جھمپير

**جهمپير**, ضلعي ٺٽي جو اهم شهر آھي, جھمپير جو پراڻو نالو ڪانٽو ھو, ھن شھر جي اولھ طرف جابلو ٽڪريون آھن اوڀر ڏکڻ تي ڪينجھر ڍنڍ آھي. ھي شھر ڪراچي کان 114ڪ.م. جي فاصلي ۽حيدرآباد کان لڳ ڀڳ چاليهه کان پنجاهه ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. جهمپير ڪراچيءَ کان ڪوٽڙيءَ ويندڙ ريلوي لائين تي اسٽيشن آهي. هن جي ويجهو گرم پاڻيءَ جو چشمو ۽ ڪوئلي جي کاڻ به موجود آهي. جهِمپير ونڊ پاور پلانٽ، جيڪو جهِمپير ۾ واقع آهي، زورلو انرجي پاڪستان پاران ترقي ڏنو ويو آهي، جيڪا ترڪي جي ڪمپني زورلو انرجي جي ذيلي اداري آهي۔ هن منصوبي جي ڪُل لاڳت 143 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن ته هن منصوبي مان پيدا ٿيندڙ توانائي جي گنجائش 55 ميگاواٽ آهي۔

## جھمپير نالو
اصل ۾ هيءَ بستي ”جهم“ جي قديم تاريخي نالي سان آباد هئي، جنهن ۾ پوءِ اسماعيلي خواجن جو داعي امير پير دفن ٿيو، جنهنڪري ”جهم پير“ طور شهر جو نالو مشهور ٿيو.

## تاريخ

جھمپير عربن جي سنڌ  تي ڪاهه وقت به آباد هو ۽ محمد بن قاسم جي لشڪر هتي حملو ڪيو هو.

## زيارتون

خيال آهي ته هيءَ قديم بستي هئي. شايد ٺٽي کان نيرون ڪوٽ ڏانهن ويندڙ شاهراهه تي هئي، جتي قافلا منزل ڪندا هئا. هتي کجيءَ جا تمام گهڻا وڻ هوندا هئا، جيڪي لاڳيتن سوڪهڙن ۽ برساتن نه پوڻ ڪري اڪثر ختم ٿي ويا آهن.هي ماڳ ان ڪري انتهائي دلچسپ آهي، جو ان بابت ڪافي دستاويزي ثبوت موجود آهن. مختلف ذريعن جي مدد سان، جهِمپير ۾ ٿيندڙ مذهبي پوڄائن ۽ عقيدن جي تازي ارتقا کي سمجهي سگهجي ٿو. ھتي شيو جو مندر ۽ حسين شاھ جو درگاھ پڻ آھي. شِو جو مندر اڃا تائين موجود آهي، پر عام ڏينهن ۾ بند رهندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه هندو خاندان اتي زيارت لاءِ ايندا آهن. هي مندر خاص طور تي شِو سان لاڳاپيل وڏن ميلن، جهڙوڪ شِو راتري، موقعي تي کوليو ويندو آهي.   حسين شاھ بابت چيو ٿو وڃي محمد بن قاسم جي لشڪر جو سپاھي ھو, اسماعيلي فرقي سان لاڳاپيل درگاھ امير پير پڻ جھمپير کان ١٢ ڪلو ميٽر جي فاصلي تي ڪينجھر ڪناري آھي جتي ھر سال سياري ۾ ميلو لڳندو آھي. اڄڪلهه جهِمپير جو هي آستانو اسماعيلي کوجن جي انتظام هيٺ آهي، جيڪي آغا خان جا پيروڪار آهن. چيو وڃي ٿو ته هي زيارت محمد الحنفيه سان منسوب آهي. غير اسماعيلي ماڻهن کي هتي داخلا جي اجازت ناهي. سرڪاري عقيدي موجب، شيخ امين حضرت عليؑ جو بيبي فاطمهؓ الزھرہ کان سواءِ ڪنهن ٻي زال مان پٽ ھو.امير پير جو قبو هڪ ٽڪريءَ تي آهي. امير پير جي قبر جبل جي هڪ غار ۾ آهي، جنهن تي هر سال ميلو به لڳندو آهي، اوڻيهين صدي جي وچ ڌاري، سنڌ گزيٽيئر ۾ هڪ مسلمان بزرگ شيخ امين جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي پوڄا مسلمانن توڙي هندن ٻنهي پاران ڪئي ويندي هئي (Hughes، 1876، ص 321). ويهين صدي جي شروعات ۾ شايع ٿيل هڪ ٻي گزيٽيئر موجب، جهِمپير ۾ هڪ مسلمان مقبرو ۽ هڪ هندو مندر موجود هو (Aitken، 1907، ص 505). سن 1883ع ۾ هي ماڳ هڪ برطانوي سياح پاران پڻ ڏٺو ويو. ڊيوڊ راس پنهنجي بيان ۾ لکي ٿو ته هتي سوين عقيدتمند ــ هندو توڙي مسلمان ــ زيارت لاءِ ايندا هئا. سندس مطابق، هي ماڳ شيعن جي پهرين امام حضرت عليؑ جي هڪ پٽ سان منسوب آهي. هندن لاءِ هي ماڳ ننڍن گناهن جي ڪفاري لاءِ انتهائي اهم تيرٿ هو؛ جڏهن ته وڏن گناهن جي ڪفاري لاءِ کين ڪڇ ۾ واقع نارائنسر وڃڻو پوندو هو. راس ٻڌائي ٿو ته شيخ امين جي مزار جي ويجهو مهاديَو (شِو) سان منسوب هڪ مندر به موجود هو. فيبروري مهيني ۾ لڳندڙ سالياني ميلي ۾ هزارين ماڻهو شريڪ ٿيندا هئا.
لوڪ ڏند ڪٿائن موجب، هن ماڳ جو پراڻو نالو هِيم ڪوٽ هو. هِيم نالي هڪ راجا هو، جنهن جي ڌيءَ پاروَتي جي شادي مهاديَو سان ٿي هئي. شاديءَ جي موقعي تي پاڻيءَ جي کوٽ ٿي پئي، جنهن تي مهاديَو هڪ چشمو ظاهر ڪيو. ڪيترين ئي نسلن تائين، هن مندر جو انتظام مينگراج نالي هڪ برهمڻ خاندان وٽ رهيو (Ross، 1883، ص 26). ڪارٽر لکي ٿو ته امير پير اهڙو ماڳ هو، جتي مگرمڇ (واڳو) جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. هن جيڪو هنڌ بيان ڪيو آهي، اهو ساڳيو ئي لڳي ٿو، پر هو هن خاص عقيدي بابت وڌيڪ تفصيل نٿو ڏئي (Carter، 1917، ص 206).

## جھمپير ونڊ انرجي منصوبو

جهِمپير پاور (پرائيويٽ) لميٽيڊ (JPL)، جهِمپير ۾ واقع هڪ اهم ونڊ انرجي منصوبو آهي، جيڪو پاڪستان ۾ متبادل ۽ صاف توانائي جي فروغ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. هي منصوبو 50 ميگاواٽ گنجائش تي ٻڌل ونڊ فارم آهي، جيڪو 29 ونڊ ٽربائين جنريٽرز تي مشتمل آهي، جن مان هر هڪ جي پيداواري صلاحيت 1.7 ميگاواٽ آهي.
هي منصوبو شروعاتي طور برج ڪيپيٽل (Burj Capital) پاران شروع ڪيو، جنوري 2021ع ۾ جي سي ايم JCM پاور ڪارپوريشن  ان ۾ ڪنٽرولنگ شيئر حاصل ڪيو. ان سان گڏ ايف.ايم.او.FMO ۽ امپيڪٽ فنڊ ڊينمارڪ (اڳوڻو IFU) پڻ شراڪت دار بڻيا. جهِمپير پاور پلانٽ 16 مارچ 2018ع تي تجارتي طور ڪم شروع ڪيو، ۽ سال 2024ع دوران هن منصوبي مان پيدا ٿيندڙ 93 گيگا واٽ ڪلاڪ (GWh) بجلي قومي گرڊ کي فراهم ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان جي توانائي جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم مدد آهي.

سماجي ذميواري (CSR) جي حوالي سان، JPL پنهنجي ڪميونٽي پاليسي مقامي ضرورتن جي جائزي تي ٻڌل رکي آهي. ان تحت صحت (پاڻي ۽ صفائي سميت)، تعليم ۽ بجلي جي شعبن ۾ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن. هن وقت 25 عورتن کي فني تربيت (Vocational Skills Training) ڏني پئي وڃي ۽ 60 ٻارن کي تعليمي سهولتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون.ماحولياتي شعبي ۾، 2023ع دوران JPL هڪ نئون ويٽ لينڊز ذريعي گندي پاڻي جي صفائي جو پائلٽ منصوبو شروع ڪيو. صاف ڪيل پاڻي کي چراگاهن ۽ چاريدار فصلن جي آبپاشي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيڪي ڪمپني جي ماکي پالڻ (Beekeeping) واري منصوبي کي به سهارو ڏين ٿا. هي قدم ماحول دوست توانائي سان گڏ پائيدار زراعت جي به عڪاسي ڪري ٿو. جهِمپير پاور پلانٽ پاڪستان جي ونڊ انرجي شعبي ۾ صحت، حفاظت ۽ ماحول جي ميدان ۾ به نمايان حيثيت رکي ٿو. 2023ع ۾، نيپرا پاران ڪيل سالياني ڪارڪردگي جائزي ۾ JPL کي 95 سيڪڙو اسڪور مليو، جيڪو ملڪ جي ونڊ انرجي منصوبن مان اعليٰ ترين درجن ۾ شمار ٿئي ٿو. جهِمپير پاور (JPL) رڳو هڪ بجلي پيدا ڪندڙ منصوبو نه، پر سنڌ ۽ پاڪستان ۾ صاف توانائي، سماجي ترقي، عورتن جي بااختياري، ماحولياتي تحفظ ۽ جديد انتظامي معيارن جو هڪ متوازن ماڊل پڻ آهي. هي منصوبو مستقبل ۾ پاڪستان جي توانائي پاليسي لاءِ هڪ اهم مثال طور ڏٺو وڃي ٿو.

## جھمپير ڪوئلي جي کاڻ

جهِمپير ڪوئلي جي کاڻ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ ميٽنگ–جهِمپير ڪوئلي فيلڊ جو حصو آهي. هي کاڻ هن وقت mothballed (يعني عارضي طور بند، پر مستقل طور ختم نه ڪيل حيثيت ۾ آهي. جهِمپير ڪوئلي جي کاڻ لڳ ڀڳ 25.0239° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.0058° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. هي علائقو سنڌ جي ساحلي ۽ نيم ريگستاني پٽي ۾ اچي ٿو، جتي توانائي جا ڪيترائي منصوبا،خاص طور ونڊ پاور ۽ ڪوئلي، برپا ڪيا ويا آهن. هي هڪ زيرِ زمين ڪوئلي جي کاڻ آهي. گلوبل انرجي مانيٽر Global Energy Monitor جي انگن اکرن موجب: کاڻ جي کوٽائي لڳ ڀڳ 494 ميٽر آهي (اندازي مطابق). پيداوار ۽ سالياني گنجائش بابت مڪمل ۽ تازا انگ دستياب ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ کاڻ هن وقت فعال پيداوار ۾ ناهي.
ڪوئلي جو قسم Sub-bituminous آهي، جڏهن ته گريڊ کي Met coal طور بيان ڪيو ويو آهي. دستياب انگن مطابق: ڪل ڪوئلي جا ثابت ذخيرو: لڳ ڀڳ 161 ملين ٽن هي مقدار سنڌ جي توانائي وسيلن جي لحاظ کان اهم سمجهي وڃي ٿي، خاص طور تي جيڪڏهن مستقبل ۾ محفوظ ۽ جديد طريقن سان کوٽائي ٻيهر شروع ڪئي وڃي. جهِمپير ڪوئلي جي کاڻ مڪمل طور تي سنڌ لاکڙا ڪول مائيننگ ڪمپني جي ملڪيت آهي، جيڪا پاڻ سنڌ حڪومت جي ڪمپني  آهي. اهڙي طرح، هي منصوبو سڌيءَ طرح صوبي جي سرڪاري توانائي پاليسي سان ڳنڍيل آهي. جولاءِ 2022ع ۾، سخت مون سون برساتن سبب کاڻ ۾ پاڻي ڀرجي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ المناڪ حادثو پيش آيو ۽ اٺ پورهيت فوت ٿي ويا. ان واقعي کان پوءِ، سنڌ حڪومت حفاظتي سببن جي بنياد تي جهِمپير ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن ۾ ڪوئلي جي کوٽائي عارضي طور معطل ڪرڻ جا حڪم جاري ڪيا. ان واقعي کان پوءِ کان هي کاڻ موٿبالڊ mothballed يعني عارضي طور تي بند واري حيثيت ۾ آهي.  جهِمپير ڪوئلي جي کاڻ سنڌ جي قدرتي وسيلن جي تاريخ ۾ هڪ اهم باب آهي. جيتوڻيڪ هن وقت اها کاڻ بند پيل آهي، پر ان جا وڏا ذخيرا، سرڪاري ملڪيت ۽ توانائي جي وڌندڙ ضرورتن سبب مستقبل ۾ ان بابت پاليسي سطح تي فيصلا اهميت رکن ٿا.

## جھمپير جي تاڙي
هتي کجيءَ جي وڻن مان اڇو رس ڪڍندا آهن، جيڪو کٽو ۽ نشيدار هوندو آهي، جنهن کي ’تاڙي‘ چوندا آهن. ان تاڙيءَ جو ذڪر شيخ اياز پنهنجي نثر ۾ ڪيو آهي.

## ريل حادثو
جهمپير اسٽيشن وٽ 1373ھ/ 1954ع ۾ خيبر ميل ريل سان هڪ دردناڪ حادثو ٿيو، جنهن ۾ سوين ماڻهو سڙي مري ويا هئا. 
## ادب ۾
جهمپير جو ذڪر ڪيترن ئي شاعرن پنهنجي شاعريءَ ۽ ڪهاڻين ۾ آندو آهي، انهن ۾ حسن درس، رسول بخش درس، حليم باغي، ڪوي خير محمد، عزيز سولنگي اثر سنڌي, وسيم سومرو، سردار شاهه ۽ ٻيا شامل آهن.
## حوالا