open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڄام فتح خان

**ڄام فتح خان** جملي مؤرخن ڄام فتح خان جي دور حڪومت جي ساراه ڪئي آهي.

## تفصيلي تعارف
سندس حڪومت پندرهن سالن تي پکڙيل ڏسجي ٿي. ڄام فتح خان تخت سنڀالڻ شرط حڪومت جي قاعدن ۽ سلطنت جي ضابطن کي مضبوط ڪري، سرڪاري معاملن ۾ ڏاڍي سجاڳي ۽ هوشياري ڏيکاري. سندس سخاوت، بهادري ۽ مروت مشهور هئي.
ڄام فتح خان جي زماني ۾ سنڌ کان ٻاهر ٻه واقعا ٿي گذريا. منگولن سنڌو درياه ٽپي دهلي ۽ ديبال پور تائين ڦرلٽ جي بازار گرم ڪئي. هن دور ۾ 1414ع ۾ دهلي سلطنت تي ”سيد“ خاندان قبضو ڪيو. سمن سلطانن ۾ ڄام فتح خان پهريون حاڪم آهي، جنهن گجرات سان سياسي لاڳاپن سان گڏ سماجي تعلقات به قائم ڪيا. هن پنهنجي نياڻي ”ڄام زادي“ گجرات ۾ مخدوم جهانيه جي پوٽي قطب عالم (1388-1454ع) سان پرڻائي ڏني.قطب عالم پنهنجي نڳي ڏاڏي راڄو جي قتال جي حڪم تي گجرات ويو، جتي سلطان مظفر شاه سندس آڌرڀاءُ ڪيو. هن شاديءَ مان قطب عالم کي ٻه نياڻيون بيبي فردوس ۽ بيبي مريم پيدا ٿيون. سنڌين ۽ گجراتين ۾ مٽي مائٽيءَ جو هي سلسلو پوءِ گهڻو عرصو جاري رهيو. ڄام فتح خان سن 1428ع ۾ وفات ڪئي.جنت السنڌ مطابق:ڄام ڪرن کانپوءِ، سندس سؤٽ ڄام فتح خان بن سڪندر گاديءَ تي ويٺو. سندس ڏينهن ۾ سنه 800ھ (1398ع) ۾ امير تيمور گورگاني هندستان تي ڪاهي مٿرا ۽ بنديل کنڊ تائين ملڪ کي ڦريو. سندس پوٽي مرزا پير محمد اچ ۽ ملتان جا قلعا فتح ڪيا. بکر جي هڪڙي بزرگ ابوالغيث جي سفارش سان سنڌ مغلن جي چنبي کان بچي ويئي. سنه 1399ع ۾ امير تيمور سمرقند ڏانهن موٽي ويو. امير تيمور دهليءَ جي حڪومت محمود شاهه تغلق کان کسي پنجاب جي حاڪم سيد خضر خان جي حوالي ڪري ويو. سادات خاندان سنه 817ھ (1414ع) کان سنه 847ھ (1443ع) تائين حڪومت ڪئي. سيد علاءُ الدين عالم شاه پويون سيد حاڪم هو، جيڪو سنه 1450ع ۾ پنجاب جي صوبيدار بهلول خان لوڌيءَ کي دهليءَ جي حڪومت حوالي ڪري پاڻ گوشه نشين ٿيو. ڄام فتح خان 15 ورهيه ڪاميابيءَ سان حڪومت ڪري وفات ڪئي. وفات کان 3 ڏينهن اڳ، پنهنجي ڀاءُ تغلق کي جانشين ڪري ويو.

## حوالا
ڄام صلاح الدين

**ڄام صلاح الدين** پنهنجي پيءُ ڄام تماچيءَ کان پوءِ‏ سنڌ جو تاجدار بنيو.

## تفصيلي تعارف

سندس حڪمراني ٻارهن سالن تي پکڙيل آهي. هن زماني ۾ امير تيمور هندستان تي حملو ڪيو. تيمور جي جنگين ۾ لکين بيگناه هندستاني مارجي ويا ۽ ننڍي کنڊ ۾ وڏي تباهي آئي. تيمور جي پوٽي مرزا پير محمد ملتان تائين ڦرلٽ ڪئي. مير معصوم موجب سنڌ جو ملڪ، هن تباهيءَ ۽ برباديءَ کان مير ابو الغيث بکريءَ جي سفارش سبب محفوظ رهيو. سن1398ع ۾ شاه عبداللطيف ڀٽائي جو جد امجد سيد حيدر هرات کان هالاڪنڊي پهتو. سيد حيدر سنڌ ۾ شادي ڪئي. سندس اولاد پوءِ متعلوي سادات سڏيو ويو. امير تيمور جي حملي کان پوءِ دهلي سلطنت جو مڪمل خاتمو ٿي ويو ۽ هر طرف بغاوتون ۽ ڀڃ ڊاه ڏسڻ ۾ آئي. تيمور ملتان تي خضر خان کي نائب مقرر ڪيو. مير معصوم ڄام صلاح الدين جي دور کي هن ريت بيان ڪيو آهي:

”پهريائين سرحد جي معاملن ڏانهن متوجه ٿيو، جي ڪن رذيلن جي سرڪشيءَ ڪري هيٺ مٿي ٿي ويا هئا. انهيءَ ٽوليءَ جي انتظار ۽ گوشمالي ڏيڻ لاءِ هڪ لشڪر موڪليائين. آخر هن ٽوليءَ جي تاديب ۽ تنبيهه کان پوءِ ڪڇ ڏانهن متوجهه ٿيو. ڪڇي ماڻهن سان هن جون سخت لڙايون ٿيون، مگر سڀني جنگين ۾ فتح جو سهرو صلاح الدين جي سر تي آيو ۽ فتح ۽ غنيمتون هٿ ڪري موٽي آيو. هو لشڪر ۽ رعيت جي چڱيءَ طرح پرگهور لهندو هو.“.

## جنت السنڌ جو بيان

سنه 790ھ (1388ع) ۾ فيروز شاهه تغلق وفات ڪئي. سندس پويان ڪمزور هئا. محمد شاهه تغلق ثانيءَ جي ڏينهن ۾ دکن ۾ گلبرگ ۾ علاءُ الدين حسين بهمني حڪومت جو پايو وڌو. تنهن کان پوءِ فيروز شاهه جي پوٽي محمد شاهه جي ڏينهن ۾ سنه 796ھ (1394ع) ۾ ظفر خان گجرات ۾، خضر خان ملتان ۾، دلاور خان مالوه ۾، ملڪ سرور خان جونپور ۾، سمن سنڌ ۾ خودمختياري حاصل ڪئي. فقط پنجاب جو علائقو نالي طور دهليءَ جي ماتحت رهيو. ڄام صلاح الدين سنڌ جي جدا جدا ڀاڱي ڏي فوجون موڪلي سنڌ کي پنهنجي خودمختيار تسلط هيٺ آندو. سندس ڪي مخالف ڪڇ ڏانهن ڀڄي ويا، جن کي هٿ ڪري جوڳيون سزائون ڏنائين. يارهن ورهيه عدل انصاف سان حڪومت ڪري وفات ڪيائين.

## حوالا
ڄام مبارڪ

**ڄام مبارڪ** انگريزي (Jam Mubarak) سنڌ ۾ سمن جو راڄ ۾ اول هي ڄام جوڻي جو وزير هو. ڪجهه مؤرخن کيس غاصب سڏيو آهي. هن کي اقتدار جي مسند ماڻڻ جو صرف ٽي ڏينهن موقعو مليو. ٽن ڏينهن کان پوءِ کيس تخت ۽ تاج کان الڳ ڪيو ويو. شاهي خاندان سان سندس تعلق چٽو ڪونهي. تاهم خاطري آهي ته هو حڪمران گهراڻي جو هڪ فرد هو. تاريخ معصوم کيس دربان سڏيو آهي. هن جو نالو مبارڪ خان هو. اقتدار تي ويهڻ شرط پاڻ کي ڄام مبارڪ سڏائڻ لڳو. مبارڪ خان ٽن ڏينهن بعد معزول ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سما جاتيون
زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڄام سڪندر شاھ ٻيو

**ڄام سڪندر شاهه (ٻيو)** انگريزي (Jam Sikander Shah-II) سنڌ ۾ سمن جو راڄ جي دور ۾ حڪمران هو. هن کي ڄام محمد عرف ڄام انڙ به سڏيو ويو آهي. ڄام سڪندر ثاني ڏيڍ سال سنڌ تي حڪومت ڪئي. جنت السنڌ مطابق :ڄام تغلق کان پوءِ سندس پٽ ڄام سڪندر گاديءَ تي ويٺو، جو اڃ صغير هو. سندس ڏينهن ۾ سيوهڻ ۽ بکر جي صوبيدارن بغاوت ڪئي. هو لشڪر وٺي بکر ڏانهن روانو ٿيا. سندس هڪڙي عزيز، جو سندس دربان هو ۽ مبارڪ خان سڏبو هو، جنهن اڳين ڄامن جي ڏينهن ۾ بهادريءَ جا ڪارناما ڪيا، سو پاڻ کي حاڪم سڏائڻ لڳو، مگر ٽن ڏينهن اندر لوڌجي ويو. ڄام سڪندر پنهنجي نائبن سان ڳالهيون ڪري ساموئيءَ موٽيو ۽ ڏيڍ سال حڪومت ڪري وفات ڪيائين.

## تفصيلي تعارف

جڏهن اقتدار جي مسند تي ويٺو، تڏهن اڃا ننڍي عمر جو هو. ان ڪري بکر ۽ سيوستان جي مقامي حاڪمن سندس خلاف بغاوت ڪئي. هي اطلاع ملندي ڄام سڪندر ڪثير لشڪر سان بکر طرف روانو ٿيو. اڃا مس نصر پور پهتو ته پٺيان کيس مبارڪ خان جي شورش جو اطلاع پهتو، جنهن صورت ۾ تختگاه جا امير ۽ عوام، ڄام سڪندر سان ڳانڍاپيل هئا، ان ڪري ٽن ڏينهن بعد مبارڪ خان کي اقتدار تان هٽايو ويو. بهرحال، ٺٽي جي غير يقيني صورتحال سبب ڄام سڪندر – بکر ۽ سيوهڻ جي عملدارن سان صلح ڪيو.
ڄام سڪندر جي حڪم تي مئنگلور ڪاٺياواڙ جي عالم مولانا علاؤالدين هڪ عربي درسي ڪتاب ”شمہ في الميزان“ جي آسان شرح ”الزبدة“ جي نالي سان تيار ڪئي ۽ ان کي ڄام جي نالي منسوب ڪيائين. هي انتساب هن ريت هو: مون کي اهڙي هڪ هستي چيو، جنهن جي انڪار جي مون کي طاقت ناهي – جنهن جي فضيلت جا موافق توڙي مخالف قائل آهن ۽ جو به سندس کماحقه مدح جو خيال ڪري، تنهن کي جڳائي ته سندس حاسدن ۽ دشمنن جي ڪدورت کان ڪناره ڪشي ڪري، تاڪه ٻين لاءِ حقيقت واضح ٿئي ۽ اهو آهي وڏو حاڪم، علم ۽ حلم، سخا ۽ ڪرم جو صاحب محمد عرف انڙ پٽ فتح خان پٽ صدرالدين پٽ توڳاچي پٽ ڄام [جوڻو]. شال سدائين سندس ذاتي خوبين سان توفيق حال هجي ۽ (ڌڻي جي) مدد سهارو هجي.
ڄام هي ڪتاب پوءِ گهڻي عرصي تائين سنڌ ۽ گجرات جي نصاب ۾ شامل رهيو. هن ڄام جي دور ۾ تعمير ٿيل ڪجهه کوهن تان پڪيون سرون مليون آهن، جن تي سنڌي گاڏڙ سرائڪي ڪتبا مليا آهن. انهن جو ذڪر اڳتي ايندو.

## حوالا

زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
ڄام سنجر

**ڄام سنجر عرف راءَ ڏنو** انگريزي (Jam Sanjar alias Rao Dino) سنڌ ۾ سمن جو راڄ دوران ڄام سڪندر کان پوءِ ڄام سنجر سنڌ جو سلطان بنيو. مير علي شير قانع ٺٽوي ۽ مير معصوم شاھ بکري ڄام سنجر ۽ راءِ ڏني کي الڳ الڳ ذڪر هيٺ آندو آهي، ليڪن نئين کوجنا موجب سمن جي سلسلي جو هي هڪ ئي بادشاه هو، جنهن کي سلطان صدر الدين شاه جي نالي سان به سڏيو ويو آهي
.

## تفصيلي تعارف

محترم محمد حسين پنهور، راء ڏني جي جاءِ تي سندس نالو ”راڌڻ“ تجويز ڪيو آهي.ڄام  اصل صورتحال ڇا به هجي، ليڪن راڌڻ نالو اڄ به سماٽ قبيلن ۾ رکيو وڃي ٿو.
ڄام سنجر گهڻو وقت ڪڇ ۾ مقيم هو. جڏهن کيس ڄام سڪندر جي وفات جو اطلاع مليو، تڏهن هڪدم ننگر ٺٽي پهتو. اميرن سندس حڪومت تي اتفاق ڪيو ۽ هو سنڌ جو نئون بادشاه بنجي ويو. گمان آهي ته سڪندر جي مختصر دور حڪومت ۾ مقامي عملدارن خود سري ڪئي هئي ۽ هر طرف بدامني ۽ پريشاني پکڙجي وئي هئي. ڄام سنجر صورتحال جي سڌاري لاءِ ترت فيصلا ڪيا. مير معصوم لکي ٿو:

”هن ڏيڍ سال جي عرصي ۾ ساري سنڌ ولايت سمنڊ کان وٺي ماٿيلي ۽ اٻاوڙي جي سرحد گاجريلي ۽ ڪنڌي تائين پنهنجي قبضي ۾ آندي.“

مؤرخن ڄام سنجر جي دور ۽ شخصيت جي وڏي واکاڻ ڪئي آهي. هي ڄام بيحد خوبصورت ۽ سهڻو هو. سوين سندس عاشق هئا ۽ بنا اجوري جي هن جي درٻار ۾ ڪم ڪندا هئا. هڪ فقير مٿس فدا هو ۽ هر وقت سندس بادشاهي ماڻڻ لاءِ دعاگو رهندو هو. هڪ ڀيري ڄام کي هڪ قاضيءَ جي رشوت وٺڻ جي شڪايت پهتي. ڄام ملازمن جي پگهارن وڌائڻ جو اعلان ڪري، رشوت جهڙي مرض جي خاتمي جي ڪوشش ڪئي. سندس زماني ۾ سنڌ جا ڪڇ ۽ گجرات سان بهتر لاڳاپا برقرار رهيا. هن دور ۾ سنڌ جي دفاع خاطر، ڪڇ ملڪ ۽ جوڌپور جي سرحدن تي چوڪيون قائم ڪيون ويون. هنن سرحدن تي سوڍن ۽ سومرن ماڻهن کي آباد ڪيو ويو. ڄام سنجر جي موت بابت جدا جدا رايا ملن ٿا. هڪ راءِ آهي ته کيس زهر جو پيالو پياري ختم ڪيو ويو. ٻي راءِ موجب هو طبعي موت مئو هو. ان ريت سندس اقتدار کان الڳ ٿيڻ بابت به ٻه خيال ملن ٿا. هڪ تحرير موجب سندس وفات کان پوءِ ڄام نظام الدين نالي سندس پٽ سنڌ جو بادشاه بنيو، جڏهن ته پنهور صاحب جو دليل آهي ته ڄام نظام الدين کي اقتدار جي واڳ سونپي، ڄام سنجر پنهنجن ٻين ٻن پٽن سميت گجرات ڏي نڪري ويو. ان صورت ۾ سندس وفات به اتي ٿي هوندي. تاريخن ۾ ڄام جي هنن پٽن جا نالا محفوظ نه رهيا آهن. تاهم انهن مان هڪ جي پٽ ڄام صلاح الدين (ڄام سنجر جو پوٽو)، ڄام نظام الدين کان پوءِ سنڌ جي تخت ۽ تاج جي دعويٰ ڪئي هئي. ويجهڙائي ۾ هن ڄام جو سڪو پڻ مليو آهي.جنت السنڌ جي مطابق:ڄام رائدان کان پوءِ ڄام سنجر گاديءَ تي ويٺو، جو نهايت خوبصورت جوان هو. چون ٿا ته هڪڙو الله لوڪ درويش سندس حسن تي مفتون هو، تنهنجي دعا سان هو بادشاهه ٿيو هو. هن اَٺ ورهيه حڪومت ڪئي. فرشته جو بيان آهي ته هن سلطان محمود بيگڙي سان مائٽيءَ جو ناتو رکيو هو. بکر جو قاضي معروف، جو وڏو عالم هو، سو فيصلن ڪرڻ وقت فريادي توڙي جوابدار کان رشوت وٺندو هو. ڄام سجر سرڪاري کاتن جي نوڪرن جا پگهار وڌائي رشوت خوريءَ کي ٻنجو ڏنو.

## حوالا

زمرو:سما جاتيون
زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جون شخصيتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
راجا چندر

**راجا چندر** سين:  
برھمڻ گھراڻي جو سنڌ جو حاڪم جنھن سنڌ تي ساڌا ست سال حڪومت ڪئي.
## تفصيلي تعارف
ٻڌ مذهب جي پوئلڳ چچ جي وڏي ڀاءُ چندر پڳ سنڀاليندي ئي زوريءَ ماڻهن کي ٻڌ مذهب اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو پر پوءِ به عوام کانئس خوش هو.
جنهن وقت چچ گذاري ويو  ان وقت متو (سيوستان جو راجا) جيڪو اڳ ۾ ئي ڀڄي وڃي هندستان ويٺو هو، قنوج جي راجا سيهرس بن راسل ڏانهن ويو ۽ چيائينس ته سنڌ جو راجا هاڻي دنيا ۾ نه رهيو آهي ۽ تخت تي سندس ناتجربيڪار راهب ڀاءُ چندر ويٺو آهي، جيڪو سڄو ڏينهن عبادت ۽ مطالعي ۾ مصروف آهي. جيڪڏهن هاڻي حملو ڪري اهو ملڪ منهنجي حوالي ڪيو ته ڍل طور ڍير دولت جو اوهان جي خزاني ۾ جمع ڪندو رهندس. سيهرس پنهنجي ڀاءُ برهاس بن ڪسائس کي سپهه سالار بڻائي متي سان گڏ هڪ وڏو لشڪر ڏئي روانو ڪيو. چچ جو ڏوهٽو جيڪو  ڪشمير جي سرحد تي حڪمران هو. اهو به برهاس ۽ متي سان ملي ويو. ٻنهي پنهنجي لشڪر کي چندر جي حد ۾  هاسي ندي جي ڪپ تي اچي گڏ ڪيو ۽ ڀرسان واري قلعي ديوهپور (ديبالپور) تي قبضو ڪيو جتان اڳتي وڌي بندڪاهويا پهچي مهينو ترسيا ۽ پوڄا پاٽ ڪئي. اتان چندر ڏانهن اطاعت ڪرڻ جي ڌمڪي موڪليائون. چندر همت هارڻ بدران فوجي تياريون شروع ڪري ڏنيون ۽ چچ جي پٽ ڏهرسينا کي برهمڻ آباد فوج کي تڪڙو ڪرڻ لاءِ موڪليو. هيڏانهن چچ جي ننڍي پٽ ڏاهر کي وري الور جي حفاظت جي ذمينداري سونپيائين. انهن سڀني تدبيرن دشمن جي ارادن کي مٽيءَ ۾ ملائي ڇڏيو ۽ چندر ڪاميابيءَ سان ست سال حڪومت ڪندو رهيو ۽ نيٺ 48ھ (668ع) ۾ پنهنجي موت مري ويو. لئمبرڪ لکي ٿو ته:چيو وڃي ٿو ته چندر جي بادشاهيءَ ستن سالن تائين جٽاءُ ڪيو، ۽ هن جي مرڻ پڄاڻان، ڏاهر الور ۾ سندس تخت تي ويٺو. اهو به چيو وڃي ٿو ته چندر جي هڪ پٽ نالي راج پاڻ کي برهمڻ آباد ۾ آباد ڪيو، پر جلد ئي هن ڏهرسيه لاءِ اها  جاءِ خالي ڪئي. هن ڳالهه تي اعتبار ڪرڻ ڏکيو آهي ته چچ جي انهيءَ وڏي پٽ پنهنجي ريٽجڻ کي، توڻي عارضي وقت لاءِ ائين چپ چاپ کڻي تسليم ڪيو هوندو، خصوصاً هن ڪري، جو اها ڳالهه انهيءَ اصول سان ٽڪر کائي رهي هئي، جنهن موجب خود هن جي مٿان چندر کي ٽِپايو ويو هو.

## جنت السنڌ جو بيان

رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: " چچ کان پوءِ سيلائج جو ٻيو پٽ، چندر گاديءَ تي ويٺو، جو وڏ تپسوي هو. هن ٻڌ ڌرم کي زور وٺايو. سيوهڻ جو راجا متو سندس خلاف قنوج جي راجا سيهرس کان مدد گهرڻ ويو. ڪشمير جو راجا رمل چچ جو ڏوهٽو به، دشمن سان مددگار ٿي بيٺو، مگر چندر پنهنجي سلطنت کي بچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. حڪومت جي اٺين سال چندر مري ويو."

## برھمڻ گھرائي جي راجائن جي فھرست

## حوالا

زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ
خيرپور (سلجهائپ)

**خيرپور** يا **خيئرپور**ڏانهن هيٺئين اشارو ڪري ٿو:

* خيرپور, سنڌ صوبو، پاڪستان
* خيرپور ضلعو, جهن جو خيرپور شهر گاديءَ جو هنڌ آهي
* خیرپور (شاهي ریاست),  هڪ اڳوڻي شاهي رياست پاڪستان ۽ برطانوي انڊيا، جيڪا ختم ڪئي وئي 1955 ۾
* خيرپور ڳوٺ، چڪوال ضلعو

زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا
زمرو:سلجهائپ صفحا
يزيد بن ابي ڪبشه

**يزيد بن ابي ڪبشہ**  **يزيد بن ابي ڪبشہ سڪسڪي**، سليمان بن عبدالملڪ (96-99ھ) جي ڏينهن ۾، ارڙهن ڏينهن گورنر ٿي رهيو محمد بن قاسم جي وڃڻ کان پوءِ سنڌ ۾ يزيد بن ابي ڪبشه پهتو هو، جنهن کي هتي ايندي اڃا ارڙھن ڏينهن مس گذريا ته لاڏاڻو ڪري ويو. ملڪ ۾ وري وڌيڪ بي چيني تڏهن پکڙي جڏهن هتان مجاهد لڏي پنهنجي گهرن ڏانهن هليا ويا. انهيءَ انتشار جو فائدو وٺندي ڏاهر جي پٽ جيسينا برهمڻ آباد تي قبضو ڪري ورتو ۽ باقي بچيل ملڪ مسلمانن جي هٿ هيٺ رهيو.
يزيد کان پوءِ عارضي طور تي عامر بن عبدالله سنڌ جو گورنر ٿي ڪري آيو ۽ اڃا انتظام درست ڪرڻ لڳو ته زندگي سندس ساٿ ڇڏي وئي ۽ هن جي وڃڻ کان پوءِ جيسينا کي حڪومت ڪرڻ جو ڪجهه وڌيڪ وقت ملي ويو.محمد بن قاسم کي شام جي طرف روانو ڪري يزيد بن ابي ڪبشه سنڌ جي حڪومت جي واڳ پنهنجي هٿ ۾ ورتي مگر فقط نالي ڪاڻ. ڇو ته محمد بن قاسم کي گرفتار ڪرڻ کان پوءِ کيس آرام جي گهڙي نصيب نه ٿي. سر زمين سنڌ ۾ قدم رکڻ شرط هو آبهوا جي ناموافقت يا ڪنهن ٻئي سبب بيمار ٿي پيو اڃان محمد بن قاسم عراق ۾ داخل ئي نه ٿيو هوندو ته هي سنڌ ۾ اچڻ کان پوري ارڙهين ڏينهن عالم آخرت ڏي روانو ٿي ويو.  

.

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
عامر بن عبدالله

عامر بن عبدالله:
محمد بن قاسم جي وڃڻ کان پوءِ سنڌ ۾ يزيد بن ابي ڪبشه پهتو هو، جنهن کي هتي ايندي اڃا ارڙھن ڏينهن مس گذريا ته لاڏاڻو ڪري ويو. ملڪ ۾ وري وڌيڪ بي چيني تڏهن پکڙي جڏهن هتان مجاهد لڏي پنهنجي گهرن ڏانهن هليا ويا. انهيءَ انتشار جو فائدو وٺندي ڏاهر جي پٽ جيسينا برهمڻ آباد تي قبضو ڪري ورتو ۽ باقي بچيل ملڪ مسلمانن جي هٿ هيٺ رهيو.
يزيد کان پوءِ عارضي طور تي عامر بن عبدالله سنڌ جو گورنر ٿي ڪري آيو ۽ اڃا انتظام درست ڪرڻ لڳو ته زندگي سندس ساٿ ڇڏي وئي ۽ هن جي وڃڻ کان پوءِ جيسينا کي حڪومت ڪرڻ جو ڪجهه وڌيڪ وقت ملي ويو.مولوي نور محمد نظاماڻي تاريخ سنڌ ۾ لکي ٿو ته: انهي زماني ۾ چيو وڃي ٿو ته ڪو وقت عامر بن عبدالله به سنڌ جو والي رهيو مگر بلاذري ۽ يعقوبي جن تي گهڻو ڀروسو ڪري ٿو سگهجي، توڙي ٻيا قابل اعتبار مؤرخ به هن بابت ڪجهه نٿا لکن تنهنڪري اسان جي نزديڪ هيءَ ڳالهه نه ايتري قدر ڀروسي جهڙي آهي نه مڃڻ جي لائق.

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
ڄام صلاح الدين ٻيون

ڄام صلاح الدين

صلاح الدين صرف اٺ مهينا (مارچ کان آڪٽوبر 1512ع) سنڌ جو حڪمران رهيو. 
## تفصيلي تعارف

سندس دور ۾ ڪڇ ۽ گجرات سان سنڌ جا سڄا لاڳاپا وري قائم ٿيا. ڄام صلاح الدين جي حڪومت ڪيئن رهي؟ ان متعلق مير معصوم لکي ٿو:
”ڄام صلاح الدين ٺٽي جي شهر ۾ بادشاهيءَ جي تخت تي ويٺو ۽ ڄام فيروز جي ماڻهن تي وٺ پڪڙ ۽ چٽيون وجهي مال طلب ڪرڻ لڳو.“سنڌ جو هي شهزادو غلط ڪارڪردگي ۽ دريا خان جي حڪمت عمليءَ سان صرف اٺ مهينه حڪمراني ڪري سگهيو. ياد رهي ته ڄام صلاح الدين سمن جي مشهور بادشاه ڄام سنجر جو پوٽو هو. 

## حوالا
يزيد بن مهلب

يزيد بن مهلب: ھي سنڌ جي گورنر  حبيب جو ڀاءُ هو. جيسينا جي ڪري ٻيا سردار به باغي ٿي چُڪا هئا. تنهن ڪري حبيب  برهمڻ آباد تي اڃا ڪاهه ڪرڻ جو سوچي رهيو هو ته 20 سفر 99ھ (18 ــ 717ع) ۾ سليمان بن عبدالملڪ وفات ڪري ويو. حضرت عمر بن عبدالعزيز نئون خليفو مقرر ٿيو، جنهن حبيب جي ڀاءُ يزيد بن مهلب کي عراق ۽ خراسان جي گورنري ۽ حبيب کي سنڌ جي گورنري تان خيانت جي ڏوهه ۾ هٽائي ڪري جيل اماڻي ڇڏيو.

## حوالا
عمر بن مسلم باھلي

عمر بن مسلم  باهلي:
خليفي عمر بن عبدالعزيزسنڌ جو والي عمر بن مسلم باهلي کي بڻايو.

## تفصيلي تعارف
هيڏانهن خليفي جي خطبن جي ڪري جيسينا ۽ سندس مائٽ مسلمان ٿي چُڪا هئا ۽ پنهنجا اسلامي نالا رکڻ لڳا. عوام ۾ به هڪ خوشيءَ جي لهر ڇانئجي ويئي. اهي راجا اسلامي حڪومت جا تابعدار بڻجي پنهنجي پنهنجي علائقن ۾ حڪومت ڪرڻ لڳا ۽ سنڌ جي گورنر عمر بن مسلم باهلي جي حڪم هيٺ رهيا. عمر باهلي سنڌ ۾ ڪافي سڌارا آندا ۽ هندستان جي ڪن علائقن تي ڪاهه به ڪئي. جالنڌر سان لاڳاپيل علائقي (ڪڇ) تي به حملو ڪيو جتان جو راجا ولڀ راءِ (ملهر) هو. 101ھ (20 ــ719ع) ۾ حضرت عمر بن عبدالعزيز لاڏاڻو ڪري ويو. سندس دؤر ۾ جيترو اسلام سنڌ ۾ ڦهليو ايترو ڪنهن ٻئي دؤر ۾ مثال نٿو ملي.رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:حضرت عمر بن عبدالعزيز رضه، يزيد بن مهلب جهڙي ظالم کي گرفتار ڪرائي، عدي بن ارطات کي عراق جو والي مقرر ڪيو، جنهن حبيب بن مهلب کي معزول ڪري قتيبه بن مسلم باهليءَ جي ڀاءُ عمر بن مسلم باهليءَ کي سنڌ جو والي مقرر ڪيو. حضرت عمر بن عبدالعزيز سنڌ جي راجائن ڏانهن هڪڙي فرمان موجب اسلام جا دعوت ناما مُڪا. مٿينءَ دعوت تي ڏاهر جي پٽ جئسيه ۽ گهڻن هندو راجائن اسلام قبول ڪري پاڻ تي عربي نالا رکيا. ان کان سواءِ ملڪ ۾ گهڻا سڌارا ڪيا ويا ۽ سنڌ جي رعايا تان ناجائز ٽئڪسون، جيڪي حجاج مقرر ڪيون هيون، لاٿيون ويون.
عمر بن مسلم باهليءَ ڪڇ جي راجا کي شڪست ڏني. 25 رجب سنه 101ھ ۾ عمر بن عبدلعزيز وفات ڪئي. کانئس پوءِ يزيد بن عبدالملڪ گاديءَ تي ويٺو. بلاذري مطابق عمر بن عبدالعزيز جيئن يزيد بن مهلب کي بصري ۽ خراسان جي گورنري تان لاٿو، تيئن ساڻن گڏ سندس ڀاءُ حبيب  بن مهلب کي به ولايت سنڌ کان معزول ڪري ڇڏيو ۽ ان جي جاءِ تي عمر بن مسلم باهلي کي سنڌ جو حاڪم مقرر ڪيو، جو قتيبه بن مسلم جو ڀاءُ هو، جنهن جو ذڪر هن ڪتاب جي پهرئين حصي ۾ اچي چڪو آهي. عمر بن مسلم سنڌ ۾ داخل ٿيڻ شرط ڪن شهرن تي حملا آور ٿيو ۽ فتحيابي حاصل ڪئي. چچنامي مطابق 
هن خلافت جي حڪم موجب سنڌ جي علائقي قصه (ڪڇ) تي ڪاهه ڪئي جو جالنڌر سان لڳ هو. کي فتح ڪري اسلامي ملڪن ۾ شامل ڪري ڇڏيو. هتي جو راجا ملهر ڪوٺيو ويندو هو..

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
ڳوٺ غيبي ديرو

** غيبي ديرو**  قنبر علي خان تعلقو، قمبر شهدادڪوٽ ضلعو صوبي سنڌ جو تاريخي ۽ اهم ڳوٺ آهي. ھن ڳوٺ جي پاسي ۾ مشھور حمل ڍنڍ واقع آهي. غيبي ديرو روڊ رستي قنبر يا قمبر شھر سان ڳنڍيل آهي. ھتي چانڊيا ذات جا ماڻھو رھن ٿا ۽ ان ذات سان تعلق رکندڙ نوابن جا گھر پڻ اتي واقع آھن. ھتان کان ڪجهه فاصلي تي کيرٿر جبلن جي قطارن جي پاسي ڪاڇو واقع آهي. ھتان کان اولھ طرف پنج ڪلوميٽرن جي فاصلي تي پي.پي.ايل جي مزاراڻي گيس فيلڊ طرف ويندڙ روڊ تي چانڊين جي سردارن جو تاريخي قبرستان واقع آهي.

## تاريخ
غيبي ديرو اتر سنڌ جو تاريخي ڳوٺ آهي. هيءُ ڳوٺ 1614ع ۾ سردار مرزا خان ولد سردار ڏاتا خان قائم ڪيو هو. اول صرف ديرو جي نالي سان ڄاتو ويندو هو. 1652ع ۾ جڏهن ميان شاهل محمد ڪلهوڙو طرفان سردارحاجي ولي محمد خان اول کي مَلَڪ ۽ غيبي جا خطاب ڏنا تڏهن کان ڳوٺ غيبي ديرو طور مشهور ٿيو. ڳوٺ غيبي ديرو قمبر شهر کان 36 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اولھ طرف ڪاڇو جي صحرا ۾ واقع آهي. هن ڳوٺ کي قمبر تعلقي جي ديھ، تپي ۽ يونين ڪائونسل جو درجو مليل آهي. غيبي ديرو جو سردار نواب غيبي خان چانڊيو مشهور تاريخي شخصيت ٿي گذريو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
غيبي ديرو قبرستان

**غيبي ديرو قبرستان** انگريزي (Ghaibi Dero Graveyard) سنڌ جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي قنبر علي خان تعلقي ۾ ڳوٺ غيبي ديرو کان اتر-اولھ ۾ اٽڪل 2 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي ڪاڇو ۾ هڪ تاريخي قبرستان آهي. تاريخي طور هيءُ قبرستان رانڪن وارا قبا طور گھڻو مشهور آهي. قبرستان تمام وڏي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آهي. هن قبرستان ۾ چانڊيه سردارن ، چانڊيه جرنيلن ۽ چانڊيه قبيلي جي ماڻهن کان علاوه ٻين قبيلن جا ماڻهو دفن ٿيل آهن. هن قبرستان ۾ مقبرا ڪلھوڙن جي دور جي تعمير جو نادر نمونو آهن. مقبرن جي اندرين توڙي ٻاهرين ديوارن تي بهترين چٽسالي ٿيل آهي جيڪا مغل، ڪلهوڙا، ٽالپور ۽ انگريز دور جي شاندار آرٽ جو يادگار آهي. گلن ٻُوٽن ۽ پنن جي ڊزائنن کانسواءِ پکين، جانورن، ماڻهن، گھوڙيسوارن، جنگين ۽ داستانن جون تصويرون نقش ٿيل آهن.  

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ فن تعمير
زمرو:سنڌ ۾ سياحت
تميم بن زيد عتبي

**تميم بن زيد عتبي**:هشام جنيد کان پوءِ تميم بن زيد عتبي کي سنڌ جي گورنر جي وزارت ڏئي موڪليو. بلاذري لکي ٿو تہ:جڏهن جنيد سنه 111 هجري ۾ سنڌ کي خالي ڪري خراسان هليو ويو تڏهن خالد قسري ان جي جاءِ تي تميم بن زيد عتبي کي سنڌ جو والي مقرر ڪري موڪليوهي ئي اهو تميم آهي جنهن کي ”فرشته“ محمد بن قاسم جو جانشين ٻڌايو آهي.يعقوبي لکي ٿو تہ فوجي سپاهين کي انعام اڪرام ڏيڻ سان جيترو هن خوش ڪيو اوترو ٻي ڪنهن کي ٿورو نصيب ٿيو هوندو. سنڌ جي خزاني مان هن هڪ ڪروڙ اسي لک درهم طاطري (هڪ هندستاني سڪو جو عربي ٻن درهمن ۽ هن زماني جي اٺن آنن جي برابر هوندو هو) خلافت جي خزاني ۾ موڪليا..

## تفصيلي تعارف

ميم تمام ڪمزور، سست، رحمدل ۽ سخي انسان هو، جنهن جي ڪري ملڪي وهنوار بگڙي ويو ۽ بدنظمي پيدا ٿي ويئي. تميم جي سڀ کان وڏي غلطي اها هئي جو هن مقامي سردارن کي نظرانداز ڪري صرف پنهنجن فوجي سردارن کي روب ۽ دٻدٻي جو ذريعو بڻايو. جنيد جي ٻنهي پاسن جي سردارن ۾ اهڙا اختلاف پيدا ٿيا جو معاملو جهيڙي تائين وڃي پهتو. حالتون جڏهن تميم جي هٿن مان نڪري ويون ته پاڻ عراق ڏانهن ڀڄڻ لڳو، اڃان سنڌو درياءُ پار ڪري ديبل ويجهو ”ماءِ الجواميش“ (مينهن جو پاڻي) واري ڍنڍ وٽ پهتو ته بيمار ٿي پيو ۽ ٻٽن ڏينهن جي اندر الله کي پيارو ٿي ويو.
تميم جي سخاوت جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنهنجي دؤر ۾ هن هڪ ڪروڙ اسي ڪروڙ طاطري درهم خلافت جي خزاني ۾ جمع ڪرايا. سندس ڳاڻيٽو عرب جي سخين ۾ ٿيندو هو.تميم سان گڏ جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ آيا هئا، انهن ۾ هڪڙو سپاهي بني يربوع قبيلي جو نوجوان خنيس به هو. خنيس جي ماءُ طي قبيلي مان هئي، هوءَ هڪ ڏينهن عرب جي مشهور شاعر فرزدق وٽ آئي ۽ ڏاڍي بيوسيء ۽ لاچاريءَ وچان فرزدق کي پنهنجي پيءُ جي قبر جو واسطو وجهي چوڻ لڳي ته، مون کي پٽ جي جدائي جهوري وڌو آهي، تون تميم کي منهنجو پٽ واپس موڪلڻ لاءِ لک. فرزدق ڪراڙيءَ جي اکين ۾ لڙڪ ڏسي نه سگهيو ۽ تميم ڏانهن هي شعر لکي موڪليائين.
ا
تميم کي جڏهن فرزدق جو اهو منظوم خط مليو ته نالي جي ڪري منجهي پيو، ڇو ته اهو خنيس جي جاءِ تي حبيش به پڙهڻ ۾ اچي پيو. تنهن ڪري حڪم ڏنائين ته انهيءَ اچار سان جيڪو سپاهي به لشڪر ۾ هجي پنهنجي گهر موٽي وڃي.
تميم جي گورنريءَ واري وقت ۾ سنڌ کي تمام گهڻو ڌڪ رسيو، ڪيترائي علائقا مسلمانن جي هٿن مان کسڪي ويا ۽ بلاذري (وفات 279ھ) لکي ٿو ته اڃا تائين اهي واپس ناهن ملي سگهيا.مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: تميم بن زيد سست هو. سندس غفلت ڪري سنڌ جي عربن جو زور گهٽجڻ لڳو. سندس ناڪاميءَ جو وڏو سبب هن ريت هو ته سندس ڏينهن ۾ ڪنهن باهمي نااتفاقيءَ جي ڪري عربن جي قبيلن ۾ فساد پئجي ويو. هو ڪمزور جماعت جو طرفدار ٿيو؛ تنهن ڪري سنڌ جا عرب سندس مخالف ٿي بيٺا. سندن خوف ڪري عراق وڃڻ جي ارادي سان ديبل پهتو ۽ اُتي جي ’ماءِ الجواميش‘ ڍنڍ جي ڪناري تي اجل جو شڪار ٿي ويو.تميم کان پوءِ خالد جي سفارش سان حڪم بن عوانه ڪلبي سنڌ جو حڪمران مقرر ٿي آيو..

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
عمرو بن محمد بن قاسم

**عمرو بن [[محمد بن قاسم]]**:
حڪم جي شهادت کان پوءِ ان سان گڏ آيل عمرو بن 
محمد بن قاسم ۽ يزيد بن عراره سنڌ جي گورنريءَ جا دعويدار ٿي بيٺا. عراق جي گورنر جنرل يوسف بن عمر ثقفي ٻنهي جا نالا خليفي ڏانهن اماڻيا پر خليفي عمرو بن قاسم جي منظوري ڏني.سندس ڏينهن ۾ مسلمانن هندن کي شڪستون ڏنيون. سندس ڏينهن ۾ عربي زبان ترقي ڪئي.يعقوبي لکي ٿو ته حڪم جي شهادت کان پوءِ سنڌ ۾ ٻه شخص وڏي طاقت وارا هئا، هڪ عمرو بن محمد بن قاسم ۽ ٻيو يزيد بن عرار. انهن ٻنهين ۾ مخالفت پيدا ٿي پيئي ۽ ٻئي پنهنجو زور ڏيکارڻ لڳا. مگر عراق جو گورنر يوسف بن عرو ثقفي کي جڏهن اها خبر پيئي تڏهن دربار خلافت مان اجازت وٺي پنهنجي ثقفي نسل محمد بن قاسم جي پٽ کي سنڌ جو والي مقرر ڪيو.

## تفصيلي تعارف
عمرو بن قاسم سنڌ جي ڪرسي سنڀاليندي ئي يزيد کي قيد ڪري ڇڏيو.
ٻنهي جي جهيڙي جو دشمنن خوب فائدو ورتو ۽ اچي منصوره کي  ويجهو پهتا. عراق جي گورنر جنرل يوسف چار هزار سپاهي سنڌ ڏانهن موڪليا، جن جي پهچندي ئي دشمن جو ڪٽڪ ڀڄي ويو ۽ عمرو بن قاسم پنهنجي فوج کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. جڏهن فوج هر طرح سان طاقتور بڻجي ويئي ته مئن بن زائده دشمنن تي اهڙا حملا ڪيا ۽ راتين جو راتاها هنيا جو انهن جا ڳچ سپاهي تلوار جو کاڄ بڻيا ۽ باقي ڇڙوڇڙ ٿي ڀڄي ويا. آخر دشمنن جو راجا راءِ پاڻ وڙهڻ لاءِ نڪتو، مسلمان ته ان کي سڃاڻيندا نه هئا، پر جڏهن فوج ۾ شامل سنڌي سپاهين راجا کي ڏٺو ته رڙيون ڪرڻ لڳا ته اهو آهي راءِ، اهو آهي راءِ. مسلمان فوج اهو ٻڌندي ئي راءِ تي ڪڙڪي پيئي پر هو گهوڙو ڀڄائي نڪري ويو. اهڙيءَ طرح عمرو بن قاسم جو هر هنڌ ڌاڪو ڄمي ويو ۽ سندس بهادريءَ جو چرچو ٿيڻ لڳو.

## مروان بن يزيد بن مھلب

جڏهن هو دشمنن کي سبق سيکارڻ ۾ مصروف هو ته سندس لشڪر جي هڪ سپاهي مروان پٽ يزيد بن مهلب پنهنجي ساٿين سان موقعو ڳولهي مال متاع ۽ سواري جا جانور ڪنهن طريقي سان پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا. عمرو بن قاسم کي جڏهن خبر پئي ته مروان جو پيڇو ڪيائين ۽ هڪڙي هنڌ پهچي مٿس اهڙو حملو ڪيائين جو سڀ ڇڙوڇڙ ٿي ويا ۽ مروان ڪٿي لڪي پيو. عمرو بن قاسم سڀني سپاهين کي معاف ڪيو ۽ انهن  مان ئي هڪڙي مروان کي پڪڙي عمرو اڳيان آندو، جنهن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو. يعقوبي لکي ٿو تہ سڀني شهرن تي عمرو جو ڌاڪو ويهي ويو. سندس لشڪر ۾ يزيد بن مهلب جو پٽ مروان به هو جنهن مٿي ذڪر ڪيل لڙائي وقت پنهنجي رفيقن سان گڏ عمرو جو مال و اسباب ۽ ڪيترا سواري جا جانور وغيره لٽي ورتا هئا. جڏهن اها خبر عمرو کي پهتي تڏهن هن پنهنجي سرويچ سردار مئن بن زائده شيباني ۽ ٻين کي حڪم ڏنو ته يڪدم هن کي گرفتار ڪيو وڃي. ماڻهو کيس ڳولي وٺي آيا ۽ آخر هو عمرو جي هٿان قتل ٿي ويو..

## پڇاڙي
6 ربيع الثاني 125ھ (743ع) ۾ هشام بن عبدالملڪ ڳلي جي بيماريءَ وگهي گذاري ويو.وليد اچڻ سان هشام جي سڀني عملدارن کي هٽائي ڇڏيو، تن ۾ عمرو بن محمد بن قاسم به هو، جيڪو 126ھ (44ـ ــــــ 743ع) ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
يزيد بن عرار

يزيد بن عرار:
وليد، عمرو بن محمد قاسم کان پوءِ يزيد بن عرار کي سنڌ جو گورنر ڪري موڪليو. هو انيڪ صلاحيتن جو مالڪ هو، حڪومت جون واڳون سنڀاليندي ئي اندروني انتشار جو خاتمو آندائين ۽ اوسي پاسي جي سرڪش راجائن تي اهڙا حملا ڪيائين جو اسلامي حڪومت جو هر طرف دٻدٻو ويهجي ويو.
جمادي الثاني 126ھ (744ع) ۾ خليفو وليد مارجي ويو ۽ ان جي جاءِ تي سندس ڀاءُ ابراهيم صرف نالي ماتر خليفو ٿيو ابراهيم جي خلافت کي ڪوئي به تسليم نه ڪندو هو، ان ڪري ٽن چئن مهينن اندر ئي ڀڄي ويو ۽ سندس ڀاءُ مروان الحمار بن محمد خلافت سنڀالي. مروان جيترو وقت رهيو باغين سان جهيڙيندو رهيو ۽ آخر ذوالحج 132ھ (759ع) ۾ باغين هٿان مارجي ويو. اهڙيءَ طرح اموي حڪومت پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهتي ۽ بني عباس جا ڏينهن شروع ٿيا..رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ ھن جو نالو زيد بن عرار ھيو.وڌيڪ لکي ٿو تہ:وليد بن يزيد، عمر جي رقيب زيد بن عرار کي سنڌ جو والي مقرر ڪيو. سندس ڏينهن ۾ رعايا ظلمن کان گهڻو تنگ ٿي. ان کان سواءِ شاهي خاندان جي فردن ۾ ڏڦيڙ پئجي ويو. نتيجو هي نڪتو جو 28 جمادي الثاني سنه 126ھ، وليد بن يزيد قتل ٿي ويو ۽ سندس سؤٽ يزيد بن وليد بن عبدالملڪ دمشق جي تخت تي ويٺو، جو يزيد الناقص جي لقب سان سڏجڻ لڳو، مگر سندس عمر وفا نه ڪئي ۽ 20 ذوالحج 126ھ ۾ وفات ڪري ويو. سندس گاديءَ تي ابراهيم بن وليد بن عبدالملڪ ويٺو. بني اميه حڪومت اندروني سازشن ڪري تيزيءَ سان تنزل ڏانهن قدم کڻڻ لڳي.

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
هلال بن احوز تميمي

هلال بن احوز تميمي:
عمر بن عبدالعزيز جي وڇوڙي کانپوءِ يزيد بن عبدالملڪ خلافت سنڀالي. ان جي زماني ۾ يزيد بن مهلب جنهن کي حضرت عمر بن عبدالعزيز خيانت جي ڏوهه ۾ جيل ۾ واڙيو هو، اتان ڀڄي نڪتو ۽ پنهنجي مائٽن کي ساڻ ڪري اچي سنڌ پهتو. خليفي، بلال کي سندس پيڇو ڪرڻ لاءِ چيو جنهن قندابيل وٽ پهچي يزيد جي پٽن مفضل، عبدالملڪ، زياد، مروان ۽ معاويه کي پڪڙي ختم ڪري ڇڏيو. انهن ۾ معاويه بن يزيد  اهو هو جنهن واسطه جي جيل ۾ محمد بن قاسم کي تڪليفون ۽ اذيتون ڏنيون هيون.
25 شعبان 105ھ (24 ـــ 723ع) تي يزيد بن عبدالملڪ لاڏاڻو ڪري ويو ۽ ايستائين هلال بن احوز تميم سنڌ جو گورنر رهيو.

## سنڌ جي اموي گورنرن جي فھرست

## حوالا
موسي بن ڪعب تميمي

موسيٰ بن ڪعب تميمي:
مفلس عبدي جي خبر جڏهن ابو مسلم خراساني کي پئي ته ڏاڍو ڏک ٿيس. خليفي سفاح کان اجازت وٺي ويهه هزار فوجون موسيٰ بن ڪعب تميمي کي ڏئي سنڌ موڪليائين. 
## موسي جي سنڌ ۾ آمد
موسيٰ قندابيل پهچي سنڌ جي حالتن جو جائزو ورتو ۽ اتان منصوره جي رهاڪن سان جيڪي سندس فوجن جا مٽ مائٽ هئا، ڳجها رابطا ڪري مٿن هٿ رکي پنهنجو ڪيو. جڏهن چڱيءَ طرح دلجاءِ ٿيس ۽ سندس فوجن حڪمت عملي تيار ڪري ورتي ته منصوره تي ڪاهه ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو. سنڌو درياءُ اورانگهڻ کان پوءِ ٻنهي فوجن جون تلوارون هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ لڳيون ۽ ميدان نعرن سان گونجڻ لڳو. منصور حملي جي سٽ نه سهي سگهيو ۽ هار کائي منصوره شهر ۾ لڪڻ گهريو پر خبر پئجي چُڪي هئس ته شهري ۽ فوج موسيٰ جي ڀر ٿي بيٺا آهن، ان ڪري هندستان ڏانهن ڀڄڻ کي بهتر سمجهيائين. رستو تمام ڏکيو هو ان ڪري اڌ ۾ ئي رلي ويو ۽ موسيٰ جي فوجن هٿ چڙهي جان کان هٿ ڌوئي ويٺو. ابن اثير ۽ فتوح البلدان مطابق هو پاڻ ئي رڻ ۾ رلي بک، اڃ وگهي مري ويو.

## موسي جي حڪومت
موسيٰ 124ھ ۾ سنڌ تي قبضو ڪري انتظام ٺيڪ ڪيا ۽ منصوره شهر جي مرمت ڪرائي شهر جي جامع مسجد کي وڏو ڪرائي وڌيڪ خوبصورت بڻايائين. موسيٰ 140ھ (58 ــ 757ع) تائين سنڌ تي آرام سان حڪومت ڪندو رهيو، انهيءَ دوران ملڪي انتظام ۾ به ڪافي سڌارا آندائين، پر پوءِ واپس پنهنجي وطن موٽي آيو.ابن اثير ۽ يعقوبي مطابق هن شهر منصوره جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي پنهنجي گادي جو هنڌ مقرر ڪيو. اُتي جي مسجد ۾ ڪجهه اضافو ڪري هر طرح سان هن جي رونق وڌائي ۽ دشمنن تي خوب فتحون حاصل ڪري پنهنجي حڪومت جو سارو وقت بلڪل ڪاميابي سان گذاريو. آخر وطن جي حب ۾ سنڌ جي حڪومت ڇڏي عراق ڏي واپس هليو.

## وفات
سندس وفات 141ھ (59 ــ 758ع) ۾ بغداد ۾ ٿي. خليفو سفاح موسيٰ جي وقت ۾ ئي 13 ذوالحج 136ھ (754ع) تي گذاري چڪو هو
.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
معيد بن خليل تميمي

**معيد بن خليل تميمي**:

ھي ھشام بن عمرو کان پوءِ سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:منصور سنڌ جي حڪومت معبد بن خليل تميميءَ جي حوالي ڪئي. هن جي ڏينهن ۾ 6 ذوالحج 158ھ ۾ منصور وفات ڪئي ۽ سندس پٽ مهدي بغداد جي خلافت تي ويٺو. معبد جي ڏينهن ۾ جاٽن فساد ڪيو.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ اسلام
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
نصر بن محمد اشعت

161ھ ۾ وري ٻيهر روح ساڳي ڪرسي سنڀالي. پر هن ڀيري به هو پنهنجي قابليت ثابت نه ڪري سگهيو ۽ ان جي جڳهه تي نصر بن محمد بن اشعث خزائي سنڌ جو گورنر ٿي آيو. 
## تفصيلي احوال
اڃا هن کي هڪ سال ئي مس گذريو هو ته کيس واپس موٽي اچڻ جو حڪم  مليو. مهدي، محمد بن سليمان بن علي هاشمي جي حوالي سنڌ جي حڪومت ڪئي جنهن پاڻ اچڻ بدران پنهنجي نائب عبدالملڪ بن شهاب مسمعي کي سنڌ موڪليو. اڃا ويهه ڏينهن ئي نه گذريا هئا ته ٻيهر نصر  بن محمد کي سنڌ جي گورنري ملي. هن کي حڪومت ڪندي اڃا ڪجهه ئي ڏينهن ٿيا هئا وري زبير بن عباس جو حڪم نامو پهچي ويو، پر زبير بغداد ۾ ويهي ڪري ئي سنڌ جو ڪار وهنوار هلائڻ چاهيو.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ اسلام
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
مصباح بن عمرو تغلبي

ان ڪري مهدي 161ھ ۾ هشام جي ڀاءُ مصيح کي سنڌ جو گورنر ڪيو. 
## تفصيلي احوال
مصيح تمام محنتي ۽ قابل شخص هو پر اها قابليت حجازي ۽ يمني ماڻهن جي پاڻ ۾ جهيڙي ڪري ڪارگر نه ٿي سگهي ۽ حالتون ڏينهون ڏينهن خراب ٿينديون ويون، جنهن جي ڪري ٽيون ڀيرو نصر بن محمد بن اشعث کي آزمايو ويو، جيڪو 163ھ تائين سنڌ جي گورنر جي ڪرسيءَ تي ويٺو  رهيو. پر حالتون جيئن جو تيئن رهيون

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
سالم يونسي

**سالم يونسي**:
خليفي هارون رشيد ليث کي گورنري تان لاهي سالم يونسي کي سنڌ جي گورنري ڏني، ليث جي دؤر ۾ جيئن ته سنڌ ۾ امن امان قائم ٿي چڪو هو ان ڪري سالم يونسي کي حڪومت هلائڻ ۾ ڪائي مشڪل پيش نه آئي ۽ چئن سالن تائين آرام سان پنهنجو فرض انجام ڏيندو رهيو. سالم 174ھ (91 ــ 790ع) تي ڪنهن ڪارڻ ڪري پنهنجي عهدي کان الڳ ڪيو ويو.هارون خلافت جو تاج مٿي تي رکڻ شرط جڏهن انتطام ملڪيت جي طرف ڌيان ڪيو تڏهن ليث کي سنڌ جي حڪومت تان موقوف ڪري اسماعيل بن علي جي غلام سالم يونسي کي سنڌ جو والي مقرر ڪيو.مؤرخ يعقوبي لکي ٿو ته سالم يونسي جي زماني جو حال بلڪل ٿورو معلوم ٿي سگهيو آهي مگر سڀ مؤرخ ايترو قبول ڪن ٿا ته هن وڏي شائستگي سان حڪومت ڪئي ۽ سر زمين هند تي قدم رکي چڱيون چڱيون ڪارگزاريون ڏيکاروين.. يعقوبي ۽ ابن اثير مطابق سالم پنهنجي مقرري کان پوءِ چوٿين سال معزول ڪيو ويو ۽ هارون رشيد ان جي جاءِ تي 174ھ ۾ اسحاق بن سليمان هاشمي کي والي سنڌ مقرر ڪيو، ۽ مڪران به هن جي ئي تصرف ۾ ڏنو..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
طيفور بن عبدالله

طيفور بن عبدالله بن منصور الحميري:
هارون کي جڏهن اسحاق جي لاڏاڻي جي خبر پئي ته طيفور بن عبدالله جي هٿ ۾ سنڌ جي حڪومت ڏني.

## تفصيلي احوال
هو اڃا سنڌ ۾ پهتو ئي مس ته يماني ۽ نزاري عرب قبيلن جي وچ ۾ وڏي ويڙهه شروع ٿي ويئي. طيفور جيئن ته يمني هو تنهن ڪري انهن جي ڀر وٺي مدد ڪرڻ لڳو، جنهن جي ڪري هر طرف شديد بي چيني پکڙجي وئي.هارون رشيد، يوسف کي معزول ڪري طيفور بن عبدالله بن منصور حميري جي هٿ ۾ سنڌ جي حڪومت ڏني. يعقوبي لکي ٿو تہ طيفور جي انتظام ۾ هي نقص پيدا ٿيو، جو هندوستان جي رهندڙ عربن ۾ پنهنجي قومي تعصب جي باهه يڪا يڪ ڀڙڪي اٿي. هي جهڳڙو يمانيه ۽ نزاريه عربي قبيلن جو پاڻ ۾ هو. عربن ۾ هي  هڪ اهڙو عالمگير جهڳڙو پيدا ٿي ويو هو، جنهن جي باهه دکندي دکندي هندوستان کان اسپين تائين جتي به ڪي عربي رهاڪو هئا، هر شهر هر ڳوٺ ۾ پکڙجي ويئي. هندوستان ۾ هي تعصب طيفور جي زماني ۾ سخت زور وٺي ويو. زور به اهڙو جو ماڻهو خلافت جي حڪمن جي ڪا به پرواه نه ڪري کلم کلا وڙهڻ لڳا.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
جابر بن اسعث طائي

جابر بن اسعث طائي:
هارون الرشيد کي جڏهن سنڌ ۾ يماني ۽ نزاري تعصب جي ڦھلجڻ جي خبر پئي ته طيفور کي معزول ڪري ان جي جاءِ تي جابر بن اسعث کي سنڌ ۽ مڪران جو گورنر ڪري موڪليائين، جيڪو پڻ اهو اختلاف سلجهائي نه سگهيو.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
سعيد بن مسلم

**سعيد بن مسلم بن قتيبه**:
هارون جابر کي معزول ڪري اها ذميواري سعيد بن مسلم کي ڏني، جنهن هيڏانهن اچڻ جي تڪليف به نه ڪئي ۽ پنهنجي ڀاءُ ڪثير بن مسلم کي نائب ڪري موڪليو. ڪثير سٺو انسان نه هو ان ڪري ايندي ئي بڇڙاين جي ور چڙهي سنڌ کي وڌيڪ عذابن ۾ وجهي ڇڏيائين. يعقوبي لکي ٿو ته ٿوري وقت کان پوءِ جابر معزول ٿيو ۽ هن جي بجاءِ سنڌ جي حڪومت جي واڳ سعيد بن مسلم بن قتيبه جي هٿ ۾ آئي سعيد به انهن ماڻهن مان هو جن کي خانداني دولت آرام طلب ڪري وطني صحبتن جو شيدائي بڻائي ڇڏيو هو، سو ڀلا هيتري ڏوراهين مسافري تي ڪيئن وڃي ٿي سگهيو، ۽ نڪي ائين مناسب ڄاتائين جو شاهي قدرداني جي عيوض ۾“ ناشڪري ڪري، تنهن ڪري پاڻ ته وطن کي نه ڇڏيائين مگر پنهنجي ڀاءُ ڪثير بن مسلم کي پنهنجي پاران والي بڻائي سنڌ روانو ڪيو.ڪثر کان هتي اچي اهڙيون بداخلاقيون ۽ بريون خصلتون ظاهر ٿيون جو هو پنهنجي بدچالي سببان ٿورن ئي ڏينهن جي اندر هر هڪ جي نظر ۾ ذليل ٿي ويو..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
عيسي بن جعفر

عيسيٰ بن جعفر:
هارون رشيد هاڻي عيسيٰ بن جعفر بن منصور کي آزمايو. ان به سعيد وانگر محمد بن عدي ثعلبي جهڙي نااهل انسان کي پنهنجو نائب ڪري سنڌ اماڻيو. محمد بن عدي جي ڪري قبائلي اختلافن کي وڌيڪ هوا ملي ۽ معاملو جڏهن هٿن مان نڪتو ته هو ملتان ڀڄي ويو.
ملتان وارن کي ڊپ ٿيو ته ابن عدي جي اچڻ ڪري اهو وبال (گهرو ويڙهه) اسان جي ڳچيءَ ۾ به نه پئي، تنهن ڪري ابن عدي سان مقابلو ڪري کيس اتان تڙي ڪڍيائون ۽ هو مجبور ٿي منصوره موٽي آيو.
## نائب محمد بن عدي
يعقوبي لکي ٿو ته ڪثير جي بداخلاقين جون دانهون هارون الرشيد جي ڪنن تي پهتيون تڏهن سعيد جي هن غفلت ۽ لاپرواهي تي رنج ٿي سنڌ جي حڪومت هن جي هٿ مان ڪڍي پنهنجي سؤٽ عيسى بن جعفر بن منصور جي حوالي ڪئي، ۽ ڪل اختيارات سندس هٿ ۾ ڏيئي ڇڏيا. جڏهن سعيد کي فقط دولت عشرت پسند بنائي سنڌ جي حڪومت کان خارج ڪيو تڏهن سمجهو ٿا ته عيسى جو ڪهڙو حال هوندو جو خود شاهي خاندان مان هو، سو به نه فقط معمولي بلڪ هڪ نهايت ئي معزز ۽ محترم شهزادو هو تنهن پنهنجي طرفان محمد بن عدي کي مقرر ڪري روانو ڪيو.

محمد بن عدي کي عيسي بن جعفر کي ڪثير جي جاء تي نائب ڪري موڪليو جيڪو  هڪ عجيب فتنه انگيز شخص هو، جنهن منصوره ۾ قدم رکڻ شرط اهڙيون ڪارروائيون شروع ڪيون جو يڪا يڪ هڪ ٻئي جي تعصبي لڙاين جي باهه وڏي زور سان ڀڙڪي اٿي. هن يار وري انهي باهه ۾ تيل وجهي وجهي اهڙآ شعلا بلند ڪيا جو سڀ قبيلا پاڻ ۾ وڍجي ڪٽجي مرڻ لڳا. جڏهن انهن جي لڙائين جو خوب ڍؤ ڪري تماشو ڏسي رهيو هو، تڏهن منصوره کان نڪري ملتان ڏي روانو ٿيو. ملتان وارا هن جي فتنه پردازين جو حال ٻڌي ايتري قدر بگڙيا ويٺا هئا جو دل ۾ پڪو ارادو ڪري ڇڏيائون ته چاهي ڇا به ٿي پوي مگر ان جي اطاعت ڪڏهن به نه ڪنداسين.. يعقوبي لکي ٿو ته محمد بن عدي جڏهن ملتان جي ويجهو پهتو تڏهن ڏٺائين ته ملتان جا رهاڪو وڏي ساز و سامان ۽ جوش خروش سان سندس مقابلي لاءِ موجود آهن. هن يڪدم لڙائي شروع ڪئي تڏهن ملتان وارا اهڙي مردانگي سان لڙيا جو کيس شڪست آئي. اها ئي سندس خوش نصيبي هئي جو خير سان پنهنجي ڪن همراهن سميت ڀڄي جان بچائي سگهيو. ملتان وارن ڪامياب ٿي سندس سمورو مال ۽ اسباب لٽي ورتو ۽ پنهنجي ڪاميابي تي خوشي جا ترانا ڳائيندا وڃي ملتان ۾ داخل ٿيا..

## معزولي

هارون رشيد کي جڏهن هي حال معلوم ٿيو تڏهن جيتوڻيڪ خانداني لحاظ جي ڪري ڪو ڪلمون زبان تي نه آڻي سگهيو مگر دل ۾ عيسى بن جعفر جي غفلت تي نهايت ئي رنجيده ٿيو ۽ مجبوراً سنڌ جو انتظام خاص پنهنجي هٿ ۾ رکيو. محمد بن عدي جو هاڻي ڪنهن به طرح سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ جي لائق نه رهيو هو تنهن کي معزول ڪري عبدالرحمان نالي هڪ شخص کي پنهنجي طرفان مقرر ڪري سنڌ ڏي روانو ڪيو..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
عبدالرحمان

عبدالرحمان:
هارون رشيد کي جڏهن اهڙي بدنظميءَ جي خبر پئي ته هن عبدالرحمان نالي شخص کي سنڌ جي گورنري ڏني پر اهو به ڪو ٻوٽو نه ٻاري سگهيو ۽ حالتون ساڳي اوج تي رهيون.هارون رشيد کي جڏهن هي حال معلوم ٿيو تڏهن جيتوڻيڪ خانداني لحاظ جي ڪري ڪو ڪلمون زبان تي نه آڻي سگهيو مگر دل ۾ عيسى بن جعفر جي غفلت تي نهايت ئي رنجيده ٿيو ۽ مجبوراً سنڌ جو انتظام خاص پنهنجي هٿ ۾ رکيو. محمد بن عدي جو هاڻي ڪنهن به طرح سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ جي لائق نه رهيو هو تنهن کي معزول ڪري عبدالرحمان نالي هڪ شخص کي پنهنجي طرفان مقرر ڪري سنڌ ڏي روانو ڪيو. يعقوبي لکي ٿو ته عبدالرحمان هتي پهتو مگر محمد بن عدي ڪا اهڙي بدانتظامي ڪري ڇڏي هئي جو عبدالرحمان کان ڪنهن به طرح انتظام نه سنڀالجي سگهيو. تڏهن هارون رشيد ايوب بن جعفر بن سليمان کي مقرر ڪري موڪليو..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
ايوب بن جعفر

ايوب بن جعفر بن سليمان:
عبدالرحمان کان پوءِ ايوب کي آزمايو ويو پر هو به ڪارگر ثابت نه ٿي سگهيو. يعقوبي لکي ٿو ته محمد بن عدي  اهڙي بدانتظامي ڪري ڇڏي هئي جو ھارون رشيد طرفان موڪليل نئون گورنر عبدالرحمان بہ ڪنهن طرح انتظام نه سنڀالي سگهيو. تڏهن هارون رشيد ايوب بن جعفر بن سليمان کي مقرر ڪري موڪليو، مگر  ھي به سنڌ جي بدانتظامين جي اصلاح نه ڪري سگهيو ۽ بلڪل ناڪام رهيو.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
غسان بن عباد

غسان بن عباد:
213ھ تي مامون رشيد، غسان بن عباد مهلبي   کي پنهنجي ڀاءَ محمد بن عماد سوڌي سنڌ روانو ڪيو ۽ حڪم ڏنائين ته سنڌ جي صورتحال سڌاري باغي بشر کي منهنجي خدمت ۾ پيش ڪيو وڇي ۽ اتان موٽڻ وقت سنڌ جون واڳون موسيٰ بن يحييٰ بن خالد برمڪي جي حوالي ڪيون وڃڻ .
## تفصيلي احوال
213ھ (29 ــ 229ع) ۾ جڏهن غسان منصوره پهتو ته بشر مهاڏو اٽڪائڻ کان سواءِ ئي حڪومت غسان جي هٿن ۾ ڏئي ڇڏي.غسان، بشر کي پڪڙي جيل ۾ واڙي ڇڏيو.جڏهن سنڌ جون حالتون سڌرڻ لڳيون ته غسان مامون جي حڪم مطابق گورنريءَ جي ڪرسيءَ تي موسيٰ برمڪي کي ويهاريو.
216ھ ۾ غسان، بشر کي وٺي  بغداد پهتو ۽ سندس سفارش ڪندي مامون جي حوالي ڪيائي. خليفي مامون، بشر ۽ جيڪي مائٽ سندس گرفتار ڪيا ويا هئا، تن سڀني کي معاف ڪري آزاد ڪري ڇڏيو.
جنهن زماني ۾ غسان سنڌ ۾ آيو هو ۽ واپس وڃڻ  جا سانباهه ڪري رهيو هو ان وقت هتان جي هڪ راجا بالاچندر غسان کي پنهنجي درٻار ۾ بي ادبي سان سڏرايو، غسان انهيءَ گستاخيءَ جو راجا کي سبق سيکارڻ چاهيو هو پر پوءِ پوئتي موٽڻ جي تڪڙ ڪري رهجي ويو.
چيو وڃي ٿو ته غسان سان گڏ مشهور طبيب  ابراهيم بن فرازون به سنڌ آيو هو. ابراهيم جڏهن هتي مور کاڌو ته حيران ٿي ويو ۽ چوڻ لڳو مان زندگيءَ ۾ ڪڏهن اهڙو لذيذ گوشت ناهي کاڌو. ان کان پوءِ هو جيترو عرصو سنڌ ۾ رهيو مور جو گوشت کائيندو رهيو. مؤرخ يعقوبي لکي ٿو ته جڏهن غسان منصوره جي ويجهو پهتو ۽ بشير کي هن جي اچڻ جي خبر پهتي تڏهن هو سندس استقبال لاءِ شهر کان ٻاهر نڪتو ۽ وڏي تعظيم ۽ تڪريم سان هن کي هٿ هٿ ۾ ڏيئي وٺي آيو. جيئن بغداد ۾ ٻڌو ويو هو ان جي خلاف غسان هتي اچي ڏٺو ته ڪجهه به نه هو. بشير کان ڪنهن به قسم جي مخالفت ۽ نافرماني ظاهر نه ٿي، ۽ جڏهن سندس معزولي ۽ موسى جي مقرري جو حال ساڻس بيان ڪيو ويو تڏهن هن فرمان خلافت جي اڳيان يڪدم ڪنڌ جهڪائي ڏنو ۽ خود بخود حڪومت جي ساري دفتر ۽ انتظامن جي چارج موسى جي هٿ ۾ ڏيئي ڇڏي.   
غسان انهن سڀني ڳالهين جي پورائي ڪري سنڌ جي دفتر ۽ ٻين ڪمن جي بخوبي اصلاح ڪئي ۽ سڀ ڪم ٺاهي ٺوڪي موسى کي خوب سمجهاڻيون ڏيئي ٻڌايو ته انتظام هن طرح رکڻ گهرجي.،طبقات الا طباء ۾  غسان سان گڏ آيل طبيب ابراهيم بن فزارون جو بيان آهي ته غسان کي هتي مور جي گوشت ڏاڍو پسند آيو. هو چوندو هو ته مون پنهنجي عمر ۾ هن کان سٺو گوشت ٻيو ڪو به نه کاڌو آهي. هو جيترا ڏينهن هتي رهيو، مور جو گوشت ڀڃي ڀڃي پئي کاڌائين..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
هارون بن ابي خالد مروزي

**هارون بن ابي خالد مروزي**: 235ھ ۾ هارون جڏهن سنڌ جو گورنر ٿيو ته  ان وقت سنڌ ۾ رب قبيلي (تراري) حجازين جو زور هو ۽ انهن جو سردار عمر بن عبدالعزيز هباري جنهن جو اڳ ۾ ذڪر اچي چڪو آهي، ايڏو طاقتور بڻجي چڪو هو جو سنڌ جا گورنر به ان کان ڊڄندا هئا.

## تفصيلي تعارف
هيڏانهن خلافت به ڪمزور ٿي چُڪي هئي ۽ جاهل ترڪي غلام ڇانئيل هئا. ايران ۽ خراسان تي صفاري سندرو ٻڌي ويٺا هئا. خلافت کان ڪي ئي صوبا پنهنجو پاند ڇڏائي چُڪا هئا ۽ انهيءَ سٿ ۾ سنڌ جي شامل ٿيڻ جا آثار به نظر اچي رهيا هئا. هن ملڪ جي ننڍن ننڍن حصن تي ڪي ئي هندو ۽ مسلمان سردار سنڌ جي ماتحت حڪومت ڪندا هئا، جن مرڪز جي ڪمزوريءَ جو فائدو وٺندي سنڌ کي ڍل ڏيڻ بند ڪري ڇڏي ۽ سڌو سنئون  مرڪز سان لاڳاپا رکڻ شروع ڪيا. سندن اهو عمل ان ڪري ٿيو جيئن سنڌ جي گورنر جي فرمانبرداريءَ کان جان ڇٽي پئي. اهڙي بي چيني واري دؤر ۾ 240ھ (55 ــ 854ع) تي هارون مارجي ويو.
تاريخ يعقوبي مطابق هو مارجي نه ويو پر پنهنجي موت مري ويو. بلاذري جي بيان مطابق هارون ڪي ٿورائي ڏينهن حڪومت ڪئي ته يڪايڪ سنڌ جي رهاڪو عربي قبيلن جا اچي پاڻ ۾ جهڳڙا پيدا ٿيا.  هارون جيڪا اصلاح جي ڪوشش ڪئي تنهنجو نتيجو اهو نڪتو جو فسادي ماڻهن سنه 240ھ ۾ سر زمين سنڌ جي ئي اندر کيس پورو ڪري ڇڏيو.

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
عبدالله بن عمر ھباري

عبدالله بن عمر هباري:
270ھ (84 ــ 883ع) ۾ عمر بن عبدالعزيز هباري کان پوءِ سندس پٽ عبدالله بن عمر جانشين ٿيو، جنهن جي ڪنيت ابوالمنذر هئي.

## تفصيلي احوال
279ھ ۾ ابو صمه (جنهن جو اڳ ۾ ذڪر اچي چڪو آهي) جي پٽ صمه بغاوت ڪري منصوره تي قبضو ڪري ورتو، پر عبدالله بن عمر جلد مٿس حملو ڪري منصوره واپس ورتو ۽  باتيه ڇڏي اچي اتي رهڻ لڳو.عبدالله بن عمر هباري سنڌ تي لڳ ڀڳ ٽيهه سال حڪومت ڪئي ۽ سڀئي ملڪي معاملا چڱي طرح نڀايائين.

## اولاد
عمر بن عبدالله جنهن جي حڪومت جو بيان هلي رهيو آهي تنهن کي ٻه پٽ هئا، هڪ محمد ٻيو علي. ۽ ڇاڪاڻ ته ان زماني ۾ حضرت علي مرتضى جو اولاد هتي گهڻي انداز ۾ موجود هو ۽ انهن علوي بزرگن ۾ زياده شمار انهن ماڻهن جو هو جو پاڻ کي عمر بن علي ۽ محمد بن علي جي اولاد مان سڏائيندا هئا. تنهن ڪري يقيناً عمر بن عبدالله هباري جو اولاد ان محترم خاندان ۾ ملي ويو.

## قرآن پاڪ جو پهريون سنڌي ترجمو
انهيءَ زماني ۾ هڪ هندو راجا مهروق، عبدالله بن عمر هباري کي اسلام جا اصول سنڌي ۾ لکي موڪلڻ جي درخواست ڪئي. عبدالله اتي رهندڙ هڪ عراق جي عالم جنهن جي پرورش سنڌ ۾ ٿي هئي ۽ تمام ذهين، مختلف زبانن جو ڄاڻو ۽ سٺو شاعر هوندو هيو کي پاڻ وٽ گهرايو. ۽ هندو راجا جي خواهش ٻڌايائينس. ان عالم سنڌي زبان ۾ اسلامي اصولن تي ٻڌل هڪ قصيدو لکيو ۽ راجا ڏانهن  موڪلي ڏنائين. راجا جڏهن اهو قصيدو پڙهيو ته لاجواب ٿي ويو ۽ ان مهل ئي عبدالله بن عمر ڏانهن خط لکي سنڌي عالم جي ٻانهن گهري. اهو سنڌي عالم راجا وٽ پهچي ٽن سالن تائين اتي رهيو ۽ سندس خواهش تي قرآن پاڪ جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيائين. راجا روزانو ان کان قرآن مجيد جو ترجمو ٻڌندو هو ۽ ڏاڍو متاثر  ٿيندو هو. اهو قرآن ڪريم جو پهريون سنڌي ترجمو هو.ان عالم جو چوڻ آهي ته راجا مون کي ڇهه سؤ مڻ سون ٽي ڀيرا انعام طور ڏنو..

## سنڌ ۾ ھباري گھراڻي جي حاڪمن جي فھرست

## حوالا
عمر بن عبدالله

.

## تفصيلي تعارف
ابو المنذر ڪنيت رکندڙ عمر بن عبدالله جڏهن 303ھ ۾ سنڌ جي حڪومت سنڀالي ته ان وقت مشهور عرب مؤرخ مسعودي سنڌ گهمڻ آيو، مسعودي هتي هڪ وڏي رئيس حمزه سان ملڻ جو ذڪر به ڪيو آهي. عمر بن عبدالله جي ڏينهن ۾ ملڪ ترقي ڪئي ۽ منصوره جي پکيڙ ۾  واڌارو آيو،هڪ اندازي مطابق تقريباً ٽيهه لک ڳوٺ هئا، جتي ساوڪ ئي ساوڪ پکڙيل هئي.
عمر جو هڪ خاص وزيررياحهو ۽ شهر جو قاضي بي اشوارب جي خاندان مان هو. عسڪري اعتبار کان به هي ملڪ سگهه رکندڙ هو، پنج هزار اسي جنگي هاٿي ۽ چاليهه هزار پيادل سپاهي سنڌ جي گورنر وٽ موجود هئا. منصوره جا عام ماڻهو سنڌي ڳالهائيندا هئا جڏهن ته سرڪاري عملدارن جي گفتگو گهڻو ڪري سنڌي ۽ عربي ۾ ٿيندي هئي. واپار جي ڪري ملڪ کي ان وقت وڏو فائدو رسيو ۽ سنڌ جو مال ٻين ملڪن جي منڊين ۾ پهتو، ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پنهنجو سڪو هلندو هو.
عمر بن عبدالله جي زماني ۾ هباري حڪومت جو بغداد سان گهڻو تعلق نه رهيو هو صرف خليفي جو هتي نالو ورتو ويندو هو. هيڏانهن عباسي حڪومت به اندروني طور تي طاهري، ساماني، صفاري ۽ طولوني ڌڙن ۾ ورهائجي چڪي هئي ۽ مرڪز ڪمزور بڻجي چڪو هو، مقتدر جي دؤر ۾ مصر جي فاطمي حڪومت جو بنياد پيو جيڪا مرڪز کان صفا الڳ ۽ آزاد مذهبي فرقي جي وارث هئي. انهيءَ حڪومت جو باني عبدالله مهدي جو پيءُ محمد الحبيب هيو جيڪو حمص ۾ رهندو هو ۽ حضرت امام صادق رضه جي پٽ اسماعيل جي اولاد مان هو. سندس پوئلڳ جعفر صادق رضه کان پوءِ  سندس پٽ اسماعيل جي امامت جا قائل هئا، تنهن ڪري سڀ کان اڳ ماڻهن کي ان طرف راغب ڪيائون ته عنقريب امام مهدي جو ظهور ٿيڻ وارو آهي ۽ هو علوي فاطمي هوندو. فاطمي حڪومت جي صورت ۾ اچڻ کان اڳ اها تحريڪ تبليغ ذريعي يمن، حجاز، بحرين ۽ خراسان ۾  پکڙي ۽ وڌي ويجهي. 297ھ (10 ــ 909ع) ۾ الحبيب جي پٽ عبدالله جي هٿ تي رقاده ۾ ماڻهن بيعت ڪئي ۽ هن امير المؤمنين مهدي جو لقب اختيار ڪيو. ان کان اڳ عباسي خليفن کان سواءِ ڪنهن به پاڻ کي امير المؤمنين نه چورايو هو. تنهن ڪري فاطمي حڪومت جو بنياد ديني ۽ سياسي لحاظ کان عباسين جي مقابلي ۾ اچڻ هو ۽ اها خالص شيعيت ۽ اسماعيلي فڪر جي پرچارڪ هئي..

## سنڌ ۾ اسماعيلين جو پهريون پرچارڪ
پهرئين فاطمي فرمانروا عبدالله المهدي سڄي دنيا ۾ پنهنجا پوئلڳ شيعت جي تبليغ لاءِ موڪليا. ان طرفان سنڌ ۾ جيڪو پهريون اسماعيلي آيو اهو هيثم نالي شخص هو. تنهن کان پوءِ ڪيترائي ٻيا اسماعيلي هتي موڪليندو رهيو پر پنهنجي ڪوششن ۾ منصوره ڪامياب نه ٿي سگهيو، ها ملتان جي ماڻهن ان تحريڪ کي قبول ڪيو.
بهرحال منصوره ۾ هباري خاندان جي حڪومت 401ھ (11 ــ 1010ع) تائين رهي..

## سنڌ ۾ ھباري گھراڻي جي حاڪمن جي فھرست

## حوالا
الپتگين

الپتگين:**Alp-Tegin ** :نالو ترڪي ٻولي جي ٻن لفظن الپ ۽ تگين مان نڪتل آهي: الپ جي معني بھادر يا جوڌو؛ ۽ تگين جي معني شھزادو: )

## تفصيلي احوال
ترڪ نسل جو ساماني ايمپائر يا سامراج جو خراسان ۾  غلام سپھ سالار يا ڪمانڊر جيڪو رياست جي نئين صوبي غزني کي فتح ڪرڻ کانپوءِ ان جو گورنر ٿيو ۽ پوء 962 ۾ غزنيءَ جي خودمختيار سلطنت جو بنياد وجھي ان جو پھريون سلطان بڻيو ۽ 963 ۾ وفات ڪيائين.ساماني حڪومت جي زماني 350ھ ۾ جڏهن ابو صالح منصور بن نوح تخت سنڀاليو ته عزنوي خاندان جو پڙڏاڏو الپتگين جيڪو ان وقت خراسان جو گورنر هو ۽ منصور جي مسند تي ويهڻ خلاف ووٽ به ڏئي چڪو هو، غزني هليو آيو ۽ خود مختار رياست قائم ڪري حڪومت ڪرڻ لڳو. غزني ان مهل هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو..الپتگين  اصل ۾ وچ ايشيا جي  خانابدوش ترڪن ۾ پيدا ٿيو ۽ اتان پڪڙي غلام بڻايو ويو ۽ ساماني ايمپائر جي گاديءَ جي ھنڌ بخارہ ۾ درٻار ۾ آندو ويو جتي غلام جي حيثيت ۾ ان جي پرورش ٿي. ترڪي ٻولي مادري ٻولي ھجڻ جي باوجود ھن کي فارسي۾ مھارت ھئي.

## حوالا
ابو اسحاق ابراهيم

ابو اسحاق ابراهيم:
367ھ ۾ الپتگين گذاري ويو ۽ غزني جي گادي تي سندس پٽ اسحاق ويٺو پر نااهل ثابت ٿيو ۽ فوجي سردارن کيس لاهي ڪري ان جي جاءِ تي سبڪتگين جيڪو الپتگين جو ڄاٽو ۽ سپهه سالار هو، کي غزني جو امير بڻايو. سبڪتگين لاءِ چيو ويندو  آهي ته هو الپتگين جو غلام هو. سندس نسب جو سلسلو ايران جي بادشاهه يزدجرد سان ملي ٿو،  ڪن مؤرخن کيس پيءُ طرفان ترڪ ۽ ماءُ طرفان ايراني ٻڌايو آهي..

## حوالا
سرھنگ خطيبي

سرهنگ خطيبي:
سرهنگ خطيبي سلطان مسعود جي سردارن مان هيو، هو سٺو شاعر ۽ ادب دوست هو. مسعود سعد هڪ قصيدو به خطيبي جي جواب ۾ لکيو آهي، سنائي به سندس ساراهه ڪئي آهي، مختيار غزنوي 2 ــ 1101ع کان 5 ــ 1104ع جيڪي قصيدا چيا آهن، انهن ۾ خطيبي جي  بهادري جي ڏاڍي تعريف ڪئي اٿائين. .

## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا
ابو نصر بن محمد

ابو نصر بن محمد:
41 ــ 1040ع کان 50 ــ 1049ع ۾ سلطان مسعود جي پٽ شهزادي مودود غزني تي قبضو ڪري ابو نصر بن محمد بن احمد کي لاهور جي گورنريءَ تي ويهاري سنڌ ۽ ملتان جو صوبو به  ان جي حوالي ڪري ڇڏيو. ابو نصر سنڌ جي دوري تي نڪتو ۽ هانسي کان وٺي ٿانيسر تائين گهمي ڦري حڪومت جا انتظام سڌاريا ۽ پوءِ غزني موٽي آيو پر  پٺيان سنڌ ۽ ملتان ۾ بغاوت برپا ٿي، دهلي جي راجا، هانسي کان وٺي ٿانيسر ۽ ننگر ڪوٽ تي قبضو ڪري ورتو..

## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا
ابوالقاسم محمود

ابو القاسم محمود:
49 ــ 1048ع ۾ سلطان مودود پنهنجي پٽ ابوالقاسم محمود کي سنڌ جو گورنر بڻائي لاهور روانو ڪيو. ساڳي سال سلطان مودود جو ڪوتوال (پوليس جو بالا آفيسر) ابو علي سنڌ، ملتان، پشاور ۽ ڪشمير جي باغين کي سيکت ڏئي غزني موٽيو.

## وڌيڪ تفصيل
24 رجب 441ھ (50 ــ 1049ع) ۾ سلطان مودود الله کي پيارو ٿي ويو ۽ ان جي جاءِ تي سندس ٽن سالن جي صغير پٽ کي تخت تي ويهاريو ويو پر پوءِ سلطان علي بن مسعود کي پڳ پارائي ويئي، جنهن پشاور کان وٺي  ديبل واري علائقي تائين قبضو ڪري ورتو..

## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا
موسي بن يحيٰ برمڪي

موسى بن يحى برمڪي:
غسان جي وڃڻ کانپوءِ موسيٰ  بن يحيٰ بن خالد برمڪي جڏهن سنڌ جو واڳون سنڀاليون ته حالتن جو جائزو وٺڻ بعد سڀ کان پهريان ان راجا ڏانهن راغب ٿيو جنهن غسان سان گستاخي ڪئي هئي.

## تفصيلي احوال

موسيٰ راجا بالا جي علائقي اڀرندي ضلعن ڏانهن هڪ فوجي جٿو اماڻيو. جڏهن لشڪر اتي پهتو ته راجا پنهنجي فوج سان گڏ مقابلي لاءِ آيو پر مسلمانن جي حملي جي سٽ نه سهي سگهيو ۽ گرفتار ٿي موسيٰ اڳيان آندو ويو. راجا پنج لک درهم موسيٰ کي آڇيا پر هن نه مڃيو ۽ قتل ڪرائي ڇڏرايائينس.عرب مؤرخ بلاذري لکيو آهي ته هي راجا پهريائين اسلامي سلطنت جو مطيع هو پر پوءِ کائونس بغاوت جا آثار پڌرا ٿيڻ لڳا،تنهنڪري موسى مٿس چڙهائي ڪري گرفتار ڪيو ۽ گرفتاري کان پوءِ جيتوڻيڪ گهڻي ئي منت ميڙ ڪيائين ۽ لالچ ڏنائين مگر موسى کيس معافي نه ڏني ۽ قتل ڪري ڇڏيو.
موسيٰ جي زماني ۾ سنڌ  مان جيڪا رقم بغداد ويندي هئي تاريخدانن مطابق خرچ پکو ڪڍي ڪري اٽڪل ڏهه لک درهم هوندي هئي.
موسيٰ جو ڳاڻيٽو سنڌ جي ڪامياب گورنرن ۾ ٿئي ٿو. هن ملڪ جي سڀني معاملن تي خاص ڌيان ڏنو ۽ انيڪ سڌارا آندا. حجازي قبيلا به سندس دٻدٻي ۽ روب اڳيان چپ ڪري ويهي رهيا.
218ھ (34 ــ 833ع) ۾ خليفو مامون رشيد هن فاني دنيا کي الوداع چئي آخرت جي سفر ڏانهن هليو ويو، ان وقت سنڌ جو گورنر موسيٰ بن يحييٰ ئي هو.مامون کان پوءِ 218ع ۾ هارون جو وچون پٽ ابو اسحاق جنهن جو لقب معتصم باالله هو، خليفو ٿيو.
معتصم باالله جي زماني ۾ 221ھ (36 ــ 835ع) تي سنڌ جو گورنر موسيٰ برمڪي لاڏاڻو ڪري ويو. سندس وصيت مطابق پٽ عمران برمڪي کي گاديءَ تي ويهاريو ويو 

## پڄاڻي

مامون جي پڇاڙي تائين منصوره جي حڪومت موسى برمڪي جي هٿ ۾ هئي ۽ معتصم جي ابتدائي زماني ۾ به اُهو ئي حڪمران هو. ان جي نسبت مؤرخن جو چوڻ آهي ته هو هڪ نيڪ ۽ فياض فرمانروا هو. هن بلڪل انصاف ۽ عدل پروري سان حڪومت ڪئي ۽ سنڌ ۾ پنهنجي نيڪين ۽ رهم دلين جون گهڻيون يادگارون ڇڏيون، ۽ آخر ڪن ڏينهن بعد پنهنجي حياتي جو مدو پورو ڪري سنه 221ھ ۾ عالم آخرت کي روانو ٿيو ۽ مرڻ وقت پنهنجي پٽ عمران کي پنهنجو جانشين مقرر ڪري ويو.  عرب مؤرخ بلاذري لکي ٿو ته دارالخلافت ۾ جڏهن هيءَ خبر پهتي تڏهن خليفي معتصم بالله به عمران کي سنڌ جو والي تسليم ڪيو ۽ حڪومت جو پروانو لکي ڏانهس ڏياري موڪليو..

## سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر
طفاتگين

طفاتگين:
عبدالرشيد بن محمود غزني تي چار سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ فرخ زاد ابن مسعود ڇهن سالن تائين انهيءَ ڪرسيءَ تي ويٺو رهيو. ۽ 89 ــ 1088ع ۾ وفات ڪرڻ کان پوءِ سندس پٽ مسعود بن ابراهيم حڪومت جون واڳون سنڀاليون. سلطان مسعود طفاتگين کي پنجاب ۽ سنڌ جي ذمينواري سونپي، جنهن گنگا کان هن پار حملو ڪري تمام گهڻو سامان هٿ ڪيو. 1114ع ۾ سلطان مسعود بن ابراهيم لاڏاڻو ڪري ويو. 

## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا
محمد باھليم

محمد باهليم:
سلطان مسعود جي وڃڻ بعد سندس پٽ ارسلان شاهه حڪومت جو تاج پنهنجي سر تي رکيو ۽ محمد باهليم کي سنڌ ۽ پنجاب جي گورنري ڏني. ارسلان جي تخت تي ويهڻ وقت هن جو ڀاءُ بهرام شاهه مدد لاءِ سلطان سنجر سلجوقي وٽ ويو. سلطان سنجر فوج  ڪاهي اچي غزني تي حملو ڪيو، جنهن ۾ ارسلان هار کائي هندستان ڀڄي ويو. سلطان سنجر غزني جي تخت تي  بهرام شاهه کي ويهاري پاڻ خراسان موٽي آيو، ارسلان هندستان مان وڏو لشڪر وٺي غزني تي چڙهائي ڪئي پر بهرام شاهه هٿان مارجي ويو. بعد ۾ بهرام شاهه هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا ۽ هتان جي سردارن کي پنهنجو فرمانبردار بڻايو. بهرام شاهه جي زماني ۾ محمد باهليم ٻيهر بغاوت  ڪئي پر ملتان ويجهو هڪ معرڪي ۾ مارجي ويو...
## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا
حسين بن ابراهيم

**حسين بن ابراهيم**:
ان کان پوءِ بهرام شاهه، حسين بن ابراهيم کي سنڌ جو گورنر ڪري پاڻ غزني موٽي آيو ۽ 53 ــ 1152ع ۾ وفات ڪيائين. تخت جو وارث سندس پٽ خسرو شاهه بڻيو ۽ علاؤالدين غوري سان مهاڏو اٽڪايائين، پر منهن نه ڏئي سگهيو ۽ لاهور هليو آيو جتي 16 ــ 1160ع ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.

## وڌيڪ تفصيل
خسرو شاهه کان پوءِ سندس پٽ خسرو ملڪ غزنوي خاندان جو آخري حڪمران لاهور جي تخت تي ويٺو، جنهن ستاويهه سال حڪومت ڪئي ۽ سلطان شهاب الدين غوري هٿان گرفتار ٿي غزني پهتو،
اهڙيءَ طرح غزنوي خاندان جي حڪومت پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهتي...
## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا
نوشنگين

نوشنگين:
انهيءَ زماني ۾ عبدالرزاق بن مهمندي جنهن کي سلطان مودود سيستان جو گورنر ڪيو هو، عبدالرشيد بن محمود کي جيڪو بست قلعي ۾ قيد هو. آزاد ڪري غزني جي تخت تي ويهاريو. 52 ـ 1051ع ۾ سلطان عبدالرشيد هندستان ۽ سنڌ جي حڪومت نوشتگين ڪرخي جي حوالي ڪري ڇڏي..

## سنڌ جي غزنوي گھراڻي جي گورنرن جي فھرست

## حوالا