open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڏيپلي جا ڳوٺ

ڏيپلي تعلقي جا ڪجهه ڳوٺ؛      
        
*   ڳوٺ ڪاري ويري، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ ڊونڊڙي، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ سائونگي، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ ڀٽڙي، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ انڙجهڙ، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ صابڻ کوهيءَ، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ اونهريو، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ سارڻ، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ پد موري، يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ صندوق يونين ڪائونسل ڊاڀڙو
* 	ڳوٺ سينهر کوهي، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ چڙيل، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ ننهائي، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ ڳالهائو بجير، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ بگهاڙيو، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ ٽوڀو صالح، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ ٽوڀو ملوڪ، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ ڪروڙو، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ هٿرائي، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي
* 	ڳوٺ سومجي ڌاڻي، يونين ڪائونسل ٻولهاڙي

## حوالا

زمرو:ٿر
زمرو:سنڌ
باجوڙ ضلعو

thumb|باجوڙ ايجنسي
باجوڙ پاڪستان جي قبائلي علائقن ۾ ھڪ ايجنسي آھي۔ جيڪا ست تعلقن تي مشتمل آھي۔ جن ۾ تعلقو خار، ناواگئي، چمرڪنڊ، ماموند، سالارزئي، اتمان خيل ۽ برنگ شامل آھن۔ پھريان پنج تعلقن ۾ ترڪانڙي قبيلا (ڪاڪازئي، وڙو، سالارزئي) جڏھن ته اتمان خيل ۽ برنگ ۾ اتمان خيل قبيلا آباد آھن۔ باجوڙ جو ھيڊڪوارٽر خار ۾ واقع آھي۔
## حوالا

زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:باجوڙ ضلعو
خيبر ضلعو

**خيبر ضلعو** اڳ پاڪستان جي قبائلي علائقن جي ھڪ ايجنسي ھئي جنھن کي **خيبر ايجنسي** طور سڃاتو ويندو ھو. ھاڻي قبائلي علائقا پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا ۾ ضم ٿي چڪا آھن، جنھن کانپوءِ ھي علائقو ھاڻي ھڪ ضلعو ٿي چڪو آھي.
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
زمرو:نامڪمل مضون
مھمند ضلعو

thumb|پاڪستان جا قبائلي علائقا
مھمند ايجنسي پاڪستان جي قبائلي علائقن جي ھڪ ايجنسي آھي۔
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
ڪرم ضلعو

**ڪرم ايجنسي** پاڪستان جي قبائلي علائقن ۾ ھڪ ايجنسي آھي۔ جيڪا تمام ايجنسين ۾ خوبصورت ترين ۽ اھم ايجنسي آھي۔ ھتي اڪثريت ۾ طوري قبيلا آباد آھن۔ پاڪستان جي جنت نظير وادي ۽ اسٽرٽجڪ ۽ جاگرافيائي اھميت جي حامل انتھائي اھم علائقو پاراچنار افغانستان جي ٽن صوبن (ننگرھار، خوست ۽ پڪتيا) کان علاوه ٻين ٽن قبائلي علائقن خيبر، اورڪزئي ۽ اتر وزيرستان سان گڏوگڏ ضلعي ھنگو سان به لڳي ٿي۔ ڪيترن ئي ڏھاڪن کان ھي علائقو پنھنجي جاگرافيائي اھميت ۽ اسٽرٽجڪ شڪل جي وجھه سان بين الاقوامي اسٽيبلشمنٽ جي وچ ۾ ڪشمڪش جي وجھه سان ميدان جنگ بڻيل آھي۔ افغانستان جو مشھور پھاڙي علائقو توره بوره سپين غر [ڪوه سفيد] جي پھاڙي سلسلي جي اندر ھڪ طرف کان صوبي ننگرھار ۽ ٻي طرف کان پاراچنار جي ڀرپاسي واري ڳوٺ زيڙان سان لڳي ٿو۔ ان کان علاوه یہ پاڪستان جي ڪنھن به علائقي بشمول تمام قبائلي علائقن جي افغان گاديء جي ھنڌ ڪابل کان ويجھي ترين ۽ گھٽ ترين فاصلي تي واقع آھي۔ ۽ ھن علائقي جي شکل ھڪ ٽڪنڊي جھڙي آھي، جنھن سبب بين الاقوامي اسٽرٽجڪ اصطلاحتن ۾ ڪرم ايجنسي جي صدر مقام پاراچنار کي طوطي جي چنھنب "Parrots Beak" جي نالي سان سڏيو ويندو آھي۔

## جاگرافي
پاراچنار افغانستان جي ٽن صوبن (ننگرھار، خوست ۽ پڪتيا) کان علاوه ٽن قبائلي علائقن خيبر، اورڪزئي ۽ اتر وزيرستان سان گڏوگڏ ضلعي ھنگو سان به لڳي ٿو۔
پاراچنار پاڪستان جي قبائلي علائقي ڪرم ايجنسي جو دارالخلافو آھي۔ پاراچنار پاڪستان جي گاديء جي ھنڌ اسلام آباد کان اولھ جي طرف 574 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي۔ ڪرم ايجنسي جو ھڪ خوبصورت ۽ اھم شھر آھي جيڪو افغانستان جي بارڊر سان واقع آھي۔ ھڪ تاريخي اھميت جو حامل شھر آھي۔ جيڪو تمام قبائلي ايجنسين جي شھرن کان وڏو آھي ۽ دلڪش خوبصورت شھر آھي۔

## تعلقا
ڪرم جا ٽي تعلقا پارا چنار ، صده ۽ بگن آھن۔
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
سرحدي علائقو ڊيرا اسماعيل خان

thumb|سرحدي علائقو ڊيرا اسماعيل خان
**سرحدی علائقو ڊيرا اسماعيل خان** (Frontier Region Dera Ismail Khan) قبائلي علائقن ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو ڊيرا اسماعيل خان جي نالي تي آھي جيڪو ان جي اوڀر ۾ واقع آھي۔ اوڀر ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر ۾ ضلعو ڊيرا غازي خان، ڏکڻ ۾ ضلعو موسيٰ خيل ۽ اولھ ۾ ضلعو زوب واقع آھن۔

## پڻ ڏسو
* قبائلي علائقا
* ضلعو ڊيرا اسماعيل خان

## خارجي ڳنڍڻا
* قبائلي علائقن تي آئيني شقون - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن
* حڪومت قبائلي علائقا 
* پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا 

## حوالا

زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
اتر وزيرستان

**اتر وزيرستان** پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي.

## وزيرستان جا قبيلا
وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا.
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
محمد علي پٺاڻ

**محمد علي پٺاڻ** ولد حبيب الله پٺاڻ ليکڪ ۽ شاعر، 3 فيبروري 1962ع تي لاڙڪاڻي ۾ جنم ورتو. 
## تعليم
محمد علي پٺاڻ پرائمري تعليم غوثپور پرائمري اسڪول لاڙڪاڻي ۾ ورتي ۽ ميٽرڪ گورنمينٽ پائيلٽ سيڪنڊري اسڪول لاڙڪاڻي مان ڪئي. هن ايم. اي سنڌي سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي.
## ملازمت
محمد علي پٺاڻ هن وقت گورنمينٽ ڊگري ڪاليج ۾ اسسٽنٽ پروفيسر ۽ سنڌي شعبي جو سربراهه آهي. 
## ناول
محمد عليءَ ادبي زندگيءَ جو آغاز 1974ع کان ڪيو، شاعريءَ ۽ 50 کن ڪهاڻين کان سواءِ ٻه ناول:
* ”واٽ وڃائي جن“ 
*  ”کاهيءَ جي وچ ۾“ لکيا اٿس، پر اڃا اشاعت هيٺ نه آيا آهن. 
## ادبي خذمتون
هن جي ڪهاڻين جا ٻه مجموعا ”ميندي لهڻ کان اڳ ۾“ ۽ ”تيلي ٻاري وقت ڏسان ٿو“ ڇپائيءَ لاءِ تيار آهن. هن جو هڪ ڪوتا ناول ”مسافتون ياد جون،  ماهوار ‘سوجهري’ ۾ قسطوار ڇپيل آهي. هن 1990ع ۾ کان روزاني عوامي آواز ۾ ”پسي بازاريون“ عنوان سان ڪالم لکڻ شروع ڪيا ۽ ساڳئي نالي سان هن روزاني هلال پاڪستان ۽ روزاني عبرت ۾ به لکيا، جڏهن ته ڪاوش جي قيام کان وٺي وقت به وقت ان ۾ ڪالم لکندو رهيو آهي. هن ڪيترا ڊراما لکيا آهن، جن مان: ”اڇي رات ڪارو چنڊ“ ۽ ”انصاف“ ڊراما سيريز کان سواءِ 20 کن سولو پلي مختلف چئنلن تان ٽيليڪاسٽ ٿيا آهن، جن ۾ هڪ ڊرامو ”وهڪرو“ نالي سان ڊائيلاگن کان سواءِ به شامل آهي. محمد علي پٺــاڻ جي شـاعريءَ جا هيٺيان ڪتاب ڇپيا آهن: (1)“اکيـون آلا چـنـڊ” (1988ع)، “عاشورا آهن”  (1995ع)، (2) “اگهيا اوجاڳا” (2000ع)، (3) “ڀڳو آرس اکين” (2001ع). محمد علي پٺاڻ مختلف رسالن جو ايڊيٽر به رهيو آهي، جن ۾ ”ڏات“ پبليڪيشن (1978ع)، ”مرڪ“ پبليڪيشن (1984ع)، ”نئين دنيا“  پبليڪيشن (1979ع) ۽ ماهوار ”ڪونج“ (1995ع) آهن. هن وقت دڙي مهلي، لاڙڪاڻي ۾ رهي ٿو.
## حوالو

## حوالا
ڏکڻ وزیرستان

thumb|ددفاٽا جو ضلعي نقشو
**ڏکڻ وزيرستان** پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي ڏکڻ وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. ھن جو صدرمقام وانا آھي. محسود قبيلو ھتان جو سڀ کان وڏو قبيلو آھي. ان کان علاوه وزير قبيلو به اھم آھي۔ 1895ع تائين ھي علائقو ڊيرا اسماعيل خان ۽ بنون جو ڊپٽي ڪمشنر ڪنٽرول ڪندو ھو۔ 1893ع ۾ افغانستان جو امير ھڪ معاھدي جي تحت ھنن علائقن جي دعوي تان دستبردار ٿي ويو۔

## ھاڻوڪي حالت
2003 جي فوجي آپريشن کان اڳ ھي پرسڪون علائقو ھوندو ھيو پر فوجي آپريشن ۽ مختلف وقتن ٿيندڙ ڊرون حملن جي سبب ھتي امن ۽ امان جي صورتحال نھايت خراب رھي آھي. چيو ويندو آھي ته تحريڪ طالبان پاڪستان ھن علائقي ۾ جنم ورتو. پاڪستان جون اڪثر پابندي مڙھيل تنظيمن جو ھي علائقو مرڪز رھيو آھي. آڪٽوبر 2009 ۾ پاڪ فوج ھتي مبينہ دھشت گردن جي خلاف آپريشن راھ نجات شروع ڪئي.

## پڻ ڏسو
* اتر وزيرستان
## حوالا

زمرو:خيبر پختونخوا
زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ھرنائي ضلعو

**ھرنائي ضلعو** (بلوچي: هرنائی دمگ؛ پشتو: هرناۍ ولسوالۍ؛ اردو: ضلع ہرنائی) پاڪستان جي صوبي بلوچستان ۾ ھڪ ضلعو آھي. ھرنائي ھن ضلعي جو اھم شھر ۽ ان جي گاديء جي ھنڌ جي طور تي ڪم ڪندو آھي. ھي ضلعو صوبي بلوچستان جي اتر اوڀر واری علائقي ۾ واقع آھِی. سال 2007ع تائين هرنائي ضلعي سبي جو هڪ تعلقو هيو، آگسٽ، 2007ع ۾ بلوچستان صوبائي حڪومت سبي ضلعي کي ورهائي ۽ هرنائي، شاهرگ ۽ خوست تعلقن کي ملائي نئون هرنائي ضلعو ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.thumb|ضلعو ھرنائي
## تاريخ
## جاگرافي ۽ آبهوا
## انتظامي ورهاست

## حوالا

زمرو:ھرنائي ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
اورڪزئي ضلعو

**اورڪزئي** پاڪستان جي صوبي خیبر پختونخوا جو ھڪ  ضلعو آھي. اورڪزئي ضلعي جي اوڀر ۾ ڪوھاٽ ضلعو ۽ دره آدم خيل، ڏکڻ ۾ ضلعو ھنگو، اولھ ۾ ڪرم ضلعو ۽ اتر ۾ خيبر ضلعو واقع آھن۔ اورڪزئي ضلعي ۾ ٻه تعلقا آھن؛ اپر اورڪزئي تعلقو ۽ لوئر اورڪزئي تعلقو. اپر اورڪزئي ۾ اپر اورڪزئي تعلقو ۽ اسماعيل زئي تعلقو جڏھن ته لوئر اورڪزئي ۾ لوئر اورڪزئي ۽ سينٽرل اورڪزئي تعلقا شامل آھن.

اورڪزئي ضلعي ۾ اورڪزئي قبيلي جون وڏيون قومون علي خيل، مامونزئي، ربيعہ خيل، آخيل، مشتي، شيخان، مامازئي، فيروز خيل، اتمان خيل، ستوري خيل ۽ سپائي وغيره آباد آھ۔

اورڪزئي قبيلا ڪل ملائي ڪري ارڙھن قومن تي مشتمل آھي. مٿي ذڪر ڪيل قومن کان علاوه ھن قبيلي ۾ ، انڊ خيل ۽ علي شير زئي وغيره شامل آ۔

ماڻھن جي مادري ٻولي سو سيڪڙو پشتو آھي۔ يعني تمام رھاڪو پشتو ٻولي ڳالھائيندا آھن. نوجوان نسل تعليم جي طرف وڌي رھيو آھي، ان ڪري ملڪ جي مختلف حصن  تعليم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف آھي۔

اورڪزئي ضلعي جو گھڻو علائقو پھاڙي آھي، جتي گھاٽا جھنگ آھن، جبلن ۾ اڪثر جڳھن تي ڪوئلي جا ذخيرا ملن ٿا۔ ان کان علاوه ٻيون معدني شيون به موجود ۔

اورڪزئي ضلعي ۾ ميداني علائقا به آھن جتي ماڻھو ٻني ٻارو ڪن ٿا ۽ ھي پيشو ماڻھن جي ڪمائي جو ھڪ اھم ذريعو آھي۔ ان کان علاوه ماڻھن جي ھڪ وڏي تعداد ٻاھرين ملڪن ۾ ملک آھي، ڇو ته ھتي روزگار جا موقعا تمام گھٽ آھن ان ڪري  ھي ماڻھو ٻاھرين ملڪن کان پيسا موڪليندا آھن ۽ پنھنجو گذارن ٿا۔

اھم جڳھن ۽ بازارن ۾ غلجو بازار جيڪا اپر سب ڊويزن جو صدر مقام آھي ۽ اپر اورڪزئي جا تمام ھيڊڪوارٽر، نادرا آفس ۽ اسپتال وغيره ھن ۾ ئي واقع آھن. سمانہ جيڪو ھڪ تفريحي ماڳ آھي ۽ انگريزن جي دور جو قلعو به  ھتي آھي ۽ ماڻھو سير ۽ تفريح جي لاءِ ٻين ضلعن کان ھيڏانھن جو رخ ڪندا آھن. ڊبوري، جبلن جي وچ ۾ ھڪ حسين ۽ دلفريب مقام ۽ بازار، مشتي ميلو، جنت نظير مقام ۽ جبلن جي  وچ ۾  ھڪ پرڪشش بازار، ڪلايہ ۽ جلڪہ ميلو جاڙيون بازاريون جن جي وچ ۾ توئي ندي وھندي علائقي جو حسن وڌائي ٿي. لوئر سب ڊویزن جو ھيڊ ڪوارٽر ۽ نادرا آفس وغيره ھتي واقع آھن. ان کان علاوه خاديزئي، سانگهڙا ۽ انجاني قابل ذڪر آھن.

تمام تر علائقن جي موسم ٿڌي رھندي آھي ۽ جنوري ۽ فيبروري  جي مھينن ۾ برفباري ٿيندي آھي جڏھن ته گرمي جو موسم خوشگوار رھندو آھي۔

ضلعي جو ھڪ سيڪشن بلند خيل ضلعي کان  ڪيترائي  ڪلوميٽر پري ضلعي ھنگو جي ھن پار ٽل شھر جي ڏکڻ ۾ واقع آھي. ھن سيڪشن ۾ آباد بلند خيل ھڪ بنگش قبيلو آھي۔

## حوالا

زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست
محمد اڪرم پٺاڻ

**محمد اڪرم خان** ولد آدم خان پٺاڻ سنڌ جو  ناميارو سرائڪي ۽ سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، جو جنم 1841ع ڌاري شڪارپور ۾ ٿيو. 
## خانداني پس منظر
سندس وڏا اصل قنڌار جا هئا، جيڪي 1830 ڌاري شڪارپور ۾ لڏي اچي ويٺا. 
## تعليم ۽ ادب
پاڻ غربت جي ڪري مختصر تعليم حاصل ڪري پوليس کاتي ۾ داخل ٿيو. جتان 1896ع ۾ رٽائر ڪيائين. هو هڪ ايماندار ۽ سادي طبيعت جو ماڻهو هو. پاڻ راڻي پور جي بزرگ پير غلام محي الدين شاهه جو مريد هو ۽ شڪارپور جي بزرگن ۽ اوليائن جو پانڌيئڙو هو. موسيقي جو وڏو ماهر هو ۽ ڳائيندو به ڏاڍي مٺي ۽ پرسوز آواز ۾ هو. سندس ڪلام ۾ رواني ۽ رنگيني موجود هئي. هو رڳو سنڌي ۽ سرائڪي ٻوليءَ ۾ شعر چوندو ۽ ڳائيندو هو. سندس ڪلام ۾ تصوف جون رمزون ۽ نڪتا نروار ٿيل آهن. 
## وفات
محمد اڪرم پٺاڻ 1905ع ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالو

## حوالا
محمد اسماعيل پٺاڻ

**آغا محمد اسماعيل** ولد عبدالله خان پٺاڻ، 15 اپريل 1936ع تي جيڪب آباد ۾ ڄائو. هي ماهرِ تعليم ۽ سٺو اديب آهي. 
## تعليم
هن 1964ع ۾ ايم. ايس. سي ڪئي ۽ ڊگري ڪاليج جيڪب آباد ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو. 
## ادبي ڪم
هن گمنام رهي سنڌي ادب تي ڪم ڪيو. 1990ع کانپوءِ ادبي لڏي سان تعلق ۾ آيو. ڏسندي ڏسندي 1996ع ۾ سندس هڪ ڪتاب ”سنڌوءَ جو عقيدو“ جيڪب آباد جي سنڌي ادبي سنگت طرفان شايع ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح جيڪب آباد هسٽاريڪل سوسائٽيءَ پاران سندس ترجمو ڪيل ٻيو ڪتاب Jacob's Town Jacobabad شايع ڪرايو ويو. جنهن جو مرتب ڊاڪٽر پروفيسر غلام نبي سڌايو آهي. هي ڪتاب جيڪب آباد جي تاريخ، ادب، صحافت، ثقافت ۽ ٻين موضوعن تي هتان جي محققن طرفان لکيل مقالن تي مبني تحقيقي ڪتاب آهي. سندس هڪ ڪتاب جيڪب آباد جي تاريخ ”دشت بيدار“ پڻ ڇپيل آهي.
## حوالا
شيراني ضلعو

**شيراني ضلعو** (پشتو: شېراني ولسوالۍ**‎**) پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي زوب ڊويزن ۾ هڪ ٻهراڙي وارو ضلعو آهي. هي ضلعو سليمان جبل جي قطار ۾ واقع آهي ۽ ان جو بلند ترين نقطو تخت سليمان آهي. 

سال 2023ع جي مردم شماري موجب، ان جي آبادي 191,687 آهي. ضلعي جي قابل ذڪر ڳوٺن ۾ ڊرگا، ڪراما، زرڪائي لنڊاور، شنگھر، سپار ڪلي ۽ ماني خواه شامل آهن.
thumb|صوبي بلوچستان ۾ ضلعو شيراني
**شيراني ضلعو** (Sherani District)  پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي ضلعي زوب جو ھڪ تعلقو ھو ھاڻي پاڻ ھڪ ضلعو بڻجي چڪو آھي. ھتي شيراني قبيلن جي اڪثريت آھي جنھن تان ھن جو نالو پيو آھي. ھن جي آبادي اسي ھزار کان ڪجهه وڌيڪ آھي. ھي علائقو ڪوھِ سليمان ۾ واقع آھي ۽ سڀ کان اونچو مقام تخت سليمان چورائي ٿو.

## لاڳاپيل مضمون
* بلوچستان
## حوالا

زمرو:شيراني ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ممتاز حسين پٺاڻ

**پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز حسين پٺاڻ** جو جنم 1927ع ۾ حيدرآباد ۾ ٿيو.
## خاندان
هن جا وڏا افغانستان جي شهر قنڌار جا رهاڪو هئا، جتي سندس والد عبدالرحمان جو جنم 1901ع ۾ ٿيو، هن جو واسطو سدوزئي قبيلي سان هو، جيڪي اڄ به افغانستان ۾ رهن ٿا.
## تعليم
ڊاڪٽر ممتاز پٺاڻ ننڍپڻ ۾ ئي يتيم ٿي ويو، پر هو همت ۽ حوصلو رکندڙ هو، هن مختلف قسمن جي نوڪرين ڪرڻ سان گڏ پنهنجي تعليم کي جاري رکيو ۽ هميشه سٺن نمبرن ۾ امتحان پاس ڪندو رهيو، 1944ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ مان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. سال 1951ع ۾ بيچلر آف آرٽس (B.A) ۽ 1953ع ۾ قانون جي ڊگري (L.L.B) حاصل ڪيائين، سال 1954ع ۾ هن اسلامي تاريخ ۾ ماسٽرس جي ڊگري سنڌ يونيورسٽي مان حاصل ڪئي، جنهن ۾ هن سڄي يونيورسٽيءَ ۾ ٻي پوزيشن حاصل ڪئي. ان ريت هن 1962ع ۾ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪيائين، سندس هن جي انگريزي مقالي جو عنوان ”المنصوره واري عرب حڪومت“ (Arab Kingdom of Al-mansurah) هو، جيڪو سنڌالاجي پاران 1974ع ۾ ڪتابي شڪل ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. 
## ملازمتون
هن شروعات ۾ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن مان مختيارڪاريءَ جو امتحان پاس ڪري سنڌ حڪومت جي روينيو شعبي ۾ ڪم ڪيو، سال 1954ع ۾ علامه آءِ. آءِ. قاضي ۽ پروفيسر ڊاڪٽر عبدالواحد هاليپوٽي جي صلاح سان سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو، جتي هُن پڙهائڻ سان گڏ تحقيقي مقالا لکڻ جو ڪم به جاري رکيو، اتي ترقي ڪندي سنڌ يونيورسٽيءَ جي ”اسلامي تاريخ واري شعبي“ جي چيئرمئن واري عهدي تي پهتو، 1963ع ڌاري يونيورسٽيءَ جي نوڪري ڇڏي ڪجهه عرصو اسلاميه ڪاليج ڪراچيءَ ۾ تاريخ جو پروفيسر ٿي رهيو، ذوالفقار علي ڀٽي جي دور ۾ پروفيسر غلام مصطفيٰ شاهه، وائيس چانسلر، سنڌ يونيورسٽي کيس تحقيق جي مقصد لاءِ ”انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي“ ۾ مناسب عهدو ڏنو، پر هن انهيءَ نوڪري کي به ڪجهه وقت کان پوءِ ڇڏي ڏنو ۽ وڪالت جي شعبي سان لاڳاپجي ويو.
## تحقيقي ڪاوشون
هن سنڌي ادبي بورڊ جي ”تاريخ اسڪيم“ هيٺ ڪافي ڪتاب لکيا، جن مان رڳو ”تاريخ سنڌ، عرب دور“ ڪتاب انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، جڏهن ته هن جا ڪتاب ”تاريخ سنڌ - سومرا دور“ (History of Sindh-Soomra Period) ۽ ”تاريخ سنڌ - ٽالپر دور“ (History of Sindh-Talpur Period) مسودن جي شڪل ۾ ٽيهارو سالن کان ادبي بورڊ وٽ ڇپائيءَ جي انتظار ۾ موجود آهن. هن مشهور انگريزي ڪتاب Dry Leaves from Young Egypt جو ترجمو ”نئين مصر جا پراڻا ورق“ عنوان سان محمد حنيف صديقيءَ سان گڏجي ڪيو، ان کان سوا سندس لکيل سوين تحقيقي مقالا مهراڻ، نئين زندگي ۽ ٻين رسالن ۾ ڇپيل موجود آهن.
## وفات
سنڌ جي تاريخ تي گهڻي دسترس رکندڙ هن عالم 14 سيپٽمبر 1993ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪئي، کيس حيدرآباد جي ’شاهه مڪي‘ قبرستان لڳ ڪچي قلعي ۾ دفن ڪيو ويو. 
## حوالو

## حوالا
پٺاڻي خان

**پٺاڻي خان** پنجابي ٻولي جو عالمي شهرت رکندڙ فنڪار، 1926ع ۾ ڪوٽ اَدُو، ضلعي مظفرڳڙهه ۾ ڄائو. پنهنجي سُريلي آواز سبب ملڪ جو نامور فنڪار شمار ڪيو ويو. سندس اصل نالو غلام محمد هئو.

## راڳداري
هن وڏن ڪلاسيڪل استادن، خاص ڪري اُستاد علي محمد خان کان سکيا ورتي. پٺاڻي خان، خواجه فريد الدين گنج شڪر، شاه حسين، بابا بلهي شاهه، سلطان باهو، خواجه غلام فريد ۽ ٻين صوفي شاعرن جا ڪلام ڳائي، پنهنجو هڪ منفرد مقام حاصل ڪيو. سرائڪي ڪافي ڳائڻ ۾ کيس ڪمال حاصل رهيو. خواجه غلام فريد جون ڪافيون سندس خاص سڃاڻپ هيون، خاص ڪري سـنـدس ڳايل عارفـاڻو ڪـلام ”ميڏا عشق وي تون، ميڏا يار وي تون“ ٻڌندڙن تي عجيب ڪيفيت ۽ سحر طاري ڪري ڇڏيندو آهي. پٺاڻو خان صوفياڻي ڪلام ڳائڻ سبب ”بادشاهه ڳائڻو“ سڏيو ويو. هو نه رڳو سرائيڪي زبان جو فنڪار هو، پر هر اهلِ دل جي روح جو آواز هو. سندس خواجه غلام فريد جون ڳايل ڪافيون، هر ٻولي ڳالهائيندڙ جي دل ۾ پيهي وينديون هيون. هڪ وڏي عرصي (26 سالن) تائين ريڊيو ۽ پاڪستان ٽيليويزن سان لاڳاپيل رهيو. ريڊيو ملتان تي موسيقيءَ جا پروگرام پٺاڻي خان کان سواءِ اڻپورا ۽ ٻُسا محسوس ٿيندا هئا.
## سنڌ ۾ مقبوليت
سنڌ ۾ به سندس مقبوليت حد کان وڌيڪ هئي. سائين جي.ايم.سيد کان وٺي رسول بخش پليجي ۽ عبدالواحد آريسر تائين کيس دل سان ٻڌندا هئا. عوام ۾ به سندس ساڳي مقبوليت هئي. ڪيئي ڀيرا پرڏيهه به ويو، خاص ڪري فرانس ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيائين. سندس ڳايل مشهور ڪافين ۾ ”ميڏا عشق وي تون“ کان سواءِ ”ميڏا رانجهڻ هڻ ڪوئي هور، سائين او!“؛ ”مين وي ڄاڻان جهوڪ رانجهڻ دي، نال ميري ڪوئي چلي“، ”مائي ني مين ڪينون آکان، درد وڇوڙي دا حال“، آ چڻون رل يار، پيلهون پڪيان ني وي!“، ”فريدا! تون نئين لٽيا، لُٽيا سارا جڳ“ وغيره مقبوليت ماڻي چڪيون آهن.
## مڃتائون
هن عظيم فنڪار کي ڪيترا اوارڊ مليا، جن ۾ صدارتي اوارڊ پرائيڊ آف پرفارمنس به شامل هو. هي هڪ سادو انسان هو، زندگي سادگيءَ ۽ غربت ۾ گذاريائين، پر کيس پنهنجي سادگي توڙي غربت تي فخر رهيو. هي موسيقيءَ جو ستارو فنڪار آخر تائين خوددار رهيو.
## وفات
هن نامياري فنڪار 9 مارچ 2000ع ۾ وفات ڪئي. وفات کان صرف ٻه ڏينهن اڳ لاهور ۾ ٿيل ”ورلڊ صوفي ميوزڪ فيسٽيول“ ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري داد حاصل ڪيائين. کيس پنهنجي اباڻي ڳوٺ ڪوٽ ادوءَ ۾ دفن ڪيو ويو.
## حوالا

زمرو:1926ع جون پيدائشون
زمرو:2000ع جون فوتگيون
زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي
زمرو:پنجابي راڳي
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
مظفر آباد ضلعو

**مظفر آباد** پاڪستان جي زيرانتظام آزاد ڄمو ۽ ڪشمير جي  ڏھن  ضلعن مان ھڪ آھي. هي ضلعو جهلم ۽ نيلم ندين جي ڪنارن تي واقع آهي ۽ تمام گهڻو جبلن وارو علائقو آهي. ضلعو مظفرآباد ڊويزن جو حصو آهي ۽ مظفرآباد شهر آزاد ڪشمير جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هي ضلعو اتر-اوڀر طرف نيلم ضلعي ۽ هندستان جي انتظام هيٺ ڄمون ۽ ڪشمير جي ڪپواڙا ضلعي، ڏکڻ-اوڀر ۾ هٽيان بالا ضلعي، ڏکڻ ۾ باغ ضلعي ۽ اولهه ۾ پاڪستان جي صوبي خيبرپختونخوا جا ضلعا مانسهره ۽ ايبٽ آباد آهن. ضلعي مظفر آباد جي ڪل ايراضي 6,117 چورس ڪلوميٽر آھي. سال 1998ع جي مردم شماری جي مطابق ضلعي جي آبادي 7,25،000 ھئي.

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
واشڪ ضلعو

**واشڪ ضلعو** (بلوچي ۽ اردو: واشک) پاڪستان جي بلوچستان صوبي ۾ پاڪ-ايران سرحد جي ويجھو واقع آهي. واشڪ شهر، جيڪو ضلعي جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو، ضلعي جي مرڪز ۾ واقع آهي.

ان کان پھرين ھي ضلعي خاران جو حصو ھو. سال 2006ع  ۾ ھن کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. ضلعي واشڪ جي اوڀر ۾ خضدار ضلعو، اولھه ۾ پاڪ-ايران سرحد، اتر ۾ چاغي ضلعو ۽ ڏکڻ ۾ پنجگور ضلعو آهن. آبادي جي اڪثريت بلوچ قبيلن تي مشتمل آھي، وڏن قبيلن ۾ محمد حسني، ريڪي ۽ ٻيا شامل آھن.
## تعلقا ۽ ذيلي تعلقا
انتظامي طور تي ھن جا تعلقا ۽ ھيٺيان تعلقا ھيٺ ڏنل آھن.
* تعلقو ماشخيل 
* تعلقو واشڪ
* تعلقو بسيمہ
## حوالا

زمرو:واشڪ ضلعو
زمرو:بلوچستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ھٽيان مٿيون ضلعو

**ھٽيان بالا** پاڪستان جي زيرانتظام آزاد ڄمو ۽ ڪشمير جي  ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي. سال 2009ع کان پھريان ھي ضلعي حويلي جو حصو ھو.

**Hattian Bala District** () is a district of Pakistan-administered آزاد ڪشمير in the disputed Kashmir region. The town of ھٽيان مٿيون is where the district headquarters are located. The Hattian Bala District was a part of the Muzaffarabad District until 2009 when it was made a separate district.

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
نيلم ضلعو

**نيلم** (Neelum) پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمون ۽ ڪشميرجي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي. نيلم ضلعي جي علائقي جي طرف آزاد ڪشمير جو سڀ کان وڏو ضلعو آھي. ھي نيلم درياھ سان گڏوگڏ تقريباََ 200 ڪلو ميٽر وسيع ھڪ وادي آھي. 

ضلعي ۾ قابل ذڪر جڳھن ۾ شامل آھن؛

•  نوسیري

• لیسوا

•  باریان

• جورا

• ڪنڊل شاھي 

• ڪاسي

• سلخالا 

• شاھ ڪوٽ 

• اتمقام 

• ڪيرن

• شاردا

• ڪيل

• تائوبٽ   ۽

• ھلمٽ 

## پڻ ڏسو
* نيلم وادي
* نيلم ندي

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان ۾ واديون
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
ميرپور ضلعو

**ميرپور (Mirpur District)** پاڪستان جي زيرانتظام آزاد ڄمو ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي. ميرپور ضلعو اتر ۾ آزاد ڪشمير جي ضلعي ڪوٽلي، اوڀر ۾ ڀمبر، ڏکڻ ۾ پاڪستان جی صوبی پنجاب جی ضلعي  گجرات، پنجاب، ڏکڻ۔اولهه ۾ جهلم، ء اوپر م پنجاب، پاڪستان جو ضلعو راولپنڊي آهي. ضلعي جو نالو ان جي مکيه شهر ميرپور جي نالي تي رکيو ويو آهي. ميرپور ضلعي جي آبادي 456,200 آهي ۽ ان جي ايراضي 1,010 چورس ڪلوميٽر (390 چورس ميل) آهي. ضلعو گهڻو ڪري جبل واری علایقن ۽ ڪجهه ميداني علایقن تي مشتمل آهي. ميرپور ضلعي جی آبهوا نمی واری آھی،  جيڪا پاڪستان جي صوبي پنجاب  جي ضلعن گجرات، جهلم ۽  ڀرپاسي وارن ضلعن سان ملي ٿي.

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
ڀمبر ضلعو

**ڀمبر** پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمو ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي.

**Bhimber District** () is a district of Pakistan-administered آزاد ڪشمير in the disputed Kashmir region. It is the southernmost of the 10 districts of Pakistan's territory of آزاد ڪشمير. It has an area of 1,516&nbsp;km², and the district headquarter is the town of Bhimber.

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
باغ ضلعو

**باغ** پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي۔ ان کي 1988ع ۾ ضلعي پونڇ کان الڳ ڪري جداگانہ ضلعي جي حيثيت ڏني وئي ۔ ضلعي باغ جي اتر ۾ ضلعو مظفرآباد، ڏکڻ ۾ ضلعو پونڇ، اولھ ۾ پاڪستان جي صوبي پنجاب ۽ اوڀر ۾ ڀارت جي زير انتظام ڪشمير سان ڳنڍيال آھي۔ ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 1368 چورس ڪلوميٽر آھي ۔ ضلعو باغ ٻن شاھراھن جي ذريعي رياست جي گاديء جي ھنڌ مظفرآباد سان ڳنڍيل آھي۔ ھڪ رستو سڌن گلي ۽ ٻيو ڪوھالہ جي  طرف کان اچي ٿو۔ ضلعي صدر مقام باغ شھر آھي جيڪو مظفرآباد کان 100 ڪلوميٽر ۽ راولاڪوٽ کان 46 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي۔

2005ع ۾ ڪشمير ۾ اچڻ واري زلزلي ۾ ھي سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ وارو علائقو ھو۔

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
ڪوٽلي ضلعو

**ڪوٽلي** پاڪستان جي زيرانتظام آزاد ڄمو ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي.

**Kotli District** () is a district of Pakistan-administered آزاد ڪشمير in the Azad Kashmir region.  It is one of the 10 districts of Pakistan's dependent territory of آزاد ڪشمير.  It is bounded on the north by the Sudhanoti District and the Poonch District, on the north-east by the Poonch District of Indian-administered Jammu and Kashmir, on the south by the Mirpur and Bhimber districts, and on the west by the Rawalpindi District on Pakistan's Punjab Province. Kotli is the biggest district of آزاد ڪشمير by population and the second biggest by land area, after the Neelum District.  The district headquarters is the city of Kotli. The main native languages are Pahari (estimated to be spoken by just under two thirds of the population), and Gujari (spoken by about a third of the population).

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
پونڇ ضلعو

**پونڇ ضلعو** (اردو: ضلع پونچھ) پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمو ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي. هن جي اتر۔اولھہ ۾ باغ ضلعو ء اتر۔اوڀر ۾ حويلي ضلعو آھی. اوڀر ۾ هندستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو پونڇ ضلعو، ڏکڻ ۾ آزاد ڪشمير جا سڊنوتي ۽ ڪوٽلي ضلعا ۽ اولهه ۾ پاڪستان جي صوبي پنجاب جو ضلعو راولپنڊي آهي. پونڇ ضلعو هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ وڏي ڪشمير تڪرار جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام راولاڪوٽ شهر آهي. هي آزاد ڪشمير جو ٽيون وڏو آبادي وارو ضلعو آهي.

سال 1947ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ، پونڇ ضلعي جي الهندي حصي ۾ بغاوت ٿي. سردار ابراهيم خان جي اڳواڻي ۾ باغين، پاڪستان کان مدد طلب ڪئي، جنهن هٿيار فراهم ڪيا ۽ پوءِ پشتون قبائلين کي استعمال ڪندي، پنهنجو حملو شروع ڪيو. جواب ۾، ڄمون ۽ ڪشمير جو مهاراجا هندستان ۾ شامل ٿيو ۽ تڪرار هڪ هندستان-پاڪستان جنگ ۾ تبديل ٿي ويو. جڏهن جنگ بندي جو اثر ٿيو، پونڇ ضلعي کي ٻن الڳ ضلعن ۾ ورهايو ويو. اڳوڻو هيڊ ڪوارٽر، پونڇ جو شهر، هندستاني انتظاميا هيٺ آيو، ۽ اولهندي ضلعي ۾ هڪ نئون هيڊ ڪوارٽر آخرڪار راولاڪوٽ ۾ قائم ڪيو ويو. پونڇ ضلعي جي پاڪستان جي انتظام هيٺ حصي کي پونڇ ڊويزن جي طور تي ٻيهر منظم ڪيو ويو. اصل پونڇ ضلعي جي چئن تعلقن يعني باغ، سڌنوتي، حويلي ۽ مينڌر، پونڇ ڊويزن ۾ پهريون ٻه ۽ ٽيون حصو شامل هئا. انهن ٽنهي تعلقن کي آخرڪار الڳ الڳ ضلعو بڻايو ويو، ۽ پونڇ ڊويزن جي مرڪز ۾ باغ ۽ سڌنوتي تعلقن جا حصا شامل ڪري هڪ نئون پونڇ ضلعو ٺاهيو ويو. پونڇ ضلعو سال 1955ع جي پونڇ بغاوت دوران حڪومت مخالف پرتشدد بغاوت (سڌن قبيلي جي اڳواڻي ۾) جو مکيه علائقو هو، جيڪو 1955ع جي شروعات کان 1956ع جي آخر تائين هليو.

## انتظامي ڊويزنون
ضلعو انتظامي طور تي چئن تعلقن ۾ ورهايل آهي:

• عباسپور

• اجیره

• راولاڪوٽ

• ٿروڙ

## تعليم

## ٽرانسپورٽ
## پڻ ڏسو

**Poonch District** () is a district of Pakistan-administered آزاد ڪشمير in the disputed Kashmir region.  It is one of the 10 districts of this Pakistan-administered territory. It is bounded on the north by Bagh District, on the north-east by Haveli District, on the south-east by the Poonch District of Indian-administered Kashmir, on the south by Azad Kashmir's Sudhanoti and Kotli districts, and on the west by Rawalpindi District of Pakistan's Punjab Province. The Poonch District is part of the greater Kashmir dispute between India and Pakistan. The district headquarters is the city of Rawalakot. It is the third most populous district of Azad Kashmir.

The main language is Pahari ("Punchi"), native to an estimated 95% of the population, but there are also speakers of Gujari, while اردو has official status.

پونڇ ضلعي جا چار تعلقا آھن؛

1. راولاڪوٽ

2. ھجيره
 
3. عباسپور

4. تراڙکل

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
حويلي ضلعو

**حويلي** (Haveli) پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڪشمير جو هڪ ضلعو آهي جيڪو تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ آهي. اهو پاڪستان جي انتظام هيٺ آزاد ڪشمير جي 10 ضلعن مان هڪ آهي. اها اڳي باغ ضلعي جي هڪ تحصيل هئي پر پهرين جولاءِ 2009ع تي ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. سال 2017ع جي مردم شماري مطابق، ضلعي جي آبادي 1,52,124 آهي. مکيه مادري ٻوليون گوجري ٻولي آهن (انداز طور تي 60 سيڪڙو آبادي ڳالهائيندا آهن)، پهاڙي (13 سيڪڙو) ۽ ڪشميري (5 سيڪڙو) آهن.
 
حويلي ضلعي ۾ ڪيترائي سياحتي جايون آھن جھڙوڪ:
 
1. نيلفري

2. هلان آبشار

3. ماٿيڪا

4. سنک ميڊوز

5. بدوري

6. محمود گلي

7. درہ حاجي پير

8. لسانا

9. شروع ڏارا

10. منگي شهيد

11. ڪلامولا

12. پاجا گلي

13. پهلو آبشار

14. خاريا آبشار

15. راڻي باغ

16. جبي سيدان ۽ ٻيا ڪيترائي

The **Haveli District** () is a district of Pakistan-administered آزاد ڪشمير in the disputed Kashmir region.  It is one of the 10 districts of the Pakistan-administered territory of آزاد ڪشمير. It was previously a tehsil of the Bagh District but was elevated to the district status on 1 July 2009.

According to the 2017 census, the district has a population of 152,124. The main native languages are pahari ( 35%), and ڪشميري ( 5%). Haveli District has many tourism places such as:

1. Neelfairy (or Neilferi) 2. Hillan Waterfall 3. Mathatika 4. Sankh Meadows 5. Badori 6. Mahmood Gali 7. Darra Haji Peer 8. Lasdana 9. Sharu Dhara 10. Mangi Shaheed 11. Kalamula 12. Pajja Gali 13. pahala waterfall (Kalamula) 14.khariyan waterfall( UC Keerni Mandhar) 15.Rani Bagh 16. jabbi syedyan and many more un explore tourist spots
ساڄو|thumb|380x380 عڪسلون|Map of Azad Kashmir with the Haveli District highlighted in red

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
سڌنوتي ضلعو

**سڌنوتي ضلعو** (اردو: ضلع سدھنوتي) مطلب ته "سڌن جي دل واري سرزمين" يا "سڌن جي دل واري زمين"، تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ پاڪستان جي انتظام هيٺ آزاد جمو ء ڪشمير جي 10 ضلعن مان هڪ آهي. سڌنوتي ضلعو اتر ۽ اوڀر ۾ پونڇ ضلعي، ڏکڻ ۾ ڪوٽلي ضلعي سان ۽ اولهه ۾ پاڪستان جي صوبي پنجاب جي راولپنڊي ضلعي سان لڳل آهي. اهو پاڪستان جي راڄڌاني اسلام آباد کان 90 ڪلوميٽر (56 ميل) جی مفاصلي تي واقع آهي. اهو راولپنڊي ۽ اسلام آباد سان آزاد پتن روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي. ضلعي جو صدر مقام پلندري شهر آهي. اهو 1,372 ميٽر جي اوچائي تي آهي ۽ راولپنڊي کان آزاد پتن روڊ ذريعي 97 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. پلندري راولاڪوٽ سان 64 ڪلوميٽر جي پڪی روڊ سان ڳنڍيل آهي.

## حوالا

زمرو:آزاد ڪشمير
زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
غذر ضلعو

**ضلعو غذر** پاڪستان جي صوبي گلگت بلتستان جو ھڪ ضلعو آھي۔

## جاگرافي
ضلعو غذر جيڪو پاڪستان جو سڀ کان اتريون ضلعو آھي، واخان راھداري جي ذريعي افغانستان سان ملي ٿو، اوڀر ۾ ضلعي ھنزه نگر، ضلعي گلگت ۽ ضلعو ديامر سان ملي ٿو جڏھن ته ڏکڻ ۽ اولھ ۾ صوبي خيبر پختونخوا جي ڪوھستان، سوات ۽ ضلعي چترال سان ملي ٿو۔ ھتان جا رھاڪو شينا ،کوار ۽ بروشسڪي ٻولي ڳالھائن ٿا، جاگرافيائي طور تي ھي خطو جبلن ۾ واقع آھي ۽ سياري جي موسم ۾ ھتي برفباري به ٿيندي آھي۔ گکچ غذر جو ضلعيگاديء جو ھنڌ آھي۔ غذر ۾ سڀ کان بلند ترين جابلو چوٽي ڪويو زوم آھي جنھن جي بلندي 6871 ميٽر آھي جيڪو ضلعي غذر ۽ ضلعي چترال جي وچ ۾ واقع آھي۔

## پڻ ڏسو
* جاگرافي گلگت بلتستان
* گلگت بلتستان جا ضلعا

زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان ۾ اسماعيلي
ٿهيم

**ٿهيم**: () هڪ ذات ۽ قبيلي جو نالو آهي. تحفة الڪرام جي روايت موجب ٿهيم ”آل تميم“ عربي قبيلي سان واسطو رکن ٿا، تنهنڪري ٿهيم پاڻ کي ”تميمي“ به چوندا آهن. جسٽس عبدالرزاق ٿهيم پنهنجي تحقيقي ڪتاب “History of Arab Tribe THAHIM” ۾ هن ذات کي عربن جو هڪ قبيلو سڏيو آهي، جيڪي محمد بن قاسم سان گڏ 93 هين هجريءَ ڌاري سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا. ڪي ماڻهو پاڻ کي عرب جي ”**تميم**“ نالي هڪ انصاري، قريشيءَ جي نسل مان سڏرائيندا آهن. گُجرات جِي ”بفن“ قوم پڻ پاڻ کي ٿهيم نسل مان چوائيندا آهن.

## پاڙا
سنڌ ۾ ٿهيم ڪافي تعداد ۾ رهن ٿا، جن جا هيٺيان پاڙا مشهور آهن: 
# دلاور زئي، 
# منگي، 
# نهالاڻي، 
# ڪمالاڻي، 
# محمداڻي، 
#پالاري
# پرياڻي/ پارياڻي. 

پنجاب ۾ آباد ٿهيم ذات جا ماڻهون پنهنجي نالي جي شروعات ۾ ”مَلَڪ“ يا ”چوڌري“ لفظ ۽ آخر ۾ ”ٿهيم“ لکندا آهن. 
سپريم ڪورٽ  آف جو وڪيل ”ملڪ نصيراحمد ٿهيم“ پڻ مُلتان جي ٿهيم قبيلي سان تعلق رکي ٿو.

## ٻولي
ٿهيم سِنڌ ۾ سِرائڪي ۽ سِنڌي ٻولي ڳالهائيندا آهن، جڏهن ته بلوچستان (خضدار) ۾ بلوچي ۽ براهوي ٻولي

## موجُود/آباد
ٿهيم قبيلي جا ڪيترائي خاندان پنجاب جي مظفرڳڙهه، چنيوٽ، ملتان ۽ ديري غازي خان ۾ به رهائش پذير آهن. ٽنڊوآدم، شهدادپور، جيڪب آباد ۽ ٺٽي طرف هن قبيلي جا ماڻهو اڪثريت سان آباد آهن، ڪراچي باءِ پاس تي نوري آباد ۾ ٿهيم ”پالاري“ آباد آهن. ضلعي بهاولپور ۾ به ”ٿهيم“ گهڻي تعداد ۾ رهندڙ آهن. هن نالي سان حيدرآباد ۽ سنجهوري تعلقن ۾ ڪي ديهون پڻ آهن. تعلقي حيدرآباد جي ديهه ”ٿهيم“ ۾ ’الهڏنو نهڙيو‘، ’طالب نهڙيو‘ ۽ ’عثمان لاکو‘ ڳوٺ شامل آهن. سنجهوري تعلقي جي ديهه ”ٿهيم“ ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن: ’پيروز خان ٿهيم‘، ’قائم خان جلالاڻي‘، ’پنهون خان پٺاڻ‘ ۽ ’شفيع محمد پنجابي‘.
مشهور اديب رسول بخش ’تميمي‘ جاتيءَ جو رهاڪو به  ٿهيم  آهي.

## حوالا

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا جت قبيلا
زمرو:جٽ قبيلا
زمرو:سنڌي ذاتيون
گانڇي ضلعو

**گانڇي ضلعو**  گلگت بلتستان جي آخري اوڀر م واقع  گلگت بلتستان جي 14 ضلعن مان هڪ ضلعو آهي. ھن ضلعي جي شھر گوما م پاڪ فوج جي ھڪ برگيڊ واقع آهي. سياچين گليشيئر کان 20  اولھ طرف پاڪ فوج جي گياري سيڪٽر جو صدر مقام واقع آهي. ھن ضلعي جو صدر مقام ان جو تاريخي شھر خپلو آھي جيڪو اتان جو سياحتي مرڪز آھي.

## نالي جو سبب
گانڇَي ھڪ نالو آھي جيڪو ھن وادي جي مرڪز ۾ وھي ٿو ھن علائقي کي ضلعي جو درجو ڏن ويو ته ھتان جي ماڻھن متفقہ طور تي گانڇَي جو نالو تجويز ڪيو ان کان اڳ ھي پورو علائقو خپلو جي نالي سان ئي (ھاڻي به استعمال ۾ آھي) معروف ھو جيڪو ھن جو صدر مقام به آھي۔ گانڇَي نالي ۾ ٻه ڍنڍون آھن ان جي نسبت سان ھن ضلعي جو نالو گانڇَي رکيو ويو آھي۔ گانڇَي ٽن سب ڊويزنن تي مشتمل آھي۔ خپلو، مشہ بروم ۽ ڊاغوني.

## پڻ ڏسو
* جاگرافي گلگت بلتستان
* گلگت بلتستان جاضلعا

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
استور ضلعو

**استور ضلعو** (Astore District) پاڪستان جي انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي ديامر ڊويزن جو ھڪ ضلعو جنھن جو صدر مقام عيدگاھہ شھر آھي. عيد گاھہ استور وادي م واقع آهي. استور ضلعي جي اتر ۾ گلگت ضلعو، اتر۔اوڀر م روندو ضلعو، اوڀر ۾ اسڪردو ضلعو، ڏکڻ اوڀر ۾ کرمنگ ضلعو، اولھہ ۾ ديامر ضلعو، ڏکڻ اولھہ ۾ آزاد ڪشمير جو نيلم ضلعو ۽ ڏکڻ ۾ انڊيا جي قبضي وارو جمون ۽ ڪشمير واقع آهي. عيدگاھہ شھر ھوائي رستي، پاڪستان جي گاديء جي ھند، اسلام آباد سان ڳنڍيل آهي. ان کان سواءِ روڊ رستي پڻ اسلام آباد سان گڏوگڏ راولپنڊي، چترال ۽ اسڪردو سان ڳنڍيل آهي. اسڪردو طرف ھڪ رستو ديوسائي میدان واري رستی سان  جی دڳ تی آھي. پر اھو نومبر کان جون تائين تيز برفباري سبب بند رھندو آھي. ٻيو رستو گلگت کان جگلوٽ واري پاسي کان آھي، جيڪو  ڊگھو آھي.

## پڻ ڏسو
* گلگت بلتستان جي جاگرافي
* گلگت بلتستان جا ضلعا

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
ديامر ضلعو

**ديامر ضلعو**  پاڪستان جي انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي ديامير ڊويزن جو ھڪ ضلعو جنھن جو صدر مقام چلاس شھر آھي. ھن ضلعي جي اتر ۾ تانگير ضلعو ۽ گلگت ضلعو، اوڀر ۾ استور ضلعو، ڏکڻ ۾ خيبرپختونخوا جو ناران ضلعو ۽ آزاد ڪشمير جو نيلم ضلعو ۽ اولھ ۾ خيبرپختونخوا جو اپر ڪوھستان ضلعو واقع آهن. ھن ضلعي مان شاھراھ قراقرم پڻ گذري ٿي. سل 2019ع کان اڳ داريل ضلعو ۽ تانگير ضلعو ھن ضلعي جو حصو ھيا.

## پڻ ڏسو
* گلگت بلتستان جي جاگرافي
* گلگت بلتستان جا ضلعا

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
گلگت ضلعو

thumb|صوبو گلگت بلتستان ۾ ضلعو گلگت
**گلگت ضلعو** (Gilgit District) پاڪستان جي انتظامي علائقي گلگت بلتستان جي 14 ضلعن مان هڪ آهي، جيڪو ڪشمير جي تڪراري علائقي ۾ آهي. هن ضلعي جو صدر مقام گلگت شهر آهي. سال 1998ع جي مردم شماري ۾، گلگت ضلعي جي آبادي 2,43,324 هئي. ضلعي ۾ گلگت شھر (گاديء جو ھنڌ)، بگروٽ وادي، جگلوٽ، دنيور، سلطان آباد، نلتر چوٽي ۽ نومل وادي شامل آهن. ضلعي جي بلند ترين چوٽي دستاغل سر  7,885 ميٽر (25,869 فٽ) آهي، جيڪا پاڪستان ۾ ستين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 19هين بلند ترين چوٽي آهي.

## پڻ ڏسو
* جاگرافي گلگت بلتستان
* گلگت بلتستان جا ضلعا
## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
ضلعو اسڪردو

**اسڪردو ضلعو**  پاڪستان جي انتظامي صوبي گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جو ھڪ ضلعو جنھن جو صدر مقام اسڪردو شھر آھي. ان جي ڏکڻ اولھ ۾ انڊيا جي قبضي واري ڪشمير جو ڪارگل ضلعو آهي، اوڀر ۾ گانڇي ضلعو، اتر اوڀر ۾ چين، ڏکڻ ۾ ڪرگل ۽ بارامولا، اولھ ۾ استور ضلعو ۽ اتر ۾ گلگت ضلعو واقع آھن. اسڪردو شھر نہ رڳو ھن ضلعي جو پر بلتستان ڊويزن جو بہ صدر مقام آهي. 
 
thumb|درياء سنڌ ۽ اسڪردو

thumb|right|300px|گلگت بلتستان جو نقشو جنھن ۾ 6 ضلعا ۽ تحصيلن جون حدون ڏنل جن ۾ اسڪردو ضلعو ھلڪي نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آھي.
[thumb|right|[اسڪردو فورٽ تان اسڪردو شھر جو منظر ]]
thumb|upright|
اسڪردو ضلعي جي برالدو وادي جي ڇپو مان نڪتل  زمردي ڪرسٽل

## پڻ ڏسو
* جاگرافي گلگت بلتستان
* گلگت بلتستان جا ضلعا

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
کرمنگ ضلعو

**کرمنگ ضلعو** (انگريزي: Kharmang District) پاڪستان جي صوبي گلگت بلتستان جو ھڪ ضلعو آھي. سال 2015ع ۾ قائم ٿيندڙ ھي ضلعو بلتستان جي پنجن وادين مان ھڪ وادي آھي جنھن جو صدر مقام طولتي آھي.

## تفصيل
ضلعي کرمنگ جي ايراضي 5,500 چورس ڪلوميٽر آھي۔

## پڻ ڏسو
* پاڪستان
* فھرست پاڪستان جا شھر

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي

|birthdate    = 
|birth_place  = ڳوٺ ڊينگاڻ ڀرڳڙي Jamous Abadجيمس آباد]], سنڌ, پاڪستان
|nationality  = پاڪستاني
|ethnicity    = سنڌي
|alma_mater   = سنڌ يونيورسٽي
|occupation   = زميندار/سياستدان
|years_active =
|education    = گريجوئيشن
religion = اسلام

**غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي** () ناميارو سياستدان. غلام محمد ڀرڳڙي جو پٽ، ستين جنوري 1913ع تي ڳوٺ ڊينگاڻ ڀرڳڙي (جيمس آباد - ڪوٽ غلام محمد) ۾ جنم ورتو.

**'غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي**' ولد غلام محمد خان 7 -جنوري- 1913ع ۾ ڄائو.

### تعليم
پرائمري تعليم- ڊينگاڻ ڀرگڙي تعلقي جيمس آباد - ڪوٽ غلام محمد
انگريزي تعليم؛ نؤ ودياليه هاءِ اسڪول حيدرآباد
 . سندس والد 1924ع ۾ انتقال ڪيو. سينئير ڪيمبرج جو امتحان ڏنائين: ديرادون پبلڪ اسڪول مارچ 1931ع

### سياسي سفر
* 1931ع ۾ -ڀڳت سنگهه- ۽ دت کي ڦاسي اچڻ وقت هن ديرادون جي اسٽرائيڪ ۾ شرڪت ڪئي. -ان- ڪري کيس اتان ڪڍيو ويو.
* 1937ع ڌاري خاڪسار تحريڪ ۾ شامل ٿيو، جنهن ۾ کيس ” -امير- جانبازان هند“ جي عهدي تي نامزد ڪيو ويو. انهيءَ تحريڪ ۾ هو ڪيترائي سال ڪم ڪندو رهيو. يو پيءَ ۾ خاڪسار تحريڪ طرفان هلايل هلچل ۾ حصو وٺڻ سبب جيل به ويو.
* 1938ع ۾ مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو.
* 1946ع ۾ پهرين اليڪشن ۾ چونڊجي آيو.
* 1953ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جون ٻيهر چونڊون ٿيون، -جن- ۾ مسلم ليگ کان ٻاهر مخالف جماعتن جھڙوڪ پيپلز -پارٽي-، آزاد -پاڪستان- -پارٽي-، هاري -پارٽي- ۽ عوامي ليگ گڏجي متحده محاذ قائم ڪري اميدوار بيهاريا. انهن اميدوارن مان ست اميدوار چونڊجي آيا -جن- ۾ غلام مصطفيٰ به شامل هو. هو -ان- -اتحاد- جو ڊپٽي ليڊر هو. جڏهن **1954ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ کان سنڌ کي ون يونٽ ۾ داخل ڪرڻ جو ٺهراءُ پاس ڪرايو ويو ته -ان- ٺهراءُ جي مخالفت ۾ -جن- چئن ميمبرن ووٽ ڪيو هو، -تن- مان هڪ رئيس غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي به هو**.
*  1955ع ۾ مغربي -پاڪستان- اسيمبليءَ جون چونڊون ٿيون. -جن- ۾ به رئيس غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي  چونڊجي آيو. مغربي -پاڪستان- اسيمبليءَ ۾ ” سنڌ متحده محاذ -پارٽي-“ مخالفت ۾ هئي ۽ رئيس صاحب -ان- پارٽيءَ جو ڊپٽي ليڊر هو. ساڳئي سال ڪراچيءَ ۾ خان عبدالغفار خان جي صدارت هيٺ سنڌ -بلوچستان- ۽ فرنٽيئر صوبن جي عيوضين جي ون يونٽ خلاف ڪانفرنس ڪٺي ٿي. جنهن ۾ ”ائنٽي ون يونٽ فرنٽ“ ٺهيو، جنهن جو رئيس غلام مصطفيٰ ڀرڳڙي خزانچي چونڊيو ويو، -ان- کان پوءِ مغربي -پاڪستان-جي -ٽن- مکيه جماعتن (1) سنڌ متحده محاذ، (2) آزاد -پاڪستان- -پارٽي- ۽ (3) سرخ پوش جماعتن گڏجي ”-پاڪستان- نيشنل -پارٽي-“ قائم ڪئي، جنهن جو رئيس غلام مصطفيٰ به مکيه ميمبر رهيو. -ٿوري- وقت بعد ”-پاڪستان- نيشنل -پارٽي-“ ۽ عوامي ليگ گڏجي ڍاڪا ۾ ڪنوينشن سڏائي، ”-پاڪستان- نيشنل عوامي -پارٽي-“ ٺاهي. -ان- ڪنوينشن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ -ان- جماعت جو مکيه ڪارڪن ۽ ورڪنگ ڪاميٽيءَ جو ميمبر رهيو. رئيس غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي حقيقت شناس، دور انديش، چٽو سياسي شعور رکندڙ باهمت قومي ڪارڪن هو. لکين رپيا پنهنجي ذاتي ضرورتن لاءِ هوندي به بنهه درويشانه ۽ سادي زندگي گذاريندو هو.

http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%B3%DA%99%D9%8A%20%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%8A%D9%B0%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌي سياستدان
قلندر شاھ لڪياري

**قلندر شاھ لڪياري** () سنڌ جو ناليوارواديب ۽ تعليمدان هيو، سندن جنم سجاول جي تعلقي ميرپور بٺوري ۾ 1940ع ۾ ٿيو. پاڻ شروعاتي تعليم ميرپور بٺوري مان حاصل ڪئي، ايم اي انگلش سنڌ يونيورسٽي مان پاس ڪيائين ۽ 1970ع ۾ انگلش شعبي ۾ ليڪچرار طور ڀرتي ٿيو، بعد ۾ انگريزي شعبي جو چيئرمين پڻ ٿيو. پروفيسر قلندر شاھ لڪياري ڊگهو عرصو بيمار رھڻ بعد 4 ڊسمبر 2020ع تي 80 سالن جي ڄمار ۾ ڪراچيءَ جي نجي اسپتال ۾ وفات ڪئي .

## تعليم
شروعات ۾ ميٽرڪ کانپوءِ پرائمري ماستر رهيو، ايم اي انگلش 1969ع ۾ پاس ڪيائين ۽ جنوري 1970ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ۾ ليڪچررشپ جي نوڪري ڪرڻ لڳا، جتي 30 سال تائين تعليمي خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو.

## ايوارڊ
قلندر شاھ لڪياري کي مارچ 2014ع ۾ صدارتي ايوارڊ تمغو امتياز سان نوازيو ويو، قلندر لال شهباز، سچل سرمست جي سالياني ميلن ۽ ٻين مختلف ادبي انجمن پاران کيس مختلف ايواڊ مليا.

## ادب
1956ع ۾ پهريون نظم لکي شاعري (ادب) ۾ پير پاتو ۽ مرڻ گهڙي تائين ادب سان سلهاڙيل هيو.

## وفات
سيد قلندر شاهه لڪياري 4 ڊسمبر 2020ع تي گھڻو عرصو بيمار رهڻ بعد لاڏاڻو ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:محقق
زمرو:شاعر
چاڪر خان رند

thumb|کاٻو|مير چاڪر خان رند
**چاڪر خان رند** بلوچ قوم جو پهريون نامور سردار ٿي گذريو آهي. پندرهين صدي عيسويءَ ڌاري، بلوچستان ۾ شهرت رکندڙ، بلوچ قبيلن جي هن مشهور اڳواڻ ۽ سپه سالار جو جنم ڪن روايتن موجب 1450ع ۽ ڪن مطابق 1470ع ڌاري ٿيو. سندس والد مير شهڪ خان جي وفات کانپوءِ 30 سالن جي عمر ۾ سڀني بلوچ سردارن کيس پنهنجو اڳواڻ منتخب ڪيو. شخصيتن جي حوالي سان گهڻي ڀاڱي بلوچستان جي تاريخ جي ابتدا مير چاڪر خان کان ٿئي ٿي. 
## تاريخ
بلوچستان جي ٻن قبيلن، رندن ۽ لاشارين جي پاڻ ۾ مائٽي هئي. ميـر چاڪر خان جون ٻه ڀينرون ’مذي‘ ۽ ’ٻانڙي‘ لاشاري قبيلن جي اڳواڻن مير عبدالله خان ۽ مير هدي خان جي نڪاح ۾ هيون. ڇاڪاڻ ته رند ۽ لاشاري مالوند قبيلا هئا، تنهنڪري بعد ۾ ٻنهي قبيلن جي وچ ۾ سبي (سيوي) جي سرسبز وشاداب ۽ قدرتي نعمتن سان مالامال سرزمين جي حصول لاءِ جنگ شروع ٿي، جيڪا مسلسل 30 سـالـن تائين جاري رهي، جنهن ۾ 25 لڙايون ٿيون، جن مان 15 لڙايون رندن ۽ 10 لڙايون لاشارين کٽيون. روايتن موجب جنگين ۾ سنڌ جي سمن حاڪمن لاشارين جي مدد ڪئي ۽ قنڌار جا ارغون، رندن جا سهڪاري هئا. هڪ سبب لاشاري قبيلي جي عورت مائي گوهر کي سام جهلڻ به چيو وڃي ٿو، جيڪا جتڻ هئي. اهڙيءَ ريت هرات جي والي سلطان حسين پهرين رندن جي مدد ڪندي، لاشارين جو قتل عام ڪرڻ کانپوءِ خود رندن جي فوجي طاقت ختم ڪري ڪڇي واري علائقي تي قبضو ڪيو. بعد ۾ هن سيوي (سبي) تي قبضو ڪري رندن جي اقتدار کي هميشه لاءِ ختم ڪري ڇڏيو. اقتدار کسجڻ کانپوءِ 1512ع جي شروع ۾ مير چاڪر خان سبيءَ کان ملتان ڏانهن روانو ٿيو ۽ سبي جي اوڀر طرف ’چاڪر ڪور‘، ’چاڪر ميهاڳ‘ ۽ ’چاڪر پوش‘ نالي علائقن ۾ پنهنجي قبيلي سميت اچي آباد ٿيو. مير گهرام لاشاري، گجرات ۽ ڪاٺياواڙ طرف لڏي ويو. 
## جاگيرون
ان بعد ارغونن مير چاڪر کي به نه بخشيو ۽ انهن جي فوجن، مير چاڪر جو پيڇو ڪيو. مير چاڪر ’چاڪر تنڪ‘ نالي دريءَ ۾ مورچا سنڀاليا، پر شڪست کاڌائين ۽ اچي ملتان ۾ آباد ٿيو. ملتان جي لانگاهه حڪمرانن سلطان شاهه محمود بن سلطان فيروز شاهه پاران اچ ۽ ملتان جي وچ ۾ کيس ڪيتريون جاگيرون مليون. ملتان جي امير ڄام بايزيد، مير چاڪر رندن کي صوبي ۾ بلند درجو ڏيارڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1554ع ڌاري مير چاڪر وڏي لشڪر سان گڏ، دهليءَ پهتو ۽ تخت موٽائڻ ۾ همايون بادشاهه جي مدد ڪئي. ان فوجي مدد عيوض همايون بادشاهه پاران ضلعي ساهيوال ۾ ’ستڳڙهه‘ نالي کيس جاگير عطا ٿي. 
## وفات

مير چاڪر 1555ع يا 1565ع ڌاري 96 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. مير چاڪر، بلوچي زبان جو هڪ سٺو شاعر به هو.

## حوالا

زمرو:بلوچستان
زمرو:بلوچستان جي تاريخ
زمرو:بلوچ شخصيتون
زمرو:بلوچ ماڻھو
زمرو:مغليه سلطنت
زمرو:Pages using ISBN magic links
بيت المڪرم مسجد، ڪراچي

**بیت المڪرم مسجد** ڪراچي، پاڪستان ۾ هڪ مسجد آهي. اهو بلاڪ 8 گلشن اقبال، ڪراچي ۾ واقع آهي. اھا اردو يونيورسٽي ۽ ايڪسپو سينٽر ڪراچي جي ويجهو آهي.
 
بيت المڪرم مسجد جي اندر هڪ اسلامي تعليمي ادارو آهي، جتي شاگرد اسلامي تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا. مسجد ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو اٽڪل پنج ايڪڙن تي پکڙيل آهي. مسجد ۾ هڪ لائبريري، هڪ ڊسپينسري ۽ هڪ هاسٽل آهي.

## حوالا

زمرو:مسجدون
زمرو:اسلامي عمارتون
زمرو:اسلامي جایون
زمرو:ڪراچي جون مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
چاڪليٽ

thumb|کاٻو|چاڪليٽ جون ڏيٺيون
**چاڪليٽ** جو اصطلاح کاڌي پيتي جي ڪيترين اهڙين شين لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جا جزا (Coca) ٻجن واري وڻ مان مختلف مقدار ۾ حاصل ڪيا ويندا آهن. سڄيءَ دنيا ۾ مختلف وڻن جي ٻجن مان چاڪليٽي مٺائي، آئيس ڪريم، ڪيڪ ۽ ٻيا ڪيترائي مشروبات استعمال ٿين ٿا. 
## شناخت
چاڪليٽ ٺاهڻ وارن وڻن جي سڀ کان پهرين شناخت ڏکڻ آمريڪا جي مايه (Maya) ۽ ايزٽڪ (Aztec) تهذيب جي ماڻهن ڪئي. اهي انهن وڻن جي ٻجن کي گهڻو ڪري مشروبات طور استعمال ڪندا هئا. اڄڪلهه چاڪليٽ سڄي دنيا ۾ Coca نالي وڻ جي ٻجن کي پيهي حاصل ڪيو وڃي ٿو. هنيئر گهڻيون چاڪليٽي شيون، ان ميوي جي نڪتل گوري ۾ کير، کنڊ ۽ ٻيون مختلف قسمن جون خوشبوئون وجهي تيار ڪيون وڃن ٿيون. ڪوڪا ٻجن مان چاڪليٽ جي جدا ڪرڻ ۽ استعمال ٿيڻ تائين ڪيترائي مرحلا طئي ڪرڻا پوندا آهن. 
## ٺاهڻ جو طريقو
چاڪليٽ ٺاهڻ لاءِ Coca جي ٻجن کي پيهڻ کانپوءِ ان کي ملائم شڪل ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. اهڙي نموني ڪاري چاڪليٽ، سفيد چاڪليٽ، سادي چاڪليٽ ۽ ملڪ چاڪليٽ کي مختلف جزن سان ترتيب ڏيئي ذائقيدار بڻايو ويندو آهي. چاڪليٽ سڄي دنيا ۾ شوق سان کاڌا ويندا آهن.
## حوالو

## حوالا

زمرو:پچائڻ
زمرو:رڌ پچاءُ
زمرو:خوراڪ ۽ مشروب
خضره مسجد

ڪراچي جي مشھور ڪارباري علائقي صدر ۾ واقع ھي مسجد ڪراچي جي قديم مسجدن ۾ شمار ڪئي وڃي ٿي. ميمڻ ڪميونٽي سان لاڳاپيل فردن جي نڪاح جي لاءِ عام طور تي مسجدن کي ترجيح ڏيندا آھن ۽ ھن مسجد جي چونڊ ڪندا آھن.
سبيل واري مسجد

**سبيل واري مسجد** ڪراچي جي مشھور گرومندر چورنگي تي واقع آھي.
سلطان مسجد

ھي مشھور مسجد ڪراچي جي پوش علائقي ڊفينس سوسائٽي جي فيز 5 ۾ خيابان بحريہ ۽ خيابان حافظ جي سنگم تي واقع آھي.
صالح مسجد

**صالح مسجد** ھي مسجد ڪراچي جي سڀ کان وڏي تجارتي مرڪز صدر بازار ۾ واقع مشھور پارڪ جھانگير پارڪ ۾ واقع آھي. ھي مسجد ڪيترن ئي منزلن تي آھي. پنچ وقتي نمازن کان علاوه ھتي نماز جمعہ جو تمام وڏو اجتماع ڏسي سگھجي ٿو. ھن مسجد ۾ تعليم القرآن جو به انتظام آھي. حفظ  ۽ ناظره جا اڪثر طالبان علم ھتي نظر اچن ٿا.
صديق اڪبر مسجد

ڪراچي جي مشھور ناگن چورنگي تي واقع ھي مسجد ڪراچي جي مشھور مسجدن ۾ شمار ٿئي ٿي. ھي مسجد سپاھ صحابہ جو مرڪز سمجھي ويندي آھي جنھن جي ڪري ھتي حفاظتي قدم نھايت سخت رکيا وڃن ٿا ۽ مسجد ڪنھن قلعي جو منظر پيش ڪري ٿي.
فاروق اعظم مسجد

ڪراچي جي ھڪ معروف علائقي نارٿ ناظم آباد جي فائيو اسٽار چورنگي تي واقع ھي مسجد ڪراچي جي اھم مسجدن ۾ شمار ڪئي وڃي ٿي.
مبارڪ مسجد

ھي مسجد ڪراچي جي پوش علائقي گزري جي مرڪزي سڙڪ تي واقع آھي. ھن مسجد سان گڏ ھڪ وڏي مارڪيٽ به موجود آھي جتي خريدارن جو ميڙ ڏسي سگھجي ٿو.
مدني مسجد

ڪراچي جي علائقي فيڊرل بي ايريا ۾ واقع ھڪ وڏي مسجد آھي جتي ھر جمعرات سانجھي جي نماز کان پوءِ تبليغی جماعت جي زير اھتمام علماء اھلسنت وعظ ڪندا آھن.
غوث اعظم مسجد

شيخ الاولياء حضرت عبدالقادر جيلاني جي نالي سان سڏي ويندڙ ھي مسجد ،ايشيا جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي چورائينڊڙ ڪراچي جي مشھور علائقي اورنگي ٽائون ۾ واقع آھي. ھي اورنگي ٽائون جي سڀ کان وڏي مسجد آھي جيڪا اورنگي ٽا‎ئون جي پنج نمبر چورنگي تي واقع آھي.
مسجد طوبيٰ

**طوبي مسجد** (**Tooba Masjid)** پاڪستان جي شھر ڪراچي ۾ واقع ھڪ خوبصورت مسجد آهي، جيڪا مقامي سطح تي "گول مسجد" جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. مسجد طوبي غالبا واحد گنبد جي حامل دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد آھي. ھي ڪراچي جي اھم سياحتي ماڳن مان ھڪ آھي.

مسجد طوبي سال 1969ع ۾ ڪراچي جي ڊفينس ھائوسنگ اٿارٽي ۾ تعمير ڪئي وئي. ھي ڪورنگي روڊ جي ويجھو واقع آھي. مسجد طوبي کي خالص اڇي سنگ مرمر سان تعمير ڪيو ويو آھي. ھن جي گنبد جو قطر 72 ميٽر (236 فٽ) آھي ۽ ھي بغير ڪنھن ٺل جي صرف ٻاھرين ڀتين تي بيٺل آھي. مسجد طوبي جو اڪيلو مينار 70 ميٽر بلند آھي. مسجد جي مرڪزي وسيع ۽ عريض هال ۾ 5 ھزار نمازين جي گنجائش آھي.

## حوالا

زمرو:مسجدون
زمرو:ڪراچي جون مسجدون
زمرو:ڪراچي ۾ عمارتون ۽ ساختون
مسجد گلزار حبيب (ڪراچي)

ڪراچي جي علائقي سولجر بازار ۾ 1903ع کان واقع ھڪ جامع مسجد آھي۔ ھن جو باني مولانا محمد شفيع اوڪاڙوي آھي۔

## خارجي ڳنڍڻا
تعارف جامع مسجد گلزارِ حبيب
مڪي مسجد

ڪراچي جي مرڪزي علائقي گارڊن روڊ تي وا‏قع ھڪ مشھور مسجد آھي. ھي مسجد تبليغي جماعت جو اھم مرڪز آھي.
## حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:مسجدون
زمرو:ڪراچي جون مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
نيو ميمڻ مسجد

**نیو ميمڻ مسجد** ڪراچي، پاڪستان ۾ ھڪ مسجد آھي. اها شهر جي سڀ کان وڏي ۽ پراڻن مسجدن مان هڪ آهي. ميمن مسجد جي پهرين ڪميٽي 17 سيپٽمبر 1948ع تي ٺاهي وئي. پهرين اذان 15 جولاءِ 1949ع تي ڏني وئي. ان جو سنگ بنياد 24 آگسٽ 1949ع تي گورنر جنرل خواجه ناظم الدين رکيو.

## حوالا

زمرو:ميمڻ
زمرو:مسجدون
زمرو:ڪراچي جي ثقافت
زمرو:ڪراچي جون مسجدون
زمرو:پاڪستان جون مسجدون
نيو ٽائون مسجد

ڪراچي جي مشھور ديني درسگاھ جامعہ العلوم الاسلاميہ جي احاطي ۾ واقع ھن مسجد جو اصل نالو بنوري ٽائون مسجد آھي. ھن جو قديم نالو نيو ٽائون مسجد آھي. ھي مسجد ڪراچي جي وڏي مسجدن ۾ شمار ڪئي وڃي ٿي. پنج وقتي نمازن کان علاوه ھتي جمعي جي نماز جي ادائگي جي لاءِ ھتي تمام وڏو ميڙ ڏسي سگھجي ٿو.
چوراھو

**چورنگي** يا **چوراھو** اھڙي چوڪ کي چوندا آھن جتان کان ٻه رستا ھڪ ٻئي کي ڪٽيندا آھن۔ ھي لفظ پاڪستان جي شھر ڪراچي ۾ وڌيڪ مشھور آھي۔ 

## پاڪستان جا مشھور چوراھا يا چورنگيون

### لاھور
* ڪلمہ چوڪ

### ملتان
* گھنٽا گھر چوڪ

## پڻ ڏسو
* چوڪ
زمرو:نامڪمل مضون
مسجد ڪنز الايمان

ڪراچي جي مشھور گرومندر چورنگي تي واقع آھي. ربيع الاول مھيني ۾ ھن مسجد جي سجاوٽ ڏسڻ وٽان ھوندي آھي۔ ھي مسجد ڪيترين ئي منزلن تي مشتمل آھي. سائو گنبد ھن جي سڃاڻپ آھي.
پاڪستان جي آئين ۾ ٽين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ ٽين ترميم** 18 فيبروري 1975ع تي نافذ ڪئي وئي۔

## خارجي ڳنڍڻا
ٽين ترميم جي مڪمل تفصيل

## حوالا
پاڪستان جي آئين ۾ ٻين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ ٻين ترميم** سيپٽمبر 7، 1974ع تي ڪئي وئي، جنھن سان پاڪستان ۾ قاديانين ۽ احمدين کي اقليت قرار ڏن ويو.

## پڻ ڏسو
* تحريڪ ختم نبوت 1974ع

## حوالا
پاڪستان جي آئين ۾ پنجين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ پنجين ترميم** سان پاڪستان جي تمام صوبائي عدالت عاليائن کان اھي تمام اختيار واپس ورتا ويا جن جي مدد سان ڪا به عدالت ڪنھن شخص جي باري ۾ بنيادي انساني حقن جو فيصلو ڪري سگھي پئي۔ ھي ترميم پاڪستان جي آئين جي باب (1) جز (2) ۾ ڪئي وئي۔ ھن ترميم کي پاڪستان ۾ 5 سيپٽمبر 1976ع تي نافذ ڪيو ويو۔
پاڪستان جي آئين ۾ ستين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ ستين ترميم** 1977ع ۾ منظور ٿي۔ جنھن سان وزيراعظم کي ھي حق عطا ڪيو ويو تہ ھو صدر پاکستان جي اجازت سان ھڪ قومي ريفرنڊم جي ذريعي ملڪ ۾ عوام کان اعتماد جو ووٽ وٺي سگھي ٿو۔ 

## حوالا
نور محمد هاء اسڪول حيدرآباد

**نور محمد هاء اسڪول**، حيدرآباد جو هڪ قديمي اسڪول آهي.

## حوالا
پاڪستان جي آئين ۾ چوٿين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ چوٿين ترميم** 21 نومبر 1975ع تي نافذ ٿي وئي جنھن سان پارليمان ۾ اقليتن جي لاءِ مختص نشستن جو نئين سر جائزو ورتو ويو ۽ ان کان علاوه ڪنھن به شخص جي ضمانت قبل از گرفتاري جي حوالي سان ڪنھن به ذيلي عدالت جي اختيارن ۾ گھٽتائي ڪئي وئي، يعني ڪنھن به سنگين ڏوھ ۾ ملوث مبينه ڏوھاري کي ضمانت ڏيڻ جي لاءِ عدالتي اختيارن کي ختم ڪيو ويو۔

## حوالا
پاڪستان جي آئين ۾ ڇھين ترميم

**[[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] ۾ ڇھين ترميم** سان پاڪستان جي عدالت عظميٰ جي منصف اعظم جي حوالي سان ھي نڪتا داخل ڪيا ويا تہ 65 سالن جي عمر ۾ رٽائر جڏھن تہ صوبائي عدالت عاليہ جي منصف اعظم کي 62 سالن جي عمر ۾ لازماً رٽائر ٿي وڃڻ گھرجي. پاڪستان جي قومي اسيمبلي ۾ ھي ترميمون 22 ڊسمبر 1976ع تي منظور ڪيون ويون.
پاڪستان جي آئين ۾ پھرين ترميم

**پاڪستان جي آئين ۾ پھرين ترميم** جي دستاويزن کي سرڪاري طور تي آئين (پھرين ترمیم) ايڪٽ، 1974ع چيو ويندو آھي۔ ھِ ترميم 4 مئي 1974ع تي نافذ ٿي۔ ھن ترميم سان آئين پاڪستان جي آرٽيڪل 1، 8، 17، 61، 101، 193، 199، 200، 209، 212، 250، 260 ۽ 272 ۾ جڏھن ته آئين پاڪستان جي پھرين شيڊول ۾ تبديليون ڪيون ويون۔
ھنن ترميمن کان بعد پاڪستان جي سرحدن جو نئين سر تعين ڪيو ويو ۽ اوڀر پاڪستان جي حوالن کي پاڪستان جي طرفا بنگلاديش جي حيثيت سان آزاد رياست تسليم ڪرڻ کان بعد حذف ڪيو ويو۔

## خارجي ڳنڍڻا

* پاڪستان جو آئين (پھرين ترميم) ايڪٽ, 1974ع
شگر ضلعو

**شگر ضلعو**  پاڪستان جي انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جو ھڪ ضلعو آهي جنھن جي اتر م نگر ضلعو، ھنزہ ضلعو ۽ سنڪيانگ، چين، ڏکڻ اوڀر ۾ گانڇي ضلعو، ڏکڻ اولھ م روندو ضلعو ۽ اسڪردو ضلعو ۽ اولھ ۾ گلگت ضلعو واقع آهن. شگر ضلعو سال 2015ع ۾ قائم ٿيو ان کان اڳ اھو اسڪردو ضلعي جو حصو ھيو. ھن ضلعي جو صدر مقام شگر شھر آھي جيڪو اسڪردو کان 30 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. شگر ضلعي ۾ دنيا جي ٻين وڏي چوٽي ڪي ٽو واقع آهي.

## تفصيل
ضلعي شگر جي ايراضي 8,500 چورس ڪلوميٽر آھي۔

## پڻ ڏسو
* پاڪستان
* فھرست پاڪستان جا شھر

## حوالا

زمرو:گلگت بلتستان
زمرو:گلگت بلتستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جا ضلعا
زمرو:پاڪستان جاگرافي اسٽب
الذوالفقار

**الذوالفقار** کاٻي ڌر جي پاڪستاني ھٿياربند سڀا ھئي۔ ھي تنظيم 1970ع جي ڏھاڪي ۾ اڳوڻي وزيراعظم پاڪستان ذوالفقار علي ڀٽو جي نينگرن ٺاھي ھئي۔ 

## پڻ ڏسو
* ذوالفقار علي ڀٽو
* بينظير ڀٽو
* پاڪستان پيپلز پارٽي
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي
زمرو:الذوالفقار
راجا تري ديو راءِ

**راجا تري ديو راءِ** اڳوڻي اوڀر پاڪستان يا ھاڻوڪي بنگلاديش جي چڪمہ قبيلي جو راجا آھي۔ ان کان علاوه ھو ھڪ ادیب مذھبي ۽ سياسي اڳواڻ آھي۔ 1971ع ۾ اوڀر پاڪستان جي عليحدگی کان بعد ھاڻوڪي پاڪستان ۾ رھڻ کي ترجيح ڏني۔ ھو وفاقي وزير ۽ سفير به رھيو۔

زمرو:1933ع جون پيدائشون
زمرو:پاڪستاني ليکڪ
زمرو:اسلام آباد جا سياستدان