بيت الحڪمت

**بيت الحڪمت** ( )، جنهن کي **بغداد جي عظيم لائبريري** به چيو ويندو آهي، عباسي خلافت جي دور ۾ بغداد ۾ قائم هڪ وڏي علمي اڪيڊمي ۽ فڪري مرڪز طور مشهور هو. مشهور روايتن موجب اهو اسلامي سونھري دور دوران دنيا جي وڏين عوامي لائبريرين مان هڪ هو.

ان جي قيام بابت مختلف روايتون ملن ٿيون: ڪن موجب اهو پنجين عباسي خليفي هارون الرشيد () جي دور ۾ اٺين صدي جي آخر ۾ ڪتابن جي مجموعي لاءِ لائبريري طور قائم ٿيو، جڏهن ته ڪجهه روايتن مطابق ٻئي عباسي خليفي منصور () جي ذاتي ڪتابن جي مجموعي مان ان جي بنياد وڌي، جنهن ۾ عربي ٻوليءَ جا نادر ڪتاب محفوظ ڪيا ويندا هئا. ستين عباسي خليفي مامون () جي دور ۾ ان کي هڪ عوامي علمي اڪيڊمي ۽ لائبريري جي صورت ڏني وئي.

1258ع ۾ منگولن جي بغداد تي حملي دوران اهو ادارو تباهه ٿي ويو. بيت الحڪمت بابت بنيادي تاريخي ماخذ اٺين صدي جي آخر کان وٺي تيرهين صدي تائين جا آهن، جن مان اهم حوالو ابن نديم (وفات 995ع) جي ڪتاب *الفهرست* ۾ ملي ٿو.

تازن تحقيقن موجب ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته عباسي دور جو بيت الحڪمت هڪ وڏي علمي يونيورسٽي يا منظم اداري طور بيان ٿيڻ شايد بعد جي دور ۾ پيدا ٿيل تصور آهي، جيڪو اوڻويهين ۽ ويهين صدي جي شروعات ۾ مغربي مستشرقن جي تحريرن وسيلي مشهور ٿيو. بعد ۾ وڌيڪ تحقيق سان ان تصور تي ٻيهر نظرثاني ڪئي وئي.

## پسمنظر

عباسي دور جي خليفي مامون پنھنجي خلافت جي دوران 830 صدي ڌاري بغداد ۾ **دارالحڪما**، قائم ڪرايو  هو . جيڪو اسلامي دنيا ۾ تعليم ۽ تربيت جو پھريون اهم ادارو هو . هي اهڙو ادارو هو ، جنھن ۾ ترجمي گاھ، لئبريري، ۽ تجربي گاھ جو پورو پورو بندوبست ٿيل هو. هن اداري کي اڪيڊمي جو درجو حاصل هو، هن اداري ۾ يونيورسٽي سطح تي مختلف موزون سائنسي مضمون پڙهيا ويندا هئا، پڙهائڻ واسطي ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان لائق استاد رکيا ويندا هئا. مامون الرشيد جنھن کي علم جو سرپرست بہ چيو وڃي ٿو ، تنھن بغداد، بصره،  ڪوفي، ۽ بخارا ۾ عاليشان تعليمي ادارا ٺھرايا هئا . مولانا شبلي نعماني مطابق مامون رشيد خراسان ۾ ھڪ وڏو ڪاليج قائم ڪرايو هو، جتي پڙهائڻ لاء ملڪ مان لائق استاد کي مقرر ڪيو ويو هو.

خليفي متوڪل پنھنجي سوٽ مامون الرشيد جي نقش قدم تي هلندي مختلف تعليمي ادارا قائم  ڪرايا ، خليفي حاڪم 955 صدي ۾ قاهره ۾ بيت الحڪما جھڙو ادارو تعمير  ڪرايو، جنهن کي دربار حڪما جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو . هن اداري ۾ ھڪ لئبريري، ترجمي ۽ تجربيگاھ کان سواء ھڪ ميڊيڪل ڪاليج بہ قائم ٿيل هو، هن اداري سان لڳو لڳ هڪ وڏي هاسٽل بہ تعمير ڪرائي وئي هئي.

### يوناني–عربي ترجمي جي تحريڪ
بيت الحڪمت عباسي دور ۾ جاري وڏي يوناني-عربي ترجمي جي تحريڪ جو هڪ حصو هو، جنهن دوران يوناني ۽ سرياني ٻولين مان ڪتاب عربي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا. بهرحال امڪان اهو گهٽ آهي ته ترجمي جو سڄو ڪم صرف بيت الحڪمت ۾ ٿيندو هو، ڇو ته اهڙيون علمي سرگرميون ان جي قيام کان اڳ ئي قاهره ۽ دمشق جهڙن شهرن ۾ پڻ جاري هيون.

هن ترجمي جي تحريڪ اسلامي دنيا ۾ نئين علمي تحقيق کي تيز ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمن کي يوناني، فارسي ۽ هندي ماخذن تائين رسائي حاصل ٿي وئي. رياضي، فلڪيات، فلسفي ۽ طب جي علمن ۾ تيزي سان ترقي ٿي، جنهن کي بعد ۾ عربي سائنس جي بنياد قرار ڏنو ويو، ۽ ان سبب وڌيڪ ترجمن جي ضرورت به پيدا ٿي.

### عالمن جي آمد
بيت الحڪمت جي قيام ۾ هڪ اهم عنصر اهو به هو ته اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان عرب، فارسي ۽ ٻين قومن جا عالم مسلسل بغداد ايندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو شهر عباسي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ هو.
اٺين صدي کان تيرهين صدي تائين ڪيترائي مشهور عالم بغداد ۾ علمي سرگرمين سان وابسته رهيا، جهڙوڪ جاحظ، ڪندي ۽ امام غزالي وغيره. انهن سڀني گڏجي بغداد ۾ هڪ زبردست علمي ماحول پيدا ڪيو، جنهن مان ڪيترائي اهم علمي ڪتاب وجود ۾ آيا، ڀلي باقاعده اڪيڊمي جي موجودگي بابت اختلاف هجي.

بيت الحڪمت سان لاڳاپيل عالمن جن علمن ۾ ڪم ڪيو انهن ۾ فلسفو، رياضيات، طب، فلڪيات ۽ نوريات جهڙا علم شامل هئا.
لائبريري جو ابتدائي نالو *خزانت الحڪمت* (يعني "دانائي جو خزانو") هو، جيڪو نادر ڪتابن ۽ شاعريءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ اها ئي ان اداري جي بنيادي ذميواري هئي جيستائين اهو تباهه نه ٿيو.
بيت الحڪمت ۾ ليکڪ، مترجم، عالم، ڪاتب ۽ ٻيا علمي ماڻهو روزانو گڏ ٿيندا هئا، جتي ترجمو، تصنيف، گفتگو، پڙهڻ ۽ بحث مباحثو ٿيندو هو.
هن اداري ۾ مختلف ٻولين مان ڪيترائي ڪتاب ۽ علمي دستاويز ترجمو ڪيا ويا، جيڪي فلسفي، سائنس ۽ ٻين علمي موضوعن سان لاڳاپيل هئا.

## تاريخ
### شروعات ۽ قيام

چوٿين کان ستين صديءَ تائين، عربي ٻولي ۾ علمي ڪم يا ته نئون شروع ڪيو ويو يا هلينستي دور کان جاري رکيو ويو. سکيا ۽ قديم دانائي جي منتقلي جا مرڪز اهڙن ادارن ۾ شامل هئا جهڙوڪ اسڪول آف نصيبين ۽ پوءِ اسڪول آف اديسا، ۽ مشهور اسپتال ۽ طبي گنديشاپور اڪيڊمي؛ لائبريرين ۾ اسڪندريه جي لائبريري ۽ قسطنطنيه جي شاهي لائبريري شامل هيون؛ ۽ ترجمي ۽ سکيا جا ٻيا مرڪز مرو، سالونيڪا، نيشابور ۽ مدائن ۾ ڪم ڪندا هئا، جيڪي اُن هنڌ جي ڏکڻ ۾ واقع هئا جتان پوءِ بغداد آباد ٿيو.

بنو اميه جي دور ۾ معاويه اول دمشق ۾ ڪتابن جو هڪ مجموعو گڏ ڪرڻ شروع ڪيو. پوءِ هن هڪ لائبريري قائم ڪئي جنهن کي "بيت الحڪمت" چيو ويو. طب، ڪيمياگري، طبعيات، رياضيات، نجوم ۽ ٻين علمن بابت يوناني، لاطيني ۽ فارسي ٻولين ۾ لکيل ڪتاب پڻ اُن وقت مسلمان عالمن گڏ ڪيا ۽ ترجمو ڪيا. اموين چينين کان ڪاغذ ٺاهڻ جون فنيون به اختيار ڪيون ۽ ڪيترن قديم علمي مرڪزن کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، ۽ عيسائي ۽ فارسي عالمن کي عربِي ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ نئون علم پيدا ڪرڻ لاءِ ملازم رکيو. اهي سڀئي اهڙا بنيادي عنصر هئا، جن سڌيءَ طرح عرب دنيا ۾ علمي رونق کي وڌايو.

750ع ۾ عباسي خاندان اسلامي سلطنت جي حڪمران خاندان طور اموين جي جاءِ ورتي، ۽ 762ع ۾ خليفي المنصور (حڪومت: 754–775) بغداد اڏايو ۽ دمشق بدران ان کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. بغداد جو هنڌ ۽ ڪثرتي آبادي ان کي هڪ پائدار واپاري ۽ علمي مرڪز لاءِ مثالي جاءِ بڻايو. عباسي خاندان تي فارسي اثر گهڻو هو، ۽ هن ساساني سلطنت جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون—انهن ۾ پرڏيهي ڪتابن جو ترجمو ڪرائڻ به شامل هو، فرق رڳو ايترو هو ته هاڻي متن عربِي ۾ ترجمو ٿيندا هئا. هن مقصد لاءِ المنصور هڪ شاهي لائبريري قائم ڪئي جيڪا ساساني شاهي لائبريري جي نموني تي هئي، ۽ اتي ڪم ڪندڙ دانشورن کي مالي ۽ سياسي سهڪار ڏنو. هن هند ۽ ٻين هنڌن مان عالمن جا وفد پڻ گهرايا ته جيئن هو نئين عباسي درٻار سان رياضيات ۽ فلڪيات جو پنهنجو علم ونڊين.

عباسي سلطنت ۾ ڪيترائي پرڏيهي ڪتاب يوناني، چيني، سنسڪرت، فارسي ۽ سرياني مان عربِي ۾ ترجمو ٿيا. ترجمي واري تحريڪ خليفي هارون الرشيد جي دور ۾ وڏي تيزي ورتي؛ هو پنهنجي اڳوڻي وانگر ذاتي طور علم ۽ شاعري ۾ دلچسپي رکندو هو. شروعات ۾ متن گهڻو ڪري طب، رياضيات ۽ فلڪيات سان لاڳاپيل هئا؛ پر پوءِ ٻيا علم، خاص ڪري فلسفو، به شامل ٿيا. الرشيد جي لائبريري، جيڪا بيت الحڪمت جي سڌي اڳواڻي ڪندڙ هئي، Bayt al-Hikma ۽ مؤرخ القفطي جي لفظن ۾ Khizanat Kutub al-Hikma ("دانائيءَ جي ڪتابن جو خزانو") به سڏبي هئي.

### المامون جي حڪومت
خليفي المامون (حڪومت: 813–833) جي سرپرستي هيٺ بيت الحڪمت ۽ عام طرح علمي سرگرمين لاءِ مالي مدد تمام گهڻي وڌي وئي. المأمون، پنهنجي پيءُ خليفي هارون الرشيد جي نگراني هيٺ، درٻار جي وڏي ديني عالم جي سامهون قرآن لفظ بلفظ ياد ڪيو. المأمون جون غلطيون فوراً درست ڪيون وينديون هيون. اصل متن ياد رکڻ، پوءِ مسجدن ۾ عام درس ڏيڻ، مسلمان شاعرن، سائنسدانن ۽ ليکڪن ۾ هڪ عام خوبي هئي. لڳي ٿو ته اها روايت المأمون جي ذهني صلاحيتن ۾ گهڻي پختي ٿي وئي هئي.

هن کي سائنس سان ايتري محبت هئي جو چوڻ ۾ ايندو آهي ته هو جنگي مالِ غنيمت طور به سائنسي ڪتابن کي ترجيح ڏيندو هو. وڌيڪ اهو به ته عباسي سماج پاڻ علم جي قيمت کي سمجهي ۽ ساراهڻ لڳو، ۽ واپارين ۽ فوج پاران به مدد ملي. عالمن ۽ مترجمن لاءِ روزگار حاصل ڪرڻ آسان هو، ۽ علمي زندگي سماج ۾ اعليٰ حيثيت جي نشاني هئي؛ سائنسي ڄاڻ کي ايترو قيمتي سمجهيو ويندو هو جو ڪتاب ۽ قديم متن ڪڏهن ڪڏهن دولت بدران جنگي مال طور وڌيڪ پسند ڪيا ويندا هئا. حقيقت ۾ بطليموس جي *[[مجسطي]]* کي المأمون عباسي رياست ۽ اوڀرندي رومي سلطنت جي وچ ۾ جنگ کان پوءِ صلح جي شرط طور گهرايو هو.

بيت الحڪمت رڳو اهڙو علمي مرڪز نه هو جيڪو عام سماج کان پري هجي. ان جا ماهر بغداد ۾ ڪيترن ئي ڪمن ۾ خدمتون سرانجام ڏيندا هئا. بيت الحڪمه جا عالم اڪثر وڏن تعميري منصوبن ۾ انجنيئر ۽ معمار به هوندا هئا، سرڪاري ڪئلينڊر صحيح رکندا هئا، ۽ سرڪاري ملازم به هوندا هئا. اهي گهڻو ڪري معالج ۽ صلاحڪار پڻ هوندا هئا.

المأمون پاڻ بيت الحڪمت جي روزاني زندگيءَ ۾ ذاتي طور شامل هوندو هو، باقاعدي عالمن وٽ ويندو هو ۽ سندن سرگرمين بابت پڇا ڳاڇا ڪندو هو. هو علمي بحثن ۾ شرڪت به ڪندو هو ۽ فيصلو به ڪندو هو. چيو وڃي ٿو ته علم جي تلاش سان سندس محبت جو هڪ سبب اهو خواب هو جيڪو هن ڏٺو. خواب ۾ کيس ارسطو مليو ۽ ٻنهي جي وچ ۾ "خير" بابت گفتگو ٿي. ارسطو کان متاثر ٿي المأمون *[[ڪلام]]* جي ماهرن ۾ باقاعدي بحثي مجلسون ۽ سيمينار ڪرائيندو هو؛ *ڪلام* فلسفيانه مناظري جو فن هو، جيڪو المأمون پنهنجي فارسي استاد جعفر کان سکيو هو. اهڙن مناظرن ۾ عالم پنهنجن بنيادي اسلامي عقيدن ۽ اصولن بابت کليل ۽ ذهني فضا ۾ بحث ڪندا هئا. هو اڪثر بيت الحڪمت جي دانشورن کي وڏي تحقيقي منصوبي لاءِ گڏ ڪندو هو ته جيئن پنهنجي ذهني تجسس کي تسڪين ڏئي سگهي. مثال طور، هن دنيا جو نقشو ٺاهڻ، *مجسطي* جي انگن جي تصديق ڪرڻ ۽ زمين جي حقيقي ماپ معلوم ڪرڻ جا ڪم ڪرائي (ڏسو بيت الحڪمت جي بنيادي سرگرمين وارو حصو). هن مصرشناسي کي به هٿي ڏني ۽ پاڻ الجیزه جا عظيم اہرام ۾ کوٽائين ۾ حصو ورتو. المأمون بغداد ۾ پهرين فلڪياتي رصدگاهون تعمير ڪرايون، ۽ هو اهو پهريون حڪمران هو جنهن عالمن ۽ سائنسدانن جي ٽولين تي ٻڌل وڏن تحقيقي منصوبن جي مالي مدد ڪئي ۽ انهن جي پيش رفت تي نظر رکي. هن معنيٰ ۾ هو "بگ سائنس" کي سرڪاري سرپرستي ڏيڻ وارو پهريون حڪمران هو.

پنهنجن اڳوڻن وانگر، المأمون بيت الحڪمه جي عالمن جا وفد پرڏيهه ۾ متن گڏ ڪرڻ لاءِ موڪليندو هو. حقيقت ۾، بيت الحڪمت جي هڪ ناظم کي انهيءَ مقصد لاءِ قسطنطنيه موڪليو ويو. ان وقت سهل بن هارون، جيڪو هڪ فارسي شاعر ۽ نجومي هو، بيت الحڪمت جو مکيه ڪتابدار هو. حنين بن اسحاق (809–873)، هڪ عرب چرچ آف دي ايسٽ عيسائي طبيب ۽ سائنسدان، سڀ کان وڌيڪ پيداواري مترجم هو، جنهن عربن لاءِ 116 ڪتاب تيار ڪيا. "شيخ المترجمين" جي حيثيت سان، کيس خليفي ترجمي جي ڪم جو نگران مقرر ڪيو. حنين بن اسحاق يوناني طبي ڪتابن جو سڄو ذخيرو ترجمو ڪيو، جنهن ۾ جالينوس ۽ بقراط جا مشهور متن به شامل هئا. صابئي ثابت بن قره (826–901) پڻ اپولونيوس، ارشميدس، اقلیدس ۽ بطليموس جا اهم ڪتاب ترجمو ڪيا. هن دور جا ترجما اڳوڻن ترجمن کان بهتر هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ نئين عباسي سائنسي روايت کي وڌيڪ بهتر ترجمن جي گهرج هئي، ۽ گهڻا ڀيرا ترجمي ٿيندڙ قديم متنن ۾ نوان خيال شامل ڪرڻ تي به زور ڏنو ويندو هو. نائين صديءَ جي پوئين اڌ تائين، المأمون جو بيت الحڪمت دنيا ۾ ڪتابن جو سڀ کان وڏو ذخيرو بڻجي چڪو هو ۽ وچئين دور ۾ ذهني سرگرمين جي سڀ کان وڏي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جتي سڀ کان تيز ذهن وارا عرب ۽ فارسي عالم گڏ ٿيندا هئا. بيت الحڪمه نيٺ سکيا جي هڪ مرڪز طور مشهور ٿيو، جيتوڻيڪ جديد معنيٰ وارا يونيورسٽي ادارا اڃا ان وقت وجود ۾ نه آيا هئا—علم اُستاد کان شاگرد ڏانهن سڌيءَ طرح منتقل ٿيندو هو، بغير ڪنهن ادارتي ڍانچي جي. مڪتب نائين صديءَ کان شهر ۾ ترقي ڪرڻ لڳا، ۽ يارهين صديءَ ۾ نظام الملڪ نظاميه بغداد قائم ڪئي، جيڪا عراق ۾ اعليٰ تعليم جي پهرين ادارن مان هڪ هئي.

### المتوڪل جي حڪومت
بيت الحڪمت المأمون جي جانشينن المعتصم (حڪومت: 833–842) ۽ سندس پٽ واثق (حڪومت: 842–847) جي دور ۾ به ترقي ڪندو رهيو، پر متوڪل (حڪومت: 847–861) جي دور ۾ ان ۾ خاص گهٽتائي آئي. جيتوڻيڪ مأمون، معتصم، ۽ الواثق معتزله فرقي جا پيروڪار هئا، جيڪو ذهني آزادي ۽ سائنسي تحقيق جي حمايت ڪندو هو، پر المتوڪل قرآن ۽ حديث جي وڌيڪ لفظي تشريح جو حامي هو. خليفي کي سائنس ۾ ڪا دلچسپي نه هئي ۽ هن عقليت کان منهن موڙي ڇڏيو، ڇو ته هو يوناني فلسفي جي پکڙجڻ کي اسلام مخالف سمجھندو هو.

### منگول فوج هٿان تباهي
13 فيبروري 1258ع تي منگول خلفائن جي شهر ۾ داخل ٿيا، ۽ مڪمل هڪ هفتي تائين ڦرلٽ ۽ تباهي هلندي رهي. خواجه محمد حبيب الله انصاري، هرات جو مشهور عالم، خليفي مستعصم جو صلاحڪار، ۽ سندس پٽ احمد، جيڪو بغداد جي گهوڙيسوار فوج جو سالار ۽ ابو ايوب انصاري جي نسل مان هو، پنهنجي سپاهين سان گڏ لائبريري بچائيندي منگولن جي ڦرلٽ ڪندڙ لشڪر هٿان مارجي ويو.

بغداد جي ٻين سڀني لائبريرين سان گڏ بيت الحڪمه به هلاڪو خان جي فوج هٿان بغداد جي گهيري دوران تباهه ڪيو ويو. بغداد جي لائبريرين جا ڪتاب ايتري وڏي تعداد ۾ درياھ دجلا ۾ اڇلايا ويا جو چوڻ ۾ آيو ته درياهه سندن مس سبب ڪارو ٿي ويو. گهيري بابت 16هين صديءَ جي هڪ تواريخ ۾ قُطب الدين نھروالي لکي ٿو ته: "فرات نديءَ ۾ ايترا ڪتاب اڇلايا ويا جو انهن جو هڪ پُل ٺهي ويو، جنهن تان هڪ گهوڙي سوار انسان گذري سگهي." مؤرخ مائيڪل بران موجب هي جملو ادبي مبالغي جو هڪ انداز هو، جيڪو بغداد جي گهيري سان منسوب ڪيو ويندو هو ۽ منگول بربريت کي وڌائي ڏيکارڻ لاءِ ڪم ايندو هو. نصير الدين طوسي لڳ ڀڳ 400,000 مخطوطا بچايا، جيڪي هن گهيري کان اڳ مراغه رصدگاهه ڏانهن منتقل ڪيا.
ڪيترائي ڪتاب ڦورو ماڻهن ٽُڪرا ٽُڪرا به ڪيا، جيئن انهن جي چمڙيءَ جا جلد جتيون ٺاهڻ لاءِ ڪم اچي سگهن.

## بنيادي سرگرميون

بيت الحڪمت ۾ سائنسدانن ۽ عالمن جي هڪ جماعت، هڪ ترجمي وارو شعبو، ۽ هڪ اهڙي لائبريري شامل هئي جيڪا صدين دوران عباسيَن حاصل ڪيل علم کي محفوظ رکندي هئي. هتي ڪيمياگريءَ جي تحقيق ۽ اڀياس به ڪيو ويندو هو، جنهن مان پوءِ جديد ڪيميا جي جوڙجڪ تيار ٿي. ان کان سواءِ، هن جو تعلق فلڪياتي مشاهدن ۽ ٻين وڏين تجربي وارين ڪوششن سان پڻ هو.
المأمون جي اداري بنديءَ هيٺ، اڪيڊميءَ يوناني فلسفي ۽ سائنس جي ڪمن جي نقل نويسيءَ کي هٿي ڏني. هن بازنطين مان اهڙن اهم متنن جا مخطوطا به لائبريريءَ ۾ گهرايا، جيڪي اسلامي ملڪن ۾ دستياب نه هئا.
بيت الحڪمت رڳو هڪ لائبريري نه هو، پر ان سان لاڳاپيل عالمن ۽ دانشورن وڏي پيماني تي اصل سائنسي ۽ فلسفيانه ڪم به پيدا ڪيو (جيتوڻيڪ لائبريريءَ جي تباهيءَ سبب انهن مان گهڻو ڪجهه ضايع ٿي ويو). ان سان مسلمان عالمن کي اهو موقعو مليو ته هو اڳين عالمن کان منتقل ٿيندڙ فلڪياتي معلومات جي تصديق ڪري سگهن.

### يونان، هندستان ۽ فارس مان ترجما
ترجمي جي تحريڪ ٻه صديون جاري رهي ۽ عربي سائنس جي سنهري دور ۾ سائنسي علم جي واڌ جو هڪ وڏو سبب بڻي. دنيا جي ٻين تهذيبن، جهڙوڪ يونان، هندستان ۽ فارس، مان خيال ۽ دانائي عربِي ۾ ترجمو ٿي، جنهن اسلامي سلطنت اندر وڌيڪ واڌارن کي جنم ڏنو. هن دور جو هڪ اهم مقصد هڪ اهڙي جامع لائبريري ٺاهڻ هو، جنهن ۾ هن تحريڪ ذريعي حاصل ٿيل سمورو علم گڏ هجي. رياضيات، طبعيات، فلڪيات، طب، ڪيميا، فلسفي ۽ انجنيئري جهڙن شعبن ۾ اڳڀرائي ٿي. ترجمي جي هن اثرائتي ڪاميابيءَ سلطنت جي عالمن آڏو قديم اوڀرِ قريب ۽ يوناني روايتن جي ابتدائي علم جو بي⁠پايان خزانو کولي ڇڏيو، جنهن فلسفي ۽ علمي روايت کان اڳتي وڌي بنيادي تحقيق جي پيدائش کي جنم ڏنو. فنون ۽ علومن جي هن گڏيل مشغوليءَ ذهني ميدانن کي وسيع ڪيو ۽ سمجهه جا نوان طريقا پيدا ڪيا. اهو ڪم علمي ڄاڻ ۽ تخليقي مشق ذريعي حاصل ٿيو. بيت الحڪمت هڪ اهڙي جاءِ طور سڃاتو ويندو هو جتي علمي واڌ ۽ حصو وٺڻ ممڪن هو، ۽ انهيءَ زماني ۾ هن ترجمي جي تحريڪ کي تمام گهڻو وڌايو.
ترجمي جي تحريڪ هن بيت الحڪمت ۾ شروع ٿي ۽ ٻن صدين کان وڌيڪ جاري رهي. هڪ صديءَ ۽ اڌ کان وڌيڪ عرصي تائين، خاص طور وچ اوڀر جا مشرقي سرياني عيسائي عالم بيت الحڪمت ۾ تقريباً سڀئي سائنسي ۽ فلسفيانه يوناني متن عربِي ۾ ترجمو ڪندا رهيا. بيت الحڪمت ۾ ترجمي جي تحريڪ جو افتتاح ارسطو جي *[[ٽوپڪس (ارسطو)|ٽوپڪس]]* جي ترجمي سان ٿيو. المأمون جي زماني تائين مترجم يوناني نجومي متنن کان اڳتي وڌي چڪا هئا، ۽ يوناني ڪتاب اڳ ۾ ئي پنهنجي ٽئين ترجمي تائين پهچي چڪا هئا. جن ليکڪن جا ترجما ڪيا ويا، انهن ۾ فيثاغورس، افلاطون، ارسطو، بقراط، اقلیدس، فلوطينس، جالينوس، سشرتا، چرڪ، آريه ڀٽ ۽ برهم گپت شامل آهن. هن تحريڪ دوران ڪيترائي اهم ڪتاب ترجمو ٿيا، جن ۾ دوائن جي تياري بابت ڪتاب، دوائن جي ملاوٽ ۽ سادن دوائن جي خاصيتن بابت ڪتاب، ۽ پيدانيوس ڊيوسڪورائڊس جو طبي ڪتاب شامل هئا. اهي ۽ ٻيا ڪيترائي ترجما طب، زراعت، ماليات ۽ انجنيئريءَ ۾ ترقيءَ جو سبب بڻيا.
ان کان سواءِ، نون دريافتن قديم مصنفن جي ڪمن ۾ سڌارا ڪرڻ يا انهن ۾ اضافو ڪرڻ لاءِ نون ترجمن ۽ تشريحن کي جنم ڏنو. گهڻن حالتن ۾ نالا ۽ اصطلاح به تبديل ڪيا ويا؛ ان جو هڪ نمايان مثال بطليموس جي *[[مجسطي]]* جو عنوان آهي، جيڪو اصل يوناني نالي *مگيل سنٽيڪسس* جي عربي تبديلي آهي.

### اصل علمي سهڪار

اڳين ڪمن جي ترجمن ۽ انهن تي پنهنجين تشريحن کان علاوه، بيت الحڪمت جي عالمن اهم اصل تحقيق پڻ پيدا ڪئي. مثال طور، مشهور رياضي دان خوارزمي المأمون جي بيت الحڪمت ۾ ڪم ڪندو هو ۽ الجبرا جي ترقيءَ ۾ پنهنجي خدمتن جي ڪري مشهور آهي.

ابو يوسف يعقوب بن اسحاق الڪندي به هڪ اهڙي تاريخي شخصيت هو، جنهن بيت الحڪمت ۾ ڪم ڪيو. هن رمزڪشيءَ جو اڀياس ڪيو، پر هو هڪ وڏو رياضي دان پڻ هو. الكندي سڀ کان وڌيڪ انهيءَ ڳالهه لاءِ مشهور آهي ته هن پهريون ڀيرو ارسطو جي فلسفي کي عرب ماڻهن وٽ متعارف ڪرايو. هن ارسطو جي فلسفي کي اسلامي الٰهيات سان گڏايو، جنهن مان فلسفين ۽ متڪلمين لاءِ 400 سالن تائين بحث ڪرڻ جو هڪ ذهني بنياد تيار ٿيو. ارسطو بابت ٻيو ماهر ابو عثمان الجاحظ هو، جيڪو تقريباً 776ع ۾ بصره ۾ ڄائو، پر پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو بغداد ۾ گذاريائين. المأمون الجاحظ کي پنهنجن ٻارن جو ذاتي استاد مقرر ڪيو، پر پوءِ کيس برطرف ڪرڻو پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ الجاحظ جون اکيون گهڻيون ٻاهر نڪتل هيون ۽ ڏسڻ ۾ ڊپ پيدا ڪنديون هيون. الجاحظ انهن ٿورن مسلمان عالمن مان هو، جيڪي حياتيات بابت گهري دلچسپي رکندا هئا. هن *بڪ آف اينيملز* لکيو، جنهن ۾ جانورن جي پنهنجي ماحول سان مطابقت جو ذڪر ڪيو ويو آهي، بلڪل ارسطو جي *جانورن جي تاريخ * وانگر. پنهنجي ڪتاب ۾ الجاحظ دليل ڏنو ته ڪتا، لومڙيون ۽ بگهڙ لازمي طور هڪ گڏيل ابن ڏاڏو رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جون خاصيتون ۽ جسماني صورتون هڪجهڙيون آهن، جهڙوڪ چار ٽنگون، کل، دم وغيره.
موسى بن شاڪر هڪ نجومي ۽ خليفي هارون الرشيد جي پٽ المأمون جو دوست هو. سندس پٽ، جيڪي گڏجي بنو موسى ڀائر جي نالي سان مشهور ٿيا، رياضيات ۽ نجوم بابت پنهنجي وسيع ڄاڻ ذريعي به وڏو ڪردار ادا ڪيو. جڏهن سندن پيءُ وفات ڪري ويو، ته المأمون سندن سرپرست بڻيو. 813ع ۽ 833ع جي وچ ۾ ٽنهي ڀائرن سائنس، انجنيئري ۽ سرپرستيءَ جي شعبي ۾ وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي. ابو جعفر، محمد بن موسى بن شاڪر (803ع کان اڳ – فيبروري 873ع)، ابو القاسم، احمد بن موسى بن شاڪر (وفات 9هين صدي) ۽ الحسن بن موسى بن شاكر (وفات 9هين صدي) پنهنجي *[[مقامي اوزارن جو ڪتاب ]]* جي ڪري وڏي شهرت رکن ٿا، جنهن ۾ لڳ ڀڳ هڪ سئو اوزارن ۽ انهن جي استعمال جو بيان آهي. انهن مان هڪ "اهڙو اوزار جيڪو پاڻ ئي وڄي" هو، جيڪو پروگرام لائق مشين جو سڀ کان شروعاتي مثال سمجھيو وڃي ٿو، ۽ گڏوگڏ *[[سطحي ۽ گول شڪلين جي ماپ ۽ پيمائش جو ڪتاب]] * پڻ. محمد موسى ۽ سندس ڀائر احمد بن موسى ۽ الحسن بن موسى بيت الحڪمت جي تحقيق کان علاوه خليفي المأمون جي دور ۾ بغداد جي فلڪياتي رصدگاهن ۾ به ڪم ڪندا هئا. وڏين صلاحيتن جو مظاهرو ڪرڻ کان پوءِ، انهن ڀائرن کي بغداد جي بيت الحڪمت جي لائبريري ۽ ترجمي واري مرڪز ۾ شامل ڪيو ويو. هنن جلدي ٻوليءَ تي عبور حاصل ڪرڻ کان پوءِ قديم يوناني متن عربِي ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيا، ۽ ترجمي لاءِ بازنطيني سلطنت مان مخطوطا حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي رقم به خرچ ڪئي. هنن فلڪيات ۽ طبعيات ۾ به ڪيترائي اصل واڌارا ڪيا. محمد جعفر بن موسى شايد تاريخ ۾ پهريون ماڻهو هو، جنهن طبعيات جي قانونن جي آفاقيت ڏانهن اشارو ڪيو. ڏهين صديءَ ۾ ابن الهيثم (الهازن) ڪيترائي طبعياتي تجربا ڪيا، خاص طور نوريات ۾، ۽ سندس اهي ڪارناما اڄ به ياد ڪيا وڃن ٿا.
طب ۾ حنين بن اسحاق اکين جي بيمارين بابت هڪ اهم رسالو لکيو. ٻين عالمن ڇوتين بيمارين، انفيڪشن ۽ جراحيءَ بابت به لکيو. ياد رهي ته اهي ڪتاب پوءِ يورپي نشاۃ الثانيہ دوران طب جا معياري درسي ڪتاب بڻيا.

المأمون جي اڳواڻي هيٺ سائنس ۾ پهريون ڀيرو اهڙا وسيع تحقيقي منصوبا شروع ٿيا، جن ۾ عالمن جا وڏا ٽولا شامل هئا. بطليموس جي مشاهدن کي پرکڻ لاءِ خليفي بغداد ۾ پهرئين فلڪياتي رصدگاهه جي تعمير جو حڪم ڏنو. بطليموس جي ڏنل انگن اکرن کي جاگرافي دانن، رياضي دانن ۽ فلڪياتين جي هڪ انتهائي قابل ٽولي ڏاڍي احتياط سان جاچيو ۽ سڌاريو. المأمون زمين جي گوليءَ جي ماپ بابت تحقيق به منظم ڪئي ۽ هڪ جاگرافيائي منصوبي جو حڪم ڏنو، جنهن جو نتيجو اُن وقت جي سڀ کان وڌيڪ تفصيلي عالمي نقشن مان هڪ جي صورت ۾ نڪتو. ڪي ماڻهو انهن ڪوششن کي وڏي پيماني جي، رياست جي مالي مدد سان هلندڙ تحقيقي منصوبن جا پهريان مثال سمجھندا آهن.

### فلڪياتي رصدگاهون
اسلامي دنيا ۾ پهرين فلڪياتي رصدگاهه جي قيام جو حڪم خليفي المأمون 828ع ۾ بغداد ۾ ڏنو. ان جي تعمير بيت الحڪمت جي عالمن جي نگرانيءَ ۾ ٿي: وڏي فلڪياتي ماهر يحيى بن ابي منصور ۽ سندس نوجوان ساٿي سند بن علي يهودي. اها الشماسيه رصدگاهه ۾ واقع هئي ۽ ان جو نالو ممتحن رصدگاھ هو. سج، چنڊ ۽ سيارن جي مشاهدن جي پهرئين مرحلي کان پوءِ، هڪ ٻي رصدگاهه جبل قاسيون تي، دمشق جي ويجهو، تعمير ڪئي وئي. هن ڪوشش جا نتيجا هڪ ڪتاب ۾ گڏ ڪيا ويا، جيڪو *الزيج الممتحن* جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن جو مطلب آهي "جاچيل جدولون".

### ديمتري گوتاس جو اختلافي نظريو
ييل يونيورسٽي جي عربيات جي عالم ديمتري گوتاس بيت الحڪمت جي وجود، شڪل ۽ ڪارڪردگيءَ بابت اختلاف رکي ٿو. هو پنهنجي 1998ع جي ڪتاب ۾ چوي ٿو ته "بيت الحڪمت" اصل ۾ *خزانت الحڪمت* جو هڪ غلط ترجمو آهي، جنهن جو سندس خيال ۾ رڳو "حڪمت جو خزانو" مطلب نڪري ٿو؛ ۽ عباسي دور جي اصل ذريعن ۾ اهڙا ٿورا حوالا آهن، جيڪي بيت الحڪمت کي *بيةالحکمه* جي نالي سان ياد ڪن ٿا. گوتاس جو چوڻ آهي ته مستقل نالي، جسماني آثار يا تصديقي متنن جي غيرموجودگيءَ ۾ "بيت الحڪمت" شايد بغداد جي وڏي علمي جماعت لاءِ هڪ استعارو هو، نه ڪي ترجمي جي ڪم ۾ ماهر ڪنهن خاص عمارت يا اڪيڊمي لاءِ. گوتاس اهو به ڄاڻائي ٿو ته يوناني-عربي ترجمن مان ڪنهن ۾ به، حنين بن اسحاق جهڙي اهم شخصيت سميت، بيت الحڪمت جو ذڪر ناهي. اهو به ڪو ثبوت موجود ناهي ته سلطان لائبريريءَ اندر عالمن جا کليل مناظرا ڪرائيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سماجي طور مناسب نه سمجھيو ويندو هو. هي نظريو بحث طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گول بغداد جي تباهي ۽ علمي متنن ۽ شاعري ٻنهي ۾ هڪٻئي سان ٽڪرائيندڙ ماخذ موجود آهن. امڪان اهو آهي ته عباسي خليفن جي فنون ۽ علومن جي سرپرستيءَ کي ڏسندي بغداد ۾ هڪ وڏي لائبريري موجود هئي، ۽ بغداد مرڪز بڻيل عالمن جي وڏي علمي پيداوار مان به اندازو ٿئي ٿو ته عالمن کي اهڙن متنن تائين رسائي هوندي هئي. اهو به تمام امڪاني آهي ته لائبريريءَ جو بنيادي ڪم صرف ساساني خاندان جي تاريخ کي محفوظ رکڻ هو، ۽ اتي ٿيل ترجما به شايد انهيءَ مقصد جي پورائي لاءِ ڪيا ويندا هئا. جڏهن عباسي اقتدار ۾ آيا، تڏهن گهڻي امڪان سان هنن اها روايت جاري رکي، پر ان سان گڏ نجوم ۽ فلڪيات جي پيڇا ڪرڻ جو اضافي مقصد به شامل ڪيو.

## مشهور دانشور
هي بيت الحڪمت سان لاڳاپيل اهم شخصيتن جي فهرست آهي.

* ابو معشر بلخي (786–886) — عباسي درٻار جو هڪ مشهور فارسي نجومي، جنهن ارسطو جا ڪتاب ترجمو ڪيا.
* ابن رشد (1126–1198) — اندلس (اڄوڪي اسپين) ۾ ڄائو؛ هو هڪ مسلمان فلسفي هو، جيڪو ارسطو تي پنهنجي تشريحن جي ڪري مشهور ٿيو.
* ابن سينا (980–1037) — هڪ فارسي فلسفي ۽ طبيب، جيڪو *[[القانون في الطب]]* لکڻ جي ڪري مشهور ٿيو؛ هي ڪتاب 19هين صديءَ تائين اسلامي دنيا ۽ يورپ ۾ غالب طبي متن رهيو.
* امام غزالي (1058–1111) — هڪ فارسي متڪلم، جيڪو *[[تهافت الفلاسفة]]* جو مصنف هو؛ هن انهن فلسفين کي للڪاريو، جيڪي ارسطو جي فڪر جا حامي هئا.
* محمد ادريسي (1099–1169) — هڪ عرب جاگرافي دان، جنهن راجَر ٻيون (سسلي) جي سرپرستيءَ ۾ ڪم ڪيو ۽ عالمي نقشي ۾ حصو وڌو.
* محمد بن موسى خوارزمي (وفات 850) — بيت الحڪمت جو فارسي جامع العلوم سربراهه، الجبرا جو باني؛ "الگورٿم" جو لفظ سندس نالي تان ورتو ويو.
* الڪندي (وفات 873) — ابتدائي عرب فلسفين مان هڪ؛ هن ارسطو ۽ افلاطون جي فڪر کي گڏايو.
* مسلمة مجريطي (950–1007) — عرب رياضي دان ۽ فلڪياتي ماهر، جنهن يوناني متن ترجمو ڪيا.
* حنين بن اسحاق (809–873) — عرب چرچ آف دي ايسٽ جو عيسائي عالم ۽ فلسفي، جنهن کي بيت الحڪمت جو نگران مقرر ڪيو ويو. هن پنهنجي حياتيءَ ۾ تاريخ جي ڪيترن ئي وڏن عالمن جا 116 کان وڌيڪ ڪتاب ترجمو ڪيا.
* بنو موسى ڀائر — فارسي نسل جا غيرمعمولي انجنيئر ۽ رياضي دان.
* سهل بن هارون (وفات 830) — فلسفي ۽ جامع العلوم شخصيت.
* حجاج بن يوسف بن مطر (786–833) — صابئي رياضي دان ۽ مترجم، جيڪو اقلیدس جي ڪمن جي ترجمي جي ڪري مشهور هو.
* ثابت بن قره (826–901) — صابئي رياضي دان، فلڪياتي ماهر ۽ مترجم، جنهن بطليموسي نظام ۾ سڌارا ڪيا. کيس شماريات جو باني پڻ سمجھيو وڃي ٿو.
* يوسف خوري (وفات 912) — رياضي دان ۽ فلڪياتي ماهر، جنهن کي بنو موسى ڀائرن ترجمي لاءِ ڀرتي ڪيو.
* قسطا بن لوقا (820–912) — رياضي دان ۽ طبيب، جنهن يوناني متن عربِي ۾ ترجمو ڪيا.
* ابو بشر متى بن يونس (870–940) — عيسائي طبيب، سائنسدان ۽ مترجم.
* يحيى بن بطريق (796–806) — عيسائي فلڪياتي ماهر ۽ مترجم.
* يحيى بن عدي (893–974) — سرياني آرتھوڊاڪس عيسائي فلسفي، متڪلم ۽ مترجم.
* سند بن علي (وفات 864) — فلڪياتي ماهر، جنهن زيج سندهند کي ترجمو ۽ نئين سر ترتيب ڏني.
* جاحظ (781–861) — ليکڪ ۽ حياتيات دان، جيڪو ڪتاب الحيوان ۽ ڪيترن ادبي ڪمن جي ڪري مشهور آهي.
* جزري (1136–1206) — طبعيات دان ۽ انجنيئر، جيڪو 1206ع ۾ *مقامي مشيني اوزارن جي ڄاڻ جو ڪتاب* لکڻ جي ڪري مشهور آهي.
* عمر خيام (1048–1131) — فارسي شاعر، رياضي دان ۽ فلڪياتي ماهر، جيڪو گهڻو ڪري ٽئين درجي جي مساواتن جي حل جي ڪري مشهور آهي.

## ٻيا "بيت الحڪمت"

بغداد جي بيت الحڪمت جو هڪ وڏو اثر اسلامي دنيا جي ٻين لائبريرين تي به پيو. ان کي هڪ اهڙي عنصر طور سڃاتو ويو آهي، جنهن پنهنجي تعليمي ۽ تحقيقي جزن جي ڪري ڪيترن مختلف ماڻهن ۽ سلطنتن کي پاڻ ۾ ڳنڍيو. بيت الحڪمت کي سڄي اسلامي تاريخ ۾ اعتبار ۽ احترام حاصل رهيو، ۽ اهو پنهنجي دورِ ڪار ۽ ان کان پوءِ قائم ٿيندڙ ڪيترين لائبريرين لاءِ نمونو بڻيو. هن دور ۾ ۽ ان کان پوءِ وڏي انگ ۾ لائبريريون وجود ۾ آيون، ۽ صاف ظاهر هو ته اهي بغداد جي بيت الحڪمت جي بنياد تي ٺاهيون ويون هيون. انهن لائبريرين جو مقصد انهن فائديمند ۽ مثالي خاصيتن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ هو، جيڪي بيت الحڪمت جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور ٿيون.

ڪجهه ٻيون جايون به *بيت الحڪمت* سڏيون ويون آهن، جن کي بغداد جي بيت الحڪمت سان نه ملائڻ گهرجي:

* قاهره ۾ *[[دارالحڪمت]]*، يعني "بيت الحڪمت"، دار العلم جو ٻيو نالو هو، جيڪو فاطمي خليفي الحاڪم بأمر الله 1004ع ۾ قائم ڪيو. هن دار العلم ۾ هڪ اهڙي لائبريري به شامل هئي، جنهن جو ذخيرو ايترو وسيع هو جو ان کي "دنيا جو عجوبو" چيو ويندو هو. قاهره جي بيت الحڪمت جي بنياد فاطمي عزيز بالله وڌي، جيڪو ڪتابن سان محبت رکندو هو ۽ انهن کي وڏي مقدار ۾ گڏ ڪندو هو. هن جو ارادو هو ته بغداد جي بيت الحڪمت ۾ لکيل يا ترجمو ٿيل هر ڪتاب گڏ ڪري. اصل باني حاكم بأمر الله عالمن جو هڪ گروهه گڏ ڪيو، جيڪي لائبريري ۾ ڪتاب لکن ۽ هن هنڌ تي گڏ ٿيندڙ سائنسي ڄاڻ ۾ پنهنجو حصو وجهن. هن مس، ڪاغذ ۽ ٻيو اهو سڀ سامان به وڏي مقدار ۾ مهيا ڪيو، جيڪو عالمن کي پنهنجي ڪم لاءِ گهربل هجي.
* اغالبه جو بيت الحڪمت، جيڪو رقاده ۾ امير ابراهيم ابن محمد الاغلبي قائم ڪيو. ابراهيم علم حاصل ڪرڻ ڏانهن مائل هو ۽ ڄاڻندو هو ته تعليم، علم ۽ نون خيالن سان دنيا جي سماجن کي ڪهڙا مثبت فائدا ملن ٿا. هتي ڪيترائي علمي مخطوطا، سائنسي رسالا ۽ ڪتاب گڏ ڪيا ويا، انهيءَ نيت سان ته اهڙي لائبريري ٺهي، جيڪا بغداد جي بيت الحڪمت جي برابر شهرت رکي. عالمن جو هڪ ٽولو هر سال بغداد ويندو هو، جتان اهم ادبي ڪتاب ۽ ٻيا لکڻا حاصل ڪري واپس آڻي لائبريري ۾ شامل ڪندو هو، جنهن سبب اغالبه جي بيت الحڪمت ۾ منفرد ۽ ناياب مواد گڏ ٿيو.
* اندلسي بيت الحڪمت، جيڪو اندلس ۾ هڪ اموي خليفي الحڪم المستنصر بالله قائم ڪيو، جيڪو ڪيترن سائنسي شعبن ۾ پنهنجي ڄاڻ جي ڪري وڏو عالم سمجھيو ويندو هو. هن مخطوطن، تحريرن ۽ ڪتابن جو هڪ وڏو ذخيرو گڏ ڪيو، جنهن ۾ ڪيترن قسمن ۽ سائنسي شعبن جو مواد شامل هو. اندلسي بيت الحڪمت بغداد جي بيت الحڪمت جي نموني تي قائم ڪيو ويو ۽ المستنصر پاران حاصل ڪيل وڏي ڄاڻ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو. هن دور ۾ سائنسي ترقي، فن، تعمير ۽ ٻيا ڪيترائي شعبا ترقي ڪندا رهيا. 
* بغداد ۾ هڪ تحقيقي ادارو *بيت الحڪمت* جي نالي سان موجود آهي، جيڪو عباسي دور جي انهيءَ تحقيقي مرڪز جي نالي تي رکيو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن عمارت ۾ 13هين صديءَ جي هڪ مدرسو به شامل آهي ()، پر اها ساڳي عمارت نه آهي جيڪا وچئين دور جي *بيت الحڪمت* هئي. هن کي 2003ع ۾ عراق تي حملو دوران نقصان پهتو.
* *[[تيونسي اڪيڊمي آف سائنسز، ليٽرز، اينڊ آرٽس|بيت الحڪمت]]*، تيونس، تيونس، 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.
* همدرد يونيورسٽي جي مکيه لائبريري، جيڪا ڪراچي، پاڪستان ۾ آهي، 'بيت الحکمت' سڏجي ٿي.
* *La Maison de Sagesse* (بيت الحڪمت)، فرانس ۾ قائم هڪ بين الاقوامي اين جي او.
* House of Wisdom دارالحکمة س، تهران، ايران، 2017ع ۾ علي رضا محمدي طرفان قائم ڪئي وئي.
* بيت الحڪمت، فاس، مراڪش، 2018ع ۾ ڪارڊينل باربارين ۽ خال تورابلي طرفان قائم ڪئي وئي.
* جامعه فريديه جي لائبريري، جيڪا اسلام آباد، پاڪستان ۾ آهي، 'بيت الحڪمت' سڏجي ٿي.

## پڻ ڏسو

* گول بغداد
* اسلامي سنهري دور
** وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ رياضيات
** وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ فلڪيات
** وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ جاگرافي ۽ نقشا سازي
** وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ فن
* اخوان الصفا

## نوٽون ۽ حوالا

### نوٽون

### حوالا

### ڪتابيات
* 
* 
* 
* 
* 
*  in 
* 
* 
* 
* 
* 

## وڌيڪ مطالعي لاءِ
*

زمرو:عباسي خلافت ۾ 9هين صديءَ جون قائمائشون
زمرو:بغداد جون عمارتون ۽ اڏاوتون
زمرو:ختم ٿيل لائبريريون
زمرو:عباسي خلافت هيٺ بغداد
زمرو:8هين صديءَ ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا
زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ سائنس
زمرو:عربي طرزِ تعمير
زمرو:عراق ۾ لائبريريون
زمرو:عراق ۾ ڊهي ويل عمارتون ۽ اڏاوتون
زمرو:هارون الرشيد
زمرو:ترجمي واريون تنظيمون
زمرو:ترجمي جي تاريخ
زمرو:عباسي خلافت ۾ 9هين صدي
زمرو:قديم يونيورسٽيون
زمرو:عباسي ادب
زمرو:عراق جي تاريخ نگاري
زمرو:بغداد ۾ تعليم جي تاريخ
زمرو:اسڪولن جي تاريخ
زمرو:لائبريرين جي تاريخ
زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ يونيورسٽيون

## حوالا