open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ملان لُٽر

**ملان لٽر** (Mulla Luttur) 825 ھجری بمطابق 1421ع ۾، ساموئي جي ڪناري تي ھڪ ڳوٺ "پورھ" ۾ ٿي. ملان لٽر جو اصل نالو عبدالرحمان ولد عبدالغفور عباسي ھو. مير قانع لکي ٿو ته: ملا، وڏي ۾ وڏو مشائخ ۽ ولي اڪمل ھو. جيئن ته خوش طبع ھوندو ھو ۽ پنھنجي حالت کي لڪائڻ لاءِ مزي جهڙين ڳالھين سان، محفلون رنگين بڻائيندو ھو، تنھن ڪري، ھن نالي سان مشھور ٿي ويو.

تحفة الطاھرين لکيل آهي ته: “بزرگ، پنھنجي حقيقي روحاني مرتبي کي لڪائڻ لاءِ، کِل چرچي جھڙين ڳالھين کي ڍَڪ بڻائيندو ھو، ان ڪري ئي کيس لُٽر سڏيندا ھئا.” لفظ لُٽر، اصل ۾ رنگ ھوندو ھوس.ڳالهه ٻولهه دوران سدائين علم ۽ عقل جي بنياد تي بيان جاري رکندو ھو.

مُلا لٽر جون ڪيتريون ئي چرچائي ڳالھيون مشھور آھن، پر انھن ۾ وڌاءَ کان ڪم ورتو ويو آھي. ڊاڪٽر عبدالغفور سنڌي لکي ٿو ته: ھن چرچائي جا ڪيترا ئي نصيحت ڀريا نڪتا مشھور آھن. حاضر جوابيءَ ۾ ساڻس ڇڊو ڪو لڳندو. ڪنھن به ساڻس ڳالھايو ئي مس ته ٺھ پھ جواب وٺي ويندو ھو. چڱي نيت واري کي چڱا ٻول ٻڌڻ ۾ آيا، پر جيڪڏھن ڪنھن مذاق طور کيس ڪجهه چيو ته ھڪ ئي لفظ ٻڌڻ سان ڪَن ٻوساٽيندو رمندو رھيو. سندس ترت مزاج جو اڻ ٿيڻي طور، ھڪ مثال ھيٺ ڏجي ٿو.

ھڪ ڀيري ملا درياءَ جي ڪناري تي وھنجي رھيو ھو. واٽ ويندي ٽي جوان اتان اچي لانگھائو ٿيا. ملا کي مٿي ۾ ميٽ پيل ڏسي، کِلي ويٺا. ملا سندس ٽھڪن جي پرواھ نه ڪئي. ھنن ويجھو اچي کانئس سوال پڇڻ شروع ڪيا. “مُلا! اسان ٽي سوال آندا آھن، مھرباني ڪري جواب ڏيو. ھڪ چيو: “چوندا آھن ته عورت جي دل درياھ آھي ته پوءِ، ھوءَ اڃايل ڇو ٿي رھي.” جواب ۾ چيائين ته: “جھڙي طرح درياءُ سُڪ کي سيراب ٿو ڪري، اھڙي طرح عورت به پنھنجي اھا قرباني پيش ڪري ٿي.” ٻئي چيو: “عاشق محبوب جي اڳيان ھلڻ پسند ڪندو آھي يا پٺيان؟” ملا وراڻيو “عاشق گڏھ جي مثال ته نه آھي جو ھو اڳيان ھلي. پر عاشق ۾ گُم ٿيل ضرور ھوندو آھي. تنھن تي ٽئين پڇيو ته “مُلا چِٽي طرح اھا ڳالھ سمجھاءِ ته ڌڪ ته دل کي لڳندو آھي ۽ آب اکين مان نڪرندو آھي، ڇو؟” انھيءَ تي ملا کِلي چيو ته “اکيون، دل جون ترجمان ٿين ٿيون. انھيءَ ڪري ڳَلن تان ڳوڙھن جو بوندون، بس نه ٿيون ڪن.” ملا لٽر جي حاضر جوابي ڏسي، واٽھڙو دنگ رھجي ويا.

سندس مزار ساموئي جي ڪناري تي آھي، جيڪا اڄ به عام ماڻھن جي زيارت جو مرڪز آھي. ھي جيئن ته حياتيءَ ۾ به ماڻهن کي کِلائيندو ھو، اھڙي طرح سندس مزار کي به ڏسي کِل اچي ويندي آھي، ڇو ته اھا گھڻي ڊگھي ۽ پوئتي پُڇ وانگر سنھي آھي.

## لاڏاڻو
ملا لٽر 914ھ مطابق 1508ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:شخصيتون
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
پاڻيپٽ

**''پاڻيپٽ** شهر ڀارت جي صوبي هريانا جي ضلعي ڪرنال ۾ آهي، جيڪو جمنا نديءَ جي ڪناري تي آباد آهي.*

== *تاريخ* ==

*هيءُ نهايت آڳاٽو شهر آهي، جنهن جي تاريخ مهاڀارت جي زماني کان شروع ٿئي ٿي. پانڊون ۽ ڪورون جي جنگ ۾ جيڪو ميدان مقابلي لاءِ چونڊيو ويو، اهو ’پاڻيپٽ‘ جو ميدان هو. پاڻيپٽ هميشه اولهه کان هندستان تي حملو ڪندڙن جي آماجگاهه رهيو آهي. 326 ق. م ۾ يوناني هن شهر تي حملو ڪري اڳتي وڌيا. ان کان پوءِ وچ ايشيا جون قومون مختلف دورن ۾ (150 ق. م کان 600ع تائين) هن شهر تي حملا ڪنديون رهيون. 402ھ/ 1011ع ۾ محمود غزنويءَ پاڻيپٽ ۽ ٿانيسر تي حملو ڪيو، جنهن زماني ۾ شام، ايران، عراق ۽ وچ ايشيا کان عرب ۽ ٻيا مسلمانن جا مختلف خاندان هندستان جي مختلف شهرن ۾ آيا ته ’پاڻيپٽ‘ بهتر آبهوا جي ڪري انهن جي ڌيان جو مرڪز بڻجي ويو. آهستي آهستي هي شهر اهل علم، صوفين ۽ ولين جو مسڪن بڻجي ويو. ’پاڻيپٽ‘ جي عظمت جو زمانو خاص طور اهو هو، جڏهن شاهه شرف بو علي قلندر هتي تصوف، سلوڪ ۽ روحانيت جو درس ڏئي رهيو هو، ان زماني ۾ ’پاڻيپٽ‘ هندستان جي چونڊ بزرگن جو مرڪز بڻيل هو. ان وقت هتي 700 عالم فاضل موجود هئا. 932ھ/1525ع ۾ بابر، ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. 964ھ/1556ع ۾ اڪبر هيمون بقال جي فوج جو خاتمو آندو. آخري دفعو 1174ھ/1760ع ۾ مرهٽن کي احمد شاهه ابداليءَ شڪست ڏني. پاڻيپٽ جون تاريخي لڙايون: پهرين لڙائي مغل بادشاهه ظهير الدين بابر ۽ سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي وچ ۾ 932ھ/1526ع ۾ پاڻيپٽ جي ميدان تي لڳي. سلطان ابراهيم جي فوج هڪ لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ بابر سان گڏ صرف ٻارهن هزار جنگي جوان هئا. بابر پاڻ تجربيڪار سپهه سالار ۽ جنگ جي فن جو ماهر هو. بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ زبردست مقابلو ٿيو. ابراهيم لوڌيءَ جي فوج شڪست کاڌي ۽ پهريون دفعو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد پيو. ٻي لڙائي هيمون بقال ۽ بيرم خان جي وچ ۾ 964ھ/1556ع ۾ لڳي. همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر بادشاهه جي تخت نشينيءَ جو اعلان ڪيو ويو، تڏهن هيمون بقال جيڪو عادل شاهه جو وزير ۽ وڏيءَ همت وارو هو، تنهن دهليءَ ۽ آگري تي قبضو ڪري ورتو. پاڻيپٽ جي ميدان ۾ ٻنهي فوجن وچ ۾ جنگ لڳي. آخر بيرم خان کي فتح حاصل ٿي ۽ هيمون بقال زخمي حالت ۾ گرفتار ٿيو. پاڻيپٽ جي ٽين جنگ احمد شاهه ابداليءَ ۽ مرهٽن جي وچ ۾ 1174ھ/ 1760ع ۾ لڳي. ان وقت تائين مرهٽا هندستان جي وڏي حصي تي قبضو ڪري چڪا هئا. مرهٽن جي سردار رگهوناٿ مغلن کي شڪست ڏئي دهليءَ تي قبضو ڪيو، تنهن کان پوءِ هن لاهور تي حملو ڪري اٽڪ واري علائقي تائين قبضو ڪري ڇڏيو. احمد شاهه ابداليءَ اهو علائقو واپس وٺڻ لاءِ چوٿون دفعو برصغير تي حملو ڪيو. هن جنگ ۾ مرهٽن کي شڪست آئي. احمد شاهه ابدالي دهليءَ پهچي، شهزادي علي گوهر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو. 11 سيپٽمبر 1803 تي ’پاڻيپٽ‘ انگريزن جي قبضي ۾ آيو.*

== *آبادي* ==

*پاڻيپٽ جي موجوده آبادي هڪ لک کان وڌيڪ آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:پاڻيپٽ
ٿر ڏلهي ته سنڌ جهلي، سنڌ ڏلهي ته ڪير جهلي

ٿر جو علائقو، وَٺي تي آباد ٿئي ٿو. جڏهن ته سنڌ جو سنئون سڌو علائقو، نهري ۽ زميني پاڻي ذخيرن تي آباد ٿئي ٿو. مينهنَ نه پوڻ جي صورت ۾، ٿر ۾ ڏڪار پوندو آهي ۽ اتان جا رهاڪو به سنڌ جي بيراجي علائقن ڏانهن رخ رکندا آهن. اتي کين پنهنجي سِرَ بچائڻ لاءِ انّ پاڻي ۽ مال لاءِ چارو ملي ويندو آهي. سنڌ جي علائقي ۽ وسيلن ۾، ايتري سگهه آهي جو ڏڪار دوران، ٿرين جي سَٽَ سهي ويندا آهن. پر جيڪڏهن سنڌ ۾ به نهري علائقن ڏڪار پوي ته پوءِ آفت سٽيل ٿري ته ٺهيو پر سنڌ جا اهي علائقا به ان جي لپيٽ ۾ اچي وڃن. سڀني لاءِ پنهنجي جان بچائڻ به موراڳو ڏکيو ٿيو وڃي. ان صورت ۾ اهي لاچار ڪيڏانهن وڃن؟! مطلب اهو ته، ننڍن کي پيل نقصان، وڏا برداشت ڪن. وڏن کي پيل نقصان، ڪير برداشت ڪري يا  ننڍن کي وڏا پالين، وڏن کي ڪير پالي.

## حوالا

زمرو:سنڌي پهاڪا
زمرو:سنڌي بولی
احساس

[thumb|upright=1.5|Sixteen faces expressing the human passions-coloured engraving by J. Pass, 1821, after [Charles Le Brun]]

**احساس** (Sensation)

## ادب
رومانوي شاعريءَ (Romantic Poetry) جي بنيادي جزن ۾ تخيل ۽ احساسن (Emotions) کي وڏي حيثيت حاصل رهي آهي. شاعر پنهنجن احساسن کي شاعريءَ جو روپ ڏئي ٿو. ٻئي طرف وري ادب پڙهڻ، شاعري ۽ موسيقي ٻڌڻ سان فوري طور طبيعت ۾ جيڪا ڪيفيت پيدا ٿئي ٿي، ان کي به احساس چئبو آهي. مثال طور المياتي ڊرامي (Tragedy Drama) سان ڊب ۽ رحم جا احساس پيدا ٿيندا آهن. مزاحيا ڊرامي مان خوشي ۽ تسڪين جو احساس ٿيندو آهي ۽ ساڳي نموني جذبن ۽ حساسن جي اثرائتي بيان سان شاعري روح جي غذا ٿي پوندي آهي.

## حوالا

زمرو:انساني رويا
زمرو:شاعري
زمرو:نفسيات
زمرو:نفسياتي تصورات
موڙيءَ جي رقم

موڙيءَ جي رقم يا (Paid capital)، جيڪا حصص رکندڙن کي سندن درخواست تي واپس ڪئي وڃي، هر هڪ حصص لاءِ الڳ درخواست داخل ڪبي آهي.

## حوالا

زمرو:سرمايو
سرائيڪستان

**سرائيڪستان** پاڪستاني پنجاب جي ڏاکڻي حصي ۾ جتي سرائيڪي ٻولي اڪثريت ۾ ڳالھائي وڃي ٿي ان علائقي ۾ ھلندڙ ھڪ تحريڪ آھي. ھن علائقي جي ماڻهن جو مطالبو آھي تہ کين الڳ صوبو ڏنو وڃي جو سندن علائقو مرڪزي پنجاب جي اشرافيہ طرفان نظرانداز ڪيو ويو آھي ۽ ھو مناسب ترقي نہ ڪري سگهيا آھن.

## تاريخ

جنھن علائقي کي اڄ ڏکڻ پنجاب سڏيو وڃي ٿو، تاريخ منجهہ اهو علائقو ”ملتان سلطنت“ يا ”ملتان صوبي“ جو حصو رھيو آھي. اڄ بہ ڪي ماڻهو انھيءَ علائقي کي ’سرائيڪستان‘ سڏيندا آھن. انھيءَ علائقي، ڪڏھن بہ پاڻ کي ’پنجاب‘ نہ سڏيو آھي. ان علائقي ۾ اها سوچ آهي تہ رنجيت سنگهہ جي زماني کان وٺي اڄ تائين، سرائيڪي علائقي جي مالي وسيلن مٿان پنجاب قبضو ڄمايو ويٺو آھي ۽ پنجاب سندن ڦرلٽ ڪئي آهي. ان حوالي سان هڪ چوڻي بہ مشھور آهي جنھن ۾ پنجابي ڳالھائڻ واري پنجاب مٿان، ٽوڪ ڪيل آھي. چوڻي هن ريت آهي، ”پنجاب جي گڏھ بہ نہ ڌارجي، آٿر بہ کڻي ڀڄي ويندي.“ مطلب تہ پنجاب جي حاڪمن، سرائيڪي علائقي جو مال گهڻو لٽيو آھي، ھاڻي تن جي گڏھ مٿان بہ اعتبار ناھي. جيڪڏهن سندن گڏھِ تي ڪنھن آٿر رکيا آھن تہ اھا کوتي، آٿرن جھڙي شيءِ بہ نہ ڇڏيندي. بلڪي اھي بہ کڻي ڀڄي ويندي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا علائقا
زمرو:پنجاب
زمرو:چوڻيون
زمرو:سرائيڪي
زمرو:ملتان
حضرت نظام الدين اوليا

سلطان غياث الدين کي **حضرت نظام الدين اولياءَ** لاءِ دل ۾ ڪوسائي ھئي. ھڪ ڀيري بنگال جي مسافريءَ تان موٽندي، رستي تان ئي کين نياپو ڪيائين؛ ”منھنجي پھچڻ کان اڳي دھلي ڇڏي وڃو ۽ غياثپور واري رھڻ واري جاءِ تان به ھٿ کڻي وڃو.“
”اڃا دھلي دور آھي!“  (هنوز، دلي دور است.)  نياپي آڻيندڙ کي حضرت نظام الدين اولياءَ موٽ ۾ چيو.
انھيءَ پاراتي کانپوءِ، غياث الدين، دھليءَ کان ڪجهه ميل پري، ساڳيءَ رات **افغانپور** ۾ جنھن هنڌ ترسيل ھيو، تنھن جي ڇت ڪرڻ سبب، منجھس دٻجي مري ويو. 

## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:اسلامي شخصيتون
وڻڪار

**وڻڪار** جو ڳوٺ، لس ٻيلي جي اتر اڀرندي طرف، کيرٿر جبلن جي قطار سان لڳو بيٺو آهي. هتان نئن باران نڪري ٿي، جيڪا پڻهيارا پٽ لتاڙيندي، ڪوٽڙي تعلقي جي ڳوٺ ”سال مڪان“ وٽان لنگهي، سنڌو نديءَ ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿي.
ڪوٽڙيءَ کان ”سال مڪان“، ستن ڪوهن جي مفاصلي تي آهي. انهيءَ ڳوٺ جي آباديءَ جو دارومدار نئن باران جي پاڻيءَ تي آهي. جڏھن کيرٿر جبل جي وڻڪار ڳوٺ ۾، وس ٿئي ٿئي تڏھن **سال مڪان** جي ڳوٺ اندر گھرن ۾ رھندڙ گھر-ڌياڻين کي آيل پاڻيءَ سبب سرهائي ٿئي ٿي. 
http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366#18661 

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
هائوس آف ڪامنز يونائيٽيڊ ڪنگڊم

thumbnail
**هائوس آف ڪامنز** برطانوي پارليامينٽ جو هيٺيون  انگ آهي. هي ويسٽ منسٽر پيلس ۾ ويھندو آهي. هي ماڻھن جي ووٽن سان چُونڊيو ويندو آهي ۽ انجي ساٿين (رڪنن) جي ڳڻپ  650 هوندي آهي. برطانيا جو وزيراعظم ان منجهان چُونڊيو ويندو آهي، جيستائين هاؤس آف ڪامنز  جي  گڏيل راءِ سان اهو وزيراعظم رهندو آهي.

## حوالا

زمرو:قومي هيٺيان ايوان
زمرو:لنڊن
ويسٽ منسٽر پيلس

thumb|left|300px

ويسٽ منسٽر پيلس برطانيا جي پارليامينٽ جي ٻه  ايواني بلڊنگ جو نالو آهي جتي  هائوس آف ڪامنز ۽ هائوس آف لارڊز واقع آھن .
thumb|left|300px|ويسٽ منسٽر شام وقت

### خارجي ڱنڍڻا

* سرڪاري ويب سائيٽ
* پارليامينٽ ڏسڻ وارن لاءِ گائيڊ
آڪسيڊينٽ اِسٽريس

**آڪسيڊينٽ اِسٽريس** (Oxidant stress) بدني اوڄ ٽشوز منجھ موجود آڪسيجن جو مقدار گھٽجي وڃڻ، جڏھن ڪا بہ دوا استعمال ڪئي وئي، ڪنھن بہ دوا جي استعمال کان پوءِ، پريشر، دٻاءُ واري صورتحال جي پيدا ٿي پوڻ ڪري موجود آڪسيجن مقدار جو بدني اوڄ ۾ گھٽجي وڃڻ کي آڪسيڊينٽ اِسٽريس چئجي ٿو.

## حوالا

زمرو:طب
زمرو:فزيالوجي
جون ايليا

*اردوءَ جي مشهور شاعر *'جَون ايليا*'، اصل نالو، "جَون اصغر"، 14 ڊسمبر 1931ع تي ڀارت جي شهر امروهه ۾ ڄائو. سندس جنم پڙهيل لکيل گهراڻي ۾ ٿيو، سندس والد علامه شفيق حَسن ايليا ڪيترين زبانن جي علم، ادب جو ڄاڻو ۽ شاعر هو. هيءُ [[رئيس امروهي]]ءَ جو ڀاءُ ۽ نامياري ليکڪه [[زاهده حنا]] جو مڙس هو. جَون ايليا ۽ زاهده حنا ۾ عليحدگي 1980ع ۾ ٿي.

== * تعليم* ==

*هو عربي، فارسي ۽ انگريزي پڙهيو، هيءُ اسڪول ۾ ئي پڙهندو هو ته هندستان جو ورهاڱو ٿيو، جنهن بعد 1957ع ڌاري هي ٻين مهاجرن سان گڏ هتي اچي ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا، جتي اردوءَ ۾ ايم. اي ڪرڻ سميت عربي ۽ فارسيءَ جون سندون حاصل ڪيائين. کيس عبراني ٻوليءَ تي به عبور حاصل هو، ننڍپڻ ۾ ئي شاعري شروع ڪيائين.''

## خدمتون
1958ع ڌاري ماهوار رسالي، "انشا" ۾ باقائدي لکڻ شروع ڪيائين ۽ ادبي دنيا ۾ مختصر عرصي ۾ نالو ڪڍيائين، اڳتي هلي اهو ساڳيو رسالو 1964ع ڌاري "عالمي ڊائجسٽ" جي نالي سان نڪرڻ لڳو، جيڪو 1988ع تائين باقاعده شايع ٿيندو رهيو. 1963ع کان 1968ع تائين هيءُ اسماعيلي فرقي وارن جي تحقيقي ۽ تصنيفي اداري سان ايڊيٽر طور لاڳاپيل رهيو، جتي هن اسلامي تاريخ ۽ فلسفي تي ٻڌل ڪيترا ڪتاب ترجمو ڪيا. 1967ع ڌاري اردو جي ترقي بورڊ پاران تيار ڪئي ويندڙ اردو جي لغت ۾ پڻ هن جون خدمتون شامل رهيون. جنهن ۾ 1976ع تائين لغت جي ڪم ۾ هيءُ مددگار طور شامل رهيو ۽ ان جي تياريءَ ۾ پڻ ڀرپور حصو ورتائين. 1979ع ڌاري هن اسلامڪ ريسرچ انسٽيٽيوٽ ۾ رهڻ دوران مشهور فلاسافر، نصير الدين طوسي جي ڪلام تي مبني ڪتاب، "تجريد" جو اردو ٻولي ۾ بهترين ترجمو ڪيو. 1988ع ڌاري هن "روشن خيال" نالي هڪ ماهوار مئگزين جاري ڪيو. ڪيترائي ڪتاب ترجمو ڪرڻ سميت تصنيف به ڪيائين. سندس پهريون شعري مجموعو، "شايد" سال 1991ع ۾ شايع ٿيو. هنن جا شعري مجموعا ۾؛ "شايد"(1991ع)، "يعني" (2003ع)، "گمان" (2004ع)، "ليڪن" (2006ع)، "گويا" (2008ع) جي نالي سان شايع ٿيل آهن. هن ڪيترائي ڪتاب ترجمو به ڪيا، جنهن ۾؛ "مسيح بغدادي"، "حلاج"، "اسماعيليت"، "يمن" "مسيح"، "تهذيب"، "شام و عراق ۾"، "مطالعه طواسين" ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن. جون ايليا کي فلسفي، منطق ۽ اسلامي تاريخ جي ڄاڻ هئي ۽ هن نرالي شاعر طور به مشهور هو.

## ايوارڊ ۽ وفات
اردو ادب ۾ سندس خدمتن عيوض حڪومت طرفان کيس 2000ع ۾ "حسن ڪارڪردگيءَ جو صدارتي تمغو" ڏنو ويو. هيءُ 8 نومبر 2002ع ۾ ڪراچيءَ ۾ وفات ڪري ويو.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

## حوالا

زمرو:اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:پاڪستاني ليکڪ
زمرو:شاعر
زمرو:ڪراچي جي شخصيتون
زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر
زمرو:ويهين صدي جا شاعر
زمرو:1931ع جون پيدائشون
زمرو:2002ع جون فوتگيون
1 رجب

رجب اسلامي تقويم جي ستين مھيني جو نالو آھي.

## واقعا

## پيدائشون
* 57ھ - زين العابدین جي فرزند ۽ اھل تشيع جي پنجين امام محمد باقر جي پيدائش۔

## وفاتون

## موڪلون ۽ ڏڻ
ٿرڙي

سنڌ ۾ ڪيتريون اھڙيون وسنديون ۽ ڳوٺ آھن، جن جا نالا ٿرڙيءَ پويان آھن. جھڙوڪ؛ 1. وارھ شھر جي ڀرسان؛ ٿرڙي ھاجرھ، جانڻ چن جو ڳوٺ. 2. وڳڻ شھر جي ڀرسان، ٿرڙي ھاشم، تنيا فقيرن جو ڳوٺ. 3. ميھڙ جي ڀرسان، ٿرڙي محبت. 4. ٿرڙي جادو. 
ٿرڙيءَ جو حوالي سان سنڌيءَ ۾ ڪجهه چوڻيون به مشهور آهين. مثال جي طور تي، **ٿرڙي ٿي ڍرڙي، لٿو لاڏ لغارين جو**. هن چوڻي مان مراد هي آهي ته، لغارين جي ھڪڙي ڳوٺ، جيڪو ٿرڙي نالي سان منسوب آھي جو ذڪر آھي. ان مان مراد اھا آھي ته جيڪڏهن ان جو رعب گھٽيو ته لغارين جو به لاڏ لھي پوندو. مطلب ته، 
جڏھن ڍءُ ختم ٿيندو آ ته غرور به ٽٽي ويندو آ.
ٿرڙيءَ جي حوالي سان هڪ ٻئي به چوڻي **ماءُ پيءُ-پِٽِين جا، ٿرڙيءَ ۾ ٿاڻا** پڻ مشهور آهي. هن مان مراد هي آهي ته، جيڪو اولاد، ماءُ پيءُ جو بي ادب ٿئي ٿو ۽ اھي کيس پِٽين ٿا ته اھو ساڳائي به نه ٿو. ان جي زندگي، ٿاڻن جھڙن ڏکين يا ٿر کان به چٽ ٿرڙين جھڙن علائقن منجھ گذري ٿي. مطلب ته، ماءُ-پيءُ-پِٽين جا، ٿرڙيءَ ۾ ٿاڻا، هڪڙا ڪاهن جنڊ، ٻيا وتن ويڳاڻا.

## حوالا

زمرو:سنڌي چوڻيون
زمرو:سنڌي ٻولي
بڊاڻي ديھ

*تعلقي ۽ [[دادو ضلعو|ضلع دادوءَ]] ۾ هڪ ديهه جو نالو، جنهن ۾ هي ڳوٺ شامل آهن: ’موندريو ڀٽي‘، ’گل حسن پنهور‘، ’ماڻڪ پور‘، بخشو چانڊيو عرف جتن جو ڳوٺ‘، ’ياروءَ جو کوهه‘، ’محبت جلباڻي‘، ’بٻاڻي‘، ’بلوخان خشڪ‘، ’مختيار ننگر‘ ۽ ’حاجي غلام رسول شيخ‘.*
## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
پي آءِ اي فلائيٽ 661

پاڪستان انٽر نيشنل ايئر لائن (PIA) جي فلائيٽ پي ڪي 661 (PK Flight 661) هڪ هوائي هاڃي جو شڪار ٿيڻ کان پوءِ ڪري تباھ ٿي وئي، جنهن ۾ 48 سفر ڪندڙ مسافر پڻ مارجي ويا. 

چترال کان اسلام آباد ايندڙ پي آءِ ايَ جو هوائي جهاز حوليان جي ويجهو جابلو علائقي ۾ اربع 7 ڊسمبر 2016ع جي ڏهاڙي ڪري تباھ ٿي ويو، جنهن ۾ ناليوارو ڳائڻو ۽ نعت خوان جنيد جمشيد ۽ سندس زال پڻ اجل جو شڪار ٿي ويا.

شروعاتي ڄاڻ پٽاندڙ هوائي جهاز جي انجڻ ۾ خرابيءَ جي ڪري هاڃو پيش آيو. هوائي جهاز جو پائليٽ صالح جنجوعا ۽ ساٿي پائليٽ احمد جنجوعا پاڻ ۾ ڀائر هئا. ان کان سواءِ هوائي جهاز ۾ ٻه هوائي ميزبانون (ايئر هسٽسون) صدف فاروق ۽ عاصما عادل پڻ سوار هيون. هوائي جهاز ۾ 31 مرد، 9 عورتون ۽ 2 ٻار پڻ سوار هئا. ڊپٽي ڪمشمنر چترال پڻ هن ئي فلائيٽ ۾ سوار هئو.

هي هوائي جهاز اسلام آباد کان مسافرن کي کڻي چترال ويو هئو ۽ هن جهاز کي واپس شام جو چار لڳي 45 منٽن تي واپس اسلام آباد پهچڻو هئو. پر لينڊنگ کان ڪجهه وقت پهرين هوائي جهاز جو ريڊار سان لاڳاپو ڪٽجي ويو. ان کان پهري پائليٽ مدد جي لاءِ ايمرجنسي ڪال ڪئي هئي، جنهن ۾ ان چيو هئو تہ جهاز جي هڪ انجڻ بند ٿي وئي آهي، جنهن جي ڪري کيس جهاز اڏائڻ ۾ ڏکيائي اچي رهي آهي.

## فلائيٽ پي ڪي 661 حادثي جي جاچ
سول ايوي ايشن اٿارٽي، جهاز جي حادثي جي جاچ لاءِ ايئر ڪموڊور منير بٽ جي سرواڻيءَ ۾ ٺاهيل ڪاميٽي واقعي واري هنڌ پهچي شاهديون گڏ ڪيون. 

## حوالا

زمرو:2016ع
حيدر منزل

ڪراچي ۾، جي ايم سيد جو گهر نه رڳو جي ايم سيد جي سياسي ۽ سماجي زندگيءَ جي حوالي سان بلڪي هن گهر جي هر ڀِت سياسي تاريخ جي پڻ شاهد پڻ آهي. حيدر منزل اهو هنڌ آهي، جتي 1934ع ۾ سنڌ پيپلز پارٽيءَ جي پيڙهه رکي وئي هئي. هن پارٽيءَ جو صدر بلاول ڀٽو زرداريءَ جو پڙنانو سر شاهه نواز هئو.

1941ع ۾ جڏهن جي ايم سيد ۽ الله بخش سومرو جي وچم سياسي اڻبڻت پيدا ٿي ته ان جي حل لاءِ مولانا ابوالڪلام آزاد حيدر منزل آيو هو ۽ سيد کي الله بخش سومري جي حمايت ڪرڻ لاءِ قائل ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ الله بخش سومرو ٻيهر جو پريميئر (وزير اعظم/وڏو وزير) چونڊجي آيو.

1940ع ۾ جڏهن جي ايم سيد، مسلم ليگ، سنڌ جو صدر ٿيو ته قائداعظم، ساڻس ملاقات لاءِ حيدر منزل آيو هئو. عوامي ليگ جو سرواڻ ۽ بنگلاديش جو باني شيخ مجيب الرحمان پڻ 1969ع ۾ حيدر منزل آيو هئو.

حيدر منزل ۾ جيڪي وڏا وڏا سياسي اڳواڻ جي ايم سيد سان ملڻ جي لاءِ آيا، انهن ۾ خان عبدالغفار خان (باچا خان)، غوث بخش بزنجو، عطاءُ الله مينگل، حيدر بخش جتوئي، سنڌ اسيمبليءَ جو پهريون اسپيڪر، ميران محمد شاهه، شاهه نواز ڀٽو، شاهه مردان شاهه پير پاڳارو، بيگم نسيم ولي خان، اڳوڻو وڏو وزير، مرحوم جام صادق علي ۽ ٻيا شامل آهن.

ان کان سواءِ متحده قومي موومينٽ (ايم ڪيو ايم) جو باني اڳواڻ، الطاف حسين ۽ مهاجر قومي مومينٽ جو اڳواڻ آفاق احمد به حيدر منزل اچڻ وارن ۾ شامل آهن. جي ايم سيد جو گهر، حيدر منزل سال 1974ع کان پهرين ۽ پوءِ سنڌ ۾ مختلف تحريڪن جو مرڪز رهيو آهي. انهن تحريڪن ۾ سنڌ جي بمبئي کان الڳ ٿيڻ، ڪراچي جي مرڪز کان واپسي ۽ ون يونٽ جي خاتمي جي جاکوڙ اهم آهن. هن وقت حيدر منزل ۾ سنڌ يونائيٽڊڊ پارٽي جي مرڪزي آفيس پڻ موجود آهي ۽ هتان سياسي جاکوڙ اڃان تائين هلندڙ آهي. ۽ تاريخ هتي ختم ٿئي ٿي، سال 2019ع ۾ حيدر منزل جو وجود هميشه لاءِ ختم ٿي ويو.

## حوالا

زمرو:جي ايم سيد
زمرو:ڪراچي جي تاريخ
زمرو:ڪراچي جا تاريخي ماڳ
پروانو ڀٽي

**پروانو ڀٽي** ، 16 فيبروري 1934ع تي دادو ضلعي جي ڦلجي اسٽيشن لڳ ڳوٺ پيارو آرائين ۾ گل محمد ڀٽيءَ جي گهر پيدا ٿيو.

## سوانح
پرواني ڀٽيءَ جو اصل نالو ميوو خان هئو، سال 1957ع ۾ تپيداريءَ جو امتحان پاس ڪرڻ کانپوءِ. تپيدار ٿيو، پر کيس ڄڻ ان ڪم جي سمجهه نه آئي. 1958ع ۾ هن نوڪري ڇڏي ۽ صحافت جي جهان سان سلهاڙجي ويو. شاهه لطيف تي ٿيندڙ ادبي ڪانفرنس ۾ شامل ٿيڻ سان گڏوگڏ ادبي گڏجاڻين ۾ شامل رهندو هئو.  اخبار، اسٽيج، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ فلم سندس حياتيءَ جو خاص محور رهيا. فلم ”محبوب مٺا“ ۾ ته ڪردار به ادا ڪيائين. ڪيترين ئي ادبي تنظيمن ۽ ادارن جو ميمبر رهيو. اٺونجاهه سال، لکڻ پڙهڻ ساڻ سندس ساٿ رهيو.

پروانو، هر نسل سان سندس سوچ مطابق هليو. هن لڳ ڀڳ ٽن نسلن جي ذهني آبياريءَ ۾ ساٿ ڏنو. 
”ٽڙندڙ مُکڙيون“ ۽ ”سرهاڻ“ نالي ڪتابن جو ليکڪ، هڪ شاعر، هڪ پيشڪار، هڪ اداڪار، هڪ نثر نويس، پنهنجي ذات ۾ بي انتها گُڻ رکندڙ ۽ اُنهن سڀني گُڻن کي ايڪتا سان سلهاڙيندڙ پروانو ڀٽي صاحب، روايتن ۽ وضعداريءَ سان سنڌين جي ايڪتا جو هڪ خوبصورت استعارو هو.

## لاڏاڻو
پروانو ڀٽي گهڻو وقت بيمار رهڻ کان پوءِ حيدرآباد جي هڪ نجي اسپتال ۾ 3 نومبر 2016ع ٿي لاڏاڻو ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:صحافت
زمرو:سنڌي شخصيتون
خراب صورتحال جو جائزو

**خراب صورتحال جو جائزو** يا وَرسٽ ڪيس ايناليسز () جي هن اصطلاح ذريعي اُميد کان وانجهيل اهڙي صورتحال بيان ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ حالتون ٺيڪ ٿيڻ جا روايتي طريقا پنهنجو اثر وڃائي ويهن ۽ لاڳاپيل ڌُر ۾ نااُميدي ڇانئجي وڃي. هيءُ تصور سلامتي، فوجي مسئلن ۽ بچاءَ جي رٿابنديءَ ۾ ڏاڍي اهميت رکي ٿو ۽ دُشمن جي حاوي ٿيڻ مهل پيدا ٿيندڙ حالتن جو نقشو چٽيندي، ڪنهن به مُعاملي جي تفصيلي جائزي تي زور ڏيئي، ٿيڻ جوڳو حل تجويز ڪري ٿي. ڪيترا سياستدان، فوجي جنرل ۽ آمر عوام آڏو منجهيل مسئلا ۽ صورتحالون تجزيي لاءِ اُڇلي، کانئن مُختلف ٻين مسئلن تي حمايت حاصل ڪري وٺندا آهن. هن اصطلاح کي ائٽمي هٿيارن جي حوالي سان به سُڃاتو وڃي ٿو. جنهن مطابق اها تصديق ٿيندي آهي ته ڪو به تجربو يا هٿيار اُهي گهربل معيار، صلاحيتون ۽ خاصيتون رکي ٿو، جيڪي کيس ڪاميابيءَ سان ٽارگيٽ تائين رسائين.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماجي اڀياس
2016ع ۾ ٿيل فوتگيون

مندرجہ ذیل فہرست **2016ء جون قابل ذکر وفاتون** پر مشتمل ہے۔

ہر دن کے لیے الگ سرخی دیں، جس جون ترتیب الفبائی بلحاظ اصل نام ہو۔ ایک عام اندراج کے لیے مندرجہ ذیل ترتیب  ۾ معلومات دیں:
* نام، عمر، ملک جس کا شہری ہے اور وجہ معروفیت، وجہ وفات، حوالہ۔

### 7 ڊسمبر
* جنيد جمشيد، 52 سال، پاکستانی گلوکار، ٹیلی ویژن میزبان، حادثہ پي آءِ اي فلائيٽ 661۔

### 5 ڊسمبر
* جي للتا، 68 سال، بھارتی سیاست دان اور اداکارہ، وزیر اعلیٰ (1991–1996، 2001، 2002–2006، 2011–2014، سنہ 2015ء)، دل کا دورہ۔

### 3 ڊسمبر
* بيڪل اتساهي، 88 سال، بھارتی شاعر اور سیاست دان، ایم پی راجيا سڀا (1986–1992)، دماغ جون رگ پھٹ گئی۔
## قریب کے مہینوں  ۾

* جون 2016ء  ۾ وفاتون
* مئي 2016ء  ۾ وفاتون
* اپريل 2016ء  ۾ وفاتون

* مارچ 2016ء  ۾ وفاتون
* فيبروري 2016ء  ۾ وفاتون
* جنوري 2016ء  ۾ وفاتون

## مزید دیکھیے

* 2015ء جون وفاتون
* 2014ء جون وفاتون
* 2013ء جون وفاتون
* 2012ء جون وفاتون
* 2011ء جون وفاتون
* 2010ء جون وفاتون
* 2009ء جون وفاتون
* 2008ء جون وفاتون

* 2007ء جون وفاتون
* 2006ء جون وفاتون
* 2005ء جون وفاتون
* 2004ء جون وفاتون
* 2003ء جون وفاتون
* 2002ء جون وفاتون
* 2001ء جون وفاتون
* 2000ء جون وفاتون

* 1999ء جون وفاتون
* 1998ء جون وفاتون
* 1997ء جون وفاتون
* 1996ء جون وفاتون
* 1995ء جون وفاتون
* 1994ء جون وفاتون
* 1993ء جون وفاتون
* 1992ء جون وفاتون

* 1991ء جون وفاتون
* 1990ء جون وفاتون
* 1989ء جون وفاتون
* 1988ء جون وفاتون
* 1987ء جون وفاتون
* 1986ء جون وفاتون
* 1985ء جون وفاتون
* 1984ء جون وفاتون

## حوالا

## خارجي ڱنڍڻا
* ''The Guardian''، UK obituaries
* ''The Telegraph'' obituaries
* Obituaries, ''Chicago Tribune''
* Obituaries, ''Los Angeles Times''
* ''The New York Times''، US obituaries
* ''The Washington Post'' obituaries
* ''The Sydney Morning Herald''، Australian obituaries

زمرو:2016ع جون وفاتون
ٽيهه هزار سال پراڻيون پينٽنگز

خيبر ايجنسي جي علائقي جمرود ۾ 110 جاين تي غارن جي ڀتين تي 30 هزار سال پراڻيون پينٽنگز هٿ ڪرڻ جي دعوا ڪئي وئي آهي. خيبر ايجنسي جي سياسي انتظاميا ۽ پراڻن ماڳن جي ماهرن تي ٻڌل هڪ ٽيم صحافين کي ٻڌايو ته انهن کي جمرود جي عارن مان (پري هسٽري) جي زماني جا اهڙا آثار مليا آهن جن کي دنيا جي گڏيل تمدن واري ميراث (ورلڊ هيريٽج) ۾ شامل ڪري سگھجي ٿو.  اها سروي ڊائريڪٽر آرڪيالوجي اينڊ ميوزيم خيبرپختونخواهه عبدالصمد جي نگراني ۾ ڪئي وئي. 

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار
زمرو:خیبر پختونخوا ۾ قديم آثار
زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ
سرد جنگ پُڄاڻا

thumb | ساڄو | سرد جنگ کانپوءِ سرحدن ۾ آيل فرق**سرد جنگ پُڄاڻا** () 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ کانپوءِ *اولھ* ۽ روس وچ ۾ سرد لڙائيءَ جو خاتمو ٿيو، جنهن کي ”**سرد لڙائيءَ جي پڄاڻيءَ جو دؤر**“ يا پوسٽ ڪولڊ وار (Post Cold War) چئجي ٿو. هن تبديليءَ کي جديد دور جي تاريخ ۾ وڏي اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ سرد جنگ جي خاتمي سان، آمريڪي معاشري ٻيهر پنهنجن اهم داخلي معاملن جي حل ڪرڻ تي ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. خاص طور آمريڪي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تبديليون آيون ۽ اُن بين الاقوامي تناظر ۾ نئين سر لاڳاپا رکڻ شروع ڪيا. سوويت جي زوال کان پوءِ آمريڪي سماج جي اندر ٻيهر داخلي حوالي سان نون مسئلن ۽ بحثن به جنم ورتو.

## حوالا

زمرو:ايڪيهين صدي
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:تاريخي دور
زمرو:جديد تاريخ
زمرو:سياست
زمرو:ويهين صدي
زمرو:اولهندي تهذيب
سياسي ادب

سنڌ ۾ گذريل ڪيتري ئي عرصي کان سياسي ادب تمام گهٽ لکجي رهيو آهي. ان ۾ به وري معياري سياسي ادب ته صفا نه هجڻ جي برابر آهي. فردن وانگر قومن جي زندگين ۾ به جمود ۽ لاٿ جا ڏينهن ايندا آهن. اهڙن ڏينهن ۾ گهڻو ڪري ته سمورا شعبا، پر جي سمورا نه، تڏهن به ڪيترائي اهم ۽ خاص شعبا، ان جمود ۽ لاٿ جو شڪار ٿيندا آهن. ان جمود جي شروعات به گهڻي ڀاڱي سياست کان ٿيندي آهي، ته ان جو ٽوڙ به گهڻو ڪري اِتان ئي نڪرندو آهي. ان ڪري سياسي عمل جي پختائي ۽ سگهه ڪنهن به سماج جي ارتقا ۽ اؤج جي پرک جو هڪڙو اهم پئمانو آهي. سياسي ادب جو سرجڻ سياسي عمل جي پختگي، رواني ۽ ڪمال جو هڪڙو خاص اهڃاڻ آهي. جڏهن سياسي عمل پنهنجي ڪنهن خاص سطح تي روان دوان هوندو آهي، تڏهن اهو ان سطح جو سياسي ادب پڻ پيدا ڪندو آهي. اهو جيڏو سگهارو هوندو، ايڏو ئي پختو، وڏو ۽ عظيم ادب پيدا ڪندو. وري ڪڏهن ڪڏهن ايئن ٿيندو آهي ته سياسي عمل بنهه ڪمزور هوندو آهي ۽ انيڪ اندرين توڙي ٻاهرين رڪاوٽن ۾ گهيريل هوندو آهي؛ پر ان مرحلي تي اهو جيئن ته انهن سمورين رڪاوٽن ۽ ڦورو قوتن سان ويڙهه هوندو آهي، ان ڪري اهو پنهنجي پاڻ مان سگهارو سياسي ادب ڄڻيندو آهي. پر جيڪڏهن سياسي عمل اڃا پنهنجي اوسر جي ان مرحلي ۾ مس هوندو آهي جو اهو مڙيئي پيرڙا کڻي سگهي، ته ان صورت ۾ وري سياسي ادب ان کي سگهه ڏيندو آهي. هيءُ عمل به ڪائناتي عملن وانگر هڪ پاسائون، ڪن حالتن ۾ گهڻ پاسائون هوندو آهي. هڪ شئي ٻي شئي تي اثر وجهندي به آهي، ته ان جا اثر قبوليندي به آهي. گڏوگڏ اثر وجهڻ ۽ اثر وٺڻ جي ان سڄي ڪارگذاريءَ دوران بنهه نون اثرن، ڪارگذارين ۽ لقائن کي پڻ پيدا ڪندي آهي. ان ڪري هيٺ مٿانهيون ۽ گهاٽيون واڌيون اچڻ جي باوجود ارتقا ۽ اڳڀرائيون رڪجنديون ناهن، ۽ سست رفتاري هوندي به قافلا اڳتي ڪاهيندا هلندا آهن.

## حوالا

زمرو:پوليٽڪل سائنس
زمرو:سياست
زمرو:سماج
زمرو:ادب بلحاظ صنف
واقعاتي تجزيو

**واقعاتي تجزيو** يا فئڪٽر اينالسز () اصل ۾ عالمي سياست ۾ ٿيندڙ واقعن کي حسابي ڳڻپ واري طريقي سان مُختلف گروپن ۾ ڳڻڻ جو هڪ طريقو آهي. ان طريقي ۾ مُختلف واقعن کي نشانبر ڪري سماجي وضاحتن تحت نروار ڪيو ويندو آهي. 1945ع کان پوءِ بين الاقوامي حُڪومتي تنظيمن (IGOs) جي وجود ۾ اچڻ سان نسبتي ڀروسي جوڳن ڳڻپ وارن ذريعن ۾ ڪافي واڌ آئي آهي. انهيءَ واڌ جي ڪري واقعاتي تجزيي ذريعي گهڻين حقيقتن تائين پهچڻ سولو ٿي پيو آهي. اِنهيءَ سهولت ۽ هُنر اسڪالرن لاءِ آساني پيدا ڪئي آهي، ته اُهي رياستن جي اندر ۽ رياستن جي وچ ۾ موجود تڪرارن جي اصل سببن جو مليل ڀروسي جوڳن انگن اکرن (Data) ذريعي جائزو وٺي بهتر ڇنڊڇاڻ ڪري سگهن. ’روڊالف رُميل‘ ۽ ’ريمنڊ ٽئنٽر‘ جهڙن دانشورن کي هن طريقي جي بانين مان سمجهيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماج
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
ڪنسنٽريشن ڪيمپس

**نظربندي-قيد** (),  قيدي جا واڙا يا لوڙهن ۾ واڙيل انسان يا ڪنسنٽريشن ڪيمپس (Concentration Camps)  هڪ اهڙي قسم جو قيد ٿيندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري لوڙهي اندر ڪيئي جايون هونديون آهن. هن قسم جي چوديواريءَ ۾ سياسي قيدي تمام بڇڙين حالتن ۾ رکيا ويندا آهن. هي لفظ پهريون دفعو ڏکڻ آفريقا ۾ هلندڙ بوئرجنگ (1899 کان 1902ع ) دوران ڪتب آيو. جڏهن انگريزن ڊچ نسل جي بوئرن کي ۽ سنڌ ۾ حُرن کي انهيءَ قسم جي واڙن ۾ بند رکيو. جرمنيءَ ۾ هٽلر جي نازي حڪومت سياسي مخالفن ۽ يهودين کي به ان قسم جي قيدي واڙن ۾ ڳاهٽ ڪري ايذاءُ ڏنا. دنيا ۾ اڄ به پٺتي پيل سوچن ر(جعت پسند) جا حڪمران ۽ آمر پنهنجن مخالفن کي بند ڪرائڻ، ڏوهه باسرائڻ يا سياست تان هٿ کڻائڻ لاءِ اهڙن هنڌن تي بند ڪري رکندا آهن، جتي قيدين مٿان ايذاءَ جا نت نوان اوزار ۽ طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. دنيا ۾ موجود ڳجها ادارا هن ڏس ۾ ڪافي بدنام سمجهيا وڃن ٿا.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماجيات
زمرو:انساني حق
مادو ۽ خيال

تاريخ ٻڌائي ٿي ته هر شيءِ ۾ حرڪت آهي ۽ حرڪت يا تحرڪ سدائين تبديليءَ کي جنم ڏيندو آهي. جيڪا شيءِ تبديل نه ٿيندي، اها لازمي طور تي فنا ٿيندي. ان ڪري مادي حالتن جي تبديليءَ سان خيالن ۾ به تبديلي اچي ٿي ڇاڪاڻ ته خيال مادي حالتن جو عڪس پيش ڪن ٿا. اهو الڳ ۽ جدا سوال اهي ته خيال مادي مان جنم وٺي مادي جي تبديليءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

## حوالا

زمرو:سماج
زمرو:سياست
زمرو:فلسفو
زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
ميم صاحب

** ميم صاحب** جي محاوري کي هيٺئين نموني ڏانهن اشارو ڪري سگهون ٿا:
ميم صاحب يا ميڊم صاحبا، صاحب، جو تفاوت يا ضد  (ڦير گهير) آهي, هڪ عربي اصطلاح آهي، جنهن کي پڻ ڪيترن ئي ٻولين ۾ هڪ loanword آهي. ميم صاحب هڪ عورت لاء  حيثيت ۽ / يا هڪ صاحب جي زال وارو هڪ عنوان آهي.
* ميم صاحب (فلم)، باليووڊ ڊرامو فِلم
سنڌي ثقافتي ڏھاڙو

** سنڌي ثقافتي ڏينھن،**  يا، سنڌ ثقافتي ڏهاڙو (سنڌي سڀيتا ڏهاڙو، سنڌي ايڪتا ڏهاڙو) () سنڌ سميت سڄي دنيا ۾ موجود سنڌي ماڻهو, دنيا جي ٻين غير قومن ۾ ٽڙيل پکڙيل سنڌي پڻ هي ڏيهن هر سال ڊسمبر جي پهرئين آچر تي روايتي جوش ۽ جذبي سان ملهائيندا آهن، جنهن کي **ايڪتا جو ڏينھن** پڻ چيو وڃي ٿو. سنڌي ثقافت جو ڏھاڙو وڏي پيماني تي سنڌ جي صدين کان سنڌ جي قديم شاهوڪار ثقافت نمايان ڪرڻ جي لاءِ روايتي جوش سان ملهايو ويندو آهي.

آمريڪن قونصل خاني ڪراچي پاران قونصل جنرل برائن هيٿ جي رھائش گاھ تي سنڌ جي ثقافتي ڏھاڙي جي حوالي سان هڪ موسيقيءَ جي تقريب رکي جنهن ۾ سنڌ جي ثقافت کي اجاگر ڪيو ويو. گذريل ڇهن سالن کان آمريڪي قونصل خانو سنڌ جي ثقافتي ڏھاڙي جي حوالي سان ھر سال تقريب جو اھتمام ڪندو رهي ٿو.

ان ڏهاڙو تي سنڌ ۾ مختلف ثقافتي سرگرميون ڪيون وينديون آهن جنهن ۾ صوفياڻي ڪچهري، سُگهڙ ڪچهري، ادبي ڪانفرس وغيره شامل آهن.

## تاريخ
پهريون سنڌي سڀيتا ڏهاڙو 6 ڊسمبر 2009 تي ملهايو ويو، جنهن کانپوءِ هر سال ڊسمبر مهيني جي پهرئين هفتي جي آچر ڏينهن تي هي ڏهاڙو سنڌ جا ماڻهو، انڊيا ۾ وسندڙ سنڌي ماڻهو ۽ پرڏيهه ۾ دنيا جي ٻين غير قومن ۾ ٽڙيل پکڙيل سنڌي پڻ هي ڏيهن ملهائيندا آهن.

### 2009
پهريون سنڌي سڀيتا ڏهاڙو 6 ڊسمبر 2009 تي ملهايو ويو

### 2010
ٻيو 2010

### 2011
ٽيون 2011

### 2012
چوٿون 2012

### 2013
پنجون 2013

### 2014
ڇهون 2014

### 2015
ستون 2015

### 2016
اٺون 2016

### 2017
نائون 2017

### 2018
ڏهون 2018

### 2019
2019 ۾ ان ڏهاڙي کي هڪ سنڌ سڪ ثقافت جي نالي سان ملهايو ويو.

پهرئين ڊسمبر 2019 تي سنڌي ثقافتي ڏهاڙو جي موقعي تي دنيا جو سڀ کان ڊگهو ۽ ويڪرو وڏو سنڌي اجرڪ سکر، سنڌ ۾ ۽ 130 ميٽر ۽ 30 فُٽ ويڪرو سنڌي اجرڪ حيدرآباد، سنڌ ۾ نمائش ڪئي وئي.

### 2020
#### تياريون
هن سال سنڌي ثقافتي ڏينهن 6 ڊسمبر تي ملهايو وڃي ٿو. هن ڏينهن کي ملهائڻ جي لاءِ تياريون خاص طور تي سنڌ سميت سڄي دنيا ۾ سنڌي ماڻهو روايتي لباس ؛ اجرڪ ۽ سنڌي ڪيپ خريد ڪرڻ ۾ مصروف آهن. مختلف سنڌي شخصيتون ان جي سرواڻي ڪري رهيون آهن ۽ صوبي جي ننڍن کان وڏن شهرن تائين ريلين جو انتظام ڪري رهيون آهن. ان کان علاوه، مقامي موسيقار/گلوڪار  ثقافت کي ترقي ۽ تحفظ لاءِ ثقافتي ڏينهن جي وڊيو گانا جاري ڪري چڪا آهن علي ظفر، عروج فاطمه ۽ عابد بروهي 'اَلي منهنجا ماروئڙا'، غلام اصغر کوسو ”جيئي جيئي منهنجي سُهڻي سنڌڙي“ ۽  ’شجاع حيدر پاران ”پنهنجو پولي پنهنجو سنڌ“ گيت تيار ڪيل آهي.
#### جشن
اڄ 6 ڊسمبر، سنڌ سميت سموري دنيا ۾ ثقافتي ڏينهن ملهايو پيو وڃي.

## گيلري

Ajrak.jpg|اجرڪ
Sindhi Cap-Topview brighten.jpg|سنڌي ٽوپي
Sindhi Cultural Day 2016.jpg|سنڌي ثقافتي ڏينھن 2016ع
Sindhi Cultural Day-VID.webm|سنڌي ثقافتي ڏينھن


## خارجي ڳنڍڻا
* سنڌي سڀيتا ڏهاڙو 2018
* سنڌي سڀيتا ڏهاڙو 2019

## حوالا

زمرو:ثقافت
زمرو:سنڌ
زمرو:سنڌ ۾ تقريبون
زمرو:سياست
زمرو:سنڌي ثقافت
زمرو:پاڪستان جي ثقافت
گهرج

**گهرج**، **طلب**، يا **ڇڪَ** (Demand)، معاشيات جو اصطلاح آهي، جيڪو خواهش، گهرج يا طلب وغيره سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن اوهان ڪا شي خريد ڪرڻ چاهيو ٿا، پر اوهان ۾ خريد ڪرڻ جي قوت ناهي تہ ان کي طلب يا گهرج نہ چئبو. معاشيات ۾ ڊيمانڊ جي معنيٰ آهي تہ ڪا شي جنھن جي مارڪيٽ ۾ وڪري جي سگهہ هجي.

## حوالا

زمرو:معيشت
زمرو:اقتصاديات
زمرو:سماج
پرل هاربر

**پرل هاربر** (Pearl Harbor)  پرل هاربر، هونولولو شهر جي اولهه ۾، آمريڪا جي رياست، هَوائي جي اوهو ٻيٽ تي هڪ آمريڪي اونھي پاڻيء واري بندرگاهه آهي. ان کان اڳ ته اها سال 1875ع جي باهمي تبادلي واري معاهدي تي دستخط جي ذريعي، آمريڪا طرفان هوائي بادشاهت کان حاصل ڪيو ويو، آمريڪا جي بحري جهازن پاران اڪثر ان جو دورو ڪيو ويندو هو. بندرگاهه جو گهڻو حصو ۽ آس پاس جون زمينون هاڻي آمريڪي نيوي جو اونهي پاني وارو بحري اڏي جو حصو آهن. اھا آمريڪا جي پئسفڪ بحري ٻيڙن جي فليٽ جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي. آمريڪي حڪومت پهرين ڀيرا سال 1887ع ۾ انليٽ جو خاص استعمال، هتي ٻيڙين جي فيولنگ لاء ڪوئلي جو اسٽيشن (Coaling Station)، مرمت ۽ ڏيک ريک جي سهولتن کي برقرار رکڻ جو حق حاصل ڪيو.

7 ڊسمبر 1941ع تي جاپان جي شاهي بحريه جو بندرگاهه تي اوچتو حملو ۽ "يو ايس ايس اريزونا" (USS Arizona)  سميت ڪيترائي آمريڪي بحري جهاز تباهي، آمريڪا کي جاپان جي سلطنت خلاف جنگ جو اعلان ڪرڻ تي مجبور ڪيو ۽ آمريڪا جاپان ۽ محوري قوتن جي خلاف ٻي مهاڀاري جنگ ۾ اتحادين سان گڏ باقاعدي جنگ ۾ شامل ٿيو. پرل هاربر تي ٿيل حملي کي، جاپان جي تمام وڏي فوجي، سياسي ۽ نفسياتي غلطي سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي نتيجي ۾ آمريڪا طرفان ٻين عالمي جنگ ۾ شامل ٿيڻ سان آخرڪار اتحادين کي سوڀ نصيب ٿي.

## تاريخ
## ماحولياتي آلودگي
14 آڪٽوبر 1992 تي، آمريڪي ماحولياتي تحفظ واري ايجنسي پرل هاربر نيول ڪمپليڪس کي سپر فنڊ طور قومي ترجيحن جي فهرست ۾ شامل ڪيو.
## پڻ ڏسو
* پھرين مھاڀاري جنگ
* ٻي مهاڀاري جنگ
* مئنهٽن پروجيڪٽ

زمرو:سمنڊ

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ
زمرو:جاپان جي تاريخ
زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ
زمرو:بندرگاهه وارا شهر
زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون
زمرو:پئسفڪ سمنڊ آمريڪي بحري اڏا

## حوالا
آجپو

**آجپي** يا **آزادي** (Freedom) مان مراد هر انسان جو ڪنھن روڪ ٽوڪ بنا پنھنجي خواهش مطابق زندگي گهارڻ جو حق آهي، پر ان حق جي استعمال سان ٻئي ڪنھن جو ساڳيو حق متاثر نہ ٿئي. آزاديءَ ۾ فرد کي اهڙو ماحول فراهم ڪيو وڃي ٿو، جنھن سان کيس پنھنجن صلاحيتن کي مُناسب طريقي سان اظھارڻ جو موقعو ملي، انھيءَ ڪري هي تصور انھن شهري آزادين واري تصور سان سلھاڙيل آهي، جن کي رياستي سطح تي تحفظ ڏئي جائز حق طور مڃيو وڃي. اهڙن حقن ۾ گڏجڻ، سلھاڙجڻ، چُرپر ڪرڻ، پسند جو مذهب اختيار ڪرڻ، اظھارڻ، لکڻ ۽ سوچڻ سميت اڻڳڻ حق شامل آهن. تاريخ ۾ اهڙا حق طاقت جي زور تي ڦٻايا ويا آهن، تنھنڪري طاقت جو هڪ هنڌ ڪٺو ٿيڻ وارو عمل آزاديءَ کي ختم ڪري ٿو. جديد جمھوري سماج ۾ طاقت جو مُختلف هٿن ۾ هُئڻ ۽ ورهائجڻ آزاديءَ کي بچاءُ ڏي ٿو.

## حوالا

زمرو:سماج
زمرو:سياست
زمرو:شھري حق ۽ آزادي
زمرو:معاشرو
زمرو:شهري حق ۽ آزادي
زمرو:سياسي خيال
زمرو:معاشرتي تصور
سچائيءَ جو انعام

هڪ ناليوارو چور هڪ ڏينهن ڪنهن درويش وٽ ويو ۽ هٿ جوڙي چوڻ لڳس ته” سائين مان وڏو گنهگار آهيان. اوهين مون کي دعا ڪيو ته خدا منهنجا ڏوهه بخشي.“ درويش چيس ” اي مورک، جيسين تون پنهنجون برايون نه ڇڏيندين، تيسين ڇوٽڪاري جي اميد رکڻ اجائي اٿيئي. اڄ کان ئي پنهنجي خراب ڪمن کان توبهه ڪر ۽ سنئين رستي تي اچ ته ڌڻي توتي مهربان ٿيندو.“

چور جواب ڏنس:” سائين، چوري ڇڏڻ مون کان ڪين پڄندي. اها عادت هاڻي پڪي ٿي چڪي آهي. باقي ٻيو ڪو ڪم چئو ته ڪريان.“
درويش چيس:”ڀلا ايترو ڪر ته اڄ کان پوءِ ڪوڙ ڪڏهن به نه ڳالهائي.“

چور اها ڳالهه قبول ڪئي ۽ ڪوڙ کان توبهه ڪيائين.

ٻئي ڏينهن چور ارادو ڪيو ته اڄ اڌ رات جو شاهي محل مان چوري ڪجي. جڏهن ٻه پهر رات جا گذريا، تڏهن سهي سنڀري نڪتو. اتفاق سان بادشاهه چمڙا پوش ڪري شهر جو سماءَ لهڻ نڪتو هو. چور کي ڏسي چيائينس:” ميان ڪيڏانهن ٿو وڃين؟“

چور، جنهن سدائين سچ ڳالهائڻ جو اقرار ڪيو هو. جهٽ پٽ جواب ڏنو،”شاهي محل ۾ چوري ڪرڻ ٿو وڃان.“

بدليل ويس ۾ بادشاهه چيس: ”مان به چور آهيان. مون کي پاڻ سان وٺي هل.“

چور هاڪار ۽ ٻيئي گڏجي هليا. جنهن وقت بادشاهه ۽ چور شاهي محل جي دروازي وٽ پهتا، تنهن وقت بادشاهه چيس:”ميان تون اندر وڃ، مان ٻاهر ٿو بيهي سارسنڀال لهان ته ڪو لشڪري ته ڪونه ٿو اچي.“ چور اها رٿ پسند ڪئي ۽ پاڻ هڪ دروازي جو ڪڙو ڀڃي اندر گهڙيو. هڪ ڪمري ۾ وڃي ڏسي ته ٽي هيرا رکيا آهن. دل ۾ خيال ڪيائين ته هيرا آهن ٽي ۽ اسين ڀائيوار ٻه. ايمانداري انهيءَ ۾ آهي ته ٻنهي جا حصا هڪ جيترا هجن. انڪري اسين هڪ هڪ ورهائي ٻه هيرا ته کڻداسون، باقي ٽيون ڪيئن ورهائينداسون، انڪري بهتر آهي ته ٽيون اتي ئي پيو رهي ۽ ٻه هيرا کڻان.“ اهو فيصلو ڪري ٻه هيرا کيسي ۾ وجهي ٻاهر آيو ۽ هڪ هيرو پنهنجي ساٿيءَ کي ڏنائين ۽ ٻيو پاڻ رکيائين. بادشاهه کي ته محل جي سڄي ڄاڻ هئي. پڇيائينس،”ميان، فقط ٻه هيرا هٿ آيئي؟“

چور جواب ڏنو:” هيرا هئا ته ٽي، پر خيال ڪيم ته ٽيون ورهائبو وري ڪيئن؟ سو ميز تي ئي ڇڏي آيس.“

رستي ۾ بادشاهه چور کان موڪلائي موٽيو ۽ سڌو پنهنجي محلات ڏانهن وريو. بادشاهه کي چور تي شڪ ٿي پيو هو، انڪري هن پاڻ اندر وڃي ڏٺو ته برابر ٽيون هيرو ميز تي رکيو آهي. چور جي ايمانداريءَ تي خوش ٿيو ۽ دل ئي دل ۾ سندس ساراهه ڪرڻ لڳو.

پوءِ بادشاهه ٻاهر وڃي، وزير کي سڏي ڀڳل دروازو ڏيکاري چيو: ”منهنجا وفادار وزير! ڏس، اڄ ڪنهن چور دروازو ڀڳو آهي ۽ اندران ڪجهه نه ڪجهه چوري ڪري ويو آهي. تون اندر وڃي ڏس ته ڪو نقصان ته ڪونه ٿيو آهي. وزير اندر ويو ۽ هڪ هيرو ميز تي پيل ڏسي، اندرئين کيسي ۾ وجهي، ٻاهر اچي منهن ڦلڙو ڪري بادشاهه کي چيائين: ”سائين! ميز وارا ٽي هيرا چور کڻي ويو!“ اهو ٻڌي بادشآهه کي ڏاڍو ڏک ٿيو. هيري وڃڻ جو ڏک ڪونه ٿيس، پر ارمان اهو ٿيس ته منهنجي وزير کان چور به وڌيڪ ايماندار آهي. وڌيڪ ڪي ڪين ڪڇيائين، وزير کي موڪل ڏنائين، پر صبح ٿيندي ئي وزير کي وزارت ڪڍي، راتوڪي چور کي وزير مقرر ڪيائين. چور پوءِ چوري ڪرڻ کان ڇٽو ۽ چورن جي پاڙ به پٽي ڪڍيائين.

## حوالا

زمرو:اخلاقيات
زمرو:سنڌي ادب
بڊھنس

**''بڊهنس** (راڳڻي) کماچ ٺاٺ جي کاڍو راڳڻي آهي. هي هڪ قسم جو سارنگ آهي. ان ڪري گنڌار سُر هن ۾ ورج آهي. هن راڳ ۾ مڌم واضع لڳائڻ گهرجي. گنڌار ورج هجڻ ڪري هي راڳ سوها کان الڳ ٿي بيٺو آهي. پنڊت هن کي بلاول ٺاٺ جي راڳڻي ڪري به لکن ٿا، پر فرق هي آهي جو بلاول ٺاٺ ۾ نکاد تيور آهي، جڏهن ته کماچ ٺاٺ ۾ ڪومل.*

*هن راڳڻي جي خاص تان: نا نا پا- ما پا نا پا- ما ما- ري سا – ري ما ما- پا- نا نا پا- ما ري سا آهي. هن جي آروهي: ساري ما پا ڌي نا ڌي پاني سا ۽ امروهي: پا سا نا- ڌي پا- ماري- سا آهي، جڏهن ته وادي سُر پنچم ۽ سموادي سُر رکب آهي. هي راڳڻي رات جي ٻئي پهر ۾ ڳائبي آهي. (نوٽ: راڳ ساگر هن راڳڻيءَ جو ذڪر ماروا -ٺاٺ- جي زمري ۾ ٿيل ڪو نه آهي.''

## حوالا

زمرو:راڳ
4 مارچ شاگرد جدوجهد

**4 مارچ شاگرد جدوجهد ** يا **4 مارچ** تي سنڌ يونورسٽي جي شاگردن پاران هلايل تحريڪ جو ڏينهن جنهن ۾ شاگردن تي پوليس ذريعي حملو ڪرايو ويو. جنرل ايوب خان پنهنجي حمايتي مسرور حسن کي سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر بڻائڻ ٿي چاهيو ۽ بنا ڪنهن سبب ڄاڻائڻ جي ان وقت جي سنڌ يونيورسٽي وائس چانسلر ۽ ناميارو قانوندان حسن علي عبدالرحمان کي وائيس چانسلر جي عهدي تان هٽائڻ ٿي چاهيو. انهيءَ ڪاموري کي وائيس چانسلر بنائڻ ٿي چاهيو جنهن جو علمي ۽ تدريسي پسمنظر نه هو، جنرل ايوب يونيورسٽي ۾ مداخلت سبب سنڌ دوست خيال وارا ماڻهو ان ڳالھ تي ڪاوڙ جي پيا ۽ اهي يونيورسٽي جي ڄامشورو ڪئمپس کان بسن ۾ سورا ٿي حيدرآباد اچي پُرامن احتجاج ڪرڻ لاءِ آيا پئي. بسون جيئن ئي ڄامشوري واري بئراج کان ٿي اڳتي آيون ته انهن کي روڪيو ويو، ۽ پوليس پاران شاگردن تي پهريان لٺ بازي ڪئي وئي ۽ آنسو گئس استعمال ڪئي وئي نيٺ هوائي فائرنگ به ڪئي، نتيجي ۾ ڪيترائي شاگرد زخمي ٿي پيا ۽ ٻه سئو کان وڌيڪ گرفتار ٿيا. 

4 مارچ جو ڏهاڙو سنڌ يونيورسٽي جي شاگردن  جي جدوجهد جي ياد طور ملهايو ويندو آهي، ڇو ته 4 مارچ شاگرد جدوجھد جي عروج جو زمانو هيو، هن دؤر ۾ شاگرد سياست سنڌ جي مڙني طبقن تي پنھنجا اثر ڇڏيا هيا، جڏهن سنڌ لکڻ ۽ سنڌي پڙهائڻ تي روڪ ۽ ون يونٽ سبب سنڌ مڪمل طور تي پنجاب جي بيٺڪيت ٿي وئي ته شاگردن پنھنجي حق جو علم بلند ڪيو، پنھنجي جدوجھد جو نعرو حيدرآباد جي ڪمشنر کي هٽايو هڻي شاگردن زبردست تحريڪ هلائي. ڪمشنر حيدرآباد خلاف هلايل تحريڪ سنڌ جي قومي تحريڪ جو اهڃاڻ ٿي وئي. پوليس، 4 مارچ 1967ع ۾ حيدرآباد جي شاگردن جي احتجاج تي ڪڙڪي پئي. ڪيترائي شاگرد ٽارچر سيلن ۾ واڙيا ويا. شاگردن جي انھن قربانين جو نتيجو هو جو ون يونٽ جھڙو قهري ڪوٽ ڪِري پيو، هي شاگرد سياست ئي هئي، جنھن سنڌ ۾ قومي تحريڪ کي سگهه بخشي ۽ اتساهه ڏنو ۽ سڄي قوم کي قومي ڌارا ۾ گڏ ڪري بيھاريو. اهو ئي سبب آهي جو جي ايم سيد شاگردن جي جاکوڙ ۽ قرباني جي جذبي کان متاثر ٿي آزاد سنڌ جو بار شاگردن تي رکيو ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ آزادي جي نعري کانپوءِ پھرين تقرير ۾ واضح چيو ته،”مان سنڌ جي وڏيرن، پيرن، جاگيردارن کي آزمائي چڪو آهيان، مون کي سنڌ جي آزادي ۽ آجپي جي واهه ڪٿي نظر نه آئي. ان ڪري مان سنڌ جو ڪيس اوهان شاگردن اڳيان کڻي آيو آهيان.“ جي ايم سيد، تاريخ جي وڏن تجربن مشاهدن کانپوءِ ان نتيجي تي پھتو ته سنڌ جي وارثي ۽ مالڪي جيڪڏهن ڪير ڪري سگهن ٿا ته اهي نوجوان ۽ شاگرد ئي آهن. ان کانپوءِ اهو ٿيو ته سنڌ جي نوجوانن ۽ شاگردن نه رڳو تاريخ جي ڦيٿي کي اڳتي وڌايو پر ان تاريخي عمل کي نوان گس ۽ موڙ به ڏنا. 

## سنڌي قوم پرستي ۾ تيزي ۽ جساف جو بنياد
اتان ئي سنڌي قوم پرستي سان گڏ جساف جو پڻ بنياد پيو

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:جي ايم سيد
شٽل ڊپلوميسي

اچ وڃ سفارتڪاري يا ڊُڪ ڊوڙ سُفارتڪاري يا شٽل ڊپلوميسي (Shuttle Diplomacy) هڪ اهڙي سفارتڪاريءَ چئجي ٿو جنهن ۾ اٽڪل ذريعي هڪ وچٿري يا اڻڌري ڌر ٻن دشمن ملڪن وچ ۾ سرچاءَ لاءِ رستو ٺاهيندي آهي. اُها طاقت هڪ ڌُر جا ويچار ٻيءَ ڌر تائين پهُچائي، منجهن پيل وڇوٽيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ جاکوڙيندي آهي. هن سفارتڪاريءَ ۾ خير ڪرائيندڙ ڌُر کي ٻنهي طرفن ڏانهن گهڻي ڊڪ ڊُوڙ ڪرڻي پوندي آهي ۽ تڪڙا دورا ۽ صلاح مصلحت ڪرڻي پوندي آهي. هيءُ اصطلاح پهريون ڀيرو آمريڪي پرڏيهي وزير هينري ڪنسجر جي حوالي سان مشهور ٿيو، جنهن اسرائيل ۽ عربن جي وچ ۾ لڳل جنگ ٽارڻ لاءِ سرگرميءَ سان سفارتي ڪوششون ڪندي، وچ اوڀر جا تمام گهڻا دورا ڪيا ۽ سياسي توڙي سفارتي اڳواڻن سان رابطي ۾ رهندي علائقائي امن جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو . تازو برطانيا طرفان انڊونيشيا ۽ اوڀر تيمور جي وچ ۾ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ تمام گهڻي اچ وڃ سُفارتڪاري ڪئي وئي.

## حوالا

زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:پرڏيهي لاڳاپا
زمرو:سفارتڪاري جون قسمون
زمرو:سياست
زمرو:عالمي لاڳاپا
بڊو جبل

**''بڊو جبل**، سيوهڻ کان اولهه طرف منڇر جي ڏکڻ ۾ ڀت ۽ لڪي جابلو سلسلي جي وچ ۾ آهي ۽ هن جبل جي سڀ کان اوچي چوٽي اٽڪل 3000 فٽ آهي. جبل جو هي سلسلو اتر ۾ نئنگ کان شروع ٿي. ڏاڦڙي جبل جي سڌ ۾ ختم ٿئي ٿو. ڏاڦڙو جبل رني ڪوٽ کان اولهه ۾، ۽ بڊو، ڏاڦڙي کان به اولهه طرف آهي. جيتوڻيڪ بڊي جي شروعات اتر ۾ نئنگ کان ٿئي ٿي، جتي گرم پاڻيءَ جو هڪ چشمو آهي، پر بڊي جون ننڍيون ننڍيون ٽڪريون، گاجي شاهه کان ئي شروع ٿي وڃن ٿيون، جيڪو مقام منڇر ڍنڍ جي اولهه ۾ آهي.*

== *تاريخ* ==

*بڊو جبل، بنيادي طور تي ڀت جبل وانگر کيرٿر جبل جي هڪ اهم پاسراٽي آهي. هي جبل به ٽريشري (Tertiary) دور جو آهي. هتان لڀجندڙ (Fossils) پنڊ پهڻ ظاهر ڪن ٿا ته هتي ڪروڙِن سال اڳ مختلف وقتن تي سمنڊ، گپ ۽ خشڪيءَ جو راڄ هو. انهن پنڊ پهڻن ۾ سپيون، ڪوڏ، مڇيون، ڪڇون, وڻ، ٻوٽا ۽ خشڪيءَ جا ننڍا جانور شامل آهن.*

*بڊو جبل، ريتيلي، پٿر، نباتات ۽ سامونڊي حياتيءَ، سميت ٻين معدني عنصرن جي گڏيل جوڙجڪ آهي ۽ ان ۾ گندرف جا به چڱا خاصا ذخيرا موجود آهن. اهو ئي سبب آهي، جو بڊي جبل ۾ گاجي شاهه، ڪائي ۽ نئنگ وارا گرم پاڻيءَ جا چشما موجود آهن. 
انساني اوسر تي تحقيق ڪندڙ اڪثر ماهر، ان تي متفق نظر اچن ٿا ته منڇر جي اولهه ڏکڻ وارو سنڌ جو هي ٽاڪرو علائقو، جيڪو کيرٿر، بڊي ۽ لڪي جبلن تي مشتمل آهي، موهن جي دڙي ۽ آمريءَ کان اڳ، انساني تهذيب جو آماجگاهه رهيو آهي. 
بڊو جبل، بيهڪ جي لحاظ کان ٺيڪ ان جاءِ تي آهي، جتي تاريخ کان اڳ واري زماني جون ٻه مکيه واٽون گڏجن ٿيون. انهن مان هڪ شاهراهه بڊي ۽ لڪي جبل جي وچ مان جهانگارن کان ڏکڻ طرف ڪرچات ۽ ٿاڻي بولا خان کان ٿيندي اڳتي ٿي وڃي، ٻي واٽ سيوهڻ ۽ جهانگرن وٽان ٿيندي ڪائي ۽ نئنگ وٽان لنگهي، لاهوت ۽ خضدار وٽان ٿيندي ايران طرف ٿي وڃي.*

== *ترقياتي رٿائون* ==

*سنڌ جي اڳوڻي وڏي وزير عبدالله شاهه جي دور ۾، بڊي جبل تائين باقاعده هڪ روڊ پهچايو ويو، جنهن بعد اتي وڏي پئماني تي عمارتون به ٺاهيون ويون هيون، محترمه سسئي پليجو جڏهن 2008ع جي چونڊن کان پوءِ اپريل 2008ع ۾ صوبائي وزير ثقافت ۽ سياحت بڻجي ته هن ”گورک هل ڊيولپمينٽ اٿارٽي“ ٺهرائي محترم عبدالقادر منگيءَ کي ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪرايو ۽ گورک هل جي ترقيءَ سان گڏ بڊي جبل تي قائم سياحتي رٿائن کي هٿ ۾ کنيو. ڪجهه وقت اڳ ثقافت کاتو ۽ سياحت کاتو ڌار ڪيا ويا ھئا ۽ بڊي ۽ گورک جبلن جون سياحتي رٿون سياحت کاتي جي ان وقت جي وزير شازيه عطا مري جي ترجيح هيٺ ھيون.*

== *حوالا'' ==

زمرو:سنڌ جي جاگرافي
بڊوکو

**''بڊوکو** آبي گاهه جو هڪ قسم، جيڪو پاڻيءَ اندر ڦٽندو آهي ۽ ڀَلَ تي ٻاهر به نڪري ايندو آهي. ٻين گاهن سان گڏي چوپائي مال کي کارائبو آهي. هن گاهه کي مڇي کائيندي آهي. ”بڊوکي“ گاهه جي ڏانڊين ۾ ڄمونءَ جهڙا پن ٿيندا آهن، جيڪي ڳاڙهسري رنگ جا ٿين ٿا. هي ڪن گاهن جيان ٻيڙي هلائڻ وقت ونجهن ۾ ڦاسي پوندو آهي. درياءُ جو پاڻي گاهه جي مٿان لٽ ڇڏيندو آهي ته پوءِ گاهن جا پن لڙاٽجي ويندا آهن ۽ مڇيون انهن کي چمنديون آهن. پاڻيءَ جا گاهه پاڻيءَ اندر سُڪندا نه آهن، پر هميشه ساوا رهندا آهن.*

== *حوالا'' ==

زمرو:گاھ جا قسم
ٽيرف

ٻاهران آيل مال جي مٿان لاڳو ڪيل ٽيڪس کي ٽيرف (Tariff) چئبو آهي، اهو ٽيڪس رياستن طرفان آمدنيءَ ۾ واڌاري لاءِ ڪارگر آهي. ڪيتريون رياستون پنهنجي معاشي ڍانچي جي واڌاري ۽ بحاليءَ لاءِ ٽيرف ۾ واڌ ڪنديون آهن. آمريڪا سميت ڪيترا سگهارا مُلڪ ٽيرف کي پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ جي جوڙجڪ ۾ هڪ اهم مُحرڪ طور استعمال ڪندا آهن. 1947ع ۾ گئٽ (GATT) جو عهدنامو هن ڏس ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي گهڻي قدر درآمد ٿيل وکرن تي لڳندو آهي. ٽيرف جا مُختلف قسم آهن. جن مان وکر جي ڪٿيل قيمت، خاص انگ َ جي رقم، روينيو، جهل ڪيل وکرن، مقامي صنعتي تحفظ، ماحولياتي ڀلائيءَ ۽ جوابي قدم طور تي لڳايل ٽيڪس اهم آهن.

## حوالا

زمرو:واپار
زمرو:ڪاروپار
زمرو:معيشت
سرمائيداري نظام ۽ معاشي گهوٽالو

دنيا هن وقت وڏي مالياتي گهوٽالي جو شڪار آهي، ان جو بنيادي ڪارڻ سرمائيداريءَ جو عروج آهي، سرمائيداري سماج جڏهن گهڻو مضبوط ٿي ويندو آهي ته ان ۾ سوين بيماريون پيدا ٿيڻ شروع ٿينديون آهن، جنھن ۾ سماج مالياتي بحران کان وٺي ثقافتي، اخلاقي، سماجي توڙي قومي حوالي سان ڦاسي پوندو آهي، هونئن ته جاگيرداري سماج جي ڀيٽ ۾ سرمائيداري سماج پنھنجي جوهر ۾ وڌيڪ ترقي پسند آهي، ڇاڪاڻ ته جاگيرداري سماج ۾ مرڪزيت (Centralization) قومي منڊي نه هئڻ سبب نه ٺهي سگهندي آهي ۽ سماج کي گڏ ٿيڻ جو وجهه نه ملندو آهي. پر جڏهن سماج جاگيرداريءَ مان سرمائيداري ۾ داخل ٿيندو آهي ته ان جي ترقيءَ جي رفتار تيز ٿي ويندي آهي، قومي منڊي ٺهڻ سان ماڻهوءَ جي وچ ۾ گڏيل سوچ (Collective Thinking) پڻ جنم وٺندي آهي، ماڻهوءَ جا پيداواري ذريعا، پيداوري اوزار توڙي پيداواري رشتا به تبديل ٿي ويندا آهن. اهو ئي سبب آهي جو جاگيرداري سماج پنھنجي جياپي خاطر سرمائيداري سان ٽڪراءِ جي شڪل پڻ اختيار ڪندو آهي. پر جاگيرداري پنھنجي جوهر ۾ سرمائيداري سان ٽڪر جي حالت ۾ جاگيرداري جي شڪست لازمي امر بڻجي ويندي آهي. پر جڏهن سرمائيداري سماج ۾ انسان داخل ٿيندو آهي ته ان کان به اڳتي وڃڻ لاءِ انسان جي اندر بي چيني پيدا ٿيندي آهي. سرمائيداري نظام جو بنياد صنعتي پيداوار ۽ ان جي کپت ۽ ورهاست تي مشتمل هوندو آهي، جنھن مان سرمائيدار دولت ميڙيندا رهندا آهن ۽ نتيجي ۾ دولت ڪجهه هٿن ۾ گڏ ٿيندي ويندي آهي. سرمائيداري نظام جي هلندڙ ٽرڪل ڊائون معيشت جو هي فارمولو آهي ته پورهيت طبقو ايترو ته گهڻو ڪمائي جو سرمائيدارن جون تجوڙيون ڀرجي وڃن ۽ ڇلڪي پون جو اهي بچيل پئسا پورهيت طبقي کي ملندا، نتيجي طور تي پورهيت طبقو غربت جي هيٺين لڪير کان به گذري ويندو ۽ امير کان امير ترين ٿيندو ويندو آهي، آخرڪار بحران جنم وٺندا آهن، جنھن جي خطرناڪ شڪل 18 آڪٽوبر 2008ع تي سڄي دنيا ڏسي چڪي آهي.

هي پھريون دفعو ناهي جو دنيا مالياتي بحران جي ور چڙهي آهي، پر ان کان اڳ به 1929ع ۾ وڏو بحران (Great Depression) آئي هئي. فرق ڇا هو جو شيون تڏهن سستيون هيون. پر انھن کي ڪو خريد ڪرڻ وارو ڪونه هو. ڇو ته ان وقت عوام وٽ ايترو به پئسو ڪو نه هو، هاڻي ٽيڪنالاجي جي ترقي سبب واڌو پيداوار جي ڪارڻ شيون تمام گهڻيون ٿي ويون آهن پر ماڻهن جي قوت خريد گهٽجي ويئي آهي. ماڻهن ۾ قوت خريد پيدا ڪرڻ لاءِ قرض ڏيڻ جو وسيلو پيدا ڪيو ويو، يعني سرمائيداري هڪ بحران کي ختم ڪرڻ لاءِ سؤ ٻين بحرانن کي جنم ڏيندي آهي، قرض ڏيڻ واري روايت کي عام ماڻهن جي ضرورت بڻايو ويو آهي. خود آمريڪا جي اندر کپت جو اڀار (Consumer Boom) اوڌر (Credit) وسيلي پيدا ڪيو ويو آهي، قرضن ۾ مختلف ڪيٽيگريز ٺاهيون ويون آهن. جنھن ۾ پھريائين وڏي اهميت وارا ڪسٽمر (Prince Customer) جن کي قرض وٺڻ ۽ واپس ڪرڻ جي تمام سگهه موجود هوندي آهي. جڏهن ته ٻيا (Sub Prince Customers) گهٽ اهميت وارا ڪسٽمر جن کي قرض واپس ڪرڻ جي سگهه مڙيو ئي گهٽ هوندي آهي. قرض واپس نه ڪرڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، ان جي وياج جو اگهه وڌيڪ هوندو آهي، نتيجي ۾ قرض وسيلي عوامي ۾ قوت خريد ته پيدا ڪئي ويندي آهي پر اها به گهڻو وقت جٽاءُ نه ڪري سگهندي آهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماج
زمرو:اقتصاديات
ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي

دادي **ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي**  (Leelaawati Tulsi Das Hirchandanni) جو جنم 20 ڊسمبر 1917ع تي سنڌ جي شهر حيدرآباد ۾ ٿيو. سندس پتا جو نالو، هوتچند واڌواڻي هو.

## سوانح
هن جي هڪڙي ڀيڻ ديوي ڪماري، ڇهه ڀائر آهن. جن منجهان سهجرام واڌواڻي، اُهو ته مشهور ميوزڪ ڊائريڪٽر ٿيو ۽ مشهور موسيقارن سي ارجن ۽ بلوسي رائي جو پڳ مٽ يار هو. ٻيو ايڊووڪيٽ تيرٿ داس,ماهر قانوندان، شاهه لطيف شناس، جنهن تصوف تي ڪيترائي انگريزيءَ ۾ مضمون لکيا.
داديءَ جو  ڀاءُ واڌواڻي تيرٿ داس مشهور شخص هو ۽ هوتچند مولچند گربخشاڻي وارا سندن پڦيءَ جا پٽ هئا. هن سڄي خاندان کي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان وڏي عقيدت آهي. دادي راڳ جي ڄاڻو، شاهه جي شيدائي ۽ رسالي جي پارکو آهي. هوءَ شاهه صاحب جون ڪافيون ۽ بيت اُڪير سان ڳائيندي آهي، 

ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي 1951ع ۾ بي ٽي ڪئي، 1968ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪئي. 1958ع ڌاري پاڻ ڊپٽي انسپيڪٽر اسڪول مقرر ٿي، گڏ ميران هاءِ اسڪول جي هيڊ مسٽريس پڻ ۽ ان کان اڳ ميرپور خاص جي هڪ هاءِ اسڪول ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. انسپيڪٽريس آف اسڪولس جو عهدو ماڻيو. 1972ع ۾ ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسر مقرر ٿي.

35 ورهين جي پخته ڄمار ۾، ليلا وتي جو وهانءُ سينٽرل جيل حيدرآباد جي ڊاڪٽر تلسي داس هرچنداڻي سان ٿيو.  اولاد ۾ رڳو هڪ ئي پُٽ ڄڻيو، پرديپ ڪمار.  جيڪو  ”دادي ڪلينڪ“ هلائي ٿو.

کيس مرحوم عثمان علي انصاري ريڊيو تي آندو، 1952ع کان هن ريڊيو ڪراچي تان ڳائڻ جا پروگرام ڪيا ۽ داديءَ سنڌ جي ڪيترين ئي نينگرين کي پنهنجو فن منتقل ڪيو آهي، جن ۾ روبينا قريشي ۽ جيجي زرينه بلوچ جا نالا اهم آهن، 
1975ع ڌاري ريٽائرمينٽ کانپوءِ آپا شمس عباسيءَ سان گڏجي، سنڌ جي ٻهراڙين ۾ سوين ڪميونٽي سينٽر قائم ڪيا، جتي نياڻين جي پڙهائي ۽ ان جي واڌاري لاءِ ڪئين دلچسپ پروگرام ترتيب ڏنا. 1985ع تائين اقليت جي حوالي سان پنهنجي ڪميونٽيءَ جي نمائندي طور به هن ڪم ڪيو. جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، علامه آءِ آءِ قاضي، مرزا قليچ بيگ، شاهه جو شارح غلام محمد شهواڻي، پروفيسر دادا منگها رام ملڪاڻي کي هن پنهني اکين سان ڏٺو. محفلن ۾ انهن سان گڏ اُٿي ويٺي ۽ کين پنهنجا راڳ ٻڌايا ۽ وندرايو.

سندن خدمتون سنڌ جي نياڻين جي تعليم ۽ تربيت جي سلسلي ۾ اهم آهن. دادي ليلا جي دور ۾ عورتن جي تعليم ايتري عام ڪونه هئي. هن مشهور ڪندن مل گرلس اسڪول مان پڙهيو. عامل خاندان جي ديوانن مان آشا/ غلام فاطمه شيخياڻي (اسلام قبول ڪرڻ کانپوءِ جو نالو) ساڳئي اسڪول مان پڙهندڙ هئي ۽ پوءِ ڊاڪٽر شمس عباسي ۽ پوپٽي هيراننداڻي پڻ ساڳئي اسڪول مان پڙهيون هيون. انهيءَ اسڪول جون ماسترياڻيون داديءَ چواڻي ته Oxford جون پڙهيل هيون. دادي ليلا ميوزڪ جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي ۽ بي اي ۽ ايم اي (سنڌي) فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين. اپوا، ريڊ ڪراس، روٽري ڪلب، لئميڪ ۽ ٻين ادارن ذريعي هن ڪيترائي سماجي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا آهن. هوءَ سماج سڌارڪ ۽ تعليمي ماهر ۽ فنڪار جي حيثيت ۾ سڃاتي وڃي ٿي. ٽريننگ ڪاليج فار وومين جي پرنسپال کان سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر (ٽي سال) ٿيڻ تائين پاڻ ڪيترن ئي ادارن جي سربراهي سنڀالي، سندس خدمتن جي عيوض هند توڙي سنڌ مان کيس ايوارڊن ۽ انعامن سان نوازيو ويو آهي. ڪجهه سال اڳ کيس صدارتي ايوارڊ به مليو. اڄ سئو سالن جي ڄمار جي هوندي به دادي ليلا پنهنجي جنم ڀوميءَ سنڌ ۽ سنڌين جي خدمت کي افضل ڄاتو آهي. 

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:سنڌي شخصيتون
براديا

**''براديا** لسٻيلي ۾ مسلمانن جو هڪ قبيلو. هيءُ قبيلو لياري (لس ٻيلي) علائقي ۾ ريلون ۽ ڪاٺ واري ٺپي وغيره ايراضين ۾ آباد آهي. ’براديا‘ شيخن جا ڀائر آهن. هن قبيلي مان ’مڱيو براديو‘ لس ٻيلي جو شاعر ٿي گذريو آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:بلوچ ذاتيون
براري

***براري'''، ماروا ٺاٺ جي سمپورن [[راڳڻي]]، جنهن جي آروهي امروهي سمپورن آهي. هن راڳڻي کي جهولائڻ ضروري آهي. ڪجهه ماروا جي صورت نظر اچي ٿي، پر ماروا کاڍو آهي ۽ ان ۾ پنچم ورج آهي، هن ۾ ايئن ڪو نه آهي. براري ۾ مڌم دربل آهي. ان لاءِ گنڌار ۽ پنچم جي سنگت رهي ٿي. سوم ناٿ پنڊت براري کي سمپورن سڏيندي پوربي ٺاٺ ۾ رکيو آهي، رکب ۽ کرج وادي سموادي سُر ڏيکاريا اٿس. گرنٿن ۾ براريءَ جا ڪافي قسم ڄاڻايل آهن، پر رواج ۾ ڪو نه آهن. ڪن جا نالا ڏجن ٿا. شڌ براري 2 ڪنتل براري، 3. درونيڙي براري، 4 سفيدوي براري، 5 اُسپرا براري 6 هت براري، 7 هر تاب براري وغيره. سنڌي سنگيت پاريجات ۾ هنن راڳڻين جون چالون ۽ لڇڻ ڏنل آهن. پر ڳائجن نٿيون.''

***ھن راڳڻي جو خاص سرگم***: ''”گي را گي مي راگي را سا پا مي ڌي مي گي را گي را سا“ آهي.''<br />
***هن جي آروهي***: ''”سا را گي مي پا مي ڌي سا“ ۽''<br />
***امروهي**'': ''”سا ني ڌي پا مي گي را سا“'' آهي، جڏهن ته وادي سُر گنڌار ۽ سموادي سُر ڌيوت آهي.''

== ''مھل'' ==

''هي راڳڻي شام جي وقت ڳائبي آهي. (**نوٽ*': راڳ ساگر ۾ هن راڳڻيءَ جو ذڪر ماروا ٺاٺ جي زمري ۾ ٿيل ڪو نه آهي.)*

## ''حوالا''

زمرو:ھندستاني راڳڻيون
عرب معاشي ترقياتي ابُو ظهبي فنڊ

**عرب معاشي ترقياتي ابُو ظهبي فنڊ** يا ابُو ڌابي فنڊ فار عرب ايڪنامڪ ڊيولپمينٽ (Abu Dhabi Fund for Arab Economic Development, ADAFAED) ابوظهبي جي حڪومت طرفان قائم ڪيل فنڊ، جيڪو آفريقا ، عرب ۽ ايشيا جي اُسرندڙ ملڪن ۾ سيڙپڪاريءَ ۽ رعايتي قرضن جي ذريعي انهن ملڪن جي اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ کي هٿي وٺرائي ٿو. انهيءَ سلسلي ۾ خانگي ادارن ۽ حڪومتن کي امداد ۽ ڏيتي ليتيءَ جي مُوڙيءَ (Equity) لاءِ گهربل رقم ڏني وڃي ٿي. اهو فنڊ جولاءِ 1971ع ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن ته انهيءَ فنڊ سيپٽمبر 1974ع کان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. هن مهل تائين ADAFAED طرفان 50 ملڪن جي سهائتا ڪئي وئي آهي . انهيءَ اداري جو مرڪز ابوظهبي ۾ آهي. تازو ئي فنڊ طرفان سُوڊان ۾ 70000 ايڪڙ زرعي زمين وٺي ڪري، اُتي مرچن، مڪئي ۽ جانورن جي چاري جا فصل اپائڻ جون رٿائون تيار ڪيون ويون آهن.

## حوالا

زمرو:اقتصاديات
زمرو:معيشت
زمرو:اقتصادي ترقي
زمرو:معاشي ترقي
ارتقائي عالمي سياست

**ارتقائي عالمي سياست** (Evolutionary World Politics) بين الاقوامي لاڳاپن جي هڪ اڀياسي شاخ آهي، جيڪا ماضيءَ ۾ دنيا ۾ ٿيل جوڙجڪي تبديلين (Structural Changes) بابت ڳڻ ڳوت ڪندي ڪجهہ سوالن کي جنم ڏئي ٿي. هي موضوع بنيادي طور ان اصول تي بيٺل آهي، تہ عالمي سطح تي ايندڙ هر سياسي تبديلي دنيا جي ارتقائي سلسلي جو هڪ حصو آهي، جنھن کي حياتياتي جبريت (Biological Determinism) بدران، سکڻ ۽ چونڊڻ وارين حسي صلاحيتن ۽ ”ارتقائي نظريي“ جي اصول ذريعي سمجهي سگهجي ٿو. هن اصول جا عملي اظھار بين الاقوامي تعلقات ۾ ”حقيقت پسند“ ۽ ”آزاد خيال“ نظرين جي صورت ۾ ڏسي سگهجن ٿا. جڏهن تہ بنيادي خاصيتون بين الاقوامي سياست جي ڊگهي پس منظر تي نگاھ رکڻ، عالمي منظر نامي ۾ وڏي پئماني تي ايندڙ تبديلين کي سمجهڻ ۽ عالمي معيشيت ۽ جمھوريت جي ڏاڪي بہ ڏاڪي ارتقائي مرحلن منجهان گذرڻ وارين صورتحالن ذريعي نظر اچي سگهن ٿيون.

## حوالا

زمرو:عالمي سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سياست