مخاطب ڪيو وڃي، ۽ اهڙن اصطلاحن جي استعمال کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي جيڪي پراڻا، غلط يا نسل پرست (racist) سمجهيا وڃن ٿا. 20 هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ انڊين حقن جي تحريڪ جي اڀار دوران، گڏيل رياستن جي وفاقي حڪومت "نيٽو آمريڪن" جو اصطلاح تجويز ڪيو. تنهن هوندي به، آمريڪا ۾ موجود 400 کان وڌيڪ مختلف ثقافتن جي سڀني ماڻهن هن اصطلاح تي اتفاق نه ڪيو آهي.

1970 جي ڏهاڪي کان وٺي، لفظ "Indigenous" (مقامي) هڪ پسنديده گڏيل اصطلاح طور سامهون آيو آهي، جنهن کي ماڻهن جي حوالي سان لکڻ وقت وڏي اکر (Capital) سان لکيو ويندو آهي. هي وڏو اکر ان ڳالهه کي تسليم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ته مقامي ماڻهن جون ثقافتون ۽ سماج يورپي، آفريقي ۽ ايشيائي سماجن جي برابر آهن. ڪجهه ماڻهو مقامي ماڻهن کي "Indigenous Americans" چوڻ يا انهن سان ڪنهن نوآبادياتي قوميت (colonial nationality) کي ڳنڍڻ کي غلط سمجهندا آهن، ڇاڪاڻ ته مقامي ثقافتون يورپي نوآبادڪاري کان اڳ موجود هيون.

## تاريخ
### آمريڪا ۾ ماڻهن جي آمد

#### ڪولمبس کان اڳ وارو دور

ٽيڪنيڪي طور تي هي دور 1492 کان 1504 جي ڪرسٽوفر ڪولمبس جي سفرن کان اڳ واري وقت کي چيو ويندو آهي، پر عملي طور تي ان ۾ مقامي ثقافتن جي اها سڄي تاريخ شامل آهي جيستائين يورپين کين فتح ڪيو يا انهن تي اثرانداز ٿيا. "ڪولمبس کان اڳ" وارو اصطلاح خاص طور تي ميسوامريڪا جي عظيم تهذيبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي: جنهن ۾ اولميڪ، ٽولٽيڪ، ٽيوٽيوهواڪن، زاپوٽيڪ، مڪسٽيڪ، ازٽيڪ ۽ مايا شامل آهن؛ ۽ انڊين جبلن جون پيچيده تهذيبون: انڪا سلطنت، موچي، مويسيڪا ۽ ڪانياري.

پيرو جي نورٽي چيڪو تهذيب دنيا جي انهن ڇهن بنيادي تهذيبن مان هڪ آهي جيڪي ڪنهن ٻئي جي اثر کانسواءِ پاڻمرادو اڀريون، جنهن جو دور مصر جي تهذيب وارو ئي آهي. ڪيتريون ئي قديم تهذيبون ان وقت تائين ختم ٿي چڪيون هيون جڏهن يورپي پهتا، جن بابت ڄاڻ صرف آثار قديمه ۽ زباني تاريخ مان ملي ٿي. ڪجهه تهذيبون جهڙوڪ مايا، اولميڪ، مڪسٽيڪ ۽ ازٽيڪ وٽ پنهنجي لکت ۽ دستاويز به هئا. پر ان دور جي يورپي نوآبادڪارن غير مسيحي عقيدن کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي قديم لکتون ساڙي ڇڏيون.

ازٽيڪن دنيا جي وڏن شهرن مان هڪ، ٽينوچٽيٽلان (موجوده ميڪسيڪو سٽي) اڏيو هو، جنهن جي آبادي اٽڪل 2 لک هئي ۽ سڄي سلطنت جي آبادي پنجاهه لک جي ويجهو هئي. ان جي ڀيٽ ۾، ان وقت لنڊن، ميڊرڊ ۽ روم جي آبادي 50 هزار کان به گهٽ هئي. مقامي تهذيبن فلڪيات ۽ رياضي ۾ به حيران ڪندڙ ترقي ڪئي هئي، جنهن ۾ دنيا جو صحيح ترين ڪئلينڊر به شامل هو.

### يورپي نوآبادڪاري

يورپي نوآبادڪاري آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي زندگي ۽ ثقافت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ صحيح تعداد معلوم ناهي، پر عالمن جو خيال آهي ته نوآبادڪاري جي پهرين صدين دوران مقامي آبادي ۾ 80 سيڪڙو کان 90 سيڪڙو تائين گهٽتائي آئي. اڪثر ماهرن جو اندازو آهي ته نوآبادڪاري کان اڳ آبادي اٽڪل 5 ڪروڙ هئي، جڏهن ته ڪجهه ان کي 10 کان 14 ڪروڙ تائين ٻڌائين ٿا.

يورپي نوآبادڪار پاڻ سان گڏ ماتا (smallpox), خسرہ (measles), ۽ هيضه (cholera) جهڙيون بيماريون کڻي آيا جن آمريڪا ۾ تباهي مچائي ڇڏي. ان وقت جي مقامي ماڻهن ۾ انهن بيمارين سان وڙهڻ جي مدافعت (immunity) نه هئي. 1520 ۾ ماتا جي بيماري يوڪاٽان پهتي ۽ 1558 تائين اها سڄي ڏکڻ آمريڪا ۾ پکڙجي وئي. بيمارين سان گڏ، نوآبادڪارن جي تشدد، قتل عام ۽ غلاميءَ به آبادي جي خاتمي ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو.

ڪولمبس جو پهريون واسطو هيسپانيولا جي اڍائي لک **ٽائنو (Taíno)** ماڻهن سان پيو. صرف ٽيهن سالن اندر، انهن مان اٽڪل 70 سيڪڙو ماڻهو مري ويا. ٽائنو عورتن زبردستي پيدا ٿيندڙ ٻارن کي مارڻ ۽ مردن جبلن تان ٽپو ڏئي خودڪشي ڪرڻ شروع ڪئي ته جيئن نوآبادڪارن جي ظلمن کان بچي سگهن.

1512-1513 جا **برگوس قانون (Laws of Burgos)** پهريون قانوني مجموعو هو جنهن تحت اسپيني آبادڪارن کي مقامي ماڻهن سان بدسلوڪي ڪرڻ کان روڪيو ويو ۽ کين ڪيٿولڪ مذهب ۾ آڻڻ جي ترغيب ڏني وئي. پر اسپيني حڪومت لاءِ ايتري پري انهن قانونن تي عمل ڪرائڻ ڏکيو هو. وبائي بيماريون آبادي جي گهٽتائيءَ جو سڀ کان وڏو سبب بڻيون. ماتا جي ڪري ئي انڪا حڪمران **هوينا ڪاپيڪ (Huayna Capac)** جي وفات ٿي، جنهن ڪري 1529-1532 جي وچ ۾ انڪا گهريلو ويڙهه شروع ٿي وئي.

## مقامي ماڻهن جو تاريخي صدمو

مقامي تاريخي صدمو (Indigenous historical trauma - IHT) اهو صدمو آهي جيڪو نسلن تائين منتقل ٿئي ٿو ۽ نوآبادڪاري (colonization) جي تاريخي نتيجن جي ڪري پيدا ٿئي ٿو. هي صدمو ذهني ۽ جسماني صحت جي مسئلن ۽ آباديءَ ۾ گهٽتائيءَ سان جڙيل آهي. IHT مختلف ماڻهن تي مختلف طريقن سان اثرانداز ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته مقامي برادريون ۽ سندن تاريخون تمام متنوع آهن.

ڪيترن ئي مطالعن آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي مقامي برادرين جي صحت تي IHT جي اثرن جو جائزو ورتو آهي. مقامي ماڻهن جي وڏي تنوع جي ڪري IHT کي ماپڻ ۽ ان جي تعريف ڪرڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي. تنهن ڪري، ان تي تحقيق ڪندي ڊيٽا گڏ ڪرڻ هڪ پيچيده عمل آهي.

IHT کي ماپڻ لاءِ ڪجهه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ "تاريخي نقصان جو پيمانو" (Historical Losses Scale - HLS)، "تاريخي نقصان سان جڙيل علامتن جو پيمانو" (HLASS)، ۽ رهائشي اسڪولن جي اباڻي تاريخ بابت اڀياس شامل آهن. HLS هڪ سروي آهي جنهن ۾ 12 قسمن جا تاريخي نقصان (جهڙوڪ ٻوليءَ جو نقصان ۽ زمين جو نقصان) شامل آهن ۽ شرڪت ڪندڙن کان پڇيو ويندو آهي ته اهي انهن بابت ڪيتري قدر سوچين ٿا. HLASS ۾ 12 جذباتي ردعمل شامل آهن. آخر ۾، رهائشي اسڪولن بابت تحقيق ۾ اهو پڇيو ويندو آهي ته ڇا سندن والدين يا وڏڙا انهن اسڪولن ۾ رهيا هئا، ته جيئن اهو معلوم ڪري سگهجي ته ڇا ان جو اثر منفي صحت تي پوي ٿو.

IHT ۽ صحت جي حالتن جي وچ ۾ تعلق تمام پيچيده آهي. تنهن هوندي به، ڪجهه تحقيقن مان ثابت ٿيو آهي ته جن ماڻهن جو واسطو رهائشي اسڪولن سان هو، انهن ۾ خودڪشي جو رجحان، مايوسي (depression) ۽ ٻيا منفي اثر انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئا جن جو انهن اسڪولن سان واسطو نه هو. جيتوڻيڪ ڪيترائي اڀياس IHT ۽ خراب صحت جي وچ ۾ لاڳاپو ڏيکارين ٿا، پر عالم اڃا تائين ان ڳالهه تي زور ڏين ٿا ته IHT جي مڪمل اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ منظم تحقيق جي ضرورت آهي. مقامي ماڻهن کي هڪ گروپ سمجهڻ جي بدران کين انهن جي الڳ تجربن، جڳهه ۽ پس منظر جي بنياد تي سمجهڻ گهرجي.

## زراعت

### ٻوٽا

هزارين سالن تائين، مقامي ماڻهن ٻوٽن جي ڪيترن ئي قسمن کي پالتو بڻايو، انهن جي نسل ڪشي ڪئي ۽ انهن کي پوکيو. اهي قسم اڄ سڄي دنيا ۾ پوکجندڙ فصلن جو 50 کان 60 سيڪڙو آهن. ڪجهه حالتن ۾، مقامي ماڻهن مصنوعي چونڊ (artificial selection) جي ذريعي ٻوٽن جا مڪمل طور تي نوان قسم پيدا ڪيا، جيئن ڏکڻ ميڪسيڪو جي وادين ۾ جهنگلي گھاس "ٽيوسنٽي" (teosinte) مان **مڪئي** (maize) تيار ڪئي وئي.

ڏکڻ آمريڪا جا مٿانهان علائقا شروعاتي زراعت جو مرڪز بڻجي ويا. جينياتي جاچ مان معلوم ٿئي ٿو ته **پٽاٽي** جي شروعات ڏکڻ پيرو جي علائقي مان ٿي. اڄ سڄي دنيا ۾ پوکجندڙ پٽاٽن جو 99 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ان قسم مان آهي جيڪو ڏکڻ-مرڪزي چلي ۾ 10,000 سال اڳ پوکيو ويندو هو.

اتر آمريڪا جي مقامي ماڻهن اٽڪل 4,000 سال اڳ زراعت شروع ڪئي. هنن باهه جو ڪنٽرولڊ استعمال شروع ڪيو ته جيئن جنگلات جي هيٺئين حصي کي صاف ڪري جڙي ٻوٽين ۽ ٻيرن (berries) جي واڌ ويجهه کي وڌائي سگهجي، جيڪي خوراڪ ۽ دوائن لاءِ اهم هيون.

مقامي ماڻهن پاران پالتو بڻايل ڪيترائي فصل اڄ عالمي سطح تي استعمال ٿين ٿا، جن ۾ مڪئي سڀ کان وڌيڪ اهم آهي. ٻين اهم فصلن ۾ **ڪساوا (cassava)**، **چيا (chia)**، **ڪدو (squash)**، **ٽماٽا**، **پٽاٽا**، **شڪر قندي**، **ايواڪاڊو (avocados)**، **مڱفلي**، **ڪوڪو** (چوڪليٽ لاءِ)، **وينيلا**، **اسٽرابيري**، **انناس**، **مرچ**، **سورج مکي**، **رٻڙ**، ۽ **تنباکو** شامل آهن.

### جانور
آمريڪا جي مقامي ماڻهن ڪتن جا ڪيترائي نسل پالتو بڻايا، جهڙوڪ **چيهواوا (Chihuahua)** ۽ **ڪينيڊين ايسڪيمو ڊاگ**. ڪجهه قبيلا ڪتن کي وزن کڻڻ (travois) لاءِ استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ٻيا کين وڏي شڪار لاءِ پاليندا هئا. اڪثر مقامي نسل يورپي ڪتن جي آمد کانپوءِ ختم ٿي ويا.

انڊين (Andes) جبلن ۾، مقامي ماڻهن **لاما (llamas)** ۽ **الپاڪا (alpacas)** کي گوشت ۽ اُن (fiber) حاصل ڪرڻ لاءِ پالتو بڻايو. لاما يورپين جي آمد کان اڳ آمريڪا ۾ وزن کڻڻ وارو واحد پالتو جانور هو. ان کانسواءِ، **گني پگ (Guinea pigs)** کي به انڊين علائقي ۾ گوشت لاءِ پاليو ويندو هو، جيڪي هاڻي مغربي ملڪن ۾ پالتو جانور طور رکيا وڃن ٿا.

ميسوامريڪا جي ماڻهن **ٽرڪي (turkeys)** ۽ **بدڪن** کي به پالتو بڻايو هو. مايا تهذيب ۾ ماکيءَ جي مکين کي به پاليو ويندو هو.

## ثقافت

آمريڪا ۾ ثقافتي رواج اڪثر جاگرافيائي علائقن تائين محدود رهيا آهن، جتي مختلف نسلي گروهه هڪ جهڙيون ثقافتي خاصيتون، ٽيڪنالاجي ۽ سماجي تنظيمون اختيار ڪندا هئا. اهڙي هڪ ثقافتي علائقي جو مثال ميسوامريڪا آهي، جتي هزارين سالن جي گڏيل ترقيءَ جي نتيجي ۾ هڪجهڙي زرعي ۽ سماجي نموني واري ثقافت پيدا ٿي. ٻيو مثال اتر آمريڪا جا ميدان آهن، جتي 19هين صدي تائين ڪيترائي قبيلا بائيسن (آمريڪي مينهن) جي شڪار ۽ خانه بدوش زندگيءَ جا گڏيل رواج رکندڙ هئا.

### ٻوليون

اتر آمريڪا جي مقامي ٻولين کي 56 گروهن يا خاندانن ۾ ورهايو ويو آهي. ڳالهائيندڙ ٻولين سان گڏوگڏ، اشارن جي ٻولي (gesture language) به هن علائقي جي ڪجهه حصن ۾ تمام گهڻي ترقي يافته هئي. ان کان علاوه، تصويري لکت (picture writing) پڻ خاص طور تي اهميت رکي ٿي، جيڪا **انيشينابي (Anishinaabe)** ۽ **ليناپي (Lenape)** قومن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي هئي.

### لکت جو نظام

پهرين صدي قبل مسيح جي شروعات کان وٺي، ميسوامريڪا جي قديم ثقافتن لکت جا ڪيترائي مقامي نظام تيار ڪيا هئا. **ڪاسڪاجل بلاڪ (Cascajal Block)** آمريڪا ۾ مليل سڀ کان قديم تحريري متن جو مثال سمجهيو وڃي ٿو. هي اولميڪ تهذيب سان منسوب آهي ۽ اٽڪل 900 ق.م پراڻو آهي.

**مايا لکت جو نظام (Maya script)** هڪ پيچيده نظام هو جنهن ۾ آوازن (syllables) ۽ علامتن (logograms) جو ميلاپ هو. هي ڪولمبس کان اڳ واري دور جو واحد لکت جو نظام آهي جيڪو مڪمل طور تي ڳالهائيندڙ ٻوليءَ جي نمائندگي ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو. هن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ مختلف علامتون (گلفس) موجود هئا.

ان کان علاوه، **زاپوٽيڪ (Zapotec)** لکت جو نظام به آمريڪا جي قديم ترين لکتن مان هڪ آهي. **ازٽيڪ ڪوڊيڪس (Aztec codices)** اهڙيون ڪتابي صورتون هيون جن ۾ تصويرن جي ذريعي تاريخ ۽ ثقافت کي محفوظ ڪيو ويندو هو. نوآبادڪاري واري دور ۾، مقامي لکندڙن لاطيني اکرن کي استعمال ڪندي پنهنجيون ٻوليون (جهڙوڪ ناواٽل ۽ يوڪاٽيڪ مايا) لکڻ شروع ڪيون.

### موسيقي ۽ فن

مقامي موسيقي مختلف ثقافتن ۾ الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي، پر ان ۾ ڪيتريون ئي هڪجهڙائيون آهن. روايتي موسيقي اڪثر ڪري **دُهل (drumming)** ۽ **ڳائڻ** جي چوڌاري گهمي ٿي. ڪاٺ يا نڙ مان ٺهيل **بنسري (flutes)** به تمام مشهور آلات آهن. وچ آمريڪا ۽ ميسوامريڪا ۾ دهل، بنسري، سامونڊي ڪوڏين (ٽرمپيٽ طور استعمال ٿيندڙ) ۽ 'مينهن جي نلڪين' جو استعمال عام هو.

گواتيمالا ۾ مايا تهذيب جي هڪ قديم ٿانو تان تارن واري ساز (stringed instrument) جي تصوير ملي آهي، جيڪا ڄڻ ته جاگوار جي گجگوڙ جهڙو آواز پيدا ڪندي هئي.

مقامي ماڻهن جي بصري فنون (Visual arts) ۾ **مٽيءَ جا ٿانو (pottery)**، **چٽسالي (painting)**، **زيورات**، **اڻت (weaving)**، **پٿر تراشي (sculpture)** ۽ **موٽي ڪم (beadwork)** سڄي دنيا جي ميوزيمز جو اهم حصو آهن. آمريڪا ۾ مقامي آرٽسٽن جي حقن جي تحفظ لاءِ 1990 ۾ **انڊين آرٽس اينڊ ڪرافٽس ايڪٽ** منظور ڪيو ويو، جنهن تحت فنڪارن لاءِ پنهنجي قبيلي جي سڃاڻپ ثابت ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو.

اسپين جي قبضي کانپوءِ، مقامي ماڻهن يورپي موسيقيءَ جا اصول تمام تيزيءَ سان سکيا ۽ وائلن جهڙا ساز پاڻ تيار ڪرڻ لڳا، جنهن مان اها موسيقي پيدا ٿي جنهن کي اڄ اسين "روايتي موسيقي" چئون ٿا.

## کنڊن ۽ ملڪن جي لحاظ کان تاريخ ۽ حيثيت

### اتر آمريڪا

#### ڪئناڊا

ڪئناڊا ۾ "مقامي ماڻهو" (Indigenous peoples) انهن پهرين قومن کي چيو ويندو آهي جيڪي يورپي نوآبادڪاري کان اڳ اتي آباد هيون. انهن ۾ ٽي وڏا گروهه شامل آهن: **فرسٽ نيشنز (First Nations)**، **انوئٽ (Inuit)** ۽ **ميٽيس (Métis)**. ڪئناڊا جي آئين تحت انهن جي حقن کي تسليم ڪيو ويو آهي.

#### گرين لينڊ

گرين لينڊ جا انوئٽ (Greenlandic Inuit) اتان جا مقامي ۽ سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن. اٽڪل 89 سيڪڙو گرين لينڊ جي آبادي (تقريبن 51,349 ماڻهو) انوئٽ نسل سان تعلق رکي ٿي.

نسلي طور تي، اهي ٽن وڏن گروهن ۾ ورهايل آهن:
* **ڪالاليٽ (Kalaallit)**: اولهه گرين لينڊ جا ماڻهو، جيڪي 'ڪالاليٽ' ٻولي ڳالهائيندا آهن.
* **تونوميٽ (Tunumiit)**: اڀرندي گرين لينڊ جا ماڻهو.
* **انوگهٽ (Inughuit)**: اتر گرين لينڊ جا ماڻهو، جيڪي 'انوڪٽون' ٻولي ڳالهائيندا آهن.

#### ميڪسيڪو

ميڪسيڪو جي سرزمين اسپين جي قبضي کان اڳ ڪيترن ئي عظيم تهذيبن جو گهر هئي، جن ۾ **اولميڪ (Olmecs)**، **زاپوٽيڪ (Zapotecs)**، **مايا (Maya)** ۽ **ازٽيڪ (Aztecs)** شامل آهن. 

اتر آمريڪا جي ٻين حصن جي ابتڙ، ميڪسيڪو جي تاريخ نسلي ميلاپ (**Mestizaje**) جي رهي آهي. اڄوڪي ميڪسيڪو جي اڪثريت 'مسٽيزو' (مقامي ۽ يورپي نسل جو ملاپ) آهي. 2020 جي آدمشماري مطابق، اٽڪل **23.2 ملين ماڻهو** (آبادي جو 19.4 سيڪڙو) پاڻ کي مقامي تسليم ڪن ٿا.

ميڪسيڪو جو قانون 60 کان وڌيڪ مقامي ٻولين کي "قومي ٻولين" جو درجو ڏئي ٿو. ميڪسيڪو جي آئين تحت مقامي ماڻهن کي پنهنجي سماجي، سياسي ۽ ثقافتي تنظيم جو فيصلو ڪرڻ جو پورو حق حاصل آهي.

#### گڏيل رياستون (آمريڪا)

گڏيل رياستن ۾ مقامي ماڻهن کي عام طور تي **نيٽو آمريڪن (Native Americans)** يا **آمريڪي انڊين** چيو ويندو آهي. الاسڪا ۾ انهن کي **الاسڪا نيٽوز** چيو وڃي ٿو، جن ۾ 11 مختلف ثقافتون ۽ ٻوليون شامل آهن.

2020 جي آدمشماري مطابق، آمريڪا جي اٽڪل **2.9 سيڪڙو** آباديءَ ڪنهن حد تائين مقامي ورثي جي دعويٰ ڪئي آهي. لڳ ڀڳ 3.7 ملين ماڻهن صرف "آمريڪي انڊين يا الاسڪا نيٽو" طور پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي، جڏهن ته 5.9 ملين ماڻهو مخلوط نسل سان تعلق رکن ٿا.

آمريڪا ۾ **ازٽيڪ** سڀ کان وڏو مقامي گروهه آهي، جڏهن ته **چيروڪي (Cherokee)** ٻيو نمبر وڏو گروهه آهي. ڪيترائي نيٽو آمريڪن "ريزرويشنز" (خاص طور تي مختص ڪيل زمينن) تي رهن ٿا، جتي کين محدود خودمختياري حاصل هوندي آهي.

## مقامي تحريڪن جو اڀار

20هين صديءَ جي آخر کان وٺي، آمريڪا جي مقامي ماڻهن پنهنجي معاهدي جي حقن تي زور ڏيڻ ۽ پنهنجي اثر کي وڌائڻ لاءِ سياسي طور تي وڌيڪ متحرڪ ٿيا آهن. ڪجهه گروهن پنهنجي ثقافتن جي تحفظ ۽ **خودمختياري (self-determination)** حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي منظم ڪيو آهي. "ڪوآرڊينيٽر آف انڊيجينس آرگنائيزيشنز آف دي ايميزون ريور بيسن" جهڙيون تنظيمون ان تحريڪ جو مثال آهن، جيڪي قومي سرحدون پار ڪري مقامي آباديءَ کي متحد ڪري رهيون آهن، خاص طور تي **ايميزون بيسن** جي علائقي ۾. اهڙيون ئي تحريڪون ڪئناڊا ۽ آمريڪا ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿيون، جن ۾ "انٽرنيشنل انڊين ٽريٽي ڪائونسل" اهم آهي.

بين الاقوامي سطح تي به مقامي تحريڪن کي تسليم ڪيو ويو آهي. گڏيل قومن جي ميمبرن **مقامي ماڻهن جي حقن بابت پڌرنامو (Declaration on the Rights of Indigenous Peoples)** منظور ڪيو آهي، جيتوڻيڪ آمريڪا جي ڪجهه طاقتور ملڪن ان تي اختلاف ظاهر ڪيو هو.

ڪولمبيا ۾، مختلف مقامي گروهن پنهنجن حقن جي انڪار خلاف احتجاج ڪيو آهي. آڪٽوبر 2008 ۾ **ڪالي (Cali)** ۾ هڪ مارچ ڪيو ويو، جنهن ۾ حڪومت کان گهر ڪئي وئي ته اها مقامي زمينن جي تحفظ جا واعدا پورا ڪري ۽ تشدد خلاف کين تحفظ فراهم ڪري.

### مقامي سربراهه مملڪت

آمريڪا جو پهريون مقامي صدر **جوز ماريا ميلو (José María Melo)** هو، جيڪو پيجائو (Pijao) نسل مان هو. هن 1854 ۾ ڪولمبيا جي قيادت ڪئي. صدر بڻجڻ کان اڳ، هن آزاديءَ جي جنگين ۾ **سائمن بوليور** سان گڏجي حصو ورتو هو.

جمهوري طور تي چونڊيل آمريڪا جو پهريون مقامي صدر **بينيتو جوارز (Benito Juárez)** هو. هو زاپوٽيڪ (Zapotec) نسل جو ميڪسيڪو جو شهري هو، جيڪو 1858 ۾ صدر چونڊيو ويو ۽ 1872 تائين ملڪ جي قيادت ڪيائين. هن فرانسيسي مداخلت خلاف ميڪسيڪو کي فتح ڏياري.

1930 ۾، **لوئس مگوئيل سانچيز سيرو** پيرو جو پهريون صدر بڻيو جنهن جو تعلق مقامي نسل سان هو، هو ڏکڻ آمريڪا جو اهڙو پهريون سربراهه هو. هو فوجي بغاوت ذريعي اقتدار ۾ آيو هو.

2005 ۾، **ايوو مورالس (Evo Morales)**، جيڪو آئيمارا (Aymara) نسل مان آهي، بوليويا جو پهريون مقامي صدر چونڊيو ويو. هو ڏکڻ آمريڪا جو پهريون مقامي اميدوار هو جيڪو جمهوري طور تي صدر طور چونڊيو ويو.

## جينياتي تحقيق

آمريڪا جي مقامي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بنيادي طور تي **Y-Chromosome DNA** ۽ **Mitochondrial DNA (mtDNA)** هپل گروپس تي ڌيان ڏئي ٿي. "Y-DNA" صرف پيءُ کان پٽ کي منتقل ٿئي ٿو (پيٽرولينيل)، جڏهن ته "mtDNA" ماءُ کان ٻارن (پٽ ۽ ڌيءَ) کي منتقل ٿئي ٿو (ميٽريلينيل). اهي ٻئي پاڻ ۾ نه ملندا آهن، تنهنڪري اهي صرف نسلن جي دوران اتفاقي ميوٽيشن ذريعي تبديل ٿيندا آهن.

مقامي آمريڪين جي جينياتي مقابلي مان معلوم ٿيو آهي ته اهي سائبيريا ۽ وچ ايشيا جي ماڻهن (خاص طور تي ترڪ قومن ۽ قديم سائبيرين) جي تمام ويجهو آهن. روسي محقق آءِ.اي. زاخاروف جو مڃڻ آهي ته الطائي جبلن ۽ بيڪال ڍنڍ جي وچ ۾ رهندڙ قومون مقامي آمريڪين جي جينياتي طور تي سڀ کان وڌيڪ ويجهو آهن.

ڪجهه سائنسي ثبوت انهن کي اتر ايشيائي ماڻهن، خاص طور تي سائبيريا جي **ڪيٽ (Ket)**، **سيلڪپ (Selkup)** ۽ **چڪچي (Chukchi)** قومن سان ڳنڍيندا آهن. رت جي گروپن (Blood types) جي ورهاست ۽ ڊي اين اي (DNA) جي مطالعي مان به انهن جي وچ ۾ گهري جينياتي وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.

ايشيا جي مخصوص mtDNA هپل گروپس **A, B, C,** ۽ **D** جي موجودگي اوڀر ايشيائي ۽ مقامي آمريڪي آبادين ۾ عام ملي ٿي.

انٿروپولوجسٽس جي وچ ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول نظريو **بيرنگ اسٽريٽ نظريو (Bering Strait theory)** آهي، جنهن مطابق انسان آمريڪا جي نئين دنيا ۾ سائبيريا کان بيرنگيا جي رستي داخل ٿيا. اهي لڏپلاڻون اٽڪل 25,000 کان 15,000 سال اڳ ٿيون.

تازيون تحقيقات ظاهر ڪن ٿيون ته مقامي آمريڪين جو ڪو به سڌو سنئون جينياتي لاڳاپو يورپ جي قديم آبادين سان نه آهي. اهو خيال ته پهرين ماڻهو ايٽلانٽڪ سمنڊ پار ڪري يورپ مان آيا هئا، هاڻي جديد جينياتي سائنس پاران رد ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مليل سڀئي قديم جينوم سڌو سنئون ايشيائي جڙتو رکندڙ آهن.

## آدمشماري

هيٺ ڏنل جدول آمريڪا جي هر ملڪ يا علائقي لاءِ مقامي ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جو اندازو فراهم ڪري ٿي جن جو ڪجهه نسل مقامي آهي. اهي انگ اکر ڪل آباديءَ جي سيڪڙو طور ڏيکاريا ويا آهن.

*نوٽ:* اهي زمرا هر ملڪ ۾ مختلف نموني ماپيا ويا آهن. ڪجهه انگ اکر جينياتي سروي تي ٻڌل آهن، جڏهن ته ڪجهه خود سڃاڻپ (self-identification) يا مشاهدي تي ٻڌل آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* America's Stone Age Explorers, from PBS's *Nova*
* A History of the Native People of Canada from the Canadian Museum of Civilization
* Indigenous Peoples in Brazil from the Instituto Socioambiental (ISA)
* Official website of the National Museum of the American Indian, part of the Smithsonian Institution
* 
* 

زمرو:آمريڪا کنڊ
زمرو:آمريڪا جا اصلوڪا ماڻهو 
زمرو:لاطيني آمريڪي ذات پات جو نظام زمرو:رنگدار ماڻهو 
زمرو:علائقي جي لحاظ کان نسلي گروهه
زمرو:نسلي گروہ