مسافر جي نماز ءِ روزي جو حڪم

**مسافر جي نماز ۽ روزي جو حڪم**:  مسلمان ھجڻ لاء اسلام تي ايمان ضروري آهي، ءِ اسلام جو هر حڪم، مسلمانن لاء چراغ جي مثل آهي، تنهنڪري جيڪڏهن مسلمانن کي اسلام جو ڪوئي حڪم سمجھ ۾ نه اچي  يا اهو حڪم ڏکيو لگي تڏهن به اھي ان جي اڳيان سر خم ڪندا آهن ۽ ھر اسلامي حڪم کي تسليم ڪن ٿا  ڀلي کڻي اهي کين  سمجھ ۾ نه اچن يا کين عيبدار لڳن ءِ ائين به نه آهي ته اسلام ۾ اهڙا قانون هجڻ کپن جيڪي فقط ظاهري لحاظ کان ڀلا لڳندا هجن ڇو ته اسلام ماڻھن جي تابع نه آهي بلڪه مسلمان اسلام جي تابع آهن  پر اسان جي معاشري ۾  ان جي ابتڙ عمل ڪيو وڃي ٿو ، 
انهن عملن منجهان ڪجهه مسافرن جي لاء نماز ۽ روزي جا حڪم پڻ شامل آهن.

*_  اسلام ۾ مريض ءِ مسافر تي روزو فرض نه آهي پر وري به مريض ءِ مسافر حضرات جو روزي رکڻ تي زور هوندو آهي.

*_اسلام ۾  مسافرن تي فرض آهي ته چار رڪعتي نماز کي اڌ يعني ٻه رڪعتون ادا ڪن ته ته مسافر وري به پوري نماز پڙهي اهو سمجهندا آهن  ته اسان الله وٽ گهڻو ثواب ڪمايو.

*_اسلام ۾ غريب تي فطرو واجب نه آهي پر وري به اسان جا غريب مسلمان اهو سمجهندا آهن ته جيڪڏهن فطرو نه ڏنوسين ته اسان جا رکيل روزا قبول نه ٿيندا ءِ الله پاڪ به ناراض ٿيندو!

اهڙا ٻيا به گهڻا ئي مثال اسان جي معاشري ۾ موجود آهن جن ھڪ مثال بدعت آھي.  
اِهي حضرات اهي بدعتون اهو سمجهندي انجام ڏيندا آهن ته اسان آلله جي وڌيڪ ويجهو ءِ نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جا بهترين امتي ٿينداسين پر نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن لاء فرمايو آهي ته اهي منهنجي امت منجهان ئي نه آهن! جيئن (صحيح سند سان) پاڻ فرمايائون:

 

ائين ئي(صحيح سند سان) حضرت عثمان رض کي فرمايائون:

 

وري(صحيح سند سان) فرمايائون:

 

انھن حڪمن جي روشنيءَ ۾  مسلمانن کي ڪابه عبادت پنهنجي طرفان نه پر سنت نبوي جي مطابق ڪرڻي پوندي آهي.

## مسافر جي لاء روزي جو حڪم

اسلام جي سڀني فرقن جو ان ڳالھ تي اتفاق آهي ته سفر ۾ ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ واجب نه آهي، پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته ڇا سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي يا رخصت؟

**عزيمت جي تعريف**: السقوط عزيمة : هو الواجب أو المستحب الذي يسقط عن وجوبه أو استحبابه مع عدم جواز الإتيان به 

عزيمت، اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز نه هجي . 

**رخصت جي تعريف**: السقوط رخصة: هو كل واجب أو مستحب سقط وجوبه واستحبابه مع بقاء الجواز بالإتيان به. 

اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز هجي  
### اھل تشيع جو نظريو
اهل تشيع جو نظريو آهي ته سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو عزيمت (نه رکڻ ضروري) آهي. مريض ءِ مسافر جو روزو رکڻ صحيح نه آهي، ڇو الله پاڪ  سفر ءِ مرض جي ڪري روزي جي قضا ڪرڻ کي واجب ڪيو آهي. امام رضا عليه السلام، اسلام خالص ءِ ان جا احڪام جي موضوع تي عباسي خليفي مامون ڏانهن هڪ خط موڪلييائون ان ۾ لکيائون: 
جڏهن سفر ڪرين ءِ نماز اڌ (قصر) پڙهين، ضروري آهي ته روزو به  افطار ڪر(يعني روزو نه رک)  جنهن جو به سفر شرعي هجي(گناه جي لاء نه هجي) ءِ روزو رکي ته ان جو روزو باطل آهي ءِ ضروري آهي ته اهو روزو وري پنهنجي وطن ۾ رکي ڇو ته سفر ۾ روزو باطل آهي.
### اهل سنت جو نظريو

اهل سنت ان ڳالھ تي متفق آهن ته مريض ءِ مسافر لاء روزو رخصت(فقط نه رکڻ جي اجازت اٿن باقي رکڻ چاهين ته انهن جو روزو صحيح آهي) پر اختلاف ان ۾  اٿن ته ان حالت ۾  روزو رکڻ بهتر آهي يا نه رکڻ بهتر آهي؟ ان ۾  ٻه نظريه آهن.

1. سفر ءِ مرض ۾  روزو رکڻ يا نه رکڻ برابر آهي.

2. سفر ءِ مرض ۾  روزو رکڻ نه رکڻ بهتر آهي.

هن مختصر مقالي ۾ اسان جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ آهي ته  سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ جائز آهي يا نه؟ اهل سنت پنهنجي دعوى تي قرآن مجيد جي آيت ءِ ڪجهه حديثن منجهان استدلال ڪندا آهن.

 

 
### قرآن ءِ حديث ۾ مطابق

آيت جوجواب:
اهل سنت، آيت جي هن حصي(وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) منجهان اهو ثابت ڪن ٿا ته ڀلي جو سفر ۾ اها اجازت آهي ته روزو نه رکو پر وري به روزو رکڻ بهتر آهي.

اختلاف جو سبب، آيت جي هن حصي ۾ اختلاف هجڻ آهي، اهل سنت جو چوڻ آهي ته آيت جي ان حصي جو تعلق، مسافر ءِ مريض ساڻ آهي 
جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ نه پر خود روزن جي واجب ٿيڻ سان آهي يعني الله پاڪ روزا ان ڪري واجب ڪيا آهن جو انهن ۾ انسان ذات لاء ڀلائي آهي. ان تي اهل تشيع وٽ ٽي دليل آهن.

1_الله پاڪ هڪ ٻي جڳھ تي به ائين ئي فرمايو آهي:

انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ( )

(ھر حال ۾) ٿوري سامان ۽ گھڻي سامان سوڌا (جھاد لاءِ) نڪرو ۽ پنھنجن مالن ۽ پنھنجين جانين سان الله جي واٽ ۾ جھاد ڪريو، جيڪڏھن ڄاڻو ته پوء اھو اوھان لاءِ ڀلو آھي.

هن آيت ۾ به اهڙي قسم جو هي جملو(ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) آهي جڏهن ته جهاد بهتر(مستحب) نه پر واجب هيو، تنهن جو مطلب ته الله پاڪ جڏهن اهڙي قسم جو آيتون نازل ڪندو آهي ته ان ۾ حڪم شرعي نه پر حڪم جي اهميت ٻڌائيندو آهي.

2_ آيت ۾ آهي ته (فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَر) يعني اهو جملو (فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ) جواب آهي ته جيڪو به مريض يا مسافر هجي ته اهو ايترا ڏينهن رمضان کان علاوه ٻين ڏينهن ۾ رکي 
يعني پوء ڇاهي سفر ءِ مرض ۾ به رکي يا نه رکي ان کي ٻين ڏينهن ۾ رکڻا آهن. پر جيڪڏهن سفر ءِ مرض ۾ رکڻ جي اجازت هجي ها ته آيت هن طرح هجي ها: توهان منجهان جيڪو به مريض هجي يا سفر تي هجي ءِ روزا نه رکي ته اهو ٻين ڏينهن ۾ ايتائي ڳڻي رکي، پر آيت هن طرح آهي جيڪو به مرض ءِ سفر ۾ هجي اهو روزا قضا ڪري رکي.

3_ جيڪڏهن اهو تسليم ڪجي ته آيت جي ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ آهي ته پوء ان جو مطلب ته روزو رکڻ مستحب ٿي ويندو، 
پر جڏهن حديثن ۾ ڏسئون ٿا ته مرض ءِ سفر جي حالت روزو بهتر نه پر ناپسنديده پڻ آهي بلڪه اهل سنت جي ڪتابن منجهان صحيح سند وارين حديثن جي مطابق، مرض ءِ سفر ۾ روزو رکڻ گناه آهي!

حديث_1:

حديث_2:

انهن جهڙيون ٻيون پڻ گهڻيون ئي حديثون صحيح سند سان موجود آهن.

 

حديث_3: 

ياد رهي  ته جيڪڏهن انهن صحابن کي سفر ۾ روزي نه رکڻ جي خبر نه هجي ها ته نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن کي گنهگار نه چون ها! 

حديث_4: 

انهن روايتن منجهان صاف ظاهر آهي ته (ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) جو تعلق مريض ءِ مسافر سان نه ٿو ٿي سگهي  جيتوڻيڪ ان جو تعلق خود رمضان جي روزن(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ) سان آهي.

 

بي بي عائشه رض واري حديث جو جواب:

1_ اهو ممڪن نه آهي ته پوري عمري دوران نبي پاڪ هڪ طرح اعمال انجام ڏئي ءِ بي بي ان جي برخلاف انجام ڏئي ءِ نبي پاڪ کان پڇي ئي نه ايسيتائين جو آخر اچي پڇي ته مان ته پوري نماز پڙهي ءِ روزو به رکيم!

2_ امام الجرح و تعديل علامه ذهبي ان حديث کي منڪر ءِ ضعيف قرار ڏيندي لکن ٿا: (لم يعتمر رسول الله صلى الله عليه وسلم في رمضان أبدا)  نبي پاڪ ڪڏهن به رمضان المبارڪ م عمره انجام ڏنو ئي نه هيو.( )

 
مشهور اعتراض ءِ ان جو جواب

اڳ جي زماني ۾ سفر ڏکيا هوندا هئا ان ڪري سفر ۾ روزا معاف هئا پر هن دور ۾ سفر بلڪل آسان ٿي ويو آهي ان ڪري هن دور ۾ روزا معاف نه آهن!

جواب:

ان آيت ۾ فقط سفر ءِ مرض جو ذڪر آهي جڏهن ته ان ٻيو ڪوبه شرط نه آهي ته اگر سفر پيادل هجي ته ان کان روزو معاف آهي يا جنهن تي سفر ڏکيو گذري ان  کان روزو معاف آهي 
يا آيت ائين نه ٿي ڇوي ته مسافر کان روزو معاف آهي پر جيڪڏهن هودي جي ڇانو ۾ سفر ڪري ته ان کان معاف نه آهي  يعني اهڙي ڪنهن به قسم جو شرط نه آهي 
جيتوڻيڪ مٿين حديثن جي مطابق نبي پاڪ بغير ڪنهن ڏکيائي جي رکيل روزو به سفر ۾ کولي ڇڏيندا هئا ءِ روزي رکڻ کي گناه سمجهندا هئا.
قرآن ءِ سنت جي مطابق، حقيقت هيء آهي ته مرض ءِ سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي (يعني روزو نه رکڻ واجب آهي).

## مسافر جي لاء نماز جو حڪم

ٻيو مسئلو اهو هيو ته مسافر سفر ۾ به پوري نماز پڙهندا آهن جڏهن ته اسلام کين اها آساني ڏني آهي ته سفر ۾ نماز، پوري نه پر اڌ پڙهن. ان مسئلي ۾ به سڀني مسلمانن جو اتفاق آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهي سگهجي ٿي پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته اڌ (قصر) نماز پڙهڻ رخصت آهي يا عزيمت؟ 
يعني اسان کي اختيار آهي ته سفر ۾ نماز پوري پڙهجي يا اڌ پڙهجي، يا سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي ؟

### اهل تشيع جو نظريو
اهل تشيع جو اتفاق آهي ته قصر پڙهڻ، عزيمت آهي يعني سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي.

### اهل سنت جو نظريو
انهن ۾ اختلاف آهي، بعض اهل سنت جو نظريو آهي ته رخصت آهي ءِ بعض جو نظريو آهي ته عزيمت آهي.

### قرآن ءِ سنت جي مطابق

*قرآن جي روشني ۾:

اختلاف جو سبب آيت جي هن حصي (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ ) ۾ اختلاف ڪرڻ جي ڪري آهي. جناح جي معنى آهي "گناه" يعني نماز قصر ڪرڻ ۾ توهان تي ڪوبه گناه نه آهي، اهل سنت ان منجهان اهو سمجهيو آهي ته آيت حکم بيان ڪرڻ لاء آئي آهي، جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر ڪنهن وهم (ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا  ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي) کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ان لاء ٻه دليل آهن:

1_اهل سنت علماء جو اقرار آهي ته آيت وهم کي دور ڪرڻ آئي آهي جيئن جار الله زمشخري پنهنجي کتاب ۾ لکن ٿا ته ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا  ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي.

2_اهڙي قسم جي وهم دور ڪرڻ لاء قرآن پاڪ ۾ ٻيو مثال به آهي:

ان آيت ۾ اهل تشيع ءِ اهل سنت جو اتفاق آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر وهم کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ڇو ته ان جبل تي مشرڪن بت رکي ڇڏيا هئا جنهن جي ڪري ڪجهه مسلمانن کي اهو وهم ٿيو ته  بتن جي ڪري متان سعي قبول نه  ٿئي تنهن تي اها آيت نازل ٿي. ياد رهي ته هيء آيت تڏهن نازل ٿي هئي جڏهن مسلمان چار رڪعتون پڙهڻ جا عادي ٿي ويا هئا پر سفر ۾ ٻن رڪعتن جو حڪم ته چئن رڪعتن جي حڪم کان به پهريان نازل ٿيو هيو.  جيئن حديثن جي روشني ۾ اڳتي بيان ٿيندو، تنهن ڪري اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته سورت نساء جي آيت 101 قصر نماز جي حڪم کي بيان ڪرڻ لاء آئي آهي.

*سنت جي روشني ۾:

حديث _1 

 

حديث _2 

*سنت خلفاء جي روشني ۾:

صحيح سند سان

 

صحيح سند سان

 

*سفر ۾ قصر نماز، صحابه جي نظر ۾:

سڀئي صحابي سفر ۾ اڌ نماز پڙهندا هئا پر فقط بي بي عائشه رض ءِ حضرت عثمان پوري نماز پڙهندا هئا.

ان روايت منجهان صاف ظاهر آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ، سنت نبوي ءِ سنت صحابه آهي.

 

صحيح روايت ۾ آهي ته:

 

 

 

صحيح سند سان روايت آهي:

باقي ٻيا سڀئي صحابي اڌ نماز پڙهندا هئا

*عبدالله بن عمر جي نظر ۾:

1_صحيح سند سان روايت آهي:

* علامه هيثمي لکي ٿو:

 

صحيح سند سان روايت آهي:

*عبدالله بن عباس جي نظر ۾:

صحيح سند سان روايت آهي:

يعني جيئن حضر ۾ ٻه رڪعتون پڙهڻ، بدعت آهي ائين ئي سفر وري چار رڪعتون پڙهڻ بدعت آهي ءِ ضروريات مذهب جي خلاف آهي.  
 

سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ وارو قرآن ءِ سنت جي نگاه ۾ گنهگار آهي ءِ ان جو روزو رکڻ صحيح نه آهي.نماز به سفر جي حالت ۾ اڌ پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري نماز پڙهڻ وارو بدعتي ءِ سنت جو منڪر آهي. قرآن ءِ  سنت منجهان ثابت هجڻ ڪري سڀني شيعه عالمن جو اتفاق آهي ته روزو، مرض ءِ سفر جي حالت ۾ باطل آهي. اهڙي طرح سفر جي حالت ۾ نماز به قصر(اڌ) پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري پڙهڻ سان نماز باطل ٿي ويندي.

## وڌيڪ ڏسو

*نماز
*روزو
*فقه
*اسلام

## حوالا

زمرو:نماز
زمرو:روزو
زمرو: اسلام
زمرو: فقه
زمرو:سنت