open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جنسي انتھا

**جنسي انتھا** يا **آرگزم** (Orgasm) (يوناني ٻوليءَ جي لفظ  مان ورتل، معنيٰ "جوش، سوڄ")، جنهن کي **جنسي ڪلائيميڪس** پڻ چيو ويندو آهي، جنسي ردعمل جي چڪر دوران جمع ٿيل جنسي تحريڪ جو اوچتو خارج ٿيڻ آهي. ان جي خاصيت شديد جنسي لذت آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پيڙهه (Pelvic) واري حصي ۾ تال وارو ۽ غير ارادي مشڪن جو گهٽجڻ (Muscular contractions) ٿئي ٿو. آرگزم کي غير ارادي يا خودڪار تنتي نظام (Autonomic nervous system) ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ هي مردن توڙي عورتن ٻنهي کي محسوس ٿئي ٿو. جسم جي ردعمل ۾ مشڪن جا ڇڪاءُ (ڪيترن ئي حصن ۾)، هڪ عام فرحت بخش احساس، ۽ اڪثر ڪري جسماني حرڪتون ۽ آواز شامل هوندا آهن. آرگزم کان پوءِ واري عرصي کي (جنهن کي حل جو مرحلو چيو ويندو آهي) عام طور تي هڪ پرسکون تجربو هوندو آهي، جنهن جو سبب نيرو هارمونز آڪسيٽوسن (Oxytocin) ۽ پروليڪٽن (Prolactin) سان گڏ اينڊورفنز (Endorphins) جو خارج ٿيڻ آهي.

انسانن ۾ آرگزم عام طور تي مردن ۾ عضو تناسل (Penis) جي جسماني جنسي تحريڪ (جنهن سان گڏ عام طور تي انزال به ٿئي ٿو) ۽ عورتن ۾ ڀاڄي (Clitoris) ۽ فرج (Vagina) جي تحريڪ جي نتيجي ۾ ٿئي ٿو. جنسي تحريڪ مشت زني ذريعي يا ڪنهن جنسي ساٿي سان (جنسي ميلاپ، غير دخول واري جنس، يا ٻي جنسي سرگرمي) ذريعي ٿي سگهي ٿي. جسماني تحريڪ لازمي ناهي، ڇو ته نفسياتي ذريعن ذريعي به آرگزم تائين پهچڻ ممڪن آهي. مناسب نفسياتي حالت کان سواءِ آرگزم تائين پهچڻ مشڪل ٿي سگهي ٿو. ننڊ دوران، هڪ جنسي خواب آرگزم کي جنم ڏئي سگهي ٿو جنهن سان جنسي مادي جو اخراج (احتلام) ٿئي ٿو.

انساني آرگزم سان لاڳاپيل صحت جا اثر مختلف آهن. جنسي سرگرمي دوران ڪيترائي جسماني ردعمل ٿين ٿا، جن ۾ پرسکون حالت سان گڏ مرڪزي تنتي نظام ۾ تبديليون شامل آهن. آرگزم سان لاڳاپيل ڪجهه جنسي خرابيون به آهن، جهڙوڪ *[[اينارگاسميا]]* (Anorgasmia). جنسي اطمينان لاءِ آرگزم تائين پهچڻ جي اهميت هر فرد ۾ مختلف ٿئي ٿي.

## وصفون

طبي تناظر ۾، آرگزم جي وصف عام طور تي جنسي سرگرمي دوران شامل مشڪن جي گهٽجڻ، دل جي رفتار ۾ تبديلي، بلڊ پريشر، ۽ اڪثر ساهه جي رفتار سان ڪئي ويندي آهي. ان کي جنسي ردعمل جي چڪر دوران گڏ ٿيل جنسي تڪليف جي اوچتو نيڪال طور ورتو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ پيڙهه واري حصي ۾ مشڪن جي لرزش ٿئي ٿي. آرگزم جي وصفن تي بحث جاري آهي، ۽ 2001 جي هڪ جرسيدي ۾ آرگزم جون گهٽ ۾ گهٽ 26 وصفون درج ڪيون ويون هيون.

## حاصلات

آرگزم مختلف سرگرمين دوران حاصل ڪري سگهجي ٿو، جن ۾ فرجي، مقعدي، زباني، هٿن سان ڪيل جنس، غير دخول واري جنس، يا مشت زني شامل آهن. هي جنسي رانديڪن جي استعمال سان به حاصل ڪري سگهجي ٿو. ٿڻن جي چوٽين يا ٻين حساس حصن (Erogenous zones) جي تحريڪ سان آرگزم حاصل ڪرڻ گهٽ عام آهي. هڪ کان وڌيڪ آرگزم (Multiple orgasms)، يعني اهي آرگزم جيڪي هڪ ٻئي جي ٿورڙي عرصي اندر ٿين، اهي به ممڪن آهن، خاص ڪري عورتن ۾، پر اهي عام ناهن.

### عورتن ۾
#### عوامل ۽ تبديليون

عورتن ۾، آرگزم حاصل ڪرڻ جو سڀ کان عام طريقو ڀاڄي (Clitoris) جي سڌي جنسي تحريڪ آهي (مطلب ته آڱرين، زبان يا ٻي رڳڙ ذريعي ڀاڄي جي ٻاهرين حصن کي تحريڪ ڏيڻ). انگ اکر ٻڌائين ٿا ته 70 کان 80 سيڪڙو عورتن کي آرگزم تائين پهچڻ لاءِ ڀاڄي جي سڌي تحريڪ جي ضرورت هوندي آهي، جيتوڻيڪ اڻ سڌي طرح تحريڪ (مثال طور فرجي دخول ذريعي) به ڪافي ٿي سگهي ٿي. مائيو ڪلينيڪ موجب، "آرگزم جي شدت ۾ فرق هوندو آهي، ۽ عورتن ۾ آرگزم جي تعدد (Frequency) ۽ ان لاءِ گهربل تحريڪ جي مقدار ۾ به فرق هوندو آهي." ڀاڄي ذريعي آرگزم حاصل ڪرڻ آسان هوندو آهي ڇو ته ڀاڄي جي مٿي (Glans) يا سڄي ڀاڄي ۾ 8,000 کان وڌيڪ حسي تنتي سرا (Nerve endings) هوندا آهن، جيڪي مرد جي عضو تناسل جي مقابلي ۾ برابر يا ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ هوندا آهن.

## حوالا
گڏيل منع حمل گوري

**گڏيل منع حمل گوري** (Combined oral contraceptive pill)، جنهن کي عام طور تي **منع حمل گوري** يا صرف **گوري** (The pill) چيو ويندو آهي، خانداني منصوبابندي جو هڪ طريقو آهي جيڪو عورتون وات ذريعي وٺنديون آهن. هي گڏيل هورمونل رڪاوٽ جو هڪ قسم آهي. هن گوريءَ ۾ ٻه اهم هورمون شامل هوندا آهن: هڪ پروجسٽن (progestin) ۽ ٻيو ايسٽروجن (estrogen). جڏهن اها صحيح نموني ورتي وڃي ٿي، ته اها ماهواري (Menstrual cycle) جي عمل کي تبديل ڪري ٿي ته جيئن بيضي جو خارج ٿيڻ (Ovulation) بند ٿي وڃي ۽ حمل کان بچاءُ ٿي سگهي.

گڏيل منع حمل گوريون پهريون ڀيرو 1960ع ۾ آمريڪا ۾ منظور ڪيون ويون هيون ۽ اڄ به هي دنيا ۾ خانداني منصوبابنديءَ جو هڪ مشهور طريقو آهن. سڄي دنيا ۾ اٽڪل 10 کرڙ (100 ملين) کان وڌيڪ عورتون ان جو استعمال ڪن ٿيون. هي گوريون عالمي ادارو صحت (WHO) جي ضروري دوائن جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.

## پس منظر
### هورمونل گوريون

**هورمونل منع حمل گوريون** اهي روڪٿام واريون دوائون آهن جيڪي عورتون پنهنجي جنسي هورمونز کي ڪنٽرول ڪري حمل کان بچڻ لاءِ وٺنديون آهن. هورمونل گوريون ٻن قسمن جون ٿينديون آهن: گڏيل گوريون (COCs) ۽ صرف پروجيسٽرون واريون گوريون (POPs). هي گوريون ماهواري جي نظام کي منظم ڪن ٿيون، بيضي جي خارج ٿيڻ کي روڪين ٿيون، ۽ ٻچيداني جي منهن (Cervix) واري لڳ لس (Mucus) کي وڌيڪ گهاٽو ڪن ٿيون ته جيئن مڙدي جا جيريوم (Sperm) اندر داخل نه ٿي سگهن.

### ماهواري جو چڪر

هورمونل دوائون ماهواري جي چڪر ۾ هورمونل تبديلين سان گڏجي ڪم ڪن ٿيون. عام طور تي 28 ڏينهن جي ماهواري واري چڪر ۾، دماغ ۾ موجود پيٽيوٽري غدود (Pituitary gland) اهڙا هورمونز (FSH ۽ LH) خارج ڪندو آهي جيڪي بيضي جي تياري ۽ ان جي اخراج ۾ مدد ڪندا آهن. منع حمل گوريون انهن هورمونز جي اخراج کي روڪين ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ بيضو تيار نه ٿيندو آهي ۽ حمل جو امڪان ختم ٿي ويندو آهي.

## اثر جو طريقو (Mechanism of Action)
گڏيل گورين ۾ موجود پروجيسٽرون ۽ ايسٽروجن جسم ۾ جذب ٿي پيٽيوٽري غدود کي اهو سگنل ڏين ٿا ته هورمونز جي سطح ڪافي آهي، جنهن ڪري FSH ۽ LH خارج نه ٿيندا آهن. جڏهن اهي هورمونز خارج نه ٿيندا، تڏهن بيضيداني (Ovary) مان بيضو ٻاهر نه نڪرندو. ائين ڪرڻ سان گربڀارڻ (Fertilization) ناممڪن ٿي پوندي آهي.

ان کان علاوه، پروجيسٽرون ٻچيداني جي منهن واري لڳ لس کي گهاٽو ڪري ڇڏيندو آهي، جيڪو جيريوم (Sperm) لاءِ هڪ رڪاوٽ بڻجي ويندو آهي.

## پڻ ڏسندا
* خانداني منصوبابندي
* هورمون

## حوالا
ڪانڊوم

**ڪانڊوم** (Condom) هڪ خول جي شڪل وارو رڪاوٽ وارو اوزار آهي، جيڪو جنسي ميلاپ دوران حمل يا جنسي طور تي منتقل ٿيندڙ انفيڪشن (STI) جي امڪان کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪانڊوم ٻن قسمن جا هوندا آهن: **ٻاهريون ڪانڊوم** (جنهن کي مردانو ڪانڊوم به چيو ويندو آهي) ۽ **اندروني ڪانڊوم** (يا عورتانو ڪانڊوم).

ٻاهريون ڪانڊوم جنسي ميلاپ کان اڳ کڙي بيٺل عضو تناسل تي چاڙهيو ويندو آهي. هي هڪ جسماني رڪاوٽ طور ڪم ڪري ٿو جيڪو هڪ ٻئي جي جسماني رطوبتن جي منتقلي کي روڪي ٿو ۽ مني (Semen) کي ساٿي جي جسم ۾ داخل ٿيڻ کان روڪي ٿو. ڪانڊوم عام طور تي **ليٽيڪس** (Latex) مان ٺهيل هوندا آهن، پر ڪجهه پولي يوريٿين يا ٻين مادي مان به ٺهيل هوندا آهن. ڪانڊوم جو سڀ کان وڏو فائدو ان جو آسان استعمال، هر هنڌ دستيابي ۽ گهٽ پاسيرا اثر (Side effects) آهن.

جيڪڏهن صحيح نموني ۽ هر دفعي استعمال ڪيو وڃي، ته حمل جو امڪان صرف 2 سيڪڙو ساليانو هوندو آهي. پر عام استعمال دوران (غلطين جي ڪري) اها شرح 18 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿي. ڪانڊوم جو استعمال سوزاڪ (Gonorrhea)، ايڊز (HIV/AIDS) ۽ ٻين جنسي بيمارين جي خطري کي تمام گهڻو گهٽائي ڇڏي ٿو.

## طبي استعمال

### حمل کان بچاءُ
ڪانڊوم جي اثرائتي هجڻ جو اندازو ٻن طريقن سان لڳايو ويندو آهي. "مڪمل استعمال" (Perfect use) جنهن ۾ ڪو به غلط استعمال نه ٿئي، ۽ "عام استعمال" (Typical use) جنهن ۾ عام ماڻهن جون غلطيون شامل آهن. مڪمل استعمال سان ڪانڊوم 98 سيڪڙو اثرائتو آهي، جڏهن ته وڌيڪ تحفظ لاءِ ان کي ٻين طريقن (جهڙوڪ اسپرميسائيڊ) سان به استعمال ڪري سگهجي ٿو.

### جنسي طور منتقل ٿيندڙ بيماريون

ڪانڊوم جنسي بيمارين (STIs) کان بچاءُ لاءِ وڏي پيماني تي تجويز ڪيا ويندا آهن. هي ايڊز، سيفلس (آتشڪ)، سوزاڪ ۽ ٻين خطرناڪ بيمارين جي منتقلي کي روڪڻ ۾ مددگار ثابت ٿين ٿا.

عالمي ادارو صحت (WHO) جي هڪ رپورٽ موجب، ليٽيڪس ڪانڊوم جو استعمال ايڇ آئي وي (HIV) جي منتقلي جي خطري کي اٽڪل 85 سيڪڙو تائين گهٽائي ٿو.

### ناڪاميءَ جا سبب
ڪانڊوم ڪڏهن ڪڏهن ڦٽي سگهي ٿو يا لڙهي سگهي ٿو جيڪڏهن ان کي صحيح طرح نه لڳايو وڃي. ناڪاميءَ جي شرح 0.4% کان 2.3% جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي. ڪانڊوم جي ناڪاميءَ جا مکيه سبب پيڪيٽ کولڻ مهل نقصان پهچڻ، تاريخ ختم ٿيڻ (Expiry)، يا تيل وارين شين جو استعمال آهن جيڪي ليٽيڪس کي ڪمزور ڪري ڇڏين ٿيون.

## پڻ ڏسندا
* خانداني منصوبابندي
* محفوظ هم بستري

## حوالا
فحاشي

**فحاشي** (انگريزي: *Profanity*) اهڙي ٻولي، اظهار يا رويو کي چيو ويندو آهي جيڪو سماجي، اخلاقي يا ثقافتي قدرن موجب بيهوده، غير مهذب يا توهين آميز سمجهيو وڃي. فحاشي ۾ عام طور تي گاريون، بي ادبي، جنسي حوالن واري سخت يا نامناسب ٻولي، ۽ اهڙا عمل شامل هوندا آهن جيڪي سماج ۾ قبول نه ڪيا وڃن.

## تعريف
فحاشي جو مطلب صرف لفظن تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهڙا اشارا، تصويرون يا رويا به شامل ٿي سگهن ٿا جيڪي عام سماجي معيارن جي خلاف هجن. مختلف ثقافتن ۽ معاشرن ۾ فحاشي جي تعريف مختلف ٿي سگهي ٿي.

## قسم
فحاشي جا ڪجهه اهم قسم هي آهن:
* **لفظي فحاشي**: گاريون، توهين آميز لفظ يا بي ادبي واري ٻولي
* **رويي واري فحاشي**: اهڙا عمل يا حرڪتون جيڪي سماجي طور نامناسب هجن
* **ميڊيا ۾ فحاشي**: فلم، ٽي وي، سوشل ميڊيا يا ادب ۾ غير مناسب مواد

## سماجي ۽ ثقافتي حوالي
هر سماج جا پنهنجا قدر ۽ روايتون هونديون آهن، جن جي بنياد تي فحاشي کي سڃاتو ويندو آهي. ڪجهه لفظ يا عمل هڪ ثقافت ۾ عام سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ٻي ثقافت ۾ انهن کي فحش يا غير مهذب قرار ڏنو وڃي ٿو.

## اثرات
فحاشي جا مختلف اثر ٿي سگهن ٿا:
* سماجي لاڳاپن ۾ تڪرار پيدا ٿيڻ
* نوجوانن جي اخلاقي تربيت تي اثر
* تعليمي ماحول ۾ خرابي
* ميڊيا ذريعي ثقافتي قدرن ۾ تبديلي

## قانوني حيثيت
ڪجهه ملڪن ۾ فحاشي يا بيهوده مواد تي قانوني پابنديون لاڳو هونديون آهن، خاص طور تي ميڊيا ۽ عوامي اظهار ۾. پاڪستان سميت ڪيترن ملڪن ۾ اهڙي مواد تي ضابطا موجود آهن.

## روڪٿام
فحاشي کي گهٽائڻ لاءِ هي قدم کنيا وڃن ٿا:
* اخلاقي تعليم ۽ شعور پيدا ڪرڻ
* ميڊيا جي ذميواري
* گهر ۽ اسڪول ۾ سٺي تربيت
* قانوني ضابطن تي عمل

## پڻ ڏسو
* اخلاق
* ثقافت
* ميڊيا

زمرو:اخلاق
زمرو:سماجيات
زمرو:ٻولي
مادي عضوو

**مادي عضوو**، **چڏ**، **بدي** يا **تيتو** (Vagina) مادي جي توليدي نظام جو هڪ لچڪدار ۽ مشڪي عضوو آهي، جنهن جي ذريعي ٿڻائتا جانور جنسي ميلاپ ڪندا آهن ۽ ٻار کي جنم ڏيندا آهن. انسانن ۾، هي عضوو ٻاهريين لنگهه (Vulva) کان وٺي ٻچيداني جي منهن (Cervix) تائين پکڙيل هوندو آهي. مادي عضوو جو ٻاهريون سوراخ عام طور تي هڪ سنهي جهلي سان ڍڪيل هوندو آهي، جنهن کي **ڪنوارپ جو پردو** (Hymen) چيو ويندو آهي. مادي عضوو حيض جي رت (Menstruation) جي نڪاسيءَ لاءِ به هڪ رستو مهيا ڪري ٿي.

جنسي ميلاپ دوران، مادي عضوو جون ديوارون هڪ ليزرائتو مادو (Lubrication) پيدا ڪنديون آهن، جيڪو رڳڙ کي گهٽائيندو آهي ۽ عضو تناسل کي اتساهيندو آهي ته جيئن انزال (Ejaculation) ٿئي ۽ حمل (Fertilization) جي عمل ۾ مدد ملي. لذت ۽ تعلق جي احساس سان گڏوگڏ، جنسي سرگرميءَ جي نتيجي ۾ ڪجهه جنسي بيماريون (STI) پڻ لڳي سگهن ٿيون، جن کان بچاءُ لاءِ محفوظ جنس جا طريقا اختيار ڪري سگهجن ٿا.

تاريخي طور تي، مختلف سماجن ۾ مادي عضوو بابت مختلف نظريا رهيا آهن، جن ۾ ڪجهه منفي تصور، ثقافتي پابنديون (Taboo)، ۽ ان کي عورت جي جنسيت يا زندگي جي ٻيهر پيدائش جي علامت طور استعمال ڪرڻ شامل آهي. عام ڳالهه ٻولهه ۾، ماڻهو اڪثر لفظ "ويجينا" کي غلط طور تي سڄي مادي لنگهه (Vulva) لاءِ استعمال ڪندا آهن.

## اصطلاح ۽ تعريف
لفظ *vagina* لاطيني ٻوليءَ جي لفظ *vāgīna* مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "مياڻ" (Sheath). حمل ۽ ٻار جي پيدائش جي حوالي سان ان کي **پيدائشي نالي** (Birth canal) به چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ لغت ۽ اناٽوميءَ موجب هي لفظ صرف اندروني ساخت لاءِ آهي، پر عام ٻوليءَ ۾ ان کي ٻاهريين لنگهه (Vulva) لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو.

طبي ماهرن جو خيال آهي ته "ويجينا" کي "وولووا" (ٻاهريون لنگهه) جي بدران استعمال ڪرڻ سان طبي يا قانوني مونجهارا پيدا ٿي سگهن ٿا. تنهن ڪري، محقق عورتن جي ترقي ۽ صحت جي بهتري لاءِ صحيح اصطلاحن جي استعمال تي زور ڏين ٿا.

## ساخت
### اناٽومي

انساني مادي عضوو هڪ لچڪدار مشڪي نالي آهي جيڪا وولووا کان وٺي ٻچيداني تائين وڃي ٿي. هي نالي پيشاب جي نالي (Urethra) ۽ پڇاڙيءَ (Rectum) جي وچ ۾ واقع هوندي آهي. جڏهن عورت کڙي ٿئي ٿي، ته هي نالي اٽڪل 45 درجي جي ڪنڊ ٺاهي ٿي.

جڏهن جنسي طور تي اتساهيل نه هجي، ته مادي عضوو هڪ سوسڙيل ٽيوب وانگر هوندي آهي جنهن جون ديوارون پاڻ ۾ مليل هونديون آهن. ان کي ٽن حصن ۾ سهارو ملي ٿو: مٿيون حصو، وچون حصو ۽ هيٺيون حصو، جن کي مختلف مشڪون ۽ لئگيمنٽس (Ligaments) سهارو ڏين ٿا.

#### مادي عضوو جو سوراخ ۽ ڪنوارپ جو پردو
**مادي عضوو جو سوراخ** پيشاب جي سوراخ جي پٺيان واقع هوندو آهي. هي سوراخ عام طور تي اندريين چپن (Labia minora) سان ڍڪيل هوندو آهي.

**ڪنوارپ جو پردو** (Hymen) هڪ سنهي جهلي آهي جيڪا مادي عضوو جي سوراخ کي جزوي طور ڍڪي ٿي. هي جهلي جنسي ميلاپ، راندين، طبي معائني يا زخمي ٿيڻ جي ڪري ڦاٽي سگهي ٿي. ان ڪري، صرف ڪنوارپ جو پردو جي معائني سان ڪنهن جي ڪنوارپ (Virginity) جو حتمي فيصلو نٿو ڪري سگهجي.

#### سائيز ۽ تبديليون
مادي عضوو جي ڊيگهه مختلف عورتن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. اڳئين ديوار اٽڪل 7.5 سينٽي ميٽر (3 انچ) ۽ پٺئين ديوار اٽڪل 9 سينٽي ميٽر (3.5 انچ) ڊگهي هوندي آهي. جنسي اتساهه دوران، هي نالي ڊيگهه ۽ ويڪر ۾ وڌي ويندي آهي.

### واڌ ويجهه
مادي عضوو جي شروعاتي بناوت جنين جي واڌ ويجهه دوران ٿيندي آهي.

## حوالا
جنسي عضوو

**جنسي عضوو**، جنهن کي **توليدي عضوو** به چيو ويندو آهي، ڪنهن به جاندار جو اهو حصو هوندو آهي جيڪو جنسي پيدائش (Sexual reproduction) ۾ حصو وٺندو آهي. جنسي عضوا ڪنهن به جاندار جي بنيادي جنسي خاصيتن کي ظاهر ڪن ٿا. اهي عضوا ميٽس (Gametes) پيدا ڪرڻ، انهن کي منتقل ڪرڻ، حمل (Fertilization) ۾ مدد ڪرڻ، ۽ ٻار جي واڌ ويجهه ۽ پيدائش ۾ مددگار ثابت ٿين ٿا.

جنسي عضوا عام طور تي ٻن قسمن جا هوندا آهن: **نر** (Male) ۽ **مادي** (Female).

ٿڻائتن جانورن (انسانن سميت) ۾، نر جي جنسي عضون ۾ خصيا (Testicles) ۽ عضو تناسل (Penis) شامل آهن؛ جڏهن ته ماديءَ جي جنسي عضون ۾ بيضي داني (Ovaries)، ٻچيداني (Uterus) ۽ مادي عضوو (Vagina) شامل آهن. خصين ۽ بيضي دانين کي "بنيادي جنسي عضوا" چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين کي "ثانوي جنسي عضوا" چيو وڃي ٿو. ٻاهريون حصن کي **عضوِ مخصوصہ** يا **جنيٽليا** (Genitalia) چيو ويندو آهي، جيڪي پيدائش وقت ظاهر هوندا آهن.

ٻوٽن ۾، نر جي پيدائشي حصن ۾ 'اسٽيمنز' (Stamens) شامل آهن جيڪي پولن پيدا ڪن ٿا، ۽ مادي حصن ۾ 'پيسٽلز' (Pistils) شامل آهن جيڪي بيج پيدا ڪن ٿا.

## اصطلاح
* **بنيادي جنسي عضوا:** اهي 'گوناڊز' (Gonads) آهن، جيڪي نر ۾ خصيا ۽ مادي ۾ بيضي دانيون بڻجي وڃن ٿا. اهي هارمونز پيدا ڪن ٿا جيڪي جنسي واڌ ويجهه کي ڪنٽرول ڪن ٿا.
* **ثانوي جنسي عضوا:** توليدي نظام جا ٻيا تمام حصا، چاهي اهي اندروني هجن يا ٻاهرين، ثانوي عضوا سڏجن ٿا.

## جانورن ۾ جنسي عضوا
### پسيندار جانور (Vertebrates)
#### ٿڻائتا جانور (Mammals)
نر ٿڻائتن جانورن ۾ عضو تناسل ۽ خصيا ٻاهران نظر اچن ٿا، جڏهن ته ماديءَ ۾ وولووا (Vulva) نظر اچي ٿي. نر پنهنجي عضوي مان پيشاب ۽ مني ٻنهي جو اخراج ڪري ٿو، جڏهن ته مادين ۾ پيشاب ۽ ويجينا جا رستا الڳ الڳ هوندا آهن.

انسانن ۾ جنسي عضوا:

### ٻيا جانور
ڪيترن ئي ٻين جانورن (جهڙوڪ پکي، ريڙهيون پائيندڙ جانور ۽ جل ٿيلي جانور) ۾ صرف هڪ ئي سوراخ هوندو آهي جنهن کي **ڪلوئڪا** (Cloaca) چيو ويندو آهي. ان هڪ ئي سوراخ مان اهي فضول مادو (پيشاب، ڪاڪوس) به ڪڍندا آهن ۽ پيدائشي عمل به ڪندا آهن.

## ٻوٽن ۾ جنسي عضوا
اڪثر ٻوٽن ۾ هڪ ئي فرد ۾ نر ۽ مادي ٻئي عضوا موجود هوندا آهن (ٻه لنگي يا Hermaphrodite). ٻوٽن ۾ گل اهي حصا آهن جن ۾ جنسي عضوا موجود هوندا آهن. گلن جي ذريعي ٻوٽا پولينيشن جو عمل ڪندا آهن جنهن سان نوان ٻج پيدا ٿين ٿا.

## پڻ ڏسو
* توليدي نظام
* انساني جنسيت
* انڊرولوجي (نر جي بيمارين جو علم)
* گائناڪالوجي (عورتن جي بيمارين جو علم)

## حوالا
نر عضوو

ڪيترن ئي جانورن ۾، **نر عضوو** (Penis)، جنھن کي عام طور **لن** چيو ويندو آھي، نر جو اهو جنسي عضوو آهي جيڪو جنسي ميلاپ دوران ماديءَ (يا هرمافروڊائٽس) کي ٻارائڻ يا تخمريزي (Inseminate) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙا عضوا پسيندار جانورن (Vertebrates) ۽ بي پٺي هڏي وارن جانورن (Invertebrates) ٻنهي ۾ ٿين ٿا، پر هر جانور جي نوع ۾ نر وٽ اهو عضوو هجي، اهو ضروري ناهي.

اصطلاح "نر عضو" (Penis) ڪيترن ئي داخل ٿيندڙ عضون (Intromittent organ) لاءِ استعمال ٿئي ٿو، پر سڀني لاءِ نه. مثال طور، اڪثر سيفالوپوڊا جو داخل ٿيندڙ عضوو 'هيڪٽوڪوٽيلس' (Hectocotylus) هوندو آهي، جيڪو هڪ خاص ٻانهن وانگر هوندو آهي، ۽ نر ڪوريئڙا پنهنجا 'پيڊي پالپس' (Pedipalps) استعمال ڪندا آهن.

پسيندار جانورن جي اڪثر قسمن ۾، هن عضوي جو مکيه ڪم صرف ميلاپ تائين هوندو آهي، پر ٿڻائتن جانورن (Placental mammals) ۾، هي عضوو پيشاب جي نالِي (Urethra) کي به کڻي ٿو، جنهن مان پيشاب ۽ ميلاپ دوران مني (Semen) ٻاهر نڪرندي آهي.

## پسيندار جانور (Vertebrates)
تمام زنده ايمنيٽس (ٿڻائتا، پکي ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانور) جي آخري گڏيل وڏڙن وٽ غالباً نرعضو موجود هو.

### پکي

اڪثر نر پکين (جهڙوڪ ڪڪڙ ۽ پيرُو) وٽ هڪ 'ڪلوئڪا' (Cloaca) هوندو آهي، پر نر عضو نه هوندو آهي. جن پکين جي قسمن ۾ اهو عضوو هوندو آهي، انهن ۾ شتر مرغ، تيناموس ۽ بدڪون شامل آهن. پکين جو عضوو ٿڻائتن جانورن جي ڀيٽ ۾ مختلف هوندو آهي، هي خون بدران لمف (Lymph) ذريعي کڙو ٿيندو آهي.

بدڪن جي نسلن ۾ هي عضوو پيچدار يا اسپرنگ جهڙي شڪل جو هوندو آهي. 'ليڪ ڊڪ' (Lake duck) نالي پکي جو عضوو ان جي جسم جي مقابلي ۾ تمام وڏو هوندو آهي، جيڪو کڙو ٿيڻ تي پکي جي پنهنجي ڊيگهه جي برابر ٿي سگهي ٿو.

### ٿڻائتا جانور (Mammals)

جسم جي ٻين حصن وانگر، عضوي جي ڊيگهه ۽ ويڪر مختلف قسمن ۾ تمام مختلف هوندي آهي. ڪيترن ئي ٿڻائتن جانورن ۾ هڪ هڏي موجود هوندي آهي جنهن کي 'بيڪيولم' (Baculum) چيو ويندو آهي، پر هي هڏي انسانن، ڍڳن ۽ گهوڙن ۾ نه هوندي آهي.

ٿڻائتن ۾ هي عضوو ٽن حصن ۾ ورهايل هوندو آهي:
* **پاڙون** (Roots): اهي پيٽ جي هڏي (Pelvic arch) وٽان شروع ٿين ٿيون.
* **جسم** (Body): پاڙن کان اڳتي وارو حصو.
* **گلانس** (Glans): عضوي جو اڳيون آزاد حصو.

انسان جو عضوو ٻين سڀني پرائميٽس (Primate) جي ڀيٽ ۾، جسم جي تناسب ۽ مطلق لحاظ کان وڏو هوندو آهي.

#### ڍڳا ۽ جانور
ڍڳن، رڍن ۽ سوئرن ۾، هي عضوو عام حالت ۾ 'S' شڪل ۾ مڙيل هوندو آهي (Sigmoid flexure)، جيڪو ميلاپ دوران سڌو ٿي ٻاهر نڪرندو آهي.

اُٺ جو عضوو اٽڪل 60 سينٽي ميٽر (24 انچ) ڊگهو هوندو آهي. اُٺن ۾ جنسي ميلاپ جو وقت 7 کان 35 منٽن تائين ٿي سگهي ٿو، پر اوسطاً 11 کان 15 منٽ هوندو آهي.

## حوالا
ڪريڊٽ ڪارڊ

**ڪريڊٽ ڪارڊ** (Credit card) هڪ ادائگي جو ڪارڊ آهي، جيڪو عام طور تي ڪنهن بئنڪ پاران جاري ڪيو ويندو آهي. هي ڪارڊ استعمال ڪندڙ کي شين يا خدمتن (Goods and services) جي خريداري، يا قرض تي نقد رقم ڪڍڻ جي اجازت ڏيندو آهي. هن ڪارڊ کي استعمال ڪرڻ سان هڪ قرض (Debt) پيدا ٿئي ٿو، جيڪو بعد ۾ ادا ڪرڻو پوندو آهي. ڪريڊٽ ڪارڊ سڄي دنيا ۾ ادائگي جي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ طريقن مان هڪ آهي.

هڪ عام ڪريڊٽ ڪارڊ، **چارج ڪارڊ** (Charge card) کان مختلف هوندو آهي. چارج ڪارڊ ۾ صارف کي هر مهيني جي آخر ۾ سموري رقم واجب الادا هوندي آهي. ان جي ابتڙ، ڪريڊٽ ڪارڊ صارف کي اجازت ڏئي ٿو ته هو قرض جي رقم کي اڳتي وڌائي سگهي، جنهن تي هڪ خاص شرح سان سود (Interest) لاڳو ٿئي ٿو. ڪريڊٽ ڪارڊ پڻ ڊيبٽ ڪارڊ (Debit card) کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ڊيبٽ ڪارڊ ۾ رقم صارف جي پنهنجي بئنڪ کاتي مان ڪٽجي ويندي آهي.

جون 2018ع تائين سڄي دنيا ۾ 7.753 ارب ڪريڊٽ ڪارڊ موجود هئا.

## تاريخ

### شروعاتي چارج ڪارڊ ۽ سڪا
19هين صدي جي آخر ۾، چارج ڪارڊ مختلف شڪلين ۽ سائيزن ۾ ايندا هئا، جيڪي ايلومينيم، تانبي يا اسٽيل جا ٺهيل هوندا هئا. ڪجهه سڪن جي شڪل جا هوندا هئا، جن ۾ ننڍڙو سوراخ هوندو هو ته جيئن انهن کي چاٻين جي ڇلي ۾ وجهي سگهجي. اهي 'چارج سڪا' عام طور تي انهن گراهڪن کي ڏنا ويندا هئا جن جا هوٽلن يا وڏن اسٽورن ۾ کاتا هوندا هئا.

1928ع ۾ 'فرنگٽن مينوفيڪچرنگ ڪمپني' پاران تيار ڪيل **چارگا پليٽ** (Charga-Plate) ڪريڊٽ ڪارڊ جو هڪ ابتدائي روپ هو. هي هڪ ڌاتوي پليٽ هوندي هئي جنهن تي گراهڪ جو نالو ۽ پتو لکيل هوندو هو.

#### ايئر ٽريول ڪارڊ
1934ع ۾ آمريڪن ايئر لائنز ۽ ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن پهرين عالمي سطح تي قابل قبول چارج ڪارڊ 'ايئر ٽريول ڪارڊ' جاري ڪيو. ان ذريعي مسافر اڄ ٽڪيٽ خريد ڪري بعد ۾ ادائگي ڪري سگهندا هئا.

### بئنڪ اميري ڪارڊ ۽ ماسٽر چارج

1958ع تائين ڪو به اهڙو ڪارڊ موجود نه هو جيڪو هڪ ئي وقت ڪيترن ئي مختلف واپارين وٽ قبول ڪيو وڃي. 1958ع ۾ بئنڪ آف آمريڪا 'بئنڪ اميري ڪارڊ' (BankAmericard) لانچ ڪيو، جيڪو پهريون ڪامياب جديد ڪريڊٽ ڪارڊ پروگرام بڻيو. 1976ع ۾ بئنڪ اميري ڪارڊ جو نالو بدلائي **ويزا** (Visa) رکيو ويو. 1966ع ۾ بئنڪن جي هڪ گروهه 'ماسٽر چارج' شروع ڪيو جيڪو اڳتي هلي **ماسٽر ڪارڊ** (MasterCard) بڻيو.

1973ع ۾ ڊي هاڪ (Dee Hock) جي قيادت ۾ هن نظام کي ڪمپيوٽرائيزڊ ڪيو ويو، جنهن سان ادائگي جي عمل ۾ وقت جي بچت ٿي.

### اتر آمريڪا کان ٻاهر ترقي
1966ع ۾ برطانيه جي **بارڪلي ڪارڊ** (Barclaycard) آمريڪا کان ٻاهر پهريون ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪيو. جيتوڻيڪ ڪريڊٽ ڪارڊ آمريڪا ۽ برطانيه ۾ تمام جلد مقبول ٿي ويا، پر يورپ جي ٻين ملڪن جهڙوڪ جرمني ۽ فرانس ۾ ماڻهو ڪيش يا ٻين طريقن کي وڌيڪ پسند ڪندا هئا. 1990ع جي ڏهاڪي کان پوءِ سڄي دنيا ۾ ڪريڊٽ ڪارڊ جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو.

## ڪيش ايڊوانس (Cash advance)
ڪريڊٽ ڪارڊ ذريعي بئنڪ مان نقد رقم ڪڍڻ کي 'ڪيش ايڊوانس' چيو ويندو آهي. ان تي عام طور تي عام خريداري جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سود لاڳو ٿيندو آهي.

## پڻ ڏسو
* ڊيبٽ ڪارڊ
* بئنڪ کاتو
* آن لائن بئنڪنگ

## حوالا

زمرو:ڪاروباري اصطلاح
اوڌر

**ماليات** (Finance) ۾، **اوڌر** (Loan) مان مراد هڪ ڌر پاران ٻي ڌر کي پئسا هن معاهدي تي ڏيڻ آهي ته اهي واپس ڪيا ويندا. پئسا حاصل ڪندڙ، يا مقروض (Borrower)، هڪ قرض (Debt) جو ذميوار بڻجي ٿو ۽ عام طور تي کيس رقم جي استعمال جي بدلي ۾ سود (Interest) ادا ڪرڻو پوندو آهي.

اوڌر جي ثبوت طور استعمال ٿيندڙ دستاويز (مثال طور پروميسري نوٽ) ۾ عام طور تي اصل رقم (Principal amount)، سود جي شرح (Interest rate) جيڪا اوڌر ڏيندڙ مقرر ڪري ٿو، ۽ واپسي جي تاريخ لکيل هوندي آهي. اوڌر جو مطلب آهي ته هڪ خاص وقت لاءِ ڪو اثاثو (Asset) اوڌر ڏيندڙ کان مقروض ڏانهن منتقل ڪيو وڃي.

سود اوڌر ڏيندڙ لاءِ هڪ ترغيب آهي ته هو پنهنجي رقم اڌاري ڏئي. قانوني اوڌر ۾، اهي سڀ ذميواريون ۽ پابنديون هڪ معاهدي (Contract) ذريعي نافذ ڪيون وينديون آهن. بئنڪون ۽ ڪريڊٽ ڪارڊ ڪمپنيون اوڌر فراهم ڪرڻ وارا مکيه ادارا آهن.

## قسم

### ضمانتي اوڌر (Secured)

ضمانتي اوڌر قرض جو اهو روپ آهي جنهن ۾ مقروض پنهنجو ڪو اثاثو (مثال طور ڪار، گهر) ضمانت (Collateral) طور رکي ٿو.

* **مورگيچ (Mortgage):** هي اوڌر جو هڪ تمام عام قسم آهي، جيڪو رهائشي يا تجارتي ملڪيت خريد ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. جيڪڏهن مقروض اوڌر واپس نه ڪري سگهي ته بئنڪ کي اهو قانوني حق هوندو آهي ته هو گهر تي قبضو ڪري ان کي وڪرو ڪري پنهنجي رقم وصول ڪري.

[attachment_0](attachment)

سون تي اوڌر (Gold loans) به ضمانتي اوڌر جو هڪ قسم آهي، جتي سون کي ضمانت طور رکي رقم حاصل ڪئي ويندي آهي. عام طور تي ضمانتي اوڌن تي سود جي شرح غير ضمانتي قرضن جي مقابلي ۾ گهٽ هوندي آهي.

### غير ضمانتي اوڌر (Unsecured)
غير ضمانتي اوڌر اهي مالي قرض آهن جيڪي مقروض جي اثاثن جي ضمانت تي نه ڏنا ويندا آهن. انهن ۾ شامل آهن:
* ڪريڊٽ ڪارڊ
* ذاتي اوڌر (Personal loans)
* بئنڪ اوورڊرافٽ (Overdrafts)
* پيئر ٽو پيئر لينڊنگ

غير ضمانتي اوڌرن تي سود جي شرح لڳ ڀڳ هميشه ضمانتي قرضن کان وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته قرض ڏيندڙ لاءِ ان ۾ جوکائتو (Risk) وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن مقروض رقم واپس نه ڪري ته قرض ڏيندڙ کي عدالت ذريعي ڪارروائي ڪرڻي پوندي آهي.

### ڊمانڊ لون (Demand Loan)
ڊمانڊ لون اهي مختصر مدت جا قرض هوندا آهن جن جي واپسي جي ڪا مقرر تاريخ نه هوندي آهي. اوڌر ڏيندڙ ادارو ڪنهن به وقت هي قرض واپس گهري سگهي ٿو.

### رعايتي اوڌر (Concessional)
رعايتي اوڌر، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "سافٽ لون" (Soft loan) به چيو ويندو آهي، مارڪيٽ جي شرح کان گهٽ سود يا آسان شرطن تي ڏنو ويندو آهي. اهڙا قرض اڪثر ترقي يافته ملڪ ترقي پذير ملڪن کي ڏيندا آهن.

## هدف مارڪيٽون
اوڌرن کي مقروض جي بنياد تي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:
* **ذاتي (Personal):** فردن کي ڏنل اوڌر (مثال طور ڪار لون، ڪريڊٽ ڪارڊ).
* **تجارتي (Commercial):** ڪاروبار کي ڏنل اوڌر (مثال طور بزنس لون، ڪارپوريٽ بانڊ).

## اوڌر جي ادائگي (Loan payment)
اوڌر جي ادائگي جو سڀ کان عام طريقو 'ايمورٽائيزيشن' (Amortization) آهي، جنهن ۾ هر مهيني هڪ جيتري قسط ادا ڪئي ويندي آهي.

اوڌر جي رقم $L$، مهينن جي تعداد $n$ ۽ مهيني جي سود جي شرح $c$ لاءِ مقرر ماهوار قسط $P$ جو فارمولو هي آهي:

$$P = L \cdot \frac{c\,(1 + c)^n}{(1 + c)^n - 1}$$

## اوڌر ۾ بدعنوانيون
* **شڪاري اوڌر (Predatory lending):** قرض جو اهو قسم جنهن جو مقصد مقروض کي اهڙي ڏکي حالت ۾ وجهڻ هجي جنهن مان اوڌر ڏيندڙ ناجائز فائدو وٺي سگهي.
* **سود خوري (Usury):** جڏهن اوڌر ڏيندڙ تمام گهڻو ۽ غير قانوني سود وصول ڪري.

## پڻ ڏسو
* سود
* بئنڪ
* قرض (Debt)
* ماليات

## حوالا
سڪو

**سڪو** (Coin) هڪ ننڍڙي شئي آهي، جيڪا عام طور تي گول ۽ سڌي هوندي آهي ۽ بنيادي طور تي مٽاسٽا جي ذريعي يا قانوني ٽينڊر طور استعمال ٿيندي آهي. اهي وزن ۾ معياري هوندا آهن ۽ واپار ۾ آساني پيدا ڪرڻ لاءِ ڪنهن ٽڪسال (Mint) ۾ وڏي مقدار ۾ تيار ڪيا ويندا آهن. اهي اڪثر ڪري ڪنهن حڪومت پاران جاري ڪيا ويندا آهن. سڪن تي اڪثر تصويرون، انگ اکر يا لکڻيون هونديون آهن. سڪي جي سامهون واري پاسي کي 'مٿو' (Heads) ۽ پٺئين پاسي کي 'پڇ' (Tails) چيو ويندو آهي.

پهرين ڌاتوي سڪا قديم يونان ۾ ايجاد ٿيا ۽ هيلينسٽڪ دور ۾ پکڙجي ويا. اهي سڪا شروع ۾ قيمتي ڌاتوءَ جا ٺهيل هئا ته جيئن واپار لاءِ کنيل ڌاتوءَ جي وڏن ٽڪرن کي تورڻ ۽ ماپڻ جي ضرورت نه پوي.

اڪثر جديد سڪا عام ڌاتوءَ جا ٺهيل هوندا آهن ۽ انهن جي قيمت انهن جي فيٽ مني (Fiat money) هجڻ واري حيثيت مان ٿيندي آهي، يعني انهن جي قيمت قانوني طور مقرر ڪئي ويندي آهي. سڪا بئنڪ نوٽن جي مقابلي ۾ وڌيڪ پائيدار هوندا آهن؛ جتي هڪ بئنڪ نوٽ اٽڪل چار سال هلي ٿو، اتي هڪ سڪو 30 سالن تائين هلي سگهي ٿو.

## تاريخ
### چين ۾ برونز دور جا سڪا (تقريباً 1100 قبل مسيح)
چين جي قديم برونز دور ۾، معياري ٽوڪن ٺاهيا ويا هئا، جهڙوڪ اهي جيڪي انيانگ جي ويجهو هڪ مقبري مان مليا آهن. اهي قديم چيني ڪرنسي 'ڪوڏين' (Cowrie shells) جو نقل هئا، تنهنڪري انهن کي "تانبجي ڪوڏي" چيو ويندو هو.

### دنيا جو قديم ترين سڪن جو ڪارخانو (تقريباً 640–550 قبل مسيح)
دنيا جو قديم ترين معلوم سڪن جو ڪارخانو چين جي صوبي هينان جي قديم شهر 'گوانژوانگ' مان مليو آهي. هتي 640 ق.م کان 550 ق.م جي وچ ۾ تانبي جا سڪا تيار ڪيا ويندا هئا.

### لوھ جو دور
#### ليدين ۽ آيونين اليڪٽرم سڪا (تقريباً 600 قبل مسيح)

شروعاتي سڪن جو تعلق 7 صدي قبل مسيح جي آخر ۾ اناطوليا جي ليديا جي بادشاهي سان آهي. ليديا جي بادشاهه اليٽس (Alyattes) جي دور ۾ 'اليڪٽرم' (سون ۽ چانديءَ جو ملاوٽي ڌاتو) جا سڪا ٽپايا ويا هئا.

[Image showing the map of ancient Lydia and Ionia where first coins were minted]

#### ڪروسيس: خالص سون ۽ چانديءَ جا سڪا (تقريباً 560–546 قبل مسيح)

اليٽس جي جانشين، بادشاهه ڪروسيس (Croesus) کي دنيا ۾ پهريون ڀيرو خالص سون ۽ چانديءَ جا سڪا جاري ڪرڻ جو اعزاز حاصل آهي. هن پهرين 'ٻن ڌاتن وارو مالي نظام' (Bimetallic monetary system) متعارف ڪرايو.

#### اڪيمنڊ سڪا (546–330 قبل مسيح)

سائرس اعظم جي دور ۾ ايران جي اڪيمنڊ سلطنت ۾ سڪن جو رواج نه هو، پر پوءِ ليديا جي فتح کانپوءِ هنن پڻ سڪا ٽپائڻ شروع ڪيا.

## پڻ ڏسو
* ڪرنسي
* نوٽ
* ٽڪسال
* قديم يوناني سڪا

## حوالا
شاهه عبدالعزيز بن عبدالرحمان آل سعود

**عبدالعزيز بن عبدالرحمٰن آل سعود** (عربي: عبدالعزيز بن عبدالرحمن آل سعود؛ 15 جنوري 1876  - 9 نومبر 1953ع)، مغربي دنيا ۾ "ابن سعود" (عربي:ابن سعود) جي نالي سان مشهور آهي. ابن سعود عربستان جي علائقي، نجد سان تعلق رکندڙ هڪ سياستدان ۽ مذهبي اڳواڻ هو، جيڪو سعودي عرب جو باني ۽ پهريون بادشاهه بڻيو ۽ 23 سيپٽمبر 1932ع کان سال 1953ع ۾ پنهنجي وفات تائين سعودي عرب تي حڪومت ڪيو. هو سال 1902ع کان وٺي بادشاهت جي ڪجهه حصن تي اڳ ۾ امير ۽ سلطان جي لقب سان حڪومت ڪندو رهيو ۽ نجد جو بادشاهه ۽ حجاز جو بادشاهه رهيو.

ابن سعود نجد جي امير عبدالرحمان بن فيصل ۽ ساره بنت احمد السديري جو پٽ هو. خاندان کي سال 1890ع ۾ رياض شهر ۾ سندن رهائشگاهه کان عثماني سلطنت پاران جلاوطن ڪيو ويو. ابن سعود سال 1902ع ۾ رياض تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پنهنجي 30 سالن تي محيط فتحن جي شروعات ڪيو، جنهن کيس سڄي مرڪزي ۽ اتر عربستان جو حڪمران بڻايو. هن سال 1921ع ۾ نجد تي پنهنجو ڪنٽرول مضبوط ڪيو، پوءِ سال 1925ع ۾ حجاز فتح ڪيو. هن پنهنجي سلطنت کي سال 1932ع ۾ هن حدن تائين وڌايو، جيڪا اڃ سعودي عرب جي بادشاهت آهي. ابن سعود جي فتح ۽ اسلامي احياء پسندن لاءِ سندس حمايت اسلامي دنيا ۾ پان اسلامزم کي تمام گهڻو مضبوط ڪيو. محمد بن عبدالوهاب جي پيروڪار طور تي، هنن جنت البقيع ۽ جنت المعليٰ جي قبرستانن ۾ ٺاهيل ڪيترن ئي قبرن تي پڪي عمارتن کي ڊاهڻ جو حڪم ڏنو. بادشاهه جي حيثيت سان، سال 1938ع ۾ سعودي عرب ۾ پيٽروليم جي دريافت ۽ ٻين مھاڀاري جنگ کان پوءِ وڏي پيماني تي تيل جي پيداوار جي شروعات جو سهرو هنن کي ڏيو وڃي ٿو. هن جا ڪيترائي ٻار ٿيا، جن ۾ 45 پٽ شامل هئا، جيڪا سڀني هنن کان پوء سال ع تائين سعودي عرب جا بادشاهه ٿيا.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

 
زمرو:سعودي شخصيتون
زمرو:سعودي عرب
زمرو:آل سعود
زمرو:سعودي عرب جا شاهه
زمرو:1876ع جون پيدائشون
زمرو:1953ع جون فوتگيون

 زمرو: 1876 پيدائشون زمرو: 1953 موت زمرو: 20 صدي جي سعودي عرب جي بادشاهن زمرو: عثماني سلطنت جا عرب ماڻهو زمرو: العود قبرستان ۾ تدفين زمرو: ليجن آف ميرٽ جا چيف ڪمانڊر زمرو: ليجن آف ميرٽ جا پرڏيهي وصول ڪندڙ زمرو: ايشيا ۾ باني بادشاه زمرو: اعزازي نائيٽس گرينڊ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف دي انڊين ايمپائر زمرو: اعزازي نائيٽس گرينڊ ڪراس آف دي آرڊر آف دي غسل زمرو: مسلم فاشسٽ مخالف زمرو: رياض جا ماڻهو زمرو: 1948 جي عرب-اسرائيلي جنگ جا ماڻهو زمرو: سعودي عرب سني مسلمان زمرو:سلطان زمرو:دهشتگردي حملن مان بچيل زمرو:ٻي عالمي جنگ جا سياسي اڳواڻ زمرو:19هين صديءَ جا عرب ماڻهو زمرو:20هين صديءَ جا عرب ماڻهو
ڪارخانو

**ڪارخانو** يا **فيڪٽري** (Factory)، **صنعتي پلانٽ** يا **پيداواري پلانٽ** هڪ اهڙو صنعتي هنڌ هوندو آهي، جيڪو عام طور تي ڪيترن ئي عمارتن تي مشتمل هوندو آهي جتي مشينري لڳل هوندي آهي. اتي پورهيت شيون تيار ڪندا آهن يا اهڙيون مشينون هلائيندا آهن جيڪي هڪ شيءِ کي ٻي شيءِ ۾ تبديل (Process Manufacturing) ڪنديون آهن. فيڪٽريون جديد معاشي پيداوار جو هڪ اهم حصو آهن، ڇاڪاڻ ته دنيا جون اڪثر شيون فيڪٽرين ۾ ئي ٺاهيون يا تيار ڪيون وينديون آهن.

فيڪٽرين جو آغاز صنعتي انقلاب دوران مشينري جي اچڻ سان ٿيو، جڏهن سرمايو (Capital) ۽ جڳهه جي ضرورت ايتري وڌي وئي جو گهرو صنعتون يا ننڍا ورڪشاپ ڪافي نه رهيا. شروعاتي فيڪٽريون جن ۾ تمام گهٽ مشينون ۽ تمام گهٽ پورهيت هوندا هئا، تن کي "بهتر ورڪشاپ" چيو ويندو هو.

اڪثر جديد فيڪٽرين ۾ وڏا گودام (Warehouses) هوندا آهن جن ۾ اسمبلي لائن جي پيداوار لاءِ وڏيون مشينون لڳل هونديون آهن.

## تاريخ

ميڪس ويبر قديم ۽ وچين دور جي پيداوار کي فيڪٽري جي زمري ۾ نٿو رکي، ڇاڪاڻ ته ان وقت پيداوار جا طريقا ۽ معاشي صورتحال جديد صنعتي ترقي سان مابقت نٿي رکي. قديم زماني ۾، پيداوار گهرن تائين محدود هئي، جيڪا بعد ۾ گهر کان ٻاهر هڪ الڳ سرگرمي بڻجي وئي.

آرڪيالاجي (Archaeology) موجب، 5000 ق.م ۾ پهريون شهر 'ٽيل بريڪ' (Tell Brak) هو، جتان تعاون ۽ پيداوار جي گهرج جا آثار مليا آهن.

پاڻي واري چڪي (Watermill) ٽين صدي ق.م کان اڳ تيار ڪئي وئي هئي. رومي سلطنت ۾ مڇيءَ جي ساس ٺاهڻ جون فيڪٽريون عام هيون.

وچين دور جي اسلامي شهرن ۾ آباديءَ جي واڌ سبب وڏي پيماني تي ملنگ (Milling) لڳائي وئي هئي. مثال طور، ڏهين صديءَ ۾ مصر جي شهر بلبيس (Bilbays) ۾ هڪ فيڪٽري روزانو اندازاً 300 ٽن اناج ۽ اٽو پيهندي هئي.

وينس جو آرسينل (Venice Arsenal) جديد معنيٰ ۾ فيڪٽريءَ جو پهريون مثال پيش ڪري ٿو. 1104ع ۾ قائم ٿيل هن جاءِ تي ٻيڙيون اسمبلي لائن ذريعي تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي صنعتي انقلاب کان به ڪيترائي سو سال اڳ جي ڳالهه آهي.

### صنعتي انقلاب

هڪ ابتدائي فيڪٽري جان لومبي (John Lombe) جي پاڻي سان هلندڙ ريشم جي مل هئي جيڪا 1721ع ۾ ڊربي (Derby) ۾ قائم ڪئي وئي هئي.

**[[رچرڊ آرڪ رائيٽ]]** (Richard Arkwright) کي جديد فيڪٽريءَ جي نموني جو باني سمجهيو ويندو آهي. هن 1769ع ۾ پنهنجي واٽر فريم کي پيٽنٽ ڪرائڻ کانپوءِ ڪرومفورڊ مل (Cromford Mill) قائم ڪئي. فيڪٽري سسٽم پورهيتن کي منظم ڪرڻ جو هڪ نئون طريقو هو، جنهن جي ضرورت ان ڪري پئي جو مشينون ايتريون وڏيون هيون جو اهي پورهيتن جي گهرن ۾ نٿي رکي سگهيون.

1770ع ۽ 1850ع جي وچ ۾ مشينن وارين فيڪٽرين روايتي ورڪشاپن جي جڳهه ورتي، ڇاڪاڻ ته وڏي پيماني تي پيداوار جا ٽيڪنالاجي ۽ نگراني جا فائدا وڌيڪ هئا.

## پڻ ڏسو
* صنعتي انقلاب
* مشين
* پيداوار
* گودام

## حوالا
ٻيلي باني

**ٻيلي باني** يا **فاريسٽري** (Forestry) ٻيلن ۽ ٻيلي واري زمين کي بنائڻ، انتظام ڪرڻ، پوکڻ، استعمال ڪرڻ، بچائڻ ۽ ان جي مرمت ڪرڻ جي سائنس ۽ هنر آهي ته جيئن انساني ۽ ماحولياتي فائدن لاءِ لاڳاپيل وسيلا حاصل ڪري سگهجن. فاريسٽري جو عمل هٿرادو پوکيل ٻيلن (Plantation) ۽ قدرتي ٻيلن ۾ ڪيو ويندو آهي. ٻيلي باني جي سائنس ۾ اهڙا عنصر شامل آهن جيڪي حياتياتي، فزيڪل، سماجي، سياسي ۽ انتظامي سائنسن سان تعلق رکن ٿا. ٻيلن جو انتظام (Forest management) جيوگهرڙن (habitats) جي تخليق ۽ تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ ايڪو سسٽم سروسز جي فراهمي تي اثرانداز ٿئي ٿو. فاريسٽري جي ماهر کي **ٻيلائي** يا *فاريسٽر* (forester) چيو ويندو آهي.

جديد فاريسٽري عام طور تي وسيع معاملن کي جنم ڏئي ٿي، جنهن کي گهڻ-مقصد انتظام (multiple-use management) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ شامل آهن: عمارتي ڪاٺ (timber) جي فراهمي، ٻارڻ جي ڪاٺ، جهنگلي جيوت جي رهائش، پاڻي جي معيار جو انتظام، تفريح، منظر نگاري ۽ ڪميونٽي جو تحفظ، روزگار، حياتياتي تنوع (biodiversity) جو انتظام، ۽ ماحولياتي ڪاربن ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪرڻ لاءِ ٻيلن کي بچائڻ.

ٻيلن جو ماحولياتي نظام (Ecosystem) बायوسفيئر جو سڀ کان اهم حصو بڻجي چڪو آهي، ۽ فاريسٽري هڪ اهم ايپلائيڊ سائنس طور اڀري آهي. ڪاٺ جي پيداوار لاءِ ٻيلن جي ڪنٽرول کي *سلووي ڪلچر* (silviculture) چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ فاريسٽري هڪ وسيع تصور آهي، پر اهي ٻئي اصطلاح اڪثر هڪٻئي جي مترادف طور استعمال ٿيندا آهن.

دنيا جا سڀ ماڻهو ٻيلن ۽ انهن جي حياتياتي تنوع تي ڀاڙين ٿا. فاريسٽري ڪيترن ئي صنعتي ملڪن ۾ هڪ اهم معاشي شعبو آهي، ڇاڪاڻ ته ٻيلا 86 لک کان وڌيڪ سبز نوڪريون فراهم ڪن ٿا ۽ ڪروڙين ماڻهن جي گذر سفر جو ذريعو آهن.

## سائنس

### فاريسٽري بطور سائنس
گذريل صدين دوران، فاريسٽري کي هڪ الڳ سائنس طور ڏٺو ويندو هو. ماحوليات (ecology) ۽ ماحولياتي سائنس جي اڀار سان، هن علم ۾ نيون تبديليون آيون آهن. هن نظريي مطابق، فاريسٽري هڪ بنيادي زميني استعمال جي سائنس آهي جيڪا زراعت سان مشابهت رکي ٿي. دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ ٻيلن جي استعمال ۽ ٻين سماجي ترجيحن جهڙوڪ پاڻي جي معيار، پائيدار مڇي ماري ۽ تحفظ جي وچ ۾ تڪرار پڻ موجود آهي.

### ڊينڊرولوجي ۽ سلووي ڪلچر

ڊينڊرولوجي (Dendrology) بوٽني (ٻوٽن جي علم) جي هڪ شاخ آهي؛ جيڪا ڪاٺ وارن ٻوٽن (وڻ، ٻوڙا ۽ وليون) جو سائنسي مطالعو ڪري ٿي. ٻئي طرف سلووي ڪلچر (Silviculture) ٻيلن جي انتظام جو تجارتي عمل آهي، جيڪو بنيادي طور تي عمارتي ڪاٺ جي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي.

## ٻيلن جو انتظام

ٻيلن جو انتظام فاريسٽري جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق تجارتي ٻيلن جي انتظاميا ۽ نظام هلائڻ سان آهي. ان ۾ سلووي ڪلچر، ٻيلن جو تحفظ ۽ ضابطا شامل آهن. ان جي مقصدن ۾ ڪاٺ، تفريح، شهري قدر، جهنگلي جيوت، ۽ ٻين ٻيلي وسيلن جو انتظام شامل آهي.

## شهري فاريسٽري

شهري فاريسٽري (شهري علائقن) ۾ انفرادي وڻن ۽ وڻن جي گروپن جي سنڀال ۽ انتظام آهي ته جيئن شهري ماحول کي بهتر بڻائي سگهجي.

## تعليم
فاريسٽري جي تعليم ۾ عام حياتيات، ماحوليات، بوٽني، جينيات، مٽي جي سائنس، موسميات، اقتصاديات ۽ ٻيلن جي انتظام جي تربيت شامل هوندي آهي. آمريڪا ۾، فاريسٽري جي تعليم جي اعتبار (accreditation) 'سوسائٽي آف آمريڪن فاريسٽرز' ڪندي آهي.

## پڻ ڏسو

* زراعت
* ماحولياتي تحفظ
* وڻڪاري

## حوالا

## خارجي لنڪس

* www.silvology.com
شڪار

**شڪار** (Hunting) انساني سرگرمي آهي جنهن ۾ جهنگلي جيوت يا آواره جانورن کي ڳولڻ، پويان لڳڻ، پڪڙڻ ۽ مارڻ شامل آهي. انسانن پاران شڪار ڪرڻ جا عام سبب جانورن جو جسم حاصل ڪري ان مان گوشت ۽ ٻيون مفيد شيون (کل، هڏا، هٿي ڏند، شنگ وغيره) حاصل ڪرڻ، تفرِيح يا ٽرافي شڪار (trophy hunting) آهن. ان کان علاوه، خطرناڪ جانورن کي ختم ڪرڻ، فصلن ۽ چوپائي مال کي نقصان پهچائيندڙ جانورن کي مارڻ، سياحت (جهڙوڪ سفاري), يا ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ به شڪار ڪيو ويندو آهي.

تفريحي طور شڪار ڪيل جانورن کي عام طور تي "شڪار" (game) چيو ويندو آهي، جن ۾ اڪثر ڪري کير پياريندڙ جانور ۽ پکي شامل هوندا آهن. شڪار ۾ حصو وٺندڙ شخص کي **شڪاري** چيو ويندو آهي. شڪار لاءِ مخصوص ڪيل قدرتي علائقي کي "شڪارگاهه" چيو ويندو آهي.

انسانن ۾ شڪار جي سرگرمي *[[Homo erectus]]* يا ان کان اڳ لکين سال اڳ پيدا ٿي هئي. شڪار مختلف انساني ثقافتن ۾ گهرو رچيل آهي ۽ ڪنهن زماني ۾ ٻهراڙي جي معيشت جو اهم حصو هو. جديد قانون (شڪار جا قانون) قانوني شڪار ۽ غير قانوني شڪار (Poaching) جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا.

ٻيلي باني، زراعت ۽ ماهيگيري وانگر شڪار به بنيادي پيداوار جو هڪ ذريعو رهيو آهي. مادي فائدن کان علاوه، شڪار کي جانورن جي آبادي کي ڪنٽرول ڪرڻ جو هڪ وسيلو پڻ سمجهيو ويندو آهي. شڪار جا حامي چون ٿا ته منظم شڪار ماحولياتي نظام لاءِ ضروري ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن قدرتي شڪاري جانورن جي کوٽ هجي. تنهن هوندي به، وڌيڪ شڪار ڪيترن ئي جانورن جي نسلن جي خاتمي يا خطري جو سبب پڻ بڻيو آهي. جانورن جي حقن جا ڪجهه ڪارڪن شڪار کي جانورن تي ظلم ۽ غير ضروري راند سمجهن ٿا.

سامونڊي کير پياريندڙ جانور جهڙوڪ ويل جو شڪار به ڪيو ويندو آهي، جيڪو اڪثر تڪراري هوندو آهي. مڇي ماري (fishing) کي عام طور تي شڪار جي زمري ۾ نه رکيو ويندو آهي. اهڙي طرح، جانورن کي مارڻ جي نيت کانسواءِ انهن جو پيڇو ڪرڻ (جهڙوڪ وائلڊ لائيف فوٽوگرافي يا برڊ واچنگ) کي به شڪار نه چيو ويندو آهي.

## لفظ جي بناوٽ (Etymology)
لفظ "شڪار" فارسي مان نڪتل آهي، جيڪو سنڌي ۾ عام جام استعمال ٿئي ٿو. انگريزي لفظ *hunt* پراڻي انگريزي جي لفظ *huntian* مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي "پيڇو ڪرڻ". لڳ ڀڳ 1200ع کان وٺي هن لفظ جو مطلب ڪنهن شيءِ کي ڪوشش سان ڳولڻ پڻ ورتو ويندو آهي.

## شڪار جا قسم
* تفريحي شڪار (Trophy hunting)
** وڏن جانورن جو شڪار (شير، هاٿي، هرڻ وغيره)
** ننڍن جانورن جو شڪار (کوهڙا، سهي وغيره)
* پکين جو شڪار (تتر، بٽير، تلور وغيره)
* انتظامي شڪار (آبادي گهٽائڻ لاءِ)
* تجارتي شڪار (کلن يا گوشت لاءِ)

## تاريخ

### قديم پٿر وارو دور (Lower to Middle Paleolithic)
شڪار جي تاريخ تمام پراڻي آهي. هي جديد انسان (Homo sapiens) جي ظهور کان به اڳ جو عمل آهي.

شڪار جا قديم ترين ثبوت لڳ ڀڳ 17 لک سال اڳ جا آهن، جيڪي *[[Homo erectus]]* جي دور سان مطابقت رکن ٿا. جيتوڻيڪ اهو مڃيو وڃي ٿو ته انسان جا شروعاتي وڏڙا ميوا کائيندڙ هئا، پر لڳ ڀڳ 50 لک سال اڳ کان وٺي شڪار جا ڪجهه آثار ملن ٿا، جيڪي چيمپانزي جي شڪاري رويي سان مشابهت رکن ٿا.

## پڻ ڏسو
* شڪار جا قانون
* جهنگلي جيوت
* تفريحي مڇي ماري

## حوالا
کاڻ کوٽائي

**کاڻ کوٽائي** يا **معدنيات ڪڍڻ** (Mining) زمين جي مٿاڇري يا اندر مان جيولاجيڪل مواد ۽ معدنيات حاصل ڪرڻ جو عمل آهي. اڪثر اهڙيون شيون حاصل ڪرڻ لاءِ کاڻ جي کوٽائي ضروري هوندي آهي جيڪي زراعت ذريعي نٿيون پيدا ڪري سگهجن، يا ليبارٽري يا فيڪٽري ۾ هٿرادو طريقي سان ٺاهڻ ممڪن ناهي هوندو. کاڻين مان حاصل ڪيل ڪچي لوهه (Ores) ۾ ڌات، ڪوئلو، تيل واري شيل (oil shale)، قيمتي پٿر، چوني جو پٿر، چاڪ، کڙي لوڻ، پوٽاش، ججرا (gravel) ۽ چيڪي مٽي شامل آهن. ڪچي ڌات اهڙو پٿر يا معدنيات هجڻ گهرجي جنهن ۾ ڪو قيمتي جز هجي، جنهن کي نفعي لاءِ وڪرو ڪري سگهجي. وسيع معنيٰ ۾، کاڻ کوٽائي ۾ ڪنهن به غير تجديد پذير وسيلن جهڙوڪ پيٽروليم، قدرتي گئس، يا فوسل واٽر ڪڍڻ پڻ شامل آهي.

جديد مائننگ جي عمل ۾ معدني ذخيرن جي ڳولا (prospecting), تجويز ڪيل کاڻ جي منافعي جو تجزيو، گهربل مواد ڪڍڻ، ۽ کاڻ بند ٿيڻ کان پوءِ زمين جي ٻيهر بحالي يا مرمت شامل آهي.

کاڻين جي آپريشن جا ماحول تي منفي اثر پڻ پون ٿا، کوٽائي دوران به ۽ کاڻ بند ٿيڻ کان پوءِ به. تنهن ڪري، دنيا جي اڪثر ملڪن ان اثر کي گهٽائڻ لاءِ قانون ٺاهيا آهن. کاڻين جي حفاظت (Work safety) پڻ هڪ اهم خدشو رهيو آهي، ۽ جديد طريقن سان ان ۾ ڪافي بهتري آئي آهي. غير قانوني يا غير منظم مائننگ، خاص طور تي ترقي پذير ملڪن ۾، اڪثر ڪري انساني حقن جي ڀڃڪڙي ۽ ماحولياتي جهڳڙن جو سبب بڻجي ٿي.

## تاريخ
### قبل از تاريخ
تهذيب جي شروعات کان وٺي، ماڻهن زمين جي مٿاڇري ويجهو ملندڙ پٿر، چيڪي مٽي ۽ بعد ۾ ڌاتن جو استعمال ڪيو آهي. اهي شروعاتي اوزار ۽ هٿيار ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا. مثال طور، فرانس، انگلينڊ ۽ پولينڊ ۾ ملندڙ اعليٰ معيار جو چقمقي پٿر (flint) اوزار ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. 
آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ سڀ کان قديم معلوم کاڻ ايسواٽيني (سوازيلينڊ) ۾ 'نگوينيا کاڻ' (Ngwenya Mine) آهي، جيڪا ريڊيو ڪاربن ڊيٽنگ موجب اٽڪل 43,000 سال پراڻي آهي. هن ماڳ تي قديم انسانن 'هيمائيٽائٽ' (hematite) ڪڍيو هو ته جيئن ڳاڙهو رنگ (ochre) ٺاهي سگهجي.

### قديم مصر

قديم مصري ماڻهن 'ميلاڪائٽ' جي کوٽائي ڪئي. شروعات ۾ هنن ان کي سينگار ۽ مٽي جي ٿانون لاءِ استعمال ڪيو، پر بعد ۾ وڏن عمارتي منصوبن لاءِ نيبيا ۽ سينائي جي علائقن مان معدنيات حاصل ڪيا. قديم مصر ۾ سون جون کاڻيون سڀ کان وڌيڪ وسيع هيون.

### قديم يونان ۽ روم

يورپ ۾ مائننگ جي تمام پراڻي تاريخ آهي. يوناني شهر ايٿنز کي طاقتور بنائڻ ۾ لوريم (Laurium) جي چانديءَ جي کاڻين جو وڏو هٿ هو. رومن ماڻهن وڏي پيماني تي مائننگ جا طريقا ترقي ڏياريا، خاص طور تي پاڻي جي وڏي مقدار کي استعمال ڪري پٿرن تان مٽي هٽائڻ (hydraulic mining) جو طريقو.

رومن مائننگ جا طريقا صرف مٿاڇري تائين محدود نه هئا، پر هنن زمين جي اندر اونهيون سرنگون پڻ ٺاهيون. هنن کاڻين مان پاڻي ٻاهر ڪڍڻ لاءِ خاص مشينون ۽ پاڻي واريون چرخيون پڻ استعمال ڪيون.

### وچين دور جو يورپ

وچين دور ۾ مائننگ جي صنعت ۾ وڏيون تبديليون آيون. شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ لوهه ۽ ٽامي جي ضرورت هئي ڇو ته جنگي هٿيارن، زنجيرن ۽ گهوڙي جي نالن جو استعمال وڌي ويو هو. 1627ع ۾ هنگري جي هڪ شهر ۾ پهريون ڀيرو مائننگ لاءِ بارود (Black powder) جو استعمال ڪيو ويو، جنهن سان پٿرن کي ٽوڙڻ تمام آسان ۽ تيز ٿي ويو.

مائننگ جي قديم طريقن جي ڄاڻ جارج ايگريڪولا (Georg Agricola) جي ڪتاب *[[De re metallica]]* مان ملي ٿي، جيڪو ڪيترن سالن تائين هن موضوع تي مستند ڪتاب رهيو.

## پڻ ڏسو
* پاڪستان ۾ معدني وسيلن جي کوٽائي
* ڪوئلي جي کاڻ
* سون جي کاڻ

## حوالا
تيل جي ريفائنري

**تيل جي ريفائنري** (Oil refinery) يا **پيٽروليم ريفائنري** هڪ صنعتي پلانٽ آهي جتي پيٽروليم (خام تيل) کي صاف ڪري مختلف مفيد شين جهڙوڪ پيٽرول (gasoline)، ڊيزل، اسفالٽ (ڊامر)، ٻارڻ جو تيل (fuel oils)، گيسليٽ (kerosene) ۽ مائع پيٽروليم گيس (LPG) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.

تيل جون ريفائنريون عام طور تي وڏا صنعتي ڪمپليڪس هوندا آهن، جن ۾ وسيع پائپنگ نيٽ ورڪ هوندو آهي. اهي مختلف ڪيميائي عملن جهڙوڪ ڊسٽيليشن (Distillation) ذريعي تيل کي الڳ ڪندا آهن. ڊسمبر 2008ع کان وٺي، دنيا جي سڀ کان وڏي تيل ريفائنري ڀارت جي رياست گجرات ۾ واقع ڄام نگر ريفائنري آهي، جيڪا روزانو 12.4 لک بيرل تيل صاف ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي.

## تاريخ
تيل صاف ڪرڻ جي شروعات قديم چينين ڪئي هئي. پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ چيني ماڻهو خام تيل کي توانائيءَ جي ذريعي طور استعمال ڪرڻ لاءِ صاف ڪري رهيا هئا. نائين صديءَ ۾، موجوده آذربائيجان جي شهر باڪو جي آس پاس تيل جا ذخيرا مليا هئا، جن جو ذڪر مشهور عرب جغرافيادان ابوالحسن علي المسعودي پڻ ڪيو آهي.

جديد پيٽروليم انڊسٽري جي تاريخ 1846ع کان شروع ٿئي ٿي جڏهن ڪئناڊا جي ابراهيم گيسنر ڪوئلي مان گيسليٽ (kerosene) ٺاهڻ جو طريقو دريافت ڪيو. آمريڪا جي پهرين تيل ريفائنري 1853ع ۾ پٽسبرگ ۾ قائم ڪئي وئي. جڏهن ته دنيا جي پهرين وڏي ريفائنري 1856ع ۾ رومانيا جي شهر پلوئيشٽي (Ploiești) ۾ کولي وئي هئي.

ويهين صديءَ جي شروعات ۾، اندروني ل احتراقي انجڻ (internal combustion engine) جي ايجاد ۽ گاڏين جي واڌ ويجهه پيٽرول جي طلب ۾ اضافو ڪيو، جنهن ڪري تيل جي صنعت تمام تيزي سان ترقي ڪئي.

## آپريشن
خام تيل کي تيز گرمي پد تي گرم ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ ان کي هڪ ڊسٽيليشن ٽاور ۾ وڌو ويندو آهي. تيل ۾ موجود مختلف جزا پنهنجي پنهنجي نقطئه پگهار (boiling points) مطابق مختلف سطحن تي الڳ ٿي ويندا آهن:
* هلڪا جزا (جهڙوڪ ايل پي جي، پيٽرول) مٿئين حصي مان نڪرندا آهن.
* وچولا جزا (جهڙوڪ ڊيزل، گيسليٽ) وچ مان نڪرندا آهن.
* ڳورا جزا (جهڙوڪ ڊامر، لبريڪنٽس) تري ۾ رهجي ويندا آهن.

## پاڪستان ۾ تيل جون ريفائنريون
پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي اهم تيل ريفائنريون ڪم ڪري رهيون آهن، جن ۾ شامل آهن:
* **پاڪ عرب ريفائنري (PARCO):** محمود ڪوٽ، مظفر ڳڙهه ۾ واقع آهي.
* **پاڪستان ريفائنري لميٽيڊ (PRL):** ڪراچي ۾ واقع آهي.
* **نيشنل ريفائنري لميٽيڊ (NRL):** ڪراچي ۾ واقع آهي.
* **بائڪو پيٽروليم (Cnergyico):** حب، بلوچستان ۾ واقع آهي.

## پڻ ڏسو
* پيٽروليم
* قدرتي گئس
* فوسل فيول

## حوالا
وھيل جو شڪار

**وهيل جو شڪار** (Whaling) وهيل مڇين کي انهن جي شين جهڙوڪ گوشت ۽ چربي (blubber) حاصل ڪرڻ لاءِ شڪار ڪرڻ جو عمل آهي. وهيل جي چربيءَ مان تيل حاصل ڪيو ويندو هو، جيڪو صنعتي انقلاب دوران تمام اهم هو. وهيل جو شڪار هڪ منظم صنعت طور 875ع جي شروعات ۾ شروع ٿيو. 16هين صدي تائين، هي اسپين ۽ فرانس جي باسڪ ساحلي علائقن جي مکيه صنعت بڻجي چڪو هو. هيءَ صنعت سڄي دنيا ۾ پکڙجي وئي ۽ واپار جي لحاظ کان تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿي. ڪجهه وهيل نسلن جي ختم ٿيڻ جي خطري سبب 1969ع تائين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان تي پابندي لڳائي وئي ۽ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ بين الاقوامي طور تي ان کي هڪ صنعت طور بند ڪيو ويو.

آثار قديمه جي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته وهيل جي شڪار جا قديم ترين طريقا گهٽ ۾ گهٽ 3000 قبل مسيح تائين پراڻا آهن، جيڪي انوئٽ (Inuit) ۽ اتر اٽلانٽڪ ۽ اتر پئسفڪ جي ٻين قومن پاران ڪيا ويندا هئا. 17هين صديءَ ۾ تجارتي سطح تي وهيل جو شڪار منظم ٻيڙن ذريعي شروع ٿيو؛ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ قومي وهيل انڊسٽريز جي وچ ۾ مقابلو وڌيو؛ ۽ 20هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ فيڪٽري ٻيڙن ۽ ڌماڪيدار هارپون (harpoons) جو استعمال شروع ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين، ساليانو 50,000 کان وڌيڪ وهيل مڇيون ماريون وينديون هيون. 1982ع ۾، بين الاقوامي وهيلنگ ڪميشن (IWC) فيصلو ڪيو ته وهيل جي ذخيرن جي شديد گهٽتائيءَ سبب 1986ع کان تجارتي شڪار تي پابندي (moratorium) لڳائي وڃي.

اڄڪلهه وهيل جو شڪار هڪ بحث جو موضوع آهي. آئس لينڊ، جاپان، ناروي ۽ ڪجهه قديم قبائلي برادريون اڃا تائين 21هين صديءَ ۾ شڪار جاري رکيو اچن ٿيون. گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان، "وهيل مڇين جو نظارو ڪرڻ" (Whale watching) دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ هڪ اهم صنعت بڻجي ويو آهي، جنهن ڪيترن ئي هنڌن تي شڪار جي جاءِ ورتي آهي.

## تاريخ

وهيل جو شڪار قبل از تاريخ دور ۾ ساحلي پاڻيءَ ۾ شروع ٿيو. وهيل جي شڪار جي قديم ترين تصوير ڪوريا جي 'بانگوڊائي پيٽروگليفس' (Bangudae Petroglyphs) ۾ ملي ٿي، جيڪا 6000 قبل مسيح جي ٿي سگهي ٿي. قديم دور ۾ وهيل جي شڪار مختلف کنڊن جي ثقافتن تي گهرا اثر وڌا. باسڪ (Basques) پهريان ماڻهو هئا جن تجارتي بنيادن تي وهيل مڇيون پڪڙيون ۽ پنجن صدين تائين هن واپار تي غالب رهيا.

## جديد دور

اڄڪلهه شڪار ڪيل مکيه نسلن ۾ منڪي وهيل (minke whales)، بيلوگا (belugas)، ناروهيل (narwhals) ۽ پائلٽ وهيل شامل آهن. اڄڪلهه وهيل جو تيل گهٽ استعمال ٿئي ٿو، پر شڪار بنيادي طور تي گوشت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي.

### بين الاقوامي وهيلنگ ڪميشن
بين الاقوامي وهيلنگ ڪميشن (IWC) قائم ڪئي وئي هئي ته جيئن شڪار جي حدن (quotas) جو تعين ڪيو وڃي ۽ وهيل جي نسلن جو تحفظ ڪيو وڃي. 1982ع ۾ ڪميشن تجارتي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جو ووٽ ڏنو.

### ملڪن جي لحاظ کان شڪار جا انگ اکر (2010–2014)

## جاري بحث
وهيل جي شڪار تي بحث جا مکيه نڪتا پائيداري (sustainability)، قومي خودمختياري، وهيل مڇين جي ذهانت، شڪار دوران انهن کي ٿيندڙ تڪليف ۽ ڪجهه نسلن جي مڪمل خاتمي جو خطرو آهن.

ماحولياتي تنظيمون جهڙوڪ WWF جو چوڻ آهي ته شڪار کان علاوه ٻيڙن سان ٽڪرائجڻ، شور جي آلودگي ۽ آلودگي پڻ وهيل مڇين لاءِ وڏو خطرو آهن.

## پڻ ڏسو
* وهيل مڇي
* مڇي مارڻ
* ماحولياتي تحفظ

## حوالا
انشورنس

**انشورنس** (Insurance) يا **بيمه** مالي نقصان کان بچاءُ جو هڪ ذريعو آهي، جنهن ۾ فيس جي بدلي ۾، هڪ ڌر ڪنهن خاص نقصان، تڪليف يا چوٽ جي صورت ۾ ٻي ڌر کي معاوضو ڏيڻ تي اتفاق ڪندي آهي. هي رسڪ مئنيجمينٽ جي هڪ صورت آهي، جيڪا بنيادي طور تي غير يقيني نقصان جي خطري کان بچڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.

جيڪو ادارو انشورنس فراهم ڪري ٿو ان کي **بيمه ڪندڙ** (insurer) يا انشورنس ڪمپني چيو ويندو آهي. جيڪو شخص يا ادارو انشورنس خريد ڪري ٿو ان کي **پاليسي هولڊر** (policyholder) چيو ويندو آهي. انشورنس جي معاملي ۾ پاليسي هولڊر بيمه ڪندڙ کي هڪ ننڍي رقم ادا ڪندو آهي جنهن کي **پريميم** (premium) چيو ويندو آهي، جنهن جي بدلي ۾ ڪمپني نقصان جي صورت ۾ معاوضي جو واعدو ڪندي آهي.

بيمه ڪرائيندڙ کي هڪ معاهدو ملندو آهي جنهن کي **انشورنس پاليسي** چيو ويندو آهي. انشورنس جا ڪيترائي قسم آهن، جهڙوڪ صحت جي بيمه، زندگي جي بيمه، ۽ ملڪيت جي بيمه.

## تاريخ

### ابتدائي طريقا
خطرن کي منتقل ڪرڻ يا ورهائڻ جا طريقا قديم چيني ۽ هندوستاني واپارين طرفان ترتيب وار ٽين ۽ ٻي قبل مسيح هزار سال اڳ استعمال ڪيا ويندا هئا. چيني واپاري دريائن جي خطرناڪ لهرن مان گذرڻ وقت پنهنجو سامان مختلف ٻيڙين ۾ ورهائي رکندا هئا ته جيئن ڪنهن هڪ ٻيڙي جي ٻڏڻ جي صورت ۾ سمورو نقصان نه ٿئي.

بابل جي بادشاهه حمورابي جي ضابطي (تقريبن 1755-1750 قبل مسيح) ۾ به اهڙا قانون ملن ٿا جيڪي ٻيڙين جي نقصان جي صورت ۾ مالي تحفظ فراهم ڪندا هئا.

قديم يونانين وٽ بحري قرضن جو رواج هو. جهاز يا سامان لاءِ رقم فراهم ڪئي ويندي هئي، ۽ جيڪڏهن سفر ڪامياب ٿيندو هو ته وڏي وياج سان واپس ڪئي ويندي هئي، پر جيڪڏهن جهاز ٻڏي ويندو هو ته قرض واپس نه ڪرڻو پوندو هو.

### جديد طريقا
جديد انشورنس جو نظام يورپ جي روشن خيالي واري دور ۾ وڌيڪ ترقي يافته ٿيو.

ملڪيت جي انشورنس (Property insurance) جي شروعات لنڊن جي وڏي باهه (Great Fire of London) کان پوءِ ٿي، جنهن 1666ع ۾ 13,000 کان وڌيڪ گهر ساڙي ڇڏيا هئا. ان کان پوءِ 1681ع ۾ پهرين فائر انشورنس ڪمپني "انشورنس آفيس فار هائوسز" قائم ڪئي وئي.

زندگي جي بيمه (Life insurance) جي شروعات 18هين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. پهرين لائف انشورنس ڪمپني "ايمِيڪيبل سوسائٽي" هئي، جيڪا 1706ع ۾ لنڊن ۾ قائم ٿي.

19هين صدي جي آخر ۾ حڪومتن قومي انشورنس پروگرام شروع ڪيا. جرمنيءَ ۾ چانسلر اوٽو وان بزمارڪ پوڙهائپ جي پينشن، حادثاتي بيمه ۽ طبي سهولتن جو بنياد وڌو.

## اصول
انشورنس ۾ ڪيترن ئي بيمه ڪرائيندڙن کان رقم گڏ ڪئي ويندي آهي ته جيئن انهن مان جن کي نقصان ٿئي، انهن جي مالي مدد ڪري سگهجي. هن کي "رسڪ پولنگ" (Risk pooling) چيو ويندو آهي.

### انشورنس جي قابل خطرن جون خاصيتون
اهي خطرا جن جي انشورنس خانگي ڪمپنيون ڪنديون آهن، انهن ۾ عام طور تي هي خاصيتون هونديون آهن:

# **هڪجهڙن خطرن جو وڏو تعداد**: انشورنس وسيلا گڏ ڪرڻ جي اصول تي ڪم ڪري ٿي، تنهنڪري اهڙن ماڻهن جو وڏو انگ هجڻ گهرجي جيڪي ساڳئي خطري جو شڪار هجن.
# **واضح نقصان**: نقصان اهڙو هجي جنهن جي مالي رقم جو تعين ڪري سگهجي.
# **اتفاقي نقصان**: نقصان ارادي طور تي نه ڪيو ويو هجي، بلڪه اهو هڪ حادثو هجي.

## پڻ ڏسو
* بيمه جي تاريخ
* صحت جي انشورنس
* رسڪ مئنيجمينٽ

## حوالا

زمرو:معاشيات جو خدمتن وارو شعبو
انتظاميہ

**انتظاميه** يا **مئنيجمينٽ** (Management) مان مراد تنظيمن جو انتظام سنڀالڻ آهي، چاهي اهي ڪاروباري ادارا هجن، غير منافع بخش تنظيمون هجن، يا سرڪاري ادارا. هي ڪاروباري انتظاميه (Business administration), غير منافع بخش انتظاميه، يا سياسي سائنس جي هڪ شاخ عوامي انتظاميه (Public administration) ذريعي انجام ڏنو ويندو آهي. هي ڪاروبار، حڪومتن ۽ ٻين تنظيمن جي وسيلن کي هلائڻ جو هڪ عمل آهي.

وڏن ادارن ۾ عام طور تي مئنيجرن جا ٽي درجي بندي وارا سطح ٿين ٿا، جيڪي هڪ مخروطي (Pyramid) ساخت ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن:

* **اعليٰ انتظاميه** (Senior management): ان ۾ ڊائريڪٽرن جو بورڊ، چيف ايگزيوٽو آفيسر (CEO) يا ڪنهن تنظيم جو صدر شامل هوندو آهي. اهي تنظيم جا اسٽريٽجڪ مقصد ۽ پاليسيون طئي ڪندا آهن ۽ فيصلا ڪندا آهن ته مجموعي طور تي تنظيم ڪيئن هلندي.
* **وچولي انتظاميه** (Middle management): ان ۾ برانچ مئنيجر، علائقائي مئنيجر، ۽ کاتي جا مئنيجر شامل هوندا آهن. اهي اعليٰ انتظاميه جي مقصدن کي فرنٽ لائن مئنيجرن تائين پهچائيندا آهن ۽ انهن جي رهنمائي ڪندا آهن.
* **فرنٽ لائن انتظاميه** (Line management): ان ۾ سپروائيزر ۽ ٽيم ليڊر شامل هوندا آهن جيڪي عام ملازمن جي ڪم جي نگراني ڪندا آهن. اهي انتظاميه جي بنيادي ڪمن کي عملي جامو پهرائيندا آهن.

مئنيجمينٽ کي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ نظرياتي ۽ عملي طور پڙهايو ويندو آهي. ان جا مشهور پروگرام بي بي اي (BBA) ۽ ايم بي اي (MBA) آهن.

## لغت (Etymology)
انگريزي لفظ 'manage' پندرهين صديءَ جي فرينچ لفظ *mesnager* مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي "گهوڙي جون واڳون هٿ ۾ جهلڻ". اٽالين لفظ *maneggiare* جي معنيٰ به "سنڀالڻ يا هٿ سان هلائڻ" (خاص طور گهوڙي يا اوزارن کي) آهي. اهي ٻئي لفظ لاطيني لفظن *manus* (هٿ) ۽ *agere* (عمل ڪرڻ) مان نڪتل آهن.

## وصف
مئنيجمينٽ جي تعريف بابت مختلف ماهرن جا رايا هيٺيان آهن:
* **هنري فيول** (Henri Fayol): "انتظام ڪرڻ جو مطلب آهي اڳڪٿي ڪرڻ، رٿابندي ڪرڻ، تنظيم سازي ڪرڻ، حڪم ڏيڻ، هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ."
* **پيٽر ڊرڪر** (Peter Drucker): مئنيجمينٽ جا ٻه بنيادي ڪم ڏٺا آهن: مارڪيٽنگ ۽ جدت (Innovation).
* **ميري پارڪر فوليٽ**: انتظاميه کي "ماڻهن جي ذريعي ڪم ڪرائڻ جي فن" طور بيان ڪيو آهي.

## انتظاميه جون سطحون

### اعليٰ انتظاميه
ڊائريڪٽرن جو بورڊ بنيادي طور تي اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي جيڪي شيئر هولڊرز جا وفادار هوندا آهن ۽ روزاني جي سرگرمين ۾ سڌي ريت شامل نه هوندا آهن. بورڊ ڪارپوريٽ حڪمت عملي طئي ڪندو آهي، اهم فيصلا ڪندو آهي ۽ CEO کي مقرر يا برطرف ڪندو آهي.

### لائن مئنيجمينٽ
لائن مئنيجرن ۾ سپروائيزر، سيڪشن ليڊر ۽ ٽيم ليڊر شامل هوندا آهن. اهي عام ملازمن کي ڪم جي ورهاست، رهنمائي، ۽ روزاني جي ڪمن جي نگراني جا ذميوار هوندا آهن. فرنٽ لائن انتظاميه ۾ ڪمزوري سڌي ريت گراهڪن جي اطمينان ۽ خدمت تي اثر انداز ٿيندي آهي.

## تربيت ۽ تعليم
دنيا جي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ مئنيجمينٽ ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ پروفيشنل سرٽيفڪيٽ جا ڪورس ڪرايا ويندا آهن. اهي اڪثر بزنس اسڪولن ۾ پڙهايا ويندا آهن.

### انڊر گريجوئيٽ
انڊر گريجوئيٽ سطح تي سڀ کان وڌيڪ مشهور پروگرام **بيچلر آف بزنس ايڊمنسٽريشن** (BBA) ۽ **بيچلر آف ڪامرس** (B.Com) آهن. اهي عام طور تي چار سالن جا پروگرام هوندا آهن.

## پڻ ڏسو
* ڪاروبار
* اقتصاديات
* قيادت

## حوالا