ٿامس جيفرسن

**ٿامس جيفرسن** (13 اپريل 1743 (پراڻي انداز: 2 اپريل)4 جولاءِ 1826) آمريڪي باني اڳواڻن مان هڪ ۽ 1801 کان 1809 تائين آمريڪا جي گڏيل رياستن جو ٽيون صدر هو. هو اعلانِ آزادي جو بنيادي مصنف هو. جيفرسن جمہوريت، ريپبلڪنزم ۽ قدرتي قانوني حقن جو سرواڻ حامي هو، ۽ هن رياستي، قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي بنيادي دستاويز ۽ فيصلا ترتيب ڏنا.

جيفرسن ورجينيا ڪالوني جي زميندار طبقي ۾ پيدا ٿيو. آمريڪي انقلابي جنگ دوران هن ورجينيا جي نمائندگي ٻي ڪنٽينينٽل ڪانگريس ۾ ڪئي، جنهن متفقه طور اعلانِ آزادي منظور ڪيو. جيفرسن جي فردي حقن بابت وڪالت—جن ۾ سوچ جي آزادي، اظهار ۽ مذهب شامل آهن—انقلاب جي فڪري بنيادن کي شڪل ڏني. جيفرسن 1779 کان 1781 تائين ورجينيا جو ٻيون گورنر رهيو. 1785 ۾ ڪنفيڊريشن ڪانگريس جيفرسن کي فرانس ۾ آمريڪا جو وزير مقرر ڪيو، جتي هن 1785 کان 1789 تائين خدمت ڪئي. پوءِ صدر واشنگٽن جيفرسن کي ملڪ جو پهريون سيڪريٽري آف اسٽيٽ مقرر ڪيو، جتي هن 1790 کان 1793 تائين ڪم ڪيو. 1792 ۾ جيفرسن ۽ سندس سياسي ساٿي جيمس ميڊيسن ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي جوڙِي، ته جيئن ملڪ جي پهريون پارٽي نظام جي ٺهڻ دوران فيڊرلِسٽ پارٽي جي مخالفت ڪري سگهجي. جيفرسن ۽ فيڊرلِسٽ جان ايڊمز ذاتي دوست به رهيا ۽ سياسي حريف به. 1796 جي صدارتي چونڊ ۾ جيفرسن ٻئي نمبر تي رهيو، جنهن سبب اُن وقت جي چونڊ قانونن موجب هو ايڊمز جو نائب صدر بڻيو. چار سال پوءِ 1800 جي صدارتي چونڊ ۾ جيفرسن ٻيهر ايڊمز کي للڪاريو ۽ صدارت کٽي. 1804 ۾ جيفرسن وڏي اڪثريت سان ٻي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو ۽ سندس مکيه مخالف فيڊرلِسٽن جي اميدوار چارلس ڪوٽسورٿ پنڪني (ڏکڻ ڪيرولائنا) کي شڪست ڏني.

جيفرسن جي صدارت ملڪ جي جهاز راني ۽ واپار جي مفادن جو پڪو بچاءُ ڪيو، باربري قذاقن ۽ جارحانه برطانوي واپاري پاليسين جي مقابلي ۾، اولهه طرف توسيع واري پاليسي کي لوئيزيانا خريداري وسيلي اڳتي وڌايو (جنهن ملڪ جي جاگرافيائي پکيڙ ٻيڻي ڪئي)، ۽ فرانس سان ڪامياب ڳالهين کان پوءِ فوجي قوت ۽ خرچ گهٽايا. سندس ٻي صدارتي مدي ۾ اندروني طور ڏکيائون به سامهون آيون، جن ۾ سندس اڳوڻي نائب صدر ايرن بَر بابت مقدمو به شامل هو. 1807 ۾ جيفرسن امبارگو ايڪٽ لاڳو ڪيو ته جيئن برطانوي خطري هيٺ آمريڪي جهاز راني کان ملڪي صنعتن جو بچاءُ ٿئي، پرڏيهي واپار محدود ٿئي، ۽ آمريڪي صنعتڪاري جي واڌ ويجهه کي اُڀار ملي.

جيفرسن کي صدرن جي درجا بندي ۾ ماهرن ۽ عوامي راءِ ٻنهي ۾ مٿين درجي ۾ رکيو ويندو آهي. صدارتي ماهرن ۽ مورخن جيفرسن جي مذهبي آزادي ۽ رواداريءَ جي حمايت، فرانس کان لوئيزيانا علائقو پرامن نموني حاصل ڪرڻ، ۽ ليوس ۽ ڪلارڪ مهم جي حمايت ۾ قيادت کي ساراهيو آهي. ساڳي وقت هو وڏي انگ ۾ غلامن جي سڄي عمر ملڪيت رکڻ کي تسليم ڪن ٿا، پر غلامي بابت سندس خيالن ۽ لاڳاپن تي مختلف تعبيرون پيش ڪن ٿا.

## شروعاتي حياتي ۽ تعليم

جيفرسن 13 اپريل 1743 (2 اپريل 1743، پراڻو انداز، جوليئن ڪئلينڊر موجب) تي خاندان جي شيڊويل پليٽيشن ۾، ورجينيا ڪالوني اندر پيدا ٿيو، جيڪا اُن وقت برطانوي آمريڪا جي تيرهن ڪالونيون مان هڪ هئي. هو ڏهن ٻارن مان ٽيون هو. سندس والد پيٽر جيفرسن زميندار ۽ سرويئر هو؛ سندس ماءُ جين رينڊولف هئي. پيٽر جيفرسن 1745 ۾ خاندان کي ٽڪاھو پليٽيشن ڏانهن منتقل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ وليم رينڊولف سوم (پليٽيشن جو مالڪ ۽ جيفرسن جو دوست) جي وفات ٿي وئي هئي، ۽ پنهنجي وصيت ۾ هن پيٽر کي رينڊولف جي ٻارن جو سرپرست مقرر ڪيو هو. جيفرسن خاندان آڪٽوبر 1753 کان اڳ شيڊويل واپس موٽي آيو.

جيفرسن پنهنجي تعليم ٽڪاھو ۾ رينڊولف ٻارن سان گڏ استادن جي نگراني هيٺ شروع ڪئي. ٿامس جو والد پيٽر، جيڪو پاڻ سيکاريل هو ۽ رسمي تعليم نه ملڻ تي افسوس ڪندو هو، ٿامس کي پنجن ورهين جي عمر ۾ انگريزي اسڪول ۾ داخل ڪرايو. 1752 ۾، نون ورهين جي عمر ۾، هن هڪ مقامي اسڪول ۾ پڙهيو جيڪو پريسبائيٽيرين پادري هلائيندو هو، ۽ ساڳئي وقت قدرتي دنيا جو مطالعو به شروع ڪيائين، جنهن سان پوءِ هو تمام گهڻو لڳاءُ رکڻ لڳو. هن لاطيني، يوناني ۽ فرانسيسي پڙهيا، ۽ گهوڙي سواري سکڻ شروع ڪئي. ٿامس پنهنجي والد جي سادي لائبريري مان ڪتاب پڙهندو هو. 1758 کان 1760 تائين کيس ريوَرَنڊ جيمس موري گورڊنزويل، ورجينيا ڀرسان پڙهايو، جتي هن موري جي گهر ۾ رهي تاريخ، سائنس ۽ ڪلاسيڪس پڙهيا. جيفرسن کي ڪيترن مڪاني آمريڪين سان واقفيت ٿي، جن ۾ چيروڪي قبيلي جو سردار اوستنئڪو به شامل هو، جيڪو اڪثر شيڊويل تي ترسندو هو جڏهن هو واپار لاءِ وليمزبرگ وڃي رهيو هوندو هو. وليمزبرگ ۾ نوجوان جيفرسن پيٽرڪ هينري سان مليو ۽ سندس تعريف ڪرڻ لڳو.

ٿامس جو والد 1757 ۾ وفات ڪري ويو، ۽ سندس ملڪيت پٽن ٿامس ۽ رينڊولف ۾ ورهائجي وئي. جان هاروي سينيئر 14 ورهين جي ٿامس جو سرپرست بڻيو. ٿامس کي لڳ ڀڳ  زمين ورثي ۾ ملي، جنهن ۾ اها زمين به شامل هئي جتي هن بعد ۾ 1772 ۾ مونٽيسيليو تعمير ڪيو.

1761 ۾، اٺارهين ورهين جي عمر ۾، جيفرسن وليمزبرگ ۾ ڪاليج آف وليم اينڊ ميري ۾ داخل ٿيو، جتي هن وليم سمال سان گڏ رياضي ۽ فلسفو پڙهيو. سمال جي سرپرستيءَ هيٺ، جيفرسن برطانوي تجربيت پسند مفڪرن جي خيالن سان واقف ٿيو، جن ۾ جان لاڪ، فرانسس بيڪن ۽ آئزڪ نيوٽن شامل هئا. سمال جيفرسن کي جارج وائيٿ ۽ فرانسس فاکيئر سان به متعارف ڪرايو. سمال، وائيٿ ۽ فاکيئر جيفرسن کي غير معمولي صلاحيت وارو شخص سمجهيو ۽ کيس پنهنجي اندروني حلقو ۾ شامل ڪيو، جتي هو سندن جمعي رات جي ڊنر محفلن جو باقاعده رڪن بڻجي ويو. جيفرسن بعد ۾ لکيو ته، اتي هن “عام ڀلائيءَ واري ڏاهپ، وڌيڪ عقلي ۽ فلسفيانه ڳالهه ٻولهه” ٻڌي، جيڪا سندس سڄي حياتي جي باقي حصي کان وڌيڪ هئي.

ڪاليج جي پهرين سال ۾ جيفرسن پارٽين ۽ ناچ گاني ۾ گهڻو وقت لڳايو ۽ خرچ ۾ به محتاط نه رهيو؛ ٻئي سال ۾، پهرئين سال وقت ۽ پئسا وڃائڻ تي افسوس ڪندي، هن روزانو پندرهن ڪلاڪ پڙهڻ جو پڪو ارادو ڪيو. وليم اينڊ ميري ۾ رهندي، جيفرسن فليٽ هيٽ ڪلب جو ميمبر بڻيو—ملڪ جي سڀ کان پراڻي ڳجهي سوسائٽي—جنهن جي ميمبرن ۾ سينٽ جارج ٽڪر، ايڊمنڊ رينڊولف ۽ جيمس اِنِس شامل هئا.

جيفرسن اپريل 1762 ۾ پنهنجي رسمي تعليم مڪمل ڪئي. ان کان پوءِ هن وائيٿ جي سرپرستي هيٺ قانون پڙهيو ۽ سندس آفيس ۾ قانوني ڪلارڪ طور ڪم ڪيو. جيفرسن ڪيترن مضمونن ۾ وسيع مطالعو رکندو هو، جن ۾ قانون، فلسفو، تاريخ، قدرتي قانون، قدرتي مذهب، اخلاق، ۽ سائنس جا ڪيترائي شعبا شامل هئا، جن ۾ فلڪيات ۽ زراعت به شامل آهن.

جيفرسن ٻه ڪامن پليس بڪ رکيا: لڳ ڀڳ 15 کان 30 ورهين جي عمر تائين هن قولن ۽ حوالن جو هڪ ڪتاب مرتب ڪيو، جيڪو 20هين صدي ۾ *جيفرسن جو ادبي ڪامن پليس بڪ* جي نالي سان شايع ٿيو. وائيٿ جي سرپرستي هيٺ قانوني پڙهائي دوران، جيفرسن قانون، تاريخ ۽ فلسفي بابت پنهنجا نوٽس لکڻ شروع ڪيا ۽ زندگيءَ جي آخر تائين اهو سلسلو جاري رکيو؛ سندس *قانوني ڪامن پليس بڪ* پڻ 20هين صدي ۾ شايع ٿيو.

20 جولاءِ 1765 تي جيفرسن جي ڀيڻ مارٿا پنهنجي ويجهي دوست ۽ ڪاليج ساٿي ڊيبني ڪار سان شادي ڪئي، جنهن سان جيفرسن تمام خوش ٿيو. پر انهي سال جي آڪٽوبر ۾، جيفرسن پنهنجي ڀيڻ جين جي اوچتي وفات تي سوڳوار ٿيو، جيڪا 25 ورهين جي عمر ۾ فوت ٿي.

جيفرسن پنهنجن ڪتابن کي تمام گهڻو پيار ڪندو هو ۽ پنهنجي حياتيءَ ۾ ٽي وڏيون ذاتي لائبريريون گڏ ڪيون. هن نوجوانيءَ ۾ پنهنجي پهرين لائبريري گڏ ڪرڻ شروع ڪئي، جيڪا 200 جلدن تائين پهتي. وائيٿ جيفرسن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن بعد ۾ پنهنجي پوري لائبريري کيس وصيت ڪئي. پر 1770 ۾ شيڊويل واري گهر ۾ باهه لڳڻ سبب جيفرسن جي پهرين لائبريري سڙي وئي. ٻي لائبريري، جيڪا پهرين جي جاءِ تي گڏ ٿي، 1814 تائين لڳ ڀڳ 6,500 جلدن تائين وڌي وئي. جيفرسن پنهنجي ڪتابن کي انساني ذهن جي ٽن وڏن درجن ۾ ترتيب ڏنو: يادگيري، دليل، ۽ تخيل. برطانوي فوجن 1814 ۾ واشنگٽن جي ساڙڻ واري واقعي دوران لائبريري آف ڪانگريس کي باهه ڏني، جنهن کان پوءِ جيفرسن پنهنجي ٻي لائبريري آمريڪي وفاقي حڪومت کي $23,950 ۾ وڪرو ڪئي، جيئن لائبريري آف ڪانگريس جي ٻيهر تعمير جي شروعات ٿي سگهي. جيفرسن ان رقم مان ڪجهه حصو پنهنجي وڏي قرض جي ادائيگي لاءِ به استعمال ڪيو. پوءِ هن ٽين ذاتي لائبريري ٻيهر گڏ ڪرڻ شروع ڪئي. جان ايڊمز ڏانهن هڪ خط ۾ جيفرسن لکيو: “مان ڪتابن کان سواءِ جيئري نٿو رهي سگهان.” جيفرسن جي وفات تائين، هڪ ڏهاڪي کان پوءِ، سندس ٽين ۽ آخري لائبريري لڳ ڀڳ 2,000 جلدن تائين پهچي وئي.

## ڪيريئر

### وڪيل ۽ ايوانِ برجرسز

1767 ۾ جيفرسن کي ورجينيا جي بار ۾ داخلا ملي، ۽ هو شيڊويل ۾ پنهنجي ماءُ سان گڏ رهندو هو. 1769 کان 1775 تائين هن البيمارل ڪائونٽي جي نمائندگي ورجينيا جي ايوانِ برجرسز ۾ ڪئي. ايوانِ برجرسز ۾ خدمتون سرانجام ڏيندي، جيفرسن غلامي بابت سڌارن جي ڪوشش ڪئي؛ 1769 ۾ هن اهڙي قانونسازي لکي ۽ اسپانسر ڪئي جنهن جو مقصد شاهي گورنر ۽ عدالتن کان اختيار گهٽائي، ان جي بدران غلامن جي مالڪن کي آزاد ڪرڻ (ايمانسپيشن) بابت صوابديد ڏيڻ هو. جيفرسن پنهنجي سوٽ رچرڊ بلينڊ کي قائل ڪيو ته هو قانونسازي جي منظوري لاءِ اڳواڻي ڪري، پر اها هڪ اهڙي رياست ۾ سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو جنهن جي معيشت گهڻي حد تائين زرعي هئي.

وڪيل طور، جيفرسن آزادي گهُرندڙ ست غلام بڻايل ماڻهن کي ڪلائنٽ بڻايو ۽ هڪ ڪلائنٽ لاءِ هن پنهنجي فيس به مفت ڪري ڇڏي، جنهن بابت هن جو چوڻ هو ته کيس آزاد ڪيو وڃي، ڇو⁠تہ هو آزادي لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قانوني عمر کان اڳ آزاد ٿيڻ جو حق رکي ٿو. جيفرسن قدرتي قانون جو حوالو ڏيندي دليل ڏنو ته “هر ماڻهو دنيا ۾ پنهنجي ذات تي حق کڻي اچي ٿو ۽ پنهنجي مرضيءَ سان ان کي استعمال ڪرڻ جو حق رکي ٿو ... ان کي ذاتي آزادي چيو وڃي ٿو، ۽ اهو فطرت جي خالق طرفان ڏنل آهي، ڇو⁠تہ اها سندس گذران لاءِ ضروري آهي.” جج هن کي روڪي ڇڏيو ۽ ڪلائنٽ خلاف فيصلو ڏنو. تسلي طور، جيفرسن پنهنجي ڪلائنٽ کي ڪجهه رقم ڏني، جيڪا ممڪن آهي ته ٿوري ئي عرصي بعد سندس فرار ۾ مدد لاءِ استعمال ٿي. جيفرسن جو اهو بنيادي فڪري دليل—ته سڀ ماڻهو پنهنجي خالق جي طرفان آزاديءَ جي “قدرتي حق” جا حقدار آهن—اها ئي موضوعاتي لڪير هئي جنهن کي هن بعد ۾ نمايان طور آزاديءَ جو اعلان ۾ شامل ڪيو. 1767 ۾ جيفرسن ورجينيا جي جنرل ڪورٽ لاءِ 68 ڪيس ورتا، ۽ اُن دور جي ٽن نمايان ڪيسن ۾ وڪيل رهيو: *Howell v. Netherland* (1770)، *Bolling v. Bolling* (1771)، ۽ *Blair v. Blair* (1772).

1774 ۾ جيفرسن هڪ ٺهراءُ لکيو جنهن ۾ برطانوي پارليامينٽ طرفان انٽيولريبل ايڪٽس پاس ٿيڻ جي احتجاج ۾ سڀني برطانوي شين جي بايڪاٽ جو سڏ ڏنو ويو. جيفرسن جو اهو ٺهراءُ بعد ۾ وڌائي *[[برطانوي آمريڪا جي حقن جو خلاصاتي جائزو]]* جي صورت ۾ آندو ويو، جيڪو انهي سال شايع ٿيو؛ جنهن ۾ هن دليل ڏنو ته ماڻهن کي پاڻ تي حڪمراني ڪرڻ جو حق آهي.

### مونٽيسيليو، شادي، ۽ خاندان

1768 ۾ جيفرسن پنهنجي بنيادي رهائش مونٽيسيليو جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا اڄ واري شارلٽسويل، ورجينيا ڀرسان آهي. ان جو اطالوي نالو انگريزي ۾ “ننڍو جبل” جي معنيٰ رکي ٿو. مونٽيسيليو هڪ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي واقع آهي، جتان سندس  پليٽيشن ڏسڻ ۾ اچي ٿي. هن پنهنجي بالغ حياتيءَ جو وڏو حصو معمار طور مونٽيسيليو جي ڊيزائننگ ۾ لڳايو، ۽ سندس قول طور نقل ڪيو ويندو آهي: “معماري منهنجي خوشي آهي، ۽ اڏڻ ۽ ڊاهڻ منهنجن پسنديده مشغلن مان آهي.” تعمير جو ڪم گهڻو ڪري مقامي رازن ۽ ڪارپنٽرن ڪيو، جن کي جيفرسن جي غلامن جي مدد به حاصل هئي. هو 1770 ۾ سائوٿ پيويلين ۾ وڃي رهيو. مونٽيسيليو کي نيئوڪلاسيڪل شاهڪار بڻائڻ، پالاڊيئن انداز ۾، جيفرسن جو زندگي ڀر جو منصوبو بڻجي ويو.

1 جنوري 1772 تي، جيفرسن پنهنجي ٽين ڪزن سان شادي ڪئي، مارٿا وائيليس اسڪلٽن سان—23 ورهين جي بيواهه، جيڪا باثرِسٽ اسڪلٽن جي بيوهه هئي. هوءَ جيفرسن لاءِ گهڻو ڪري ميزبان جو ڪردار ادا ڪندي هئي ۽ وڏي گهرڀاتين کي سنڀاليندي هئي. مورخ ڊيوماس ميلون هن شاديءَ کي جيفرسن جي زندگيءَ جو سڀ کان خوشگوار دور قرار ڏنو. مارٿا هڪ ماهر پيانو نواز هئي؛ جيفرسن اڪثر وائلن يا سيلو تي ساڻس گڏ سنگت ڪندو هو. ڏهن ورهين جي شادي دوران مارٿا ڇهه ٻار ڄڻيا: مارٿا “پيٽسي” (1772–1836)؛ جين رينڊولف (1774–1775)؛ 1777 ۾ هڪ اڻ-نالو پٽ جيڪو صرف ڪجهه هفتا زنده رهيو؛ ميري “پولي” (1778–1804)؛ لوسي اليزبيٿ (1780–1781)؛ ۽ ٻي لوسي اليزبيٿ (1782–1784). صرف مارٿا ۽ ميري بالغ عمر تائين زنده رهيون. مارٿا جي پيءُ جان وائيليس 1773 ۾ وفات ڪئي، ۽ جوڙي کي 135 غلام بڻايل ماڻهو،  زمين، ۽ جاگير جا قرض ورثي ۾ مليا. انهن قرضن کي ادا ڪرڻ ۾ جيفرسن کي ورهين لڳا، ۽ ان جو اثر سندس مالي مشڪلاتن ۾ اضافي جي صورت ۾ نڪتو.
بعد ۾ مارٿا کي صحت جا مسئلا رهيا، جن ۾ شوگر به شامل هئي، ۽ بار بار ٻار ڄڻڻ سندس جسم کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. آخري ٻار جي ڄمڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، هوءَ 6 سيپٽمبر 1782 تي وفات ڪري وئي، جڏهن جيفرسن سندس ڀرسان موجود هو. وفات کان ٿورو اڳ، مارٿا جيفرسن کان واعدو ورتو ته هو ٻيهر شادي نه ڪندو، ۽ کيس ٻڌايو ته هوءَ برداشت نه ڪري سگهندي ته سندس ٻارن کي ٻي ماءُ پاليندي. مارٿا جي موت تي جيفرسن انتهائي غمگين ٿيو؛ لڳ ڀڳ ٽي هفتا هو بي چين ٿي گهر اندر اڳتي پٺتي گهمندو رهيو، پوءِ آخرڪار ٻاهر نڪري اڪيلن رستن تي ڊگها ڀٽڪندڙ گهوڙي جا سفر ڪرڻ لڳو، پنهنجي ڌيءَ مارٿا سان گڏ—جنهن چيو ته هوءَ “غم جي ڪيترن ئي سخت اُبالن جي اڪيلي شاهد” رهي.

## انقلابي جنگ
### آزاديءَ جو اعلان

جيفرسن آزاديءَ جي اعلان جو بنيادي ليکڪ هو. 33 ورهين جي عمر ۾ هو ٻيون ڪنٽينينٽل ڪانگريس جي سڀ کان ننڍن نمائندن مان هڪ هو؛ اها ڪانگريس نوآبادياتي گاديءَ واري شهر فلڊلفيا ۾ ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪورڊ جون جنگيون کان پوءِ گڏ ٿي، جن 1775 ۾ آمريڪي انقلابي جنگ جي شروعات ڪئي. ڪانگريس جا نمائندا وڏي اڪثريت سان ان ڳالهه جا حامي هئا ته برطانيا کان آزاديءَ جو هڪ رسمي اعلان لکيو وڃي، منظور ڪيو وڃي، ۽ جاري ڪيو وڃي. جيفرسن کي روشن خيالي جي انهن نظرين متاثر ڪيو جيڪي فرد جي حرمت ۽ عظمت تي زور ڏيندا هئا، ۽ لاڪ ۽ مونٽيسڪيو جي لکڻين کان به هن کي الهام مليو.

جيفرسن جان ايڊمز سان رابطو ڪيو، جيڪو ميساچوسيٽس مان ڪنٽينينٽل ڪانگريس جو نمائندو ۽ ڪانگريس ۾ اڀرندڙ اڳواڻ هو. ٻئي ويجها دوست بڻجي ويا، ۽ ايڊمز جيفرسن جي پنجن جي ڪميٽي ۾ مقرريءَ جي حمايت ڪئي، جنهن کي ڪانگريس آزاديءَ جو اعلان لکڻ جو ڪم سونپيو هو: ايڊمز، جيفرسن، بينجمن فرينڪلِن، رابرٽ آر. ليوِنگسٽن، ۽ راجر شرمن. شروعات ۾ ڪميٽيءَ جو خيال هو ته دستاويز ايڊمز لکي، پر ايڊمز ڪميٽيءَ کي قائل ڪيو ته جيفرسن کي چونڊيو وڃي، ڇو⁠تہ (ايڊمز موجب) جيفرسن ورجينيا جو هو، مقبول هو، ۽ سٺو ليکڪ هو.

جيفرسن پنهنجن ٻين ڪميٽي ميمبرن سان صلاح مشورا ڪيا، پر آزاديءَ جو اعلان گهڻو ڪري اڪيلائيءَ ۾ 11 جون کان 28 جون 1776 جي وچ ۾ لکيو. جيفرسن پنهنجي تجويز ڪيل ورجينيا آئين جي مسودي، جارج ميسن جي ورجينيا اعلانِ حقن واري مسودي، ۽ ٻين ذريعن مان به گهڻو مواد ورتو. ٻين ڪميٽي ميمبرن ڪجهه تبديليون ڪيون، ۽ آخري مسودو 28 جون 1776 تي ڪانگريس آڏو پيش ٿيو. ڪانگريس سومر، 1 جولاءِ تي ان جي مواد تي بحث شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ جيفرسن جي اصل مسودي مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڪٽي ڇڏيو ويو. جيفرسن کي انهن تبديلين تي رنج ٿيو، پر هن انهن بابت عوامي طور ڪجهه نه چيو. 4 جولاءِ 1776 تي ڪانگريس متفقه طور اعلان منظور ڪيو، ۽ نمائندن 2 آگسٽ تي ان تي صحيون ڪيون. جيفرسن ۽ ٻين نمائندن کي خبر هئي ته هو اعليٰ غداري جو ارتڪاب ڪري رهيا آهن، جيڪا عذاب ۽ موت جي سزا لائق هئي.

منظوري کان پوءِ، آزاديءَ جو اعلان عوام لاءِ جاري ڪيو ويو. منظوريءَ کان ٻه ڏينهن پوءِ، 6 جولاءِ تي *[[دي پينسلوينيا اِيُوننگ پوسٽ]]* پهريون اخبار هئي جنهن ان کي ڇاپيو. 8 جولاءِ تي منجهند جو ٻارهين وڳي، ان کي پهريون دفعو ٽن مقرر هنڌن تي هڪ ئي وقت عوامي طور پڙهيو ويو: ٽرينٽن، نيو جرسي؛ ايسٽن، پينسلوينيا؛ ۽ فلڊلفيا.

اڄ جي مورخن عام طور آزاديءَ جي اعلان کي دنيا جي تاريخ جي سڀ کان اهم ۽ اثرائتن لکيل دستاويزن مان هڪ سمجهندا آهن، ۽ جيفرسن جو ديباچو فرد ۽ انساني حق بابت هڪ دائمي بيان سمجهيو ويندو آهي. جيفرسن جو جملو “سڀ ماڻهو برابر پيدا ڪيا ويا آهن” کي “انگريزي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور جملن مان هڪ” چيو ويو آهي. هارورڊ يونيورسٽي جي تاريخ شعبي جي چيئرمين ڊيوڊ آرميٽيج لکيو آهي ته: “آزاديءَ جي اعلان کان وڌيڪ عالمي اثر ڪنهن آمريڪي دستاويز جو نه رهيو آهي.” ۽ مورخ جوزف ايلس لکيو آهي ته اعلان ۾ “آمريڪي تاريخ جا سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ نتيجا خيز لفظ” شامل آهن.

### ورجينيا رياستي قانونساز ۽ گورنر

آمريڪي انقلاب جي شروعاتي مرحلي ۾، ڪرنيَل جيفرسن کي 26 سيپٽمبر 1775 تي البيمارل ڪائونٽي مليشيا جو ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. پوءِ سيپٽمبر 1776 ۾ هن کي البيمارل ڪائونٽي لاءِ ورجينيا هائوس آف ڊيليگيٽس جو ميمبر چونڊيو ويو، جڏهن رياستي آئين کي آخري شڪل ڏيڻ وڏي ترجيح هئي. لڳ ڀڳ ٽي سال، جيفرسن آئين سازيءَ ۾ مدد ڪئي ۽ خاص طور پنهنجي “مذهبي آزادي قائم ڪرڻ” واري بل تي فخر ڪندو هو، جيڪو مذهبي ادارن کي رياستي سهائتا يا مذهبي عقيدي جي لاڳو ٿيڻ کي روڪيندو هو. اهو بل منظور نه ٿي سگهيو، جيئن ته اينگليڪن چرچ کي بي دخل ڪرڻ بابت سندس قانونسازي به ناڪام رهي؛ پر ٻنهي کي بعد ۾ جيمس ميڊيسن ٻيهر اڳتي وڌايو.

1778 ۾ جيفرسن کي رياست جي قانونن جي نظرثانيءَ جو ڪم سونپيو ويو. هن ٽن سالن ۾ 126 بلن جا مسودا تيار ڪيا، جن ۾ عدالتي نظام کي سولو ۽ هموار ڪرڻ لاءِ قانون به شامل هئا. هن اهڙا قانون تجويز ڪيا جيڪي عام تعليم لاءِ انتظام ڪندا هئا، جنهن کي هن “جمھوري حڪومت” جي بنياد طور ڏٺو. جيفرسن کي اهو خدشو به هو ته ورجينيا جي طاقتور زميندار اشرافيه وراثتي ارسطوقراط بڻجي رهي آهي، تنهنڪري هن اڳواڻي ڪري اُنهن ڳالهين کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي جن کي هن “جاگيرداراڻيون ۽ غيرفطري امتيازيون” سڏيو. هن اينٽيل ۽ پريمو جينيچر جهڙن قانونن کي نشانو بڻايو، جن تحت فوت ٿيل زميندار جو سڀ کان وڏو پٽ سڄي زمين ۽ طاقت جو وارث بڻبو هو.

جيفرسن 1779 ۽ 1780 ۾ هڪ-هڪ سال جي مدي لاءِ گورنر چونڊيو ويو. هن رياستي گاديءَ جو هنڌ وليمزبرگ کان رچمنڊ منتقل ڪيو، ۽ عوامي تعليم، مذهبي آزادي، ۽ وراثت بابت وڌيڪ قدمن جو تعارف ڪرايو.

جنرل بينڊڪٽ آرنلڊ جي 1781 واري ورجينيا تي حملي دوران، جيفرسن برطانوي فوجن کان ٿورو اڳ رچمنڊ ڇڏي بچي ويو؛ انهن فوجن شهر کي ساڙي ڀَڃي ڇڏيو. هن ڪرنيَل سيمپسن مٿيوز ۽ ٻين ڪمانڊرن ڏانهن تڪڙا پيغام موڪليا ته جيئن آرنلڊ جي ڪوششن کي روڪي سگهجي. جڏهن برطانوي فوجن نورفولڪ تي قبضو ڪيو، تڏهن جيفرسن 1776 ۾ محب وطنن کي چيو هو ته شهر کي ساڙي تباهه ڪيو وڃي. اُن بهار ۾ جنرل چارلس ڪارنوالِس هڪ سواري فوج موڪلي، جنهن جي اڳواڻي بيناسٽر ٽارلٽن ڪئي، ته جيئن مونٽيسيليو ۾ جيفرسن ۽ اسيمبليءَ جي ميمبرن کي گرفتار ڪيو وڃي، پر جيڪ جوئٽ (ورجينيا مليشيا) برطانوي منصوبي کي ناڪام بڻائي ڇڏيو. جيفرسن اولهه طرف پنهنجي پليٽيشن پاپلر فاريسٽ ڏانهن ڀڄي ويو. جڏهن جنرل اسيمبلي جون 1781 ۾ ٻيهر گڏ ٿي، تڏهن هن جيفرسن جي قدمن بابت جاچ ڪئي، جيڪا آخرڪار هن نتيجي تي پهتي ته جيفرسن عزت ۽ وقار سان ڪم ڪيو هو؛ پر پوءِ به جيفرسن کي ٻيهر چونڊيو نه ويو.

ساڳئي سال اپريل ۾، سندس ڌيءَ لوسي هڪ سال جي عمر ۾ وفات ڪري وئي. ايندڙ سال ساڳئي نالي سان ٻي ڌيءَ ڄائي، پر اها به ٻن ورهين جي عمر ۾ فوت ٿي وئي.

1782 ۾، جيفرسن اتر ڪيرولائنا جي گورنر ايبنر ناش طرفان شراڪت جي آڇ رد ڪئي، جيڪا ضبط ٿيل لائلَسٽ زمينن جي وڪري سان لاڳاپيل منافع خوري واري منصوبي ۾ هئي. ٻين ڪجهه باني اڳواڻن جي ڀيٽ ۾، جيفرسن پنهنجي مونٽيسيليو واري جاگير ۽ ورجينيا جي ڀرپاسي واري زمين تي مطمئن هو، خاص طور شينانڊوا وادي جي ڀرسان. جيفرسن مونٽيسيليو کي جيمس ميڊيسن، جيمس منرو، ۽ ٻين دوستن لاءِ هڪ فڪري گڏجاڻيءَ جي جاءِ سمجهندو هو.

جيفرسن برطانيا ۾ ويٺل واپارين تي الزام هنيو ته اهي تمباڪي جي قيمتن کي ناجائز نموني گهٽائين ٿا ۽ ورجينيا جي زميندارن کي اهڙا قرض کڻڻ تي مجبور ڪن ٿا جيڪي برداشت کان ٻاهر آهن. 1786 ۾ هن چيو:
هن [واپاري منافع خوري] لاءِ هڪ طاقتور اوزار اهو هو ته زميندار کي سٺيون قيمتون ۽ ڪريڊٽ ڏيندا رهيا، جيستائين کيس اهڙي قرض ۾ ٻوڙي ڇڏيو جو هو زمين يا غلام وڪڻي بغير ادا نه ڪري سگهي. پوءِ هن جي تمباڪي جي قيمت گهٽائي ڇڏي ... ۽ ... ڪڏهن به کيس پنهنجو قرض لاهڻ نه ڏنائون.

### ''ورجينيا رياست بابت نوٽس''

1780 ۾، جيفرسن کي فرانسيسي سفارتڪار فرانسوا باربي-ماربوا کان هڪ پڇا ڳاڇا وارو خط مليو، جيڪو آمريڪا بابت هڪ مطالعي جي حصي طور ورجينيا جي جاگرافي، تاريخ، ۽ حڪومت بابت هو. جيفرسن پنهنجا جواب هڪ ڪتاب ۾ ترتيب ڏنا: *Notes on the State of Virginia* (1785). هي ڪتاب ان ڳالهه جي ڳولا ڪري ٿو ته سٺو سماج ڪهڙو هوندو آهي، ۽ ورجينيا کي هڪ مثال طور استعمال ڪري ٿو. جيفرسن رياست جي قدرتي وسيلن ۽ معيشت بابت گهڻو انگ اکر شامل ڪيا، ۽ غلامي ۽ miscegenation بابت ڊگهو لکيو؛ هن اهو خيال ظاهر ڪيو ته غلام بڻايل ماڻهن جي جائز ڪاوڙن سبب ڪارا ۽ اڇا هڪ ئي سماج ۾ آزاد ماڻهو ٿي گڏجي نٿي رهي سگهن. هن آمريڪي هندستانين بابت به پنهنجا خيال لکيا، ۽ کين يورپي آبادڪارن جي برابر ڄاڻايو.

*نوٽس* پهريون ڀيرو 1785 ۾ فرانسيسي ۾ ڇپيو، ۽ 1787 ۾ انگريزي ۾ ظاهر ٿيو. سوانح نگار جارج ٽڪر هن ڪم کي “ان معلومات جي وسعت ۾ حيرت انگيز” سڏيو، جيڪا هڪ ئي ماڻهو هينئر تائين رياست جي جسماني خاصيتن بابت گڏ ڪري سگهيو هو؛ ۽ ورجينيا يونيورسٽي جي مورخ ميريِل ڊي. پيٽرسن ان کي اهڙو ڪارنامو قرار ڏنو جنهن لاءِ سڀ آمريڪي شڪرگذار ٿيڻ گهرجن.

## ڪانگريس جو ميمبر

1783 ۾ پيرس جي معاھدي سان برطانيا سان امن ٿيڻ کان پوءِ ٺهيل ڪنفيڊريشن ڪانگريس لاءِ جيفرسن کي ورجينيا جو نمائندو مقرر ڪيو ويو. هو اُن ڪميٽيءَ جو ميمبر هو جيڪا پرڏيهي مٽاسٽا جي شرحون مقرر ڪندي هئي ۽ هن سفارش ڪئي ته آمريڪي ڪرنسي ڏهاڪي (ڊيسيمل) نظام تي ٻڌل هجي، جيڪو پوءِ اختيار ڪيو ويو. هن اها صلاح به ڏني ته رياستن جي ڪميٽي قائم ڪئي وڃي، جيئن ڪانگريس جي اجلاس نه هئڻ (موڪل) جي وقت ۾ پيدا ٿيندڙ اختيارن جي خال کي ڀري سگهجي. هي ڪميٽي ڪانگريس جي ملتوي ٿيڻ وقت گڏ ٿيندي هئي، پر اختلافن سبب اها عملي طور ناڪاره بڻجي وئي.

جيفرسن ورجينيا جي گورنر بينجمن ھيريسن ڏانهن 31 ڊسمبر 1783 تي لکيل هڪ خط موڪليو (جيڪو 2025 ۾ ظاهر ٿيو)، جنهن ۾ هن يورپين ۾ پنهنجي اڳواڻن خلاف هٿيار کڻڻ واري جوش ۽ جذبي جي لهر جو ذڪر ڪيو. هن خط ۾ جيفرسن هٿيار رکڻ جي حق جي پنهنجي حمايت جو به حوالو ڏنو، جنهن کي هن آمريڪي انقلاب جو هڪ سبب سمجهيو. خط ۾ پيرس جي معاھدي جي آخري توثيق بابت به جيفرسن جي پريشاني ظاهر ٿئي ٿي، جيڪو انقلابي جنگ کي رسمي طور ختم ڪندو هو. سيپٽمبر ۾ ڌرين پاران ابتدائي صحيون ٿي چڪيون هيون، پر لنڊن ۾ (اُن وقت ٻه مهينا سفر) ايندڙ مارچ تائين ٻن ڪالونين جي اڃا رهيل رضامندي (سحيون) لازمي هئي. آخري تاريخ آخرڪار—پر بمشڪل—پوري ٿي، ۽ گهربل صحيون جنوري جي وچ ڌاري ٿي ويون.

ڪانگريس جي 1783–1784 واري اجلاس ۾، جيفرسن نئين جمهوريت لاءِ ڪارگر حڪومتي نظام قائم ڪرڻ بابت ڪميٽين جو چيئرمين رهيو، ۽ اولهه وارن علائقن جي آبادڪاريءَ لاءِ پاليسيءَ جو مسودو تيار ڪرڻ ۾ به اڳواڻي ڪئي. هو زميني آرڊيننس (1784) جو بنيادي ليکڪ هو، جنهن تحت ورجينيا قومي حڪومت کي اُن وسيع علائقي تان هٿ کڻي ڏنو جيڪو هو اوهايو درياهه جي اتر-اولهه طرف پنهنجي دعويٰ ۾ رکندو هو. جيفرسن زور ڀريو ته اهو علائقو تيرهن رياستن مان ڪنهن به رياست لاءِ “نوآبادياتي علائقو” طور استعمال نه ڪيو وڃي، بلڪه ان کي حصن ۾ ورهايو وڃي، جيڪي اڳتي هلي رياستن ۾ تبديل ٿي سگهن. هن شروعاتي مرحلي ۾ نون رياستن لاءِ نَو سرحدون/حدبنديون پڻ طئي ڪيون، ۽ هڪ آرڊيننس لکيو جنهن تحت ملڪ جي سڀني علائقن ۾ غلاميءَ تي پابندي لڳائي وڃي. ڪانگريس ان ۾ وڏي پيماني تي ترميمون ڪيون ۽ غلاميءَ تي پابنديءَ واري شق رد ڪري ڇڏي. غلاميءَ تي پابنديءَ جون اهي شقون، جيڪي “جيفرسن پرووائزو” جي نالي سان سڃاتيون ويون، ٽن سالن پوءِ 1787 جي نارٿ ويسٽ آرڊيننس ۾ تبديل شڪل سان لاڳو ٿيون ۽ سڄي نارٿ ويسٽ ٽيرٽري لاءِ قانون بڻجي ويون.

## فرانس ڏانهن وزير

7 مئي 1784 تي جيفرسن کي وفاقِ ڪنفيڊريشن جي ڪانگريس پاران مقرر ڪيو ويو ته هو پيرس ۾ بينجمن فرينڪلِن ۽ جان ايڊمز سان گڏ “دوستي ۽ واپار” بابت معاھدن جي ڳالهين لاءِ پورهه اختيار وزير (منسٽر پلينيپوٽنشيئري) طور ڪم ڪري، عظيم برطانيا ۽ ٻين ملڪن سان پڻ. هو پنهنجي ننڍڙي ڌيءَ پيٽسي ۽ ٻن خادمن سان جولاءِ 1784 ۾ روانو ٿيو ۽ ايندڙ مهيني پيرس پهتو. جيفرسن پيٽسي جي تعليم پينٽيمونٽ ائبي ۾ ڪرائي. هڪ سال کان به گهٽ وقت پوءِ، هن کي اضافي ذميواري ڏني وئي ته هو فرينڪلِن کان پوءِ فرانس ۾ وزير بڻجي. فرانس جي پرڏيهي وزير ڪاؤنٽ ڊي ورجينس چيو: “مون کي ٻڌايو ويو آهي ته اوهان مسيو فرينڪلِن جي جاءِ وٺي رهيا آهيو.” جيفرسن وراڻيو: “مان فقط جانشين آهيان؛ ڪو به ماڻهو سندس جاءِ نٿو وٺي سگهي.” پيرس ۾ پنهنجن پنجن سالن دوران، جيفرسن آمريڪي پرڏيهي پاليسي جي جوڙجڪ ۾ اڳواڻانه ڪردار ادا ڪيو.

1786 ۾ هن ماريا ڪاسوي سان ملاقات ڪئي ۽ محبت ۾ مبتلا ٿيو؛ هوءَ 27 ورهين جي شادي شده اطالوي-انگريز موسيقار هئي. هوءَ ڇهن هفتن کان پوءِ عظيم برطانيا واپس وئي، پر هوءَ ۽ جيفرسن سڄي عمر خط و ڪتابت ۾ رهيا. 1786 جي اونهاري ۾، جيفرسن لنڊن پهتو ته جيئن جان ايڊمز سان ملاقات ڪري، جيڪو اُن وقت ملڪ جو پهريون آمريڪي سفير هو. ايڊمز کي جارج ٽيون تائين سرڪاري رسائي هئي ۽ هن جيفرسن ۽ بادشاهه جي ملاقات طئي ڪرائي. جيفرسن پوءِ بادشاهه جي آجيان کي “بي ادباڻو” قرار ڏنو. ايڊمز جي پوٽي جي بيان مطابق، جارج ٽئين ٻنهي ڏانهن پٺ ڦيرائي عوامي توهين جو اشارو ڪيو. جيفرسن آگسٽ ۾ فرانس موٽي آيو.

جيفرسن جون 1787 ۾ پنهنجي سڀ کان ننڍڙي بچيل اولاد، نَو ورهين جي پولي کي گهرائي موڪليو. ساڻس گڏ مونٽيچيلو مان هڪ نوجوان غلام ڇوڪري سالي هيمنگز به هئي. جيفرسن اڳ ئي هن جي وڏي ڀاءُ جيمز هيمنگز کي پنهنجي گهرو عملي جو حصو بڻائي پيرس آندو هو ۽ کيس فرانسيسي کاڌي جي سکيا ڏياري هئي. سالي جي پٽ ميڊيسن هيمنگز موجب، 16 ورهين جي سالي ۽ جيفرسن جي وچ ۾ پيرس ۾ جنسي تعلق قائم ٿيو ۽ هوءَ اتي حامله ٿي وئي. پٽ جو چوڻ هو ته هيمنگز آمريڪا واپس اچڻ تي تڏهن راضي ٿي جڏهن جيفرسن واعدو ڪيو ته سندس ٻارن کي بالغ ٿيڻ تي آزاد ڪندو.

فرانس ۾، جيفرسن مارڪي ڊي لافايٽ جو باقاعده ساٿي بڻجي ويو، جيڪو آمريڪي انقلاب جو فرانسيسي هيرو هو، ۽ جيفرسن لافايٽ سان پنهنجي اثر رسوخ استعمال ڪري فرانس سان واپاري معاھدا ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي. جڏهن فرانسيسي انقلاب شروع ٿيو ته جيفرسن راضي ٿيو ته سندس پيرس واري رهائش ھوٽيل ڊي لنجياڪ لافايٽ ۽ ٻين انقلابي اڳواڻن جي گڏجاڻين لاءِ استعمال ٿئي. هو 14 جولاءِ 1789 تي باسٽيل تي حملو وقت پيرس ۾ موجود هو، ۽ جڏهن لافايٽ انسان ۽ شهري جي حقن جو اعلان جو مسودو تيار ڪري رهيو هو ته جيفرسن ساڻس صلاحون ڪندو رهيو. جيفرسن کي اڪثر پوسٽ ماسٽر سندس خط کوليل ملندا هئا، تنهنڪري هن پنهنجو رمزي اوزار ايجاد ڪيو، جنهن کي “ويل سائفَر” سڏيو ويو؛ هن پنهنجي باقي ڪيريئر دوران اهم پيغام ڪوڊ ۾ لکيا. 1787 واري آئين ساز ڪنوينشن ۾ شرڪت نه ڪري سگهڻ جي باوجود، جيفرسن آمريڪا جو آئين جي حمايت ڪئي، پر هن کي اميد هئي ته وعدي ڪيل حقن جو بل شامل ڪيو ويندو. جيفرسن سيپٽمبر 1789 ۾ پيرس ڇڏي آمريڪا روانو ٿيو. هو فرانسيسي انقلاب جو مضبوط حامي رهيو، پر ان جي وڌيڪ پرتشدد پهلوئن جي مخالفت ڪندو رهيو.

## رياست جو سيڪريٽري

فرانس مان واپس اچڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ، جيفرسن صدر واشنگٽن جي دعوت قبول ڪري رياست جو سيڪريٽري ٿيو. اُن وقت جا اهم مسئلا: قومي قرض، ۽ نئين قومي گاديءَ جو هنڌ ڪٿي رکيو وڃي (جيڪو 1800ع ۾ فلاڊيلفيا مان منتقل ٿيڻ وارو هو)، انهن معاملن ۾ سندس راءِ خزاني جي سيڪريٽري اليگزينڊر هيملٽن سان ٽڪراءَ ۾ اچي وئي؛ هيملٽن چاهيو پئي ته گاديءَ جو هنڌ اتر اوڀر جي وڏن تجارتي مرڪزن جي ويجهو هجي، جڏهن ته واشنگٽن، جيفرسن ۽ ٻين زرعي پسمنظر وارا ماڻهو ان کي وڌيڪ ڏکڻ طرف رکڻ جا حامي هئا. ڊگهي جمود کان پوءِ 1790ع جو سمجهوتو طئي ٿيو، جنهن تحت گاديءَ جو هنڌ مستقل طور پوٽومڪ درياهه تي رکيو ويو، ۽ وفاقي حڪومت اصل 13 رياستن جي جنگي قرضن کي پاڻ قبول ڪيو.
جيفرسن قومي قرض جي مخالفت ڪئي؛ هو چاهيو پئي ته هر رياست پنهنجو قرض پاڻ لاهي، جڏهن ته هيملٽن جو تصور اهو هو ته وفاقي حڪومت رياستن جا قرض گڏ ڪري پنهنجي ذميواري بڻائي ۽ قومي ساک، قومي بئنڪ ۽ قومي ڪريڊٽ جو نظام قائم ڪري. جيفرسن ٻنهي پاليسين جي سخت مخالفت ڪئي ۽ هيملٽن جي ايجنڊا کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب لڳ ڀڳ ايترو ٿي ويو جو واشنگٽن کيس ڪابينا مان هٽائي ڇڏي. پوءِ هو پاڻمرادو ڪابينا ڇڏڻ طرف هليو ويو.
جيفرسن جا مقصد هئا ته آمريڪا جي برطانوي واپار تي ڀاڙ گهٽجي ۽ فرانس سان تجارتي لاڳاپا وڌن. هن اسپيني نوآباديت کي ٽرانس-اپالاچيا ۾ ڪمزور ڪرڻ ۽ اتر ۾ برطانيا جي ڪنٽرول کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ ته هن سمجهيو ته ان سان اصلي آمريڪين سان امن قائم ڪرڻ ۾ مدد ملندي.
جيفرسن، پنهنجي سياسي شاگرد جيمز ميڊيسن (اُن وقت آمريڪي ايوانِ نمائندگان جو رڪن) ۽ ليکڪ فلپ فرينو سان گڏ، 1791ع ۾ فلاڊيلفيا ۾ *[[نيشنل گزيٽ]]* نالي اخبار جو گڏيل بنياد وڌو، جنهن جو مقصد فيڊرلِسٽ پارٽي جي انهن پاليسين جو جواب ڏيڻ هو جيڪي هيملٽن *[[گزيٽ آف دي يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]* ذريعي وڌائي رهيو هو؛ اها هڪ اثرائتي فيڊرلِسٽ اخبار هئي. *نيشنل گزيٽ* هيملٽن جي پاليسين تي تنقيد ڪندو هو، گهڻو ڪري اڻڄاڻ سڃاڻپ وارن مضمونن ۾، جن تي قلم نالو *بروٽس* هوندو هو؛ اهي مضمون جيفرسن جي همت افزائي تي ميڊيسن لکندو هو. 1791ع جي بهار ۾ جيفرسن کي ميگرين جا دورا پوندا هئا ۽ هو هيملٽن سان اندروني ڇڪتاڻ کان ٿڪجي پيو؛ پوءِ هو ۽ ميڊيسن موڪل تي ورمونٽ ويا.
مئي 1792ع ۾، نئين ملڪ ۾ وڌندڙ سياسي رقابتن بابت جيفرسن جي ڳڻتي وڌي وئي، ۽ هن واشنگٽن کي خط لکي التجا ڪئي ته هو اُن سال ٻي مُدت لاءِ ٻيهر چونڊ ۾ بيهي، جيئن ملڪ کي متحد رکڻ لاءِ هڪ گڏيندڙ قوت بڻجي سگهي. هن صدر کي اهو به چيو ته هو شهري ماڻهن کي اهڙي پارٽيءَ ڏانهن گڏ ڪري، جيڪا جمهوريت جو بچاءُ ڪري اُن “بئنڪن ۽ مالي مفادن” جي بگاڙيندڙ اثر کان، جن کي فيڊرلِسٽ ڌُر قبول به پئي ڪري ۽ وڌائي به پئي. تاريخدان جيفرسن جي هن خط کي ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي جي اصولن جي شروعاتي وضاحتن مان هڪ سڏين ٿا. جيفرسن، ميڊيسن ۽ ٻين ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن منظم ڪندڙن رياستن جي حقن ۽ مڪاني ڪنٽرول کي ترجيح ڏني ۽ وفاقي طاقت جي مرڪزي ڪرڻ جي مخالفت ڪئي. ان جي ابتڙ، هيملٽن وڌيڪ طاقت وفاقي حڪومت ۾ مرڪوز ڪرڻ جو حامي هو.
1793ع ۾ جڏهن فرانس ۽ برطانيا جنگ ۾ هئا، جيفرسن واشنگٽن جي ڪابينا ۾ برطانيا جي مقابلي ۾ فرانس جي حمايت ڪئي، پر سندس موقف کي فرانسيسي انقلابي سفير ايڊمونڊ-چارلس جينيٽ جي واشنگٽن لاءِ کليل بي ادبيءَ ڪمزور ڪيو. برطانوي وزير جارج هيمَنڊ سان ڳالهين ۾، جيفرسن بيڪار ڪوشش ڪئي ته برطانيا کي اتر اولهه وارن علائقن مان پنهنجا چوڪيون خالي ڪرڻ تي راضي ڪري ۽ آمريڪا کي اُن غلام بڻايل ماڻهن بابت تلافي ڏئي، جيڪي انقلابي جنگ جي پڇاڙيءَ ۾ برطانيا آزاد ڪري ڇڏيا هئا. جيفرسن نجي زندگيءَ ڏانهن موٽڻ جو خواهشمند به هو، ۽ ڊسمبر 1793ع ۾ ڪابينا مان استعيفا ڏني؛ ممڪن آهي ته هو حڪومت کان ٻاهر رهندي پنهنجي سياسي اثر کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ چاهيندو هجي.
جڏهن واشنگٽن انتظاميا 1794ع ۾ برطانيا سان جي ٽريٽي تي ڳالهيون ڪري ٺهراءُ ڪيو، جيفرسن ان کي اهڙو موضوع سمجهيو جنهن چوڌاري هو ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽيءَ کي گڏ ڪري سگهي. هن مونٽيچيلو مان معاهدي خلاف قومي مخالفت منظم ڪئي. هي معاهدو، جيڪو هيملٽن ترتيب ڏنو هو، مقصد رڳو تڪرار گهٽائڻ ۽ واپار وڌائڻ هو. جيفرسن خبردار ڪيو ته اهو برطانوي اثر وڌائيندو ۽ ريپبلڪن ازم کي ڪمزور ڪندو، ۽ ان کي “حڪومت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ [هيملٽن ۽ جي] جو سڀ کان دليرانه قدم” سڏيو. معاهدو پاس ته ٿي ويو، پر 1805ع ۾، جيفرسن جي صدارتي دور ۾، ان جي مُدت ختم ٿي وئي ۽ پوءِ صدر جيفرسن ان کي ٻيهر لاڳو نه ڪيو. جيفرسن فرانس نواز موقف جاري رکيو؛ دهشت جي دور واري تشدد دوران به هن انقلاب کان لاتعلقي ظاهر ڪرڻ کان پاسو ڪيو. هن لکيو: “فرانس کان پٺ هٽڻ آمريڪا ۾ ريپبلڪن ازم جي سبب کي ڪمزور ڪرڻ ٿيندو.”

## 1796ع جي چونڊ ۽ نائب صدارت

1796ع جي صدارتي مهم ۾، جيفرسن فيڊرلِسٽ جان ايڊمز کان اليڪٽورل ڪاليج ۾ 71–68 سان هارائي ويو. بهرحال، هن کي ٻيون سڀ کان وڌيڪ ووٽ مليا، ۽ اُن وقت جي چونڊ قانونن هيٺ هو نائب صدر چونڊيو ويو. آمريڪا جي سينيٽ جي صدارت ڪندڙ عهديدار طور، جيفرسن پنهنجي اڳوڻي نائب صدر جان ايڊمز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غير فعال ڪردار اختيار ڪيو. هن سينيٽ کي آزاد بحثن جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي شرڪت کي صرف ضابطي وارن معاملن تائين محدود رکيو؛ هن ان کي “معزز ۽ آسان” ڪردار سڏيو. جيفرسن چاليهه ورهيه پارلياماني قانون ۽ طريقه ڪار پڙهيو هو، تنهنڪري هو صدارت لاءِ اهل هو. 1800ع ۾ هن سينيٽ جي ڪارروائيءَ بابت پنهنجا گڏ ڪيل نوٽ *[[جيفرسن جو مينوئل|پارلياماني عملي جو دستياب]]* نالي ڪتاب جي صورت ۾ ڇپرايا. هن سينيٽ ۾ صرف ٽي ڀيرا برابري ٽوڙيندڙ ووٽ وڌا.
1797ع جي بهار ۾ فرانسيسي قونصل جوزف ليتومب سان چار ڳجهيون ملاقاتون ڪندي، جيفرسن ايڊمز تي حملو ڪيو ۽ اڳڪٿي ڪئي ته سندس حريف رڳو هڪ مُدت ئي خدمت ڪندو. هن فرانس کي انگلينڊ تي حملي لاءِ همٿايو ۽ ليتومب کي صلاح ڏني ته پيرس ڏانهن ايندڙ ڪنهن به آمريڪي سفير جي مامري کي ڇڪتاڻ سان لٽڪائي رکي. ان سان فرانسيسي حڪومت جو ايڊمز انتظاميا ڏانهن لهجو وڌيڪ سخت ٿيو. جڏهن ايڊمز جي شروعاتي امن سفيرن کي موٽايو ويو، جيفرسن ۽ سندس حامين ان واقعي سان لاڳاپيل دستاويزن جي اشاعت لاءِ دٻاءُ وڌو؛ اهو واقعو پوءِ ايڪس واءِ زي افيئر جي نالي سان مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته فرانسيسي عملدارن جي سڃاڻپ لڪائڻ لاءِ اکر استعمال ڪيا ويا هئا. پر اها حڪمت عملي الٽي پئجي وئي جڏهن ظاهر ٿيو ته فرانسيسي عملدارن رشوت گهري هئي؛ نتيجي ۾ عوامي راءِ فرانس خلاف ٿي وئي. پوءِ آمريڪا فرانس سان اڻاعلان ٿيل بحري جنگ شروع ڪئي جيڪا ڪوازي-وار جي نالي سان سڃاتي وئي.
ايڊمز جي صدارت ۾، فيڊرلِسٽن فوج ٻيهر مضبوط ڪئي، نوان ٽيڪس لڳايا، ۽ ايليئن ۽ سيڊيشن ايڪٽس نافذ ڪيا. جيفرسن سمجهيو ته اهي قانون دشمن پرڏيهين خلاف نه، پر ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪنن کي دٻائڻ لاءِ آندا ويا هئا، ۽ هن انهن کي غير آئيني سڏيو. مخالفت کي گڏ ڪرڻ لاءِ، هن ۽ جيمز ميڊيسن گمنام طور ڪينٽڪي ۽ ورجينيا ريزوليوشنز لکيا، جن ۾ چيو ويو ته وفاقي حڪومت کي اهي اختيار استعمال ڪرڻ جو حق ناهي جيڪي رياستن خاص طور نه سونپيا هجن. انهن ريزوليوشنز ۾ ميڊيسن جي “انٽرپوزيشن” واري راءِ جو طريقو اختيار ڪيو ويو، يعني رياستون پنهنجن شهرين کي انهن وفاقي قانونن کان بچائي سگهن ٿيون جن کي هو غير آئيني سمجهن. جيفرسن نَليفيڪيشن جو حامي هو، جنهن تحت رياستون وفاقي قانونن کي مڪمل طور بي اثر ڪري سگهن ٿيون. هن خبردار ڪيو ته جيڪڏهن “شروعاتي حد تي ئي روڪ نه لڳائي وئي” ته ايليئن ۽ سيڊيشن ايڪٽس “انهن رياستن کي انقلاب ۽ رتريزي ڏانهن ڌڪي ڇڏيندا.”

سوانح نگار رون چرنو جو چوڻ آهي ته “ڪينٽڪي ۽ ورجينيا ريزوليوشنز” جي نظرياتي نقصان گهرو ۽ ڊگهو هو، ۽ اهي “الڳ ٿيڻ” لاءِ هڪ نسخو بڻيا، ۽ پوءِ آمريڪي گهرو جنگ ۽ بعد وارن واقعن ۾ به انهن جي ڇاپ ڏسجي ٿي. واشنگٽن انهن ريزوليوشنز تي ايترو ڪاوڙيو جو هن پيٽرڪ هينري کي چيو ته جيڪڏهن انهن کي “منظم ۽ ضد سان جاري رکيو ويو” ته اهي “يونين کي ٽوڙي ڇڏيندا يا زبردستي پيدا ڪندا.” جيفرسن هميشه واشنگٽن جي قيادتي صلاحيتن کي ساراهيندو هو، پر هن محسوس ڪيو ته واشنگٽن جي فيڊرلِسٽ ڌُر ملڪ کي غلط رخ تي وٺي پئي وڃي. هن 1799ع ۾ واشنگٽن جي جنازي ۾ شرڪت نه ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته رياست جي سيڪريٽري هوندي واشنگٽن سان سندس اختلاف شديد ٿي ويا هئا.

### 1800ع جي چونڊ

جيفرسن 1800ع ۾ ٻيهر جان ايڊمز خلاف صدر لاءِ بيٺو. ايڊمز جي مهم غير مقبول ٽيڪسن ۽ ڪوازي-وار بابت قدمن تي فيڊرلِسٽن جي اندروني تڪرارن سبب ڪمزور ٿي وئي. ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪنن ايليئن ۽ سيڊيشن ايڪٽس کي نشانو بڻايو ۽ فيڊرلِسٽن تي الزام هنيو ته هو ڳجها برطانيا نواز بادشاهت پسند آهن. فيڊرلِسٽن وري جيفرسن تي الزام هنيو ته هو خدا کان بي خوف، آزاد خيال ۽ فرانس جو تابعدار آهي. يو سي ايل اي جي تاريخ پروفيسر جوئس ايپلبي 1800ع جي صدارتي چونڊ کي “آمريڪي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تلخ ۽ زهريلي چونڊن مان هڪ” سڏيو.
ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن آخرڪار وڌيڪ اليڪٽورل ووٽ کٽي ويا؛ ان ۾ هڪ سبب اهو به هو ته آبادي ڳڻپ ۾ ٿري-فِفٿس ڪمپرومايز هيٺ ڏکڻ جي غلامن جو ٽن پنجون حصو شامل ڪيو ويو، جنهن سان ڪجهه رياستن جا اليڪٽورل ووٽ وڌيا. جيفرسن ۽ سندس نائب صدارتي اميدوار ايرن بر غير متوقع طور برابر ووٽ وٺي ويٺا. برابري سبب چونڊ جو فيصلو فيڊرلِسٽن جي اثر هيٺ آمريڪا جو ايوانِ نمائندگان ۾ ٿيو. هيملٽن فيڊرلِسٽ نمائندن تي جيفرسن جي حق ۾ لابنگ ڪئي، ڇاڪاڻ ته هن جي نظر ۾ جيفرسن بر جي ڀيٽ ۾ گهٽ سياسي نقصانڪار هو. 17 فيبروري 1801 تي، ڇٽيهه بيلٽن کان پوءِ، ايوان جيفرسن کي صدر ۽ بر کي نائب صدر چونڊيو.
ان ڪاميابيءَ تي ملڪ ڀر ۾ ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪنن جون خوشيون ٿيون. جيفرسن جي ڪجهه مخالفن جو دليل هو ته هو ڏکڻ جي وڌايل اليڪٽورن جو قرضدار آهي. ٻين الزام هنيو ته جيفرسن جيمز ايشٽن بييارڊ جو فيصلائتو ووٽ سرڪاري عهدن ۾ فيڊرلِسٽن کي برقرار رکڻ جي واعدي سان حاصل ڪيو. جيفرسن ان الزام کي رد ڪيو، ۽ تاريخي رڪارڊ به حتمي فيصلو نٿو ڏئي.
اقتدار جي منتقلي پرامن طريقي سان ٿي، ۽ آمريڪي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ بڻجي وئي. تاريخدان گورڊن ايس وُڊ لکي ٿو ته “هي جديد تاريخ جي انهن شروعاتي عوامي چونڊن مان هڪ هئي، جنهن ۾ هڪ ‘پارٽي’ کان ٻي ‘پارٽي’ ڏانهن طاقت جي پرامن منتقلي ٿي.”

## صدارت (1801ع–1809ع)

جيفرسن کي 4 مارچ 1801ع تي واشنگٽن، ڊي. سي. ۾ نئين ڪيپيٽل ۾ چيف جسٽس جان مارشل هٿان صدر طور حلف ڏياريو ويو. سندس حلف برداريءَ ۾ وڃي رهيو صدر ايڊمز شريڪ نه ٿيو. پنهنجي ٻن اڳوڻن جي ابتڙ، جيفرسن رسمي آداب ۽ پروٽوڪول کي ناپسند ڪندو هو. سادي لباس ۾، هن گهوڙن واري گاڏيءَ ۾ اچڻ بدران ويجهي مسافر خاني مان دوستن سان گڏ پيدل ڪيپيٽل ڏانهن وڃڻ پسند ڪيو. سندس افتتاحي خطاب ۾ مفاهمت ۽ جمهوري نظريي سان وابستگيءَ جو لهجو هو، ۽ هن چيو: “اسان کي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، پر اصول جا ڀائر آهيون. اسين سڀ ريپبلڪن آهيون، اسين سڀ فيڊرلِسٽ آهيون.” نظرياتي طور هن “سڀني ماڻهن لاءِ برابر ۽ عين انصاف”، اقليتن جا حق، ۽ ڳالهائڻ، مذهب ۽ پريس جي آزاديءَ تي زور ڏنو. هن چيو ته آزاد ۽ ريپبلڪن حڪومت “زمين تي سڀ کان مضبوط حڪومت” آهي. هن پنهنجي ڪابينا ۾ معتدل ريپبلڪن مقرر ڪيا: جيمز ميڊيسن کي سيڪريٽري آف اسٽيٽ، هينري ڊيئربورن کي سيڪريٽري آف وار، ليوائي لنڪن کي اٽارني جنرل، ۽ رابرٽ سمٿ کي سيڪريٽري آف دي نيوي.

1782ع کان بيوهگيءَ جي حالت ۾، جيفرسن شروعات ۾ پنهنجي ٻن ڌيئرن تي ڀاڙيو ته اهي سرڪاري ميزبانياڻيون بڻجن. مئي 1801ع جي آخر ۾ هن پنهنجي پراڻي دوست جيمز ميڊيسن جي زال ڊولي ميڊيسن کي مستقل وائيٽ هائوس ميزبانياڻي ٿيڻ لاءِ چيو. هن کي وائيٽ هائوس جي عمارت جي مڪمل ٿيڻ جي ذميداري پڻ ڏني وئي. ڊولي جيفرسن جي ٻنهي مُدن ۾ ميزبانياڻي رهي ۽ پوءِ به وڌيڪ اٺ سال “فرسٽ ليڊي” طور ڪم ڪندي رهي جڏهن سندس مڙس صدر ٿيو.

### مالي معاملا

جيفرسن لاءِ صدر طور پهريون وڏو چيلينج 83 ملين ڊالر قومي قرض گهٽائڻ هو. هن خزاني جي سيڪريٽري البرٽ گيلٽِن جي مدد سان هيملٽن جي فيڊرلِسٽ مالي نظام کي ٽوڙڻ شروع ڪيو. گيلٽِن سولهه سالن ۾ قومي قرض ختم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو: وڏي سالياني بجيٽ الاٽمينٽ، ۽ ٽيڪسن ۾ گهٽتائيءَ وسيلي. انتظاميا “غير ضروري آفيسون” بند ڪري ۽ “فضول اداري ۽ خرچ” گهٽائي، وسڪي ايڪسائيز سميت ٻيا ٽيڪس ختم ڪيا.
جيفرسن سمجهندو هو ته آمريڪا جي پهرين بئنڪ ريپبلڪن حڪومت لاءِ “سڀ کان جان ليوا دشمني” آهي. هو 1811ع ۾ چارٽر ختم ٿيڻ کان اڳ بئنڪ کي ٽوڙڻ چاهيو پئي، پر گيلٽِن کيس روڪي ڇڏيو. گيلٽِن جو دليل هو ته قومي بئنڪ هڪ ڪارائتي مالي اداري طور ڪم ڪندي آهي ۽ هن ان جي آپريشن وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. جيفرسن قومي قرض بابت ٻين رستن ڏانهن ڏٺو. مثال طور، هن نيوي کي گهٽايو، ڇاڪاڻ ته امن واري زماني ۾ ان کي غير ضروري سمجهندو هو؛ ۽ هن سستي “گن بوٽن” جو ٻيڙو شامل ڪيو جيڪو رڳو مقامي دفاع لاءِ هو، ته جيئن پرڏيهي طاقتن کي اڀاري نه وڌي. ٻن مُدن کان پوءِ هن قومي قرض 83 ملين ڊالر مان گهٽائي 57 ملين ڊالر تي آندو.

### ملڪي معاملا
جيفرسن ايليئن ۽ سيڊيشن ايڪٽس هيٺ قيد ڪيل ڪيترن ماڻهن کي معاف ڪيو. ڪانگريس جي ريپبلڪنن 1801ع جي عدالتي ايڪٽ کي رد ڪيو، جنهن ايڊمز جي لڳ ڀڳ سڀ “مڊنائيٽ ججز” ختم ڪري ڇڏيا. پوءِ هڪ نئين مقرريءَ واري ڇڪتاڻ سبب سپريم ڪورٽ جو تاريخي فيصلو *[[ماربري بمقابله ميڊيسن]]* سامهون آيو، جنهن ۾ انتظاميا جي ڪارروائين تي عدالتي نظرثاني جو اصول تسليم ڪيو ويو. جيفرسن سپريم ڪورٽ جا ٽي جج مقرر ڪيا: وليم جانسن (1804ع)، هينري بروڪهولسٽ لِونگسٽن (1807ع)، ۽ ٿامس ٽاڊ (1807ع).
جيفرسن کي سخت احساس هو ته ملڪ لاءِ هڪ قومي فوجي يونيورسٽي ضروري آهي، جيڪا سائنس جي ترقيءَ تي ٻڌل قومي دفاع لاءِ آفيسر انجنيئرنگ ڪور تيار ڪري، بجاءِ ان جي ته پرڏيهي ذريعن تي ڀاڙڻو پوي. هن 16 مارچ 1802ع تي ملٽري پيس اسٽيبلشمينٽ ايڪٽ تي صحيون ڪيون، جنهن تحت آمريڪي فوجي اڪيڊمي ويسٽ پوائنٽ ۾ قائم ٿي. هن ايڪٽ ۾ فوج بابت نوان قانون ۽ حدون درج ڪيون ويون. جيفرسن انتظاميا ۾ به سڌارا آڻڻ چاهيو، ۽ آفيسر ڪور ۾ فيڊرلِسٽن ۽ سرگرم مخالفن جي جاءِ تي ريپبلڪن قدرن کي هٿي ڏيڻ لاءِ تبديليون ڪرڻ جو خواهشمند هو.
جيفرسن لائبريري آف ڪانگريس ۾ وڏي دلچسپي وٺندو هو، جيڪا 1800ع ۾ قائم ٿي هئي. هو اڪثر خريد لاءِ ڪتابن جون سفارشون ڪندو هو. 1802ع ۾ ڪانگريس جيفرسن کي پهريون لائبريرين آف ڪانگريس مقرر ڪرڻ جو اختيار ڏنو ۽ لائبريري جا ضابطا ٺاهڻ لاءِ هڪ ڪميٽي به قائم ڪئي. ڪانگريس صدر ۽ نائب صدر ٻنهي کي لائبريري استعمال ڪرڻ جو حق ڏنو.

### پرڏيهي معاملا (1801ع–1805ع)

#### پهرين باربري جنگ

جڏهن اهي رياستون برطانوي ڪالونيون هيون، تڏهن باربري ڪوسٽ جي قزاقن کان آمريڪي واپاري جهازن جي حفاظت رائل نيوي ڪندي هئي. آزاديءَ کان پوءِ قزاق گهڻو ڪري آمريڪي واپاري جهاز پڪڙيندا، سامان لٽيندا، ۽ عملي کي غلام بڻائيندا يا ڀُنگ لاءِ قيد رکندا هئا. 1785ع کان جيفرسن باربري رياستن کي خراج ڏيڻ جي مخالفت ڪندو رهيو. 1801ع ۾ هن ڪموڊور رچرڊ ڊيل جي سربراهيءَ ۾ آمريڪي نيوي جي ٻيڙي کي بحيره روم ۾ طاقت جو مظاهرو ڪرڻ جي اجازت ڏني؛ اها پهرين آمريڪي بحري اسڪواڊرن هئي جيڪا ائٽلانٽڪ پار ڪئي. ٻيڙي جي پهرين جهڙپ کان پوءِ هن ڪانگريس کان جنگ جي اعلان جي درخواست ڪئي، جيڪا ڪامياب ٿي. “پهرين باربري جنگ” آمريڪا جي پهرين پرڏيهي جنگ هئي.

پاشا ٽرپولي جي يوسف ڪرامانلي  تي قبضو ڪيو، تنهنڪري جيفرسن وليم ايٽَن (آمريڪي قونصل تيونس) کي هڪ فوج جي اڳواڻي ڪرڻ جي اجازت ڏني ته پاشا جي وڏي ڀاءُ کي تخت تي بحال ڪري. آمريڪي نيوي تيونس ۽ الجزائر کي ٽرپولي سان اتحاد ٽوڙڻ تي مجبور ڪيو. جيفرسن ٽرپولي تي پنج جدا بحري بمباريون ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کان پوءِ پاشا هڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ بحيره روم ۾ امن بحال ٿيو. هي فتح مستقل نه هئي، پر وُڊ مطابق “گهڻن آمريڪن ان کي دنيا ۾ آزاد واپار ڦهلائڻ واري پاليسيءَ جي سچائي ۽ ظلم تي آزاديءَ جي وڏي فتح طور ملهايو”.

#### لوئيزيانا جي خريد

1800ع ۾ اسپين لوئيزيانا وارو علائقو فرانس کي ڏنو. جيفرسن کي خدشو هو ته نيپولين جا ان وسيع علائقي ۾ مفاد برِ اعظم جي سلامتي ۽ مسيسيپي درياهه جي واپار لاءِ خطرو بڻبا. هن لکيو ته هي منتقلي “آمريڪا تي تمام سخت اثر” ڇڏي ٿي ۽ “آمريڪا جا سڀ سياسي لاڳاپا مڪمل طور اُلٽي ڪري ڇڏي ٿي”. 1802ع ۾ هن جيمز منرو ۽ رابرٽ آر. لِونگسٽن کي هدايت ڏني ته نيو اورلينس ۽ ڀرپاسي وارن سامونڊي علائقن جي خريد لاءِ ڳالهين ڪن. 1803ع جي شروعات ۾، جيفرسن نيپولين کي تقريباً 10 ملين ڊالر جي آڇ ڪئي، بدلي ۾  گرم علائقائي زمين لاءِ.
نيپولين سمجهيو ته ايتري پري ۽ وڏي زمين تي فرانس جي فوجي گرفت عملي ناهي، ۽ کيس پنهنجن جنگين لاءِ سخت پئسن جي ضرورت هئي. اپريل 1803ع جي شروعات ۾ هن اوچتو ڳالهين ڪندڙن کي جوابي آڇ ڪئي: فرانس جو  علائقو 15 ملين ڊالر ۾ وڪڻڻ، جنهن سان آمريڪا جو پکيڙ ٻيڻو ٿي ويو. آمريڪي ڳالهين ڪندڙن اها آڇ قبول ڪئي ۽ 30 اپريل 1803ع تي معاهدي تي صحيحون ڪيون. هن غير متوقع خريد جي خبر جيفرسن تائين 3 جولاءِ 1803ع تي پهتي. هن اڻڄاڻائيءَ ۾ پنهنجي سائيز جي لحاظ کان ڌرتيءَ جي سڀ کان زرخيز زمينن مان هڪ وڏو ٽڪرو حاصل ڪيو، جنهن سان نئون ملڪ خوراڪ ۽ ٻين وسيلن ۾ خودڪفيل ٿي پيو. هن وڪري سان اتر آمريڪا ۾ يورپي موجودگي به گهڻي گهٽجي وئي ۽ آمريڪا جي اولهه ڏانهن وڌڻ ۾ رڪاوٽون گهٽ ٿيون.
گهڻن ماڻهن لاءِ هي هڪ غير معمولي موقعو هو، جيتوڻيڪ ريپبلڪنن کي وفاقي حڪومت جي آئينِي اختيار بابت تحفظات هئا ته ڇا هو نئون علائقو خريد ڪري سگهي ٿي يا نه. جيفرسن شروعات ۾ سمجهيو ته خريد ۽ نئين علائقي جي حڪمراني لاءِ آئين ۾ ترميم ضروري آهي؛ پر پوءِ هن خدشي سبب راءِ بدلي ته ائين ڪرڻ سان خريد خلاف مخالفت کي موقعو ملندو، تنهنڪري هن تيز بحث ۽ جلد منظوريءَ تي زور ڏنو. 20 آڪٽوبر 1803ع تي سينيٽ 24–7 سان خريد واري معاهدي جي توثيق ڪئي. جيفرسن پاڻ لوئيزيانا جي علائقي هٿ ڪرڻ بابت انڪساري ڏيکاريندو هو، پر هو انهن شڪايت ڪندڙن تي ڪاوڙبو هو جيڪي ان وسيع علائقي کي “اُجهامندڙ ويران جهنگ” چوندا هئا.
خريد کان پوءِ، جيفرسن علائقي جو اسپيني قانوني ڪوڊ برقرار رکيو ۽ آبادگارن کي آمريڪي جمهوريت ۾ ضم ڪرڻ لاءِ “مرحلاوار” طريقي کي اختيار ڪيو. هن سمجهيو ته جڏهن لوئيزيانائي پنهنجي نئين قوم سان هم آهنگ ٿيندا، تڏهن ڪجهه عرصي لاءِ وفاقي حڪمراني ضروري ٿيندي. تاريخدانن وڪري جي آئينِي اثرن بابت مختلف راءِ ڏني آهي، پر اڪثر لوئيزيانا جي حاصلات کي وڏي ڪاميابي سڏين ٿا. فريڊرڪ جيڪسن ٽرنر هن خريد کي آمريڪي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ صورت ٺاهيندڙ واقعو سڏيو.

### مهمون

لوئيزيانا خريد کان پوءِ جيفرسن کي اولهه ڏانهن وڌيڪ آبادڪاريءَ جي اميد هئي، تنهنڪري هن اڻڄاتل علائقي جي جاچ ۽ نقشابندي جو بندوبست ڪيو. هن چاهيو ته مقابلي وارن يورپي مفادن کان اڳ آمريڪا جو دعويٰ قائم ٿئي ۽ افواهي نارتھ ويسٽ پاسيج کي ڳولي سگهجي. جيفرسن ۽ ٻين تي لوئيزيانا (1763ع) بابت انتوان-سيمون لُه پاج دُو پراتز ۽ پيسفڪ (1784ع) بابت جيمز ڪُڪ جي جاچن جا احوال اثرانداز ٿيا، ۽ هنن 1804ع ۾ ڪانگريس کي قائل ڪيو ته پيسفڪ سمنڊ تائين نئين حاصل ڪيل علائقي کي ڳولڻ ۽ نقشو ٺاهڻ لاءِ مهم کي مالي مدد ڏئي.
جيفرسن سيڪريٽري ميري ويدر ليوس ۽ واقفڪار وليم ڪلارڪ کي ڪورپس آف ڊِسڪوري (1803ع–1806ع) جي اڳواڻي لاءِ مقرر ڪيو. مهم کان اڳ وارن مهينن ۾، جيفرسن ليوس کي نقشابندي، بوٽني، قدرتي تاريخ، منرالاوجي، فلڪيات ۽ نيويگيشن جهڙين سائنسن ۾ رهنمائي ڏني، ۽ هن کي مونٽيچيلو واري لائبريري تائين بي حد رسائي ڏني؛ انهيءَ لائبريريءَ ۾ اتر آمريڪا جي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ بابت موضوع تي دنيا ۾ ڪتابن جو سڀ کان وڏو ذخيرو ۽ ڪيترائي نقشا شامل هئا. هي مهم مئي 1804ع کان سيپٽمبر 1806ع تائين جاري رهي ۽ ان مان سائنسي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ جو وڏو خزانو مليو، جنهن ۾ ڪيترن هندستاني قبيلن بابت ڄاڻ به شامل هئي.
جيفرسن اولهه طرف ٽن وڌيڪ مهمن جو بندوبست ڪيو: وليم ڊنبار ۽ جارج هنٽر مهم واچِتا درياهه تي (1804ع–1805ع)، ٿامس فري مين ۽ پيٽر ڪسٽِس مهم (1806ع) ريڊ رِور تي، ۽ زيبيولن پائڪ مهم (1806ع–1807ع) راڪي جبلن ۽ ڏکڻ اولهه ۾. ٽيئي مهمن آمريڪي سرحد بابت قيمتي معلومات ڏني. هن دلچسپيءَ سبب جيفرسن جون 1804ع جي جون ۾ پروشيائي جاچ ڪندڙ اليگزينڊر فون همبولٽ سان ڪيترائي ڀيرا ملاقاتون پڻ ٿيون، جن ۾ هن نيو اسپين جي قدرتي وسيلن، معاشي امڪانن ۽ آباديءَ جي ترقي بابت همبولٽ جي ڄاڻ پڇي.

### اصلي آمريڪين بابت معاملا

جيفرسن اُن زماني جي اها راءِ رد ڪئي ته هندستاني ماڻهو گهٽتر آهن، ۽ هن چيو ته جسم ۽ ذهن ۾ اهي يورپي نسل جي ماڻهن جي برابر آهن، پر هن سمجهيو ته ثقافت ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان اهي گهٽتر آهن. انقلابي جنگ دوران ورجينيا جو گورنر هوندي، جيفرسن چروڪي ۽ شاوني قبيلن کي (جيڪي برطانيا سان گڏ هئا) مسيسيپي درياهه جي اولهه طرف منتقل ڪرڻ جي سفارش ڪئي هئي. پر صدر بڻجڻ کان پوءِ هن تيزيءَ سان قدم کنيا ته آمريڪي ۽ هندستاني سماجن جي ٽڪراءَ سبب ٻي وڏي جنگ نه ٿئي، ۽ اهو به ته برطانيا ڪينيڊا مان هندستاني قبيلن کي اُڪسائي رهيو هو. جارجيا ۾ هن شرط رکي ته رياست اولهه وارن علائقن بابت پنهنجا قانوني دعوائون ڇڏيندي، بدلي ۾ چروڪي کي جارجيا مان ڪڍڻ لاءِ فوجي مدد ملندي. ان سان سندس اولهه ڏانهن توسيع واري پاليسي کي سهارو مليو: “جيئن اسان وڌنداسين، تيئن گڏيل طور اڳتي وڌنداسين.”
پنهنجي روشنيءَ جي دور واري سوچ مطابق، صدر جيفرسن اصلي آمريڪين لاءِ “ضم ٿيڻ” واري پاليسي اختيار ڪئي، جيڪا “تهذيب پروگرام” جي نالي سان سڃاتي وئي. ان ۾ آمريڪا ۽ هندستاني قبيلن وچ ۾ پرامن معاهدي وارا اتحاد مضبوط ڪرڻ ۽ زراعت جي همٿ افزائي شامل هئي. جيفرسن هندستاني قبيلن کي اها به صلاح ڏني ته هو وفاقي حڪومت کان قرض تي خريداريون ڪن ۽ پنهنجي زمين کي گروي طور رکڻ واري طريقي کي مڃين. ڪيترن قبيلن جيفرسن جي پاليسين کي قبول ڪيو، جن ۾ شاوني ( بليڪ هوف جي اڳواڻيءَ هيٺ)، مسڪوگي ۽ چروڪي شامل هئا. پر ڪجهه شاوني، ٽيڪمسيه جي اڳواڻيءَ هيٺ، بليڪ هوف کان ڌار ٿي ويا ۽ جيفرسن جي ضم ٿيڻ واري پاليسيءَ جي مخالفت ڪئي.

تاريخدان برنارڊ شيهن جو دليل آهي ته جيفرسن سمجهندو هو ته ضم ٿيڻ اصلي آمريڪين لاءِ بهترين رستو آهي، ۽ ٻيو بهتر رستو اولهه طرف منتقل ڪرڻ آهي؛ هن جي نظر ۾ سڀ کان خراب نتيجو اهو هو ته هو سفيد ماڻهن تي حملو ڪن. جيفرسن آمريڪي جنگ جي سيڪريٽري هينري ڊيئربورن (جنهن وٽ هندستاني معاملن جي نگراني پڻ هئي) کي چيو: “جيڪڏهن اسان کي ڪنهن قبيلي خلاف هٿيار کڻڻا پئجي ويا، ته پوءِ اسين ان کي تڏهن تائين نه ڇڏينداسين جيستائين اهو قبيلو يا ته ختم ڪيو وڃي يا مسيسيپي کان پري ڪڍيو وڃي.” مِلر به ان ڳالهه سان متفق آهي ته جيفرسن سمجهندو هو ته هندستاني ماڻهو آمريڪي رواج ۽ زراعت اختيار ڪن. پيٽر ايس اونف ۽ ميريِل ڊي پيٽرسن جهڙا تاريخدان دليل ڏين ٿا ته جيفرسن جي عملي پاليسين ضم ٿيڻ کي گهٽ، ۽ زمينن تي قبضو ڪرڻ کي وڌيڪ سهارو ڏنو.

### ٻيهر چونڊ 1804ع ۽ ٻيو دورِ صدارت

جيفرسن کي ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي ٻيهر نامزد ڪيو، ۽ جارج ڪلنٽن برر جي جاءِ تي سندس ساٿي طور شامل ٿيو. فيڊرلِسٽ پارٽي ڏکڻ ڪيرولائنا جي چارلس ڪوٽس ورٿ پنڪني کي اميدوار بڻايو، جيڪو 1800ع جي چونڊ ۾ جان ايڊمز جو نائب صدارتي اميدوار هو. جيفرسن–ڪلنٽن ٽڪيٽ اليڪٽورل ڪاليج ۾ 162 ووٽن سان 14 ووٽن جي مقابلي ۾ ڪامياب ٿي، مضبوط معيشت، گهٽ ٽيڪسن ۽ لويزيانا خريداري کي پنهنجو ڪارنامو قرار ڏنو.
مارچ 1806ع ۾ ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي ۾ ڦيٽو پيو، جنهن جي اڳواڻي ورجينيا جي جان رينڊولف آف روئنوڪ ڪئي. هن ايوان نمائندگان ۾ جيفرسن تي الزام لڳايو ته هو فيڊرلِسٽ پاليسين ڏانهن گهڻو وڌي ويو آهي، جنهن سان سياسي طور ٻنهي ۾ مستقل جدائي ٿي وئي. جيفرسن ۽ ميڊيسن برطانوي جهازن طرفان آمريڪي واپارين جي جهازن جي ضبطگيريءَ جي جواب ۾ برطانوي درآمدات تي پابنديون لڳائڻ جون قراردادون پيش ڪيون. 1808ع ۾ جيفرسن وفاقي سطح تي روڊن ۽ واهن جي تعمير لاءِ 20 ملين ڊالرن جي تجويز ڏني، جنهن سان محدود حڪومت جي حامين ۾ وڌيڪ بيچيني پيدا ٿي.
يورپ جي جنگين جي پسمنظر ۾ ٻئي دور ۾ جيفرسن جي مقبوليت گهٽجي وئي. برطانيا سان لاڳاپا خراب ٿيا، خاص ڪري جيفرسن ۽ برطانوي سفارتڪار اينٿني ميري جي تڪرارن سبب. 1805ع ۾ بيٽل آف آسٽرلٽز ۾ نيپولين جي فتح کان پوءِ واپاري حقن بابت ڳالهين ۾ به آمريڪا کي ڪاميابي نه ملي. ان صورتحال ۾ جيفرسن ايمبارگو ايڪٽ آف 1807 لاڳو ڪيو، جيڪو فرانس ۽ برطانيا ٻنهي خلاف هو. هن قانون آمريڪي معيشت ۾ انتشار پيدا ڪيو ۽ سخت تنقيد جو سبب بڻيو، نتيجي ۾ هڪ سال پوءِ ان کي ختم ڪيو ويو.

آمريڪي انقلاب دوران ڪيترين نوآبادياتي رياستن بين الاقوامي غلام واپار ختم ڪيو هو، پر ڏکڻ ڪيرولائنا ان کي ٻيهر کوليو. ڊسمبر 1806ع جي سالياني پيغام ۾ جيفرسن غلام واپار کي "انساني حقن جي ڀڃڪڙي" قرار ڏنو ۽ ان کي فوري طور ڏوهن ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 1807ع ۾ ڪانگريس ايڪٽ پروهيبٽنگ امپورٽيشن آف سليوز منظور ڪيو، جنهن تي جيفرسن صحي ڪئي. هي قانون بين الاقوامي غلام واپار تي سخت سزائون مقرر ڪيون، پر گهريلو غلاميءَ جو مسئلو حل نه ڪيو.
هيٽي ۾ جيفرسن جي غيرجانبداريءَ سبب غلام آزادي تحريڪ کي هٿيار مليا، جڏهن ته هن نيپولين جي مدد جون ڪوششون روڪيون. بهرحال، ڏکڻ رياستن جي دٻاءَ سبب جيفرسن جي حڪومت پنهنجي ٻئي دور ۾ هيٽي کي سرڪاري سڃاڻپ نه ڏني؛ اها سڃاڻپ 1862ع تائين نه ملي.

### تڪرار

#### برر سازش ۽ مقدمو

1801ع جي سياسي تڪرار کان پوءِ جيفرسن ۽ سندس نائب صدر ايرن برر جا لاڳاپا خراب ٿي ويا. 1804ع ۾ برر کي پارٽي ٽڪيٽ مان ڪڍي جارج ڪلنٽن کي شامل ڪيو ويو. ساڳئي سال نيو يارڪ جي گورنريءَ جي چونڊ ۾ شڪست کان پوءِ اليگزينڊر هيملٽن جي تنقيدي بيانن سبب برر هن کي ٻهاريو. 11 جولاءِ 1804ع تي ٿيل مقابلي ۾ برر هيملٽن کي زخمي ڪيو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿيو.
بعد ۾ برر تي سازش جو الزام لڳايو ويو، ۽ 1807ع ۾ کيس غداريءَ جي مقدمي لاءِ گرفتار ڪيو ويو. مقدمو جان مارشل جي صدارت هيٺ ٿيو، جنهن غداريءَ جو الزام خارج ڪيو. جيفرسن شاهدي ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ انتظامي استثنا جو دليل پيش ڪيو. ٽن مهينن جي مقدمي کان پوءِ برر بيگناهه قرار ڏنو ويو.

#### وِلڪنسن جو بدعنوان رويو
ڪمانڊنگ جنرل جيمس ولڪنسن تي بعد ۾ ظاهر ٿيو ته هو اسپين جي ادائيگيءَ تي هو. 1804ع ۾ هن اسپين کان 12,000 پيسو حاصل ڪيا هئا. جيتوڻيڪ بعد ۾ ثبوت مليا، جيفرسن پنهنجي دور ۾ کيس فوج مان نه هٽايو.

### پرڏيهي معاملا (1805–1809ع)

#### فلوريڊا جي الحاق جي ڪوشش
لويزيانا خريداري کان پوءِ جيفرسن اسپينش ويسٽ فلوريڊا کي آمريڪا ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1805ع ۾ هن ڪانگريس کان ٻن ملين ڊالرن جي منظوري ورتي ته جيئن فلوريڊا خريد ڪري سگهجي. پر فرانس ان تجويز کي رد ڪيو ۽ فلوريڊا اسپين جي قبضي ۾ رهيو.

#### چيزيپيڪ–ليپرڊ واقعو

برطانوي بحريه آمريڪي جهازن کي روڪي ملاح ڀرتي ڪندي رهي. جون 1807ع ۾ برطانوي جهاز اچ ايم ايس ليپرڊ آمريڪي جهاز يو ايس ايس چيزيپيڪ تي فائرنگ ڪئي ۽ چار ملاح زبردستي کڻي ويو. جيفرسن برطانوي جهازن کي آمريڪي پاڻيءَ مان نيڪالي ڏيڻ جو حڪم جاري ڪيو.

#### ايمبارگو (1807–1809ع)

ڊسمبر 1807ع ۾ ڪانگريس ايمبارگو ايڪٽ آف 1807 منظور ڪيو، جنهن تحت آمريڪا برطانيا ۽ فرانس سان واپار بند ڪيو. ان سان آمريڪي برآمدات گهٽجي ويون ۽ معاشي بحران پيدا ٿيو. 1809ع ۾ ان کي ختم ڪري نان انٽرڪورس ايڪٽ (1809) لاڳو ڪيو ويو، پر اهو به مؤثر ثابت نه ٿيو.

### ڪابينا

## صدارت کان پوءِ وارو دور (1809ع–1826ع)

صدارت ختم ٿيڻ کان پوءِ به جيفرسن اثرائتو رهيو ۽ ملڪ جي ڪيترن اڳواڻن سان خط و ڪتابت جاري رکي (جن ۾ سندس ٻه سرپرست شاگرد، ميڊيسن ۽ منرو پڻ شامل هئا، جيڪي پوءِ سندس پٺيان صدر بڻيا)؛ منرو ڊاڪٽرين گهڻي حد تائين اُن صلاح سان ملي ٿي، جيڪا جيفرسن 1823ع ۾ منرو کي ڏني هئي.

### ورجينيا يونيورسٽي

جيفرسن اهڙي يونيورسٽيءَ جو خواب ڏٺو جيڪا گرجاگھر جي اثر کان آزاد هجي ۽ جتي شاگرد انهن نون شعبن ۾ خصوصيت اختيار ڪري سگهن، جيڪي ٻين ڪاليجن ۾ موجود نه هئا. هن جو خيال هو ته تعليم هڪ مستحڪم سماج پيدا ڪري ٿي، ۽ اهڙو سماج لازمي طور سرڪاري خرچ تي اهڙا اسڪول مهيا ڪري جيڪي صرف صلاحيت جي بنياد تي هر ڪنهن لاءِ دستياب هجن. هن 1800ع ۾ جوزف پرِسٽلي کي لکيل خط ۾ پهريون ڀيرو هن يونيورسٽيءَ جي تجويز رکي ۽ 1819ع ۾ ورجينيا يونيورسٽي قائم ڪئي. هن ان جي چارٽر لاءِ رياستي قانونسازي مهم منظم ڪئي ۽ ايڊمنڊ بيڪن جي مدد سان جڳهه خريد ڪئي. هو عمارتن جو بنيادي ڊزائنر رهيو، يونيورسٽيءَ جو نصاب تيار ڪيائين، ۽ 1825ع ۾ کُلڻ تي پهريون ريڪٽر بڻيو.

جيفرسن يوناني ۽ رومي تعميراتي اندازن جو پڪو حامي هو، جن کي هو آمريڪي جمهوريت جي سڀ کان وڌيڪ نمائندگي ڪندڙ سمجهندو هو. هر تعليمي حصي کي، جنهن کي “پيويلين” سڏيو ويندو هو، ٻه ماڙ مندر جهڙي سامهون واري بناوت سان ڊزائن ڪيو ويو، جڏهن ته لائبريري “روٽنڊا” کي رومي پينٿيئن جي نموني تي ٺاهيو ويو. جيفرسن يونيورسٽيءَ جي ميدانن کي “اڪيڊيمڪل وِليج” چوندو هو، ۽ پنهنجي تعليمي خيال کي ان جي ترتيب ۾ ظاهر ڪيائين. ڏهه پيويلينن ۾ ڪلاس روم ۽ استادن جون رهائشون شامل هيون؛ اهي چورس صحن (ڪواڊرئنگل) ٺاهي گڏ ٿيون ۽ ڪالمن واري لنگهه (ڪولنيڊز) سان ڳنڍيل هيون، جن جي پٺيان شاگردن جا ڪمرا هئا. پيويلينن جي پٺيان باغ ۽ سبزيءَ جا کيت رکيا ويا، جن کي سرپنٽائن ڀتين سان گهيريو ويو، جنهن سان زرعي طرزِ زندگيءَ جي اهميت اجاگر ٿي. يونيورسٽيءَ جي مرڪز ۾ گرجاگھر بدران لائبريري رکي وئي، جنهن سان ان جي سيڪيولر (غيرمذهبي) نوعيت ظاهر ٿي—جيڪا اُن وقت تڪراري ڳالهه هئي.

1826ع ۾ جيفرسن جي وفات کان پوءِ جيمس ميڊيسن ريڪٽر طور سندس جاءِ تي آيو. جيفرسن پنهنجي ٻيهر ترتيب ڏنل ذاتي لائبريريءَ جا لڳ ڀڳ 2,000 جلد يونيورسٽيءَ کي وصيت طور ڏنا. اڳوڻن صدرن مان رڳو هڪ ٻيو شخص به يونيورسٽيءَ جو باني رهيو: ملارڊ فلمور 1846ع ۾ يونيورسٽي ايٽ بَفلو قائم ڪئي.

### ايڊمز سان صلح

جيفرسن ۽ جان ايڊمز پنهنجي سياسي ڪيريئر جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ويجها دوست هئا؛ 1770ع واري ڏهاڪي ۾ هو ڪانٽي نينٽل ڪانگريس ۾ گڏ ڪم ڪندا رهيا ۽ 1780ع واري ڏهاڪي ۾ يورپ ۾ به گڏ رهيا. پر 1790ع واري ڏهاڪي ۾ فيڊرلِسٽ/ريپبلڪن ڦيٽي سبب ٻنهي ۾ وڇوٽو پئجي ويو؛ ايڊمز کي لڳو ته جيفرسن سندس خلاف پارٽيزاني حملا ڪرائڻ جي پٺڀرائي ڪئي، جهڙوڪ جيمس ڪيلينڊر جا حملا. جيفرسن کي ايڊمز جي “مڊنائيٽ جج” مقرر ڪرڻ تي ڪاوڙ هئي. جيفرسن جڏهن صدر ٿيو ته ٻنهي ۾ هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ سڌي طرح رابطو نه رهيو. 1804ع ۾ جيفرسن جي ڌيءَ پولي جي وفات کان پوءِ ابيگيل ايڊمز ۽ جيفرسن وچ ۾ ٿوري خط و ڪتابت ٿي، جيڪا ايڊمز کان لڪل صلح جي ڪوشش هئي؛ پر ڪجهه خطن جي ڏي وٺ وري کليل دشمنيءَ کي تيز ڪري ڇڏيو.

1809ع کان ئي بينجمن رش ٻنهي کي خط و ڪتابت ذريعي ٻيهر رابطو قائم ڪرڻ لاءِ اڀاري رهيو هو. 1812ع ۾ ايڊمز جيفرسن کي نئين سال جي مختصر مبارڪ باد موڪلي، جيڪا رش جي اڳين ڪوشش جي نتيجي ۾ هئي؛ جيفرسن گرمجوشيءَ سان جواب ڏنو. هن ابتدائي خط و ڪتابت مان اها ڊگهي خط و ڪتابت شروع ٿي، جنهن کي مؤرخ ڊيوڊ ميڪ ڪلَف “آمريڪي تاريخ جي سڀ کان غيرمعمولي خط و ڪتابتن مان هڪ” سڏيو. ايندڙ 14 سالن ۾ جيفرسن ۽ ايڊمز 158 خط مٽايا، جن ۾ سياسي اختلافن تي بحث، پنهنجي ڪردارن جي وضاحت، ۽ انقلاب جي عالمي اهميت بابت دليل شامل هئا.

ايڊمز 4 جولاءِ 1826ع تي، اعلانِ آزادي جي پنجاهين سالگرهه تي فوت ٿيو. سندس آخري لفظ پنهنجي پراڻي دوست ۽ حريف بابت هئا: “ٿامس جيفرسن زندهه آهي”، پر ايڊمز کي خبر نه هئي ته جيفرسن ڪجهه ڪلاڪ اڳ فوت ٿي چڪو هو.

### سوانح عمري
1821ع ۾، 77 ورهين جي عمر ۾، جيفرسن پنهنجي *آٽوبايوگرافي آف ٿامس جيفرسن: 1743–1790* لکڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن چيو ته هو “پنهنجي باري ۾ تاريخن ۽ حقيقتن جون ڪجهه يادون” بيان ڪرڻ چاهي ٿو. هن 29 جولاءِ 1790ع تائين جي جدوجهد ۽ ڪاميابين تي ڌيان ڏنو، جتي بيان اوچتو ختم ٿي ويو. هن پنهنجي ٻالڪپڻ کي گهڻو شامل نه ڪيو ۽ انقلابي دور کي نمايان رکيو. هن لکيو ته سندس وڏڙا سترهين صديءَ جي شروعات ۾ ويلز مان آمريڪا آيا ۽ ورجينيا ڪالونيءَ جي اولهه سرحدي علائقي ۾ اچي رهيا، جنهن سان فردي ۽ رياستي حقن بابت سندس جوش وڌيو. هن پنهنجي پيءُ کي اڻ پڙهيل سڏيو، پر “مضبوط ذهن ۽ صحيح فيصلو” وارو قرار ڏنو. هن ڪاليج آف وليم اينڊ ميري ۾ داخلا ۽ 1775ع ۾ فلاڊيلفيا ۾ ڪانٽي نينٽل ڪانگريس لاءِ چونڊ جو به ذڪر ڪيو.
هن وڏي زميندار خاندانن تي ٻڌل “اشرافيه” جي خيال جي مخالفت ڪئي، جيڪا بادشاهه جي طرفدار هجي، ۽ ان جي بدران “فضيلت ۽ صلاحيت جي اشرافيه” جي حمايت ڪئي، جنهن کي هو سٺي جمهوريه لاءِ لازمي سمجهندو هو. هي ڪم بنيادي طور اعلان ۽ ورجينيا جي حڪومت ۾ سڌارن بابت آهي. هن ڪيترين ڪهاڻين لاءِ نوٽس، خط ۽ دستاويز استعمال ڪيا. هن اشارو ڏنو ته تاريخ ايتري مالا مال آهي جو سندس ذاتي معاملن کي پاسي تي رکڻ بهتر آهي، پر پوءِ به هن اعلان ۽ وطن پرستيءَ جي حوالي سان پنهنجو پاڻ بابت تجزيو شامل ڪيو.

### يونان جي آزاديءَ جي جنگ
ٿامس جيفرسن فلھيلينزم جو حامي هو، يعني يوناني ثقافت جو عاشق، ۽ يونان جي آزاديءَ جي جنگ سان همدردي رکندو هو. کيس انهن آمريڪا جي باني اڳواڻن مان سڀ کان اثرائتو چيو ويو آهي، جيڪي يوناني مقصد جي پٺڀرائي ڪندا هئا، ۽ هن ان کي آمريڪي انقلاب جهڙو سمجهيو. 1823ع تائين جيفرسن يوناني عالم ادمئنٽيئوس ڪورائيس سان خيالن جي ڏي وٺ ڪندو رهيو. جيفرسن ڪورائيس کي صلاح ڏني ته يونان جو سياسي نظام ڪلاسيڪي لبرلزم ۽ آمريڪي حڪومتي نظام جي مثالن جي روشنيءَ ۾ ٺاهيو وڃي، ۽ آخرڪار اهڙي حڪومت تجويز ڪئي جيڪا آمريڪي رياست جهڙي هجي. هن نئين قائم ٿيندڙ فرسٽ هيلينڪ ريپبلڪ لاءِ ڪلاسيڪي تعليمي نظام لاڳو ڪرڻ جي به صلاح ڏني. جيفرسن جون فڪري هدايتون يوناني ماڻهن وٽ قبوليت حاصل ڪريون. ڪورائيس يوناني آئين جي ٺاھيندڙن مان هڪ بڻيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جيفرسن جا ڪم ۽ آمريڪي انقلاب جو ٻيو ادب پڙهڻ تي زور ڏنو.

### لافايئٽ جي دوري

1824ع جي اونهاري ۾ مارڪيز ڊي لافايئٽ صدر جيمس منرو جي دعوت قبول ڪري ملڪ جو دورو ڪرڻ آيو. جيفرسن ۽ لافايئٽ 1789ع کان پوءِ ٻيهر نه مليا هئا. نيو يارڪ، نيو انگلينڊ ۽ واشنگٽن جي دوري کان پوءِ، لافايئٽ 4 نومبر تي مانٽيچيلو پهتو.

جيفرسن جو پوٽو ٿامس جيفرسن رينڊولف موجود هو ۽ هن ملاقات لکندي بيان ڪئي: “جڏهن هو هڪ ٻئي ڏانهن وڌيا ته سندن غيريقيني هلڻ شفلنگ ڊوڙ بڻجي وئي، ۽ ‘آه جيفرسن!’ ‘آه لافايئٽ!’ چوندي، اهي ڳوڙها ڳاڙيندي هڪ ٻئي جي ٻانهن ۾ اچي پيا.” پوءِ جيفرسن ۽ لافايئٽ گهر ۾ ويهي گذريل يادون ورجايون. ٻئي ڏينهن صبح جيفرسن، لافايئٽ ۽ جيمس ميڊيسن ورجينيا يونيورسٽيءَ ۾ دوري ۽ ضيافت ۾ شرڪت ڪئي. جيفرسن جيڪو تقرير تيار ڪئي هئي، اها سندس آواز ڪمزور هجڻ سبب ڪنهن ٻئي پڙهي ٻڌائي. اها هن جي آخري عوامي پيشڪش هئي. 11 ڏينهن جي دوري کان پوءِ لافايئٽ جيفرسن کان موڪلايو ۽ مانٽيچيلو ڇڏي روانو ٿي ويو.

### آخري ڏينهن، وفات ۽ تدفين

پنهنجي آخري مهينن ۾ جيفرسن تي لڳ ڀڳ 100,000 ڊالرن جو قرض سخت بار بڻيو، ۽ کيس واضح ٿيندو ويو ته هو پنهنجن وارثن لاءِ گهڻو ڪجهه نه ڇڏي سگهندو. فيبروري 1826ع ۾ هن جنرل اسيمبليءَ کان اجازت وٺي عوامي لاٽري ذريعي چندو گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جولاءِ 1825ع کان سندس صحت بگڙڻ لڳي، جنهن جا سبب هٿ ۽ کلائي جي زخمن مان پيدا ٿيل ريومئٽزم ۽ آنتن ۽ پيشابي نظام جون بيماريون هيون. جون 1826ع تائين هو بستري تائين محدود ٿي ويو. 3 جولاءِ تي بخار وڌڻ سبب هن واشنگٽن ڊي سي ۾ اعلانِ آزادي جي سالگرهه واري تقريب ۾ وڃڻ جي دعوت رد ڪئي.

آخري گهڙين ۾ گهرڀاتين ۽ دوستن ساڻس گڏ هئا. جيفرسن 4 جولاءِ 1826ع تي 12:50&nbsp;بجي ڏينهن، 83 ورهين جي عمر ۾، اعلانِ آزادي جي منظوريءَ جي پنجاهين سالگرهه تي فوت ٿيو. وفات کان ٿورو اڳ هن پنهنجي معالج کي چيو: “نه، ڊاڪٽر، هاڻي ڪجهه به نه”، ۽ لاڊينم وٺڻ کان انڪار ڪيو. سندس آخري اهم لفظ “ڇا اڄ چوٿون آهي؟” يا “هيءَ چوٿون آهي” ٻڌايا وڃن ٿا. ساڳئي ڏينهن ڪجهه دير پوءِ سندس اڳوڻو حريف جان ايڊمز به فوت ٿيو؛ سندس آخري لفظ هئا: “ٿامس جيفرسن زندهه آهي”، پر ايڊمز کي خبر نه هئي ته جيفرسن ڪجهه ڪلاڪ اڳ فوت ٿي چڪو هو. اُن وقت جو صدر ايڊمز جو پُٽ جان ڪوئنسي ايڊمز هو، جنهن هن اتفاق کي قومي سالگرهه تي “الهي فضل جون ڏسڻ جهڙيون ۽ هٿ لڳندڙ نشانيون” سڏيو.
جيفرسن جي وفات کان پوءِ ٿوري ئي دير ۾ خادمن سندس ڳچيءَ ۾ سون جي زنجير سان ٻڌل هڪ لاڪيٽ ڏٺو، جنهن ۾ ڦڪي نيري ربن سان گڏ سندس زال مارٿا جي وارن جو هڪ ننڍڙو ڳٽو موجود هو.
جيفرسن کي مانٽيچيلو ۾ دفن ڪيو ويو، ۽ سندس قبر تي اهو قبر جو ڪتبو لکيل هو، جيڪو هن پاڻ تيار ڪيو:

ھتي ٿامس جيفرسن دفن آھي، آمريڪا جي آزاديءَ جي اعلان جو مصنف، ورجينيا ۾ مذهبي آزاديءَ واري قانون جو مصنف، ۽ ورجينيا يونيورسٽيءَ جو باني.

زندگيءَ جي آخري دور ۾ جيفرسن کي وڌندڙ ڳڻتي هئي ته ماڻهو اعلانِ آزادي جي اصولن ۽ ان کي لکڻ وارن جي باري ۾ صحيح سمجهڻ کان پري نه ٿي وڃن؛ تنهنڪري هو بار بار پاڻ کي ان جو مصنف ثابت ڪندو رهيو. هن هن دستاويز کي پنهنجي زندگيءَ جي وڏين ڪاميابين مان هڪ سمجهيو، گڏوگڏ ورجينيا ۾ مذهبي آزاديءَ بابت قانون لکڻ ۽ ورجينيا يونيورسٽي قائم ڪرڻ کي به. سندس ڪتبي ۾ سندس سياسي عهدن، جن ۾ صدارت به شامل هئي، جو ذڪر نه هو.
جيفرسن وڏي قرض ۾ فوت ٿيو ۽ پنهنجي ملڪيت کي آزاديءَ سان وارثن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي قابل نه رهيو. هن پنهنجي وصيت ۾ اثاثن جي ورهاست بابت هدايتون ڏنيون. جن ۾ سيللي هيمنگز جي ٻارن کي آزاد ڪرڻ جون هدايتون به شامل هيون؛ پر 1827ع کان سندس جاگير، سامان ۽ غلام عوامي نيلامين ۾ وڪرو ٿيڻ لڳا. 1831ع ۾ مانٽيچيلو کي مارٿا جيفرسن رينڊولف ۽ ٻين وارثن وڪرو ڪري ڇڏيو.
## سياسي، سماجي ۽ مذهبي خيال

جيفرسن انهن سياسي نظرين سان وابسته هو، جيڪي جان لاڪ، فرانسس بيڪن ۽ آئزڪ نيوٽن پيش ڪيا هئا، ۽ هن انهن کي انساني تاريخ جا ٽي سڀ کان وڏا انسان سمجهيو. هو ايڊورڊ گبن، ڊيوڊ هيوم، وليم رابرٽسن، هينري سينٽ جان بولنگ بروڪ، مونٽيسڪيو ۽ والٽيئر جي لکڻين کان پڻ متاثر ٿيو. جيفرسن جو خيال هو ته آزاد يومن ۽ زرعي زندگي جمهوري فضيلتن جو مثالي نمونو آهن. هن شهرن ۽ مالي سرمائيدارن تي بي اعتمادي ظاهر ڪئي، طاقت جي مرڪزيت کان پاسو ڪيو، ۽ يقين رکيو ته يورپ ۾ عام ماڻهوءَ تي ٿيندڙ جبر جو سبب بدعنوان سياسي ادارا ۽ بادشاهي نظام هئا. هن چرچ آف انگلينڊ جي سرڪاري حيثيت ختم ڪرڻ جي حمايت ڪئي، ورجينيا ۾ مذهبي آزاديءَ وارو قانون لکيو، ۽ چرچ ۽ رياست جي جدائي لاءِ زور ڀريو. جيفرسن هيٺ ريپبلڪن پارٽي اٺارهين صديءَ جي برطانوي وِگ پارٽي کان گهڻو متاثر هئي، جيڪا محدود حڪومت تي يقين رکندي هئي. سندس ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي آمريڪي شروعاتي پارٽي نظام ۾ غالب ٿي وئي، ۽ سندس خيال جيفرسوني جمهوريت جي نالي سان مشهور ٿيا.

### فلسفو، سماج ۽ حڪومت
جيفرسن گهڻي مقدار ۾ خط ۽ تقريرون لکيون؛ انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو پنهنجي دور ۽ قديم فلسفي ادب ۾ گهڻو پڙهيل هو. باوجود ان جي، ڪجهه عالمن کيس سنجيده فلسفي نه سمجهيو، ڇو ته هن باضابطه فلسفي ڪتاب نه لکيو. بهرحال، کيس پنهنجي دور جي اهم فڪري شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠ته سندس ڪم انقلابي سالن جي سماجي ۽ سياسي واقعن ۽ 1770ع ۽ 1780ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي آئين جي تشڪيل لاءِ نظرياتي بنياد فراهم ڪيو. جيفرسن قدرتي فلسفو بابت نظرياتي سوالن تي پڻ ڌيان ڏيندو رهيو ۽ صدارت جا پيغام، خط ۽ عوامي دستاويز فڪري ورثي طور ڇڏيائين.

جيفرسن پاڻ کي ايپيڪوريت سان لاڳاپيل سڏيو ۽ ايپڪٽيتس جي خيالن سان اتفاق ڪيو. هن ايپيڪورين فلسفي کي اصل ذريعن مان ڄاتو، ۽ پئير گاسنڊي جي *[[سنٽاگما فلاسوفيڪم]]* جو به حوالو ڏنو.

جيفرسن جي فلسفي مطابق شهري وٽ “ڪجهه ناقابلِ سلب حق” آهن ۽ “درست آزادي اها آهي، جيڪا ٻين جي برابر حقن جي حدن اندر، پنهنجي مرضي مطابق بغير رڪاوٽ جي عمل ڪرڻ” هجي. هو جيوري نظام جو مضبوط حامي هو ۽ 1801ع ۾ چيائين: “مان [جيوري ذريعي مقدمو] کي اهو واحد لنگر سمجهان ٿو، جنهن سان حڪومت کي پنهنجي آئين جي اصولن سان ٻڌي رکيو وڃي ٿو.” جيفرسوني حڪومت نه صرف ماڻهن کي ٻين جي آزادي تي دست درازي کان روڪيندي هئي، پر پاڻ کي به فردي آزادي گهٽائڻ کان روڪيندي هئي ته جيئن اڪثريت جي جبر کان بچاءُ ٿي سگهي.

### جمهوريت

جيفرسن جمهوريت کي سماج جي اظهار طور ڏٺو ۽ قومي خودمختياري، ثقافتي يڪسانيت ۽ عام رعايا جي تعليم جي حمايت ڪئي. هن عوامي تعليم ۽ آزاد صحافت کي جمهوري قوم جا بنيادي جزا سمجهيو.

1793ع ۾ آمريڪا جو پرڏيهي وزير جي عهدي تان استعيفيٰ ڏيڻ کان پوءِ، هن ريپبلڪن ۽ فيڊرلِسٽ ووٽر بنيادن تي ڌيان ڏنو. “ريپبلڪن” سڃاڻپ ۾ هن هر هنڌ زميندار طبقي ۽ بغير زمين مزدورن کي شامل سمجهيو. 1800ع جي چونڊ ۾ شرڪت 67,000 کان وڌي 1804ع ۾ 143,000 تائين پهتي.

### مذهب

#### عيسائيت
جيفرسن پنهنجي نوجوانيءَ ۾ بپتسما ورتو ۽ ايپيسڪوپل چرچ جو مقامي منتظم/ميمبر بڻيو، ۽ پوءِ هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ڌيئرن سان گڏ شارلٽسول، ورجينيا ۾ ان چرچ ۾ ويندو هو. پر جيفرسن عيسائيت جي بائيبلي تشريح کان پري رهيو. ڪاليج جي دور ۾ ڊيزم وارن مصنفن کان متاثر ٿي، هن روايتي عيسائيت ڇڏي ۽ نيو ٽيسٽامينٽ جي تعليمات جو تنقيدي جائزو ورتو. 1803ع ۾ جيفرسن چيو: “مان عيسائي آهيان، ان ئي معنيٰ ۾ جنهن ۾ [عيسيٰ] چاهيو ته ماڻهو هجن.”
جيفرسن بعد ۾ عيسائي هجڻ جي معنيٰ اها بيان ڪئي ته ماڻهو عيسيٰ جي سادن تعليمات تي هلن. جوزف پرِسٽلي کان متاثر ٿي، هن عيسيٰ جي تعليمات بابت نيو ٽيسٽامينٽ مان ٽڪرا چونڊي هڪ ذاتي ڪتاب تيار ڪيو، جنهن کي هن *دي لائيف اينڊ مارلس آف جيزس آف نزرٿ * سڏيو، ۽ جيڪو اڄ جيفرسن بائيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو؛ اهو سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿيو. جيفرسن جو خيال هو ته عيسيٰ جو اصل پيغام پال رسول، چار انجيل نويسن ۽ پروٽيسٽنٽ سڌارڪ لکي بگاڙي ڇڏيو. پيٽرسن مطابق جيفرسن ٿيئزم جو حامي هو، جنهن جو خدا ڪائنات جو خالق آهي ۽ فطرت جون شاهديون سندس ڪمال تي دلالت ڪن ٿيون. جان ايڊمز کي خط ۾ جيفرسن لکيو ته انجيلن ۾ جيڪو ڪجهه واقعي عيسيٰ جو آهي، اهو “اهڙي طرح سڃاڻپ لائق آهي جيئن ڪوئلي جي ڍير ۾ هيرا”.
جيفرسن سخت پادريت مخالف هو ۽ لکيو ته “هر دور ۾ پادري آزاديءَ جا دشمن رهيا آهن … ۽ هنن انسان لاءِ سڀ کان پاڪ مذهب کي راز ۽ بي معنيٰ اصطلاحن ۾ بدلائي ڇڏيو آهي.” هوراشيو اسپاٽفورڊ ڏانهن خط جو مڪمل متن قومي آرڪائيوز ۾ پڙهي سگهجي ٿو. هڪ وقت هن پادرين کي سرڪاري عهدن کان روڪڻ جي به حمايت ڪئي، پوءِ بعد ۾ نرم موقف اختيار ڪيو. 1777ع ۾ هن ورجينيا ۾ مذهبي آزاديءَ وارو قانون جو مسودو تيار ڪيو؛ 1786ع ۾ ان جي منظوريءَ سان رياستي مذهب لاءِ حاضري يا چندي کي زوري بڻائڻ غيرقانوني ٿيو ۽ اعلان ڪيو ويو ته ماڻهو مذهب بابت پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ ۾ آزاد آهن. اهو قانون انهن ٽن ڪاميابين مان هڪ هو، جن کي جيفرسن پنهنجي قبرستاني ڪتبي لاءِ چونڊيو. 1802ع جي شروعات ۾ هن ڊينبري، ڪنڪٽيڪٽ جي بيپسٽ ايسوسيئيشن کي خط لکيو ته “مذهب انسان ۽ سندس خدا جي وچ جو معاملو آهي” ۽ آئين جي پهريئين ترميم “چرچ ۽ رياست جي وچ ۾ جدائيءَ جي ديوار” قائم ڪئي آهي. “چرچ ۽ رياست جي جدائي” واري تصور کي آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ڪيترائي ڀيرا مذهبي قيام بابت شق جي تشريح ۾ استعمال ڪيو آهي.
جيفرسن آمريڪي بائيبل سوسائٽي کي چندو ڏنو ۽ چيو ته چار انجيل نويسن انسانيت لاءِ “پاڪ ۽ عاليشان اخلاق” جو نظام پهچايو. هن خيال ڪيو ته آمريڪي ماڻهو عقل جي بنياد تي هر فرقيواري روايت مان بهترين حصو ڪڍي هڪ قسم جي “Apiarian” مذهب ٺاهي سگهن ٿا. هن مانٽيچيلو ڀرسان ڪيترن مڪاني فرقن کي به سخاوت سان مدد ڏني. هو مڃيندو هو ته منظم مذهب سياسي زندگيءَ ۾ هميشه شامل رهندو، پر هو فوق الفطرت وحيءَ کان وڌيڪ عقل کي ترجيح ڏيندو هو. هو خالق خدا، آخرت ۽ مذهب کي خدا ۽ پاڙيسرين سان محبت ڪرڻ جو مجموعو سمجهندو هو. پر هن ڪجهه بنيادي عيسائي عقيدن کي تڪراري طور رد ڪيو—جهڙوڪ روايتي عيسائي تثليث، عيسيٰ جي الوهيت بطور خدا جو پٽ، معجزا، مسيح جي قيامت، گناهن جو ڪفارو ۽ اصل گناه. جيفرسن جو خيال هو ته اصل گناه جو عقيدو سخت ناانصافي آهي.
جيفرسن جا غيرروايتي مذهبي خيال 1800ع جي صدارتي چونڊ ۾ وڏو مسئلو بڻيا. فيڊرلِسٽن کيس ملحد قرار ڏنو. صدر ٿيڻ کان پوءِ جيفرسن پنهنجي افتتاحي خطاب ۾ مذهب جي تعريف ڪري الزامن جو جواب ڏنو ۽ ڪئپيٽل ۾ عبادت ۾ شرڪت به ڪندو رهيو.

#### اسلام

آڪٽوبر 1765ع ۾، جڏهن جيفرسن اڃا قانون جو شاگرد هو، تڏهن هن 1734ع واري سال جو قرآن جو هڪ نسخو خريد ڪيو. هن قرآن کي انگلينڊ مان وليمزبرگ، ورجينيا ڏانهن موڪلرايو.

### بئنڪون

جيفرسن سرڪاري بئنڪن تي بي اعتمادي ڪندو هو ۽ عوامي قرض وٺڻ جي مخالفت ڪندو هو، ڇو⁠ته سندس خيال ۾ اها پاليسي ڊگهي مدي جو قرض پيدا ڪري ٿي، اجاراداريون وڌائي ٿي، ۽ پيداواري محنت بدران خطري واري سٽا (اسپيڪوليشن) کي دعوت ڏئي ٿي. هڪ خط ۾ هن جيمس ميڊيسن کي دليل ڏنو ته هر نسل کي گهرجي ته 19 سالن اندر سمورو قرض گهٽائي/ختم ڪري، ۽ ايندڙ نسلن تي ڊگهي مدي جو قرض لاڳو نه ڪري.
1791ع ۾ صدر جارج واشنگٽن، جيفرسن (ان وقت آمريڪا جو پرڏيهي وزير) ۽ هيملٽن (خزاني جو سيڪريٽري) کان پڇيو ته ڇا ڪانگريس وٽ قومي بئنڪ قائم ڪرڻ جو اختيار آهي. هيملٽن جو خيال هو ته آهي، پر جيفرسن ۽ ميڊيسن سمجهندا هئا ته قومي بئنڪ عام ماڻهن ۽ آبادگارن جي ضرورتن کي نظرانداز ڪندي ۽ ڏهين ترميم جي ڀڃڪڙي ڪندي، ڇو⁠ته اها اهڙيون طاقتون پاڻ ۾ سموئيندي، جيڪي رياستن طرفان وفاقي حڪومت کي نه ڏنيون ويون آهن. هيملٽن ڪاميابيءَ سان دليل ڏنو ته آئين ۾ وفاقي حڪومت کي ڏنل ضمني اختيار قومي بئنڪ ٺاهڻ سميت ٻين وفاقي قدمن جي حمايت ڪن ٿا.
جيفرسن بئنڪن ۽ سٽا بازن جي خلاف زرعي مزاحمت کي مخالف پارٽيءَ جو پهريون بنيادي اصول بڻايو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1792ع کان هن انهيءَ مسئلي تي ڪانگريس لاءِ اميدوار به گڏ ڪيا. صدر ٿيڻ کان پوءِ به، خزاني جي سيڪريٽري البرٽ گيليٽن جي صلاح سان هن بئنڪ کي برقرار رکيو، پر ان جي اثر کي روڪڻ/گهٽائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.

### غلامي

عالمن وٽ غلامي بابت جيفرسن جي نظرين ۽ غلامي سان سندس لاڳاپي بابت تمام گهڻا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن انتها تائين متضاد تشريحون ملن ٿيون. ڪجهه راءِ رکندڙ هن کي اهڙو “آزادي پسند” سمجهندا آهن، جيڪو شروعاتي دور ۾ غلامي مخالف تحريڪ جي ابتدائي شڪل (پروٽو-ابوليشنزم) جي ويجهو هو، پر پوءِ غلام مالڪن جي سياسي طاقت سان عملي سمجهوتا ڪري يونين کي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي؛ ٻيا “نظرثاني پسند” دليل ڏين ٿا ته هن حقيقت ۾ آمريڪي سماج ۾ غلاميءَ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ جڏهن⁠ته ڪجهه وڌيڪ بارڪ بيني سان چون ٿا ته جيفرسن سڄي عمر غلامي بابت غير هم آهنگ خيال رکيا يا ٻنهي انتهاپسند تشريحن ۾ سادگي زياده آهي.
جيفرسن هڪ اهڙي پيداواري ۽ زمينداري معيشت ۾ رهندو هو، جيڪا وڏي حد تائين غلاميءَ تي دارومدار رکندي هئي، ۽ هو هڪ مالدار زميندار طور پنهنجي گهر، پوکائي ۽ ڪاريگري ورڪشاپن لاءِ غلام محنت استعمال ڪندو هو. هن 1774ع ۾ پنهنجي غلام رکڻ بابت پهريون ڀيرو لکيل رڪارڊ رکيو، جڏهن هن 41 غلام شمار ڪيا. پنهنجي حياتيءَ ۾ هن لڳ ڀڳ 600 ماڻهن کي غلام بڻائي رکيو؛ انهن مان لڳ ڀڳ 175 ماڻهو هن کي وراثت ۾ مليا، جڏهن⁠ته باقي گهڻا سندس ئي پوکن/جاگيرن تي ڄاول هئا. هن ڪجهه غلام خاندانن کي ٻيهر گڏ ڪرڻ لاءِ به خريد ڪيا. معاشي سببن ڪري هن لڳ ڀڳ 110 ماڻهن کي وڪرو ڪيو، خاص طور سندس پري پيل فارمن جا غلام. 1784ع ۾، جڏهن سندس غلامن جو انگ غالباً لڳ ڀڳ 200 هو، تڏهن هن ڪيترن غلامن کي هٿ ڪرڻ/ڇڏي ڏيڻ جي شروعات ڪئي، ۽ 1794ع تائين هن 161 ماڻهن کي پنهنجي ملڪيت مان ڪڍي ڇڏيو هو.
عام طور ڪنهن به وقت لڳ ڀڳ 100 غلام مونٽيچيلو تي رهندا هئا. 1817ع ۾ پوکائي/جاگير جي رڪارڊ موجب غلامن جو سڀ کان وڏو انگ 140 ماڻهن تائين پهتو.
جيفرسن هڪ ڀيرو چيو هو: “منهنجي پهرين خواهش اها آهي ته محنت ڪندڙن سان سٺو سلوڪ ڪيو وڃي.” هن آچر ۽ ڪرسمس تي پنهنجي غلامن کان ڪم نه ورتو، ۽ سياري جي مهينن ۾ کين وڌيڪ ذاتي وقت ڏنو. ڪجهه عالمن جيفرسن جي “مهرباني” تي شڪ ڪن ٿا، ۽ سندس غير موجودگيءَ ۾ سخت ڪوڙن (whippings) جا واقعا پڻ نوٽ ڪن ٿا. سندس نيل ٺاهڻ واري ڪارخاني ۾ رڳو غلام ٻار ڪم ڪندا هئا. انهن مان ڪيترائي غلام ڇوڪرا پوءِ ڪاريگر بڻيا. برويل ڪولبرٽ، جيڪو ٻالڪپڻ ۾ مونٽيچيلو جي “نيلري” ۾ ڪم شروع ڪري ٿو، پوءِ اڳتي هلي بَٽلر جي نگراني واري عهدي تي پهتو.
جيفرسن جو خيال هو ته غلامي غلام ۽ مالڪ ٻنهي لاءِ نقصانڪار آهي، پر هن غلامن کي قيد مان آزاد ڪرڻ بابت به خدشا رکيا ۽ تدريجي آزاديءَ جي حمايت ڪئي. 1779ع ۾ هن ورجينيا جي اسيمبليءَ آڏو تدريجي رضاکارانه تربيت ۽ ٻيهر آبادڪاريءَ جي تجويز پيش ڪئي، ۽ ٽي سال پوءِ اهڙو مسودو لکيو، جيڪو غلام مالڪن کي پنهنجا غلام آزاد ڪرڻ جي اجازت ڏيندو هو. آزاديءَ جي اعلان جي پنهنجي مسودي ۾ هن هڪ حصو شامل ڪيو—جيڪو ڏاکڻي نمائندن ڪڍي ڇڏيو—جنهن ۾ هن بادشاهه جارج ٽيون تي الزام لڳايو ته هو غلامي کي ڪالونين تي مڙهي رهيو آهي. 1784ع ۾ جيفرسن تجويز ڏني ته آمريڪا جي سڀني اولهندي علائقن ۾ غلامي ختم ڪئي وڃي ۽ غلامن جي درآمد کي 15 سالن تائين محدود ڪيو وڃي. پر ڪانگريس ۾ اها تجويز هڪ ووٽ جي فرق سان ناڪام ٿي وئي. 1787ع ۾ ڪانگريس اتر-اولهه آرڊيننس پاس ڪيو، جنهن کي جيفرسن لاءِ جزوي فتح چيو ويو، ڇو⁠ته ان ۾ اتر-اولهه علائقي ۾ غلامي ختم ڪئي وئي. جيفرسن 1794ع ۾ پنهنجي غلام رابرٽ هيمنگز کي آزاد ڪيو ۽ 1796ع ۾ پنهنجي باورچي غلام جيمس هيمنگز کي آزاد ڪيو. 1822ع ۾ هن پنهنجي ڀڄي ويل غلام هيريئٽ هيمنگز کي آزاد ڪيو. 1826ع ۾ وفات وقت هن پنهنجي وصيت ۾ پنج مرد هيمنگز غلام آزاد ڪيا.

صدارت دوران، جيفرسن لوئيزيانا علائقي ۾ غلامي جي ڦهلاءَ جي اجازت ڏني، سندس اميد هئي ته ورجينيا ۾ غلام بغاوتن کي روڪيندو ۽ ڏکڻ ڪيرولائنا جي عليحدگيءَ کي به ٽاريندو. 1804ع ۾، هڪ سمجهوتي طور، جيفرسن ۽ ڪانگريس لوئيزيانا علائقي ۾ هڪ سال لاءِ گهريلو غلام واپار تي پابندي لڳائي. 1806ع ۾ هن سرڪاري طور غلامن جي درآمد ۽ برآمد ختم ڪرڻ لاءِ قانون سازي جي اپيل ڪئي، ۽ ڪانگريس 1807ع ۾ قانون پاس ڪيو.
1819ع ۾، مِسوري کي رياست بڻائڻ واري درخواست سان لاڳاپيل ترميم جيفرسن سختيءَ سان رد ڪئي، جنهن ۾ گهريلو غلام درآمد تي پابندي ۽ 25 ورهين تي غلامن کي آزاد ڪرڻ جي ڳالهه هئي؛ سندس خيال ۾ اهو يونين کي ٽوڙي ڇڏيندو. *نوٽس آن دي اسٽيٽ آف ورجينيا* ۾ هن غلاميءَ کي اخلاقي برائي سڏيو، جنهن جو حساب قوم کي آخرڪار خدا آڏو ڏيڻو پوندو. هن اهو به لکيو ته کيس “شڪ” آهي ته ڪارا ماڻهو ذهني ۽ جسمي طور اڇن کان گهٽ آهن، پر هن گڏوگڏ دليل ڏنو ته انهن وٽ به فطري انساني حق موجود آهن. تنهنڪري هن “ڪالونائيزيشن” وارا منصوبا به سهارو ڏنو، جن ۾ آزاد ٿيل غلامن کي ٻئي ملڪ ڏانهن منتقل ڪرڻ (جهڙوڪ لائبيريا يا سيرا ليون) شامل هو—پر هن پاڻ به تسليم ڪيو ته اهڙيون تجويزون عملي طور ڏکيون آهن. ايرڪ فونر موجب: “1824ع ۾ جيفرسن تجويز ڏني ته وفاقي حڪومت هر سال ‘هر سال جي واڌ’ (يعني ٻارن) کي خريد ڪري ملڪ بدر ڪري، ته جيئن غلام آبادي پوڙهي ٿئي ۽ نيٺ ختم ٿي وڃي.”
صدارت دوران جيفرسن گهڻو ڪري غلامي ۽ آزاديءَ بابت عوامي طور خاموش رهيو، ڇو⁠ته ڪانگريس ۾ غلامي ۽ ان جي ڦهلاءَ بابت بحث رياستن ۾ خطرناڪ اتر–ڏکڻ ڇڪتاڻ پيدا ڪري رهيو هو، ۽ نيو انگلينڊ ۾ اترين ڪنفيڊريسيءَ جي ڳالهه به ٿي رهي هئي. هيٽي انقلاب دوران اڇن غلام مالڪن تي ٿيندڙ پرتشدد حملن—جيڪي غلاميءَ جي ناانصافين سبب ٿيا—جيفرسن ۾ “نسلي جنگ” جو خوف وڌايو ۽ آزاديءَ بابت سندس تحفظات وڌيڪ ٿي ويا. آزاديءَ جون ڪوششون بار بار ناڪام ٿيڻ کان پوءِ، 1805ع ۾ هن ذاتي طور وليم اي. برول کي خط ۾ لکيو: “مون گهڻو اڳ ئي اها اميد ڇڏي ڏني آهي ته اسان وٽ غلامي ختم ڪرڻ لاءِ جلد ڪا ڪارائتي بندوبست ٿيندي.” ساڳئي سال هن جارج لوگن کي به لکيو: “مون انهيءَ موضوع تي هر قسم جي عوامي عمل يا اظهار کان تمام احتياط سان پاسو ڪيو آهي.”

#### جيفرسن–هيمنگز تڪرار

اها دعويٰ ته جيفرسن پنهنجي زال جي وفات کان پوءِ پنهنجي غلام سالي هيمنگز سان اولاد پيدا ڪيو، 1802ع کان بحث هيٺ رهي آهي. 1802ع ۾ جيمس ٽي. ڪيلينڊر—پوسٽ ماسٽر جي نوڪري نه ملڻ کان پوءِ—الزام لڳايو ته جيفرسن هيمنگز کي رکيل زال طور رکيو ۽ هن سان ڪيترائي ٻار ڄايا. 1998ع ۾ محققن جي هڪ پينل، جيفرسن جي چاچي “فيلڊ” جي زندهه اولاد ۽ هيمنگز جي پٽ ايسٽن هيمنگز جي هڪ اولاد تي واء-ڊي اين اي (Y-DNA) جاچ ڪئي. نتيجن موجب “مردانه جيفرسن لائين” سان ميلاپ ظاهر ٿيو. ان کان پوءِ ٿامس جيفرسن فائونڊيشن (ٽي جي ايف) تاريخدانن جي نَو ميمبرن تي ٻڌل تحقيقي ٽيم جوڙي، ته جيئن هن معاملي جو جائزو وٺي. ٽي جي ايف جي رپورٽ نتيجو ڪڍيو ته “ڊي اين اي جاچ … اها وڏي امڪان ڏيکاري ٿي ته ٿامس جيفرسن ايسٽن هيمنگز جو پيءُ هو.” ٽي جي ايف اهو به چيو ته جيفرسن ممڪن آهي ته مونٽيچيلو جي رڪارڊ ۾ درج هيمنگز جي سڀني ٻارن جو پيءُ هو.
جولاءِ 2017ع ۾ ٽي جي ايف اعلان ڪيو ته مونٽيچيلو ۾ آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران اهڙو حصو ظاهر ٿيو آهي، جنهن کي اهي سالي هيمنگز جو رهائشي ڪمرو/ڪوارٽر سمجهن ٿا، ۽ اهو جيفرسن جي بيڊ روم سان لڳو لڳ آهي. ڊي اين اي نتيجا عام ٿيڻ کان پوءِ، گهڻن تاريخدانن ۾ عام اتفاق اهو بڻيو ته جيفرسن جو سالي هيمنگز سان جنسي لاڳاپو هو ۽ هو سندس پٽ ايسٽن هيمنگز جو پيءُ هو.
هڪ اقليتي ڌر جي عالمن جو خيال آهي ته شاهدي اڃا به ايتري نه آهي، جو جيفرسن جي پيءُ هجڻ کي قطعي طور ثابت ڪيو وڃي. هو ڊي اين اي ۽ ٻين شاهدين جي بنياد تي چون ٿا ته ٻيا جيفرسن مرد به—جن ۾ سندس ڀاءُ رينڊولف جيفرسن ۽ رينڊولف جا چار پٽ، يا سندس ڪزن—سالي هيمنگز جي ٻارن جا پيءُ ٿي سگهن ٿا. 2002ع ۾ تاريخدان ميرِل پيٽرسن چيو: “سڌي دستاويزي شاهدي جي غير موجودگيءَ ۾—جيڪا الزام کي ثابت يا رد ڪري—جيفرسن ۽ سالي هيمنگز جي لاڳاپي بابت ڪا قطعي ڳالهه نٿي چئي سگهجي.” 1998ع جي ڊي اين اي جاچ بابت هن چيو ته “ڊي اين اي ٽيسٽنگ جا نتيجا ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته جيفرسن سالي هيمنگز جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ٻار جو پيءُ هو.”
1826ع ۾ جيفرسن جي وفات کان پوءِ، جيتوڻيڪ سالي هيمنگز کي قانوني طور آزاد نه ڪيو ويو، پر جيفرسن جي ڌيءَ مارٿا کيس اجازت ڏني ته هو شارلٽسول، ورجينيا ۾ پنهنجي ٻن پٽن سان گڏ “آزاد نيگرو عورت” طور رهي، ۽ 1835ع ۾ وفات تائين اتي رهندي رهي. مونٽيچيلو ايسوسيئيشن سالي هيمنگز جي اولاد کي مونٽيچيلو ۾ دفن ٿيڻ جو حق ڏيڻ کان انڪار ڪيو.

## دلچسپيون ۽ سرگرميون

جيفرسن هڪ آبادگار هو، نون فصلن، مٽيءَ جي حالتن، باغبانيءَ جي رٿائن، ۽ زرعي سائنس جي جديد طريقن بابت حد کان وڌيڪ شوقين هو. سندس مکيه روڪڙي فصل تمباڪو هو، پر ان جي قيمت گهڻو ڪري گهٽ رهندي هئي ۽ اهو گهٽ ئي منافعو ڏيندو هو. هن ڪڻڪ، ڀاڄيون، ڪتانُ (فلاڪس)، مڪئي، سور، رڍون، مرغي-پکي، ۽ ڍورن سان پاڻڀرو ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو هميشه پنهنجي وس کان وڌيڪ خرچ ڪندو رهيو ۽ سدائين قرضي رهيو. جيفرسن مونٽيچيلو تي ٻه انگورن جا باغ به لڳايا ۽ هن کي اميد هئي ته هو يورپي شراب واري انگور جي جنس *Vitis vinifera* پوکي شراب ٺاهيندو، پر فصل ناڪام ٿيو. تنهن هوندي به، سندس اهي ڪوششون آمريڪي انگور-پوکي ۽ شراب سازي (ويٽي ڪلچر) جي ترقيءَ ۾ اهم حصو سمجهيون وينديون آهن.

جيفرسن پنهنجي ذاتي مطالعي ذريعي تعميريات (آرڪيٽيڪچر) ۾ مهارت حاصل ڪئي. سندس بنيادي ماخذ اينڊريا پَلاڊيو جو 1570ع وارو ڪتاب *[[دي فور بڪس آف آرڪيٽيڪچر]]* هو. جيفرسن آمريڪا ۾ نيو-پلاڊيائي فن تعمير طرز کي مقبول بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ ورجينيا اسٽيٽ ڪيپيٽل، ورجينيا يونيورسٽي، مونٽيچيلو وغيره لاءِ ڊزائينون استعمال ڪيون.

آثار قديمه ۾، 1784ع ۾، جيفرسن ٽرينچ طريقو استعمال ڪندي ورجينيا ۾ ڪيترن آمريڪي اصلوڪن جي دفن ٽڪرين (بيئريل مائونڊس) جي کوٽائي شروع ڪئي. هن جون کوٽايون مائونڊ بِلڊرز سوال سبب ٿيون، ۽ سندس طريقن کيس طبقاتي ترتيب، ٽڪريءَ اندر موجود انساني رهتن ۽ ٻين نوادرات جي بناوت پاڻ ڏسڻ جو موقعو ڏنو. ماڳ تي موجود شاهدين کيس ان نتيجي تي آندو ته هن کي ڪا اهڙي ڳالهه نظر نه آئي، جنهن سبب هو اهو نه مڃي ته اڄ جي آمريڪي اصلوڪن جا ابن ڏاڏا اهي ٽڪريون ٺاهي نه سگهيا هجن.

هن کي پکين ۽ شراب ۾ دلچسپي هئي، ۽ هو مشهور ذائقيدار خوراڪ جي شوق لاء مشھور هو. هڪ قدرتي ماهر طور، هو نيچرل برج (ورجينيا) جي ارضياتي ٺهڻ کان ڏاڍو متاثر هو، ۽ 1774ع ۾ جارج ٽيون، برطانيا جي ڏنل گرانٽ ذريعي هن پل کي ڪاميابيءَ سان حاصل ڪيو. روشن خياليءَ جي نظرين جو حامي هئڻ سبب، جيفرسن قدرتي سائنسن جا ڪيترائي پاسا پڙهيا ۽ گهڻو خط و ڪتابت ڪئي؛ ڪيترن موقعن تي هن پروشياي ڳولائو اليگزينڊر فان ھمبولٽ سان ملاقاتون به ڪيون ۽ کيس ميزبان بڻايو.

### آمريڪن فلسفيڪل سوسائٽي
جيفرسن 1780ع کان شروع ڪري 35 سال آمريڪن فلسفيڪل سوسائٽي جو ميمبر رهيو. سوسائٽي وسيلي هن سائنسن ۽ روشن خياليءَ جي نظرين کي اڳتي وڌايو، ۽ زور ڏنو ته سائنس جي ڄاڻ آزاديءَ کي مضبوط ڪري ٿي ۽ ان جي دائري کي وسيع ڪري ٿي. سندس *نوٽس آن دي اسٽيٽ آف ورجينيا*  ڪجهه حصي ۾ سوسائٽي لاءِ هڪ علمي ڀاڱيداري طور لکيو ويو هو. 3 مارچ 1797ع تي—آمريڪا جو نائب صدر چونڊجڻ کان ٿورا مهينا پوءِ—هو سوسائٽي جو ٽيون صدر بڻيو.
10 مارچ 1797ع تي جيفرسن هڪ ليڪچر ڏنو، جيڪو پوءِ 1799ع ۾ مقالي طور ڇپيو؛ ان ۾ هن هڪ وڏڙي، هاڻي ناپيد سلوٿ جي هڏن بابت رپورٽ ڏني، جنهن کي هن *[[ميگالونڪس]]* نالو ڏنو. اهي هڏا لوڻ-پٿر (سالٽ پيٽر) ڪڍندڙ مزدورن هڪ غار مان ڪڍيا هئا، جيڪو اڄ جي منرو ڪائونٽي، ويسٽ ورجينيا ۾ اچي ٿو. جيفرسن کي اتر آمريڪا ۾ سائنسي پيلينٽولاجي (قديم جاندارن جي حياتياتي اڀياس) جي تحقيق جو اڳواڻ (پائنيئر) پڻ سمجھيو وڃي ٿو.
جيفرسن ايندڙ ارڙهن سالن تائين (سندس صدارت جي ٻنهي مدتن سميت)اي پي ايس جو صدر رهيو. هن ميري ويدر ليوس کي سوسائٽيءَ سان متعارف ڪرايو، جتي ڪيترن سائنسدانن کيس ليوس ۽ ڪلارڪ جي مهم لاءِ تياريءَ جي سلسلي ۾ تربيت ڏني. هن 20 جنوري 1815ع تي استعيفيٰ ڏني، پر خط و ڪتابت ذريعي سرگرم رهيو.

### لسانيات
جيفرسن کي لسانيات ۾ سڄي عمر دلچسپي رهي، ۽ هو ڪيترين ٻولين ۾ ڳالهائي، پڙهي ۽ لکي سگهندو هو، جن ۾ فرينچ، يوناني، اطالوي ۽ جرمن شامل هيون. پنهنجي شروعاتي سالن ۾ هو ڪلاسيڪي ٻولين ۾ تمام اڳڀرو هو. پوءِ جيفرسن يونانيءَ کي “ڀرپور ٻولي” سمجھڻ لڳو—خاص طور ان جي قانونن ۽ فلسفي ۾ اظهار سبب. وليم ۽ ميري ڪاليج ۾ پڙهندي هن پاڻ ئي اطالوي سيکاري. هتي ئي جيفرسن پهريون ڀيرو اينگلو-سيڪسن ٻوليءَ سان واقف ٿيو، ۽ ان کي لسانياتي ۽ فلسفيانه رخ سان پڙهڻ لڳو. هن وٽ اينگلو-سيڪسن متنن ۽ گرامر جا 17 جلد موجود هئا، ۽ پوءِ هن اينگلو-سيڪسن ٻوليءَ بابت هڪ مضمون پڻ لکيو. جيفرسن دعويٰ ڪئي ته هن فرانس ڏانهن پنهنجي اوڻويهه ڏينهن واري سفر دوران رڳو هڪ گرامر گائيڊ ۽ *[[ڊان ڪِخوٽي]]* جي هڪ ڪاپي جي مدد سان پاڻ ئي اسپيني سيکاري.

لسانيات ان ڳالهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ته جيفرسن سياسي ۽ فلسفيانه خيالن کي ڪيئن ترتيب ڏنو ۽ ڪيئن بيان ڪيو. سندس خيال هو ته قديم ٻولين جو مطالعو جديد ٻوليءَ جي جڙن کي سمجهڻ لاءِ لازمي آهي. جيفرسن ٻولي جو پيوئرازم (پاڪيزگي) ٻوليءَ جي پاڪيزگيءَ جا سخت حامي (لينگويج پيو رسٽس) تي تنقيد ڪئي، ۽ انگريزيءَ ۾ نون لفظن (نيالوجزم) جي آڻڻ جي حمايت ڪئي، ۽ اڳ ئي اندازو لڳايو ته “هڪ آمريڪي لهجو” اُڀرندو. هن اڪاديمي فرينسيز—فرينچ ٻوليءَ جي “ضابطابندي” لاءِ مقرر اداري—کي “سندن ٻوليءَ جي ترقي روڪڻ جي ڪوشش” سڏيو.

هن آمريڪا جي اصلوڪن ٻولين جا ڪيترائي لغتي فهرستون گڏ ڪيون ۽ سمجهيون، ۽ هن ليوس ۽ ڪلارڪ کي هدايت ڪئي ته سندن مهم دوران مختلف “انڊين” ٻولين کي لکن ۽ گڏ ڪن. جڏهن جيفرسن صدارت کان پوءِ واشنگٽن مان واپس آيو ته هو 50 اصلوڪن لفظ-فهرستون ٻين سامان سان گڏ مونٽيچيلو وٺي آيو. سفر دوران ڪنهن چور ڳرو صندوق چوري ڪيو، اهو سمجهي ته اندر قيمتي شيون هونديون؛ پر جڏهن چور ڏٺو ته اندر رڳو ڪاغذ آهن، ته هن ان جو مواد جيمس ندي ۾ اڇلائي ڇڏيو. ٽيهه سالن جي گڏ ڪيل مواد جو وڏو حصو ضايع ٿي ويو، رڳو ٿورا ٽڪرا دلدلي ڪنارن مان بچايا ويا.

جيفرسن ڪو وڏو مقرر نه هو ۽ ممڪن حد تائين لکڻ ذريعي ڳالهه ڪرڻ يا خاموش رهڻ کي ترجيح ڏيندو هو. هو پنهنجا اسٽيٽ آف دي يونين خطاب پاڻ پڙهڻ بدران سالياني پيغام لکي موڪليندو هو ۽ ڪانگريس ۾ پڙهڻ لاءِ نمائندو مقرر ڪندو هو؛ اها روايت 1913ع تائين جاري رهي، جڏهن صدر ووڊرو ولسن ڪانگريس ۾ زباني ۽ ذاتي طور خطاب ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

### ايجادون
جيفرسن ڪيترائي ننڍا عملي اوزار ايجاد ڪيا ۽ موجوده ايجادن ۾ سڌارا آندا، جن ۾ گهمندڙ ڪتاب-اسٽينڊ ۽ “عظيم گھڙيال” شامل هئا، جيڪو توپ جي گولين تي ڪششِ ثقل جي ڇڪ سان هلندو هو. هن پيڊوميٽر، پوليگراف (لکڻ جي نقل ٺاهڻ وارو اوزار)، ۽ مولڊ بورڊ هل ۾ سڌارا آندا—اهڙو خيال جيڪو هن ڪڏهن پيٽنٽ نه ڪرايو ۽ پوءِ ايندڙ نسلن لاءِ ڇڏي ڏنو. جيفرسن کي گهمندڙ ڪرسي (سِوِول چيئر/swivel chair) جي تخليق سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو؛ هن ان جو پهريون نمونو تيار ڪيو ۽ آزاديءَ جي اعلان جو گهڻو حصو لکڻ لاءِ استعمال ڪيو. شروعات ۾ هو پيٽنٽن جو مخالف هو، پر پوءِ هن انهن جي حمايت ڪئي. 1790ع کان 1793ع تائين—پرڏيهي وزير طور—هو ٽن ميمبرن واري پيٽنٽ جائزي بورڊ جو *[[ايڪس آفيشو]]* سربراهه هو. هن آمريڪي پيٽنٽ قانون ۾ سڌارن جا مسودا لکيا، جن جي نتيجي ۾ 1793ع ۾ هن کي هن ذميواريءَ کان آزاد ڪيو ويو، ۽ پيٽنٽ نظام ۾ وڏيون تبديليون آيون.
فرانس ۾ وزير (مِنِسٽر) طور، جيفرسن فوجي معياريڪاريءَ جي ان پروگرام کان متاثر ٿيو، جيڪو *[[سسٽم گريبووال]]* جي نالي سان مشهور هو، ۽ صدر طور هن هٿيارن لاءِ پاڻ ۾ مٽجڻ جهڙا حصا تيار ڪرڻ جي پروگرام جي شروعات ڪئي. پنهنجي ايجادي صلاحيت ۽ ذهانت سبب، جيفرسن کي 1787ع ۾ هارورڊ يونيورسٽي طرفان قانون (ڊاڪٽر آف لا) جي اعزازي ڊگري ڏني وئي.

## لکڻيون

* *[[برطانوي آمريڪا جي حقن جو هڪ مختصر جائزو]]* (1774ع)
* *[[ھٿيار کڻڻ جي سببن ۽ ضرورت جو اعلان]]* (1775ع)
*  ''آزاديءَ جو اعلان (1776ع)''
* *[[1787ع ۾ پيرس کان فرانس جي ڏکڻين علائقن ۽ اتر اٽلي ڏانهن سفر دوران ورتل ياداشتون]]*
* *[[ورجينيا رياست بابت نوٽس]]* (1781ع)
* *[[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سڪا سازي، وزنن ۽ ماپن ۾ يڪسانيت قائم ڪرڻ جو منصوبو]]* ڪانگريس ڏانهن پيش ڪيل رپورٽ (1790ع)
* *"[https://archive.org/stream/anessaytowardsf00jeffgoog#page/n6/mode/2up اينگلو-سيڪسن ۽ انگريزي ٻوليءَ جي جديد لهجن ۾ تعليم کي آسان بڻائڻ بابت هڪ مضمون]"* (1796ع)
* *[[جيـفرسن جو دستور|آمريڪا جي گڏيل رياستن جي سينيٽ جي استعمال لاءِ پارلياماني عمل جو دستور]]* (1801ع)
* *[[:s:ٿامس جيفرسن جي آتم ڪٿا|آتم ڪٿا]]* (1821ع)
* *[[جيـفرسن بائيبل]]*، يا *[[نزرٿ جي عيسىٰ جي زندگي ۽ اخلاق]]*

## پڻ ڏسو

## حوالا

### حوالن ۾ استعمال ٿيل ڪم

#### علمي اڀياس

* 
* 
* 
* 
* اينڊروز، اسٽيوارٽ. "ٿامس جيفرسن ۽ فرانسيسي انقلاب" *ھسٽري ٽوڊي* (مئي 1968ع)، جلد 18، شمارو 5، ص 299–306.
* 

* 
* 
* بيننگ، لانس. *دي جيـفرسونين پرسيواژن: ارتقا آف اي پارٽي آئيڊيالاجي* (1978ع) آن لائن
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  آن لائن مفت
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* گش، ڊسٽن، ۽ ڊينيئل ڪلينگهارڊ. *ٿامس جيفرسن ۽ جمهوريت پسند حڪومت جي سائنس: ورجينيا رياست بابت نوٽس جي سياسي حياتي* (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2017ع) اقتباس.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ملون، ڊوماس. *جيفرسن* (6 جلد، 1948ع–1981ع)
** , اي-بڪ

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* موٽ، فرينڪ لٿر. (1943ع) *جيفرسن ۽ پريس* (ايل ايس يو پريس) آن لائن
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , مقبول تاريخ؛ 1790ع کان پوءِ ڪمزور.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### ٿامس جيفرسن فائونڊيشن جا ذريعا

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### بنيادي ذريعا

* ''ٿامس جيفرسن جا مقالا، '' – پرنسٽن يونيورسٽي پريس طرفان خط و ڪتابت ۽ ٻين مقالن جو ايڊيشن؛ جلد 1 (1950ع)؛ جلد 41 (1803ع جي حصي بابت) 2014ع ۾.
** "فائونڊرز آن لائن،" ڳولا لائق ايڊيشن
* 
* 
* 
* 
*  (نوٽ: هي جيفرسن جو واحد ڪتاب هو؛ ڪيترائي ايڊيشن)
* 
* 

### ويب سائيٽ جا ذريعا

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## نوٽ



## ٻاهريان ڳنڍڻا

* ورجينيا يونيورسٽي جي ملر سينٽر ۾ جيفرسن بابت علمي مواد
* 
* ٿامس جيفرسن جا مقالا: اليڪٽرانڪ آرڪائيو ــ ميساچوسٽس ھسٽاريڪل سوسائٽي وٽ
* ٿامس جيفرسن جو مجموعو  ــ ورجينيا يونيورسٽي لائبريري وٽ
* ٿامس جيفرسن جا مقالا، فائونڊرز آن لائن جو حصو ــ قومي آرڪائيوز ۽ ريڪارڊس اداري مان
* 
* *[[ٿامس جيفرسن آور]]*، ٿامس جيفرسن بابت هر ڳالهه تي ريڊيو شو ''ٿامس جيفرسن آور''
* 
* 
* 
* 
* 
* 


زمرو:1743ع ۾ ڄاول
زمرو:1800ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا
زمرو:1826ع ۾ وفات
زمرو:18هين صدي جا آمريڪي خط لکندڙ
زمرو:18هين صدي جا آمريڪي فلسفي
زمرو:18هين صدي ۾ ٽيرهن ڪالونين ۾ پوکيءَ جا مالڪ
زمرو:18هين صدي ۾ آمريڪا ۾ پوکيءَ جا مالڪ
زمرو:18هين صدي جا ڪرپٽوگرافر
زمرو:18هين صدي جا آمريڪا جا نائب صدر
زمرو:19هين صدي جا آمريڪي خط لکندڙ
زمرو:19هين صدي جا آمريڪي فلسفي
زمرو:19هين صدي جا آمريڪا جا صدر
زمرو:19هين صدي جا آمريڪا جا نائب صدر
زمرو:19هين صدي جا ورجينيا جا سياستدان
زمرو:آمريڪا جا فرانس ڏانهن سفير
زمرو:آمريڪي معمار
زمرو:آمريڪي ڪتاب دوست
زمرو:آمريڪي ڪتاب ۽ مسودا گڏ ڪندڙ
زمرو:آمريڪي ڊيئسٽ
زمرو:آمريڪي پرڏيهي پاليسي بابت لکندڙ
زمرو:آمريڪي آزاد اظهار جا ڪارڪن
زمرو:آمريڪي باغبان
زمرو:آمريڪي وڪيل جن قانون پڙهي عملي اجازت ورتي
زمرو:آمريڪي لبرٽيرين
زمرو:آمريڪي مرد غير افسانوي ليکڪ
زمرو:آمريڪي نيوڪلاسيڪل معمار
زمرو:آمريڪي پيليآنٽولوجسٽ
زمرو:آمريڪي سياسي پارٽيءَ جا باني
زمرو:آمريڪي سياسي فلسفي
زمرو:آمريڪي سياسي ليکڪ
زمرو:آمريڪي مذهبي شڪ پرست
زمرو:آمريڪي سرويئر
زمرو:آمريڪي ٽيڪسونومسٽ
زمرو:مذهب مخالف
زمرو:مونٽيچيلو ۾ دفن
زمرو:ورجينيا جا ڪاروباري
زمرو:1792ع جي صدارتي چونڊ ۾ اميدوار
زمرو:1796ع جي صدارتي چونڊ ۾ اميدوار
زمرو:1800ع جي صدارتي چونڊ ۾ اميدوار
زمرو:1804ع جي صدارتي چونڊ ۾ اميدوار
زمرو:ڪاليج آف وليم اينڊ ميري جا فارغ التحصيل
زمرو:ورجينيا مان ڪانٽينينٽل ڪانگريس جا ميمبر
زمرو:ڊيموڪريٽڪ-رپبلڪن پارٽي جا آمريڪا جا صدر
زمرو:ڊيموڪريٽڪ-رپبلڪن پارٽي جا آمريڪا جا نائب صدر
زمرو:اينلائيٽنمينٽ جا فلسفي
زمرو:امريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو
زمرو:آمريڪي اسڪولن ۽ ڪاليجن جا باني
زمرو:آمريڪا جا باني اڳواڻ
زمرو:ورجينيا جا گورنر
زمرو:ھال آف فيم فار گريٽ اميريڪنز جا شامل ٿيل
زمرو:ھيمنگز خاندان
زمرو:ھائوس آف برجسز جا ميمبر
زمرو:آزاد سائنسدان
زمرو:ورجينيا جا ايجادڪار
ٿامس
زمرو:امريڪن فلاسوفيڪل سوسائٽي جا صدر
زمرو:رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا ميمبر
زمرو:ورجينيا ھائوس آف ڊيليگيٽس جا ميمبر
زمرو:مونٽيچيلو جا ماڻهو
زمرو:آمريڪي نوآباديڪاري تحريڪ جا ماڻهو
زمرو:آمريڪي اينلائيٽنمينٽ جا ماڻهو
زمرو:ورجينيا جا فلسفي
زمرو:فيزيوڪريٽس
زمرو:آمريڪا جا صدر
زمرو:آمريڪا جا صدر جن غلام رکيا
زمرو:رينڊولف خاندان (ورجينيا)
زمرو:اي آءِ اي گولڊ ميڊل جا حاصل ڪندڙ
زمرو:سيلي ھيمنگز
زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جي آزاديءَ جي اعلان جا صحيح ڪندڙ
زمرو:آمريڪا جا سيڪريٽري آف اسٽيٽ
زمرو:يونيورسٽي ۽ ڪاليج جا باني
زمرو:ورجينيا يونيورسٽي جا ماڻهو
زمرو:آمريڪا جا نائب صدر
زمرو:آمريڪا جا نائب صدر جن غلام رکيا
زمرو:ورجينيا جا ڊيموڪريٽڪ-رپبلڪن
زمرو:ورجينيا جا وڪيل
زمرو:واشنگٽن انتظاميه جا ڪابينا ميمبر
زمرو:ورجينيا جا ليکڪ
زمرو:آمريڪي ڏاکڻي ادب جا ليکڪ
زمرو:18هين صدي ۾ ورجينيا جنرل اسيمبلي جا ميمبر
زمرو:نوآبادي دور واري ورجينيا ۾ پوکيءَ جا مالڪ
زمرو:آمريڪي رياستن جا گورنر جن غلام رکيا
زمرو:آمريڪي رياستي قانون ساز جن غلام رکيا