انگولا

thumb|left|
لوئانڊا ۾ '''انگولا''' جي  نيشنل اسيمبلي جي بلڊنگ 2013 ۾ پورچوگيزي ڪمپني تيار ڪئي جنھن جي لاڳت 185 يو.ايس.ڊالر آھي.

**انگولا** (Angola)، سرڪاري نالو "انگولا جي ريپبلڪ"، آفريڪا جي ڏاکڻي پاسي وارو ھڪ ملڪ آهي ۽ آفريڪا جو پکيڙ ۾ ستون وڏو ملڪ آهي. ان جون سرحدون ڏکڻ ۾ نميبيا، اتر ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، اوڀر ۾ زمبيا ۽ اولھه ۾ ايٽلانٽڪ سمنڊ سان ملن ٿيون. ان جي ھڪ ايڪسڪليو علائقو پڻ آهي جنهن جون سرحدون ٻن ملڪن ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو ۽ ريپبلڪ آف ڪانگو سان ملن ٿيون. اھا ايڪسڪليو علائقو انگولا جو صوبو آهي جنھن جو نالو ڪابنڊا آهي. انگولا جي گادي جو هنڌ لوانڊا آھي جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر آهي.

انگولا قديم پٿر جي دور کان وٺي آباد آهي. بنتو ماڻهن جي توسيع علائقي تائين پهچڻ کان پوءِ، رياستون 13هين صدي عيسويءَ ۾ ٺهي ويون ۽ ڪنفيڊريشن ۾ منظم ڪيون ويون. ڪانگو جي بادشاهت 14هين صدي عيسويء کان ٻين بادشاهن جي وچ ۾ تسلط حاصل ڪرڻ لاء مٿي ڪيو. پورچوگالي ڳولا ڪندڙن سال 1483ع ۾ ڪانگو سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڏکڻ ۾ ڊونگو (Ndongo) ۽ متامبا (Matamba) جون سلطنتون هيون، جن کان اڳتي ڏکڻ ۾ اوومبنڊو (Ovimbundu) سلطنتون ۽ اوڀر ۾ بنڊا (Mbunda) سلطنتون هيون. پرتگالي 16هين صدي عيسويء ۾ ساحل کي نوآبادي ڪرڻ شروع ڪيو. ڪانگو پرتگالي خلاف ٽي جنگيون وڙهيون، جن جو خاتمو پرتگالين پاران ڊونگو جي فتح تي ٿيو. 19هين صديءَ ۾ غلامن جي واپار تي پابندي ڪانگو جي غير متنوع معاشي نظام کي سخت متاثر ڪري ڇڏيو ۽ يورپي آبادگارن آهستي آهستي علائقي جي اندرئين حصي ۾ پنهنجي موجودگي قائم ڪرڻ شروع ڪئي. پرتگالي ڪالوني جيڪا انگولا بڻجي وئي، 20هين صدي جي شروعات تائين پنهنجون موجوده سرحدون حاصل نه ڪري سگهي ۽ مقامي گروهن؛ ڪوانياما، ڪواماتو ۽ بنڊا (Mbunda) جي سخت مزاحمت جو تجربو ڪيو. 

هڪ ڊگھي نوآبادياتي مخالف جدوجهد (1961ع کان 1974ع تائين) کان پوءِ، انگولا سال 1975ع ۾ هڪ پارٽيءَ واري جمهوريه جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي، پر ملڪ ساڳئي سال، حڪمران پيپلز موومينٽ فار دي لبريشن آف انگولا (MPLA)، جن کي سوويت يونين ۽ ڪيوبا جي پٺڀرائي حاصل هئي ۽ باغي نيشنل يونين فار دي ٽوٽل انڊيپينڊنس آف انگولا، اصل ۾ هڪ مائوسٽ ۽ بعد ۾ ڪميونسٽ مخالف گروپ جنهن کي آمريڪا ۽ ڏکڻ آفريڪا جي حمايت حاصل هئي، جي وچ ۾ هڪ تباهي واري گهرو ويڙهه ۾ اچي ويو. ويڙهاڪ تنظيم نيشنل لبريشن فرنٽ آف انگولا، جي "زائري" طرفان حمايت ڪئي وئي ۽ فرنٽ فار لبريشن آف دي اينڪليو آف ڪابنڊا، جيڪو ڪابنڊا ايڪسليو جي آزاديءَ جي طلب ڪري ٿو، کي پڻ زائري جي حمايت حاصل آهي.

سال 2002ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان وٺي، انگولا هڪ نسبتا مستحڪم آئيني جمهوريه جي حيثيت سان اڀري آيو آهي ۽ ان جي معيشت دنيا جي تيز ترين ترقي ڪندڙ ملڪن مان آهي. چين، يورپي يونين ۽ آمريڪا پاران ملڪ ۾ واپاري ڀائيوار ۽ سڀ کان وڏي سيڙپڪاري آهي. تنهن هوندي به، معاشي ترقي انتهائي اڻ برابري آهي، ملڪ جي دولت جو گهڻو حصو آباديءَ جي غير متناسب ننڍڙي حصي ۾ مرڪوز آهي، ڇاڪاڻ ته اڪثر انگولن جي زندگي جو معيار گهٽ آهي؛ زندگي جي اميد دنيا ۾ سڀ کان گهٽ آهي، جڏهن ته ٻارن جي موت جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي. 

انگولا گڏيل قومن، آفريڪي يونين، پرتگالي ڳالھائيندڙ ملڪن جي ڪميونٽي ۽ ڏاکڻي آفريڪي ڊولپمينٽ ڪميونٽي جو ميمبر آهي. سال 2023ع تائين، انگولا جي آبادي اندازي مطابق ٽي ڪروڙ بهتر لک (37.2 ملين) آهي. انگولن ڪلچر صدين کان پرتگالي اثر يعني پرتگالي ٻولي ۽ ڪيٿولڪ چرچ جي غلبي سان گڏ مختلف قسم جي مقامي رسمن ۽ روايتن سان ملندڙ جلندڙ ثقافت جي عڪاسي ڪري ٿو.

## نالو
انگولا نالو پرتگالي نوآبادياتي نالي, "رينو ڊي آنگولا" (Reino de Angola: انگولا جي سلطنت) مان نڪتل آهي، جيڪو پولو ڊياس ڊي نووايس جي 1571 جي چارٽر جي شروعات ۾ ظاهر ٿيو. مٿيون نالو پرتگالي طرفان نڪتل لقب اينگولا (Ngola) مان ورتو ويو، جيڪو ڊونگو (Ndongo) ۽ متامبا جي بادشاهن وٽ رکيو ويو. ڪوانزا ۽ لوڪالا ندين جي وچ ۾، بلندين ۾ ڊونگو ، نامياري طور تي ڪانگو جي بادشاهي جو قبضو هو. پر 16 صدي عيسويء ۾ اهو وڌيڪ آزاديء جي طلب ڪري رهيو هو.

## تاريخ

### ابتدائي لڏپلاڻ ۽ سياسي يونٽ

جديد انگولا جي آبادي وڏي تعداد ۾ خانه بدوش خوئي ۽ سان ماڻهن جي پهرين بنتو لڏپلاڻ کان اڳ هئي. خوئي ۽ سان جا ماڻهو چراگاهن يا فصل پوکڻ جي بجاءِ شڪار گڏ ڪندڙ هئا.  پهرين صدي قبل مسيح ۾، اهي اتر کان اچڻ وارن بنتو ماڻهن، جن مان اڪثر ڪري اڄڪلهه جي اتر اولهه نائجيريا ۽ ڏکڻ نائيجر جا اصل هئا، طرفان بي گهر ٿيا. بنتو ڳالهائيندڙن، انگولا جي مرڪزي هاءِلينڊز ۽ لوانڊا جي ميدانن ۾ ڪيلي ۽ تارو جي پوک ۽ گڏوگڏ وڏن ڍورن جي سنڀال کي متعارف ڪرايو. انگولا جي سڄي علائقي ۾ ڪيترن ئي جاگرافيائي روڪٿام عنصرن جي ڪري، يعني سختيءَ سان گذرڻ لائق زمين، گرم ۽ مرطوب آبهوا ۽ موتمار بيمارين جي گھڻائي جي ڪارڻ انگولا ۾ اڳ-نوآبادياتي قبيلن جو پاڻ ۾ ميلاپ ناياب هو. 

مهاجرن جي آباد ٿيڻ کان پوءِ ڪيئي سياسي ادارا پيدا ٿيا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور، انگولا ۾ ٻڌل، ڪانگو جي بادشاهت هئي. اها اتر طرف، جيڪا هاڻي جمهوري جمهوريه ڪانگو، جمهوريه ڪانگو ۽ گيبون آهن، وڌائي وئي. هن ڏکڻ-اولهه ۽ اولهندي آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي ٻين شهري-رياستن ۽ تهذيبن سان واپاري رستا قائم ڪيا. ان جا واپاري جيتوڻيڪ عظيم زمبابوي ۽ متاپا سلطنت تائين پهچي ويا، جيتوڻيڪ بادشاهي ٿوري يا نه سمندر ذريعي واپار ۾ مصروف هئي. ان جي ڏکڻ ۾ ڊونگو جي بادشاهت هئي، جن ڪري بعد ۾ پرتگالي ڪالوني جو علائقو ڪڏهن ڪڏهن ڊونگو جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ان جي اڳيان متمبا جي سلطنت هئي. اتر ۾ ڪڪونگو جي ننڍي بادشاهت بعد ۾ ڪانگو بادشاهي جي هڪ باجگذار هئي. انهن سڀني رياستن جا ماڻهو عام ٻولي طور ڪڪنگو ڳالهائيندا هئا. 

### پرتگالي نوآبادي

پورچوگالي ڳولا ڪندڙ ڊيوگو ڪاو 1484ع ۾ هن علائقي ۾ پهتو.  گذريل سال پورچوگالين ڪانگو جي سلطنت سان لاڳاپا قائم ڪيا هئا، جيڪي ان وقت اتر ۾ جديد گبون کان ڏکڻ ۾ ڪوانزا نديءَ تائين پکڙيل هئا. پورچوگالين پنھنجي ابتدائي واپاري پوسٽ سويو ۾ قائم ڪئي، جيڪو ھاڻي انگولا ۾ ڪئبنڊا ايڪسليو کان سواءِ اتر ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي. پاولو ڊياس ڊي نوويس سال 1575ع ۾ ساؤ پاولو ڊي لوانڊا ٺهرايو، جنهن ۾ آبادگارن جي هڪ سئو خاندانن ۽ چار سئو سپاهين سان گڏ هو. بينگوئلا 1587ع ۾ مضبوط ٿيو ۽ 1617ع ۾ هڪ ٽائون شپ بڻجي ويو. هڪ آمرانه رياست، ڪانگو جي بادشاهي پنهنجي بادشاهي جي چوڌاري انتهائي مرڪزيت رکندڙ هئي ۽ پاڙيسري رياستن کي ويسلن جي طور تي ڪنٽرول ڪيو. ان جي مضبوط معيشت هئي، جنهن جو بنياد ٽامي، هٿي دانت، لوڻ، لڪ ۽ ٿوري حد تائين غلامن جي صنعتن تي ٻڌل هو.    غلاميءَ جي جاگيردارانه نظام مان پرتگال سان سرمائيداريءَ ۾ منتقلي ڪانگو جي بادشاهت جي تاريخ لاءِ اهم ثابت ٿيندي. 

جيئن ڪانگو ۽ پورچوگال جا لاڳاپا 16 صدي جي شروعات ۾ وڌيا، تيئن بادشاهن جي وچ ۾ واپار به وڌيو. گهڻو ڪري واپار کجيءَ جي ڪپڙي، ٽامي ۽ هٿي دانت ۾ ٿيندو هو، پر غلامن جو تعداد پڻ وڌي رهيو هو. ڪانگو ڪجھ غلام برآمد ڪيا، ۽ ان جي غلامن جي منڊي اندروني رھي. پر، ساؤ ٽومي جي پرتگالي آباديءَ کان پوءِ هڪ ڪامياب کنڊ پوکڻ واري ڪالوني جي ترقيءَ کانپوءِ، ڪانگو ٻيٽ جي واپارين ۽ پوکيءَ لاءِ غلامن جو وڏو ذريعو بڻجي ويو. بادشاهه افونسو طرفان خط و ڪتابت ملڪ جي اندر غلامن جي خريداري ۽ وڪري بابت دستاويز ڪري ٿي. هن جي اڪائونٽن ۾ پڻ تفصيل آهي ته جنگ ۾ قبضو ڪيل غلامن کي پرتگالي واپارين کي ڏنو ويو يا وڪرو ڪيو ويو.

افونسو 1540ع واري ڏهاڪي تائين ڪونگو جي بادشاهت کي وڌيڪ وڌائيندو رهيو ۽ حدون ڏکڻ ۽ اوڀر طرف وڌايون. ڪونگو جي آباديءَ ۾ واڌ ۽ افونسو جي اڳين مذهبي سڌارن گڏجي حڪمران کي پنهنجي راڄڌانيءَ ۾ اقتدار وڌيڪ مرڪوز ڪرڻ ۽ بادشاهيءَ جي طاقت وڌائڻ ۾ مدد ڏني. هن ڪجهه واپار تي شاهي اجاره داري (royal monopoly) پڻ قائم ڪئي. غلام واپار جي وڌندڙ انتظام لاءِ افونسو ۽ ڪيترن پرتگالي بادشاهن ٻاهرين غلام واپار تي گڏيل اجاره داري جو به دعويٰ ڪيو.
وقت سان گڏ غلام واپار ڪونگو جي معيشت جو بنيادي، ۽ ڪجهه راءِ مطابق تقريبن واحد، معاشي شعبو بڻجي ويو. ڪونگو جي بادشاهت لاءِ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته يورپي قوتون رڳو غلامن جي بدلي ۾ ئي واپار ڪرڻ لاءِ تيار هيون. ڪونگو وٽ مؤثر عالمي سڪو/ڪرنسي موجود نه هئي. ڪونگولي اميرن (nobles) قومي سڪي طور nzimbu شيلي (Shell money) استعمال ڪندي غلام خريد ڪري سگهندا هئا، جيڪي غلامن جي بدلي ۾ واپار ٿي سگهندا هئا. پوءِ انهن غلامن کي وڪڻي عالمي ڪرنسي حاصل ڪئي ويندي هئي.
ڇو ته 16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ علائقي ۾ يورپين جي دلچسپي تقريبن صرف غلام واپار تائين محدود هئي، تنهن ڪري ڪونگو جي معيشت غلامي سان لاڳاپيل شعبن کان ٻاهر نه ته تنوع (diversify) اختيار ڪري سگهي، ۽ نه ئي پوءِ صنعتي بڻجي سگهي (industrialise)، سواءِ انهن شعبن جي جن ۾ غلامي سڌي يا اڻ سڌي طرح شامل هئي، جهڙوڪ هٿيارن جي صنعت. بادشاهت اندر بندوقن جي پيداوار ۽ وڪري ۾ اضافو غلام واپار جي ان اهم مسئلي سبب ٿيو، جيڪو وقت سان وڌيڪ تشدد ڀريو جدوجهد بڻجي رهيو هو. بادشاهن ۽ راڻين لاءِ غلامن جي مستقل ضرورت هئي ته جيئن اهي پرڏيهه مان ٺاهيل شيون وٺڻ لاءِ غلام وڪڻي سگهن؛ ڇو ته اهڙين غير ملڪي شين کان سواءِ پرتگال ۽ پوءِ ڊچ ريپبلڪ جهڙين يورپي قوتن وٽ سندن اثر گهٽجي ويندو.
ڪونگولي بادشاهن کي اها يورپي اثرپذيري اندروني بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ به گهربل هئي. گارسيا ٻئي (Garcia II) جي دور ۾ صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي لوانڊا (Luanda) مان پرتگالين کي ڪڍڻ لاءِ ڊچ فوجي مدد کپي—ان هوندي به ته پرتگال ڪونگو جو بنيادي غلام واپاري ساٿي هو. 17هين صديءَ جي شروعات تائين، ڪونگولي حڪومت پاران ٻاهرين جنگين ۾ پڪڙيل پرڏيهي غلامن جي فراهمي گهٽجڻ لڳي. نتيجي طور حڪومت آزاد ڄاول ڪونگولي شهرين کي به ننڍن قصورن يا معمولي خلاف ورزين تي غلام بڻائڻ جي منظوري ڏيڻ لڳي؛ اختيارپرست نظام ۽ اشرافيه جي نافرماني کي تقريبن ڪنهن به صورت ۾ جرم بڻائي سگهجي پيو. جيڪڏهن ڪنهن ڳوٺ جا ڪيترائي ماڻهو ڏوهاري قرار ڏنا ويندا هئا ته سڄو ڳوٺ غلام بڻائڻ به نسبتاً عام ٿيندو ويو. گارسيا ٻئي جي دور مان پيدا ٿيل افراتفري ۽ اندروني تڪرار پوءِ سندس پٽ ۽ جانشين انتونيو پهرئين (António I) جي دور تائين وڌي ويا. 1665ع ۾ مبويلا (Battle of Mbwila) جي جنگ ۾ هو پرتگالين هٿان مارجي ويو، ۽ ساڻس گڏ اشرافيه جو وڏو حصو به ختم ٿيو؛ جڏهن⁠تہ نوآبادڪار پنهنجي طاقت وڌائي رهيا هئا. انتونيو پهرئين جي وفات کان پوءِ ڪونگو ۾ جنگ وڌيڪ وسيع ٿي وئي. ان سان لوهي ڌات (iron ore) ۽ ڪاٺ ڪوئلي (charcoal) تائين رسائيءَ ۾ خلل پيو، جيڪي هٿيارسازن (gunsmiths) لاءِ هٿيارن جي صنعت هلائڻ لاءِ لازمي هئا. انهيءَ کان پوءِ هن دور ۾ تقريبن هر ڪونگولي شهري غلام بڻجڻ جي خطري ۾ اچي ويو
ڪيترائي ڪونگولي ماڻهو بندوقون ٺاهڻ ۾ ماهر هئا، تنهن ڪري انهن کي غلام بڻائي نئين دنيا (New World) ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتي اهي لوهه ڳارڻ وارا، لوهه جا ڪاريگر ۽ ڪوئلو ٺاهيندڙ طور ڪم ڪندا هئا.
پرتگالين انگولا جي ساحل تي ڪيترائي ٻيا وسنديون، قلعا ۽ واپاري چوڪيون قائم ڪيون، جتي بنيادي طور انگولائي غلامن جو واپار ڪري آمريڪي ڏکڻ ۾ پوکن/پلانٽيشنن لاءِ غلام فراهم ڪيا ويندا هئا. مقامي غلام واپارين عام طور يورپ مان آيل ٺاهيل شين جي بدلي ۾ پرتگالي سلطنت لاءِ وڏي تعداد ۾ غلام فراهم ڪيا.
ائٽلانٽڪ غلام واپار جو هي حصو 1820ع واري ڏهاڪي ۾ برازيل جي آزادي کان پوءِ به جاري رهيو

 

انگولا بابت پرتگال جي علائقائي دعوائن جي باوجود، ملڪ جي وسيع اندروني علائقن تي سندس ڪنٽرول گهڻو محدود رهيو. 16هين صديءَ ۾ پرتگال معاهدن ۽ جنگين جي سلسلي ذريعي ساحل تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. يورپي نوآبادڪارن لاءِ زندگي ڏکي هئي ۽ ترقي سست رفتاري سان ٿي. مورخ جان ايلِف (John Iliffe) نشاندهي ڪري ٿو ته “16هين صديءَ جي پرتگالي رڪارڊن موجب انگولا ۾ اوسطاً هر ستر ورهين ۾ هڪ وڏي قحط جو واقعو ٿيندو هو؛ وبائي بيمارين سان گڏ اهو آباديءَ جو ٽيون حصو يا اڌ حصو ختم ڪري ڇڏيندو هو، ۽ هڪ پوري نسل جي آبادي واڌ کي تباهه ڪري نوآبادڪارن کي وري دريائي وادين ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪندو هو

پرتگالي بحالي واري جنگ دوران، ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني 1641ع ۾ لوانڊا تي قبضو ڪيو، ۽ مقامي ماڻهن سان اتحاد ڪري ٻين هنڌن تي پرتگالي قبضي خلاف حملن ۾ حصو ورتو. سيلوادور دي سا (Salvador de Sá) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ ٻيڙيءَ جو دستو 1648ع ۾ لوانڊا ٻيهر هٿ ڪري ويو؛ ۽ 1650ع تائين باقي علائقن جي ٻيهر فتح مڪمل ٿي وئي. ڪونگو سان 1649ع ۾ نوان معاهدا ڪيا ويا؛ جڏهن⁠تہ نجنگا (Njinga) جي بادشاهت ماتامبا (Matamba) ۽ نڊونگو (Ndongo) سان 1656ع ۾ ٻين معاهدن تي اتفاق ٿيو. 1671ع ۾ پونگو اندونگو (Pungo Andongo) جي فتح لوانڊا کان پرتگالي واڌ جو آخري وڏو مرحلو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ 1670ع ۾ ڪونگو تي حملي ۽ 1681ع ۾ ماتامبا تي حملي جون ڪوششون ناڪام ٿي ويون. بنگويلا (Benguela) کان اندروني طرف نوآبادڪاري چوڪيون وڌيون، پر 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لوانڊا ۽ بنگويلا مان اندر تائين اثر محدود رهيو. 1800ع جي شروعات ۾ سياسي افراتفري سبب پرتگال انگولا تي وڏي پيماني واري الحاق لاءِ سست رهيو. 

1836ع ۾ انگولا ۾ غلام واپار قانوني طور ختم ڪيو ويو، ۽ 1854ع ۾ نوآبادياتي حڪومت پنهنجي موجوده غلامن کي آزاد ڪري ڇڏيو. چار سال پوءِ پرتگال پاران مقرر ڪيل وڌيڪ ترقي پسند انتظاميه غلامي کي مڪمل طور ختم ڪيو. بهرحال اهي فرمان گهڻو ڪري عملي طور نافذ نه ٿي سگهيا، ۽ غلام واپار تي پابنديءَ کي لاڳو ڪرائڻ لاءِ پرتگال کي برطانوي رائل نيوي (Royal Navy) ۽ “بلاڪيڊ آف آفريڪا” (Blockade of Africa) جي مدد تي ڀاڙڻو پيو. ساڳئي وقت جنگلي/اندروني علائقن (bush) ڏانهن نون فوجي مهمن جو سلسلو ٻيهر شروع ٿيو.
19هين صديءَ جي وچ ڌاري پرتگال پنهنجو غلبو اتر ۾ ڪانگو درياهه (Congo River) تائين ۽ ڏکڻ ۾ موساميديس (Moçâmedes/Mossâmedes) تائين قائم ڪري چڪو هو. 1880ع جي پڇاڙيءَ تائين پرتگال انگولا کي موزمبيق (Mozambique) سان ڳنڍڻ جون تجويزون ٻڌندو رهيو، پر برطانوي ۽ بيلجيم مخالفت سبب اهي منصوبا روڪجي ويا. هن دور ۾ انگولا جي مختلف قومن پاران پرتگال خلاف هٿياربند مزاحمت جون مختلف صورتون به سامهون آيون. 1884–1885ع واري برلن ڪانفرنس (Berlin Conference) ۾ ڪالونيءَ جون سرحدون مقرر ڪيون ويون ۽ انگولا بابت پرتگالي دعوائن جا حدبنديون طئي ڪيون ويون، جيتوڻيڪ ڪيترائي تفصيل 1920ع واري ڏهاڪي تائين حل نه ٿي سگهيا, 1979 حفاظتي محصولن (protective tariffs) سبب پرتگال ۽ سندس آفريقي علائقن جي وچ ۾ واپار تيزي سان وڌيو، جنهن سان ترقي ۽ پرتگالي آبادڪارن جي نئين لهر پيدا ٿي.
1925ع ۾ انگولا لاءِ هڪ مهم انگريزي ڄاول آمريڪي فطرت شناس ۽ ڳولا ڪندڙ آرٿر اسٽينارڊ ورني (Arthur Stannard Vernay) پاران ڪئي وئي. 1939ع کان 1943ع تائين پرتگالي فوج ميوڪوبال (Mucubal) خلاف ڪارروائين ۾ مشغول رهي؛ انهن تي بغاوت ۽ ڍورن جي چوري جا الزام هئا. هن مهم دوران سوين ميوڪوبال مارجي ويا. 3,529 ڄڻا قيدي بڻايا ويا جن مان 20٪ عورتون ۽ ٻار هئا، ۽ انهن کي قيد خانا/ڪنسنٽريشن ڪيمپس ۾ رکيو ويو. ڪيترائي قيد دوران غذائي کوٽ، تشدد ۽ جبري محنت سبب فوت ٿي ويا. لڳ ڀڳ 600 ڄڻن کي ساؤ ٽوم ۽ پرنسپي (Sao Tome and Principe) ڏانهن موڪليو ويو. سوين کي ڊامبا (Damba) جي ڪيمپ ڏانهن پڻ موڪليو ويو، جتي 26٪ فوت ٿيا.

### انگولا جي آزاديءَ جي جنگ

نوآبادياتي قانون تحت ڪارا انگولائي سياسي پارٽيون يا مزدور يونينون قائم ڪرڻ کان منع ٿيل هئا. پهريون قومپرست تحريڪون ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ئي منظم صورت ۾ ظاهر ٿيون، جن جي اڳواڻي گهڻو ڪري شهري، مغربي تعليم يافته ۽ پرتگالي ڳالهائيندڙ طبقي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ميستيڅو (mestiços) به شامل هئا. 1960ع جي شروعاتي سالن ۾، انهن سان گڏ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عارضي مزدور تحريڪن مان جنم وٺندڙ ٻيون تنظيمون به شامل ٿي ويون.
پرتگال پاران انگولا جي وڌندڙ خودمختياري جي مطالبن کي نظرانداز ڪرڻ سبب هٿياربند تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو 1961ع ۾ بائِشا دي ڪَسانجي بغاوت سان شروع ٿيو ۽ آهستي آهستي هڪ ڊگهي آزاديءَ جي جنگ ۾ تبديل ٿي ويو، جيڪا ايندڙ ٻارهن سالن تائين جاري رهي.. هن تڪرار دوران ٽن مسلح قومپرست تحريڪن جنم ورتو، جن وٽ پنهنجون گوريلا شاخون هيون، ۽ جيڪي پرتگالي حڪومت ۽ مقامي قوتن وچ ۾ جاري ويڙهه مان نڪتيون. انهن تحريڪن کي مختلف حدن تائين پورچوگالي ڪميونسٽ پارٽي جي حمايت حاصل هئي. *[[نيشنل فرنٽ فار دي لبريريشن آف انگولا]]* (FNLA) زائير ۾ رهندڙ باڪونگو پناهگيرن مان ڀرتي ڪندو هو
.
ليوپولڊويل ۾ سازگار سياسي حالتن، خاص طور زائير سان گڏيل سرحد سبب، انگولائي سياسي جلاوطن پنهنجي خاندانن، قبيلن ۽ روايتن سان جڙيل وڏي مهاجر برادري ۾ طاقت جو بنياد قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. سرحد جي ٻنهي پاسن جا ماڻهو هڪ ٻئي کي سمجهي سگهندڙ لهجا ڳالهائيندا هئا ۽ تاريخي ڪونگو بادشاهت سان لاڳاپيل گڏيل سڃاڻپ رکندا هئا. جيتوڻيڪ پرڏيهه واسي هجڻ سبب ماهر انگولائي موبوتو سيسي سيڪو جي رياستي روزگار پروگرام مان فائدو نه وٺي سگهيا، پر ڪجهه ماڻهن نجي منافعي وارن منصوبن جي غيرحاضر مالڪن لاءِ وچولي ڪردار ادا ڪيو. وقت سان گڏ انهن مهاجرن FNLA جوڙيو، جنهن جو مقصد انگولا واپسيءَ تي سياسي اقتدار حاصل ڪرڻ هو.

1966ع کان مرڪزي انگولا ۾ پرتگالي حڪمراني خلاف هڪ وڏي حد تائين اووِم بُوندُو گوريلا تحريڪ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي جوناس ساومبي ۽ *[[نيشنل يونين فار دي ٽوٽل انڊيپنڊنس آف انگولا|يونيتا]]* (UNITA) ڪئي. بهرحال، هي تحريڪ دوستاڻين سرحدن کان جاگرافيائي دوري، اوويمبوندو قبيلن جي نسلي ورڇ، ۽ يورپي پوکن تي ڪم ڪندڙ ڳوٺاڻن جي الڳ ٿلڳ حالت سبب ڪمزور رهي، جتي منظم ٿيڻ جا موقعا محدود هئا.
1950ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾، مارڪسزم–ليننزم تي ٻڌل *[[پاپولر موومينٽ فار دي لبريريشن آف انگولا]]* (MPLA) جو اڀار اوڀر انگولا ۽ لوانڊا جي اتر ۾ ڊيمبوس جبلن ۾ نمايان ٿيو. هي تنظيم انگولا جي ڪميونسٽ پارٽي پاران هڪ گڏيل مزاحمتي اتحاد طور ٺاهي وئي. ان جي قيادت گهڻو ڪري اَمبُوندُو نسل سان لاڳاپيل هئي ۽ لوانڊا ۾ سرڪاري شعبي جي مزدورن کي اپيل ڪندي هئي.
جيئن ته MPLA ۽ ان جون مخالف تحريڪون ٻنهي کي سوويت يونين يا چين کان مدد ملي، پر MPLA سخت سامراج دشمن خيال رکندي هئي ۽ کليل نموني آمريڪا ۽ پورچوگال جي حمايت تي تنقيد ڪندي هئي. انهيءَ سبب MPLA سفارتي محاذ تي اهم ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ غير وابسته ملڪن جهڙوڪ مراڪش، گھانا، گني، مالي ۽ متحده عرب امارات کان حمايت حاصل ڪئي.
آڪٽوبر 1961ع ۾ MPLA پنهنجي مرڪز ڪوناڪري مان ليوپولڊويل منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ FNLA (ان وقت يونين آو انگولن پيپلز) سان گڏيل محاذ ٺاهڻ جي تجويز پيش ڪئي، پر ان جي اڳواڻ ھولڊن رابرٽو اها آڇ رد ڪري ڇڏي. جڏهن MPLA پهريون ڀيرو پنهنجا گوريلا انگولا موڪلڻ جي ڪوشش ڪئي، ته اهي روبيرٽو جي حڪم تي UPA جي گوريلا دستن هٿان گهات ۾ اچي مارجي ويا—هي واقعو انهن خونريز تنظيمي اختلافن جي شروعات بڻيو، جيڪي بعد ۾ انگولا جي گھرو ويڙھ کي جنم ڏيندا.

### انگولا جي گھرو ويڙھ

انگولا صدين کان پورچوگال جي ڪالوني يا بيٺڪ رھيو آھي. ان قبضي دوران مقامي قبيلن جون پورچوگيزي حاڪمن سان لڙايون ھلنديون آيون. ڊگھي عرصي تائين ھلندڙ آزاديءَ جي جنگ ذريعي ھڪ مارڪسٽ ۽ ليننسٽ پارٽي موومينٽ آف پيپلز فار لبريشن آف انگولا ڊاڪٽر اگستينو نيتو جي سربراهي ۾ 1975 ۾ آزادي ماڻي جنھن ملڪ ۾ سوويت يونين۽ ڪيوبا جي مدد سان ھڪ پارٽيءَ واري جي حاڪميت واري سوشلسٽ رياست قائم ڪئي  جنھن کان پوءِ ملڪ ۾ خانہ جنگي شروع ٿي وئي   ھڪ اينٽي ڪميونسٽ پارٽيءَ جنھن جو نالو پارٽي نيشنل يونين فار ٽوٽل انڊپينڊنس آف انگولا، مختصر نالو يونيتا سوشلسٽ حڪومت سان ڪميونزم جي خاتمي لاءِ مزاحمت ڪئي. ان باغي پارٽي جي مدد يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ڏکڻ آفريڪا جي نسلي حڪومت ڪري رهيا هئا. اھا لڙائي 2002 ۾ ختم ٿي جڏهن ھڪ يونيٽري صدارتي ريپبلڪ قائم ٿي.

### 21هين صدي ۾

22 فيبروري، 2002ع تي، سرڪاري فوجون، 22 ساومبين کي صوبي، موڪسيڪو ۾ ھڪڙي جھڙپ ۾ ماريو. يونيتا ۽ ايم پي ايل اي اپريل ۾ "لوئينا مفاهمت جي ياداشت"  تي رضامندي ڏنيو؛ يونيتا (UNITA) پنهنجي هٿياربند ونگ کي ڇڏي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو. 2008ع ۽ 2012ع جي چونڊن سان، يونيتا ۽ ايف اين ايل اي (FNLA) اپوزيشن پارٽين سان گڏ، هڪ ايم پي ايل اي-حڪومتي-پارٽي نظام ظاهر ٿيو.

انگولا ۾ هڪ ڊگھي جنگ جي نتيجي ۾، بارودي سرنگن جي ڪثرت ۽ ڪابنڊا جي آزاديءَ جي حق ۾ جاري سياسي تحريڪ (FLEC پاران ڪابنڊا جي ڊگھي تڪرار جي تناظر ۾)، هڪ سنگين انساني بحران آهي. جڏهن ته اندروني طور تي بي گهر ٿيل گهڻا هاڻي راڄڌاني جي چوڌاري ڪچي آبادين م وسندا آهن ۽ عام انگولا جي واسين لاء صورتحال مايوس ڪن اهي.

سال 2016ع ۾ ڏڪار ڏاکڻي آفريڪا ۾ 25 سالن ۾ بدترين خوراڪ جي بحران جو سبب بڻيو ۽ انگولا جي اٺن صوبن مان 14 لک ماڻهن کي متاثر ڪيو. خوراڪ جي قيمتن ۾ اضافو ٿيو ۽ غذائي کوٽ جي شديد شرح ٻيڻي ٿي وئي ۽ 95,000 کان وڌيڪ ٻار متاثر ٿيا.

صدر جوز ايڊوارڊو ڊوس سانتوس سال 2017ع ۾ 38 سالن کان پوءِ انگولا جي صدر جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، پرامن طور تي سانتوس جو چونڊيل، جوآو لورينڪو جانشين بڻيو.  ڊوس سانتوس خاندان جا ڪجهه ميمبر بعد ۾ اعلي پيماني تي ڪرپشن سان ڳنڍيل مليا. جولاءِ، 2022ع ۾، اڳوڻو صدر جوس ايڊورڊو ڊوس سانتوس اسپين ۾ فوت ٿي ويو.

آگسٽ، 2022ع ۾، حڪمران پارٽي، ايم پي ايل اي، هڪ ٻي چونڊ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي ۽ صدر لورينڪو چونڊن ۾ پنجن سالن جي هڪ ٻي مدت حاصل ڪئي. بهرحال، هي چونڊ انگولا جي تاريخ ۾ سخت ترين هئي.thumb
|اگستينو نيتو، انگولا جو پھريون صدر، 1978 ۾ لوئانڊا ۾ پولينڊ جي سفير سان ملندي

## جاگرافي

انگولا جي پکيڙ  آهي، ۽ ان لحاظ کان اهو دنيا جو ٻاويهون وڏو ملڪ آهي—جيڪو پکيڙ ۾ مالي جيترو، يا فرانس ۽ ٽيڪساس کان لڳ ڀڳ ٻه ڀيرا وڏو سمجهيو وڃي ٿو. انگولا گهڻو ڪري ويڪرائي ڦاڪن °4  ۽ °18 ڏکڻ ۽ ڊگھائي ڦاڪن °12 ۽ °24 اوڀر جي وچ ۾ واقع آهي.
انگولا جي ڏکڻ ۾ نميبيا، اوڀر ۾ زيمبيا، اتر-اوڀر ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آعمو ڪانگو (ڊي آر سي) ۽ اولھ ۾ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ سان سرحدون لڳن ٿيون.
اتر ۾ موجود ساحلي ڪابيندا صوبو جيڪو ملڪ کان الڳ علائقو يا ايڪسڪليو آھي جنھن جون حدون اتر ۽ ڏکڻ طرف جمهوريہ ڪانگو سان ڪم ملن ٿيون. انگولا وٽ سامونڊي واپار لاءِ سازگار سامونڊي ڪنارو موجود آهي، جتي چار قدرتي بندرگاهون آهن: لوانڊا، لوبِتو، موڅاميدس، ۽ پورٽو اليگزانڊري. اهي قدرتي بندرگاهون آفريڪا جي عام سامونڊي ڪنارن (جتي اڪثر پٿريلا ڪنارا ۽ گهريون کاهيون ٿين ٿيون) کان مختلف نظر اچن ٿيون.
انگولا جو 2018ع وارو Forest Landscape Integrity Index سراسري اسڪور 8.35/10 رپورٽ ٿيو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان دنيا ۾ 23هين نمبر تي آيو.
انگولا ۾ ٻيلن جو ڍڪ ڪُل زميني ايراضي جو لڳ ڀڳ 53٪ آهي، جيڪو 2020ع ۾ 66,607,380 هيڪٽر (ha) ٻيلن جي برابر هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو 79,262,780 هيڪٽر (ha) هو. 2020ع ۾ قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلو 65,800,190 هيڪٽر (ha) تي پکڙيل هو ۽ پوکيل ٻيلو 807,200 هيڪٽر (ha) هو. قدرتي طور ٻيهر وڌندڙ ٻيلن مان 40٪ کي اصل ٻيلا رپورٽ ڪيو ويو (يعني مقامي وڻن تي ٻڌل اهڙو ٻيلو جنهن ۾ انساني سرگرميءَ جا واضح نشان نظر نه اچن)، ۽ ٻيلن جي لڳ ڀڳ 3٪ ايراضي محفوظ علائقن اندر شامل هئي. 2015ع لاءِ ٻيلن جي 100٪ ايراضي سرڪاري ملڪيت هيٺ رپورٽ ڪئي وئي.

### آبهو

ٻين سڀني استوائي آفريڪي ملڪن وانگر، انگولا ۾ به برساتي ۽ خشڪ موسمون واضح ۽ باري باري اينديون آهن
ملڪ جي اتر حصي ۾ برساتي موسم ست مهينن تائين به هلي سگهي ٿي، جيڪا عام طور سيپٽمبر کان اپريل تائين هوندي آهي، جڏهن ته جنوري يا فيبروري ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿوري وقفي سان برسات گهٽجي ويندي آهي. ڏکڻ علائقن ۾ برساتي موسم دير سان، نومبر ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ لڳ ڀڳ فيبروري تائين جاري رهي ٿي. سڪي موسم (*ڪاسيمبو*) اڪثر صبح جي وقت ڳري ڌنڌ سان سڃاتي ويندي آهي.
عام طور برسات اتر علائقن ۾ وڌيڪ ٿئي ٿي، پر هر ويڪرائي ڦاڪ تي ساحلي علائقن جي ڀيٽ ۾ اندرين علائقن ۾ برسات وڌيڪ پوي ٿي، ۽ اوچائي وڌڻ سان برسات جي مقدار به وڌي وڃي ٿي. گرمي پد خط استوا کان پري وڃڻ ۽ اوچائي وڌڻ سان گهٽجي وڃي ٿو، جڏهن ته ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ويجهو علائقن ۾ گرمي وڌيڪ رهندي آهي. مثال طور، سويو ۾، جيڪو ڪانگو ندي جي منهن وٽ واقع آهي، سالياني سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 26 °C آهي، جڏهن ته مرڪزي پليٽو تي واقع هوامبو ۾ اهو 16 °C کان به گهٽ آهي. سڀ کان ٿڌا مهينا جولاءِ ۽ آگسٽ هوندا آهن (جيڪي سڪي موسم جي وچ ۾ اچن ٿا)، ۽ انهن مهينن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوچي علائقن ۾ پالا به پئجي سگهي ٿو. آبهوا جي تبديلي سبب، 1951 کان وٺي انگولا جو ساليانو سراسري گرمي پد تقريباً 1.4 °C وڌي چڪو آهي، ۽ امڪان آهي ته اهو وڌيڪ وڌندو رهندو, جڏهن ته برسات وڌيڪ غير يقيني ۽ ڦيرڦار واري ٿي رهي آهي. انگولا آبهوا جي تبديلي جي اثرن لاءِ انتهائي حساس ملڪ سمجهيو وڃي ٿو.

قدرتي آفتون جهڙوڪ ٻوڏون، زميني ڪٽائي، ڏڪار، ۽ وبا (جهڙوڪ مليريا، هيضي ۽ ٽائيفائيڊ بخار) آبهوا جي تبديلي سبب وڌيڪ شدت اختيار ڪرڻ جو امڪان آهي. سمنڊ جي سطح ۾ واڌ پڻ انگولا جي ساحلي علائقن لاءِ هڪ وڏو خطرو آهي، جتي ملڪ جي لڳ ڀڳ 50٪ آبادي رهي ٿي.

2023ع ۾ انگولا 174.71 ملين ٽن گرين هائوس گيسون خارج ڪيون، جيڪي دنيا جي ڪل اخراج جو لڳ ڀڳ 0.32٪ آهن، ۽ ان لحاظ کان انگولا دنيا جو 46هون وڏو اخراج ڪندڙ ملڪ بڻيو.. پنهنجي قومي طور مقرر ڪيل حصيداري ۾، انگولا 2025 تائين پنهنجي گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ 14٪ گهٽتائي جو وعدو ڪيو آهي، ۽ بين الاقوامي سهڪار جي صورت ۾ اضافي 10٪ گهٽتائي جو به عزم ظاهر ڪيو آهي.
عالمي بينڪ موجب، انگولا ۾ آبھوا جي لچڪ حاصل ڪرڻ لاءِ ملڪ جي معيشت کي تيل تي ڀاڙڻ بدران متنوع بڻائڻ ضروري آهي.

## حڪومت ۽ سياست

انگولا جي حڪومت ٽي بنيادي شاخون (اختياراتي ڍانچا) رکي ٿي: انتظاميه (executive)، قانون ساز ۽ عدليه. حڪومت جي انتظامي شاخ صدر، نائب صدرن ۽ وزيرن جي ڪائونسل تي مشتمل آهي.
قانون ساز شاخ 220 سيٽن واري واحد ايواني پارليامينٽ تي ٻڌل آهي، جيڪا قومي اسيمبلي سڏجي ٿي. اها اسيمبلي گهڻ-ممبر صوبائي ۽ قومي حلقن مان پارٽي-لسٽ تناسبي نمائندگي واري طريقي سان چونڊي ويندي آهي. ڪيترن ڏهاڪن تائين سياسي طاقت جو مرڪز صدارت ۾ رهيو آهي.38. سال حڪمراني کان پوءِ، 2017ع ۾ صدر ڊوس سانتوس (dos Santos) ايم پي ايل اي (MPLA) جي قيادت تان هٽي ويو آگسٽ 2017ع واري پارلياماني چونڊن ۾ کٽيندڙ پارٽي جو اڳواڻ انگولا جو ايندڙ صدر بڻجڻو هو. ايم پي ايل اي، اڳوڻي دفاع واري وزير جواؤ لورينسو کي سانتوس جي چونڊيل جانشين طور نامزد ڪيو
لورينسو جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ڊوس سانتوس خاندان جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، جنهن کي ڪجهه ذريعن “سياسي صفائي" طور بيان ڪيو، لورينسو بعد ۾ قومي پوليس جي سربراهه امبرُوزيو دي ليموس (Ambrósio de Lemos) ۽ انٽيليجنس سروس جي سربراهه اپوليناريو جوسي پيريرا (Apolinário José Pereira) کي هٽايو. ٻنهي کي اڳوڻي صدر ڊوس سانتوس جا اتحادي سمجهيو ويندو هو. هن اڳوڻي صدر جي ڌيءَ ايزابيل ڊوس سانتوس کي به رياستي تيل ڪمپني سونانگول جي سربراهه جي عهدي تان هٽايو. آگسٽ 2020ع ۾، انگولا جي اڳوڻي صدر جو پٽ جوسي فيلومينو ڊوس سانتوس ڌوڪي ۽ ڪرپشن جي ڪيس ۾ پنج سال قيد جي سزا يافته ٿيو.

### آئين

2010ع وارو آئين حڪومت جي ڍانچي جون وسيع لڪيرون مقرر ڪري ٿو ۽ شهرين جي حقن ۽ ذميدارين جي وضاحت ڪري ٿو. قانوني نظام پورچوگالي قانون ۽ رواجي قانون تي ٻڌل آهي، پر ان کي ڪمزور ۽ ٽُٽل-ڦُٽل قرار ڏنو ويو آهي؛ عدالتون 140 کان وڌيڪ ميونسپلٽين مان رڳو 12 ۾ ڪم ڪن ٿيون. سپريم ڪورٽ اپيل واري ٽربيونل طور ڪم ڪري ٿي؛ جڏهن ته آئيني عدالت وٽ عدالتي جائزي جا اختيار نه آهن.
18 صوبن جا گورنر صدر مقرر ڪندو آهي. گهرو لڙائي (civil war) ختم ٿيڻ کان پوءِ، حڪومت تي اندروني ۽ بين الاقوامي سطح تي وڌيڪ جمهوري ۽ گهٽ آمرانه ٿيڻ لاءِ دٻاءُ وڌيو؛ حڪومت جو ردِعمل ڪجهه تبديليون آڻڻ جي صورت ۾ سامهون آيو، پر ان جي بنيادي ڪردار ۾ وڏي تبديلي نه آئي. نئون آئين، جيڪو 2010ع ۾ منظور ٿيو، صدارتي چونڊن کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو نظام متعارف ڪرايو جنهن تحت پارلياماني چونڊ کٽيندڙ سياسي پارٽي جو صدر ۽ نائب صدر خودڪار نموني ملڪ جو صدر ۽ نائب صدر بڻجي وڃن ٿا. سڌي يا اڻ سڌي طريقي سان صدر رياست جي ٻين سڀني ادارن تي ڪنٽرول رکي ٿو، تنهنڪري *ڊي فيڪٽو* اختيارن جي جدائي عملي طور موجود نه رهندي آهي. دستوري قانون جي درجابندين مطابق، هي حڪومت آمرانه نظام واري درجي ۾ اچي ٿي.

### انصاف

سپريم ڪورٽ اپيل جي عدالت طور ڪم ڪري ٿي. دستوري عدالت دستوري دائري اختيار جو اعليٰ ادارو آهي، جيڪا قانون نمبر 2/08 (17 جون) — دستوري عدالت جو عضوي قانون، ۽ قانون نمبر 3/08 (17 جون) — دستوري عمل جو عضوي قانون، جي منظوري سان قائم ڪئي وئي. قانوني نظام پرتگالي ۽ رواجتي قانون تي ٻڌل آهي. ملڪ جي 140 کان وڌيڪ ڪائونٽين مان رڳو 12 ۾ عدالتون آهن. دستوري عدالت جو پهريون ڪم 5 سيپٽمبر 2008ع جي قانون ساز چونڊن لاءِ سياسي پارٽين جي اميدوارين  جي توثيق هو. اهڙيءَ طرح 25 جون 2008ع تي دستوري عدالت اداري طور قائم ٿي ۽ ان جا عدالتي صلاحڪار صدرِ جمهوريه جي سامهون عهدو سنڀالڻ لاءِ پيش ٿيا. هن وقت ست صلاحڪار جج موجود آهن. 2014ع ۾ انگولا ۾ نئون فوجداري قانون نافذ ٿيو. نئين قانون سازي ۾ نون پھلوئن مان هڪ مني لانڊرنگ کي ڏوھ طور شامل ڪرڻ ھو.
 

## انتظامي ورهاست

  ، انگولا کي ايڪويهه صوبن (*províncias*) ۽ 162 ميونسپلٽين ۾ ورهايو ويو آهي. ميونسپلٽيون وڌيڪ 559 ڪميونز (شھرن) ۾ ورهائجن ٿيون.

صوبا هي آهن:
 

#### ڪابيندا جي ايڪسڪليو

تقريباً  ايراضيءَ سان، اتر انگولا جو صوبو ڪابيندا ان ڪري غيرمعمولي آهي جو اهو ملڪ جي باقي حصي کان الڳ آهي؛ ڇو ته هي علائقو ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آو ڪانگو جي هڪ پٽيءَ سبب (جيڪا لڳ ڀڳ  ويڪري آهي) باقي انگولا کان ڌار ٿي وڃي ٿو، ۽ اها پٽي هيٺئين ڪانگو ندي جي ڪناري سان لڳي ٿي. ڪابيندا جي اتر ۽ اتر-اوڀر ۾ جھموريہ ڪانگو ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ ڊي آر سي سان سرحدون آهن. ڪابيندا شهر آباديءَ جو مکيه مرڪز آهي. 1995ع واري مردم شماري موجب، ڪابيندا جي آبادي اندازاً 600,000 ٻڌائي وئي، جن مان لڳ ڀڳ 400,000 پاڙيسري ملڪن جا شهري هئا؛ بهرحال آباديءَ جا اندازا گهڻو غير يقيني قرار ڏنا ويندا آهن. ڪابيندا وڏي حصي ۾ استوائي ٻيلن تي مشتمل آهي، ۽ هتي سخت ڪاٺ، ڪافي، ڪوڪا، خام رٻڙ ۽ کجيءَ جو تيل پيدا ٿئي ٿو.
پر جنهن پيداوار جي ڪري هي علائقو سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، اها تيل آهي؛ جنهن سبب ڪڏهن ڪڏهن ان کي “آفريڪا جو ڪويت” به سڏيو ويندو آهي. سمنڊ ۾ موجود وڏن ذخيرن مان ڪابيندا جي پٽروليم پيداوار هن وقت انگولا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو بڻجي ٿي. ڪابيندا جي ساحل وٽ تيل جا گهڻا ذخيرا پورچوگالي دورِ حڪمراني ۾ 1968ع کان پوءِ ڪيبندا گلفظآئل ڪمپني (CABGOC) پاران دريافت ڪيا ويا. جڏهن پورچوگال پنهنجي اڳوڻي اوورسيز صوبو انگولا جي خودمختياري مقامي آزادي تحريڪن (MPLA، UNITA ۽ FNLA) حوالي ڪئي، تڏهن کان ڪابيندا جو علائقو علحدگي پسند گوريلا ڪارروائين جو مرڪز بڻيل رهيو آهي، جتي حڪومتِ انگولا (جنهن پنهنجي هٿياربند فوج FAA—Forças Armadas Angolanas استعمال ڪئي) ۽ ڪابيندا جي علحدگي پسندن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي آهي.

## پرڏيهي لاڳاپا

 

انگولا پورچوگالي ٻولي وارن ملڪن جي ڪميونٽي (Community of Portuguese Language Countries) (CPLP) جو باني رڪن آهي، جنهن کي لوسوفون ڪامن ويلٿ به چيو وڃي ٿو؛ اها هڪ بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي انجمن آهي جيڪا چئن کنڊن ۾ پکڙيل لوسوفون ملڪن تي مشتمل آهي، جتي پورچوگالي ٻولي سرڪاري ٻولي طور موجود آهي.

## فوج

انگولا جي هٿياربند فوج (Forças Armadas Angolanas, FAA) جو سربراهه چيف آف اسٽاف هوندو آهي، جيڪو دفاع واري وزير کي رپورٽ ڪندو آهي. فوج جون ٽي شاخون آهن: بري فوج (FAA)، بحريه (Marinha de Guerra, MGA) ۽ چيڪ جا ٺاهيل Aero L-39 
Albatres ۽ مغربي ساخت جا مختلف جهاز جهڙوڪ C-212\Aviocar، Sud Aviation Alouette III وغيره پڻ شامل آهن. بري فوج جي ٿوري نفري
ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آو ڪانگو  (ڪِنشاسا) ۾ تعينات آهي، ۽ مارچ 2023ع ۾ M23 مھم جي ٻيھر اُڀار سبب 500 وڌيڪ فوجي موڪلڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بري فوج (FAA) سائوٿ آفريڪن ڊولپمينٽ ڪميٽي
(SADC) جي موزمبيق واري امن مشن ۾ به حصو ورتو آهي، جيڪو موزمبيق جي ڪابو ڊيلگاڊو صوبي ۾ هلندڙ آهي

### پوليس

 

قومي پوليس فورس هڪ نيم فوجي ادارو آهي (جنهن جو انتظام گهرو وزارت جي ماتحت آهي) ۽ ان ۾ قومي فوجداري جاچ، سواٽ (SWAT)، سرحدي پوليس، ٽريفڪ ڪنٽرول، ٽيڪنيڪي ۽ آپريشنل يونٽس، ۽ سهائتا يونٽس شامل آهن.

## معيشت

انگولا وٽ هيرا، تيل، سون، ٽامو، هڪ ڀرپور جهنگلي حيات (جيڪا گهرو ويڙهه دوران سخت گهٽجي وئي)، ٻيلا ۽ فاسل ايندھن موجود آهن. آزادي کان پوءِ تيل ۽ هيرا انگولا جي سڀ کان اهم معاشي وسيلن طور مرڪزي حيثيت رکندا رهيا آهن. ننڍي هارپ ۽ پلانٽيشن زراعت انگولا جي گهرو ويڙهه دوران تمام گهڻو گهٽجي وئي، پر 2002 کان پوءِ ان ۾ ٻيهر بحالي شروع ٿي. انگولا جي معيشت گذريل سالن ۾ هڪ چؤٿائي صديءَ تائين هلندڙ گهرو ويڙهه سبب پيدا ٿيل بي ترتيبيءَ مان نڪري، افريقا جي تيزي سان وڌندڙ معيشتن مان هڪ بڻجي وئي؛ 2005 کان 2007 جي وچ ۾ سراسري جي ڊي پي واڌ 20٪ رهي، جنهن سبب ان کي افريقا جي تيز ترين وڌندڙ معيشت ۽ دنيا جي به ڪجهه تيز ترين وڌندڙ معيشتن مان هڪ قرار ڏنو ويو.. 2001 کان 2010 واري عرصي ۾ انگولا دنيا ۾ سالياني سراسري جي ڊي پي واڌ جي لحاظ کان سڀ کان اڳتي هو، جنهن جي سراسري شرح 11.1٪ ڄاڻائي وئي.
2004 ۾ چين جي ايڪزِم بئنڪ انگولا لاءِ 2 ارب آمريڪي ڊالرن جي ڪريڊٽ لائن منظور ڪئي، جنهن جو مقصد انگولا جي ڍانچي جي بحالي ۽ اتي آئي ايم ايف جي اثر کي محدود ڪرڻ بيان ڪيو ويو. چين انگولا جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار ۽ برآمد جو اهم رخ آهي، جڏهن ته درآمدن جو به وڏو ذريعو آهي. 2011 ۾ ٻطرفو واپار 27.67 ارب ڊالرن تائين پهتو (سالياني بنياد تي 11.5٪ واڌ). چين جون درآمدون، خاص ڪري ڪچو تيل ۽ هيرا، 9.1٪ وڌي 24.89 ارب ڊالر ٿيون، جڏهن ته چين جون انگولا ڏانهن برآمدون (مشيني ۽ برقي شيون، مشينري جا پرزا ۽ تعميراتي مواد وغيره) 38.8٪ وڌيون..  تيل جي [واڌو پيداوار|گھڻائي]] سبب بغير ليڊ واري پيٽرول جي مقامي قيمت تقريباً £0.37 في گيلن ٻڌائي وئي. 2021 تائين انگولا جا سڀ کان وڏا درآمدي ڀائيوار يورپي يونين هئا، ان کان پوءِ چين، ٽوگو، آمريڪا ۽ برازيل هئا. جڏهن ته انگولا جون اڌ کان وڌيڪ برآمدون چين ڏانهن وڃن ٿيون؛ ان کان پوءِ نسبتن گهٽ مقدار ۾ هندستان، يورپي يونين ۽ گڏيل عرب امارات ڏانهن وڃن ٿيون.
انگولا جي معيشت 2005 ۾ 18٪، 2006 ۾ 26٪ ۽ 2007 ۾ 17.6٪ وڌي. عالمي مالي سست رفتاري سبب 2009 ۾ معيشت اندازاً −0.3٪ گهٽجي وئي. 2002 واري امن معاهدي سان پيدا ٿيل تحفظ سبب 4 ملين بي گهر ماڻهن جي ٻيهر آبادڪاري ممڪن ٿي ۽ زراعت جي پيداوار ۾ وڏي پيماني تي واڌ آئي. آئي ايم ايف موجب انگولا جي معيشت 2014 ۾ 3.9٪ وڌڻ جي اميد هئي، ۽ غير تيل شعبي ۾ مضبوط واڌ (خاص ڪري زرعي شعبي جي سٺي ڪارڪردگي سبب) تيل جي پيداوار ۾ عارضي گهٽتائي کي متوازن ڪرڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي.

]] 

انگولا جو مالي نظام [نيشنل بئنڪ آو انگولا]] وسيلي قائم رهي ٿو ۽ ان جي نگراني گورنر جوس ڊي ڪري ٿو. بينڪنگ شعبي بابت ڊيلائيٽ جي هڪ مطالعي موجب، [نيشنل بئنڪ آو انگولا]] (BNA) جي هلندڙ مانيٽري پاليسي سبب مهانگائيءَ جي شرح (ڊسمبر 2013 ۾ 7.96٪) گهٽ ٿي، جنهن شعبي جي واڌ واري رجحان ۾ حصو وڌو. انگولا جي مرڪزي بئنڪ پاران جاري ڪيل اندازن مطابق، ايندڙ چئن سالن ۾ معيشت سالياني سراسري 5٪ جي رفتار سان وڌڻ جي اميد رکندي هئي، جنهن ۾ خانگي شعبي جي وڌندڙ شراڪت محرڪ طور بيان ڪئي وئي.  انگولا کي 2024 ۾ گلوبل انوويشن انڊيڪس ۾ 133هون درجو مليو.
جيتوڻيڪ 2002 ۾ سياسي استحڪام کان پوءِ ملڪ جي معيشت خاص طور تي تيل واري شعبي مان تيزي سان وڌندڙ آمدني سبب وڏي حد تائين وڌي، تنهن هوندي به انگولا کي وڏا سماجي ۽ معاشي مسئلا درپيش آهن. اهي مسئلا جزوي طور 1961 کان جاري هٿياربند تڪرارن سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته سڀ کان وڏو تباههڪار سماجي-اقتصادي نقصان 1975 ۾ آزادي کان پوءِ ۽ ڊگهي گهرو ويڙهه دوران ٿيو. پر وڌيڪ غربت ۽ کليل سماجي اڻبرابري جو وڏو سبب مستقل آمرانه طرزِ حڪمراني، هر سطح تي "نيو-پيٽرِيمونيل" طريقا، ۽ گهري جڙيل بدعنواني به بيان ڪيا ويا آهن. بدعنواني روڪ نگراني تنظيم ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل انگولا کي دنيا جو ڏھون سڀ کان وڌيڪ بدعنوان ملڪ قرار ڏنو آھي.  بنيادي فائدو وٺندڙ عام طور سياسي، انتظامي، معاشي ۽ فوجي طاقت جا مالڪ آهن، جن وڏي دولت گڏ ڪئي ۽ ڪن حالتن ۾ اڃا به گڏ ڪري رهيا آهن.

"ثانوي فائدو وٺندڙ" وچولي طبقا آهن، جيڪي آهستي آهستي سماجي طبقن ۾ بدلجي رهيا آهن. جڏهن ته لڳ ڀڳ اڌ آبادي غريب سمجهي وڃي ٿي، ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۽ شهرن جي وچ ۾ فرق انتهائي نمايان آهي. 2008 ۾ انگولا جي اسٽيٽسٽڪس واري نيشنل انسٽيٽيوٽ پاران ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ڳوٺاڻن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 58٪ آبادي گڏيل قومن جي معيارن موجب "غريب" هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها شرح 19٪ هئي، ۽ مجموعي شرح 37٪ ٻڌائي وئي. شهرن ۾ گهڻيا ڪٽنب—رڳو سرڪاري طور "غريب" قرار ڏنل خاندانن کان وڌيڪ—زندگي هلائڻ لاءِ مختلف بقا واريون حڪمت عمليون اختيار ڪرڻ تي مجبور ٿين ٿيون شهري علائقن ۾ سماجي اڻبرابري سڀ کان وڌيڪ نمايان ۽ شديد آهي، خاص طور لواندا ۾. انساني ترقي واري اشارئي ۾ انگولا اڪثر هيٺئين درجن واري گروپ ۾ اچي ٿو.

 
جنوري 2020 ۾ سرڪاري دستاويزن جي هڪ ليڪ، جيڪا *لواندا ليڪس* نالي سان سڃاتي وئي، دعويٰ ڪئي ته آمريڪي صلاحڪاري ادارن جهڙوڪ بوسٽن ڪنسلٽنگ گروپ، ميڪنسي اينڊ ڪمپني ۽ پرائس واٽر ھائوس ڪوپرس، اڳوڻي صدر جوسي ايڊورڊو ڊيوس سانتوس جي خاندان (خاص ڪري سندس ڌيءَ اسابيل ڊوس سانتوس) کي سونانگول کي مبينا بدعنوانيءَ سان پنهنجي ذاتي فائدي لاءِ هلائڻ ۾ مدد ڏني، ۽ ڪمپنيءَ جي آمدني کي فرانس ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ ذاتي ڏيکاءُ وارن منصوبن لاءِ استعمال ڪرڻ ۾ سهڪار ٿيو.
پينڊورا پيپرز کان پوءِ ٿيندڙ اضافي انڪشافن ۾ ڪجهه اڳوڻن جنرلن ۽ اڳوڻن صدارتي صلاحڪارن تي به عوامي فنڊن جي وڏي پيماني تي مبينا غلط استعمال جا الزام لڳايا ويا.
علائقائي تفاوت انگولا جي معيشت لاءِ هڪ سنجيده ڍانچاتي مسئلو پڻ بڻيل آهي؛ اندازاً اقتصادي سرگرمين جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو لواندا ۽ پاڙيسري Bengo صوبي ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته اندرين علائقن مان ڪيترن کي اقتصادي جمود يا پوئتي وڃڻ جو سامنو آهي.
سماجي ۽ علائقائي تفاوتن جو هڪ معاشي نتيجو اهو به بيان ڪيو ويو ته انگولا جون نجي سيڙپڪاريون پرڏيهي ملڪن ۾ وڌيون آهن. معاشري جو ننڍڙو طبقو، جتي گهڻي دولت گڏ ٿي رهي آهي، حفاظتي ۽ نفعي وارن سببن سان اثاثا ٻاهر ڦهلائڻ چاهي ٿو؛ ان ۾ وڏي حصي جو رخ پورچوگال ڏانهن رهيو، جتي انگولائي موجودگي بئنڪن، توانائي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ميڊيا ۾ نمايان ٿي، ۽ ٻنيون/باغ (انگورن جا باغ وغيره) ۽ سياحتي ادارا به خريد ڪيا ويا.

 

انگولا اهم ڍانچي کي اپگريڊ ڪيو آهي، جنهن کي تيل وسيلن مان حاصل ٿيندڙ ترقياتي فنڊن سان ممڪن بڻايو ويو.
هڪ رپورٽ موجب، گهرو ويڙهه جي خاتمي کان ٿورو وڌيڪ ڏهه سال پوءِ، ملڪ جو مجموعي معيارِ زندگي بهتر ٿيو: 2002 ۾ زندگيءَ جي اميد 46 سال هئي، جيڪا 2011 ۾ 51 سال تائين پهتي؛ ٻارن جي موت جي شرح 2001 ۾ 25٪ کان گهٽجي 2010 ۾ 19٪ ٿي، ۽ 2001 کان پوءِ پرائمري اسڪول ۾ داخل ٿيندڙ شاگردن جو تعداد ٽن ڀيرا ٿي ويو. مئي 2013 پر ساڳي وقت، سماجي ۽ معاشي اڻبرابري گهٽجڻ بدران ڪيترن رخن ۾ وڌيڪ وڌي پڻ وئي. 70 ارب ڪوانزا (تقريباً US$6.8 ارب) جي برابر اثاثن جي ذخيري سان، انگولا هاڻي سب-صحارا افريقا ۾ ٽيون وڏو مالي مارڪيٽ چيو وڃي ٿو، جيڪو رڳو نائيجيريا ۽ ڏکڻ آفريقا کان پوئتي آهي. انگولا جي وزيرِ معيشت ابرا آؤں گورجیل موجب، 2002 کان پوءِ ملڪ جو مالي مارڪيٽ محدود طور وڌيو ۽ سب-صحارا ۾ ٽئين نمبر تي اچي ويو.
19 ڊسمبر 2014 تي انگولا ۾ ڪيپيٽل مارڪيٽ لانچ ڪيو ويو. انگولا اسٽاڪ ايڪسچينج کي ثانوي سرڪاري قرض مارڪيٽ الاٽ ڪيو ويو، ۽ ڪارپوريٽ قرض مارڪيٽ 2015 تائين شروع ٿيڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي؛ جڏهن ته اسٽاڪ مارڪيٽ ۾ پاڻ واپار شروع ٿيڻ لاءِ 2016 جي اميد رکي وئي.

### قدرتي وسيلا

*[[دي ايڪانامسٽ (مئگزين)| دي ايڪانامسٽ]]* 2008 ۾ رپورٽ ڪيو ته هيرا ۽ تيل گڏجي انگولا جي معيشت جو 60٪ بڻجن ٿا، ملڪ جي لڳ ڀڳ سموري آمدني ۽ اهم برآمدون انهن تي دارومدار رکن ٿيون. واڌ گهڻي ڀاڱي تيل جي پيداوار وڌڻ سان جڙيل رهي، جيڪا 2005 جي آخر ۾  کان وڌي ۽ 2007 تائين  تائين وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي. تيل واري صنعت جو ڪنٽرول سونانگول گروپ وٽ مرڪوز آهي، جيڪا انگولا حڪومت جي ملڪيت واري هڪ وڏي اداري/ڪانگلومريٽ طور بيان ڪئي وئي آهي. ڊسمبر 2006 ۾ انگولا کي OPEC جو ميمبر قبول ڪيو ويو.  2022 ۾ ملڪ سراسري طور روزانو 1.165 ملين بيرل تيل پيدا ڪيو، جيڪو *Agência Nacional de Petróleo, Gás e Biocombustíveis* (ANPG) موجب ڄاڻايو ويو.
چين انگولا حڪومت کي ڪيترين اربين ڊالرن وارين ڪريڊٽ لائينن/قرضن جي توسيع ڪئي: چين ايڪزِم بئنڪ جا ٻه 2 ارب ڊالرن جا قرض (پهريون 2004 ۾، ٻيو 2007 ۾) ۽ 2005 ۾ چائنا انٽرنيشنل فنڊ جو 2.9 ارب ڊالرن جو قرض بيان ڪيو ويو.
تيل مان وڌندڙ آمدنيءَ سان بدعنواني جا موقعا به وڌڻ جو ذڪر ڪيو ويو: ھيومن رائيٽس واچڊاگ جي هڪ رپورٽ مطابق 2007 کان 2010 جي وچ ۾ حڪومت جي اڪائونٽن مان US$32 ارب “غائب” ٿيا. وڌيڪ اهو به بيان ڪيو ويو ته سرڪاري تيل ڪمپني سونانگول ڪابيندا جي تيل جو 51٪ ڪنٽرول ڪري ٿي؛ انهيءَ سبب ڪمپني حڪومت جي حصي ۾ ايندڙ نفعي ۽ ادا ٿيندڙ ٽيڪسن جي مقدار تي عملي طور اثرانداز ٿئي ٿي. هڪ بيان مطابق عالمي بينڪ طرفان اهو به چيو ويو ته سونانگول ٽيڪس ڏيندڙ به آهي، نيم-مالي سرگرميون به ڪري ٿي، عوامي فنڊن ۾ سيڙپ پڻ ڪري ٿي، ۽ رعايت يافته اداري طور شعبي جي ريگيوليٽر جو ڪردار به ادا ڪري ٿي؛ هن گهڻ رخائي سبب مفادن جو ٽڪراءُ پيدا ٿئي ٿو ۽ حڪومت جي رسمي بجيٽ عمل کي ڪمزور ڪري ٿو

### زراعت

زراعت ۽ ٻيلن جو شعبو انگولا لاءِ وڏي امڪاني اهميت رکي ٿو. آفريقن ايڪانامڪ آئوٽ لڪ
اداري موجب، “انگولا کي هر سال لڳ ڀڳ 4.5 ملين ٽن اناج جي ضرورت پوي ٿي، پر ملڪ پنهنجي ضرورت موجب رڳو تقريباً 55٪ مڪئي، 20٪ چانور ۽ صرف 5٪ گهربل ڪڻڪ پيدا ڪري ٿو”.  
ان کان علاوه، عالمي بئنڪ جو اندازو آهي ته “انگولا جي وسيع ۽ زرخيز زمين مان ٽي سيڪڙو کان به گهٽ حصو پوک هيٺ آهي، جڏهن ته ٻيلن جي شعبي جي معاشي صلاحيت اڃا وڏي حد تائين استعمال ۾ نه آئي آهي”. 1975ع ۾ آزادي کان اڳ، انگولا ڏکڻ آفريڪا جو اهم اناج پيدا ڪندڙ ملڪ هو ۽ ڪيلا، ڪافي ۽ سسَل جو وڏو برآمد ڪندڙ پڻ هو. بهرحال، گهرو ويڙهه جي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن زرخيز ڳوٺاڻن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو، زمين کي بارودي سرنگهن سان ڀري ڇڏيو ۽ لکين ماڻهن کي شهرن ڏانهن لڏپلاڻ تي مجبور ڪيو. هن وقت ملڪ وڏي پيماني تي مهانگي خوراڪ جي درآمد تي دارومدار رکي ٿو، جيڪا خاص طور تي ڏکڻ آفريڪا ۽ پورچوگال مان ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته 90٪ کان وڌيڪ زراعت خانداني ۽ گذر بسر واري سطح تي ڪئي وڃي ٿي. هزارين ننڍا انگولائي هاري غربت جي دائري ۾ ڦاٿل آهن.

### ٽرانسپورٽ

انگولا ۾ آمدرفت (ٽرانسپورٽ) جو نظام هيٺين بنيادي حصن تي مشتمل آهي:
ٽي الڳ الڳ ريلوي نظام، جن جي ڪُل ڊيگهه  آهي
 ڊگها شاهراهه، جن مان  پڪا (اسفالٽ ٿيل) آهن 1,295 ڪلوميٽرن تي پکڙيل اندروني، نيويگيشن لائق دريائي واٽون پنج وڏا سامونڊي بندرگاهه
243 هوائي اڏا، جن مان 32 پڪا آهن انگولا پنهنجي بندرگاهي واپار کي پنجن مکيه بندرگاهن ۾ مرڪوز رکي ٿو: ناميبي، لوبِيٽو، سويو، ڪابيندا ۽ لواندا۔ انهن لواندا جو بندرگاهه سڀ کان وڏو آهي ۽ آفريقي براعظم جي مصروف ترين بندرگاهن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.

ٻه اهم بين-افريقي موٽر گاڏين جا رستا انگولا مان گذرن ٿا: ٽريپولي–ڪيپ ٽائون شاهراھ ۽ بيرا–لوبِيٽو شاهراھ۔ جيتوڻيڪ انگولا ۾ ماضي ۾ مناسب روڊ انفراسٽرڪچر موجود رهيو آهي، پر وقت ۽ جنگ سبب روڊن جي حالت خراب ٿي چڪي آهي، ڪيترن هنڌن تي وڏا کڏا، ٽٽل اسفالٽ ۽ خراب سطح نظر اچي ٿي۔ ڪيترن علائقن ۾ ڊرائيورن خراب حصن کان بچڻ لاءِ متبادل رستا ٺاهي ورتا آهن.
انگولائي حڪومت ملڪ جي ڪيترن روڊن جي بحالي لاءِ ٺيڪا ڏنا آهن۔ مثال طور، لوبانگو ۽ ناميبي جي وچ وارو روڊ يورپي يونين جي مالي مدد سان تازو مڪمل ڪيو ويو آهيec.europa.eu:، ۽ اهو ڪيترن يورپي مکيه رستن جي برابر سمجهيو وڃي ٿو۔ 
لواندا ۾ واقع پراڻو هوائي اڏو، ڪواترو ڊي فيويريرو ايئرپورٽ، مستقبل ۾ نئين بين الاقوامي ھوائي آڏي ۾ تبديل ٿي سگھي ٿو.

### ٽيليڪميونيڪيشن

 

انگولا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن جي صنعت کي ملڪ جي اهم حڪمتِ عملي وارن شعبن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.
آڪٽوبر 2014ع ۾، آپٽڪ فائبر تي ٻڌل پاڻي هيٺ ڪيبل جي تعمير جو اعلان ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد انگولا کي براعظمي رابطي جو مرڪز بڻائڻ هو، جنهن سان ملڪ اندر ۽ بين الاقوامي سطح تي انٽرنيٽ رابطن ۾ بهتري اچي سگهي.
11 مارچ 2015ع تي، انگولا جو پهريون ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي فورم لواندا ۾ منعقد ٿيو، جنهن جو نعرو هو: “انگولا جي موجوده حالتن ۾ ٽيليڪميونيڪيشن جا چيلينج”. هن فورم جو مقصد انگولا ۽ دنيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن سان لاڳاپيل اهم موضوعن تي بحث کي فروغ ڏيڻ هو.
فورم ۾ پيش ڪيل هڪ مطالعي موجب، انگولا آفريڪا جو پهريون ملڪ هو جتي ٽيليڪميونيڪيشن آپريٽر  ٽيڪنالاجي جي جاچ ڪئي، جنهن ۾ رفتار  تائين پهتي، جڏهن ته موبائل فون جي پهچ لڳ ڀڳ 75٪ هئي. انگولا جي مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ 3.5 ملين اسمارٽ فون موجود آهن، ۽ ملڪ ۾ تقريباً  آپٽڪ فائبر لڳايو ويو آهي. اهو قازقستان جي بايكونور خلائي مرڪز مان زينٽ 3F راڪيٽ ذريعي لانچ ڪيو ويو. هي سيٽلائيٽ روس جي آر سي ايس انرجيا ڪمپني تيار ڪيو، جيڪا رياستي خلائي اداري روسڪاسموس (Roscosmos) جي ماتحت آهي، جڏهن ته سيٽلائيٽ جو پيل لوڊ ايئربس ڊفينس اينڊ اسپيس فراهم ڪيو.
شمسي پينلن جي کُلڻ دوران بجلي جي خرابي سبب، 27 ڊسمبر تي آر سي ايس انرجيا اعلان ڪيو ته سيٽلائيٽ سان رابطو ٽُٽي ويو آهي. جيتوڻيڪ بعد ۾ رابطو بحال ڪرڻ جون ڪوششون ڪامياب ٿيون، پر آخرڪار سيٽلائيٽ ڊيٽا موڪلڻ بند ڪري ڇڏي ۽ AngoSat-1 کي غيرفعال قرار ڏنو ويو. هن سيٽلائيٽ جو مقصد سڄي ملڪ ۾ ٽيليڪميونيڪيشن خدمتون مهيا ڪرڻ هو.
ٽيليڪميونيڪيشن لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ، Aristides Safeca، موجب سيٽلائيٽ جو مقصد ٽيليڪميونيڪيشن، ٽي وي، انٽرنيٽ ۽ اي-گورنمينٽ خدمتون مهيا ڪرڻ هو، ۽ ان جي ڪارڪردگي جو مدو وڌ ۾ وڌ 18 سال رکيو ويو هو.
ان جي جاءِ تي متبادل سيٽلائيٽ اينگو سيٽ 2 تي ڪم ڪيو ويو، جيڪو شروعاتي طور 2020ع تائين سروس ۾ آڻڻ جو ارادو هو. فيبروري 2021ع تائين AngoSat-2 لڳ ڀڳ 60٪ تيار هو، ۽ سرڪاري ذريعن موجب ان جي لانچ جولاءِ 2022ع تائين متوقع هئي.

## آبادي ۽ آباديءَ بابت ڄاڻ

2024ع جي مردم شماري جي نتيجن مطابق انگولا جي آبادي 36,604,681 ماڻهن تي مشتمل آهي. آباديءَ جي نسلي ترڪيب ۾ اوويمبوندو (ٻولي امبوندو) 29.1٪، مبوندو (ٻولي ڪمبوندو) 27٪، باڪونگو 14٪، ۽ 29.5٪ ٻيا نسلي گروهه (جن ۾ چوڪوي، نيانيڪا- لمڪمبي، اووامبو، گانگويلا ۽ شنڊونگا شامل آهن) شامل آهن. امبوندو ۽ اوويمبوندو گڏجي آباديءَ جي اڪثريت (56٪) بڻجن ٿا.
2007ع جي پڇاڙيءَ تائين اندازو آهي ته انگولا ۾ 12,100 پناهگير ۽ 2,900 پناهه طلب ڪندڙ موجود هئا. انهن مان 11,400 پناهگير اصل ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو مان هئا، جيڪي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ پهتا هي اندازي موجب 400,000 ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آو ڪانگو جا مهاجر مزدور موجود هئا
گهٽ ۾ گهٽ 220,000 پورچوگالي، هڪ ملين انگولائي مخلوط نسل وارا (ڪارا ۽ اڇا) آهن. ان سان گڏ ملڪ ۾ 40,000 ويٽنامي پڻ رهن ٿا. 2003ع کان وٺي 400,000 کان وڌيڪ ڪانگوليز مهاجرن کي انگولا مان ملڪ بدر ڪيو ويو آهي.".1975ع ۾ آزاديءَ کان اڳ انگولا ۾ لڳ ڀڳ 350,000 پورچوگالي ماڻهن جي آبادي موجود هئي. پر آزاديءَ کان پوءِ ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو ويڙهه سبب اڪثريت ملڪ ڇڏي وئي. تنهن هوندي به، تازن سالن ۾ انگولا ۾ پورچوگالي اقليت ٻيهر وڌي آهي؛ هن وقت قونصل خانن وٽ تقريباً 200,000 رجسٽرڊ آهن، ۽ پورچوگال جي قرض واري بحران ۽ انگولا جي نسبي خوشحالي سبب هن تعداد ۾ واڌ پڻ ٿي رهي آهي.. چيني آبادي 258,920 ٻڌائي وئي آهي، جنهن جو وڏو حصو عارضي مهاجرن تي مشتمل آهي. نوآبادي دور ۾ رومانين کي پورچوگال مان انگولا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو هو. انگولا جي مجموعي زرخيزيت جي شرح 5.54 ٻار في عورت (2012ع جا اندازا) آهي، جيڪو دنيا ۾ 11هين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آهي.

### شهري زندگي

### ٻوليون

 
انگولا ۾ ٻوليون اهي آهن، جيڪي مختلف نسلي گروهن جي اصل ٻوليون هيون، ۽ پورچوگالي ٻولي جيڪا پورچوگالي نوآبادي دور ۾ متعارف ڪرائي وئي. مقامي ٻولين مان سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون ترتيب وار امبوندو، ڪمبوندو ۽ ڪيڪونگو آهن. ملڪ جي سرڪاري ٻولي پورچوگالي آهي.
2014ع ۾ انگولا جي اسٽيٽسٽڪس واري نيشنل انسٽيٽيوٽ پاران ڪيل مردم شماري موجب، انگولا جي لڳ ڀڳ 25.8 ملين آبادي مان 71.15٪ (يعني لڳ ڀڳ 18.3 ملين ماڻهو) گهر ۾ پورچوگالي ٻولي استعمال ڪندا آهن.
2024ع جي مردم شماري موجب پورچوگالي ٻولي 45.5٪ انگولائين جي مادري ٻولي آهي، اومبوندو 17.1٪، ڪمبوندو 10.8٪، چوڪوي 6.9٪، ڪيڪونگو 6.9٪، نيانيڪا 4.3٪، ڪوانياما 2.9٪، نگانگيلا 2.0٪، فيوٽي 1.1٪، موهمبي 0.7٪، لووالي 0.5٪، ۽ باقي ٻيون 0.6٪ آهن.

### مذهب

انگولا ۾ لڳ ڀڳ 1,000 مذهبي برادريون موجود آهن، جن مان اڪثريت عيسائي آهي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو عيسائي آهي؛ انهن مان اڌ کان ٿورو وڌيڪ  ڪيٿولڪ آهن، جڏهن ته باقي ٻيا پروٽيسٽنٽ گرجا سان وابسته آهن، جيڪي نوآبادي دور ۾ متعارف ٿيون: جماعت پسند(Congregationalist) خاص ڪري مرڪزي بلندين ۽ ان جي اولهه واري ساحلي پٽيءَ ۾ اوويمبوندو ۾، ميٿوڊسٽ گهڻو ڪري ڪمبوندو ڳالهائيندڙ پٽي ۾ (لوآنڊا کان مالانجي تائين)، بپتسيما وارا اتر-اولهه ۾ تقريباً مڪمل طور باڪونگو ۾ (هاڻي لوآنڊا ۾ به)، ۽ ڇڙهيل ايڊوينٽسٽ، اصلاحي ۽ لوٿرن.
لوآنڊا ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ مخلوط عقيدن وارا ٽوڪوسٽ (Tocoists) جو هڪ حلقو موجود آهي، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ ڪِمبانگوازم (Kimbanguism) جا ڪجهه نشان ملي سگهن ٿا، جيڪي ڪانگو/زائري کان پکڙجن ٿا. آزاديءَ کان پوءِ شهرن ۾ سوين پينٽيڪوسٽل(Pentecostal) ۽ ساڳي نوعيت جون برادريون وڌيون آهن؛ نتيجي طور اڄ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 50٪ شهري علائقن ۾ رهن ٿا؛ انهن مان ڪجهه برادريون/گرجا گھر برازيلي پس منظر سان تعلق رکن ٿيون. آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ موجب مسلمان آبادي 80,000 کان 90,000 آهي، جيڪا آباديءَ جي 1٪ کان گهٽ ٿئي ٿي. جڏهن ته انگولا جي اسلامي برادري انگ 500,000 جي ويجهو ٻڌائي ٿي.
مسلمانن جو وڏو حصو اولهه آفريڪا ۽ وچ اوڀر (خاص ڪري لبنان) مان مهاجرن تي مشتمل آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي ماڻهو به اسلام قبول ڪندڙ آهن. انگولا جي حڪومت قانوني طور ڪنهن به اسلامي تنظيم کي تسليم نٿي ڪري، ۽ گهڻو ڪري مسجدون بند ڪندي يا انهن جي تعمير ۾ رنڊڪ وجهي ٿي..
مذهبي ضابطن ۽ سماجي دٻاءَ/ستاءَ بابت ملڪن جي سطح جانچيندڙ هڪ مطالعي ۾ (0 کان 10 تائين اسڪور، جتي 0 گهٽ ضابطا/ستاءَ ڏيکاري ٿو) انگولا کي سرڪاري طور تي مذھب جي نفاذ  ۾ 0.8، سماجي طور مذھب جي نفاذ ۾ 4.0، سرڪاري مذھبي ترجيح ۾ 0، ۽ مذھبي ماڻھن کي ظلم جو شڪار بڻائڻ ۾ 0 اسڪور ڏنو ويو
مسيحي تبليغي 1975ع کان اڳ انتهائي سرگرم هئا، پر 1961ع ۾ نوآبادي مخالف جدوجهد شروع ٿيڻ کان پوءِ پورچوگالي نوآبادي اختيارين ڪيترن پروٽيسٽنٽ مشنرين کي ملڪ مان ڪڍي ڇڏيو ۽ مشن اسٽيشنون بند ڪيون، ڇاڪاڻ ته اختيارين جو خيال هو ته مشنري آزاديءَ جي حمايت وڌائي رهيا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان پوءِ مشنرين کي ملڪ ڏانهن واپسي ممڪن ٿي، پر گهرو ويڙهه سبب سيڪيورٽي حالتن ڪري 2002ع تائين ڪيترين اندرين علائقن واريون پراڻيون مشن اسٽيشنون ٻيهر قائم نه ٿي سگهيون.
ڪيٿولڪ گرجا گهر ۽ ڪجهه وڏيون پروٽيسٽنٽ برادريون عام طور پاڻ تائين محدود رهنديون آهن، جڏهن ته “نئين گرجائن” (New Churches) پاران فعال تبليغ ڪئي وڃي ٿي. ڪيٿولڪ، ۽ ڪجهه وڏيون پروٽيسٽنٽ برادريون، غريبن جي مدد لاءِ فصلن جا ٻج، فارم جا جانور، طبي سهولتون ۽ تعليم فراهم ڪن ٿيون..

## ثقافت

 

انگولا جي ثقافت تي وڏي حد تائين پورچوگالي ثقافت جو اثر رهيو آهي، خاص طور ٻولي ۽ مذهب جي حوالي سان، گڏوگڏ انگولا جي مڪاني نسلي گروهن جي ثقافت، جيڪي گهڻو ڪري بانتو ثقافت سان تعلق رکن ٿا.
انگولا جون مختلف نسلي برادريون—اوويمبندو، امبوندو، باڪونگو، چوڪوي، مبوندا ۽ ٻيا—پنهنجن پنهنجن ثقافتي خاصيتن، روايتن ۽ ٻولين کي مختلف درجن تائين برقرار رکن ٿيون، پر شهرن ۾، جتي هاڻي آبادي جو ٿورو وڌيڪ اڌ حصو رهي ٿو، نوآبادي دور کان وٺي هڪ گڏيل (مخلوط) ثقافت اُڀري آهي؛ خاص طور لوانڊا ۾، جيڪو 16هين صديءَ ۾ قائم ٿيو.
هن شهري ثقافت ۾ پورچوگالي ورثو وقت سان گڏ وڌيڪ غالب ٿيندو ويو آهي. آفريقي جڙون موسيقي ۽ ناچ ۾ واضح نظر اچن ٿيون ۽ اهي پورچوگالي ٻولي جي لهجي ۽ استعمال کي به شڪل ڏئي رهيون آهن. اهو عمل جديد انگولي ادب ۾ چڱيءَ طرح ظاهر ٿئي ٿو، خاص طور انگولي ليکڪن جي تخليقن ۾.
2014ع ۾، انگولا 25 سالن جي وقفي کان پوءِ قومي انگولي ثقافتي ميلي کي ٻيهر شروع ڪيو. هي ميلو سڀني صوبائي گاديءَ وارن شهرن ۾ منعقد ٿيو ۽ 20 ڏينهن جاري رهيو، جنهن جو موضوع هو: “ثقافت، امن ۽ ترقي جو هڪ ذريعو”.

### سينما
1972ع ۾، انگولا جي شروعاتي فيچر فلمن مان هڪ، ساره مالڊورور جي بين الاقوامي گڏيل تياري هيٺ ٺهيل فلم *[[سامبيزانگا (فلم)|سامبزانگا]]*، ڪارٿيج فلم فيسٽيول ۾ پيش ڪئي وئي، جتي ان کي نقادن کان وڏي پذيرائي ملي ۽ ان کي ميلو جو اعليٰ ترين انعام *تانيت ڊي اور* مليو.

### راندين

انگولا ۾ ٻيون سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي. ان جي انگولا نيشنل باسڪٽ بال وڌيڪ مقبول راند آهي. ان جي قومي ٽيم افروباسڪيٽ  11 ڀيرا کٽي آهي ۽ سڀ کان وڌيڪ لقب ماڻڻ جو رڪارڊ رکي ٿي. آفريڪا جي اهم ٽيم طور، اها باقاعدي طور اولمپڪ راندين ۽ فيبا ورلڊ ڪپ ۾ حصو وٺندي رهي ٿي. انگولا آفريڪا جي شروعاتي مقابلي واري ليگن مان هڪ جو پڻ گهر آهي|url-status=live }}.
فٽبال ۾، انگولا آفريڪا ڪپ آف نيشنز جي 2010 ۾ ميزباني ڪئي. انگولا جي قومي فٽبال ٽيم فيفا 2006 لاء ڪواليفاءِ ڪئي، جيڪا ورلڊ ڪپ فائنلز ۾ ان جي پهرين شرڪت هئي. گروپ مرحلي ۾ هڪ شڪست ۽ ٻه برابر ميچون ٿيڻ کان پوءِ ٽيم ٻاهر ٿي وئي. ٽيم ٽي ڀيرا ڪوسافا ڪپ کٽي چڪي آهي ۽ آفريڪن نيشنز چيمپيئن شپ ۾ ٻئي نمبر تي رهي.
انگولا ڪيترن سالن کان عالمي عورتن جي هينڊبال چيمپيئن شپ ۾ حصو وٺندو رهيو آهي. ملڪ ست ڀيرا سمر اولمپڪس ۾ به شرڪت ڪئي آهي ۽ هڪ ڀيرو فِرس رولر هاڪي ورلڊ ڪپ جي ميزباني به ڪري چڪو آهي، جتي ان جي بهترين پوزيشن ڇهون نمبر رهي. انگولا کي تاريخي طور جنگي فن ڪاپوئيرا انگولا ۽ باتوڪي  سان به ڳنڍيو وڃي ٿو، جيڪي غلام بڻايل آفريقي انگولي ماڻهن پاران رائج ڪيا ويا، جيڪي ائٽلانٽڪ غلام واپار تحت ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا.

## گيلري
thumb|A booming economy due to oil revenues and stable politics, Angola has seen an increase in its international trading sector.
thumb|right|upright=0.9|Luanda city centre.
thumb|The Banco Nacional de Angola building on the Marginal in Luanda dates from 1956.
[thumb|[TAAG Angolan Airlines is Angola's national airline.]]
thumb|New suburb (new housing area) in Luanda built in 2010.
[thumb|Offshore [petrol platform prepared for moving to final destination on high sea, Luanda, Angola, Atlantic Ocean]]

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:انگولا
زمرو:ملڪ
زمرو:زمين بند ملڪ
زمرو:آفريڪا جا ملڪ
زمرو:وچ آفريڪا جا ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ
زمرو:ڪميونٽي آف پرتگيز لئنگئيج ڪنٽريز جون ميمبر رياستون