وشنو

**وشنو**، جيڪو **نارايڻ** ۽ **هري** جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هندو ڌرم ۾ اعليٰ ديوتا آهي. هوءَ/هوءَ (الهي هستي) وئشنو مت ۾ مطلق سچائي (پربرهمن)، اعليٰ نفس (پرماتما) ۽ آخري حقيقت طور مڃيو وڃي ٿو، جيڪو هندو ڌرم جو سڀ کان وڏو فرقو آهي. کيس عام طور تي ٽمورتي، يعني هندو ڌرم جي اعليٰ تثليث، جي مکيه ديوتائن مان هڪ طور ڏٺو وڃي ٿو.

وشنو کي وئشنو مت ۾ اعليٰ هستي طور ۽ ڪيترن قديم مقدس گرنٿن جهڙوڪ ويدن، پرانن، رامائڻ، مهاڀارت (جنهن ۾ ڀگوت گيتا شامل آهي) وغيره ۾ پرشوتّم يا اعليٰ پرش طور ساراھيو ويو آهي. *وشنو سَهسْرَنام* ۾ وشنو کي پرماتما (اعليٰ روح) ۽ پريميشور (اعليٰ خدا) سڏيو ويو آهي. ان ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته وشنو سڀني هستين ۾ هر هنڌ موجود جوهر آهي، جيڪو ماضي، حال ۽ مستقبل جو مالڪ آهي، ۽ ساڳئي وقت انهن کان ماورا پڻ آهي؛ هو ڪائنات جو سَرجڻهار، سنڀاليندڙ ۽ فنا ڪندڙ آهي، جيڪو سڀني عنصرن کي پيدا ڪري ٿو ۽ انهن کي وڌائي ٿو.
وشنو کي مُڪُندا پڻ سڏيو وڃي ٿو، جيڪو پنهنجي ڀڳتن کي مُڪتي (جنم مرڻ جي چڪر کان آزادي) عطا ڪري ٿو، يعني اهي لائق ماڻهو جيڪي مادي دنيا کان نجات جا حقدار آهن.
*[[ڀگوت گيتا]]* موجب، هو “ڪائنات جو استاد” آهي. *ڀاگوت پران* اعلان ڪري ٿي ته **نارايڻ** اعليٰ الوهي شخصيت آهي، جيڪا ڪائنات جي 14 لوڪن جي سَرجڻ ۾ برهما طور سرگرم آهي (راجس گڻ جو ديوتا)، انهن جي حفاظت ۾ وشنو طور (ستّو گڻ جو ديوتا)، ۽ انهن جي فنا ۾ شو طور (تمس گڻ جو ديوتا).
هي نارايڻ اصل ۾ **وشنو** پاڻ آهي، جيڪو مختلف اوتارن ۾ ظہور ڪري ٿو. *ڀاگوت پران، پرُش سُڪت، نارايڻ سُڪت، نارايڻ اُپنشد، مها نارايڻ اُپنشد* وغيره ۾ کيس مطلق سچائي قرار ڏنو ويو آهي.
وشنو حفاظت جو ديوتا آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هو ڪائنات کي فنا ٿيڻ کان بچائي ٿو. اهو پڻ مڃيو وڃي ٿو ته وشنو زمين ۽ سڀني جيئري جاندارن کي سنڀالي ٿو. هندو ڌرم موجب، هن هينئر تائين نو اوتارن جي صورت ۾ زمين تي اوتار ورتو آهي، ۽ هڪ آخري اوتار **[[ڪلڪي]]** باقي آهي، جيڪو ڪلي يوگ جي آخر ۾ برائيءَ جي خاتمي لاءِ ايندو. سندس مشهور اوتار آهن: رام، ڪرشن، پرشورام، نرسِمه.
وشنو پنهنجي چئن هٿن ۾ ڪمل (پدما)، ناقابلِ تباهي گدا (ڪومودڪي), شنک (شنکها)، ۽ اڻ روڪ چڪر (سدرشن چڪر) کڻي ٿو. کيس گهڻين صورتن ۾ ڏٺو وڃي ٿو، جهڙوڪ اٺ هٿن واري صورت يا هزارن سرن، اکين، منهنن ۽ هٿن واري صورت (سَهسَرشيشا). هڪ عالمي صورت، جيڪا وشوَروپ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، وشنو جي اعليٰ صورت آهي، جنهن ۾ سڄي ڪائنات کيس اندر شامل بيان ڪئي وڃي ٿي. وشنو جون ٽي مکيه صورتون آهن: ڪارنوڊڪشائي وشنو (مها وشنو)، گربھوڊڪشائي وشنو، ۽ ڪشيروڊڪشائي وشنو؛ جڏهن ته آخري ٻه ڪارنوڊڪشائي وشنو جون توسيعون آهن.
وشنو (سنسڪرت: विष्णु) ٽرمورتي جو ٻيو ڀاڱو آهي، جيڪو هندو ڌرم جو هڪ اهم عقيدو آهي، جيڪو ڀڳوان جي ديوتا ۽ رحمت سان منسوب آهي. اهو آهي ، جيڪڏهن برهما کي رچنا ڪندڙ جي طور تي ڏٺو وڃي،  ته وشنو هن برهمانڊ کي پنهنجي رحمت ۽ شفقت سان برقرار رکندو آهي، تنهن ڪري هن کي هڪ پيروڪار وارو پَد حاصل آهي. وشنو جو ذڪر ويدن ۽ سندس شاگردن ۾ ڪيترائي ڀيرا آھي. هن کي نارائن پڻ سڏيو وڃي ٿو. هن وقت ، هندن جو تعداد ٻن وڏن اسڪولن جي سوچ ۾ ورهايل آهي ، هڪ وشنو جو پيروڪار ۽ ٻيو شيوا جا پوئلڳ. اڳوڻي واضح اڪثريت ۾ آهن. راما ۽ ڪرشن وشنو جو اوتار آهن.

## نالي جو اشتقاق

**وشنو** (جنهن کي **وِشنُ** پڻ لکيو وڃي ٿو؛ سنسڪرت: विष्णु) جو مطلب آهي “سڀ هنڌ موجود”. ميڌاتٿ (تقريباً 1000ع) موجب، ان جو مطلب آهي “اهو جيڪو سڀ ڪجهه آهي ۽ هر شيءِ جي اندر موجود آهي." ويدنگا جي عالم ياسڪ (چوٿين صدي قبل مسيح) پنهنجي گرنٿ *نرُڪت* ۾ وشنو جي تعريف ڪندي لکي ٿو: *viṣṇur viṣvater vā vyaśnoter vā*، يعني “اهو جيڪو هر هنڌ داخل ٿئي ٿو”، ۽ وڌيڪ چوي ٿو: *atha yad viṣito bhavati tad viṣnurbhavati*، يعني “جيڪو بندھنن ۽ زنجيرن کان آزاد آهي، اهو وشنو آهي”.
*پدم پران* (چوٿين کان پندرهين صدي عيسوي) جي ڏهين ڀاڱي ۾، دانت (ڀيما جو پٽ ۽ ودربھ جو راجا) وشنو جا 108 نالا بيان ڪري ٿو (17.98–102). انهن ۾ ڏهه مکيه اوتار (هيٺ ڏسو: داشاوَتار) ۽ خدا جي صفتن، خصوصيتن ۽ پهلوئن جا بيان شامل آهن.
*گروڙ پران* (باب 15) ۽ *مهاڀارت* جي *انوشاسن پَرَو* ۾ پڻ وشنو جا هزار کان وڌيڪ نالا بيان ٿيل آهن، جتي هر نالو خدا جي ڪنهن صفت، وصف يا پهلوءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن کي *وشنو سَهسْرَنام* چيو وڃي ٿو، جتي وشنو کي “سڀ هنڌ موجود” طور بيان ڪيو ويو آهي۔

## اصل ۽ ارتقا

وشنو رگ ويد جو شمسي ديوتا آهي، پر رگ ويد ۾ هن جو ذڪر اندر، اگني ۽ ٻين ديوتائن جي ڀيٽ ۾ نمايان ناهي. رگ ويد جي 1028 سُڪتن مان رڳو 5 سُڪت وشنو لاءِ مخصوص آهن، جيتوڻيڪ ٻين سُڪتن ۾ به هن جو ذڪر ملي ٿو. بهرحال، ان مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته هو غير اهم هو. ڪلوسٽرمايئر نوٽ ڪري ٿو ته رگ ويد ويدڪ ماڻهن جي سڄي مذهب جي مڪمل نمائندگي نٿو ڪري. گوندا موجب، “وشنو اڳ ئي شايد ان کان وڌيڪ اهم الوهي شخصيت هو جيترو هن جي متنن ۾ نسبتاً گهٽ ذڪر مان ظاهر ٿئي ٿو”، ۽ ممڪن آهي ته ابتدائي ويدڪ دور ۾ آريائي ۽ غير آريائي عوام ۾ هن جي وڌيڪ مقبوليت رهي هجي.
ويدن جي برهمڻ پرت ۾ به وشنو جو ذڪر ملي ٿو، جتي پهرين هزار سال قبل مسيح جي وچ ڌاري سندس اهميت وڌڻ لڳي. بعد ۾، سنسڪرتائيزيشن جي عمل دوران، جڏهن مختلف مقامي روايتن ۽ ديوتائن (واسوديوا-ڪرشن، نارايڻ، ڪرشن-گوالا) سان ميل جول ٿيو، ته عيسوي کان اڳ جي آخري صدين ۽ عيسوي جي شروعاتي صدين ۾ سندس حيثيت وڌيڪ بلند ٿي. جن گوندا جي مطابق، ڀارتي مقدس صحيفن جي تاريخ ۾ وشنو آهستي آهستي اعليٰ درجي جو ديوتا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو اعليٰ هستيءَ جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.

## اوتار

مختلف ديوتائن کي وئشنومت ۾ وشنو جي اوتارن يا جنمَڌارن طور شامل ڪيو ويو، جيڪو ترمورتي ۾ خدا جو سنڀاليندڙ ۽ قائم رکڻ وارو پهلو آهي. وشنو اوتار طور نيڪ ماڻهن کي طاقت ڏيڻ ۽ بڇڙائيءَ جي خاتمي لاءِ زمين تي نازل ٿئي ٿو، اهڙيءَ طرح ڌرم کي ٻيهر قائم ڪري ٿو ۽ ڌرتيءَ جو بار هلڪو ڪري ٿو. *[[ڀگوت گيتا]]* مان هڪ مشهور اقتباس وشنو جي اوتار جي عام ڪردار کي هن ريت بيان ڪري ٿو:

ويدڪ ادب، خاص طور تي پران (قديم گرنٿ، جيڪي انسائيڪلوپيڊيا جهڙا آهن) ۽ اِتِهاس (تاريخ، روايت، ڏند ڪٿا)، وشنو جي ڪيترن ئي اوتارن جو بيان ڪن ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور اوتار آهن ڪرشن (خاص طور تي *وشنو پران*، *ڀاگوت پران* ۽ *مهاڀارت* ۾؛ جنهن ۾ *ڀگوت گيتا* شامل آهي) ۽ رام (خاص طور تي *رامائڻ* ۾).

وئشنومت ۾ ڪرشن کي خاص اهميت حاصل آهي، جتي کيس سڀني هستين جو ازلي، اعليٰ ۽ ماورا سرچشمو مڃيو وڃي ٿو، جنهن مان ٻيا سڀ ديوتا ۽ نيم ديوتا پڻ پيدا ٿيا، حتٰی جو وشنو به.
وشنو جا 10 اوتار (ظاهر ٿيڻ جي ترتيب موجب) هي آهن:
* متسيا (مڇي)
* ڪورم (ڪڇو)
* وراه (جهنگلي سور)
* نرسِمه (اڌ شينهن، اڌ انسان)
* وامن (بونو)
* پرشورام (شڪاري)
* رام (بادشاهه)
* ڪرشن (بادشاهه)
* بدھ
* ڪلڪي

هڪ فهرست هڪ هنڌ ڏني ويندي آهي، پر وڌيڪ اوتار پڻ ذڪر ڪيا وڃن ٿا. *ڀاگوت پران* جي پهرين اسڪندھ ۾ وشنو جا 24 اوتار بيان ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ٻين هنڌن تي پڻ وڌيڪ ذڪر ملن ٿا:

## شڪل ۽ علامتون

وشنو پنهنجي چئن هٿن ۾ چار شيون جهلي ٿو. هو مٿئين کاٻي هٿ ۾ شنک رکي ٿو، جيڪا فتح جي علامت آهي. مٿئين ساڄي هٿ ۾ هو سدرشن چڪر رکي ٿو، جيڪا روحاني توانائي جي نشاني آهي. هيٺئين کاٻي هٿ ۾ ڪمل جو گل سڪون جي نمائندگي ڪري ٿو، ۽ هيٺئين ساڄي هٿ ۾ ڪومودڪي طاقتن جي علامت آهي.

## وشنو جا مندر

شري رنگناتھسوامي مندر،سريرنگم هڪ هندو مندر آهي جيڪو وشنو کي ارپيل آهي، ۽ سريرنگم، تيروچيراپللي، تامل ناڊو، ڀارت ۾ واقع آهي.  مندر جو رقبو  آهي ۽ ان جو گهيرو  آهي، جنهن ڪري اهو ڀارتي برصغير جو سڀ کان وڏو هندو مندر ۽ دنيا جي وڏن هندو مندرن مان هڪ آهي.|شري رنگناتھسوامي مندر، سريرنگم هڪ هندو مندر آهي جيڪو وشنو کي ارپيل آهي، ۽ سريرنگم، تيروچيراپللي، تامل ناڊو، ڀارت ۾ واقع آهي. مندر جو رقبو  آهي ۽ ان جو گهيرو  آهي، جنهن ڪري اهو ڀارتي برصغير جو سڀ کان وڏو هندو مندر ۽ دنيا جي وڏن هندو مندرن مان هڪ آهي.|شري رنگناتھسوامي مندر، سريرنگم هڪ هندو مندر آهي جيڪو وشنو کي ارپيل آهي، ۽ سريرنگم، تيروچيراپللي، تامل ناڊو، ڀارت ۾ واقع آهي. مندر جو رقبو  آهي ۽ ان جو گهيرو  آهي، جنهن ڪري اهو ڀارتي برصغير جو سڀ کان وڏو هندو مندر ۽ دنيا جي وڏن هندو مندرن مان هڪ آهي.}}

# 108 ديويه ديشَم ڀارتي برصغير ۾  
# 108 اڀيمانا ڪشيترَم ڀارتي برصغير ۾  
# پدمناڀسوامي مندر، تيرواننتھاپورم  
# رنگناتھسوامي مندر، سريرنگم، تيروچيراپللي  
# وينڪٽيشورا مندر، تيروملا  
# جگن ناتھ مندر، پُري  
# بدريناتھ مندر  
# سوامينارائن جا مندر سڄي دنيا ۾  
# چندي وشنو، پرامبانن، جاوا، انڊونيشيا  
# انگڪور واٽ، ڪمبوڊيا  
# برلا مندر، دهلي  
# داشاوَتار مندر، ديوڳڙھ  
# پندريڪاڪشن پيرومل مندر، تيرووَيلارائي  
# ڪلازهاگر مندر، مدورائي  
# گرووايور مندر، ٿرِسور  
# اننتھاپورا ڍنڍ مندر، ڪاسراگوڊ

ڪوڊلاماني شري وشنومورتي مندر، ڪرناٽڪ وشنو کي ارپيل هڪ قديم تيرٿ ڪشيتر آهي. سڄي ڪائنات ۾ هن جهڙي ٻي ڪا جاءِ ناهي.

## طاقتون ۽ صلاحيتون

وشنو وٽ سموري ڪائنات تي اختيار، مطلق اختيار، ماورا اختيار ۽ حفاظت جي طاقت آهي. حفاظت ڪندڙ طور هو هر شيءِ تي ڪنٽرول رکي سگهي ٿو. هر شيءِ کي هر خطري کان بچائڻ جي طاقت سبب کيس پنهنجي ڀڳتن جو اعليٰ محافظ پڻ سڏيو وڃي ٿو.

**مطلق فنا**: وشنو پران موجب، وشنو سَرجڻهار، فنا ڪندڙ ۽ سنڀاليندڙ آهي. فنا ڪندڙ طور هو لا متناهي هستيءَ کي به ختم ڪرڻ جي طاقت رکي ٿو.

**مطلق سَرجڻ**: وشنو پران ۾ سَرجڻهار طور وشنو وٽ هر شيءِ پيدا ڪرڻ جي طاقت آهي، حتٰی جو لا متناهي کان به اڳتي. وشنو جي اعليٰ صورت ڏسڻ تي لا محدود طاقت حاصل ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. ارجن کيس بي پايان قوت وارو بيان ڪري ٿو.

**مطلق قادرِ مطلق**: وشنو وٽ هر ڪم ڪرڻ جي مڪمل طاقت آهي، حتٰی جو اهڙي شيءِ پيدا ڪرڻ جي جيڪا لا متناهي کان به وڏي هجي. ڀگوت گيتا جي باب 11 ۾، ڪرشن (وشنو جو اوتار) ارجن کي سموري سَرجڻ ڏيکاري ٿو: وقت، جڳهه، ماضي، حال، مستقبل، ڪائنات، موجود ۽ ايندڙ انسان وغيره. اهو انساني تصور کان به مٿانهون آهي.

**مطلق علم**: وشنو وٽ بي انتها حڪمت، تجربو ۽ ڄاڻ آهي.

**مطلق هر هنڌ موجودگي**: هر وقت، هر هنڌ، ماضي، حال ۽ مستقبل ۾ موجود هجڻ جي طاقت. جڏهن ڪرشن پنهنجي اعليٰ صورت ڏيکاري ٿو ته اها هر هنڌ موجود هوندي آهي، پر عام ماڻهو ان کي نٿا ڏسي سگهن ڇاڪاڻ ته وٽن الوهي بصيرت ناهي. صرف رِشي، ديوتا، سنجيا ۽ ارجن ان وشوروپ کي ڏسي سگهن ٿا.

**مطلق بي صورت هجڻ**: وشنو جي حقيقي صورت کي بي صورت، لا محدود، بي ڪنارو، بغير شڪل ۽ رنگ جي بيان ڪيو ويو آهي، وشنو پران موجب.

**مطلق بي موت**: وشنو پران جي باب 1 ۾ وشنو کي موت، جنم، زندگي، واڌ ۽ عمر جي تصورن کان مٿانهون بيان ڪيو ويو آهي.

**مطلق ماورا هجڻ**: وشنو پران ۾ وشنو کي منطق، وقت، جڳهه وغيره جي سڀني بيانن کان مٿانهون قرار ڏنو ويو آهي. وشنو سَهسْرَنام موجب هو بي انتها ابعادن واري هستي آهي.

## حوالا

زمرو:هندو ديوتا
زمرو:هندوڌرم ۾ ديوتائن جا نالا
زمرو:ڀڳوت پراڻ ۾ ڪردار