open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عنبر بيد

**عنبر بيد** (عربي: جعده رومي، فارسي: عنبر بيد) هڪڙي گاھ جو قسم آهي، جو بھار جي موسم ۾ درياه جي ڪلنڀر تي پيدا ٿيندو آهي.
ھن جا پن ساوا ڪارا، گل اڇا ۽ بوءِ ناگوار ٿئي ٿي. ذائقو تلخ ۽ تيز رکندڙ آهي.

## طب

**خاصيت**: هن ۾ ترياقي طاقت رهي ٿي، پيشاب کوليندڙ، ريح وڃائيندڙ ۽ دست آڻيندڙ آهي. سڀني عضون جا سدا کولي ٿي، خون صاف ڪندڙ ۽ وڇون جي ڏنگ جو آزار مٽائيندڙ چيو وڃي ٿو.

**نوٽ**:  ڪـِـن فاضل مصنفن هن کي مـُـر سرهي (بالچهڙ) ۽ ڪي ڀنگرو لکن ٿا، جي ٻئي ڳالهيون غلط آهن.

## حوالا
عود صليب

**عود صليب** (عربي: عود الريح، فارسي: غاوانيا، ھندي/اردو وغيره: عود سليب. کهبايا ۽ عودالحمير) بادامي جي داڻن جيڏا ڪاري رنگ تي ذائقي ۾ ڪڙا ۽ ڪسارا داڻا ٿين ٿا.

## طبي خاصيتون
فالـج، لقوي، سنڌن جي سور، نقرس، معدي جي سور، ٻرهل، يرقان، مرگهي، ڪابوس، مثاني جي پٿري، مٿي جي سور، گردن جي سور ۽ رحم جي بيمارين ۾ مفيد آهي. حيض ۽ پيشاب کي جاري ڪري ٿو. بواسير جي رت، دماغ ۽ آنڊن جي رطوبت کي خشڪ ڪري ٿو. ننڍن ٻارن جي مرض اُم الصبيان لاءِ هن جا داڻا ڌاڳي ۾ پوئي ڳچيءَ ۾ ٻڌڻ گهرجن.

## حوالا

زمرو:طبي ٻوٽا
عود ڪاٺي

عود ڪاٺي (عربي: عود غرقي، فارسي: عود، هندي/اردو وغيره: اگر، انجوع، دالي ۽ مرهان) ڪاري رنگ تي خوشبودار ڪاٺي ٿيندي آهي.

## طب

**خاصيت**: دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ آهي، جگر، معدي، دماغ ۽ اندرين پردن کي طاقت ڏئي ٿي. کنگهہ، دمڪشي، خفقان، ماليخوليا، ٻرهل، جلندر، مثاني، گردن جي رحم جي جاين کي فائدو ڪري ٿي. وائي بادي کي وڃائي ٿي، قوت باھ وڌائي ٿي، طعام کي هضم ڪري ٿي، ڏندن ۽ مھارن جي مضبوطي ۽ وات جي خوشبوءِ پيدا ڪرڻ لاءِ مفيد آهي

## حوالا
فادزھر حيواني

**فادزهر حيواني** (ٻيا نالا: ع. حجرالبقر، ف. سنگ گاؤ، ھ. وغيره گاروهن، گوڪالوچن ۽ مرگاو.) زردي رنگ جا سنها گول داڻا آهن جي ڍڳين ۽ ڪن ٻين جانورن جھڙوڪ: شينھن وغيره جي اوجهريءَ مان نڪرن ٿا، سخت پھڻ وانگر ٿيندا آهن.

## طب
**خاصيت**: ترياق آهي وڇون ۽ نانگ جي زهر جو، وائي باديءَ کي تحليل ڪري ٿو، بدن کي ٿلهو ڪري ٿو، قوت باھ کي وڌائي ٿو، حيض ۽ پيشاب کي جاري ڪري ٿو. مثاني ۽ گردي جي رائي ۽ پٿريءَ کي ڀڃي ٻاهر ڪڍي ٿو. چٽي، ڪوڙه ۽ منهن ۾ پيل ڇانئن جي داغن تي هن جو ليپ فائدو ڪندو.

## حوالا
فالودو

**فالودو** (عربي: فالوذج، فارسي: پالوده، هندي/اردو وغيره: فالودہ، پالودا ۽ فالوذق) مشھور غذا آهي، جا نشاستي، گيھ، کنڊ وغيرہ مان جوڙبي آهي.

## طب

**خاصيت**: ضعيف مريضن لاءِ مقوي غذا آهي، دل ۽ دماغ کي طاقت ڏئي ٿو، سيني جي سور لاءِ مفيد آهي. سيني ۽ ڦڦڙن جي بلغم کي کانگهارن رستي ٻاهر ڪڍي ٿو، رت جي دستن ۽ صفراوي دستن لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
فطراساليون

**فطراساليون** (عربي: فطراساليون، فارسي: رمني ڪوهي، هندي/اردو وغيره: ڪومن سحري ۽ ڪومن قدوني) جاڻ جي ٻج جهڙو ٻج آهي، جيڪو ذائقي ۾ تيز ٿيندو آهي.

## طب

**خاصيت**: حيض ۽ پيشاب کي جاري ڪري ٿو. بک وڌائي ٿو، کاڌي کي هضم ڪري ٿو، بدن کي ٿلهو ڪري ٿو. سوري، پيچش ۽ صفراوي دستن کي بند ڪري ٿو. هن جي لپري پاسي جي سور تي ٻڌبي تہ فائدو ٿيندو.

## حوالا
فندق

**فندق** (عربي: جلوز، فارسي: بندق، هندي/اردو وغيره: بادام ڪشميري قار دونا ۽ فيطيفا) گول داڻا بادامي رنگ تي، زردالو جي بادامين جيڏا ٿيندا آهن.

## طب

**خاصيت**: هن جو مغز ماکيءَ ۾ گڏي کارائبو تہ بدن کي ٿلهو ڪندا، قوت باھ ۽ منيءَ کي زياده ڪن ٿا، کنگهہ، دمڪشي، گڙدن، مثاني جي هيڻائي، پيشاب جي ساڙي، مثاني جي پٿري، دماغ ۽ رحم جي رطوبت کي خشڪ ڪرڻ، وار چري، دماغ، آنڊن ۽ اندرين پردن کي تقويت ڏئي ٿو، هن جو تيل بلغمي کنگهہ، سيني جي سور  جگر جي سور لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
فيروزا

**فيروزا** يا **فيروزو** (عربي: فيروزج، فارسي: فيروزه، ھندي/اردو، وغيره: فيروزه، صافرون، قواس ۽ سفير) جبل جي پيدائش جواهر جو قسم، سائي رنگ تي ٿيندو آهي.

## طب

**خاصيت**: هن جو خميرو دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ آهي، خفقان، ماليخوليا، سوداوي خلطن ۽ آنڊن جي زخم لاءِ مفيد آهي. گڙدي ۽ مثاني جي پٿريءَ کي ڀڃي ٻاهر ڪڍي ٿو. هن جو سرمون اک جي ڦلي ۽ نظر جي واڌاري لاءِ فائديمند آهي.

## حوالا
فراسيون

فراسيون:
نالا: عربي - علقمه، فارسي - افغان سر.
هڪڙي قسم جو گاهه آهي، جنهن جا پن گلابي ۽ گل واڱڻائي رنگ تي ٿين ٿا. ذائقي ۾ تلخ ۽ ناگوار بوءِ سان ٿئي ٿو.

## طب
خاصيت: هي جگر ۽ طحال جا سدا کولي ٿو، منجهس ترياقي قوت رهي ٿي. هن جي رس ڪن جو سور لاهي ٿي. ماکي ملائي اک ۾ وڌو وڃي ته اکين تان يرقان جي ساوڪ لهي وڃي ٿي. اکين جي ڌنڌ، موتي پاڻي وغيره لاءِ مفيد آهي. شربت بنفشي سان پيارجي ته کنگهه، سيني ۽ ڦڦڙن جي زخمن ڇٽائڻ ۾ دير نٿو ڪري. انجير سان کنگهه ۽ دمه لاءِ فائديمند ٿئي ٿو. ايرسا سان رحم جو تنقيو ڪندڙ، حيض کوليندڙ، ويم سؤلو ڪرائيندڙ ۽ مئل ٻار ڪيرائيندڙ آهي. غليظ ريح دفع ڪرڻ لاءِ نهايت ڪارآمد آهي.

## حوالا
فرفيون

**فرفيون** (عربي: حافظ الاطفا، فارسي: فريون، هندستاني، وغيره: ابربيون، اوميون، فلته ۽ اڪل بنفشه) هڪ کؤنر جو قسم آهي، جيڪو هيڊي ۽ خاڪستري رنگ تي ٿيندو آهي.

## طب
سودا ۽ گهاٽي بلغم لاءِ جلاب آهي. فالـج، لقوي ۽ عضون جي استرخاءِ، مرگهي، سڪتہ، جلندر، قولنج ۽ مٿي سور، سنڌن ۽ پٺن جي سور لاءِ مفيد آهي، حيض ۽ پيشاب جاري ڪري ٿو.

## حوالا
قلعي

**قلعي** (عربي. رصاص ابيض، فارسي: ارزير، هندستاني، وغيره: رانگا، قزمير، قسطي ۽ سفيد روئي.) اڇي چلڪڻي رنگ جي نرم ڌات ٿيندي آهي. هن کي ماري ڪشتو ڪري ڪم آڻبو آهي.

## طب
ترڪيب ڪشتي ڪرڻ جي: قلعي ٻن دُڪن کي ٽيهه دفعا تيل ڪڙي ۾ ٽوٻا ڏيئي صاف ڪجي پوءِ هڪ تولو پارو ملائي پگهارجي، ٺرڻ تي ڪٽي ذرا ذرا ڪري مينديءَ هڪ پاءُ جو فرش ڪري مٿان اهي ذرا رکي، اڳڙيءَ ۾ ويڙهي ڏهن سيرن ڇيڻن جي باهه ڏجي ته ڦلي پوندي.
خاصيت: اهو ڪشتو قوت باھ کي وڌائي ٿو، منيءَ کي گهاٽو ڪري ٿو، مثاني جي ڦٽ، پرميل، رحم ۽ آنڊن جي رطوبت کي خشڪ ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
قمري

**قمري**، (نالا: ع. قمري، ف. طرقدار، هه. وغيره___ قمري، توتره ۽ ساق حر.) خاڪي رنگ ۽ ڪٻر جي قد تي هڪ پکي آهي، جنهن جي ڳچيءَ ۾ رنگارنگي ڳانو ٿئي ٿو، مٺو آواز ڪندڙ آهي.

## طب
خاصيت: هن جو گوشت فالـج، لقوي، رعشي، رحم ۽ نزلي جي رطوبت کي خشڪ ڪرڻ لاءِ مفيد آهي. بلغم کي تحليل ڪري ٿو. هن جا آنا ننڍن ٻارن کي کارائبا ته جلد ڳالهائيندا. هن جي وٺ ۽ رت ماکيءَ ۾ ملائي سرمون ڪري پارائجي، ته اک جي بيمارين جهڙوڪ: ڌنڌ، ڦلي، خارش کي فائدو ڪري، هن جو ليپ آلت جي تقويت ۽ طرفين جي لذت لاءِ مجرب آهي.

## حوالا

زمرو:پکي
قناصرو

**قناصرو** (عربي: قند تيغال، فارسي: شڪر بسته، هندي/اردو وغيره: شڪر سخت ۽ خزو ڪلڪ) کنڊ جو قسم ڳوڙهن ۾ ٻڌل ٿيندو آهي.

## طبي خاصيتون

جگر ۽ معدي کي تقويت ڏئي ٿو. ڇاتي جي بلغم کي پچائي ٻاهر ڪڍي ٿو، نڙيءَ جو آواز صفا ڪري ٿو. کنگهہ کي مفيد آهي. هن جو شربت رت ۽ صفرا جي جوش ۽ گرم تپن کي فائدو ڏئي ٿو.

## حوالا
قنبيلو

قنبيلو:
نالا: ع. قنبيل، ف. ڪنبيلا، هه. وغيره___ مڪيله، طين الجلود ۽ طلحام.
زرداڻ مائل ڳاڙهي رنگ تي هڪ قسم جي مٽي آهي.

## طب
خاصيت: هن کي ڀڃائي کارائجي ته گهاٽين رطوبتن کي دستن جي رستي ٻاهر ڪڍندو، معدي ۽ آنڊن جي ڪيڙن کي ماري ٿو، هن کي زيتون جي تيل ۾ ملائي مکڻ سان بدن جي خارش، ٻڦي، مٿي جي ڦٽن ۽ ڦرڙين کي فائدو ٿيندو.

## حوالا
قنطوريون صغير

**قنطوريون صغير** (فارسي: ڪريون، اردو: قنطوريون، لاطيني: Polycapra Crymbosa) ٻاهرين ملڪ جي پيداوار آهي. ڦودني جئان ٻوٽو ٿئي ٿو، جنهن جا گل نيرا ڳاڙها ۽ ٻج ڪڻڪ جئان ٿين ٿا. ذائقي ۾ تلخ ۽ بوءِ ۾ تيز ٿئي ٿو.

## طب

حيض ۽ پيشاب کي کوليندڙ ۽ بلغم خارج ڪندڙ آهي. بلغمي مواد دستن ذريعي نيڪال ڪري ٿو. جگر جي سختي هن جي ڪم آڻڻ سان لهي وڃي ٿي. هن جي ٻئي قسم کي ”قنطوريون ڪبير“ چيو وڃي ٿو جو به هڪڙي قسم جو گاهه آهي. سندس پن ڏندن سان گول، گل سرمائي ۽ پاڙ ٿلهي وزندار ٿيندي آهي. ذائقي ۾ ٿورو ترش ٿئي ٿو. هي ننڍي کان وڌيڪ مؤثر آهي، بلغمي قولنج ۾ هن جي حقني (Enema)  سان سٺو فائدو رسي ٿو. باقي خاصيتون قنطوريون صغير  جئان رکندڙ آهي.

## حوالا
قھو

**قهو** جنھن کي عربي ۾  مشط الغول، فارسي ۾ درخت شانه، ھندي ۽ ٻين مقامي ٻولين ۾ کهيگئي، ڪيڪه ۽ قهغب سڏيندا آهن.
هي وڏو وڻ ٿئي ٿو، هن جا پن موريءَ جي پنن جهڙا ٿين ٿا. ھي سنڌ ۾ پڻ ملندو آهي. ان جي ڪاٺي ڏاڍي مضبوط ھوندي آھي.

## طب
هن جا پن ۽ پاڙون ڪاڙهي پيارڻ سان پراڻي کنگهه، دمڪشي، سيني جي سور، خوني ۽ بادي بواسير، پرميل، مثاني جي ڦٽ، سرد تپن ۽ سنڌن جي سور لاءِ مفيد آهي. ڪچي بلغم کي پچائي ٻاهر ڪڍندو ۽ پيشاب کي جاري ڪري ٿو. هن جو ٻج رت جي دستن، رواجي دستن، سوري، پيچش ۽ جلندر کي فائدو ڏئي ٿو

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
قھوو

**قھوو**  ھڪ گرم مشروب آھي جيڪو دنيا جي مختلف علائقن ۾ واپرايو وڃي ٿو.

## طب
**خاصيت**: هنن کي ڪاڙهي پيارڻ سان کنگهہ، دمڪشي، مٿي جي سور، نزلي جي رطوبت، معدي ۽ آنڊن جي رطوبت کي خشڪ ڪرڻ لاءِ مفيد آهي، گهاٽي بلغم کي تحليل ڪري ٿو، گهاٽي رت جي جوش کي گهٽائي ٿو، معدي کي تقويت ڏئي ٿو، ننڍين ڦرڙين، ماتا ۽ اُرڙيءَ جي داڻن کي دفع ڪري ٿو. پيشاب جاري ڪري ٿو، معدي جي بخارن کي دماغ تي چڙهڻ کان روڪي ٿو، دستن جي بند ڪرڻ لاءِ فائديمند آهي.

## حوالا

زمرو:مشروب
زمرو:پشتون کاڌا
زمرو:خوراڪ ۽ مشروب
ڪاٻار

**ڪاٻار** (عربي: ليف، فارسي: رشته نارجيل، هندي/اردو وغيره: ڪنجار قارليفلا) ناريل ۽ کجين جي تندن وانگر هڪڙي قسم جو گاھ آهي.

## طب

**خاصيت**: هن کي پاڻيءَ ۾ ڪاڙهي، اهو ڪاڙهو پيارڻ سان يرقان، جلندر، ٻرهل، بواسير جي رت جي گهڻائي، بلغمي ۽ سوداوي دستن کي بند ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.

هن کي سڪائي چڪني سوپارين سان گڏي ڪٽي ڏندن جي سور لاءِ سنون ڪري استعمال ڪجي تہ فائدو ڏيندو.

## حوالا
ڪاھو جو آفيم

**ڪاهو جو آفيم** (اردو: افيون کاهو، انگريزي: Salad Lotuce (opium of) باغن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪاهوءَ جي ٿڙن کي چير ڏئي رس ڪڍي ويندي آهي، جنهن کي ڄمائي ڪتب آڻيندا آهن. هي آفيم رنگ ۾ ڀورو مزي ۾ ڪوڙو ۽ بوءِ ۾ عام آفيم جئان ٿئي ٿو.

## طب
مزاج: سرد خشڪ 4 درجي ۾. مقدار خوراڪ: ٻن چانورن کان هڪ رتي تائين.

هي بہ عام آفيم جئان نشو آڻيندڙ (Anaesthetic) سور وڃائيندڙ ۽ ننڊ آڻيندڙ ٿئي ٿو. مگر هن جو  تاثير هن کان ڪي قدر گهٽ ڏٺو ويو آهي. هن جي استعمال کان خشخاش واري آفيم جئان نہ تہ قبض پيدا ٿئي ٿي، نه وري هاضمي تي ڪو خراب اثر پوي ٿو. تجربي مان ثابت ٿيو آهي، تہ (ڪاهو جو آفيم) هـُـن آفيم کان هر حال ۾ (سواءِ مقوي تاثير جي) گهٽ نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ هن جي کائڻ سان يا ان کان پوءِ بدن جي سستي ۽ ڪمزوري پيدا نٿي ٿئي، نہ وري رئيس عضوا ايڏو ڪمزور ٿين ٿا.

## حوالا
ڪائپتي جو تيل

**ڪائپتي جو تيل** (اردو: ڪايا پٽي ڪا تيل، انگريزي: Cajuput oil) ڪائي ٻوٽيءَ جي پنن مان ڪڍيو وڃي ٿو، جنھن جي پيدائش الجزائر وغيره ۾ ٿئي ٿي. سندس تيل جاوا مان ايندو آهي. رنگ ۾ شفاف هيڊي چٽ تي ۽ ذائقي ۾ تلخ ٿئي ٿو.

## طبي خاصيتون

هي اندروني طور پسينو آڻيندڙ، گرمي ڪندڙ ۽ ريح وڃائيندڙ آهي. اختناق الرحم (Hysteria) ۽ تشنج (Convulsion)  لاءِ  پتاشي ۾ رکي ڏنو وڃي ٿو.

پيٽ جي آڦري، هڏڪي ۽ قولنج ۾ مفيد آهي. بيروني طور: کل ۾ ڦوڙو پيدا ڪندڙ آهي، تنھن ڪري سنڌن جي سور لاءِ مالش طور ڪتب اچي ٿو. بنگالي ڪبيراج (معالـج) هن کي هيٺين ريت ڪتب آڻين ٿا: روغن ڪائپتي هڪ حصو، روغن ارنڊي ٻہ حصا روغن زيتون نو حصا ملائي رکيو وڃي ٿو. هي ٻنڌين جا مڙئي آزار ۽ درد دفع ڪندڙ آهي. هي مرڪب مالش طور ڪتب اچي ٿو.

## حوالا
ڪبابو

**ڪبابو** (عربي: فاغره، اردو: ڪبابه خندان، فارسي: ڪبابه شگفته، ڪاغاني: نمبر) ھي ڪباب چينيءَ کان ٿورو وڏو ٻج آهي، هن جو منھن کليل ٿئي ٿو. خوشبوءِ وغيره ساڳي رکندڙ آهن.

## طب

ذائقي ۾ تکا ۽ لڳندڙ ٿين ٿا. مزاج: گرم خشڪ ٻئي درجي ۾.
خاصيت: هي هڪ نهايت خوشبودار دوا آهي. هن جو سنگهڻ ۽ کائڻ دل ۽ دماغ کي طاقت رسائي ٿو. سرد معدي ۽ جگر جي تقويت، هاضمي، ريح جي خراب ۽ اهڙين ٻين معدي ۽ جگر جي تڪليفن لاءِ ڪارآمد آهي. قابض هئڻ سبب دستن کي بند ڪندڙ تاثير رکي ٿو. سرد بيمارين جهڙوڪ لڪنت، ٻاتاڻ(Stammering) ۽ استرخاءِ (شل ٿيڻ Paralysis) ۾ مستعمل آهي. خون جي صفائي ۽ وات جي بدبوءِ هٽائڻ لاءِ بهترين شئي آهي.

## حوالا
ڪپ ڪچور

**ڪپ ڪچور** (ٻيا نالا: فارسي - زرنباد، بنگالي - ٿٽي، هندي - پياڪچورد، سنسڪرتڻ- ڪچور، انگريزي - Long Zedoary) هڪڙي قسم جي پاڙ آهي، جا هيڊ جئان ٿئي ٿي. هيءَ نر ۽ ماد ٻن قسمن جي ٿيندي آهي، جن مان هڪ کي نرڪچور ۽ ٻيءَ کي ڪپ ڪچورو سڏيو وڃي ٿو. ڪپ ڪچور کي ڪچيءَ ۾ ٽهڪائي سڪايو وڃي ٿو ۽ نرڪچور صرف سڪائي، ٽڪرا ڪري هلائي وڃي ٿي. رنگ ۾ ڀوري، ذائقي ۾ تيز ۽ تلخ ٿئي ٿي.

## طب
**مقدار خوراڪ**: هڪ ماسي کان ٽن ماسن تائين.

**پيدائش**: هماليه جي اوڀر وارن علائقن ۾ هن جو ٻوٽو قدرتي طرح پيدا ٿيندو آهي.

**خاصيت**: هيءَ اُلٽي هٽائيندڙ، ريح وڃائيندڙ، وات کي صاف رکندڙ، معدي ۽ جگر کي طاقت ڏيندڙ آهي. بلغم کي خارج ڪري ٿي، بک وڌائي ٿي. هاضمي جي اصلاح ڪرڻ لاءِ مختلف معجونن ۾ شامل ڪئي ويندي آهي. نڙيءَ جي خارش ۽ وات جي بدبوءِ ڪارڻ مفيد ٿئي ٿي. خوشبودار ۽ کل جي سطح کي صفائي ڏيندڙ هئڻ سبب مختلف غازن ۾ ڪتب آندي وڃي ٿي. خون جي بگاڙ کي پيدا ڪندڙ کل جي بيمارين لاءِ شافي اثر رکي ٿي. هنن جو ڪاڙهو دارچيني ۽ مٺي ڪاٺيءَ سان ڏنو وڃي، تہ نزلي، زڪام، کنگھ ۽ بخار ۾ فائدو ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين اڻ پورن انگ اکرن وارين جنسن جي ڳاڙهي فهرست
ڪرملي

**ڪرملي** (عربي: حاشيش، اردو: حسن يوسف، هندي: تخم ڪرملي) خشخاش کان بہ ننڍا ۽ سخت داڻا ٿيندا آهن، رنگ ۾ اڇا ۽ ذائقي ۾ تکا ۽ ڦڪا ٿين ٿا.

## طب

گرم خشڪ 4 درجي ۾

هي گهڻو ڪري منهن جي صفائي ۽ داغن مٽائڻ لاءِ ٻاهران ڪتب اچن ٿا. اندروني طور اُلٽي آڻيندڙ آهن. 3 ماسن جي مقدار ۾ موت آڻين ٿا. جيڪڏهن غلطي کان ڪو کائي وجهي ته جون جو ڪش يا لسي برف سان سرد ڪري پيارجي. زيتون جي تيل سان سوڄ نيسائيندڙ آهن. آنڊن جي سوڄ (ورم امعا Enteritis) لاءِ ڊاک سان مفيد آهن. هڪ رتي جي انداز ۾ روزانو صبح جو پاڻي سان وٺجن ته خوني بواسير کان جند ڇٽي ٿي. هنن جي کائڻ سان ٿورو نشو پيدا ٿئي ٿو. (زهر قاتل)

## حوالا
ڪرمرو

**ڪرمرو** (بنگالي: ڪرمچا، گجراتي: ڪرندا، سنسڪرت: ڪرمرو، مرهٽي: ڪروند، انگريزي: Corinda) هڪڙي ڪنڊن واري وڻ جو ڦر آهي، جو عناب ۽ ٻير وانگي ٿئي ٿو ۽ ڇڳن جي حالت ۾ هوندو آهي. سندس وڻ جا پن چوڙا ۽ چڪنا ٿيندا آهن.

## طب

**پيدائش**: يو پي، (انڊيا).

**خاصيت**: هي اڃ هٽائيندڙ، هاضمو ۽ بک وڌائيندڙ آهي. صفرا جي جوش ۽ پياس ۾ تسڪين آڻي ٿو. قوت باھ لاءِ نقصانڪار ۽ بادي ٿئي ٿو. هن مان تيار ڪيل مربو ۽ آچار لذيذ هئڻ کان علاوه مفيد ٿئي ٿو.

## حوالا
ڪرس

ڪرس:
نالا: اردو - بوٽي فريد، هندي - جامتي ڪي بيل، سنسڪرت - پاتال گرڙي، انگريزي (پيڊيليم موريڪس Pedalium Murex).
سڃاڻپ: هيءَ رسي جئان ٿلهي ول آهي، جنهن جا پن ڏيڍ انچ کن ڊگها ٿين ٿا. هي ٽڪنڊا ۽ گول ڪنڊن سان هوندا آهن. هن جو ڦر ڇوڏي وانگي ٿئي ٿو، جنهن جي اندران ٻج نڪرن ٿا.
رنگ: ڦر گهرو ڳاڙهو ۽ پن ساوا.

## طب
خاصيت: هن جا پن مروڙي پاڻيءَ ۾ وڌا وڃن ته گهاٽو ۽ لعابدار ٿي پوي ٿو. چون ٿا ته شيخ فريدالدين جو گذارو انهي پاڻيءَ تي هوندو هو. هن جا پن مٺي تيل ۾ ساڙي، اهو تيل ڦٽن ٺارڻ لاءِ ڪتب آندو وڃي ٿو. پاڻيءَ ۾ زياده عرصي تائين ڪم ڪرڻ سان هٿ پير ڳري پوندا آهن، تنهن لاءِ هن جي پنن جو پاڻي لائجي ته ڪافي آرام ملي ٿو. ڪٿي ڪٿي هن کي ملين طور ۽ صفرا جي زور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا
ڪريات

**ڪريات** (هندي: مھاٽيٽا، سنسڪرت: ڪالميگهہ، بنگالي: ڪريات، انگريزي: Creat، لاطيني: Andegvathis Paniculata) هڪڙو ٻوٽو آهي، جو باغن ۾ لڳايو وڃي ٿو. هن جا پن ۽ پاڙ دوا ۾ ڪتب اچن ٿا. ذائقي ۾ سخت ڪوڙو هوندو آهي. ھي لکنو کان آسام تائين ميداني علائقن ۾ ٿئي ٿو.

## طبي خاصيتون

هي معدي کي طاقت ڏيندڙ معتدل (آلٽريٽيو Altertive) پيٽ جا ڪينئان ماريندڙ ۽ ڪونين جو بدل آهي. مگر جديد تحقيق موجب مليريا لاءِ ڪو خاص فائدو نٿو ڏيکاري. هن جي پنن جي رس ٻاراڻي پيٽ آڦريءَ ۽ دستن لاءِ گهرو علاج آهي.

هن جي گهاٽي رٻ (Liquid Extract) تيار ڪئي وڃي ٿي، جا نوبتي بخارن لاءِ عرق سم الفار سان ۽ جگر جي بيمارين ۾ نوشادر سان ننڍي چمچي جي انداز ۾ ڏني ويندي آهي.

## حوالا
ڪچالو

**ڪچالو** (ٻيا نالا: عربي: قلقاش، بنگالي: گري، اردو: اروي، هندي: گهٽيان، گجراتي: الوٽي، انگريزي: ڪولو ڪيشيا انٽي ڪوئرم، C. Antiquorum) ھڪ سبزي آهي. پٽاٽن جئان زمين اندر ٿئي ٿي. هن جا پن وڏا ۽ سڻڀا ٿيندا آهن. رنگ ٻاهران ڀورو ڇلرن سان، اندران اڇو کير وانگي. ذائقو ڦڪو، ڪچي کائڻ سان نڙيءَ ۾ خارش پيدا ڪندڙ آهي.

## طب
**مزاج**: سرد خشڪ. ڪن گرم تر ۽ ڪن سرد تر به لکيو آهي.

**خاصيت**: هي مني ۽ قوت باھ وڌائيندڙ آهي، بدن جي طاقت ۽ ٿولهه لاءِ ڪارگر بيان ڪيل آهي. لعابدار هئڻ سبب کائڻ سان کنگهہ ۽ سيني جي خشڪيءَ لاءِ مفيد آهي. هن جا ڇلر دست بند ڪن ٿا. سندس پن، پيشاب کولڻ لاءِ گهوٽي پياريا ويندا آهن، هن سان گڏ ليمون کائڻ ضروري آهي. هن ۾ نشاستيدار جزا، معدني لوڻ ۽ وٽامن سي موجود آهي. (دير هضم ۽ بادي آهن).

## حوالا
ڪڪروندو

ڪڪروندو:
نالا: هندي - ڪڪرونده، عربي - ڪمافيطوس، پنجابي - ڪڪڙ ڇدي، بنگالي - ڪڪرمتا، انگريزي (ڊاگ بـُـش Dog Bush).
سڃاڻپ: هڪڙي قسم جي بدبودرا ٻوٽي آهي، جنهن جا پن ڪاسني جئان ٿين ٿا. هي ٻوٽي پشمدار هئڻ سبب سفيد ڏسڻ ۾ ايندي آهي. هن جا گل پيلا ٿين ٿا، هن ۾ ڪافور جو جزو ٿئي ٿو. ذائقي ۾ تلخ آهي.

## طب
پيدائش: قبرستان ۽ هيٺاهين زمينن ۾ سردي جي موسم ڌاري پيدا ٿيندڙ آهي. (هندي ۽ رومي ٻن قسمن جو ٿئي ٿو.)
خاصيت: اکين اٿڻ لاءِ هن جي پنن جي رس مفيد آهي. رس مان ڪپهه ٻوڙي، ٻارن جي مقعد ۾ رکائي وڃي ته سندن پيٽ جا ڪينئان مري وڃن ٿا. خوني بادي بواسير لاءِ کارائي ويندي آهي. هن  جي ڪتب آڻڻ جو بهترين طريقو هي آهي ته هن جي پنن جي رس باهه تي ڪاڙهي گهاٽي ڪري ان ۾ ڪارا مرچ ڪٽي ملائي گوريون بڻايون وڃن.

## حوالا
ڪڪل

ڪڪل:
نالا: عربي - حمص الاخضر، فارسي - نخود سبز، انگريزي- بنگال گرئم فريش، (Bengal Gramfresh).
سڃاڻپ: سادن چڻن جي ڦوٽن مان نڪرندڙ ڪچا چڻا آهن، ذائقي ۾ مزيدار ۽ ڦڪا ٿين ٿا.

## طب

خاصيت: هنن جي کائڻ سان بلغم، خون ۽ صفرا ۾ واڌارو ٿئي ٿو، ممسڪ (Avoricious  ايوري شس) ۽ بدن ۽ قوت باهه کي زياده ڪندڙ آهن. وات جي بدبوءِ هٽائڻ لاءِ ڪارآمد ٿين ٿا. ميسور ۽  بينگلور ۾ هنن جو سرڪو مشهور آهي. حقيقت ۾ هي سرڪو نه پر چڻن جي ماڪ آهي جنهن کي ڪپڙي ذريعي صبح جو حاصل ڪيو وڃي ٿو هنن ۾ آگزيلڪ ايسڊ ڪافي مقدار ۾ ٿئي ٿي.

## حوالا
ڪماذريوس

**ڪماذريوس** (عربي: بلوط الارض، فارسي ۽ اردو: ڪماذريوس) هڪڙي قسم جو گاھ آهي، جو گرانٺ اوچو ۽ ننڍن پنن سان بلوط وانگي ٿئي ٿو. وڏف جھڙا ننڍا ٻج ڪندو آهي. ھن جي پاڙ ڳاڙهي، گل نيرا ۽ ذائقو تلخ ٿئي ٿو.

## طب

**خاصيت**: هي سدن ۽ مسامن (Pores) کي کولي ٿو. حيض ۽ پيشاب جاري ڪندڙ ۽ کنگهہ ۾ مفيد آهي. بدن کي گرم ڪري ٿو ۽ سخت سوڄن ۾ نرمي آڻي ٿو. غير سمي آهي. ڪي ماڻهو هن کي منڊي ٻوٽي سمجهن ٿا جا ڳالھ بلڪل غلط آهي.

## حوالا
ڪنڍڙي

**ڪنڍڙي** (بنگالي: ٽيلا ڪوچہ، هندي: ڪبر، تلنگي: بمبيڪا، تاملي: ڪوائي، مرهٽي: ڪنڊولي، انگريزي: Cephalendra Indica) گلدار نموني ول آهي، جا وڻن تي چڙهيل هوندي آهي. برسات ۾ کيس پرول جھڙو ڦر ٿئي ٿو، جو ڪچي ۾ سائو ۽ پچڻ تي گھرو ڳاڙهو هوندو آهي. ذائقي ۾ جهنگلي ڪنڍڙي جو ڦر ڪؤڙو ۽ پوکيل جو ڦڪو ٿئي ٿو. ھن جي پيدائش دهلي، يو پي، بنگال وغيره. ۾ ڪٿي قدرتي ٿئي ۽ ڪٿي هٿ سان پوکي ويندي آهي.

## طبي خاصيتون

هن جي پڪل ڦر مان ٻوڙ رڌي کارائيندا آهن. بنگال جا معالـج هن جي تازي رس ذيابطيس لاءِ مفيد سمجهي ڪتب آڻين ٿا. انهيءَ خيال سان انسولين Insoline جي قائم مقام چئي وڃي ٿي. ليڪن تازي تحقيقات مان ان ڳالھ جي ترديد ڪئي وئي آهي. (هن کان پيشاب ۽ خون جي مٺاڻ ۾ ڪابہ ڪمي نٿي ٿئي.)

## حوالا
ڪنڍل

**ڪنڍل** (عربي: سڪبينج، فارسي: سڪ، اردو: ڪندل) هڪ وڻ جو کؤنر آهي، جنھن جو رنگ ۽ بوءِ هنڱ جئان آهن.

## طب

**خاصيت**: هي بيروني طور کل جي سطح صاف ڪندڙ، جاذب Desiccant  سوڄ کي نيسائيندڙ ۽ سور وڃائيندڙ آهي. خنازير (Scropula) لاءِ سرڪي ۾ گڏي ليپ ڪجي ٿو. هن سان گرمي ۽ لطافت پيدا ٿئي ٿي. اندروني طور، بلغمي مادي کي دستن رستي خارج ڪندڙ آهي. ۽ ٻين جلابن جي اصلاح ڪندڙ بيان ڪيل آهي. هن سان پيٽ جا ڪينئان مري وڃن ٿا. مرگهي، اڌ رنگ، سنڌن جي سور ۽ جلندر لاءِ اندران ٻاهران ڪتب ايندڙ آهي.

## حوالا
ڪن ڪٽي

**ڪن ڪٽي** (عربي: بنط قلن، اردو: هلھل، هندي: ڪان پهوٽي، بنگالي: هرهريا، انگريزي: Caravella Seeds) هي هڪ ٻوٽي آهي جنهن جي سڀني انگن مان نھايت سخت بدبوءِ اچي ٿي. سندس پن 4-5 هنڌن کان ڪٽيل نظر ايندا آهن، ٻج گدري جي نموني تي ڪري ٿي، جي رنگ ۾ ڪارا ٿيندا آهن. ھن جي هندستان جي گرم علائقن ۾ گرميءَ جي موسم ڌاري تماڪ جي پوک ۾ ٿئي ٿي.

## طب

**خاصيت**: هن سان پيٽ جا ڪينئان مري پون ٿا ۽ آڪڙ لھي وڃي ٿي، ان ڪري سندس ٻج کنڊ ملائي کارايا ويندا آهن. هن کي 2-3 ماسن جي انداز ۾ ٻہ چار ڏينھن کارائي، پوءِ ارنڊي جو جلاب ڏنو وڃي ٿو، جنھن سان پيٽ جا سمورا ڪينئان مري کپي خارج ٿي وڃن ٿا.

بيروني طور تي سندس پن ڦورو پيدا ڪندڙ ۽ جلائيندڙ ٿين ٿا. سرڪي ۾ ملائي گهوٽي ڌڪ تي ٻڌايا وڃن تہ ان ۾ پونءِ وغيره پيدا نٿي ٿئي. ڪن جي سور لاءِ هن جي پنن جو پاڻي گرم گيھ ۾ ملائي پائبو تہ آرام اچي وڃي ٿو. هن جي پنن جي رس ڪڍي، ان ۾ فولاد جو ٻورو کرل ڪري، وري سندس پنن ۾ ڏئي ان کي مناسب مقدار ۾ باھ ڏني وڃي، تہ فولاد جو عمدو ڪشتو تيار ٿئي ٿو، جنھن کي جلندر ۽ ٻين بلغمي بيمارين لاءِ ڪتب آندو وڃي تہ نھايت مفيد ٿئي ٿو.

## حوالا
ڪنو تيل

**ڪنو تيل** (عربي: زيت الجبل، انگريزي: Rock Oil) هڪ بدبودار تيل آهي، جو کوهن مان پاڻي جئان نڪري ٿو. رنگ ۾ ڪارو اڇو ۽ ذائقي ۾ ڪوڙو بدبودار ٿئي ٿو.

## طب
هن جي لائڻ سان مسامن جا منهن کلي پون ٿا، پيٽ جا ڪينئان مري وڃن ٿا ۽ سوڄ لهي وڃي ٿي. اڌرنگ، لقوي ۽ بيهوش ٿيڻ اينسٿيسيا (Anaethesia) لاءِ فائديمند آهي. هن مان ڪپڙو پسائي زال حمول ڪري تہ حيض کلي اچي ٿو. سرد بيمارين ۾ مفيد آهي. (زهر جي قريب)

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
ڪونگر

**ڪونگر** (ٻيا نالا: فارسي ۽ عربي: صنوبر، پنجابي: چيل چيڙ، سنسڪرت: سرلا، انگريزي: پائينس لانگي فوليا (Pinus Longifolia) هڪ سھڻو سيبتو ۽ اُتاهون وڻ آهي، جنھن جا پن ڌاڳي جئان ۽ گرانٺ برابر ڊگها ٿين ٿا. ڦر پستن جھڙو ڪري ٿو. هن جا پن ۽ ڇوڏا دوا ۾ ڪم اچن ٿا. رنگ ۾ سبز، ذائقي ۾ تلخ. افغانستان، ڪشمير، آسام وغيره جابلو علائقن ۾ ٿئي ٿو.

## طب
هي نڙيءَ جي سوڄ ۽ سور، ڦڦڙن جي ڦٽ وغيره لاءِ ڪاڙهي طور ڪتب اچي ٿو. نڪھير ۽ ٻئي وهندڙ رت کي بند ڪري ٿو. ماکي ۾ ملائي کائجي تہ جگر جي بيمارين کان بچاءُ رهي ٿو. سڪل ڇوڏا ۽ پن ڪٽي ڦڪائجن تہ دست بيهجي وڃن ٿا. هن جي دونهين سان پيٽ مان ٻار نڪري اچي ٿو ۽ حيض جاري ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:وڻ
زمرو:طبي ٻوٽا
زمرو:آزاد ڪشمير جا وڻ
زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
ڪويل

**ڪويل** يا **نيل ڪويل** (ٻيا نالا: هندي - نيل ڪويل، بنگالي - اپرا جتا، مرهٽي - وشوڪرانتا، گجراتي - گرني، سنسڪرت - آسڦوتا، انگريزي - Indian Mazereyum) هڪ خوبصورت ول آهي، جا وڻن ۽ ديوارن تي چڙهي ٿي. سندس پن ننڍڙا گول ٿين ٿا. مٽرن وانگي ڦريون ڪندي آهي. هن جاٻہ قسم ٿين ٿا. هڪڙي جا گل نيرا ۽ ٻي جا اڇا ٿيندا آهن. دوا ۾ سندس پاڙ ۽ ٻج ڪتب اچن ٿا. ھن جي پيدائش مالابار ۽ بنگال ۾ ٿئي ٿي.

## طب
هن جي ٻجن جو سفوف جلاب جو ڪم ڏئي ٿو، جنهن جو تاثير جلابي جئان ٿيندو آهي. عام طرح ويد سنڍ وغيره سان جلندر ۽ تري جي بيماريءَ ۾ استعمال ڪرائيندا آهن. (غير سمي)

## حوالا
ڪھي ڪھيڙو

**ڪهي ڪهيڙو** (ٻيا نالا: فارسي: ڪيلي وڪيلا، اردو: ڪسيلا، هندي: کهيلا کيلي) هڪ جابلو وڻ جا ڇوڏا آهن، جي تج (ڪيهڙي) جئان ٿين ٿا. رنگ ۾ ڪارا ڳاڙهي چٽ تي ۽ وزندار، ذائقي ۾ تلخ تيز ۽ لعابدار.

## طب

**خاصيت**: هيءُ قابض ۽ خشڪ ٿين ٿا، کائڻ سان رڳن ۾ چنبڙي سدا پيدا ڪن ٿا. عورتن جي اندام نھاني جي رطوبت سڪائين ٿا. هنن کي گهڻو ڪري زالاڻي ستي ڦڪيءَ ۾ ڪتب آندو وڃي ٿو.

## حوالا
ڪاٺ توريون

**ڪاٺ توريون** (ع. باميه، توري خورد، هندي/اردو وغيره: ڀينڊي ۽ پن ڦلي) ڀوري رنگ جون آڱر جي ڊيگهہ کان ڪجهہ وڌيڪ ڊگهيون ڦريون ٿين ٿيون. هن جو ٻج لعاب دار ٿئي ٿو.

## طب

**خاصيت**: اهو ٻج سڪائي ڪٽي ڦڪي ڪري کارائجي تہ دستن ۽ رت جي دستن، سوري ۽ پيچش کي بند ڪندو. قوت باھ وڌائيندڙ آهي. منيءَ کي گهاٽو ڪري ٿو. اهي ڦريون صفرا ۽ رت جي جوش کي گهٽائين ٿيون، پرميل، مثاني جي ڦٽ ۽ گڙدن جي تقويت لاءِ مفيد آهي.
ڪاري جيري

**ڪاري جيري** (ٻيا نالا: عربي: ڪمون رومي، فارسي: ڪرديا، هندي، وغيره: ڪالي زيري، قردمانا، شاه زيري، توخري ۽ اقاذوا) جِيري جي شڪل تي سبزاڻ مائل ڪاري رنگ جو هڪ ٻج آهي.

## طب

گهاٽي بلغم کي تحليل ڪري ٿو. معدي ۽ آنڊن جي ڪيڙن کي ماري ٻاهر ڪري ٿو. بدن کي ٿلھو ڪري ٿو. ٻرهل، گڙدي ۽ جگر جي سور لاءِ مفيد آهي. پيشاب ۽ حيض کي جاري ڪري ٿو. هن جي لپري سخت ڳوڙهن ۽ سور وارين جاين تي ٻڌجي تہ ڳوڙهن کي نرم ڪري ڦاڙيندي ۽ سور لاهيندي. هن کي پاڻيءَ ۾ ڪاڙهي اُن جون گرڙيون ڪرائبيون تہ وات جي ڦٽن ڦرڙين ۽ خناق جي ڳوڙهن کي فائدو ڪنديون.

## حوالا
ڪاسني

thumb|ڪاسنيCichorium endiva
**ڪاسني** (عربي: هندبلي، فارسي: ڪاسني، ھندستاني، وغيره: ڪاسني سبز، انيطونيہ، جاءِ البقل ۽ ساوس.) هڪ ننڍو ٻوٽو آهي، جيڪو باغن ۽ پاڻيءَ وارين جاين تي ٿئي ٿو. هن جو ٻج [جيري جي ٻج وانگر ٿئي ٿو.

## طب

هن جا پن ساڳ وانگر رڌي کائجن تہ صفرا ۽ رت جي جوش، گهڻي اُڃ ۽ گرم ۽ صفراوي تپن کي گهٽائين ۽ لاهين ٿا. يرقان، ٻرهل، جگر جي سوڄ ۽ جگر جي سور لاءِ مفيد آهن ۽ جگر جي سدن کي تحليل ڪن ٿا. هن جو ٻج گهوٽي پيارڻ سان پيشاب جاري ٿيندو، مثاني مان رائو نڪري ويندو. جگر جي گرمي، چيلھ جي سور، گردن جي سور ۽ ڦڦڙن مان رت اچڻ جي مرضن ۾ مجرب آهي.

## حوالا

زمرو:فصل
زمرو:مصالحا
ڪافور

**ڪافور ** اصل ۾ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي. فارسي ۾ ان کي ڪابور، ھندي ۾ ڪپور سڏين ٿا. ان جا ٻيا نالا ھرھڪ ارغول، از دودي، فربوم ۽ سياس آھن. اھو ڪنھن وڻ جو کؤنر آهي جو اڇي رنگ تي ۽ خوشبودار ٿيندو آهي. هن جا ٻہ - ٽي قسم ٿين ٿا.

## طبي خصوصيت

ڪافور دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ شيءِ آهي، رئيس عضون کي طاقت ڏئي ٿو. دق تپ، سلهہ، پاسي جي سور، جگر جي گرمي گهٽائڻ لاءِ پراڻن تپن، مٿي جي سور لاءِ مفيد آهي، هن جو مرهم ڦٽن ۽ ڦرڙين کي ڇٽائي ٿو.

## حوالا

زمرو:مصالحا
ڪارا ھيرو

**ڪارا هيرو** يا **ڪلونجي** (عربي: حب السودا، فارسي: شونيز، هندستاني: سياه دانا) هڪ مشھور ٻج آهي جيڪو پنھنجي طبي فائدن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشھور آهي.

## سڃاڻپ
ڪارا هيرو ڏسڻ ۾ بصر جي ٻج وانگر ڪاري رنگ جا هوندا آهن. هنن جو ذائقو معمولي ڪڙو ٿيندو آهي ۽ هي خوشبوءِ وارا هوندا آهن.

## طبي فائدا
طبي لحاظ کان هن ٻج جا ڪيترائي فائدا آهن، جيڪي قديم زماني کان وٺي حڪيمن جي زير استعمال رهيا آهن:

* **نظامِ اخراج:** هن کي ڪاڙهي پيارڻ سان حيض ۽ پيشاب جاري ٿئي ٿو.
* **ساھ جون بيماريون:** هي بلغمي کنگهه، سيني جي تڪليف ۽ پاسي جي سور لاءِ انتهائي مفيد آهي.
* **اندروني بيماريون:** جلندر، قولنج، پرميل، ۽ مثاني جي ڦٽ ۾ فائدو پهچائي ٿو.
* **درد جو علاج:** مهارن ۽ ڏندن جي سور توڙي اکين جي بيمارين لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.
* **باديءَ جو علاج:** هي جسم مان وائي باديءَ کي تحليل ڪري ختم ڪري ٿو.
* **کل جون بيماريون:** ڪوڙه ۽ چٽيءَ جي داغن تي لائڻ سان فائدو ٿئي ٿو.

**تنبيھ:** طب جي ماهرن موجب هي حمل ڪيرائڻ جي خاصيت پڻ رکي ٿو، تنھنڪري حمل جي دوران احتياط ضروري آهي.

## پڻ ڏسو
* حڪمت
* ٻوٽا

## حوالا

زمرو:ٻوٽا
زمرو:طبي ٻوٽا
زمرو:حڪمت
ڪاٺ ڪٺو

**ڪاٺَ ڪُٽو**  () (نالا: ع. سوداني، ف. دارڪو، ھ. ڪاٺ ڦوڙا، دارحڪ ۽ برو سارج.) ڳيري جي قد جو چٽڪمرو سهڻو ڪلنگي دار پکي ٿئي ٿو. گهڻو ڪري پنهنجي چهنب وڻن کي ويٺو هڻندو آهي. ھن کي سُٽاڙيو بہ چوندا آھن. ھن جي بدن تي پَٽا پَٽا، مٿو ڳاڙهسرو ۽ چوٽيءَ تي ڪلنگي ٿيندي آهيس. اُن جي چُهنب ڊگهيري ۽ مضبوط ٿيندي آهي، جنهن سان وڻن جي ٿڙن ۽ ٽارين کي کوٽي ٽنگ ڪندو آهي، هن کي ”هُدَ هُدَ“ بہ چئبو آهي.

## طب
هن جو گوشت قوت باھ کي وڌائي، منيءَ کي گهاٽو ڪري ٿو، سنڌن جي سور ۽ عرق النسا لاءِ مفيد آهي. رت ۽ پتو ان جو ملائي آلت تي ليپ ڪجي تہ آلت کي تقويت رسي ۽ طرفين کي لذت اچي ٿي. وٺ ۽ چرٻي اُن جي وار چري ۽ ڦٽن ڦرڙين لاءِ مرهم جو ڪم ڏئي.

## حوالا

زمرو:پکي
ڪاڪڙا سنگي

**ڪاڪڙا سنگي**:

نالا: ع. قرن ڪاڪرا، ف. ڪاڪڙاسنگي، هه. وغيره___ ڪاڪڙاسنگا، ڪرينگ، قون گوءِ ۽ بکهنيگا.

سڃاڻپ: هي سنگ جي نموني تي ڀورو، ڳاڙهي رنگ جو ڇوڏو ٿئي ٿو.

## طب
خاصيت: هن کي ڪٽي، ماکيءَ ۾ گڏي چٽائجي ته کنگهه، دمڪشي، هڏڪي، الٽين روڪڻ لا”، رت جي دستن کي بند ڪرڻ لا”، نون ۽ پراڻن تپن کي ڇڏائڻ لاءِ مفيد آهي. ڪچي رطوبت ۽ بلغم کي پچائي ٻاهر ڪڍي ٿو. کاڌي کي هضم ڪري ٿو ۽ بک وڌائي ٿو. هن کي سرڪي ۾ گهي ڪوڙهه ۽ چٽيءَ جي داغن تي مکبو ته اهي لهي ويندا..

## حوالا
ڪامون

**ڪامون** (عربي: عنب الدب، فارسي: انگور خرس، انگريزي: Arctostaphylos uva-ursi، ھندستاني، وغيره: ڪاما، غالش ۽ انماجي) وڻ ول وانگر پکڙندڙ پاڻيءَ جي جاين تي ٿيندا آهن. هن جو ڦر ڪارا داڻا ڪانول پيرن جي داڻن جهڙا ٿيندا آهن.

## طب
هن جا پن گهوٽي لپري ڪري سخت سوڄ ۽ سور وارين جاين تي رکجن تہ سوڄ ۽ سور کي لاهي. هن جا پيرون بلغمي ۽ صفراوي دستن، کنگھ، جگر جي سور ۽ سيني جي سور لاءِ مفيد آهن. معدي مان ڪيڙن کي ماري ڪڍن ٿا، ڦڦڙن مان ايندڙ رت کي بند ڪرڻ، گهاٽي رت کي صفا ڪرڻ، ڦٽن ۽ ڦرڙين کي فائدو ڏئي ٿو.

## حوالا

زمرو:طبي ٻوٽا
ڪانڦل

**ڪانڦل** (عربي: عودالبرق، فارسي: دارششيعان، هندي/اردو وغيره: ڪانڦل، قندول، اٺنتلايوس ۽ ڪٽ ڦل) ڳاڙهي رنگ تي ٿلها ڇوڏا ٿيندا آهن.

## طب

**خاصيت**: انهن کي ڪٽي ناس ڏيارڻ سان مٿي جي سور، نزلي، مرگهي ۽ فالـج کي فائدو ٿيندو ۽ دماغ جي رطوبت خشڪ ٿيندي. هن کي پاڻيءَ ۾ ڪاڙهي پيارڻ سان کنگهہ، معدي جو سور، پٺن ۽ چيلھ جو سور لھي ٿو. مئل ٻار ٻاهر نڪري ايندو.

بواسير خوني ۽ باديءَ لاءِ مفيد آهي. منيءَ کي وهڻ کان روڪي ٿو. گرڙين ڪرائڻ سان وات مان گهڻو پاڻي ايندڙ بند ٿيندو. ڏندن ۽ مھارن جو سور لھندو.

## حوالا
ڪانجھي

**ڪانجهي** (عربي: مري، فارسي: آب ڪامه، هندي/اردو وغيرہ: ڪانجي، ڪاغ ۽ ڪومه) پاڻيءَ جهڙي پٽڙي آهي، جا سرڪي ۽ چانورن مان ٺاهيندا آهن. هن کي چاليھ ڏينهن اُس ۾ رکي پوءِ استعمال ڪبو آهي.

## طب

**خاصيت**: عضون لاءِ مقوي آهي. رت ۽ صفرا جي جوش کي گهٽائي ٿو، اُلٽين ۽ دستن ۾ مفيد آهي.

## حوالا
ڪانڊيرو

**ڪانڊيرو** (انگريزي:Alhagi maurorum) ھڪ قسم جو ڪنڊيدار ٻُوٽو آهي جيڪو ٻوٽن جي camel thorn ڪٽنب ۾ به شمار ٿئي ٿو. 

نالا: ع. شوڪت الجمل، ف. اشترغار، هه. وغيره___ اونٽ ڪٽاره، جوان، جاج ۽ فرافيون.
سڃاڻپ: ننڍو ڪنڊن وارو ٻوٽو اڪثر پوٺن ۽ وارياسن پٽن تي ٿيندو آهي.

## طب
خاصيت: هن کي پاڻيءَ ۾ ڪاڙهي پيارڻ سان ٻرهل، يرقان، جلندر، سنڌن جي سور، پاسي جي سور ۽ سيني جي سور کي فائدو ٿيندو، بلغمي ۽ صفراوي دست بند ٿيندا، پيشاب جاري  ٿيندو، مثاني ۽ گردي مان پٿري ۽ رائو نڪري ويندو. مثاني جي ڦٽ، پرميل رحم ۽ آنڊن جي رطوبت خشڪ ڪرڻ لاءِ مفيد آهي..

## حوالا
ڪانگڻي

**ڪانگڻي** (عربي: قصب باغي، فارسي: نئي موسمي، هندي/اردو وغيره: ڪانگي، اسپم ۽ اشغار) هي وڻ سڻيءَ جي وڻ جيڏو، ڊگهن لڪڻن جھڙين ٽارين سان ٿئي ٿو. رنگ ٽارين جو سائو ربيع جي موسم ۾ پاڻيءَ جي ڪنارن تي ٿيندو آهي.

## طب
**خاصيت**: هن جا پن ۽ پاڙون گهوٽي پياربا تہ پيشاب جاري ٿيندو، مثاني مان رائو ۽ پٿري نڪري ويندي، ٻرهل، يرقان ۽ رت جي دستن کي بند ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪانول پيرون

**ڪانول پيرون** (ٻيا نالا: عربي: عنب الثعلب، فارسي: انگور شغال، هندي، وغيره: مڪر، قوش، روباه تربڪ، رويا) گول داڻا سڪل ڪاري رنگ تي ۽ وڻ هڪ ننڍي ٻوٽي جي شڪل ۾ باغن ۾ پاڻيءَ وارين جاين تي پيدا ٿئي ٿو.

## طب
**خاصيت**: هن جا پن ۽ پيرون ڪاڙهي پيڻ سان بلغمي ۽ گرم تپن، جلندر، ٻرهل، جگر جي سدن، دماغ جي بيمارين، من,ھن ۽ پيرن جي سوڄ، آنڊن، ڦڦڙن جي ڦٽن، سوڄ ۽ معدي جي سوزش کي فائدو ٿيندو. سودا ۽ صفرا کي دستن جي رستي ٻاهر ڪڍندو. هن جون گرڙيون وات جي ڦرڙين، خناق، ڳوڙهن ۽ نڙيءَ جي سور لاءِ مفيد آهن.

## حوالا
ڪانھن

ڪانهه:

نالا: ع. علف الراعي، ف. سرڪنڊه، هه. وغيره___ رام سر، قصب، گره ڊار، ڪلڪ ۽ سفيد رسيون.

سڃاڻپ: گاه سائي رنگ تي ۽ ٽاريون سنهيون ۽ ڳنڍيون ڳنڍيون، ڍنڍن ۽ پاڻيءَ جي ڪنارن تي ٿئي ٿو.

## طب
خاصيت: هن کي گهوٽي پيارڻ سان پيشاب جاري ٿيندو، پرميل ۽ مثاني جي ڦٽ کي ڇٽائي ٿو، مثاني جي پٿري ۽ رائي کي ٻاهر ڪڍي ٿو، جگر ۽ سيني جي سور، بواسير ۽ ڦڦڙن مان ايندڙ رت لاءِ مفيد آهي..

## حوالا
ڪباب چيني

**ڪباب چيني** (عربي: ڪبابه سيني، فارسي ڪباب چيني، ھندستاني، وغيره: سيتل چيني، مهليون ۽ فريفليون) ڪارن مرچن برابر ڪاري رنگ جا گول خوشبودار داڻا ٿيندا آهن.

## طب
وائي باديءَ کي تحليل ڪن، جگر جي سدن کي ڳارين، معدي ۽ اندرين پردن کي طاقت ڏين، پيشاب جاري ڪن، پرميل، مثاني جي ڦٽ، گردي ۽ مثاني جي پٿريءَ لاءِ مفيد آهن. هن جو ليپ طرفين جي لذت لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪاني جو ٻج

**ڪاني جو ٻج** (عربي: افلنج، فارسي: تخم شفڪ، هندي ۽ ٻيا: ڪانہ، فرالطاني ۽ فلمندي) هيڊي، ڪاري ۽ ڳاڙهي رنگ تي آهر جي داڻن جيڏا سنهڙا ٿيندا آهن.

## طب
معدي، جگر، دل ۽ ماغ کي تقويت ڏئي ٿو. وائي باديءَ کي تحليل ڪري ٿو، دماغ ۽ جگر جي سدن کي وڃائي ٿو، وڇونءَ جي زهر جو ترياق آهي، بک وڌائي ٿو. زيتون جي تيل ۾ ملائي وڇونءَ جي ڏنگ تي رکبو تہ سور کي گهٽ ڪندو.

## حوالا
ڪتيرو

**ڪتيرو** (ٻيا نالا: ع. ڪتيرا، ھ. ڪتيا، سمغ، جلوسير ۽ طرفويا) ھڪ کؤنر آهي هيڊي مائل اڇي رنگ تي، ذائقي ۾ ڦڪو آهي.

## طب
کير ٻاڪري سان گڏي کارائڻ سان جگر ۽ ڦڦڙن جي رت، کنگھ، آنڊن جي ڦٽ، سوري، پيچش، بواسير جي رت ۽ معدي جي سوزش لاءِ فائديمند آهي.

## حوالا

زمرو:پسارڪا وکر
ڪاھو

thumb|ڪاھو جو ٻوٽو
**ڪاهو** (ٻيا نالا ع: خس، ف: ڪاهو، ھ، وغيره: ڪاهو) ڪاسنيءَ جي وڻ جيڏو ننڍو ٿئي ٿو.

## طب
**خاصيت**: هن جا تازا پن گهوٽي پيارڻ سان صفرا ۽ رت جو جوش گهٽ ٿيندو، گهاٽي رت کي صفا ڪري ٿو، دماغ کي تقويت ڏئي ٿو، ماليخوليا ۽ مرگهيءَ کي دفع ڪري ٿو، ننڊ آڻي ٿو، شراب جو نشو لاهي ٿو. هن جو ٻج سنهڙو ڀوري رنگ تي ٿيندو آهي، انهيءَ کي گهوٽي ڇاڻي پيارجي تہ جگر جي گرمي ۽ اُڃ کي گهٽائيندو. پيشاب جاري ڪندو، مثاني ۽ گڙدي جي پٿري ۽ رائي کي ٻاهر ڪڍندو. گرم تپن، يرقان، ٻرهل ۽ جگر جي بيمارين ۾ مفيد آهي.

## حوالا
ڪٽڪي

thumb|Helleborus niger
**ڪٽڪي** (عربي: خربق، ابيض، فارسي: خروق سياه، هندستاني، وغيرہ: ڪٽڪي سفيد، قارونيون ۽ فعوسا) هڪڙي اڇي رنگ تي ۽ ٻي سبزاڻ مائل ڪاري رنگ تي پاڙ ٿيندي آهي.

## طب

گهاٽي بلغم ۽ صفرا جو جلاب آهي. پيشاب کي جاري ڪري ٿي. سنڌن جي سور، فالـج، لقوي، مرگهي، ۽ مٿي جي سور ۽ سرسام لاءِ مفيد آهي. هن کي گهي چٽي ۽ ڪوڙھ جي داغن تي لائبو تہ فائدو ڪندو.

## حوالا
ڪٽوھڙي

**ڪٽوهڙي** (ٻيا نالا: ع. بلخون، ف. بل، ھ. بيل، ڪٺوري، بلاگون ۽ بلڪا وغيرھ) هي ڦر گول داڻا ليمن جي داڻن جيڏا ڀوري رنگ تي ٿيندا آهن.

## طب
هن کي سڪائي ڪٽي ڦڪي ڪرائجي تہ دستن کي بند ڪري، سوري، پيچش ۽ مروڙ کي فائدو ڪري، دل، جگر ۽ معدي کي طاقت ڏئي ٿو. آنڊن ۽ رحم جي رطوبت کي خشڪ ڪري، نزلي لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪٽوھر

**ڪٽوهر** (ٻيا نالا: ع. خبث الحديد، ف. ريم، ھ. لوهچون، تفال، زمه ۽ زعفران الحديد)

سڃاڻپ: پراڻو سڙيل لوهه هيڊي رنگ تي ٿيندو آهي. هن کي صفا ڪري پوءِ ايريال جي رس ۾ کرل ڪري ماري ڪشتو ڪري کارائبو ته بواسير جي رت جي گهڻائي، حيض جي گهڻائي، ٻرهل، يرقان، گردن ۽ مثاني جي ڪم طاقتي، پيشاب جي گهڻائي، قوت باهه، منيءَ جي گهاٽي ڪرڻ لاءِ پيچش، رت جي دستن، رحم ۽ دماغ جي رطوبت کي خشڪ ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا

زمرو:بلوچ قبيلا
ڪٺ

**ڪٺ** (ٻيا نالا ع. قسط، ف. ڪوشه، هه. وغيره، ڪوڻھ، قرشنا، قشنہ ۽ ڪست) ٽيج ڪاٺيءَ جي شڪل تي هڪ پاڙ آهي، جنهن جي ٻاهرين کل ڀوري رنگ تي ڪاراڻ مائل، خوشبودار ٿيندي آهي. (هن جا ٻه قسم آهن هڪ مٺي ٻي ڪڙي)

این زبان بسیار عجیب است و خیلی چرت‌و‌پرت 

## طب
دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ آهي. فالـج، لقوي، عضون جي ڏڪڻي لاءِ مفيد آهي. وائي باديءَ کي تحليل ڪري ٿي. حيض ۽ پيشاب کي جاري ڪري، هن کي ڪٽي مٺي تيل ۾ ملائي دماغ تي مالش ڪرائجي ته دماغ جي سردي، مٿي جي سور، خشڪي، ٻڦي، ڦيري ۽ ٻين دماغي بيمارين کي فائدو ٿيندو.

## حوالا
ڪپور

**خصيو** (testicle، testis؛ جمع: خصيا testes)، سڀني ٻن مخالف قسمن جي جنس رکندڙ (Gonochoric) جانورن ۾ نر توليدي غدود (Gonad) آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن ۽ اھا مادي جي توليدي غدود، بيضه داني جي برابري واري جنس آهي. جي بنيادي ڪمن ۾ اسپرم (Sperms) جي پيداوار ۽ اينڊروجن هارمون، بنيادي طور تي ٽيسٽسٽرون هارمون، جو ڇڏڻو (secretion)، شامل آهن.

ٽيسٽسٽرون جي ڇڏڻ کي، اڳئين پيٽيوٽري غدود ۾ موجود، لوٽينائيزنگ هارمون (LH) ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته اسپرم جي پيداوار کي، اڳئين پيٽيوٽري غدود ۾ موجود، فولڪ-اسٽيموليٽنگ هارمون (FSH)  ۽ گونيڊ جي اندر پيدا ٿيندڙ ٽيسٽسٽرون ذريعي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.

**خصيو** (testicle، testis؛ جمع: خصيا testes)، سڀني ٻن مخالف قسمن جي جنس رکندڙ (Gonochoric) جانورن ۾ نر توليدي غدود (Gonad) آهي، جن ۾ انسان به شامل آهن ۽ اھا مادي جي توليدي غدود، بيضه داني جي برابري واري جنس آهي. ان جي بنيادي ڪمن ۾ اسپرم (Sperms) جي پيداوار ۽ اينڊروجن هارمون، بنيادي طور تي ٽيسٽسٽرون هارمون، جو ڇڏڻو (secretion)، شامل آهن.

ٽيسٽسٽرون جي ڇڏڻ کي، اڳئين پيٽيوٽري غدود ۾ موجود، لوٽينائيزنگ هارمون (LH) ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته اسپرم جي پيداوار کي، اڳئين پيٽيوٽري غدود ۾ موجود، فولڪ-اسٽيموليٽنگ هارمون (FSH) ۽ گونيڊ جي اندر پيدا ٿيندڙ ٽيسٽسٽرون ذريعي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.

## جوڙجڪ
## ترقي
## ڪلينڪل اهميت
## سماج ۽ ثقافت

*ڪپور*' (نالا: عربي: خصيه، فارسي: خايه، هندي: انشين ۽ پيل، آنورا) هڪ عضوو آهي. ٻڪر ۽ هرڻ جا ڪپور طاقت وارا آهن. بدن کي ٿلهو ڪن ٿا، مني ۽ قوت باھ کي وڌائين ٿا، هنن کي باھ تي پچائي کائڻ سان وات مان گهڻي پاڻيءَ جو اچڻ بند ٿئي ٿو، معدي ۽ آنڊن جي رطوبت خشڪ ٿئي ٿي، پرميل ۽ پيشاب جي ساڙي لاءِ فائديمند آهي.

## پڻ ڏسو
* توليدي نظام
* اينڊوڪرائن نظام
## ٻاهريان ڳنڍڻا

*  at  
* Testis at the Human Protein Atlas

زمرو:غدود
زمرو:غدودن جو نظام
زمرو:توليدي نظام

## حوالا

زمرو:يورولاجي
زمرو:مردانہ صحت
ڪپور ڪچڙي

**ڪپور ڪچڙي** (عربي: زرنباد، فارسي: نر ڪچور، ھندستاني وغيره: ڪچري، ڪپور، عروق الڪافور، سفراڪ ۽ سالني) ننڍڙيون گول ٽڪيون ڀوري رنگ تي خوشبودار ۽ ذائقي ۾ تيز ٿين ٿيون.

## طب
دل، دماغ، ۽ معدي کي طاقت ڏين ٿيون، دستن ۽ اُلٽين کي روڪين ٿيون. حيض ۽ پيشاب کي جاري ڪن ٿيون، ڇاتيءَ جي بلغم کي وڃائين ٿيون، کنگھ لاءِ مفيد آهي. وڇون ۽ نانگ بلا جي کاڌل لاءِ ترياق آهي. بدن کي ٿلهو ڪن. سيني ۽ پاسي جي سور، خفقان، سوداوي بيمارين، ماليخوليا ۽ وات جي بدبوءِ وڃائڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪثوث

**ڪثوث** (عربي: ڪثوث، فارسي: ڪثوث، هندستاني، وغيره: امرلتہ، طبعتوس، زخول ۽ فرهنج) سڪل گاھ پٽ جي تندن وانگر ٿئي ٿو. هن جو شاخون هيڊي رنگ جون ٿينديون آهن، هن جو ٻج موريءَ جي ٻج جهڙو ٿيندو آهي.

## طب

معدي ۽ جگر کي قوت ڏئي ٿو، گهاٽي رت کي صفا ڪري ٿو. هن کي ڀڄائي پياربو تہ حيض ۽ پيشاب جاري ٿيندو. گرم تپن، ٻرهل، بدن جي خارش کي فائدو ڪري ٿو. شڪنجبين سان گڏي پياربو تہ صفرا لاءِ جلاب جو اثر رکندو. هن کي رڌي لپري ڪري سور واري جاين تي رکجي تہ سور کي گهٽائيندو.

## حوالا
ڪجل

**ڪجل**:

نالا: ع. ڪجل، ف. دود، هه. وغيره___ ڪاجل ۽ دودجل.ڪڙو ۽ مٺو تيل ڏئي ۽ ٻاري ڦلو حاصل ڪري اُن مان ٺاهبو آهي. وچولي جون ڪي زالون ڪجل پائڻ کان اڳ جَوَ اک ۾ گهمائينديون آهن، پوءِ ڪجل پائينديون آهن ته اک ڳاڙهي ۽ سهڻي لڳي! ڪجل به گهڻو ڪري پاڻ ٺاهين. چونديون آهن ته ڏياريءَ جي رات وارو ڪجل سٺو ٿيندو آهي. ڏياريءَ جي رات ڇا ڪنديون جو ڪوري ڏيئي ۾ ڳائو گيهه وجهي، ان کي ٻارينديون. ان جي مٿان ڪورو ڍڪڻ ڪجهه ويڇيٽو ڪري رکنديون، ته ڏيئي جي ڪارنهن اچي ڍڪڻ ۾ گڏ ٿيندي. پوءِ اها لاهي ان مان ڪجل جون ڪانبون ٺاهي باڪسن ۾ وجهي رکنديون آهن، ۽ پيون ڏينهن وار تي پائينديون

## طب
خاصيت: اک جي نظر تيز ڪري، ڌنڌ، ڦلي ۽ اک مان گهڻي پاڻيءَ جي اچڻ کي ڇڏائي ٿو. پرميل، مثاني جي ڦٽ ۽ کل جي ڦٽن ۽ ڦرڙين تي مرهم وانگر ڪم آڻبو ته فائدو ٿيندو.

## حوالا
ڪچريون

thumb|ڪچريون
**ڪچريون** (نالا: ع. شمام، ف. دستنبويه، هه. وغيره ڪچري، بالڪا ۽ ڪومين ڪاچڪ.)
:سڃاڻپ: چڀڙن کي چيري لوڻ وجهي سڪائبو آهي.

## طب
*'خاصيت*: ٽوري کي نرم ڪن، پٺن جي سور، سوڄ ۽ سختيءَ کي وڃائين ٿيون، اندرين پردن کي طاقت ڏين ٿيون، فالـج، لقوي، بادي ۽ بواسير لاءِ مفيد آهن. دماغ مان ايندڙ پاڻي ۽ بلغمي رطوبت کي خشڪ ڪن ٿيون.

## حوالا

زمرو:پسارڪا وکر
ڪچ ڪوڏيون

ڪچ ڪوڏيون:

نالا: ع. اُم الجلود، ف. ڪلاچڪ، هه. وغيره___ چهوٽي ڪوڙي، طلسيا ۽ ويتس.

سڃاڻپ: ڪوڏين جي نموني تي پر اُنهن کان گهڻيون ننڍيون، هيڊاڻ مائل اڇي رنگ تي ٿينديون آهن.

## طب
خاصيت: سنگجراح سان گڏ ماري کارائجن ته رت جي دستن کي بند ڪري. آنڊن جي ڦٽ، پيشاب جي گهڻائي، مثاني جي ڦٽ، پٿري، ٻرهل ۽ يرقان لاءِ مفيد آهن. هن جون گرڙيون وات جي جوش، پچڻ ۽ ڦلڻن کي فائدو ڪن ٿيون.

## حوالا
ڪچي ڊاک

**ڪچي ڊاک** (عربي: حصدم، فارسي: عوزه، ھندي/اردو وغيره انگور خام، انفانيون ۽ انفانين) اڃا وڻن ۾ پوري طرح نہ پڪل ڊاک کي چئبو آھي.

## طبي خاصيتون

هن جو پاڻي نپوڙي، مٺاڻ وجهي پيارڻ سان گرم تپن، الٽين، وبائي دستن، گهڻي اُڃ، جگر جي گرمي، ٻرهل، يرقان، وات جي بدبوءِ ۽ ڦٽن ۽ ڦرڙين، ڦلڻن، مثاني جي ڦٽ، پيٽ جي سور ۽ قولنج کي فائدو ٿيندو. معدي جي ڪيڙن کي ماري ڪڍندو. هن جون گرڙيون ڏندن ۽ مهارن جي سور لاءِ مفيد آهن.

## حوالا
ڪچنار

**ڪچنار** (عربي: ولب، چنار، هندي/اردو وغيره: ڪچنار، ڪويدا ۽ ريلطاس) سوانجهڙي جيڏو وڏو وڻ ٿئي ٿو.

## طب

**خاصيت**: هن جا پن ڪاڙهي پياربا تہ صفراوي دستن کي بند ڪندا. معدي جي ڪيڙن کي مارڻ، آنڊن جي ڦٽ، گهاٽي رت کي صفا ڪرڻ، مثاني، پرميل، خارش، کل جي ڦٽن ۽ ڦرڙين لاءِ مفيد آهي. هن جا گل سڪائي ڦڪي ڪري استعمال ڪرائڻ سان سلهہ، واتان رت جي اچڻ ۽ بواسير کي فائدو ٿيندو. هن جون گرڙيون وات جي جوش، پچڻ ۽ ڦلڻن لاءِ مجرب آهن.

## حوالا
ڪڇون

**ڪڇون** (عربي: سلفات، فارسي: سنگ پشت، هندي/اردو وغيره: ڪڇوا، ڇنڇلہ، ڪشف ۽ بستانہ) پاڻيءَ جو ننڍين ٽنگن ۽ پٿر جھڙي سخت هڏي وارو جانور آهي

## طب
**خاصيت**: هن جو گوشت قوت باھ کي وڌائي ٿو. چيلهہ کي طاقت ڏئي ٿو. بواسير جي رت ۽ حيض جي رت جي گهڻائيءَ کي روڪي ٿو. هن جو رت ماکيءَ ۾ ملائي کارائجي تہ مرگهي، عضون جي سيٽجڻ ۽ سنڌن جي سور لاءِ مفيد آهي. هن جي چرٻي سخت سوڄ ۽ ڳوڙهن، لذت النسا، آلت ۽ نبضن جي ڍرائي کي فائدو ڪري ٿي. هن جا آنا نانگ جي زهر، کڻ نانگ جي زهر لاءِ ترياق آهن. هن جو پتو اک جي ناسور، ڦٽ ۽ اک مان ايندڙ پاڻيءَ لاءِ مجرب آهي.

## حوالا

زمرو:ڪڇون
ڪرٽ

**ڪرٽ** (نالا: ع. خضف، ف. خربوزه خام، ھ. خام خربوزه، قشم) ول ۾ بيٺل ڪچو گدرو.

## طب

هن کي گرم مصالحن ۾ رڌي کارائجي ته پراڻن رت جي دستن کي فائدو ڪندو، پيشاب جاري ڪندو، مثاني جي رائي ۽ پٿريءَ کي پيشاب جي رستي خارج ڪندو. صفرا جي جوش کي گهٽائڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪرنگ

**ڪرنگ** (نالا: عـ. ثمام، فـ. ثما سرخ، ھـ. وغيرہ ڪاث ۽ آت هڙ) اَن جو قسم آهي، جو ڳاڙهي رنگ تي ننڍا داڻا ٿيندا آهن، ذائقي ۾ ڦڪو ٿئي ٿو.

## طب
هن جي ماني پچائي کارائجي تہ سيني ۽ جگر جي سور کي فائدو ڪندي. گهاٽي بلغم ۽ ڪچين رطوبتن کي پچائي ٻاهر ڪڍندي. معدي ۽ آنڊن کي تقويت ڏئي ٿي. معدي جي ڪيڙن کي ماري ٻاهر ڪڍي ٿي. هن جي لپري سور ۽ سوڄن لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪرنو

**ڪرنو** (نالا: ع. درد نارنج، ف. شگرفه نارنج، هه. وغيره- ڪرنا ۽ سفيد گل.) اڇي رنگ جو خوشبودار گل ٿيندو آهي. گهڻو ڪري هن جو عرق ڪڍي ڪم آڻبو آهي.

## طب
دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ، قوت باھ ۽ مني وڌائيندڙ آهي. پيٽ جي سور، قولنج، خفقان، غشي، وسواس ۽ معدي جي طاقت لاءِ مفيد آهي، بک وڌائي ٿو، کاڌي کي هضم ڪري ٿو ۽ وائي باديءَ کي تحليل ڪري ٿو.

## حوالا
ڪرہ ٽنڊڻي

**ڪره ٽنڊڻي** (ٻيا نالا: عربي: ذراريح، فارسي: مورسياه، ھندي، اردو: تيلق، فلمو، الاڪلنگ ۽ مارسان) ڳاڙهي ڪاري رنگ تي ننڍي ٽنڊڻ جيڏو هڪ جيت آهي، جيڪو سخت زهردار ٿئي ٿو.

## طب
**خاصيت**: هن کي جهلي ڪـپڙيءَ ۾ وجهي باھ ڏجي، پوءِ هن جي خاڪ ماکيءَ ۾ ملائي کارائجي تہ ٻرهل کي ڪپي دستن جي رستي ٻاهر ڪڍندي، حيض کي جاري ڪري ٿي، گڙدن ۽ مثاني جي پٿريءَ کي ذرا ذرا ڪري ٻاهر ڪڍي ٿي، ڇتي ڪتي جي کاڌل لاءِ ترياق آهي، اها خاڪ ترن جي تيل ۾ گڏي ناسورن، ڦٽن ۽ ڦرڙين تي مرهم ڪري مکبو تہ فائدو ٿيندو.

## حوالا
ڪڙو ڪاٺي

ڪڙو ڪاٺي (عربي: اصل القطرون، فارسي: بيخ قطرون، هندي/اردو وغيره: ڪروا، قسطس، ۽ درسمار) ٽيج ڪاٺيءَ جي شڪل تي، ذائقي ۾ ڪڙي هڪ پاڙ آهي.

## طبي خاصيتون

معدي کي طاقت ڏئي ٿي، مرگهي، چريائي، ماليخوليا، ٻرهل ۽ يرقان لاءِ مفيد آهي. حيض ۽ پيشاب کي جاري ڪري ٿي. جگر جي سور ۽ سوڄ، رحم، سيني، مثاني جي پٿري، ڦٽن ۽ ڦرڙين کي فائدو ڪندڙ شيءِ آهي.

## حوالا
ڪسوٽي(پٿر)

**ڪسوٽي** (ٻيا نالا: ع. حجرالمحڪ، ف. سنگ آزمايش، ھ. وغيره: ڪسوٽي ۽ حجرالعراق) ڪاري رنگ جو پھڻ آهي، هن تي سون کي لڳائي هن جي تکائي ۽ مٺائيءَ جي آزمائش وٺندا آهن.

## طب
**خاصيت**: هن کي طباشير سان گڏ گلاب جي پاڻيءَ ۾ گھي پياربو تہ گردي جي سور ۽ دمڪشيءَ کي فائدو ٿيندو. هن جو سرمون اک جي روشنائي ۽ خارش لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪشمش

ڪشمش:

نالا: ع. زبيب جر، ف. ڪشمش، هه. وغيره___ ڪشمشا، انگور، بيدانه ۽ دبق.

مشهور ڊاک جو قسم آهي، ڳاڙهي ۽ اڇي رنگ جا داڻا ٿين ٿا. سڪل ۽ تازا ٻئي نمونا ٿيندا آهن.
## طب
خاصيت: معدي، جگر، دل ۽ دماغ کي طاقت ڏئي ٿي ۽ بدن کي ٿلهو ڪري ٿي. هن جو شربت گرم ۽ صفراوي تپن، جگر جي گرمي، يرقان، ٻرهل ۽ گهاٽي رت کي صفا ڪرڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا
ڪڪر مئل

**ڪڪر مئـَـل** (عربي: زيدالطويٰ، فارسي: ابر مرده، هندستاني، وغيره: موا بادل، اسفنج، غمامہ، صيفوخا ۽ مرشفہ) پشم جي ويڙهي وانگر گهاٽي ڀوري رنگ تي، سمنڊ جي پيدائش آهي.

## طب
هن کي ساڙي خاڪ ڪري زيتون جي تيل ۾ ملائي ڦٽن ۽ خارش وارين جاين تي مرهم وانگر ڪم آڻجي، هن جي خاڪ کي سرمي وانگر استعمال ڪبو تہ اکين جي ڌنڌ ۽ اُٿيل اکين کي فائدو ڪندو. هن کي ذرا ذرا ڪري پاڻيءَ ۾ پسائي رکجي، پوءِ اهو پاڻي ڇاڻي پياربو تہ بواسير جو رت، پيشاب ۾ ايندڙ رت، آنڊن جي زخم، نڙيءَ ۾ ڄور چهٽل هجي تہ اُن جي ڪڍڻ لاءِ مفيد آهي.

## حوالا

زمرو:طبي ٻوٽا
ونگو

ونگو:

ونگو جنهن کي ڇاڇري ۽ ننگرپارڪر تعلقن ۾ ڪانڪهه چوندا آهن. سو قد ۾ ننڍو وڻ آهي ۽ 	بلڪل بيڪار وڻ آهي. سندس پن چهچ ساوا ۽ گهاٽا ٿيندا آهن ۽ مينڌيءَ جي پنن وانگر شڪل اٿن مگر مينديءَ جي پنن کان وڏيرا ٿين ٿا. هن 	وڻ ۾ هڪ قسم جو ڦل پڻ ٿئي ٿو جو پيرونءَ جيڏو  ٿئي ٿو. مگر پيرون چلڪڻا ۽ رس سان ڀريل ٿيندا آهن ۽ هي چلڪڻا نه هوندا آهن. هي ڦل جا داڻا ڳاڙهي رنگ جا ٿين ٿا ۽ بلڪل گهاٽا  	ڇڳا هوندا آهن. بعضي ڪي پکي انهن کي کائين ٿا نه ته جانورن مان 	سواءِ ٻڪريءَ جي ٻيو ڪو به جانور هن وڻ ۾  وات ڪو  نه وجهي.

## حوالا
ڪرمز

**ڪرمز** (عربي: دودالصباغني، فارسي: ڪرم رنگرنز، ھندي/اردو وغيره: ڪوفر، سرخ رنگ، انيقروس ۽ قرمز) اٽي وانگر ڳاڙهي رنگ جي شيءِ، جيڪا ڪينئن جي پيدائش آهي، انهيءَ ۾ گهڻو ڪري ڪپڙا ۽ پـَـٽ رنڱيندا آهن.

## طب
**خاصيت**: قابض آهي، حيض ۽ بواسير جو رت بند ڪري ٿي، کنگهہ ۽ دمڪشيءَ لاءِ مفيد آهي، هن کي سرڪي ۾ ملائي کل جي خارش، ڦٽن ۽ ڦرڙين تي لائبو تہ فائدو ٿيندو.

## حوالا
مڃر

**مڃر** ٿر ۾ ڪنڊن ۾ جڏهن گل نڪرندا آهن جي پيلي رنگ جا توتن جي شڪل جھڙا هوندا آهن، تڏهن انھن کي مڃر چئبو آهي. اهو مڃر  اٺن لاءِ معجون ياقوتي آهي. شاھ صاحب عليہ الرحمة فرمايو آهي تہ ”موڙي مڃر ٽاريون چانگا ٿا چرو.“

## حوالا

زمرو:اصطلاح
ڪنڀٽ

**ڪونڀٽ** يا  **ڪنڀٽ** جا پن پڻ اُٺ  کائيندا آهن. مگر ڪنڀٽ تي پن بلڪل  ٿورا هوندا آهن. اهو وڻ ڪنڊي جيڏو درخت  نٿو ٿئي ۽ سندس ٿڙ خواه ڏار بلڪل ڏنگا ڦڏا ٿيندا آهن. جيتوڻيڪ ڪاٺي تمام مضبوط آهي مگر سڌي نه هئڻ سبب عمارتن لاءِ  ڪارآمد نه آهي، تاهم ٿرين ويچارن لاءِ اها ئي هڪ ڪاٺي آهي جا چونئرن، پکن ۽  لانڍين لاءِ ڪمائتي اٿن. ڪنڀٽ جو ڪاٺ اڇي رنگ جو ٿئي ٿو ۽ اهو وڻ هيمشه ڀٽن جي سلاميءَ يا چوٽيءَ تي ڌوپ ڇٽين وانگر بيٺل نظر ايندو آهي. هيٺ ماٿرين يا ڏهرن ۾ ڪنڊا ۽ مٿي ڀٽن تي ڪنڀٽ  عجيب رونق لڳائي بيهندا آهن. مٺي ۽ ڏيپلي تعلقي ۾ ڪنڀٽ ايترو گهڻو نٿو ٿئي جيترو  ڇاڇري تعلقي جي ڏاکڻي ڀاڱي ۾ يا ننگرپارڪر تعلقي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٿئي ٿو. مٺي ۽ ڏيپلو تعلقا، جي ٿر جي اولهه ۾ آهن. تن کان ٿر جي اوڀر ۾ ونسپتي (وڻراه) هونءَ به زياده آهي. ننگرپارڪر تعلقي ۾ گوندي ڳوٺ جي لڳ ڀڳ ڪنڀٽ ايترو ته گهاٽا نظر ايندا آهن جو ائين ڀانئبو ته جيڪڏهن هڪ وڻ تي چڙهي پوءِ وڻ جي مٿان پنڌ ڪندو هلندو وڃجي؛ 	ته هوند ڪوهن جا ڪوهه  طي ڪري وڃجن. ڪنڀٽ مان اعليٰ درجي جو کؤئر ملندو آهي. جنهن مان ٿر جا  ويشنو ماڻهو عجيب و غريب مٺايون ٺاهيندا آهن.
هي وڻ ڊيگهه ۾ ڪَنڊي کان ننڍو ٿيندو آهي. هي ڀٽن جي سلامي وارن پاسن ۽ چوٽيءَ تي ٿيندو آهي. اُن جي بناوت اهڙي آهي جو پري کان ڇٽيءَ وانگر پيو ڏسڻ ۾ ايندو آهي. هيٺانهينءَ سنئينءَ زمين يعني ڏهرن ۾ اصل ڪونه اُڀري. اُن جا پَن ڪَنڊي جي پَنن وانگر ننڍا ٿين. ٽارين ۾ تِکا وريل ڪنڊا جام ٿيندا آهن. وساڪري جو ٻُور سان ڀرجي ويندو آهي. سو اڇيرو پيلو ٿئي. ان ۾ ڦَريون ٿين جن کي ”چپڙا“ چون، اُن ۾ ٻج هوندو آهي جنهن کي ”چِيچِڪا“ چون. اُهي ڪَچا هوندا آهن تڏهن مارُو ماڻهو ڀاڄي ڪندا آهن. ڦريون پچڻ بعد مال جي کائڻ جي ڪم اچن. ڪُونڀٽ جا پَن، ٻُور ۽ ڇپڙا اُٺ جو خاص کاڌو آهي. ڏڪار وقت ماڻهو ڇپڙا لاهي ڍڳين ۽ ٻڪرين کي کارائيندا آهن.
اُن جي ڪاٺي بلڪل مضبوط ۽ سڊول ٿئي، مگر اُن جا ٿُڙ ۽ ڏار ڏنگا ڦڏا ٿين. ورلي ڪي ٿوريون ڪاٺيون ڪجهه سِڌائيءَ تي هونديون آهن، جنهنڪري اُهي ٿري ماڻهو وڍي، سُڪائي، جاين جا شهتير، چونرن جا مَل، ڇَنن لاءِ ٿوڻيون ۽ آڏوريون ڪري ڪم آڻين. ٿُلهين ڪاٺين جي اندر ڪارو تَهه يعني ”ڪرسي“ ٿئي، جا مضبوط هئڻ ڪري جٽاءَ ڪندي آهي. ڪاٺيءَ کي سُرو جلد لڳندو آهي جو اندران کايو اٽو ڪيو ڇڏي، ان حالت ۾ جٽاءُ ٿورو ڪندي آهي. ٻنيءَ جي ڪم لاءِ هَرَ، هَلُون، ڇاڄاريون ته خاص ڪُونڀٽ جي ڪاٺيءَ مان ٺهندا آهن.
هن جي سنهين ٽارين مان ڏندڻ سٺا ٿين. ماڻهو ڳچ جيترا ڪُونڀٽ جا ڏندڻ لاهي پاڻ وٽ رکندا آهن، جو روزانو پُسائي ڪم آڻيندا آهن. سُڪل ڪاٺيون ٻارڻ جي ڪم اچن. روزانو مزور ماڻهو جهنگ مان اُٺن تي لڏا ڪري شهرن ۾ وڪڻي ڪٽنب جو گذران ڪندا آهن. هن مان کؤنر نڪرندو آهي، جنهن مان مٺايون ٺهنديون آهن. غريب ماڻهو کؤنر چونڊي وڪرو ڪندا آهن. هي وڻ مُهراڻي، ڇاڇري تعلقي جي اوڀر ڏکڻ واري ڀاڱي ۽ ننگرپارڪر تعلقي جي اُتر يعني ڪنٺي ۾ بلڪل گهڻو ٿئي. ڪارونجهر ٽڪريءَ تي به جام ٿيندو آهي. ونگي، وٽ، سامروٽي ۽ کائڙ ڏي گهٽ ٿئي..

## حوالا
سرنگھو

سرنگھو:

هن وڻ جو مٺي ۽ ڏيپلي تعلقن ۾ نالو نشان به ڪونه آهي. ڇاڇري تعلقي ۾ به فقط ڇاڇري شهر ۾ سرڪاري بنگلي جي اڳيان چند وڻ ڏسڻ ۾ ايندا. هيءُ  وڻ بلڪل اُڀو ۽ اتاهون ٿئي ٿو. هن جا پن گهڻو ڪري سونئانجهڙي جي وڻ جي پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن. سندس ڪاٺ بلڪل ڪچو ٽاڪئون آهي، جهڙيءَ طرح پپر جي ڪاٺي  ٿئي ٿي، بلڪ ان کان به ڪَچو ٿئي ٿو. هن جي ڪاٺي سواءِ  ٻارڻ جي ٻئي ڪنهن به ڪم ۾ ڪانه اچي. نه  وري سندس پن ڪنهن ڪم جا آهن. منجهس ڪوبه ڦل ڪونه 	ٿئي جو ڪار آمد ٿئي. سرنگهوءَ جو وڻ پارڪر واري اُپٻيٽ ۾ تمام گهڻي انداز ۾ ٿئي ٿو. هن وڻ جي اهڙي  خاصيت آهي جو هن جي ڪاٺيءَ جو ڪو به ٽڪر چاهي اهو هڪ ڏار يا ٽار هجي، جيڪڏهن سرنگهوءَ مان ڀڃي زمين کي فوٽ کن کوٽي اڀو هڻي ڇڏبو ته بنان ڪنهن تڪليف جي ٿوري ئي وقت ۾ ڦٽي  پوندو ۽ پن ڪري وڻ ٿي ويندو. ان ڪري پارڪر ۾ عام  طرح گهرن کي ڍنگهرن جا لوڙها ڏيڻ بدران، ماڻهو گهرن کي چوڌاري قطارن ۾ سرنگهوءَ جون ڪاٺيون کوڙي ڇڏيندا آهن ۽ جڏهن اهي وڻن جي صورت اختيار ڪندا آهن تڏهن هڪڙي عاليشان سرنگهوءَ جي وڻن  جي ڀت ٺهي پوندي آهي. پريان ائين پيو سمجهبو آهي ته ڪي مانجهاندڙي جا وڻ قطارن ۾ پوکيل آهن، جهڙيءَ  طرح ميرپورخاص جا وڻ قطارن ۾ پوکيل آهن، جهڙي طرح  ميرپورخاص گورنمينٽ فروٽ فارم يا ٻين سرڪاري بنگلن ۽ باغن وٽ ڏسڻ ۾ ايندو آهي.
هي وڻ اُڀو ۽ اُتانهون ٿئي. اُن جا پن ڪنڊي جي پنن جهڙا سنها ٿين. جون مهيني ڌاري گونچ ڪڍي ساوا پن ڪندو ويندو. وسڪاري جو سائو هوندو، اُن وقت ڇانوَ سٺي ڪندو آهي. سرءُ ۾ پن ڇڻيو پون، پوءِ فقط ڪاٺين جا اُڀا لوڙها بيٺا هجن، جي رنگ جا اڇا ٿين، ڇانوَ اصل ڪونه هجي. وري اپريل ڌاري پن ڪونه ٿين پر هرهڪ ٽاريءَ جي ڇيڙي ۾سايون مکڙيون ٿينديون آهن، جي ڦُٽي فوني جي توتاري جهڙا اڇا گل ٿي پوندا آهن، جن جي اندران وار نڪرندا آهن. اصل گلن سان جهنجهيو بيٺو هوندو آهي، ان مهل ڏاڍو وڻندڙ لڳندو آهي. جلد ئي گلن مان ڦَريون ٿينديون آهن، جي ڪُونڀٽ جي ڦرين جيڏيون هونديون آهن، اهي نڪو مال کائين ۽ نڪو ٻئي ڪنهن ڪم اچن، ازخود ڇڻي ختم ٿي وينديون آهن.
هن وڻ جي ڪاٺي ڪَچي ۽ اَڀري آهي تنهنڪري ڪنهن به ڪم ڪانه اچي. ٻارڻ جي لاءِ به چڱي ڪانه آهي ڇو ته ٻارڻ سان لات ڪري ٻَرندي ته تڪڙو ٻري ختم ٿي ويندي. جي لاٽ اُجهاڻي ته دُونهون ايترو ڪندي جو ڀرسان ماڻهو ويهي ڪونه سگهندو ۽ ان مان بانس به نڪرندي آهي. پوءِ ويٺو ڦوڪون ڏي، اصل مٿي ۾سُور پئجيو وڃي. ازانسواءِ سرنگهو جي ڪاٺين تي رڌل طعام ڌَپ جي ڪري بيذائقو، اڻوڻندڙ ۽ خراب ٿيندو آهي، جنهن جي کائڻ کان ماڻهوءَ کي بڇان پيئي ايندي. انهيءَ ڪري ٻارڻ جي ڪم به ڪونه اچي..

## حوالا
سڱري

سڱرين (Singriyun) کي انگريزيءَ ۾ "Prosopis Cineraria Pods" يا "Khejri Pods" چيو ويندو آهي.

هي ڪنڊيءَ جي وڻ جون ڦريون آهن، جن کي ٿر ۽ مارو علائقن ۾ عام طور تي کاڌي طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خاص طور تي "Singri" راجسٿاني ۽ سنڌي کاڌي ۾ مشهور آهي، جتي ان مان "Ker Sangri" جهڙو مزيدار روايتي کاڌو تيار ڪيو ويندو آهي.
سڱريون خاص طور تي سخت موسمي حالتن ۾ به زنده رهڻ جي صلاحيت رکندڙ آهن ۽ مارو ماڻهن لاءِ خوراڪ جو اهم ذريعو آهن. 

**سڱري** لسن ڪنڊن کي اڪثر ٿر ۾ ميويدار وڻن جو فخر حاصل آهي. انهن ڪنڊن ۾ جي سڱريون ٿين ٿيون سي جانور توڙي انسان وڏي شوق سان کائين ٿا. ڪچيون سڱريون ٻڪرين ۽ اٺن لاءِ بھترين کاڌو آهي. ٿر جا ماڻهو ڪچين سڱرين جي ڀاڄي رڌي، وڏي شوق سان کائيندا  آهن.

## حوالا
موراڙي

موراڙي ڏسڻ سان سڀڪو  ماڻهو پهريائين ته اهو خيال ڪندو ته ڪو مينديءَ جو ٻوٽو آهي؛ 	ڇو ته سندس پن ڪم و پيش مينديءَ جهڙا ئي آهن. بذات خود موراڙي هڪ بيڪار ٻوٽو آهي.

## حوالا
جھل

**جھل**  ٿر جو ھڪ عام ٻوٽو آهي.جهل سواءِ ڏندڻ جي ٻيو گهڻو ڪم ڪونه ڏئي.جِهل ڀٽن تي يا نرم زمين ۾ ڪونه اُڀري، پر ڏهرن جي سخت زمين ۾ اُڀري. ڊيگهه ۾ ٻه فوٽ کن ٿيندو آهي، جو پاڻ ۾ ڳتيل گهاٽو ٿيندو آهي. هن مان ڏندڻ سٺا ٿيندا آهن. جي ماڻهو ڪم آڻيندا آهن. اونهاري جو پن ڪونه هجن ۽ ڍنگهر جهڙو پيو لڳندو آهي. برساتي موسم ۾ سائو ٿيندو آهي، ان وقت اُٺ، رڍون ۽ ٻڪريون کائينديون آهن.

## حوالا
ٻائري

**ٻائري** يا **ٻائوري** ٻائري هڪ ٻٻريءَ جو قسم آهي، جنهن جا پن ٻٻريءَ جهڙا ٿين ٿا. مگر هن ٻوٽيءَ کي ٿڙ نه هوندو آهي. سنڌو سنئون سندس شاخون زمين مان جدا جدا نڪرنديون آهن ۽ چؤطرف پکڙي هڪ مزيدار جهڳٽو مچائي بيهنديون آهي. شاخن جي ڪاٺي بجنسي ٻٻر جي ڪاٺيءَ جهڙي  ٿيندي آهي. منجهس  ڦلڙيون به ساڳيون ٻٻر وانگر پيلي رنگ جون ٿينديون 	آهن. هن جون آليون پاڙون ڪڍي ٿر جا ماڻهو ان کي ڪوڙي 	ڦاڪون ڦاڪون ڪري، ڏڌ ولوڙڻ لاءِ موزون منڌيون 	منڌيئڙا ٺاهيندا آهن. ٻائريءَ جا پن هرڻ ۽ هرڻيون خوب چاهه سان کائيندا آهن ۽ اهو سندن مکيه قوت آهي. هن نازڪ نفيس جانور جي بقاءَ زندگيءَ لاءِ وسڪاري بعد صرف ٻائري ئي اجهو ۽ آسرو آهي. سنڌ ۾ پڻ سيوهڻ جي نزديڪ جتي جي واري پڻ هوبهو ٿر جهڙي آهي، اتي  ٻائريون جام نظر اينديون آهن.هي وڻ ٻٻر جي جنس مان آهي. اُن جا پن به ٻٻر جهڙا ٿين ۽ ٽارين تي ڊگها نوڪدار ۽ تکا ڪنڊا، جن کي سورُون چون، سي به هوبهو ٻٻر جي ڪنڊن جهڙا ٿين. هي وڻ مٿاهين نرم زمين ۾ اُڀري، ڏُهرن واري ڏاڍي زمين ۾ اصل ڪونه ٿئي. هن جو ٿڙ هڪ نه ٿيندو آهي، پر ساڳئي هنڌ گهڻيون شاخون ٿي زمين مان نڪرن، جي پندرهن فوٽن تائين ڊگهيون ٿينديون آهن ۽ سنهيون سنهيون ٽاريون ڪڍي هڪ مزيدار جهڳٽو ٺاهي بيهن. اُن جي ڪاٺي ٻٻر جهڙي ڳاڙهسري ڪاري ٿئي. اُن جو ٻُور به ٻٻر جي پيلين ڦُلڙين وانگر ٿيندو آهي. اُن جا پن هرڻ، ٻڪريون ۽ اُٺ کائيندا آهن، ڪاٺ ٿلهو ڪونه ٿئي پر سنهيون ڊگهيون ٿڙيون ٿين، جي سُڪڻ بعد ڇَنن ۽ چَونرن ۾ ڪايا ڪري ڪم آڻين. اُن جي سُڪل ڊگهي تڙيءَ جي هڪ ڇيڙي ۾ لوهه جي وريل ڏاٽي قابو ڪري، ڊگهن ڪَنَڊن جي ٽارين جي ڇيڙن ۾ جي سکريون ٿينديون آهن (جن تائين ڪنڊي تي چڙهيل ماڻهو به پهچي نه سگهي)، سي لاهبيون آهن. ڌنار ماڻهو ڪونڀتن جا چپڙا به اُن ڏاٽيءَ سان لاهيندا آهن. ڏڪار وقت سڀ ڪنهن مالدار وٽ پنهنجي ڏاٽِي تيار ٿيل هوندي آهي.
ڪي وري اها تَڙِي هيٺان پاڙ وٽان ٻيڙهانگي ڪپيندا آهن، پوءِ هڪ پيڙو ننڍو ڪري آنڪوڙو ٺاهيندا آهن، يا لسي تڙي هوندي ته هٿراڌو ڪاٺي ٽڪر تيار ڪري، هڪ ڇيڙي ۾ قابو ڪري آنڪوڙو ٺاهيندا آهن. پوءِ اُن سان ڪنڊن مان سڱريون ۽ ڪونڀٽن مان چپڙا لاهيندا آهن.. ٻائوريءَ جون پاڙون ڪڍي ان مان ولوڙڻ لاءِ جهيڙڻا ٺاهيندا آهن. ڪولهي ماڻهن جو اهو خاص ڌنڌو هوندو آهي، جي جهيرڻا تيار ڪري ڳوٺن ۽ شهرن ۾ وڪڻند آهن. سنڌي ماڻهو شوق ڪري ٿر جا جهيرڻا گهرائيندا آهن، تنهنڪري سوکڙي طور يا وڪري لاءِ سنڌ ڏي کڻي ويندا آهن.
جڏهين واهوندا ورندا آهن، تڏهين ٻائورين ۾ کنؤر ٿيندو آهي، جو ڪونڀٽ جي کنؤر کان وڌيڪ قيمتي آهي. ڪيترا ماڻهو ۽ خاص ڪري ٻار اهو چونڊي شهرن ۾ وڪڻندا آهن..

## حوالا

زمرو:ٿر
زمرو:ٻوٽا