الجويني

**ضياءُ الدين عبدُالملڪ بن يوسف الجويني الشافعي** (عربي: إمام الحرمين ضياء الدين عبدالملك بن يوسف الجويني، 17 فيبروري 102820 آگسٽ 1085ع؛ 419–478هه) فارس جو هڪ ممتاز سني عالم هو، جيڪو پنهنجي دور جو سڀ کان اڳواڻ فقهي ماهر، قانوني نظريه دان ۽ اسلامي متڪلم سمجهيو ويندو هو.
سندس نالو عام طور **الجويني** لکيو ويندو آهي؛ ۽ کيس *امام الحرمين* پڻ چيو ويندو آهي، جنهن جو مطلب آهي ”ٻن مقدس شهرن جو امام“، يعني مڪه ۽ مدينه.
هن فقه ۽ اصول الفقه جي ميدان ۾ مجتهد جو درجو حاصل ڪيو. کيس شافعي فقهي مذهب جي سڀ کان اهم ۽ اثرائتن مفڪرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ امام شافعي کان پوءِ کيس عملي طور شافعي مذهب جو ٻيو باني قرار ڏنو ويو.
هو اشعري علمِ ڪلام جي مذهب ۾ به هڪ مرڪزي حيثيت رکندڙ هو، جتي کيس باني امام اشعري جي برابر درجو ڏنو ويو. کيس ”شيخُ الاسلام“، ”اسلام جو جلال“ ۽ ”سڀني امامن جو مطلق امام“ جهڙا اعزازي لقب عطا ڪيا ويا.

## ابتدائي زندگي
الجويني 17 فيبروري 1028ع تي ايران ۾ نيشابور جي ڀرسان هڪ ڳوٺ بُشتنيقان ۾ پيدا ٿيو. الجويني هڪ نمايان مسلمان عالم هو، جيڪو اسلامي قانوني معاملن ۾ پنهنجي غيرمعمولي ذهانت سبب سڃاتو ويندو هو. هو قانوني تعليم سان وابسته هڪ گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد ابو محمد الجويني شافعي برادري جو هڪ مشهور فقيه، شافعي مدرس ۽ قانون جو وڏو ماهر هو، جڏهن ته سندس وڏو ڀاءُ ابو الحسن علي الجويني حديث جو صوفي استاد هو.

### تعليم
الجويني نيشابور ۾ پرورش پاتي، جيڪو هڪ علمي طور تي تمام زرخيز علائقو هو ۽ عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو هو. شروعاتي دور ۾، امام الحرمين پنهنجي والد ابو محمد الجويني کان ڪيترن بنيادي ديني علمن جي تعليم حاصل ڪئي. انهن علمن ۾ عربي نحو ۽ ان جي فصاحت (بلاغت)، قرآن، حديث، *[[فقه]]* (اسلامي قانون)، خلاف (اختلافي دليلن جو فن)، ۽ اصول الفقه شامل هئا. هن پنهنجي والد جا سڀ ڪتاب به پڙهيا ۽ پڙهايا، جن ۾ شرح المزني، شرح اصول الشافعي، مختصر المختصر، التفسير الكبير ۽ التبصرة شامل آهن. کيس شافعي فقهي مذهب ۾ مضبوط بنياد حاصل هو.

ڇو ته سندس والد شافعي مذهب جو هڪ مشهور عالم هو، تنهن ڪري امام الحرمين کي مضبوط علمي وراثت ملي. هو نيشابور جي شافعي حلقن ۾ ٻن سببن جي ڪري وڏي حيثيت حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو: (1) شافعي فقهي روايت تي سندس گهري عبور، جنهن حد تائين جو هو پنهنجو اجتهاد پيش ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو؛ ۽ (2) 439هه/1047ع ۾ والد جي وفات کان پوءِ سندس جاءِ تي گهريلو مدرس طور ذميواري سنڀالڻ.

### استاد
پنهنجي والد کان سواءِ، امام الحرمين ابو القاسم الاسفراييني (ابو اسحاق الاسفراييني جو فرزند) کان علمِ ڪلام ۽ قانوني نظريو پڙهيو. البيهقي وٽان هن حديث جي تعليم حاصل ڪئي. وڌيڪ عربي نحو جي تعليم ابو الحسن علي بن فضل بن علي المجاشعي کان ورتائين، جڏهن ته قرآني تفسير ابو عبدالله الخبازي وٽان سکيو.
حديث جي مطالعي ۽ ان جي روايت بابت، امام الحرمين مختلف عالمن کان علم حاصل ڪيو. هن ابو بڪر احمد بن محمد التميمي، ابو سعد عبدالرحمان بن حمدان الندرواي، ابو حسن محمد بن احمد المزڪي، ابو عبدالله محمد بن ابراهيم الطرازي، ۽ ابو محمد الجوهري جهڙن عالمن کان حديث جي روايت حاصل ڪئي—ان کان علاوه پنهنجي والد ۽ البيهقي کان به سکيو.
اسلامي علمن جي بنيادي شعبن ۾ پختو بنياد حاصل ڪرڻ کان پوءِ، امام الحرمين پنهنجي علمي افق کي وسيع ڪرڻ شروع ڪيو ته جيئن اشعري علمِ ڪلامي مذهب ۽ شافعي فقهي مذهب اندر وڌيڪ مضبوط ديني حيثيت قائم ڪري سگهي. فقه ۽ اصول الفقه پنهنجي والد کان سکڻ سان گڏ، هن مرو ۾ شافعين جي اڳواڻن—القاضي ابو علي حسين بن محمد بن احمد المروي الروذي ۽ القاسم الفوراني—کان به فقهي تعليم حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ هن اصفهان، بغداد ۽ حجاز جو سفر ڪيو، جتي هن مختلف عالمن سان ملاقاتون ڪيون ۽ فقه ۽ اصول الفقه ۾ پنهنجي علم کي وڌيڪ پختو ڪيو. قانوني علمن ۾ مهارت حاصل ڪرڻ سان گڏ، امام الحرمين شافعي فقهي روايت اندر هڪ مضبوط علمي ۽ تدريسي ورثو قائم ڪيو.

## هجرت ۽ واپسي
الجويني کي زبردستي نيشابور ڇڏي ڀڄڻو پيو، جڏهن ڪرّامي حاڪم الڪندري جمعي جي هفتيوار خطبن ۾ امام ابو الحسن الاشعري تي لعنت ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ۽ سندس پوئلڳن کي قيد ڪرڻ جو فيصلو صادر ڪيو. انهن مان جيڪي ڳجهي نموني هجرت ڪرڻ تي مجبور ٿيا، تن ۾ ابو سهل البسطامي، الفراتي، القشيري، البيهقي ۽ شافعي مذهب جا ڪيترائي ٻيا عالم شامل هئا.
ان نتيجي ۾، الجويني مڪه ۽ مدينه ڏانهن هجرت ڪئي، جتي هن نئين رهائش اختيار ڪئي. هن حجاز ۾ چار سال علم سيکاريو ۽ ڪتاب تصنيف ڪيا. حجاز جي عالمن ۾ سندس علمي حيثيت ايتري مڃيل هئي جو کيس *امام الحرمين* جو لقب ڏنو ويو، جنهن جو مطلب آهي ”ٻن مقدس شهرن جو امام“، يعني مڪه ۽ مدينه.
هن وڏي پيماني تي شاگرد پيدا ڪيا، ۽ جڏهن نظام الملڪ اقتدار ۾ آيو، تڏهن امام الحرمين کي بي چون و چرا وڏي مفتي طور واپس نيشابور گهرايو ويو. کيس نئين تعمير ٿيل باوقار نظاميه مدرسي جو مهتمم مقرر ڪيو ويو، جتي هو ايندڙ ٽيهه سال رهيو ۽ شافعي فقهائن ۽ اشعري متڪلمين جي ايندڙ نسل جي تربيت ۽ تياري ڪندو رهيو.

الجويني پنهنجي سڄي زندگي اسلامي حڪومت ۽ سياسي فقه بابت مطالعي ۽ اثرائتا رسالا لکڻ ۾ گذاري. اهو به امڪان آهي ته سندس گهڻا تصنيف ڪيل ڪتاب (هيٺ ذڪر ڪيل) مڪه ۽ مدينه مان واپسيءَ کان پوءِ هن دور ۾ ئي لکيا ويا.

## شاگرد
الجويني وٽ 400 کان وڌيڪ شاگرد هئا؛ سندس سڀ کان مشهور شاگرد پنهنجي دور جا عالمي سطح تي ناميارا عالم بڻيا، جن ۾ هي شامل آهن:

* ابو حامد الغزالي
* الڪيا الهراسي
* ابو القاسم الانصاري
* عبدالغافر الفارسي
* ابو الحسن الطبري
* ابو الحسن الباخَرزي
* ابن القشيري ( القشيري جو پٽ )

الغزالي الجويني جو سڀ کان اهم شاگرد هو، جيڪو اسلامي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن عالمن مان هڪ بڻيو. هيٺ الغزالي بابت الجويني جا ڪجهه مشهور قول ڏجن ٿا:

## وفات
هو جگر جي بيماري سبب وفات ڪري ويو ۽ وڏي جنازي ۾ شرڪت کان پوءِ کيس پنهنجي گهر ۾ دفن ڪيو ويو. سندس حد کان وڌيڪ جذباتي چار سؤ شاگردن پاران غم جو بي قابو اظهار خراسان ۾ ڪيترن ڏينهن تائين جاري رهيو. ابن عساڪر چيو: ”مون کي يقين آهي ته الله جي دين ۾ سندس محنت ۽ جاکوڙ جا نشان قيامت تائين باقي رهندا.“

## عقيدو

الجويني، هڪ سني فقیه ۽ متڪلم—يعني علمِ ڪلامي اصولن جو عالم—سڄي زندگي اُن ڳالهه کي واضح ڪرڻ ۾ گذاري ته مسلمان کي ڇا ڪرڻ گهرجي ۽ ڇا نه. چيو وڃي ٿو ته هو ڪنهن به قسم جي قانوني قياس آرائي کي قبول نه ڪندو هو. سندس بنيادي اصول اهو هو ته قانون کي ڪنهن به بنياد تي قياس تي نه ڇڏڻ گهرجي؛ بلڪه نصوص پاڻ هر ممڪن قانوني بحث جو جواب ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ مهيا ڪن ٿا.

## قبوليت
ابن عساڪر چيو: ”اسلام جي شان، سڀني امامن جو مطلق امام، شريعت جو وڏو مرڪزي حوالو—جنهن جي قيادت تي اوڀر ۽ اولھ متفق آهن، جنهن جي عظيم حيثيت عربن ۽ غير عربن جي اجماع سان ثابت آهي؛ اهڙو شخص نه اڳ ڏٺو ويو ۽ نه پوءِ.“ الڪوثرِي چيو: ”سندس ڪم سلف ۽ خلف جي طريقن جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ ڪڙي آهي.“

الباخَرزي، الجويني جو تقابلو الشافعي ۽ المزني سان فقه ۾، الاصمعي سان آداب ۾، الحسن البصري سان وعظ جي فصاحت ۾، ۽ الاشعري سان علمِ ڪلام ۾ ڪيو. ابن عساڪر جواب ڏنو: ”بيشڪ هو انهن سڀني کان گهڻو مٿانهون آهي.“ ابن السبڪي چيو: ”جيڪو ماڻهو خيال ڪري ٿو ته چارهي مذهبن مان ڪو به شخص سندس بيان جي صفائي جي ويجهو اچي ٿو، سو حقيقت ۾ کيس سڃاڻي ئي نٿو.“

## تصنيفون
سندس مشهور تصنيفون:

### علمِ ڪلام
* *[[الارشاد|الإرشاد]]* — اسلامي علمِ ڪلام جو هڪ وڏو ڪلاسيڪي ڪتاب۔
* *الشامل في أصول الدين* (دين جي اصولن تي جامع تصنيف)
* *العقيدة النظامية في الأركان الإسلامية* (نظامي عقيدو)
* *لمع الأدلة في قواعد عقائد أهل السنة والجماعة* (اهلِ سنت جي عقيدن جي اصولن بابت دليلن جون جھلڪيون)

### فقه
* *[[نهاية المطلب في دراية المذهب]]* — سندس شاهڪار تصنيف؛ ابن عساڪر چيو ته اسلام ۾ ان جو ڪو مثال نه هو۔
* *غياث الأمم* 
* *مغيث الخلق* 
* *مختصر النهاية*

### اصول الفقه
* البرهان — هن علم جا چار بنيادي ڪتابن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔
* التلخيص
* الورقات

ڪتاب *[[فرائد السمطين]]* ڪڏهن ڪڏهن غلطيءَ سان سني عالم عبدالملڪ الجويني ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهو ٻئي سني عالم ابراهيم بن محمد بن هماوي الجويني جو لکيل آهي، جيڪو 722هه/1322ع ۾ وفات ڪري ويو.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* امام الحرمين الجويني بابت مضمون
* امام الحرمين الجويني جو «الورقات»
* الله جي صفتن بابت قرآن جي آيتن جي تفسير  محفوظ نسخو
* ڪتاب «فرائد السمطين» بابت ليکڪاڻو تجزيو  

## حوالا