دادو ضلعو

**دادو ضلعو** (, **Dadu District**) پاڪستان جي صوبي سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. هن ضلعي جو مرڪز دادو شهر آهي. دادو ضلعو سنه 1931ع ۾ قائم ڪيو ويو. جڏهن ڪراچي ضلعو مان ڪوٽڙي ۽ ڪوھستان محل (بعد ۾ ڄامشورو ضلعو) جا تعلقا، ۽ لاڙڪاڻو ضلعو مان ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، دادو، جوهي ۽ سيوهڻ جا تعلقا گڏ ڪري نئون ضلعو ٺاهيو ويو.

سنہ 2004ع ۾ ضلعي جي ڏکڻ واري حصي مان ڪجهہ تعلقا الڳ ڪري نئون ڄامشورو ضلعو قائم ڪيو ويو. هن ضلعي جون حدون سنڌ جي چار ضلعن سان ملن ٿيون: ڄامشورو ضلعو، نوشهروفيروز ضلعو، شهيد بينظيرآباد ضلعو ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو.
دادو ضلعي ۾ مکيه ٻوليون سنڌي ٻولي، بلوچي ٻولي ۽ اردو ٻولي آهن. ضلعي جا مشهور سياحتي هنڌن ۾ گورک هل ۽ منڇر ڍنڍ شامل آهن. هي ضلعو تاريخي، زرعي، معاشي ۽ قدرتي لحاظ کان وڏي اهميت رکي ٿو۔ دادو ضلعو پنهنجي زرخيزي زمين، منڇر ڍنڍ، گورک هل، قدرتي وسيلن، مالونداري ۽ روايتي هٿ جي هنر لاءِ مشهور آهي۔ 
 

thumb|220px|left|upright=4|گاج ندي يا نئن

thumb|220px|left|upright=1 |دادو ڪئنال

## دادو جي تاريخ
دادو ضلعي جو قيام 1931 ۾ ٿيو. ان وقت دادو ، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھ، جوھي ۽ سيوھڻ تعلقا لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري  ۽ ڪوٽڙي، محال ڪوهستان ۽ ڄامشورو ڪراچي ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو دادو ٺاھي ان جو صدرمقام دادو شھر کي بڻايو ويو.
2004 ۾ وري ڪوٽڙي، سيوھڻ، ٿاڻو بولا خان، ڀان سيدآباد تعلقن کي ڌار ڪري نئون ضلعو ڄامشورو ٺاھيو ويو.

دادو ضلعي جو پهريون ڪليڪٽر **[[رائي بھادر جگت سنگھ]]** هو۔ ڪليڪٽرٽ جي عمارت 1931ع ۾ تعمير ڪئي وئي۔ لوڪل بورڊ 18 اپريل 1933ع تي باقاعدي طور ڪم شروع ڪيو ۽ ان جو پهريون صدر **[[خان بھادر محمد پريل خان ڪلهوڙو]]** هو۔ دادو ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن (جهڙوڪ سيوھن، جوهي ۽ ميهڙ وغيره) جي تاريخي اهميت بنيادي طور ٻن سببن جي ڪري رهي آهي۔ پهريون سبب اهو هو ته اهي علائقا سنڌ ۽ بلوچستان جي حڪمرانن جي سياسي حدن جي وچ واري سرحدي پٽي طور ڪم ڪندا هئا۔ ٻيو سبب اهو ته دادو سنڌو درياھ جي ڪناري سان هلندڙ ڪارواني واپاري رستن تي واقع هو، جتان ڪاروان گذرندا هئا۔
دادو ضلعي جو خدا آباد ڳوٺ 1768ع تائين ڪلهوڙا خاندان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو۔ ضلعي ۾ واپار جو هڪ مشهور نظام “هنڊي” هو۔ علائقي جي ماڻهن جي آمدني جو بنيادي ذريعو زراعت ۽ مال پالنا هئا۔
آزادي کان پوءِ هندو برادري سان تعلق رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ڀارت ڏانهن لڏي ويا ۽ انهن جون ملڪيتون انهن مسلمانن کي ڏنيون ويون جيڪي ڀارت مان لڏي آيا هئا۔ بعد ۾ انهن مان گهڻن ماڻهن پنهنجي دعوائن جي تڪميل کان پوءِ اهي ملڪيتون وڪرو ڪري ڇڏيون۔ حقيقت ۾ دادو ضلعي جي ترقي گهڻو ڪري پاڪستان جي آزادي کان پوءِ شروع ٿي۔ انڊس ھاء وي به آزادي کان پوءِ تعمير ڪئي وئي۔ 1991ع کان وٺي 14 ڊسمبر 2004ع تائين دادو سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو رهيو۔ ان کان پوءِ 13 ڊسمبر 2004ع تي ان کي ورهائي نئون ضلعو ڄامشورو ضلعو قائم ڪيو ويو۔ هن وقت دادو ضلعي ۾ چار تعلقا شامل آهن: دادو تعلقو، جوهي تعلقو، ميهڙ تعلقو ۽ خيرپور ناٿن شاھ تعلقو۔

### قيام وقت لاڙڪاڻي ضلعي مان مليل سب ڊويزن

# دادو تعلقو
# ڪڪڙ تعلقو (خيرپور ناٿن شاهه)
# ميھڙ تعلقو
# جوهي تعلقو

### قيام وقت ڪراچي ضلعي مان مليل سب ڊويزن

# سيوهڻ تعلقو
# ڪوٽڙي تعلقو
# محل ڪوهستان تعلقو

### تاريخي ماڳ مڪان
دادو ضلعي ۾ لوھ يا ڪنجهي جي دور، آمري (قديم آثار) تهذيب، ميهي، قلي، موهن جو دڙو تهذيب ۽ سنڌو تهذيب جا بيشمار آثار آهن. مشهور بنگالي آرڪيالاجسٽ اين. جي. مجمدار دادو ضلعي ۾ ڪيترائي قديم ماڳ مڪان ڳولي لڌا. منڇر ڍنڍ لڳ لھري جو ماڳ، پير لاکيو، گورانڊي جو دڙو، غازي شاهه جو دڙو يا گاجي شاھ جو دڙو، علي مراد جو دڙو (ڪلوئي جو دڙو)، لوهم جو دڙو، ماڻڪ دڙو (ماڻڪتارو)، واهي پانڌي (ڪوٽيرو دڙو) قديم ترين ماڳ آهن. دادو جي کيرٿر جابلو پٽيءَ ۾ جبلن يا ٽڪرن جي پئنلن تي جبلن تي قديم نقش نگاري جا ڪيترائي ماڳ آهن. انهن چٽن جي ماڳن ۾ هندو مذهب. ٻُڌ ڌرم ۽ زرتشت مذهب جي مذهبي علامتن سان گڏ برهمڻ لِپيءَ ۾ اکر به اُڪريل آهن.  چچنامي موجب هي علائقو ٻُڌيه پرڳڻو هو. انڪري دادو ضلعي ۾ ٻُڌمت جا ٺلھ به ڪيترائي آهن. ٺلھ ڇني، ٺلھ ڳوٺ ڪنگراڻي، ٺلھ ڳوٺ وارو ٺلھ جيڪو موجوده ٺلھ گولو فقير، دودو ٺلھ. جوهيءَ وارو ٺلھ، شو مندر جوهي گورک رستي سان 35 اسٽاپ وارو ٺلھ ٺلھ هيرو خان، مزار ڀرڳڙي وارو ٺلھ ۽ فريدآباد لڳ ٺلھ مارو ذڪر لائق آهن. تاريخي قبرستانن ۾ گاجي شاھ وارو قبرستان، ڇني وٽ شهڪ فقير شاهاڻي ۽ شهداد کوسي جو قبرستان، علي مراد شاهاڻي لڳ قبرستان، جنگو خان جمالي جو قبرستان، احدي فقير جو قبرستان، ڳوٺ ٺُلھ وٽ شاهان فقير جو قبرستان، جوهي لڳ قلندراڻي لغارين ۽مريداڻي جمالين جو قبرستان،يارو فقير ريڍار جو قبرستان، آدماڻي لغارين جو قبرستان، ڏاتي فقير لغاري جو قبرستان، هيروخان جو قبرستان، مريد ديرو وارو قبرستان، مير اليار جو قبرستان، ميان نصير محمد ڪلھوڙو جو قبرسان، خانپور ۾ پرياڻي پيرن جو قبرستان، راڄو ديرو وٽ لشڪر لغاري جو قبرستان، آراڙوجو قبرستان، حاجي خان لڳ لغارين جو قبرستان پٽ سليمان ۽ وڇي پٽ جا قبرستان ذڪر لائق آهن. منن قبرستانن جي ديوارن تي چٽسالي (پينٽنگ) به ٿيل آهي. زرتشتي مذهب جي آثارن ۾ اسماعيل فقير جو ماڳ ۽واهي پانڌي ۾ قديم قبرون جيڪو رومين جي قبرن سان مشهور ماڳ اهم آهن. دادو ضلعي ۾سيد گاجي شاھ، شاھ پنجو، سعدي موساڻي، ڪيهر شاھ، آندل شاھ، بخاري. بکر شھيد، جادوي شهيد، بھليل شاھ جون درگاهون به آهن.
### قدامت
دادو ضلعي ۾ غازي شاھ جو دڙو، پير لاکيو جو ماڳ، منڇر ڍنڍ کان علاوه علي مراد دڙو سنڌو تهذيب، موهن جو دڙو جي تهذيب جا آثار قدامت جو اهڄاڻ آهن. کيرٿر جي لڪن ڦوسياند لڪن وسيلي زميني يا خشڪ واپاري رستن ذريعي هيءُ خطو ايران، مصري تهذيب، ميسوپوٽيميا، سمير، بابلي تهذيبن ۽ ڏُور اولهه سان ڳنڍيل رهيو. ايم ايڇ پنهور پاران ڄاڻايل کيرٿر جي ڄمار جي ڪَٿ به دادو جي علائقي جي قدامت تي روشني وجهي ٿو. ٻُڌ ڌرم  يا ٻڌمت جا آثار، زرتشت آثار دادو جي قدامت جي علامت آهن.

### قديم وسنديون
دادو ضلعي ۾ ڪارو ڪوٽ، واهي پانڌي. علي مراد، ڳاها، جوهي، غازي شاھ. ميان جو ڪوٽ، ڊرگھ بالا، سم، ٽوڙ، ڳاڙهي، ڳڙھي سومرو، ٿرڙي جادو شهيد، پٽ گل محمد، راڄو ديرو، مريد ديرو، ڦلجي، قصبو، هيرو خان، ٽنڊو رحيم، ڇني قديم ترين بستيون آهن.

## جاگرافي
دادو برطانوي هندستان واري دور ۾ تعلقي جي حيثت ۾ اول ضلعي ڪراچي ۽ پوءِ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ شامل هو. 1931ع ۾ دادو کي ضلعو بڻايو ويو. دادو ضلعي جي اُتر ۾ ضلعو لاڙڪاڻو، اوڀر ۾ سنڌو درياھ ۽ نوشهرو فيروز ضلعو، اولهه ۾ کيرٿر ٽاڪرو سلسلو ۽ بلوچستان جو خضدار ضلعو ۽ ڏکڻ ۾ ڊسمبر 2004ع ۾ دادو کي ڪوري  نئون ٺاهيل ڄامشورو ضلعو آهي.

thumb|left|220px|upright=0.8

دادو ضلعي جون حدون هن ريت آهن:

**ڪل ايراضي:** 7866 چورس ڪلوميٽر

### تعلقن جي جاگرافيائي ايراضي

## آبادي جا انگ اکر

### آبادي

پاڪستان جي مردم شماري 2023 موجب دادو شهر جي آبادي 188,317 هئي۔

1998 جي آدمشماري مطابق دادو ضلعي جي 97سيڪڙو آبادي سنڌي ڳالهائيندڙ آھي. باقي ٻولين ۾ 
3سيڪڙو سرائڪي ٻولي ۽ باقي بلوچي ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙ شامل آهن.

thumb|right|220px|سنڌ ۽ بلوچستان جا علائقا جتي سرائڪي ٻولي ڳالھائي وڃي ٿي.انھن ۾ دادو ضلعو بہ شامل آھي
1998 جي مردم شماري ۾ ھن ضلعي جي آبادي 
16،88،818 ھئي.ھتان جي آبادي جو 79 سيڪڙو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 21 سيڪڙو شھرن ۾ رهندڙ آهي. آبادي جي پکيڙ جي لحاظ کان گھاٽائي 88.6  ماڻھو في ڪلوميٽر آهي.ھڪ گھر 5.5 ڀاتين تي مشتمل آهي. ضلعي جي 73 سيڪڙو آبادي ھڪ ڪمري واري گھرن ۾ رهي ٿي. ھن ضلعي جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.آبادي ۾ ڪلھوڙا، سولنگي، جتوئي، سومرا، شيخ، بروھي، قاضي، ملاح، پنھور، جمالي، چانڊيا، مھيسر، کوسا، ٻٽ، لغاري، ٻگھيا، شيخ، ڏاهري، سيال، لنڊ، بوزدار، جوڻيجا،ڪنگراڻي، لاشاري، برھماڻي، شاھاڻي، سيد وغيره شامل آهن.

1998ع ۾ آبادي جي ڪثافت:** 221.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر  
**واڌ جي شرح:** 2.60  
**گهر جي اوسط ماپ:** 5.4  
**تعليم يافتہ ماڻھن جي شرح:** 35.6

=

=== 1998ع جي آدمشماري موجب آبادي ===


=== ٻهراڙي ۽ شهري آبادي جي ورهاست (1998ع) ===


=== ٻوليون ===


[[پاڪستان جي مردم شماري 2023]] موجب [[سنڌي ٻولي]] شهر جي غالب ٻولي آهي، جيڪا 97.98٪ آبادي ڳالهائي ٿي۔ [[اردو]] ٻي وڏي ٻولي آهي جيڪا 1.34٪ ماڻهو ڳالهائين ٿا، جڏهن ته [[سرائڪي ٻولي]] ڳالهائيندڙ تقريباً 0.36٪ آهن۔ ان کان علاوه لڳ ڀڳ 0.32٪ آبادي مختلف ٻين ٻولين سان تعلق رکي ٿي، جن ۾ گهڻو ڪري [[پنجابي ٻولي]] ۽ [[پشتو ٻولي]] شامل آهن۔

==== مادري ٻولين جي ورهاست (1998ع) ====


===دادو ضلعي جا مذھب===




دادو ضلعي ۾ اڪثريت جو مذهب [[اسلام]] آهي، جيڪو آبادي جو لڳ ڀڳ 99.15٪ آهي. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (جن ۾ شيڊولڊ ڪاسٽن سان تعلق رکندڙ ماڻهو به شامل آهن) آبادي جي تقريباً 0.64٪ پاران اختيار ڪيو وڃي ٿو.



==== اقليتن جي آبادي (1998ع) ====


==== وڏا قبيلا ====
ضلعو دادو ۾ آباد اهم قبيلن ۾ [[جمالي]]، [[جتوئي[[، [[کوسا]]، [[لغاري]]، [[مھيسر]]، [[ٻٽ]]، [[ٻٻر (ذات)|ٻٻر]]، [[چانڊيا]]، [[رند]]، [[ڏيپر]]، [[جانوري]]، [[پنھور]]، [[ملاح]]، [[سولنگي]]، [[شاهاڻي]]، [[خشڪ]]،  [[برھماڻي]]، [[شيخ]]، [[ميمڻ]]، [[منگي]]، [[ڪلھوڙا]]، [[جوڻيجا]]، [[سومرا]]، [[ٻگھيا]]، [[ڀنڊ]]، [[لنڊ]]، [[ڏيرا]]، [[سيال]] ۽ [[کھڙا]]، [[لاکير]] شامل آهن۔



== معيشت ۽ روزگار ==
ضلعو دادو جي اڪثريت آبادي ٻهراڙي سان تعلق رکي ٿي ۽ زراعت سان وابسته آهي۔ شهرن ۾ ڪاروباري موقعا موجود آهن، جڏهن⁠تہ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر]] جي رهواسي پوک ڪري گذران ڪن ٿا۔ [[منڇر ڍنڍ]] جي انهيءَ حصي ۾، جيڪو [[جوهي تعلقو|جوهي]] ۾ اچي ٿو، ملاھ برادري مڇيگيري وسيلي روزي ڪمائي ٿي۔ مقامي بيان موجب ضلعي جي تقريباً 20 سيڪڙو آبادي وفاقي ۽ صوبائي حڪومت جي ملازمتن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿي۔

=== زراعت ===
دادو ضلعي جي زرعي زمينن کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويو آهي:

# بئراج زون
# سيلابي علائقو (ڪچو)
# برساتي علائقو (ڪچو)

ضلعو [[سکر بئراج]] جي پاڻي سان آباد ٿئي ٿو۔ هتي ٻه وڏا واهه آهن:
* [[رائس ڪينال]]
* [[دادو ڪينال]]

زراعت، جيئن سنڌ جي ٻين حصن ۾، هتي به آمدنيءَ جو وڏو ذريعو آهي۔ هتي خريف ۽ ربيع ٻنهي موسمن جا فصل پوکيا وڃن ٿا۔ مکيه فصلن ۾: ڪڻڪ، چانور، ڪپهه،  ڪمند، مڪئي، جو، داليون، جوئر، ٻاجھري، چڻا، تر جا  تيلي فصل شامل آهن.

**ڪل پوکيل ايراضي:** 193,779 ايڪڙ

==== زرعي زمين جي استعمال جا انگ اکر (ايڪڙن ۾) ====


==== زرعي توسيع ۽ ٻوٽن جي حفاظت ====
زرعي توسيع شعبي جا بنيادي مقصد ٻن حصن ۾ ورهايل هئا:

# زرعي توسيعي ڪم
# ٻوٽن جي حفاظت

==== زرعي توسيعي ڪم ====
هن شعبي جو بنيادي ڪم پوک جي تياريءَ کان وٺي فصل جي ڪٽائيءَ تائين بهتر ٽيڪنالاجي اختيار ڪرائي زرعي پيداوار وڌائڻ هو۔ ڀاڻ جي صحيح استعمال، آبپاشي، بهتر ٻج، ۽ فصلن جي مناسب چونڊ بابت زميندارن کي هدايتون ڏنيون وينديون هيون۔ فيلڊ اسسٽنٽ، زرعي آفيسر، ڊپٽي ضلعي آفيسر ۽ ضلعي آفيسر گڏجي ڪپهه، ڌان، ڪمند، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصلن جي پيداوار وڌائڻ لاءِ ڪم ڪندا هئا۔
ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران فيلڊ ٽريننگون، زميندارن جي ڏينهن ۽ زرعي سئنيما شو پڻ منعقد ڪيا ويندا هئا۔

=== صنعت ==}
==== وڏيون صنعتون ====
* [[دادو شوگر ملز]]، [[پيارو ڳوٺ]]

==== وچوليون صنعتون ====
* جمالي ڪپهه فيڪٽري
* چنّا ڪپهه فيڪٽري

==== ننڍيون صنعتون ====
ميهڙ تعلقي ۾ چانورن جون ملون اهم آهن۔ هيٺ ڪجهه اهڙين ملن جا نالا ۽ روزگار جي سطح ڏنل آهي:



=== قدرتي وسيلا ===
دادو ضلعو قدرتي وسيلن سان مالامال آهي۔ خاص طور تي تعلقو جوهي ۾ قيمتي پٿرن، گئس ۽ پيٽروليم جا ذخيرا ڳوليا ويا آهن۔ بي ايڇ پي ڪمپني گئس ۽ پيٽروليم جي حاصلات لاءِ پنهنجا انتظام قائم ڪيا، جڏهن⁠تہ هڪ ٻي پرڏيهي ڪمپني **ايني (ENI)** پڻ تعلقو جوهي ۽ سهون جي سرحدي علائقي ۾ پنهنجو بنيادي اسٽيشن قائم ڪيو۔

=== واپار ۽ چيمبر آف ڪامرس ===
اسميڊا جي سهڪار سان دادو ضلعي ۾ رجسٽرڊ چيمبر آف ڪامرس قائم ٿيو۔ دادو چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽريز کان سواءِ مختلف تعلقن جي اهم شهرن ۾ به الڳ الڳ واپاري تنظيمن جو وجود رهيو آهي۔

=== ڪاروباري موقعا ===
دادو کي سنڌ جو نسبتاً پٺتي پيل ضلعو بيان ڪيو ويو آهي، پر هتي ڪاروباري سرگرمين جون ڪافي امڪاني صورتون موجود آهن۔ ڪيترائي ماڻهو سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، ڪينيڊا، آمريڪا ۽ برطانيا جهڙن ملڪن ۾ روزگار اختيار ڪري پنهنجو سرمايو مقامي ڪاروبار ۾ لڳائين ٿا۔ زراعت، مالونداري، پولٽري، نرسريون، هٿ جا هنر ۽ چانورن جون ملون ضلعي جي اهم معاشي شعبن مان آهن۔

=== هٿ جا هنر ===
دادو ضلعو پنهنجي خوبصورت ۽ ثقافتي هٿ جي هنر لاءِ مشهور آهي۔ پاڻيءَ جي کوٽ، خاص ڪري ڪڇي ۽ پهاڙي علائقن ۾، مقامي ماڻهن کي مالونداري سان گڏ هٿ جي ڪم ڏانهن به آندو آهي۔ مقامي هنرمند پنهنجي هٿن سان مختلف شيون ٺاهين ٿا ۽ انهن ۾ وڏي مهارت رکن ٿا۔

ضلعو خاص طور تي هيٺين شين لاءِ مشهور آهي:
* سنڌي ٽوپي
* رليون
* سنڌي لباس
* آرائشي ٽڪرا
* روايتي ٽڪ ڪم
* پيچ ورڪ

سنڌ جو هٿ جي هنر وارو هي ڪلسٽر صدين کان موجود آهي۔ قديم دور ۾ بادشاهه، راجا ۽ مهاراجا اهي روايتي ڪپڙا، رليون، هٿ جا پنکا ۽ ٻيون شيون ذاتي ۽ محلن جي آرائش لاءِ استعمال ڪندا هئا۔ تاريخي ذريعن مان اهو پڻ ٻڌايو وڃي ٿو ته سنڌ جي مختلف رياستن جون فوجون رليون ۽ ٻيون ڊزائين واريون شيون دشمنن وارن علائقن جي ڳجهن نقشن طور استعمال ڪنديون هيون۔ سنڌي ٽوپيون، رليون ۽ ٻيون ثقافتي شيون صدين کان مقامي سڃاڻپ جو حصو رهيون آهن۔
هن ڪلسٽر جا هنرمند اهي هنر پنهنجن وڏڙن کان سکندا رهيا ۽ نسل در نسل منتقل ڪندا رهيا۔ 1980ع کان پوءِ جڏهن غير سرڪاري تنظيمون هن شعبي ۾ آيون ته ڪجھ نون ڊزائنن ۽ شين بابت آگاهي وڌي۔ 2005ع ڌاري جڏهن حڪومت مختلف ڪلسٽرن ۾ دلچسپي ورتي ۽ احان قائم ٿيو، تڏهن دادو جي هنرمندن کي قومي ۽ بين الاقوامي معيارن بابت وڌيڪ ڄاڻ ملي، تربيت ملي ۽ انهن جي شين کي قومي ۽ عالمي مارڪيٽن تائين رسائي ملي۔

=== مالونداري ===
ضلعو دادو ۾ مالونداري معاشي لحاظ کان انتهائي اهم شعبي طور سڃاتي وڃي ٿي۔

**مال مويشي جو تعداد**


مالونداري کاتو ضلعي ۾ جانورن جي مالڪن ۽ فارمرن کي ويٽرنري سهولتون مهيا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ لڳ ڀڳ 40 ويٽرنري ادارن ۽ موبائل خدمتن ذريعي بيمار ۽ زخمي جانورن جو علاج ڪيو ويندو آهي۔ البت سالياني ويڪسينيشن هدف حاصل ڪرڻ لاءِ ويڪسين جي کوٽ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اها ويڪسين بحالي بنياد تي حيدرآباد مان فراهم ڪئي ويندي آهي۔

=== پولٽري ترقي ===
دادو ۾ پولٽري ڊولپمينٽ آفيس 1990ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد ٻهراڙي ۽ شهري علائقن ۾ پولٽري جي ترقي لاءِ نون نسلن، جهڙوڪ **ڊاڪي** ۽ **مني ريڊ** پکين، کي متعارف ڪرائڻ هو۔ پولٽري ترقياتي سرگرمين جا اهم مقصد هي هئا:

# ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ مرغيءَ جون نسلون متعارف ڪرائڻ ته جيئن مقامي / ديهي مرغيءَ جي گهٽ پيداوار واري مسئلي کي حل ڪري سگهجي۔
# بيمارين کان بچاءَ لاءِ وڏي پيماني تي ويڪسينيشن، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام بابت رهنمائي فراهم ڪرڻ۔
# ڳوٺاڻن حالتن ۾ جديد پولٽري پرورش بابت تربيتي پروگرام هلائڻ۔
# انڊن ۽ مرغي جي گوشت جي پيداوار وڌائي جانورن مان حاصل ٿيندڙ پروٽين جي في فرد استعمال ۾ اضافو ڪرڻ۔
# ڳوٺاڻن ۽ واپاري پولٽري فارمرن جي خانداني آمدنيءَ ۾ واڌ ڪرڻ۔
# پولٽري انڊسٽري جي خوراڪ، بيمارين، انتظام، اقتصاديات، مارڪيٽنگ، نسل ڪشي ۽ هيچنگ بابت تحقيق منظم ڪرڻ۔
# فارمرن، گريجوئيٽن ۽ سرڪاري عملدارن لاءِ تربيتي پروگرام تيار ڪرڻ۔
# پولٽري پيداوار بابت فني ڄاڻ سڌي يا مناسب ذريعن وسيلي پهچائڻ۔
# گڏيل ڳوٺاڻن پولٽري ترقياتي منصوبن کي مدد فراهم ڪرڻ ۽ انهن جي عملدرآمد ۽ فالو اپ کي يقيني بڻائڻ۔

=== ٻيلا ===
دادو ضلعو جغرافيائي ۽ اقتصادي لحاظ کان اهم ضلعو آهي۔ ڄامشورو ضلعو ٺهڻ کان پوءِ ضلعي جي ڪل ايراضيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ اهو موجوده چار تعلقن تائين محدود ٿي ويو: [[دادو تعلقو|دادو]]، [[جوهي تعلقو|جوهي]]، [[خيرپور ناٿن شاهه تعلقو|خيرپور ناٿن شاهه]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]]۔
رياستي ٻيلا صرف [[دادو تعلقو|دادو]] ۽ [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ]] ۾ موجود آهن۔ دادو ضلعي ۾ ٻيلي جي ڪل ايراضي **17534 ايڪڙ** آهي، جيڪا ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو تقريباً هڪ سيڪڙو آهي۔ هي ٻيلا سنڌ ٻيلا کاتي جي انتظام هيٺ آهن، سواءِ ڪنڊي باغبان ٻيلي جي، جنهن جي تقريباً 1790.4 ايڪڙ ايراضي ضلعي حڪومت ڏانهن منتقل ڪئي وئي۔

==آبھوا==

ڪوپن ڪلائميٽ جي درجابندي مطابق دادو ضلعي جي آبهوا انتهائي گرم ۽ خشڪ آهي۔ اونهاري ۾ گرمي پد تقريباً 45 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سياري ۾ اهو 5 ڊگري سينٽي گريڊ کان به هيٺ لهي سگهي ٿو۔ ضلعي جي معيشت لاءِ هي موسم زراعت جي لحاظ کان اهم آهي۔

گورک هل واري پهاڙي علائقي ۾ سياري دوران گرمي پد منفي سطح تائين به پهچي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ جون ۽ جولاءِ جهڙن مهينن ۾ به هتي پارو 20 ڊگري سينٽي گريڊ کان گهٽ رهي سگهي ٿو۔

دادو ۾ ساليانو برسات جي سراسري لڳ ڀڳ **139 ملي ميٽر** (5.6 انچ) ٻڌايو ويو آهي۔ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو برساتي مون سون مهينن، يعني جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر ۾ پوي ٿو۔ سڀ کان وڌيڪ برسات جولاءِ ۽ آگسٽ ۾ ٿئي ٿي۔ ڊسمبر کان مارچ تائين اولهه وارن هوائن سبب لڳ ڀڳ 17 ملي ميٽر برسات پوي ٿي۔ برسات جي ورڇ ۾ وڏي تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي ۽ گهڻي ڀاڱي برسات ڪجهه تيز وسڪارن جي صورت ۾ ٿئي ٿي۔


**آبھوا چارٽ** 




== انتظامي ورهاست ==
قديم انتظامي ڍانچي موجب ڊيوليوشن کان اڳ ضلعي جو سربراهه ڊپٽي ڪمشنر / ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ هوندو هو۔ ڊيوليوشن کان پوءِ ضلعي سطح تي ناظم ۽ ٻين انتظامي عملدارن ذريعي مقامي نظام هلايو ويندو هو۔ هر تعلقي سطح تي تعلقو ناظم ۽ هر يونين ڪائونسل جي سطح تي الڳ مقامي انتظامي ڍانچو موجود هو۔



===  ضلعي دادو جا تعلقا ===

دادو ضلعي ۾ چار تعلقا آهن، جيئن هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏيکاريل آهي:





هن ضلعي ۾ 14 سرڪل، 111 تپا ۽ 351 ديهه شامل آهن.




===دادو جون يونين ڪاؤنسلون===

دادو ضلعي ۾ ڪل 66 يونين ڪاؤنسلون واقع آهن:



===دادو ضلعي جون ديھون===



{| class="

== سياحت==

ھن ضلعي ۾ ڪجهه مشھور سياحتي ماڳ آھن جتي ملڪي سياحن جي اچ وڃ رھندي آھي. انھن ۾ [[گورک هل اسٽيشن]] جيڪا سطح سمنڊ کان 5688 ميٽر بلند آھي ۽ سنڌ جو بلند ترين مقام آھي. ٻين ماڳن ۾ پاڪستان جي کاري پاڻي واري سڀ کان وڏي [[منڇر ڍنڍ]]، ضلعي جي قديم ترين تاريخي مسجد [[جامع مسجد خدا آباد]] ، ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو، [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جو مقبرو,[[مخدوم بلاول]] جو مقبرو، [[غازي شاهه جو دڙو]]، [[واهي پانڌي ۾ قديم قبرون]، [[علي مراد جو دڙو]]، [[سنڌ جون قديم پٿرن جون نقاشيون]]، [[ٺل هيرو خان]]، [[نائي گاج]]، [[نئين گاج ڊيم]]،  [[مير الھيار ٽالپر]] جو قبرستان ۽ [[جوهي جو شيو مندر]] شامل آهن.

[[فائل:Jamia Mosque (Khudabad) 01.jpg|thumb|left|upright=1.3|خداآباد مسجد]]

[[فائل:Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora and mosque 09.jpg|thumb|left|upright=1|ميان يار محمد ڪلهوڙو جو مقبرو]]

=== منڇر ڍنڍ ===
[[منڇر ڍنڍ]] ايشيا جي وڏي قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي۔ مڪمل پاڻي ڀرجي وڃڻ وقت ان جي وڌ ۾ وڌ ايراضي تقريباً **259 چورس ڪلوميٽر** ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ پاڻي گهٽجڻ وقت اها **52 چورس ڪلوميٽر** تائين محدود ٿي سگهي ٿي۔ مڇي جي ذخيرن کان علاوه هي ڍنڍ لڳ ڀڳ 20,000 کان 25,000 ايڪڙ زمين جي آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو پڻ آهي۔ ميهڙ کان لڳ ڀڳ 16 ڪلوميٽر پري **گنيرو ڍنڍ** به موجود آهي۔ مقامي خيال موجب جيڪڏهن ٻنهي ڍنڍن جي ترقي تي ڌيان ڏنو وڃي ته اهي مقامي ماڻهن لاءِ آمدني ۽ سياحت جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون۔

=== گورک هل اسٽيشن ===

[[فائل:Gorakh Restaurant - panoramio.jpg|thumb|left|upright=1.2|گورک هل اسٽيشن تي ھڪ ريسٽورنٽ]]

[[فائل:Gork hill station dadu.jpg|thumb|left|upright=
1.2|گورک هل اسٽيشن]]
[[گورک هل]] سنڌ جو هڪ ترقي هيٺ پهاڙي سياحتي هنڌ آهي۔ اهو سنڌ واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو|کيرٿر جبلن]] ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي تقريباً **5688 فوٽ** آهي۔ اهو [[دادو]] شهر کان لڳ ڀڳ **93 ڪلوميٽر** اتر-اولهه ۾ واقع آهي ۽ 2500 ايڪڙن کان وڌيڪ پکڙيل هڪ بلند پليٽو تي قائم آهي۔

گورک جو پليٽو [[بلوچستان]] جي [[خضدار ضلعو|خضدار]] ضلعي جي ڳوٺاڻن لاءِ به هڪ رستو فراهم ڪري ٿو، جيڪي سنڌ واري پاسي جي ڳوٺ **واهي پانڌي** ڏانهن لهندا آهن۔ گورک جي چوٽيءَ تائين فقط چار-پهيا ڊرائيو گاڏين ذريعي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي دادو ۽ جوهي مان دستياب هونديون آهن۔ مقامي خيال موجب جيڪڏهن حڪومت هتي ترقياتي ۽ ڪاروباري سرگرميون وڌائي ته گورک هل اونهاري ۾ [[مري]] ۽ [[زيارت]] جهڙي اهم سياحتي ماڳ طور اُڀري سگهي ٿو۔

== تعليمي ادارا ==

=== بينظير ڀٽو شهيد انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ سائنسز (بي بي ايس آءِ ايم ايس)، دادو ===
**بينظير ڀٽو شهيد انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ سائنسز (بي بي ايس آءِ ايم ايس)** دادو ۾ قائم هڪ جزوي ڪيمپس آهي جيڪو [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهي. هي ادارو لڳ ڀڳ **2011ع** ۾ قائم ڪيو ويو ۽ سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي علمي ۽ انتظامي نظام هيٺ ڪم ڪري ٿو، جيڪا هڪ اهم سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ [[پاڪستان جو اعليٰ تعليم ڪميشن]] (ايڇ اي سي) پاران تسليم ٿيل آهي.

بي بي ايس آءِ ايم ايس دادو خاص طور تي ڪاروباري انتظام (بي بي اي) ۽ ڪمپيوٽر سائنس (بي ايس ڪمپيوٽر سائنس / آءِ ٽي) جهڙن شعبن ۾ جديد ۽ روزگار سان لاڳاپيل تعليم مهيا ڪري ٿو. هن ڪيمپس جو مقصد دادو علائقي جي شاگردن تائين معياري اعليٰ تعليم پهچائڻ آهي، جيڪو سکر آءِ بي اي يونيورسٽي جي وسيع مشن سان هم آهنگ آهي، جنهن جو مقصد ماهر افرادي قوت پيدا ڪرڻ ۽ علائقي جي سماجي ۽ معاشي ترقي ۾ حصو وٺڻ آهي.

=== محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو، سنڌ يونيورسٽي ===
**محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس دادو** [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]] جو هڪ جزوي ڪيمپس آهي. هي ڪيمپس **2011ع** ۾ قائم ڪيو ويو ته جيئن دادو ضلعي جي ماڻهن، خاص طور تي عورتن لاءِ، اعليٰ تعليم جا موقعا مقامي سطح تي مهيا ڪيا وڃن.

هن ڪيمپس ۾ ڪاروباري انتظام، معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ انگريزي ادب جهڙن شعبن ۾ انڊرگريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ پروگرام پڙهايا وڃن ٿا. هي ادارو سنڌ يونيورسٽي جي علمي هدايتن ۽ معيارن هيٺ ڪم ڪري ٿو. سنڌ يونيورسٽي پڻ پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن طرفان تسليم ٿيل آهي.

=== علامه اقبال اوپن يونيورسٽي، دادو ===
[[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]] پاڪستان جي اهم فاصلاتي تعليم واري يونيورسٽي آهي، جنهن جو هڪ ماڊل اسٽڊي سينٽر [[دادو]] ۾ به قائم آهي. هي مرڪز **1988ع** ۾ قائم ڪيو ويو، جتي شاگردن کي تعليمي رهنمائي، ٽيوٽوريل مدد ۽ امتحاني سهولتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون ته جيئن ماڻهو لچڪدار تعليمي نظام ذريعي تعليم جاري رکي سگهن.

=== گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو ===
**گورنمينٽ پير الاهي بخش لا ڪاليج دادو** علائقي جو هڪ اهم قانوني تعليم وارو ادارو آهي جيڪو [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]] سان لاڳاپيل آهي. هي ڪاليج **1 آڪٽوبر 1995ع** تي قائم ڪيو ويو ۽ هتي قانون ۾ بيچلر (ايل ايل بي) جا پروگرام پڙهايا وڃن ٿا، جن ۾ ٽي سالا ۽ پنج سالا ڊگريون شامل آهن. ڪاليج **21 مئي 2012ع** تي پنهنجي نئين عمارت ۾ منتقل ٿيو، جنهن سان قانوني تعليم لاءِ وڌيڪ بهتر سهولتون فراهم ٿيون.

=== استاد بخاري ڊگري ڪاليج، دادو ===
**استاد بخاري ڊگري ڪاليج، دادو** هڪ عام ڊگري ڪاليج آهي جنهن جو نالو مشهور سنڌي شاعر [[استاد بخاري]] جي نالي تي رکيو ويو آهي. هي ڪاليج استاد بخاري جي وفات کان پوءِ سندن علمي ۽ ادبي خدمتن جي اعتراف طور سندن نالي سان منسوب ڪيو ويو.

هن اداري ۾ آرٽس، سائنس ۽ ڪامرس جي مختلف شعبي ۾ انڊرگريجوئيٽ پروگرام پڙهايا وڃن ٿا، جيڪي [[دادو]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي شاگردن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪن ٿا. عام طور تي هتان جون ڊگريون [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي، شهيد بينظيرآباد]] سان لاڳاپيل هونديون آهن.

=== گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن (جي آءِ بي سي اي)، دادو ===
**گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ ڪمرشل ايجوڪيشن (جي آءِ بي سي اي)** سرڪاري فني ۽ پيشاورانه ادارا آهن، جتي خاص طور تي ڪامرس (ڊي ڪام) ۽ ٻين ڪاروباري يا واپاري شعبن ۾ ڊپلوما پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. جي آءِ بي سي اي دادو شاگردن کي عملي مهارتون مهيا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو ته جيئن اهي روزگار جي منڊي لاءِ تيار ٿي سگهن.

اهي ادارا [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽوٽا) جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪن ٿا.


=== اسڪول ===

* **او پي ايف پبلڪ اسڪول دادو**: هي اسڪول **سيپٽمبر 1987ع** ۾ قائم ٿيو. هي ادارو معياري تعليم مهيا ڪري ٿو ۽ دادو شهر ۾ قائم ٿيندڙ پهرين انگريزي ذريعي تعليم ڏيندڙ اسڪولن مان هڪ هو، جيڪو خاص طور تي پرديس ۾ رهندڙ پاڪستانين جي ٻارن جي تعليم لاءِ قائم ڪيو ويو.

* مختلف **سرڪاري ڪاليج ۽ هائر سيڪنڊري اسڪول**: هتي انٽرميڊيئيٽ سطح جي تعليم (ايف اي، ايف ايس سي، آءِ ڪام) ۽ ڪجهه هنڌن تي بيچلر سطح جي تعليم پڻ فراهم ڪئي وڃي ٿي.

* ڪيترائي **پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول''': سرڪاري ۽ خانگي ٻنهي قسمن جا اسڪول دادو شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي تعليمي نظام جو بنيادي ڍانچو ٺاهين ٿا

## مشھور شخصيتون
*عبدالحميد خان جتوئي
*اعجاز جتوئي
*لياقت جتوئي
*قاضي شفيق مهيسر
*پير مظهرالحق
*پير الاھي بخش
*حاجي ظفر علي لغاري
*استاد بخاري
*منظور سخيراڻي
*رفيق احمد جمالي
*غلام شاھ جيلاني
*پروفيسر سليم سولنگي
*تاج صحرائي
*عبدالله مگسي
*احمد خان مدهوش
*عزيز ڪنگراڻي
*اڪبر جسڪاڻي
*شفيع محمد سولنگي
*محسن ڪڪڙائي 
*محمد بخش سميجو
*مارو جمالي
*ماڻڪ ڪنگراڻي
*رجب آزاد سولنگي
*مشتاق ڀرڳڙي

## پڻ ڏسو

* پاڪستان جون ڊويزنون
* پاڪستان جا تعلقا
** پنجاب، پاڪستان جا تعلقا
** خيبر پختونخواهه جا تعلقا
** بلوچستان جا تعلقا
** سنڌ جا تعلقا
** آزاد ڪشمير جا تعلقا
** گلگت بلتستان جا تعلقا
* پاڪستان جا ضلعا
** خيبر پختونخواهه جا ضلعا
** پنجاب، پاڪستان جا ضلعا
** بلوچستان جا ضلعا
** سنڌ جا ضلعا
** آزاد ڪشمير جا ضلعا
** گلگت بلتستان جا ضلعا

## حوالا
*

زمرو:دادو ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا

## حوالا

زمرو:دادو ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا
زمرو:حيدرآباد ڊویزن جا ضلعا