open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آرامي ٻوليون

عراق، شام، ڪنعان، اسرائيل، فلسطين، فونيشيا ۽ وچ اوڀر ۾ جيڪي عرب قومون آهن، اهي اصل ۾ سامي آهن. چيو وڃي ٿو ته هي سڀ قومون سام بن نوح جو اولاد آهن، ان ڪري اهي سڀ قومون سامي سڏجن ٿيون.  هن علائقي جي الڳ الڳ ٻولين (هاڻوڪين ۽ پراڻين ٻنهي) کي سامي ٻوليون سڏيو وڃي ٿو.

سيريا  يا شام جي ڀلوڙ آباد زمينن ۽ ان جي گاديءَ جي هنڌ دمشق جي ساوڪ سان ڀريل موهيندڙ زمين جي سبب ان کي آرم يا آرم باغ به سڏيو ويندو هو. اهو ئي ڪارڻ آهي جو سامي يا سرياني ٻوليءَ جو ٽيون نالو آرامي آهي. چيو وڃي ٿو ته حضرت نوح  جي پُٽ سام جو گهر به شام ۾ ئي هو. تنهنڪري هڙني سامي قومن جي الڳ الڳ ٻولين کي گڏيل طور تي سامي، سرياني ۽ آرامي ٻوليون چيو وڃي ٿو. ٻولين جي سامي ويڙهي ۾ فونيقي، اسيري، ڪلدي، عبراني، بابلي ۽ حطيطي ٻوليون شامل آهن.

چون ٿا ته حضرت عيسا جي زماني ۾ فلسطين ۽ ڪنعان سميت ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾  آرامي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي، جيڪا اصل ۾ عبراني ٻوليءَ جي هڪ شاخ آهي. هاڻوڪي عربي، اصل ۾ قديم آرامي ٻوليءَ جي ئي هڪ بدليل شڪل آهي, جنهن جي لپيءَ ۾ تبديلي آيل آهي، پر لپيءَ ۾ اها تبديلي اسلام جي اچڻ کان گهڻو اڳ آئي هئي. نبي پاڪ صلي الله عليه وسلم جي زماني ۾ مڪي شريف ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺن ۽ علائقن جا رهاڪو گهڻو ڪري آرامي ٻولي ڳالهائيندا هئا. تنهنڪري قرآن شريف جي آيتن سڳورين ۾ ڪيترائي آرامي لفظ به شامل آهن.

## عربي ٻوليءَ جو خاندان
عربي ٻولي ”سيمیٽڪ“ خاندان مان آهي، جنهن سان ”هيبرو“ يعني عبراني يا يهودين جي ٻولي، سیريا يا شام جي ٻولي ”ڪئلڊاني“، ۽ ايشيا جي ڏکڻ الهندي طرف جون ٻوليون پيدا ٿيون آهن. انهن ٻولين جو خاندان يا ڪل هڪڙو آهي، تنهنڪري سڀاويڪ طرح نحوي بناوت ۾ هڪٻئي سان هڪجهڙائي رکن ٿيون، ۽ ڪيترا ٻول ساڳيا اٿن. سنسڪرت ٻولي، جنهن مان سنڌي، هندي، گجراتي، وغيره ٻوليون پيدا ٿيون آهن، سي آريا ٻوليون آهن، ۽ انڊو يوروپين خاندان جون ٻوليون ليکجن ٿيون، تنهنڪري سنڌيءَ جو عربيءَ سان ڪو گهڻو جگري لاڳاپو ڪونهي، پر عربيءَ جو مٿس اثر آهي.

 

## حوالا

زمرو:ٻولي خاندان
زمرو:ايشيائي ٻوليون
پلاسٽڪ

**پلاسٽڪ** ڪيترن ئي اصلي يا نقلي  آرگينڪ اموفس شين جو نالو آھي. جنھن کي مختلف شین ٺاھڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. پلاسٽڪ جي ھڪ وڏي خاصيت اھا آھي تہ ان کي  مختلف شڪلين ۾ ڏاڍي سولائي سان تبديل ڪري سگهجي ٿو. اهو ئي ڪارڻ آھي تہ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گهريلو شيون پلاسٽڪ سان ٺاھيون وينديون آھن جھڙوڪ گلاس، بوتل، ٿيلهيون، پائيپ، وغيره.

## خصوصيتون

## حوالا
زمرو:Articles with short description
ڪوڏي ڪوڏي

**ڪوڏي ڪوڏي** پاڪستان ۽ ڀارت ۾ مقبول ۽ ھردل عزیز راند آھي۔ ھر ڳوٺ ۾ کيڏي ويندي آھي۔ ڪوڏي ڪوڏي جي راند ڪشتي، ڪراٽي، اٿليٽڪس ۽ ڊوڙ جو مجموعو آھي۔ ڪوڏي ڪوڏي پنجاب ۾ وڌيڪ کيڏي ويندي آھي ڪوڏي ڪوڏي جو پھريون ڪپ 2010 ۾ ٿيو جيڪو انڊيا کٽيو۔ ٻيو ورلڊ ڪپ2011 ٽيون 2012 چوٿون 2013 ۽ پنجون 2014 ۾ ٿيو جيڪو ھاڻي تائين انڊيا کٽيندي پئي اچي۔

ڪوڏي ڪوڏي پاڪستان، ڀارت، ڪئناڊا، آمريڪا، ايران، انگلينڊ، سريلنڪا ۾ کيڏي وڃي ٿي۔ 
سعيد گجر چڪ ، رب فيصل آباد جيڪو پاڪستان واپڊا جو بھترين رنر ھو جنھن کي پاڪستان جي صدر ضیاءالحق ھڪ ميچ جي دوران ڪوڏي ڪوڏي جو بادشاھ جو نالو ڏنو ھو۔ 
2010 جي ورلڊڪپ کان بعد ڪوڏي ڪوڏي بين الاقوامي بڻجي وئي آھي۔

زمرو:رانديون
پنجابي صوبو تحريڪ

**پنجابي صوبو تحريڪ** ڀارت جي اتر اولھ پنجابي ڳالھائڻ وارن علائقن ۾ اُڀرڻ واري ھڪ تحريڪ ھئي، جنھن جو مقصد پنجابي زبان ڳالھائڻ وارن علائقن کي الڳ صوبي/رياست جو درجو ڏيارڻ ھو. ھن تحريڪ جي اڳواڻي اڪالي دل جماعت ڪري رھي ھئي۔

thumb|Jatha of Sikhs volunteers of Punjabi Suba movement , Punjab ,India.

## پڻ ڏسو
* سنيڪت مھاراشٽر تحريڪ
* مھاگجرات تحريڪ
* ڪميشن براءِ رياستي تنظيم نو
زمرو:وڪي منصوبو پاڪستان مضمون
اَٺن واري پيڙهه جو نظام

اَٺن (8) جي پيڙهه يا بنياد واري نظام کي انگريزيءَ ۾ آڪٽل نمبر سسٽم () چيو وڃي ٿو. ڪجهه ڪمپيوٽرن ۾ هيءُ نظام  ڪَتب اچي ٿو. هن نظام ۾ ڪُل اَٺ انگ ٿين ٿا. اهي انگ ٻُڙي کان وٺي 7 تائين ٿين ٿا. 8 کي 10 سان، 9 کي 11 سان ظاهر ڪيو وڃي ٿو. ساڳي نموني 10 کي 12 سان، 18 کي ڏيکارڻ لاءِ 20، 19 کي ڏيکارڻ لاءِ 21 ۽ 20 کي ڏيکارڻ لاءِ 22 ظاهر ڪيو وڃي ٿو. ائين ان طريقي سان اهو انگن جو نظام ڪم ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:رياضي
ويساکي

بھار جو ميلو جيڪو پھرين ويساک يعني 13 اپريل تي ملھايو ويندو آھي. ھن ڏينھن پنجاب ۽ ھرياڻہ جا ھاري فصل ڪٽڻ کا کانپوءِ نئين سال جون خوشيون ملھائيندا آھن. ھي ڏينھن سک قوم جي لاءِ تمام گھڻي معنيٰ رکي ٿو، ڇو ته ان ڏينھن خالصي جٽاءُ ماڻيو ھو.

## سکن جي لاءِ اھميت
گرو امر داس جي طرفان سکن جي لاءِ چونڊيل ٽن ڏڻن مان  ويساک ھڪ ھو.

## تصويرون

فائل:Vaisakhi1.jpg|
فائل:Handsworth Vaisakhi.jpg|
فائل:Dressed in orange.jpg|
فائل:Airplane-mobile.jpg|
فائل:VaisakhiSurrey1.gif|
فائل:Free Lunch.jpg|
فائل:Sikh Motorcycle Club at Vaisakhi.jpg|
فائل:Vaisakhi 2012 London - 22.jpg|
فائل:Vaisakhi 2012 London - 21.jpg|
فائل:Vaisakhi 2012 London - 23.jpg|
فائل:Dessert on tray.jpg|
فائل:Bhangra at Vasakhi.jpg|
فائل:VaisakhiSurrey2.gif|
فائل:VaisakhiSurrey3.gif|


## حوالا
ثادق

thumb|ثادق
ثادق، نجد سعودي عرب جي هڪ شهر جو نالو آهي. هي چار سئو سال پراڻو شهر آهي. هن شهر جا رهاڪو گهڻو ڪري العبير، جيڪو رياض شهر جي اُتر ۾ لڳ ڀڳ 150 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آهي مان لڏي اچي هتي آباد ٿيا آهن. هن شهر جا مشهور خاندان الصاحي، الجابرا، السويلم، العيسي ۽ المانع آهن.  ناصر الجابرا، شاهه عبدالعزيز جي دور ۾ ثادق شهر جو 30 سالن تائين گورنر رهيو.
https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%AB%D8%A7%D8%AF%D9%82

## حوالا

زمرو: سعودي عرب جا شهر
ثانيا مرزا

**ثانيا مرزا** (सानिया मिर्ज़ा) ٽينس (Tennis) جي هندوستاني رانديگر آهي. هن 2003ع کان پنهنجو ٽينس ڪيرئر شروع ڪيو ۽ 2004ع ۾ کيس انڊيا جي حڪومت ارجنا ايوارڊ ڏنو.

thumb|'''ثانیا مرزا'''
15 نومبر 1986ع تي ڄمڻ واري ثانيا مرزا (सानिया मिर्ज़ा) ٽينس (Tennis) جي هندوستاني رانديگر آهي. هن 2003ع کان پنهنجو ٽينس ڪيرئر شروع ڪيو ۽ 2004ع ۾ کيس انڊيا جي حڪومت ارجنا ايوارڊ ڏنو.
## شروعاتي زندگي
ثانيا مرزا (Sania Mirza) جو پيءُ عمران مرزا راندين جي رپوٽنگ ڪرڻ وارو صحافي آهي ۽ ثانيا جي ماءُ جو نالو نسيما آهي، جيڪا  ممبئي جي آهي. ثانيا، انڊيا جي شهر حيدرآباد جي هڪ مذهبي گهراڻي ۾ پلجي وڏي ٿي. 

هن ڇهن سالن جي عمر ۾ ٽينس کيڏڻ شروع ڪئي ۽ 2003ع ۾ باقاعدي ٽينس جي ميدان ۾ آئي. سندس پيءَ ۽ خاندان جي ٻين ڀاتين کيس ٽينس جي شروعاتي سکيا ڏني. هن سينٽ ميري ڪاليج مان گريجوئيش ڪئي آهي. 

## ذاتي زندگي
هن جولائي 2009ع تي حيدرآباد ۾ پنهنجي ننڍپڻ جي دوست صهيب مرزا، جيڪو هڪ ڪامياب ڪاروباري شخصيت آهي سان مڱڻو ڪيو. هن 28 جنوري 2010ع تي اهو مڱڻو ختم ڪري، 29 مارچ 2010ع تي مشهور پاڪستاني ڪرڪيٽر ۽ سابق ڪپتان شعيب ملڪ سان منڱڻو ڪيو. 

## ذريعا
# India Today dt. September 19, 2005 - Cover Story titled *Sania Mania.*
# [//ur.wikipedia.org/wiki/ثانیہ_مرزا#ref_Padmashri **^**]&nbsp;''Sania Mirza gets Padmashri'',January 26, 2006
# Sania Mirza Searches for Additional Base
# Sania Mirza Gets a doctorate 

## حوالا

زمرو:ثانيه مرزا
زمرو:رانديگر
زمرو:ٽينس
زمرو:ٽينس رانديگر
زمرو:ڀارتي عورتون
زمرو:جيوت عورتون
زمرو:ڀارتي عورت رانديگرون
زمرو:ٽينس عورت رانديگرون
جابلو

**جابلو** (; فارسي: جابلو) ايران جي صوبي اردبيل جي نمين ڪائونٽي ۾ ولڪج ضلعي جي ولڪج-اي مرڪزي ڳوٺاڻي ضلعي ۾ هڪ ڳوٺ آهي.

سال 2006ع جي ڳڻپ مطابق هتي 55 خاندان رهن ٿا، جن جي ڪُل ڀاتين جو انگ 263 آهي. سال 2011ع ۾ ايندڙ مردم شماري ۾ 52 گهرن ۾ 206 ماڻهو شامل هئا. سال 2016ع جي مردم شماري ۾ ڳوٺ جي آبادي 53 گهرن ۾ 193 ماڻهن جي ماپ ڪئي وئي.

## پڻ ڏسو
:باب:ايران

## حوالا

زمرو:ايران
زمرو:ايران ۾ چوڪ
ستو

**سَتُو** ھڪ قسم جو اٽو آھي، جنھن کي مختلف ڪڻڪ، جوَ وغيره کي باھ تي پچائي ڪري حاصل ڪيو ويندو آھي. ان کي پوءِ مشروبن ۾ وجھي ڪري شربت ٺاھيو ويندو آھي ۽ ڪيترن ئي قسمن جي ٻين کاڌن ۾ بہ انکي استعمال ڪيو ويندو آھي. ھي پاڪستان ۽ ھندستان ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو پر ڪيترن ئي عرب علائقن ۾ بہ ستو استعمال ڪيو وڃي ٿو جتي انکي سويق چوندا آھن.

## حوالا

زمرو:ڀارتي کاڌا
پنجاب، ڀارت جي آباديات

سک مت پنجاب ۾ سڀ کان وڏو مذھب آھي، ۽ آبادي کا تقريباََ 60 سيڪڙو سک عقيدي سان تعلق رکن ٿا۔ آبادي جو 37 سيڪڙو ھندو آھي۔ ٻين عقيدن ۾ اسلام، ٻڌ مت، عيسائيت ۽ جين مت ۾ شامل آ۔ 

## مذھبي آباد بلحاظ ضلعو

## حوالا
سيد سلطان احمد

thumb|مزار سخي سرور
**سيد احمد سلطان** عرف سخي سرور، 12ھين صدي جو ھڪ صوفي بزرگ ھو جن جو تعلق پنجاب سان ھو. ھن جا ٻيا ڪيترائي لقب ۽ نالا آھن، جن سان ھو سڃاتو وڃي ٿو. جيئن سلطان، لک داتا، نگھيا پير ۽ روھياوالا. ھن جا پيروڪار پاڻ کي سلطاني ۽ سروري چون ٿا. ھن جي مزار ڀارتي پنجاب جي علائقي، جالنڌر ضلعي ۾ آھي.

## ان متعلق
* سخي سرور

## حوالا
سانچہ:Punjabi folk religion
پورس

**پورس** پنجاب جو تاريخي حڪمران، جنھن جي رياست جھلم درياھ ۽ چناب درياھ جي وچ ۾ قائم ھئي. جھلم جي پار ٽيڪسلا تي راجا امڀي حڪمران ھو. پورس ۽ امڀي ھڪ ٻي جا دشمن ھا. سڪندر اعظم ھندستان تي 327 ق.م. ۾ حملو ڪيو تہ امڀي رڳو پورس سان دشمنيءَ جي ڪري سڪندر جي فرمانبرداري قبول ڪئي ۽ ست سو هٿياربند ۽ ٽي ھزار پيادا فوج انجي ڪمان ۾ ڏئي ڇڏي. تما گهڻا جواھر بہ نذر ڪيا. پورس سڪندر جي اطاعت قبول ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ فوج وٺي جھلم جي ڪناري پھتو. رات جي اونداھ ۾ سڪندر جي فوج درياھ ٽپي، اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. پورس جا جنگي ھاٿي وڦلجي ويا ۽ انھن پنھنجي ئي فوج کي چيڀاٽي ڇڏيو. پورس کي شڪست ٿي، ھن کي گرفتار ڪرڻ کان پوءِ سڪندر جي سامھون پيش ڪيو ويو تہ سڪندر پڇيو ’’ھاڻي توسان ڪھڙو سلوڪ ڪيو وڃي؟‘‘ پورس وڏي بھادری سان جواب ڏنو ’’جيڪو سلوڪ ھڪ بادشاھ کي ٻي بادشاھ سان ڪرڻ گھرجي. سڪندر ان جواب مان خوش ٿيو ۽ پورس جي رياست ان کي واپس ڪري ڇڏي.

## خارجي ڳنڍڻا
* Porus at Livius, by Jona Lendering

زمرو:پنجاب جي تاريخ
زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ
ٽيِ گهرڙا

فائل:Blausen 0625 Lymphocyte T cell.png|

**ٽيِ گهرڙا** ()، (رومن سنڌي: ttee gharirra) اصل ۾ رت ۾ ملندڙ اهڙن جزن يا  گهرڙن کي چيو وڃي ٿو جن جو لاڳاپو رت جي اَڇن جزن يا گهرڙن () جي قسم سان آهي. هنن گهرڙن کي ٽي گهرڙا ان ڪري چيو وڃي ٿو جو هنن گهرڙن جي واڌ ۾ () نالي غدود اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ان ڪري ئي هن جي شروع ۾ ئي ٽي (T) اچي ٿو. انگريزي ۾ به انهن گهرڙن کي عام طور تي thymus چوڻ جي  بدرآن T-cells چيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:طب
زمرو:حياتيات
ڪپتان رئڪس

ڪئيپن رئڪس هندوستان تي برطانوي راڄ جي دور جو انگريز اعملدار هو. ڪپتان رئڪس جڏهن ٿر پارڪر واري پاسي جو  اسٽنٽ مئجسٽريٽ مقرر ٿيو ته ، هن ٿر ۽ پارڪر ضلعن جون يادگيريون لکيون، ڪرنل جئمس ٽاڊ پڻ سڄي ٿر يعني سنڌ واري ٿر ۽ هندستان واري راجسٿان جي سموري علائقي جو دورو ڪري احوال دستاويز بند ڪيو ۽ ائنلس اينڊ ائنٽيڪُئٽيز جنهن کي عام طور **ٽاڊ راجستان** چيو وڃي ٿو ، تنهن جهڙو اٽڪل هڪ هزار صحفن جو ڄاڻ سان سٿيل ڪتاب ٿر، چولستان ۽ هن علائقي جي ٻين ريگستانن جي باري ۾ لکيو. http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=124 

## حوالا

زمرو:ٿر
سامروٽي

**سامروٽي**  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ٿر رڻپٽ جي ھڪ علائقي جو نالو آهي. هن علائقي ۾ ڪجهه حصو مٺي تعلقي جو ۽ ڪجهه تعلقي ڏيپلي جو وچ وارو حصو اچي وڃي ٿو. ڏيپلي جو شهر به هن علائقي ۾ آهي . هن علائقي ۾ ڀٽون وڏيون ۽ اوچيون آهن. جنهن ۾ نرهوڙي کان اولهه ۽ ڳوٺ ننهائي کان اوڀر ۾ ٿر جي وڏي ۾ وڏي ڀٽ “ ٻانهياري ” به موجود آهي . هن حصي ۾ وڻ به تعداد ۾ گهڻا ۽ ساوا ڏسڻ ۾ اچن ٿا .هن علائقي جا کوهه گهڻا اونها ڪونهن. ڇو جو زمين جي هيٺ پاڻي مٿي آهي .هتي جي کوهن جو پاڻي ٿورو ڪڙاڻ مائل آهي، پر پيئڻ جهڙو آهي. ٿر جي هن حصي ۾ لوڻ جا ڪيترائي سن ( ڍنڍون) آهن. ٿر جي هن علائقي ۾ ڪل 61 لوڻ جا سن آهن . جيڪي هن ريت آهن. 1. سائونگي جو سن 2. سڌوئي جو سن 3. پٻوپل جو سن 4. بگهاڙيو جو سن 5. هٿني جو سن 6. ڊاڀڙو جو سن 7. دونهائي جو سن 8. هاشم کوهي وارو سن 9. سارڻ جو سن 10. ڪتاني جو سن 11. ڊونڊڙي جو سن 12. کهنڊڙي جو سن 13. لاڏڪي جو سن 14. ڏگو بجير وارو سن 15. پلوپور جو سن 16. روهل جو سن 17. لسيو جو سن 18. گوڏانگڙي جو سن 19. ڪارويو جو سن 20. ڊگهاڙيو جو سن 21. چَڙيل جو سن 22.ڪيرلو جو سن 23. هٿرائي جو سن 24. کاري راهمان جو سن 25. ڳڀڻ جو سن 26. راڻويرو جو سن 27. سينگالو جو سن 28.ڊڳ جو سن 29. ڳالهائو جو سن 30. صابن کوهي جو سن 31. آمرنو جو سن 32. ڊاڙ جو سن 33. راهمڪي بازار وارو سن 34. سينگاريو جو سن 35. انڙجهڙ جو سن 36. گنگالس جو سن 37. ٻٽڙي جو سن 38. آڪلو جو سن 39. نرهوڙو جو سن 40. سگار جو سن 41. ڏيڙمون جو سن 42. ڪونئرليو جو سن 43. بُولي جو سن 44. تلو جو سن 45. وينگي جو سن 46. ڦلاڻي جو سن 47. منهيرو جو سن 48. ڇائوڇپرو جو سن 49. ڊاڀڙو پاڙها جو سن 50. ٻٽڙي ٺڪر جو سن 51 ترڪڻي جو سن 52. اوڍاڻو جو سن 53. ٻٽياڻو جو سن 54. سرنگهه وارو سن 55. جوجهريو جو سن 56. ٻنڌ هنگورجا سن 57. ڪنڍ و لنڊ جو سن 58. ڪهيارو جو سن . هن علائقي ۾ تاريخي لحاظ کان، سومرن جي دور جا ڪجهه ماڳ به آهن.هن ۾ مٺي تعلقي جو ڏکڻ – اولهه ۽ ڏيپلي تعلقي جو اُتر وارو ڀاڱو اچي وڃن ٿا. هتي ڀٽون وڏيون ڪونه آهن. زمين ڀلي ۽ مٽي واري آهي، جنهنڪري آبادي سٺي ٿئي. ڪڻڪ، بصر ۽ جوئر به ٿئي. ماڻهن کي ’سامروٽيا‘ چوندا آهن.. 

## حوالا
ڪارو ڪڇو گينگ

**ڪارو ڪڇو گينگ** يا **ڪاري ڪڇي وارا** () انھن ڏواھارين جي منظم گروھن جي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي جيڪي ڀارتي پنجاب ۾ متحرڪ آھن۔ ھن گينگ جا رڪن ڪارا ڪڇا يا پوليس جون ورديون پائيندا آھن تہ جيئن انھن جي سڃاڻپ نہ ٿي سگھي ۔'ھو پنھنجي جسم تي گريس مليندا آھن۔

اھڙي طرح جي ڪيترن ئي گروھن جي پنجاب ۾ متحرڪ ھجڻ جون خبرون آھن چيو ويندو آھي تہ ھي ماڻھو ڏورانھن علائقن ۾ موجود ڇڙوڇڙ گھرن کي نشانو بڻائيندا آھن ان گھرن جي فردن کي لٽڻ کان اڳ خوب زد ڪوب ڪندا آھن۔ 2014ع ۾ موھالي پوليس ھڪ اھڙي ئي گروھ جي رڪنن کي گرفتار ڪيو جيڪي انھن وارداتن ۾ ملوث ھيا ۽ انھن جي ٻارنھن ساٿين کي ھڪ خالي فيڪٽري مان گرفتار ڪيو ويو جتي ھو ڦر جو منصوبو تيار ڪري رھيا ھئا۔

## واقعا
* مئي 2007ع ۾ ھن گينگ لوڍوال ۾ ھڪ خاندان کي نشانو بڻايو جتي ھنن ان خاندان جي گھرڀاتين کي مارڪٽ ڪئي ۽ سونا زيور ڦري ڪري فرار ٿيڻ کان اڳ ٻن عورتن کي جبري زنا جو نشانو بڻايو۔

عڪس:Wiki_letter_w.svg  مضمون جو ھي ٽڪرو ھن وقت   آھي۔ توھان ان ۾  اضافو ڪري انکي وڌيڪ بھتر بڻائي سگھو ٿا۔


## پڻ ڏسو
* چڍي بنيان گينگ

## حوالا
پنجاب قانون ساز اسيمبلي

**پنجاب قانون ساز اسيمبلي** يا پنجاب وڌان سڀا (ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ) پنجاب، ڀارت جي ھڪ قانون ساز اسمبلی آھي۔ ھن وقت ھن اسيمبلي ۾ 117  سيٽون آھن. ھر اسيمبلي پنجن سالن جي مدي جي لاءِ چونڊي ويندي آھي. 6 مارچ 1961ع تي ھن اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو. پنجاب اسيمبلي جو اجلاس چندي ڳڙھ ۾ موجود وڌان ڀَوَن ۾ ٿيندو آھي.

## ھاڻوڪو تناسب

## پڻ ڏسو
* راجيہ سڀا
شير پنجاب (ھاڪي ٽيم)

**شيرِ پنجاب** ڀارت جي جالنڌر جي ھڪ ھاڪي ٽيم آھي۔ ھي ٽيم عالمي سيريز ھاڪي ۾ شرڪت ڪندي آھي۔ پرڀجوت سنگھ ھن ٽيم جي اڳواڻي سنڀالي ٿو، ۽ ھن جو ڪوچ راجيندر سنگھ آھي۔
## ٽيم جي جوڙجڪ
ٽي کپتان پرابجوت سنگھ ۽ راجندر سنگھ بطور ڪوچ۔

## Fixtures ۽ نتيجا

### 2012

## شماريات

زمرو:ڀارتي پنجاب ۾ رانديون
زمرو:جالنڌر ۾ رانديون
دلا ڀٽي

**راءِ عبداللّٰه ڀٽي شھيد** (Rai Abdullah Bhatti Shaheed) جنھن کي عام طور تي **دلا ڀٽي** (, ) يا **پنجاب جو پٽ ** يا **پنجاب جو رابن ھڊ** جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو، پنجاب جي خطي کان مشھور داستانوي مسلم راجپوت ھو، جنھن اڪبر بادشاھ جي دور ۾ مغلن جي خلاف بغاوت جي اڳواڻي ڪئي۔ 

## حوالا

زمرو:تاريخ پنجاب
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:پنجاب، پاڪستان جي تاريخ
زمرو:حافظ آباد ضلعي جا ماڻھو
زمرو:مغليہ سلطنت کان سزاءِ موت يافتہ شخصيتون
زمرو:1599ع جون وفاتون
ليمون

”ليمو“ انساني صحت لاءِ هڪ بھترين تحفو آهي.
ليمو قدرت جي طرفان ڏنل هڪ انمول تحفو آهي. ميون، سبزين ۽ ڀاڄين ۾ ليمي جي هڪ الڳ حيثيت آهي. ليمي جو نالو ذهن ۾ اچڻ سان زبان تي هڪ عجيب کٽاس (کٽاڻ) جو احساس ٿئي ٿو ۽ ليمي جي خوشبو بہ فرحت ڏيندڙ آهي. ليمون وٽامن سي جو وڏو خزانو آھي. ان کانسواء هن ۾ وٽامن بي، ڪيلشيم، پوٽيشيم، فاسفورس جو بہ وڏو مقدار موجود آهي.
thumb|ليمون
هن کي هندستاني ماڻهو نيبو يا کٽا نيبو چوندا آهن. هن جا ڪيترائي قسم ٿيندا آهن. ڪي ننڍا، ڪي وڏا ، ڪي گول ۽ ڪي ڊگها. ليمي جي گلن ۾ چڱي بوءِ ٿيندي آهي. ليمان کٽا ٿيندا آهن، تنھنڪري انهن جي رس کٽاڻ لاءِ، مصالحي وانگي ٻوڙ يا چٽڻيءَ ۾ وڌي وڃي ٿي. ليمن جو آچار ۽ شربت بہ ٿيندو آهي. ڪچي ۾ رنگ جو سائو ۽ پڪي کان پوءِ پِيلو ۽ خوشبودار ٿيندو آهي. هن جي ڪن قسمن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا: ڪاغذي، پاٽي، گورو، چيني، عربي، زنگپوري، ڪڇي ۽ ٻيا. هڪڙو ٻه قسم تہ اهڙا ننڍڙا آهن، جو چِڌن کان وڏا ڪين ٿيندا آهن. ڪلڪتي ۾ اهڙا ڪي وڻ آهن.
ليمي جي پوک نارنگين وانگي ٿيندي آهي. ليمي جي قسم جو هڪڙو وڻ ٿيندو آهي، جنھن کي ڪرنو سڏيندا آهن. انهيءَ جا گل سرها ٿيندا آهن، جنھن مان گلاب وانگي عرق ڪڍندا آهن. اهو به ليمي وانگي ڦر ڪندو آهي. هن جا بہ ڪي ٿورا قسم آهن. اصل يورپ جو ٿو ڏسجي.ليمي کي انگريزيءَ ۾ Lemon سڏيندا آهن.

## تاريخ

ميسوپوٽيميا ۽ بابل جي کنڊرات مان اها خبر پوي ٿي ته چار هزار سال اڳ جا ماڻهو به ليمي جو استعمال ڪندا هئا.

## فائدا

ليمي جي پيداوار پاڪستان، ڀارت ، الجزائر ۽ ڏکڻ يورپ ۾ گهڻي مقدار ۾ ٿئي ٿي. ليمون سلاد سان گڏ چٽڻين ۽ شربتن ۾ تمام گهڻو استعمال ٿئي ٿو خاص ڪري گرمي جي ڏينهن ۾ هن جو استعمال وڌي وڃي ٿو. سنڌ ۾ جڏهن جون جولاء جون گرميون هونديون آهن ته ڳوٺن ۾ ليمي ۽ ڳڙ جو شربت تيار ڪري پيتو ويندو آهي, جيڪو گرميء جو دشمن سمجهيو ويندو آهي. سخت گرمي ۾ جڏهن لو ۽ جهولا لڳندا آهن ته ليمي جو استعمال ڄڻ ته آب حيات جو ڪم ڪندو آهي. 
ليمي جو ڇلڪو به استعمال ڪيو ويندو آهي، ان مان هڪ تيل يا رس نڪرندي آهي جيڪو پاڻيء کي خوشبودار ڪري ڇڏيندو آهي. انکانسواء ليمي جي ڇلڪي مان تيار ڪيل ڦڪي پيٽ جي تڪليف لاء فائديمند آهي. ليمي جو ٻج به طبعي اعتبار کان دستن جي بيماري لاء استعمال ٿيندو آهي. ليمي جي رس گهڻو فائديمند آهي. ليمي ۾ بيمارين سان مقابلو ڪرڻ جون خاصيتون پڻ موجود هونديون آهن. مهارن جي بيمارين ، نزلي ۽ زڪام ۾ فائديمند آهي. ليمي جو اچار وڌيل تري کي گهٽائڻ ۾ ڪارآمد آهي، ان کانسواء ليمي جي رس رت کي پٽڙو ڪندي آهي ۽ ڪوليسٽرول کي گهٽائيندي آهي. امريڪا جي يورولاجيڪل ايسوسيئيشن پنهنجي هڪ ريسرچ ۾ ٻڌايو آهي ته ليمي جي رس بڪين جي پٿري لاء علاج جو ڪم ڪري ٿي. ليمي جو استعمال بخار، ڏندن جي حفاظت، وارن جي حفاظت، چمڙي جي حفاظت، زخمن جي حفاظت، هاء بلد پريشر ۾ فائديمند ۽ ڪالرا لاء به گهڻو فائديمند آهي. 

هڪ هنڌ حڪيم محمد يوسف کتري لکيو آهي ته ليمي مان فائدا حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي ليمي جي رس 250 ملي لٽر پاڻي ۾ ملائي هڪ چمچو کنڊ ملائي پيئڻ سان اڻ کُٽ فائدا حاصل ڪري سگھجن ٿا ۔اوهان کي پڙهي اها حيرت ٿيندي ته موبائل جي ٽاورن مان نڪتل ميگنيٽڪ لهرن جي ڪري پيدا ٿيندڙ ڪينسر ۾ مٿئين طريقي سان ليمون پيئڻ ڪري اهي نقصان نه ٿيندا۔

## حوالا
سنسارپور

**سنسارپور**  ڀارتي پنجاب جي جالنڌ ضلعي ۾ موجود ھڪ ڳوٺ آھي.

## آباديات

2001ع جي مردم شماري جي مطابق ھتان جي آبادي 4061 فردن تي مشتمل آھي. ان مان 51 سيڪڙو مرد جڏھن تہ 49 سيڪڙو عورتون آھن. سنسارپور جي تعليمي شرح 75 سيڪڙو آھي جيڪو متوسط قومي تعليمي شرح 59 ڏھائي 5 کان مٿي آھي. مردن جي تعليمي شرح 59 ڏھائي 5 ۽ زناني تعليمي شرح 71 سيڪڙو آھي.

## رانديون

سنسارپور سان ڪيترن ئي اولمپيئن رانديگرن جو تعلق آھي جنھن سان ھن ڳوٺ ۾ راندين جي شوق جو اندازو ٿئي ٿو. 14 ھاڪي اولمپيئن ھاڪي رانديگرن جو تعلق اس ھن ڳوٺ سان آھي جن ڀارت، ڪينيا ۽ ڪئناڊا  جي نمائندگي مختلف موقعن تي ڪئي.

## حوالا
ھري سنگھ نلوه

**ھري سنگھ نلوه** (1791ء -1837ٰء)سک فوج خالصہ جو ڪمانڊر انچيف ھو۔خيبر پختونخوا جي صوبي ۾ موجود ضلعي ھري پور جو نالو ھتي سنگھ جي نالي تي ھري پور رکيو ويو. يعني اھا جڳھ جنھن کي ھري (ھري سنگھ نلوه ) آباد ڪيو. ھن کي قصور ،ملتان،اٽڪ ،پشاور ۽ جمرود کي فتح ڪرڻ جي حوالي سقن شھرت حاصل آھي.

## پڻ ڏسو

زمرو:1791ع جون پيدائشون
زمرو:1837ع جون فوتگيون
زمرو:1837ع جون وفاتون
زمرو:تاريخ پاڪستان
زمرو:سک جنگجو
زمرو:ضلعو ھري پور
زمرو:هندستاني سک
زمرو:ڀارتي سک
زمرو:پنجابي ماڻهو
سوڀا سنگھ

**سوڀا سنگھ** يا **شوڀا سنگھ** ڀارتي پنجاب سان تعلق رکندڙ ھڪ مشھور مصور ھو. سردار سوڀا سنگھ جي پيدائش 29 نومبر، 1901ع تي ھڪ سک خاندان ۾ مسٽر هرگوبدپر، پنجاب جي گرداس پور ضلعي ۾ ٿي. ھن جو والد، ديوا سنگھ، ڀارتي گھڙسوار فوج ۾ ھو۔

## حوالا

زمرو:1901ع جون پيدائشون
زمرو:1986ع جون فوتگيون
زمرو:1986ع جون وفاتون
زمرو:پدم شري حاصل ڪندڙ
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ
زمرو:هندستاني سک
زمرو:ڀارتي سک
زمرو:ھندستاني مصور
ڪلديپ نير

**ڪلديپ نير** ھڪ ڀارتي صحافي، ڪالم نگار ، مصنف، فعاليت پسند براءِ انساني حق آھي۔ 1997ع ۾ ڀارتي ايوانِ بالا جي رڪن لاءِ ھن کي نامزد ڪيو ويو.
## اعزاز
* 2003ع آسٽر اعزاز براءِ آزاديء صحافت
* 2007ع شھيد نيوگي ميموريل ايوارڊ فور لائف ٽائم اچيومينٽ

## خارجي ڳنڍڻا

* Wall at Wagah
* Without Fear – The life & trial of Bhagat Singh 

زمرو:1923ع جون پيدائشون
زمرو:2018ع ۾ وفات
زمرو:پنجابي ماڻهو
زمرو:سيالڪوٽي شخصيتون
زمرو:ڀارتي شخصيتون
زمرو:ھندستاني صحافي
رام پور

دنيا ۾ موجود جڏهن هڪ ئي نالي جي ٻن شهرن جي ڳالهه ٿئي ٿي ته ماڻهو حيران ٿين ٿا ۽ ان حوالي سان ڄاڻڻ چاهين ٿا. جيئن سنڌ جي شهر حيدرآباد ۽ انڊيا جي شهر حيدرآباد جا نالا ساڳيا هئڻ سبب ماڻهو انهن ٻنهي شهرن جي حوالي سان وڌيڪ دلچسپي وٺڻ ٿا. جيئن لنڊن شهر رڳو انگلينڊ ۾ ڪونهي، پر هڪ ٻيو لنڊن شهر، ڪئناڊا جي صوبي آنٽاريو ۾ پڻ آهي. توڻي جو لنڊن، آنٽاريو ۾ اهڙي ڪا خاص ڳالهه ڪونهي، پر ساڳيو نالو هئڻ جي ڪري ڪيترائي ڪئناڊا ايندڙ سياح رڳو لنڊن، آنٽاريو ان ڪري گهمڻ اچن ٿا ۽ ان ۾ دلچسپي وٺن ٿا، ڇو جو ان شهر جو نالو لنڊن آهي.

هڪ ئي نالي جا ٻه شهر هئڻ جي ڀيٽ ۾، هڪ ئي نالي جا 32 شهر هئڻ جي ڳالهه ڪجهه وڌيڪ ئي حيراني واري لڳي ٿي، پر اها ڳالهه پنهنجي جاءِ تي حقيقت آهي. ڇو جو انڊيا ۾ نه رڳو هڪ ئي نالي جا 32 شهر موجود آهي بلڪي ان نالي ساڳي نالي سان وڌيڪ چار شهر نيپال، ميانمر ۽ انڊونيشيا ۾ پڻ آهن.

هندوستان ۾ رهندڙ گهڻو ڪري اُتر پرديش جي شهر **رام پور**، واراناسي (اڳوڻو نالو سورت) ۾ موجود رام پور جي باري ۾ ته ڄاڻن ٿا، پر ان کانسواءِ به هندوستان ۾ رام پور جي نالي سان ٻيا شهر پڻ آهن جي باري ۾ نٿا ڄاڻن ته، هندستان جي رياست راجسٿان جي ضلعي الور، تلنگنا ۽ بهار ۾ پڻ وڌيڪ پنج رام پور شهر آهن. جڏهن ته رياست گجرات ۾ ٽن شهرن جو نالو رام پور آهي. ان کانسواءِ رياست مگهيالا، ميزورام، آسام، اوڀر سڪم، اروناچل پرديش ۽ مني پور ۾ به **رام پور** نالي جا شهر موجود آهن. ان کانسواءِ به انڊيا جي ٻين ڪيترين ئي رياستن ۾ رام پور نالي جا ننڍا ننڍا شهر ۽ ڳوٺ پڻ موجود آهن.

## حوالا

رام پور
زمرو:انڊيا جا شهر
زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا
زمرو:سلجھائپ صفحا
زمرو:ڀارت جا شهر
زرتشت

[thumb|150px|right|[Faravahar, believed to be a depiction of a *[[Fravashi]]* (guardian spirit), to which the month and day of *Farvardin* is dedicated]]
**زرتشت/زوروستر** () آڳاٽو فارس (پرسيا يا ايران) جو مفڪر, فلسفي ۽ مذهبي پيشوا هيو، جنهن اسلام کان اڳ، 6هين عيسوي صدي کان اڳ (قبل مسيح) ۾ آڳاٽي فارس جو هڪ خدا کي مڃيندڙ مذهب قائم ڪيو هيو. هو پرسيا يا ايران واري پاسي جو مذهبي پيشوا ۽ فلسفي زرتشت هو. هن ابراهمڪ مذهبن جي اچڻ کان به سوين سال اڳ واحد خدا، جنت ۽ دوزخ، آخرت،  نمازن، ذڪر ۽ تسبيح، حلال ۽ حرام جانورن، قرباني، عيد، روح ۽ فرشتن جو تصور ڏنو هو ۽ پنهنجي پوئيلڳن کي اهو به ٻڌايو هو ته ڪنهن سان شادي ڪرڻ گهرجي ۽ ڪنهن سان نه. 

## زرتشت مذهب ۾ معراج جو واقعو (c. 300-400 AD)
**ايردا يراف جو ڪتاب** (Book of Arda Viraf) پارسي ڌرم جي مکيه ۽ اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ڪتاب ۾ **اردا** نالي هڪ پارسيءَ جو واقعو لکيل آهي، جيڪو پنهنجي خدا **آهورا مزدا** (آحورا مزادا) (Ahura Mazda) سان ملڻ آسمان تي وڃي ٿو. اردا جو اهو سفر جسماني ڪونهي، پر روحاني آهي. هن جو روح سفر تي وڃي ٿو ۽ ڇھ ڏيهاڙن کانپوءِ سندس روح جسم ۾ موٽي اچي ٿو. ان سفر دوران اردا کي پُل چينوت (Chenvat Bridge) يا **پُل صرات** تان گذرڻو ٿو. ان پُل تان جڏهن نيڪوڪارَ گذرن ٿا ته اها پُل ويڪري ۽ موڪري ٿي وڃي ٿي ۽ جڏهن گنهگار گذرن ٿا ته اها تلوار جي ڌار کان به تيز ۽ تکي ٿي وڃي ٿي ۽ ان تان لنگھندڙ گنهگار وڍجي وڍجي هيٺ دورخ ۾ ڪِري ٿي پيا. ان روحاني سفر ۾ اردا جو ٻانھ ٻيلي اَطر (Atar) نالي هڪ فرشتو آهي. ان سفر دوران اردا کي جنت ۽ دوزخ جي مختلف ڀاڱن جو سير ڪرايو ويو هو. اهو اُتي مختلف ماڻهن سان ملي ٿو جن پنهنجي حياتي ۾ گناھ يا ثواب جا ڪم ڪيا هئا. ان روحاني سفر تان واپس موٽي اچڻ تي کيس خدا (يزادا) جي طرفان هدايت ڏني وڃي ٿي ته زرتشتيت (Zoroastrianism) ئي واحد حق وارو دين آهي، تنهنڪري اهو ڌرتيءَ تي زرتشت مذهب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪري ۽ ماڻهن کي ڏينهن ۾ پنج وقت عبادت جي تلقين ڪري. 

## حوالا

زمرو:مذهب
زمرو:شخصيتون
زمرو:زرتشتي مذھب
محمد علي حداد

**محمد علي حداد**، مشهور اديب ۽ محقق 14 آگسٽ 1939ع تي خيرپور ميرس ۾ جنم ورتو. 
## تعليم ۽ ابتدا
هيءُ ابتدائي ۽ ڪاليجي تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ناز پائليٽ هاءِ اسڪول خيرپور ۾ استاد مقرر ٿيو، جتي تعليم ۽ تدريس سان گڏ اسڪائوٽن جي به رهنمائي ڪندو رهيو.

## تحقيقي سفر
هن کي حضرت سچل سرمست ۽ خيرپور رياست جي تاريخ سان ابتدا کان وٺي لڳاءُ رهيو. هن 1981ع کان سچل سرمست بابت ڇپيل مضمونن ۽ ڪتابن جي ببليوگرافي لکڻ شروع ڪئي ۽ 1982ع ۾ ’سچل جي ببليوگرافي‘ عنوان سان سندس ڪتاب ڇپيو، جنهن تي کيس 1983ع ۾ ’سچل اوارڊ‘ ڏنو ويو. هن ڪجهه وقت خيرپور جي تاريخ تي ڪم ڪيو ۽ خيرپور ضلعي سان وابسته ماڳن مڪانن، عمارتن وغيره جا فوٽو به گڏ ڪيا، پر اهو ڪم سندس وفات تائين مڪمل ٿي نه سگهيو. 1981ع کان سچل يادگار ڪميٽيءَ پاران ميلي جي موقعي تي ’سرمست‘ رسالو نڪرڻ شروع ٿيو، جنهن جو ايڊيٽر ۽ مرتب ڊاڪٽر تنوير عباسي هو. پهرئين پرچي کان وٺي اياز گل، تنوير عباسيءَ جو ٻانهن ٻيلي ٿي ڪم ڪيو، جڏهن ته ٻارهين پرچي (1992ع) کان وٺي زندگيءَ جي آخري پساهن (1999ع) تائين ان جو مرتب رهيو.1988ع ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور پاران ’سچل چيئر‘ قائم ٿي. جنهن جي ڊائريڪٽر ڊاڪٽر نيلوفر شيخ ۽ صلاحڪار ڊاڪٽر تنوير عباسي مقرر ٿيو. ڊاڪٽر تنوير، محمد علي حداد کي پاڻ وٽ ڊيپوٽيشن تي گهرائي ورتو ۽ سچل چيئر پاران جڏهن ’آشڪار‘ رسالو شروع ڪيو ويو ته ان جو ايڊيٽر اياز گل ۽ ٻانهن ٻيلي محمد علي حداد بڻيو. چئن پرچن (مارچ 1993ع) تائين محمد علي حداد هن رسالي جو ٻانهن ٻيلي رهيو. 1994ع ۾ ڊاڪٽر تنوير عباسي سچل چيئر تان استعيفا ڏئي هليو ويو ته ترت پوءِ محمد علي حداد به ڊيپوٽيشن ختم ڪرائي ’ناز هاءِ اسڪول، خيرپور‘ ۾ وڃي استاد ٿيو. 1995ع جي شروعات ۾ محمد علي حداد ڪجهه عرصو ڊپٽي ايجوڪيشن آفيسر به ٿيو. محمد علي حداد، ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ سان گڏجي سچل سيمينارن، ادبي ڪانفرنسن ۽ سرمست ۽ آشڪار رسالي جي ترتيب ۾ وڏو مددگار رهيو. ڊاڪٽر تنوير عباسي، محمد علي حداد کي هميشه تحقيقي ڪم ۾ پاڻ سان گڏ رکيو، خاص ڪري سچل جو مستند ۽ معياري رسالو ترتيب ڏيڻ لاءِ ڊاڪٽر صاحب جيڪو تحقيقي ڪم ڪيو، ان ۾ محمد علي حداد مختلف رسالن ۾ موجود بيتن ۽ انهن جي پڙهڻين جي ڀيٽا ۾ سندس وڏي مدد ڪئي. هن رسالي جي مستند متن جو 80 سيڪڙو ڪم ٿي چڪو هو، پر ٻنهي (تنوير ۽ حداد) جي وفات سبب اڻپورو رهجي ويو.
## علمي پورهيو
محمد علي حداد جو علمي پورهيو هن ريت آهي: 
* (1) ’سچل ببليوگرافي‘ (1982ع: اها ببليوگرافي محمد علي حداد اڳتي وڌائي 1999ع تائين ترتيب ڏني هئي).
* (2) ’حاميءَ جو ڪلام‘ (1983ع).
* (3) ’محمد علي حداد جا مقالا‘ (سچل چيئر پاران انهن کي ترتيب ڏئي 2010ع ۾ ڇپايو ويو آهي.)
* (4) ’تاريخ خيرپور‘ (اڻ پورو مسودو). 
## سندس مقالا
* (1) ’ويهين صدي- سچل جي صدي‘ (1989ع).
* (2) ’سچل جو پهريون سيرت نگار: فقير قادر بخش بيدل‘ (1991ع).
* (3) ’سچل سائين جو اصلوڪو اردو ڪلام‘ (1983ع)، تحقيق جي حوالي سان نهايت مستند ۽ معياري مواد مهيا ڪن ٿا.
## وفات
محمد علي حداد، آگسٽ 1999ع ۾ تعليم کاتي مان رٽائر ڪيو. جنهن کان ٻه مهينا پوءِ 7 آڪٽوبر 1999ع تي وفات ڪري ويو.
## حوالو

## حوالا
حديقه ڪياني

thumb|حديقه ڪيانيءَ جي 2016 ۾ نڪتل تصوير
**حديقه ڪياني** اردو جي مشهور پاپ ڳائڻي، شاعرا ۽ سماجي ڪارڪن، ڌيءَ خاور 11 آگسٽ 1974ع تي راولپنڊيءَ ۾ ڄائي.

## فني سفر
هن 1995ع کان ڳائڻ جي شروعات ڪئي. سندس پهريون البم ’راز‘ انٽرنيشنل اوارڊ لاءِ چونڊيو ويو.. هيءَ ٽن سالن جي هئي ته سندس والد وفات ڪري ويو، سندس ماءُ هڪ مقامي اسڪول جي پرنسپال هئي. هن کي ننڍي هوندي کان ئي ڳائڻ جو شوق هو. ماءُ سندس شوق کي ڏسي کيس پاڪستان نيشنل ڪائونسل آف آرٽس ۾ داخل ڪيو. سڀ کان اول هن ’لياقت ميموريل پنڊي هال‘ ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو.

## شهرت
حديقه ڪياني پهرين پي. ٽي. وي تي ٻارن جي پروگرام ’آنگن آنگن تاري‘ جي ميزباني ڪئي. هن ٻارن لاءِ ڪيترائي گانا ڳايا. هن 1999ع ۾ فلم ’سرگم‘ جي لاءِ گانا ڳايا. 1994ع ۾ فلم ’سرگم‘ تي کيس اوارڊ مليو، 1995ع ۾ ’اين. ٽي. ايم ويورز چوائس اوارڊ‘ ۾ بهترين پاڪستاني گلوڪاره جو اوارڊ حـاصـل ڪيـائين. 1996ع ۾ هـن جـو الـبـم ’راز‘ رلـيـز ٿيو، جـنهـن جـون لاتـعـداد ڪـئسـٽون وڪـرو ٿيـون. 1997ع ۾ فرسٽ ايشين گلوڪارا ’Brithish National Lottory‘ جي سري سان ٿيل پروگرام جي موقعي تي لائيو ڳايائين. 1999ع ۾ هن جو ٻيو البم ’روشني‘ رليز ٿيو. 2000ع ۾کيس پي. ٽي. وي ورلڊ پاران اوارڊ مليو. 2001ع ۽ 2005ع ۾ هن بهترين پوپ گلوڪاره جو’انڊس ميوزڪ‘اوارڊ حاصل ڪيو. 2007ع ۾ هن جو انگريزي البم ’Rough Cut‘ رليز ٿيو. هيءَ ڪئناڊا، برطانيا، مشرق واسطيٰ، آسٽريليا، ناروي، بلغاريه ۽ ترڪي ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪي آهي. حديقه ڪياني هن وقت لاهور ۾ رهي ٿي.

## حوالا

زمرو:راڳ رنگ
زمرو:پاڪستاني عورتون
زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي
زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي
زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز
زمرو:جيئريون شخصيتون
زمرو:1974ع جون پيدائشون
زمرو:21 ھين صدي زائفائون ڳائڻيون
زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون
زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:راولپنڊي ضلعي جا ماڻهو
ٿر جي انتظامي ورهاست

ٿرپارڪر ضلعو سرڪاري نموني انتظامي لحاظ کان ڇهن تعلقن ۾ ورهايل آهي. اهي تعلقا هي آهن .

* 1. تعلقو ڏاهلي 
* 2. تعلقو ڇاڇرو 
* 3. تعلقو مٺي 
* 4. تعلقو ڏيپلو
* 5.تعلقو اسلام ڪوٽ 
* 6. تعلقو ننگرپارڪر

## حوالا

زمرو:ٿر
زمرو:سنڌ جي انتظامي ورهاست
ٿر جي قدرتي ورهاست

تاريخ ريگستان جي ليکڪ رائچند هريجن ٿر جي ريگستان جا  اٺ قدرتي ڀاڱا ڄاڻايا آهن. اڳتي هلي هن علائقي ۾ طبعي تبديلين کي نظر ۾ رکندي،  ليکڪ ۽ شاعر حاجي محمد “ حاجن ” دَل ، پنهنجي شاعري جي ڪتاب  ”ٿر وڏو وستار“ ۾، هاڻوڪي ٿر جي ڏهن قدرتي ڀاڱن جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪي هن علائقي جي هاڻوڪين طبعي حالتن موجب صحيح لڳن ٿا.  انهن علائقن ۾، وڻن جي قد، وڻن جي انگ، پاڻي جي ذائقي، کوهن جي اونهائي وغيره جي فرق کي نظر ۾ رکندي، انهن کي الڳ الڳ ڀاڱن ۾ ورهايو آهي. اهي ڏهه ڀاڱا هي آهن. 

* 1. کائڙ 
* 2.ڍاٽ 
* 3. مهراڻو 
* 4. ونگو 
* 5.اونيهر 
* 6.سامروٽي
* 7.وٽ 
* 8.ڪنٺو
* 9. پائر 
* 10.پارڪر

## حوالا

زمرو:ٿر
زمرو:سنڌ جي جاگرافي
حاتم علوي

**حاتم علوي** پورو نالو **حاتم علي علوي** سياسي، سماجي شخصيت ۽ بينڪار، ڪراچيءَ جي دائودي بوهرا قبيلي جي سيٺ ڪريمجي مانڊوي واري جو پوٽو هو. سندس والد سيٺ علي ڀائي 1866ع ۾ واپار سانگي اچي ڪراچيءَ ۾ مقيم ٿيو، جتي محنت، ڪفايت شعاريءَ ۽ قابليت سان ترت ئي واپار ذريعي چڱو پئسو گڏ ڪري ويو ۽ ڪافي جائداد ڪٺي ڪيائين. 
## پيدائش
حاتم علويءَ، 5 جمادي الثاني 1311ھ/ 20 آڪٽوبر 1898ع پالڻپور، گجرات ۾ جنم ورتو. سندس والد سيٺ علي ڀائي ڪراچي ميونسپالٽيءَ جي وجود ۾ اچڻ کانپوءِ سرڪار طرفان ان جو ميمبر نامزد ٿيو. بعد ۾ پاڪستان قائم ٿيڻ تائين ميونسپالٽيءَ تي سندس خاندان مان ميمبر چونڊجندا آيا، حاتم علويءَ جو والد 1901ع ۾ وفات ڪري ويو.
## تعليم
حاتم علويءَ ڪراچي جي سنڌ مدرسي ۾ تعليم ورتي، جيڪو خانبهادر حسن علي آفنديءَ  سيپٽمبر 1885ع ۾ قائم ڪيو هو ۽ ان جي پهرئين بورڊ ۾ حاتم جو والد سيٺ علي ڀائي ميمبر هو. مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان اڳ هن انگريز حڪومت خلاف هڪ مضمون لکيو، جنهن سبب کيس سنڌ مدرسي مان نيڪالي ڏني وئي، اڪثر وقت مطالعي ۽ مذهبي مشغولين ۾ گذاريائين. ننڍي هوندي کان پيءُ ماءُ جي صحبت مٿس گهرو مذهبي اثر وڌو ۽ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو ميمبر بڻيو. 
## پيشو ۽ سياست
حاتم علوي مختلف شعبن ۾ مختلف عهدن تي رهيو. جن ۾ سنڌ مدرسي بورڊ جو ميمبر، سنڌ يونيورسٽي ڪميشن جو ميمبر، ڪراچي يونيورسٽي سينڊيڪيٽ جو ميمبر، ڪراچي اڪيڊمي هاءِ اسڪول ۾ پنجويهن سالن تائين اعزازي سيڪريٽري، عليڳڙهه يونيورسٽي ڪورٽ جو ميمبر، صحت کاتي جي ڪراچي ريڊڪراس سوسائٽيءَ جو چيئرمئن، غريب مريضن جي سهائتا ڪميٽيءَ جو چيئرمئن، ليبر اسٽاف سوسائٽيءَ جو ميمبر، ڪراچي سوشل سروس جو چيئرمئن، گونگن، ٻوڙن ۽ انڌن جي سروس ليگ جو چيئرمئن، کاڌ خوراڪ جي فوڊ گرين پاليسي ڪميٽي گورنمينٽ آف انڊيا جو ميمبر، لوڪل باڊيز ڪراچي ميونسپالٽيءَ جو 1926ع ۾ ميمبر ۽ نائب صدر، ڪراچي ڪارپوريشن جو ميئر، لوڪل سيلف گورنمينٽ انڪوائري ڪاميٽي سنڌ جو ميمبر، ڪراچي ضلعي لوڪلبورڊ جو ميمبر، ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو ٽرسٽي ۽ نائب صدر، ڪراچي اربن ڪوآپريٽو سوسائٽيءَ جو چيئرمئن، سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ جو ڊائريڪٽر ۽ وائيس چيئرمئن، اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جو ڊائريڪٽر، پاڪستان انڊسٽريل فنانس ڪارپوريشن جو چيئرمئن، پاڪستان سمال سيونگ اسڪيم جو آنرري ڪمشنر، ٻاهرين ملڪن جي مختلف دورن دوران وفدن جو اڳواڻ، پرڏيهي معاملن جي آفريڪن ليگ پاڪستان جو چيئرمئن، فرينڊس آف ويسٽ جو اعزازي سيڪريٽري، پاڪ- چائنا فرينڊشپ سوسائٽيءَ جو صدر، پاڪ- جرمن فورم جو ميمبر، پاڪستان لنڊن سوسائٽيءَ جو ميمبر ۽ بين الاقوامي اسلامي ايڪنامڪ ڪانفرنس جو ميمبر ۽ ٻيا عهدا اچي وڃن ٿا.
## ڪانگريس تحريڪ
جڏهن خلافت تحريڪ دوران هندو مسلم اتحاد پيدا ٿيو ته حاتم علوي ڪانگريس تحريڪ ۾ داخل ٿيو. ليڪن جڏهن آل انڊيا آئيني سوالن تان مسلم ليگ ۽ ڪانگريس وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ته هن مسلم ليگ ۾ شموليت اختيار ڪئي، هن نوجوانن جو هڪ گروهه به ٺاهيو ۽ ’آگي قدم‘ رسالي ۾ مضمون لکي نون خيالن جي پرچار ڪرڻ لڳو. 
## وفات
حاتم علوي 26 جنوري 1986ع تي وفات ڪري ويو. سندس مزار نور باغ ميوا شاهه قبرستان، ڪراچيءَ ۾ آهي.
## حوالو

## حوالا

زمرو:ڪراچي بابت فهرستون
زمرو:ڪراچي جا ميئر
حاجاڻو (ديهه)

حاجاڻو (ديهه) تعلقي ڪنڌڪوٽ جي هڪ ديهه آهي، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن:
غلام علي بکراڻي، احمد خان بجاراڻي، شاهه مير بمبل، ڳھڻو کوسو ۽ پليو بمبل.
## حوالو

## حوالا
حاجب رام

**حاجب رام** لاءِ ڪتاب ’فتح نامه سنڌ عرف چچ نامه‘ ۾ علي ڪوفي ڄاڻائي ٿو ته: ”حاجب رام وڏو داناءُ، عالم شخص هو. هي پنهنجي قابليت سان راءِ گهراڻي جي خاص ماڻهن ۾ شامل ٿيو. راءِ سهاسيءَ حاجب رام کي ’وڏو وزير‘ مقرر ڪيو. راءِ سهاسيءَ جي وقت ۾ بادشاهي فرمانن ۾ سندس صلاح کي وڏي اهميت حاصل هوندي هئي. هن جي حڪم ۾ ڪنهن به وزير يا امير کي هٿ چراند ڪرڻ جي اجازت نه هئي. خط وڪتابت، فرمان ۽ پروانا پڻ هن جي کاتي ۾ هئا. راءِ سهاسيءَ کي هن تي وڏو ڀروسو هوندو هو. سندس زال راڻي سونهن ديوي، حاجب رام کي پنهنجي پيءُ جي درجي جي عزت ڏيندي هئي. 
## انصاف
حاجب رام وٽ چچ بن سيلائج ملازمت جو سوال کڻي آيو. جنهن چچ جي ذهانت کي مدنظر رکندي کيس پاڻ وٽ رکيو. چچ جي ڏينهن رات محنت کي ڏسندي حاجب رام هن کي جلد ’ديوان رسائل‘ (وزير مراسلات) جي عهدي تي فائز ڪيو. 
## وفات
حاجب رام وڏي عمر ۾40ھ/ 660ع ۾ وفات ڪئي. سندس مرڻ کانپوءِ سندس جاءِ تي چچ بن سيلائج کي مقرر ڪيو ويو.“
## حوالو

## حوالا
حاجن حبدار

**حاجن حبدار** ولد احمد لوهر (سگهڙ ۽ شاعر ) 1944ع ڌاري تاريخي ماڳ پنهواري، ضلعي سکر ۾ ڄائو، لوهارڪي پيشي سان واسطو اٿس. غوثل ميراڻيءَ جي رهنمائيءَ ۽ مٺل نوراجائيءَ جي سنگت ۾ شاعري شروع ڪيائين. 
## تصنيفون
سندس شاعريءَ جا چار مجموعا: 
* (1) ’وري انڪار‘
* (2) ’وري اقرار‘
* (3) ’زلفن جي زنجير‘ 
* (4) سور پچار‘ 
* (5) نظماڻي نثر جو هڪ ڪتاب ’زور جي ميندي‘ ڇپيو آهي. 
## حال
حاجن حبدار جا مولود اڪثر مکڻو فقير مهر ۽ عبدالرحيم عزمي ريڊيي توڙي ٽي. وي تي ڳائيندا رهيا آهن. هن وقت تعلقي پني عاقل جي ڳوٺ نوراجه ۾ رهائش پذير آهي.
## حوالو

## حوالا
حاجن سائل

**حاجن سائل** ميمڻ عرف حاجي محمد ’حاجن سائل‘ ولد حاجي عبدالحڪيم ’عاجز‘ ميمڻ 8 اپريل 1945ع تي مٽياري شهر ۾ ڄائو. 
## خاندان
سندس خاندان پسارڪو ڌنڌو ڪندو آهي، تنهنڪري ’پساري ميمڻ‘ سڏجن ٿا. پنهنجي والد ۽ چاچي کي مولود پڙهندي ڏسي کيس مذهبي شاعري ڪرڻ جو شوق ٿيو. 
## تصنيفون
هيءُ نظم توڙي نثر ۾ لکي ٿو. هن جي شاعري رومانوي غزلن ۽ مذهبي موضوع تي آهي. هي پنهنجا ڪتاب ڇپرائي بنا معاوضي جي ورهائي ڇڏيندو آهي. سندس 7 ڪتاب ڇپجي چڪا آهن جن ۾:
* (1) نجات جهنم حاصلاتِ بهشت (1969ع)
* (2) چاليهه سوکڙيون (1972ع)
* (3) حـقيـقـي زندگـي (1995ع)
* (4) روزو ۽ بندگي (1996ع)
* (5) ســوکــڙيءَ تــي ســوکـڙي (1997ع)
* (6) عـملـي زنـدگـي (1998ع) 
* (7) درودن جو گلدستو (2000ع) شامل آهن. 
## حال
هن وقت مٽياريءَ ۾ رهائش پذير آهي.
## حوالو

## حوالا
حاجن شاهه (ديهه)

**حاجن شاهه** تعلقي خيرپور جي هڪ ديهه جو نالو آهي، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ شامل آهن:
لعل بخش ٽڳڙ، پليو ملنگ، عبدالله ٽڳڙ، بخشو وهاڻ، کاٽ ميتلو، علي مراد جاگيراڻي، ڀليڏنو، واحد بخش جلباڻي، ڳوٺ ڀٽي، گاگڙي ۽ محمد صالح.
## حوالو

## حوالا
حاتم طائي

**حاتم طائي** عربستان جو مشهور سخي مرد ’طي‘ قبيلي جو سردار هو، انهيءَ ڪري کيس حاتم طائي سڏيندا هئا. هيءُ بشر بن حازم ۽ عبيد بن الابرص جھڙن شاعرن جو همعصر هو. حاتم هڪ سخي مرد هو، خاص طور تي هن ۾ مهمان نوازي ۽ سخاوت گھڻي موجود هئي. هن مهمان نوازي ۽ سخاوت ڪرڻ وقت پنهنجي ضرورتن جي ڪڏهن به پرواهه نه ڪئي.

## اسلام کان اڳ
هن جي باري ۾ جيڪي روايتون بيان ڪيون وڃن ٿيون انهن مطابق هي اسلام کان اڳ عربن ۾سخا جو هڪ بهترين نمونو هو. هن جي فياضي مثالي هئي. انهيءَ ڪري هن کي جواد يا اجود چوندا هئا. حاتم طائي 578ع ۾ فوت ٿيو. ان وقت حضور اڪرم صلعم جي عمر 35 ورهيه هئي. هن جي مزار غالباً بلاد طي جي هڪ پهاڙ جي مٿان واقع آهي. جيڪو تنغه ۾ وادي جائل جي ڪناري تي واقع آهي. 
## سندس مزار
هن جي مزار جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي پٿر جون چار مورتيون هيون، جن جون شڪيلون ڇوڪرين جھڙيون هيون، جيڪي پنهنجن وارن کي وکيري هن جي قبر تي ماتم ڪندي محسوس ٿينديون هيون. هن جي قبر جي ويجھو اٺ وڏين ديڳن جي ڪجهه بچيل ٽڪرن جي نمائش ڪئي وئي هئي، جنهن مان هو پنهنجي مهمانن جي مهمان نوازي ڪندو هو. بقول پال گريو جي ته: ”حاتم جي مزار هن علائقي ۾ اڃا تائين مشهور آهي. 
## شاعري
حاتم طائي عرب تاريخ جي جاهليت واري دور جو ڀلوڙ شاعر ٿي گذريو آهي. سندس ديوان لنڊن ۽ بيروت مان ڇپجي چڪو آهي. ايران م به هن جو داستان ’قصه حاتم طائي/قصه هفت سير‘ ڇپجي چڪو آهي، جنهنجو ترجمو ڊي. فوربس 1830ع ۾ ڪري لنڊن مان شايع ڪرايو هو. حاتم طائي جي شاعري گھڻو ڪري سخاوت ۽ ايثار جي تعريف ۾ آهي. عربي ادب ۾ هن جي شخصيت هر دلعزيز آهي.“  حاتم جي زندگي ۽ ان جي ڪارنامن کي علامه حسين واعظ ڪاشفي پنهنجي ناياب تصنيف ’قصص آثار حاتم طائي‘ ۾ قلمبند ڪيو آهي. 
## اولاد
حاتم طائي جي اولاد ۾ هڪ ڌيءَ ۽ هڪ پٽ هو، حضور اڪرم صلي الله عليه وسلم جن جو اخلاق ڏسي پهرين حاتم طائيءَ جي ڌيءَ اسلام قبول ڪيو ۽  لد ئي حاتم طائي جي پٽ عدي بن حاتم به اسلام قبول ڪيو ۽ حضور اڪرم صلي الله عليه وسلم جن جي اصحابين ۾ شامل ٿي ويو.
## حوالا

زمرو:عرب ماڻهو
زمرو:طائي قبيلو 
زمرو:عرب ثقافت
ڪارونجهر جا تاريخي ماڳ

ليکڪ مشڪور ڦلڪاري، پنهنجي ڪتاب ”ٿر جي لوڪ ڏاهپ ۽ سائنس“ ۾ ڪارونجهر جبل واري علائقي جي 108 تيرٿ ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي، جن مان ڪجهه جا نالا هي آهن. 

* ساڙڌرو  
* گئومکي 
* انچليسر (هي تيرٿ مٿانهين جاءِ تي آهي، مٿي چڙهڻ لاءِ 99 ڏاڪڻيون ٺهيل آهن)  
* جهرڻو  
* ٻاين جو ٻيسڻو ( هي هڪ ڳجهي غار آهي، جتي سوڍن، انگريزن سان جنگ دوران پنهنجي عورتن ۽ ٻارن کي لڪائي رکيو هو)  
* ويلڙيو جو چشمون 
* تيرٿيو 
* انڌي جي ويري 
* انڌاريو اجواڙيو 
* کوڙي جهارو 
* ٻاڙ ڌڙو 
* کاروڙو  
* ماڏيوڙي 
* گنگا ٻاڻ 
*  انڌاريو 
* سيل ماتا 
*  چئو ويڙي ويري 
* تڪيو  
* چندن گڍ (سوڍن جي هن قلعي کي انگريزي فوجن توبن سان ڊاهي ڇڏيو هو). 
* يم ڪن 
* کارا جهارا چشمون 

جيڪڏهن جديد بنيادن تي هنن جاين تي تفريحي سهوليتون ڏنيون وڃن ته، سياحت ذريعي پڻ هن علائقي ۾ خوشحالي آڻي سگهجي ٿي. وسڪاري کان پوءِ هتي ڪيترن ئي قسمن جون قيمتي جڙي ٻوٽيون پڻ پيدا ٿين ٿيون. تازو کوجنا کان پوءِ اهو ظاهر ٿيو آهي ته، سڄو ڪارونجهر جبل هڪ اعليٰ ۽ اتم قسم جي سنگ مرمر (گرينائيٽ ) جو ٺهيل آهي. ڪجهه سالن کان هتي چيني مِٽي جا ذخيرا به لڌا ويا آهن. ڪارونجهر جي ڏکڻ ۾ رڻ ڪڇ آهي. انهي پاسي لوڻ جا سن (ڍنڍون) به آهن . زرخيزي ۽ ساوڪ جي لحاظ کان مشهور وادي ڪاسبو به هن علائقي ۾ آهي. انهي کان سواءِ هن علائقي ۾ ڪارونجهر جي سلسلي جون ڪجهه ڌار ننڍيون ۽ وڏيون ٽڪريون ۽ ٽڪر مختلف ڳوٺن جي ڀر ۾ پڻ موجود آهن. انهن مان ڪجهه ٽڪرين جا نالا هي آهن.

* 1. کارسر واري ٽڪري 
* 2. ساڪرويري واري ٽڪري 
* 3. چڻيندا واري ٽڪري 
* 4. چوڙيو واري ٽڪري  
* 5. ڏينسي واري ٽڪري
* 6. ووڙائو واري ٽڪري 
* 7. ڄام خان واري ٽڪري
* 8. واڌڙائي واري ٽڪري 
*  9.ڏونگري واري ٽڪري 
* 10. راڻپور وارو ٽڪر (هن ٽڪر وٽ پاڻي جو ڊئم به آهي) 
* 11. ڪاڙڪي واري ٽڪري 
* 12. ڍيڍ ويرو واري ٽڪري 
* 13. پاڙو ڌري واري ٽڪري 
* 14. ڪرهه ٽڪري 
* 15. سانڪڙ ٽڪري 
* 16.رتي ترائي واري ٽڪري 
* 17. سيهڙيون واري ٽڪري 
* 18. ڪاري ڏونگري 
* 19. ساڏورس واري ٽڪري 
* 20. ٻهراڻو ٽڪري 
* 21. راڙڪوئو ٽڪري 
* 22. آسالڙي ٽڪري 
* 23. ڌڱاڻو ٽڪري 
* 24. سوٽهڙن جي وانڍئي واري ٽڪري 
* 25. کارڙيون ٽڪري 
* 26.جنجهو ٽڪري 
* 27. ٻوڙن وارو ٽڪر 
* 28. ڪيريو ناڪو وارو ٽڪر 
* 29. ڏاتي جي ٽڪري 
* 30. ڌناگام واري ٽڪري 
* 31. خاناڻي واري ٽڪري 32. 
* رامجي جي وانڍيئي واري ٽڪري 
* 33. وستي جي وانڍيئي واري ٽڪري 
* 34. ڪپورڙي واري ٽڪري 
* 35. مڪي واري ٽڪري 
* 36. ندي جي وانڍيئي واري ٽڪري
* 37.موڪڙيئي واري ٽڪري 
* 38. راوتو جي وانڍيئي واري ٽڪري 
* 39. آڏاڻي جو وانڍيو واري ٽڪري  
* 40. ڪوڙاسري واري ٽڪري 
* 41. اوڪاڻي واري ٽڪري 
* 42. کاروڙو واري ٽڪري 
* 43. ڀڪي واري ٽڪري 
* 44. ڏونگري مهراج واري ٽڪري  
* 45. رامسر واري ٽڪري 

حوالا

## حوالا

زمرو:ٿر
زمرو:قديم آثار
زمرو:تاريخي ماڳ
سيد حاجن شاهه بخاري

**سيد حاجن شاهه بخاري**، سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر رهيو آهي. سندس والد جو نالو رحيم شاهه بخاري آهي. پاڻ 1835ع ڌاري ڊکڻ شهر لڳ هڪ ننڍڙي ڳوٺ لونگاڻي شريف تعلقي ڳڙهي ياسين، ضلعي شڪارپور ۾جنم ورتو. 
## خاندان
هن جا وڏا عربستان کان هجرت ڪري پنجاب جي ڳوٺ ”اچ شريف“ ۾ اچي آباد ٿيا، جتان سندن خاندان جو هڪ فرد سيد گل شاهه پهرين هنڱورجا، ضلعي خيرپور ميرس ۽ بعد ۾ ضلعي لاڙڪاڻي جي حمزاڻي ڳوٺ ۾ اچي رهيو. ڪجهه عرصي بعد لڏي اچي ڳوٺ لونگاڻي شريف کي پنهن جو مسڪن بڻايائين ۽ ان ئي ڳوٺ جو نالو پنهنجي پياري عقيدتمند لونگ فقير جوڻيجي جي نالي پٺيان لونگاڻي رکيو هئائين.
## طريقت
حاجن شاهه بخاريءَ جي طريقت جو سلسلو مخدوم خواجه عبدالحئي نقشبندي بن پير شهاب الدين پير ڌڻيءَ سان ملي ٿو. هيءُ نقشبندي طريقي جي شيخ عبدالاحد فاروقي بلقب امام رباني مجدد الف ثاني سرهنديءَ جي پنجين پيڙهيءَ مان هو. هنن صوفين جي نوشهري فيروز واري خانقاهه، سنڌ جي چئن وڏين خانقاهن مان هڪ آهي. هي صوفي بزرگ پنهنجي وقت جو باڪمال شاعر به ٿي گذريو آهي. هن کي هڪ پٽ ٿيو، جيڪو ننڍپڻ ۾ وفات ڪري ويو. 
## وفات
هن صوفي بزرگ 27 ربيع الاول 1326ھ مطابق 30 اپريل 1908ع ۾ وفات ڪئي.  
## ساليانو عرس
لونگاڻي شريف ۾ سندس مزار تي عاليشان مقبرو جوڙيل آهي. هن بزرگ جو عرس هر سال ربيع الاول جي مهيني جي 25، 26 ۽ 27 تاريخ تي ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾ پري پري جا گيڙوءَ رتا فقير ۽ ويراڳي شامل ٿيندا آهن.  ان موقعي تي مشاعرو ۽ راڳ رنگ به ٿئي ٿو.

## حوالا
حافظ ارشد انڍڙ

**حافظ ارشد انڍڙ** ليکڪ، تعليمدان ۽ ٽي. وي ڪمپيئر، 10 ڊسمبر 1950ع تي ڳوٺ ستابي انڍڙ، تعلقي پني عاقل ۾ پيدا ٿيو. 

## تعليم
پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪيائين. عربي تعليم مدرسي مدينة العلوم پني عاقل، محبوب ڳوٺ، قاسم العلوم گهوٽڪي ۽ جامعہ دينيہ دارالهديٰ ٺيڙهيءَ مان حاصل ڪيائين. پير جهنڊي ۾ قرآن مجيد حفظ ڪيائين.

## عملي زندگي
هن عملي زندگيءَ جي شروعات درس ۽ تدريس سان ڪئي ۽ مختلف انتظامي عهدن تي رهيو، جن ۾ سکر ۽ حيدرآباد جي تعليمي بورڊن جو ڪنٽرولر بہ ٿيو. ريڊيي ۽ ٽي. ويءَ تي سندس ميزبانيءَ هيٺ ڪيترائي پروگرام نشر ٿيندا رهيا آهن. خاص ڪري ’صراط مستقيم‘ سندس مقبول پروگرام رهيو.

## لطيفيات
هن سنڌ جي تاريخ ۽ شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شخصيت ۽ تعليم تي بہ گهڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ان سلسلي ۾ سندس سٺو مطالعو آهي. وٽس سٺي لائبريري بہ آهي، جنهن ۾ ڪيترائي قديم ڪتاب بہ رکيل آهن. هيءُ ڪيترن ئي ملڪن جو مطالعاتي دورو ڪري چڪو آهي.

## حوالا

زمرو:1950ع جون پيدائشون
علي انور کوکر

**حاجي علي انور کوکر**، لاڙڪاڻي جو مشهور سماجي ڪارڪن آهي. سندس سماجي خدمتن کي ڏسندي کيس ’لاڙڪاڻي جو ايڌي‘ به چيو وڃي ٿو.

## پيدائش
هن 1942ع ڌاري لاڙڪاڻي ۾ جنم ورتو.

## تعليم
ابتدائي تعليم لاڙڪاڻي جي لاهوري محلي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪيائين. 

## ڌنڌو
غربت جي ڪري وڌيڪ تعليم حاصل نه ڪري سگهيو، پوءِ پاڪستان چوڪ لاڙڪاڻي تي هڪ سيلون جي دڪان تي ڪم سکيو. 1969ع ۾ پنهنجي استاد جي اجازت کان پوءِ  ڪينيڊي مارڪيٽ ۾ پنهنجو دڪان کوليائين. حاجي علي انور يتيم ٻارن کي پنهنجي گهر  ۾ رهائيندو هو. بعد ۾ ٻارن سان گڏ درگاهه قائم شاهه تي رهندو هو.

## سماجي خذمت
علي انور کي ڊي. سي. او لاڙڪاڻي محمد عارف 2001ع ۾ 4000 فوٽ زمين ڏني جتي هن 10 ڪمرن تي مشتمل **خدمت معصوم ويلفيئر سينٽر** کوليو. ان سينٽر ۾ يتيم، ٻوڙن، معذورن ۽ بيواهه عورتن کي پناهه ڏني ويندي آهي. هن شخص جو اهو مشغلو آهي ته روزانو اسڪولن جي موڪل وقت ٻارڙن کي حفاظت سان لاڙڪاڻي جا روڊ ڪراس ڪرائيندو آهي ۽ اڃا تائين پيرسني واري حالت ۾ به اها خدمت بنا ڪنهن لالچ جي ڪندو رهي ٿو. سندس سماجي خدمتن عيوض 23 مارچ 2003ع تي کيس ’هلال امتياز‘ جو تمغو ڏنو ويو.

## حوالا

زمرو:1942ع جون پيدائشون
غلام نبي مهيسر

**حاجي غلامِ نبي مهيسر** (انگريزي :Haji Ghulam Nabi Mahesar) سنڌ جو مشهور شاعر ۽ نعت خوان هو.

## زندگيءَ جو سفر
غلامِ نبي مهيسر 1938ع ڌاري ڳوٺ ڀاڳي تيوڻي، تعلقي ميهڙ دادو ضلعي ۾ جنم ورتو. ننڍپڻ ۾ والد جي وفات سبب سندس پالنا ناناڻن ڪئي. غلامِ نبي مهيسر غربت سبب وڌيڪ پڙهي نه سگهيو. دڪان تي مزدوري ڪرڻ لڳو، جنهن دوران شعر چوڻ شروع ڪيائين، پر صحيح نموني سنڌي نه پڙهڻ سبب صورتخطيءَ جون غلطيون ٻين کان درست ڪرائيندو هو. هو بعد ۾ ڳوٺ گاهي مهيسر ۾ لڏي آيو ۽ زندگيءَ جي آخري لمحن تائين اتي رهيو اڳتي هلي حاجي غلامِ نبي مهيسر نعت گوئيءَ ۾ وڏو ملڪو حاصل ڪيو، پوري سنڌ ۾ نعت گوئيءَ ۾ سندس مٽ مشڪل ملندو. مذهبي حلقي ۾ سندس ڪلام ايترو مقبول آهن، جو هر ديني محفل ۾ سندس مولود ۽ نعتون پڙهيون وينديون آهن. ديني مجلسن ۾ غلامِ نبي مهيسر في البديهه شعر ٺاهي، ماڻهن تي سوز گداز واري ڪيفيت طاري ڪري ڇڏيندو هو. سندس شعر ڳائڻ جو به نرالو انداز هوندو هو. سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ دعوتن ۾ وڃي پنهنجي شعر ۽ آواز سان دلين کي گرمائيندو هو. حاجي غلامِ نبي مهيسر نعت سان گڏ مجازي، مزاحمتي، قومي ۽ مزاحيه شاعري به ڪئي آهي.

## بنيادي تعليم
ڪجهه وقت مدرسي ۾ فارسي پڙهيائين، ٽي درجا سنڌي پڙهيو
## لوڪ شاعري
سندس شاعريءَ جو رنگ عوامي هو ۽ اها سنڌ جي ناليوارن راڳين سرمد سنڌي، جلال چانڊئي، چاڪر چانڊئي، ممتاز لاشاري، فوزيا سومرو، گلاب راءِ، گلشير تيوڻي، روبينه حيدري، ابراهيم ڪڇي، مکڻي فقير، قاسم اوٺي، سڪندر سومري، سڄڻ سنڌي، شازيه خشڪ، غلام علي سنديلي، شمن علي ميرالي، ماستر منظور ۽ ٻين فنڪارن ڳائي آهي.
حاجي غلام نبي مهيسر ڪيترا حج ڪيا، پهريون پيادل حج 1958ع ۾، ٻه سال 14 ڏينهن پيادل سفر ڪري ڪيائين، ان وقت سندس کيسي ۾ فقط 13 رپيا هئا. حاجي صاحب 5000 کان وڌيڪ شعر چيا، جن ۾ حمد، نعت، منقبت، قصيدا، ڪلام، ڪافيون، غزل ۽ گيت شامل آهن. سندس مولودن جو 500 کان وڌيڪ ڪئسٽون نڪتل آهن. 
## تصنيفون
سندس پهريون ڪتاب ’ثناءِ سرور ڪائنات‘ 1965ع ۾ ڇپيو، جنهن ڪتاب جا ساڳئـي نالـي سـان 46 ڀاڱا ڇپيا. ان کان سـواءِ سـندس ڇپيـل ڪـتابن هيٺ ڏجن ٿا.
* (1) عقيدت جا گل
* (2) پنج خدا جا گنج
* (3) رنگي تنهنجا رنگ
* (4) حقِ مدينه
* (5) سونهن ۽ ساراهه
* (6) محفل ۽ ميلاد وغيره شامل آهن. 
سندس فرزند محمد نصير عرف نالي مٺو مهيسر شاعر ۽ نعت خوان به آهي. حاجي غلام نبي مهيسر آخري عمر ۾ سنڌي ادب سنگت ميهڙ جو ميمبر رهيو.

## وفات
هن زبردست عاشق رسول صلي اللہ عليه وسلم ثنا خوان بھترين نعت گو شاعر 64 سالن جي عمر ۾ 26 نومبر 2000ع تي وفات ڪئي. ميهڙ لڳ قبرستان ۾ سندس مزار شريف زيارت گاه بڻيل آهي 

## حوالا

زمرو:شاعر
زمرو:سنڌي ماڻھو
حافظ حامد ٽکڙائي

**حافظ حامد ٽکڙائي** ولد محمد هاشم ميمڻ جو جنم، 1832ع ڌاري سنڌ جي مشهور شهر ٽکڙ ۾ ٿيو. 
## خاندان
حافظ حامد جي ٽي پيڙهيون پوئتي، ڪلهوڙا دور جي غزل جي پهرئين شاعر نور محمد ’خسته‘ سان خانداني نسبت هن ريت ملي ٿي. حافظ حامد پٽ محمد هاشم پٽ نور محمد خسته. 
## زندگي
حافظ حامد ٽن ورهين جي عمر ۾ ماتا جي بيماريءَ سبب اکين کان نابين ٿي ويو ۽ ان نابينائيءَ واري بيماريءَ ۾ مبتلا ٿيڻ جي سال اڌ بعد سندس والده به وفات ڪري وئي پر ننڍڙي حامد کي قدرتي صلاحيت هئي. هن قرآن شريف جا 8 سيپارا حفظ ڪري ورتا ۽ ان بعد حرمين شريفين ڏانهن ديار حبيب جي سفر تي روانو ٿي ۽ باقي 22 سيپارا مديني شريف ۾ اٺن مهينن اندر حفظ ڪري ورتائين. آخر 2 حج ڪري واپس وريو۽ ان کان پوءِ به ٽي حج ڪيائين. ان وقت تائين عربي ۽ فارسي نه پڙهيو هو پر پوءِ به سڄو سفرنامو ’مناسڪ الحج‘ منظوم چيائين، جيڪو حالات جي ستم ظريفيءَ ۾ اڳتي هلي گم ٿيو. موٽي اچي حافظ شروعاتي تعليم ملاڪاتيارن ۾ مولوي موسيٰ نظاماڻيءَ وٽ فارسي پڙهيو ’شرح ملا‘ تائين پڙهڻ بعد پهرين ٽنڊي سائينداد جي مولوي ابوالحسن وٽ ۽ پوءِ مٽيارين ۾ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪيائين. حافظ حامد عربيءَ جي علم کان فارغ ٿي، ڪجهه وقت تعليم جاري رکيائين، شادي ڪيائين ۽ ان کانپوءِ ڪجهه وقت ڪپڙي جو دڪان هلايائين. ڪپڙي جي جنس ۽ رنگ سڃاڻڻ ۾ اهڙو ته ماهر هو جو جيڪڏهن نالي خاطر چشمو چاڙهي واپار ڪري ها ته ڪوبه گراهڪ ڪڏهن به پروڙي نه سگهي ها ته هيءُ ڪو نابين هو. حافظ حامد جا ’خطبا‘ قصيدن، مسدس ۽ ترجيح بندن جي صورت ۾ مولوي هدايت الله ’مشتاق‘ متعلوي آڳاٽا ڇپائي پڌرا ڪيا هئا. جيڪي سنڌ جي اڪثر ڳوٺن جي مسجدن ۾ جمعي نماز جي موقعي تي پڙهيا ويندا آهن. هن علمي شهرت سان گڏ شاعريءَ ۾ به وڏو نالو ڪڍيو. کيس سنڌي شاعريءَ جو ’جان ملٽن‘ چيو ويندو آهي. انتهائي ذهين ۽ حاضر دماغ شخص هو. هيءُ پنهنجي دور ۾ غزل جو شهنشاهه شاعر ٿي گذريو آهي. شيخ عبدالحليم ’جوش‘ حافظ حامد بابت لکيو آهي ته: ”حافظ حامد، ٽکڙ جو پهريون غزل گو شاعر هو، جنهن نج سنڌيءَ ۾ غزل چيو ۽ بحر وزن جي پوئواري ڪندي پنهنجي ڪلام کي موزون شاعريءَ جي تصنع ۽ تڪلف کان بچايو ۽ عربي ۽ فارسيءَ جي ڳاٽي ٽوڙ لفظن ڪتب آڻڻ کان پاسو ڪيو“. 
## ادبي اوسر
حافظ حامد ٽکڙائي جي شاعريءَ ۾ لفظن جي سادگي ۽ ڪلام جي رواني خاص خوبيون رهيون آهن. هي فطرتي حسن جي عڪاسي ڪندڙ شاعر هو.
حافظ حامد ٽکڙائيءَ سنڌي روايتي غزل ۾ نئين راهه هموار ڪئي، جنهن جو اثر سندس همعصر شاعرن فاضل شاهه ’فاضل‘، خليفي نبي بخش ’قاسم‘، غلام محمد شاهه ’گدا‘ ۽ مير عبدالحسين سانگيءَ به قبوليو. اهڙيءَ طرح سندس شاعريءَ ۾ سنڌي پهاڪا ۽ محاورا، ٺيٺ سنڌي ٻولي جو استعمال، سنڌ جي نيم تاريخي ۽ رومانوي داستانن جا حوالا ۽ سنڌي ماحول جي ترجماني موجود آهي. حامد سنڌ جي نيم تاريخي ۽ رومانوي داستانن کي ايراني غزل ۾ بيان ڪرڻ، سنڌي ماحول ۾ سمائڻ ۾ ڪمال مهارت رکندو هو. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو لکي ٿو ته: ”حامد ٽکڙائي پنهنجي ڪلام ۾ هن سونهن ڀرئي سنسار جا جيڪي پار پتا ڏنا آهن، سي ڪو اکين وارو به مشڪل سان ڏئي سگهي.“ 
## شاعري
حامد ٽکڙائيءَ جي شاعري، غزلن، ڪافين ۽ خطبن تي مشتمل آهي. سندس ديوان جو پهريون حصو ‘ارمغان حامد’ جي نالي سان سندس پٽ محمد هاشم مخلص (1926ع) ۾ شايع ڪرايو هو، جنهن ۾ سندس سنڌي، عربي ۽ فارسي غزل گڏ ڪيل آهن ’ارمغان حامد‘ مڪمل صورت ۾ محمد خان غنيءَ جو فرزند محمد دائود ’تاج‘ ٽکڙائي شايع ڪرائي رهيو آهي. سندس هڪ شعر آهي:

## وفات
حافظ حامد سير ۽ سياحت جو شوقين هو ۽ سير سفر ڪندي جوڌپور رياست جي ڳوٺ ڄاريلي درسن واريءَ ۾ 1315ھ/1897ع تي وفات ڪيائين.
## حوالا
عطا محمد حامي

**عطا محمد حامي** (ڊاڪٽر پروفيسر) جو پورو نالو عطا محمد ولد قائم الدين سوهو هو. عطا محمد حامي سموري زندگي علمي ترقيءَ سان گڏ سماجي ڪمن لاءِ جدوجهد ڪندي گذاري.

## پيدائش

هن پهرين جنوري 1919ع تي خيرپور ضلعي جي تاريخي شهر ڪوٽڏيجيءَ ڀرسان سوهو ڪناسرا ڳوٺ ۾ جنم ورتو. 

## تعليم

ابتدائي تعليم ڳوٺ مان حاصل ڪيائين. مئٽرڪ 1941ع ۾ ناز هاءِ اسڪول خيرپور مان ڪيائين. نوڪريءَ جي پوئين حصي ۾ (1978ع) عطا محمد حامي پروفيسر ڊاڪٽر غلام علي الانا جي نگرانيءَ ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ڄامشوري مان ’خيرپور جي ميرن جو ادب، سياست ۽ ثقافت ۾ حصو‘ موضوع تي پي. ايڇ. ڊي ڪيائين. سندس تحقيقي مقالو 1994ع ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڄام شوري پاران شايع ٿيو. 2009ع ۾ ساڳيو ڪتاب ثقافت ۽ سياحت کاتي پڌرو ڪيو.

## نوڪريون

ڪجهہ وقت P.W.D کاتي ۾ نوڪري ڪيائين، پر جلد اها نوڪري ڇڏي، سنڌ مسلم ڪاليج ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيو، جتان 1946ع ڌاري انٽر پاس ڪيائين. بعد ۾ فيض گنج ۽ گنبٽ هاءِ اسڪولن ۾ استاد رهيو. ناز هاءِ اسڪول خيرپورجي لقمان برانچ ۾ به ڪجهه وقت استاد رهيو. 1947ع ۾ کيس ٽريننگ ڪاليج فارمين خيرپور بدلي ڪيو ويو، جتي نوڪريءَ دوران بي. اي، بي. ٽي ۽ ايم. اي جا امتحان پاس ڪيائين. ون يونٽ قائم ٿيڻ کانپوءِ عطا محمد حامي، پهرين هالا ڪاليج ۾ ۽ پوءِ ممتاز ڪاليج خيرپور ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو ۽ ٿوري عرصي لاءِ ٽنڊو جان محمد، شڪارپور ۽ سکر جي ڪاليجن ۾ اسسٽنٽ پروفيسر ٿي رهيو، بعد ۾ ممتاز ڪاليج خيرپور ۾ ايسوسيئيٽ پروفيسر مقرر ٿيو، جتان 31 ڊسمبر 1979ع ۾ رٽائر ڪيائين.

## سياست

1953ع ڌاري تعليم کاتي جي ملازمت تان استعيفا ڏئي ڪوٽڏجيءَ مان ميمبر ليجسليٽوِ اسيمبليءَ جي حيثيت سان رياست جي چونڊن ۾ حصو وٺي اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. 21 آڪٽوبر 1955ع تي ونيونٽ قائم ٿيڻ سان، رياست خيرپور جو وجود ختم ٿيڻ سبب سندس ميمبر جي حيثيت به ختم ٿي وئي.   

## ادبي پورهيو

عطا محمد حاميءَ جو وڏي ۾ وڏو ڪم سچل سرمست جي سوانح، فن ۽ فڪر تي جديد نموني جي تحقيق آهي. ان کانسواءِ تعارفي، سوانحي ۽ تاريخي موضوعن تي سندس ڪم ٿيل آهي. عطا محمد حامي پختو شاعر هو، جنهن وٽ زبان جي لطافت ۽ خيالن جي نزاڪت سان گڏ سماجي شعور مٿاهون هو. سندس شاعريءَ ۾ ماحول جي عڪاسي ڀرپور ٿيل آهي. هن غزل جي روايتي رنگ ۾ وقت ۽ ماحول جي تقاضائن مطابق تبديليون آنديون ۽ بهترين غزل گو شاعر ليکيو وڃي ٿو. تنوير عباسيءَ جي راءِ موجب عطا محمد حاميءَ جي شاعري، سنڌي ادب ۾ هڪ نرالو مقام رکي ٿي، ان ڪري اها نه صرف سنڌي ادب، پر سنڌي شـاعـريءَ جـي شـاگـردن توڙي تحقيـق ڪـندڙن لاءِ دلچـسـپ اڀيـاس آهي. 

## تصنيفون

عطا محمد حامي جي ڪتابن جو تفصيل هن ريت آهي: 
* (1) ’ثمر حيات‘ (مضمون: 1953ع)
* (2) ’درازن جا درويش‘ (مقالو 1959ع)
* (3) ’منصور ثاني سچل سرمست‘ (تحقيق 1964ع)
* (4) ’سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعري‘ (ترتيب 1981ع)
* (5) ’نينهن جا نعرا‘ (سچل سـرمـسـت جي فارسـي مثنـويـن جـو سـنڌي ترجمو: 1983ع)
* (6) ’وکريل موتي‘ (مضـمـون ۽ مقالا: 1983ع)
* (7)  ’حاميءَ جو ڪلام‘ (مرتب: محمد علي حداد: 1994ع).

## وفات
پروفيسر عطا محمد حامي، لبلبي جي ڪينسر جي موذي مرض سبب، 3 جون 1982ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:1919ع جون پيدائشون
زمرو:1982ع جون وفاتون
زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:پاڪستاني ليکڪ