ڪيميائي عنصر

**ڪيميائي عنصر** (Chemical element) مادي جي سڀ کان سادي حالت کي عنصر چئبو آهي. يا ھر اھا شئي جنھن کي طبعي يا ڪيميائي عمل ذريعي مخصوص خاصيتن جي بنياد تي  وڌيڪ سادن حصن ۾ تقسيم نہ ڪري سگھجي، ان کي عنصر چئبو آهي. مثال: لوھه، چاندي، آڪسيجن، ھائڊروجن وغيرہ. ھن وقت تائين دنيا ۾ 118 عنصر لڌا ويا آهن ۽ انھن کي دوري جدول ۾ رکي، ترتيب ڏنو ويو آهي.

هڪ ڪيميائي عنصر (Chemical Element) اها ڪيميائي شئي آهي، جنهن جي سڀني ايٽمن ۾ پروٽان جو تعداد ساڳيو هوندو آهي. ڪنهن به عنصر ۾ پروٽان جي هي مقرر تعداد کي ان جو ايٽمي انگ  چيو ويندو آهي. مثال طور آڪسيجن جو ايٽمي انگ 8 آهي، ان جو مطلب آهي ته آڪسيجن جي هر ايٽم جي نيوڪليس ۾ 8 پروٽان هوندا آهن.

ساڳئي عنصر جي ايٽمن ۾ نيوٽرانن جو انگ مختلف  ٿي سگهي ٿو، يعني هن جو ايٽمي مايو، جيڪو پروٽان ۽ نيوٽران جي وزن جو مجموعو هوندو آهي، مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ هنن کي، هڪ ائ عنصر جا  همجاء (Isotopes) چيو ويندو آهي. ٻه يا ٻه کان وڌيڪ ايٽم گڏجي ماليڪيول ٺاهي سگهن ٿا. ڪيتري ئي تت جا ايٽم ساڳئي تت جي ايٽم سان گڏجي ماليڪيول ٺاهڻ ٿا، مثال طور آڪسيجن (O) جا ٻه ايٽم گڏجي، آڪسيجن جو ٻه ايٽم وارو ماليڪيول (O2) ٺاهيندا آهن. ڪيميائي مرڪب (Chemical Compound) مختلف عنصرن جي ايٽمن سان ٺهيل ماليڪيول تي مشتمل هوندا آهن ۽ انهن ۾ ماليڪيولي يا غير ماليڪيولر جوڙجڪ ٿي سگهي ٿي. آميزا (mixture) اهڙا مواد آهن جن ۾ مختلف قسم جا مرڪب طبيعي طور تي گڏ ٿيل هوندا آهن (ڪيميائي طور تي نه).  مطلب انهن ۾ مختلف قسم جي مرڪبن جا ماليڪيول ڌار ڌار هوندا آهن. هڪ عنصر جا ايٽم نيوڪليائي رد عمل ۾، جيڪو هن ايٽمن جي ايٽمي انگ (پروٽان جي انگ) کي تبديل ڪندو آهي،  ذريعي هڪ مختلف تت جي ايٽمن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا.

تاريخي طور تي، اصطلاح "ڪيميائي عنصر" جو مطلب هڪ اهڙو مادو هو جن کي ڪيميائي (نيوڪليائي نه) رد عمل جي ذريعي انهن جي جزو (نيوٽران، پروٽان وغيره) ۾ نه ٿو ٽوڙي سگهجي. هي تعريف اڃا تائين درست (valid) آهي. اصطلاح، "ڪيميائي عنصر" ٻن مختلف پر ويجهي سان لاڳاپيل معنائن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. هڪ اها ته ڪيميائي مادو جيڪو هڪ ئي قسم جي ايٽمن (هڪ مخصوص تت جا ايٽم) تي مشتمل هجي، يا ان جو مطلب مختلف ڪيميائي مرڪبن جي جزو جي طور تي ان قسم جو ايٽم ٿي سگهي ٿو. مثال طور، پاڻي جو ماليڪيول (H2O) ٻه عنصرن هائڊروجن (H) ۽ آڪسيجن (O) تي مشتمل آهي جيتوڻيڪ ان ۾ ڪيميائي مادا هائيڊروجن ماليڪيول، (H2) ۽  آڪسيجن ماليڪيول، (O2) شامل نه آهن، هن ڪري پاڻي جا ماليڪيول، H2O هائيڊروجن جي ماليڪيول H2  ۽ آڪسيجن جي ماليڪيول O2 کان مختلف آهن. انگريزي ۾ هڪ قسم جي ايٽم تي مشتمل ڪيميائي شي" لاءِ، "بنيادي مادو" (Elementary Substance) ۽ ايٽم جي قسم لاء "سمپل ايليمينٽ" (Simple element) جي اصطلاحون تجويز ڪيو ويو، پر انهن کي انگريزي ڪيميائي اصطلاحن ۾ گھٽ قبوليت ملي. جڏهن ته ٻين ٻولين ۾ انهن جي برابري واري اصطلاحون وڏي پيماني تي استعمال ٿئين ٿيون. مثال طور، فرينچ ۾ "ايليمينٽ ڪيمڪ" (élément chimique) جي اصطلاح ايٽم جي قسم کي بيان ڪن لاء ۽ "ڪارپس سمپل" (corps simple) ڪيميائي مادو جيڪو هڪ قسم جي ايٽم تي مشتمل هوندو آهي، لاء استعمال ڪي ويندو آهي. روسي ٻولي ۾ ڪيميائي تت لاء اصطلاح "ڪيمسڪايا ايليمينٽ" (химический элемент) ۽ مادو جيڪا هڪ ئي قسم جي ايٽمن تي مشتمل هوندو آهي لاء  "پروسٽوئ ويشسٽوو" (простое вещество) جي اصطلاح استعمال ڪئي ويندي آهي.

ڪائنات ۾ تقريبن سڀئي مادو عنصرن تي مشتمل آهي (نادر استثنا ۾ نيوٽران تارا آهن)، جڏهن مختلف عنصر ڪيميائي رد عمل مان گذرندا آهن، ايٽم کي ڪيميائي بانڊن ذريعي گڏ رکيل نئين مرڪبن ۾ ٻيهر ترتيب ڏنو ويندو آهي. صرف ڪجھ عنصر، جهڙوڪ چاندي ۽ سون، نسبتاً خالص اصلي عنصر جي حالت ۾، غير گڏيل مليا آهن. تقريبن سڀئي ٻيا قدرتي طور تي پيدا ٿيندڙ عنصر زمين ۾ مرڪب ۽ مڪسچر جي طور تي ٿين ٿا. جئين ته هوا گهڻو ڪري، نائٽروجن ۽ آڪسيجن جي ماليڪيولن جو  مڪسچر آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (CO2) ۽ پاڻي (H2O) مرڪب ۽ انهن سان گڏ هڪ آزاد ايٽم طور تي آرگن گيس (Ar)، هڪ نوبل گئس، جيڪي ڪيميائي طور تي غير فعال (inert) آھي ۽ ان ڪري ماليڪيول نه ٺاهيندي آهي، شامل هوندا آهن.

عنصرن جي دريافت ۽ استعمال جي تاريخ ابتدائي انساني سماجن سان شروع ٿي جن ڪاربن، سلفر، ٽامي ۽ سون جهڙن اصلي معدنيات کي دريافت ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت عنصر جو جديد تصور معلوم نه هو. مواد کي درجه بندي ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون. (جهڙوڪ انهن جي نتيجي ۾ ڪلاسيڪل عنصرن، ڪيميا، ۽ تاريخ ۾ ساڳين نظرين جا تصور پيدا ٿيا). عنصرن جي جديد سمجھ جو گهڻو حصو دميتري مينڊليف، هڪ روسي ڪيميا دان، جنهن 1869ع ۾ پهريون سڃاڻپ ڪندڙ دوري جدول شايع ڪيو، جي ڪم مان پيدا ٿيو. اها جدول عناصرن کي دورن (periods) ۽ ڪالمن (groups) ۾ ايٽمي انگ جي وڌندڙ قدر سان ترتيب ڏني وئي آهي، جيڪا دوري (periodic) طبيعي ۽ ڪيميائي خاصيتون رکڻ ٿا. دوري جدول عنصرن جي مختلف خاصيتن جو خلاصو ڪري ٿي ۽ ڪيميادان کي انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جي ڄاڻ ڏئي، هنن عنصرن جيڪا اڃا تائين دريافت نه ٿيا آهن، جي بابت اڳڪٿيون ڪرڻ ۽ نوان مرڪب ٺاهڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.

نومبر 2016ع تائين، انٽرنيشنل يونين آف پيور اينڊ اپلائيڊ ڪيمسٽري (IUPAC) ڪل 118 ڪيميائي تتن کي تسليم ڪيو آهي. پهريان 94 تت قدرتي طور تي ڌرتيء تي موجود آهن ۽ باقي 24 مصنوعي تت اه، جيڪا ليبارٽري ۾ نيوڪليائي رد عمل جي ذريعي پيدا ڪيا ويا آهن. غير مستحڪم تابڪار تت (unstable radioactive elements)  کان سواءِ، جيڪا پنهنجي مختصر اڌ زندگي (Half life) جي ڪارڻ جلدي زوال پذير ٿين ٿا، تقريبن سڀئي عنصر صنعتي طور تي مختلف مقدار ۾ موجود آهن. وڌيڪ ننين تتن جي دريافت ۽ هنن جي مصنوعي بناوٽ (synthesis) سائنسي مطالعي جو هڪ جاري علائقو آهي.

## تفصيل

ڪيميائي عنصر ايٽم جو هڪ قسم آهي جيڪو ان جي پروٽان جي تعداد سان بيان ڪيو ويندو آهي. پروٽان جي تعداد کي ان عنصر جو ايٽمي نمبر سڏيو ويندو آهي. مثال طور، آڪسيجن جو ايٽمي نمبر 8 هوندو آهي، هن جو معني اها آهي ته هر آڪسيجن ايٽم جي نيوڪليس ۾ 8 پروٽان هوندا آهن. ساڳئي عنصر جي ايٽم کي پنهنجي نيوڪليس ۾ نيوٽران جا مختلف انگ ٿي سگهن ٿا. عنصر جي آئسوٽوپس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ عنصر جا ايٽم ايٽمي رد عمل ۾ مختلف عنصر جي ايٽم ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. جيڪي ايٽم جي ايٽمي نمبر کي تبديل ڪن ٿا. ڪائنات ۾ تقريبن سڀئي بيرونڪ مادو عنصرن تي مشتمل آهي (نادر استثنا ۾ نيوٽران تارا آهن). 

"ڪيميائي عنصر" جو اصطلاح پڻ وڏي پيماني تي هڪ خالص ڪيميائي مادو جي معنيٰ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو هڪ عنصر تي مشتمل هوندو آهي. مثال طور. آڪسيجن گئس صرف آڪسيجن جي ايٽمن تي مشتمل هوندي آهي. 

تاريخي طور تي، اصطلاح "ڪيميائي عنصر" جو مطلب هڪ اهڙو مادو هو جيڪو ڪيميائي رد عمل ذريعي جزوي مادن ۾ نه ٿو ٽوڙي سگهجي. ۽ اڪثر عملي مقصدن لاءِ هي تعريف اڃا تائين صحيح آهي. 1920 جي ڏهاڪي ۾ ڪجهه تڪرار ٿيو ته ڇا آئسوٽوپس کي الڳ عنصرن جي طور تي تسليم ڪرڻ جي لائق آهي - جيڪڏهن انهن کي ڪيميائي طريقن سان الڳ ڪري سگهجي ٿو. نومبر 2016 تائين. انٽرنيشنل يونين آف پيور اينڊ اپلائيڊ ڪيمسٽري (IUPAC) 108 عنصرن کي تسليم ڪيو.

A **chemical element** is a species of atom defined by its number of protons. The number of protons is called the atomic number of that element. For example, oxygen has an atomic number of 8: each oxygen atom has 8 protons in its nucleus. Atoms of the same element can have different numbers of neutrons in their nuclei, known as isotopes of the element. Atoms of one element can be transformed into atoms of a different element in nuclear reactions, which change an atom's atomic number. Almost all baryonic matter in the universe is composed of elements (among rare exceptions are neutron stars).

The term "chemical element" is also widely used to mean a pure chemical substance consisting of a single element. For example, oxygen gas consists only of atoms of oxygen.

Historically, the term "chemical element" meant a substance that cannot be broken down into constituent substances by chemical reactions, and for most practical purposes this definition still has validity. There was some controversy in the 1920s over whether isotopes deserved to be recognised as separate elements if they could be separated by chemical means. By November 2016, the International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) recognized a total of 118 elements. The first 94 occur naturally on Earth, and the remaining 24 are synthetic elements produced in nuclear reactions. Save for unstable radioactive elements (radioelements) which decay quickly, nearly all elements are available industrially in varying amounts. The discovery and synthesis of further new elements is an ongoing area of scientific study.

The history of the discovery and use of elements began with early human societies that discovered native minerals like carbon, sulfur, copper and gold (though the modern concept of an element was not yet understood). Attempts to classify materials such as these resulted in the concepts of classical elements, alchemy, and similar theories throughout history. Much of the modern understanding of elements developed from the work of Dmitri Mendeleev, a Russian chemist who published the first recognizable periodic table in 1869. This table organizes the elements by increasing atomic number into rows ("periods") in which the columns ("groups") share recurring ("periodic") physical and chemical properties. The periodic table summarizes various properties of the elements, allowing chemists to derive relationships between them and to make predictions about exceedingly transient nuclides not yet observed, and potential compounds these unknown elements might form.

## نالا ۽ نشانيون

## عنصرن جي اصليت ۽ شروعات
## ڪائنات ۾ موجودگي
## تاريخ
## ڪيميائي عنصرن جي فهرست

هيٺ ڏنل جدول 118 سڃاتل عنصرن کي ڏيکاري ٿو. 
* ايٽمي نمبر، عنصر جو نالو ۽ نشان سڀ آزاد طور تي منفرد سڃاڻپ ڪندڙ طور ڪم ڪن ٿا. 
* بلاڪ هر عنصر لاءِ دوري جدول جي بلاڪ کي ظاهر ڪري ٿو: 
# ڳاڙهو = s-بلاڪ
# پيلو = p-بلاڪ 
# نيرو = d-بلاڪ
# سائو = f-بلاڪ 
* گروپ ۽ پريڊ دوري جدول ۾ عنصر جي پوزيشن جو حوالو ڏين ٿا. هتي گروپ نمبر موجوده طور تي قبول ٿيل نمبرنگ جي مطابق آهن.

## پڻ ڏسو

دوراني جدول: * شڪلون # معياري # 18 ۽ 32-ڪالمون * دور * گروپ # گروپ-1 # گروپ-18 * دور: 1 2 3 4 5 6 7 * بلاڪ: # s-بلاڪ # p-bl # d-bl # f-bl * ڌاتو جي لحاظ کان ** ڌاتو # الڪلي ڌاتو # الڪلي زميني ڌاتو # لينٿانائيڊس ايڪٽينائيڊس # منتقلي ڌاتو # منتقلي کان پوءِ ڌاتو ** ڌاتو: * ڌاتو جون فهرستون * غير ڌاتو * رد عمل غير ڌاتو * نوبل گيسز. ٻيا سيٽ: # پلاٽينم گروپ ڌاتو (PGM) # ناياب زميني عنصر # ريفريڪٽري ڌاتو # قيمتي ڌاتو # سڪن جي ڌاتو # نوبل ڌاتو # ڳري ڌاتو # اصلي ڌاتو # ٽرانس يورينيم # ٽرانزيڪٽينائيڊ # مکيه ايڪٽينائيڊ # ننڍا ايڪٽينائيڊ * عنصر: * ايٽمي نمبر، وزن، علامت جي لحاظ کان فهرستون * ملڪيتون # ڪرسٽل ڍانچي # اليڪٽران جي ترتيب #اليڪٽران منفيت * ڊيٽا صفحا: # ڪثرت # ايٽمي ريڊيس # اُبلندڙ نقطو # نازڪ نقطو # کثافت # اليڪٽران جي ترتيب # برقي منفيت # سختي # گرمي جي گنجائش # فيوزن جي گرمي # بخارات جي گرمي # آئنائيزيشن توانائي # پگھلڻ جو نقطو # آڪسائيڊيشن جي حالت # بخارات جو دٻاءُ * تاريخ * عنصرن جون دريافتون * مينڊيليف جون اڳڪٿيون * نالو ڏيڻ جي اشتقاق

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Videos for each element by the University of Nottingham
* "Chemical Elements", *In Our Time*, BBC Radio 4 discussion with Paul Strathern, Mary Archer and John Murrell (25 May 2000)

زمرو:ڪيميا
زمرو:دوري جدول
زمرو:ڪيميائي اصطلاحون

## حوالا