open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پکيڙ

پکيڙ، وُسعت، ڦهلاء، دائروُ، يا سڪوپ (Scope) هڪ اهڙي صلاحيت آهي، جنهن ذريعي ڪنهن به ڌُر يا رياست طرفان خاص معاملن جي حوالي سان اثراندز ٿيڻ جي درجي جي ڪَٿ ٿئي ٿي. هي تصور سگهاري سرشتي ۾ رياستن وچ ۾ لاڳاپن واري مرحلي ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ ان کان سواءِ اهو ڪنهن به رياست جي اختيارن جي دائري کي به واضح ڪري ٿو. مثال، ڪنهن به هڪ رياست وٽ موجود طاقت کي ٻيءَ رياست سان وڏائپ يا برتريءَ ڀريا لاڳاپا رکڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو گُرُ به Scope ذريعي ئي واضح ڪيو ويندو آهي. ان ذريعي اها ڳالهه سمجهه ۾ اچي ويندي آهي، ته بين الاقوامي لاڳاپا رڳو مُلڪن وچ ۾ سياسي لاڳاپا بحال رکڻ نه، پر زندگيءَ جي لڳ ڀڳ سڀني اهم شعبن ۾ سهڪار ڪرڻ ۽ ان سهڪاري يا اڻ سهڪاري ورتائن جي ڪري رياستن جي هڪٻئي سان ناتن تي پوندڙ اثرن جو پڻ مُشاهدو ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سياست
زمرو:سماج
ڪاروباري اشتهار بازي

**ڪاروباري اشتهار بازي** (Professional advertising) ڪاروباري ادارن طرفان پنهنجي پيداوار يا اُپت کي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ ڪئي ويندي آهي، جيئن صابڻ، ڪپڙو، پروفيوم، اڄڪلهه موبائيل ڪمپنين جا اشتهار جام اچي رهيا آهن وغيره.

## حوالا

زمرو:واپار
زمرو:اشاعت
زمرو:ڪاروباري اخلاقيات
برفالو

thumb|''جبل وارو برفالو''
**برفاني ڇپ** يا **برفالو** (Glacier)، سمنڊ ۾ ترندڙ برف جي وڏي ڇپ، لاهي، برف جو ميدان،  وڏن مٿائن جبلن ۽ چوٽين تي سيءَ گهڻو هجڻ سبب جڏهن مينهن پوي يا سياري ۾ برف پوي ته اها مٿي جبلن جي وچم گڏ ٿيندي رهي ٿي. ائين برف جا تهن مٿان تهه گڏ ٿيڻ کان پوءِ اها برفالو (Glacier) ٿي وڃي ٿي. اسان جي ڌرتيءَ تي جبلن جي وچ ۾ هزارين برفالا موجود آهن. ڌرتيءَ جي اتر ۽ ڏکڻ تي برف ئي برف آهي. اها برف به حقيقت ۾ پاڻي آهي، پر اتي جيئن ته ٿڌ تمام گھڻي آهي، ان ڪري اهو پاڻي ڄمي برف ٿي پيو آهي، بلڪل ساڳيءَ طرح جيئن ڪنهن ڪارخاني، ريفريجريٽر يا فِرِيزر ۾ برف ٺهندي آهي. سڀني مٿائن جبلن تي (جن جي اڀائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13 هزار فوٽ مٿي يا اڃا وڌيڪ آهي) 12 ئي مهينا برف موجود هوندي آهي، جيڪا رجڻ کان پوءِ پاڻي ٿِي ندين ۾ وهي ٿي. سڄي ڌرتيءَ جو ڏهون حصو برف سان ڍڪيل آهي. اهي گلئشيئرَ گرمين جي مند ۾ گرمي وڌيڪ پوڻ تي تيزي سان رجندا آهن ۽ انهن وڏي وڏي گليشيئرون پاڻي ٿي جلبن تان لهي اچي دريائن ۾ پونديون آهن.
800px|center|thumb|ساموندي برفالو

## حوالا

زمرو:گليشيئر
زمرو:برف جو دائرو
زمرو:برف جا جسم
زمرو:برف جا ذخيرا
زمرو:آبي ماحوليات
زمرو:طبيعي جاگرافي
زمرو:جاگرافيائي اصطلاح
نيوڪليائي ڇَٽي

**نيوڪليائي ڇَٽي** يا **نيوڪلير امبريلا** () اصطلاح مان مراد هي آهي ته ڪنهن به ملڪ ۾ جيڪڏهن نيوڪليرائي ٽيڪنالاجي ۽ ان منجهان ٺهيل هٿيار موجود هجن ۽ اهو ساڳي ٽيڪنالاجيءَ يا صلاحيت کان محروم مُلڪ کي نيوڪليائي ٽيڪنالاجي فراهم ڪري يا وقت اچڻ تي استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي، ته نيوڪليائي صلاحيت حاصل ڪندڙ مُلڪ نيوڪليائي ڇٽيءَ هيٺ آيل مُلڪ سڏائيندو آهي. دُنيا ۾ وڌندڙ نيوڪليائي لاڙن کي روڪڻ ۽ اهڙي صلاحيت کي هڪ هنڌ محفوظ ڪري، ٻين مُلڪن کي تحفظ جو احساس ڏيارڻ جي حوالي سان، هن اصطلاح عالمي برادريءَ ۾ تمام گهڻي مشهوري ماڻي. آمريڪا طرفان ”نيٽو“ اتحاد ۾ شامل غير نيوڪليائي ملڪن جي دلداريءَ ۽ تحفظ لاءِ ۽ هن اصطلاح جي استعمال تي تمام گهڻو زور ڏنو. خاص طور ”ٿڌي جنگ“ واري صورتحال دوران سوويت يونين جي وڌندڙ اثر کي نظر ۾ رکندي، جڏهن يورپي مُلڪن ۾ ڳڻتي پيدا ٿي، ته آمريڪا انهيءَ ڳڻتيءَ جي خاتمي لاءِ کين پنهنجي نيوڪليرائي پروگرام ۾ حصيداريءَ جي پڪ ڏياري ۽ کين ڪنهن حد تائين ٽيڪنالاجي پڻ فراهم ڪئي. ان قسم جي مدد سان ڪيترن غير نيوڪليائي يورپي مُلڪن کي به بجليءَ جي پيداوار، صحت ۽ ٻين شعبن ۾ صلاحيت بهتر بنائڻ جو موقعو مليو. سوويت يونين ۽ آمريڪا وچ ۾ ائٽمي هٿيارن جي ڊوڙ واري دور ۾، هي اصطلاح ”طاقت جي توازن“ کي چٽو ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو هو.

## حوالا

زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سياست
زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا خارجي لاڳاپا
برانڊي

**''برانڊي** ولايتي شراب جو هڪ قسم، جيڪو انگوري شراب يا انگوري سُرڪن جي ڦوڳ کي چڪائي ٺاهيندا آهن. هيءُ تيز ذائقي وارو ۽ تکو شراب ٿيندو آهي، جيڪو گهٽ درجي وارو ليکيو ويندو آهي. فرانس (يورپ) ۾ برانڊي اڇن انگورن مان ٺاهي ويندي آهي. ٻين ميون ۽ شفتالوءَ وغيره مان به برانڊي ٺهندي آهي. چانورن ۽ ڪمند جي شيري جي رس مان به برانڊي تيار ڪئي ويندي آهي. ٽالپرن جي دور ۽ ان کان اڳ، سنڌ ۾ چانورن جي خمير واري رس مان شراب ٺهندو هو، جنهن کي ”برانڊي“ چئي سگهجي ٿو. سنڌ ۾ عام طور سياري ۾ ٿڌ لڳڻ سبب ٿيل کنگهه، زڪام وغيره جي علاج طور به استعمال ڪن.*

== *حوالا'' ==

زمرو:خالص مشروب
قادر بخش مٺو

**قادر بخش مٺو**  سنڌ جو مزاحيه فنڪار، جنهن جو جنم ڪوٽڙي شهر ۾ ٿيو، اتان ئي تعليم ورتائين، هن شهباز ايوارڊ کانسواءِ ٻيا به ڪيترائي ايوارڊ ماڻيا آهن، هو ڪافي ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي .

## تعارف
قادر بخش مٺو سنڌ جو نامور مزاحيه فنڪار آهي، سندس جنم ڪوٽڙي شهر ۾ ٿيو، پاڻ پرائمري تعليم ڪوٽڙي شهر مان حاصل ڪيائون ۽ پوءِ تعليم کي الوداع چئي فن طرف ڌيان ڏنائون. 

## مسخريءَ جي باقائده سکيا
شروع ۾ حيدرآباد ريڊيو تي استاد ”پلپلي“ پروگرام ڪندو هو، ان کي ٻُڌڻ کانپوءِ ان شوق ۽ جستجوءِ ۾ ڌاڳو ٻڌرايائين، استاد محمد مغيري دادو واري کان. ان کان ڌاڳو ٻڌرائڻ جي صلاح علڻ فقير ڏنس.

## فني زندگي جي شروعات
ڪوٽڙيءَ ۾ قادربخش مٺوءَ جي مائٽن جي شادي هئي، ان ۾ ڪيترائي فنڪار آيل هئا، ان شاديءَ ۾ کيس به موقعو ڏنائون، ٻه ٽي آئٽم جيڪي سکيا هئائين اهي ٻڌايائين، ماڻهن همت افزائي ڪئي. ائين شوق وڌيس ۽  پنهنجي فني زندگيءَ ۾ پير پاتائين.

### ريڊيو تي اچڻ
قادربخش مٺو ننڍڙو هو ته کيس عبدالڪريم بلوچ صاحب ريڊيو تي وٺي آيو. جتي کيس ڪوثر ٻرڙو، نصير مرزا، انور بلوچ (مرحوم)، جهانگير قريشي، گل حسن قريشي ۽ ٻين پروڊيوسرن سان ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو. ٽي وي تي بلوچ صاحب وٺي ويس هارون رند جو پروگرام هُيو ”روشن تارا“ کيس روشن تارا پروگرام ڪرڻ جو به موقعو مليو.

### فلم ۾ اداڪاري
سنڌي فلم ”سنڌ جو قسم“، ۾ مهمان اداڪار طور ڪم ڪيائين.

## ايوارڊ
قادربخش مٺو کي شهباز ايوارڊ کان سواءِ ٻيا به کوڙ سارا ايوارڊ مليل آهن.

## حوالا
براق

**''بُراقُ** اها سواري، جنهن جي ذريعي حضرت محمد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم جن معراج رات، يروشلم (بيت المقدس) کان آسمان تي پهتا.*

== *بڻڀياس* ==

*ٻوليءَ جي ماهرن جو چوڻ آهي ته ’براق‘ اصل ۾ ’برق‘ مان ڦٽل لفظ آهي جنهن جي معنيٰ آهي بجلي، يعني ’بجلي جهڙو تيز رفتار‘ ٻين لفظن ۾ رنگ ۽ چمڪ ۾ سفيد، بي عيب ۽ تيز رفتاريءَ جي ڪري هن کي ”براق“ چيو ويو آهي.*

== *تفصيل* ==

*علامه طبريءَ ڪلام پاڪ جي تفسير ۾ ”اسريٰ“ جي باري ۾ گهڻيون ئي حديثون نقل ڪيون آهن. انهن مان هڪڙيءَ حديث ۾ حضور پاڪ جن جي سواريءَ جو جانور فقط هڪڙو گهوڙو بيان ڪيل آهي، تنهن هوندي به اوائلي دور جي اڪثر حديثن ۾ هن کي ”البراق“ چيو ويو آهي ۽ ان جي وصف ۾ چيو ويو آهي ته اهو خچر ۽ گڏهه جهڙو درمياني قد بت جو هڪڙو جانور هو. بعضي وڌيڪ تفصيل ٻڌائيندي چيو ويو ته اُن جو رنگ اڇو هو. گڏهه يا خچر کان ڊگهو هو. هو زين ۽ لغام سان سينگاريل هو. تفسيرن ۾ ائين به لکيل آهي ته براق جي ٽنگن ۾ پَرَ لڳل هئا، جن جي ذريعي تيزيءَ سان هلندو هو. قديم زماني ۾ ’اسريٰ‘ ۽ ’معراج‘ ٻنهي جي باري ۾ روايتون اهڙيءَ طرح گڏجي ويون، جو انهن جو اثر ”البراق“ تي به پيو ۽ ”اڏامندڙ گهوڙي“ وارو تصور بڻجي ويو.*

== *حوالا'' ==

زمرو:اسلامي اصطلاح
زمرو:ديومالائي گاڏڙ انسان
براھماڻي ٻرا

**''براهماڻي ٻُرا** هڪ روايت موجب اصل ۾ برفت قبيلي جي شاخ آهن ۽ آڳاٽي وقت ۾ سنڌ جي بارڻ علائقي مان لس ٻيلي ۾ اچي آباد ٿيا. سندن شجرو مٿي ”آري بدي“ سان هن طرح ملي ٿو. آري بدو پٽ عيسب جو، جنهن کي ٻه پٽ ٿيا، ٻُرو ۽ دودو. دودي کي 5 پٽ ٿيا، جن جو اولاد جدا جدا پاڙن سان سڏجي ٿو. عيسب جي پُٽ، ٻُري جو پٽ موسو، تنهن جو پٽ ٻُرو، جنهن کي 3 پٽ ٿيا: واڳو، پيروز، ڀوئو. واڳوءَ جو اولاد بارڻ ۾ رهي ٿو. ڀوئي جو پٽ مُبو، تنهن کي مير نالي پٽ ٿيو. پيروز جو پٽ سُکيو، تنهن جو پٽ نِندو، نندو ۽ ناڙي، جن جون ماهيون ”کر پڏان“ ۾ آهن، سي براهماڻي ٻُرن جا وڏا آهن. نندي جو پٽ براهم ٿيو، جيڪو 1100ھ/ 1688ع ۾ شاهه بلاول جو خليفو هو ۽ اتي ئي مدفون آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:سنڌي قبيلا
براھمي گپتا لپي

**براهمي گپتا لپي** هيءَ ٻولي براهمي لپيءَ جي هڪ شاخ آهي. اصل گپتا لِپيءَ ۾ حروف علت سميت 37 اکر هئا ۽ کاٻي کان ساڄي پاسي لکي ويندي هئي. ان گپتا لِپيءَ مان چار ضمني لِپيون ڦُٽيون هيون. اڀرندي، الھندي، ڏاکڻي ۽ وچ ايشيائي. انهن مان اڀرندي گپتا جي اولھ واري هڪ شاخ مان ’سِڌاماترڪا‘ لِپي 500 عيسوي ڌاري ٺھي، جنھن مان ديوناگري لپي 700 عيسويءَ ۾ اڀري جيڪا هاڻوڪين جديد هندي لپين جو بنياد آهي.

## تاريخ

گُپتا لکت (script) بابت ڪنسائيز انسائيڪلوپيڊيا چوي ٿي ته،” اها ڏکڻ ايشا جي اتر هندستاني گروهه جي چوٿين ۽ ڇهين صديءَ جي لِپي آهي. ان وقت جي حڪمران گپتا حڪمرانن جي رياست ان لکت کي اهو نالو ڏنو. اها لِپي برهمي مان نسري ۽ گپتا شهنشاهيت ۾ پري پري تائين فتح ٿيل علائقن ۾ پکڙجي وئي. ان جي نتيجي ۾ گپتا لِپي هندستان ۾ پوءِ وارين اڪثر لِپين (اڪثر حصي ۾ ديوناگري) جي ذريعي شروعاتي لِپي بڻي.“

## لپي

## سنڌ ۾ دريافت

سنڌ ۾، بدر ابڙي فيبروري 2004ع ۾ واهي پانڌي ويجهو کيرٿر جبل جي ’نئن نريءَ‘ ۾ هڪ هنڌ هڪ جابلو ڪنڌيءَ تي ٽن جاين تي اُڪريل براهمي گپتا تحرير دريافت ڪئي آهي. اهي ٽيئي تحريرون پشاور يونيورسٽي ۾ قديم ٻولين جي ڄاڻو ڊاڪٽر نسيم هن ريت پڙهيون؛ برهمي لکتون ٽي اهڙيون لکتون، جيڪي يا تہ ٽن ڌار ڌار ماڻهن جون لکيل آهن يا ساڳئي ماڻهوءَ ٽن مختلف قسم جي اوزارن سان کوٽي لکيون آهن. اهي گهڻو ڪري خاص نالا، انهن جي لقبن سان آهن.

#	++++sya pari[ndra]paputrasya “of…, the son of Parindrapa” “of 
#	SriīMatarasya dakkas[ya] tararastisya dara dara+sardhya “of rŚMatara, the strong or intelligent, the protector, the … of Dara”. Probably followed by four faint letters . 
#	[dhasamasa] “of Dhasma”. The last letter is overlapped by a large size akshara ‘Ta’. Below traces of few letters. 
The readings need to be verified on the spot.

جيڪڏهن ڊاڪٽر نسيم مٿيون تحريرون پڙهڻ ۾ ڪا غلطي نه ڪئي آهي ته پوءِ انهن مان پڙهيل لفظ ڪجهہ هن ريت معنيٰ ڏين ٿا: 
# +++ سيہ پَـرِ [ندرا] پَاپُـتراسيہ (... جو ... پرندراپا جو پُٽ، جو) 
# سري متارا دکشيه تار تارا ستيہ دارا دارا + سرڌيا (سري متارا جو، ذهين ۽ ٻلوان محافظ، اهو ... دارا جو) ان کان پوءِ شايد چار ٻيا اکر به آهن . 
# ڌَسَـمَـسا (ڌَشما جو). آخري اکر جي مٿان هڪ وڏي ماپ جو اکر ’تا‘ لکيل آهي ۽ ان جي هيٺان ڪجهہ اکرن جا نشان آهن.

انهن تحريرن جو مطلب ٿيو تہ هن ماڳ کي گپتا دور جي چوٿين ۽ ڇهين صديءَ جي منظر نامي ۾ ڏسي سگهجي ٿو، ۽ هتي لکيل ڪجهہ نالا مثال: متارو، پَرندراپ، دارا، ۽ ڌمشا کي تاريخ جي ورقن ۾ ڳولڻ گهرجي. پر جيڪڏهن اهي نالا تاريخ جي ورقن ۾ موجود نہ آهن تہ پوءِ اهي هن تيرٿ تي موجود باقي نقاشيءَ جا فنڪار ٿي سگهن ٿا.

## حوالا

زمرو:گپتا لپيون
براھوئي علامہ حاجي محمد عمر دين پوري

**''براهوئي، علامه حاجي محمد عمر دين پوري**، علامه حاجي محمد عمر ولد عطا محمد عرف عطائي خان پندراڻي بروهي 1882ع ڌاري ڳوٺ وڪري جاگير، ضلعي شڪارپور ۾ ڄائو.*

== *تعليم* ==

*ننڍپڻ کان ئي ذهين ۽ هوشيار هو، شروعاتي ديني تعليم پنهنجي والد وٽ پڙهيو. ان کانپوءِ هو مستونگ جي مولانا براهوئيءَ جي مدرسي ۾ داخل ٿيو، جتي هن ناظره قرآن مجيد جي تعليم حاصل ڪئي. وڌيڪ تعليم لاءِ همايون شريف ۾ مولانا عبدالغفور همايونيءَ وٽ حاضر ٿيو، جنهن جي مدرسي مان پڙهي فارغ التحصيل ٿيو، جنهن بعد مڪتبه السلاميه براهوئيه در خان، لڳ ڍاڍر بلوچستان ۾ مولانا عبدالحي براهوئي رئيساڻيءَ وٽ درس ۾ شامل ٿيو.*

== *خدمتون* ==

*علامه حاجي محمد عمر دين پوري، حضرت مولانا سيد تاج محمود شاهه امروٽي جو دست ِ بيعت مريد هو. هي عالم ۽ اديب سان گڏ مفتي، مفسر، مترجم، شاعر ۽ سياسي رهنما به هو. هن سڀ کان پهريائين 1901ع ۾ مڪتبه اسلاميه براهوئي در خان لڳ ڍاڍر مان اشاعتي ڪم جي شروعات ڪئي. سندس پهريون ڪتاب ’ڪريما‘ فارسيءَ مان براهوئي ۾منظوم ترجمو هو.علامه دين پوري مختلف موضوعن تي اٽڪل 86 ڪتاب لکيا،جن ۾: (1) قرآن مجيد (براهوئي ترجمو) (2) ڪريما، (3) محمود نامه، (4) نامِ حق، پندنامه، (6) شروط الصلوٰة، (7) تعليم الاسلام (منظوم)، (8) نصيحت نامه، (9) حفظ الايمان، (10) ترغيب الجماعت، (11) نماز فرائض، (12) سودائي نامه، (13) دينيات (حصو پهريون ۽ ٻيو) (14) اعلان واجب الـبيان، (15) مثالِ حال، (16) تحفة الامراء (17) هدايت المستورات، (18) مفتاح القرآن (مقدمو)، (19) دافع الوسواس في بيان الحيض و النفاس، (20 ) تفسير مفتاح القرآن، (21) ريل نامه، (22) وبيص الطيب وي ذي نور الحبيب،(23) قاعده بـراهوئيه، (24) مـشتاق مـدينه (شاعري)، (25) تـنبـيھ الـثافلين، (26) اصل اليمان، (27) داستان ورنائي، (29) اشتار مع حسرت اظهار،(30) ثبوت الحجاب بالدلائل و انتصاب، (31) آئينه قيامت، (32) مخ العبادة، (33)جهاتل بانو، (34) داستان ابليس (35) هدايت قادريه، (36) دعوت الاسلام، (38) شرح اصول سته ۽ (37) مجموعه خطبات قابل ذڪر آهن. مولانا محمد عمر دين پوري 1343ھ/1925ع ۾ دين پور مان هڪ ماهوار رسالو ’الحق‘ براهوئي زبان ۾ جاري ڪيو، جنهن جا ٽي پرچا منظر عام تي آيا. اهو رسالو براهوئي زبان جو پهريون رسالو هو.*

== *وفات* ==

*هن 18 جمادي الثاني 1468ھ/1948ع ۾ عشاء نماز جي پيش امامت دوران سجدي ۾ دم ڌڻيءَ حوالي ڪيو. سندس مزار نڙبينت ضلعي قلات ۾ آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻھو
تاج بانو براھوئي

**تاج بانو براهوئي** پھرين جنوري 1915ع تي ڳوٺ دين پور شريف، تعلقي ۽ ضلعي شڪارپور ۾ علامہ حاجي براهوئي دينپوري جي گهر ۾ جنم ورتو.

## تعليم ۽ خدمتون

هن ابتدائي ديني تعليم پنھنجي والد صاحب کان حاصل ڪئي. مڪمل طور تي تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ ِوالد صاحب سندس شادي ڪرائي، جيئن تہ سندس والد بزرگ جيد عالم، اديب ۽ شاعر هو، ان ڪري تاج بانو بہ شاديءَ کانپوءِ ديني ۽ ادبي ڪمن ۾ اڳڀري ٿي. هن پنھنجي ڳوٺ ۾ عورتن جي لاءِ ’مدرسہ اسلاميہ البنات براهوئيہ دين پور‘ نالي هڪ مدرسو قائم ڪيو، جتي نياڻين ۽ عورتن کي تعليم ڏيڻ لڳي. تاج بانو جا سنڌي، براهوئي، بلوچي، فارسي ۽ اردو ٻولين ۾ اٽڪل پنجاھ ڪتاب لکيل آهن. هن پنھنجي ڳوٺ دين پور شريف ۾ پنھنجي مدرسي مان ادبي ديني درس ۽ تدريس لاءِ ڪيترائي ڪتاب لکيا ۽ مدرسه اسلاميہ البنات براهوئيہ دين پور، جي ڪورس ۾ شامل ڪيائين. سندس پھريون ڪتاب ’تاريخ النسوان‘ (حصو پھريون) 1353ھ/1934ع ۾ تاج بانو جي براهوئي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪتابن ۾ ’تواريخ النسوان‘ (حصو پھريون) 1353ھ/1934ع ۽ ’تواريخ النسوان‘ (حصو ٻيو) 1354ھ/1935ع شامل آهن. ان کان علاوه سندس ڪيترائي اڻڇپيل ڪتاب آهن. وٽانئس ڪيتريون ئي نياڻيون علم واري زيور سان آراستہ ٿيون.

## خاندان

تاج بانو جي شادي سندس ويجهي عزيز مولانا جلال الدين پندراڻي سان ٿي هئي، جنھن مان کيس ٻن پٽن ۽ هڪ نياڻيءَ جو اولاد ٿيو. سندس اها نياڻي بہ پنھنجي وقت جي سٺي اديبہ ۽ شاعره هئي، جا خليفہ جي نالي سان مشھور هئي، جنھن جو اصل نالو امت الواجد هو. هوءَ بہ پنھنجي امڙ سان هر موڙ تي ديني ۽ ادبي خدمتن ۾ شامل رهندي هئي.

## حوالا

زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻھو
زمرو:1915ع جون پيدائشون
رباب

thumb

***رباب''' هڪ ساز جو نالو،هڪ ساز، رباب، بين ، سارنگي تنبورو، ستار جو هڪ قسم  هن ڪٽنب جا ڪيئي ساز دنيا ۾ وڄايا وڃن ٿا. هن کي ’ليوٽ‘ (Lute) چوندا آهن.''

== ''تاريخ'' ==

''هڪ روايت موجب فيثا غورس هيءُ ساز ايجاد ڪيو هو. [[ايران]] ۾ 800 قم اهو ساز استعمال هيٺ هو، جيڪو عدد جو جدا امجد آهي. اسلامي فتح کان پوءِ هي ساز عرب دنيا ڏي ويو ۽ اتان يورپ ڏانهن اسهيو. هي ساز عود وانگر ڪاٺ مان ٺهيل آهي. پر چيني ساز پيپا (Pipa) ۽ جپاني ساز بيوا (Biwa) سان ملندڙ آهي ڇو ته اهي ساز به اصولي طور بربط مان نڪتل چيا وڃن ٿا. اڳتي هلي يورپ جو مشهور ساز مينڊولين به هن جي هڪ سڌريل صورت سڏي سگهجي ٿي. پر پوءِ جا ساز شڪل ۾ ايراني بربط کان گهڻو مختلف آهن.''

== ''بناوٽ'' ==

''هن جي ڦڻي ۾ 40 تارون لڳل ٿين ٿيون، جيڪي مٿي کان هيٺ واري صورت ۾ لڳل ٿين ٿيون، جي مٿي کان هيٺ واري صورت ۾ لڳل ٿين ٿيون. ترتيب ۾ هر مٿين تار کان هيٺين تار ننڍي آهي؛ ان ڪري هيٺيون پاسو سوڙهو ۽ مٿيون ويڪرو ڀاسي. هي هڪ نفيس چوب سان وڄايو ويندو آهي. فارسي ۾ بر= بدڪ، بت= سينو، يعني بدڪ جي سيني جهڙي کوکي وارو ساز، فرات جي اوڀر ڪناري واري Hiara شهر کان آيل به چون ٿا. قديم ايراني هن کي رود به چوندا هئا، جو هي تاري ساز آهي. جڏهن ايران کان عربستان ويو ته به هن کي ڪاٺي مان ٺاهيو ويندو هو. ڪن جو چوڻ آهي ته بربط اصل ۾ عود آهي، پر هن ۾ گهڻيون تبديليون ٿيل آهن. عود عربي ۾ ڪاٺي کي چئبو آهي. هن جو کوکو عود کان مختلف ۽ وڏو ناسپاتي نموني جو ٿئي. هن جو هٿيو يا ڳن ننڍو هوندو آهي. ان ڪري لڳندو ته تارون ڄڻ طبليءَ تي رکيل آهن. هن جون ڏهه تارون پنجن ٻِٽُن ۾ ورتيل آهن. ساز مضراب سان وڄندو، جو گهڻو ڪري مور يا ڪڪڙ جي کنڀ مان ٺهيل ٿئي. ستار جي آڪهه جو هي ساز هلڪو، نرم ۽ اداس آواز ڪڍي ٿو.''

''يورپ جي ڪن حصن ۾ هي ساز مختلف نالن سان سڏجي ٿو. اٽلي ۾ Lotto، فرانس ۾ Loth، پورچوگال ۾ Aland ۽ اسپين ۾ Loud. بربط کي گٽار وانگر جهلبو آهي. بربط جا مکيه ٽي ڀاڱا آهن. 1 آوازي کوکو، 2 آنڱرين رکڻ وارو تختو، 3 مڙيل پٺ وارو ڳيٽين يا ڪلين لاءِ دٻو.''

***آوازي گونج وارو کوکو**: هن جي جوڙ ناسپاتي جي شڪل جهڙي آهي ۽ ٻين حصن کان وڏو حصو آهي. هي پٽ ياتري ۾ ٽي سوراخ هڪ وڏو ۽ ٻه ننڍا پر ڄاريدار ٿين. آڱرين رکڻ وارو تختو؛ هي ننڍو ٿئي ۽ هن تي بند ڪونه ٿين.''

***ڳيٽين وارو مڙيل دٻو*': هي حصو خاص آهي جو سرن هلائڻ لاءِ هتي ئي ڳٽيون لڳل آهن. هن ساز جو بوتو، ڳيٽين وارو مڙيل دٻو، سوراخن جون ڄاري ۽ ڳيٽيون اخروٽ جي ڪاٺي جون ٿين. مٿيون پٽ ديال جي ڪاٺ جو هوندو آهي. کونٽي (Nut) هڏي يا پلاسٽڪ جي بعضي ڳٽيون آبنوس جون به ٿين. تارن ٻڌڻو صنوبر جو ٿئي. هن جو کوکو هڪ يڪو ٿئي جيڪو ڦتيلن مان ٺهي، جي توت يا ٻئي ڪنهن فروٽ ڪاٺي جي تختين کي گرم پاڻي ۾ نرم ڪري ٺاهين.''

## حوالا

زمرو:ثقافت
زمرو:موسيقي جا اوزار
زمرو:قديم موسيقيءَ جا ساز
زمرو:رباب خاندان جا ساز
برٽش شھنشايت جي مختصر تاريخ (ڪتاب)

**''برٽش شهنشاهيت جي مختصر تاريخ** ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو ترجمو ٿيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 48 صفحا آهن، جيڪو سال 1912ع ۾ ڇپيو.*

== *حوالا'' ==

زمرو:مرزا قليچ بيگ جا لکيل ڪتاب
رچرڊ برٽن

**''رچرڊ برٽن** مشهور انگريز سياح رچرڊ برٽن جو مڪمل نالو سر رچرڊ فرانسز برٽن هو. هيءُ آرمي ڪرنل جو پٽ هو، جنهن السٽري (Elstree) ڀرسان هرٽ فورڊ شائر (Hertfordshire) ۾ 19 مارچ 1821ع تي جنم ورتو.*

== *خدمتون* ==

*رچرڊ برٽن هڪ برجستو سپاهي، نامور شمشيرباز، قابل مترجم، شاعر، لسانيات جو عالم، دنيا جي عجائبات جي جستجو ڪندڙ، چڱو طبيب، ٻوٽن ۽ وڻن جو ماهر، حيوانن جي حياتيءَ جي علم جو مڃيل استاد، آثار قديمه ۽ علم الارض جو ماهر ۽ ڪامياب جاسوس هو. کيس 25 زبانون اينديون هيون، ۽ اُنهن مان هر هڪ جي مختلف لهجن کان به چڱيءَ طرح واقف هو. هن پنهنجي سير ۽ سفر تي مشتمل 43 ڪتاب لکيا. انهيءَ کان سواءِ ٻه جلد شعر جا لکيائين. سؤ کان مٿي مختلف موضوعن تي مضمون لکيائين ۽ 341 صفحا پنهنجي آتم ڪهاڻيءَ جا به لکيائين. الف ليليٰ جا 14 جلد ۽ پورچوگيز ادب جا ڇهه جلد انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. لاطيني شعر جا ٻه جلد لکيائين ۽ چار جلد لوڪ ادب جا به لکيائين. سنڌ تي هيٺيان چار ڪتاب لکيائين*:
# *Sind, or the Unhappy Valley (سنڌ يا ڏکويل ماٿري ) *
# *Sindh, and the Races That Inhabit the Valley of the Indus (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ وسندڙ قومون ) *
# *Falconry in the Valley of the Indus (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازداري) *
# *Sindh Revisited (ٻيو دفعو سنڌ ۾) *

== *سياحت* ==

*هن مشهور سياح پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ايشيا، آفريڪا ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ تحقيق ڪندي گذاريو ۽ سفر دوران ڪيترائي ڪتاب لکيائين، جن مان “Arabian Nights” (الف ليليٰ يا هزار داستان) مقبول ترين ڪتاب آهي. هن 21 سالن جي عمر ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجَ ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ کيس سنڌ ۾ مقرر ڪيو ويو. سنڌ ۾ هن سنڌي عالمن سان ملاقاتون ڪري، ڪيترين ئي مشرقي زبانن جي ڄاڻ حاصل ڪئي. 1853ع ۾ هن عربستان جي مقدس شهرن: مديني ۽ مڪي جو سفر ڪيو ۽ ان سفر جا تجربا “Personal Narrative of a Pilgrimage to ElMedinah and Mecca (1855) نالي ڪتاب ۾ درج ڪيائين. 1854ع ۾ رچرڊ برٽن، جان اسپيڪ (Johan Speke) سان گڏجي اوڀر آفريڪا ۽ نيل نديءَ جو منڍ معلوم ڪرڻ لاءِ سفر ڪيو ۽ 1856ع ۾”اوڀر آفريڪا تي پهريان قديم“ (First Footsteps in East Africa) ڪتاب شايع ڪرايائين. 1861ع ۾ هن اسئبل ارنڊل (Isable Arundell) سان شادي ڪئي، جنهن “Punified” جي عنوان سان پنهنجي مڙس جي سوانح عمري لکي.*

== *وفات* ==

*رچرڊ برٽن ٽرائسٽي (Triste) ۾، 20 آڪٽوبر 1890ع ۾ وفات ڪئي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1821ع جون پيدائشون
زمرو:1890ع جون وفاتون
زمرو:19ھين صديءَ جا انگريز شاعر
زمرو:19ھين صديءَ جا ترجميڪار
زمرو:آفريڪا جا کوجي
زمرو:الف ليليٰ جا ترجميڪار
زمرو:انگريز ترجميڪار
زمرو:انگريز دھريا
زمرو:انگريز سفرناما لکندڙ
زمرو:انگريز شاعر مرد
زمرو:انگريز کوجي
زمرو:ايشيا جا کوجي
زمرو:برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جا فوجي آفيسر
زمرو:برطانوي دھريا
زمرو:پورچوگيزي–انگريزي ترجميڪار
زمرو:عربستان جا کوجي
زمرو:عربي–انگريزي ترجميڪار
زمرو:ٽرائنٽي ڪاليج، آڪسفورڊ جا فارغ التحصيل
زمرو:انگريز ناستڪ
برٿ ديھ

*[[سکر ضلعو|ضلعي سکر]] جي تعلقي پني عاقل جي هڪ ديهه جنهن ۾ ’ڀِرٿ‘، ’آچر ناپر‘، ’خيرو انڍڙ‘، ’ڏاتو ڏنو ڀاڙو‘، ’متو ڀاڙو‘ ۽ ’غلام علي ڀاڙو‘ نالي ڳوٺ آباد آهن.*
## حوالا

زمرو:سنڌ جون ديھون
اظهار جي آزادي

**راءِ جي آزادي** (Freedom of opinion) مان مراد پنھنجي خيالن کي آزاديءَ سان دنيا آڏو پيش ڪرڻ آھي. 

راءِ جي آزاديءَ جا ڪيترائي ذريعا آهن. جيئن تقرير، ووٽ ڏيڻ، صحافت، انٽرويو، گڏيل يا اڪيلو احتجاج ۽ ادب وغيره. انهن سڀني ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو اظھار ادب ۾ آهي. ڇو جو ادب همعصر حالتن جو امين هوندو آهي. هر ملڪ جو قانون، پنھنجي رهواسين کي آزاديءَ جي اظھار راءِ جي اجازت ڏئي ٿو. پر اها ٻي ڳالهہ آهي تہ اڪثر شخصي حڪومتن ۾ ان قانون تي عمل نہ ٿيندو آهي.

تاريخ تي نظر وجهجي ٿي ته ڄاڻ ملي ٿي  ته قھري حڪمران قوتن ڪيترائي ڀيرا وقت جي بادشاهن سچ لکڻ وارن جا هٿ ڪپرائي ڇڏيا، انهن کي مارايو ويو، بندشون وڌيون ويون ۽ جلاوطن ڪيو ويو. انساني تاريخ اهڙن ڪيترن ئي ماڻهن جي رت سان رڱيل آهي جن جو ڏوھ رڳو اهو هيو تہ هنن سچ ۽ سچائي کي عوام اڳيان آڻڻ پئي گهريو. نہ رڳو لکندڙن سان عقوبتون ٿيون، بلڪ لکتون پڻ تباھ ڪيون ويون.

انساني تاريخ ۾ وڏي پيماني تي لکتن کي تباھ ڪرڻ جي ڄاڻ تاريخ مان ملي ٿي.

جڏهن 206 ق. م ۾ ”چن“ خاندان جي شھنشاھ“ شي هوانگ ٽي“ حڪم ڏنو تہ ”چن خاندان“ جي دستاويزن ۽ لکيتن کان سواءِ ٻيون سڀ لکيتون ساڙيون وڃن تہ جيئن تاريخ جي شروعات رڳو ”چن“ خاندان سان ٿئي. ان کان سواءِ ”جوليس سيزر“ جڏهن 47 قبل مسيح ۾ مصر تي حملو ڪري ”اسڪندريہ“ تي قبصو ڪيو تہ اتان جي مشھور ڪتبخاني کي ساڙائي ڇڏيو. ”هالي ووڊ“ جي مشھور فلم ”ڪلوپيٽرا“ ۾ پڻ ”جوليس سيزر“ جي حڪم تي انهيءَ ڪتب خاني کي سڙندي ڏيکاريو ويو آهي. ان کان سواءِ بغداد تي حملي ۾ ”هلاڪو خان“ طرفان لکين ڪتاب، دجلہ درياھ ۾ اڇلايا ويا، جن جي مس سبب درياھ جي پاڻي جو رنگ ڪارو ٿي ويو ۽ ٻيا ڪيترائي مثال موجود آهن.

ڪتابن، اخبارن، ٻين لکيتن تي بندشون وجهڻ، ليکڪن دانشورن ۽ صحافين خلاف ڏاڍ ڪرڻ ۽ جيلن ۾ وجهڻ ۽ انهن جي زبان بندي ڪرڻ لاءِ هر دور ۾ ڪڏهن مذهب، ڪڏهن اخلاق ۽ ڪڏهن سياست کي بنياد بنايو ويو آهي ۽ انهن مٿان فحاشي، ڪفر، سازش، ملڪ دشمني ۽ قوم دشمني يا غداري وغيره جھڙا الزام پئي لڳايا ويا آهن پر اها هڪ حقيقت آهي تہ جن بہ انسانن کي سندن لکڻين سبب صليبن تي چاڙهيو ويو، جيئرو ساڙيو ويو، ڦاهين تي لڙڪايو ويو، جلا وطن ڪيو ويو ۽ قيد ڪري ٽارچر جو نشانو بڻايو ويو. پنھنجي موت کان پوءِ اهي انسان دنيا ۾  عزت ۽ احترام سان ڏٺا وڃن ٿا ۽ اهي ڪتاب ۽ لکتون جيڪي بندشن ۽ پابندين جو شڪار ٿيون، اڄ جي دور ۾ اهي ڪلاسڪ جو درجو رکن ٿيون.

سنڌ ۾ زوال پذير جاگيرداري جيڪا پنھنجي جوهر ۾ رجعت پرست، فاشسٽ ۽ مدي خارج آهي. سنڌ جي آواز، سنڌي پرنٽ ميڊيا کي ڌمڪي، ڏاڍ ۽ ڏنڊي جي زور تي ماٺ ڪرائڻ گهري ٿي. سنڌي صحافين خلاف تشدد ڪيو وڃي ٿو، اخبارن کي ساڙيو وڃي ٿو، بندوق جي نالي تي حڪم ڏنو ٿو وڃي ته فلاڻي خبر هلڻ گهرجي، فلاڻي خبر نه هلڻ گهرجي.

تشدد جي ان رجحان سان صحافت جي آزادي جيڪا اصل ۾ راءِ جي اظھار جي آزادي آهي ان کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي. ڇاڪاڻ تہ تاريخ جي هر دؤر ۾ اهڙيون قوتون ۽ ٽولا موجود رهيا آهن جن راءِ جي اظھار ۽ ابلاغ جي سمورن وسيلن ۽ ذريعن کي پنھنجي ڪنٽرول ۽ هٿ ۾ رکڻ پئي گهريو تہ جيئن پنھنجي حڪمراني ۽ ڦرلٽ کي قائم رکڻ ۽ غلط ڳالهين کي درست ڪري پيش ڪرڻ ۽ ناجائز عملن کي جائز ڪري پيش ڪرڻ لاءِ محڪوم ۽ مظلوم جنتا کي غلط ۽ اڌوري ڄاڻ ۽ معلومات ڏني وڃي.
پر انهن کان اها ڳالهہ شايد وسري وئي آهي تہ ”توهان پنھنجي تلوار سان دانشورن، ليکڪن، مصنفن ۽ صحافين کي قتل تہ ڪري سگهو ٿا، پر انهن جي فڪر ۽ تحرير جي قوت جو رستو نٿا روکي سگهو.“

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماج
زمرو:انساني حق
زمرو:اظهار جي آزادي
زمرو:سياسي فلاسافي
برج

**''برج**، سج جون 12 منزلون، جن کي سج سڄي سال ۾ هر مهيني هڪڙي هڪڙي ڪري طيءِ ڪندو آهي، تن کي بُرج چون ٿا. علم نجوم ۾ انهن جا نالا هن طرح آهن: برج حمل، برج ثور، برج جوزا، برج سرطان، برج اسد، برج سنبلہ، برج ميزان، برج عقرب، برج قوس، برج جدي، برج دَلو ۽ برج حوت.*

== *جدول* ==



== *حوالا'' ==

زمرو:علم نجوم
زمرو:علم نجوم جون نشانيون
برج (قلعو)

**برج** قلعي جو ٺُل، مستطيل يا گول اوچي عمارت، جيڪا قلعي جي ڀت سان يا ته گڏيل هجي يا جدا هجي، جيڪا جنگ جي زماني ۾ دفاعي مورچي جو ڪم ڏئي ۽ امن واري دور ۾ قيدخانو ڪري ڪم آڻجي. عسڪري فن تعمير جي اصطلاح ۾ وچ مشرق جي اسلامي دور ۾ بُرجن جون جيڪي شڪليون نظر اچن ٿيون، اهي قلعي بنديءَ لاءِ ضروري هونديون هيون. اهي اسلامي ملڪن ۾ حفاظتي ۽ مدافعتي ضرورت لاءِ تعمير ڪيون ويون هيون، جن جي اڄوڪي دور ۾ شايد ايتري ضرورت نه پوي. پر ڪن قلعن ۾ اهڙا برج به تعمير ڪيا ويا هئا، جن جي فوجي لحاظ کان ڪا ضرورت ڪانه هئي. مثلاً شيشه دار برج، جن کي ڪڏهن ڪڏهن عام تعمير سمجهي نظرانداز ڪيو ويندو آهي. وچ مشرق جي اسلامي دور ۾ قلعن سان گڏ برجن جي تعمير جا گهڻا مثال موجود آهن. سنڌ ۾ اڏايل ڪوٽن ۽ قلعن ۾ به قديم دور کان برجن جي تعمير جو سلسلو نظر اچي ٿو.

## حوالا

زمرو:ڪوٽ ۽ قلعا
زمرو:عمارتون ۽ ساختون
زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ قسم
برج ڀاشا

**''بج ڀاشا**، برج علائقن، مَٿرا ۽ ان جي آسپاس واري علائقي، جن ۾ بندرابن، گوڪل وغيره شامل آهن، جي ٻولي، جيڪا آريائي ڀاشائن ۾ فصاحت بلاغت جي ڪري ممتاز آهي. مٿرا ديس جي ٻولي يا ڀاشا. هيءَ ٻولي شاعريءَ جي جهوليءَ ۾ نپني. سورداس، بهاري لال ۽ ٻيا مشهور هندي شاعر برج ڀاشا ئي لکندا هئا. حافظ محمود شيرانيءَ جي راءِ ۾ انهي ٻوليءَ جو دائرو وسيع آهي ۽ مغليه دور ۾ هن ٻوليءَ جي شاعري ۽ موسيقيءَ جي زبان عام مقبول رهي آهي. هندي ٻوليءَ جي ڪن عالمن جي خيال موجب،’برج ڀاشا‘ قديم گوالياري ٻوليءَ جو جديد نالو آهي. انهن جو خيال آهي ته اردو انهيءَ ’برج‘ ٻوليءَ مان نڪتل آهي.*

== *حوالا'' ==

زمرو:اتر پرديش جون ٻوليون
زمرو:انڊيا جون ٻوليون
زمرو:راجستان جون ٻوليون
زمرو:ھندستان جون ٻوليون
زمرو:ھندي ٻوليون
سڀني جو نقصان

**سڀني جو نقصان** يا نيگيٽيو سَم آئوٽ ڪم () هڪ اصطلاح آهي جنهن مان مراد اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ هڪ ڌُر جا ٿيندڙ نقصان يا گهاٽو، ٻيءَ ڌُر جي نقصانن جي بلڪل برابر هُجن، يعني بين الاقوامي لاڳاپن ۾ سرگرمي ڪندي، ٻه ڌُريون *سياست*، واپار، تڪرار يا ڪنهن ٻئي معاملي ۾ گوءِ پُڄائيندي، گهاٽي ۾ رهن ۽ منجهانئن ڪنهن به هڪ ڌُر کي ڪُجهه هڙ حاصل نه ٿي سگهي. اهڙي صورتحال منجهانئن ڪنهن به ڌُر کي، پنهنجن مقصدن تائين پهُچڻ يا قومي مفاد اڳتي وڌائڻ ۾ ناڪام ٿي وڃي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سماج
برج خليفہ

**برج خليفہ** () متحده عرب امارات جي صدر ۽ ابوظهبي جي حڪمران شيخ خليفه بن زيد النهيان جي نالي پٺيان دبئي ۾ ٺاهيل ”برج خليفه“ (Burj Khalifa) دنيا جي اوچين عمارتن جا رڪارڊ ٽوڙي، دنيا جي سڀ کان اوچي عمارت وارو اعزاز حاصل ڪري ورتو آهي.

## نالي جو سبب

2004ع ۾ جڏهن هن عمارت جو تعميراتي ڪم شروع ڪيو ويو هو ته، ان جو نالو ”برج دبئي“ رکيو ويو هو، پر بعد ۾ 4 جنوري 2010ع تي افتتاحي تقريب دوران ان جو نالو تبديل ڪري ”برج خليفه“ رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته شيخ خليفه بن زيد النهيان، دبئيءَ جو 10 ارب ڊالرن جو قرض لاهي دبئي کي قرض کان نجات ڏياري هئي.

## اڏاوت جا تفصيل

افتتاحي تقريب وقت سرڪاري طرح ”برج خليفه“ جي اوچائي 828 ميٽر يعني 2716.5 فوٽ ٻڌائي وئي. هي دنيا جي اوچي ۾ اوچي عمارت برطانوي آرڪٽيڪٽ ايڊرائن سمٿ (Adrian Smith) ڊزائين ڪئي، جنهن ۾ 160 فلور آهن. ڪنهن خراب موسم سبب مڙڻ يا ٽٽڻ کان ٽاور کي بچائڻ لاءِ ان کي انگريزي اکر ”واءِ“ (Y) جي شڪل ۾ ٺاهيو ويو آهي، جنهن جا ٽي پاسا (Wings) آهن. ”برج خليفه“ عمارت شڪاگو (آمريڪا) جي سڀ کان اوچي عمارت وِلسِ ٽاور (Wills Tower) کان به 50 ماڙيون وڌيڪ بلند آهي. ”برج خليفه“ جو تعميراتي ڪم ڏاڍي تيزيءَ سان جاري رهيو، جنهن ۾ هزارين مزدورن حصو ورتو، جن ۾ اڪثريت جو تعلق هندستان سان هو، جنوري 2007ع ۾ هن جون 100 ماڙيون مڪمل ڪيون ويون هيون. انسان جي ٺاهيل هن نئين عجوبي جي افتتاحي تقريب ۾ هر قوم ۽ نسل سان واسطو رکندڙ هزارين ماڻهن شرڪت ڪئي، افتتاحي تقريب دوران وڏي آتشبازي به ڪئي وئي. برج خليفه تان دبئي شهر جو نظارو ڪرڻ لاءِ ان ۾ هڪ ڊيڪ ٺاهي وئي آهي، جنهن ۾ لڳل ڪمپيوٽرائيزڊ دوربينن جي مدد سان ماڻهو هيٺين دنيا جو نظارو ڪري سگهن ٿا.

## مٽيريل

”برج خليفه“ ۾ 3 لک 30 هزار ڪيوبڪ ميٽر ڪنڪريٽ ۽ هڪ لک 3 هزار چورس شيشو استعمال ٿيو آهي. برج جي مالڪ پاران جاري ڪيل انگن اکرن مطابق عمارت ۾ ٻاهران لڳائڻ لاءِ جيڪو شيشو ۽ اسٽيل/لوهه استعمال ڪيو ويو، اهو ايترو هو جو، جو جيڪڏهن ان کي فوٽ بال جي ميدانن تي پکيڙيو وڃي ته، فوٽ بال جا 17 ميدان ان سان ڀرجي وڃن ها. ان ۾ جيڪا ڪنڪريٽ ڪم آندي وئي آهي، ان مان هڪ هزار 2 سئو 83 ميل رستو ٺهي سگهي ٿو. اولمپڪ سوئمنگ پول ڀرجي سگهن ٿا.

## خصوصيتون

برج خليفہ ۾ دنيا جي تيز ترين لفٽ بہ نصب ڪيل آھي جيڪا 18 ميٽر في سيڪنڊ (65 ڪلوميٽر في ڪلاڪ، 40 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان سفر ڪري ٿي۔ ان کان پھرين دنيا جي تيز ترين لفٽ تائي پَي 101 ۾ نصب ٿيل ھئي جيڪا 16.83 ميٽر في سيڪنڊ (60.6 ڪلوميٽر في ڪلاڪ، 37.5 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان ھلي ٿي۔

پوري عمارتي منصوبي ۾ 30 ھزار رھائشي گھر، 9 ھوٽل، 6 ايڪڙ باغ،19 رھائشي ٽاور ۽ برج خليفہ جھيل شامل آھن۔ ان جص تعمير تي 8 ارب ڊالرز جي لاڳت آئي۔ تڪميل کان بعد ٽاور 20 ملين چورس ميٽر جي رقبي تي پکڙجي ويو.

ان کان علاوه برج خليفه ٽاور ۾ دنيا جي سڀ کان بلند ترين مسجد واقع آھي جيڪا 158 ھين منزل تي موجود آھي۔ ان کان اڳ دنيا جي بلند ترين مسجد رياض، سعودي عرب جي برج المملڪہ ۾ ھئي۔

## ''گئلري''
### ''ڀيٽ''
500px|thumb|Burj Khalifa compared with some other well-known tall structures

### ''اڏاوت''

### ''ڦوٽو''

## حوالا

زمرو:گڏيل عرب امارتون
زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون
زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون
برجيٽ آلچن

**''برجيٽ آلچن** ڏکڻ ايشيا جي قديم آثارن جي نامياري ماهر، علم بشريات جي ڄاڻو ۽ قديم آثارن جي مشهور محقق فرينڪ ريمنڊ آلچن جي گھر واري برجيٽ آلچن جو جنم 1927ع ڌاري آڪسفورڊ ۾ ٿيو.*

== *تعليم* ==

*هن ابتدائي تعليم لنڊن مان حاصل ڪئي، ٻي مهاڀاري جنگ جي اختتام جي سال بعد پنهنجي خاندان سان گڏ ڏکڻ آفريقه جي علائقي ڪيپ ٽائون ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين ۽ پنهنجي تعليم جو سلسلو ٻيهر شروع ڪيائين. کيس، ننڍپڻ کان ئي آثارِ قديمه جي موضوع سان دلچسپي هئي، جنهن تحت هن لنڊن يونيورسٽي مان علم بشريات جي شعبي ۾ پهريان ايم. اي ۽ پوءِ پي. ايڇ. ڊي جي سند ۽ ان سان گڏ ايف. ايس. اي جي ڊگري حاصل ڪئي.*

== *ڪم* ==

*هن پنهنجي عملي ڪم جو آغاز هندستان جي اوائلي تاريخ ۽ نسل نگاري جي مختلف پهلوئن تي تحقيق سان ڪيو. 1968ع ۾ برطانوي آثارِ قديمه پاران پاڪستان جي قديم آثارن تي کوجنا جي هڪ رٿا تحت تحقيقي ڪم جي سربراهه مقرر ٿي، جڏهن ته ساڳئي رٿا ۾ سندس گھر وارو ريمند آلچن به گڏيل سربراهه طور شامل رهيو. هن پاڪستان ۽ هندستان ۾ آثارِ قديمه جي ادارن ۽ شاخن کي قائم ڪرڻ ۽ سڌارڻ ۾ تمام گھڻي مدد ڪئي. ان کان علاوه، پاڻ ڪيمبرج ۾ قائم وولفسن ڪاليج جي سهڪاري، قديم هندستان ۽ ايران جي قائم ڪيل ٽرسٽ جي سيڪريٽري، (Aouth Asian Studies) رسالي جي ايڊيٽر ۽ ڏکڻ ايشيا تي تحقيق ڪندڙ آثارِ قديمه جي ماهرن تي مشتمل يورپين ايسوسيئيشن جي سيڪريٽري جنرل طور پنهنجا فرض سرانجام ڏيندي رهي. هن هندستان ۾ رهي برودا يونيورسٽي جي هڪ رٿا موجب ماضي ۽ جديد دؤر ۾ آيل ماحولياتي تبديلين جو جائزو ورتو. ان تحقيق دوران سندس ٻين ساٿين ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽي سان تعلق رکندڙ ٿر جي ارضي بناوٽ (Desert Geomorphology) جو اڀياس ڪندڙ ماهر اينڊريو گوڊي ۽ معدنيات جو سائنسي ماهر پڻ شامل هئا. ڊاڪٽر برجيت آثارِ قديمه جي حوالي سان جن ملڪن تي تحقيق ڪئي، انهن ۾ پاڪستان ۽ سريلنڪا سرفهرست آهن. جڏهن ته وچ ايشيا ۽ افغانستان جا به ڪجهه علائقا سندس تحقيق ۾ شامل رهيا. هن پنهنجي تحقيق ۾ پاهڻي دؤر، پٿر جي وچئين دؤر (Mesolithic Period) ۽ پٿر جي قديم دؤر (Paleolithic Period) جي آثارن تي وسيع پيماني تي کوجنا ڪندي مڪمل ڪوائف سامهون آندا. پاڻ مختلف وقتن ۾ پنهنجي گھر واري ريمنڊ آلچن جي هندستان جي قديم آثارن تي تحقيق دوران ڀرپور حصو وٺندي رهي. برجيت آلچن جي خيال مطابق ننڍي کنڊ ۾ موجود آثارِ قديمه جا ماڳ قديم آثاريات جي اڀياس لاءِ موزون جڳهه آهن. ان کان علاوه قديم آثارن ۽ موروثي سلسلي جي نوادرات جي قومي سطح تي سار سنڀال ۽ حفاظتي اپاءَ وٺڻ ۾ سندس ڪردار اهميت جوڳو رهيو آهي.*

== *ڪتاب* ==

*سندن گڏيل تحقيقي ڪم The Birth of Indian Civilization ۽ The Rise of Civilization in India & Pakistan جي نالن سان ڪتابي صورت ۾ ڇپيل آهن. ريمنڊ آلچن سان گڏيل طور ڇپيل ڪتابن کان علاوه هن پنهنجي تحقيق جي آڌار تي به ڪي ڪتاب به لکيا، جيڪي هن ريت آهن*:

#*The Stone Tripped Arrow. *
#*The Prehsitoric and Palaeogeography of The Great Indian Desert.*

== *حوالا'' ==
برده شريف

thumb|کاٻو|''اسڪندريہ ۾ بوصيريءَ جي مزار تي ''قصيده برده'' جون ڪجھ سٽون''
*حضرت [[محمد]] <sup>صلي الله عليه وسلم</sup> جن حضرت ڪعب بن زهير رضه کي قصيدي پڙهڻ تي جيڪا ڪپڙي جي چادر انعام ۾ ڏني هئي، ان کي ’برده‘ سڏيو ويندو آهي. اها چادر مختلف دورن کان پوءِ هلاڪو خان جي هٿ آئي، جنهن اُها ساڙائي ڇڏي، پر ڪن جو چوڻ آهي ته اها چادر اڄ به قسطنطنيه ۾ موجود آهي. البوصيريءَ جي مشهور قصيدي جو نالو به ”بُرده“ آهي، ڇو ته هن خواب ۾ ڏٺو ته پاڻ سڳورن صلي الله عليه وسلم اها چادر سندس ڪلهي تي رکي. ان وقت بوصيري معذور هو ۽ خواب ۾ چادر ڪلهي تي پوڻ کان پوءِ ٺيڪ ٿي ويو، جنهن کان پوءِ هن قصيدو لکيو، جنهن کي ”برده“ چيو وڃي ٿو. عربيءَ ۾ اڄ تائين ڪنهن به قصيدي يا نظم کي اهڙي شهرت نه ملي آهي. هيءُ قصيدو ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿيو ۽ سنڌي زبان ۾ پڻ هن قصيدي جا ڪيترا ئي منظوم توڙي نثري ترجما ڇپيا آهن. قصيده برده جو منظوم سنڌي بيتن ۾ علامه علي محمد مهيريءَ ترجمو ڪيو آهي.*

## ''حوالا''

زمرو:اسلامي شاعري
زمرو:صوفي ادب
زمرو:محمد
بردو سنڌي

**''بردو سنڌي** موجوده دور جو بلند پايه شاعر ٿي گذريو آهي. کيس خاص ڪري گيت جي صنف ۾ ڪمال حاصل هو. هن جو اصل نالو محمد رمضان ولد خدا ڏنو لاشاري هو. هن ڳوٺ ماڪن ڪوري، تعلقي ميرپور ماٿيلي ۾، 15 مارچ 1922ع تي جنم ورتو. پرائمري تعليم دوران شاعري ڪيائين، جيڪا پوءِ ڪجهه وقت لاءِ ترڪ ڪيائين، ۽ 1954ع ۾ پنهنجي دوست ’نظر سنڌي‘ مرحوم نوابشاهه واري جي صحبت ۾ ٻيهر شاعري شروع ڪيائين. آبداريءَ جو امتحان ڏئي، نوابشاهه جي مختيارڪاريءَ ۾ ملازمت ڪيائين ۽ هميشه لاءِ نوابشاهه ۾ سڪونت اختيار ڪيائين. سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”اکڙيون ميگهه ملهار“ ۽ ”بوندون بس نه ڪن“ ڇپيل آهن. ”اکڙيون ميگهه ملهار“ تي پاڪستان رائٽرس گلڊ طرفان کيس هڪ هزار رپيا انعام طور ڏنا ويا. هيءُ ڪتاب سنڌي ادبي سنگت نوابشاهه شايع ڪيو هو. سندس ٻيو شعري مجموعو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ پاران ”بوندون بَس نه ڪن“ عنوان سان شايع ڪيو. بردي سنڌيءَ، سنڌيءَ ۽ سرائڪيءَ ۾ شاعري ڪئي آهي. هن 26 آڪٽوبر 1988ع تي ڊگهي بيماريءَ کان پوءِ وفات ڪئي. سندس سموري سنڌي، سرائيڪي ۽ ترجمو ٿيل شاعري تاج جويي ترتيب ڏئي، هڪ ڪتاب جي صورت ۾ گڏ ڪئي آهي، جيڪا ڇپائيءَ هيٺ آهي.''

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:1922ع جون پيدائشون
زمرو:1988ع جون وفاتون
زمرو:گھوٽڪي ضلعي جون شخصيتون
زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي شاعر
سهڪاري سگهون

**سهڪاري سگهون** يا پِلرس آف سپورٽ (Pillars of Support) ڪنهن به رياستي سرشتي جا اُهي شعبا، ادارا ۽ تنظيمون آهن، جيڪي رياست جي سياسي سگهه کي برقرار رکڻ لاءِ سگهه يا طاقت ڏين، جيڪا عالمي برادريءَ ۾ سندس مان ۽ عزت جو سبب بڻجي سگهي. **سهائتا جي اهڙن ٿنڀن** ۾ بااختيار سياسي ادارا، جيل، اعليٰ تعليمي ادارا، واپاري طبقو، مزدور تنظيمون، ميڊيا ، فوجي شُعبا، پوليس، انصاف جا ادارا (عدالتون) ۽ ٻيا ادارا به شامل آهن. اهي ٿنڀ رياستي ڪاروهنوار ۽ اثر جي ڌرجي  کي مٿاهون ڪرڻ ۽ بين الاقوامي برادريءَ ۾ الڳ سُڃاڻپ ڏيارڻ ۾، ڪنهن به قوم/ رياست لاءِ تمام گهڻا مددگار ثابت ٿيندا آهن. ڇاڪاڻ جو مٿين اداران جي ڪارڪردگي ئي رياست جي ڪردار کي طئي ڪندي آهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:عالمي لاڳاپا
نئين سال جي شام

thumb|Rio New Year Fireworks

**نئين سال جي شام** (جنهنکي ڪئي ملڪن ۾ **گزيل سال جو ڏينهن** يا **سينٽ سليويسٽر جو ڏينهن** پڻ چيو ويندو آهي) منجهان مُراد عيسوي ڪئلينڊر ۾ سال جو آخري ڏينهن، يعني 31 ڊسمبر هوندو آهي۔ ڪيترن ئي ملڪن ۾، نئين سال جي شام ملهائڻ جي لاءِ شام جي وقت سماجي اجتماع (گڏجاڻيون) ٿينديون آهن، جِتي ماڻهون رقص ڪندا آهن، کائيندا پيئندا آهن ۽ نئين سال جي آغاز تي آتش بازي ءَ جو مُظاهرو ڪند آهن يا ڏِسندا آهن ۔ عموماً هي تقريبون آڌيءَ رات يعني پهرئين جنوري (نئين سال جو ڏينهن) شروع ٿيڻ تائين جاري رهنديون آهن۔ نئين سال کي خوش آمديد چوڻ وارن ۾ سڀ کان پهرئين سامووا ۽ ڪيريباتي جي بعض علائقا ايندا آهن، جڏنهن ته سڀ کان آخر ۾ گڏيل آمريڪي رياستون جي جزيرو بيڪر جي واري ايندي آهي۔

زمرو:آتش بازي جا مظاهرا
زمرو:ساليانو واقعا
زمرو:سردين جون موڪلون
زمرو:گرمين جون موڪلون
زمرو:نئين سال جو جشن
زمرو:ڊسمبر جون تقريبون
زمرو:ڊسمبر جونی يادگيريون
زمرو:ڏڻ
درس نظامي

**درس نظامي** پاڪستان جي ديني مدرسن ۾ ٿوري گهڻي فرق سان جيڪو نصاب پڙهايو وڃي ٿو ان کي **درس نظامي** (Dars-e-Nizaami) چيو وڃي ٿو. هي نصاب اصل ۾ ”ملا نظام الدين فرنگي محلي“ ارڙهين صدي ۾ گڏ ڪيو هيو، جيڪو سندس نالي سان ”درس نظامي“ سڌيو ويو. اصل ۾ درس نظامي جو مقصد عالم پيدا ڪرڻ نه پر ماڻهن کي ان دور جي سياسي ۽ سماجي حالتن مطابق ان حد تائين پڙهائڻ هيو ته جيئن اهي حڪمرانن جي مدد ڪن. ملا نظام الدين فرنگي محلي جي خاندان سان واسطو رکندڙ ”مفتي محمد رضا انصاري فرنگي محلي“ جيڪو ستر واري ڏهاڪي ۾ علي ڳڙھ اسلامي يونيورسٽي جي اسلاميات جي شعبي جو صدر رهيو پنهنجي هڪ مضمون ”باني درس نظامي ملا نظام الدين فرنگي محلي“ ۾، درس نظامي جي ترتيب، جوڙجڪ ۽ ان جي مقصدن تي تاريخي ۽ سماجي پسمنظر بيان ڪندي راءِ ٿو ڏئي ته ”درسِ نظامي جو مقصد عالم پيدا ڪرڻ نه، پر حڪمرانن جا مددگار ملان پيدا ڪرڻ هيو.“ سندس اهو مضمون اعظم ڳڙهه ڀارت مان ڇپجندڙ ماهوار **معارف** جي نومبر 1970ع واري شماري ۾ ڇپيل آهي. اهو شمارو هن وقت لياقت نيشنل لائبريري ۾ ڏسي سگهجي ٿو. درس نظامي ارڙهين صدي ۾ تيار ڪيو ويو هيو، ٽي سئو ورهيہ گذرڻ کانپوءِ بہ اهو درس ڇو رائج آهي؟ اهو پڻ اڄ جو هڪ وڏو سوال آهي.

ديني مدرسن جو تعليمي سال گهڻي ڀاڱي هجري سن جي ڏهين مهيني شوال کان شروع ٿي شعبان ۾ ختم ٿيندو آهي ۽ رمضان مهينو موڪل هوندي آهي. سال جي پڄاڻي تي امتحان ورتو ويندو آهي. امتحان خود ان مدرسي جا استاد ئي وٺندا آهن، مدرسن ۾ گهڻي ڀاڱي زباني امتحان ورتو ويندو آهي. جڏهن ته ڪجهه مدرسن ۾ لکت ۾ به امتحان ٿئي ٿو. امتحان جي نتيجي ۾ ديني مدرسن جا شاگرد لکڻي جي بدران تقرير جا غازي هوندا آهن ۽ لفظن کي طوطي وانگر رٽيندا آهن. گهڻي ڀاڱي هڪ شاگرد پنجويهن سالن جي عمر تائين دستاربند بڻجي ويندو آهي. ديني مدرسا پنهنجي تعليمي درجن جي بنياد تي ٻن حصن ۾ ورهايل آهن. هڪڙو **تحتاني** يعني پرائمري يا هيٺيون درجو، ٻيو **فوقاني** يا مٿاهون درجو. تحتاني درجن ۾ چئن کان پنجن سالن تائين شاگردن کي ناظره قرآن، سيرت نبوي ۽ دينيات جي ابتدائي مسئلن کانسواءِ حساب، اسلامي تاريخ ۽ جاگرافي جي عام رواجي ڄاڻ ڏني ويندي آهي. تحتاني شعبي ۾ ڪجهه شاگرد اهڙا هوندا آهن جيڪي حافظ قرآن ٿيڻ چاهيندا آهن، ان ڪري اهي پنهنجو گهڻو وقت قرآن شريف کي ياد ڪرڻ ۾ لڳائيندا آهن. فوقاني درجن ۾ فقھ، حديث، منطق، فلسفو ۽ دينيات جي تعليم ڏني ويندي آهي.

پرائمري يعني تحتاني درجن مان فوقاني درجن ۾ پهچڻ وارا شاگرد ڏهن کان يارنهن سال مدرسي ۾ گذاريندا آهن، گهڻي ڀاڱي ديني مدرسا اهڙا آهن، جيڪي تعليم جي تڪميل تي شاگردن کي فاضل جي سند ڏيندا آهن. اها سند ان ڳالهه جي تصديق هوندي آهي ته ذڪر ڪيل شخص جو شمار عالمن ۾ ڪيو وڃي. ڪجهه مدرسا تعليم جي مختلف درجن تي شاگردن کي عالم ۽ فاضل کانسواءِ ڪجهه الڳ سندون پڻ ڏيندا آهن. ديني مدرسن جا شاگرد جڏهن علم حاصل ڪري سندون وٺي عالم فاضل ٿي مدرسن مان نڪرندا آهن ته سندن اڳيان پيٽ پالڻ جو مسئلو نانگ وانگر ڪر کڻي بيهندو آهي، پوءِ انهن عالمن جو ڪجهه حصو ڪنهن مدرسي ۾ ٿورڙي پگهار تي استاد ٿي ويندو آهي، ڪي وري مسجدن ۾ امامت ڪري اوسي پاسي جي ٻارن کي قرآن شريف پڙهائي پيٽ پاليندا آهن، ڪجهه مولوي دعائن ۽ ڦيڻن لکڻ جو ڌنڌو ڪندا آهن ۽ عورتن جا جن پڻ ڪڍندا آهن. يا وري پيري مريدي جو ڌنڌو ڪندا آهن، ڪجهه وري حڪمت شروع ڪري ماڻهن جو علاج ڪندا آهن جنهن جو وڏو حصو وري مرداڻي طاقت جي دوائن تي مشتمل هوندو آهي. ڪجهه مولوي وري يونيورسٽي مان اديب فاضل ۽ عالم فاضل جا امتحان ڏئي عربي جا استاد ٿيندا آهن ۽ ڪجهه وري واعظن ۽ تقريرن جو ڌنڌو اختيار ڪري ماڻهن جا جذبات ڀڙڪائي روزگار ڪندا آهن۽ سياست ۾ پڻ حصو وٺندا آهن.

## حوالا

زمرو:تعليم
زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
زمرو:پاڪستان ۾ اسلام
بيون فورزا رٿا

**بيون فورزا رٿا** (Bevin–Sforza Plan) ٻي مھاڀاري جنگ کانپوءِ اتر آفريڪا ۾ اٽليءَ جي قبضي ڪيل ايراضين جو فيصلو ڪرڻ لاءِ برطانيا ۽ اٽليءَ يورپي اتحادين سان اٽليءَ طرفان اڳواٽ ٿيل ٺاھ (فيبروري 1947ع) هيٺ هڪ منصوبو جوڙيو ويو، جنھن کي ’بيون – فورزا‘ رٿا سڏيو وڃي ٿو. هن رٿا تحت لبيا تي برطانوي ۽ فرانسيسي قبضو برقرار رکندي بہ اصولي حوالي سان ان ملڪ کي گڏيل قومن جي حفاظت ۾ ڏنو ويو. جيئن تہ اهو بندوبست برطانوي پرڏيھي وزير ارنيسٽ بيون ۽ اٽليءَ جي هم منصب ڪائونٽ ڪارلو فورزا جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيو، تنھنڪري رٿا کي سندن نالي پُٺيان سڏيو ويو.

thumb|UN-Treuhandgebiet Libyen 1947-1951

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقومي لاڳاپا
زمرو:عالمي لاڳاپا
عرب اسرائيلي تڪرار

**عرب اسرائيلي تڪرار** (Arab-Israel Conflict) جي حوالي سان ڪجهه مبصرن جو خيال آهي بہ صيهونيت جي مڃتا ۽ عثماني سلطنت جي ناڪاميءَ کانپوءِ دُنيا جي يهودين جي فلسطين ڏانهن ٿيل لڏپلاڻ سان ئي عربن ۽ اسرائيل جي وچ ۾ ڦڏو شروع ٿي ويو هُو، ته ٻين جو خيال آهي تہ اِهو تڪرار، اسرائيل جي وجود ۾ اچڻ سان شروع ٿيو آهي. 1948ع ۾ عرب ملڪن ۽ اسرائيل جي وچ ۾ پهرين جنگ لڳي، جنهن ۾ عرب ملڪن کي وڏي شڪست آئي ۽ اسرائيل فلسطين سميت ڪيترن ئي علائقن تي قبضو ڪري ڇڏيو. عرب ملڪن، خاص ڪري مصر ۽ اسرائيل وچ ۾ ٻي جنگ سوئيز واھ تي قبضي تان 1956ع ۾، ٽين جنگ 1967ع ۾ (جنهن جي نتيجي ۾ سينائي جي رڻ پٽ، غَاذا جي پٽيءَ ، بيت المُقدس، بيت اللحم ۽ هيبرون وغيره جي عرب علائقن تي اسرائيل جو قبضو ٿي ويو) ۽ چوٿين جنگ 1973ع ۾ لڳي. جڏهن تہ 1982ع ۾ آزادي پسند فلسطيني گوريلن خلاف آپريشن ڪندي اسرائيلي فوجن جي طرفان بيروت تي ڪيل ڪاھ کي بہ ڪُجھ مبصر مڪمل جنگ طور ڳڻين ٿا. اولاھن ملڪن ۽ آمريڪي مدد هجڻ ڪري، لڳ ڀڳ سڀني جنگين ۾، اسرائيل کي سوڀ حاصل ٿي، جنهن عربن کي ڏاڍو دلگير ڪيو ۽ سندن فوجي اهليت بابت غيريقيني پيدا ڪئي. اڄڪلھ بہ اهو جهڳڙو هلندڙ آهي، پر هاڻي انهيءَ تڪرار ۾ فلسطيني پاڻ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن، جڏهن تہ ٻين عرب ملڪن جي دلچسپي گهٽجي ويئي آهي.

## حوالا

زمرو:ايشيا ۾ ايڪھين صدي
زمرو:ايشيا ۾ 20ھين صدي
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سياست
زمرو:فلسطین
زمرو:مذهب
زمرو:20ھين صدي جا تنازعا
زقوم سنڌي

مڪليءَ کان ڏکڻ پاسي هڪ رستو وڃي ٿو. رستي ۾ ننڍا ننڍا جبل ۽ ٽڪريون اچن ٿيون. اها ٻي ڳالهه آهي ته هاڻي ٺٽي سيمينٽ فيڪٽريءَ جون ڪرشر مشينون لاڳيتو اسٽون ڪرشر ڪري ڄڻڪ انهن ٽَڪرين کي کائي رهيون آهن ۽ اهو سلسلو ايڏو ته تيزي سان جاري آهي جو ايندڙ ڏهه پندرانهن سالن کان پوءِ ٻڌڻ ۾ ايندو ته هن علائقي ۾ ڪنهن زماني ۾ ننڍڙا جبل ۽ ٽَڪريون هونديون هيون، جن ۾ زقوم (Zaqoom) جون ڪنڊيدار ٻوٽيون ڦٽنديون هيون، جن ۾ تيز ڳاڙهي رنگ جا گلَ ٽڙندا هئا. اها انهن پاڻمرادو ڦٽندڙ جڙي ٻوٽين جو پنهنجي حياتياتي رنگا رنگي هئي جو هتي مختلف ڪنڊيدار ٻوٽيون ڦٽنديون هيون. ماحول جي ان قدرتي سونهن کي اسان جي لوڀ نيٺ تباهه ڪري ڇڏيو آهي، نتيجي ۾ اسان جي ڌرتي ڏينهو ڏينهن ماحولياتي گدلاڻ جي ور چڙهندي پئي وڃي.

## حوالا

زمرو:ماحوليات
زمرو:ماحولياتي گدلاڻ
گولاڙچي تعلقو

**شهيد فاضل راهو تعلقو** (Shaheed Fazil Rahu Tehsil)، "گولاڙچي تعلقي" جي نالي سان به سڏيو ويندو آهي، سنڌ جي ضلعي، بدين جو ھڪ تعلقو آھي.

**Shaheed Fazil Rahu** (also known as Golarchi) is a city in district Badin. The old name of Golarchi was Tando Akram. It then changed to Shaheed Fazil Rahu after the murder of the peasant leader Fazil Rahu. Golarchi is famous for petroleum and natural gas. It is also an agricultural centre famous for sunflowers, paddies and sugarcane. In Golarchi, there are several oil fields in various locations. One of the main oil fields is near Kario Ghanwer. The main oil and gas field of Golarchi is located at 25 Chak on Sujawal–Badin road.

One of the biggest producers of rice and sunflower in Pakistan, it generates a reasonable revenue. Golarchi has several mills and grinding centers for rice. There are over 120 rice mills in Golarchi, including Garibsons Pvt. Ltd, Pakistan's largest rice exporter.

## حوالا

زمرو:بدين ضلعو
زمرو:سنڌ جا تعلقا
زمرو:بدين ضلعي جا تعلقا
زمرو:بدين ضلعي جون آباد جڳهون
لطيف آباد تعلقو

**لطيف آباد تعلقو** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جي ضلعي حيدرآباد جو تعلقو آهي جنھن جو صدرمقام لطيف آباد ٽائون آهي. ھن تعلقي جو نالو شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي نالي تي رکيو ويو.ھن تعلقي ۾ لطيف آباد جا 12 يونٽ ۽ ان جي پسگردائيءَ واري ٻھراڙيءَ اچي وڃن ٿا. ان جي يونٽ نمبر 7 ۽ 8 ۾ مرڪزي بازارون واقع آھن. ھن تعلقي جي آبادي جي اڪثريت اردو ڳالهائيندڙن تي مشتمل آهي ان کان پوءِ ٻئي نمبر تي سنڌي ڳالهائيندڙ رھن ٿا.

## نالو
تاريخ 4 جنوري 1954ع تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد مھاجرن لاء لطيف آباد ڪالوني جو افتتاح ڪيو ھو. لطيف آباد ڪالوني تي اھو نالو شاھ عبداللطيف ڀٽائي جي نالي تي رکيو ويو ھو.

## لطيف آباد جون يونين ڪاؤنسلون
# يو سي لطيف آباد 1
# يو سي لطيف آباد 2
# يو سي لطيف آباد 3
# يو سي لطيف آباد 4
# يو سي لطيف آباد 5
# يو سي لطيف آباد 6
# يو سي لطيف آباد 7
# يو سي لطيف آباد 8
# يو سي لطيف آباد 9
# يو سي لطيف آباد 10
# يو سي لطيف آباد 11
# يو سي لطيف آباد 12
# يو سي لطيف آباد 13
# يو سي لطيف آباد 14
# يو سي لطيف آباد 15
# يو سي لطيف آباد 16
# يو سي لطيف آباد 17

## ديھون

لطيف آباد تعلقي ۾ ڪل 10 ديھون واقع آهن.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
زمرو:ضلعو حيدرآباد، سنڌ
يوري پيڊيز

ساڄو|thumb|Euripides

**يوري پيڊيز** (Euripides) آڳاٽي يونان جو هڪ وڏو ڊرامي نويس هو. هو اڪيلائي پسند هئو ۽ پنهنجو گهڻو وقت لکڻ پڙهڻ ۾ گذاريندو هئو. سقراط، جهن کي ڊراما ڏسڻ لاءِ واندڪائي نه هوندي هئي، اهو به ڏاڍي سرهائي سان يوري پيڊيز جا ڊراما ڏسڻ ايندو هئو. يوري پنهنجي ويچارن جي سونهن سان ڀرپور ڊرامن ۾ تانگهه سان ڀريل اڌمن، جذبن ۽ احساسن کي جيءُ جيئاريندڙ طريقي سان اهڙي نموني بيان ڪندو هئو ۽ سماج سان لاڳاپيل سوال اهڙي نموني اٿاريندو هو جو دلين ۾ آنڌ مانڌ وڌائي ڇڏيندو هو.

هو جڏهن آڳاٽي يونان ۾ انساني قدرن کي لٻجندي ڏسندو هئو ته نه رڳو ان تي ٽيڪاتپڻي ڪندو هئو پر ان تي ڇوهه پڻ ڇڏيندو هو.

”عورتن جي ٽرائي“ ۾ يوناني هوندي به هن جون سڀئي همدرديون ٽرائي وارن سان هيون، جيڪي جنگ ۾ تباهه ٿي ويا هئا. هن کان جڏهن به، جتي به، جيئن به ٿي سگهيو، هن ديوتائن جي پاڪائي، تقدس ۽ پويترتا کي ضرب هڻي، کين خير ۽ شر جي حوالي سان انساني سطح تي آڻي بيهاريندو هو. ان ڪري کيس ملحد به چيو ويندو هو.

”عورتن جي ٽرائيَ“ ۾ هو چوي ٿو ته، ”جڏهن شهر ويران ٿي وڃن ٿا ته ديوتائن کي به ڪير نٿو پڇي، ۽ انهن آڏو مٿو ٽيڪڻ وارو به ڪو نه ٿو رهي.“ يعني ديوتائن جو هئڻ يا نه هئڻ، انسانن سان لاڳاپيل ۽ سلهاڙيل آهي.  هڪ هنڌ ڊرامي ۾ چوي ٿو ته، ” ڪڏهن ائين به ٿئي ته ڪنهن مظلوم انسان جو ڏنل ڏوراپو به بددعا جي شڪل ۾ ديوتائن کي لڳي. ... “

يوري پيڊيز سوفسطائين جي صحبت ۾ ويهندو هئو. سوفسطائي ان زماني جا ترقي پسند هئا. اهي ان زماني ۾ هلندڙ ۽ لاڳو قانونن ۽ روايتن جي باري ۾ لاڳيتو سوال اُٿاريندا رهندا هئا. پرطاغورس (سوفسطائي) هڪ ڀيرو ديوتائن جي باري ۾ اهو چيو هو ته، ”آئون ديوتائن جي باري ۾ اهو نٿو چئي سگهان ته، انهن جو وجود آهي يا نه، يا اهي ڪهڙا آهن، اهو موضوع ڏاڍو منجهيل ۽ گنڀير آهي ۽ اسان جي زندگي مختصر آهي.“

ساڳي نموني ۾ يوري پيڊيز پنهنجي هڪ ڊرامي ۾ چوي ٿو ته، ”جيڪڏهن ڪو چوي ته آسمان ۾ ديوتا آهن، ته سمجهو ته ناهن. ڇو جو ڪو ڀوڪ، پراڻين گهٽ عقل وارين ڇسائين ۾ ايمان رکندي، اوهان کي دوکو ڏئي رهيو آهي.“

ول ڊيورانٽ يوري پيڊيز کي روشن خيالن ۽ ويچارن جو نمائيندو شاعر سڏي ٿو.  هو هڪ اهڙو سماج چاهي ٿو، جتي مرد مرد جو، مرد عورت جو، ۽ رياست پنهنجي شهرين جي ڦرلٽ نه ڪري. يوري پيڊيز ديوتائن جي احساسن کان وانجهيل ۽ ڪنهن انسان کي ڏکن ڏاکڙن دوران ڪُنَ جي وچم ڇڏي وڃڻ جي گڻن يا اوگڻن کي آڏو آڻي وائکو ڪيو آهي. 

https://en.wikipedia.org/wiki/Euripides

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:معاشرو
زمرو:شخصيتون
زمرو:قديم يونان
زمرو:فلاسافي
رتوديرو تعلقو

**رتوديرو تعلقو** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي جو ھڪ تعلقو آھي. ھن تعلقي جو صدر مقام رتوديرو شھر آھي. تعلقي جا ٻيا مشھور شھر نئون ديرو، بنگلديرو، پنجوديرو ۽ ڳڙھي خدابخش آھن.

## آبادي
ھن تعلقي جي 2017 جي آدمشماري مطابق آبادي   3,31,584 ھئي جنھن مان  2,15,124 ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 1,16,460 ماڻھو رتوديرو ۽ نئون ديرو شھرن ۾ رھندڙ آھن.

## يونين ڪائونسلون

ھن تعلقي ۾ ھيٺيون 12 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:
# يو سي 1 ٻوسڻ
# يو سي 2 جمعو اگھم
# يو سي 3 لاشاري
# يو سي 4 طيب
# يو سي 5 بنگل ديرو
# يو سي 6 سعدو ديرو
# يو سي 7 ڳڙهي خدا بخش
# يو سي 8 عزت جي وانڍ
# يو سي 9 بھمڻ
# يو سي 10 پير بخش ڀٽو
# يو سي 11 ڪوھري
( ڀانڊو قبو)
# يو سي 12 وارث ڏنو ماڇي

## ديھون

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:سنڌ جا تعلقا
زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو
ڇوهه ڇنڊڻ

ڇوهه ڇنڊڻ (Chhoh chhandann) يا تنقيد (Criticism) لفظَ جو بنياد نقد آهي، جنهن جي معنا آهي ’ملهه‘. ادب جي ملهه ڪٿڻ لاءِ ڪيل پرک کي ادبي تنقيد (Literary Criticism) چئبو آهي. ادبي تنقيد جي شروعات يونان (Greece) کان ٿي، جنهن موجب تنقيد جو مطلب اھي فيصلو يا ”فتوا” (Judgment) ڏيڻ هو. تنقيد جي لغوي معنيٰ آهي پرکڻ يعني خامين ۽ خوبين جو بيان ڪرڻ. تنقيد انهيءَ عبارت کي ٿو ڪوٺجي، جنهن مان ڪنهن به تخليق جي خوبين ۽ خامين کي ڄاتو ۽ سمجهيو وڃي: ائين ادبي تنقيد مان مراد، ڪنهن ادبي لکڻيءَ کي پڙهڻ کانپوءِ، ان تي سوچي، ويچاري، ان جي ادبي ڪٿ ڪرڻ آهي. تنقيد ۾ غور سان ڏسڻ ۽ دليل وڏي اهميت رکن ٿا. ادبي تنقيد، ادب ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪري ٿي، سڀ کان پھرين تنقيد وسيلي معياري ادب ۽ غير معياري ادب جي فرق جي خبر پوي ٿي. ادبي تنقيد رستي زبان ۽ ادب جي زوال ۽ قدرن جا سبب معلوم ٿي سگھن ٿا. تنقيد سان ادبي تحريڪون شروع ٿين ٿيون. تنقيد رستي خبر پوي ٿي ته مختلف دؤرن ۾ ادب ۾ ڪھڙا لاڙا ھئا. ادبي تنقيد جي وسيلي ئي سٺا اديب پيدا ڪري سگھجن ٿا.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:ٻولي
زمرو:سماج
ماورا حسين

ماورا حُسين پاڪستاني اداڪارا ماڊل جيڪا گهڻو تر ٽيليويزن ڊرامن ۾ ڪم ڪندي آهي۔ 
هن ڀارتي فلم صنم تيري قسم (2016 فلم) ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي، ان فلم ۾ سندس مشهور ڳانو تو کينچ ميري ڦوٽو آهي . سندس ٻئي ڀيڻ عروہ حسين‎ پڻ اداڪارا آهي.

## حوالا

عورتون- زائفائون

زمرو:1992 ۾ جنم
زمرو:1992ع جون پيدائشون
زمرو:اسلام آباد جا ماڻھو
زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون
زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارائون
زمرو:پاڪستاني ماڊل عورتون
زمرو:پاڪستاني ٽيليويزن اداڪار
زمرو:پاڪستاني ٽيليويزن اداڪارائون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:ڪراچي جون اداڪارائون
زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارڻيون
ايڪو پاليٽڪس

**وايو منڊل** يا **ماحول جو توازن** يا ايڪالاجي/ ايڪوپاليٽڪس ()، انسان ذات ۽ اُن جي آسپاس موجود ساهوارن ۽ ماحول جي وچ ۾ لاڳاپي جي اڀياس کي ”ماحولياتي اڀياس يا علم“ سڏيو وڃي ٿو. هن علم تحت وڌندڙ ٽيڪنيڪي فني ايجادن ۽ انساني آباديءَ سبب، ماحول تي پوندڙ ناڪاري اثرن جي نتيجي ۾ زندگيءَ ۽ ٻي جيوت لاءِ وڌندڙ هاڃن کي مُنهن ڏيڻ لاءِ حڪمت عملي جوڙڻ يا اُپاءَ وٺڻ جو اڀياس ڪيو ويندو آهي. اهڙي طرح ماحولياتي سياست ذريعي انسان ۽ ماحول جي هڪٻئي سان لاڳاپي جي عملي سياست ۽ بين الاقوامي لاڳاپن تي پوندڙ اثرن جو اڀياس ڪبو آهي. هي نظريو نئون آهي ۽ 1971ع ۾ مشهور سياسي دانشورن **هيرلڊ** ۽ **مارگريٽ اسپرائوٽ** جي علمي ڪاوش، دُنيا جي گولي سان لاڳاپيل سياست بابت (Towards a Politics of the Planet Earth) ذريعي تفصيل سان پڌرو ڪيو ويو. خوراڪ ۽ ٻين وسيلن جي اڻاٺ، ماحولياتي تباهي، ماحولياتي تبديلي، سمنڊن ۾ ٽيڪنالاجي جي استعمال، سامونڊي مٿاڇري، ڀرپاسي ۽ اوسي پاسي جي ماحول ۽ پولار سميت ڪيترائي موضوع هن علم جي دائري ۾ اچن ٿا ۽ انهن جو سياست تي وڏو اثر ٿئي ٿو. اُهي وسيلا جيڪي سڄي دنيا جي ملڪيت (Global Commons) آهن ۽ جن جي تباهيءَ جي ڪري، سڄي دُنيا تي اثر پون ٿا، اِن علم ۾ اُنهن جي اهميت ۽ پولار جي بچاءَ جي تمام گهڻي وڪالت ڪئي وئي آهي.

## حوالا

زمرو:ڌرتي
زمرو:ماحوليات
زمرو:سياسي مسئلا
زمرو:ماحولياتي مسئلا
زمرو:عالمي سياست
زمرو:ماحولياتي اصطلاحون
گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس

**گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس** يا (يونائيٽيڊ نيشنس ڪانفرنس آن دي هيومن انوائرونمينٽ) پنج جون کان 16 جون 1972ع تي سويڊن جي گاديءَ جي هنڌ **اسٽاڪ هوم** ۾ پهرين گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس ڪوٺائي وئي. ان ڪانفرنس ۾ 113 ملڪن جي نمائندن، بين الاقوامي غير سرڪاري تنطيمن ۽ بين الحڪومتي تنظيمن جي عيوضين پڻ وڏي انگ ۾ شرڪت ڪئي، ڪانفرنس ۾ بين الاقوامي سطح تي ماحولياتي سرگرمين بابت ويچار ڪندي ڪي اهم اصول طئي ڪيا ويا. ان کان سواءِ انساني سرگرمين جي ڪري ماحول تي پوندڙ ناڪاري اثرن جو جائزو وٺندي، عالمي سطح تي سهڪار جو اقرار ڪندي، ماحولياتي بهتريءَ لاءِ اڳڀرائيءَ تي زور ڏنو ويو.

## حوالا

زمرو:گڏيل قومون
زمرو:عالمي سياست
زمرو:ماحولياتي گدلاڻ
زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ
گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو

**گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو** يا يونائيٽيڊ نيشنس اينوايرونمينٽل پروگراماصل ۾ 1972ع ۾ **اسٽاڪ هوم** ۾ **[[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]** جي طرفان سڏايل ڪانفرنس جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو هو. ڪانفرنس جو مقصد دُنيا جي مُلڪن کي ماحول دوست سرواڻ ۽ ڀائيچارو فراهم ڪندي، ڄاڻ، اُتساهه ۽ سهائتا ذريعي انساني زندگيءَ جو معيار وڌائڻ ۽ ايندڙ نسلن تي نظر رکڻ، دُنيا ۾ ماحولياتي جاڳرتا لاءِ پتوڙڻ، گڏيل قومن جي ماحولياتي سرگرمين کي هڪٻئي سان سلهاڙڻ، ماحولياتي ڀلائيءَ لاءِ دُنيا جي مختلف خطن وچ ۾ لاڳاپا وڌائڻ، اُسرندڙ ملڪن ۾ ماحولياتي بهتريءَ لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن جي مدد ڪرڻ آهي. ماحوليات جي حوالي سان بين الاقوامي قانون سازيءَ لاءِ هاڪاري ماحول پيدا ڪرڻ جي حوالي سان، هن اداري ساراهه جوڳي اڳڀرائي ڪئي آهي. اداري جو مرڪزي آفيس **نيروبي**، ڪينيا ۾ آهي ۽ دُنيا جي ڪيترن ٻين مُلڪن ۾ ان جون علائقائي آفيسون پڻ آهن.

## حوالا

زمرو:دنيا
زمرو:ماحوليات
زمرو:گڏيل قومون
زمرو:ماحولياتي گدلاڻ
زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا
محمد هارون اسلم

**[[ليفٽيننٽ جنرل]] (ريٽائرڊ) محمد هارون اسلم**، پاڪستاني آرمي (زميني فوج- بري فوج) جو هڪ رٽائرڊ ٿري اسٽار جنرل آهي، هو پاڪ فوج جي لاجسٽڪ اسٽاف (CLS) جو سربراهه هيو ۽ بعد ۾ هو پاڪستان فوج جي ذيلي اداري فوجي فائونڊيشن، فوجي فرٽيلائزربن قاسم ڪمپني جو چيف ايگزڪٽيو / منيجنگ ڊائريڪٽر هيو۔

## تعليم
هن حفاظت مطالعو ۽ سياسيات ۾ ماسٽر ڊگري حاصل ڪئي۔

## ڪمانون مقبوضه
ماضي ۾ هن ايليٽ فورس ڊويزن ۾ (اسپيشل سروسز گروپ) ڊائريڪٽر ملٽري آپريشنز جي طور تي ڪم ڪيو۔ 

## حوالا

زمرو:پاڪستاني جنرل
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيئريون شخصيتون
زمرو:جيوت ماڻهو