open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڪھيري

ڪھيري 

ڪھيري ھڪ بلوچ قبيلو آھي جنھن جو وڏو مير چاڪر خان بلوچ آھي مير چاڪر جي اولاد رند ھوت لشر ڪوراٸي ۾ ماٸي جتو آھين- 
ڪھيري بلوچ رند بلوچ قبيلي جي ھڪ ننڍڙي شاخ آھي-

ڪتاب: (تاريخ جيڪب آباد)
ليکڪ: محمد نواز نوناري
صفو 79,80,81,82 ۽ 85 ۾ ڪھيرين جي تاريخ لکھي ٿوـ

ڦلجي ۽ چھتر جا ڪھيري شيخ ھٸا بجار خان ڊومڪي ۽ جاگيراڻين ڪڇي مان تڙي چڏيو ھٸو آبن ڏاڏان جي گوٺن ۽ زمينن تي قبضو ڪيو ھو انصاف لاء ميرن ۽ قالات وارن وٽ دانھين ٿي ويا پر ڪنھن وٽ انصاف جو آسرو نـ مليو مجبورن تڙجي شڪارپور لگ خانپور ۾ اچي ويٺا جن انگريزن ڪي رحمت جو فرشتو سمجھيو بروقت 200 ڪھيري نوڪري ۾ بھرتي ٿيا ـ
ھاري

ھاريءَ () جا ڪيترائي قسم آھن، جن مان مکيه هي ٻه آھن.

## سرڙيو ھاري
ھي اُھو ھاري آھي، جنھن کي پنھنجي ڪابه شيءِ نه ھوندي آھي. ڏاندن جو جوڙو، ھلٽ، زمين وغيره سڀ زميندار جا ھوندا آھن. ھاري زميندار کان پنج يا ڏھ ھزار قرض کڻي وڏيري جي زمين تي اُن جي ڏاندن ۽ ھلٽ ٻج ڀاڻ وغيره جي ذريعي صرف پنھنجي محنت خرچ ڪندو آھي ۽ سال جي پڄاڻيءَ تي پيدائش جي چوٿين حصي جو مالڪ ٿيندو آھي. کيس جيئن ته محنت ڪرڻ (پوکڻ) لاءِ محدود زمين جو ٽُڪرو ڏنو ويندو آھي، ان ڪري سندس ملڪيت وارو چوٿون حصو جيڪو تمام ٿورو ٿيندو آھي، سو به وڏيرو قرض ۾ کڻي ويندو آھي ۽ حساب ڪتاب کان پوءِ خبر پوندي آھي ته ھاري جيڪڏھن پنج ھزار قرض کنيو آھي ته سال پوري ٿيڻ تي اھو ڏھ ھزار ٿي چڪو ھوندو آھي. جيڪا زمين ھو پوکيندو آھي ان تي سندس ڪوبه قانوني حق نه ھوندو آھي.  ان ڪري وڏيرو جنھن وقت چاھي اُن کي ٻنيءَ تان بي دخل ڪري سگھي ٿو. پر عام طور وڏيرا قرضي ھارين کي بي دخل ناھن ڪندا، پر سندن قرض ۾ ٻين وڏيرن وٽ وڪرو ڪندا آھن ۽ اُھي نوان وڏيرا قيدين وانگر ڀڄي وڃڻ جي ڊپ کان ھارين کي ڪِن جاين تي رات جو زنجيرن ۾ ٻڌي قابو ڪندا آھن. ان کان سواءِ قرض کڻي بيھندو ته ھڪ ھاري آھي، پر زميندار وٽ گروي پورو خاندان ھوندو آھي. ننڍڙي ٻار کان وٺي مرد عورتون سڀ ان زمين ٽُڪري تي محنت ڪندا آھن پوءِ به کين ھڙ حاصل ڪجهه نه ٿيندو آھي. جيڪڏھن سندس سالياني پيدائش جو سراسري ڪاٿو لڳايو وڃي ته في ماڻھو چار آنا روزانو جي حساب سان سندن تاريخ ڪانه ٿي ڇُٽي. ڪيترن ڪاغذي قانونن ۽ مارشل لا ضابطن جي جاري ٿيڻ جي باوجود اڄ سوڌو ھاري ڀاڻ، ٻِج، ڇيڙ ۽ وڏيرن جو گھرو ڪم ڪار لازمي طرح ڪن ٿا. ٻي صورت ۾ مٿن ڳرا ڏَنڊ ۽ چَٽيون وڌيون وينديون آھن. ان سڀ جي باوجود ھاريءَ جي زندگي، صحت ۽ عزت نفس لاءِ ڪو قانون ناھي. سندس ڪم جو وقت مقرر نه آھي. اُھو گھر جي سمورن ڀاتين سميت رات ڏينھن جا چوويھ ئي ڪلاڪ ڪم ڪندو آھي، مرڻ، بيمار ٿيڻ، معزور ٿيڻ، نانگن ۽ بلائن کان ڏنگجڻ واري صورت ۾ پاڪستان جي سرڪار ھاريءَ جي معاملي ۾ اِئين بي پرواھ آھي جيئن رنڊي بستري تان گراھڪ اُٿارڻ کان پوءِ بي پرواھ ٿي ويندي آھي. 

## پنھنجي جوڙي ۽ ھلٽ وارو ھاري

هيءُ هاري به سنڌ ۾ عام جام آھي. اھو پنھنجي جوڙي ھلٽ اڌ ڀاڻ ٻِج جي عيوضي ڪنھن زميندار کان ٻنيءَ ٽُڪر وٺي آباد ڪندو آھي. سنڌ جا خاص ڪري اھي ضلعا جتي زمينداري نظام جو گھاڻو پوري قوت سان گھمندو ٿو رھي، اُتي اھو ھاري به ساڳين اُنھن حالتن جو شڪار آھي، جن جو شڪار سرڙيو ھاري آھي. جيڪا زمين ھو پوکي ٿو، تنھن تي ھِن کي ڪوبه قانوني حَق نه آھي سواءِ انجي ته ڪاغذي طرح ھو پيدائش جي اڌ جو مالڪ آھي. پر پيدائش جو اھو اڌ به دوائن، ڀاڻ، ٻِج، ٽريڪٽر جي کڙ ۽ ٿريشر جي ڳاھ ۽ وائر جي بلٽ جي حوالي ٿي ويندو آھي. عام طور نسبتي طرح انجي سطح ڪجهه مٿاھين ھوندي آھي ان ڪري وڏيرا اھڙي ھاريءَ کي زمين ٽُڪر ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيندا آھن يا اھڙا ور وڪڙ ڏيندا آھن جو ھو وڏيري وٽ محتاج ھوندو آھي. ان ڪري تاريخي طرح سنڌ جي معروضي حالتن ۾ ھاريءَ ۾ پنھنجي حالت جي تبديليءَ لاءِ بغاوت جا عنصر موجود آھن. پر جيئن ته ھاريءَ جي جيڪا بنيادي ڪمزوري آھي يعني ڇڙوڇڙ رھڻ، پري پري ھجڻ. 

زمرو:ابتدائي جديد دور
زمرو:سماج
زمرو:سماجي تاريخ
زمرو:سنڌ
ڌنار

thumb|
ٿر ۽ ڪوھستان ۾ لکين ماڻھو آھن جن جو گذران مال پالڻ ۽ مال ڌارڻ تي آھي. ڌنارن جي زندگي جديد دنيا جي ھر سھوليت کان وانجھيل آھي. انھن جي سموري ملڪيت زندگيءَ جي سموري پونجي اھوئي مال آھي. اڄڪلهه جنهن رفتار سان ڪڙهائي گوشت ڪتب آندو پيو وڃي ۽ جنھن طريقي سان وڌندڙ شھري آباديءَ جي صحت مند غذا لاءِ گوشت جو پورائو ڪيو پيو وڃي، ان حوالي سان ڳتي هلي سنڌ ۾ چوپائي مال جي کوٽ وڌي ويندي. ان ڪري اسان کي اڳم ئي ان حوالي سان جديد سائنسي بنيادن تي سوچي ان مسئلي جو اڳواٽ ئي حل ڪڍڻ گهرجي ته جيئن سنڌ ۾ اڳتي هلي چوپائي مال جي کوٽ نه ٿئي. 

زمرو:سنڌ
ميربحر

ميربحر، ملاح يا مھاڻا، سنڌ جي قديم ذات آھي، جنھن جو گذران صرف دريائن، ڍَنڍن ۽ ڍورن ۽ سامونڊي ڪنارن تان مڇي مارڻ تي آھي. سنڌي سماج جو اُھو جزو مھاراجا ڏاھر کان به اڳ ۾ سنڌ جي انھن ھنڌن تي آباد ھو. خاص طور تي مغل دور ۾ ھمايون جي حملي کان وٺي اعظم خان جي گورنريءَ تائين سنڌ جي انھيءَ ذات وڏي جدوجھد ڪئي آھي، مير بحرن جي ان جاکوڙ جي جھلڪ تاريخ مظھر شاھجھاني ۽ تاريخ طاھريءَ ۾ ملي ٿي. انھن وٽ تاريخ جي ھر دور ۾ گھر تڙ ۽ ذاتي ملڪيت جي حالت ۾ ھيءُ سامان ھو. ھڪ ٻه ٻيڙيون، رَڇَ، ڪُڙھيون، ڪنڍيون وغيره . اھوئي سامان اڄ به وٽن موجود آھي. 

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
يئنگي رباط

**يئنگي رباط** () ازبڪستان جو هڪ ڳوٺ آهي، جيڪو Khatyrchi District ۾ آهي. 1989ع جي آدمشماري موجب هن ڳوٺ جي آبادي 11364 فرد ۽ 2004ع جي آدمشماري موجب 15،200 آهي.

## حوالا

زمرو:ازبڪستان ۾ شهر
ڪائونٽ

thumb|برطانوي ڪائونٽ يا ارل جو تاج

thumb|اسپيني ڪائونٽ جو تاج

**ڪائونٽ**   عورت لاءِ **ڪائونٽيس**  يورپ ۾ حڪمرانن جو هڪ طبقو هوندو هو، جيڪو بادشاهه جي ماتحت هوندو هو. جنهن کي ڪائونٽ سڏيو ويندو هو. ڪائونٽ يورپ ۾ نوابن ہا جاگيردارن وانگر ھڪ طبقو جيڪو بادشاھن جي ويجھو ھوندو ھو. انگلينڊ ۾ ڪائونٽ نوابي ۾ وچولي حيثيت رکندو ھو . ڪائونٽ لفظ انگريزي م فرينچ ٻوليءَ مان آيو. ان جي لفظي معنيَ ساٿي آھي ، اڳتي ھلي ان جو مطلب بادشاھ جو ساٿي ٿي ويو. ڪائونٽ جي اختيار واري علائقي کي ڪائونٽي سڏيو ويندو هو جيڪا ھاڻي مختلف ملڪن م ھڪ انتظامي ذيلي ورھاست آھي. ويسٽرن رومڻ ايمپائر ۾ ڪائونٽ فوجي ڪمانڊر کي سڏيندا ھيا. عثماني خلافت م ان جي برابر فوجي ڪمانڊر کي سردار سڏيو ويندو هو.
## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:يورپ
سج جي پوڄا

مختلف ملڪن، ڌرمن، مذهبن ۽ عقيدن ۾ سج جي پوڄا پاٺ ڪئي وڃي ٿي ۽ سج ديوتا جا مختلف نالا آهن. 

* قديمي مصرين جي سج ديوتا جو نالو ’ري‘ هو، جنهن جو منهن باز جهڙو هو ۽ هن کي خلقڻهار سمجهيو ويو ٿي، جنهن مصر جي نيل نديءَ لاءِ چار مندون پيدا ڪيون ٿي، جيئن پوک جو ڪم ان مطابق ٿي سگهي.
 
* چينين جو ان ڳالهه ۾ عقيدو هو ته هڪ بدران ڏھ سج آهن، جيڪي واري واري تي اُڀرن ٿا.
 
* جپان ۾ اماتيراسو سج جي ديوي سمجهي ويئي ٿي ۽ موجوده بادشاھ جو وڏو سج جو اولاد سمجهيو وڃي ٿو.
 
* هندو مِٿ ۾ سج ديوتا جو نالو سريا آهي ۽ ان جي مختلف رسمن ۾ پوڄا پاٺ ۽ عبادت ڪئي وڃي ٿي.

* ڪئناڊا جي صوبي البرٽا جي ڪمرشل شهر ڪيلگريءَ جي ويجهو چيسٽرمير جي شهر ۾ پڻ هر سال سج جي پوڄا ڪئي ويندي آهي.

## حوالا

زمرو:مذهب
زمرو:ريتون رسمون
علاؤ دين ابوالحسن الشاطر

علاؤ دين ابوالحسن الشاطر 1304ع ۾ ڄائو ۽ دمشق شام جي اميه مسجد جو موقت (Time Keeper) به ٿي رهيو.  پاڻ هڪ اعليٰ ماهر فلڪيات هو، جنهن مريخ () سَياري بابت وڏي ڄاڻ ڏني. هن اميه مسجد دمشق جي هڪ مناري تي اُس جي روشنيءَ ذريعي ڪلاڪَ يا وقت ڄاڻڻ لاءِ سَن ڊائل (Sundial) ٺاهيو. 

زمرو:جلم فلڪيات
چنڊ تي ٺهيل گهٻ

ابن ال بانا المراڪشي ال آزدي 1256ع ۾ مراڪش ۾ ڄائو. المراڪشي تارن جي علم جو ماهر هو. تنهنڪري چنڊ جي هڪ گهٻ جو نالو المراڪشي ڪريٽر رکيل آهي. ڪيترن ئي  ائسٽراناميءَ ۽ ٽرگنامينٽريءَ جا فارمولا ٺاهيندڙن جا نالا، چنڊ تي ٺهيل گهٻن () عرب ماهر فلڪيات جي نالن سان منسوب ٿيل آهن. چنڊ تي ٺهيل ٻين اهڙين گِهٻن جا نالا پڻ تارن جي علم جي ماهر عربن تي رکيل آهن.

ساڳي نموني چنڊ جي هڪ ٻي گهٻ الپيٽريجس ()  آهي، جيڪا نور دين البيتروگي نالي آهي، جيڪو اولهه ۾ الپيٽريجس جي نالي سان سڏجي ٿو. جيئن ابوسينا، اولهه ۾ اوئسينا سڏجي ٿو. البتروگي () موراڪو ۾ ڄائو ۽ اندلس جي شهر سيوائيل ۾ زندگي گذاريائين. اهڙيءَ طرح چنڊ جي هڪ گِهٻ يا (Dent) جو نالو Arzachel Crater پڻ آهي، جيڪو ابو اسحاق ابراهيم ابن يحيٰ النقاش الزرقلي  نالي تي رکيل آهي. الزرقلي 1028ع ۾ ڄائو ۽ 1087ع ۾ وفات ڪيائين ۽ زندگيءَ جو وڏو حصو اسپين ۾ رهيو. ابو اسحاق ابراهيم ابن يحيٰ النقاش الزرقلي، اولهه ۾ Arzachel جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 

زمرو:علم فلڪيات
زمرو:چنڊ
مرزا الغ بيگ

**مرزا محمد تراغي بن شاه رخ**  (22 مارچ 1394 - 27 آڪٽوبر 1449)، جيڪو "**الغ بيگ**" جي نالي سان مشهور آهي، هڪ تيموري سلطان هو، گڏوگڏ هڪ ماهر فلڪيات ۽ رياضي دان هو. الغ بيگ فلڪيات سان لاڳاپيل رياضيات، جهڙوڪ ٽريگونوميٽري ۽ دائري جي جاميٽري ۾ پنهنجي ڪم لاءِ قابل ذڪر هو، انهي سان گڏ هن جي فن ۽ دانشورانه سرگرمين ۾ عام دلچسپي هئي. اهو خيال آهي ته هو پنج ٻوليون: عربي، فارسي، چغتائي ترڪي، منگوليائي ۽ ٿوري مقدار ۾ چيني به ڳالهائيندو هو.  هن جي حڪمرانيءَ دوران (پهرين گورنر جي حيثيت ۾، پوءِ سڌيءَ طرح) تيموري سلطنت پنهنجي توجه ۽ سرپرستيءَ ذريعي تيموري ريناسنس جي ثقافتي چوٽي کي حاصل ڪيو. سندس پيءُ، شاهه رخ، سمرقند تي قبضو ڪري الغ بيگ کي ڏنو.

هن 1424ع کان 1429ع جي وچ ۾ سمرقند ۾ عظيم "الغ بيگ آبزرويٽري" ٺاهي، جنهن کي عالمن ان وقت اسلامي دنيا جي بهترين ۽ وچ ايشيا ۾ سڀ کان وڏي رصد گاهه ۾ شمار ڪيو. الغ بيگ بعد ۾ ڪيترن ئي عالمن پاران 15هين صدي عيسويء کان فلڪيات جو  سڀ کان اهم مشاهدو ڪندڙ جي طور تي تسليم ڪيو ويو.  هن سمرقند ۽ بخارا ۾ الغ بيگ مدرسو (1417-1420ع) پڻ تعمير ڪيو، شهرن کي وچ ايشيا ۾ سکيا جي ثقافتي مرڪزن ۾ تبديل ڪيو.

البت الغ بيگ جي سائنسي مهارت سندس حڪمت عملي جي لحاظ کان نه هئي. هن جي مختصر حڪمراني دوران، هو پنهنجي طاقت ۽ اختيار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. نتيجي طور، سندس خاندان سميت ٻين حڪمرانن، سندس ضابطي جي کوٽ جو فائدو ورتو، ۽ بعد ۾ هن جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ قتل ڪيو ويو.

**مرزا الغ بيگ**  افغانستان، ايران جي مشهور حاڪم تيمور لنگ جو تڙ پوٽو ۽ شاهه رخ جو پوٽو هو. الغ بيگ ان مشهور ماءُ گوهر شاد جو پٽ آهي, جنهن مشهد، ايران ۾ امام رضا جي مقبري ڀرسان مسجد ٺهرائي، جيڪا اڄ به سندس نالي سان آباد آهي. مرزا الغ بيگ بادشاهت جي ڪم ۾  سٺو نه هو، پر انگي حسابن يعني مئٿس، خاص ڪري ٽرگناميٽري ۽ فلڪيات جي علم ۾ قابل هو. اهو ئي سبب آهي جو چنڊ جي هڪ گهٻ (Crater) جو نالو مرزا الغ بيگ جي نالي تي رکيل آهي.

## حوالا

زمرو:علم فلڪيات
زمرو:شخصيتون
زمرو:تيموري خاندان
آخرالنهر

250px

آسمان تي چمڪندڙ اربين تارن مان هڪ سؤ کن اهڙا تارا آهن، جيڪي نيويگيشن (رستو ڳولڻ) ۾ مدد ڏين ٿا، انهن تارن مان اڌ کان وڌيڪ تارن جا نالا عربي ٻولي جا آهن، يعني انهن جا نالا عربن دنيا کي ڏنا. پوءِ اهي عربي نالا يونانين، رومين ۽ جرمنن وٽان ٿيندا، جڏهن انگريزي ٻوليءَ آيا، ته اهي ڪجهه مختلف ٿي پيا ۽ هاڻ گهڻن کي اها به خبر نٿي پوي ته اهي عربي لفظن جو بگاڙ آهن. اهڙن ئي تارن ۾ هڪ تارو **آخرالنهر** يا **آچرنار** (Achernar) آهي، جيڪو آسمان ۾ اٺين نمبر تي چمڪندڙ تارو آهي. هن تاري جو اهو نالو ڏسي پهرين نظر ۾ اهو ئي محسوس ٿئي ٿو ته ڪو انگريزي نالو آهي، جنهن کي اسين آچرنار ۽ جرمن ٻولي ۾ آخرنار اچاريون ٿا، جيڪو لفظ اصل ۾ عربي زبان جو آخرالنهر (نديءَ جي پڇڙي) آهي، جنهن جي اصل ۾ اسپيلنگ Akhir an-nahr هئي، جيڪا پوءِ Achernar ٿي ويئي.

[thumb|left|170px|Extreme rotation speed has [Oblate spheroid|flattened Achernar.]]
هي تارو **آخرالنهر** اسانجي سج کان ستوڻو وڏو آهي. ٿورو سوچيو ته اهو تارو ڪيڏو وڏو هوندو، جيڪو آسمان ۾ تري رهيو آهي. پر اسان کان پري هجڻ ڪري سج کان ننڍو لڳي ٿو ۽ ٿورو اهو به تصور ڪريو ته هي تارو اسان کان ڪيترو پري هوندو. سج اسان کان پري آهي ته به ان جي روشني اسان تائين 8 منٽن ۾ پهچيو وڃي. آخرالنهر تارو اسان کان 144 نوري سالَ پري آهي ۽ اسان کي اڳ ۾ ئي ڄاڻ آهي ته نوري سال (Light Year) جو فقط هڪ سيڪنڊ 300000 ڪلوميٽرن برابر آهي، ته 144 نوري سال ڪيترو وڏو مفاصلو هوندو. يعني توهان 144 سالن جا پهرين سيڪنڊ ڪڍو، ان کان پوءِ ان کي ٽن لکن سان ضرب ڏيندائو ته اهو ڪلوميٽرن ۾ فاصلو ٿيندو. ٻين لفظن ۾ هڪ عام ماڻهو اها ڳالهه هيئن سمجهي سگهي ٿو ته ڪو اهڙو راڪيٽ هجي، جيڪو هڪ سيڪنڊ ۾ ٽي لک ڪلوميٽر جو فاصلو طئي ڪري سگهي، ان ۾ چڙهي، آخرالنهر يا آچرنار تاري ڏي روانو ٿجي ته بنا ڪنهن اسٽاپ جي 144 سالن ۾ اتي پهچي سگهبو ۽ هڪ ٻي ڳالهه! جيتري باهه سج ۾ ٻري رهي آهي، جيترو روشن سج آهي ان کان 3000 دفعا وڌيڪ روشن هي  **آچرنار** تارو آهي! هي تارو اسان وٽ آسمان ۾ ڏکڻ طرف نظر اچي ٿو، مٿي يورپ پاسي هي تارو نظر نٿو اچي. ان پاسي سمنڊ تي رستو ڳولڻ لاءِ ٻين تارن جي مدد ورتي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:علم فلڪيات
زمرو:تارن جو علم
يوجين چرنان

thumb | ساڄو | چرنان**يوجن چرنان** آخري انسان هو، جيڪو چنڊ تي ويو هو. يوجين چرنان پنهنجي ساٿي هئريسن سان گڏ 13 ڊسمبر 1972ع تي چنڊ تي قدم رکيا ۽ پنڌ ڪيو. ان کان پوءِ اڃا تائين ڪو ٻيو وري چنڊ تي نه ويو آهي. 

زمرو:1934ع جون پيدائشون
زمرو:چنڊ
زمرو:خلا
زمرو:علم فلڪيات
زمين تي پاڻيءَ جي اصليت

**زمين تي پاڻيءَ جي اصليت** ڌرتي تي جيڪو پاڻي نظر اچي ٿو، اهو ان جي ٺھڻ وقت نہ هو. سائنسدانن جي خيال ۾ ڌرتيءَ تي موجود پاڻي اصل ۾ پُڇڙ تارن ۽ سيارچن جي ڌرتيءَ سان ٽڪرائڻ جي ذريعي آيو هو. ان وقت جڏهن سج منڊل (نظام شمسي) اڄ کان 4.6 ارب سال پهرين وجود ۾ آيو هو. تڏهن پاڻي جا ذرا ان دوڙ ۽ پٿرن جي واچوڙي ۾ موجود هئا. پر زمين جي گرمي پد وڌيل هئڻ سبب پاڻي بخار ٿي مٿي هليو ويندو هو. ان دوران ايندڙ 70 ڪروڙ سالن تائين هن گرھ يا ڌرتيءَ تي پُڇڙ تارن ۽ سيارچن جو وسڪارو ٿيندو رهيو. ڌرتي سان ٽڪرائڻ وارن يا وسڻ وارن پُڇڙ تارن ۽ سيارچن ۾ برف موجود هئي، جيڪا پوءِ رجي پاڻيءَ جي صورت اختيار ڪري وئي.

## حوالا

زمرو:ارضيات
زمرو:پاڻي
زمرو:زمين
زمرو:سائنسي مسئلا
زمرو:شروعات
زمرو:آبي سائنس
زمرو:آغاز
کُنڀِِي

**کنڀي** برسات جي ڏينھن ۾کنڀيون اڪثر ڪري ٿر ۾ ڦٽنديون آھن. ھي قدرتي طور ڦٽنديون آھن جنھن کي ماڻھو رڌي کائيندا آھن. ٿر جا ماڻھو ڏورانھن علائقن ۾ رھندڙ مٽن مائٽن ۽ يارن دوستن کي تحفي طور بہ اماڻيندا آھن. ٿرين جو چوڻ آھي تہ ھن کي ڪاريگر بورچياڻي رڌي تہ ھن جو ٻوڙ گوشت مڇيءَ کان بہ بھتر ذائقي وارو ۽ لذيذ ٿئي ٿو.
کُنڀيون
هي اگرچ نڪي ڀاڄين جي قطار ۾ اچن ٿيون، نڪي ميون ئي جي ۾، ته به جڏهن انگريزي ڪتابن ۾ انهن جو ذڪر ڀاڄيءَ جي باغ ۾ آندل آهي، تڏهن اسين به انهيءَ جو نالو هتي وجهون ٿا.
هن عجيب اوڀڙ جا گهڻا ئي قسم آهن، جن مان ڪي ته نڪما ۽ زهردار سمجهيل آهن ۽ ڪم نه ايندا آهن. ڪي رڌي يا تري ڀاڄين وانگي کائيندا آهن. کنڀيون اڪثر برسات جي موسم ۾ ۽ برسات جي پاڻيءَ تي نڪرنديون آهن، خاص وارياسي جاءِ تي يا پاڻيءَ جي ڪناري سان. اتان ماڻهو چونڊي آڻي وڪڻندا آهن. هي رنگ جون اڇيون ٿين ٿيون. رڳو منجهن ڳُر يا ماس آهي، پن يا گل يا ڦر ڪو نه ٿين. پڪي کان پوءِ ڪارو اٽو ٿيو وڃن. کنڀيون اڪثر ڊگهيون، اڌ فوٽ جيڏيون ٿينديون آهن. هڪڙو قسم، جنهن کي ڀُون _ ڦوڙ چوندا آهن، سو گول ٿيندو آهي. ولايت ۾ کنڀيون ٻين اوڀڙن وانگي هٿ سان پوکي پيدا ڪندا آهن. ڪلراٺي زمين يا پراڻين سرن جي چُوري ، يا اهڙي ٻئي ڪچري واري هنڌ چڱيون ٿينديون آهن. پهرين ڀڳلين سرن جو تهه ٽي انچ ٿلهو وڇائي ويندا آهن. تنهن جي مٿان اهڙو تهه گهوڙي جي لِڏ جو وڇائيندا آهن. تنهن جي مٿان وري اهڙا ٽي تهه هٿرادو ٺهيل ڀاڻ جا وجهندا آهن. پوءِ انهيءَ کي وقت بوقت پيا پاڻي ڏيندا آهن. ٻن ٽن مهينن ۾ بيشمار کنڀيون پاڻهي نڪرنديون آهن. کائڻ واريون کنڀيون اڪثر اڇيون ۽ سوٽ يا سٻند ٿينديون آهن، جنهن کنڀيءَ ۾ چڱي بوءِ نه هجي سا نه کائجي. کنڀين پوکڻ کان بهتر ائين آهي، ته جنهن ٽڪريءَ تي پاڻهئي نڪرن انهيءَ جي سنڀال رکجي، ۽ انهيءَ تي ججهي لڏ يا ڇيڻو وجهي پاڻي ڏئي ڇڏجي. جڏهن نڪرن تڏهن پاڙون نه پٽجين، پاڙن کان مٿڀرو ڪپي وٺجن، جو انهن پاڙن مان وري ٻين کنڀين نڪرڻ جو گهڻو امڪان آهي.
کنڀيءَ کي انگريزيءَ ۾ مَشُروم يا فَنگس چون ٿا.

## حوالا
ڌرتيءَ جو اندريون حصو

**ڌرتيء جي اندرين جوڙجڪ** (Internal Structure of Earth)، ڌرتيء جي پرتن تي مشتمل آهي، پٿر منڊل (Lithosphere) کي ڌرتيء جي اندرين ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، پر ڌرتيء جي مٿاڇري جي پاڻي ۽ واء جا وايو منڊل (Atmosphere) ۽ پاڻي منڊل (Hydrosphere) کي هن ۾ شامل نه ڪيو ويندو آهي. هن ۾ ٻاهرين جو مضبوط خول (Crust) ۽ هڪ سخت مرڪز (mantle) جي درميان جي پرتون، ايسٿينوسفيئر، هڪ انتهائي چپچپي پرت، جن کي نرم مينٽل پڻ سڏيو ويندو آهي ۽ هڪ مائع ٻاهرين پرت (جن جو وهڪرو زمين جو مقناطيسي ميدان پيدا ڪري ٿو) ۽ هڪ مضبوط اندرين پرت، تي مشتمل آهي.

ڌرتيء جي اندرين جوڙجڪ جي سائنسي سمجھ بوجھ، مختلف مشاهدن ۽ تجزين جي ذريعي ٿيندي آهي، جن  ۾ ڌرتيء  جي ٽوپوگرافي ۽ باٿميٽري جا مشاهدا، سنگمنڊل جي چٽانن ۽ پٿر جا مشاهدا، آتش فشانن يا آتش فشاني سرگرمي ذريعي وڌيڪ کوٽائي کان مٿاڇري تي ايندن واري نمونن، ڌرتي مان گذرندڙ زلزلي جي لهرن جو تجزيا، زمين جي ڪشش ثقل ۽ مقناطيسي ميدانن جو ماپ، ڌرتي جي گهري اندروني حصي جي خاصيت دٻاءُ ۽ گرمي پد تي، ڪرسٽل لائن سولڊ (ڌرتي جي گهري اندروني حصي جي خاصيت دٻاءُ ۽ گرمي پد تي) تي ٻڌل آهي.

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* 

زمرو:ارضيات
زمرو:ڌرتي
زمرو:جيو فزڪس
زمرو:ڌرتي جي جوڙجڪ
زمرو:پٿر منڊل
زمرو:ڌرتي
زمرو:ارضيات
زمرو:ڌرتي جي جوڙجڪ
زمرو:ماحولياتي علم جو نظام
زمرو:نظامن جي ماحوليات

## حوالا
بختاور شھيد (ڪتاب)

سنڌ جي امر شهيد هارياڻي مائي ”بختاور شهيد“ جي زندگيءَ ۽ جدوجهد تي هن نالي سان، سيد خادم علي شاهه جو لکيل ڪتاب، ڊيمي سائيز جي 87 صفحن تي مشتمل، 2007ع ۾ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليبر ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (پائلر) ڪراچيءَ پاران شايع ڪيل اهي. ڪتاب جي ڪا به قيمت رکيل نه آهي. هن ڪتاب ۾ ٽين هاري ڪانفرنس، هارين جي سڌاري واري تحريڪ ۽ پسمنظر، هاري حقدار تحريڪ، سنڌ ۾ هارين جي هلچل، شهيد بختاور جي سوانح حيات، شهد بختاور- عدالتي فيصلو، جو کيڙي سو کائي ۽ ٻيا عنوان شامل آهن. ڪتاب جو پيش لفظ، ايگزيڪيٽو ڊائريڪٽر پائلر، ڪرامي عليءَ لکيو آهي.

## حوالا
ساگر ڏهراج

**ساگر ڏهراج** شاعر ۽ اديب, جو اصل نالو نبي بخش ولد لونگ خان ڏهراج آهي. هن جو جنم ٽنڊي آدم شهر ۾ 3 آگسٽ 1962ع تي ٿيو. 
## تعليم
ابتدائي پنج درجا گورنمينٽ سنڌي (مئن) پرائمري اسڪول ٽنڊي آدم مان پڙهي، مئٽرڪ 1977ع ۾ گورنمينٽ شاهه عبداللطيف هاءِ اسڪول ٽنڊي آدم مان ڪيائين. گرئجوئيشن نيو عليڳڙهه ڪاليج ٽنڊي آدم مان ڪري، ايم. اي (پوليٽيڪل سائنس ۾) 1986ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري مان ڪيائين.
## ادبي لاڙو
ساگر ڏهراج کي ابتدا کان وٺي لکڻ پڙهڻ ۽ ادبي ڪتابن سان دلچسپي رهي آهي. هو فڪري طرح شاهه لطيف ۽ جي. ايم. سيد کان متاثر رهيو آهي. هن 1975ع ۾ جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ۾ شرڪت ڪئي ۽ اڄ تائين قومي تحريڪ سان لاڳاپيل آهي. سنڌي ادبي سنگت ٽنڊي آدم سان 1980ع واري ڏهاڪي ۾ وابسته ٿيو. ان ڏس ۾ پروفيسر سيد محسن علي شاهه بخاري، عبدالله خان ورياهه، ڪامريڊ حبيب الله ملوڪاڻي ۽ ٻيا سندس ساٿي رهيا.
## ڪهاڻيون
هن ويهارو کن ڪهاڻيون لکيون آهن، سندس ڪهاڻي ’ناچڻيءَ‘ وڏي مقبوليت ماڻي. سندس ڪالم، مضمون ۽ ڊائريءَ جا ورق مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپجي چڪا آهن. ادبي کيتر ۾ هن ڪيترا ادبي پروگرام ڪرايا آهن. سنڌي ادبي سنگت ٽنڊي آدم جو ٻه ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي.
## خدمتون
ادبي ميدان ۾ ناليواري ليکڪ ڪئپٽن ڊاڪٽر عاشق حسين احمداڻي (ڊاڪٽر عاشق البدوي) سان گڏجي ٽنڊي آدم ۾ ’پدم پبليڪيشن‘ جو بنياد وڌائين ۽ ان اداري پاران ٻه ڪتاب:
* (1) ’دنيا جون چونڊ شاهڪار ڪهاڻيون‘ (مترجم ڊاڪٽر عاشق البدوي) 1980ع 
* (2) ٻيو ڪتاب ’چمڙي جون بيماريون‘ (جلد پهريون) 1980ع ۾ ڇپائي پڌرا ڪيائين. 
ان دوران ادبي دوستن سان گڏجي ’سانگيئڙا پبليڪيشن‘ ۽ ڪنول پبليڪيشن ٽنڊي آدم جو باني ميمبر رهيو آهي، جن ادارن پاران ڪيترا ڪتاب ڇپائي چڪو آهي.
ساگر ڏهراج، سنڌي ادبي سنگت ٽنڊي آدم جي ’سڏ‘ پرچي جو بانيڪار، استاد منظور علي خان يادگار اڪيڊمي ٽنڊي آدم جو ميمبر ۽ شيخ اياز مزار ڪميٽيءَ جو سيٺ گاگنداس ڀٽ شاهه واري سان گڏ ميمبر آهي ۽ هر سال شيخ اياز جي ورسيءَ جي موقعي تي ٿيندڙ پروگرامن ۾ سهڪاري رهندو آهي. سماجي حوالي سان ’سنڌ فورم‘ اداري سان وابسته آهي، جنهن طرفان سماجي ڪمن ۽ ثقافتي ڪمن ۾ هميشه اڳڀرو رهيو آهي. ’سوشل واچ ۽ ويلفيئر ڊيولپمينٽ‘ ٽنڊي آدم جو شريڪ باني آهي، جيڪا تنظيم سماجي ڪمن سان گڏ تعليم جي ميدان ۾ ڪم ڪري ٿي. خاص ڪري جن اسڪولن ۾ سنڌي نه ٿي پڙهائي وڃي، اُتي والدين ۽ شهرين جا وفد وٺي سنڌي پڙهائڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهندو آهي. هن قومي دانشور عبدالواحد آريسر جي جيل ڊائري ’اسان جيئن جيئي ڪو‘ نالي سان 1998ع ۾ ’ڀٽائي ڪميونيڪيشن ٽنڊي آدم‘ پاران ڇپائي پڌري ڪئي، جنهن هند ۽ سنڌ ۾ وڏي مقبوليت ماڻي.
## موجوده وقت
ساگر ڏهراج ادبي ميدان جو اڻٿڪ ڪارڪن آهي. ايف. ايم 91 ٽنڊي آدم تان ادبي پروگرام پيش ڪندو آهي، گڏوگڏ نيوز ڪاسٽر جا فرض پڻ سرانجام ڏئي رهيو آهي.
بختيار چنا

*صحافي ۽ سماجي ڪارڪن *'بختيار چنا*'، [[سنڌ]] جي مشهور اديب، ڪهاڻيڪار، ناول نويس ۽ بئنڪر گل محمد چنا جو فرزند آهي. هن 4 فيبروري 1968ع تي نوابشاهه ۾ جنم ورتو. هن ماس ڪميونيڪيشن ۾ ماسٽرز ڪئي. بئنڪاريءَ بابت نڪرندڙ واحد سنڌي مخزن ماهوار ’بئنڪنگ‘ جو 1988ع تائين ايڊيٽر رهيو، بعد ۾ ’سنڌ ايڪسپريس‘ (انگريزي) ۽ ’نواءِ وقت‘ ڪراچي (اردو) اخبارن ۾ سب ايڊيٽر طور ڪم ڪندو رهيو. پريس انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان ۾ 1992 1993ع تائين سنڌي ميڊيا جي تجزيي نگار ۽ ريسرچ آفيسر طور ڪم ڪيائين. 1996ع کان نوابشاهه مان نڪرندر هفتيوار ’پروان‘ جو ايڊيٽر رهيو. 1997ع کان نوابشاهه ۾ وڪالت شروع ڪيائين، ۽ پوءِ سرڪاري وڪيل ٿيو. هن 1992ع ۾ صحافين جي تنظيم ’سنڌ جرنلسٽس نيٽ ورڪ فار چلڊرين‘ ۾ پڻ ڪم ڪيو هو. 2000ع کان گريجوئيٽس ايسوسيئيشن آف پاڪستان جو مرڪزي سيڪريٽري رهيو آهي ۽ نوابشاهه ۾ عورتن جي حقن لاءِ سٽيزن ائڪشن ڪميٽي جوڙي، ڪم ڪري رهيو آهي.*

## ''حوالا''

## حوالا
قطب الدين بختيار ڪاڪي

**''خواجه بختيار ڪاڪي قطب الدين** صوفي هو. 583ھ/ 1187ع ۾، ترڪستان جي ڳوٺ ”افش“ ۾ ڄائو. سندس نالو قطب الدين هو. ننڍپڻ ۾ بغداد ويو، جتي خواجه معين الدين چشتيءَ جو شاگرد ٿيو. روحاني ۽ تصوف جو علم پرائڻ بعد، هندستان آيو. ”بابا فريد الدين گنج شڪر“، سندس مريد هو. هن ٻه ڪتاب تصوف جي موضوع تي لکيا. هڪ ڪتاب سندس ديوان آهي، جڏهن ته ٻيو ڪتاب ”قوائد السالڪين“ آهي. سال 633ھ/1236ع ۾ وفات ڪيائين.''

## حوالا

زمرو:صوفي
زمرو:ڀارتي صوفي
سنڌ جي واديء جون بندرگاھون

**ستڪاگن دڙو**

ستڪاگن دڙو مڪراڻ جي علائقي ۾ سمنڊ ڪناري کان ٽيھ ميل پري واقع آھي. پر سنڌ جي تھذيب جي عروج جي زماني ۾ جڏھن ھي شھر آباد ھو ته ھي سمنڊ جي ڪناري تي ھو. شايد سمنڊ جي ڪا شاخ ان کي گھيري رھي ھئي. جنھن سبب ڪري جھاز راني جي لاءِ قدرتي طور تي نھايت سٺو ھنڌ ھو. ھي سنڌ جي تھذيب جو سڀ کان وڏو بندرگاھ ھيو. اصل شھر ھڪ قلعي ۾ واقع ھو. جيڪو اتر کان ڏکڻ طرف 190 گز ڊگھو ۽ 113 گز ويڪرو ھو. قلعي جون بنيادون ٽيھ فٽ ٿلھيون ھيون. جيڪي اڌ گھڙيل پٿرن کي گاري ۾ ڄمائي ڪري ٺاھيون ويون ھيون، ڀت اندر کان ڍلوان ھئي ۽ ان ۾ جڳھ جڳھ تي حفاظتي برج ٺھيل ھئا. پنھنجي زماني ۾ ڀت جي اوچائي گھٽ ۾ گھٽ پنجويھ فٽ ضرور ھوندي. دروازو نھايت سوڙھو ھو ۽ ان جي ٻنھي طرفن ۾ حفاظتي برج ھيا. هڪ  دلچسپ ڳالھ ھي آھي تہ دروازي جي اندر ۽ ٻاھر ئي عمارتون ھيون. جيڪي يقيناً محافظن جون رھائش گاھون يا چوڪيون ھونديون. قلعي کان ٻاھر ھڪ ھيٺاھون شھر ھو. ان مان جيڪي ٿانو مليا آھن اھي ڪلي ثقافت سان تعلق رکن ٿا.

### بالاڪوٽ
ڪراچي کان 45 ميل پري اتر اولھ جي طرف سومياڻي جي ويجھو بالاڪوٽ جو قديم شھر دفن ٿيل آھي۔ ھي ھاڻوڪي سامونڊي ڪناري کان ٻارنھن ميل پري آھي۔ پر جڏھن ھي شھر آباد ھيو ته سمنڊ جي ڪناري تي ھيو۔ ھي به ھڪ معروف بندرگاھ ھئي۔ ھي شھر به قلعي بند ھيو۔

## سوتڪا ڪوھ
پسني کان اٺ ميل اتر جي طرف سوتڪا ڪوھ آھي. ھي بندرگاھ ھو ۽ سمنڊ جي ڪناري واقع ھو. ھن جو اڏاوتون ستڪاگن دڙي جھڙيون ھيون. ھن جا گھڻا ٿانو سنڌ جي تھذيب جي نمائندگي ڪن ٿا. البته ڪافي ساترا بلوچستان جي ثقافتن جي به نمائندگي ڪن ٿا. ھن شھر ۾ ھڪ قلعو به ھو.	

## حوالا

زمرو:سنڌو ماٿري جي سڀيتا
زمرو:آڳاٽي سنڌ
بختيارپور

**بختيارپُور** ڳوٺ، اڳوڻي ضلعي دادوءَ ۽ هاڻي ڄامشوري ضلعي ۾ واقع آهي. هي ڳوٺ سيوهڻ کان دادو ويندي ڏهن ڪلوميٽرن پنڌ تي آهي. هن ڳوٺ کان ٿورو اڳيان مشهور شهر آراضي، بوبڪ ۽ ٽلٽي آهن. منڇر ڍنڍ هن ڳوٺ کان اٽڪل ست ڪلوميٽر کن آهي. هي ڳوٺ ڪيترا دفعا منڇر جي پائڻ جي ڪري دڙي تي ٻڌو ويو آهي.

## ''تعليم''

*هن ڳوٺ ۾ رهندڙ اڪثر ماڻهو قريشي، قاضي ۽ آخوند سڏبا هئا ۽ هن وقت سڀ قريشي سڏجن ٿا. قريشي آباديءَ جا سڀ ماڻهو پڙهيل لکيل آهن ۽ ڳوٺ جي خواندگيءَ جي شرح 100 سيڪڙو آهي. هتان جا 90 سيڪڙو قريشي نوڪري پيشه آهن، جن ۾ ڊاڪٽرن، وڪيلن، انجنيئرن، استادن ۽ تعليمدانن جي گهڻائي آهي. هن ڳوٺ جي قريشين جي اڪثريت وڏا عالم، مولوي ۽ قرآن جا حافظ ٿي گذريا آهن. ڪو وقت اڳ هن ڳوٺ ۾ اسلامي تعليم جا تمام وڏا مدرسا ۽ تعليمي درسگاهون هيون. سنڌ جي ڪيترن شهرن مان طالبعلم هتان فارغ التحصيل ٿي اسلامي تعليم جون سندون (ڊگريون) وٺڻ ايندا هئا.*

## ''واپار''

*گڏيل هندستان واري دؤر ۾، بوبڪ، ٽلٽي ۽ آراضي وڻج واپار جا وڏا مرڪز هئا، جنهن جو اثر بختيارپور تي به پيو. هتي اجرڪ جي ڇُر به ٿيندي هئي.*

## ''مشھور شخصيتون''

*هن ڳوٺ ۾ ڊاڪٽر محمد صالح قريشي پهريون سنڌي مسلمان هو، جنهن آمريڪا مان ٻي مهاڀاري لڙائيءَ وقت انجنيئرنگ ۾ ڊاڪٽريٽ ڪئي هئي. ڊاڪٽر محمد صالح قريشي حڪومت پاڪستان جي پلاننگ ڪميشن ۾ چيف انجنيئر واٽر اينڊ پاور پڻ رهيو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌو طاس معاهدي (Indus Water Treaty) جو ميمبر به هو ۽ هندستان سان ڳالهين واري وفد ۾ شامل هو. ڳالهين دؤران هن اها نشاندهي ڪئي هئي ته اصل ۾ هي جڳهڙو هندستان ۽ پاڪستان وچ ۾ نه، پر سنڌ ۽ پنجاب جي وچ ۾ آهي. 1967ع ۾ سنڌي شاگردن جي چوٿين مارچ تحريڪ کان پوءِ محترم حسن علي عبدالرحمان جي جاءِ تي 1967ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر مقرر ڪيو ويو. هُو هن عهدي تي سوا ڏيڍ سال رهيو ۽ ترت ئي سندس جاءِ تي سيد غلام مصطفيٰ شآهه کي وائيس چانسلر مقرر ڪيو ويو. *

*بختيارپور ڳوٺ ٽي وڏا ماڻهو پيدا ڪيا*: 
# *محترم حاجي عبدالحليم قريشي، جيڪو ڳچ وقت سنڌ جو ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر به رهيو، سندس ذڪر سائين جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ”جانب گذاريم جن سين“ ۾ ڪيو آهي.*
# *اُميد علي قريشي، جيڪو ڪليڪٽر رهيو* 
# *اُميد علي قريشي (U. W. Qureshi)، جيڪو سنڌ جو پهريون چيف انجنيئر رهيو.*

*بختيارپور ڳوٺ جو خلافت تحريڪ ۾ به ڪافي حصو رهيو آهي. هتان جي هڪ عالم غلام نبي قاضيءَ لاڙڪاڻي مان ”عالمگير“ اخبار جاري ڪئي هئي جنهن جو ذڪر [[علي محمد شاھ راشدي|پير علي محمد راشديءَ]] پنهنجي ڪتاب ”اهي ڏينهن، اهي شينهن“ ۾ ڪيو آهي. بختيارپور هاءِ ڪورٽ جا ٻه ڀائر جج احمد علي قريشي ۽ عبداللطيف قريشي به پيدا ڪيا. علي احمد قريشي سنڌ جو ناليوارو وڪيل، هاري تحريڪ دادوءَ جو رهنما ۽ سائين جي ايم سيد جو ويجهو ساٿي آهي. سندس فرزند پروفيسر اعجاز قريشيءَ جون سماجي ۽ تعليمي خدمتون وسارڻ جوڳيون نه آهن. هتان جو بقا محمد قريشي، مشهور تعليمدان ۽ ڊائريڪٽر اسڪولس رهيو. هتان ڊاڪٽر محمد شفيع قريشي پيدا ٿيو. موجوده وقت ۾ سنڌ يونيورسٽي، لياقت يونيورسٽي ۽ چانڊڪا يونيورسٽيءَ ۾ بختيارپور جا ڪيترا استاد موجود آهن. ان کان سواءِ واپڊا، سوئي گئس، پاڪسان نيشنل شپنگ ڪارپوريشن ۽ ٻين ادارن ۾ به هتان جا فرد وڏن عهدن تي فائز آهن. بختيارپور ۾ قريشين کان سواءِ پنهور، ابڙا، ڏيئا، نائچ ۽ ڀنگر ذاتيون به رهن ٿيون. هن ڳوٺ ۾ ڇهه ست سئو ورهين جي هڪ پراڻي جامع مسجد به موجود آهي.*

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
بخش علي جتوئي

**''فقير بخش علي پٽ مراد علي جتوئيءَ**، ڳوٺ ٿرڙي ڇُٽي واري، تعلقي لاڙڪاڻي جو ويٺل هو. سال 1234ھ/ 1818ع ڌاري ڄائو. شهداڪوٽ ۾ ڪنهن بزرگ کان تعليم حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ ڳڙهي مبارڪ ۾ هڪ خانگي مدرسي ۾ عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم ڏيڻ لڳو. هيءُ عالم هئڻ سان گڏ طبابت به ڪندو هو. درازن جي درگاهه ۽ پاڳارن پيرن جو وڏو معتقد هو. سندس شعر جي هڪڙي مصرع هن طرح آهي*: 
<center>
*”منصبدار معليٰ مسند، دوست دلبر درازي“* 
</center>
==*وفات*==

*هڪ سؤ ورهين جي ڄمار ۾ سال 1337ھ/1918ع ڌاري وڏي بيماريءَ ۾ وفات ڪيائين.*

==*حوالا''==

## حوالا
بختي

**بُختِي** اُٺن جو هڪ قسم. *باختر* يا *[[بلخ صوبو|بلخ]]* صوبي (اُتر افغانستان) جو ٻن ٿُوهن وارو اُٺ، جنهن کي سنڌ جي ماڻهن ”بُغدي“ بہ چيو آهي. مهري اُٺ.

## وڌيڪ ڏسو
*اٺ

## حوالا
بختيار بيگ

**''بختيار بيگ** ترڪمان سردار هو، جيڪو دهليءَ جي بادشاهن جو مددگار هو، سال 998ھ/1589ع ۾ ملتان ۽ بکر جي حڪومت، خان خانان کي ملي ته کيس سنڌ ۾ ٺٽي جي حڪومت هٿ ڪرڻ جو حڪم پهتو. انهيءَ مهم سر ڪرڻ ۾ سيد بهاءُ الدين بخاري، مير معصوم بکري، بختيار خان ۽ ٻيا، خان خانان سان گڏ روانا ڪيا ويا. خان خانان ٺٽي کان پوءِ جوڻ پرڳڻي ڏانهن هليو ويو. سيد بهاءُ الدين بخاري وري بختيار بيگ ۽ ٻين کي ساڻ ڪري سيوهڻ پهتو. بختيار بيگ جڏهن سيوهڻ پهتو ته، ’شهسوار‘ نالي پنهنجي نائب جاگيردار کي لاکاٽ جي پرڳڻي ۾ سميجن، انڙن جي تپي ڏانهن موڪليائين. هُو اتي وڃي کانئن زوريءَ ڍل اوڳاڙڻ لڳو. سندس زيادتين کان تنگ اچي هڪ ڏينهن سميجن وَجهه وٺي کيس قتل ڪري ڇڏيو. جيئن ئي اها خبر بختيار بيگ تائين پهتي ته، علي شاملو کي لشڪر ساڻ ڏيئي، سميجن ڏانهن روانو ڪيائين. ٻئي ڏينهن انهيءَ لشڪر سميجن انڙن تي ڪاهي، منجهانئن ڪيترن کي شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس قتلام کان تنگ اچي سميجن جا سردار؛ هرهڪ پريو، بودلو، محمود، فريد، جيئندو ۽ جوڌو، فوج علي وٽ ميڙ کڻي آيا، جنهن قتل ٿيل سنڌي جوڌن جون سسيون کارن ۾ ڀرائي، سندن سردارن سوڌو بختيار بيگ ڏانهن سيوهڻ ڏياري موڪليون. بختيار بيگ سندن نه ميڙ منٿ مڃي، نه داد ڪيو، بلڪ خود سردارن کي ڪاٺ ۾ هڻائي ڇڏيو. آخرڪار قاسم خان ارغون، جيڪو هن کان اڳ مرزا جاني بيگ جي زماني ۾ نصرپور جو حاڪم هو، تنهن چوويهن هزارن جي ضمانت ڏئي، سميجن جي جان آزاد ڪرائي. بختيار بيگ پنهنجا ماڻهو نصرپور موڪلي، قاسم خان ارغون کان ضمانت وارن ڏوڪڙن جي تقاضا ڪئي. پر سميجن ضمانت ڏيڻ کان انڪار ڪيو، ۽ مرڳو لڏو پٽي وڃي ۽ نصرپور ۾، ديرو ڄمايائون. هنن ڪجهه ڏنڊ، ڏوڪڙن جي صورت ۾ ڀريو ۽ باقي رقم اُٺن، گهوڙن، ڍڳن ۽ گڏهن جي جِنس ۾ ڏيڻي ڪيائون. بختيار بيگ جي ماڻهن، جڏهن اها خبر بختيار بيگ کي ڏني، ته هن ڏنڊ جنسن جي صورت ۾ وٺڻ کان نابري واري ۽ درياهه اُڪري، وينجهري واري قلعي (موجوده تعلقي سڪرنڊ واري علائقي) ۾ وڃي مورچا ٻڌي ويهي رهيو. اُتان قاسم ارغون کي خط لکيائين ته ڪيئن به ڪري سميجن کان روڪڙ جي صورت ۾ ڏنڊ وٺي ڏياري موڪل، نه ته تنهنجي سِر جو خير نه هوندو! اُن سان گڏ اهو به چوائي موڪليائنس ته سميجا منهنجي رعيت آهن، توکي اهو نٿو سونهي ته تون انهن کي پاڻ وٽ ويهاري ڇڏين! قاسم خان کي، جڏهن خط پهتو ته، هُو حيلا بهانا ڪري لنوائڻ لڳو. بختيار بيگ لشڪر سميت نصرپور روانو ٿيو، جيئن ئي هُو نصرپور راڄڌانيءَ جي دنگئي ڳوٺ ”نگر“ پهتو ته، قاسم خان کي اچي ڊپ ورايو ۽ هڪدم باقي رهيل ڏنڊ جي رقم پنهنجي خزاني مان ڀري، معافي ورتائين. ان کان پوءِ پنهنجا ماڻهو مقرر ڪري حُڪم ڏئي ڇڏيائين ته، جتي به ڪو سميجو ڏسن ته کيس نصرپور مان ڪڍي، سيوهڻ ڏانهن ڌِڪي ڇڏين. اهڙيءَ ريت سميجن جي حمايت کان پنهنجا پاند آجا ڪرايائين.''

## حوالا
بخش علي خاصخيلي

**''بخش علي خاصخيلي**، ٽالپرن جي آخري دور ۽ انگريزن جي ابتدائي دور جو هڪ سڄاڻ سگهڙ ٿي گذريو آهي. ڀِرين جي ڀرسان وليداد خان خاصخيليءَ جي واهڻ جو ويٺل هو. سنڌ جا سڀئي رومانوي داستان اڪثر کيس ياد هئا. سنڌ جي گهڻن ئي شاعرن جو ڪلام کيس ياد هوندو هو ۽ ڳائي ٻڌائيندو هو. سندس آواز ۾ ڏاڍو سوز ۽ گداز هو.*

==*وفات*==

*هن 1945ع ڌاري اٽڪل سوا سؤ ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي.''

## حوالا

زمرو:سگھڙ
بخش علي لاکو

*مشهور سماج سڌارڪ، *'بخش علي لاکو*'، مهر علي لاکي جو فرزند آهي. سندس جنم 15 ڊسمبر 1941ع تي، ڳوٺ لاکا وڏا، تعلقي گنبٽ، [[خيرپور ضلعو|ضلعي خيرپور ميرس]] ۾ ٿيو.*

## ''تعليم''

*ابتدائي تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول ٺٽيءَ (تعلقي گنبٽ) ۾ ورتائين. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول گنبٽ مان ڪيائين. ان کان پوءِ حيدرآباد آيو، جتان سچل سرمست ڪامرس ڪاليج حيدرآباد مان بي. ڪام ڪيائين. ان کان پوءِ 1963ع ۾ انٽر چارٽرڊ اڪائونٽنسي لاهور مان پاس ڪيائين.*

## ''خدمتون''

*لاکي وڏو عرصو انڊسٽريز ۽ ڪمپنين ۾ نوڪري ڪئي. هو ريزيڊنٽ ڊائريڪٽر گيهه ڪارپوريشن ڪراچي، مئنيجنگ ڊائريڪٽر اي. ايم آئل ملز ۽ انڊسٽريز ڪراچي، مئنيجنگ ڊائريڪٽر مقبول ڪمپني لميٽڊ ڪراچي، مئنيجنگ ڊائريڪٽر وزير علي انڊسٽري حيدآباد، مئنيجنگ ڊائريڪٽر آصف انڊسٽريز شڪارپور، چيف اڪائونٽس آفيسر ڪراچي ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن، ڊائريڪٽر فنانس سنڌ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن ڪراچي، پروجيڪٽ اڪائونٽنٽ سئيگل گروپ آف انڊسٽريز ۽ ٻين ڪيترن وڏن عهدن تي رهيو. 1998ع کان احمد ويجيٽيبل آئل ائنڊ ملز سکر ۾ جنرل مئنيجر جي عهدي تي ڪم ڪري 2001ع ۾ رٽائر ڪيائين. هن ڪيتريون ئي پروفيشنل قسم جون تربيتون پڻ حاصل ڪيون. هو سنڌ گرئجوئيٽس ائسوسيئيشن جي بنياد وجهندڙن مان آهي. سگا جو 1972ع کان فنانس سيڪريٽري ۽ 1994ع کان 2000ع تائين چيئرمئن رهيو. اهڙيءَ طرح لاکا ويلفيئر ائسوسيئيشن، پاڪستان ريڊ ڪرسينٽ کان سواءِ ٻين ڪيترن ادارن جو ميمبر ٿي رهيو. لاکو صاحب سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف بزنس اسٽڊيز جو اعزازي وزٽنگ پروفيسر به آهي. مهراڻ ايڊيويڪيشن فائونڊيشن جي بورڊ آف گورنرز جو چيئرمئن پڻ رهيو آهي.*

## ''حوالا''

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:خيرپور ميرس ضلعي جون شخصيتون
بخشاپور

**''بخشاپور** تعلقي ڪشمور ۾ هڪ ديهه ۽ شهر جو نالو، جتي مشهور شاعر ”فيض بخشاپوري“ رهندو هو. هيءُ ڪشمور جيڪب آباد لائين تي ريلوي اسٽيشن پڻ آهي. هتان جو نوجوان سياستدان گل محمد جکراڻي ضمني چونڊن ۾ پ. پ جو ايم. اين. اي چونڊيو آهي.*

==*حوالا*==

== حوالا ==


[[زمرو:سنڌ جا شهر*]]
بخشڻ خان چانڊيو

**''فـقـيـر بخشڻ خان ولد محمد رحيم چانڊيو** 1860ع ڌاري ڳوٺ رحيم آباد (هيءُ ڳوٺ هن وقت ٽنڊي ڄام شهر جو غريب آباد نالي سان محلو آهي) ضلعي حيدرآباد ۾ ڄائو.*

==*شوق*==

*هي نڙ جو شهنشاهه وڄائيندڙ ٿي گذريو آهي. ننڍپڻ ۾ مال چارڻ دوران کيس نڙ وڄائڻ جو شوق ٿيو، پوءِ الهه بخش نائچ کان باقاعدي سکيا ورتائين ۽ نڙ تي راڳ جي سکيا حاجي محمد صوفي رند ناري واري کان حاصل ڪيائين. فقير بخشڻ خان جي ڍير وارن صوفي فقيرن سان گهڻي صحبت هئي، جنهن ڪري پاڻ اڪثر ٿر ڏانهن گهڻو ويندو هو. فقير بخشڻ پير پاڳاري سيد صبغت الله شاهه ثاني جو مريد هو. صوفين جي صحبت ۾ تمام گهڻو سير ۽ سياحت ڪري زندگي گذاريائين.*

==*وفات*==

*هو 1940ع ڌاري وفات ڪري ويو.*

==*حوالا''==

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
بخشڻ سومرو

**''بخشڻ سومرو** حيدرآباد شهر جو مشهور درزي ٿي گذريو آهي. جنهن جو درزڪو دڪان تلڪ چاڙهيءَ جي مُک روڊ تي هو. استاد بخشڻ سومري جي دڪان جو ٺهيل ٿري پيس سوٽ (يعني ڪوٽ، پتلون ۽ ويسٽ ڪوٽ) مشهور هو. پاڻ نه صرف اعليٰ ڪٽائي ڪندڙ هو، پر سبڻ جو به ماهر ڪاريگر هوندو هو. وٽس دڪان تي 10 کن ٻيا ڪاريگر ڪم ڪندا هئا. سندس دڪان تي گرم ولائتي ۽ پاڪستاني ڪپڙو به رکيل هوندو هو، جيڪو ”فائن ڪلاٿ اسٽور“ سڏبو هو.*

==*درزڪو ڪم*==

*استاد بخشڻ شڪارپور جو ويٺل هو، پر درزڪي ڪم ۾ سندس استاد هڪ پنجابي ماستر ڪرم الاهي هو. استاد بخشڻ سان گڏ ٻيو به هڪ شاگرد عنايت الله مغل ساڳئي استاد وٽ ڪم سکندو هو، جنهن پوءِ ڪراچيءَ ۾ بندر روڊ تي ”مغل ٽيلرز“ نالي سان وڏو نالو ڪڍيو. استاد بخشڻ پنهنجو جدا دڪان پهرين ڪوئيٽا ۾ کوليو، پر زلزلي کان پوءِ حيدرآباد شهر ۾ اچي درزڪو دڪان کوليائين. ان وقت سنڌ جو تعلق بمبئيءَ سان هو. استاد بخشڻ جي هاڪ پري پري تائين هئي، انهيءَ ڪري نه صرف سنڌ جي ٻين شهرن مان، پر بمبئيءَ مان به اُتي جا وڏا آفيسر ۽ هندو ديوان وٽانئس ڪپڙا سبائيندا هئا. سندس گراهڪن ۾ شهيد الله بخش سومرو، مخدوم طالب الموليٰ، مير غلام علي خان، مير بنده علي ٽالپر، پيرزادو عبدالستار، مير رسول بخش ۽ مير علي احمد خان ٽالپر، حاجي مولابخش سومرو، رحيم بخش سومرو، سيد غلام مصطفيٰ شاهه، غلام دستگير پانڌياڻي، قاضي عابد، خان بهادر محمد صديق ميمڻ وغيره جا نالا مشهور آهن.*

==*شاگرد*==

*استاد بخشڻ جا پنهنجا شاگرد به مشهور ٿي گذريا آهن، جيئن استو مولابخش ابڙو، غلام حيدر ابڙو ۽ استو خدابخش جيڪو 85 سالن جي عمر ۾ سال 2000ع تائين معلومات موجب حيات هو ۽ تلڪ چاڙهيءَ تي پنهنجو دڪان ”آئيڊيل ٽيلرز“ جي نالي هئس. هو به وڏو درزي هو.*

==*وفات ۽ اولاد*==

*استاد بخشڻ 1967ع ۾ وفات ڪئي. کيس شڪارپور ۾ دفنايو ويو. هن پنهنجي اولاد جي بهترين تربيت ڪئي. سندس ٽيئي پٽ اعليٰ تعليم يافته آهن. جيئن ته وڏو پٽ ڊاڪٽر عطامحمد سومرو، شروع ۾ آرمي ۾ ڊاڪٽر ٿيو ۽ پوءِ سعودي عرب (رياض) ۾ 30 سالن کان ملازم آهي. ٻيو پٽ ڊاڪٽر سعيد احمد سومرو، تنهن ڊاڪٽريٽ جي ڊگري انگلينڊ مان حاصل ڪئي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي جيالاجي ڊپارٽمينٽ مان پروفيسر طور رٽائر ٿيو.*

==*حوالا''==

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
بخشڻ شاھ

**''بخشڻ شاهه** ڪافي گو شاعر هو، جيڪو 22- 1920ع ڌاري ٿي گذريو آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب ڏنل ڪافين جي ڪتاب ۾ سندس ڪي ڪافيون شامل آهن.''

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
وينس

**''وينس** () يا زهره سيارو پڻ اسان واري سج منڊل يا شمسي نظام جو حصو آهي.*

== *طبعي خصوصيتون* ==

*اسان جي ڌرتيءَ وانگر وينس پنهنجي چوڌاري به ڦري ٿو ته سج جي چوڌاري به. بلڪہ وينس کي ته اسانجي ڌرتي سَياري جي ڀيڻ سڏيو وڃي ٿو، جو ٻئي سيارا جهڙوڪر هڪ جيڏا آهن. ڌرتيءَ جو قطر Diameter 13000 ڪلوميٽر آهي ۽ وينس جو 12000 ڪلوميٽر آهي. تور ۾ به ڌرتي جي لڳ ڀڳ آهي. شڪل صورت ۾ به ڌرتيءَ جهڙو جابلو علائقو اٿس. پر باقي حالتون اهڙيون اٿس جو ان تي ڪنهن انسان يا جيت، جانور لاءِ رهڻ ڏکيو آهي. اسان جي هوا ۾ آڪسيجن ۽ ان کي هلڪو ڪندڙ گئس نائٽروجن آهي. وينس تي 95 سيڪڙو ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ آهي. وينس تي سڄو سال 500 ڊگريون ٽيمپريچر آهي، جيڪو تمام گهڻو آهي. 100 ڊگرين تي ته پاڻي ٻاڦ ٿيو وڃي ۽ هوا (يعني ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جيڪا وينس جو Atmosphere ٿي ٺاهي) جو دٻاءُ ڌرتيءَ جي Atomospheric pressure کان 92 دفعا وڌيڪ آهي. يعني ان ۾ ڌرتيءَ جو انسان يا جانور ايتري ته چيڀاٽ محسوس ڪري جو جسم جي اندر جو رت ۽ پاڻيٺ ٻاهر نڪري اچي.*

*وينس ڌرتيءَ کان 42 ملين ڪلوميٽر پري سج جي ويجهو آهي. سج جي سڀ کان ويجهو مرڪري (عطارد) سَيارو آهي ان کان پوءِ وينس (زهره) ۽ پوءِ  ڌرتي آهي. وينس سَيارو ڌرتيءَ کان سج ڏي وڌيڪ ويجهو هجڻ ڪري، وينس سج جي چوڌاري اسان وارن 225 ڏينهن ۾ چڪر پورو ڪري ٿو، جيڪو چڪر اسان جي ڌرتي 365 ڏينهن ۾ ڪري ٿي. پر وينس سَيارو پنهنجي محور جي چوڌاري تمام آهستي ڦري (Rotate) ٿو. ايترو آهستي جو هڪ ڦيرو (يعني ڏينهن رات) 243 اسان وارن ڏينهن ۾ ڪري ٿو. يعني وينس سياري تي بيهي سج اُڀرڻ جو نظارو ڪجي ته ٻيو دفعو سج 243 ضربيان 24 ڪلاڪن کان پوءِ اُڀرندو. ٻي ڳالهه ته وينس سيارو اُبتو ڦري ٿو ان ڪري وينس وارن لاءِ سج اولهه کان اُڀري، اوڀر طرف لهي ٿو. انگلينڊ ۽ يورپ پاسي هن سَياري کي مارننگ ۽ ايونگ تارو سڏجي ٿو، جو هي تارو (سيارو) يا ته شام جو نظر اچي ٿو يا صبح جو. هندو جوتش ۾ وينس کي شڪرا سڏين. ٽيلي اسڪوپ جي ايجاد کان اڳ اولهه ۾ هن تاري کي Wandering Star (رول تارو) پڻ سڏيندا هئا.''

## حوالا

زمرو:نظام شمسي
زمرو:سج منڊل
زمرو:نظام شمسي جا سيارا
رميش ڄاڃاڻي

**رميش ڄاڃاڻي**، سنڌي رنگ منچ/ اسٽيج جو سداحيات اداڪار ٿي گذريو آهي. سندس جنم 04 آگسٽ 1929ع تي خيرپورميرس، سنڌ ۾ ٿيو. هن اسٽيج ڪـلا کي بُلنـديـن تـي پهـچـايـو. سندس ڊائريڪشن ۾ پيش ٿيل ناٽڪ  ڏسندڙ وڏي تعداد ۾ ٽڪيٽون خريد ڪري ڏسڻ ايندا هئا. هن سنڌي ناٽڪن جا فيسٽيول منعقد ڪري، سنڌي ناٽڪن کي عوام ۾ وڏي مقبوليت ڏياري. 
## تعليم ۽ فن
سندس تعليم انٽر آرٽس هئي. ڀارت لڏي وڃڻ کان پوءِ هن نيشنل اسڪول آف ڊراما (دهليءَ) مان ٽن سالن جو ڪورس به ڪيو هو ۽ ان بعد سنڌي ناٽڪن جي هدايتڪاريءَ ۽ اداڪاريءَ ۾ وڏو نالو ڪڍيائين. 
## ايڪانڪي ناٽڪ
هن 50 کن ايڪانڪي ناٽڪن (One act Plays) ۽ ٽه فصلن ناٽڪن (Three act plays) ۾ هدايتڪاري ۽ اداڪاري ڪئي آهي. رميش ڄاڃاڻيءَ، سنڌي فلمن ’سنڌُو ڪناري‘ ۽ ’هل ته ڀڄي هلون‘ ۾ اداڪار طور ڪم ڪرڻ سان گڏ ڪجهه هندي فلمن ۽ ٽي. وي سيريلن ۾ به ڪم ڪيو آهي.
## حوالا
ڄاتي

**ڄاتي** ڪئنچي نما هڪ لوهو اوزار آهي، جنهن کي ’ڪاتر‘ به چيو وڃي ٿو، جيڪو مال جي اُن ڪترڻ جي ڪم ايندو آهي. 
## حصا
هن ڪئنچيءَ جا ٻه حصا هوندا آهن، جيڪي هڪ ننڍڙي ڪليءَ ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هــوندا آهـن، جـڏهـن تـه هـيءَ عـام ڪئنچيءَ کان ٿوري مختلف هوندي آهي، جنهن جا الڳ حصا نه ٿيندا آهن، پر اُها وچ مان مُڙيل ٿيندي آهي ۽ اُن جا ٻئي ڇيڙا پاڻ ۾ هڪٻئي جي آمهون سامهون هوندا آهن، جن جي مٿان زور ڏئي، هن اوزار کي ڪئنچيءَ وانگر ڪم آندو ويندو آهي. هيءُ اوزار هڪ فوٽ کن جو ٿيندو آهي، جنهن سان رِڍن ۽ ٻڪرين جي اُن لاٿي ويندي آهي.
## حوالو

## حوالا
ڄاڄوها

**ڄاڄُوها** سنڌي ذات آهي، جيڪي پاڻ کي ’جنجوعن‘ سان لاڳاپيل ڄاڻائين ٿا. ڄاڄُوها، اڳ ۾ سرائيڪي زبان ڳالهائيندا هئا، پر هاڻي هنن جي اڪثريت سنڌي ڳالهائي ٿي. سنڌ ۾ قاضي احمد لنڪ روڊ سان لڳولڳ سندن ڪجهه گهر آباد آهن، ٻئي هنڌ هن ذات جي ماڻهن بابت ڪا ڄاڻ نه ٿي ملي.
## حوالو

## حوالا
ڄامڙو

**ڄامڙو** سنڌ جي هڪ ذات آهي. هن جو تعلق سنڌ جي سماٽ قبيلن سان آهي. هيءُ قبيلو خيرپور ۽ شڪارپور ضلعن ۾ آباد آهي. پنجاب ۾ ديره غازي خان طرف به هي قبيلو آباد آهي. جتي هنن کي جت سمجھيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:سما جاتيون
زمرو:سنڌي ذاتيون
بخشو لغاري ديھ

**''بخشو لغاري**، تعلقي حيدرآباد ۾ هڪ ديهه. جنهن ۾ هي ڳوٺ آباد آهن، ’دودو ملهاڻي‘، ’وڏل شاهه‘، ’بخشو لغاري‘، ’گل حسن سريوال‘، ’منگهيو‘، ’نياز علي بروهي‘، ’ڪولهين جا گهر‘، ’عبدالرحمان ٽالپر‘، ’سکيو بروهي‘، ’گل حسن لنڊ‘، ’امام بخش لنڊ‘، ’علي بخش بروهي‘، ’لغارين جا گهر‘ ۽ ’سريوالين جا گهر‘. هتي جي آبادي هزارن ۾ آهي ۽ هتي ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جدا جدا اسڪول آهن. بخشو لغاري ڳوٺ ۾ مشهور قومي ڪارڪن چاچو محمد علي لغاري رهاڪو آهي. بخشي لغاريءَ ڳوٺ ڀرسان ”گڙنگ“ جا مشهور ماڳ آهن، جن کي ڀٽائيءَ به ڳايو آهي*:
<center> 
*چيهو چکيءَ ۾ ٿيو، ٿيا گڙنگ مٿي گُل*<br />
*(شاهه)''

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
بخمل

**''بَخمَل** هڪ قسم جو ريشمي ڪپڙو. سادو ريشمي ڪپڙو، جنهن جي هڪ طرف بَجِ واري ٻُر هوندي آهي. هن ڪپڙي کي ”پِلَش“ جي انگريزي نالي سان سڏيندا آهن. گل جي هڪ قسم کي به بخمل چئبو آهي.*

==*حوالا''==

## حوالا

زمرو:ڪپڙي جا قسم
بدخشان

**''بَدَخشان** افغانستان جي اُتر ۾ هڪ پرڳڻو، جيڪو ياقوتن ۽ لعلن جي ڪري مشهور آهي. فيض آباد ان جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اُن جي اُوڀر ۽ اتر ۾ تاجڪستان ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ پاڪستان آهي. هن ۾ دامان به شامل آهي، جيڪو چين جي صوبي سنڪيانگ تائين وڃي ٿو.*

== *مشھوري* ==

*ھي پهاڙي علائقو آهي ۽ معدنيات جي لاءِ مشهور آهن، جهڙوڪ سون، لوهه، لاجورد ۽ گندرف وغيره. هتي جون لَعلُون ۽ ياقوت سڀ کان وڌيڪ لاجواب آهن. زرعي پيداوار کان علاوه اُن ۽ کَلون به هتي جي پيداوار ۾ شامل آهن. هتي پستا به پيدا ٿين ٿا. هتي ريشم جا ڪينئان پالي ريشم به حاصل ڪيو ويندو آهي. سنڌ جي شاعرن بدخشان جي سرخ لعلن جو پنهنجن شعرن ۾ ذڪر ڪيو آهي.''

## حوالا

زمرو:تاجڪستان جي جاگرافي
زمرو:تاريخي علائقا
ديپيڪا ڪماري

* ديپيڪا ڪماري*' (پيدائش: 13 جون 1994ع) هڪ ڀارتي ايٿليٽ آهي جيڪا تيراندازي (آرچري) جي مقابلن ۾ حصو وٺندي آهي ، جيڪا هن وقت عالمي نمبر 5 جي رتبي تي آهي، ۽ اڳوڻي عالمي نمبر هڪ چيمپيئن آهي . [3] [4] هن 2010 جي ڪامن ويلٿ گيمز ۾  عورتن جي انفرادي (Recurve) ايونٽ ۾ طلائي تمغو کٽيو. هن ساڳئي ايونٽ ۾ عورتن (خواتين) جي Recurve  ٽيم جي صورت ۾  جيتا ڊولا بنرجي ۽  بُمبيلا ديوي (Bombayala) سان ڪَٺِي سون جو تمغو کٽيو  . 

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* ورلڊ آرچري تي ديپيڪا ڪُماري
* ديپيڪا ڪماري جي دفتري ويب سائٽ 

زمرو:1994ع جون پيدائشون
زمرو:1994ء جون پيدائشون
زمرو:ارجنا اعزاز يافتگان
زمرو:ايشيائي راندين ۾ ڪانسي تمغو يافتگان
زمرو:ايشيائي رانديون 2010ء ۾ شريڪ تير انداز
زمرو:ايشيائي رانديون 2014ء ۾ شريڪ تير انداز
زمرو:پدم شري وصول ڪندڙ
زمرو:تير انداز خواتين
زمرو:تير اندازي ۾ ايشيائي راند تمغو يافتگان
زمرو:جهارکنڊ جا رانديگر
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيئريون شخصيتون
زمرو:دولت مشترڪہ راندين جا طلائي تمغو يافتگان براءِ ڀارت
زمرو:دولت مشترڪہ رانديون 2010ء ۾ شريڪ تير انداز
زمرو:رانچي جون شخصيتون
زمرو:رانچي ۾ رانديون
زمرو:سرمائي اولمپڪ 2012ء ۾ شريڪ تير انداز
زمرو:ڀارت جا اولمپڪ تير انداز
زمرو:ڀارتی تيرانداز
زمرو:ڀارتي خواتين رانديگر
زمرو:جيوت ماڻهو
بخشو اڄڻ ديھ

*شڪارپور ضلعي جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|تعلقي ڳڙهي ياسين]] ۾ هڪ ديهه، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ آباد آهن؛
# *امام بخش ٻوهڙيو*
# *اڄڻ*
# *پير چنڊام*
# *ڀٽن جي وانڍ* 
# *بيهـڻ*
# *ٻڍل ککراڻي''
## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
بخشو لانگاھ

**''بخشو لانگاهه** يا **بخشو لنگاھ** ملتان ۽ اُچ جو رهندڙ هڪ سردار هو، جنهن همايون کي روهڙيءَ پهچڻ ۾ مدد ڏني هئي.*

==*بکر تي ڪاھ*==

*هن 1543ع ۾ پنجاهه ٻيڙين تي، لانگاهه، ٻروچ ۽ ناهر قبيلن جو لشڪر چاڙهي، رات جي وقت بکر جي قلعي جي هڪ دروازي کي باهه ڏياري، قبضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. قلعي ۾ لشڪر ٿورو هو، پر ان حملي آورن کي، قلعي جي برجن تان باهه وسائي، ڀڄائي ڇڏيو. بخشي خان کي شڪست کائي پوئتي موٽڻو پيو. ٽي ڏينهن ساندهه بخشي خان قلعي فتح ڪرڻ جي انتظار ۾ روهڙيءَ ۾ گذاريا ۽ پوءِ نااميد ٿي ملتان ڏانهن موٽيو ۽ واٽ تي ڳوٺ ڦُريندو ويو. سلطان محمود ڪوڪلتاش جيسين جيئرو رهيو، بکر جي قلعي جي حفاظت ڪندو رهيو.''

## حوالا

زمرو:سنڌ جون شخصيتون
بدر چشمو

**''بَدَر** مڪي ۽ مديني جي درميان حجاز جو مشهور چشمو، جيڪو مديني منوره کان تقريباً 80 ميل پري آهي.*

==*تاريخ*==

*هن هنڌ عهد نبويءَ جو پهريون اهم غزو پيش آيو. جاهليت واري دور ۾ هن جي اها اهميت هئي، جو پهرين ذوالقعد کان اٺن ڏينهن تائين هتي هر سال وڏو ميلو لڳندو هو، جتي گيهه، کَلون، روغن، اُٺ، ٻڪريون ۽ اوني عبائون واپار لاءِ اينديون هيون. بدر جي جوءِ اُچن پهاڙن جي وچ ۾ اڻانگي هنڌ تي گهيريل آهي، ليڪن اڻلڀ هنڌ تي پاڻيءَ جي موجودگيءَ جي ڪري شام ڏانهن ويندڙ قافلن جي منزل ٿي رهيو آهي. اسلام کان اڳ هتي بنوضمره آباد هئا، جن جي هڪ شاخ بَنو غفار هئي، جن جي اصلاح لاءِ حضرت ابوذر غفاريءَ کي مقرر ڪيو ويو هو. بدر بيضوي شڪل جو ساڍا پنج ميل ڊگهو ۽ ساڍا چار ميل ويڪرو ميدان آهي. اُتي چوڌاري اُوچا پهاڙ آهن. مڪي، شام ۽ مديني وڃڻ واريون واٽون ڏکڻ، اتر ۽ اوڀر کان اچي بدر جي ميدان ۾ ملن ٿيون.*

==*حوالا''==

## حوالا

زمرو:سعودي عرب جا چشما
بدرالدين اڄڻ

**''ڊاڪٽر بدرالدين اُڄڻ** پهرين اپريل 1947ع تي پير بخش اڄڻ جي گهر، شڪارپور ۾ جنم ورتو.

## خاندان

سندس خاندان سنڌ جي فقيراڻي قبيلي سان لاڳاپو رکي ٿو، جنهن وڏي عرصي کان وٺي سنڌ جي روحاني خدمت ڪئي آهي. خيرپور ضلعي ۾ اڄڻ بزرگن جون ڪيتريون درگاهون آهن، پر بدرالدين اڄڻ ۽ سندن گهراڻو پيري مريديءَ کان پري آهي. بدرالدين اڄڻ جو والد مرحوم پيربخش ڪيترو وقت ڪلارڪ ٿي رهيو. ملازمت دوران کيس ڊاڪٽر دائودپوٽي سان قربت جو موقعو مليو ۽ ان کان پوءِ هڪ استاد جي حيثيت ۾ ملازمت ڪيائين. رٽائرمينٽ کان پوءِ خانگي طور تي انگريزي پڙهائيندو هو.

## تعليم

بدرالدين اڄڻ پرائمري ۽ ثانوي تعليم شڪارپور ۾ ورتي. 1962ع ۾ مئٽرڪ ۽ 1967ع ۾ بي. ايس. سي پاس ڪيائين. ان کان پوءِ 1969ع ۾ انگريزي ادب ۾ ايم. اي ڪيائين. 1973ع ۾ ايل. ايل بي ۽ 1977ع ۾ ”بين الاقوامي تعلقات“ ۾ ايم. اي ڪيائين. سال 1982ع ۾ سي. ايس. ايس جو امتحان ڏنائين ۽ سال 1997ع ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ خيرپور مان سنڌي ادب ۾ تنقيد نگاريءَ جي موضوع تي سنڌيءَ ۾ پي. ايڇ. ڊي ڪيائين.*

==ملازمتون==

هن 1972ع ۾ تعليم کاتي ۾ استاد جي حيثيت سان ملازمت ڪئي. 1973ع ۾ اسلاميه ڪاليج ڪراچيءَ ۾ انگريزيءَ جو ليڪچرر مقرر ٿيو. سي. ايس. ايس ڪرڻ ۽ ان جي تربيت وٺڻ کان پوءِ هيٺين مختلف عهدن تي ملازمت ڪيائين. اسسٽنٽ ڪمشنر، مورو (1986 کان مئي 1988)، اسسٽنٽ ڪمشنر روهڙي (فيبروري 1988 کان مئي 1988)، ائڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر1 سکر (ٻيو دفعو، نومبر 1989 کان ڊسمبر 1990)، ڊپٽي سيڪريٽري لوڪل گورنمينٽ ڪراچي (ڊسمبر 1990)، ڪالونائيزيشن آفيسر گڊو بئراج سکر (مئي 1992)، ائڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر سيٽلمينٽ جيڪب آباد ۽ شڪارپور (آگسٽ 1993 کان جون 1994)، ائڊيشنل ڪمشنر روينيو لاڙڪاڻو (جولاءِ 1994 کان نومبر 1996)، ڪمشنر لاڙڪاڻو (قائم مقام 4 نومبر 1996 کان 11 نومبر 1996)، ڊپٽي ڪمشنر لاڙڪاڻو (11 نومبر 1996 کان 25 ڊسمبر 1996). ڪجهه وقت بلوچستان ۾ ڊپٽي هوم سيڪريٽري ۽ پوءِ ضلعي پنجگور (بلوچستان) ۾ ڊپٽي ڪمشنر طور فائز رهيو. ان کان سواءِ تعليم کاتي حڪومت سنڌ ۾ ايڊيشنل سيڪريٽري فار اسپيشل ايڊيوڪيشن به رهيو.

==ادبي خدمتون==

بدرالدين اڄڻ پنهنجي ادبي خدمتن جو آغاز، سنڌي ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ تنقيدنگاريءَ سان ڪيو. خاص طور ’هلال پاڪستان‘ ۽ هفتيوار ”آزاد“ اخبارن ۾ مضمون ۽ مقالا لکڻ شروع ڪيائين. ’هلال پاڪستان‘ ۾ سندس تنقيدي مضمون شايع ٿيندا هئا، جڏهن ته ’آزاد‘ اخبار ۾ به هن تنقيد ۽ تبصري کي پنهنجو موضوع بنايو. ”سنڌ ڪوارٽرلي“ ۾ انگريزيءَ ۾ به لکڻ شروع ڪيائين. ان سان گڏ شعر و شاعريءَ جو به آغاز ڪيائين. شاعريءَ جي شروعات پروفيسر نعيم تقويءَ جي صحبت ۾ ۽ نثر جي ابتدا ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي دوستيءَ ۾ ڪيائين. ان کان سواءِ ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ لاءِ ڪيترا علمي ۽ ادبي پروگرام پڻ ڪيائين. ڪراچيءَ ۾ رهڻ ڪري سندس دوستيءَ جو حلقو وسيع ٿيو. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ ”سنڌي ادب ۽ تنقيدنگاري“، ”ٽي. ايس ايلئٽ“ ۽ ”ڪاڪ ٽيل پارٽي“ (ترجمو) اهم آهن.

==ھن وقت==

*رٽائرمينٽ کان پوءِ هن وقت شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ رجسٽرار آهي.*

==*حوالا''==

## حوالا

زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻھو
غزوہ بدر

**بدر جي جنگ** (عربي: غَزْوَةُ بَدْرٍ)، جن کي قرآن ۾ "يوم الفرقان" چيو ويو آهي، مسلمانن ۽ مڪي جي ڪافرن وچ ۾ 17 رمضان المبارڪ سال 2 هجريءَ بمطابق 13 مارچ، 624ع، ميدان بدر، سعودي عرب موجوده شهر بدر جي ويجهو وڙهي وئي. محمد صلي الله عليه وسلم 313 اصحابن جي هڪ فوج جي اڳواڻي ڪندي، عمرو بن هشام (ابوجهل) جي اڳواڻي ۾ قريش جي فوج کي شڪست ڏني.

غزوہ بدر مسلمانن ۽ مڪي جي قريش جي وچ ۾ پهرين وڏي پيماني تي جنگ هئي. اتر کان اڳتي وڌندي، اسلام جي فوج مڪي جي مشرڪن سان منهن ڏنو. جنگ جي شروعات ٻنهي پاسن جي جنگجوئن جي وچ ۾ مقابلي سان شروع ٿي، جنهن کان پوءِ مڪي وارن تيرن جي آڙ ۾ مسلمانن تي حملو ڪيو. مسلمانن انهن جي حملي جو جواب ڏنو ۽ مڪي جون صفون ٽوڙي ڇڏيون، جنهن ۾ ابوجهل ۽ اميه بن خلف سميت مڪي جا ڪيترائي اهم مشرڪ اڳواڻ مارجي ويا.

مسلمانن جي فتح مسلمانن جي حيثيت کي مضبوط ڪيو؛ مديني وارا سندس مستقبل جي مهمات ۾ جوش سان شامل ٿيا ۽ مديني کان ٻاهر قبيلن کليل طور تي مسلمانن سان اتحاد ڪيو. اسلامي تاريخ ۾ جنگ کي هڪ فيصلي واري فتح جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي جيڪا الاهي مداخلت جي ڪري آهي، ۽ ٻين ذريعن طرفان محمد جي حڪمت عملي جي صلاحيت جي ڪري.

## جنگ
”بدر“ نالي سان مديني کان اسي ميل پري، شام ملڪ ڏانهن ويندڙ رستي وٽ هڪ ڳوٺ آهي، جتي هيءَ جنگ لڳي، جنهنڪري ان تي ”بدر جي جنگ“ يا ”غزوه بدر“ نالو پيو. پاڻ سڳورن صلي الله عليه وسلم جي مڪي کان مديني هجرت ڪري اچڻ کان پوءِ مڪي جي ڪافرن پڪو پهه ڪيو ته مسلمانن تي حملو ڪجي؛ ان ڪري هو هڪ هزار لشڪر تيار ڪري، مديني تي ڪاهي ويا. حضور اڪرم صلي الله عليه وسلم جن به 313 مسلمانن جو لشڪر تيار ڪري نڪتا. هن لشڪر وٽ نه هٿيار هئا ۽ نه هاٿي ۽ نه گهوڙا. بدر جي هنڌ لڙائي لڳي. ڪافرن کي سخت شڪست آئي. ڪي مارجي ويا، ڪي ڀڄي ويا ۽ ڪن پناهه ورتي ۽ خاص ڪري ڪافرن جا سالار، عتبه، ابوجهل ۽ اميه بن خلف مارجي ويا. مسلمانن طرفان 14 صحابہ شھادت جو مرتبو حاصل ڪیا.

## غزوہ بدر جي شهيدن جا نالا
بدر جو میدان ء شھیدن جی قبرون
هي اهي چوڏهن خوش نصيب اصحاب آهن جن بدر جي جنگ ۾ شرڪت ڪئي ۽ شهيد ٿيا. انهن کان سواءِ ٻيا به نالا ٻڌايا وڃن ٿا جيڪي مختلف آهن.

1. مهجع بن صالح رضي الله عنه (مھاجر)

2. عبيدہ بن حارث رضي الله عنه (مھاجر)

3. عمير بن ابي وقاص رضي الله عنه (مھاجر)

4. عاقل بن بڪیر رضي الله عنه (مھاجر)

5. عمير بن عبد عمرو رضي الله عنه (انصاري)

6. عوف بن عفره رضي الله عنه (انصاري)

7. معاذ بن عفرا رضي الله عنه (انصاري)

8. حارث بن سراقہ رضي الله عنه (انصاري)

9. يزيد بن حارث رضي الله عنه (انصاري)

10. عمير بن حمام رضي الله عنه (انصاري)

11. رافع بن معلي رضي الله عنه (انصاري)

12. عمار بن زیادہ رضي الله عنه (انصاري)

13. سعد بن خيثمه رضي الله عنه (انصاري)

14. مبشر بن عبدالمنذر رضي الله عنه (انصاري)

بدر جي شهيدن مان تيرهن شهيدن کي بدر جي ميدان ۾ دفن ڪيو ويو، پر جڏهن کان حضرت عبيدہ بن حارث رضي الله عنه  بدر کان واپسيءَ تي منزل ”صفراء“ ۾ وفات ڪئي، ان ڪري سندس قبر منزل ”صفراء“ ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:غزوه
زمرو:اسلام
زمرو:تاريخ اسلام
اتر قطب تارو

**قطب تارو**:**Polaris:**: جنھن کي علم فلڪيات **الفا ارسي منورس** (Alpha Ursae Minoris )جو نالو ڏنو آھي جنھن جو اختصار (a UMi) آھي.عام طور تي ان کي نارٿ اسٽار North Star يا پول اسٽار
Pole Star سڏيو ويندو آهي. ھي تارو ارسا مائنر تارن واري جھرمٽ (constellation) ۾ سڀ کان روشن تارو آھي ۽ زمين کان 433 نوري سال ( light-years) پري آھي

[thumb|upright=1.0|left|[Ursa Major and Ursa Minor in relation to Polaris]]
آسمان ۾ لکين تارا آهن. بنا دوربين جي به هزارين نظر اچن ٿا ۽ هلڪي چنڊ جي روشنيءَ ۾ به سوين نظر اچن ٿا. اهي تارا آسمان ۾ مختلف هنڌن تي آهن يعني ڪي ويجهو ته ڪي ڏور آهن. آسمان تي ڪنهن ڪنهن هنڌ تي جيڪا ڪڪريءَ جهڙي اَڇ نظر اچي ٿي، اهو ڪڪر جو ٽڪرو نه پر هزارين لکين تارن جو جهڳٽو آهي، پر ڏور هجڻ ڪري جهڙا سڀ ملي هڪ ڪڪر جيان نظر اچن ٿا ۽ ان جو وڏو مثال اسان واري ڪهڪسان (Galaxy)، مِلڪي ويَ يا کيرائين واٽ (Milky Way) آهي, جنهن جو اسان وارو سج هڪ ڀاتي آهي ۽ جنهن جي چوڌاري گردش ڪري ٿو. چنڊ ناهي ته تارن جي به ڪجهه روشني ڌرتيءَ تي پوي ٿي, پر هڪ رڻ پٽ ۽ بيابان ۾ سفر ڪندڙن لاءِ يا وري پاڻيءَ جو جهاز هلائڻ وارن جهازين لاءِ جيڪي سمنڊ تي جهاز هلائين ٿا، جتي چوڌاري ڪا نشاني يا مائيل اسٽون (Mile Stone) لڳل نه آهي، جيڪو ٻڌائي ته سمنڊ جي ڪهڙي حصي تي آهيون يا جهاز ڪيترو سفر طئي ڪيو آهي،  ان حوالي سان تارا وڏي مدد ڏين ٿا.

[thumb|left|upright=1.2|Polaris components as seen by the [Hubble Space Telescope]]
دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف تارا نظر اچن ٿا. ڪي تارا دنيا جي اتر اڌ گول ۾ به نظر اچن ٿا ته ڪي وري ڏکڻ اڌ گول ۾ به، پر ڪيترا هڪ اڌ گول ۾ چٽا نظر اچن ٿا ته ٻئي ۾ ڌنڌلا- خاص ڪري اُفق (Horizon) وٽ. ڪي تارا ٿوري دير نظر اچڻ کان پوءِ لڙيو وڃن ته ڪي تارا رات جو ڳپل حصو نظر اچن ٿا. گهڻو تڻو سڀ تارا سال جي مختلف حصن ۾ نظر اچن ٿا ۽ دنيا جي گول گهمڻ ڪري اسان لاءِ لهيو وڃن، پر اتر قطب تارو (Polaris) اهڙو تارو آهي جو سڄي رات ۽ سڄو سال ڄڻ هڪ هنڌ بيٺو آهي. هي تارو اتر طرف نظر اچي ٿو. رات جو رڻ پٽ ۾ ڪو ڀلجي وڃي ته اهو اتر قطب واري تاري کي ڏسي اتر جو طرف سڃاڻي سگهي ٿو ۽ پوءِ ٻيا طرف ڳولهڻ سولا ٿيو پون. سمنڊ تي جهاز اتر طرف هلائڻو آهي ته ان تاري جي نڪ سامهون پيو وڃجي، يا ٻئي ڪنهن طرف وڃڻو آهي ته اوتريون ڊگريون ساڄي يا کاٻي وڃجي. هن تاري کي Pole Star (قطب تارو) ۽ North Star (اتر تارو) به سڏجي ٿو.

رستو ڳولڻ (Navigation) لاءِ سڀ کان گهڻو استعمال ٿيندڙ قطب تاري (Pole Star)  کي عرب ”الجدي“ تارو سڏين ٿا ۽ ڪجهه ملڪن ۾ هي تارو **نارٿ اسٽار** ۽ Lodestar به سڏجي ٿو، هڪ مقرر هنڌ (Fixed Position) ۾ رهي ٿو. جنهن ڪري قطب تاري ذريعي رستو ڳولڻ ۾ سولائي رهي ٿي. آسمان ۾ گهڻي روشني وارن تارن ۾ قطب تاري جو 48هون نمبر آهي. سڀني ۾ چٽو تارو (يعني سج کانپوءِ)، الشعريٰ (Sirius) آهي. قطب تارو اسان جي ڌرتيءَ کان 431 نوري سال پري آهي. 

## حوالا

زمرو:نجميات
زمرو:فلڪي شيون
سهيل تارو

**سھيل تارو**:**Canopus**:(),جنھن کي علم فلڪيات ۾  **Alpha ۽ nbsp ;Carinae** (**α ۽ nbsp ;Carinae**الفا ڪار, **Alpha Car**
, **α ۽ nbsp;Car**)ڪرينا جي  ڏکڻ واري تارن جي جهرمٽ جو ھڪ روشن تارو آھي ۽ رات جو سائرس کان پوءِ ٻيون نمبر روشن تارو آھي 

255px|
ڪئنوپس اسٽار يا سھيل تاري جي تصوير

تاريخ کي ڏسجي ته پوءِ سوين سالن تائين انسان رستو ڳولڻ لاءِ تارن جو سهارو وٺندا آيا آهن، انهن تارن مان  ٻه تارا پراڻي زماني ۾، انسان لاءِ ڏاڍا اهم هئا. هڪ قطب تارو جنهن کي عرب **الجدي** (ٻڪر) سڏين ٿا ۽ ٻيو ڪئنوپس (Canopus) تارو جنهن کي ”سُهيل“ سڏين ٿا.

[thumb|250px|Canopus seen from [Tokyo, Japan. The latitude is 35°38′N.]]
اهي ٻئي تارا اتر اڌ گول واري ڌرتيءَ تي روزانو نظر اچن ٿا. قطب تاري جي مقابلي ۾ سهيل (Canopus) ڪجهه گهٽ درجو رکي ٿو، جو اهو پوءِ اُفق (Horizon) پويان غائب ٿيو وڃي. ڪولمبس جهاز هلائڻ وقت قطب تاري تي گهڻو آڌار نٿي ڪيو جو ان وقت تائين قطب نما (Compass) ايجاد ٿي چڪو هو. پر هن هر وقت رستي جي پڪ ڪرڻ خاطر قطب تاري ڏي به نهار ڪئي ٿي ڇو جو **قطب نما** جي لوهي سُئي ڪنهن وقت به اٽڪي سگهي ٿي يا اوسي پاسي ۾ گهڻي Magnetic Field هجڻ ڪري ڪمپاس جي سُئيءَ ۾ نقص (Error) پيدا ٿي سگهي پيو.

زمرو:علم فلڪيات
زمرو:تارن جو علم