يوگ (فلسفو)

**يوگ فلسفو** هندو فلسفو جي ڇهن وڏن ۽ اهم مڪتبن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ پهرئين هزارين عيسوي جي پڇاڙيءَ تائين يوگ کي ڀارتي متنن ۾ هڪ الڳ فلسفيانه مڪتب طور ذڪر ڪيو ويو، جيڪو سنکيا کان جدا سڃاتو ويو. قديم، وچئين دور ۽ جديد ادب ۾ يوگ فلسفي کي گهڻو ڪري رڳو يوگ سڏيو ويندو آهي. يوگ بابت منظم خيالن جو مجموعو *[[پتنجلي جا يوگ سُوتر]]* ۾ ملي ٿو، جيڪو يوگ جو بنيادي متن آهي ۽ جنهن ڀارتي فلسفي جي ٻين سڀني مڪتبن تي اثر ڇڏيو.

يوگ جي مابعدالطبيعات سنکيا جي دوئيّت تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڪائنات کي ٻن حقيقتن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو: *[[پرش]]* (شاهد-شعور) ۽ *[[پرڪرتي]]* (فطرت). *[[جيو]]* (زنده هستي) کي اهڙي حالت سمجهيو وڃي ٿو جتي *پرش* مختلف صورتن، عنصرن، حواسن، احساسن، عملن ۽ ذهن جي ميل جول ذريعي *پرڪرتي* سان بنديل هجي. عدم توازن يا اڻڄاڻائي جي حالت ۾ انهن مان ڪو هڪ عنصر ٻين تي غالب اچي وڃي ٿو، جنهن سان بندش پيدا ٿئي ٿي. هن بندش جي خاتمي کي ٻنهي يوگ ۽ سنکيا مڪتبن ۾ *[[موڪش]]* چيو وڃي ٿو. اهو بصيرت ۽ نفس-ضبط ذريعي حاصل ٿي سگهي ٿو.
يوگ فلسفي جو اخلاقي نظريو يام ۽ نيام تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ گُڻ نظريي جا عنصر به شامل آهن، جيڪي سنکيا مان ورتل آهن. يوگ جي علميات، سنکيا وانگر، ڇهن مان ٽن *[[پرمان]]* کي معتبر علم حاصل ڪرڻ جا ذريعا مڃي ٿي. اهي آهن: *پرتيڪشا* (سڌي ادراڪ)، *انومان* (استدلال) ۽ *شبد* (معتبر ذريعن جي شاهدي). يوگ فلسفو سنکيا جي غير-خداپرست نظرئي کان ان ڳالهه ۾ مختلف آهي جو اهو ”هڪ شخصي، پر بنيادي طور غير فعال، ديوتا“ يا *ايشور* جي تصور کي شامل ڪري ٿو.

## تاريخ
  
يوگ کي هڪ الڳ فلسفيانه مڪتب طور پهرئين هزارين عيسوي جي آخر کان ڀارتي متنن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. هندو ڌرم جي يوگ روايتن جا عمل ۽ خيال *[[پتنجلي جا يوگ سُوتر]]* ۾ مليا وڃن ٿا. پهرئين هزارين عيسوي جي شروعات کان پوءِ ڪيترن ڀارتي عالمن ان تي تبصرا لکيا، جن کي *ڀاشيا* چيو ويو. وياس جو تبصرو شايد پاڻ پتنجلي لکيو هجي، جنهن سان گڏيل متن *پاتنجلي يوگ شاستر* بڻيو. وچئين دور جي ڀارتي متنن ۾ يوگ کي ڇهن آرتھوڊوڪس مڪتبن مان هڪ طور شامل ڪيو ويو؛ ٻيا مڪتب هئا سنکيا، نيايه، ويشيشڪه، ميمامسا ۽ ويدانته.

## مابعدالطبيعات

### سنکيا سان ڀيٽ
يوگ-فلسفو بنيادي طور سنکيا تي ٻڌل آهي. ٻنهي ۾ *پرش* (شعور) ۽ *پرڪرتي* (فطرت) بنيادي حقيقتون آهن. *پرش* خالص شعور آهي، جڏهن ته *پرڪرتي* مادو ۽ ذهن سميت تجربي جي دنيا آهي. يوگ-سنکيا نظام شعور ۽ مادو جي دوئيّت کي مڃي ٿو، جنهن ۾ ٻنهي کي پاڻ ۾ الڳ، بنيادي ۽ آزاد حقيقتون سمجهيو وڃي ٿو.

يوگ سنکيا مان گُڻ نظريو به اختيار ڪري ٿو. هن نظريي موجب هر هستي ۾ ٽن گڻن جا مختلف تناسب موجود آهن: *[[ستّو]]* (هم آهنگي)، *[[رجس]]* (جوش ۽ سرگرمي) ۽ *[[تمس]]* (اوندهه ۽ سستي). جڏهن ستّو غالب ٿئي ٿو ته دانائي ۽ سڪون ظاهر ٿين ٿا؛ جڏهن رجس غالب ٿئي ٿو ته بيچيني ۽ خواهشون وڌن ٿيون؛ ۽ جڏهن تمس غالب ٿئي ٿو ته جهالت ۽ غفلت وڌي ٿي.
يوگ جي شروعاتي عالمن موجب *پرش* پنهنجي فطرت ۾ ستّو آهي، جڏهن ته *پرڪرتي* تمس سان لاڳاپيل آهي. زندگيءَ جي تجربي سان *بُدڌي* مان *اسمِتا* (انا) ۽ پوءِ *منس* پيدا ٿين ٿا، جيڪي گڏجي *چِتّ* (ذهن) جوڙين ٿا. يوگ جو مقصد چِتّ جي واچڙن (وِرتين) کي روڪڻ آهي. پتنجلي جي يوگ سوترن جي پهرين ڪتاب جي ٻئي سُوتر ۾ يوگ کي بيان ڪيو ويو آهي ته اهو ”چِتّ جي وِرتين کي روڪڻ“ آهي.

## نجات

هندومت جو يوگ مڪتب مڃي ٿو ته اڻڄاڻائي (اَوِديا) ڏک ۽ *[[سنسار|سَمسار]]* جو ڪارڻ آهي. ٻين ڪيترن مڪتبن وانگر، نجات اڻڄاڻائي جي هٽاءُ ۾ آهي، جيڪا تميز ڪندڙ سڃاڻپ، علم ۽ خود-آگاهي ذريعي حاصل ٿئي ٿي. *يوگ سُوتر* يوگ مڪتب جو اهو رسالو آهي، جيڪو ٻڌائي ٿو ته اهو ڪيئن حاصل ڪجي. يوگ جا عالِم چون ٿا ته *سمادهي* اها حالت آهي جتي صاف ۽ روشن آگاهي وڌڻ لڳي ٿي؛ ۽ هتان کان ماڻهو *پرش* ۽ سچي ”خودي“ بابت آگاهيءَ جي عمل جي شروعات ڪري ٿو. يوگ وڌيڪ چوي ٿو ته اها آگاهي ابدي آهي؛ ۽ جڏهن اها آگاهي حاصل ٿي وڃي ته ماڻهو ڪڏهن به آگاهيءَ کان محروم نٿو ٿئي—اهو ئي موڪش آهي، يعني هندومت جو نجاتياتي مقصد.
پتنجلي جي *يوگ سُوتر* جو ٽيون ڪتاب اَٺانگ يوگ جي آخري ٽن انگن لاءِ وقف آهي، جيڪي گڏجي ”سنيام“ سڏجن ٿا (III.4 کان III.5)، ۽ انهن کي ”تمييز ڪندڙ اصول“ ۽ *چِتّ* تي مهارت ۽ خود-سڃاڻپ لاءِ اوزار قرار ڏئي ٿو. سُوتر III.12 ۾ چيو ويو آهي ته هي تمييز ڪندڙ اصول انسان جي ذهن ۽ روح ۾ *سنت* (سڪون) ۽ *ادِتا* (سبب/عقل) کي ڪامل بڻائي ٿو، ۽ اهڙي ”انتهايي توجهه“ وسيلي ماڻهو *شبد* (لفظ)، *ارٿ* (معنيٰ) ۽ *پرتيايه* (سمجهه) جي وچ ۾ فرق سڃاڻي سگهي ٿو؛ ۽ اها صلاحيت هن کي سڀني جيئري جاندارن جي رڙ يا ڳالهه کي همدرديءَ سان سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. جڏهن يوگي ”سنيام“ جي هن حالت تائين پهچي وڃي ٿو ته ان مان غير معمولي قوتون، وجداني بصيرت، خود-علم، آزاديون ۽ ڪيوليه (يوگي جو نجاتياتي مقصد) پيدا ٿين ٿا.
يوگ فلسفي جا فائدا پوءِ يوگ سُوترن جي III.46 کان III.55 تائين سُوترن ۾ بيان ڪيا ويا آهن: پهريان پنج انگ جسماني ڪمال (جهڙوڪ حسن، دلڪشي، طاقت ۽ سختي) ڏانهن وٺي وڃن ٿا؛ جڏهن ته آخري ٽي انگ ”سنيام“ وسيلي ذهن ۽ نفسياتي ڪمال (نفاستِ ادراڪ، پنهنجي فطرت جي سڃاڻپ، اَنا تي مهارت، پاڪيزگيءَ جي تمييز، خود ۽ روح جو علم) ڏانهن وٺي وڃن ٿا. يوگ سُوترن جي چوٿين ڪتاب موجب، جڏهن هي علم حاصل ٿي وڃي ته اهو ناقابلِ واپسي آهي.

### هندومت جي يوگ مڪتب ۾ خدا
يوگ فلسفو خدا جي تصور کي جاءِ ڏئي ٿو، جڏهن ته ان سان ويجهڙائي رکندڙ سنکيا مڪتب عام طرح غير-خداپرست سمجھيو وڃي ٿو. هندومت جا عالِم—جهڙوڪ اٺين صديءَ جو آدي شنڪر—۽ ڪيترائي جديد علمي محقق يوگ مڪتب کي ”خدا سان گڏ سنکيا“ به سڏين ٿا.
*پتنجلي جا يوگ سُوتر* 11 سُوترن ۾ ”ايشور“ جو لفظ آڻين ٿا: I.23 کان I.29، II.1، II.2، II.32 ۽ II.45. سُوترن جي اشاعت کان پوءِ هندو عالمن ۾ بحث رهيو آهي ته ”ايشور“ ڪير يا ڇا آهي. انهن تبصرن ۾ ”شخصي خدا“ کان وٺي ”خاص خودي“ تائين، ۽ ”اهڙي هر شيءِ“ تائين معنائون ملي ٿيون جيڪا فرد لاءِ روحاني اهميت رکي. وِچر وضاحت ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ پتنجلي جا مختصر سُوتر خداپرست ۽ غير-خداپرست ٻنهي ريتن سان سمجهي سگهجن ٿا، پر يوگ فلسفي ۾ ”ايشور“ جو ڪردار يوگي کي روحاني آزاديءَ ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ ”تبديل ڪندڙ محرڪ“ يا ”راهنما“ طور ڪم ڪري ٿو.

پتنجلي ڪتاب 1 جي سُوتر 24 ۾ ”ايشور“ (سنسڪرت: ईश्वर) کي ”خاص خودي“ (पुरुषविशेष، *puruṣa-viśeṣa*) طور بيان ڪري ٿو،


ڪليشن (تڪليفن)، ڪرمن (عملن)، وِپاڪن (ڦلن) ۽ آشين (نفسياتي رغبتن) کان اَپرَامِرشٽ (غير متاثر) ”پرش-وشيش“ (خاص خودي) ئي **ايشور** آهي۔
– يوگ سُوتر I.24

هي سُوتر ”ايشور“ کي اهڙي خاص خودي قرار ڏئي ٿو جيڪا متاثر نٿي ٿئي (अपरामृष्ट، *aparamrsta*) انساني تڪليفن/رڪاوٽن (क्लेश، *klesha*)، گذريل يا هاڻوڪن عملن مان پيدا ٿيل حالتن (कर्म، *karma*)، زندگيءَ جي ڦلن (विपाक، *vipâka*) ۽ نفسياتي رغبتن/ارادن (आशय، *ashaya*) سان.

### تياريءَ لاءِ اخلاقي قاعدا

يوگ مڪتب جي متنن ۾ تياريءَ وارا اخلاقي قاعدا ٻه رخ رکن ٿا: (الف) مثبت قدرن جي پابنديءَ وسيلي قدرن جو نظريو، ۽ (ب) منفي قدرن کان بچاءَ؛ گڏوگڏ اندروني ۽ ٻاهرين پهلوئن مان ”سرور“ بابت جمالياتي تصور به. جيڪي قدر اختيار ڪرڻا آهن تن کي ”نيام“ چيو وڃي ٿو، ۽ جن کان پاسو ڪرڻو آهي سي ”يام“ سڏجن ٿا.
يوگ فلسفي جا ساٺ کان وڌيڪ قديم ۽ وچئين دور جا متن *يام* ۽ *نيام* تي بحث ڪن ٿا. قدرن جي فهرست متنن ۾ مختلف رهي ٿي، پر *اهمسا*، *ستيه*، *استيه*، *سواديهايہ*، *ڪشما* ۽ *دايا* انهن مان آهن جن تي گهڻائي متن خاص زور ڏين ٿا.
*يوگ سُوتر* 2.30 ۾ پتنجلي پنج يام هن ريت ڏئي ٿو:

# اهمسا (अहिंसा): اَهنسا—عدمِ تشدد، ڪنهن به جيئري کي نه ڏک ڏيڻ
# ستيه (सत्य): سچائي، ڪوڙو نه چوڻ
# استيه (अस्तेय): چوري نه ڪرڻ
# برهمچاريه (ब्रह्मचर्य): عفت/پرهيزگاري، ساٿيءَ سان بي وفائي نه ڪرڻ
# اپريگراه (अपरिग्रहः): لالچ کان پاسو، مال ۽ ملڪيت سان بي جا چنبڙڻ کان پاسو

پتنجلي ڪتاب 2 ۾ ٻڌائي ٿو ته مٿيان سڀئي نفس-ضبط ڪيئن ۽ ڇو فرد جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثال طور، سُوتر II.35 ۾ چوي ٿو ته عدمِ تشدد ۽ ٻين کي نه ڏک ڏيڻ (اهمسا) دشمنِيءَ جي خاتمي ڏانهن وٺي وڃي ٿو؛ ۽ اها حالت يوگي کي هر ڪنهن/هر شيءِ سان اندروني ۽ ٻاهرين دوستيءَ جي ڪمال تائين پهچائي ٿي. يوگ جا ٻيا متن ڪشما (क्षमा، معافي)، ڌرتي (धृति، همٿ/ثابت قدمي)، دايا (दया، همدردي)، Ārjava (आर्जव، رياڪاري کان پاڪ سادگي) ۽ ميتهارا (मितहार، ماپيل خوراڪ) کي به شامل ڪن ٿا.

يوگ مڪتب ۾ قدرن جي نظريي جو ”نيام“ وارو حصو نيڪ عادتن، روين ۽ پابندين تي ٻڌل آهي. *يوگ سُوتر* نيام هن ريت ڏئي ٿو:
# شوچَ: پاڪيزگي، ذهن، ڳالهه ۽ بدن جي صفائي
# سنتوشَ: قناعت، ٻين کي قبول ڪرڻ، حالتن کي جيئن آهن تيئن قبول ڪري اڳتي وڌڻ يا بدلائڻ، پاڻ لاءِ اميد پسندي
# تپَس: ثابت قدمي، لڳاتار ڪوشش، رياضت
# سواديھايه: ويدن جو مطالعو (علميات واري حصي ۾ *شبد* ڏسو)، خود-مطالعو، خود-جائزہ، پنهنجي سوچ/گفتار/عمل جو احتساب
# ايشورپرنڌانه: ايشور (خدا/اعليٰ هستي، برهمڻ، سچي خودي، اڻبدل حقيقت) جو ڌيان
*يام* وانگر، پتنجلي بيان ڪري ٿو ته مٿيان *نيام* ڪيئن ۽ ڇو فرد جي شخصي واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثال طور، سُوتر II.42 ۾ چوي ٿو ته قناعت ۽ ٻين کي جيئن آهن تيئن قبول ڪرڻ (سنتوشَ) اهڙي حالت ڏانهن وٺي وڃي ٿو جتي اندروني خوشيءَ جا سرچشما سڀ کان اهم ٿي وڃن ٿا، ۽ ٻاهرين لذتن لاءِ لالچ گهٽجي وڃي ٿي. يوگ مڪتب جا ٻيا متن *نيام* هيٺ وڌيڪ قدر به وڌائين ٿا، جهڙوڪ آستڪ (आस्तिक، شخصي خدا تي ايمان، خودي تي يقين، ويد/اوپنشد ۾ علم هجڻ جو اعتقاد)، دان (خيرات/ورهاست)، *هري* (ह्री، ندامت ۽ ماضي جي غلطي/اڻڄاڻائيءَ جو اعتراف، حياءُ) *متي* (मति، سوچ ويچار ۽ اختلافن جي مفاهمت) ۽ *ورت* (व्रत، عهد/نذر، روزو، پرهيزگار پابنديون).

## علميات

يوگ مڪتب سنکيا وانگر ساڳيا *پرماڻ* (علم جا درست ذريعا) مڃي ٿو: *پرتيڪشا* يا *درشٽم* (سڌو حسي ادراڪ)، *انومان* (استدلال) ۽ *شبد* يا *آپت و چن* (عالمن/شاسترن جي زباني شاهدي). هندومت جي ڪي ٻين مڪتبن، جهڙوڪ ادويت ويدانت جي ابتڙ، يوگ هي ٽي *پرماڻ* قبول نٿو ڪري: *اُپمان* (ڀيٽ/تمثيل)، *ارتهاپتي* (حالتن مان نتيجو ڪڍڻ) يا *انوپلَبڌي* (عدمِ ادراڪ/منفي ثبوت).
* ***پرتيڪشا*** (प्रत्यक्ष) جو مطلب ادراڪ آهي. هندو متنن ۾ اهو ٻه قسم جو چيو ويو آهي: ٻاهريون ۽ اندريون. ٻاهريون ادراڪ پنجن حواسن ۽ دنياوي شين جي رابطي مان پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته اندريون ادراڪ هن مڪتب موجب اندروني حس، يعني ذهن جي ادراڪ کي چيو وڃي ٿو. قديم ۽ وچئين دور جا ڀارتي متن صحيح ادراڪ لاءِ چار شرط ٻڌائن ٿا: *اندرييارٿ سننيڪرسا* (حس/حواسن جو موضوع سان سڌو تجربو)، *اوييپا ديشيا* (غير-زباني؛ يعني صحيح ادراڪ ٻڌ سڻ تي نه، بلڪه سڌي مشاهده تي هجي)، *اوييڀيچارا* (بي رستو نه ڀٽڪڻ؛ يعني مشاهدے ۾ دوکو/خرابي/شڪ نه هجي)، ۽ *وييواسيايَتمڪا* (قطعي هئڻ؛ يعني شڪ واري فيصلي کان پاڪ هجي). ڪي قديم عالمن ”غير معمولي ادراڪ“ کي به *پرماڻ* چيو ۽ ان کي اندريون ادراڪ قرار ڏنو، پر ٻين ڀارتي عالمن ان تجويز تي اعتراض ڪيو. اندريون ادراڪ جي قسمن ۾ *پرتيڀا* (الهام/وجدان)، *سامانيه لکشن پرتيڪشا* (خاص ڏٺلن مان عام نتيجو)، ۽ *ڄاڻ-لڪشن پرتيڪشا* (هاڻوڪي حالت مان اڳين حالتن/عملن جي سڃاڻپ) شامل آهن. وڌيڪ، ڪي مڪتب *پرتيڪشا-پرناما* مان غير يقيني علم قبول ڪرڻ جا قاعدا به بيان ڪن ٿا، جيئن *نرنيا* (قطعي نتيجو) ۽ *انڌيواسيايه* (غير قطعي نتيجو) ۾ فرق ڪري سگهجي.
* ***انومان*** (अनुमान) جو مطلب استدلال آهي: هڪ يا وڌيڪ مشاهدي ۽ اڳين سچائن مان عقل لاڳو ڪري نئون نتيجو/سچ حاصل ڪرڻ. دونهي کي ڏسي باهه جو نتيجو ڪڍڻ *انومان* جو مثال آهي. هندومت جي تقريباً سڀني فلسفن ۾ (هڪ استثنا کان سواءِ) هي صحيح ۽ مفيد ذريعو آهي. ڀارتي متن استدلال جي طريقي کي ٽي حصا ٻڌائن ٿا: *پرتيجنا* (دعويٰ/فرضيه)، *هيتو* (سبب)، ۽ *درشٽانت* (مثال). قديم عالمن موجب دعويٰ کي وڌيڪ ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي: *ساڌيا* (اهو خيال جنهن کي ثابت/رد ڪرڻو آهي) ۽ *پڪشا* (اهو موضوع جنهن تي *سادھيا* لاڳو ٿئي ٿو). جيڪڏهن *ساپڪشا* (مثبت مثال) موجود هجن ۽ *وپڪشا* (منفي مثال) غير موجود هجن ته استدلال شرطِي طور صحيح سمجهيو وڃي ٿو. وڌيڪ سختي لاءِ *ويياپتي* جي شرط به رکي وڃي ٿي: يعني *هيتو* (سبب) کي لازمي طور ”سڀني“ حالتن ۾ نتيجي جي وضاحت ڪرڻي آهي—*ساپڪشا* ۽ *وپڪشا* ٻنهي ۾. شرطِي طور ثابت ٿيل دعويٰ کي *نگمن* (نتيجو) چيو وڃي ٿو.
* ***شبد*** (शब्द) جو مطلب قابلِ اعتماد لفظ/شاهديءَ تي ڀروسو ڪرڻ آهي—ماضي يا حال جي معتبر ماهرن جي شاهدي. هِرييَنّا وضاحت ڪري ٿو ته *شبد-پرماڻ* اهڙو تصور آهي جنهن جو مطلب معتبر ماهر جي شاهدي آهي. هن کي علمياتي طور صحيح مڃيندڙ مڪتب چون ٿا ته ماڻهوءَ کي بي شمار حقيقتون ڄاڻڻيون پون ٿيون، پر وقت ۽ توانائي محدود هجڻ سبب هو رڳو ٿورو حصو سڌو سنئون ڄاڻي سگهي ٿو؛ تنهن ڪري ٻين سان تعاون ڪري جلدي علم حاصل ڪرڻ، ونڊڻ ۽ هڪ ٻئي جي زندگي بهتر ڪرڻ ضروري آهي. هي علم حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه رڳو ڳالهايل يا لکيل صورت ۾، پر *شبد* (ڌَوَن/آواز) جي صورت ۾ به آهي. ذريعو جي اعتبار جو سوال اهم آهي، ۽ صحيح علم رڳو معتبر ذريعن جي *شبد* مان ئي ملي سگهي ٿو. هندومت جي مڪتبن ۾ اختلاف گهڻو ڪري انهيءَ ڳالهه تي رهيو آهي ته اعتبار ڪيئن قائم ڪجي. ڪي مڪتب، جهڙوڪ چارواڪ، چون ٿا ته اهو ڪڏهن به ممڪن ناهي؛ تنهن ڪري *شبد* صحيح *پرماڻ* ناهي. ٻيا مڪتب اعتبار قائم ڪرڻ جا طريقا بحث ڪن ٿا.

## متن جا ذريعا
يوگ فلسفي جي مڪتب جا سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل قديم ۽ وچئين دور جا متن انهن عالمن سان لاڳاپيل آهن جهڙوڪ پتنجلي، ڀاسڪر، هرڀدرا (جين عالم)، ڀوج ۽ هيماچندر.
هندومت جي يوگ مڪتب جي تعليمات جا حوالا هندومت جي ٻين آرٿوڊوڪس مڪتبن جي قديم ڀارتي متنن ۾ به وڏي تعداد ۾ ملن ٿا. مثال طور، ڪڻاد جي ويشيشڪه سُوتر (جو تعلق ويشيشڪه مڪتب سان آهي ۽ جنهن کي پهرئين هزارين قبل مسيح سان منسوب ڪيو وڃي ٿو) جي سُوتر 5.2.17 ۾ چيو ويو آهي:

نيايه سُوتر، جيڪي اڪشپاد پاران لکيا ويا ۽ جن جي تاريخ 4هين کان 2هين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي، ۽ جيڪي نيايه مڪتب سان لاڳاپيل آهن، باب 4.2 ۾ يوگ جي اهميت تي هن ريت بحث ڪن ٿا:

برهمه سُوتر، جيڪي بادراين سان منسوب آهن ۽ جن جي موجوده صورت کي لڳ ڀڳ 400–450 عيسوي ۾ مڪمل سمجھيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ اصل صورت شايد 500 کان 200 قبل مسيح جي وچ ۾ ترتيب ڏني وئي هجي، ۽ جيڪي ويدانته مڪتب سان لاڳاپيل آهن، باب 2 ۾ ”يوگ سمرتي“ نالي هڪ متن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪن ٿا. عالمن ۾ اختلاف آهي ته اهو متن پتنجلي جي يوگ سُوتر کان اڳ وارو هو يا ساڳيو متن هو؛ ٻنهي صورتن ۾ يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. برهمه سُوتر جا سُوتر بيان ڪن ٿا ته غالب يوگ فلسفي جو دوئيّت وارو نظريو رد ڪيو وڃي ٿو، ڇو⁠تہ يوگ جي اهميت خوديءَ جي سڃاڻپ لاءِ هڪ وسيلو هجڻ ۾ آهي، نه⁠تہ اهڙن نظرياتي دعوائن ۾ جيڪي ويدي متنن سان ٽڪراءُ ۾ هجن. رادهاڪرشنن هن متن جو ترجمو هن ريت ڪيو آهي:

يوگ واسِشٺ يوگ فلسفي بابت هڪ گڏيل (سنڪريٽڪ) متن آهي، جنهن جي تاريخ 6هين کان 14هين صدي عيسوي جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي. اهو ويدي دور جي رِشي واسشٺ ۽ هندو رزميه *[[رامائن]]* جي فلسفي-بادشاهه رام جي وچ ۾ مکالمه جي صورت ۾ ترتيب ڏنل آهي. هي متن ويدانته، جين مت، يوگ، سنکيا، شيوا سِدھانته ۽ مهايان بدھ ڌرم جا عنصر گڏ ڪري ٿو. متن جي 6.1 حصي ۾ يوگ کي هن ريت بيان ڪيو ويو آهي:

## پڻ ڏسو
* ڀڪتي يوگ
* چِتّڀومي
* جنان يوگ
* ڪرما يوگ
* راجا يوگ
* شِنشِن-تويتسو-دو، جاپاني يوگ

## حوالا



## ذريعا

**ڇپيل ذريعا**

* 
* 
* 
* 

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* فلسفيائي ادبي تحقيق، ڪيوليه ڌاما تحقيق کاتو


زمرو:هندو فلسفو
زمرو:قديم هندستاني فلسفي ۾ مڪتب ۽ روايتون