صحيح مسلم

**صحيح مسلم** () سُني اسلام جي ڇهن ڪتابن مان ٻيون وڏو حديثن جو مجموعو آهي۔ هن ڪتاب کي اسلامي عالم مسلم ابن الحجاج () مصنف انداز ۾ ترتيب ڏنو۔ سُني عالمن وٽ هي ڪتاب صحيح بخاري سان گڏ قرآن پاڪ کان پوءِ اسلامي دين لاءِ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذ سمجھيو وڃي ٿو۔

**صحيح مسلم** ۾ تقريباً 5,500 کان 7,500 حديثي روايتون، هڪ تمهيد ۽ 56 ڪتاب شامل آهن۔ ڪاتب چلبي (وفات 1657) ۽ صديق حسن خان (وفات 1890) ٻنهي 7,275 روايتون ڳڻيون۔ محمد فؤاد عبدالباقي موجب بغير تڪرار ورجائن جي روايتن جو انگ 3,033 آهي۔ مشهور ابن حسن السلمان، جيڪو البانيا جي اسلامي عالم الالباني (وفات 1999) جو شاگرد هو، ڪُل 7,385 روايتون ڳڻيون، جيڪي تمهيد ۾ شامل ڏهن حديثن سان گڏ 7,395 بڻجن ٿيون۔ مسلم ابن الحجاج پنهنجي حديثي مجموعي جي شروعات ۾ هڪ تمهيد لکي، جنهن ۾ هن انهن حديثن جي چونڊ جا اصول ۽ سبب واضح ڪيا۔

## ڪتاب جي تاريخ
الخطيب البغدادي موجب، مسلم ابن الحجاج صحيح مسلم لکڻ جي شروعات احمد ابن سلامه النيسابوري لاءِ ڪئي۔ هن کي صحيح مرتب ڪرڻ تي ان سبب به مجبور محسوس ٿيو، جو هن پنهنجي دور جي حديث جي عالمن ۾ اخلاقي ڪمزوريون ڏٺيون ۽ ضعيف (ڪمزور) روايتن کي بنا هٻڪ ڦهلائڻ جو رجحان مشاهدو ڪيو۔ مسلم مجموعي طور 12,000 روايتون گڏ ڪيون، جن مان 4,000 روايتون پنهنجي ڪتاب ۾ شامل ڪيون۔

مسلم حديث جي راوين کي سندن يادداشت ۽ اخلاق جي بنياد تي ٽن درجن ۾ ورهايو:

* اهي راوي جن جي يادداشت صحيح، اخلاق مڪمل، ۽ جيڪي ايماندار ۽ قابلِ اعتماد هئا۔
* اهي راوي جن جي يادداشت ۽ ڪمال ٿورو ڪمزور هو، پر اهي علم وارا، سچا ۽ قابلِ اعتماد هئا۔
* اهي راوي جن جي ايمانداري تي اختلاف هو يا جن بابت بحث موجود هو۔

مسلم آخري درجي سان تعلق رکندڙ راوين کان مروي حديثون شامل نه ڪيون۔ ان کان علاوه، مسلم فقط اهي حديثون درج ڪيون جيڪي هن تائين بي رڪاوٽ سند سان پهتيون، جتي هر حديث ٻن معتبر تابعين وسيلي نقل ٿيل هجي ۽ هر تابعين اها حديث ٻن صحابين کان روايت ڪئي هجي، جيڪي محمد ﷺ جا ساٿي هئا۔

## قبوليت
سُني مسلمان **صحيح مسلم** کي كتب الستة مان ٻيو سڀ کان اهم ڪتاب سمجهن ٿا۔ **صحيح مسلم** ۽ *[[صحيح البخاري]]* گڏجي **صحيحين** (ٻه صحيح ڪتاب) سڏجن ٿا۔

*[[حديث جي علم جو تعارف]]* ۾ ابن الصلاح لکيو آهي ته: ”پهريون شخص جنهن صحيح مرتب ڪئي، اهو بخاري هو […]، ان کان پوءِ ابو الحسين مسلم ابن الحجاج النيسابوري القشيري، جيڪو سندس شاگرد هو ۽ ڪيترن ئي استادن ۾ ساڻس گڏ هو۔ اهي ٻئي ڪتاب قرآن کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب آهن۔“ الشافعي جو قول، جنهن ۾ هن چيو ته ”مون کي الله جي ڪتاب کان پوءِ اهڙو ڪو ڪتاب معلوم ناهي، جيڪو مالك جي ڪتاب کان وڌيڪ صحيح هجي“، اهو بخاري ۽ مسلم جي ڪتابن کان اڳ چيو ويو هو۔ ٻنهي مان بخاري جو ڪتاب وڌيڪ صحيح ۽ وڌيڪ فائدي وارو آهي۔

النووي صحيح بخاري بابت لکيو: ”عالمن، الله کين رحم ڪري، اتفاق ڪيو آهي ته قرآن پاڪ کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب بخاري ۽ مسلم جا ٻه صحيح ڪتاب آهن۔“ صديق حسن خان (وفات 1890) لکيو: ”سڀني سلف ۽ خلف جو اتفاق آهي ته الله جي ڪتاب کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ صحيح ڪتاب صحيح بخاري آهي، پوءِ صحيح مسلم۔“ هيءَ راءِ قديم ۽ جديد عالمن جهڙوڪ ابن تيمية (وفات 1328)، المازري (وفات 1141)، ۽ الجويني (وفات 1085) به ورجائي آهي۔ امين احسن اصلاحی صحيح مسلم ۾ روايتن جي سائنسي ترتيب جي واکاڻ ڪئي، ۽ ان ڳالهه کي به ساراهيو ته مسلم ٻن روايتن جي لفظن جي فرق کي نمايان ڪيو، ڀلي اهو فرق هڪڙي اکر جو هجي يا راوي بابت سند ۾ ڪو جزوي اختلاف هجي۔

ڪتاب جي وڏي حيثيت ۽ عالمن جي اتفاق باوجود، اهو مڃيو وڃي ٿو ته صحيح بخاري کي صحيح مسلم تي مجموعي برتري حاصل آهي؛ پر ان جو مطلب اهو ناهي ته صحيح بخاري جي هر حديث، صحيح مسلم جي هر حديث کان وڌيڪ صحيح هجي، بلڪه مجموعي طور صحيح بخاري جو مواد صحيح مسلم کان وڌيڪ مضبوط سمجهيو وڃي ٿو۔

## ماخوذ ڪم

### شرحون
**صحيح مسلم** تي سٺ کان وڌيڪ شرحون لکيون ويون آهن، جن مان ڪجهھ مشهور آهن: *صيانة صحيح مسلم* از ابن الصلاح (جنهن جو رڳو شروعاتي حصو باقي آهي)، *المعلم بفوائد مسلم* از المازري، *[[المنهاج بشرح صحيح مسلم|المنهاج شرح صحيح مسلم]]* از النووي، *[[فتح الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم]]* از شبير احمد عثماني، *[[تكملة فتح الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم]]* از تقي عثماني، ۽ *تفسير الغريب ما في الصحيحين* از الحميدي۔ صحيح مسلم جي شرحَن جا ترجما ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن۔

## پڻ ڏسو
* مسلم ابن الحجاج – صحيح مسلم جو مصنف
* *[[صحيح البخاري]]* – حديثن جو ٻيو صحيح مجموعو ۽ صحيحين مان هڪ
* محمد البخاري – حديث جو عالم، مسلم جو استاد، ۽ صحيح بخاري جو مصنف
* *[[كتب الستة]]* – سُني اسلام ۾ حديثن جا ڇهه وڏا مجموعا:
** *[[سنن الترمذي]]* – ترتيب ڏنل الترمذي (824–892)
** *[[سنن ابن ماجه]]* – ترتيب ڏنل ابن ماجه (824–887)
** *[[سنن ابو داود]]* – ترتيب ڏنل ابو داود السجستاني (وفات 889)
** *[[السنن الصغرى]]*، جن کي *[[سنن النسائي]]* پڻ سڏيو وڃي ٿو – ترتيب ڏنل النسائي (829–915)

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* عربي متن سان ترجمو
* عربي متن سان ترجمو

## حوالا

زمرو:حديث
زمرو:اسلامي متن