open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گھاتو

گهاتو (سُر) (Ghatoo) لفظ جي لغوي معنيٰ آهي: ”مڇي مار“. سنڌيءَ ۾ان جو مطلب آهي: ”تاڪ ۾ ويٺل شڪاري“ يا ”سمنڊ ۾ مڇيءَ جو شڪار ڪندڙ ٽوٻو“. شاھ لطيف جي سـُر گهاتوءَ ۾ مورڙي ميربحر جي بهادري ۽ شجاعت جو ذڪر آهي. هن سر ۾ دنيا کي مها ساگر جي صورت ڏني وئي آهي ۽ ان جي خوف ۽ خطرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. مورڙو ۽ سندس ڇھ ڀائر ڪلاچي (هاڻوڪي ڪراچي) جي سمنڊ ۾ وڏي مهارت ۽ فن سان مڇيءَ جا شڪاري هئا، جڏهن ”ڪلاچي جي ڪن“ تي مانگر مڇن قبضو ڪري، مهاڻن جي معاشي وسيلن تي وار ڪيو تہ، انهيءَ قبضي کي ڇڏائڻ لاءِ ”مورڙي“ جا ڇهه ڀائر مانگر مڇ سان بهادريءَ سان مقابلو ڪندي مارجي وڃن ٿا. انتقام جي باھ مورڙي کي سمهڻ نٿي ڏي، جيتوڻيڪ هو هڪ ڏٻرو ۽ معذور انسان هو، پر ”رٿابندي“ ڪري نيٺ انهيءَ مانگر مڇ سان مهاڏو اٽڪائي، ان کي ماري ڀائرن جو بدلو وٺي ٿو ۽ ڪاميابي ماڻي ٿو. شاھ لطيف علامتي طور ان قصي کي ڳاتو آهي.

## حوالا
گھڙولي

**گھڙولي** شاعريءَ ۾ عورت جي زباني محبوب جي خدمت جو جذبو ظاهر ڪيل ۽ آزي ۽ نيزاري ڏيکاريل هوندي آهي. هن شعري صنف ۾ خدمت جي اظهار لاءِ وراڻي۾ ”گهڙولي ڀرڻ“ لفظ ضرور ايندو آهي. انهيءَ ڪري اهو نالو پيو اٿس. سنڌي ادب ۾ پهرين گهڙولي حضرت سچل سرمست جي ملي آهي، جيڪا سرائڪيءَ ۾ آهي. ان کان پوءِ، ڪيترن شاعرن سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ گهڙوليون چيون آهن. فني سـِـٽا جي لحاظ کان ڪي گهڙوليون بيتن ۾، تہ ڪي وري بندن تي مشتمل هونديون آهن. سچل سرمست جي گهڙولي ننڍن بندن تي ٻڌل آهي، جنهن جي هر بند ۾ ٻہ ننڍيون مصرعون آهن، جيڪي پاڻ ۾ هم قافيه آهن. انهن جي پويان وراڻي اچي ٿي. مئن تان گهڙولي ڀرِندي هان پير پيران، حضرت ميران، نام ڳڌي جنهن ٽٽن زنجيران، ڪامل مرشد ڪردي هانآ مئن تان گهڙولي.... (سچل)

## حوالا
سيڪيولرازم

**سيڪيولر ازم, سيڪيولرزم** () مان مراد اها آهي ته مختلف، مذهبن، ڌرمن، عقيدن، فرقن ۽ مسلڪن جا ماڻهو ڪنهن به سماج ۾ امن، شانتي ۽ ڀائيچاري سان تڏهن ئي رهي سگهن ٿا.
سيڪيولرزم هڪ اهڙو نظام جنهن ۾ هر مذهب جي ماڻهن لاءِ بنا مت ڀيد جي قبوليت ۽ رواداري هجي ۽ ڪنهن به مذهب کي ٻئي تي فوقيت جو تصور نه هجي. اهڙي رياست جتي مذهب سياست (رياست) کان جدا هجي ۽ رياست جي رٿا بنديءَ تي مذهب جو سڌو سنئون دخل نه هجي . سيڪولر رياست جو ڪو به سرڪاري مذهب نه هوندو آهي . ان جي آئين موجب سمورن مذهبن کي برابريءَ جو درجو حاصل هوندو آهي۽ ڪنهن خاص مذهب جي مڃڻ وارن سان ترجيحي يا امتيازي سلوڪ نه ڪيو ويندو آهي . سيڪولر رياست جو مقصد مختلف مذهبن ۾ تڪرار کي ختم ڪرڻ ۽ سندن مڃيندڙن ۾ يڪجهتي پيدا ڪرڻ هوندو آهي. .

سيڪيولرزم هڪ سياسي نظريو آهي، جيڪو مذهب، ڌرم، عقيدي ۽ رياست جي علحدگي کي اهميت ڏئي ٿو. ان جو مقصد اهو آهي ته حڪومت يا رياست ڪنهن به مذهبي عقيدي کي فروغ نه ڏي، ۽ مذهبي ادارن کي سرڪاري پاليسين ۾ دخل اندازي کان روڪڻ کي يقيني بڻائي. سيڪيولرزم جو مقصد اهو ناهي ته مذهب کي مڪمل طور تي ختم ڪيو وڃي، بلڪي اهو يقيني بڻائڻ آهي ته هر شهري کي پنهنجي عقيدي جي پيروي ڪرڻ جو مڪمل حق حاصل آهي، ۽ ان بنياد تي ڪنهن سان به تعصب نه ڪيو وڃي. سيڪيولر نظام ۾، حڪومت ۽ مذهب هڪٻئي کان آزاد هوندا آهن، ۽ هر ماڻهو پنهنجي عقيدن جي مطابق زندگي گذارڻ ۾ آزاد هوندو آهي. ان جو مقصد سماج ۾ برابري ۽ انصاف کي فروغ ڏيڻ آهي، جتي هر فرد کي پنهنجي مذهبي ۽ غير مذهبي شناختن جي مطابق برابر موقعا ملن. مطلب ته سيڪيولرزم نه مذھب آهي، نه ئي ڪنهن مذھب جي خلاف آهي، بس ايترو ته سياست ۽ رياست ۾ مذھب جي مداخلت نه ھجي، هر شهري کي برابر جا حق هجن.

جڏهن مذهبن، ڌرمن، عقيدن، فرقن، ۽ مسلڪن کي ذاتي ۽ شخصي قرار ڏنو وڃي ۽ هر هڪ کي پنهنجي عقيدي ۽ مذهب جي مطابق هلڻ جي آزادي هجي. پر اها آزادي نه هجي ته اهو پنهنجا عقيدا، ريتون ۽ رسمون ٻين تي مڙهي. باقي ٻيا رياستي، حڪومتي، سماجي، سياسي، قانوني، معاملا زندگي ۽ زماني جي گهرجن مطابق گذاريا وڃن.
سيڪيولر ازم جو مطلب آهي، هر انسان جي هڪجيتري عزت بنا ڪنهن مذهب، ڌرم، عقيدي، فرقي، رنگ، نسل، قوميت، ٻولي، صنف، جنسي ورتاءَ ۽ بنا ڪنهن سياسي راءِ جي فرق جي عزت ۽ احترام، آزادي ۽ تحفظ ڏيڻ آهي.

سيڪيولرازم جو سادو ۽ سولو مطلب اھو آھي ته ھڪ اھڙو سماجي ۽ سياسي ورتاءُ، جنھن ۾ اھو مڃيو وڃي ته، عقيدي يا مذھب جو لاڳاپو ڪنھن به انسان جي پنھنجي ذات سان آھي، يعني اھو ان جو ذاتي معامرو آھي ۽ ان ۾ ڪنھن ٻئي کي اعتراض يا مداخلت ڪرڻ جو حق ڪونھي. ان کانسواءِ رياست، قانون ۽ سماج کي به ڪنھن جي ذاتي مذھب ۽ عقيدي ۾ مداخلت جو حق ناھي ھوندو ۽ نه ئي عقيدي ۽ مذھب جي بنياد تي ان سان ٻين کان ڪو الڳ سلوڪ ڪيو ويندو آھي. نه رڳو اھو پر سيڪيولرازم جو مطلب ”لادينت“ بلڪل به ناھي پر سيڪيولرازم جو مطلب ھر ڪنھن جي عقيدي ۽ مذھب جو احترام آھي. ”تنھنجو ڌرم تو لاءِ ۽ منھنجو دين منھنجي لاءِ“ ئي اصل ۾ سيڪيولرازم جو صحيح ۽ ٺيڪ ترجمو آھي.

ڪجھ ڏھاڪا پھرين تائين به سنڌ ۾ اھا روايت عام هئي ته سنڌي عورتون توڻي مرد خير جي دعا گھرندا ھيا ۽  ”چوندا ھيا ته ”ھندو مسلمان جو خيرـ “، ”پکي پکڻ جو خير.“، “سڀني جي گھرن جو خير.“  جھڙيون دعائون گُھرندا هئا، اھا ھئي سنڌ جي رواداري ۽ سيڪيولرزم.

## حوالا

زمرو:سماج
زمرو:سياست
زمرو:سيڪولرازم
زمرو:مذهب
زمرو:معاشرو
زمرو:مذھب ۽ سياست
لاڏو

**لاڏو** (Marriage Song) لاڏو يا سِهرو سنڌ جو عوامي يا لوڪ گيت آهي، جيڪو عام طرح سنڌ ۾ مروج آهي ۽ شادين جي موقعي تي ڳاتو ويندو آهي. سنڌ ۾ لاڏي جو قديم زماني کان رواج آهي. لاڏي جي سٽاءَ ٻن مصرعن (سٽن) جي ٿئي ٿي ۽ وڌ ۾ وڌ ڇهن بندن کان نه ٽپي. عورتون خاص ڪري خوشيءَ جي موقعن تي دائري جي صورت ۾رقص ڪري ”لاڏو“ ڳائينديون آهن. سندن هٿ تاڙين جي گونج ۾ اهڙا ته محو هوندا آهن، جو سموري محفل رونق افروز ٿي ويندي آهي..

## حوالا
ادبي لاڙو

**ادبي لاڙو** (Literary Trend) ڪنهن خاص وقت ۾ ڪنهن خاص موضوع يا تحرير جي رجحان يا ڌارا جي استعمال لاءِ چاھ کي چئبو آهي. يورپي ادب تي نظر وجھڻ سان خبر پوندي تہ ان جي ترقيءَ جو دارومدار ھميشہ ادبي تحريڪن ۽ نون لاڙن جي جنم وٺڻ جي ڪري ٿيو اھي. مثال طور انگريزي ادب ۾ ”رومانيت“ ۽ ”ڪلاسڪيت“ جا لاڙا ھميشہ غالب رهيا اھن ۽ ان کان سواءِ جديد ادبي لاڙن جو بہ وقت بہ وقت اثر رھندو ايو اھي، جهڙوڪ: سرريئلزم، وجوديت، جديديت. بعد جديديت. انگريز دور کان وٺي ڪيترن يورپي ادبي لاڙن جو سنڌي ادب بہ اثر قبول ڪيو اھي. ان کان سواءِ ”قومپرستي“، ”مقاميت نگاري“، ”سماجي حقيقت نگاري“، ”علامت نگاري“ وغيره جا لاڙا پڻ سنڌي ادب ۾ ڏسي سگهجن ٿا.

## حوالا
لاڙي لهجو

**لاڙي لهجو** (Lari Dilect) سنڌ جي لاڙ ۾ رهندڙ سنڌي کي ”لاڙي“ چيو ويندو آهي. سنڌو درياھ جي پڇڙي ۽ سمنڊ واري ڇوڙ وارن علائقن کي ”لاڙ“ چيو ويندو آهي. لاڙ معنيٰ لڙيل يا هيٺانهون ڀاڱو، جيڪو سمنڊ سان وڃي لڳي ٿو. لاڙ ۾ بدين، ٽنڊو باگي، بلڙي شريف کان ويندي ٺٽي ۽ ڪراچيءَ وارو حصو اچي وڃي ٿو. هتان جي ٻولي لاڙي لهجو سڏبي آهي. شاھ جو رسالو، شاھ ڪريم جو ڪلام وغيره هن لهجي ۾ آهن. لاڙي لهجي ۾ وسرڳ (ھ اچار وارا اکر) گهٽ ٿين، هو ڊگهو بدران چون ڊگو، گهڻو بدران چون گڻو، گهر بدران چون گر ۽ گهوڙي کي چون گوڙو، چڙهيو بدران چون چريو ۽ ماڻهوءَ بدران چون ماڙو. ”توکان“ جي بدران چون ’توهان‘ جيئن شاھ صاحب چوي ٿو: ”ساريان ڪانہ سوير ۾ طاقت توهان ڌار“ اهڙي نموني پڇاڙيون بہ نرالي انداز سان استعمال ڪندا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي جا لهجا
لاسي لهجو

**لاسي لهجو** (*Lasi* Dilect) لسٻيلو هن وقت بلوچستان صوبي جو حصو آهي، پر اڳ ۾ اهو سنڌ جو حصو هو. اڄ بہ اتي 70 سيڪڙو ماڻهن جي مادري زبان سنڌي آهي. لسٻيلي جو لوڪ ادب ۽ شاعري سنڌي زبان جو قيمتي سرمايو آهي. هن لهجي ۾ لاڙي لهجي واريون سڀ خصوصيتون موجود آهن. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي ڪتاب ”ٻيلاين جا ٻول“ ۾ لکي ٿو تہ ”لسٻيلي جي ٻولي لاڙي محاوري سان زياده مشابهت رکي ٿي. ان حوالي سان لاسي، سنڌي ٻوليءَ جو هڪ لهجو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ٻولي جا لهجا
زمرو:پاڪستان جون ٻوليون
لاشعور

**لاشعور** (Un-consciousness) انساني ذهن جا مختلف خانا آهن، جيئن شعور (Consiousness)، لاشعور (Unconsiousness) تحت شعور (Sub- Consiousness) وغيره. فرائڊ مطابق لاشعور نفس انساني جو اهو خود غرض، اخلاق دشمن ۽ غير معقول حصو آهي، جنهن لاءِ ڪا بہ اڳڪٿي نہ ٿي ڪري سگهجي. هي حصو انساني خواهشن ۽ غير مهذب امنگن جو مسڪن آهي. پر لاشعور, نفس، انسانيءَ جو نهايت اهم فعال حصو آهي، جتي ادب يا فن، لاشعوري خواهشن جو رجحان ڀريندو آهي. اڳتي هلي ناول ۾ نئون رجحان ”شعور جو وهڪرو“ شروع ٿيو. جنهن ۾ لاشعور ۾ بي ترتيب سوچن کي ترتيب ڏئي افسانوي انداز ۾ پيش ڪيو ويو.

## حوالا
لاھوت

**لاهوت** (*Lahoot*)، لاھوت لامڪان؛ ڪراچي کان اتر اولھ طرف اٽڪل 30 ڪلو ميٽرن جي مفاصلي تي، بلوچستان جي ضلعي خضدار جي علائقي سارونہ جي ويجهو آهي. پاڪستان جي ڪنڊ ڪڙڇ مان ملنگ، لاهوت تي حاضري ڀرڻ ايندا آهن لاهوت تي ايندڙ هر ماڻهو کي “لاهوتي” سڏيو ويندو آهي. ٻي معنيٰ ۾ اهي رنگجي ريٽا ٿيندا آهن ۽ پوءِ اهي بہ ڪنهن منزل تي پهچائڻ جي ضمانت بڻجي پوندا آهن. لاهوت ڪرڻ وارن لاءِ ضروري آهي تہ اڳ ۾ “هاهوت” ڪجي اها هڪ اهڙي سوڙهي دري يا غار آهي، جنهن کي پرک جي دري بہ چوندا آهن. لاهوت، صوفين جي هڪ منزل بہ آهي. لاهوت لامڪان سان وابستہ فقير، پوئلڳ. سنڌ جا ماڻهو جڏهن لاهوت گهمي ايندا آهن، تڏهن هو لاهوتي سڏائيندا آهن.

## حوالا
لذت پسندي

**لذت پسندي** (hedonism) اخلاقيات جو نظريو تہ لذت حاصل ڪرڻ ئي وڏي خير ۽ انسان جي عملن جو هڪ مقصد آهي يا ٿيڻ گهرجي. لذت پسنديءَ ۾ اهو سوال هوندو آهي تہ لذت جي نوعيت ذاتي هوندي يا اجتماعي، جسماني يا عقلي، حسي يا روحاني، اهڙي طرح لذت پسندي جا ڪيترائي قسم آهن.

## حوالا

زمرو:زندگي جو فلسفو
لطيفو

**لطيفو** (Joke) معنيٰ گفتگو يا وڻندڙ ڳالھ يا انوکو دلچسپ بيان ڪيل واقعو. لطيفو انهيءَ مختصر واقعي کي چوندا آهن، جنهن ۾ ظرافت جي چاشني لفظن مان يا ڪنهن فقري مان پيدا ڪري، اهڙي ته انداز ۾ بيان ڪئي وڃي جو ٻڌندڙ کي کل اچي وڃي.

## حوالا
ڪوڊيڪس

**ڪوڊيڪس** (Codex) ڪتابي صورت ۾ قلمي نسخو، قديم دور جون لکتون پنن تي، ڪاٺ جي ٽڪرن ۽ پنن تي به ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪتابي صورت ۾ گهڻو پوءِ آيون.

## حوالا

زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم
لطيفيات

**لطيفيات** (Study of Latif) شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مطالعو، شاھ جي ڪلام، زندگي، فڪر ۽ شاعريءَ تي تنقيد، تجزيي، تحقيق ۽ اڀياس کي لطيفيات چئبو آهي. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ وڌ ۾ وڌ تحقيق شاھ لطيف تي ٿي آهي، پر اڃان بہ گهڻي تحقيق جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي. شاھ جي نالي تي ادارا به قائم آهن، جيڪي لطيفيات جي موضوع تي تحقيق بہ ڪرائين ٿا تہ ڪتاب بہ شايع ڪرائين ٿا..

## حوالا
لغوي معني

**لغوي معنيٰ** (Lexical Meaning) لفظن جون مختلف معنائون ٿينديون آهن، اصطلاحي معنيٰ الڳ تہ لغوي معنيٰ الڳ ۽ ٽيڪينڪي معنيٰ الڳ هوندي آهي. لغويٰ معنيٰ جو مطلب آهي تہ لفظ جي لغت موجب تعريف ۽ معنيٰ، جنهن مان لغوي نشاندهي يا رهنمائي ملي.

## حوالا

زمرو:تصوراتي تفاوت
لغت نويسي

**لغت نويسي** (Lexicography) لغت جي تدوين جي فن کي لغت نويسي ۽ لغت مرتب يا تاليف ڪندڙ کي لغت نويس (Lexicography) چيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:لغت نويسي
زمرو:علم اللغات
لفاظي

**لفاظي** (Verbosity) وڏا وڏا لفظ يا غير معروف لفظ گهڻي مقدار ۾ استعمال ڪري، ٻڌندڙن يا پڙهندڙن کي متاثر ڪرڻ جي ڪوشش کي چئبو آهي.

## حوالا

زمرو:لکت
لفظ

**لفظ** (Word) عربي ٻوليءَ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، اهو ٻن يا وڌيڪ حرفن يا آوازن جو مجموعو، جنهن مان ڪو مطلب يا معنيٰ نڪري؛ يا ائين کڻي چئجي تہ، ٻہ يا وڌيڪ آواز يا اکر گڏجي هڪ معنيٰ خيز ’لفظ‘ ٺاهيندا آهن. لفظ اڪثر ٻن نمونن جا ٿيندا آهن؛ هڪڙا ابتدائي لفظ ۽ ٻيا ثانوي لفظ. ابتدائي لفظ اهي آهن، جي مختلف آوازن يا حرفن کي پاڻ ۾ ملائڻ سان جڙڻ ٿا. انهن کي سادا لفظ بہ چئبو آهي.

## حوالا
لفظن جي سادگي

**لفظن جي سادگي** (Simlicity in Poetry) شاعريءَ ۾ ڏکين لفظن، صفتن ۽ فارسي زده لفظن جي جاءِ تي سادا عام فهم سنڌي لفظ استعمال ڪرڻ کي لفظن جي سادگي چئبو آهي. جديد سنڌي شاعريءَ جو مزاج ۽ لھجو سليس، سادو ۽ نرم اھي. جديد شاعر عام فھم، عام استعمال ٿيندڙ استعارا، تشبيھون ۽ محاورا ٻولي ڪم آڻين ٿا ۽ پنھنجي قومي مزاج کان پري نھ ٿا وڃن. جديد شاعر پنھنجي محبوب سان مخاطب ٿيڻ وقت پنھنجي ٻوليءَ جي عام فھم لفظن ۾ اظھار ڪن ٿا. مثال: شروعاتي غزل ۾ ايراني ۽ فارسي. ”مھ جبين“، ”مھھ لقا“ وغيره. ھاڻي جديد سنڌي شاعريءَ ۾ انهن بدران عام فهم سنڌي لفظ جھڙوڪ: مٺڙا، سھڻا سائين، سائين، پيارا، سکي، سڄڻ، چنڊ جهڙا، ماکيءَ کان مٺا-جهڙا لفظ ڪم آندا وڃن ٿا.

## حوالا
لفظي مصوري

**لفظي مصوري** (Word-Painting) تحرير ۾ هوبهو يا جيئري جاڳندي تصوير ڪشي ڪرڻ يا لفظن سان چترڪاري ڪرڻ.

## حوالا
لفظي تڪرار

**لفظي تڪرار** (Reduplication) سنڌي شاعرن معنوي لحاظ کان پنھنجي شاعريءَ ۾ انيڪ خوبيون پيدا ڪيون اھن. روزمره جي ٻوليءَ جي ھڪ خوبي لکظن جو تڪرار اھي، لکظن کي معنوي لحاظ کان ھڪ ٻئي پٺيان گڏوگڏ وري وري دھرائڻ کي تڪرار چئبو اھي. شيخ اياز، تنوير عباسي، امداد حسيني ۽ ٻين شاعرن جي ڪلام ۾ ھن خوبيءَ جا ڪيترائي مثال ملي سگھن ٿا. نموني طور فقط امداد حسينيءَ جو ھڪ شعر پيش ڪجي ٿو: اسين پيٽ بکيا، اگھاڙا اگھاڙا، اروکا، اروکا، اٻالا اٻالا، وساريل وساريل، ڌڪاريل ڌڪاريل، نماڻا، نماڻا، نرالا نرالا، اڪيلا اڪيلا، توائي توائي، سدا چاڪ دامن، سدا نيڻ الا.

## حوالا
للت پد

**للت پد** (*Lalt Pad*) جديد سنڌي شاعريءَ جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ ”هندي ڇند وديا“ جي اصولن تحت جملي اٺاويھ ماترائون ٿين ٿيون. هي شعر ٻن سٽن تي مشتمل ٿئي ٿو. بناوت جي لحاظ کان هر مصرع جي پهرين حصي ۾ سورهن ۽ پوئين حصي ۾ ٻارهن ماترائون هئڻ گهرجن. ساهيءَ لاءِ پڙهندڙن جي سهوليت خاطر مقرر ماترائن کانپوءِ بيهڪ جي نشاني ڏيڻ لازمي آهي.“للت پد” جي هر ٻن مصرعن جو علحده علحده مضمون ٿيندو آهي. سنڌيءَ ۾ هري دلگير جا ’للت پد‘ ڪتابي صورت ۾ ڇپيل آهن.

## حوالا
لنگئا فرانڪا

**لنگئا فرانڪا** (Lingua Franca) رابطي جي ٻولي. اها ٻولي، جيڪا ڪنهن وسيع علائقي ۾ مختلف ٻولين ڳالهائيندڙن جي وچ ۾ رابطي ۽ ابلاغ جو ڪم ڏئي سگهي. جيئن ننڍي کنڊ ۽ پاڪستان ۾ اردو، ڏکڻ آفريڪا جي ملڪن ۾ عربي وغيره لنگئا فرانڪا يا رابطي جون ٻوليون آهن.

## حوالا

زمرو:ٻوليون
زمرو:سماج
زمرو:ربطيات
زمرو:لنگئا فرانڪا
لڪل ليکڪ

**لڪل ليکڪ** (Ghost–writer) اُهو ليکڪ يا صحافي، جيڪو پنهنجو نالو لڪائي، گمنام نالي سان لکي تہ ان قسم جي ليکڪن کي لڪل يا گمنام ليکڪ بہ چئبو آهي.

## حوالا
لوڪ ناچ

لوڪ ناچ (عوامي ناچ) __(Folk Dance):

آفريڪا کان آيل حبشي ۽ شيدي قبيلا پنهنجي سرهائيءَ وارن ڏڻن تي لوڪ ڌنن تي ناچ ڪندا هئا/آهن، جتان سنڌ جي ڪاڇي، ڪوهستان ۽ ٿر وارن علائقن ۾ لوڪ ڌنن تي لوڪ گيت ٺاهي، ناچ ڪيو وڃي ٿو. لوڪ گيتن کي ڪورس جي انداز ۾ ڳائي ناچ ڪيو ويندو آهي. .

## حوالا

زمرو:لوڪ ڪهاڻي
زمرو:ناچ
لولي

**لولي** (Lullaby) سنڌ جو عام ۽ پيارو گيت آھي، جيڪا سنڌي ۽ ٻين زبانن ۾ چئي ويندي آھي. لوليءَ ۾ پنھنجي اولاد لاءِ انتھائي پيار، سوز، امنگ ۽ احساس سمايل ھوندو اھي. ماءُ کان سواءِ لوليءَ جا جذبا ٻين لاءِ بہ ٿيندا آھن. پر ماءُ جي اولاد لاءِ لولي وڏي اھميت واري ھوندي آھي. لوليءَ جا ڪيترائي قسم آهن. نياز همايونيءَ ۽ شيخ ايازَ جديد لوليون بہ لکيون آهن.

## حوالا
لوھاڻڪو اسڪرپٽ

**لوھاڻڪو رسم الخط** (Luhanko Script) ٺٽي ۽ برھمڻ آباد ۾ لوھاڻا استعمال ڪندا ھئا. ان کي لوهاڻڪو رسم الخط سڏيو وڃي ٿو. ھي سنڌي ٻوليءَ جو قديم رسم الخط هو، جيڪو اسلام کان اڳ بہ رائج هو. البيروني (937-1048ع) بہ پنهنجي ڪتاب ۾ ڀاٽئي ۽ لوهاڻڪي رسم الخطن جو ذڪر ڪيو آهي. ڀاٽيا ۽ لوهاڻڪا رسم الخط ٻئي ٺٽي ۾ وڌيڪ مشهور هئا. ان حساب سان ٺٽي جا لوهاڻا، جيڪو رسم الخط استعمال ڪندا هئا، ان قبيلي جي حساب سان ان کي لوهاڻڪو رسم الخط چيو ويندو هو. هي رسم الخط، اصل ۾ براهمي رسم الخط آهي، جيڪو کاٻي کان ساڄي پاسي لکيو ويندو هو. هن رسم الخط جو ذڪر سر گريئرسن (1851-1942ع) بہ ڪيو آهي. ان کي ڪراچيءَ جو رسم الخط بہ سڏيو ويو آهي، اهو انڪري جو شايد اهو لاڙي رسم الخط هو.

## حوالا

زمرو:رسم الخط
ليرڪ

**ليرڪ** (Lyric) انگريزي شاعريءَ جي صنف آهي، جنهن ۾ اختصار، غنائيت وحدت تاثر، داخليت، ذاتي جذبات جو بيان ۽ تخيل جي چاشني موجود هوندي آهي. اهڙي شعر ۾ اڪثر ڪري ذاتي جذبن جي عڪاسي ٿيل هوندي آهي ليرڪ کي اڪثر ڳايو ويندو آهي.fer

## حوالا

زمرو:شاعري
مابعدالطبعيات

**ما بعد الطبعيات** (Metaphysics)، عربي اصطلاح جا معني، "جيڪا طبعي دنيا کان ٻاهر آهي"، طبعي شيئن جي بجاء تصوراتي (مذهبي، روحاني، نظر نه ايندڙ، خيالي، افسانوي) وجودن ۽ انهن جي نسبت، عقيدن، خيالن، جا تصورات، جيڪا طبعي قانونن جي هيٺيان نه ايندا آهن. انگريزي اصطلاح، "ميٽافزڪس"، ٻن لفظن "ميٽا" يعني، مٿائون، کانسواء، ٻاهر ۽ "فزڪس" يعني طبعي، نظر ايندڙ، محسوس ٿيندڙ، تي مشتمل آهي، جنهن جو مطلب "طبعي شين، طبعي دنيا جي دائري کان ٻاھر دنيا جي ڄاڻ، بحث يا علم، روحاني وجودن (supernatural) جو علم يا بحث.

ما بعدالطبيعات جي حدن ۾ ڪيترائي اختلاف آهن. ڪي ان کي فلسفي جي مترادف استعمال ڪن ٿا، ڪي ان کي الاهيات واري مقصد ۾ آڻن ٿا ۽ ڪي وري اخلاقيات کي بہ مابعد الطبعيات جي ذمري ۾ آڻن ٿا. حقيقت ۾ اهي تمام موضوع يا مسئلا، جيڪي طبعي علمن جي دائري مان خارج، طبعي فڪر و نظر جي حدن کان مٿي ۽ مشاهدي ۽ تجربي جي احاطي مان ٻاهر آهن. سي مابعد الطبعيات جي دائري ۾اچن ٿا.  اها فلسفي جي ٻين شاخن جهڙوڪ اخلاقيات، جماليات، علميات جهڙي شاخ آهي، (Metaphysics) اصطلاح يوناني ٻوليءَ جي ٻن لفظن مان جڙي ٺهيو آهي ميٽا (Meta)  معنيٰ ڏور/پري/مٿانهون ۽ فزيو (Physio)  معنيٰ جسم. هن شاخ ۾ ڪائنات جي آخري ۽ بنيادي سچائي جي ڳولها ۽ ان جو اڀياس ڪيو ويندو آهي.  فلسفي ۾ مابعد الطبعيات کي ڪائنات کي سمجھڻ جي هڪ طريقي طور سمجھيو وڃي ٿو. هن شاخ مادي، تحرڪ، مڪان، زمان، لامحدود، سبب ۽ ٻين بنيادي تصورن جو ڳوڙهو تجزيو ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:تصور
زمرو:فلسفو
زمرو:سماجي سائنس
زمرو:مابعد الطبعيات
زمرو:سماجي سائنس جون اصطلاحون
مارڪسي فلسفو

**مارڪسي فلسفو** يا **مارڪسزم** (Marxism) ماديت پسند فلسفي جي سائنسي شڪل آهي. هي فلسفو سادو ۽ پورهيتن جي حقن جو فلسفو آهي. مارڪس چوي ٿو تہ اهو چوڻ غلط آهي تہ ماده جي حيثيت اول ۽ روح يا شعور جي حيثيت ثانوي آهي. هن جي راءِ آهي تہ مادو اصل آهي، شعور ۽ روح مادي جي ئي پيدائش آهن. مارڪسي فلسفو، هڪ انقلابي نظريو آهي، جنهن مطابق هر ڪا شيءِ تبديل ٿيندڙ آهي ۽ اها تبديلي ترقيءَ ڏانهن وڃي ٿي.  ڪارل مارڪس(1883ء-1818ء) ۽ سندس ساٿي فريڊرڪ اينگلز  جي مرتب ڪيل نظرين جي مجموعي کي مارڪسزم سڏيندا آهن. اھو سائنسي علمن وانگر سماج جي ارتقا جو علم آهي جنھن مطابق سرمائيداري واري سماج جو خاتمو اڻٽر آھي جنھن جي جڳھ ڪميونسٽ سماج وٺندو ۽ ان تبديلي جو ذريعو سوشلزم آھي. مارڪسزم جا قائدا سماجي ارتقا جي دريافت آھن جيڪي ڪنھن جي خواھش سان تبديل نہ ٿا ٿي سگھن. مارڪس 5 مارچ 1822ع ۾ پنھجي دوست ويدميئر کي کليل ھڪ خط ۾ لکيو آهي ته: “جدید معاشري ۾ طبقن وچ ۾ ڪشمڪش جي موجودگي جو سھرو ان جي مٿان ناھي پر ان کان اڳ سرمائيداري وارن تاريخدانن ان طبقاتي ڪشمڪش جي تاريخي ارتقا کي ۽ سرمائيداري جي معاشياتدانن طبقاتي معيشت کي تفصيل سان بيان ڪري چڪا ھيا . ھن نئين ڳالھ اھا ڪئي ھئي تہ:

* طبقن جو وجود پيداوار جي ترقي ۾ مخصوص تاريخي مرحلي سان مشروط آهي.

* طبقاتي جدوجھد لازمي طور تي پرولتاري آمريت يا مزدورن جي آمريت ڏانھن وٺي وڃي ٿي. 
* پرولتاري آمريت بذات خود طبقن جي خاتمي ۽ غير طبقاتي سماج ڏي منتقلي تي مشتمل آهي. 

مارڪسزم جي فلسفي جي بنياد تي ڪميونسٽ ميني فيسٽو لکيو ويو جنھن جو نعرو ھيو تہ: "دنيا جا مزدورو متحد ٿي وڃو!"  ڪارل مارڪس مطابق سرمائيداراڻي نظام  اندر اھا خامي موجود آهي ته اھو مسلسل وڏي پيماني تي لاھا چاڙھا پيدا ڪندو آهي ۽ آخرڪار پاڻ کي پاڻ ئي ختم ڪري ڇڏيندو. اھو ھڪ غير مستحڪم ترين نظام آھي. غلامي وارو نظام ۽ جاگيرداراڻو نظام سماج ۾ کوڙ صدين تائين قائم رھيا پر اُنھن جي ڀيٽ ۾ سرمائيداراڻو نظام جنھن چيز کي ڇھندو آھي ان کي تبديل ڪري ڇڏيندو آهي. ان نظام ۾ نہ رڳو برانڊ تيزي سان تبديل ٿيندا آهن پر ڪمپنيون ۽ صنعتون پڻ تخليقي  عمل جي نتيجي سان ٺھنديون ۽ ختم ٿينديون آهن. ان سان گڏوگڏ انساني رشتا پڻ ختم ٿي نئين روپ ۾ ٻيھر جڙندا آهن. مارڪس کي يقين ھو ته ھڪ عوامي انقلاب ضرور ايندو جنھن ذريعي ڪميونسٽ سماج قائم ٿيندو جيڪو وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ ۽ وڌيڪ انسان دوست نظام ھوندو. مارڪسزم وارو فلسفو جدلياتي ماديت ۽ تاريخي ماديت جي نظرين تي مشتمل آهي.

## حوالا

زمرو:سماجياتي نظريا
زمرو:سماجي نظريا
زمرو:سياسي فلاسافي
زمرو:سياسي فلاسافي
زمرو:ڪميونزم
مارو

**مارو** (*Maru*) جو اصطلاح مارئي جي داستان مان نڪتل آهي، جنهن ۾ ٿر جي ملير جي عام ماڻهن کي مارو سڏيو ويو. هينئر هي اصطلاح ادبي طور يا لغوي طور هر عام سنڌيءَ لاءِ ڪتب آندو ويندو آهي.

## حوالا
مارئي

**مارئي** (*Marui*) عمر-مارئي جي مرڪزي عورت ڪردار. شاھ جي سورمي، جنهن کي شاھ عورت جي عظمت، وطن جي حب ۽ قومپرستيءَ جي لاءِ تمثيلي طور بيان ڪيو آهي. مارئي ٿر جي غريب نينگري هئي، جنهن کي عمر (حڪمران) زوريءَ کڻي ويو ۽ لالچون ڏئي شادي ڪرڻ پئي چاهي. پر هن جي انڪار کيس امر ڪري ڇڏيو. شاھ لطيف ڪلاسيڪي شاعرن مارئيءَ جي حب الوطنيءَ واري داستان کي ڳائي کيس حب الوطنيءَ جي علامت بنائي ڇڏيو آهي. هي قصو سومرن جي دور سان منسوب آهي.

## حوالا
سر مارئي

**مارئي** سُر سنڌي شاعريءَ ۾ حب الوطنيءَ جي علامت آهي ۽ شاھ لطيف جي شاعريءَ جو اهم سـُر آهي، جنهن ۾ سنڌ جي ثقافت ۽ اعليٰ انساني قدرن جي حمايت ٿيل آهي.

## حوالا
مارڪسوادي تنقيد

**مارڪس وادي تنقيد** (Marxist Criticism) پليخانوف (Plekhanov)، مهرنگ (Mehring)، دوبرولي بوف (Dobrolybov)، پساريف (Pisarev) ۽ چرني شيوسڪي (Cherny Shevsky) مارڪسوادي تنقيد جا ابتدائي مبلغ ڄاتا وڃن ٿا. هيءَ تنقيد دنيا جي اديبن کان هڪ عالمگير نظرئي جي توقع رکي ٿي. اها زندگيءَ جي نفسيات کي الڳ نٿي ڏسي، بلڪ هڪ ئي وقت زندگيءَ جي ڀرپور طاقت کي ڏسڻ گهري ٿي. مارڪسوادي تنقيد، ادب تي فيصلي صادر ڪرڻ واري جا اختيار (Authoritative) آهي. هن تنقيد مطابق ، ادب فقط اهو آهي جيڪو سماجي نظرئي کي سماج جو وڏي ۾ وڏو اصول تسليم ڪري. انهيءَ ڳالھ جي تائيد ڪندي اي جي اتم (1923-2005ع) لکي ٿو تہ ”ادب انساني خيالات ۽ جذبات جي اظهار جو نالو آهي. اهو سماج جو شاهد آهي.“.

## حوالا
مالواري رسم الخط

**مالواري رسم الخط** (Malwari Script) رسم الخط جو ذڪر البيرونيءَ پنھنجي ڪتاب، "ڪتاب الھند" ۾ ڪيو آھي. ھن سنڌ جي ڪيترن رسم الخطن جو ذڪر ڪيو آھي، پر خاص طور تي ھن سنڌ جي رسم الخطن لاءِ لکيو آهي تہ سنڌ ۾ ٻيا رسم الخط بہ رائج آھن، جهڙوڪ مالواڙي، جيڪو منصوره، ڏکڻ سنڌ ۾ استعمال ٿئي ٿو، سامونڊي ڪناري جي طرف.

## حوالا
ماورائي حقيقت

ماورائي حقيقت __(Surrealism):

سريئت/سريئلزم جي لغوي معنيٰ آهي ”حقيقت کان ماورا“ يا پري. ماورائي حقيقت، داخليت پسنديءَ جي تحريڪ آهي، جنهن ۾ ”دادازم“ ۽ ڪيوبزم وغيره به اچي وڃن ٿا. هر جديد ادب سرجيندڙ ۽ پڙهندڙ سمجهي ٿو ته انساني لاشعور کي انتهائي حقيقي سمجهي ڪردارن جو جهان تخليق ڪرڻ سرئيلزم آهي. هن لاڙن ۾ سرت، ساڃاهه بجاءِ بي ترتيب خيالن ۽ جذبن جو هجوم هوندو آهي، هن لاڙي ۾ ادبي طور بي مقصديت وڌيڪ هوندي آهي، جنهن کي حقيقت کان مٿانهون يا ماورائي حقيقت چيو ويندو آهي.هي رجحان دادائيت جي ضد ۾ پيدا ٿيو. هن جو باني ”آندري پريٽون“ هو . هن تحريڪ جي مڃڻ وارن جو چوڻ هو ته عالم محسوسات کان سواءِ هڪ ٻيو عالم به پنهنجو وجود رکي ٿو. جيڪو هن ظاهري ۽ حسي عالم کان بلڪل مختلف آهي. ان عالم تائين رسائي حاصل ڪرڻ لاءِ اتان جو عقل ۽ منطق کان ڪناره ڪش ٿي وڃڻ ضروري آهي. انهيءَ ڪري هن ۾خارجي حقيقت ڪا معنيٰ نٿي رکي. ان جي بدران لاشعور جي داخلي حقيقت سڀ تي مقدم آهي. هن قسم جي نقاد جو چوڻ آهي ته فنڪار حقيقت سڀ تي مقدم آهي. فنڪار حقيقتن کي خارجي شين ۾ نه ڳولي، پر ان لاءِ لاشعور جي مدد سان خود پنهنجي وجود جي گهرائين ۾ هليو وڃي.هن رجحان جو سڀ کان وڏو نمائندو ”ڪافڪا“ آهي. سنڌي زبان ۾ ماڻڪ، مشتاق شورو، مدد علي سنڌي، خيرالنساء جعفري، منور سراج، اخلاق انصاريءَ جي ڪهاڻين ۾ سريئلزم جو ڪجهه اثر نظر اچي ٿو. .

حقيقت کان مٿانهون، سريئت يا **سريئلزم** (Surrealism) جي معنا آهي ”حقيقت کان پاسيرو“ يا سچائي کان پَري. هيءَ اصل ۾ داخليت پسنديءَ جي تحريڪ آهي، جنهن ۾ ”دادازم“ ۽ ڪيوبزم وغيره به اچي وڃن ٿا. هر جديد ادب سرجيندڙ ۽ پڙهندڙ سمجهي ٿو ته انساني لاشعور کي حقيقي سمجهي ڪردارن جو جهان تخليق ڪرڻ سرئيلزم آهي. هنن لاڙن ۾ سرت، ساڃاهه بدران بي ترتيب خيالن ۽ جذبن جو هجوم هوندو آهي، هن لاڙي ۾ ادبي طور بي مقصديت وڌيڪ هوندي آهي، جنهن کي حقيقت کان مٿانهون يا ماورائي حقيقت چيو ويندو آهي. هي لاڙا دادائيت جي ضد ۾ پيدا ٿيا. هن جو باني ”آندري پريٽون“ هو . هن تحريڪ جي مڃڻ وارن جو چوڻ هو ته عالم محسوسات کان سواءِ هڪ ٻيو عالم به پنهنجو وجود رکي ٿو. جيڪو هن ظاهري، پڌري ۽ حسي عالم کان بلڪل مختلف آهي. ان عالم تائين رَسڻ لاءِ اتان جو عقل ۽ منطق کان پاسيرو ٿي وڃڻ ضروري آهي. انهيءَ ڪري هن ۾خارجي حقيقت ڪا معنا نٿي رکي. ان جي بدران لاشعور جي داخلي حقيقت سڀ تي لازمي آهي. هن قسم جي نقاد جو چوڻ آهي ته فنڪار حقيقت سڀ کان مٿاهين آهي. فنڪار حقيقتن کي خارجي شين ۾ نه ڳولي، پر ان لاءِ لاشعور جي مدد سان خود پنهنجي وجود جي گهرائين ۾ هليو وڃجي. هن لاڙي جو سڀ کان وڏو نمائندو ”ڪافڪا“ آهي.

## حوالا
مبالغو

**مبالغو** معنيٰ وڌاءُ. ڪنهن شيءِ يا ڳالھ کي وڌائي چڙهائي بيان ڪرڻ. انگريزن جي دؤر ۾ يا ان کان اڳ وارن قصن ۾ مبالغي آميز لکت جو تمام گهڻو رواج هوندو هو.مبالغي يا وڌاءُ ۾ ڪنهن واقعي کي ايترو وڌائي پيش ڪجي، جو اهو ناممڪن لڳي.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
متروڪ لفظ

**متروڪ لفظ** (Obsolete words)، متروڪ مان مراد آهي تہ اهي لفظ جيڪي رواج نہ رهيا هجن يا مدي خارج ٿي رد ٿي چڪا هجن. هر سڌريل ٻوليءَ ۾ وقت سان گڏ ڪي نوان لفظ شامل ٿيندا رهندا آهن ۽ ڪي وري خارج ٿيندا رهندا آهن. اهو هڪ فطري عمل آهي. ادبي طور، متروڪ لفظ مان مراد آهي تہ اهي لفظ ڪڏهن لکڻين ۾ ڪتب آندا ويندا هئا، پر بعد ۾ ليکڪن، شاعرن، انهن جو استعمال ختم ڪري ڇڏيو. گنگا رام سمراٽ، اهڙا ڪيترائي لفظ پنهنجي ڪتاب ”اسان کي هتان وساريو“ ۾ ڏنا آهن، جيڪي هيئر سنڌي مان متروڪ ٿي ويا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
زمرو:علم اللغات
متضاد لکڻي

**متضاد لکڻي** () ڪنهن ساڳي لکڻيءَ ۾ ساڳي ڳالھ ٻن جاين تي متضاد راين سان ڏيڻ. ڪنهن خيال ۾ متضاد راءِ ڏيڻ يا وري متضاد بيان ڏيڻ وغيره.

## حوالا
مثلث

**مثلث** (Musalis) عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، ”ٽن مصرعن وارو شعر“. يعني اهو نظم، جنهن جو هر هڪ بند ٽن مصرعن تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهي مصرعون پاڻ ۾ هم وزن هونديون آهن، اهڙيءَ طرح مثلث جا سڀ بند ساڳئي وزن ۾ هوندا آهن، جن مان اڪثر پهريون بند سڄو هم قافيه هوندو آهي ۽ باقي بندن مان هر هڪ بند جون پهريون ٻه مصرعون پاڻ ۾ هم قافيه ٿينديون آهن ۽ ٽين مصرع جو قافيو وري پهرئين بند جي قافيي جهڙو هوندوآهي. ڪي نظم اهڙا به ملن ٿا، جن ۾ مثلث جي هر هڪ بند جون ٽئي مصرعون پاڻ م هم قافيه رکيون ويون آهن.

## حوالا
مثنوي

**مثنوي** (Masnavi) لفظ عربي لفظ ’اثنى‘ مان نڪتل اھي، جنھن جي معنيٰ آھي جوڙو يا ”ٻہ“، ھن ۾ ھر ھڪ شعر ٻن سٽن تي مشتمل ۽ جدا جدا ھوندو اھي. تنھن ڪري سڄو نظم ھڪ قافيه تي نہ ھوندو اھي، پر ھر ھڪ بيت جون ٻہ مصرعون پاڻ ۾ ھم قافيہ ھونديون اھن. مثنوي جا شعر هڪ سئو کان مٿي ۽ ٽي سئو جي لڳ ڀڳ هوندا آهن. ھن صنف ۾ قصا، ڪھاڻيون وغيره بيان ٿيل ھوندا اھن، ڪڏھن ڪڏھن ھزار کان بہ مٿي بيت ھوندا آھن. مثنويءَ جا اصل ست ”بحر“ اھن، پر اڄڪلھ سڀني بحرن ۾ مثنوي لکي وڃي ٿي. سنڌي زبان ۾ ڪيتريون ئي رزميہ، رومانوي ۽ تاريخي مثنويون لکيون ويون آهن. مير حسن علي خان (1824ع-1907ع) مشهور رزميہ مثنوي ’فتح نامہ سنڌ‘ عرف ’سنڌ جو شاهنامو‘ لکي. ان کان سواءِ ’مثنوي عشق‘ مخدوم طالب الموليٰ (1919ع-1993ع) جي لکيل آهي ۽ ٻيون بہ ڪيتريون ئي مثنويون لکيون ويون آهن.
## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
زمرو:شاعري
زمرو:صوفي ادب
ماھيا

**ماهيا** (Mahia) پنجاب جي شاعريءَ جي حسين ۽ مقبول صنف آهي. هن جو تعلق ’ماه‘ لفظ سان آهي. ”ماه“ اصل فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’چنڊ‘. جيئن تہ چنڊ هڪ چمڪندڙ، خوبصورت ۽ خوشنما گره آهي؛ تنهن ڪري برصغير جي ماڻهن محبوب کي اُن سان تشبيهه ڏئي کيس ”ماهتاب“، ”قمر“، ”ماهي“ سڏيو آهي: يعني ’چنڊ جهڙو حسين ۽ خوبصورت چهرو‘. ساڳيءَ طرح سان محبوب جي تعريف ۾ چيل شعر کي پڻ ”ماهيا“ نالو ڏنو ويو آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ ماهيا جي صنف گذريل ٿورن سالن کان مروج آهي. سنڌي شاعرن هن صنف کي ساڳي ئي رنگ ۽ ڍنگ ۾ پيش ڪيو آهي، جهڙيءَ طرح پنجابي شاعريءَ ۾ پيش ڪئي وڃي ٿي. هن ۾ مضمون به ساڳيوئي پنجابي شاعريءَ وارو آندو وڃي ٿو، جنهن ۾ محبوب جي تعريف ۽ سندس وڇوڙي جا ورلاپ بيان ڪيا ويندا آهن ۽ کيس ملاقات ڪرڻ لاءِ التجا ڪئي ويندي آهي. سنڌيءَ ۾ سڀ کان اڳ نياز همايونيءَ ماهيا لکيا آهن، جيڪي ڏاڍا خوبصورت آهن.

## حوالا
مجاز مرسل

**مجازِ مُرسل**(Synecdoche) عربي ٻولي جو لفظ آهي. هيءُ علم بيان جو هڪ قسم يا نمونو يا صنعت آهي. جنهن جي لفظي يا لغوي معني آهي غير حقيقي موڪليل. جيڪڏھن ڪو شاعر، ڪنھن شيءِ جي عام نالي وٺڻ بدران ان شيءِ جي نالي مان غير حقيقي معني وٺي، جنھن منجھان اھا شيءِ اصل ٺھيل ھجي. مثال جز کي ڇڏي ڪل کي استعمال ڪري يا وري ڪل کي ڇڏي جز کي استعمال ڪري تہ اھڙي صنعت کي مجاز مرسل چئبو آھي. مثال طور ڪو چوي”الحمد“ پڙھ جنهن منجهان سڄي سورت فاتح جو مطلب ورتو ويو.مجاز مرسل جا ڪافي قسم ٿين ٿا جن ۾ اهم هيءُ آهن:

1,ڪُل مان جز جي معني وٺڻ: بازار مان سودو آڻڻ. بازار (ڪُل) چئي هڪ دڪان (جز) جو مطلب ورتو ويو. آڱر وات ۾ دٻائڻ مطلب آڱر جو حصو (جز) وات ۾ ايندو جيڪا سڄي آڱر (ڪُل) مان جز جي معني ورتي وئي.

2جز مان ڪل جي معني وٺڻ: الحمد (جز) سورت پڙهڻ مان مراد سڄي (ڪُل) سورت فاتحه پڙهڻ يعني جز مان ڪل جي معني ورتي وئي. 

3سبب مان مُسبب جي معني وٺڻ: بادل خوب برسيو آهي. اصل ۾ بادل يا ڪڪر نه پر پاڻي وسندو آهي. ڪڪر سبب آ ۽ پاڻي مسسب آهي جيڪو ڪڪر جي ڪري وسي ٿو. 

4,مسبب مان سبب جي معني: ٻهراڙي ۾ چوڻ مينهن نه پر انُ ٿو وسي مطلب مينهن يا پاڻي وسڻ سان پٽن تي اناج ٿيندو آهي. مسبب مينهن اناج يا انُ سبب آهي.

5، ظرف مان مظرف يعني ٿانو مان ٿانو واري شئي جي معني وٺڻ: اهڙي اُڃ هئس جو سڄو جڳ پي ويو. جڳ مان مراد جڳ وارو پاڻي پي وڃڻ آهي. 

## حوالا
مجازي

**مجازي** فرضي، غير حقيقي، مجازي اصطلاح خاص طور تي صوفي بزرگن ’مجازي عشق‘ لاءِ استعمال ڪيو آهي.

## حوالا
مجازي لولي

**مجازي لوليءَ** ۾ وڇڙيل دل جي دانھن ھوندي آھي. ھن سلسلي ۾ معشوق لاءِ احساسات جي ترجماني ھوندي آھي. سنڌيءَ ۾ گهٽ سرائڪيءَ ۾ اهڙيون لوليون وڌيڪ چيون ويون آهن.

## حوالا
محاڪات

**محاڪات** (Imagery) ڪنهن شيءَ يا ڪنهن حالت جي جيئري جاڳندي نقشي کي جنهن کان انهيءَ شيءِ يا انهيءَ حالت جي تصوير اکين اڳيان ڦري وڃي، تنهن کي محاڪات چوندا آهن. شاعر پنهنجي محاڪات جي قوت سان پنهنجن خيالن ۽ مشاهدن جو فوٽو ڪڍي ٿو. جهڙي طرح هڪڙي مصور کي تصوير ڪڍڻ جي لاءِ جدا جدا شين جي ضرورت پوندي آهي، تهڙيءَ طرح شاعر کي محاڪات يا عڪسيت بہ جي لاءِ تشبيھ ۽ تمثيل جي ضرورت ٿيندي آهي، پر فرق اهو آهي جو مصور رڳو محسوس شين کي پنهنجي رنگ ۽ روغن سان چمڪائي ٿو سگهي ۽ شاعر پنهنجي محاڪات سان غير محسوس شين کي پڻ ڏيکاري سگهي ٿو.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:افسانو
مخزن

**مخزن** لفظ رسالي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ’فيروز اللغات‘ مطابق ”مخزن“ جي معنيٰ خزاني جا گدام، ذخيرو، اسٽور ۽ جمع ڪرڻ جي جاءِ، ادبي طور مخزن مان مراد آهي معلومات جو خزانو يا ذخيرو.

## حوالا

زمرو:اشاعت
مخطوطات

**مخطوطات** فارسي زبان جو لفظ آهي، جنهن مان مراد اهي قلمي نسخا يا خطي نسخا آهن، جيڪي عجائب گهرن، سرڪاري لائبررين، ذاتي ڪتب خانن ۾ قلمي صورت ۾ پيل آهن.

## حوالا
مزاحي ڪتاب

**مذاقي ڪتاب** (Comic book) مزاحيہ ٽوٽڪن، لطيفن جا ٻاراڻا ڪتاب. هن قسم جا ڪتاب انگريزن جي دؤر ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪافي تعداد ۾ شايع ٿيا.

## حوالا
مرجز نثر

**مرجز نثر**، ”مرجز“ جي معنيٰ آهي ”وزن وارو“. هن قسم جي نثر ۾ گڏ آيل فقرا (جملي جا ٽڪرا) پاڻ ۾ موافق ۽ موزون هوندا آهن؛ يعني اهو نثر، جنهن ۾ وزن بہ هجي قافيو بہ هجي. هت نثر مرجز جو هڪ مثال ڏجي ٿو، جو مرحوم مرزا قليچ بيگ جو لکيل آهي: ”سواءِ ذڪر قادر ڪارساز جي وقت وڃائڻ، ۽ سواءِ شغل خالق ڪردگار جي حياتي گذارڻ، نسورو نقصان آهي.“

## حوالا
مردف

**مردف** (*Mardaf*) شاعريءَ جي اصطلاح ۾ مردف جي معنيٰ آهي رديف وارو شعر، قصيدو، غزل يا قطعو، جنهن ۾ رديف کان ڪم ورتو ويو هجي. رديف واري غزل کي مردف غزل چيو ويندو آهي.

## حوالا
مرڪزي خيال

**مرڪزي خيال** (Central Idea) جو مقصد آهي بنيادي خيال، اهو ادبي دائرو، جنهن ۾ شاعر يا ليکڪ پنهنجي شعر يا تحرير جو بنيادي نڪتو رکيو هجي. مطلب تہ ليکڪ بنيادي طور ڪهڙو پيغام ڏنو آهي، اهو ئي سندس شعر يا تحرير جو مرڪزي خيال چئبو.

## حوالا

زمرو:لکت
مزاح

**مزاح** (Humour) نگاريءَ ۾ ڀوڳ ئي ھوندو اھي. انگريزيءَ ۾ ان کي Humour چيو ويندو اھي، جنھن جي معنيٰ اھي کل، ڀوک، مسخري ۽ مذاق، مزاح لفظي بہ ٿيندي اھي تہ واقعاتي بہ. سنڌ ۾ ڀوک چرچو جو رواج عام اھي. اڳ ڏاڍا قابل مسخرا ھوندا ھئا جيڪي پنھنجن گفتن سان ماڻھن جي دل وندرائيندا ھئا. سنڌي شاعريءَ ۾ رشيد ڀٽي، نور عباسي وغيره ڪھاڻين ۾ ڪروڙ پتي، علي احمد بروھي، ڊرامن ۾ مرزا قليچ بيگ، امر جليل وغيره جا نالا قابل ذڪر اھن. اھڙي طرح حليم بروھي، قمر شھباز، شمشير الحيدري جا نالا بہ ان ڏس ۾ اچي وڃن ٿا. 

## حوالا

زمرو:صنفون
مخمس

**مخمس** معنيٰ پنج، ھي لفظ عربيءَ جي ”خمس“ مان نڪتو اھي. ھيءَ شاعراڻي صنف آھي، جنھن جي ھر بند ۾ پنج سٽون ھونديون آھن: پھرين بند جون پنج ئي سٽون ھم قافيہ ھونديون آھن ۽ ٻين بندن ۾ شروعاتي چار سٽون ھم قافيہ ۽ پڇاڙي واري يعني پنجين سٽ پھرين بند جي پڇاڙيءَ واري سٽ سان ھم قافيہ ھوندي آھي. ھن قسم جا شعر اڪثر ڪري قصن ڪھاڻين يا ڪنھن بياني مضمون لاءِ چيا ويندا آھن.

## حوالا

زمرو:شاعري
مخفف

**مخفف** (Abbreviation) جو مطلب آهي گهٽايل، ننڍو ڪرڻ، ڊگهن نالن، ادارن کي مختصر نموني پيش ڪرڻ، مثال طور سگا =سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن، يا وري ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لاءِ ن. ب. ب، محمد ابراهيم جويي جو مخفف م. ا. ج، اهڙي طرح .جيئن ’نيٽو‘ ۽ ’ريڊار‘ اصل ۾ مخفف آهن (اصل لفظ آهن نارٿ ايٽلانٽڪ ٽريٽي آرگنائيزيشن (NATO) ۽ ريڊيو ڊٽيڪشن اينڊ رينچنگ(RADAR).

## حوالا
مزاحيہ رزميہ شاعري

**مزاحيہ رزميہ شاعري** جنهن ۾ پڙهندڙن جي تفريح طبع لاءِ مزاح جو عنصر موجود هجي يا جنهن ۾ ڪنهن جي مڪمل رزميہ شاعري جواب ۾ مزاحيہ شاعري ڪئي وڃي يا ان جي مذاق اڏائي وڃي. سنڌيءَ ۾ شمس الدين بلبل مزاحيہ شاعر ڪئي آهي.

## حوالا
مسبع

**مسبع** (Septet) ”مسبع“ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ستن مصرعن وارو شعر“. اصطلاحي معنيٰ موجب، مسبع اهو نظم آهي، جنهن جي هر هڪ بند ۾ ست مصرعون ٿين ٿيون، جن مان پهريون ڇهه مصرعون هڪ ٻئي سان هموزن ۽ هم قافيه ٿينديون آهن ۽ ستين مصرع مٿين ڇهن مصرعن سان وزن ۾ ساڳي، پر قافيي ۾ مختلف هوندي آهي. مسبع جو پهريون بند اڪثر سڄوئي هم قافيه ٿيندو آهي ۽ باقي هر هڪ بند جي پوئين (ستين) مصرع پهرئين بند سان هم قافيه هوندي آهي.شاعريءَ جي هن صف ۾ هر قسم جو موضوع پيش ڪري سگهجي ٿو..

## حوالا
مستقبل بيني

**مستقبل بيني** (Futurism) ادبي ۽ فني تحريڪ جيڪا 1905ع ۾ Thomas Marinelti شروع ڪئي. بوڪ سيان (Boccion) ۽ سيوريني (Severini) جهڙا اٽالين فنڪار هن تحريڪ جا باني هئا.ڪينواس تي حرڪت (Motion) پلٽائڻ هن تحرڪ سان لاڳاپيل فنڪارن هن عمل جي وسيلي ترقي پذير دنيا جو فني اظهار چاهيو ٿي، دنيا جيڪا تيز رفتار موٽر ڪارن ۽ ميڙاڪن سان ڀريل روڊن جي دنيا آهي. دنيا جي تيز رفتاري ۽ وڌندڙ صفتي اثر جي ڪري زندگيءَ تمام اڳتي ڏسڻ. يعني زمان حال ۾ ويهي مستبقل کي چٽي طرح ڏسڻ، پرکڻ. هن تحريڪ هيٺ ادب ۽ موسيقي ۾ روايتي گهاڙيتن سان نڪري حرڪت ۽ اوسر کي ظاهر ڪرڻ لڳي. سنڌي جو نوجوان ڪهاڻيڪار طارق قريشي مستقبل بينيءَ سٺيون ڪهاڻيون لکيون آهن. 

## حوالا
مستي

**مستي** (Estaey) جي تعريف ھن طرح ڪري سگھجي ٿي تہ ”مستي عشق الاھيءَ جي حد ڪمال جي نشاني اھي ۽ عشق جي انتھائي منزل اھي.“ مطلب تہ قلندري طريقو ظاھري عبادتن ۽ رياضتن سان گڏ مستي، جوش، جذبي، محويت ۽ استغراق تي گھڻو زور ڏئي ٿو. قلندري طريقو حضرت سيد جمال مجرد کان شروع ٿيو، جيڪو وڏو عالم ۽ فاضل ھو. چيو وڃي ٿو تھ حضرت قلندر شھباز جو قلندري مسلڪ، سيد جمال مجرد جي سلسلي سان ملي ٿو.

## حوالا
مسجع نثر

**مسجع نثر** کي مقفيٰ - قافيي وارو بہ ڪري چئبو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”قافيي وارو نثر.“ هن قسم جي نثر ۾، فقرن (جملي جي ٽڪرن) جي پڇاڙيءَ ۾ لفظ عام طرح هڪ جهڙي آواز ۾ هوندا آهن؛ يعني اهو نثر جنهن جي فقرن جي آخر ۾ قافيي وارا لفظ هجن. هن قسم جي نثر ۾ وزن جو هجڻ لازمي نہ آهي.

## حوالا
مسخرو

**مسخرو** (Comedian) مزاحيہ شخض هوندو آهي، جيڪو ماڻهن کي کلائيندو آهي. ڊرامي يا فلم ۾ مزاحيہ ڪردار ادا ڪندڙ اداڪار. سنڌي اسٽيج ڊرامن ۾ هڪ مزاحيہ اداڪار يا مسخري جو ڪردار ضرور رکيو ويندو هو. جيڪو اسٽيج تي ويٺل تماشائن کي پنهنجي مڪالمن ۽ اداڪاريءَ سان دل وندرائيندو هو.

## حوالا
مسدس

مسدس __(Musdas):

مسدس کي سنڌي شاعري ۾ ڇهه سٽو به چئبو آهي. سنڌي شاعري ۾ فارسي ۽ عربي منجهان رائج ٿيو. فارسي يا عربي ۾اهڙو طويل نظم  جنهن جو هر بند يا شعر ڇهن سٽن تي مشتمل هجي سو مسدس سڏبو آهي. سنڌي شاعري ۾ ان جي هيئت ۾ تبديلي ڪئي وئي ۽ سنڌي شاعري ۾ مسدس صرف ڇهه سٽن تي مشتمل آهي. مسدس اھو شعر اھي جنھن جي ھر بند ۾ ڇھ سٽون ھونديون اھن. ھر ھڪ بند جون پھريون چار سٽون پاڻ ۾ ھم قافيہ ھونديون اھن ۽ پويون ٻہ سٽون پاڻ ۾ ھم قافيہ ھونديون اھن.  سنڌي شاعري ۾ الھہ بخش اٻوجھو جا مسدس مشهور آهن.

## حوالا
ھم آواز

**مشابھ لفظ** يا **هم آواز** (Homonyms)، ڪنهن بہ ٻوليءَ ۾ ساڳيو آواز رکندڙ ڪيترائي لفظ هوندا آهن، پر انهن لفظن جون معنائون الڳ هونديون ۽ اڪثر ڪري املا بہ الڳ هوندي آهي. اهڙن هم آوازن لفظن کي مشابھ لفظ بہ چيو ويندو آهي.

## حوالا
مستزاد

**مستزاد** (Mustazad) عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”وڌايل“. اصطلاحي معنيٰ موجب، اُهو شعر جنهن ۾ هر هڪ مصرع کان ٻہ يا ٽي موزون الفاظ قافيي وار وڌائي پيش ڪيل هجن ۽ اهو وڌايل ٽڪرو ان شامل مصرع سان هم قافيه هجي. البت وڌايل ٽڪرو قافيي کان بغير بہ آڻي سگهجي ٿو، پر بهتر ائين آهي تہ جنهن مصرع جو وڌايل ٽڪرو هجي، اهو انهيءَ مصرع جي قافيي سان برابر هجي. اهڙي شعر کي ”ڏيڍو شعر“ چئبو آهي. اهڙي قسم جون ٻہ مصرعون گڏڻ سان هڪ بند ٺهندو آهي ۽ ائين ڪجهه بند ملائي هڪ نظم تيار ڪيو ويندو آهي؛ جنهن جي پهرئين بند کي غزل وانگر ”مطلع“ چئبو آهي.

## حوالا
مستشرقين

**مستشرقين** (Orientalist) اهي مشاهير عالم جن جو تعلق يورپ ۽ ٻين ملڪن سان هو، پر انهن سنڌي علم، ادب ۽ ٻوليءَ بابت لکيو يا تحقيق ڪئي آهي. انهن کي مستشرقين چئبو آهي. مثال طور ارنيسٽ ٽرمپ، جارج اسٽئڪ، رچرڊ برٽن، لئمبرڪ، اينمري شمل ۽ ٻيا شامل آهن. مختيار احمد ملاح اهڙن عالمن تي ڪتاب ”مغربي سنڌي شناس“ لکيو آهي.

## حوالا
مشاعرو

**مشاعرو** (Poetic Gathering) شاعرن جي مجلس يا تقريب کي چئبو آهي. مشاعري ۾ شاعر واري واري سان پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ داد حاصل ڪندا آهن. انگريزن جي دؤر کان سنڌ ۾ مشاعرن جي شروعات ٿي، جنهن سان سنڌي شاعريءَ تمام گهڻي ترقي ڪئي، خاص طور تي عروضي شاعري پنهنجي عروج تي پهتي. مشاعرن جي ڪري ادبي جماعتون بہ وجود ۾ آيون آهن، جن اشاعتي ادارا ۽ نامور شاعر بہ پيدا ڪيا آهن.

## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ اسلام
زمرو:پاڪستاني ثقافت
زمرو:شاعري
مشاھدو

مشاهدو __(Observation):
مشاھدو جي معني آهي ڪنھن شئي جي جانچ پڙتال مثال طور مليريا انسانن لاءِ قاتل بيماري ھئي جنھن جو علاج درڪار ھو.1878 ۾ ھڪ فرانسيسي طبيب يا فزيشن ليوران مليريا جي مريضن جي رت جي نمونن جو خوردبيني اڀياس ڪيو تہ کيس نهايت ننڍڙي مخلوق نظر آئي جيڪا پوءِ پلازموڊيم نالي سان مشھور ٿي.

## ادب

ھڪ شاعر ۾ نہ فقط حسن جي مشاھدي ۽ حقيقت جي پروڙ جي قابليت ھجڻ گھرجي، پر ان سان گڏ ھڪ ٻئي ھنر جو ھجڻ پڻ ضروري اھي، جنھن کي شعري صنعت چئجي ٿو. شاعر ان صنعت جي وسيلي، پنھنجي خيالن ۽ جذبن کي اھڙن عمدن ۽ اثرائتن لفظن ۾ اھڙي سليس پر رنگين عبادت ۽ اھڙن نون ويسن، ورثن ۾ اھڙي ڍنگ ۽ طرز سان بيان ڪري ٿو، جو پڙھندڙن جون دليون بي اختيار ڇڪجيو وڃن. 

## حوالا

زمرو:ادراڪ
زمرو:تعليم جي تاريخ
زمرو:ڄاڻ جا ذريعا
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنسي طريقو
زمرو:سائنس جو علم العلم
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:علم موجودات
زمرو:فلسفي جي تاريخ
ليکڪ

**مصنف** (Writer) [صنف=ٺاهڻ، جوڙڻ] ٺاهيندڙ، جوڙيندڙ، ڪتاب جوڙيندڙ يا ڪتاب لکندڙ يعني ليکڪ. ڪتاب جو، مضمون جو يا ڪنهن بہ لکيل مواد جو ليکڪ. علم و ادب جي ڪنهن بہ صنف جي ليکڪ کي مصنف چيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:ربطيات تدابير
زمرو:ليکڪ
مطلع

**مطلع** عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معني آهي ”اُڀرندڙ، ظاهر ٿيندڙ.“ اصطلاحي معنيٰ ۾ قصيدي يا غزل جي شروعاتي يا پهرئين بند جي ٻن مصرعن کي ”مطلع“ چئبو آهي. هن ۾ ٻئي مصرعون قافيي واريون هونديون آهن؛ يا وري قافيي سان گڏ رديف بہ شامل هوندوآهي. خاص ڪري غزل ۾ مطلع جو هجڻ تمام ضروري آهي. باقي ٻين شعرن ۾ انهيءَ جي ايتري ضرورت نہ هوندي آهي.

## حوالا

زمرو:شاعري
معجزو

**معجزو** (Miracle) مذهبي لوڪ شاعريءَ جي صنف آهي، جنهن ۾ بيتن جي صورت ۾ معجزن جو ذڪر ڪبو آهي. معجزو عربي لفظ، ”معجزه“ مان نڪتل آهي، جنھن جي معنيٰ اھو ڪم، جيڪو ڪرشماتي هجي، جنهن تي ظاهري طرح ويساھ نہ اچي. معجزن ۾ نبين سڳورن جي واقعن بابت شاعري موجود هوندي آهي.

## حوالا

زمرو:مذهبي اصطلاحون
سر معذوري

**معذوري** (*Maazoori*) عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي بيحال يا ضعيف. هن سر ۾ سسئيءَ جي عاجزيءَ جو احوال آيل آهي. ان کان علاوه شاھ لطيف هن سر ۾ طالب جي ڪشالن جو ذڪر ڪري ٿو. کيس نفس ٿو ستائي پر هو مرشد جي صورت اڳيان رکي سڀني نفسن تي غالب اچي ٿو وڃي.

## حوالا
معاوضو

**معاوضو** (Honorarium) ڪنهن عالم و اديب کي سندس لکت لاءِ اعترافي طور معاوضي جي رقم يا انعام. هونئن ته ڪنهن به عالم يا اديب جي خدمتن جو معاوضو طئي ڪري نٿو سگهجي پر ڪنهن به تنظيم، اداري پاران اعزازي ۽ اعترافي ادائگي ڪرڻ.

## حوالا

زمرو:ڪاروباري اصطلاح
معروضيت (فلسفو)

**معروضيت** (Objectivity) جو مطلب آهي “اڻ ڌريو ٿيڻ” .ادب جي دنيا ۾ اديب جي معروضيت معروضي رويو، معروضي طرز عمل. معروضي طرز مشاهدو، معروضي پيشڪش. معروضي تصوير ڪشيءَ جو مطلب اهو آهي ته ليکڪ جيڪي ڪجهه پيش ڪري ٿو، ان ۾ سندس ذات ۽ شخصي رنگ شامل نہ آهي، بلڪ هو اڻ ڌريو بڻجي ڪنهن حسد ۽ وڌاءَ کان سواءِ حالتن جي عڪاسي ڪري رهيو آهي.

## حوالا

زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سچ
زمرو:سياسي فلاسافي
زمرو:علم موجودات
زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
معريٰ نظم

**معريٰ نظم** (Blank Verse) انگريزي ۾ بلئنڪ ورس جي لفظي معنيٰ آهي ”خالي/سکڻو/معريٰ نظم“. اصطلاحي معنيٰ موجب اهو نظم جنهن ۾ قافيو نہ هجي يا ان جي پابندي نہ هجي. پابند ۽ معريٰ نظم هڪ ٻئي جي ابتڙ ٿيا يعني پابند نظم ۾ قافيو ضروري آهي ۽ معريٰ نظم ۾ قافيي جي آزادي آهي. سنڌي شاعري ۾ مروج ٿيل آزاد نظم به معريٰ نظم جو هڪ نمونو آهي. 

## حوالا
مقالو (مفصل)

**مقالو** (Treatise) ڪنهن به موضوع تي طويل مضمون هوندو آهي، جنهن ۾ موضوع بابت کوجنا ۽ حتمي دليل، حوالن سان شامل هوندا آهن. عمومي طور مضمون ۽ مقالي ۾ فرق نه سمجھيو ويندو آھي ۽ ٻنھي صنفن کي ھڪ ئي ڀانيو ويندو آھي، ليڪن بنيادي طور مضمون ۽ مقالو ٻه جدا شيون آھن، مضمون لکڻ لاءِ ايتري تحقيق ڪانه ڪبي آھي مگر مقالو تحقيقي آھي، ان ۾ حاصل ڪيل حوالن جي تحقيقي ڇنڊڇاڻ کان پوءِ، ڪنھن نتيجي تي پھچبو آھي، مقالي لاءِ صفحن جو قيد نه هوندو آهي.

## حوالا
مقاميت نگاري جو لاڙو

**مقاميت نگاريءَ جو لاڙو** (Regionalism)، ڪنهن به ادبي لکڻيءَ ۾ مقامي رنگ، ثقافت، ريتن رسمن ۽ منظرن کي پيش ڪرڻ کي مقاميت نگاري چيو ويندو آهي. سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ کان وٺي موجوده جديد ادب تائين سنڌي شاعريءَ ۽ نثري لکڻين ۾ مقاميت جو لاڙو موجود رهيو آهي. خاص طور تي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادب ۾ ”سنڌيت“، ٻولي قومي ڏڻ، ثقافت، ريتون، رسمون، ٻوليءَ جو تز استعمال ۽ ملڪي منظرن جي عڪاسي ڪرڻ سنڌي اديب پاڻ تي اخلاقي فرض سمجهيو آهي. شاھ ڪريم، شاھ لطيف ۽ سچل سرمست جي ڪلام ۾ ھي لاڙو چٽو ۽ عيان نظر ايندو. اهڙي طرح جديد دور جا اديب ۽ شاعر شيخ اياز، استاد بخاري، نسيم کرل، رسول بخش پليجو، عبدالڪريم گدائي، عبدالقادر جوڻيجو، سراج ميمڻ، شوڪت شورو وغيره بھترين مقاميت نگاريءَ کي اهميت ڏيندا رهيا اھن. 

## حوالا
مڪالمو

**مڪالمو** ، لکت یا گفتگو دوران ڳالهه ٻولهه جي اهڙي ڏي وٺ کي چئجي ٿو جيڪا ڪن به ٻن ماڻهن جي وچ ۾ واقع ٿئي يا ته وري ڪنهن ادبي تصنيف يا ناٽڪ جي صورت ۾ منچ تي پيش ڪئي وڃي. بيانئي يا فلسفياڻي گفتگو توڙي سکيا سرشتي طور تي اولهه جي ادب ۽ روايات ۾ مڪالمي جي شروعات سقراط جي مڪالمن کان ٿيندي نظر اچي ٿي، جن جي ترويج يوناني فلسفي افلاطون ڪئي. جيتوڻيڪ، ان کان به آڳاٽي زماني جي رواياتن ۾ پڻ مڪالما ملن ٿا جهڙوڪ هندستاني ادب.

20هين صدي عيسوي ۾ ميخائيل باختن، پائلو فريري، مارٽن بيوبر، ۽ ڊيوڊ بوهم جهڙن دانشورن مقالمي کي فلاسافيڪل صنف ڪري مڃڻ جي شروعات ڪئي. مقالمي جي مختلف خاصيتن ۽ تاويلن تي ڳالهائيندي انهن دانشورن مقالمي جي هڪ ڪُليَتي مفهوم جي پرچار ڪئي آهي، جنهن مطابق مقالمو هڪ اهڙي گهڻ رُخي، تغير پذير، ۽ موضوع آڌارت گفتگو ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان ڪنهن حتمي راءِ، معنيٰ يا تت تائين رسائي حاصل ڪري سگهجي.

برک تعليمدان جهڙوڪ پائلو فريري ۽ رامون فليچا به تعليم جي ميدان ۾ اهڙا نظريا ۽ طريقيڪار وضع ڪيا آهن جن سان مساواتي مقالمي کي هڪ تدريسي اوزار يا طريقيڪار طور ڪتب آڻي سگهجي.

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا

زمرو:افسانو
زمرو:فلسفي طريقو
مڪتبہ فڪر

**مڪتبۂ فڪر** (School of thought) فڪر مان مراد ڪنهن علم يا فڪر، نظريي يا انداز فڪر سان واسطو رکندڙ ڄاڻو ۽ پوئلڳ، نظريو، ادارو، دبستان وغيره جن جي سوچ ۽ نقطۂ نظر ساڳيو هجي.

## حوالا

زمرو:انگريزي ٻولي
زمرو:ادب
زمرو:مڪتب فڪر
مطلقيت (فلسفو)

**مطلقيت** (Absolutism) اهو هڪ اصول يا نظريو آهي، جنهن مطابق ڪنهن بہ فنپاري جي پرک ڪرڻ لاءِ نج پڪا پختا ۽ نہ بدلجندڙ معيار موجود هوندا آهن. هن مطلقيت يا نجپڻي واري نظريي موجب اهڙا قدر بنيادي ۽ اڻمٽ هوندا آهن.

## حوالا

زمرو:تصور
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:علم موجودات
زمرو:علميات
زمرو:فلسفي جي تاريخ
زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
زمرو:يگانو ڌڻي
مڪتوبات

**مڪتوبات** نثري ادب جي ھڪ صنف آھي. ھن صنف ۾ ڪنھن اھم شخصيت، بزرگ، سياستدان، سماجي ڪارڪن يا اديب جا مڪتوبات محفوظ ڪيا ويندا آھن، جن ۾ اهڙي شخصيت جا خط، دستاويز، دستخط، بياض، آٽوگراف ۽ تصويرون وغيره شامل هونديون آهن. صرف خطن تي مشتمل ڪتابن کي مڪتوبات چئبو آهي، جهڙوڪ: ’مڪتوبات الامين‘ ڪتاب ۾ سياستدان امين کوسي جا مختلف شخصيتن کي لکيل خط شامل آهن.

## حوالا
مڪعب پسندي

**مڪعب پسندي** (Cubism)، مڪعب پسنديءَ جي تحريڪ فائو وزم (Fauvism) جي رد عمل ۾ پکڙي هئي. هن تحريڪ ۾ شڪلين کي مرڪزيت قرار ڏئي انهن کي ٽڪنڊن ۽ سريکن مٿاڇرن ۾اهڙي طرح ورهايو ويندو هو، جو چونڊيل موضوع جاميٽريءَ جي سلسليوار شڪلين ۾ ڦهلجندو ويندو هو. هيءَ تحريڪ مصوريءَ جي اهم تحريڪ آهي، جنهن جا اڳواڻ پڪاسو ۽ براق هئا.

## حوالا

زمرو:20هين صدي جو فن
ملاحن جو گيت

**ملاحن جو گيت** (Song of Boatsman) اهو گيت، جيڪو ملاح پتڻ تان سامان ڪلهن تي کڻي ٻيڙين/جهازن ۾ رکڻ دوران ڳائيندا آهن.

## حوالا
ملفوظات

**ملفوظات** (Malfuzat) جي لغوي معنيٰ آهي ’زبان مان نڪتل ڳالھ‘. ھن نثري صنف ۾ اعليٰ، معتبر شخصيت جا احوال، آثار ۽ سندن اقوالن کي قلمبند ڪيو ويندو آھي، ان قسم جي نثر کي ’ملفوظات‘ چئبو آھي، اھڙي قسم جا بھ ڪيترائي ڪتاب سنڌي زبان ۾ لکيل آھن.ملفوظات ۾ ڪافي منظوم شعر ۽ بزرگن جا قول ۽ نڪتا وغيره بيان ڪيا ويندا آهن جيڪي نصيحت ۽ اصلاح جي لاءِ چيا وڃن ٿا. انهيءَ مان بزرگن جي حالتن انهن جي همعصرن ۽ دوستن جي حالتن، انهن جي ڪلام وغيره بابت مواد ملي ٿو، جنهن کي تحقيق ۾ شهادتن ۽ حوالن جي طور ڏنو ويندو آهي. انهيءَ ڪري ملفوظات بہ تحقيق لاءِ مددگار هوندا آهن.

## حوالا
مناجات

**مناجات, حمد، ڀڄن، گيت** يا **رچنا**   شاعري ۾ عاجزي ۽ التجا سان گهريل دعا کي چوندا آهن. مناجات مذهبي شاعريءَ جو قسم آهي.مناجات عربي لفظ ناجيٰ مان نڪتل آھي. مداح وانگر ھي بھ خاص قسم جو شعر اھي. ھن ۾ شاعر پنھنجي ڏکن ۽ تڪليفن جو حال اوري ڌڻي تعاليٰ کان سوال گھرندو آھي ۽ سن کي ٻاڏائيندو آهي. اسلام ۾ ڪن حالتن ۾ پنھنجي ذاتي عقيدت جي بنياد تي پيغمبر صلي الله عليه واٰلهٖ وسلم، اصحابن سڳورن، اولياءَ  ۽ درويش کي بہ واسطي طور ڪم آندو ويندو اھي. مداح ۽ مناجات ۾ خاص فرق ھيءُ اھي تہ مداح ۾ خاص مضمون ساراھ ۽ تعريف جو ھوندو اھي ۽ ضمني طور سوال يا عرض بہ ڪيو ويندو اھي. پر مناجات ۾ خاص مضمون، حال اورڻ ۽ مدد لاءِ سوال ڪرڻ ھوندو اھي ۽ ضمني طور ساراھ ۽ تعريف ڪبي اھي. مجموعي طور مداح ۾ ساراھ ھوندي اھي ۽ مناجات ۾ سوال جو عنصر غالب هوندو آهي.

## ترتيل
مناجات يا رچنا کي عربي ۾ ترتيل چوندا آهن. ان جو ذڪر قرآن جي سورة المزّمّل جي چوٿين آيت ۾ ٿيل آهي.

## رچنا يا ڀڄن
ھندو مذھب ۾ ويد رچنائن تي مشتمل آھن. مناجات کي سنڌي ۽ ھندي ۾ رچنا يا ڀڄن چوندا آهن.

## ھم
ھم يا hymn (اين خاموش ) انگريزي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني حمد يا حمديه گيت آهي. عبراني بائيبل يا عيسائي بائيبل جي پراڻي عھدنامي ۾ ڏنل حمديه گيتن کي سامز  يا سامز وارو ڪتاب چوندا آهن. عيسائي پادريت وارن ليکڪن اھڙن حمديه بيتن کي لاطيني ٻولي جي لفظ ھمس (hymnus) سان سڏڻ شروع ڪيو جيڪو انگريزي ۾ بگڙي ھم (hymn) ٿي ويو. 

عيسائيت م حمديه گيتن جي لاءِ ڏسو :(; ; ; ; ; ; ; cf. ; ).

## سامز

سامز 
بائيبل جا حمديه گيت آھن جن کي زبور جا گيت پڻ سڏين ٿا.

عبارت جا اچار: ھلّلُو اث۔ یھواہ ڪل گوھس شبھوئي ھوئي ڪل ھوامِس ڪي جبار، علینوي ہصرائو وآمث یھواہ لائوس ھلّلُویاہ۔

ترجمو: اي قومن وارؤ! سڀئي خدا جي حمد ڪيو۔ اي اُمت وارؤ! سڀئي ان جي تعريف ڪيو، ڇو ته اھو اسان تي مھربان (۽ رحم ڪندڙ) آھي ۽ رڳو ان جي ذات ابدي آھي. خدا جي حمد ڪيو.(ھلّلُو یاہ)۔(زبور۔ 117)

## حوالا
مناظرو

**مناظرو** لوڪ ادب شاعريءَ جي ھڪ مقبول صنف اھي، جنھن ۾ ٻن ڌرين، شخصن يا شين جي وچ ۾ مڪالمو، بحث يا جھيڙو ڏيکاريو ويندو اھي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ مطابق ”مناظرن جي سٽاءَ ساکي سانگ واري، يعني ڊرامائي اھي. ڪي مناظرا ڄڻ ”ھڪ منظرا“ سانگ اھن، جن ۾ ٻھ ڪردار ھڪ ٻئي سان مخاطب ٿين ٿا ۽ اخر ٽيون ڪردار [امين چڱو مڙس يا قاضي] داخل ٿي فيصلو ڪري ٿو. ڪي مناظرا ”ٻه منظرا“ سانگ ٿيندا اھن، جن جي پھرين منظر ۾ ٻھ ڌريون ھڪ ٻئي جي منھن مقابل ٿين ٿيون، ۽ اخرڪار امين وارين ٿيون، جو موجود ڪونھي، ان بعد، ٻئي منطر ۾، ڌريون ۽ امين گڏجن ٿا ۽ نبيرو ٿئي ٿو.“ مناظري ۾ بہ بي جان شيون انساني روپ ۾ ڏيکاري ھڪ ٻئي جي سامھون بيهاريون وينديون اھن. اھي ھڪ ٻئي جي خوبين ۽ خامين کي ظاھر ڪرڻ ھڪ ٻئي تي برتري ڏيکارڻ جون ڪوشش ڪنديون اھن. مثال طور: ”مناظرو دلي ۽ طالب جو“، ”مناظرو سس ۽ ننھن جو“، ”مناظرو ٽوپي ۽ پڳ جو“، ”مناظرو فقير ۽ بخيل“ جو وغيره.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
مناقبو

**مناقبو** (*Munaqbo*) لفظ ”منافبته“ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي نيڪي، لڇڻ درجو يا منزل. ان نظم ۾ نبين، ولين ۽ اصحابن سڳورن جي ڪنهن گڻ يا واقعي کي بيان ڪيو ويندو آهي. امام سڳورن جي شان ۾ بہ منقبتون چيون ويون آهن، جن کي مناقبو نہ بلڪہ منقبت چيو وڃي ٿو. منقبت ۾ مناقبي وارا موضوع هوندا آهن.

## حوالا
منزل (ادب)

**منزل** مان مراد آهي تہ ادب ۾ آيل اهي موڙ، جتي پهچڻ کانپوءِ ان ادب جي واڌاري جو ٻيو رخ محسوس ڪري سگهجي. منزل ڪنهن ادب جي سلسليوار وڪاس يا ترقيءَ کي اظهاري ٿي. اهو وڪاس قدر خواھ مقدار يا ٻنهي ۾ ٿي سگهي ٿو. هڪ دَور ۾ ادبي وڪاس جون هڪ کان وڌيڪ منزلون ٿي سگهن ٿيون. اهڙيءَ ريت ادبي منزلون ڪنهن ادب جي عمودي يا اُڀي واڌاري جي نشاندهي ڪن ٿيون.

## حوالا
منشور

**منشور** (Manifesto) هڪ قسم جو ڪتابڙو، جنهن ۾سياسي پارٽيون عام ماڻهن لاءِ پنهنجون حڪمت عمليون عام ڪنديون آهن. ان کان علاوه سياسي عالم پنهنجي پنهنجي نظرئي جو منشور عام ڪندا آهن. مثال طور ڪارل مارڪس جو “ڪميونسٽ مينفيسٽو” وغيره.

## حوالا
منطقي اثبات

**منطقي اثبات** (Logical Positivism) جي فلسفي جي هڪ شڪل آهي، جنهن ۾ علامتي منطقي استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ معنيٰ جي لسانياتي مسئلن تي زور ڏنو ويندو آهي. منطقي اثبات پسند ۽ تسليم ڪن ٿا تہ عقل ڪجهه انساني اهم مسئلن ۽ عقيدن جو حل پيش نٿو ڪري، پر هو اهو بہ مڃڻ لاءِ تيار نہ آهن تہ عقل کان بالاتر ڪا شيءِ آهي. انهن جي خيالن ۾ فلسفي کي صرف معنيٰ جي تجربي ۽ فقرن جي سانت جي انڪشافن تائين محدود رکڻ گهرجي. باقي سڀ ڪجهه سائنس لاءِ ڇڏڻ گهرجي

## حوالا

زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنس جو علم العلم
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:فلسفي جي تاريخ
منظر

**منظر** (Scene) ڊرامي جي هر هڪ ايڪٽ ۾ هڪ يا وڌيڪ منظر ٿي سگهن ٿا. يوناني ڊراما مسلسل هڪ مڪمل ايڪي طور ڪيا ويندا هئا، جن ۾ وچ وچ ۾ ڪورس ۾ ڪجهه چيو ويندو هو. سمجهيو وڃي ٿو تہ هوريس اهو پهريون ماڻهو هو جنهن پنجن ايڪٽن واري ڊرامي تي زور ڏنو. نئين سجاڳيءَ واري دور ۾ ڪنهن مرحلي تي فرينچ ڊرامي نگارن انهيءَ کي عام اصول بڻائي ڇڏيو. شيڪسپيئر (1564ع-1616ع) ۽ سندس همعصرن جي ڊرامن ۾ فطري وٿيون آهن، جن کي ايڪٽن واري ورهاست چئي سگهجي ٿو. انگلنڊ ۾ بن جانسن پنجن ايڪٽن واري ڊرامي جو بنياد وڌو. ان کان پوءِ ايڪٽن کي ڌار ڌار ڏيکارڻ لاءِ پردي ڪيرائڻ جو رواج پيو. ابسن (1906ع-1828ع) ايڪٽن کي گهٽائي چار ڪيو. چيخوف (1904ع-1860ع) جهڙن ڊراما نگارن بہ چار ايڪٽ رکيا، پر ويهين صديءَ جي ابتدائي سالن ۾ ٽن ايڪٽن جي ڊرامن کي ترجيح ملڻ لڳي، ٻن ايڪٽن وارا ڊراما بہ لکبا هئا ۽ هڪ ائڪٽ وارا (One act Plays) عام طور لکيا ويا آهن. جديد دور ۾ ايڪٽ ڪيترا بہ هجن، پردو صرف انٽرويل ۽ آخر ۾ ڪيرايو ويندو آهي. جديد ڊراما منظرن جي تسلسل سان پيش ڪيا ويندا آهن.ادب جو هڪ مضبوط ڪردار بي سمجهي سگهجي ٿو.

## حوالا
منظرنامو

**منظر نامو** (Scenario) ڊرامي جي روئداد جو مختصر خاڪو، جنھن ۾ نظارن جي ترتيب، ڪردارن جو تعارف وغيره ڏنل هوندو آهي. هن ۾ اهو سمورو ماحول، ڪردار ۽ پلاٽ مختصر طور پيش ڪيل هوندا آهن، جيڪي ڊرامي جي تشڪيل ڪندا آهن.

## حوالا

زمرو:افسانو
منقبت

**منقبت** (Manqabat) جي معنيٰ آهي تعريف ڪرڻ يا ساراھ ڪرڻ پر منقبت جو لفظ محض اهلبيت عليه السلام ۽ بزرگان دين جي ثنا ۽ صفت بيان ڪرڻ جي اصطلاح ۾ استعمال ٿيندو آهي.

## حوالا
مڻھيارو

**مڻهيارو** هڪ گيت آهي. اصل ۾ مڻيهار ان گهورڙيي کي چوندا آهن، جيڪو مڃارڪو سامان جهڙوڪ ڦڻيون، اڳٺ ۽ مڻيا وغيره وڪڻندو آهي ۽ ان حوالي سان ٺهيل گيت کي مڻهيارو چوندا آهن. هن قسم جا گيت اڪيلا يا محفلن ۾ گڏجي ڳائي جهونگاريندا آهن. مثال طور: لاگٽ گوري رونيهڙو، پرديسي مڻيهارو، پرديسي مڻيهارو مڻيهارو گورل رو، جانڪڻيان مونڇان رو مڻهيار آيو، مڻهيار ڙي!

## حوالا
مورت

**مورت** (Icon) اصطلاح ’ادبي تنقيد‘ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جنهن مان مراد آهي تہ ڪا شيءِ، تصور، عقيدو، نظريو، روايت يا ڪائي شخصيت جنھن کي زندگيءَ جي ڪنھن بہ شعبي ۾ حد کان وڌيڪ مان يا مرتبو حاصل هجي. ان سان خيالن جي نواڻ ۾ رڪاوٽ بڻجي پون. اهڙا خيال ۽ اهڙيون شخصيتون مورتيون ٿي پونديون آهن. جيئن: شاھ، سچل ۽ ساميءَ جي ٽمورتي.

## حوالا
مورو(ادب)

**مورو** مجاز ۽ محبت جو سنڌي گيت آهي، جنھن ۾ انتظاري، بيقراري، فراق ۽ ملاقات جا خيال مرڪزي مضمون ھوندا آھن. ھي لوڪ گيت ڪوھستاني ايراضيءَ ۾ مشھور آهي. مورو سرندي، ساز تي توڙي ساز بنا ڳائي سگهجي ٿو. پر نڙ تي وڌيڪ لئي رکي ٿو. مورو مرد توڙي عورتون ٻئي ڳائين. موري جي اصطلاحي معنيٰ آھي، مور جھڙي يعني سھڻي محبوب کي مخاطب ٿي گيت چوڻ. ھڪ عورت، پنھنجي محبوب لاءِ مورو چوي ٿي:
:او، ٽڪر مٿي ڳيرو، يار جلي ويو آ جيرو راڻا موري موڪل ڏي! 
:او، هل تہ هلون ٿلهي، دوستي اسان جي ملهي راڻل، مورو ويٺي ڏيان!
:او، هل تہ هلون موري، جيءُ وڌو تي جهوري راڻل، مورو ويٺي ڏيان!

## حوالا
موزون شاعري

**موزون شاعري**ءَ جو اصطلاح عروضي شاعريءَ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هن شاعريءَ کي روايتي شاعري بہ چيو ويندو آهي. جيئن غزل وغيره. اهو وزن، بحر ۽ موزون ۽ رڪنن ۾ پورو هوندو آهي. ان ۾ خيال بہ معياري هوندو آهي.

## حوالا
موضوعيت

**موضوعيت** زمين ۽ اسمان جي وچ ۾ ايندڙ ھر شيءِ ادب جو موضوع ٿي سگهي ٿي، ايستائين جو خيالي دنيا جون ڳالھيون (Fantacy)، ڏند ڪٿائون (Myths)، سائنسي جڙتو قصا (Science Fiction) بہ ادب جا موضوع ٿي سگھن ٿا. پر جيڪڏھن ليکڪ ان ۾ پنھنجا ذاتي مشاهدا، تجربا، جذبا ۽ احساس وجهندو تہ اهو ادب خشڪ ٿي پوندو. ان ڪري ليکڪ جا داخلي احساس ۽ ڪيفيتون ان ۾ شامل ڪرڻ موضوعيت لاءِ ضروري آهن.

## حوالا
ڪتاب لکندڙ

**مولف** تاليف ڪندڙ، مواد گڏ ڪندڙ، پراڻا عالم ۽ اديب تاريخي واقعن، بزرگن جي چوڻين ۽ سندن حياتيءَ جي احوال ۽ ڪلام کي ”تاليف“ ڪري قلمبند ڪندا هئا، تن کي ”مولف“ سڏيو ويندو هو.

## حوالا

زمرو:ليکڪ