open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آچر فقير مڱڻهار

فقير محمد آچر مڱڻهار 1929ء ڌاري ٽنڊي الهيار جي ڳوٺ محسن ڏگي ۾ پيدا ٿيو، سندس اصل نالو مور فقير هو. اکيون کولڻ سان سندس واسطو سُر ۽ تال سان پيو، ان لاءِ پڙهي ڪو نه سگهيو. هن راڳ جي شروعاتي سکيا پنهنجي چاچن الهڏني فقير ۽ امين فقير کان حاصل ڪئي، جيڪي ان وقت پنهنجي تَـرَ ۾ راڄ ڀاڳ وارا ۽ ناميارا ڪلاسيڪل شرنائي نواز هئا. ان کان پوءِ ٽنڊي الهيار جي ڪلاسيڪل راڳين استاد ملڪ مظهر خان، ڪلو ڀائي ۽ محمد رمضان کان راڳ جي سکيا ورتائين. هن کي موسيقيءَ جا وڏا قدردان مليا، جن ۾ غلام رسول شاهه جيلاني ميرپورخاص وارو، ملوڪ شاهه بڪيرن وارو، خادم علي شاهه، سالڪ لاکو ۽ حاجي لکانو ڪوري وغيره اچي وڃن ٿا. جن سندس قدرداني ۽ همت افزائي ڪئي. هن سنگيت جي کيتر ۾ خاص طور شرنائيءَ جي ميدان ۾ نوان تجربا ڪيا. سندس اوطاق سنگيت اڪيڊمي لڳندي هئي. مڱڻهارن جي ڪاڄن ۾ سرن ۽ سازن جي چٽاڀيٽيءَ دوران سنڌ جا نالي وارا جوڙ هڪ ٻئي پٺيان ميدان مارڻ لاءِ حيلا هلائيندا هئا. آچر فقير جي زندگيءَ ۾ اهڙين چٽا ڀيٽين جا ڪيترائي مرحلا آيا، پر ڪڏهن به ڪنهن کانئس کٽڻ ته پري رهيو، پر همعصري جي به دعوا نه ڪئي. آچر فقير نه رڳو شرنائي وڄائڻ ۾ وڏو نالو ڪڍيو، پر هن گائڪيءَ ۾ به ڪمال حاصل ڪيو. سندس اوطاق تي وقت جا وڏا وڏا خانصاحب اچي پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا هئا، جن ۾ استاد منظور علي خان، استاد اميد علي خان، استاد امانت علي خان، استاد محمد جمن، شادي فقير، استاد نياز حسين وغيره قابل ذڪر آهن. ريڊيو ۽ ٽي وي تي به پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيائين. سندس ڪيتريون ئي آڊيو ڪيسٽون پڻ جاري ٿيون. هن 23 نومبر 1998ء تي وفات ڪئي ۽ پڳ سندس پُٽ رسول بخش کي ٻڌائي وئي.

## حوالا

زمرو:سنڌي موسيقي
زمرو:سنڌي ماڻهو
آچر گاڏي

آچر نالي شخص، ذات جو ملڪاڻي، سڄي لاڙ ۾ ”آچر گاڏيءَ“ جي نالي سان مشهور هو. هو جاتيءَ جو ويٺل هو، جاتيءَ جي مَلڪن، مامون خان ملڪاڻيءَ ۽ محمد موسيٰ خان ملڪاڻيءَ جو ماڻهو ۽ ٽپال کاتي جو ملازم هو. جاتيءَ کان ميرپور بٺوري ۽ بٺوري کان جاتيءَ ۾ ٽپال رسائڻ جي ڊيوٽي آچر گاڏيءَ جي هوندي هئي. تمام تکو ڊوڙندو هو، تنهنڪري ”ريل گاڏيءَ سان مشابهت ڏيئي، آچر گاڏيءَ جو نالو ڏنائونس.

## حوالا
آچرا

**آچرا** لس ٻيلي ۾ رهندڙ هڪ ذات جو نالو، جنهن جون خاص بستيون پپريءَ ۽ وايارو (اُٿل علائقي) ۾ آهن. آچرا، مانڊرا قبيلي جي شاخ آهي.

## حوالا
آڇا

تعلقي قمبر، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ هڪ ديهه ۽ ڳوٺ جو نالو. هن ديهه ۾ 10 ڳوٺ آباد آهن.

## حوالا
آخري پنا (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب هري موٽواڻيءَ جي آتم ڪهاڻي آهي، جنهن جو ٻيو ڇاپو سنڌي ساهت گهر حيدرآباد طرفان سال 1979ء ۾ ڇپيو. ڊيمي سائيز، رنگين ٽائيٽل ۽ پڪي جلد واري هن ڪتاب ۾ 196 صفحا آهن ۽ قيمت 100 رپيا ڄاڻايل آهي. جڏهن ته اُن جو پهريون ڇاپو ڪونج پبليڪيشن ممبئي جنوري 1997ء ۾ ڇپيو هو.

## حوالا

زمرو:1979ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
آخري سبق (افسانا)

**آخري سبق** افسانن جي هن مجموعي ۾ محمد عثمان ڏيپلائيءَ جا پنج افسانا ”هلر، جوڙي، سائنس جو پٽ، پارس ۽ آخري سبق“ ۽ حيدر بخش جتوئيءَ جو لکيل ڊرامو ”وڏيري جو رمضان“ ۽ ساقي سجاوليءَ جو افسانو ”يوسف زنده باد“ شامل آهن. ”عبرت“ سلسلہ جو هيءَ ڪتاب 1950ع ۾ اسلاميہ پرنٽنگ پريس حيدرآباد ۾ ڇپيو. صفحا 100، قيمت 1.00 رپيا اٿس.

## حوالا

زمرو:1950ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
آخري صليبي جنگ (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب مرزا يوسف عليءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن جي قيمت 50 پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، مسلم بوڪ ڊيپو، سکر طرفان مدينه پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1963ء ۾ شايع ٿيو .
## حوالا

زمرو:ڪتاب
آخري گھڙيون عظيم انسانن جي زندگيءَ جون (ڪتاب)

هي ڪتاب اصل ۾ برصغير جي نامور عالم مولانا ابوالڪلام آزاد جي تحرير آهي، جنهن کي سنڌي ٻوليءَ جو ويس، پروفيسر عبدالرحمٰن جتوئي ۽ ڊاڪٽر گلزار احمد سومري عبدويءَ ڍڪايو آهي ۽ ’موهن جو دڙو پبلشنگ ايجنسي لاڙڪاڻو‘ طرفان 2003ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. هن ڪتاب ۾ حضور انور صلي الله عليه وآله وسلم جن سميت 13 خاص مقرب بندن جي زندگيءَ جي آخري گھڙين جو احوال قلمبند ڪيو ويو آهي، ان ۾ هيٺيان عنوان شامل آهن.

#رحلت نبويه ص 
#وفات حضرت ابوبڪر صديق رض
#شهادت حضرت عمر فاروق رض
#شهادت حضرت عثمان غني رض 
#شهادت حضرت علي المرتضيٰ رض 
#شهادت حضرت حسين ع 
#حضرت عمرو بن العاص رض 
#حـجـاج بـن يـوسـف
#حضرت امير معاويه بن ابوسفيان رض 
#حـضـرت حـبـيـب بـن عـدي رض
#حـضـرت عـبـدالله ذوالبجادين رض 
#حضرت عبدالله بن زبير رض
#حضرت عمر بن عبدالعزيز رض 

ڪتاب جو ترجمو نهايت آسان ۽ با محاورا آهي. 221 صفحن تي مشتمل رنگين ۽ پڪي جلد ڊسٽ ڪور سان ڊيمي سائيز جي هن ڪتاب جي قيمت 100 روپيا ڄاڻايل آهي.
## حوالا
آخري لفظ (ڪتاب)

**آخري لفظ** نامور شاعره شبنم گل جو شعري مجموعو آهي، جيڪو سڳنڌ پبليڪيشن لاڙڪاڻي 1994ء ۾ ڇپرايو آهي. شاعره هن ڪتاب جو انتساب پنهنجي چاچي مرحوم شاهه محمد جي نالي ڪيو آهي، ڪتاب ۾ زيب سنڌي ۽ ادل سومري جا رايا شامل آهن. غزلن ۽ نثري نظمن جو هي مجموعو 116 صفحن تي مشتمل آهي، ڪتاب ۾ شامل سندس طويل نظم خود ڪلامي سنڌي شاعريءَ ۾ جديد، منفرد ۽ خوبصورت اضافو آهي. شيخ اياز کيس جرئت مند شاعره سڏيو آهي. بئڪ ٽائيٽل تي شاعره جي تصوير سان گڏ سندس لکيل سٽون به شامل آهن. ڪتاب جي قيمت 35 روپيا لکيل آهي.

## حوالا
آخري وسيلو (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب عبدالحليم بروهيءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 34 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، انڊس پرنٽرس، حيدرآباد ۾ ڇپيو.
## حوالا

زمرو:ڪتاب
آخري اُميد (ڪتاب)

اسلامي موضوع تي لکيل هي ناول سنڌ جي سدا حيات ليکڪ محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو آهي، جنهن کي تمام گهڻي پذيرائي حاصل ٿي. هي ناول سورهن بابن تي مشتمل آهي ۽ پهريون ڀيرو 1940ع ۾ عبرت ڪتابي سلسلي، اسلاميه دارالاشاعت حيدرآباد ۽ ميرپورخاص پاران شايع ٿيو. هن جو ٻيو ڇاپو 1944ع ۽ ٽيون ڇاپو 1946ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب تي محمد عثمان ڏيپلائي جي لائق فرزند محمد علي ڏيپلائيءَ جو تفصيلي جائزو به لکيل آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌي ناول
آخرين سفر (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب جڳت آڏواڻيءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ 160 صفحا آهن ۽ قيمت 12 آنا ڄاڻايل آهي. ساهتيہ چندن پرنٽڱ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1940ع ۾ ڇپيو.
## حوالا

زمرو:ڪتاب
آخرين سنڌي (ڪتاب)

ايڪانيڪي يا ون ايڪٽ ناٽڪن جو هيءَ مجموعو هند سنڌ جي مشهور اديب ڄيٺي لالواڻيءَ جو آهي. هن ڪتاب ۾ سندس لکيل 9 ايڪانيڪي ناٽڪ شامل آهن. ڄيٺي لالواڻي ناٽڪ ۾ بطور ڪلاڪار، ليکڪ ۽ هدايتڪار ٿي به پاڻ ملهايو آهي ۽ کيس ناٽڪن تي ٻه اوارڊ به مليا آهن. هن مجموعي ۾: ”عمر مارئي، انت ويلو، ڀاڀي، اننت ياترا، آخرين سنڌي، سونا ڪنگڻ، سرءُ جو سُک، تون ڪير آهين ۽ پڃري ۾ شينهن“ عنوان سان ناٽڪ شامل ڪيل آهن. رنگين سرورق سان ڇپيل، 136 صفحن تي مشتمل هيءُ ڪتاب ليکڪ 2009ء ۾ اسڪين ڪمپيوٽرز احمد آباد (انڊيا) مان ڇپائي پڌرو ڪيو. جنهن جي قيمت 150 روپيا آهي.

زمرو:ڪتاب
آخوند

alt=آخوند|thumb|آخوند
مذهبي تعليم ڏيندڙ، معلم، استاد، فقهي ۽ مولويءَ جو لقب، نالو. آخوند مدرسن يا ديني ادارن ۾ پڙهائيندڙ استاد هوندو آهي. سنڌ ۾ خاص ڪري آخوند اهڙي استاد کي چئبو آهي، جيڪو قرآن شريف جي ۽ ٻي ديني تعليم ڏئي. آخوند لاءِ به پرهيزگار، نيڪ، متقي، صاف ڪردار ۽ دين جي باري ۾ ڄاڻ رکڻ ضروري آهي.

## حوالو

## حوالا
آخوند آگيڏنو

**آخوند آگيڏنو** ذات جو لهر ۽ گنبٽ جي ويڄرن واري پاڙي جو رهواسي هو. عربي ۽ فارسي تي وڏي دسترس رکندڙ هو. اڳ ۾ گنبٽ جي پير شمس الدين شاهه جو درٻاري شاعر هو، پوءِ مير علي مراد خان وٽ آيو ۽ ان جو درٻاري شاعر بڻيو. مير علي مراد جي وفات کان پوءِ مير فيض محمد خان جو استاد بڻيو، مير فيض محمد خان وٽ سندس وڏي عزت هوندي هئي. هي فارسيءَ ۾ ’عشاق‘ تخلص استعمال ڪندو هو. سنڌي ۽ سرائيڪي شاعريءَ ۾ پنهنجو نالو استعمال ڪندو هو. سندس تصنيفن ۾: ’بياض قصائي‘، ’ديوان عشاق‘ ۽ هڪ مثنوي ’در هجو جولاهان‘ شامل آهن.
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي ٻولي
آخوند احمد سانوڻي ھالائي

آخوند احمد، ھالا پراڻا ڳوٺ جو ويٺل ھڪ بزرگ شخص ھو، جنھن پنھنجي سموري زندگي تعليم ۽ شعرگوئيءَ ۾ گذاري. ھو تاريخ جي ماده ڪڍڻ واري فن ۾ پنھنجو مٽ پاڻ ھو. عربي، فارسي ۽ سنڌي زبانن ۾ ڪلام چيائين. وڏو عابد، زاھد ۽ متقي ھو. آخوند صاحب 1317ھ 1899ء ۾ وفات ڪئي.

## حوالو

## حوالا
آخوند الله بخش ڀٽي سيتائي

آخوند الله بخش ولد آخوند ڇٽو ڀٽي سيتائي، ڳوٺ سيتا (تعلقي دادو) ۾ سن 1279ھ 1862ع ۾ جنم ورتو ۽ 1356ھ 1937ع ۾ رحلت ڪيائين. پنهنجي دور جو وڏو عالم، مدرس ۽ خطاط هو. ديني علوم جي مڪمل تحصيل ۽ دستاربندي پنهنجي وڏي ڀاءُ آخوند مولانا عبدالرحمان ڀٽيءَ کان حاصل ڪيائين ۽ ان جي رحلت کانپوءِ ان ئي مدرسي کي اوج تي پهچايائين. آخوند الله بخش ڀٽي فقيراڻو مزاج رکندڙ، شهرت کان ڀڄندڙ ۽ گوشه نشين عالم هو. درس ۽ تدريس کانپوءِ سندس باقي وقت عبادت ۽ مطالعي ۾ گذرندو هو. کيس ڪتابن سان بيحد محبت هئي. جن ۾ عربي صرف نحو، منطق، حڪمت، اصول فقه، تفسير ۽ حديث جا ڪتاب اچي وڃن ٿا. کيس ڪليات جامي ۽ شرح جاميءَ سان گهڻو لڳاءُ هو. فارسي شعر ۽ ادب سان کيس خاص دلچسپي هئي، جنهن سبب هڪ فارسي ديوان ابو طالب ڪليم پنهنجي هٿ اکرن سان لکي پورو ڪيائين. جيڪو سندس مواد مان مليو آهي. سندس طرز تحرير جو ڪيترو ذخيرو زماني جي دستبرد کان بچي نه سگھيو، پوءِ به سندس هٿن سان لکيل اهو ديوان سندس املهه يادگار آهي. سندس رحلت کانپوءِ سندس علمي ورثي جو وارث آخوند محمد صالح ڀٽي بڻيو، جنهن پنهنجي والد کانسواءِ پنهنجي ٻن وڏن ڀائرن يعني آخوند عبدالرحمان ڀٽي ۽ آخوند الله بخش ڀٽيءَ کان علم حاصل ڪيو ۽ همايون شريف وڃي مولانا عبدالغفور مفتون همايونيءَ وٽ به پڙهيو هو ۽ آخر ۾ درٻيلي جي درسگاهه مان دستاربندي حاصل ڪيائين. آخوند مولانا الله بخش ڀٽي پنهنجي عمر جو آخري حصو نهايت گوشه نشينيءَ ۾ گذاريو.
## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:سنڌي شخصيتون
ام ڪلثوم بنت علي

زينبِ صغريٰ المعروف " ڪنيّت ام ڪلثوم" علي ۽ فاطمه جي چوٿين اولاد هئي ۽ خليفي عمر رضي الله عنه جي زال هئي۔ واقعة طف يعني معرڪة ڪربلاء معلّٰي ۾ بي بي زينب (الڪبريٰ) جي دستِ راست هئي۔ دربارِ يزيد ۾ پاڻ جن جا خطبا تاريخي حيثيت رکندا آهن۔

## پڻ ڏسندا
* زينب بنت محمد
* زينب بنت علي
* زينب بنت جحش
* زينب بنت خزيمه
* زينب بنت مظعون

## حوالو

زمرو:صحابيه
زمرو:اهل بيت
زمرو:جنت البقيع ۾ دفن شخصيتون
حنين بن اسحاق

حُنين بْن إِسْحَاق، (Hunayn ibn Is- haq)
أَبُو زيد العِبادي النَّصْراني الشَّقِي. (پيدائش 194ھ-260ھ، وفات 810 - 873ء)
ان جو والد پنساري هيو جنهن جو تعلق حيره کان هيو هي شروعات ۾ بصره ويو اتان کان عربي جي تعليم حاصل ڪئي بعد ۾ بغداد منتقل ٿي ويو جاٿي يوحنا بن ماسويه کان تعليم طب حاصل ڪئي يوناني سرياني ۽ فارسي ٻوليء تي مهارت رکندو هيو ۽ وڏو فصيح شاعر به هيو عراق ۾ پنهنجي زماني جو تمام وڏو طبيب مؤرخ ۽ خاص طور تي مترجم هيو مامون الرشيدَ ان کي دار الترجمه جو سربراہ بڻايو  جنهن بقراط ۽ جالينوس جي يوناني ڪتابن کي عربي ۾ ترجمو ڪرايو ان ڪيترائي ڪتابَ تصنيف ڪيا جن ۾ اڪثر طب ۽ رياضی ۾ هئا جن ۾ مسائل طب مشهور آهي ۔

## حوالا

زمرو:طبيب
انساني وسندي

250px|thumb|انساني آبادڪاري

**انساني وسندي**، جاگرافي، شماريات ۽ علم الآثار ۾ **انساني آبادڪاري** (*Human settlement*)، **آبادڪاري**، **جاء مقام** يا ** آباد مقام** هڪ سماجي جڳھ آهي جتي انسان رهندا آهن. هڪ آبادڪاري ۾ فرد ننڍي يا وڏي تعداد ۾ ٿي سگهن ٿا.
زمرو:انساني جاگرافي
زمرو:انساني مسڪن
زمرو:انساني آبادي
زمرو:جڳهون
زمرو:آباد جڳهون بلحاظ قسم
پروفيسر

** پروفيسر** ڪنهن  دانش گاهه، مدرسي يا ڪنهن تعليمي اداري سان جڙيل معلم آهي جنهن جي تعليمي ۽ اختياري حيثيت سڀ کان وڏي هوندي آهي۔ اعليٰ تعليمي معيار رکڻ وارو۔  ان جي معنٰي دعويٰ ڪرڻ وارا، اعتراف ڪرڻ وارو، اقرار ڪرڻ وارو ۽ سيکارڻ وارو آهي

## تسميا
**پروفيسر**  لفظ  لاطيني ٻولي سان مشتق آهي.

## مختلف درجو
* معاون پروفيسر (Assistant Professor)
* شريڪ پروفيسر(Associate Professor)
* مهمان پروفيسر(Visiting Professor)
* اعزازي پروفيسر(Professor Emetus)

## پڻ ڏسندا
* درسگاهه
* ڪمره جماعت
* دانشگاهه
*جامعه

## حوالو

## حوالا

زمرو:جامعه
زمرو:تعليم
آخوند اقبال احمد

**آخوند اقبال احمد** 1924ع ۾ حيدرآباد ۾ جنم ورتو. 1949ع ۾ پرڏيھي وزارت جي اعليٰ عھدي تي مقرر ٿيو. ڪينيڊا، سعودي عرب، اسپين، نيوزي لينڊ، مصر ۽ ملائيشيا ۾ سفارتخانا سنڀاليائين. ھالينڊ ۾ بيگم لياقت علي خان سفير ھئي تہ آخوند اقبال احمد ان سان گڏ ھو. 1961ع ۾ جڏھن پرنس علي خان گڏيل قومن ۾ مستقل نمائندو ھو، تڏھن اقبال آخوند بہ اقوام متحده ۾ ڪشمير جي مسئلي جي نمائندگي ڪري رھيو ھو. 1968ع ۾ متحده عرب جمھوريہ ۾ ۽ 1976ع ۾ يوگوسلاويہ ۾ پاڪستان جو سفير ۽ 1972ع ۾ اقوام متحده ۾ -پاڪستان- جو نمائندو مقرر ٿيو. اپريل 1976ع ۾ روڊيشيا ۾ اقوام متحده جي قائم ڪيل ڪاميٽيءَ جو چيئرمئن چونڊيو ويو. سنہ 1976ع ۾ ٻارھن وڏن بين الاقوامي سفارتڪارن ۾ آخوند صاحب جو نالو بہ شامل ھو. 1988ع ۾ ان وقت جي وزير اعظم محترمہ بينظير ڀٽو جي فرمائش تي پاڪستان ۾ موٽي آيو ۽ پاڪستان ۾ قومي سلامتيءَ جو مشير مقرر ٿيو.
## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌي حڪومتي اهلڪار
زمرو:پاڪستان جا سرڪاري عھديدار
آخوند حاجي دين محمد

آخوند حاجي دين محمد ولد آخوند خير محمد سانوڻي قريشي، هالا پراڻا جو رهاڪو، قابل بزرگ ٿي گذريو آهي، سندس شعر سنڌيءَ ۽ فارسيءَ ۾ گهڻو چيل آهي، مثلاً:

ننڊ کي غافل ڇڏي ڏي، ننڊ ناداني اٿئي،
روز شب رهه روڄ ۾، هيءُ روح رحماني اٿئي.


## حوالا
آخوند رحمت الله سانوڻي ھالائي

**آخوند رحمت الله** ولد آخوند محمد شاڪر سانوڻي شاعر ھو. سندس ڪجھه فارسي ۽ ڪجهه سنڌي ڪلام سندس ڪتب خاني ۾ موجود آھي. ھو نارا جيل حيدرآباد تي جيلر به رھيو ۽ اتان رٽائرڊ ٿي، ھالن ۾ يادِ خدا ۾ مشغول رھيو. آخوند صاحب سنه 1304ھ بمطابق 1886ء ۾ وفات ڪئي.
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
آخوند حافظ ولي محمد

آخوند حافظ ولي محمد ولد آخوند حافظ حاجي محمد قاسم جي ولادت 17 جمادي الثاني 1274ھ بمطابق 16 آڪٽوبر 1867ء اربع ڏينھن تي ھالن ۾ ٿي. قرآن شريف پنھنجي والد وٽ پڙھيائين. نھايت عبادت گذار، نيڪ ۽ پرھيزگار شخص ھو. مخدوم ظھيرالدين ھالائيءَ جا ڪپڙا سبندو ھو ۽ مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ جو استاد ھو ۽ کيس قرآن شريف جي تعليم ڏني ھئائين. آخوند صاحب ڪپڙي ۽ سون جو وڏو ڄاڻو ھو. پاڻ درزڪو ڪم به ڄاڻندو ھو. 30 محرم الحرام 1353ھ بمطابق 15 مئي 1944ء تي ھالن ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
آخوند الهه بچايو

**آخوند الهه بچايو** ولد آخوند غلام علي، 14 جولاءِ 1919ء ڌاري ڳوٺ مٽياريءَ ۾ ڄائو، سندس تعلق صديقي خاندان سان هو. سندس وڏا گهڻو وقت اڳ مغلن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. ٻن ڀائرن مان هڪ درس تدريس جي عمل سان واڳيل رهيو، هڪ مدرسو قائم ڪيائين، جنهنڪري اهي آخوند سڏجڻ لڳا. آخوند الهه بچايو اڃان پنجن سالن جو مس هو ته سندس پيءُ وفات ڪري ويو. هن معصوم جي پالنا ۽ پڙهائيءَ جي فرض ادائي سندس امڙ ۽ مامي محمدصديق سنڀالي. چار درجا سنڌي پڙهڻ کان پوءِ آخوند الهه بچائي کي انگريزي پڙهڻ لاءِ پهرين حيدرآباد ۽ پوءِ ڪراچيءَ وڃڻو پيو. بي. اي پاس ڪرڻ کان پوءِ وڪالت جي امتحان لاءِ تياري ڪيائين پنهنجي پڙهائيءَ ۽ رهائش جي خرچ لاءِ سنڌ مدرسي ۾ ماستريءَ جي ملازمت اختيار ڪيائين. 1940ء ۾ ايل. ايل. بي پاس ڪري، حيدرآباد ۾ اچي وڪالت شروع ڪيائين، ۽ ان سان گڏ سماجي خدمتن ۾ به بهرو وٺندو رهيو. حيدرآباد ۾ مسلم هاءِ اسڪول قائم ڪيائين. جلد ئي وڪالت ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيائين. حيدرآباد لا ڪاليج جو ڪجهه عرصو پرنسپال به رهيو ۽ سنڌ جي مشهور قانوندانن ۾ سندس شمار ٿيڻ لڳو. 1943ء ڌاري علامه دائودپوٽي جي وڏيءَ نياڻيءَ سان سندس شادي ٿي. 1966ء ۾ آخوند الهه بچايي کي اولهه پاڪستان ۾ قانون واري وزارت ۾ وزير طور کنيو ويو. آخوند الهه بچايي جي وفات 1972ء ۾، روڊ جي هڪ دردناڪ حادثي ۾ ٿي، کيس مٽيارين جي آبائي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. اڳوڻو سيڪريٽري ثقافت سنڌ، آخوند عبدالحميد سندس فرزند آهي.

## حوالا
آخوند شيخ ميان فيض

مشهور عالم ۽ شاعر **آخوند فيض محمد** ولد آخوند فتح محمد فيبروري 1829ء ڌاري روهڙيءَ ۾ جنم ورتو. سندس والد وڏو عالم هو. آخوند فيض محمد پنهنجي ڪتاب ”ناله زار“ ۾ پنهنجي خاندان متعلق لکيو آهي ته پنهنجي والدين کان پڇيو اٿم ته اسان جو وڏو ڏاڏو يا سڀ کان پهريون بزرگ شيخ دين محمد نالي هڪ نئون مسلمان هو. هو اصل ۾ روهڙي شهر جو هندو هو. هن بزرگ پنهنجي والده سان گڏ اسلام قبول ڪيو شيخ دين محمد جي يارهين پشت مان آخوند فيض محمد جو ڏاڏو شيخ محمد اڪرم وڏو عالم هو، جنهن جو روهڙيءَ جي مشهور ”خالدي قاضين واري مسجد“ ۾ مدرسو قائم ٿيل هو. آخوند ميان فيض محمد چوڏهن سالن جي عمر ۾ موچڪو ڪم سکيو، جنهن جو ذڪر هن پنهنجي ڪتاب ”ناله زار“ ۾ پڻ ڪيو آهي. اهو دؤر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن درميان سياسي ڪشمڪش جو دؤر هو. هن موچڪي ڪم سکڻ کان پوءِ روهڙيءَ جي هڪ مدرسي ۾ عربي ۽ فارسي جي تعليم حاصل ڪئي. عربي، فارسي ۽ ديني علمن سان گڏو گڏ رياضي، نجوم، ابجد، صرف و نحو، تاريخ ۽ جاگرافي وغيره ۾ مهارت حاصل ڪيائين. انهن علمن سان گڏ کيس سنڌي ۽ فارسي، نظم خواه نثر ۾ وڏو عبور حاصل هو، خوش نويسيءَ ۾ ماهر هو. خط نسخ ۽ نستعليق ۾ دسترس حاصل هئس ۽ انگريزي به چـڱي ڄاڻندو هو. تعليم جي حصول کان پوءِ درس وَ تدريس ڏيڻ شروع ڪيائين. 
6 جولاءِ 1851ء کان هڪ سال تائين روهڙيءَ جي ڀرسان زميندار جانب ڌاريجي جي پٽ، الهڏني ڌاريجي کي مروج سنڌي ۽ فارسيءَ جي تعليم ڏيڻ لاءِ وٽس ملازم ٿي رهيو. سال بعد اتان ڇڏي روهڙيءَ جي ڪوٽ مير يعقوب عليءَ ۾ استاد ٿي رهيو. ان-بعد جڏهن انگريزن سنڌ ۾ ترقياتي ڪم شروع ڪرايا ۽ ٽپال کاتي جو سرشتو شروع ٿيو ته پاڻ خانگي نوڪري ڇڏي روهڙيءَ جي پوسٽ آفيس ۾”چالان نويس“ مقرر ٿيو،ڪجهه عرصي بعد اها نوڪري ڇڏي روهڙيءَ بندر تي ”ناڪي منشي“ مقرر ٿيو. ان دوران انگريز عملدارن سر بارٽل فريئر، ميجر گولڊ اسمٿ ۽ آرڪوپر وغيره سان سندس دوستانه تعلقات قائم ٿيا. سر بارٽل فريئر سندس علمي قابليت ڏسي 1885ع ۾ ناڪي منشي تان بدلي ڪري کيس روهڙي شهر جي پرائمري اسڪول ۾ هيڊ ماستر مقرر ڪرايو. جتي باقي زندگي علم ڏئي رٽائر ٿيو. رٽائر ٿيڻ کان پوءِ روهڙي شهر ۾ مڪتب کوليائين ۽ ڪجهه عرصو سول ڪورٽ جي ڀرسان عريضي نويسيءَ جو ڪم ڪيائين، جنهن جو مئجسٽريٽ کان سرٽيفڪيٽ مليل هئس. پاڻ نقشبندي طريقي جي سلسلي سان منسلڪ هو ۽ درگاهه شاهه لطيف ڀٽائيءَ جي سجاده نشين پير ميان مدد علي شاهه جي هٿ تي بيعت ڪري مريد ٿيو هو. کيس نرينو اولاد ڪو نه هو ۽ هن زال کي به طلاق ڏئي ڇڏي، ان ڪري زندگيءَ جا پويان ڏينهن اڪيلائيءَ ۾ گذاريائين. سندس تصنيفن مان ناله زار (قلمي)جيڪو فارسيءَ ۾ آهي ۽ ’ڪريما سعدي‘ (قلمي) جيڪو سعديرح جي ”ڪريما“ جو منظوم ترجمو آهي. ان کانسواءِ سندس قلمي صورت ۾ ڪيترائي سنڌي اردو ۽ فارسيءَ ۾ شعر ملن ٿا، هن ڪيترن عالمن جي وفات تي قطعه تاريخون چيون. 1903ع ڌاري وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
زمرو:سنڌي شخصيتون
آخوند عبدالرحمان ڀٽي سيتائي

آخوند عبدالرحمان ڀٽي ولد آخوند ڇٽو ڀٽي، سيتا ڳوٺ ۾ 1272ھ بنطابق 1855ء جنم ورتو. پنهنجي والد بزرگوار کان علم جي تحصيل ڪيائين. اسلامي علمن ۾ ماهر بڻيو ۽ عربي، فارسي تي عبور حاصل ڪيائين. سٺو خوش نويس ۽ خطاط به هو. سندس ڇڏيل تبرڪن مان هڪ ڪتابچو سندس هٿ اکرن سان لکيل مليو آهي، جنهن ۾ هن محمود نامه کي پنهنجي هٿ اکرن سان لکيو آهي. هي ننڍڙو فارسي قلمي نسخو سڄو ڪاري مس سان لکيو اٿس. جڏهن ته مشڪل فارسي لفظن جي معنيٰ به لکي اٿائين، جنهن لاءِ هن ڳاڙهي مس استعمال ڪئي آهي. ان ڪتابچي جو پهريون پنو يعني پهريون غزل زماني جي گردش سبب گم ٿيل آهي. باقي سمورا غزل صحيح سلامت آهن، آخر ۾ هيٺيان لفظ لکي اهو ڪتابچو پورو ڪيو اٿائين. 

تمام شد ازدست پر تقصير مسکين عبدالرحمان 
الاهي هر آنکس که آنخط نوشت گناهش کني عفو، بخشي بهشت 

ان کانپوءِ هي شعر لکيو اٿائين. 

مرويسنده راخد اي عليم	برهانيش اي عذاب اليم 

آخوند خاندان جو هي فرزند ڇاونجاهه سالن جي عمر ۾ سال 1329ھ بمطابق 1911ء ۾ رحلت فرمائي ويو. کانئس پوءِ سندس ڀاءُ آخوند مولانا الله بخش ڀٽيءَ مڪتب هلايو. محمود نامي جي ڪتابت ۽ معنيٰ کانسواءِ سندس ڪافي ذاتي عربي ۽ فارسي تحريرون لکت ۾ موجود هيون جي پويان سنڀالي نه سگھيا آهن. ممڪن آهي ته ڪي چند تحريرون بچيل هجن. 
## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:سنڌي شاعري
آخوند عبدالرحمان چانڊيو

آخوند عبدالرحمان چانڊيو، تعلقي قمبر ۾ نواب غيبي خان چانڊيي جي جاگير جو رهاڪو هو. اندازً 74-1272ھ بمطابق 57-1855ء ڌاري ڄائو. عربيءَ ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪرڻ بعد شاگردن کي پڙهائيندو هو. ڪافي گو شاعر هو. ڪافيءَ سان گڏ هنر،سينگار ۽ ٽيهه اکريءَ وغيره صنفن ۾ به شاعري ڪيائين. سندس ڪلام مشهور شاعر، شاهه محمد ديدڙ جي تتبع تي چيل آهي. هن 1346ھ بمطابق 1927ء ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
آخوند عبدالرحيم وفا عباسي

19 صديءَ جو برک سنڌي عالم ۽ مشهور سنڌي ليک** آخوند عبدالرحيم ’وفا‘ عباسي**، اصل ڳوٺ قبي سعيد خان تعلقي شهدادڪوٽ ضلعي لاڙڪاڻي جو رهاڪو هو. سندس ڄمڻ جي تاريخ جي صحيح خبر ڪا نه آهي. آخوند عبدالرحيم عباسي، شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ قبي سعيد خان ۾ حاصل ڪئي. وقت گذرڻ سان گڏ ماڻهن جي سوچ ويچار ۾ فرق ايندو وڃي ٿو. تيئن آخوند عبدالرحيم عباسي، جڏهن وڏو ٿيو ته پنهنجي اباڻي ڳوٺ کي خير آباد چئي اچي ڪراچيءَ ۾ رهڻ لڳو. آخوند صاحب پنهنجي محنت، دانائيءَ ۽ ادبي لياقتن جي ڪري ٿوري ئي عرصي ۾ ڪراچيءَ جي نالي وارن ليکڪن ۽ اديبن ۾ شمار ٿيڻ لڳو. 1851ء ۾ سنڌ جي ڪمشنر سر بارٽل فريئر واري دؤر ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تعليمي ۽ نصابي ڪتابن جي تياريءَ جو سلسلو شروع ٿيو، جنهن لاءِ ڄاڻو ماڻهو گهربل هئا. اڳتي هلي تعليم کاتي لاءِ ورنيڪيولر ڪاميٽي مقرر ٿي، جنهن جي آڏو ڄاڻو اديب سنڌي ڪتاب تصنيف ۽ تاليف ڪري ڇپائيءَ لاءِ پيش ڪرڻ لڳا. آخوند عبدالرحيم به انهن مان هڪ هو. آخوند عبدالرحيم جي ادبي خدمتن کي ڪڏهن به وساري نٿو سگهجي. هيءُ سنڌ جي ڪوهستاني علائقي جو واحد فرد هو، جنهن ڪوهستان جي ليکڪن ۽ شاعرن جي دلين ۾ علم ۽ ادب جو چاهه جاڳايو. آخوند عبدالرحيم جي خدمتن جي ڪري ئي ڪوهستاني ليکڪن ۽ شاعرن جا ڪتاب ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ ڇپايا. آخوند عبدالرحيم ڪاڇي، ڪوهستان ۽ لس ٻيلي جي شاعرن ۽ سگهڙن جا جوڙيل قصا ۽ داستان توڙي ٻيا اعليٰ معنيٰ ڀريل بيت گڏ ڪيا ۽ پوءِ انهن کي سوڌي سنواري جدا جدا ڪتابن جي صورت ۾ ”تعليم کاتي لاءِ“ ورنيڪيولر ڪاميٽيءَ آڏو پيش ڪيو ۽ انهن کي ڇپائڻ لاءِ منظور ڪرايو. هن جيڪي ڪتاب مرتب ڪيا، تن مان ڪن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا

# ڪتاب ”هر گنيو“1273ھ/1857ء ۾ مرتب ڪيائين، جيڪو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تصحيح سان سال 1993ء ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. 
# ”قصو وڪيي ڏاتار جو“، آخوند عبدالرحيم 14 جون 1870ء تي ٺاهي تيار ڪري ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ آڏو پيش ڪيو. 
# ”قصو جمجمه سلطان“ ٺاهيل شاعر ”مير“ جو ۽ ”قصو بهرام شاهه جو“ جوڙيل ڇتي کٽيءَ جو، اهي ٻئي قصا پڻ آخوند عبدالرحيم ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ آڏو رکيا، پر ڇپجي نه سگهيا. 
# ”قصو دلوراءِ جو“، جيڪو پهريون دفعو سال 1870ء ۾ ڇپيو. 
# ”قصو سيف الملوڪ ۽ بديع الجمال جو“، جيڪو 1870ء کان پوءِ ٻه ڀيرا ڇپيو. 
# ”قصو عمر ماريءَ جو“، جيڪو پڻ ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ چونڊيو ۽ ڇپايو. 
# ”قصو سسئي پنهونءَ جو“ ٺاهيل محمد عارف ڪلهوڙي جو، جيڪو ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ چونڊيو ۽ 1867ء کان اڳ ڇپيو. 
# ”قصو ڪوئا ۽ -ٻلي-“ جوڙيل خير شاهه جو، جيڪو ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ چونڊيو ۽ 1872۾ ڇپيو. 
# ”قصو عجائب شاهه جو“، جوڙيل شاعر لؤنگ جو، -آخوند- عبدالرحيم، ورنيڪيولر ڪاميٽيءَ آڏو ڇپائيءَ لاءِ پيش ڪيو. 

آخوند عبدالرحيم جي لکڻي سهڻي ۽ آسان لفظن سان جُڙيل هوندي هئي. سندس ڪتاب ”جواهراللغات سنڌي اڪيچار“ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. هن ڪتاب جي تصنيف وقت آخوند عبدالرحيم، سنڌي الف بي ۽ سنڌي صورتخطيءَ بابت علمي لحاظ سان سوچيو ۽ ان سلسلي ۾ ڪي نوان رخ پيش ڪيا. هڪ ته خالص سنڌي اُچار وارن اکرن مان ڪن کي ڪي نيون صورتون ڏنائين ۽ ٻيو الف بي جي ترتيبوار سٽاءَ قائم ڪيائين، جيڪا ”جواهر اللغات سنڌي اڪيچار“ جي مقدمي ۾ ڏنل آهي، ٽيون ته لفظن جي صورتخطيءَ ڏانهن چڱو خاصو ڌيان ڏنائين. ”جواهراللغات سنڌي اڪيچار“ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقدمي سان سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ 1993ء ۾ ڇپائي پڌري ڪئي آهي. آخوند عبدالرحيم سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ ڪوهستاني پٽيءَ جي سنڌي ادب جو سرواڻ، 1880ء ڌاري هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. 
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
زمرو:سنڌي شخصيتون
آخوند عبدالقادر بيدل

آخوند عبدالقادر ”بيدل“ ولد محمد پناهه ڀٽو، پنهنجي وقت جو اهم شاعر ٿي گذريو آهي. سندس جنم 1837ء ۾ ٿيو، هن شڪارپور جي مشهور عالم خليفي عبدالله کان عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي. شمس الدين ”بلبل“ جي ديوان تي سندس لکيل قطع تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته پاڻ پنهنجو خانگي مدرسو هلائيندو هو. بيدل صاحب خليفي قاسم جي دور کان وٺي ميان محمد علي قادري صاحب جي دؤر تائين زنده رهيو، سندس شاعرن سان سٺا ناتا رهيا. ڪڏهن ڪڏهن ’بزم مشاعره‘ ۾ شريڪ ٿيندو هو. 1921ء ۾ پهرين ادبي ڪانفرنس، لاڙڪاڻي ۾ به شريڪ ٿيو هو. سندس وصال 7 فيبروري 1932ء تي ٿيو.

## حوالا

زمرو:شاعر
آخوند عزيزالله ميمڻ

آخوند عزيزالله ولد آخوند نورالله ذات ميمڻ، مٽيارين جو رهاڪو هو، سندس جنم 22 شوال 1160ھ بمطابق 16 آڪٽوبر 1747ء تي ٿيو. سندس وڏا ٺٽي جا رهاڪو هئا، پوءِ اچي مٽيارين ۾ ويٺا. آخوند عزيزالله ابتدائي تعليم مولوي محمد عثمان وٽ ورتي. عربيءَ ۾ مهارت حاصل ڪيائين. حديث، تفسير، فقهه، تصوف ۽ معقولات ۾ مهارت حاصل ڪرڻ کان پوءِ درس ۽ تدريس جون خدمتون انجام ڏنائين. آخوند عزيزالله جو وڏو ڪارنامو اهو ليکجي ٿو ته پاڻ سنڌي نثر ۾ تحت اللفظ قرآن پاڪ جو ترجمو ڪيائين، جيڪو سنڌي نثر ۾ نظماڻي نثر جو مثالي نمونو ليکجي ٿو. آخوند عزيزالله لنواريءَ وارن بزرگن جو عقيدتمند هو. درس ۽ تدريس جي لحاظ کان سندس شاگردن جو تعداد تمام گهڻو رهيو. هن 77 ورهين جي ڄمار ۾، 13 رمضان المبارڪ 1240ھ بمطابق 3 مئي 1825ء تي وفات ڪئي. سندس آخري آرامگاهه مٽياريءَ ۾ آخوندن جي مُقام ۾ واقع آهي.

## حوالا

زمرو:ميمڻ
زمرو:قرآن جا ترجما
زمرو:سنڌي ٻولي
زمرو:سنڌي شخصيتون
آخوند فضل عليءَ وارو دستخط نسخو

شاھہ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام جو ھيءُ قلمي نسخو، تاريخ 17 ذوالحج 1269ھ مطابق 21 سيپٽمبر 1853ع تي آخوند فضل علي ولد محمد حافظ نصرپوريءَ لکي پورو ڪيو. ھن نسخي ۾ ”سر بسنت“ ڏنل نه آھي، باقي 35 سرن ۽ آخر ۾ ٽيهہ اکريءَ تي مشتمل ھن مڪمل نسخي ۾ 2909 بيت ۽ 220 وايون شامل آھن. ھن نسخي ۾ ”سر سھڻيءَ“ تائين ھر داستان کي جدا عنوان سان نروار ڪيو ويو آھي، جھڙوڪ: ”سر ڪلياڻ“ کي ”دويم در داستان اگھي اگھائي“؛ ”سر جمن“ کي ”پنجم در داستان قرب ڪبريا“؛ ”سرود سوھڻيءَ“ کي ”ششم در داستان ساھڙ جا سينگار“ وغيره. ”سر ڪلياڻ“ سان شروع ٿيندڙ رسالن ۾، سنہ 1269ھہ بمطابق 1853ع جو لکيل ھيءُ رسالو، ٻئي نمبر طور آڳاٽو شمار ڪيو ويندو آھي.

## حوالا
آخوند فقير محمد عاجز

آخوند حاجي فقير محمد ولد آخوند محمد موسيٰ قريشي، 9 مارچ 1846ء 4 شوال 1263ھ تي حيدرآباد جي شيراڻي محلي ۾ ڄائو. سندس وڏا اصل مسقط (گڏيل عرب امارات) جا هئا، جيڪي عربن جي دؤر ۾ سنڌ ۾ لڏي آيا ۽ پوءِ ٺٽي ۾ اچي رهيا. 

آخوند فقير محمد، عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ جي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ مير حسن علي خان ٽالپر جي معرفت تپيدار ٿيو، پر سرڪاري نوڪريءَ ۾ دل نه لڳڻ سبب جلد ئي استعيفا ڏئي مطالعي ۾ عالمن ۽ اديبن سان وقت گذارڻ لڳو. سندس سموري زندگي درس ۽ تدريس ۾ گذري. پاڻ بهترين شاعر ۽ مضمون نگار هو. مير عبدالحسين خان ”سانگيءَ“، سيد غلام محمد شاهه، ”گدا“، مرزا قليچ بيگ، حافظ حيات شاهه، محمد بخش ”واصف“ ۽ ٻين سان ڪچهريون ڪيائين، جن جو پنهنجن غزلن ۾ به ذڪر ڪيو اٿس. شاعريءَ ۾ هڪ ديوان ۽ هڪ مثنوي سندس يادگار آهن. ان کان سواءِ پاڻ، حافظ شيرازيءَ جي ڪجهه غزلن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو به ڪيو اٿس. نثر ۾ سندس ڪتاب ”داستان گلشن بهار“ هڪ شاهڪار حيثيت رکي ٿو. آخوند صاحب 16 جنوري 1918ء بمطابق 28 ربيع الاول 1336ھ تي وفات ڪئي.
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
زمرو:سنڌي شخصيتون
آخوند قاضي ميان اسماعيل

**آخوند قاضي ميان اسماعيل** ذات جو صدر هو. سندس خاندان علمي گهراڻي سان واسطو رکڻ ڪري قاضي سڏبو هو ۽ کيس آخوند بہ چوندا هئا. آخوند صاحب نوشھري فيروز جي ڀرسان ڪلھوڙا اسٽيشن لڳ ”صدر ڳوٺ“ جو ويٺل هو ۽ اڃا تائين سندس خاندان جا ڪيترائي گهر اُتي آباد آهن. قاضي اسماعيل پنھنجي ڳوٺ صدر مان لڏي اچي ڀِرين جي ڀرسان ”درياخان جلباڻي“ ڳوٺ ۾ رهيو. قاضي اسماعيل پنھنجي وقت جو هڪ وڏو عالم هو. سندس مدرسي جي هاڪ ان زماني ۾ سموري ساهتي پرڳڻي ۾ هئي.

قاضي اسماعيل جا پنھنجن هم عصر عالمن سان گهاٽا واسطا هوندا هئا. کاهي راهوءَ جي صاحبن ۽ ڪنڍاڻي سيدن سان سندس ڪافي رهاڻيون ٿينديون هيون. سندس مدرسي جو خرچ ان وقت جي سرنديءَ وارا ماڻهو برداشت ڪندا هئا. پاڻ اعليٰ درجي جو خوشخط پڻ هو.

## حوالا

زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:سنڌي شخصيتون
آخوند لطف الله لطف قريشي

**آخوند لطف الله** ولد آخوند محمد اسحاق قريشي 1842ء ۾ حيدرآباد ۾ ڄائو. پاڻ حيدرآباد جي مشھور پاڙي ”گنج بخش شاھ“ جي پـِڙ ۾ رھندڙ قريشي خاندان جو فرد ھو. ابتدائي تعليم پرائڻ کان پوءِ پھرين آخوند محمد صديق جي مڪتب ۾ پڙھائڻ شروع ڪيائين، بعد ۾ لوڪل بورڊ طرفان پرائمري استاد مقرر ٿي، چنيجن، نصرپور، تاج پور ۽ ٻين ھنڌن تي پڙھائيندو رھيو. پڇاڙيءَ ۾ حيدرآباد ۾ ٽنڊي ولي محمد اسڪول (قاضي عبدالقيوم اسڪول) جو ھيڊماستر ٿيو.
 
آخوند صاحب سٺو نثر نويس، نظم گو ۽ ذوق سليم جو مالڪ ھو. طبابت جي ڪم کان واقف ھو. پاڻ اردو ٻوليءَ جي مشھور ڪتاب ”فسانه عجائب“ جو ”گل خندان“ جي نالي سان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. شاعريءَ ۾ ”لطف“ تخلص اختيار ڪري، مداحون، مناجاتون ۽ مولود چيائين.
 
مير عبدالحسين خان ”سانگي“ ۽ مرزا قليچ بيگ سان سندس روح رھاڻيون ٿينديون ھيون. 1898ء ۾ سرڪاري نوڪريءَ کان فارغ ٿيڻ کان پوءِ باقي عمر طبابت جي ڌنڌي ۾ گذاريائين. پاڻ ڊسمبر 1902ء ۾ ھن دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. ’جان عالم‘ ۽ ’انجمن آرا‘ به سندس تصنيفون آھن. کيس ٻه فرزند ۽ ھڪ نياڻي ھئي. 

## حوالا
آخوند محمد حسن مسڪين

**محمد حسن مسڪين** ولد مولوي ڄام ولد آخوند محمد دائود سومرو 12 مئي 1904ع مطابق 1323ھ تي، تعلقي خانپور (ضلعي شڪارپور) جي ڳوٺ ”حاجي خان ڪلھوڙي“ ۾ ڄائو. شروعاتي تعليم ۾ قرآن پاڪ ۽ عربي ۽ فارسيءَ جا ڪتاب پنھنجي والد وٽ پڙھيو. پوءِ سنڌي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اٺن ميلن جي پنڌ تي، ڳوٺ ڪرم پور (ضلعو جيڪب آباد) ويندو ھو، جتان 1920ع ۾ امتيازي حيثيت سان فائينل جو امتحان پاس ڪيائين. شڪارپور ٽريننگ ڪاليج مان ھڪ سال سکيا وٺڻ کان پوءِ استاد مقرر ٿيو. زندگيءَ جا 37 سال ملازمت ۾ رھي، 12 مئي 1959ع تي پينشن تي لٿو.

پاڻ ھڪ پرائمري استاد ھو، سندس علمي وسعت عالمن کان گھٽ نه ھئي. شعر و شاعريءَ سان به سندس شغل رھيو. ”مسڪين“ (Miskeen) تخلص سان ڪافي ڪلام چيل اٿس. نظم سان گڏ نثر ۾ به چڱو موکيائين. سندس ڇڏيل تصنيفن ۾، ”فقه“ ،”احاديث نبوي“ ۽ ”منتخب آيات ڪريمه جو تفسير ۽ شرح“ جا نالا ورتا وڃن ٿا. سندس وفات 72 سالن جي عمر ۾ 11 آگسٽ 1976ع 15 شعبان 1392ھ تي ٿي، سندس فرزند ڊاڪٽر عبدالخالق ”راز“سنڌي زبان جو سٺو شاعر، اديب ۽ استاد آھي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي شاعري
آخوند محمد حيات حاتم

درازن جي فاروقي خاندان مان **آخوند محمد حيات** ولد آخوند محمد صالح هڪ وڏو اديب ۽ شاعر ٿي گذريو آهي. سندس تخلص ’حاتم‘ هو. مخدوم نور محمد بوبڪائي سندس دوست ۽ همعصر اديب هو. هي ذهانت ۾ پنهنجو مثال پاڻ هو، جنهن جو اندازو هن مثال مان به ٿئي ٿو ته هڪ ڀيري مير ڪرم علي خان جي درٻار ۾ ويٺو هو ته اتي مخدوم نور محمد آيو، ادبي محفل گرم هئي، مخدوم صاحب فارسي شاعر ’هلالي‘ جي شهادت جو واقعو بيان ڪيو، جنهن تي مير ڪرم علي خان کيس لونگي ڏني. جڏهن آخوند محمد حيات حاتم جو وارو آيو ته هن مخدوم نور محمد جي بيان مان غلطيون ڪڍي، صحيح واقعو بيان ڪيو، جنهن تي سڄي درٻار ۾ واهه واهه ٿي وئي ۽ مير صاحب طرفان کيس خلعت سان گڏ ٻه لونگيون مليون. مخدوم نور محمد به پنهنجي لونگي کيس ڏئي ڇڏي. اهو ذڪر محمد ابراهيم فاروقيءَ جي بياض ۾ موجود آهي. آخوند محمد حيات حاتم، مير سهراب خان جي فرزند مير مبارڪ خان جو استاد ۽ درٻاري شاعر ٿي رهيو. هي ميان عبدالحق فاروقيءَ جو مريد هو ۽ 1839ء ۾ وفات ڪيائين. 
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
زمرو:سنڌي شخصيتون
آخوند محمد شفيع جو دستخط نسخو

شاھ عبداللطيف جي رسالي جو ھڪ قلمي نسخو سر ڪلياڻ سان شروع ٿيندڙ ھيءُ رسالو تاريخ 27 ماھ صفر 1273ھ مطابق 27 آڪٽوبر 1856ع ۾ آخوند محمد شفيع لکي پورو ڪيو. شروعات ھن طرح ڪئي اٿس: ”اين رساله تصنيف حضرت شاھ صاحب ولايت و ڪرامت شاھ صاحب سيد شاھ عبداللطيف“.
ھن نسخي جي موجوده متن ۾ جملي 35 سر، 1841 بيت ۽ 115 وايون آھن. اڪثر سرن مان وچان پنا کٽل آھن ۽ ’سرود آبري‘ سڄو ضايع ٿيل آھي. جيڪڏھن نسخو سالم ھجي ھا ته بيتن ۽ واين جو تعداد وڌيڪ بيھي ھا. ھن نسخي ۾ جيتوڻيڪ سرن جي ترتيب ساڳي سر ڪلياڻ سان شروع ٿيندڙ رسالن واري آھي، پر انھن وانگر ھن رسالي جا سر داستانن يا فصلن ۾ ورھايل ناھن، البت ھر ھڪ سر ۾ ڪنھن حد تائين ساڳئي مضمون وارا بيت لکي، ھڪ وائي ڏئي، ان بعد ٻئي مضمون وارا بيت آندل آھن..

زمرو:ڪتاب
آخوند گل محمد ھالائي خليفو

خليفي گل محمد ھالائيءَ سنه 1226ھ بمطابق 1811ع ۾ پراڻن هالن ۾ جنم ورتو. سنڌي ادب ۾ گل پھريون شاعر آھي، جنھن عروض جي اصولن پٽاندڙ پنھنجو مڪمل ديوان جوڙي، ممبئيءَ مان ڇپائي 1275 هجريءَ ۾ پڌرو ڪيو، انھيءَ ڪري گل کي سنڌي عروضي شاعريءَ جو باني ڪوٺيو وڃي ٿو. خليفو گل محمد وڏو عالم فاضل ۽ عارف ھو. سندس ڪلام مان پڌرو آھي ته ھو عربيءَ جو وڏو عالم ۽ پارسيءَ جو به ڄاڻو ھو، سندس ڪلام ۾ شريعت کان سواءِ طريقت، حقيقت ۽ معرفت جي به اپٽار ملي ٿي. خليفو گل محمد اصغر سائين ”اصغر“ جن جو معتقد مريد ۽ خاص خليفو ھو ۽ خلافت جو اھو سلسلو اڃا تائين آخوندن ۾ ھلندو اچي ٿو. اصغر سائين سندس ھمعصر شاعر ھو. جنھنڪري سندس ڪلام تي تصوف جو عنصر ۽ فقيريءَ جو رنگ غالب آھي. پاڻ سنه 1272ھ بمطابق 1855ع ۾ عربستان ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
آخوند محمد صالح ڀٽي سيتائي

آخوند محمد صالح (Aakhoon Mohd Saaleh) ولد ڇٽو ڀٽي، دادو ضلعي جي قديم ڳوٺ، سيتا وليج ۾ هڪ غريب خاندان ۾ ڄائو. ننڍي هوندي ئي سندس پيءُ کيس ديني تعليم ڏانهن راغب ڪيو ۽ گھر ۾ ئي تعليم حاصل ڪيائين، ڪجهه وقت کانپوءِ هن کي شڪارپور ويجھو ڳوٺ همايون شريف ۾ مولانا عبدالغفور همايونيءَ جي درسگاهه ۾ پڙهڻ لاءِ ڇڏيو ويو. اڃا اتي پڙهيو پئي ته پويان سندس والد ۽ ڪجهه عرصي کان پوءِ سندس والدا وفات ڪري ويا ۽ اهو صدمو کانئس برداشت نه ٿيو ۽ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڳوٺ موٽي آيو. ڪجهه عرصو پوءِ درٻيلي ۾ حديث، فقه، علم، منطق ۽ علم مناظره وغيره تي دسترس حاصل ڪيائين. ۽ موٽي اچي پنهنجي ڳوٺ ۾ مڪتب قائم ڪري مردن، نينگرن ۽ نياڻين کي تعليم ڏيڻ لڳو. سادي طبيعت ۽ نياز نوڙت سان پيش ايندڙ آخوند محمد صالح جي پنهنجي همعصر دور جي پڙهيل لکيل ۽ عالم ماڻهن سان گھڻي ويجھڙائي هوندي هئي، جن سان علمي ڪچهريون ڪرڻ سندس اهم مشغلن ۾ شامل هوندو هو. هن صاحب علم قرآن پاڪ جو مڪمل قلمي نسخو پنهنجي هٿن سان لکيو. جيڪو سندس لائق فرزند بشير سيتائيءَ تحقيق جي شاگردن لاءِ سنڌالاجيءَ ۾ جمع ڪرايو آهي ته جيئن آخوند محمد صالح جو ڪيل پورهيو ثاب پوي.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
آخوند محمد قاسم هالائي

*محمد قاسم آخوند* سنڌي ٻوليءَ جو اهم شاعر ٿي گذريو آھي. ھو 23 سيپٽمبر 1818ء تي ڄائو ۽ 14 اپريل 1891ء تي پراڻا هالا ۾ وفات ڪيائين. ھو خليفي گل محمد جو ساٿي ھو. ھن ڪجهه وقت لاءِ ميرن جي سرڪار جي نوڪري به ڪئي. ھن جي شاعريءَ جو ڪتاب ”ديوان قاسم“ مرزا اسد بيگ ”اسد“ ڇپرايو، جنهن تي مرزا اجمل بيگ جو مهاڳ لکيل آهي. ھو انھن سنڌي شاعرن مان ھڪ آھي، جن پھريان رباعي لکڻ شروع ڪئي، آخوند محمد قاسم آخوند فارسي ۽ عربي ٻولين جو عالم ھو. ھن ”سنڌي ادب جي تاريخ“ به لکي. ھن سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪيترا بيت ۽ ڪافيون به لکيون.

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:شاعر
آخوند مولانا ڇٽو ڀٽي سيتائي

سيتا ڳوٺ ۾ ڀٽين جي مدرسي جو بنياد انگريز دور حڪومت کان اڳ جو پيل هو. پر آخوند مولانا ڇٽي ڀٽيءَ ان مدرسي جو نئين سر نصاب ۽ نظام مقرر ڪري ان کي باقاعده ۽ منظم بڻايو هو. آخوند ڇٽي جو جنم سندس خانداني روايت مطابق 1247ھ بمطابق 1831ء ۾ ٿيو، جڏهن ته سندس وفات جو سال 1317 ھجری بمطابق 1899ع چيو وڃي ٿو. آخوند مولانا ڇٽي ڀٽيءَ جي والد بزرگوار جو نالو آخوند گاهي هو. ديني تعليم ۽ عربي فارسي زبان سان لڳاءُ کيس خانداني ورثي طور مليل هو. هو ڪيترا سال درس ۽ تدريس جو ڪم ڪندو رهيو ۽ پنهنجي علائقي ۾ ڪيترن شاگردن کي تعليم جي روشنيءَ سان منور ۽ فيضياب ڪيو ۽ پنهنجي وقت جا بهترين معلم مدرس ۽ عالم پيدا ڪيا.

پهريائين هڪ نياڻي پيدا ٿي ۽ پوءِ ست پٽ ترتيبوار عبدالرحمان، الهه بخش، محمد صالح، الهڏنو، گاهي، عبدالرحيم ۽ دائود پيدا ٿيا. سندس ستن پٽن مان چار پٽ علم ۽ فضيلت سان بهرور ٿي آخوند جي لقب سان مشهور ٿيا، جهڙوڪ آخوند عبدالرحمان ڀٽي، آخوند الله بخش ڀٽي، آخوند محمد صالح ڀٽي، آخوند محمد دائود ڀٽي. اهي چارئي پنهنجي دور جا عالم، فاضل، معلم ۽ مدرس بڻيا. اهي عالم دين نه رڳو ديني علمن ۾ يڪتاءِ روزگار هئا، بلڪ بهترين خوش نويس ۽ خطاط هئا. انهن جا ترڪي ۾ ڇڏيل ڪجهه قلمي نسخا مليا آهن، جيڪي سندن بهترين خوش نويسيءَ ۽ رسم الخط جا اعليٰ نمونا آهن. سندن ڪيترا قيمتي ڪتاب ۽ علمي آثار زماني جي گردش جي ور چڙهي ويا. ان ڪري هن علمي درسگاهه جو هڪ پورو عهد آخوند محمد دائود ڀٽيءَ کانپوءِ پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهتو، جنهن جي وفات 1973ء ۾ ٿي. آخوند مولانا ڇٽي ڀٽيءَ جون ڪيل ديني ۽ علمي خدمتون ۽ سندس اولاد طرفان هڪ صديءَ جي عهد تائين سندس جلايل جوت کي قائم رکڻ واريون ڪوششون تاريخ ۾ يادگار رهنديون.
## حوالا

زمرو:ماهر تعليم
زمرو:اسلامي شخصيتون
آخوند نور محمد ڀٽي

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو استاد، **آخوند نور محمد ڀٽي** پنهنجي دؤر جو پرهيزگار مُعلِم ٿي گذريو آهي. آخوند نور محمد ڀٽي سنڌ جي هن ڀٽائي صاحب جي ننڍپڻ ۾ کيس قرآن شريف جي تعليم ڏني. ميون نور محمد ڀٽي، گنبٽ جي ڏيرن واري راڄ ويجهو ”وانئين“ جو ويٺل هو ۽ شاهه حبيب جو محبتي ۽ معتقد هو. شاهه حبيب پنهنجي فرزند شاهه عبداللطيف جي تعليم لاءِ کيس گهرائي پاڻ وٽ رهايو هو. هن شفيق استاد پنهنجي سعادتمند شاگرد کي مڪتبي تعليم پوري ڪرائي، ان بعد سندس وڌيڪ تعليم جو سلسلو جاري نه رهيو، پر ميين نور محمد، شاهه حبيب وٽ پيو ايندو هو. شاهه عبداللطيف جڏهن ڀِٽ کي وسايو تڏهن پنهنجي استاد ميون نور محمد کي سڏائي کيس سندس اوطاق لِيڪي ڏنائين ۽ ڀٽ تي پاڻ وٽ رهايائين. آخوند نور محمد ڀٽيءَ جي ولادت ۽ وفات جي تاريخن بابت تاريخ ۾ ڪي واضح شاهديون ڪو نه مليون آهن. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي لکت موجب ڀٽ تي آخوند صاحب جي اوطاق جا نشان 1954ء تائين موجود هئا، پر انهيءَ سال درگاهه ڏانهن ايندڙ ويندڙ رستي کي سرڪار طرفان ڪشادي ڪرڻ وقت اها ’ميين جي اوطاق‘ ڊهرائي وئي. ’ميين جي اوطاق‘ ۾ هڪ ’دِڪي‘ ٺهيل هئي، جيڪا چُن َ سان لتل هئي. شايد شاهه صاحب جڏهن پنهنجي استاد وٽ ايندو هو ته ان دِڪيءَ تي ويهندو هو.آخوند نور محمد جي پٽ، ميين ولي محمد جي پڻ ڀٽائي صاحب وٽ وڏي عزت هئي، ايتري قدر جو وفات بعد ميين ولي محمد ئي شاهه صاحب کي غسل ڏياريو ۽ جنازي نماز پڙهائي هئي.

## حوالا
آخوند هدايت الله مشتاق هالائي

**آخوند هدايت الله** ولد عبدالله ميمڻ 1286ھ بمطابق 1869ء ۾ هالا تعلقي جي هڪ ڳوٺ ۾ ڄائو. سندس وڏا ڪورڪي ڪم ڪرڻ سان گڏوگڏ ديني درس به ڏيندا هئا. پاڻ سٺو شاعر هو. ان سان گڏ تصنيف ۽ تاليف جو ڪم به ڪندو هو. اکر تمام سهڻا هئس، ان ڪري ڪتابت پاڻ ڪندو هو. 1894ء ۾ سندس لکيل ڪتاب ”هدايت الانشاء“ ڇپيو، جيڪو خطن تي مشتمل هو. 66 سالن جي ڄمار ۾ 21 جون 1935ء پهرين ربيع الثاني 1354ھ تي وفات ڪيائين.

## حوالا
آخوند ھدايت الله پريم ڊاڪٽر

هدايت پريم جي قلمي نالي سان لکندڙ هن اديب ۽ استاد جو پورو نالو ڊاڪٽر ھدايت الله آخوند آھي. 24 مارچ 1946ء تي تعلقي اوٻاوڙي، ضلعي سکر ۾ پيدا ٿيو. پرائمري تعليم روھڙيءَ مان حاصل ڪيائين. اعليٰ تعليم اسلاميه ڪاليج سکر مان ۽ ايم.اي سنڌي، سنڌ يونيورسٽيءَ مان 1973ء ۾ ڪيائين. ھن جا ٽي ڪتاب: ’سنڌي ٻوليءَ جا محقق‘، (ٻه ڇاپا، ٻيو ڇاپو وڌايل سڌاريل 2007ء) ’ٿر جي ٻولي‘ (پروفيسر ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي سان گڏ لکيل ڪتاب 1995ء)، ۽ ’اترادي ٻولي ‘(1996ء) شايع ٿي چڪا آھن. ان کان سواءِ ھدايت صاحب اٽڪل 80 کن مقالا پڻ لکيا آھن، جن جو موضوع گھڻو ڪري لسانيات، سوانحيات ۽ ادب آھي، ھن صاحب 16 ڪھاڻيون پڻ لکيون آھن، جيڪي مختلف رسالن ۾ ڇپجي چڪيون آھن. هن جو هڪ ناول ”ازابيل“ 2006ء ۾ پڻ ڇپجي چڪو آهي. ھدايت آخوند، سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ 1979ء ڌاري ليڪچرر طور مقرر ٿيو. 1986ء ۾ اسسٽنٽ پروفيسر ٿيو. 1987ء ۾ لنڊن جي اسڪول آف اوريئنٽل ائنڊ آفريڪن اسٽڊيز ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ويو، جتان 1989ء ڌاري لسانيات ۾ ڊپلوما ڪري وطن واپس آيو. 1995ء ۾ ”سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي پسمنظر“ جي موضوع تي تحقيقي مقالو لکي، پروفيسر علي نواز جتوئيءَ جي رهبريءَ ۾ پي ايڇ. ڊي ڪيائين. کيس سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ 1997ء ۾ ائسوسيئيٽ پروفيسر طور ترقي ڏني وئي. ھدايت آخوند 2000ء ۾ سنڌي شعبي سنڌ يونيورسٽيءَ جو چيئرمئن ٿيو ۽ ساڳئي سال شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ قائم سچل چيئر جي بورڊ آف گورنرس جو ٽن سالن لاءِ ميمبر پڻ مقرر ٿيو. پاڻ سنڌي ادبي سنگت سان به لاڳاپيل رھيو آھي. 2006ء ۾ رٽائر ڪيائين. هو 2000ء ۾ سنڌي ادبي سنگت، سنڌ يونيورسٽي ڪالوني ڄامشوري جو سيڪريٽري پڻ چونڊيو ويو. ادبي سنگت جي پليٽ فارم تان ھن ڪيترائي علمي ۽ ادبي پروگرام ڪرايا. هائر ايڊيوڪيشن ڪميشن پاران تجربيڪار پروفيسر طور سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ تحقيقي پراجيڪٽ تي 2007 کان 2009 تائين ڪم ڪيائين. ڊاڪٽر ھدايت پريم 20 جنوري 2021ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
آخوند محمد عالم

**آخوند محمد عالم پنهور** 1800ع ۾ خيرپور ميرس ۾ پيدا ٿيو. جوانيءَ جي عالم ۾ مجازي عشق ۾ ڦاسي پيو ۽ اوچتو پنهنجي محبوب جي مري وڃڻ کان پوءِ ان جي فراق ۾ ڪافيون ٺاهي ڳائيندو وتندو هو. ان وقت سندس پاڙيسري بزرگ ميرزا مراد علي بيگ سائل (مرثيا گوئيءَ ۾ سيد ثابت علي شاهه جي شاگرد) کيس نصيحت ڪئي ته هن مجازي عشق کي ڇڏي دل ۾ حقيقي عشق پيدا ڪر. آخوند صاحب تي ان نصيحت جو گهِرو اثر پيو، پاڻ سڀ لکيل ڪافيون ڦاڙي ضايع ڪري مرثيا لکڻ شروع ڪيائين. سندس ڪلام ۾ مرثيا، سلام ۽ نوحا شامل آهن. انهن کان سواءِ هڪ فارسي مثنوي ”شاهنامه“ کرڙي جي جنگ تي لکيل اٿس. آخوند صاحب 1870ء ۾ وفات ڪئي. آخوند محمد عالم جا مرثيا اڄ به محرم جي ڏهاڙن ۾ پڙهيا وڃن ٿا. آخوند صاحب مرثيا گوئيءَ کانسواءِ مرثيا خوانيءَ ۾ به ميرزا مراد علي بيگ جو شاگرد هو. ميرزا صاحب، خيرپور جي ميرن جي امام بارگاهن ۾ مرثيا خواني ڪندو هو، جنهن ۾ پاڻ سان پنهنجي پٽ ميرزا فتح علي بيگ کي ويهاريندو هو، ليڪن آخوند صاحب جي حقيقي عشق کي ڏسندي ان-کي به پاڻ سان مرثيا خوانيءَ ۾ ويهاريائين. اهڙيءَ طرح آخوند صاحب مرثيا گوئي توڙي مرثيا خوانيءَ ۾ اعليٰ مقام حاصل ڪيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعري
زمرو:سنڌي شخصيتون
آداب عالمگيري

آداب عالمگيري، اورنگزيب جي خطن تي مشتمل ڪتاب آهي. اهي خط ٺٽي جي منشي ابوالفتح قابل خان ترتيب ڏنا، جيڪي اورنگزيب مختلف وقتن تي لکيا هئا. هنن مان ڪجهه خطن مان سترهين صديءَ جي آخري اڌ ۾ سنڌ ۾ پکڙيل بيچينيءَ ۽ ابتر صورتحال جي خبر پوي ٿي. اهي خط چوڌري عبدالغفور مرتب ڪري، ٻن جلدن ۾، 1971ء ۾، ريسرچ سوسائٽي آف پاڪستان، لاهور پاران ڇپايا. انهن مان ڪجهه خطن جو اردو ترجمو به ٿيو آهي.

## حوالا
آدرشي ناري (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب نانڪرام ڌرمداس ميرچنداڻيءَ جو لکيل آهي. هن ڪتاب ۾ آدرشي آريه ناريءَ جا گڻ بيان ڪيل آهن. هن ڪرائون سائيز ڪتاب ۾ 128 صفحا آهن ۽ قيمت 10 آنا ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب، ڪوڙي مل، سنڌي ساهتيه منڊل طرفان، نئشنل پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان 1926ء ۾ ڇپيو.

## حوالا
آدرش رنگ

ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي شاعريءَ جو هيءُ ڪرائون سائيز ڪتاب، گلشن پبليڪيشن حيدرآباد پاران 1985ع ۾ ڇپيل آهي، هن 97 صفحن جي قيمت 8 روپيا رکيل آهي ، ڪتاب جو ناشر گلشير بلوچ آهي ۽ ڪتاب تي ’ٻه لفظ ‘ ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جا لکيل آهن، ڪتاب ۾ وائي رنگ، نظم رنگ، ٻالڪ رنگ، لوڪ رنگ ۽ غزل رنگ عنوان سان صنفون ڏنل آهن.

## حوالا

زمرو:1985ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
آدرشي ناريون (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب ارجنداس بي. ٺارواڻي ”فنا“ جو لکيل آهي ۽ اخلاقي ساهتيه منڊل، بمبئيءَ پاران 1974ء ۾ شايع ڪيو ويو. 143 صفحن جي هن ڪتاب جي قيمت اڍائي روپيا آهي. ليکڪ هن ڪتاب ۾ سنڌ ۽ هند جي 36 آدرشي عورتن جو ذڪر ڪيو آهي، جن مذهب، اخلاق، بهادريءَ، سياست، وطن دوستيءَ ۽ سماجي خدمتن ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي، انهن عورتن ۾ جتي ڪلاسيڪي ڪردارن سيتا ۽ مارئيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي، اتي مهاتما گانڌيءَ جي گهرواريءَ ڪستور ٻائيءَ سان گڏ سنڌ اسيمبليءَ جي ڊپٽي اسپيڪر ڄيٺي سپاهيملاڻيءَ جو به ذڪر آهي.

## حوالا
آدم جي چوٽي

thumbnail

**آدم جي چوٽي** (Adam’s Peak ) سريلنڪا ۾ هڪ جبل جي چوٽيءَ جو نالو آهي، اُها ڪولمبو کان پنجيتاليهه ميل ڏکڻ اوڀر ۾ موجود آهي. انهيءَ چوٽيءَ جي بلندي 7360 فوٽ آهي. ان چوٽيءَ تي 24x74 فوٽ هموار پوٺو آهي. هن چوٽيءَ تي هڪ هموار ٽڪرو آهي، جنهن تي 5.4 فوٽ ڊگهو ۽ 2.6 فوٽ ويڪرو هڪ انساني پير جو نشان موجود آهي، جنهن بابت مسلمانن جو خيال آهي ته اهو پير جو نشان حضرت آدم عليه السلام جو آهي ۽ اهو به چون ٿا ته زمين تي حضرت آدم جو اهو پهريون قدم آهي، جڏهن ته ٻڌ ڌرم وارن جو چوڻ آهي ته اهو نشان گوتم ٻڌ جي پير جو آهي. هندن جي چوڻ موجب اهو شِوا جيءَ جي پير جو نشان آهي. مسلمانن جو چوڻ آهي ته حضرت آدم کي جنت مان نيڪالي ملڻ بعد انهيءَ هنڌ تي لاٿو ويو هو. بهرحال هن وڏي زيارتگاهه ۾ ڪنهن تي به ڪا پابندي نه آهي. 

## حوالا

زمرو:قديم آثار
زمرو:تاريخ
زمرو:تاريخي ماڳ
آدم خان پنهور

**آدم خان پنهور**، ضلعي جيڪب آباد جي هڪ ڳوٺ ۾ 1908ع ۾ ڄائو. هي پنهور قبيلي جو سردار ۽ پڳ ڌڻي هو. آدم خان جي ڏاڏي مُلا حامد، جيڪب آباد جي اندرئين علائقي ۾ ٿوري زمين خريد ڪئي ۽ سمورو قبيلو لڏي جيڪب آباد اچي ويٺو. تحريڪ پاڪستان ۾ سرجوشيءَ سان حصو ورتائين. 1946ع جي چونڊن ۾ مسلم ليگ کي جيڪب آباد مان کٽرائڻ ۾ هن جو وڏو هٿ هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ مسلم ليگ ضلعي جيڪب آباد جو نائب صدر چونڊيو ويو. ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ جو به ميمبر ٿيو. مقامي جرڳي جو صدر هو. جيڪب آباد ۾ هڪ مسافرخانو ٺهرايائين. هر قومي فنڊ ۾ پنهنجي حال موجب حصو ڏيندو هو. کيس شڪار ۽ گهوڙي سواريءَ جو گهڻو شوق هو. 1958ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:ضلعي جيڪب آباد جون شخصيتون
آدم خان مري

ٽنڊي آدم شهر جو باني رئيس **آدم خان مري** هو، جنهن 1211ھ بمطابق 1796ء ۾ وفات ڪئي. آدم خان مري اصل ”کپري“ شهر ڀرسان منٺار فقير راڄڙ جي ڳوٺ کاڻي راڄڙ وٽ رهندڙ هو. آدم خان جو والد قائم خان مري ۽ ڏاڏو بهار خان مري به اُتي ئي سندن آبائي قبرستان ۾ دفن آهن. آدم خان جي وفات بابت روايت آهي ته کيس پنهنجي ذات وارن، ڳوٺ شاهه بيگ مريءَ وٽ شهيد ڪري ڇڏيو، ڇوته آدم خان، بهادر، خوددار ۽ سخي مرد هو ۽ وقت جي حاڪمن ۽ راڄن ۾ سندس عزت هئي، جيڪا ڳالهه سندس ذات وارن کان برداشت نه ٿي ٿي.
آدم خان بي اولاد گذاري ويو، ان ڪري رئيس قائم خان جي چاچي ڪمال خان کي پڳ ٻڌائي وئي. ڪمال خان جو اولاد ٽنڊي مستيءَ خان ۽ ٽنڊي آدم ۾ موجود آهي.
آدم خان رند

تحريڪ پاڪستان جو هيءُ سرگرم ڪارڪن، ضلعي جيڪب آباد جي ڳوٺ جعفرآباد ۾ 1908ء ۾ ڄائو. سندس نسبي سلسلو ”مير گگهي رند“ سان ملي ٿو، جيڪو شهنشاهه همايون سان گڏ دهليءَ ويو هو. آدم خان جو ڏاڏو جعفرخان رند انگريزي فوج ۾ رسالدار (هڪ سئو سپاهين جو آفيسر) هو. کيس قابل قدر خدمتن سرانجام ڏيڻ تي انگريزن جاگير عطا ڪئي، جيڪا جيڪب آباد، آباد ٿيڻ کان پوءِ ’جعفرآباد‘ جي نالي سان ڳوٺ طور مشهور ٿي.

آدم خان جو وڏو ڀاءُ خان بهادر سعيد خان به ڪنڌڪوٽ جو وڏو جاگيردار ۽ فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ هو. آدم خان رند، تحريڪ پاڪستان ۾ مسلم ليگ جو ساٿ ڏنو ۽ ڀرپور حصو ورتائين. 1946ء جي چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو. هن جي اثر سبب ڪانگريس کي ڪنڌڪوٽ ۾ پکڙجڻ جو موقعو نه مليو. 1968ء ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
آدم خان مري جو مقبرو

ٽنڊي آدم جي باني **[[آدم خان مري|آدم خان مريءَ]] جو مقبرو** 1211ھ ۾ ٺهيو ۽ کپري کان اٽڪل پنج ميل ڏکڻ طرف ڳوٺ کاڻي راڄڙ ڏانهن ويندڙ رستي تي آهي. قبي جي اندران توڙي ٻاھران بهترين چٽساليءَ جو ڪم ٿيل آھي. چوڌاري ڪلر سبب پاڙون کاڄي ويون آھن. اندران ڪلمھ طيبه ۽ قرآني آيتون سھڻي نموني لکيل آھن. چٽسالي ڪندڙ حاجي محمود نقاش هو، جيڪو ھالاڪنڊي جو ويٺل ھو. قبي جي اندر اولاھين پاسي ڪم جي نگراني ڪندڙ حافظ عبدالشڪور جو نالو لکيل آھي. دروازي تي ڪاشيءَ جي سرن جو ڪتبو لڳل آھي، جنهن تي سن 1211ھ لکيل آھي. قبي جي اندر ٻه قبرون آھن. قبي جي مٿان ۽ ڀتين تي چن جو پلستر ٿيل ھو، جيڪو هن وقت سڄو لھي چڪو آھي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ
زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
آدم خوري

thumbnail|آدم خور
**آدم خوري** (انگريزي: Human cannibalism) مان مراد پنھنجي ئي جنس جو گوشت (خاص ڪري انسان جو گوشت) کائڻ آھي. جيڪڏهن دنيا جي تاريخ تي نظر ڦيرائجي تہ هر زماني ۾ آدم خوري قومن جو وجود نظر اچي ٿو. آدم خور انسان قبيلن جي صورت ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ هر کنڊ ۾ مليا آهن.

## جاگرافيائي پکيڙ
خاص ڪري اولھ ۽ وچ آفريڪا، نيو گني ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪجهہ حصن ۾ تاريخي طور تي آدم خور قبيلا آباد رهيا آهن. ان کان سواءِ انڊونيشيا ۽ آسٽريليا جي ڪجهہ ٻيٽن ۾ پڻ اهڙا گروھ موجود آهن، جن کي "ٽانڪي" چيو وڃي ٿو.

## آدم خوريءَ جا ڪارڻ
انساني معاشري ۾ آدم خوريءَ جي رواج بابت عمرانيات ۽ علم الانسان (Anthropology) جي ماهرن جا مختلف رايا آهن:
* مذهبي رسمون: بربريت واري دور ۾ ڪجهہ مذهبي رسمن ۽ رواجن جي ادائگيءَ جي موقعن تي انساني گوشت کاڌو ويندو هو.
* کاڌي جي کوٽ ۽ ڏڪار: حيواني گوشت جي ڪمي ۽ سخت ڏڪار جھڙين حالتن ۾ بہ انسان مجبور ٿي آدم خور بڻجي ويو.

## تاريخي واقعو
1846ع ۾ آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا مان لنگهندڙ ”ڊونر پارٽيءَ“ (Donner Party) کي آڪٽوبر جي مھيني ۾ هڪ خطرناڪ برفاني طوفان گهيرو ڪري ورتو. ان حادثي ۾ جيڪي ماڻهو بچي ويا، سي سخت بک سبب هڪ ٻئي جو گوشت کائڻ لڳا. ڊونر پارٽي جا اڌ کان وڌيڪ مسافر نيم وحشي حالت ۾ ڪيليفورنيا پھتا هئا.

## پڻ ڏسو
* علم الانسان
* عمرانيات

## حوالا

زمرو:آدم خوري
زمرو:انسان
زمرو:سماجي مسئلا
زمرو:انساني رويا
آدم شاهه جو تڪيو

ڪلهوڙا خاندان جي پهرئين سرواڻ شهيد ميان آدم شاهه ڪلهوڙي جي چانڊڪا پرڳڻي ۾ مريدي خادمي تمام گهڻي هوندي هئي. بکر کان چانڊڪي پرڳڻي ۾ ايندي يا ويندي آدم شاهه ڪلهوڙو ڳوٺ بچل جوڻيجي ۾ به ترسندو هو، جتي سندس ياد کي قائم رکڻ لاءِ **آدم شاهه جو تڪيو** ٺاهيو ويو آهي. هي تڪيو تاريخي يادگار آهي.

## حوالا
آدم شاهه جو مقبرو

**آدم شاهه ڪلهوڙو جو مقبرو** ڪلهوڙا دور جو هڪ مقبرو آهي. هي مقبرو آدم شاھه جي ٽڪري، ضلعي سکر ۾ واقع آهي. آدم شاهه ڪلھوڙو، ڪلھوڙن جي سياسي زندگيءَ جو وڏو معتبر نالو آھي. جيڪو ڪافي عرصو مغلن وٽ قيد رھيو ۽ کيس شهيد ڪيو ويو. سندس مڙهه ملتان مان آڻي ھن ٽڪريءَ تي دفنايو ويو، جنهن کي بعد ۾ آدم شاهه جي ٽڪري ڪري سڏيو ويو. مقبرو چوڪنڊو آھي. ٻاھران سندس ماپ 29.8 x 29.8 فوٽ آھي، ۽ اوچائي 42.6 فوٽ آھي. مقبرو ڏکڻ منهن آھي. دروازي جي ماپ 8.5 فوٽ آھي. 

ڪلھوڙا دور جي ھيءَ اڏاوت ميان غلام شاهه ڪلھوڙي جي ٺھرايل آھي. ملتان جي نواب محمد آقا، ميان صاحب کي 1598ع ۾ شھيد ڪرايو. انگريزن طرفان 1890ع کان 1914ع تائين ھن زيارتگاهه تي بندش پيل ھئي. ھن مقبري جي وقت به وقت مرمت ٿيندي اچي ٿي. مقبري ۾ اندر ٽي قبرون ٻيون به آھن. آدم شاهه جي قبر جي اڀرندي طرف اڪرم شاهه جي قبر آھي، چون ٿا ته اڪرم شاهه آدم شاهه جو ڀاءُ ھو. ٻي قبر تي ڪتبو ڄام فيروز ٽالپور جي نالي جو لڳل آھي، جنهن تي وفات تاريخ 1214ھجري بمطابق 1799ع لکيل آھي. ٽين قبر شھباز خان ”گل انداز“ جي آھي، جيڪو اصل حيدرآباد جو ويٺل ھو. هتي آدم شاهه سان گڏ شهيد زنده بن مستي جويي جي قبر موجود آهي.

## حوالا

زمرو:سکر ضلعو
زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ
زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
آدم شاھه جي ٽڪري

ھيءَ ٽڪري سکر وارين ٽڪرين مان ھڪ مشھور ٽڪري آھي، جيڪا ڪلھوڙن جي پھرئين حاڪم ميان آدم شاھ جي نالي پٺيان سڏجي ٿي. ھيءَ ٽڪري سکر شھر جي اتر الھندي پاسي آھي ۽ ان تي ميان آدم شاھ ڪلھوڙي جي مزار آھي، جنھن سببان **آدم شاھ جي ٽڪريءَ** جي نالي سان مشھور آھي.

آدم شاھ جي ٽڪري وارو ماڳ سنڌ جي شهر سکر ۾ آهي. مغل دور ۾ ملتان جي گورنر مقامي زميندارن جي چرچ تي ميانوال تحريڪ جي سرواڻ ميان آدم شاهه ڪلهوڙو کي گرفتار ڪري ملتان ۾ شهيد ڪرائي ڇڏيو. سندس مڙهه جنهن ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو اها ٽڪري آدم شاهه جي ٽڪري سڌجڻ لڳي. هن ٽڪري تي ميان آدم شاهه ڪلهوڙو جو مقبرو پڻ آهي.

## حوالا

زمرو:ماڳ مڪان
زمرو:سکر
آدم ڏر

**آدم ڏر** هڪ قديم غار آهي، جيڪا ڌاتو پاھڻي دور سان تعلق رکي ٿي. هي ماڳ رني ڪوٽ جي موھن گيٽ کان اولھ اوتر ۾ اٽڪل 8 ڪلو ميٽر پري ڏاڦري جابلو سلسلي ۾ آهي. ھيءَ ھڪ قدرتي غار آھي، جنھن جي منھن تي آمريءَ دؤر جو ٺڪراٺو موجود آھي. جيتوڻيڪ ھتان ڪوبه پٿري چاقو ڪونہ مليو آهي، پر اتي ئي گوربندي جبل ۾ تاريخ کان اڳ جو ھڪ گبربند مليو آھي. جنھن کي مقامي ماڻهو ’گوربندي‘ چون ٿا. ان گوربنديءَ وٽان پٿر جو چاقو مليو آھي. گوربندي ۽ آدم ڏر جي وچ ۾ ٽن ڪلوميٽرن جو فاصلو آھي. ھي غار ھن وقت ڪنھن بہ ڪم جي نہ آھي، سواءِ ان جي تہ اوچتي برسات ۽ اس کان چپر ڇانءَ مھيا ٿئي. ماڳ جي نالي بابت چون ٿا تہ هتي آدم نالي هڪ ڏوهاري ماڻھو اچي لڪو هو.

## حوالا
آدم هڱورجو

**ميان آدم هڱورجو** جاتي تعلقي جو ويٺل هو. سندس والد هاري هو، جيڪو پنهنجي پٽ کي تعليم نہ ڏياري سگهيو. ميان آدم فقط ٽي درجا سنڌي ۽ ناظره قرآن تائين پڙهي سگهيو، پر سندس ڪلام تي نظر ٿي وجهجي تہ سندس ڪلام اعليٰ ۽ پختو نظر اچي ٿو. هو ٻهراڙيءَ جو رهاڪو هو. پر سندس ڪلام ۾ پختگي، رواني ۽ ميٺاج آهي. سندس ڪلام ۾ رسالت جي ذڪر سان گڏ زماني جي لاهين چاڙهين بابت ناصحانه ڪلام شامل آهي. سندس ڪلام تي لاڙ جي شاعر مولوي احمد ملاح جو ڪافي اثر آهي.

سندس ڪلام لاڙ جي ماڻهن ۾ گهڻو مقبول آهي، جيڪي گهڻو ڪري مولود چوندا ۽ ٻڌندا آهن. سندس ڪلام سليس سادو، نصيحت آموز ۽ رندي خيالن جو اعليٰ نمونو آهي. پاڻ زمينداري پيشي سان واسطي ۾ هئڻ جي باوجود ادبي تنظيمن سان تعلق ۾ رهندو هو. هو مغلڀين ادبي سوسائٽي جاتيءَ، سجاول ادبي سوسائٽيءَ، ٺٽو هسٽاريڪل ۽ ڪلچرل سوسائٽيءَ، رهبر ادبي سوسائٽيءَ ۽ تنظيم فڪر ونظر سنڌ جو ميمبر هو. 63 سالن جي عمر ۾ 1989ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي ماڻھو
حاجي دائود آدمجي

**سر آدمجي حاجي دائود**  30 جون 1880ع تي گجرات (ڀارت) ۾ ڄائو. سندس تعلق ميمڻ برادريءَ جي باواني خاندان سان آهي. سندس والد جو نالو حاجي دائود ۽ والده جو نالو حنيفه ٻائي هو. سندس تعليم محدود هئي ۽ کيس پنهنجي انهيءَ گهٽتائيءَ جو احساس هميشه رهيو، جنهن جي ازالي لاءِ هن بهترين تعليمي خدمتون سرانجام ڏنيون. آدمجي 15 سالن جي عمر ۾ برما هليو ويو، جتي هڪ فرم ۾ 25 روپيا ماهوار معاوضي تي ملازم ٿيو. 18 سالن جي عمر ۾ شاديءَ کان پوءِ پنهنجي والد جي ڪاروبار ۾ مدد ڪرڻ لڳو. 1899ء ۾ هن ”حاجي دائود بيگ محمد“ جي نالي پنهنجي ذاتي فرم کولي. 1912ء ۾ پنهنجي ڀاءُ عبدالستار جي تعاون سان ڪاروبار وڌايائين ۽ رنگون ۾”اي. ايس. آدمجي ائنڊ ڪمپنيءَ“ جي نالي سان هڪ نئين ڪمپني کوليائين. 1933ء ۾ ”ميمڻ ايڊيوڪيشنل ائنڊ ويلفيئر سوسائٽي“ قائم ڪيائين.

تحريڪ پاڪستان جي حوالي سان سر آدمجيءَ کي وساري نٿو سگهجي. مسلمانن جي مالي مدد ۾ پئسو پاڻيءَ وانگر وهايائين. 1946ء ۾ جڏهن مسلم ليگ اعلان ڪيو ته مسلمان پنهنجا سرڪاري خطاب واپس ڪن ته سر آدمجيءَ به پنهنجو ”سَر“ جو خطاب انگريز سرڪار کي واپس ڪري ڇڏيو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ آدمجي لڏي ڪراچيءَ آيو، ۽ اچڻ سان ئي ”ڌمي ٻائي گرلز اسڪول“ جي عمارت ٽن لکن روپين ۾ خريد ڪري، ”ميمڻ ايڊيوڪيشنل ائنڊ ويلفيئر سوسائٽيءَ“ کي بورڊنگ هائوس لاءِ وقف ڪيائين. پوءِ ”مسلم ڪمرشل بئنڪ“ قائم ڪيائين. ”آدمجي سائنس ڪاليج“ به سندس ڪوششن جو نتيجو آهي. 27 جنوري 1948ء تي وفات ڪري ويو. ڪراچيءَ ۾ مدفون آهي.

## حوالا

زمرو:ميمڻ
زمرو:تعليم
زمرو:ڪاروباري ماڻهو
زمرو:تحريڪ پاڪستان
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
زمرو:پاڪستاني واپاري ماڻھو
آديسي اٿي ويا

نامور اديب ڊاڪٽر نواز علي شوق جي تصنيف ٿيل هن ڪتاب ۾ سنڌ جي انهن مشهور شاعرن زندگي جو ذڪر ۽ سندن ڪلام جون خوبيون ۽ خاميون بيان ڪيل آهن، جيڪي اڪثر غزل جا شاعر آهن ۽ پنهنجي دؤر جا مشهور شاعر رهيا آهن. انهن ۾ محمد عاقل عاقلي، مولوي احمد ملاح، حافظ حيات شاهه، محمد صديق مسافر، لعل چند مجروح، ڪشنچند بيوس، حافظ عبدالله ’بسمل‘، آغا غلام نبي صوفي، حيدر بخش جتوئي، لطف الله بدوي، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، خليفو محمد اختر هالائي- ۽ ٻيا شاعر شامل آهن. ڊاڪٽر صاحب هي ڪتاب بشير حامد ناز، پريس مان ڇپرائي، ڪافي پبليڪيشن، C-71 اسٽاف ٽائون ڪراچي يونيورسٽيءَ مان پڌرو ڪيو. 112 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت پنج روپيا آهي ۽ 1981ء ۾ شايع ٿيو.

زمرو:ڪتاب
آديسي اسـتـاد (ڪتاب)

استاد بخاريءَ جي شخصيت ۽ فن تي لکيل هن اهم ڪتاب جو ليکڪ علي دوست عاجز آهي. رنگين ٽائيٽل پڪي جلد ۽ ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 253 صفحا آهن. روشني پبليڪيشن ڪنڊياري طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 2005 ۾ شايع ٿيو، جنهن جي قيمت 250 رپيا ڄاڻايل آهي.

## حوالا

زمرو:روشني پبليڪيشن
زمرو:ڪتاب
آذر زوبي (عنايت الله)

**آذر زوبي** 28 آگسٽ 1922ع ۾ قصور ۾ پيدا ٿيو. هي مشهور نامور مصور، مجسمه ساز، ڊيزائينر، اديب، مصنف ٿي گذريو آهي. هن کي اهو اعزاز به حاصل آهي ته هو آرٽس اينڊ ڪرافٽس انسٽيٽيوٽ ڪراچي ۽ اسڪول آف ڊيڪور ڪراچي جو باني ۽ پرنسپل رهيو. ان کانسواءِ ريپلڪا اسٽوڊيو ۽ رسالي ”شعور“ ڪراچي جو باني پڻ هو. هن 1 سيپٽمبر 2001ع تي وفات ڪئي. سندس آخري آرامگاهه ڪراچي ڊفينس قبرستان ۾ آهي.
## حوالا

زمرو:مصوري
زمرو:مجسمہ سازي
زمرو:پاڪستاني شخصيتون
آڌائون

اڌ سال يعني چيٽ ۽ ڪتيءَ وارو، ٽيون فصل. آڌائين جو فصل مارچ، اپريل ۽ مئي مهينن ۾ ٿئي، جنهن ۾ گدرا، گوار، جُوار،هنداڻا وغيره ٿين.

## حوالا

زمرو:زراعت