پٽنا

**پٽنا** (*Paṭanā*), تاريخي طور **[[پاٽلي پُترا|پاٽلي پُترا]]** جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ڀارت جي رياست بهار جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. گڏيل قومن موجب 2018ع تائين پٽنا جي آبادي لڳ ڀڳ 2.35 ملين هئي، جنهن ڪري اهو ڀارت جو 19هون وڏو شهر بڻجي ٿو.  ايراضيءَ تي پکڙيل هي شهر 2.5 ملين کان وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل شهري گڏجاڻي رکي ٿو. پٽنا، پٽنا عاليه عدالت جو به صدر مقام آهي.
ٻڌ ڌرم، هندومت ۽ جين ڌرم جا اهم تيرٿ هنڌ، جهڙوڪ ويشالي، راجگير، نالندا، بودھ گيا ۽ پاواپوري هن شهر جي ويجهو آهن. سک ڌرم لاءِ پڻ پٽنا سٽي مقدس شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڏهون سِک گرو گرو گوبند سنگهه هتي ڄائو هو. جديد پٽنا گهڻو ڪري گنگا نديءَ جي ڏکڻ ڪناري تي آباد آهي ۽ سون، گنڊڪ ۽ پُنپُن ندين تائين پکڙيل آهي. شهر جي ڊيگهه لڳ ڀڳ  ۽ ويڪر  آهي.

پٽنا دنيا جي قديم ترين لڳاتار آباد شهرن مان هڪ آهي. 490 ق.م ۾ مگڌا جي بادشاهه پاران ان جي بنياد وڌي وئي. قديم پٽنا، يعني پاٽلي پُترا، هريانڪا خاندان، نندا خاندان، مورِيَه خاندان، شُنگا خاندان، گپتا خاندان ۽ پالا سلطنت جي دور ۾ سلطنتن جو گاديءَ جو هنڌ رهيو. اهو علم ۽ فنون جو مرڪز پڻ هو ۽ هتي آريه ڀٽ، واتسيايَن ۽ چانڪيه جهڙا عالم رهندا هئا. مورِيَه سلطنت جي دور ۾ (تقريباً 300 ق.م) ان جي آبادي لڳ ڀڳ 400,000 هئي. مورِيَه سلطنت ۽ گپتا سلطنت جي دور ۾ پٽنا ڀارتي برصغير جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو.
گپتا سلطنت جي زوال کان پوءِ شهر جي اهميت گهٽجي وئي، پر 17هين صديءَ ۾ انگريزن ان کي ٻيهر بين الاقوامي واپار جو مرڪز بڻايو. 1912ع ۾ بهار ۽ اوڙيسا صوبو جي قيام سان پٽنا کي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. آزاديءَ کان پوءِ شهر ۾ ڪجهه معاشي گهٽتائي آئي، پر معيشت مستحڪم رهي. جھارکھنڊ جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ به شهر پنهنجي اهميت برقرار رکي.
2011-12ع ۾ پٽنا ضلعو جو نامياري جي ڊي پي 63,176.55 ڪروڙ ڀارتي روپيا اندازو ڪيو ويو. ساڳئي عرصي ۾ في فرد جي ڊي پي ₹1,08,657 رهيو. ورلڊ بينڪ 2009ع ۾ پٽنا کي ڀارت ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ جي سهولت جي لحاظ کان (دھلي کان پوءِ) ٻئي نمبر تي رکيو.

## نالي جو پسمنظر

هن شهر جو نالو وقت سان گڏ بدلجندو رهيو آهي. ڀارت جي قديم ترين شهرن مان هڪ هجڻ ڪري، پٽنا جي جديد نالي جي اصليت بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. موجوده نالو پٽنا (بنگالي: পাটনা؛ ديو ناگري: पटना؛ ڪيٿي: 𑂣𑂗𑂢𑂰؛ گُرمکي: ਪਟਨਾ؛ اردو: پٹنہ) لفظي طور *پٽن* (ديو ناگري: पटन) مان نڪتل سمجھيو وڃي ٿو، جيڪو هندو ديوي پٽن ديوي جو نالو هو. 
پٽن ديوي مندر اڄ به پراڻي پٽنا ۾ گلزارباغ منڊي ڀرسان موجود آهي، ۽ هڪ ٻيو پٽن ديوي مندر تخت سري پٽنا صاحب جي ويجهو پڻ آهي. ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته پٽنا جو نالو *پٽلي* نالي وڻ مان نڪتو، جيڪو قديم شهر ۾ وڏي تعداد ۾ موجود هو. اهو وڻ بهار رياستي سياحت ترقي ڪارپوريشن جي علامت (لوگو) تي پڻ ڏيکاريل آهي. 
چيني سياح فا هيئن پنهنجي تحريرن ۾ هن هنڌ جو ذڪر *پا-لن-فو* نالي سان ڪيو آهي. ٻه هزار سالن کان وڌيڪ تاريخ دوران شهر کي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جهڙوڪ پٽلي گرام، پاٽلي پُترا، ڪُسُم پور، ڪُسُم ڌوجا پُشپ پورم، پدمواتي، عظيم آباد ۽ موجوده پٽنا.

## تاريخ

### قديم دور
روايتي ٻڌ ڌرمي ادب موجب پٽنه جو بنياد 490 ق.م ۾ وڌو ويو جڏهن اجاتشترُو، جيڪو مگڌ جو بادشاهه هو، پنهنجي راڄڌاني ٽڪرين واري راجگِر (اڄ جو راجگير) کان هڪ حڪمتِ عملي سان چونڊيل هنڌ ڏانهن منتقل ڪرڻ چاهيو ته جيئن ليچڇوي قبيلو، جيڪي وايشالي ۾ رهندا هئا، انهن سان بهتر نموني مقابلو ڪري سگهي. هن گنگا نديءَ جي ڪناري تي هن ماڳ کي چونڊيو ۽ هن علائقي کي مضبوط قلعي بندي سان محفوظ ڪيو. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جي آخري سال ۾ هن هنڌ تان گذريو. هن هن هنڌ لاءِ عظيم مستقبل جي اڳڪٿي ڪئي، پر ساڳئي وقت ٻوڏ، باهه ۽ اندرين تڪرارن سبب ان جي برباديءَ جي به اڳڪٿي ڪئي. ڊائيٽر شلنگلوف موجب ٻڌ روايتن شايد پٽنه جي شان و شوڪت کي هڪ نبوت طور پيش ڪيو، ۽ هن شهر جي ڪاٺيءَ جي قلعي بندي، جيڪا ٻين قديم هندستاني شهرن کان مختلف هئي، اهو ظاهر ڪري ٿي ته شايد اهو شهر اندازي کان گهڻو پراڻو هجي، پر صرف آثار قديمه جي کوٽائي ۽ ڪاٺيءَ جي ڀتين جي سي-14 تاريخن سان ئي ان ڳالهه جي تصديق ٿي سگهي ٿي، جيڪا هن وقت موجود نه آهي.

### موريا سلطنت

ميگاسٿينيز، هند-يوناني مؤرخ ۽ چندرگپت موريا جي درٻار ۾ سفير، شهر بابت ابتدائي بيانن مان هڪ ڏنو. هن لکيو ته شهر گنگا ۽ ارينوواس (سونڀدرا–هيرنيوواه) ندين جي سنگم تي واقع هو ۽ ان جي ڊيگهه  ۽ ويڪر  هئي. ميگاسٿينيز هن شهر کي پنهنجي عروج واري دور ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو شهر قرار ڏنو. شُنگا خاندان پٽلي پتر تي لڳ ڀڳ 100 سال حڪومت ڪئي، پوءِ ڪنوا ۽ پوءِ گپتا خاندان آيا. ڪجهھ چيني سياح علم جي تلاش ۾ هندستان آيا ۽ پنهنجي سفرنامن ۾ پٽلي پتر بابت مشاهدا لکيا. اهڙو ئي مشهور بيان چيني ٻڌ راهب فا هين ڪيو، جيڪو 399 کان 414 عيسويءَ تائين هندستان ۾ رهيو ۽ هتي ڪيترن مهينن تائين ٻڌ مت جي ڪتابن جو ترجمو ڪندو رهيو.

### گپتا ۽ پالا سلطنت

ان کان پوءِ ڪيترن خاندانن هن شهر مان هندستاني برصغير تي حڪومت ڪئي، جن ۾ گپتا سلطنت ۽ پالا سلطنت شامل آهن. گپتا سلطنت جي ٽٽڻ کان پوءِ پٽنه غير يقيني دور مان گذريو. بختيار خلجي ٻارهين صديءَ ۾ بهار تي قبضو ڪيو ۽ هر شيءِ تباهه ڪري ڇڏي، جنهن سان پٽنه سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور پنهنجي حيثيت وڃائي ويٺو.

### مغل سلطنت

مغل سلطنت جي دور ۾ پٽنه صوبائي انتظام جو مرڪز رهيو. وچئين دور ۾ سڀ کان نمايان دور افغان حڪمران شير شاه سوري جو هو، جنهن 16هين صديءَ جي وچ ۾ پٽنه کي ٻيهر آباد ڪيو. هن گنگا ڪناري هڪ قلعو ٺهرايو ۽ شهر کي نئين سر ترقي ڏني. شير شاه جو قلعو اڄ باقي نه آهي، پر شير شاه سوري مسجد اڃا تائين افغان طرز تعمير جي مثال طور موجود آهي. مغل بادشاهه اڪبر 1574ع ۾ باغي افغان سردار داود خان ڪرراني کي شڪست ڏيڻ لاءِ پٽنه پهتو. اڪبر جي درٻار جي نو رتن مان هڪ، سندس سرڪاري مورخ ابوالفضل بن مبارڪ، پنهنجي ڪتاب آئينِ اڪبري ۾ پٽنه کي ڪاغذ، پٿر ۽ شيشي جي صنعتن جو مرڪز قرار ڏنو ۽ پٽنه جي مشهور چانورن جو به ذڪر ڪيو، جيڪي يورپ ۾ “پٽنه چانور” جي نالي سان مشهور هئا. 1620ع تائين پٽنه شهر کي "بنگالا جي سموري سڀ کان وڏي مارٽ ٽائون" طور بيان ڪيو پيو ويو (يعني بنگال جو سڀ کان وڏو شهر) اتر هندستان ۾، ۽ هن کي "بنگال جو سڀ کان وڏو شهر ۽ واپار لاءِ سڀ کان مشهور" پڻ چيو ويندو هو. اهو سڀ ڪلڪتي شهر جي قيام کان اڳ هو. مغل بادشاهه اورنگزيب پنهنجي پسنديده پوٽي شهزادو محمد عظيم جي درخواست تي، 1704ع ۾ (جڏهن عظيم پٽنه ۾ صوبه دار طور موجود هو) پٽنه جو نالو عظيم آباد رکڻ تي راضي ٿيو. فلپ ميسن موجب، جيڪو "دي مين هو رولڊ انڊيا" ڪتاب ۾ لکي ٿو، پٽنه يا عظيم آباد ۾ ڪي تشدد ڀريون ڪارروايون به ٿيون. "اورنگزيب ڪافرن تي سر شماري ٽيڪس (جزيه) ٻيهر لاڳو ڪيو هو، جنهن جو ٺيڪو ڀرڻو پوندو هو. پٽنه ۾، ڪارخاني جو سربراهه پيڪاڪ ڪافي فرمانبردار نه هو. کيس گرفتار ڪيو ويو، شهر ۾ ننگي مٿي ۽ ننگي پير هلڻ تي مجبور ڪيو ويو، ۽ ٻيون به ڪيترين ذلت ڀرين سزائن سان دوچار ڪيو ويو، جيستائين هن رقم ادا نه ڪئي ۽ پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو." هن دور ۾ نالي کان سواءِ گهڻو ڪجهه نه بدليو. مغل سلطنت جي زوال سان، پٽنه بنگال جي نوابن جي هٿ ۾ هليو ويو، جن عوام تي ڳرو محصول لڳايو، پر ان کي واپاري مرڪز طور وڌڻ جي اجازت پڻ ڏني. ٽيڪري راج جي مهاراجا جون حويليون 1811–12ع ۾ پٽنه جي درياهه ڪناري واري محاذ تي ڇانيل هيون. 1750ع ۾، بنگال جو مستقبل جو نواب سراج الدوله پنهنجي ڏاڏي علي وردي خان خلاف بغاوت ڪئي ۽ پٽنه تي قبضو ڪيو، پر جلد ئي هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيو ۽ کيس معافي ملي وئي. گرو گوبند سنگهه (22 ڊسمبر 1666 – 7 آڪٽوبر 1708)، سکن جو ڏهون گرو، پٽنه ۾ گوبند راءِ جي نالي سان گرو تيغ بهادر (سکن جو نائون گرو) ۽ سندس زال ماتا گجري وٽ ڄائو. سندس جنم ڀومي، پٽنه صاحب، سکن لاءِ حج/زيارت جي سڀ کان مقدس هنڌن مان هڪ آهي.

### پورچوگالي سلطنت
واپار وڌڻ سان پورچوگالي سلطنت جون وسنديون بنگال جي نار تائين وڌي ويون. گهٽ ۾ گهٽ 1515ع کان پورچوگالي بنگال ۾ واپارين طور موجود هئا، ۽ پوءِ 1521ع ۾ علائقي ۾ ڪارخانا قائم ڪرڻ لاءِ گور ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو ويو. 1534ع کان پوءِ بنگال جي سلطان پورچوگالين کي چِٽاگونگ ۽ ستگائون جهڙين ڪيترين وسندين کي ترقي ڏيڻ جي اجازت ڏني. 1535ع ۾ پورچوگالي بنگال جي سلطان جا اتحادي هئا ۽ هنن ٽيلياڳڙهي لنگهه تي قبضو رکيو جيڪو پٽنه کان 280&nbsp;ڪلوميٽر پري هو، ۽ ان سان مغلن جي حملي کان بچاءُ ۾ مدد ملي. ان وقت تائين ڪيترين شين جي فراهمي پٽنه مان ٿيندي هئي، ۽ پورچوگالين واپارين کي موڪلي اتي گهٽ ۾ گهٽ 1580ع ۾ هڪ ڪارخانو/ڪاروباري مرڪز قائم ڪيو. شيون درياهه وسيلي هيٺان ٻين پورچوگالي بندرگاهن، جهڙوڪ چِٽاگونگ ۽ ستگائون، ڏانهن موڪليون وينديون هيون، ۽ اتان سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن پهچنديون هيون.

### برطانوي سلطنت
17هين صديءَ دوران پٽنه بين الاقوامي واپار جو مرڪز بڻجي ويو. 1620ع ۾ انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني پٽنه ۾ واپاري ڪارخانو قائم ڪيو ته جيئن ڪليڪو ۽ ريشم جي واپار ڪري سگهجي. ٿوري ئي وقت ۾ اهو سالٽ پيٽر جي واپار جو به وڏو مرڪز بڻجي ويو. فرانسوا برنيئر پنهنجي ڪتاب *Travels in the Mogul Empire* (1656–1668) ۾ لکي ٿو ته "اهو گنگا وسيلي وڏي سهولت سان هيٺ کڄي ويندو هو، ۽ ڊچ ۽ انگريز وڏي مقدار ۾ سامان هندستاني ٻيٽن ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ڏانهن موڪليندا هئا." هن واپار ٻين يورپي قومن—خاص طور فرانسيسي، ڊين، ڊچ ۽ پورچوگالي—کي به هن منافع بخش ڪاروبار ۾ مقابلي لاءِ همٿايو. پيٽر منڊي 1632ع ۾ لکي پٽنه کي "اوڀر علائقي جو سڀ کان وڏو مارٽ" قرار ڏنو. 1763ع ۾ نواب مير قاسم ايسٽ انڊيا ڪمپني جي 45 (اڪثر برطانوي) ملازمن ۽ 200 سپاهين کي پٽنه قتلِ عام ۾ قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو؛ قيدين کي سندن ڪوٺڙين ۾ گوليون هڻي ماريو ويو ۽ سندن لاش هڪ کوهه ۾ اڇلايا ويا. 1764ع ۾ بڪسر جي جنگ جي فيصلائتي نتيجي کان پوءِ الله آباد جو معاهدو هندستان ۾ برطانوي سياسي ۽ آئيني مداخلت جي شروعات جو نشان بڻيو. ان معاهدي سان مغل بادشاهه ايسٽ انڊيا ڪمپني کي هن اڳوڻي مغل صوبي مان محصول گڏ ڪرڻ جو حق ڏنو. 1793ع ۾، جڏهن نظامت (مغلي بالا دستي) ختم ڪئي وئي، پٽنه کي ڪمپني پنهنجي علائقي ۾ شامل ڪيو، ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني بنگال-بهار صوبي تي ڪنٽرول قائم ڪيو. بهرحال، پٽنه واپار جو مرڪز رهندو آيو. 1912ع ۾ جڏهن بنگال پريزيڊنسي کي ورهايو ويو، ته پٽنه برطانوي صوبي بهار ۽ اوڙيسا جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. پر 1936ع ۾ اوڙيسا هڪ الڳ وجود بڻجي پنهنجي گاديءَ سان جدا ٿي ويو. اڄ تائين پٽنه ۾ بنگالين جي وڏي آبادي رهندي اچي ٿي.


File:Sir Charles D'Oyly - Street in Patna - Google Art Project.jpg|پٽنه جي گهٽي، 1825ع (برطانوي، هندستان ۾ سرگرم)
File:Golghar at Bankipur, near Patna, 1814-15.jpg|گول گهر، بينڪي پور ڀرسان، پٽنه ويجهو، 1814–15


#### هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ
پٽنه جي ماڻهن هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ وڏي پيماني تي حصو ورتو. سڀ کان نمايان تحريڪن ۾ چمپارن تحريڪ ( نيلو پوک خلاف) ۽ 1942ع واري هندستان ڇڏيو تحريڪ شامل آهن. شهر مان نڪتل قومي اڳواڻن ۾ سوامي سهجانند سرسوتي؛ هندستان جي دستور ساز اسيمبلي جو پهريون صدر ڊاڪٽر راجيندر پرساد؛ *بهار وڀوتي* ( انُگراه نارائن سنها )؛ بساون سنگهه؛ ۽ *لوڪ ناياڪ* ( جيا پرڪاش نارائن ) شامل آهن.

### آزادي کان پوءِ
پٽنه 1947ع ۾ هندستان جي آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ به بهار جي گاديءَ جو هنڌ رهيو، جيتوڻيڪ بهار کي 2000ع ۾ ٻيهر ورهايو ويو جڏهن جهارکنڊ هندستاني يونين جي هڪ الڳ رياست بڻجي ويو. 27 آڪٽوبر 2013ع تي، ڇهه ماڻهو مارجي ويا ۽ 85 ٻيا زخمي ٿيا، جڏهن چونڊ جلسي دوران هم آهنگ بم ڌماڪن جو سلسلو ٿيو، جيڪو ڀا ج پا جي اميدوار نريندر مودي لاءِ منعقد ٿيل هو. 3 آڪٽوبر 2014ع تي، گاندهي ميدان ۾ ڀڳدڙ دوران (وجيا دشمي جشنن وقت) 33 ماڻهو مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا.

## جاگرافي

### ارضياتي بناوت

پٽنه درياهه گنگا جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي. پٽنه جو ڪل پکيڙ  آهي. ميونسپل حدن اندر وارو علائقو  تي مشتمل آهي. شهر جي ٻاهران (سبربن) علائقو  تي پکڙيل آهي. ان جي سراسري اوچائي  آهي. پٽنه جي جاگرافيءَ جي هڪ نمايان خصوصيت وڏي دريائن جو سنگم آهي.

برطانوي راڄ دوران، پٽنه بنگال پريزيڊنسي جو حصو هو. 1976ع ۾ نالندا ضلعو کي پٽنه ضلعو مان ڪڍي الڳ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ پٽنه مان سڀ جبلائي علائقا ڪڍي ڇڏيا ويا. اهو اليويل (دريائي گاد سان ٺهيل) هموار زمين جو هڪ وڏو پکيڙ آهي. ضلعي جي زمين زرخيز آهي ۽ لڳ ڀڳ مڪمل طور پوکي هيٺ آهي، جهنگلي ڍڪ عملي طور موجود ناهي. اليويل مٽي چانور، ڪمند ۽ ٻين خوراڪي اناج جي پوک لاءِ موزون آهي. پوکي هيٺ علائقن ۾ آم جا باغ ۽ بانس جا جهنگ جا هنڌ هنڌ تي نظر اچن ٿا. درياهه گنگا جي ڪنارن سان لڳندڙ ٻنين ۾ امينيا، سٽريڪولاري، هائيگروفيلي ۽ سيزبينيا جهڙيون جهنگلي ٻوٽيون وڌن ٿيون. پر پالمايرا، کجور ۽ آم جا باغ آباديءَ جي ڀرسان ملن ٿا. دريائن کان پري ڳوٺن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سڪي جهنگلي جهڙيون ٻوٽيدار پٽيون به ڏسجن ٿيون. عام طور ملندڙ وڻن ۾ بيل، سرس، جيڪ فروٽ ۽ ڳاڙهو ڪپهه وارو وڻ شامل آهن. پٽنه هن لحاظ کان منفرد آهي جو ان جي ڀرپاسي ۾ چار وڏا درياهه آهن. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو دريائي شهر آهي. 2006ع ۾ تيار ڪيل پٽنه سٽي ڊولپمينٽ پلان موجب پٽنه شهر جي ارضياتي بناوت ٿانوَ (سوسر) جهڙي آهي. درياهه گنگا تي ٺهيل پل، جنهن جو نالو مهاتما گانڌي سيتو آهي، 5575m ڊگهو آهي. اهو ڀارت جو سڀ کان ڊگهو دريائي پل آهي.

پٽنه ڀارت جي زلزلي واري زون-چوٿين ۾ اچي ٿو، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو وڏن زلزلن لاءِ حساس آهي، پر تازين تاريخ ۾ زلزلا گهڻا عام نه رهيا آهن. پٽنه ٻوڏ ۽ طوفانن جي خطري واري علائقي ۾ پڻ اچي ٿو.

### آبهوا

پٽنه ۾ نمي وارو ذيلي اُستوائي آبهوا هوندي آهي، جيڪا ڪوپن آبهوا درجابندي (Cwa) هيٺ اچي ٿي: مارچ جي پڇاڙي کان جون تائين تپيءَ جهڙا اونهارا، جون جي پڇاڙي کان سيپٽمبر جي پڇاڙي تائين مون سون جو موسم، ۽ نومبر کان فيبروري تائين سياري جون ٿڌيون راتيون ۽ ڌنڌ ڀريا يا سجها ڏينهن. هتي رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 1966ع ۾  هو، جڏهن ته سڀ کان گهٽ  9 جنوري 2013ع تي رڪارڊ ٿيو، ۽ سڀ کان وڌيڪ وسڪارو 1997ع ۾  رڪارڊ ٿيو.

هيٺ ڏنل جدول آبهوا جي عنصرن جا تاريخي مهينيوار اوسط ڏيکاري ٿو.

## ''آبادي''

*1997ع جي آدم شماري رپورٽ موجب هن شهر جي آبادي 1285470 آهي.*

## ''مک ماڳ''

*هي شهر گنگا نديءَ جي ڏکڻ ۾ 15 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع آهي. هن شهر ۾ گانڌي ميدان هڪ اهم بندرگاهه آهي. هن شهر جي اهم مارڪيٽ اشوڪ راج پاٿ جي نالي سان مشهور آهي. هن شهر ۾ هڪ بهترين عجائب گهر ’پٽنا ميوزيم‘ آهي، جنهن ۾ ڌاتو ۽ پٿرن جا ٺهيل مجسما رکيل آهن، جيڪي ٽي يا چار سؤ سال پراڻا آهن. پٽنا جي ڏکڻ طرف ’ڪمهار‘ نالي ماڳ موجود آهي. جنهن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي، هن شهر جي اوڀر ۾ سکن جو ’هُر مندر’ آهي، جيڪو اڇي ماربل سان جڙيل آهي. سکن جو ڏهون ۽ آخري گرو 1660ع تي هن جاءِ تي پيدا ٿيو هو. هن شهر ۾ قلعا هائوس (جلان ميوزيم) به مشهور ماڳ آهي، جنهن کي ’شير شاهه جو قلعو‘ سڏيو ويندو هو. هن قلعي کي شير شاهه تعمير ڪرايو. هن قلعي جا آثار اڄ به هن شهر ۾ موجود آهن. ان کانسواءِ ’اورينٽل لائبرري‘ به هن شهر جي مکيه ماڳن ۾ شمار ٿئي ٿي، جنهن جو بنياد 1900ع ڌاري رکيو ويو هو. هن لائبرريءَ ۾ عربي، فارسي ٻولين ۾ مغلن ۽ راجپوتن جا شهپارا به موجود آهن.*

### هوائي آلودگي
پٽنه ۾ آلودگي هڪ وڏو ڳڻتيءَ جو سبب آهي. سي اي جي جي رپورٽ موجب، جيڪا اپريل 2015ع ۾ بهار قانون ساز اسيمبلي ۾ پيش ڪئي وئي، پٽنه ۾ ساهه کڻڻ لائق معلق زرڙايل مادو (آر ايس پي ايم) جي سطح (پي ايم-10) 355 هئي، جيڪا مقرر ڪيل حد 100 مائڪرو گرام في ڪعبي ميٽر کان ٽي اڌ ڀيرا وڌيڪ هئي، جيڪا بنيادي طور تي گاڏين جي وڌيڪ دونهين واري ۽ صنعتي اخراجن ۽ شهر ۾ تعميراتي سرگرمين سبب هئي. مئي 2014ع ۾ عالمي صحت جو ادارو جي هڪ سروي پٽنه کي ڀارت جو هوائي آلودگيءَ جي لحاظ کان ٻيون نمبر شهر قرار ڏنو، جيڪو صرف دهلي کان پوءِ هو؛ سروي موجب رياستي گاديءَ جي شهر جي عام هوا ۾ معلق زرڙايل مادو (پي ايم-2.5) 149 مائڪرو گرام هو، جيڪو محفوظ حد (25 مائڪرو گرام) کان ڇهه ڀيرا وڌيڪ هو. شهر ۾ شديد هوائي آلودگي سبب آلودگيءَ سان لاڳاپيل ساهه وارن مرضن ۾ واڌ ٿي آهي، جهڙوڪ ڦڦڙن جو ڪينسر، دمو، دستن جي سوزش ۽ اسهال. سياري جي موسم ۾ پٽنه تي ڇانيل ڳاڙهي ڌنڌ (سموگ) هر سال هوائي ۽ ريلوي آمدورفت ۾ وڏيون رڪاوٽون پيدا ڪري ٿو.
پٽنه کي “سوڇ وायु سرويکشن 2024” جي نتيجن موجب ڀارت ۾ “قومي صاف هوا شهر” جي درجابندي ۾ ڏهون بهترين شهر قرار ڏنو ويو (زمرو 1: 10 لکن کان وڌيڪ آبادي وارا شهر).

## معيشيت

سترهين صديءَ کان پٽنه بين الاقوامي واپار جو مرڪز رهيو آهي ۽ زراعت ۽ ڪپڙي جي صنعت جو هڪ وڏو ڳانڍاپو (هب) پڻ رهيو آهي؛ جنهن ۾ ريشم ۽ ڪيلڪو جي وڏي منڊي شامل آهي. 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ معيشت مجموعي طور نسبتاً مستحڪم رهي، جنهن ۾ زرعي پيداوار ۽ سبزيءَ جي تيل جي صنعت ۾ واڌ به شامل هئي. 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ معيشت ۾ اتار چڙهاءُ ڏسڻ ۾ آيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن ڀارت ۾ لبرلائيزيشن آئي ته پٽنه وڏا عالمي فنڊ يا پرڏيهي سيڙپڪاري پاڻ ڏانهن متوجهه نه ڪري سگهي، جيڪو معيشت لاءِ هڪ ڌڪ ثابت ٿيو. جيتوڻيڪ شهر ۾ ڪيتريون ڀاڻ جون فيڪٽريون ۽ کنڊ جا مل هئا، پر ڪمزور ٿيندڙ صنعتي-واپاري ماحول سبب ڪيترين ڪمپنين کي نقصان ٿيو ۽ آخرڪار انهن کي بند ٿيڻ يا رياست ڇڏڻ تي مجبور ٿيڻو پيو.
پٽنه جي معيشت 2005ع کان پوءِ لڳاتار وڌندي رهي آهي؛ خاص طور تيزي سان وڪرو ٿيندڙ صارف شين جي صنعت، خدمت وارو شعبو، ۽ سائو انقلاب سان لاڳاپيل ڪاروبار جي ڪري. 2009ع ۾ ورلڊ بئنڪ پٽنه کي ڀارت ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ ٻيو بهترين شهر قرار ڏنو. 2010ع ۾ پٽنه کي دنيا جي تيزي سان وڌندڙ شهرن ۾ 21هين نمبر تي ۽ ڀارت ۾ پنجين تيزي سان وڌندڙ شهر طور درج ڪيو ويو، ۽ 2020ع تائين سراسري سالياني 3.72% واڌ جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي.
هتي جون سڀ کان وڏيون برآمدون غلّو، ڪمند، تل ۽ پٽنه چانور آهن، جيڪي وچولي داڻن واري مقامي قسم مان آهن. پٽنه ۽ ان جي آس پاس ڪيترائي کنڊ جا مل موجود آهن. پٽنه کي اوڀر ڀارت ۾ هڪ اهم ڪاروباري ۽ لگزري برانڊن جي مرڪز طور به بيان ڪيو ويو آهي.
شهر جا وڏا ڪاروباري علائقا بندر باغيچا، نمائش روڊ، گاندھي ميدان مارگ، فريزر روڊ، اندرپوري ۽ مورياه لوڪ آهن.
ڪيترين پيداوار ڪندڙ ڪمپنين، جن ۾ هيرو سائيڪلس، برٽينيا انڊسٽريز، پيپسيڪو، سوناليڪا ٽريڪٽرز ۽ الٽرا ٽيڪ سيمينٽ شامل آهن، پٽنه ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پنهنجا ڪارخانا قائم ڪيا آهن. دنيا جي سڀ کان وڏن چمڙي جي ڪلسٽرن مان هڪ پٽنه جي فتوها ۾ آهي. پٽنه هاڻي انفارميشن ٽيڪنالاجي جي مرڪز طور به اڀري رهيو آهي؛ جنهن ۾ ٽاٽا ڪنسلٽنسي سروسز پڻ شامل آهي، جنهن 2019ع ۾ پٽنه ۾ نئين سهولت تي پنهنجون خدمتون شروع ڪيون.


File:SBI Patna.JPG|اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا—پٽنه جو علائقائي آفيس، اوڀر گاندھي ميدان مارگ تي
File:Software Technology Park of India, Patna..jpg|انڊيا جو سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، پٽنه
File:RBI Patna.JPG|ريزرو بئنڪ آف انڊيا جو علائقائي آفيس، ڏکڻ گاندھي ميدان مارگ، پٽنه


## آباديءَ بابت

2011ع ۾ اندازي مطابق 1.68 ملين آبادي سان پٽنه ڀارت جو آباديءَ موجب 19هون وڏو شهر آهي، ۽ ٻه ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان ان جو شهري مجموعو (اربن اَگلومريشن) ڀارت ۾ 18هون وڏو آهي. پٽنه جي رهواسين لاءِ ڊيمونِم “پٽنهائيٽ” استعمال ٿيندو آهي.
2011ع جي آدمشماريءَ موجب، پٽنه شهر جي آبادي 1,684,222 هئي (شهر جي حدن جي واڌ کان اڳ) ڪارپوريشن حدن اندر؛ جنهن ۾ 893,399 مرد ۽ 790,823 عورتون شامل هيون. هي 2001ع جي انگن جي ڀيٽ ۾ 22.3٪ واڌ هئي. آباديءَ مان 11.32٪ ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارا هئا؛ جن ۾ 102,208 ڇوڪرا ۽ 88,288 ڇوڪريون شامل هيون. مجموعي خواندگي جي شرح 83.37٪ آهي؛ جڏهن ته مردن ۾ خواندگي 87.35٪ ۽ عورتن ۾ 79.89٪ آهي. پٽنه جو جنسي تناسب هر 1,000 مردن تي 885 عورتون آهي. ٻارن (ڇوڪرين) جو جنسي تناسب هر 1,000 ڇوڪرن تي 877 ڇوڪريون آهي. شهري مجموعي (اربن اَگلومريشن) جي آبادي 2,049,156 هئي؛ جنهن ۾ 1,087,285 مرد ۽ 961,871 عورتون شامل هيون، ۽ خواندگي 82.73٪ هئي. پٽنه اوڀر ڀارت ۾ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيون وڏو شهر آهي.
پٽنه جي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 0.25٪ ماڻهو جھوپڙپٽن (سلمز) ۾ رهن ٿا، جنهن ڪري پٽنه ڀارت جو اهو شهر آهي جتي جھوپڙپٽن ۾ رهندڙ ماڻهن جو سيڪڙو سڀ کان گهٽ آهي. جيئن ترقي پذير دنيا جي ٻين تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن ۾ ٿيندو آهي، پٽنه به وڏن شهريڪاري مسئلن جهڙوڪ بيروزگاري، خراب عوامي صحت، ۽ آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ ڪمزور شهري ۽ تعليمي معيارن جو شڪار آهي. 2015ع ۾ نيشنل سيمپل سروي آرگنائيزيشن ظاهر ڪيو ته ڀارت ۾ عورتن لاءِ پٽنه ۾ 2011–12ع دوران بيروزگاريءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ 34.6٪ هئي، ۽ مردن لاءِ اها ٻي بلند ترين 8٪ هئي.

### مذهب ۽ ٻولي

ڀارت جي 2011ع واري آدمشماريءَ مطابق، پٽنه جي رهواسين مان 86.39٪ هندومت تي عمل ڪن ٿا. اسلام 12.27٪ سان ٻيو سڀ کان وڌيڪ مقبول مذهب آهي. عيسائيت، جيني ڌرم، سک ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم ٻين اقليتي مذهبن ۾ شامل آهن. 0.01٪ ٻيا مذهب اختيار ڪن ٿا ۽ 0.49٪ ڪنهن خاص مذهب سان لاڳاپيل نه آهن.

هندي ۽ اردو بيهار رياست جون سرڪاري ٻوليون آهن، پر ڪيترين ٻين ٻولين جو به استعمال ٿيندو آهي. مقامي ٻولي مگڌي يا مگهي آهي، جيڪا مگڌا (ڏکڻ بيهار جو قديم نالو) جي نالي سان منسوب آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندي آهي. پهرين ٻولي طور هندي 65.94٪، مگهي 18.04٪، اردو 9.67٪، ڀوجپوري 3.19٪ ۽ ميٿيلي 1.79٪ ڳالهائين ٿا.

## انتظاميه
پٽنه سب ڊويزن (تحصيل) پٽنه ضلعو جي 6 تحصيلن مان هڪ آهي. ان جي سربراهي آئي-اي-ايس يا صوبي جي سول سروس جو آفيسر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو سب ڊويزنل مجسٽريٽ (ايس ڊي ايم) جي سطح جو هوندو آهي. پٽنه تحصيل جو ايس ڊي ايم ضلعي مجسٽريٽ (ڊي ايم) پٽنه ضلعي کي رپورٽ ڪندو آهي.

### بلاڪ
پٽنه تحصيل کي 3 بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي، ۽ هر بلاڪ جو سربراهه بلاڪ ڊولپمينٽ آفيسر (بي ڊي او) هوندو آهي. بلاڪن جي فهرست هيٺين ريت آهي:
# پٽنه
# سمپتچڪ
# ڦلواري شريف

## حڪومت
### شهري انتظام
پٽنه جو شهري انتظام ڪيترين سرڪاري ايجنسين ذريعي هلايو ويندو آهي، ۽ ان ۾ ڍانچائي ورهاستون هڪ ٻئي سان اوورليپ به ڪن ٿيون. شهر بابت گهٽ ۾ گهٽ پنج انتظامي تعريفون موجود آهن؛ ايراضيءَ جي وڌندڙ ترتيب موجب: پٽنه ڊويزن، پٽنه ضلعو (۽ هيءَ ئي پٽنه پوليس جو علائقو پڻ آهي)، پٽنه ميٽروپوليٽن ريجن (جيڪو “پٽنه پلاننگ ايريا” جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو)، “گريٽر پٽنه” يا پي آر ڊي اي علائقو، جيڪو پي ايم سي ۾ اُن سان لڳ ڀڳ لڳندڙ ڪجه علائقا شامل ڪري ٿو ۽ پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو.

پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن (پي ايم سي) شهر جي 75 وارڊن جي شهري ڍانچي جي نگراني ۽ انتظام ڪري ٿي، ۽ 2011ع جي آدمشماريءَ موجب 1.7 ملين آباديءَ کي سموئي ٿي. ميونسپل ڪارپوريشن جمهوري طريقي سان چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي؛ هر وارڊ پي ايم سي لاءِ هڪ ڪائونسلر چونڊي ٿو. پي ايم سي ميٽروپولس جي شهري ۽ انفراسٽرڪچر ضرورتن جي ذميوار آهي.
پٽنه جي اعليٰ شهري اداري طور، ڪارپوريشن پنهنجا ڪم “ميئر اِن ڪائونسل” وسيلي انجام ڏئي ٿي، جنهن ۾ هڪ ميئر، هڪ ڊپٽي ميئر، ۽ پي ايم سي جا ٻيا چونڊيل ميمبر شامل هوندا آهن. ميئر عام طور اڻسڌي چونڊ ذريعي ڪائونسلرن پاڻ مان چونڊيندا آهن. پي ايم سي جي ڪمن ۾ پاڻي جي فراهمي، نيڪال ۽ سيوريج، صفائي، ٺوس ڪچري جو انتظام، گهٽي بتيون، ۽ تعميراتي ضابطي (بلڊنگ ريگيوليشن) شامل آهن.
ميونسپل ڪمشنر ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ ايگزيڪيوٽو شعبي جو سربراهه آهي. سڀ ايگزيڪيوٽو اختيار ميونسپل ڪمشنر وٽ هوندا آهن، جيڪو ڀارتي انتظامي سروس (آئي-اي-ايس) جو آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ميونسپل ڪارپوريشن قانونساز اداري طور شهر جي حڪمراني لاءِ پاليسيون طئي ڪري ٿي، پر انهن پاليسين جي عملدرآمد جو ذمو ڪمشنر تي هوندو آهي. ڪمشنر هڪ مقرر مُدي لاءِ مقرر ڪيو ويندو آهي، جيئن رياستي قانون ۾ بيان ٿيل آهي. ڪمشنر جا اختيار اهي آهن جيڪي قانون مان حاصل ٿين ٿا، ۽ اهي به جيڪي ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪميٽي طرفان کيس سونپيا وڃن.
جون 2017ع تائين، بي جي پي پي ايم سي ميئر جي سيٽ کٽي؛ ميئر سيتا ساهو آهي، جڏهن ته ڊپٽي ميئر ونَي ڪمار پپو آهي. 2014ع ۾، پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن لاءِ 4هون درجو ڏنو ويو. ان 10 مان 3.6 اسڪوَر حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي. پٽنه جو روينيو ضلعو ضلعي ڪليڪٽر (ضلعي مجسٽريٽ) جي دائري اختيار هيٺ اچي ٿو. ڪليڪٽر عام انتظام، ملڪيت جا رڪارڊ ۽ روينيو وصولي بابت مرڪزي حڪومت لاءِ ذميوار هوندا آهن، ۽ شهر ۾ ٿيندڙ قومي چونڊن جي نگراني به ڪندا آهن.
بيهار اربن انفراسٽرڪچر ڊولپمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ (بي يو آءِ ڊي سي او) ۽ پٽنه ميٽروپوليٽن ايريا اٿارٽي، قانوني منصوبا بندي ۽ پٽنه ميٽروپوليٽن ريجن جي ترقي لاءِ ذميوار آهن. پٽنه ميٽروپوليٽن ايريا اٿارٽي 2016ع ۾ قائم ڪئي وئي. اها اڳوڻي پٽنه ريجنل ڊولپمينٽ اٿارٽي (پي آر ڊي اي) جي جاءِ تي قائم ڪيل بالادست ايجنسي آهي، جيڪا 2006ع ۾ ختم ڪئي وئي هئي.
شهر جي حڪومت کان علاوه، ڪيتريون ڪميشنون ۽ رياستي اٿارٽيون—جهڙوڪ سياحت واري وزارت، بيهار صحت کاتو، بيهار پاڻي وسيلن وارو کاتو، نيشنل گنگا رِوَر بيسن اٿارٽي، بيهار اسٽيٽ پليوشن ڪنٽرول بورڊ، ۽ بيهار پبلڪ سروس ڪميشن—پٽنهائيٽن جي زندگيءَ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪن ٿيون. بيهار جي راڄڌاني هئڻ سبب، پٽنه رياستي سياست ۽ مرڪزي سياست ٻنهي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
آڪٽوبر 2016ع ۾، بيهار ڪابينا پٽنه ماسٽر پلان 2031 جي منظوري ڏني، جنهن ۾ بيهٽا ۾ نئين هوائي اڏي جي ترقي جو تصور پيش ڪيو ويو آهي. آگسٽ 2015ع تائين، پٽنه شهر (ان جي شهري مجموعي سميت) جو ايرادو  هو. پٽنه ماسٽر 2031 شهر جو ٻيو ماسٽر پلان آهي جنهن کي ڪڏهن منظور ڪيو ويو؛ اڳيون منصوبو 1961–1981ع لاءِ منظور ٿيو هو. پٽنه ماسٽر پلان ڇهن شهري مقامي ادارن کي ڍڪيندو آهي—پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن، دانه پور نگر پريشد، ڦلواري شريف نگر پريشد، خگاُل نگر پريشد، مانير نگر پنچائت ۽ فتوها نگر پريشد. نئون ماسٽر پلان پٽنه شهر جو ايرادو  تائين وڌائڻ جي تجويز رکي ٿو، ته جيئن ان کي ميٽروپوليٽن شهر طور تبديل ڪيو وڃي. ماسٽر پلان ۾ 5 سيٽلائيٽ ٽائون به تجويز ڪيا ويا آهن: بيهٽا، نوبتپور، پنپن، فتوها ۽ خسرُوپور.
پٽنه کي ڀارت جي سئو شهرن مان هڪ طور چونڊيو ويو آهي، جنهن کي سمارٽ سٽي طور ترقي ڏني ويندي، ڀارت جي حڪومت جي فليگ شپ سمارٽ سٽيز مشن هيٺ. سمارٽ سٽيءَ جي درجي سان، پٽنه ۾ انتهائي جديد ۽ بنيادي سهولتون—جهڙوڪ بنا رڪاوٽ بجلي فراهمي، پهرئين درجي جو ٽرئفڪ ۽ ٽرانسپورٽ نظام، اعليٰ معيار جي صحت سنڀال ۽ ٻيون اهم سهولتون—مهيا ڪرڻ جون تجويزون شامل آهن. هن اسڪيم هيٺ شهر ڊجيٽل ٽيڪنالاجي استعمال ڪندو، جيڪا مٿين سهولتن جي بنيادي ميڪانيزم طور ڪم ڪندي ۽ شهرين جي زندگيءَ جو معيار وڌيڪ بلند ڪندي. “پٽنه سمارٽ سٽي لميٽيڊ” نالي هڪ اسپيشل پرپز وهِيڪل ڪمپني سمارٽ سٽي منصوبا لاڳو ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. 22 نومبر 2017ع تي اسپين جي “ايپٽيسا سِروِسيوس دي اِنجيڻيئريا ايس ايل” کي پروجيڪٽ مئنيجمينٽ ڪنسلٽنٽ طور چونڊيو ويو.

## سياست
بهار حڪومت جي گاديءَ واري هنڌ طور، شهر ۾ ڪيترائي وفاقي ادارا موجود آهن، جن ۾ راج ڀون (گورنر جو گهر)، بيهار قانون ساز اسيمبلي، رياستي سيڪريٽريٽ (جيڪو پٽنه سيڪريٽريٽ ۾ قائم آهي)، ۽ پٽنه هاءِ ڪورٽ شامل آهن. پٽنه هاءِ ڪورٽ ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ آهي. پٽنه هاءِ ڪورٽ کي بيهار رياست تي دائره اختيار حاصل آهي. پٽنه ۾ هيٺيون عدالتون به آهن؛ ديواني معاملن لاءِ سمال ڪازز ڪورٽ، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ سيشنز ڪورٽ.

پٽنه پوليس (جنهن جي قيادت سينيئر سپرنٽنڊنٽ آف پوليس ڪندو آهي) بهار حڪومت جي گهرو کاتي جي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿي. پٽنه ضلعو ڀارت جي هيٺين ايوان لوڪ سڀا لاءِ ٻه نمائندا چونڊي ٿو، ۽ رياستي قانون ساز اسيمبلي لاءِ 14 نمائندا. پٽنه (راڄڌاني شهر) ۾ رياستي قانون ساز اسيمبلي جون 8 تڪون آهن، جيڪي لوڪ سڀا (ڀارت جي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان) جون ٻه تڪون بڻجن ٿيون.

## يوٽيلٽي خدمتون

زيرِزمين پاڻي ماڻهن جون بنيادي ضرورتون پوريون ڪري ٿو، جنهن جي انتظاميا پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جي ماتحت پٽنه جل پريشد ڪري ٿو. عوامي پاڻي فراهميءَ جو نظام 98 ٽيوب ويلن تي مشتمل آهي، جيڪي پاڻي سڌو ورڇ واري مکيه لائينن تائين پمپ ڪن ٿا. لڳ ڀڳ 23 مٿانهان ذخيرا (اوورهيڊ ريزروائر) آهن، جن مان رڳو آگم ڪوان، گلزار باغ پريس، گرو گووند سنگهه اسپتال ۽ هاءِ ڪورٽ وارا ذخيرا شهر کي پاڻي فراهم ڪن ٿا. پٽنه ۾ نيڪال (سيوريج) جو نظام 1936ع ۾ قائم ڪيو ويو. هن وقت، سعيدپور، بيور، پهاري ۽ ڪرملي چڪ ۾ چار گندي پاڻيءَ جي صفائي جا پلانٽ (سيوريج ٽريٽمينٽ پلانٽس) موجود آهن. 2019ع ۾ مرڪزي حڪومت ”نرمل گنگا“ جو عمل شروع ڪيو، جنهن جو مقصد پٽنه جي ڪرملي چڪ سان گڏ بارھ، ناوگڇيا ۽ سلطا نگرج ۾ نئون سيوريج ڍانچو تعمير ڪرڻ هو. نئون ڍانچو گنگا ۾ 67 ملين ليٽر گندو پاڻي وهڻ کان روڪڻ جي سگهه رکي ٿو.

2011ع تائين، شهر ۾ بجليءَ جو استعمال لڳ ڀڳ 601 ڪلو واٽ ڪلاڪ في فرد هو، جيتوڻيڪ حقيقي طلب گهڻو وڌيڪ هئي. شهر کي بجليءَ جي فراهميءَ جو ضابطو ۽ ورڇ ڏکڻ بيهار پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ ڪندي آهي، جيڪا بيهار اسٽيٽ پاور هولڊنگ ڪمپني لميٽيڊ (هولڊنگ ڪمپني ۽ اڳوڻي بيهار اسٽيٽ اليڪٽرسيٽي بورڊ جي جانشين ڪمپني) جي انتظام هيٺ آهي. شهر پٽنه اليڪٽرڪ سپلاءِ انڊرٽيڪنگ (پيسو) سرڪل جو حصو بڻجي ٿو، جيڪو وڌيڪ ٻن ونگن ۾ ورهايل آهي: پٽنه اوڀر (جن ۾ ڪنڪرباغ، پٽنه سٽي، گلزار باغ، بئنڪي پور، راجندر نگر ڊويزنون شامل آهن) ۽ پٽنه اولهه (جن ۾ دانه پور، نئون گاديءَ وارو علائقو، پاٽلي پُترا، گردني باغ، ڊاڪ بنگلو ڊويزنون شامل آهن).

ڊائريڪٽ-ٽو-هوم (ڊي ٽي ايڇ) سهولت ڊي ڊي فري ڊش، ائرٽيل ڊجيٽل ٽي وي، ڊش ٽي وي، ٽاٽا اسڪائي، وڊيوڪان ڊي ٽو ايڇ، سن ڊائريڪٽ ۽ ريلائنس ڊجيٽل ٽي وي ذريعي موجود آهي. ڪيبل ڪمپنين ۾ درش ڊجيٽل نيٽورڪ پرائيويٽ لميٽيڊ، سِٽي موريا ڪيبل نيٽ پرائيويٽ لميٽيڊ وغيره شامل آهن. ڪيبل ٽيليويزن لاءِ ڪنڊيشنل ايڪسس سسٽم مارچ 2013ع ۾ لاڳو ڪيو ويو.

پٽنه، ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل) جي پٽنه ٽيليڪام ضلعي هيٺ اچي ٿو، جيڪا ڀارت جي سرڪاري ٽيليڪام ۽ انٽرنيٽ خدمتن جي فراهم ڪندڙ اداري آهي. موبائل خدمتن ۾ گلوبل سسٽم فار موبائل ڪميونيڪيشنز (جي ايس ايم) ۽ ڪوڊ ڊويزن ملٽيپل ايڪسس (سي ڊي ايم اي) ٻئي موجود آهن. ٽيليڪام کان علاوه، بي ايس اين ايل براڊبينڊ انٽرنيٽ سروس به فراهم ڪري ٿي. خانگي ادارن مان ڀارتي ائرٽيل، ريلائنس جيو، ريلائنس جي ايس ايم/سي ڊي ايم اي، آئيڊيا سيلولر، ائيرسيل، ٽاٽا ٽيلي سروسز (ٽاٽا ڊوڪومو، ورجن موبائل ۽ ٽاٽا انڊيڪوم)، ٽيلينور (اڳوڻو يونينور، ۽ هاڻي ڀارتي ائرٽيل پاران حاصل ڪيل)، ووڊافون ۽ وڊيوڪان ٽيليڪام شهر ۾ اهم ٽيليفون ۽ سيل فون سروس فراهم ڪندڙ آهن.

پٽنه، بنگلور کان پوءِ، فيبروري 2014ع ۾ پنهنجي شهرين لاءِ مفت وائي فائي سهولت مهيا ڪندڙ ٻيو ڀارتي شهر هو. اڳوڻي رڪارڊ رکندڙ بيجنگ کي چين ۾ پوئتي ڇڏي، پٽنه جي وائي فائي زون کي دنيا جو سڀ کان ڊگهو مفت وائي فائي زون چيو ويو، جيڪو اين آئي ٽي پٽنه کان اشوڪ راجپٿ تي شروع ٿي دانه پور تائين 20 ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.

## آمدورفت
### رستا

پٽنه قومي اوڀر–اولهه شاهراه ڪوريڊور کان لڳ ڀڳ 100&nbsp;ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ آهي. قومي شاهراه 30، قومي شاهراه 31 ۽ قومي شاهراه 2 شهر مان لنگهن ٿيون. اشوڪ راجپٿ، پٽنه–دانه پور روڊ، بيلي روڊ، هارڊنگ روڊ ۽ ڪنڪرباغ پراڻو باءِ پاس روڊ وڏا ڪوريڊور آهن. پٽنه ڀارت جي انهن پهرين هنڌن مان هو جتي عوامي آمدورفت لاءِ گهوڙن سان ڇڪيل ٽرامون استعمال ٿيون. عوامي آمدورفت بسن، آٽو رڪشان ۽ مقامي ٽرينن ذريعي مهيا ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته آٽو رڪشا شهر جي حياتيءَ جي رڳ آهن. بي ايس آر ٽي سي پٽنه جي سڀني وڏن رستن تي شهري بس سروس شروع ڪئي آهي. شهر اندر ايپ تي ٻڌل ڪيب سروس به موجود آهي. پٽنه، ڇپرا کان لڳ ڀڳ 70.02 ڪلوميٽر پري آهي.

### هوائي آمدورفت

پٽنه جو هوائي اڏو، جنهن کي لوڪ نايڪ جياپرڪاش نارائن بين الاقوامي هوائي اڏو چيو وڃي ٿو، هڪ محدود بين الاقوامي هوائي اڏي طور درجابندي ٿيل آهي. ڪيترن گهٽ خرچ وارن هوائي ڪيريئرن جي آمد ۽ نون منزلن جي واڌ سبب تازن ورهين ۾ هوائي ٽرئفڪ ۾ واڌ ٿي آهي، ساڳيءَ طرح قانون ۽ امن جي صورتحال ۾ بهتريءَ به ان ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. اپريل کان ڊسمبر 2009ع واري عرصي ۾، ملڪ جي 46 هوائي اڏن جي هڪ سروي ۾، گهريلو مسافرن جي سيڪڙو واڌ ۽ گهريلو جهازن جي آمدورفت جي لحاظ کان پٽنه هوائي اڏو پهرين نمبر تي رهيو. ڀارتي هوائي اڏا اٿارٽي (اي اي آءِ) تجويز ڏني آهي ته پٽنه لاءِ نئون هوائي اڏو طور بيهٽا ايئر فورس اسٽيشن تي هڪ سول انڪليو ٺهرايو وڃي. هي فوجي هوائي پٽي پٽنه کان لڳ ڀڳ  ڏکڻ اولهه طرف بيهٽا ۾ آهي.

### ريلويون

پٽنه ۾ شهر جي حدن اندر ڪيترائي ريلوي اسٽيشن آهن. پٽنه جنڪشن ريلوي اسٽيشن شهر جو مکيه ريلوي اسٽيشن آهي، ۽ ڀارت جي سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشنن مان هڪ آهي. پٽنه نئين دهلي ۽ ڪولڪاتا جي وچ ۾ هاوڙا–دهلي مک لائين تي واقع آهي، جيڪا ڀارت جي سڀ کان مصروف ريل رستن مان هڪ آهي. پٽنه جنڪشن ڀارت جي گهڻن وڏن شهرن سان سڌو ڳنڍيل آهي. شهر وٽ وڌيڪ چار وڏا ريلوي اسٽيشن آهن:  (ڪنڪرباغ جي ڀرسان)،  (بيلي روڊ جي ويجهو)،  (اولهه پاسي ٻاهران) ۽  (پٽنه سٽي واري علائقي ۾). دانه پور، اوڀر وچ ريلوي زون جي دانه پور ريلوي ڊويزن جو ڊويزنل هيڊڪوارٽر آهي. پٽنه روزانو مسافر ۽ ايڪسپريس ٽرين خدمتن ذريعي گيا، جهان آباد، بيهار شريف، راجگير، اسلام پور، جمالپور جنڪشن ۽ مونگير سان چڱيءَ ريت ڳنڍيل آهي. ڀارت جي سڀ کان ڊگهي روڊ-ڪم-ريل پل، ديگا–سونپور پل، گانگس درياهه مٿان، ديگا (پٽنه) کي پهلےجا گهات سان سونپور ۾ ڳنڍي ٿي. هي پل 2015ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ ان جي ڊگھائي  آهي، تنهنڪري اهو ڀارت ۾ ٻيو سڀ کان ڊگهو ريل-ڪم-روڊ پل آهي، بوگي بيل پل (آسام) کان پوءِ.

شهر کي ڪيترين وڏين قومي ۽ رياستي شاهراهن جي سهولت حاصل آهي، جن ۾ قومي شاهراهون 19، 30، 31، ۽ 83 شامل آهن. پاٽلي پُترا بس ٽرمينل هڪ ايندڙ بين الریاستي بس ٽرمينل آهي. ايشيا جي سڀ کان ڊگهي درياهي پل، مهاتما گانڌي سيتو (1982ع ۾ ٺهيل)، پٽنه ۾ آهي ۽ گنگا مٿان شهر کي هاجي پور سان ڳنڍي ٿي. تازن وقتن ۾، هن پل تي گاڏين جي حد کان وڌيڪ انگ ۽ بار بار اوورلوڊ ٿيڻ سبب ٽرئفڪ جي شديد افراتفري ۽ حادثا ڏٺا ويا آهن. مهاتما گانڌي سيتو جي متوازي گنگا مٿان هڪ نئين ڇهن لين روڊ پل اڳ ئي مڪمل ٿي چڪي آهي ۽ استعمال ۾ آهي، جيڪا پٽنه سٽي ۾ ڪچي درگاه کي بد وپور سان ويشالي ضلعي ۾ ڳنڍي ٿي، ۽ ان کي ڀارت جي سڀ کان ڊگهي پل چيو ويو آهي. پٽنه رستن ذريعي بيهار جي مختلف وڏن شهرن جهڙوڪ هاجي پور، مونگير، جمالپور، ڀاڳلپور، گيا، موٽي هاري ۽ پورنيه سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي.

پٽنه دهلي کان  اوڀر، ممبئي کان  اتر اوڀر، حيدرآباد کان  اتر ۽ ڪولڪاتا کان  اتر اولهه ۾ آهي. پٽنه ۽ ڪيترن پاڙيسري شهرن جي وچ ۾ لگزري بس سروس بيهار اسٽيٽ ٽورزم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن ۽ بيهار اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن مهيا ڪن ٿيون. آٽو رڪشا آمدورفت جو مشهور ذريعو آهن. پٽنه ۾ 2013ع ۾ مڪمل طور عورتن جي ٽيم پاران هلندڙ پري پيڊ آٽو سروس شروع ڪئي وئي، جيڪا ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جي پهرين سروس هئي. ريڊيو ٽيڪسي خدمتون شهر جي حدن اندر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ موجود آهن. خانگي اختيارن ۾ اولا ڪيبس جهڙا آپشن به آهن.

### ميٽرو
پٽنه ميٽرو شهر لاءِ هڪ هلندڙ تيز رفتار ريل آمدورفت نظام آهي. اهو رياست پاران هلندڙ پٽنه ميٽرو ريل ڪارپوريشن جي ملڪيت هيٺ آهي ۽ ساڳي اداري پاران هلائبو آهي. اهو پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ (پي پي پي) طريقي تي تعمير ڪيو ويو هو، جنهن جي لاڳت  اندازي مطابق هئي. ان ۾ 5 لائينون هيون، جن جي ڪل منصوبابندي ڪيل ڊگھائي  هئي، ۽ اهو 3 مرحلن ۾ ٺهڻو هو. ميونسپل علائقي کي ڍڪيندڙ پٽنه مونو ريل منصوبو به هلي رهيو آهي. تازو مرڪزي حڪومت پٽنه ميٽرو ريل منصوبي جي منظوري ڏني، جيڪو ٻن ڪوريڊورن تي مشتمل آهي (دانه پور–کيمني چڪ ۽ پٽنه جنڪشن–پاٽلي پُترا بس ٽرمينل).

گانگس—سال ڀر رهنما لائق (نيئويگيبل)—وڏي انڊو-گانجيٽڪ ميدان ۾ بنيادي دريائي شاهراهه هئي. قديم دور ۾ پنج سئو واپارين کي سموئي سگهندڙ ٻيڙيون هن درياهه تي هلنديون هيون؛ هي وڏو واپاري رستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سامان پاٽلي پُترا کان بنگال جي سمنڊ جي ڪناري ڏانهن ۽ اڳتي، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي بندرگاهن تائين منتقل ڪيو ويندو هو. واپار لاءِ گنگا جو چينل طور ڪردار ان جي قدرتي ڳانڍاپن سبب وڌيڪ مضبوط ٿيو—اهو اتر ۽ ڏکڻ بيهار جي سڀني وڏن دريائن ۽ وهڪرن کي پاڻ ۾ سميٽي ٿو. تازن وقتن ۾، ڀارت جي اندرين آبي رستن جي اٿارٽي گنگا درياهه جي ان حصي کي الهي آباد ۽ هالديا جي وچ ۾ قومي اندروني آبي گذرگاهه قرار ڏنو آهي ۽ ان جي رهنما لائق حالت بحال ۽ برقرار رکڻ لاءِ قدم کنيا آهن. قومي آبي گذرگاه-1، جيڪو ڀارت جو سڀ کان ڊگهو آبي گذرگاهه آهي، گنگا درياهه ۾ الهي آباد کان هالديا تائين 1620&nbsp;ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، ۽ وارانسي، مونگير، ڀاڳلپور رستي پٽنه مان گذري ٿو. هن قومي آبي گذرگاهه جو هڪ مقرر ٽرمينل پٽنه ۾ آهي.

## ثقافت

 

پٽنه جي مقامي ٻولي مگاھي يا مگاڌي آهي، جيڪا قديم مگاڌي پراڪرت مان نڪتل ٻولي آهي، ۽ اها قديم بادشاهت مگاڌا (مهاجنپد) ۾ وجود ۾ آئي؛ جنهن جو مرڪزي علائقو گنگا درياهه جي ڏکڻ طرف پٽنه جو حصو هو. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته اها ئي ٻولي گوتم ٻڌ ڳالهائيندو هو. پٽنه ۾ بنگالي ثقافت به تمام جاندار آهي، جتي ڪيترن بنگالي وڏن نالن مان، آزادي کان پوءِ اولهه بنگال جي پهرئين وزيراعليٰ بِڌان چندر راءِ سميت، ڪيترائي هتي ڄايا. بنگالي ڳالهائيندڙ پٽنه وارن فنونِ لطيفه، ثقافت، تعليم ۽ عام طرح بهار ۽ خاص طرح پٽنه جي تاريخ ۾ وڏو حصو وڌو آهي. جڏهن⁠تہ مگاھي مورين سلطنت جي درٻار جي سرڪاري ٻولي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جا فرمان ترتيب ڏنا ويا هئا.
نالو *مگاھي* سڌو سنئون مگاڌي پراڪرت جي نالي مان نڪتل آهي، ۽ مگاھي جا پڙهيل لکيل ڳالهائيندڙ ”مگاھي“ بدران ان کي ”مگاڌي“ سڏڻ کي ترجيح ڏين ٿا.

پٽنه ۾ ڪيترين عمارتن تي انڊو-اسلامي ۽ انڊو-ساراسينڪ طرزِ تعمير جا نقش و نگار ڏسڻ ۾ اچن ٿا. نوآبادياتي دور جون ڪيتريون وڏيون، سٺي نموني سنڀاليل عمارتون ”ورثي جون عمارتون“ قرار ڏنيون ويون آهن؛ جڏهن⁠تہ ڪجهه ٻيون مختلف مرحلن ۾ زوال پذير آهن. بيهار جو پهريون عجائب گهر، جيڪو 1917ع ۾ قائم ٿيو، پٽنه عجائب گهر  وڏي ذخيرن جو مالڪ آهي، جيڪي ڀارتي قدرتي تاريخ ۽ ڀارتي فن کي نمايان ڪن ٿا. خدا بخش اورينٽل لائبريري ۽ سنها لائبريري پٽنه جون تاريخي عوامي لائبريريون آهن.
شهر جي مرڪزي حصي ۾ يا ويجهو ڪيترائي ٿيٽر موجود آهن، جن ۾ ڀارتيه نرتيه ڪلا مندر، رابيندر پريشد، پريم چند رنگشالا ۽ ڪاليداس رنگاليا شامل آهن، جيڪو بيهار آرٽ ٿيٽر جو مرڪز آهي. ڪاليداس رنگاليا ۾ پاٽلي پُترا ناٽيه مهوتسو به ٿيندو آهي، جيڪو هڪ رقص جو ميلو آهي. پر گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تجارتي ٿيٽرن جي مقبوليت گهٽجي وئي آهي.
پٽنه مصوريءَ جو اسڪول يا پٽنه قلم، ڪڏهن ڪڏهن ڪمپني طرز پڻ سڏبو آهي، مشهور مُغل مني ايچر مصوريءَ جي اسڪول جي هڪ شاخ آهي، جيڪا اوائلي 18هين صدي کان وچ 20هين صدي تائين بيهار ۾ وڌي ڦُلي. هن فن جا ڪارڪن مُغل مصوريءَ جي هندو ڪاريگرن جا اولاد هئا، جيڪي مُغل بادشاهه اورنگزيب جي دور ۾ ڏاڍ ۽ ظلم کي منهن ڏئي رهيا هئا ۽ جيڪي مُرشدا آباد رستي 18هين صديءَ جي آخر ۾ پٽنه ۾ پناه وٺي آيا. پٽنه جي مصورن جا موضوع مُغل مصورن کان مختلف هئا—مغل مصورن جا موضوع گهڻو ڪري صرف شاهي خاندان ۽ درٻاري منظر هوندا هئا—پر پٽنه جي مصورن بازار جا منظر، ڀارتي روزاني زندگيءَ جا منظر، مقامي معزز ماڻهو، ميلو ٽمڪ، رسمون ۽ قدرتي منظر به شامل ڪيا. اهي تصويرون ڪاغذ ۽ ميڪا تي پاڻيءَ جي رنگن سان ٺاهيون وينديون هيون، پر مجموعي طرز اڪثر ملايل ۽ گهڻي سڃاڻپ کان محروم رهندو هو. انهيءَ مصوريءَ جي اسڪول ئي شري راڌا موهن جي اڳواڻيءَ ۾ پٽنه آرٽس اينڊ ڪرافٽس ڪاليج جي قيام کي اُڀاريو، جيڪو بيهار ۾ فنونِ لطيفه جو اهم مرڪز آهي.
بهار حڪومت پنهنجي هنر ۽ ثقافت کي مڌوبني آرٽ وسيلي به هٿي ڏئي رهي آهي، جيئن ماڻهن کي بهار جي امير ثقافتي گهڻ رُخائي بابت آگاهه ڪري سگهجي.
بيهاري کاڌي جون ڪيتريون مشهور ڀاڄيون آهن، جهڙوڪ  (ڀُڃيل چڻن جي اٽي سان ڀريل پرٺا)، ستو جي شربت،م  (ڀُڃيل چڻن جي اٽي تي ٻڌل مصالحيدار مشروب)، چوکا (مصالحي سان ڪچليل آلو)، مڇيءَ جو سالن، بهاري ڪباب، پوستاداڻن جو حلوو، ملپُوا، دل پِٺا (جيڪو مومو جهڙو آهي)، کيرمکڻو (فوڪس نٽ) ۽ کجوريا (هڪ قسم جو ناشتيدار سڻڪو).
گهٽيءَ جي کاڌن مان سموسا، چاٽ، جليبي، لِٽي چوکا، ڦُچڪا (تمر جي چٽڻي سان گڏ تريل ڪرِپ جهڙو سنئڪ)، ڏکڻ ڀارتي ۽ چيني کاڌا پٽنه وارن ۾ تمام پسند ڪيا وڃن ٿا. بُڌ مارگ لوڌي پور ۾ واقع تاج هوٽل پٽنه جي تعمير 2024ع ۾ مڪمل ٿي.
بهاري عورتون روايتي طور ڪپهه جي ساڙي پائينديون رهيون آهن، پر نوجوان عورتن ۾ شلوار قميص ۽ ٻيون مغربي پوشاڪون به قبوليت حاصل ڪري رهيون آهن. شهرن ۾ رهندڙ مردن ۾ به مغربي پوشاڪ گهڻي حد تائين قبول ٿي وئي آهي، البت ميلا ۽ تہوارن تي روايتي ڌوتي ۽ ڪرتو به ڏٺا وڃن ٿا. ڇٺ، جنهن کي دالا ڇٺ به چيو وڃي ٿو، بهار جو هڪ وڏو قديم تھوار آهي. اهو سال ۾ ٻه ڀيرا ملهايو وڃي ٿو: هڪ ڀيرو اونهاري ۾، جنهن کي چئيتي ڇٺ چيو وڃي ٿو، ۽ ٻي ڀيرو ديپاولي کان لڳ ڀڳ هڪ هفتو پوءِ، جنهن کي ڪارتيڪ ڇٺ چيو وڃي ٿو. سيپٽمبر–آڪٽوبر ۾ ٿيندڙ درگا پوجا پٽنه جو ٻيو اهم تھوار آهي؛ اهو رنگين جشنن جو موقعو هوندو آهي. شهر جي ٻين تھوارن ۾ سرسوتي پوجا، عيد، هولي، ڪرسمس، وشوڪرما پوجا، مڪر سنڪرنتي، راکشا بندھن ۽ رتھ ياترا شامل آهن. ثقافتي سرگرمين ۾ پٽنه ڪتاب ميلو، پٽنه صاحب مهوتسو، پٽنه فلم فيسٽيول، بهار ديوَس، راجگير مهوتسو، ويشالي مهوتسو ۽ پاڙيسري شهرن ۾ ٿيندڙ سونيپور ڍورن جو ميلو شامل آهن.


File:Durga Puja 2014 Patna 05.JPG|مورتي، يعني ديوي درگا جي نمائندگي، جيڪا درگا پوجا جي تھوار ۾ ڏيکاري ويندي آهي
File:People Celebrating Chhath Festival.jpg|ڇٺ تھوار جي ٻئي ڏينهن صبح جو جشن ملهائيندڙ ماڻهو، اڀرندڙ مقدس سج ديوتا کي نذرانو


## سياحت

پٽنه ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ موجود آهن، ۽ 2005ع ۾ هتي لڳ ڀڳ 2.4&nbsp;ملين سياح (ڏينهن لاءِ ايندڙ مهمانن سميت) آيا. شهر ۾ ايندڙ سياحن جو حصو بھار ۾ ايندڙ مجموعي سياحن جو 41٪ هو، جيتوڻيڪ پرڏيهي سياحن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور منزل ٻوڌ گيا هئي. بيهار جو ثقافتي ورثو ان جي ڪيترن قديم يادگارن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ڪُمھراڙ ۽ اڳم ڪُئا اشوڪ دور جي پاٽلي پُترا جا کنڊر موجود هجڻ جا ماڳ آهن. ديدارگنج ياڪشي مورين فن جو هڪ مثال طور بچيل آهي.

تخت سري پٽنه صاحب سِک مذهب جي پنجن تختن مان هڪ آهي ۽ سِکن جي ڏهين گرو، گوبند سنگهه جي جنم ڀوميءَ کي مقدس ڪري ٿو. پٽنه ۾ پنج ٻيا به گُردوارا آهن، جيڪي مختلف سِک گرون سان لاڳاپيل آهن؛ اهي گُردوارا پهيلا بڙا، گُردوارا گوبند گھاٽ، گُردوارا گرو ڪا باغ،
گُردوارا بال ليلا، گُردوارا هانڊي صاحب ۽ پرڪاش پنج آهن. پادري ڪي حويلي، هاءِ ڪورٽ، گولگھر، سلطان محل ۽ سيڪريٽيرِيٽ عمارت برطانوي طرزِ تعمير جا مثال آهن. گانڌي ميدان پٽنه جو هڪ تاريخي ميدان آهي جتي آزاديءَ واري تحريڪ جا ڪيترائي جلسا ٿيا. پٽنه جنڪشن جي ويجهو نئون ٺهيل ٻڌ اسمرتي پارڪ به هڪ وڏو سياحتي ماڳ بڻجي رهيو آهي.
پٽنه پلينيٽيريم (اندرا گانڌي پلينيٽيريم) پٽنه جي اندرا گانڌي سائنس ڪمپليڪس ۾ آهي. ان جو دعويٰ آهي ته اهو ايشيا جي وڏن پلينيٽيرمن مان هڪ آهي ۽ وڏي تعداد ۾ سياح ڇڪيندو آهي. سنجَي گانڌي جيوِڪ اُديان (پٽنه زو) بيلي روڊ، راج ڀون، راج بنشي نگر ۾ واقع آهي، ۽ جنوري 2019ع تائين هتي 300 کان وڌيڪ مماليا، 300 پکي، ۽ رينگڻ وارن جي 450 قسمن سميت ڪيترائي جانور موجود هئا.
2015ع ۾ بھار حڪومت پٽنه ۾ جديد طرز جو فنّي نشانِيءَ وارو عجائب گهر لڳ ڀڳ 530 ڪروڙن جي لاڳت سان ٺهرايو ۽ اهو 13.9 ايڪڙن جي ايراضيءَ تي بيلي روڊ تي قائم ڪيو ويو. تعميراتي ڊزائن لاءِ 5 فرمون شارٽ لسٽ ڪيون ويون، جن مان جاپاني فرم ماڪي اينڊ اسوسيئيٽس چونڊي وئي. هاڻي اهو مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ سڀني لاءِ کليل آهي. مئي 2018ع ۾ مڪمل ٿيندڙ سڀيتا دوار کي مورين طرزِ تعمير مطابق ٺاهيو ويو. اهو ڊسمبر 2018ع ۾ عام ماڻهن لاءِ کوليو ويو.
2014ع ۾ بھار حڪومت سمراٽ اشوڪ انٽرنيشنل ڪنونشن سينٽر جو بنياد وڌو. اميد آهي ته هتي ايترو اسٽيل استعمال ٿيندو، جيترو ايفل ٽاور ۽ اندرا گانڌي انٽرنيشنل ايئرپورٽ جي تعمير ۾ استعمال ٿيو هو. ڊاڪٽر اي۔ پي۔ جي۔ عبدالكلام سائنس سٽي جي تعمير فيبروري 2019ع ۾ شروع ٿي. ايڪو پارڪ جواهرلال نهرو مارگ تي واقع آهي. هتي 3,000 کان وڌيڪ قسمن جا ٻوٽا آهن ۽ ان ۾ ڪيترائي ٿيم پارڪ، هڪ ريسٽورنٽ، ۽ ٻيڙيءَ جي سير جو زون شامل آهي.

## تعليم

پٽنه جا اسڪول يا ته سرڪاري طور هلن ٿا يا نجي اسڪول آهن. اسڪولن جي الحاق (افليئيشن) بيهار اسڪول ايگزامينيشن بورڊ (BSEB)، ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز (CISCE)، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ (NIOS)، يا سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن (CBSE) سان هوندي آهي. پٽنه ۾ ڪيترائي بنگالي ميڊيم اسڪول به ڪاميابيءَ سان هلن ٿا. هندي ۽ انگريزي تدريس جون بنيادي ٻوليون آهن. 2012ع جي هڪ سروي موجب 1,574 اسڪول هئا: انهن مان 78٪ نجي اڻمددي (پرائيويٽ اَن ايڊڊ) اسڪول هئا (جن مان گهڻا مناسب خرچ تي هئا)، 21٪ سرڪاري اسڪول هئا ۽ 1٪ نجي مددي (پرائيويٽ ايڊڊ) هئا.

10+2+3/4 منصوبي تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولنگ مڪمل ڪن ٿا، پوءِ اهڙن اسڪولن ۾ داخلا وٺن ٿا جن وٽ هائر سيڪنڊري سهولت هجي ۽ جيڪي بيهار اسٽيٽ انٽرميڊيٽ بورڊ، آل انڊيا ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز (CISCE)، NIOS يا CBSE سان وابسته هجن، جتي اهي ٽن مان هڪ اسٽريم چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس، يا سائنس. ان کان پوءِ يا ته چونڊيل مضمون ۾ عام ڊگري ڪورس ڪيو وڃي ٿو يا پروفيشنل ڊگري ڪورس، جهڙوڪ قانون، انجنيئرنگ ۽ طب.
پٽنه ۾ سرڪاري تعليمي ادارن مان ڪيترائي اهم ادارا موجود آهن، جهڙوڪ پٽنه يونيورسٽي، انگراه نارائن ڪاليج، چانڪيه نيشنل لا يونيورسٽي، آريه ڀٽه ناليج يونيورسٽي، انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي پٽنه، بختيارپور ڪاليج آف انجنيئرنگ، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنه، پٽنه سائنس ڪاليج، پٽنه وومينز ڪاليج، پٽنه لا ڪاليج، بيهار ويٽرنري ڪاليج، جي۔ ڊي۔ وومينز ڪاليج، برلا انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، پٽنه، پٽنه ميڊيڪل ڪاليج هاسپيٽل، راجيندر ميموريل ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، نالندا ميڊيڪل ڪاليج هاسپيٽل، اندرا گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، مهاوير ڪينسر سنسٿان، آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز پٽنه، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فيشن ٽيڪنالاجي پٽنه، چندرگپتا انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، ڊولپمينٽ مينيجمينٽ انسٽيٽيوٽ، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽرانڪس & انفارميشن ٽيڪنالاجي، پٽلي پُترا يونيورسٽي.
پٽنه يونيورسٽي 1917ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارتي برصغير جي جديد يونيورسٽين مان ستين سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي. پٽنه ۾ ٻيون به ڪيتريون يونيورسٽيون موجود آهن، ۽ گڏوگڏ ڪيترائي پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول به آهن.
نالندا يونيورسٽي (جنهن کي نالندا انٽرنيشنل يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو) راجگير ۾ قائم يونيورسٽي آهي، جيڪا پٽنه کان لڳ ڀڳ  پري آهي. هي يونيورسٽي قديم نالندا ۾ علم جي مرڪز جي نئين سر بحالي طور قائم ڪئي وئي، ۽ هن جو پهريون تعليمي سيشن 1 سيپٽمبر 2014ع تي شروع ٿيو. اها سڄي دنيا مان شاگردن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي آهي.

## راند

ڀارت جي ٻين علائقن وانگر، پٽنه ۾ به ڪرڪيٽ تمام گهڻو مقبول آهي ۽ سڄي شهر ۾ ميدانن توڙي گهٽين ۾ کيڏي ويندي آهي. شهر ۾ ڪيترائي راندين جا ميدان موجود آهن. بھار ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، جيڪا بھار ۾ ڪرڪيٽ کي ضابطو ۾ آڻيندي آهي، اُن جو مرڪز به هن شهر ۾ آهي. ٽورنامينٽ—خاص طور ڪرڪيٽ، باسڪيٽ بال، فٽبال، بيڊمينٽن ۽ ٽيبل ٽينس—اڪثر علائقن جي وچ ۾ يا ڪلبن جي وچ ۾ باقاعدي طور منعقد ٿيندا رهن ٿا.
موئن الحق اسٽيڊيم، جنهن ۾ 25,000 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش آهي، ٻن هڪ ڏينهن وارن بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچن ۽ ڪيترن قومي راندين جي تقريبن جو ميدان رهيو آهي. هي بھار ڪرڪيٽ ٽيم جو به گهر رهيو آهي. لاپرواهي ۽ سار سنڀال جي کوٽ سبب اسٽيڊيم خستہ حالت ۾ اچي ويو آهي ۽ 1996ع کان پوءِ هتي ڪا به بين الاقوامي ميچ نه ٿي آهي. 2013ع ۾ بھار جي وڏي وزير نيتیش ڪمار اعلان ڪيو ته راجگير ۾ هڪ بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم تعمير ڪيو ويندو.
پٽنه گولف ڪلب 21 مارچ 1916ع تي قائم ٿيو، ۽ اهو ڀارت جي سڀ کان پراڻن گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هتي بيلي روڊ جي اندر ۽ چوڌاري تاريخي پسمنظر ۾ 18 هولن وارو،  ڪورس آهي.
پٽنه پهريون ڀيرو عورتن جو ڪبڊي ورلڊ ڪپ ميزبان ٿيو. هي ٽورنامينٽ 1 کان 4 مارچ 2012ع تائين پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس، ڪنڪر باغ ۾ ٿيو. ميزبان ڀارت فائنل ۾ ايران کي شڪست ڏئي ورلڊ ڪپ کٽيو. پٽنه پرو ڪبڊي ليگ جي ست ليگ ميچن جي به ميزباني ڪندو آهي، جتي مقامي ٽيم پٽنه پائريٽس پنهنجي هوم ميچون پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ کيڏندي آهي.
پٽنه جا ٻيا مشهور راندين جا ڪمپليڪس آهن: بھار ملٽري پوليس جو مٺيليش اسٽيڊيم، ۽ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون جو ڊيغا ۾ اِنڊور اسٽيڊيم وغيره.


File:Cricket (2305682483).jpg|ڪرڪيٽ جي راند جاري آهي
File:Kankarbagh Indoor Stadium.png|پٽلي پُترا اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ پرو ڪبڊي ليگ ميچ دوران ڪنڪر باغ اِنڊور اسٽيڊيم


## نمايان شخصيتون

## پڻ ڏسو
* بيهار جا شهر آباديءَ موجب
* پٽنه لوڪ سڀا حلقو
* ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گھريلو پيداوار موجب

## وڌيڪ مطالعي لاءِ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Nas Margens do Hindustão : o estado da India e a expansão mongol ca.1570-1640. Por Jorge Flores
* 

## خارجي ڳنڍڻا

* پٽنه ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ
* پٽنه ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري ويب سائيٽ 
* خليج بنگال ۾ پرتگالي 


زمرو:پٽنه ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ
زمرو:ڀارت جون گاديءَ وارا شهر
زمرو:مقدس شهر
زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر
زمرو:آباد جايون جيڪي پنجين صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيون

## ''حوالا''

زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ