خان بھادر خدا بخش

**سر خان بهادر خدا بخش** او آءِ اي ايف آر اي ايس (2 آگسٽ 1842 – 3 آگسٽ 1908) هڪ ڀارتي وڪيل، جج، فلسفي، عالم ۽ مؤرخ هو، جيڪو پٽنا، بھار سان تعلق رکندڙ هو. هو خدا بخش اورينٽل لائبريري جو باني هو ۽ 1895ع کان 1898ع تائين نظامِ حيدرآباد جي اعليٰ عدالت جو چيف جسٽس رهيو. خدا بخش ادب ۽ تاريخ ۾ پنهنجي خدمتن سبب اسلامي دنيا ۾ وڏي وراثت ڇڏي.

## شروعاتي زندگي

خدا بخش هڪ معزز اشرافي ڀارتي مسلمان خاندان ۾ پٽنا ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي والد سر محمد بخش جي نگراني هيٺ پرورش حاصل ڪئي، جيڪو پٽنا شهر جو نامور وڪيل ۽ زميندار هو. سندس خاندان علمي حيثيت ۾ نمايان هو ۽ سندس هڪ پري وارو ابن ڏاڏو قاضي حبيب الله فتاويٰ عالمگيري جي تدوين ۾ حصو ورتو هو.
بخش خاندان کي مغل شهنشاهن طرفان سرڪاري رڪارڊ سنڀالڻ جي ذميواري ڏني وئي هئي ۽ هو مغل سلطنت ۾ روزمره جي سرگرمين کي قلمبند ڪندا هئا.
سندس والد محمد بخش بانڪي پور ۾ وڪالت ڪندو هو. کيس فارسي ۽ عربي ادب سان گهڻو لڳاءُ هو، تنهن ڪري هن 1200 قلمي نسخن جو وڏو مجموعو گڏ ڪيو، جنهن ۾ خدا بخش بعد ۾ وڌيڪ اضافو ڪيو.
خدا بخش پنهنجي تعليم ڪلڪتا ۾ پنهنجي والد جي دوست خان بهادر نواب امير علي جي نگراني ۾ حاصل ڪئي، جيڪو ڪلڪتا جي صدر ديواني عدالت ۾ وڪيل هو. پر سندس والد جي بيماري سبب کيس واپس بانڪي پور گهرايو ويو ۽ پنهنجي خاندان جي مالي مدد لاءِ کيس ڪم شروع ڪرڻو پيو.

## ڪيريئر

هن 1868ع ۾ *پيشڪار* طور پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي. بعد ۾ 1880ع ۾ هو پٽنا جو سرڪاري وڪيل بڻيو. انهيءَ ئي عرصي ۾ سندس والد سخت بيمار ٿي پيو. پنهنجي آخري گهڙين ۾ هن پنهنجي پٽ کي وصيت ڪئي ته هو هڪ عوامي لائبريري قائم ڪري. هن پنهنجي والد کان 1,400 قلمي نسخا ورثي ۾ حاصل ڪيا ۽ 1891ع ۾ لائبريري کي عوام لاءِ کوليو، جنهن جي مجموعي کي وڌائي 4,000 قلمي نسخن ۽ 80,000 ڪتابن تائين پهچايو. هو لائبريري جو پهريون ڊائريڪٽر بڻيو ۽ پنهنجي وفات تائين انهيءَ عهدي تي رهيو، سواءِ 1895ع کان 1898ع تائين هڪ مختصر عرصي جي، جڏهن هو چيف جسٽس طور اعليٰ عدالت حيدرآباد رياست ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.
هن کي اڳوڻي ڀارت جو گورنر جنرل جارج رابنسن جي دور ۾ پٽنا ميونسپل ڪارپوريشن جو پهريون اعزازي وائس چيئرمين مقرر ڪيو ويو.
خدا بخش پنهنجي وڪالت جي دوران الله آباد هاءِ ڪورٽ ۾ جج جي حيثيت سان ڪم ڪندي سچيدانند سنها سان ملاقات ڪئي. هن 1894ع کان 1898ع تائين لائبريري هلائڻ جي ذميواري پنهنجي شاگرد ڊاڪٽر سچيدانند سنها حوالي ڪئي، جتي هن کيس رهنمائي پڻ فراهم ڪئي.
خدا بخش جو پٽ سر صلاح الدين بخش بعد ۾ سنها سان ويجهو دوست بڻيو ۽ گڏجي هنن سنها لائبريري جي قيام ۾ ڪم ڪيو.
خدا بخش شبلي نعماني ۽ سر سيد احمد خان جو پڻ وڏو دوست هو، جن سان گڏجي هن برطانوي هند جي تعليمي نظام ۾ ڪيترين ئي سڌارن جي شروعات ڪئي.

## اورينٽل پبلڪ لائبريري جو قيام

سر خدا بخش پنهنجي والد محمد بخش کان نجي لائبريري ورثي ۾ حاصل ڪئي ۽ 1876ع ۾ سندس وفات وقت واعدو ڪيو ته هو لائبريري کي عوام لاءِ کوليندو. هن محمد مڪي کي 50 رپيا ماهوار پگهار تي ڪتابن ۽ قلمي نسخن جي حصول لاءِ مقرر ڪيو. 1890ع ۾ بخش 80,000 رپين جي لاڳت سان ٻه ماڙ لائبريري عمارت تعمير ڪرائي، جنهن جو افتتاح 1891ع ۾ اڳوڻي بنگال جو ليفٽيننٽ گورنر سر چارلس ايلٽ ڪيو. هن 14 جنوري 1891ع تي پنهنجا قلمي نسخا ۽ ڪتاب عوام کي نذر ڪيا.
برطانوي ميوزيم جي نمائندن هن وٽ سندس مجموعو خريد ڪرڻ جي پرڪشش آڇ ڪئي، پر هن انڪار ڪيو. هن ايڊنبرگ، انگلينڊ ۾ مقيم مستشرق وي سي اسڪاٽ او ڪنر کي ٻڌايو:  
"مان غريب ماڻهو آهيان ۽ جيڪا رقم هنن آڇ ڪئي هئي اها شاهي دولت هئي، پر ڇا مان ان شيءِ کي پئسن لاءِ ڇڏي سگهان ٿو جنهن لاءِ مون ۽ منهنجي والد پنهنجي زندگيون وقف ڪيون آهن؟"  
"نه"، هن چيو، "هي مجموعو پٽنا لاءِ آهي ۽ اهو تحفو پٽنا جي عوام جي قدمن ۾ پيش ڪيو ويندو." 
26 ڊسمبر 1969ع تي هن لائبريري کي پارليامينٽ جي هڪ قانون تحت قومي اهميت جي اداري جو درجو ڏنو ويو.

## وفات

خدا بخش انتهائي سادو ۽ بلند ويزن وارو شخص هو. هو 3 آگسٽ 1908ع تي وفات ڪري ويو ۽ لائبريري جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.

## وراثت ۽ اعزاز

سر خدا بخش کي 1881ع ۾ "خان بهادر" جو خطاب ڏنو ويو. 1903ع ۾ کيس آرڊر آف دي انڊين ايمپائر سان نوازيو ويو. هو رائل ايشياٽڪ سوسائٽي آف گريٽ برٽن اينڊ آئرلينڊ جو ميمبر پڻ رهيو.
1992ع ۾ سندس اعزاز ۾ "خدا بخش انعام" قائم ڪيو ويو، جيڪو انهن عالمن کي ڏنو ويندو آهي جيڪي لائبريري جي خاص ميدانن ۾ سڄي زندگيءَ جي خدمتن لاءِ نمايان ڪارڪردگي ڏيکارين ٿا.
مھاتما گانڌي خدا بخش جي وراثت بابت چيو:  
"مون هن خوبصورت لائبريري بابت نَو سال اڳ ٻڌو هو ۽ تڏهن کان ان کي ڏسڻ جي خواهش رکي هئم. هتي ناياب ڪتابن جي بي بها خزاني کي ڏسي مون کي وڏي خوشي ٿي. مان هن لائبريري جي عظيم باني کي خراج تحسين پيش ڪريان ٿو، جنهن پنهنجي هر پيسو خرچ ڪري هي املهه خزانو ڀارت کي ڏنو."
مورخ جادوناٿ سرڪار خدا بخش کي ٿامس بوڊلي جي حوالي سان "ڀارتي بوڊلي" سڏيو، جيڪو بوڊليئن لائبريري جو باني هو.

## حوالا

## ٻاهرين ڳنڍڻيون
* خدا بخش اورينٽل لائبريري جي سرڪاري ويب سائيٽ 
* ثقافت واري وزارت، ڀارت حڪومت جو سرڪاري صفحو خدا بخش اورينٽل لائبريري لاءِ

زمرو:برطانوي هند جا مؤرخ
زمرو:برطانوي هند جا وڪيل
زمرو:ڀارتي انسان دوست
زمرو:ڀارتي نائٽ
زمرو:ڀارت جا مؤرخ
زمرو:حيدرآباد جا چيف جسٽس
زمرو:خان بهادر
زمرو:1842ع جون پيدائشون
زمرو:1908ع جون فوتگيون
زمرو:1842 ڄمڻا
زمرو:1908 وفاتون