نسلي نگاري

**نسلي نگاري** يا ايٿنوگرافي (Ethnography) انسان شناسي جي هڪ شاخ ۽ انفرادي ثقافتن جو هڪ باقاعده مطالعو آهي. هي مطالعو ثقافتي رجحانن کي ان موضوع جي نقطه نظر کان ڳولي ٿو جنهن جو مطالعو ڪيو پيو وڃي. نسلي نگاري سماجي تحقيق جي هڪ قسم پڻ آهي جنهن ۾ شرڪت ڪندڙن جي رويي جو معائنو ڪرڻ ۽ گروهه جي ميمبرن پاران پنهنجي رويي جي ڪيل تشريح کي سمجهڻ شامل آهي.

نسلي نگاري تحقيق جو هڪ اهڙو طريقو آهي جيڪو گهڻو ڪري شريڪ مشاهدي (participant observation) تي ڀاڙي ٿو. هن طريقي ۾، محقق ان ماحول يا انهن ماڻهن سان گڏ وقت گذاري ٿو جن جو مطالعو ڪيو پيو وڃي، ته جيئن سماجي رابطن ۽ مقامي تناظر ۾ شرڪت ڪندڙن جي نقطه نظر جا تفصيلي نمونا دستاويز ڪري سگهجن. ان جي شروعات ويهين صديءَ جي شروع ۾ سماجي ۽ ثقافتي انسان شناسيءَ ۾ ٿي هئي، پر ان کان پوءِ هي ٻين سماجي سائنسي شعبن، خاص ڪري عمرانيات (sociology) ۾ پکڙجي ويو آهي.

نسلي نگاري ۾ محقق اڪثر ڪيفيتي (qualitative) طريقا استعمال ڪندا آهن، جيتوڻيڪ ان ۾ مقداري ڊيٽا (quantitative data) پڻ شامل ٿي سگهي ٿي. هڪ عام ايٿنوگرافي هڪ همگير (holistic) مطالعو هوندو آهي، جنهن ۾ مختصر تاريخ، علائقي جو تجزيو، موسم، ۽ رهائش (habitat) شامل هوندا آهن. اڄوڪي دور ۾ "ورچوئل" يا آن لائن ماحول ۾ پڻ نسلي نگاري ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن نيٽنوگرافي (netnography) چيو ويندو آهي.

## شروعات (Origins)

لفظ "ايٿنوگرافي" يوناني ٻوليءَ جي لفظن ( *éthnos* معنيٰ "ماڻهو يا قوم" ۽  *gráphō* معنيٰ "مان لکان ٿو") مان نڪتل آهي. قديم ليکڪن پاران پرڏيهي ثقافتن جي تشريح ۽ تجزيي کي هن زمري ۾ رکيو وڃي ٿو. اڪثر ڪري هيروڊوٽس جي ڪتاب *تاريخ* (Histories) کي قديم نسلي نگاري جي شروعات سمجهيو ويندو آهي. هيروڊوٽس کان پوءِ، نسلي نگاري قديم تاريخ نگاريءَ جو هڪ اهم حصو بڻجي وئي.

ٽيسيٽس (Tacitus) جا ڪتاب جهڙوڪ *Agricola* ۽ *Germania* قديم دور جي بهترين ايٿنوگرافڪ ڪمن مان آهن. *Germania* واحد مڪمل ڪتاب آهي جيڪو ڪنهن ڪلاسيڪل ليکڪ پاران ڪنهن پرائي قوم تي لکيل آهي.
### هڪ سائنس طور ترقي

جيتوڻيڪ قديم دور ۾ نسلي نگاري لکڻ جو رواج هو، پر هڪ سائنس طور ان جو وجود نه هو. گيرهارڊ فريدريچ ملر (Gerhard Friedrich Müller) ٻي ڪيمچٽڪا مهم (1733-43) دوران نسلي نگاري کي هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني. هن "قومن جي تشريح" (Völker-Beschreibung) کي هڪ خاص شعبي طور سڃاڻپ ڏني.

## نسلي نگاري تحقيق جون خاصيتون
ايٿنوگرافيءَ ۾ محقق نتيجن کي عام (generalize) ڪرڻ جي ڪوشش ناهي ڪندو، پر انهن کي مخصوص صورتحال جي تناظر ۾ ڏسندو آهي. محقق اهو گڏ ڪري ٿو جيڪو دستياب آهي، جيڪو عام آهي، ماڻهو ڇا ڪندا آهن، ڇا چوندا آهن ۽ ڪيئن ڪم ڪندا آهن. هي طريقو ماڻهن جي تاثرات، تجربن ۽ ڪنهن سماجي گروهه ۾ انهن جي شموليت تي ڌيان ڏئي ٿو.

## ڊيٽا گڏ ڪرڻ جا طريقا

ڊيٽا گڏ ڪرڻ جا طريقا ماڻهن جي "سماجي معنيٰ ۽ عام سرگرمين" کي پڪڙڻ لاءِ هوندا آهن، جيڪي "ميدان" (the field) ۾ ڪيون وينديون آهن. مکيه طريقن ۾ هي شامل آهن:
* شريڪ مشاهدو (Participant observation)
* فيلڊ نوٽس (Field notes)
* انٽرويو ۽ سروي
* بصري طريقا (Visual methods) جهڙوڪ فوٽوگرافي ۽ وڊيو.

انٽرويوز کي اڪثر رڪارڊ ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ انهن کي لکيل صورت (transcribe) ۾ آندو ويندو آهي. ڊيٽا کي شفاف بڻائڻ لاءِ محقق اڪثر "ريفليڪسيوٽي" (reflexivity) استعمال ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته محقق اهو واضح ڪري ته سندس پنهنجي شموليت تحقيق تي ڪيئن اثر انداز ٿي آهي.

هڪ دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ميداني تحقيق دوران محقق ڪجهه حد تائين اهو ئي "بڻجي" ويندو آهي جنهن جو هو مطالعو ڪري رهيو هجي. مثال طور، هو ڪنهن خاص مذهبي گروهه جو رڪن بڻجي سگهي ٿو يا ڪنهن ڪميونٽي ۾ خانداني ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. رابرٽ ايم ايمرسن مطابق: "ميداني محقق کي ڀت تي ويٺل م مک (fly on the wall) ٿيڻ جي ڪوشش نه ڪرڻ گهرجي"، بلڪه کيس عملي طور شامل ٿيڻ گهرجي.

## مختلف شعبن ۾ فرق
نسلي نگاريءَ جو طريقو رڳو انسان شناسيءَ تائين محدود ناهي، پر هي عمرانيات، تعليم، اقتصاديات، نفسيات، ڪمپيوٽر سائنس، ۽ سياست جي علمن ۾ به استعمال ٿئي ٿو.

### ثقافتي ۽ سماجي انسان شناسي
ثقافتي ۽ سماجي انسان شناسيءَ جا بنيادي ڪتاب اڪثر ايٿنوگرافيون ئي آهن. مثال طور، برونيسلا مالينووسڪي جو ڪتاب *Argonauts of the Western Pacific* (1922) هڪ مشهور مثال آهي. ايٿنوگرافر فيلڊ ورڪ جي بنياد تي ڪنهن خاص ثقافت يا سماج جو لکيل احوال مهيا ڪري ٿو. هن ڪم لاءِ محقق کي اڪثر هڪ سال يا ان کان وڌيڪ وقت ٻئي سماج ۾ مقامي ماڻهن سان گڏ رهڻو پوندو آهي.

هڪ عام ايٿنوگرافي هميشه همگير (holistic) ٿيڻ جي ڪوشش ڪندي آهي، يعني اها سماج جي هر رخي کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي آهي.

## حوالا