open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مارٽن هيڊگر

**مارٽن هيڊگر** (؛ 26 سيپٽمبر 1889ع – 26 مئي 1976ع) جرمن فلسفي هو، جيڪو ويهين صديءَ جي اهم ۽ اثرائتن مفڪرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ڪم فينومينالاجي، هرمنيوٽڪس ۽ وجوديت (Existentialism) جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ فلسفي، الٰهيات، ادبي تنقيد، نفسيات ۽ سياسي فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو.

## زندگي
هيڊگر جرمني جي شهر ميسڪرچ ۾ پيدا ٿيو. هن فلسفي جي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ يونيورسٽي آف فريبرگ ۾ تدريسي خدمتون سرانجام ڏنيون. 1933ع ۾ هو يونيورسٽي جو ريڪٽر چونڊيو ويو ۽ پنهنجي علمي زندگي دوران اهم فڪري شخصيت طور سڃاتو ويو.

## فلسفيانه سوچ
هيڊگر جو مشهور ترين ڪتاب *Being and Time* (1927ع) جديد فلسفي جي اهم ترين ڪتابن مان هڪ آهي. هن ڪتاب ۾ هن **Dasein** (انساني وجود) جو تصور پيش ڪيو، جنهن ذريعي هن انسان جي وجودي تجربي کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس خيال موجب انسان وٽ وجود بابت بنيادي سمجهه هوندي آهي جيڪا سندس عمل ۽ زندگي کي شڪل ڏئي ٿي.

هيڊگر “وجود جي سوال” (Question of Being) کي ٻيهر فلسفي ۾ مرڪزي حيثيت ڏيڻ چاهيو. هن انسان ۽ دنيا جي لاڳاپي کي *being-in-the-world* طور بيان ڪيو، جنهن مطابق انسان پنهنجي ماحول کان الڳ نه پر ان جو حصو آهي.

## بعد واري سوچ
زندگي جي آخري دور ۾ هيڊگر ٽيڪنالاجي، ٻولي، فن ۽ شاعري بابت فلسفيانه بحث ڪيو. هن جديد ٽيڪنالاجي کي تنقيد جو نشانو بڻايو ۽ چيو ته اها انسان کي وجود جي بنيادي سوال کان پري ڪري سگهي ٿي.

## اثر
هيڊگر جي فلسفي ڪيترن ئي مفڪرن جهڙوڪ Jean-Paul Sartre، Hans-Georg Gadamer، Hannah Arendt ۽ Jacques Derrida تي اثر وڌو. سندس سوچ وجوديت ۽ تنقيدي نظريي جي ترقي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.

## تڪرار
1933ع ۾ هيڊگر نازي پارٽي ۾ شامل ٿيو، جنهن سبب سندس سياسي موقف ۽ فلسفي بابت علمي دنيا ۾ بحث جاري رهيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ کيس ڪجهه عرصي لاءِ تدريس کان روڪيو ويو، پر بعد ۾ ٻيهر تعليم ڏيڻ جي اجازت ملي.

## ورثو
مارٽن هيڊگر جديد مغربي فلسفي جي اهم شخصيتن مان هڪ آهي. سندس ڪم وجود، انسان ۽ دنيا جي لاڳاپي بابت فلسفيانه بحث کي نئون رخ ڏنو.

## حوالا
جان مينارڊ ڪينز

**جان مينارڊ ڪينز** (؛ 5 جون 1883ع – 21 اپريل 1946ع) انگريز معاشيات دان هو، جنهن جا خيال ميڪرو معاشيات جي نظريي ۽ حڪومتي اقتصادي پاليسين کي بنيادي طور تبديل ڪندڙ ثابت ٿيا. هو ويهين صديءَ جي سڀ کان اثرائتن معاشيات دانن مان هڪ هو ۽ کيس اڪثر "ميڪرو معاشيات جو پيءُ" سڏيو ويندو آهي.

## زندگي ۽ تعليم
ڪينز يونيورسٽي آف ڪيمبرج جي ڪنگز ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ 1904ع ۾ رياضيات ۾ بي اي جي ڊگري حاصل ڪئي. شروعاتي طور رياضي ۾ تربيت حاصل ڪرڻ باوجود، هن معاشيات جي شعبي ۾ وڏو ڪم ڪيو ۽ ڪاروباري چڪر (Business cycles) بابت اڳين نظرين کي بهتر بڻايو.

## معاشياتي نظريا
1930ع واري ڏهاڪي جي عظيم معاشي بحران دوران ڪينز معاشي سوچ ۾ انقلاب آندو. هن روايتي نيئوڪلاسڪي معاشيات جي ان خيال کي چئلينج ڪيو ته آزاد مارڪيٽ پاڻمرادو مڪمل روزگار پيدا ڪري ٿي. سندس مطابق مجموعي طلب (Aggregate demand) معاشي سرگرمي جي سطح جو تعين ڪري ٿي، ۽ جيڪڏهن مجموعي طلب گهٽجي وڃي ته ڊگهي عرصي تائين بيروزگاري وڌي سگهي ٿي.

ڪينز معاشي بحرانن کي گهٽائڻ لاءِ حڪومتي مالياتي (Fiscal) ۽ مالي پاليسين (Monetary policy) جي استعمال جي حمايت ڪئي. هن جا اهي خيال سندس مشهور ڪتاب *The General Theory of Employment, Interest and Money* (1936ع) ۾ بيان ڪيل آهن، جيڪو جديد ميڪرو معاشيات جو بنيادي متن سمجھيو وڃي ٿو.

## آزاد واپار بابت نظريو
1929ع جي معاشي بحران کان پوءِ ڪينز آزاد واپار بابت روايتي خيالن کان ڪجهه حد تائين پري ٿيو ۽ ڊيوڊ ريڪارڊو جي تقابلي فائدي (Comparative advantage) واري نظريي تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ ان جا بنيادي فرضيات غير حقيقي هئا.

## عالمي اثر
1930ع جي ڏهاڪي جي آخر تائين ڪيترين مغربي معيشتن ڪينز جي پاليسين کي اختيار ڪرڻ شروع ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هن عالمي معاشي ادارن جي قيام ۾ برطانوي وفد جي اڳواڻي ڪئي. سندس نظريا ڪيترن ئي سرمائيدار ملڪن جي اقتصادي پاليسين جو بنياد بڻيا.

## تنقيد ۽ ورثو
1970ع واري ڏهاڪي ۾ معاشي جمود (Stagflation) ۽ ملٽن فريڊمين جهڙن مانيٽرسٽن جي تنقيد سبب ڪينزيائي نظريا ڪجهه حد تائين پوئتي هليا ويا. بهرحال، 2008ع جي عالمي مالي بحران دوران ڪينزيائي معاشيات ٻيهر اهم ٿي وئي ۽ ڪيترين حڪومتن اقتصادي بحالي لاءِ ڪينزيائي پاليسيون اختيار ڪيون.

ٽائيم ميگزين 1999ع ۾ ڪينز کي صديءَ جي اهم شخصيتن ۾ شامل ڪيو، جڏهن⁠تہ *[[The Economist]]* کيس برطانيا جو سڀ کان مشهور ويهين صديءَ جو معاشيات دان قرار ڏنو.

## ٻيون سرگرميون
معاشيات دان هجڻ سان گڏ ڪينز سرڪاري ملازم، بينڪ آف انگلينڊ جو ڊائريڪٽر ۽ علمي گروپ بلومزبري گروپ جو ميمبر پڻ هو.

## حوالا
لائوزي

**لائوزي** (؛ پِن ين: Lǎozǐ) هڪ افسانوي چيني فلسفي طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن کي عام طور تي *[[داؤ ده جِنگ]]* جو مصنف سمجھيو وڃي ٿو، جيڪو تاؤ ازم جي بنيادي متنن مان هڪ آهي. جديد علمي تحقيق مطابق سندس حياتياتي تفصيل گهڻو ڪري بعد ۾ ٺهيل روايتون آهن ۽ ممڪن آهي ته داؤ ده جِنگ ڪيترن ئي ليکڪن جي گڏيل ڪوشش جو نتيجو هجي.

## نالو ۽ پس منظر
"لائوزي" لفظي معنيٰ "پوڙهو استاد" يا "قديم حڪيم" آهي. روايتي حساب سان سندس ذاتي نالو **لي اِر** (李耳) هو ۽ هو ڇهين صدي قبل مسيح ۾ چو رياست ۾ پيدا ٿيو، جيڪا بهار ۽ خزاں جو دور (Spring and Autumn period) دوران موجود هئي.

## روايتي زندگي
روايتي بيانن مطابق لائوزي زو سلطنت جي درٻار ۾ شاهي آرڪائيوسٽ طور ڪم ڪندو هو، جتي سندس ملاقات ڪنفيوشس سان ٿي ۽ هن تي گهرو اثر وڌائيندو رهيو. چيو وڃي ٿو ته هن *داؤ ده جِنگ* هڪ ئي ويهڪ ۾ لکيو ۽ پوءِ اولهه طرف جهنگلي علائقي ۾ گوشه نشيني اختيار ڪئي.

## فلسفو
لائوزي کي عام طور تاؤ ازم جو باني سمجھيو وڃي ٿو. سندس فلسفي جا اهم تصور هي آهن:

* **تاؤ (Dao)** – ڪائنات جو بنيادي اصول يا رستو
* **وو وي (Wu wei)** – غير جبر واري عمل يا قدرتي هم آهنگي سان هلڻ

هي خيال شخصي اخلاق، فطرت سان هم آهنگي، سادگي ۽ غير مداخلت تي زور ڏين ٿا.

## مذهبي حيثيت
چيني ثقافت ۾ لائوزي کي وڏي اهميت حاصل آهي. تانگ سلطنت دوران کيس شاهي خاندان جو جد امجد سمجھيو ويو. ڪجهه تاؤ ازمي ۽ چيني مذهبي روايتن ۾ کيس امر سنت يا ديوي حيثيت ڏني وئي آهي، ۽ کيس *لاوجون* (老君) جي لقب سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو.

## جديد علمي نظر
ويهين صديءَ جي تاريخي تحقيق موجب ڪيترن عالمن لائوزي جي حقيقي وجود بابت سوال اٿاريا آهن. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته *داؤ ده جِنگ* اصل ۾ جنگي رياستن جي دور دوران مختلف مصنفن طرفان ترتيب ڏنل متن آهي.

## اثر
*داؤ ده جِنگ* چيني مذهبي تحريڪن، فلسفي، ۽ ادب تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ڪيترن چيني فلسفين هن متن تي تشريحون، تنقيدون ۽ تبصرا لکيا.

## حوالا
نڪولو ميڪياويلي

**نڪولو دي برنارڊو دي ميڪياويلي** (3 مئي 1469 – 21 جون 1527) فلورنس جو سفارتڪار، ليکڪ، فلسفي ۽ تاريخدان هو، جيڪو اطالوي نشاۃ ثانیہ جي دور ۾ رهيو. کيس جديد سياسي فلسفو ۽ سياسي سائنس جو باني به سڏيو وڃي ٿو. هو خاص طور پنهنجي سياسي تصنيف *[[دي پرنس]]* (Il Principe) جي ڪري مشهور آهي، جيڪا تقريباً 1513ع ۾ لکي وئي پر سندس وفات کان پنج سال پوءِ 1532ع ۾ شايع ٿي.

## ابتدائي زندگي ۽ سرڪاري خدمتون
ميڪياويلي ڪيترن سالن تائين فلورنس جي جمهوريه ۾ اعليٰ سرڪاري عهدي تي رهيو ۽ سفارتي ۽ فوجي معاملن جون ذميواريون نڀائيندو رهيو. 1498ع کان 1512ع تائين هو فلورنس جي جمهوريه جي سيڪنڊ چانسري ۾ سيڪريٽري طور ڪم ڪندو رهيو، جڏهن ميڊيچي خاندان اقتدار کان ٻاهر هو.

## ادبي ڪم
سياسي لکڻين کان علاوه ميڪياويلي مزاحيه ناٽڪ، شاعري، ڪارنيول گيت ۽ ذاتي خط و ڪتابت پڻ لکي. سندس خط تاريخدانن لاءِ اهم ذريعو آهن.

## سياسي فلسفو
ميڪياويلي جي لکڻين جو مرڪز سياسي طاقت، حڪمراني ۽ اقتدار جي حقيقتن تي آهي. *دي پرنس* ۾ هن بيان ڪيو ته حڪمران ڪيئن سياسي ڪاميابي حاصل ڪري سگهن ٿا. هن جو خيال هو ته سياست ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڌوڪو، حڪمت عملي ۽ طاقت جو استعمال ضروري ٿي سگهي ٿو. انهيءَ سبب سندس نالو اڪثر اهڙن عملن سان ڳنڍيو ويو آهي جيڪي سياسي ضرورت لاءِ اخلاقي حدن کان ٻاهر سمجهيا وڃن.

*دي پرنس* جي شايع ٿيڻ کان پوءِ ان تي وڏي بحث ۽ تڪرار پيدا ٿيو. ڪجهه ماڻهو ان کي سياسي حقيقت جو سادو بيان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي اقتدار حاصل ڪرڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ رهنمائي ڪندڙ ڪتاب سمجهن ٿا.

## ٻين اهم تصنيفن
ميڪياويلي جي هڪ ٻي اهم تصنيف *[[Discourses on Livy]]* آهي، جنهن کي جديد جمهوري سوچ جي ترقي ۾ اهم قرار ڏنو ويو آهي. سندس خيالن روشنيءَ جي دور جي مفڪرن جهڙوڪ Jean-Jacques Rousseau ۽ James Harrington تي اثر وڌو.

## اثر ۽ ورثو
ميڪياويلي جا خيال سياست، فلسفي ۽ تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ رهيا آهن. ڪيترن مفڪرن ۽ سياستدانن سندس نظرين تي بحث ڪيو آهي، ۽ اڄ به سندس ڪم سياسي نظريي جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

## حوالا
ايڊم سمٿ

**ايڊم سمٿ** (16 جون 1723 – 17 جولاءِ 1790) اسڪاٽلينڊ جو معاشيات دان ۽ فلسفي هو، جيڪو سياسي معيشت جي شعبي جو اڳواڻ ۽ اسڪاٽش روشن خيالي جو اهم مفڪر شمار ڪيو وڃي ٿو. کيس اڪثر "معاشيات جو باني" يا "سرمائيداري جو باني" پڻ چيو وڃي ٿو. هو خاص طور پنهنجي ٻن اهم ڪتابن *[[The Theory of Moral Sentiments]]* (1759) ۽ *[[The Wealth of Nations|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations]]* (1776) جي ڪري مشهور آهي.

## ابتدائي زندگي ۽ تعليم
ايڊم سمٿ Kirkcaldy، Fife ۾ پيدا ٿيو. هن University of Glasgow ۽ University of Oxford ۾ سماجي فلسفي جو مطالعو ڪيو. آڪسفورڊ ۾ پڙهڻ دوران هن John Snell جي قائم ڪيل اسڪالرشپ مان فائدو حاصل ڪيو. تعليم مڪمل ڪرڻ بعد هن University of Edinburgh ۾ عوامي ليڪچر ڏنا، جن کيس وڏي شهرت ڏني ۽ David Hume سان علمي لاڳاپا قائم ٿيا.

## تدريسي ۽ علمي خدمتون
سمٿ بعد ۾ University of Glasgow ۾ اخلاقي فلسفي جو پروفيسر ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن *The Theory of Moral Sentiments* لکيو. پوءِ هن يورپ جو سفر ڪيو ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن دانشورن سان ملاقات ڪئي.

## معاشي نظريا
ايڊم سمٿ مرڪنٽيلزم جي پاليسين جي مخالفت ڪندي آزاد مارڪيٽ جي بنيادي اصولن کي ترقي ڏني. سندس ڪتاب *[[The Wealth of Nations]]* جديد معاشيات جي علم لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو. هن "محنت جي ورهاست" (division of labour) جو تصور پيش ڪيو ۽ وضاحت ڪئي ته ذاتي مفاد ۽ مقابلو معاشي ترقي جو سبب بڻجي سگهن ٿا. هن دولت ۽ طاقت جي ورڇ کي خدائي ارادي بدران قدرتي، سياسي، سماجي ۽ معاشي عنصرن سان ڳنڍيو.

## اثر ۽ ورثو
ايڊم سمٿ جا خيال جديد معاشيات جي بنياد بڻيا. سندس ڪم ڪلاسيڪل معاشيات جي ترقي ۾ اهم رهيو ۽ اڄ به معاشي نظريي ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. سندس دور ۾ ڪجهه ليکڪن جهڙوڪ Horace Walpole سندس انداز تي طنز پڻ ڪيو.

## حوالا
سيما چيان

**سيما چيان** (تقريباً 145 ق م – تقريباً 86 ق م) شروعاتي هان سلطنت جي دور جو هڪ مشهور چيني مورخ هو. کيس چيني تاريخ نويسي جو باني سمجهيو وڃي ٿو، خاص طور تي سندس شاهڪار تصنيف *[[شيجي]]* (Records of the Grand Historian) جي ڪري، جيڪا چين جي عام تاريخ بيان ڪري ٿي ۽ ڏند ڪٿائي زرد بادشاهه کان وٺي هان ووڊي جي دور تائين ٻن هزار سالن کان وڌيڪ تاريخ کي شامل ڪري ٿي.

## زندگي ۽ پسمنظر
سيما چيان جي والد Sima Tan پهريون ڀيرو چين جي مڪمل تاريخ لکڻ جو منصوبو تيار ڪيو، پر پنهنجي وفات وقت تائين رڳو تياريون ڪري سگهيو. سيما چيان پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ شاهي درٻار ۾ درٻاري مورخ جي حيثيت سنڀالي ۽ پنهنجي پيءُ جي خواهش پوري ڪرڻ لاءِ تاريخي ڪم مڪمل ڪرڻ جو عزم ڪيو.

99 ق م ۾ *لي لنگ معاملي* دوران، جڏهن هن هڪ جنرل جي دفاع ۾ ڳالهائڻ سبب سياسي سزا جو شڪار ٿيو، کيس موت يا جسماني سزا مان چونڊ ڪرڻي پئي. هن پنهنجي تاريخي ڪم مڪمل ڪرڻ لاءِ سزا قبول ڪئي.

## شيجي (Records of the Grand Historian)
*شيجي* قديم چيني دنيا جي پهرين جامع عالمي تاريخن مان هڪ آهي. ان ۾ چين جي تاريخ کي هڪ منظم انداز ۾ پيش ڪيو ويو، جنهن بعد ۾ ايندڙ ڪيترين سلطنتن جي سرڪاري تاريخن لاءِ نمونو فراهم ڪيو. هي ڪتاب چين جي تاريخ نويسي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.

## ٻيون خدمتون
سيما چيان رڳو مورخ نه پر شاعر ۽ نثر نگار پڻ هو. هن تائچو ڪئلينڊر جي تياري ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو 104 ق م ۾ سرڪاري طور جاري ڪيو ويو.

## ورثو
سيما چيان پنهنجي ڪم جي اهميت ۽ پنهنجي ذاتي تڪليفن کان چڱيءَ ريت واقف هو. هن پنهنجي ڪتاب جي آخر ۾ پنهنجي تاريخي ڪم کي قديم ادب جهڙوڪ Guoyu، Li Sao ۽ *[[Art of War]]* سان ڀيٽيو، جن جا ليکڪ پڻ ذاتي مشڪلاتن مان گذريا هئا. سيما چيان کي بعد ۾ ڪيترن ادبي ۽ تاريخي مجموعن ۾ به پيش ڪيو ويو.

## حوالا
ميڪس ويبر

**ميڪسيميليان ڪارل ايميل ويبر** (Maximilian Carl Emil Weber؛ 21 اپريل 1864 – 14 جون 1920) هڪ جرمن سماجيات دان، مؤرخ، قانون دان، ۽ سياسي اقتصاديات دان هو. هو سماجيات ۽ سماجي سائنس جي ترقيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکندڙ شخصيتن مان هڪ هو. سندس خيال اڄ به سماجي نظريي ۽ تحقيق تي اثر انداز ٿين ٿا.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
ميڪس ويبر 1864ع ۾ ارفرٽ ۾ پيدا ٿيو. هن برلن، گوئٽنگن ۽ هائڊلبرگ ۾ قانون ۽ تاريخ جي تعليم حاصل ڪئي. 1889ع ۾ قانون ۾ ڊاڪٽريٽ ۽ 1891ع ۾ هيبليٽيشن (habilitation) مڪمل ڪرڻ کانپوءِ، هن برلن، فريبورگ ۽ هائڊلبرگ ۾ تدريسي خدمتون سرانجام ڏنيون. 1893ع ۾ هن پنهنجي سؤٽ ماريان شنيٽگر سان شادي ڪئي. 

1897ع ۾ پيءُ جي وفات کانپوءِ هو ذهني دٻاءُ جو شڪار ٿي ويو، جنهن ڪري هن تدريس ڇڏي ڏني ۽ 1900ع جي شروعات تائين سفر ڪندو رهيو. صحتياب ٿيڻ کانپوءِ هن پنهنجو مشهور ڪتاب **دي پروٽسٽنٽ ايٿڪ اينڊ دي اسپرٽ آف ڪيپيٽلزم** (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) لکيو.

## سياسي ۽ علمي خدمتون
پهرين عالمي جنگ دوران، هن شروع ۾ جرمنيءَ جي جنگي ڪوششن جي حمايت ڪئي پر پوءِ ان جو نقاد بڻجي ويو ۽ ملڪ ۾ جمهوريت جي حمايت ڪيائين. هن "سائنس بطور پيشو" (Science as a Vocation) ۽ "سياست بطور پيشو" (Politics as a Vocation) جي عنوانن سان اهم ليڪچر ڏنا. جنگ کانپوءِ، ويبر جرمن ڊيموڪريٽڪ پارٽي جو گڏيل بنياد وڌو ۽ "وئيمار آئين" (Weimar Constitution) جي تياريءَ ۾ صلاحڪار طور ڪم ڪيائين. سياست مان مايوس ٿيڻ کانپوءِ، هن ويانا ۽ ميونخ ۾ ٻيهر پڙهائڻ شروع ڪيو. هو 1920ع ۾ 56 سالن جي عمر ۾ نمونيا سبب وفات ڪري ويو، جيڪو شايد ان وقت جي اسپينش فلو جي وبا جو نتيجو هو. سندس ڪتاب "معيشت ۽ سماج" (Economy and Society) اڻپورو رهجي ويو.

## فڪري نظريا
ويبر جو بنيادي فڪري مرڪز "عقليت" (rationalisation) ۽ "جادوئي اثر جو ختم ٿيڻ" (disenchantment) هو. هن دليل ڏنو ته اهي عمل سرمائيداري نظام ۽ جديديت جي اڀار سان لاڳاپيل آهن. هن پنهنجي ڪتابن ۾ اهو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته پروٽسٽنٽ مذهبي اخلاقيات ڪيئن سرمائيداريءَ جي شروعات تي اثرانداز ٿي.

حڪومت جي حوالي سان، ويبر رياست جي تعريف ائين ڪئي ته اها هڪ اهڙو ادارو آهي جنهن کي "تشدد جي استعمال تي قانوني قبضو" (monopoly on violence) حاصل هجي. هن اختيار جا ٽي قسم بيان ڪيا:
# **ڪرشماتي** (Charismatic)
# **روايتي** (Traditional)
# **عقلي-قانوني** (Rational-legal)

## ورثو
ميڪس ويبر جي وفات کانپوءِ نازي جرمني ۽ سياسي بدامنيءَ سبب سندس ڪم جي پذيرائي سست رهي، پر ٻي عالمي جنگ کانپوءِ ٽالڪٽ پارسنز ۽ ٻين آمريڪي ۽ برطانوي عالمن سندس ڪم کي دنيا سان متعارف ڪرايو. ويهين صديءَ جي دوران سندس شهرت ۾ بي پناهه اضافو ٿيو. اڄ کيس ڪارل مارڪس ۽ ايمل درکائيم سان گڏ "سماجيات جو باني" تسليم ڪيو وڃي ٿو.

## پڻ ڏسندا
* سماجيات
* سرمائيداري نظام
* بيوروڪريسي

## حوالا
چو شي

**زو شي** (Zhu Xi؛ 18 آڪٽوبر 1130 – 23 اپريل 1200) ڏکڻ سونگ خاندان جي دور جو هڪ چيني فلسفي، مؤرخ، سياستدان، شاعر ۽ خطاط هو. هو "نو-ڪنفوشسيزم" (Neo-Confucianism) جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم شخصيت هو، جنهن بعد ۾ شهنشاهي چين جي فڪري بنيادن کي ترتيب ڏيڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.

## فڪري خدمتون ۽ نظريا
زو شي اخلاقي تربيت، قديم ڪتابن جي تشريح، مذهبي رسمن ۽ ڪائنات جي نظريي کي هڪ گڏيل فريم ورڪ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن نظم و ضبط سان پڙهڻ ۽ اخلاقي سڌاري تي زور ڏنو. هن خاص طور تي انهن ٻڌمت جي روايتن تي تنقيد ڪئي جيڪي رسمن ۽ اخلاقي مشقن کان سواءِ رڳو فوري بصيرت جي دعويٰ ڪنديون هيون.

سندس سڀ کان وڏو ڪارنامو "چار ڪتاب" (Four Books) تي تفصيلي شرحون لکڻ هو، جيڪي 1313ع کان 1905ع تائين چين جي سرڪاري نوڪرين جي امتحانن (Civil Service Examinations) جو بنيادي حصو رهيا. هن هڪ فلسفيانه طريقو متعارف ڪرايو جنهن کي "شين جي جاچ پڙتال" (Investigation of things) چيو ويندو آهي.

## فلسفي جو اثر
زو شي جو فڪر رڳو چين تائين محدود نه رهيو، پر ان جو اثر جپان، ڪوريا ۽ ويٽنام تي به پيو. هنن ملڪن ۾ سندس نظرين کي تعليمي نظام ۽ سياسي نظريي طور اختيار ڪيو ويو، جنهن صدين تائين اتان جي سماجي ۽ ثقافتي قدرن تي اثر وڌو.

هن ميٽافزڪس جي شعبي ۾ "لي" (Li - صورت/قانون) ۽ "چي" (Qi - مادو/توانائي) جي نظرين کي وڌيڪ ترقي ڏني.

## زندگي ۽ وفات
زو شي پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي ڀيرا سرڪاري عهدن تي به فائز رهيو، پر هن پنهنجي عمر جو گهڻو حصو لکڻ، پڙهڻ ۽ پڙهائڻ ۾ گذاريو. هن لڳ ڀڳ 100 ڪتاب لکيا يا ترتيب ڏنا. هن جا هزارين شاگرد هئا جن سندس گفتگو کي لکت ۾ محفوظ ڪيو. هو 1200ع ۾ وفات ڪري ويو.

## پڻ ڏسندا
* ڪنفيوشسيت
* چين جي تاريخ
* فلسفو

## حوالا
ٿامس اڪيناس

**سينٽ ٿامس اڪيناس** (St. Thomas Aquinas؛ 1225ع – 7 مارچ 1274ع) هڪ اطالوي ڊومينيڪن راهب، پادري، مذهبي عالم ۽ فلسفي هو. کيس ڪيٿولڪ نظريي ۽ مغربي فلسفي جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ مفڪرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

## فڪر ۽ فلسفو
ٿامس اڪيناس "فطري مذهبيات" (Natural Theology) جو حامي ۽ هڪ فڪري اسڪول جو باني هو جنهن کي **ٿومزم** (Thomism) چيو ويندو آهي. هن دليل ڏنو ته خدا ئي فطري عقل ۽ ايمان جي روشنيءَ جو سرچشمو آهي. هن ارسطو جي ڪيترن ئي خيالن کي اپنايو ۽ ارسطو جي فلسفي کي مسيحيت جي اصولن سان ملائڻ (Synthesis) جي ڪوشش ڪئي.

کيس "قرون وسطيٰ جي دور جو سڀ کان بااثر مفڪر" ۽ "عظيم ترين فلسفي-مذهبي عالم" سڏيو ويندو آهي. سندس فلسفي جديد اخلاقيات (Virtue Ethics)، جماليات، ۽ علمي نظريي (Cognitive Theory) تي گهرا اثر ڇڏيا آهن. جيتوڻيڪ، برٽرينڊ رسل جهڙن نقادن مٿس تنقيد ڪئي آهي ته هو آزاد عقل جي بدران رڳو انهن نتيجن کي درست ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو جيڪي اڳ ئي ايمان (Faith) طرفان طئي ٿيل هوندا هئا.

## اهم تصنيفون
ٿامس اڪيناس جا مشهور ڪتاب هي آهن:
* **سوما ٿيولوجيڪا** (Summa Theologica): جيڪو اڻپورو رهجي ويو.
* **ڊسپيوٽڊ ڪوئيسچنز آن ٽرٿ** (Disputed Questions on Truth).
* **سوما ڪونٽرا جينٽائلس** (Summa contra Gentiles).

هن مسيحي صحيفن ۽ ارسطو جي ڪمن تي پڻ تفصيلي شرحون لکيون آهن. ان کان علاوه هن چرچ لاءِ مذهبي گيت (Hymns) پڻ لکيا.

## مذهبي حيثيت
ڪيٿولڪ چرچ ۾ ٿامس کي "ڊاڪٽر آف دي چرچ" (چرچ جو استاد) جو درجو حاصل آهي. کيس ڪيٿولڪ مذهبيات ۾ "ڊاڪٽر اينجليڪس" (Doctor Angelicus - ملائڪي استاد) ۽ "ڊاڪٽر ڪميونيس" (عالمي استاد) چيو ويندو آهي. 1999ع ۾ پوپ جان پال ٻئي کيس "ڊاڪٽر هيومنيٽيٽس" (انسانيت جو استاد) جو نئون لقب پڻ ڏنو.

## پڻ ڏسندا
* ڪيٿولڪ چرچ
* ارسطو
* فلسفو

## حوالا
آگسٽين

**آگسٽين آف هيپو** (Augustine of Hippo؛ 13 نومبر 354 – 28 آگسٽ 430) رومي آفريڪا سان تعلق رکندڙ هڪ مسيحي مذهبي عالم ۽ فلسفي هو. هو نوميڊيا جي شهر هيپو ريگيس جو بشپ هو. سندس لکتن مغربي فلسفي ۽ مغربي مسيحيت جي ترقيءَ تي گهرا اثر ڇڏيا، ۽ کيس لاطيني چرچ جي سڀ کان اهم "چرچ فادرز" (Church Fathers) مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

## شروعاتي زندگي ۽ مذهبي تبديلي
آگسٽين پنهنجي نوجوانيءَ ۾ مانيڪيزم (Manichaeism) ۽ بعد ۾ نيوپليٽونزم (Neoplatonism) جي فلسفي کان متاثر هو. 386ع ۾ مسيحيت اختيار ڪرڻ ۽ بپتسما وٺڻ کانپوءِ، هن فلسفي ۽ مذهبيات بابت پنهنجو الڳ انداز اختيار ڪيو. هن جو مڃڻ هو ته انسان جي آزاديءَ لاءِ حضرت عيسٰي جي رحمت (Grace) لازمي آهي.

## فڪري خدمتون
آگسٽين "اصل گناهه" (Original Sin) جي عقيدي کي ترتيب ڏيڻ ۾ مدد ڪئي ۽ "جائز جنگ جي نظريي" (Just War Theory) ۾ اهم واڌارو ڪيو. جڏهن مغربي رومي سلطنت جو زوال شروع ٿيو، آگسٽين چرچ کي هڪ روحاني "خدا جي شهر" (City of God) طور تصور ڪيو، جيڪو مادي دنيا جي شهرن کان مختلف آهي.

## مذهبي حيثيت ۽ اثر
آگسٽين کي ڪيٿولڪ چرچ، مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ، لوٿرن چرچن ۽ اينگليڪن ڪميونين ۾ "سنت" (Saint) طور مڃيو وڃي ٿو. ڪيترائي پروٽسٽنٽ، خاص ڪري ڪيلونسٽ ۽ لوٿرن، کيس پروٽسٽنٽ سڌاري (Protestant Reformation) جو روحاني پيءُ سمجهندا آهن، ڇاڪاڻ ته هن نجات ۽ رحمت بابت اهم تعليمات ڏنيون هيون.

## اوڀر جي چرچ ۾ اختلاف
مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ ۾ آگسٽين جي ڪجهه تعليمات، خاص طور تي "فيليوڪ" (filioque) جو عقيدو، تڪراري رهيو آهي. ان جي باوجود، کيس اتي به هڪ سنت طور تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر سندس ڪجهه نظرين (جهڙوڪ اصل گناهه ۽ رحمت جي نظريي) تي تنقيد ڪئي ويندي آهي.

## اهم ڪتاب
* **ڪنفيشنز** (Confessions): سندس خود نوشت سوانح عمري.
* **دي سٽي آف گاڊ** (The City of God): تاريخي ۽ فلسفيانه ڪتاب.
* **آن ڪرسچن ڊاڪٽرن** (On Christian Doctrine): مسيحي تعليمات بابت.
* **آن دي ٽرنٽي** (On the Trinity): تثليث جي عقيدي جي وضاحت.

## پڻ ڏسندا
* مسيحيت
* فلسفو
* رومي سلطنت

## حوالا
لڊوگ وٽگنسٽائن

**لڊوگ جوزف جوهان وٽگنسٽائن** (Ludwig Josef Johann Wittgenstein؛ 26 اپريل 1889 – 29 اپريل 1951) هڪ آسٽرو-برطانوي فلسفي هو، جنهن بنيادي طور تي منطق، رياضي جي فلسفي، ذهن جي فلسفي، ۽ ٻوليءَ جي فلسفي تي ڪم ڪيو.

## تدريس ۽ اهم تصنيفون
1929ع کان 1947ع تائين، وٽگنسٽائن ڪیمبرج يونيورسٽي ۾ تدريسي خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس زندگيءَ دوران فلسفي تي رڳو هڪ ڪتاب شايع ٿيو: 75 صفحن جو *Logisch-Philosophische Abhandlung* (منطقي-فلسفي مقالو، 1921ع)، جيڪو 1922ع ۾ لاطيني عنوان *Tractatus Logico-Philosophicus* تحت انگريزي ترجمي سان گڏ پڌرو ٿيو. سندس وفات کانپوءِ سندس وڏي تعداد ۾ موجود هٿ اکر لکتون ايڊٽ ڪري شايع ڪيون ويون. انهن ۾ سڀ کان مشهور 1953ع جو ڪتاب *Philosophical Investigations* (فلسفيانه تحقيقات) آهي. 1999ع جي هڪ سروي مطابق، هن ڪتاب کي 20هين صديءَ جو سڀ کان اهم فلسفيانه ڪتاب قرار ڏنو ويو.

## فلسفيانه دور
وٽگنسٽائن جي فلسفي کي اڪثر ٻن دورن ۾ ورهايو ويندو آهي:
# **شروعاتي دور:** جنهن جي نمائندگي *Tractatus* ڪري ٿو. هن دور ۾ هو پياڪن (propositions) ۽ دنيا جي وچ ۾ منطقي تعلق تي ڌيان ڏئي ٿو. هن جو خيال هو ته منطق کي سمجهڻ سان هن تمام فلسفيانه مسئلا حل ڪري ڇڏيا آهن.
# **آخري دور:** جنهن جو ذڪر *Philosophical Investigations* ۾ ملي ٿو. هن دور ۾ هن پنهنجي پراڻن نظرين کي رد ڪندي دليل ڏنو ته لفظن جي معنيٰ کي "ٻوليءَ جي راند" (language game) جي تناظر ۾ انهن جي استعمال سان ئي سمجهي سگهجي ٿو. هن لکيو: "ڪنهن لفظ جي معنيٰ ان جو ٻوليءَ ۾ استعمال آهي."

## ذاتي زندگي ۽ دولت تياڳڻ
وٽگنسٽائن ويانا جي هڪ امير ترين خاندان ۾ پيدا ٿيو ۽ 1913ع ۾ پنهنجي پيءُ کان وڏي دولت ورثي ۾ حاصل ڪيائين. پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هن پنهنجي دولت جو وڏو حصو ضرورت مند شاعرن ۽ فنڪارن (جهڙوڪ رينر ماريا رلڪي) کي عطيو ڪري ڇڏيو. پهرين عالمي جنگ کانپوءِ سخت ذهني دٻاءُ دوران، هن پنهنجي باقي رهيل تمام دولت پنهنجي ڀينرن ۽ ڀائرن کي ڏئي ڇڏي ۽ پاڻ سادگيءَ واري زندگي گذارڻ لڳو.

## ٻيون خدمتون
وٽگنسٽائن ڪيترائي ڀيرا علمي دنيا کي ڇڏي ٻين شعبن ۾ ڪم ڪيو:
* پهرين عالمي جنگ دوران فرنٽ لائن تي آفيسر طور وڙهيو ۽ بهادريءَ جا ڪيترائي اعزاز حاصل ڪيائين.
* آسٽريا جي ڏورانهن ڳوٺن ۾ اسڪول ماستر طور پڙهايائين (جتي ٻارن کي جسماني سزا ڏيڻ تي هو تڪراري به رهيو).
* ٻي عالمي جنگ دوران لنڊن جي هڪ اسپتال ۾ پورٽر طور ۽ بعد ۾ ليبارٽري ٽيڪنيشن طور ڪم ڪيائين.

## پڻ ڏسندا
* منطق
* ٻوليءَ جو فلسفو
* برٽرينڊ رسل

## حوالا
مارٽن لوٿر

**مارٽن لوٿر** (Martin Luther؛ 10 نومبر 1483 – 18 فيبروري 1546) هڪ جرمن پادري، مذهبي عالم، اديب، شاعر، ۽ پروفيسر هو. هو "پروٽسٽنٽ سڌاري" (Protestant Reformation) جي تحريڪ جو باني ۽ مرڪزي اڳواڻ هو. سندس مذهبي عقيدن تي ئي "لوٿرنزم" (Lutheranism) جو بنياد پيو. کيس مغربي ۽ مسيحي تاريخ جي بااثر ترين شخصيتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## مذهبي تحريڪ ۽ اختلاف
مارٽن لوٿر 1507ع ۾ پادريءَ طور مقرر ٿيو. هن رومن ڪيٿولڪ چرچ جي ڪيترن ئي تعليمات ۽ عملن، خاص طور تي "مغفرت جي پروانن" (Indulgences) جي وڪري ۽ پوپ جي مطلق اختيارن جي مخالفت ڪئي. 1517ع ۾ هن پنهنجو مشهور مقالو **95 ٿيسز** (Ninety-five Theses) لکي بين الاقوامي بحث جو آغاز ڪيو. 1521ع ۾ پوپ پاران کيس مذهب مان خارج (Excommunicate) ڪيو ويو ۽ مقدس رومي شهنشاهه چارلس پنجين کيس قانوني طور ڏوهاري قرار ڏنو.

## مذهبي نظريا
لوٿر جي تعليم هئي ته انسان جي نجات (Justification) ڪنهن انساني عمل يا نيڪيءَ سان نه، پر رڳو خدا جي رحمت ۽ حضرت عيسٰي تي ايمان آڻڻ سان ملي ٿي. هن جو مڃڻ هو ته انجيل (Bible) ئي الاهي علم جو واحد ذريعو آهي، جنهن ڪري هن پوپ ۽ بشپن جي اختيار کي چئلينج ڪيو. هن جو خيال هو ته هر بپتسما ورتل مسيحي پاڻ ۾ هڪ پادري آهي، جنهن کي "عمومي پادريت" جو نظريو چيو وڃي ٿو.

## ثقافتي ۽ لساني خدمتون
لوٿر پاران بائيبل جو جرمن زبان ۾ ترجمو هڪ تاريخي ڪارنامو هو، جنهن عام ماڻهن تائين مذهبي ڪتاب جي پهچ ممڪن بڻائي. ان ترجمي جرمن ٻوليءَ کي هڪ معياري شڪل ڏني ۽ ترجمي جي فن تي به اثر وڌو. هن جي لکيل مذهبي گيتن پروٽسٽنٽ گرجا گهرن ۾ ڳائڻ جي رواج کي جنم ڏنو. هن هڪ اڳوڻي راهبه، ڪيٿرين وون بورا سان شادي ڪري مذهبي پيشوائن (Clergy) جي شاديءَ جي روايت جو بنياد وڌو.

## تڪراري پهلو
پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾، لوٿر يهودين جي خلاف سخت مخالفانه خيالن جو اظهار ڪيو. هن پنهنجي ڪتاب "يهودي ۽ سندن ڪوڙ" (On the Jews and Their Lies) ۾ يهودين کي ملڪ مان ڪڍڻ ۽ سندن عبادتگاهن کي ساڙڻ جو مشورو ڏنو. جيتوڻيڪ هن يهودين جي قتل جي حمايت نه ڪئي، پر ڪيترن ئي مؤرخن جو خيال آهي ته سندس اهڙي ٻوليءَ جرمنيءَ ۾ يهودين جي خلاف نفرت پکيڙي، جنهن صدين کانپوءِ نازي پارٽيءَ جي اڀار ۾ مدد ڪئي.

## پڻ ڏسندا
* پروٽسٽنٽ سڌارو
* مسيحيت
* جرمني جي تاريخ

## حوالا
ناگ ارجن

**ناگ ارجن** (Nāgārjuna؛ تقريباً 150ع – 250ع) هڪ قديم هندستاني فلسفي ۽ ٻڌ مذهب جي "مادھيامڪا" (Madhyamaka - مرڪزي واٽ) اسڪول جو باني هو. کيس ٻڌمت جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ۽ بااثر فلسفين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

## فڪري خدمتون
ناگ ارجن ٻڌمت جي "مهايان" (Mahayana) تحريڪ جو وڏو حامي ۽ محافظ هو. هن پنهنجي فلسفي ذريعي ٻڌمت جي تعليمات کي منطقي بنياد فراهم ڪيا. سندس سڀ کان مشهور ۽ اهم ڪتاب **مولا مادهيامڪا ڪاريڪا** (Mūlamadhyamakakārikā - MMK) آهي، جنهن کي "خالي پڻي" (شونيتا) جي فلسفي تي سڀ کان مستند ڪتاب مڃيو وڃي ٿو.

سندس هن ڪتاب (MMK) سڄي دنيا ۾، خاص ڪري سنسڪرت، چيني، تبتي، ڪورين ۽ جپاني ٻولين ۾ ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. ناگارجنا جو فلسفو اڄ به دنيا جي وڏين يونيورسٽين ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن ۾ وڏي چاهه سان پڙهايو وڃي ٿو.

## ٻه حقيقتون (Two Truths)
ناگ ارجن جو هڪ ٻيو وڏو ڪارنامو "ٻن حقيقتن جو نظريو" آهي، جنهن ۾ هو بيان ڪري ٿو ته حقيقت جا ٻه رخ آهن:
# **روايتي حقيقت** (Conventional Truth): جيڪا اسان کي روزاني جي زندگيءَ ۾ نظر اچي ٿي.
# **حتمي حقيقت** (Ultimate Truth): جنهن ۾ هر شيءِ پنهنجي اصل ۾ "خالي" (Empty) آهي.

## پڻ ڏسندا
* ٻڌمت
* گوتم ٻڌ
* فلسفو

## حوالا
تائو مت

**تائوزم** (Taoism) يا **دئوزم** (Daoism) چين جو هڪ قديم فلسفيانه ۽ مذهبي روايت آهي، جيڪو "تائو" (道 - Tao) سان هم آهنگي پيدا ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو. چيني فلسفي ۾ "تائو" جي معنيٰ 'رستو'، 'راهه' يا 'طريقي' جي آهي. تائوزم ۾ هن کي ڪائنات جي ان لڪل ۽ بنيادي عمل طور سمجهيو ويندو آهي جيڪو سڄي حقيقت کي تبديل ڪري ٿو.

## بنيادي عقيدا ۽ اخلاقيات
تائوزم جي مشقن ۾ مراقبہ، علم نجوم، ڪي گونگ (Qigong)، فينگ شوئي (Feng shui) ۽ اندروني ڪيمياگري شامل آهن. تائوزم جو عام مقصد خود-تربيت، تائو جي گهري سڃاڻپ ۽ فطرت سان هم آهنگي واري زندگي گذارڻ آهي. 

تائوزم جي اخلاقيات ۾ ڪجهه خاص خوبين تي زور ڏنو ويو آهي:
* **وُو-ويئي** (Wu-wei): بنا ڪنهن زبردستيءَ يا ڪوشش جي عمل ڪرڻ.
* **فطرت پسندي** (Naturalness) ۽ سادگي.
* **ٽي خزانا**: رحم دلي، قناعت (فراخدلي)، ۽ نوڙت.

## تاريخي پس منظر
تائوزم جو بنياد چوٿين صدي قبل مسيح (تقريباً 450 کان 300 ق.م) ۾ پيو. ان دور ۾ تائوزم جا ٻه بنيادي ڪتاب لکيا ويا:
# **تائو تي چنگ** (Tao Te Ching): جنهن جو منسوب ليکڪ **لائوزي** (Laozi) آهي.
# **زوئانگزِي** (Zhuangzi): جنهن ۾ فلسفيانه قصا بيان ٿيل آهن.

5هين صدي عيسويءَ ۾ راهبن انهن تمام لکتن کي گڏ ڪري "دئوزانگ" (Daozang) نالي هڪ مجموعو تيار ڪيو. تائوزم تي قديم چيني مذهبن، ڪنفوشسيزم ۽ مادي مذهب (Mohism) جا اثر پڻ آهن.

## ٻين مذهبن سان تعلق
چين ۾ تائوزم ۽ ڪنفوشسيت جو پاڻ ۾ گهرو واسطو رهيو آهي. 6هين صدي عيسويءَ تائين چين ۾ "ٽي تعليمون" (Three Teachings) جو تصور اڀريو، جنهن ۾ تائوزم، ڪنفوشسيزم ۽ ٻڌمت کي سماج ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ لاءِ گڏيل طور ڏٺو ويندو هو.

## ديوتائون ۽ روحانيت
تائوزم ۾ ديوتائن کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* **خدا** (Gods): جيڪي مافوق الفطرت قوتون آهن.
* **شيان** (Xian): يعني "امر انسان" (Immortals)، جيڪي اهڙا ماڻهو آهن جن پنهنجي اخلاقي ۽ روحاني قوت سان ابدي زندگي حاصل ڪئي.

## جديد حيثيت
اڄوڪي دور ۾، تائوزم چين جي حڪومت پاران تسليم ڪيل پنجن سرڪاري مذهبن مان هڪ آهي. هي تائيوان جو هڪ وڏو مذهب آهي ۽ هانگ ڪانگ، مڪائو، سنگاپور ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ به وڏي تعداد ۾ ان جا پيروڪار موجود آهن. مغربي ملڪن ۾ به تائوزم جا مختلف روپ مقبول ٿي رهيا آهن.

## پڻ ڏسندا
* لائوزي
* چين جي تاريخ
* ين ۽ يانگ

## حوالا
ورجل

**پبلئيس ورگيليم مارو** (Publius Vergilius Maro؛ 15 آڪٽوبر 70 ق.م – 21 سيپٽمبر 19 ق.م)، جنهن کي عام طور تي انگريزيءَ ۾ **ورجل** سڏيو ويندو آهي، آگسٽن دور جو هڪ قديم رومي شاعر هو. هن لاطيني ادب جا ٽي مشهور ترين نظم تخليق ڪيا:
* **اڪلوگز** (Eclogues يا Bucolics)
* **جيورجيڪس** (Georgics)
* **اينيد** (Aeneid): جيڪو هڪ عظيم رزمه نظم (Epic) آهي.

قديم دور ۾ ڪجهه ننڍڙا نظم به کيس منسوب ڪيا ويا هئا، پر جديد عالم انهن کي سندس اصل ڪم نه ٿا سمجهن.

## ادبي حيثيت ۽ اثر
ورجل کي پنهنجي زندگيءَ ۾ ئي هڪ ڪلاسيڪي مصنف طور مڃتا ملي وئي هئي. هن تيزيءَ سان پراڻن شاعرن جي جڳهه وٺي ڇڏي ۽ سندس ڪلام اسڪولي تعليم جو حصو بڻجي ويو. وچين دور ۽ جديد دور جي شروعات تائين، هو لاطيني ٻوليءَ جو سڀ کان مقبول شاعر رهيو ۽ مغربي ادب تي گهرا اثر ڇڏيائين.

مشهور اديبن پاران ورجل کي ڏنل ڀيٽا:
* **جيوفري چاوسر** کيس تاريخ ۾ هڪ منفرد ۽ بلند مقام ڏنو.
* **ڊانٽي** پنهنجي مشهور ڪتاب "ڊيوائن ڪاميڊي" (Divine Comedy) ۾ ورجل کي پنهنجو روحاني رهبر ۽ جهنم توڙي اعراف جي سفر جو گائيڊ بڻايو آهي. ڊانٽي کيس پنهنجي "خوبصورت انداز" جو سرچشمو قرار ڏنو.
* **ٽي. ايس. ايلٽ** ويهين صديءَ ۾ پنهنجي هڪ ليڪچر دوران چيو هو ته "ڪلاسيڪي ادب جي ڪا به تعريف ورجل کي شامل ڪرڻ کان سواءِ مڪمل نٿي ٿي سگهي."

## اينيد (Aeneid)
سندس سڀ کان مشهور ڪم "اينيد" آهي، جيڪو ٻارهن ڪتابن تي ٻڌل هڪ مها ڪويا (Epic) آهي. هن ۾ اينيس (Aeneas) جي داستان بيان ٿيل آهي، جيڪو ٽرائي (Troy) جي زوال کانپوءِ اٽلي پهتو ۽ رومي نسل جو بنياد وڌائين. هي نظم رومي سلطنت جي عظمت جو مظهر سمجهيو ويندو آهي.

## پڻ ڏسندا
* لاطيني ٻولي
* رومي سلطنت
* شاعري

## حوالا
مارڪ ٽوئن

**سيموئل لينگهورن ڪليمينس** (Samuel Langhorne Clemens؛ 30 نومبر 1835 – 21 اپريل 1910)، جيڪو پنهنجي قلمي نالي **مارڪ ٽوئن** سان مشھور آهي، هڪ آمريڪي ليکڪ، مزاح نگار ۽ مضمون نگار هو. کيس "آمريڪا جو عظيم ترين مزاح نگار" سڏيو ويندو آهي، ۽ وليم فاڪنر کيس "آمريڪي ادب جو پيءُ" قرار ڏنو.

## ادبي ڪارناما
مارڪ ٽوئن جا مشهور ناول **ٽام سائر جا ڪارناما** (The Adventures of Tom Sawyer، 1876ع) ۽ ان جو تسلسل **هڪلبري فن جا ڪارناما** (Adventures of Huckleberry Finn، 1884ع) آهن. هڪلبري فن کي اڪثر "عظيم آمريڪي ناول" چيو ويندو آهي. مشهور ناول نگار ارنيسٽ هيمنگوي لکيو آهي ته: "تمام جديد آمريڪي ادب مارڪ ٽوئن جي هڪ ڪتاب 'هڪلبري فن' مان نڪتو آهي."

## شروعاتي زندگي ۽ تجربا
ٽوئن جي پرورش هنيبل، مسوري ۾ ٿي، جيڪو بعد ۾ سندس ناولن جو پسمنظر بڻيو. هن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات هڪ پرنٽر طور ڪئي ۽ پوءِ مسيسپي نديءَ تي ٻيڙي هلائڻ (Riverboat pilot) جو ڪم ڪيائين. ان تجربي کيس سندس ڪتاب "لائف آن دي مسيسپي" (1883ع) لاءِ مواد فراهم ڪيو. هن صحافت جي شعبي ۾ به نالو ڪمايو.

1865ع ۾ سندس مزاحيه ڪهاڻي "دي سيليبريٽيڊ جمپنگ فراگ آف ڪيليوراس ڪائونٽي" (The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County) کيس بين الاقوامي شهرت ڏياري. هو پنهنجي طنز ۽ مزاح سبب دنيا جي وڏن صنعتڪارن، فنڪارن ۽ يورپي شاهي خاندانن جو دوست رهيو.

## سياسي نظريا
مارڪ ٽوئن شروعات ۾ آمريڪي مفادن جي حمايت ڪئي، پر بعد ۾ هو آمريڪي سامراجيت جو سخت مخالف بڻجي ويو. هو 1901ع کان وفات تائين "آمريڪي اينٽي امپيريلسٽ ليگ" جو نائب صدر رهيو. هن فلپائن-آمريڪي جنگ ۽ ڪنڪو (Congo) ۾ بيلجيم جي ظلمن جي سخت مذمت ڪئي.

## مالي مشڪلاتون ۽ واپسي
ٽوئن پنهنجي لکتن مان تمام گهڻو پئسو ڪمايو، پر غلط سيڙپڪاريءَ سبب هو ڏيوالو (Bankruptcy) ٿي ويو. هن پنهنجي همت ۽ محنت سان ٻيهر پئسا ڪمايا ۽ پنهنجو سمورو قرض واپس ڪيو، جيتوڻيڪ قانوني طور هو ان جو پابند نه هو.

## هالي جو پڇڙ ستارو ۽ وفات
مارڪ ٽوئن **هالي جي پڇڙ ستاري** (Halley's Comet) جي آمد واري سال (1835ع) پيدا ٿيو هو. هن 1909ع ۾ اها پيشگوئي ڪئي هئي ته هو ان ستاري جي ٻيهر آمد سان گڏ ئي هن دنيا مان ويندو. هن چيو هو: "مان 1835ع ۾ هالي جي ستاري سان گڏ آيو هئس، اهو ايندڙ سال ٻيهر اچي رهيو آهي، ۽ مون کي توقع آهي ته مان ان سان گڏ ئي روانو ٿيندس." 

اتفاق سان، هو 1910ع ۾ ان ڏينهن دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو، جڏهن اهو ستارو زمين جي ويجهو هو.

## پڻ ڏسندا
* آمريڪي ادب
* طنز ۽ مزاح

## حوالا
جيوفري چاوسر

**جيوفري چاوسر** (Geoffrey Chaucer؛ 1343ع – 25 آڪٽوبر 1400ع) هڪ انگريز شاعر، ليکڪ ۽ سرڪاري ملازم هو، جيڪو پنهنجي مشهور ڪتاب **دي ڪينٽربري ٽيلز** (The Canterbury Tales) جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. کيس "انگريزي ادب جو پيءُ" يا "انگريزي شاعريءَ جو پيءُ" پڻ سڏيو ويندو آهي. هو پهريون ليکڪ هو جنهن کي ويسٽ منسٽر ايبِي (Westminster Abbey) جي ان حصي ۾ دفن ڪيو ويو، جنهن کي هاڻي "شاعرن جو ڪنڊ" (Poets' Corner) چيو وڃي ٿو.

## پيشورانه زندگي
چاوسر نه رڳو هڪ اديب هو، پر هن هڪ فلاسفر ۽ ماهر فلڪيات طور به شهرت ماڻي. هن پنهنجي ڏهن سالن جي پٽ، لوئس لاءِ هڪ سائنسي مقالو "A Treatise on the Astrolabe" پڻ لکيو. هن پنهنجي عملي زندگي هڪ بيوروڪريٽ، درباري، سفارتڪار ۽ برطانوي پارليامينٽ جي ميمبر طور گذاري.

## ادبي خدمتون
سندس ٻين اهم ڪارنامن ۾ هي ڪتاب شامل آهن:
* **دي بوڪ آف دي ڊچيس** (The Book of the Duchess)
* **دي هائوس آف فيم** (The House of Fame)
* **ٽرائيلس اينڊ ڪرسيڊا** (Troilus and Criseyde)
* **دي ليجنڊ آف گڊ وومن** (The Legend of Good Women)

چاوسر جو سڀ کان وڏو ڪارنامو اهو آهي ته هن ان دور ۾ "وچين انگريزي" (Middle English) کي ادبي ٻوليءَ طور مستحڪم ڪيو، جڏهن انگلينڊ ۾ فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون ادبي ميدان تي حاوي هيون. سندس همعصر ٿامس هاڪليف کيس "اسان جي سهڻي ٻوليءَ جو پهريون باني" قرار ڏنو. انگريزي ٻوليءَ جا تقريباً ٻه هزار لفظ پهريون ڀيرو چاوسر جي هٿ اکر لکتن ۾ مليا آهن.

## پڻ ڏسندا
* انگريزي ادب
* شاعري
* وچون دور

## حوالا
فرانز ڪافڪا

**فرانتس ڪافڪا** (Franz Kafka؛ 3 جولاءِ 1883 – 3 جون 1924) هڪ جرمن ٻوليءَ جو يهودي چيڪ ليکڪ ۽ ناول نگار هو، جيڪو تڏهوڪي آسٽريا-هنگري جي شهر پراگ ۾ پيدا ٿيو. کيس 20هين صديءَ جي ادب جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس لکتون حقيقت نگاري (Realism) ۽ خيالي دنيا (Fantastique) جو ميلاپ آهن.

## ادبي اسلوب ۽ اثر
ڪافڪا جي ڪهاڻين ۾ اڪثر اهڙا ڪردار هوندا آهن جيڪي عجيب و غريب يا مافوق الفطرت صورتحالن ۽ اڻ سمجهہ بيوروڪريٽڪ طاقتن جو شڪار بڻجن ٿا. سندس لکڻ جي ان مخصوص انداز سبب ٻوليءَ ۾ **"ڪافڪائيسڪ"** (Kafkaesque) جو اصطلاح داخل ٿيو، جيڪو اهڙين منجهيل ۽ خوفناڪ صورتحالن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سندس مشهور ڪتابن ۾ **ميٽامورفوسس** (1915ع)، **دي ٽرائل** (1924ع) ۽ **دي ڪيسل** (1926ع) شامل آهن.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
ڪافڪا پراگ جي هڪ وچولي طبقي جي جرمن ڳالهائيندڙ يهودي خاندان ۾ پيدا ٿيو. هن وڪالت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پنهنجي پيشه ورانه زندگي هڪ انشورنس ڪمپنيءَ ۾ گذاري. هو لکڻ کي پنهنجو اصل مقصد سمجهندو هو پر ملازمت جي ڪري کيس لکڻ لاءِ گهٽ وقت ملندو هو. سندس زندگيءَ دوران تمام ٿورڙو ڪم شايع ٿيو، جنهن کي ان وقت گهٽ پذيرائي ملي.

## ذاتي زندگي ۽ وفات
ڪافڪا جي پنهنجي پيءُ سان لاڳاپا ڪافي ڇڪتاڻ وارا هئا، جنهن جو اثر سندس لکتن تي به واضح نظر اچي ٿو. هن ڪيتريون ئي مڱڻيون ڪيون پر ڪڏهن به شادي نه ڪيائين. هو 1924ع ۾ رڳو 40 سالن جي عمر ۾ ٽي بي (Tuberculosis) جي بيماريءَ سبب وفات ڪري ويو.

## ڪافڪا جو ورثو
موت کان اڳ ڪافڪا پنهنجي دوست **ميڪس بروڊ** کي وصيت ڪئي هئي ته سندس تمام اڻ پڌريون لکتون ساڙي ڇڏيون وڃن. پر ميڪس بروڊ ان وصيت تي عمل نه ڪيو ۽ ڪافڪا جي لکتن کي شايع ڪرايو، جنهن کانپوءِ کيس عالمي شهرت ملي. اڄ ڪافڪا جي لکتن کي آمريت پسند مستقبل جي پيشنگوئي طور ڏٺو وڃي ٿو ۽ سندس اثر فلسفين، فلم سازن ۽ اديبن تي تمام گهڻو آهي.

## پڻ ڏسندا
* جديديت
* ناول
* جرمن ادب

## حوالا
چارلس ڊڪنز

**چارلس جان هفم ڊڪنز** (Charles John Huffam Dickens؛ 7 فيبروري 1812 – 9 جون 1870) هڪ مشهور انگريز ناول نگار، صحافي، ڪهاڻيڪار ۽ سماجي نقاد هو. هن ادب جا ڪجهه مشهور ترين خيالي ڪردار تخليق ڪيا، ۽ کيس **وڪيٽورين دور** جو عظيم ترين ناول نگار سمجهيو وڃي ٿو.

## شروعاتي زندگي ۽ جاکوڙ
ڊڪنز پورٽسموٿ ۾ پيدا ٿيو. جڏهن هن جو پيءُ قرض نه ڏيڻ سبب جيل ويو، ته ڊڪنز کي رڳو 12 سالن جي عمر ۾ اسڪول ڇڏي بوٽ پالش ڪرڻ واري فئڪٽريءَ ۾ ڪم ڪرڻو پيو. اهي تلخ تجربا بعد ۾ سندس لکتن جو بنياد بڻيا. ٽن سالن کانپوءِ هو ٻيهر اسڪول ويو ۽ پنهنجي ادبي ڪيريئر جو آغاز هڪ صحافي طور ڪيائين. هن 15 ناول، 5 ناولٽ ۽ سوين مختصر ڪهاڻيون لکيون، ۽ ٻارن جي حقن توڙي تعليمي سڌارن لاءِ ڀرپور مهم هلائي.

## ادبي ڪاميابي ۽ اسلوب
ڊڪنز جي ادبي ڪاميابي 1836ع ۾ "دي پيڪوڪ پيپرز" (The Pickwick Papers) سان شروع ٿي. سندس ناول اڪثر قسطوار (Installments) شايع ٿيندا هئا، جنهن ڪري پڙهندڙن ۾ وڏي بيچيني رهندي هئي. هن پنهنجي ڪهاڻين ۾ مزاح، طنز ۽ سماج جي گهري مشاهدي کي استعمال ڪيو. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته غريب ۽ اڻ پڙهيل ماڻهو به پئسا گڏ ڪري پنهنجي لاءِ سندس ناول جون قسطون پڙهرائيندا هئا، جنهن هڪ نئين پڙهندڙ طبقي کي جنم ڏنو.

## مشهور تصنيفون
* **اي ڪرسمس ڪيرول** (A Christmas Carol - 1843ع): جيڪو اڄ به تمام گهڻو مقبول آهي.
* **اوليور ٽوئسٽ** (Oliver Twist) ۽ **گريٽ ايڪسپيڪٽيشنز** (Great Expectations): جيڪي وڪيٽورين دور جي لنڊن جي عڪاسي ڪن ٿا.
* **بليڪ هائوس** (Bleak House): جيڪو قانوني نظام تي هڪ وڏو طنز هو.
* **اي ٽيل آف ٽو سيٽيز** (A Tale of Two Cities - 1859ع): جيڪو سندس مشهور تاريخي ناول آهي.

## ورثو
ڊڪنز پنهنجي دور جي سڀ کان وڏي شخصيت بڻجي ويو هو. اڄڪلهه جيڪڏهن ڪا شيءِ ڊڪنز جي لکتن يا ان دور جي خراب سماجي حالتن جي ياد ڏياري، ته ان لاءِ **"ڊڪنزين"** (Dickensian) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. سندس ڪم اڄ به دنيا جي ڪيترن ئي ٻولين ۾ پڙهيو وڃي ٿو ۽ ان تي لاتعداد فلمون ۽ ڊراما ٺهي چڪا آهن.

## پڻ ڏسندا
* انگريزي ادب
* وڪيٽورين دور

## حوالا
ايل نينيو–سدرن آسليشن

**ايل نينيو–سدرن آسليشن** (El Niño–Southern Oscillation) جنهن کي مختصر طور **ENSO** چيو ويندو آهي، هڪ عالمي آبهوا جو رجحان آهي. هي رجحان خط استوا واري پئسفڪ سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۽ هوائن ۾ تبديليءَ سبب پيدا ٿيندو آهي. انهن تبديلين جو ڪو مقرر وقت ناهي پر اهي هڪ چڪر وانگر اينديون رهنديون آهن. هي رجحان سڄي دنيا، خاص طور تي گرم علائقن (Tropics) جي موسم تي اثر انداز ٿيندو آهي.

## ايل نينيو ۽ لا نينيا
ENSO جا ٻه مکيه مرحلا آهن:
# **ايل نينيو (El Niño):** جڏهن سمنڊ جي مٿاڇري جو گرمي پد معمول کان وڌيڪ گرم ٿي ويندو آهي. ان دوران انڊونيشيا، آسٽريليا ۽ هندي سمنڊ ۾ هوا جو دٻاءُ وڌي ويندو آهي.
# **لا نينيا (La Niña):** جڏهن سمنڊ جي مٿاڇري جو گرمي پد معمول کان ٿڌو ٿي ويندو آهي. ان دوران پئسفڪ سمنڊ جي وچين ۽ مشرقي حصن ۾ هوا جو دٻاءُ وڌيڪ ۽ باقي علائقن ۾ گهٽ هوندو آهي.

اهي ٻئي رجحان عام طور تي ٻن کان ستن سالن جي وقفي سان ايندا آهن ۽ تقريباً هڪ سال تائين جاري رهندا آهن. ايل نينيو جا واقعا وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا، پر لا نينيا جا واقعا گهڻو وقت جاري رهي سگهن ٿا.

## عمل جو طريقو
ENSO جو هڪ اهم حصو "جيڪب بيرڪنيس" (Jacob Bjerknes) پاران بيان ڪيل فيڊ بيڪ سسٽم آهي. جڏهن اوڀر کان هلندڙ هوائون ڪمزور ٿين ٿيون، ته سمنڊ جو گرم پاڻي اوڀر طرف وڌڻ شروع ٿئي ٿو. ان جي نتيجي ۾ سمنڊ جي مٿاڇري وڌيڪ گرم ٿئي ٿي (ايل نينيو)، جنهن سان هوائون وڌيڪ ڪمزور ٿين ٿيون. هي سلسلو تڏهن ختم ٿيندو آهي جڏهن اولهه پئسفڪ جو گرم پاڻي ختم ٿي وڃي ۽ حالتون معمول تي اچي وڃن.

## عالمي اثرات
ايل نينيو ۽ لا نينيا عالمي موسم کي درهم برهم ڪري ڇڏيندا آهن. ان جي ڪري:
* ڪجهه علائقن ۾ سخت طوفان ۽ وڌيڪ برساتون پون ٿيون.
* ڪجهه علائقن ۾ سخت خشڪ سالي (Droughts) پيدا ٿئي ٿي.
* ايل نينيو سبب عالمي سراسري گرمي پد ۾ ٿورڙي وقت لاءِ واڌ ايندي آهي، جڏهن ته لا نينيا سبب گرمي پد ۾ گهٽتائي ايندي آهي.
* پئسفڪ سمنڊ جي ڪناري تي موجود ترقي پذير ملڪ، جيڪي زراعت ۽ مڇي مارڻ تي ڀاڙين ٿا، اهي هن رجحان کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا.

## آبهوا جي تبديلي ۽ ENSO
آبهوا جي تبديلي (Climate Change) سبب ENSO جي مستقبل بابت سائنسدان اڃا تائين يقين سان ڪجهه نٿا چئي سگهن، پر 2021ع جي هڪ رپورٽ مطابق، اهو "تمام گهڻو امڪان" آهي ته ايل نينيو ۽ لا نينيا سان لاڳاپيل برساتن جي شدت ۾ واڌ ٿيندي. ان جي نتيجي ۾ علائقائي سطح تي موسم ۾ وڏيون ۽ خطرناڪ تبديليون اچي سگهن ٿيون.

## پڻ ڏسندا
* آبهوا
* گلوبل وارمنگ
* موسميات

## حوالا
پائي

**پائي** (Pi - علامتي نشان: π) هڪ رياضياتي مستقل (Constant) آهي. هي ڪنهن به دائري جي گهيري (Circumference) ۽ ان جي قطر (Diameter) جي وچ ۾ نسبت کي چيو ويندو آهي. ان جو ملهه تقريباً **3.14159** آهي. پائي جو عدد رياضي ۽ فزڪس جي ڪيترن ئي فارمولن ۾ استعمال ٿئي ٿو.

## رياضياتي خاصيتون
پائي هڪ **غير واجبي انگ** (Irrational number) آهي، جنهن جي معنيٰ اها آهي ته ان کي ٻن مڪمل انگن جي ونڊ (Fraction) جي صورت ۾ بلڪل صحيح ظاهر نٿو ڪري سگهجي، جيتوڻيڪ عام حسابن لاءِ $$\frac{22}{7}$$ کي ان جي ويجهو ملهه طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو ڏهائي (Decimal) نظام ڪڏهن به ختم نٿو ٿئي ۽ نه ئي ڪو هڪ ئي نمونو ٻيهر ورجائي ٿو.
thumb|upright=1.2|alt=هڪ يونٽ دائرو سطح تي لڙهي رهيو آهي؛ هڪ مڪمل چڪر کانپوءِ، دائري جو مرڪز π يونٽ اڳتي وڌي چڪو آهي.|پائي (pi) جي ملهه جي وضاحت ڪندڙ هڪ خاڪو.

پائي هڪ **ٽرانسينڊينٽل انگ** (Transcendental number) پڻ آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي ڪنهن به اهڙي الجبرائي مساوات جو حل نٿو ٿي سگهي جنهن ۾ صرف محدود انگ ۽ طاقتون هجن. ان جي اها خاصيت ثابت ڪري ٿي ته رڳو پرڪار ۽ پٽيءَ جي مدد سان هڪ دائري جي برابر رقبي وارو چورس ٺاهڻ (Squaring the circle) ناممڪن آهي.

## تاريخي پسمنظر
هزارين سالن کان ماهرِ رياضي پائي جي ملهه کي وڌيڪ درستگي سان ڳولڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.
* **قديم تهذيبون:** قديم مصرين ۽ بابلين کي عملي ڪمن لاءِ پائي جي ويجهي ملهه جي ڄاڻ هئي.
* **آرڪيڊيمس:** تقريباً 250 ق.م ۾ يوناني رياضي دان آرڪيڊيمس پائي جو ملهه معلوم ڪرڻ لاءِ هڪ الگورٿم تيار ڪيو.
* **چيني ۽ هندستاني ماهر:** پنجين صدي عيسويءَ ۾ چيني ماهرن پائي جو ملهه ستن انگن تائين ۽ هندستاني ماهرن پنجن انگن تائين درست معلوم ڪيو.
* **جديد دور:** 1706ع ۾ ويلز جي رياضي دان **وليم جونس** پهريون ڀيرو يوناني اکر **π** کي هن نسبت لاءِ استعمال ڪيو.

## سائنس ۽ رياضي ۾ استعمال
پائي جو دائري سان تعلق هجڻ ڪري هي ٽرگنوميٽري ۽ جاميٽري ۾ تمام گهڻو استعمال ٿئي ٿو، خاص طور تي انهن شڪلين ۾ جهڙوڪ دائرو، بيضوي (Ellipse) ۽ گولو (Sphere). ان کان علاوه پائي جا استعمال هيٺين علمن ۾ به مليا آهن:
* ڪاسمولاجي (ڪائنات جو علم)
* ٿرموڊائنامڪس
* اليڪٽروميگنيٽزم
* شماريات (Statistics)

ويهين ۽ هڪيهين صديءَ ۾ ڪمپيوٽر جي وڌندڙ طاقت سبب پائي جو ملهه هاڻي ڪروڙين اربين انگن تائين معلوم ڪيو ويو آهي. اهي حساب ڪتاب نه رڳو رڪارڊ ٽوڙڻ لاءِ آهن، پر ڪمپيوٽر جي نون پروسيسرن جي درستگي کي آزمائڻ لاءِ به استعمال ڪيا ويندا آهن.

## پڻ ڏسندا
* رياضي
* دائرو
* جاميٽري

## حوالا
سنڌي ڊڪشنري جي فهرست

انٽرنيٽ تي توڙي ڪتابي روپ ۾ انيڪ سنڌي لغتون(ڊڪشنريون) موجود آهن هيٺ انهن جي هڪ فهرست جوڙي  وئي آهي.

سنڌي ٻوليءَ ۾ لغت نويسيءَ جي شروعات قديم دور کان ٿيل آهي، پر باقاعدي ترتيب وار لغتون انگريزن جي دور ۾ تيار ڪيون ويون. سنڌي لغتون مختلف ٻولين جهڙوڪ انگريزي، اردو، فارسي ۽ هنديءَ سان گڏوگڏ سنڌي-کان-سنڌي، سنڌي-کان-انگريزي روپ ۾ پڻ موجود آهن.

## آن لائن ۽ ڊجيٽل وسيلا
جديد دور ۾ سنڌي ٻوليءَ کي ڊجيٽلائيز ڪرڻ لاءِ سنڌي لينگويج اٿارٽيءَ پاران اهم پورٽل تيار ڪيا ويا آهن:
#. سنڌي لغت پورٽل (dic.sindhila.edu.pk): هن تي سنڌي کان انگريزي، انگريزي کان سنڌي، ۽ سنڌي کان سنڌي (جامع لغات) سميت ڪيتريون ئي لغتون هڪ ئي هنڌ موجود آهن.
#. ڊجيٽل سائوٿ ايشيا لائبريري (DSAL): شڪاگو يونيورسٽي جي هن ويب سائيٽ تي پرمانند ميوارام جي لغت ڊجيٽل شڪل ۾ رکيل آهي.
#. گلوسبي (Glosbe): هي هڪ کليل آن لائن پليٽ فارم آهي جتي سنڌي ۽ ٻين عالمي ٻولين جي وچ ۾ ترجمي ۽ لفظن جي معني لکڻ جون سهولتون موجود آهن.

## لغتن جا نمونا

* هڪ ٻوليائي لغتون: سنڌي-کان-سنڌي (جهڙوڪ سنڌي لغت نويس پاران تيار ڪيل لغتون).
* ٻه ٻوليائي لغتون: سنڌي-انگريزي، سنڌي-اردو، سنڌي-فارسي وغيره.
* اصطلاحاتي لغتون: خاص شعبن جهڙوڪ قانوني، طبي، ۽ دفتري اصطلاحن جون لغتون.
## آزاد ۽ اوپن سورس ڊڪشنريون
# سنڌي وڪشنري
# گلوبي ڊڪشنري
# ليڪسيلوگوس
# گلوبي 
# لنگوانيڪس
## تاريخي ۽ اھم لغتون

# پرمانند ميوارام سنڌي انگريزي ڊڪشنري
# سنڌيت ڊڪشنري، هيءَ ڊڪشنري پرشو-عربڪ-سنڌي لِپيءَ سميت ديوناگري لپيءَ ۽ رومن-سنڌي لپيءَ ۾ پڻ اُتي ئي موجود آهي. 

## سنڌي ڊڪشنرين جا ٻاهريان ڳنڍڻا
* بنيادي سنڌي - انگريزي ڊڪشنري  ڊاڪٽر ڪنهيالال ليکواڻي

## پِڻُ ڏِسو
* سنڌي ادبي بورڊ
* سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
* سنڌي کان انگريزي ڊڪشنريون
* سنڌي ڊڪشنريون ۽ گرامر
* سنڌيت ڊڪشنري
* سنڌي وڪشنري

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:سنڌي ٻولي جون ويب سائٽس
زمرو:سنڌي ٻولي جون ڊڪشنريون
بين الاقوامي معيار سازي تنظيم ۾ شامل ملڪ

سال 2026ع تائين بين الاقوامي معيار جي تنظيم جا 175 ميمبر آهن. ميمبرن جي حيثيت جا ٽي قسم نمايان آهن: 

* مڪمل ميمبر (ميمبر باڊي): جيڪا ISO معيار جي ترقي ۽ حڪمت عملي لاءِ ڪورس مقرر ڪيئن ٿا، ISO ٽيڪنيڪل ۽ پاليسي ميٽنگن ۾ حصو وٺندا ۽ ووٽ ڏيندا آهن قومي سطح تي ISO معيار وڪڻندا ۽ اختيار ڪندا آهن.
* نمائندا ميمبر: هڪ مبصر جي حيثيت سان ISO ٽيڪنيڪل ۽ پاليسي اجلاسن ۾ شرڪت ڪن ٿا، قومي سطح تي يا پنهنجي ميمبرشپ واري علائقي اندر ISO معيارن کي وڪڻ  ۽ اختيار ڪيئن ٿا.
* صارف ميمبر: ISO جي ڪم سان تازه ڪاري رکڻ ٿا پر ان ۾ حصو نٿو وٺي سگهن ناهي قومي سطح تي ISO معيارن کي وڪڻي يا اختيار ڪري سگهجن.

## ميمبر ملڪ

## نقشو

## پڻ ڏسو
*بين الاقوامي معيار سازي جي تنظيم
*آءِ او سي ملڪي ڪوڊن جي فهرست
*آءِ ايس او 3166-1 الفا-3
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*www.oasis-open.org
*ISO website
زمرو:بين الاقوامي معيار سازي جي تنظيم
معياري سازي جي بين الاقوامي تنظيم
زمرو:ملڪن جون فهرستون
معياري سازي جي بين الاقوامي تنظيم
رولڊ آمونڊسن

**رولڊ اينگلبرگٽ گراوننگ آمونڊسن** (انگريزي: Roald Engelbregt Gravning Amundsen؛ نارويجي: [ˈrùːɑɫ ˈɑ̂mʉnsən]؛ 16 جولاءِ 1872 – لڳ ڀڳ 18 جون 1928) ناروي جو هڪ مشهور قطبي مهم جوئي ڪندڙ هو، جيڪو ڌرتيءَ جي اتر ۽ ڏکڻ قطبن بابت تحقيق ۽ دريافتن لاءِ مشهور رهيو. هو ان دور جو اهم شخص هو جنهن کي ”هيروئڪ ايج آف انٽارڪٽڪ ايڪسپلوريشن“ چيو وڃي ٿو.

## تعارف
**رولڊ آمونڊسن** هڪ نارويجي دريافتڪار هو، جيڪو قطبي علائقن جي ڳولا لاءِ عالمي شهرت رکي ٿو. هن ڏکڻ قطب تائين پهچڻ واري پهرين ڪامياب مهم جي اڳواڻي ڪئي.

## ابتدائي زندگي
آمونڊسن ناروي جي علائقي بورگه، اوسٽ فولڊ ۾ پيدا ٿيو. سندس قطبي ڪيريئر جي شروعات بيلجيم جي انٽارڪٽڪ مهم (1897–1899) دوران ٿي، جتي هن فرسٽ ميٽ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.

## اتر-اولهه رستي جي مهم
1903 کان 1906 تائين، آمونڊسن ٻيڙي *Gjøa* ذريعي تاريخي سفر ڪيو ۽ اتر-اولهه رستي (Northwest Passage) کي ڪاميابي سان عبور ڪرڻ واري پهرين مهم جي اڳواڻي ڪئي.

## ڏکڻ قطب تائين پهچ
1909 ۾ آمونڊسن ڏکڻ قطب تائين پهچڻ جي منصوبابندي شروع ڪئي. هن جون 1910 ۾ ناروي کان ٻيڙي *Fram* ذريعي روانگي اختيار ڪئي ۽ جنوري 1911 ۾ انٽارڪٽڪا پهتو. آڪٽوبر 1911 ۾ روانگي بعد، آمونڊسن جي اڳواڻي ۾ پنجن ماڻهن جي ٽولي 14 ڊسمبر 1911 تي ڏکڻ قطب تي پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.

## اتر قطب جي هوائي مهم
1918 ۾ ٻيڙي *Maud* ذريعي اتر-اوڀر رستي تي سفر ڪندي اتر قطب تائين زميني رسائي جي ناڪام ڪوشش بعد، آمونڊسن هوائي سفر ذريعي قطب تائين پهچڻ جي رٿابندي ڪئي. 12 مئي 1926 تي هو ۽ سندس ساٿي ايئرشپ *Norge* ذريعي اتر قطب تي پهچڻ وارا پهريان تصديق ٿيل دريافتڪار بڻيا.

## گمشدگي ۽ موت
جون 1928 ۾ آمونڊسن ايئرشپ *Italia* جي بچاءَ واري مشن دوران آرڪٽڪ علائقي ۾ جهاز سان گڏ گم ٿي ويو. سندس لاش ڪڏهن به هٿ نه آيو، ۽ ڳولا جو عمل سيپٽمبر 1928 ۾ بند ڪيو ويو.

## اهميت ۽ ورثو
آمونڊسن کي جديد قطبي تحقيق جو هڪ اهم اڳواڻ سمجھيو وڃي ٿو.

## حوالا
جيڪس ڪارٽيئر

**جيڪس ڪارٽيئر** (انگريزي: Jacques Cartier؛ بريٽن: Jakez Karter؛ 31 ڊسمبر 1491 – 1 سيپٽمبر 1557) فرانس جو هڪ سامونڊي دريافتڪار هو، جيڪو برٽني علائقي سان تعلق رکندو هو. هو انهن ابتدائي يورپي مهم جوئن مان هو جن اتر آمريڪا جي علائقن بابت تفصيلي بيان ڏنو ۽ نقشا ٺاهيا. ڪارتيي پهريون يورپي هو جنهن سينٽ لارنس جي نار ۽ سينٽ لارنس درياهه جي ڪنارن کي بيان ۽ نقشابندي ڪئي، جنهن کي هن ”ڪينيڊاز جو ملڪ“ (The Country of Canadas) سڏيو. هن اهو نالو ايروكوئي قبيلن جي ٻن وڏين آبادين اسٽاڊاكونا (هاڻوڪو ڪيوبيڪ شهر) ۽ هوچيلاگا (هاڻوڪو مونٽريال) جي نالن تان رکيو.

جيڪس ڪارٽيئر انهن علائقن ۽ انهن جي رهواسين کي بيان ڪرڻ وارو پهريون يورپي دريافتڪار هو، جڏهن ته ان وقت اسپيني قوتون اڳ ئي ڪيريبين، ميڪسيڪو ۽ وچ آمريڪا ۾ آباد ٿي چڪيون هيون ۽ پيرو جي فتح جي شروعات ڪري رهيون هيون.

## ابتدائي زندگي
جيڪس ڪارٽيئر 1491 ۾ سينٽ-مالو ۾ پيدا ٿيو، جيڪو برٽني جي اتر-اوڀر سامونڊي ڪناري تي هڪ اهم بندرگاهه آهي. ڪارتيي هڪ ماهر سامونڊي مسافر هو، جنهن 1520 ۾ ميري ڪيٿرين ڊيس گرانش (Mary Catherine des Granches) سان شادي ڪري پنهنجي سماجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ هوءَ هڪ اهم اشرافي خاندان سان تعلق رکندڙ هئي. سينٽ-مالو جي بپتسما رجسٽرن ۾ سندس نالو گهڻو ڪري گاڊ فادر يا شاهد طور ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو سندس سماجي ساک کي ظاهر ڪري ٿو.

## اهميت
جيڪس ڪارٽيئر جي مهمن فرانسيسي دريافتن لاءِ بنياد رکيو ۽ بعد ۾ نيو فرانس جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو. سندس سفرن فرانس کي اتر آمريڪا ۾ دلچسپي وٺڻ لاءِ اهم معلومات فراهم ڪئي.

## حوالا
فرڊيننڊ ميگلان

**فرڊينينڊ ميگيلن** (انگريزي: Ferdinand Magellan؛ پرتگالي: Fernão de Magalhães؛ لڳ ڀڳ 1480 – 27 اپريل 1521) هڪ پرتگالي دريافتڪار هو، جيڪو 1519–1522 جي اسپيني مهم جي اڳواڻي ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، جنهن جو مقصد اوڀر هندستان (East Indies) تائين سامونڊي رستو ڳولڻ هو. هن مهم دوران هن ميگيلن جو آبنائي دريافت ڪيو، پئسفڪ سمنڊ کي يورپي طور پهريون ڀيرو پار ڪيو ۽ فلپائن سان پهريون يورپي رابطو قائم ڪيو. ميگيلن 1521 ۾ فلپائن ۾ جنگ دوران مارجي ويو، پر سندس عملو، جنهن جي اڳواڻي خوان سيباستيان ايلڪانو ڪئي، 1522 ۾ اسپين واپس پهتو ۽ انساني تاريخ ۾ ڌرتي جي پهرين سامونڊي چڪر (circumnavigation) کي مڪمل ڪيو.

## ابتدائي زندگي
ميگيلن لڳ ڀڳ 1480 ۾ هڪ ننڍي پرتگالي اشرافي خاندان ۾ پيدا ٿيو. هو جلد ئي ماهر ملاح ۽ بحري آفيسر بڻجي پرتگال جي بادشاهت جي خدمت ۾ ايشيا ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. جڏهن بادشاهه مانويل پهريون سندس اولهه طرف سفر ڪندي مولوقا ٻيٽ (Spice Islands) تائين پهچڻ جي منصوبي جي حمايت نه ڪئي، ته ميگيلن اهو منصوبو اسپين جي بادشاهه چارلس پهريون کي پيش ڪيو، جنهن ان کي منظور ڪيو.

## مهم جي تياري
سيويل ۾ رهندي ميگيلن شادي ڪئي، ٻه ٻار ٿيا ۽ مهم کي منظم ڪيو. 1518 ۾ اسپيني تاج سان وفاداري سبب کيس اسپيني بحري ٻيڙي جو ايڊمرل مقرر ڪيو ويو ۽ پنج ٻيڙين تي مشتمل ”آرمادا آف مولوقا“ جي ڪمان سونپي وئي. کيس آرڊر آف سينٽياگو جو ڪمانڊر پڻ بڻايو ويو، جيڪو اسپيني سلطنت جي اعليٰ فوجي اعزازن مان هڪ هو.

## عالمي مهم
بادشاهه طرفان خاص اختيار ملڻ بعد ميگيلن سانلوڪار ڊي باراميدا کان روانو ٿيو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ڪري ڏکڻ آمريڪا جي اوڀر ڪناري تي پهتو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف پيٽاگونيا ڏانهن ويو. ڪيترين طوفانن ۽ بغاوتن باوجود، مهم ڪاميابي سان ميگيلن جو آبنائي مان گذري ۽ ”مار ڊيل سور“ ۾ داخل ٿي، جنهن کي ميگيلن ”پئسفڪ سمنڊ“ نالو ڏنو.

ڊگهي سفر بعد مهم گوام تي لٿي ۽ پوءِ فلپائن پهتي. 27 اپريل 1521 تي ميگيلن مڪٽان جي جنگ دوران زهر لڳل تير لڳڻ سبب مارجي ويو.

## مهم جو مڪمل ٿيڻ
ميگيلن جي موت بعد ڪپتان خوان سيباستيان ايلڪانو جي اڳواڻي ۾ مهم مصالحا ٻيٽ تائين پهتي. باقي رهيل ٻيڙين مان هڪ ناڪام ڪوشش بعد الڳ ٿي وئي، جڏهن ته ٻي ٻيڙي هندي سمنڊ پار ڪري ۽ آفريقا جي ائٽلانٽڪ ڪناري سان سفر ڪندي سيپٽمبر 1522 ۾ اسپين واپس پهتي.

## اڳيون سفر
پرتگال جي خدمت دوران ميگيلن اڳ ئي ملائي ٻيٽ مجموعو تائين اوڀر طرف سفر ڪري چڪو هو (1505–1512). بعد ۾ اولهه طرف ساڳئي علائقي تائين پهچي هن عملي طور ڌرتيءَ جي لڳ ڀڳ مڪمل ذاتي چڪر حاصل ڪيو.

## اهميت
ميگيلن جي مهم عالمي جاگرافي، سامونڊي رستن ۽ خلائي تصور (global geography) کي نئين سر بيان ڪيو ۽ انساني تاريخ جي سڀ کان اهم دريافتي سفرن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.

## حوالا
ھرنان ڪورتيس

**هيرنان ڪورتيز** (انگريزي: Hernán Cortés؛ لڳ ڀڳ 1485 – 2 ڊسمبر 1547) اسپين جو هڪ مشهور ڪانڪيسٽاڊور، فوجي ڪمانڊر، دريافتڪار، ڪپتان جنرل ۽ ليکڪ هو، جنهن اهڙي مهم جي اڳواڻي ڪئي جنهن سبب ازتڪ سلطنت جو زوال آيو ۽ هاڻوڪي ميڪسيڪو جو وڏو حصو 16هين صدي جي شروعات ۾ ڪاسٽيل جي بادشاهت جي حڪمراني هيٺ اچي ويو. ڪورتيز انهن اسپيني دريافتڪارن ۽ ڪانڪيسٽاڊورن جي نسل سان تعلق رکندو هو جن آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادياتي دور جي شروعات ڪئي.

## ابتدائي زندگي
هيرنان ڪورتيز اسپين جي شهر ميڊيلين ۾ هڪ ننڍي اشرافي خاندان ۾ پيدا ٿيو. هن نئين دنيا ۾ مهم ۽ دولت حاصل ڪرڻ لاءِ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هو پهرين هسپانيولا ويو ۽ پوءِ ڪيوبا پهتو، جتي کيس *encomienda* ملي، جيڪا ڪجهه ماڻهن جي محنت تي حق حاصل ڪرڻ جي نوآبادياتي نظام جو حصو هئي.

هو ڪجهه وقت لاءِ ڪيوبا ۾ قائم ٿيل اسپيني شهر جو *الڪالدي* (مجسٽريٽ) پڻ رهيو.

## ميڪسيڪو ڏانهن مهم
1519 ۾ ڪورتيز کي براعظم ڏانهن ٽئين مهم جو ڪپتان چونڊيو ويو، جنهن کي هن جزوي طور پاڻ فنڊ ڪيو. ڪيوبا جي گورنر ڊيگو ويلاثڪيز ڊي ڪويلار سان اختلاف سبب آخري لمحي ۾ مهم واپس سڏائڻ جو حڪم ڏنو ويو، پر ڪورتيز ان حڪم کي نظرانداز ڪيو.

براعظم تي پهچڻ بعد، ڪورتيز ڪجهه مقامي قبيلن سان اتحاد ڪري ٻين خلاف حڪمت عملي اختيار ڪئي. هن هڪ مقامي عورت ڊونا مارينا کي ترجمان طور استعمال ڪيو، جنهن بعد ۾ سندس پهريون پٽ ڄڻيو.

جڏهن ڪيوبا جي گورنر کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ نمائندا موڪليا، ته ڪورتيز انهن سان جنگ ڪئي ۽ کين شڪست ڏئي اضافي فوجي مدد حاصل ڪئي. هن پنهنجي ڪاميابين بابت سڌو بادشاهه ڪاسٽيل ڏانهن خط لکيا ته جيئن کيس بغاوت بدران ڪامياب مهم جوئي ڪندڙ طور تسليم ڪيو وڃي.

## ازتڪ سلطنت جو زوال
ازتڪ سلطنت کي شڪست ڏيڻ بعد، ڪورتيز کي *مارڪيس ڊيل ويل ڊي اوآخاڪا* (Marqués del Valle de Oaxaca) جو لقب ڏنو ويو، جڏهن ته وائسراءِ جو وڌيڪ اعزازي عهدو اعليٰ اشرافي انتونيو ڊي مينڊوزا کي ڏنو ويو.

## آخري زندگي ۽ موت
1541 ۾ ڪورتيز واپس اسپين ويو، جتي ڇهن سالن بعد 1547 ۾ قدرتي سببن ڪري سندس وفات ٿي.

## حوالا