پرولتاريہ

**پرولتاريہ** (Proletariat) (لاطيني لفظ *proletarius* مان نڪتل، جنهن جي معنيٰ آهي "اولاد پيدا ڪندڙ") اجرت تي ڪم ڪندڙن جو هڪ سماجي طبقو آهي، يعني سماج جا اهي ميمبر جن وٽ موجود واحد اهم معاشي قدر انهن جي محنت جي قوت (ڪم ڪرڻ جي صلاحيت) آهي. اهڙي طبقي جي رڪن کي پروليٽري (proletarian) چيو ويندو آهي. مارڪسي فلسفو پرولتاريہ کي سرمائيداريءَ جي حالتن ۾ هڪ استحصالي طبقو سمجهي ٿو، جيڪو پيداواري وسيلن کان محروم هوندو آهي ۽ صنعتي پيداوار جا وسيلا هلائڻ تي مجبور هوندو آهي جيڪي بورجوازي (سرمائيدار طبقي) جي نجي ملڪيت هوندا آهن.

ڪارل مارڪس دليل ڏنو تہ پرولتاريہ ۽ بورجوازي جي وچ ۾ مفادن جو ٽڪراءُ پرولتاريہ کي گڏيل معاشي ۽ سياسي مفاد ڏئي ٿو جيڪي قومي سرحدن کان مٿانهان آهن، جيڪي کين متحد ٿيڻ ۽ سرمائيدار طبقي تي پنهنجي حاڪميت قائم ڪرڻ، ۽ آخرڪار طبقاتي فرق کان پاڪ هڪ سوشلسٽ سماج پيدا ڪرڻ لاءِ اڀارين ٿا.
## قديم رومي جمهوريه ۽ سلطنت

پروليٽاري (proletarii) قديم رومي شهرين جو هڪ سماجي طبقو هو جن وٽ تمام گهٽ يا ڪابه ملڪيت نه هئي. هي نالو غالباً آدمشماري (census) مان نڪتو، جيڪو رومي اختياريون هر پنجن سالن کان پوءِ شهرين ۽ انهن جي ملڪيت جو رجسٽر تيار ڪرڻ لاءِ ڪنديون هيون، جنهن مان انهن جي فوجي ذميوارين ۽ ووٽنگ جي حقن جو تعين ٿيندو هو. اهي ماڻهو جن وٽ 11,000 *assēs* (سڪا) يا ان کان گهٽ ملڪيت هوندي هئي، اهي فوجي خدمت جي گھٽ ۾ گھٽ درجي کان به هيٺ هوندا هئا، ۽ ملڪيت جي بجاءِ انهن جي ٻارن (*prōlēs*) کي فهرست ۾ شامل ڪيو ويندو هو؛ تنهنڪري نالو پيو *proletarius* (يعني اولاد پيدا ڪندڙ).

رسمي طور تي، ملڪيت کان محروم شھرين کي *capite censi* چيو ويندو هو ڇاڪاڻ ته اهي اهڙا فرد هئا جيڪي پنهنجي ملڪيت جي ڪري نہ، پر صرف پنهنجي وجود يا خاندان جي سربراهه (*caput*) طور رجسٽرڊ ٿيل هئا.
## جديد استعمال

### ڪلاسيڪل لبرل نقطي نظر

19 هين صدي جي شروعات ۾، ڪيترن ئي مغربي يورپي لبرل عالمن جديد تيزيءَ سان وڌندڙ صنعتي مزدور طبقي ۽ قديم رومي پروليٽرين جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي هڪجهڙائيءَ جي نشاندهي ڪئي. هڪ ابتدائي مثال فرانسيسي فلسفي هيوگ فيلسيٽي رابرٽ ڊي لامينائيس جي 1807ع واري مقالي ۾ ملي ٿو، جنهن جو ترجمو "جديد غلامي" (Modern Slavery) جي عنوان سان ٿيو.
سويٽزرلينڊ جي لبرل اقتصاديات دان جين چارلس ليونارڊ ڊي سسمونڊي پهريون شخص هو جنهن سرمائيداري تحت پيدا ٿيندڙ مزدور طبقي لاءِ "پرولتاريہ" جو اصطلاح استعمال ڪيو، ۽ سندس تحريرن جا حوالا ڪارل مارڪس اڪثر ڏيندو هو.

### مارڪسي نظريو

مارڪس، جنهن برلن جي يونيورسٽي ۾ رومي قانون جو مطالعو ڪيو هو، پنهنجي سماجي-سياسي نظريي (مارڪسزم) ۾ "پرولتاريہ" جو اصطلاح هڪ اهڙي ترقي پسند مزدور طبقي لاءِ استعمال ڪيو جيڪو نجي ملڪيت جي اثر کان پاڪ هجي ۽ سرمائيداريءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ انقلابي عمل جي صلاحيت رکندو هجي.

مارڪس پرولتاريہ جي تعريف هڪ اهڙي سماجي طبقي طور ڪئي جنهن وٽ پيداواري وسيلن (فئڪٽريون، مشينون، زمين، کاڻيون) جي ڪا خاص ملڪيت نه هجي ۽ جنهن جي گذر سفر جو واحد ذريعو پنهنجي محنت جي قوت کي اجرت يا پگهار جي عيوض وڪڻڻ هجي.

مارڪسزم جي مطابق، سرمائيداري پرولتاريہ جي استحصال تي ٻڌل آهي: مزدور، جن وٽ پيداوار جا وسيلا نه آهن، انهن کي پنهنجي روزي ڪمائڻ لاءِ ٻين جي ملڪيت استعمال ڪرڻي پوندي آهي. پيداوار جي نتيجي ۾ جيڪو قدر (Surplus Value) پيدا ٿئي ٿو، ان جو وڏو حصو سرمائيدار طبقي ڏانهن نفعي جي صورت ۾ وڃي ٿو، جڏهن ته مزدور کي رڳو ايتري اجرت ملي ٿي جيڪا کيس زنده رکڻ لاءِ ڪافي هجي.

مارڪس دليل ڏنو تہ تاريخ انسان ٺاهي ٿو، تقدير نہ. هن چيو تہ پيداواري وسيلا ۽ مزدور طبقو سماج کي هلائيندڙ قوتون آهن. مارڪس جي نظريي موجب پرولتاريہ جي جدوجهد آخرڪار سرمائيداريءَ جي زوال ۽ هڪ نئين پيداواري نظام، سوشلزم، جي ظهور جو سبب بڻجندي.
چيني ڪميونسٽ انقلاب دوران، پرولتاريہ جي تصور ۾ "طبقاتي شعور" (class consciousness) تي وڌيڪ زور ڏنو ويو، بجاءِ رڳو ان جي ته ڪو ماڻهو صنعتي مزدور آهي يا نه.

### پرولتاري ثقافت
مارڪس جو خيال هو تہ هر سماجي طبقي جي پنهنجي مخصوص ثقافت ۽ سياست هوندي آهي. روسي انقلاب کان پوءِ اڀرندڙ سوشلسٽ رياستن "پرولتاري ثقافت" جي سرڪاري ورزن (سوشلسٽ ريئلزم) جي حمايت ڪئي.

## حوالا