open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڪيمرووو اوبلاسٽ

**ڪيمرووو اوبلاست** (روسي:Ке́меровска о́бласть، ڪيمروسڪايا اوبلاسٽ)، ڪزنيتسڪ طاس جي حوالي سان ڪزباس (روسي:Кузба́сс) جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو آهي، روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي.

ڪيمرووو شهر اوبلاسٽ جو انتظامي مرڪز ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ڪيمرووو اوبلاسٽ روس جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي واري علائقن مان هڪ آهي، جنهن جي آبادي جو 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ان جي نو مکيه شهرن ۾ رهي ٿو. ان جي نسلي جوڙجڪ گهڻو ڪري روسي آهي، پر يوڪريني، وولگا تاتار ۽ چواش سان گڏ، مقامي شور ۽ ڪالمڪ سائبيرين تاتار پڻ اوبلاست ۾ رهن ٿا. سال 2021ع جي مردم شماري دوران رڪارڊ ڪيل آبادي 26,00,923 آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪيمرووو اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ڪيروف اوبلاسٽ

**ڪيروف اوبلاسٽ** (روسي: Кировская область، ڪيروفسڪايا اوبلاسٽ)، اوڀر يورپ ۾ روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪيروف شهر آهي. سال 2010ع جي مردم شماري جي مطابق اوبلاسٽ جي آبادي 13,41,312 هئي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪيروف اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ڪوسٽروما اوبلاسٽ

**ڪاستروما اوبلاسٽ** (روسي: Костромска́я о́бласть، ڪاسترومسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت       (اوبلاسٽ) آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪوسٽروما شهر آهي ۽ سال 2021ع جي آدمشماري جي مطابق ان جي آبادي 5,80,976 هئي. اهو 13 آگسٽ 1944ع تي پاڙيسري ياروسلاول اوبلاسٽ کان ڌار ڪيل علائقي تي قائم ڪيو ويو.

18هين صدي جي شروعات ئي سان اتي ڪپڙي جي صنعتون ترقي ڪيون آهن. ان جي اهم تاريخي شهرن ۾ ڪوسٽروما، شريا، نيريختا، گليچ، سوليگاليچ ۽ ميڪاريف شامل آهن.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪاستروما اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
شاد عظيم آبادي

**شاد عظيم آبادي** (8 جنوري 1846 – 7 جنوري 1927) هندستاني شاعر ۽ اديب هو، جيڪو عظيم آباد، پٽنا، بهار سان لاڳاپيل هو.
هن پنهنجي مذهب اسلام سان گڏوگڏ هندومت ۽ عيسائيت جو پڻ مطالعو ڪيو. هن غزل ۽ مرثيو نگاريءَ ۾ خاص مهارت حاصل ڪئي. اردو عالم علي جواد زيدي کيس ”غزل جو نجات ڏيندڙ“ قرار ڏنو، جنهن غزل کي نئين مٺاس، احساس جي تازگي ۽ شعري حقيقت نگاري عطا ڪئي. 
پنهنجي سماجي حيثيت ۽ درباري شاعر طور سڃاڻپ سبب، هن پٽنا ۾ ڪيترائي انتظامي عهدا سنڀاليا، جن ۾ اعزازي مجسٽريٽ ۽ پٽنا جي ميونسپل ڪمشنر جا عهدا پڻ شامل هئا.

## زندگي ۽ ادبي سفر

شاد عظيم آبادي 1846ع ۾ پنهنجي ناناڻي گهر ۾ ڄائو. سندس خاندان نهايت دولتمند هو ۽ پٽنا جي اعليٰ سماجي حلقن ۾ معزز حيثيت رکندڙ هو۔
شاد عظيم آبادي ننڍپڻ کان ئي شاعريءَ ڏانهن لاڙو ڏيکاريو. هن اسڪولي دور ۾ عربي، فارسي ۽ اردو سکيا. کيس پنهنجي زماني جي ڪيترن مشهور شاعرن کان شاعريءَ جي تربيت ملي، جن ۾ شاه اُلفت حسين فرياد به شامل هو، جنهن کي ڪي ماڻهو سندس استاد تسليم ڪن ٿا۔ سندس شاعري پنج جلدن ۾ شايع ٿي.
بسمل عظيم آبادي، شاد عظيم آبادي جو شاگرد هو.

## اردو بابت رويو

عظيم آبادي اردو ٻولي بابت قدامت پسند رويو اختيار ڪيو. هن جو خيال هو ته اردو رڳو اعليٰ طبقي جي ماڻهن جي ٻولي آهي. سندس هن رويي سبب اردو اخبار *ال پنچ* سان سندس اختلاف ٿيو، ڇاڪاڻ⁠ته اها اخبار عام ماڻهن کي اردو ۾ لکڻ ۽ ڳالهائڻ جو موقعو ڏيندي هئي، جيڪو سندس نظرئي جي خلاف هو ته اردو تي رڳو *[[اشراف]]* جو حق آهي.

## ڪتابيات

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## حوالا
زمرو:اردو ٻولي جا هندستاني شاعر
زمرو:برطانوي هند جا شاعر
زمرو:بهار جا شاعر
زمرو:پٽنا جا ليکڪ
زمرو:19هين صدي جا هندستاني شاعر
زمرو:1846ع جون پيدائشون
زمرو:1927ع جون فوتگيون
زمرو:1846 ڄمڻ
زمرو:1927 وفات
علي ابراهيم خان

**علي ابراهيم خان**، جيڪو **خليل عظیم آبادي** جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو (1714–1793)، ارڙهين صديءَ جو هڪ هندستاني مدبر ۽ ادبي شخصيت هو، جيڪو پٽنا مان هو، جنهن کي اُن زماني ۾ عظيم آباد چيو ويندو هو۔

هو شيعا اميرن جي اُن ٽوليءَ جو حصو هو، جيڪا علي وردي خان جي درٻار سان لاڳاپيل هئي، ۽ پوءِ هن برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون۔ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور جي ادبي ڪم سبب گهڻو مشهور ٿيو، جنهن ۾ فارسي ۾ پنهنجي همعصر هندستاني اديبن جون سوانح عمريون شامل آهن۔  
هن پنهنجي اثر و رسوخ ذريعي پنهنجي خاندان جي ڪيترن ئي فردن کي باعزت عهدن تي مقرر ڪرايو ۽ بيهار ۽ وارانسي ۾ ڪيترن ئي زميندارن جي ڪيريئر جي شروعات ڪرائي۔ کيس پٽنا ۾ دولي گھاٽ مسجد جي تعمير جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو۔

## ابتدائي زندگي
علي ابراهيم خان پٽنا ۾ هڪ انتهائي معزز شيعا مسلم خاندان ۾ پيدا ٿيو۔ سندس چاچو هڪ فقيه ۽ قاضي هو، جڏهن⁠ته سندس ڏاڏو هڪ عالم هو۔ جوزف هيليودور گارسين دي تاسي جي مطابق، سندس پيءُ جو نالو عبدالحڪيم هو۔
جڏهن هو رڳو ڏهن سالن جو هو، تڏهن 1740ع ۾ نواب علي وردي خان، جيڪو بيهار جو فارسي نائب گورنر هو ۽ جنهن بنگال جي نوابي تي قبضو ڪيو، کيس ٻين ماهر منتظمين سان گڏ مرشد آباد وٺي ويو۔

## درٻاري دور
علي وردي خان جي درٻار ۾ خدمتون سرانجام ڏيندي، هن پنهنجي ادبي صلاحيتن سان اميرن کي متاثر ڪيو۔
1760ع کان 1763ع جي وچ ۾، علي ابراهيم مير قاسم جو سڀ کان وڌيڪ ڀروسي جوڳو صلاحڪار رهيو، جنهن بنگال تي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي قبضي کي واپس موٽائڻ جي ڪوشش ڪئي۔ برطانوي عملدارن ۽ سندن هندستاني ساٿين علي ابراهيم جي قابليتن کي قدر جي نگاه سان ڏٺو ۽ جلد ئي کيس سول انتظاميه ۾ شامل ڪيو ويو؛ 1781ع ۾ هن وارانسي ۾ سول عدالتن جي چيف مجسٽريٽ جو عهدو قبول ڪيو ۽ ساڳئي وقت امين (برطانوي رهاڪو جي انتظامي مددگار) جي عارضي ذميواري به سنڀالي، جيڪا بنارس ضلعي جي مجموعي حڪومت سان لاڳاپيل هئي۔ گورنر جنرل لکيو ته:
*“اهڙي راءِ علي ابراهيم خان جي دانائي ۽ ديانتداري بابت قائم آهي، جو نائب سندس صلاح جو احترام ڪندو ۽ گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن به وڏي غفلت يا بدانتظامي ڪرڻ کان ڊڄندو، جڏهن ته اهڙي نظر هميشه مٿس رهي.”*

## ادبي ڪيريئر
ابراهيم علي خان مرشد آباد ۾ مقرري دوران لکڻ شروع ڪيو، جتي هو ڪيترن شاعرن جو سرپرست پڻ رهيو؛ سندس بچيل سڀئي اهم ڪم وارانسي ۾ مڪمل ٿيا۔ سندس سڀ کان مشهور تصنيف ’’گلزارِ ابراهيم‘‘ هئي، جيڪا تذڪره جي صورت ۾ اردو شاعرن بابت هئي؛ هن 1770ع ۾ ان جو آغاز ڪيو ۽ 1784ع ۾ مڪمل ڪيو۔

## حوالا
شيخ دين محمد

**شيخ دين محمد** (مئي 1759 – 24 فيبروري 1851) هڪ برطانوي هندستاني مسافر، سپاهي، جراح، ڪاروباري ۽ اولهه واري دنيا ڏانهن هجرت ڪندڙ ابتدائي غير يورپي شخصيتن مان هڪ هو۔ غير معياري نقلِ حرفي سبب سندس نالي جا مختلف املا ملن ٿا۔ پنهنجي اعليٰ سماجي حيثيت سبب هن بعد ۾ لقب ”ساکي“ (شيخ) اختيار ڪيو، جنهن جو مطلب آهي ”معزز شخص“.   
دين محمد يورپ ۾ هندستاني کاڌو ۽ شيمپو غسل متعارف ڪرايا، جتي هن علاج لاءِ مساج پڻ فراهم ڪيو۔  
هو پڻ پهريون هندستاني هو جنهن انگريزي ۾ ڪتاب شايع ڪيو۔
ساھ کڻڻ جو عمل

**ساھ کڻڻ جو عمل** (Respiration) هڪ فزيولوجيڪل عمل آهي جنهن ذريعي جاندار ٻاهرين ماحول مان آڪسيجن حاصل ڪري جسم جي بافتن (Tissues) تائين پھچائيندا آهن ۽ جسم مان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي خارج ڪندا آهن. هي عمل "سيلولر ريسپريشن" کان مختلف آهي، جيڪو جيوگھرڙن جي اندر توانائي (ATP) پيدا ڪرڻ جو عمل آهي.

## ساھ کڻڻ جا مرحلا
ساھ کڻڻ جي عمل ۾ ٻه بنيادي مرحلا شامل آهن:
# **اندر ساھ کڻڻ (Inhalation):** هي هڪ سرگرم عمل آهي جنهن ۾ ڊائيفرام جا عضلات سڪڙجن ٿا، جنهن سان ڦڦڙن ۾ جاءِ وڌي ٿي ۽ هوا اندر داخل ٿئي ٿي.
# **ٻاهر ساھ ڪڍڻ (Exhalation):** هي عام طور تي هڪ غير فعال (Passive) عمل آهي جنهن ۾ عضلات ريلڪس ٿين ٿا ۽ هوا ٻاهر نڪري ٿي. پر ڳالهائڻ، ڳائڻ يا ورزش دوران هي عمل سرگرم ٿي سگهي ٿو.

## گيسن جي مٽاسٽا (Gas Exchange)
ڦڦڙن جي اندر ننڍڙيون ٿيلهيون هونديون آهن جن کي **الورولي** (Alveoli) چيو ويندو آهي.
* **وينٽيليشن (Ventilation):** ڦڦڙن ۾ هوا جي اچ وڃ.
* **پرفيوژن (Perfusion):** رت جي نالين (Capillaries) ۾ رت جي گردش.
گيسن جي مٽاسٽا الورولي ۽ رت جي نالين جي وچ ۾ "ڊفيوژن" (Diffusion) ذريعي ٿيندي آهي، جتي آڪسيجن رت ۾ شامل ٿيندي آهي ۽ ڪاربان ڊائي آڪسائيڊ رت مان نڪري ڦڦڙن ۾ اچي ٿي.

## فزيولوجيڪل توازن
هر دفعي ساھ کڻڻ سان الورولي مڪمل طور تي خالي نه ٿينديون آهن، پر انهن ۾ ڪجهه هوا رهجي ويندي آهي جنهن کي **فنڪشنل ريزيڊيول ڪيپيسيٽي** (FRC) چيو ويندو آهي. هي نظام يقيني بڻائيندو آهي ته جسم ۾ گيسن جو تناسب برقرار رهي. طبي اصطلاحن ۾ "ساھ کڻڻ جي شرح" (Respiratory Rate) هڪ اهم علامت آهي جيڪا صحت جي حالت کي ظاهر ڪري ٿي.

## ساھ کڻڻ ۽ توانائي
ساھ کڻڻ دوران، جيوگهرڙن ۾ موجود ڪاربان ۽ هائيڊروجن (C-H) جا بانڊ آڪسائيڊيشن ذريعي ٽٽندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ توانائي، ڪاربان ڊائي آڪسائيڊ ۽ پاڻي پيدا ٿيندا آهن. هن سڄي عمل کي گڏيل طور تي حياتي برقرار رکڻ لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:فزيولوجي
زمرو:انساني عضوا
زمرو:صحت
مضبوط قوت

**مضبوط قوت** (Strong Interaction)، جنھن کي **مضبوط نيوڪليائي قوت** پڻ چيو ويندو آهي، ڪائنات جي چئن بنيادي قوتن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور قوت آهي. هيءَ اها قوت آهي جيڪا ڪوارڪس (Quarks) کي پاڻ ۾ ملائي پروٽان ۽ نيوٽران ٺاهي ٿي، ۽ نيوڪليس جي اندر پروٽانن ۽ نيوٽرانن کي پاڻ ۾ جوڙي رکي ٿي.

## ڪوارڪس ۽ هيڊرانز
پروٽان ۽ نيوٽران جو 99 سيڪڙو وزن انهن جي اندر موجود ڪوارڪس جي بجاءِ ان "مضبوط قوت" جي توانائيءَ جو نتيجو هوندو آهي.
* **ڪنفيمنٽ (Confinement):** هي قوت ڪوارڪس کي ايتري مضبوطيءَ سان ٻڌي ٿي جو انهن کي ڪڏهن به اڪيلو نٿو ڏسي سگهجي.
* **گلونز (Gluons):** هي اهي ذرا آهن جيڪي ڪوارڪس جي وچ ۾ مضبوط قوت کي منتقل ڪن ٿا، ڄڻ ته اهي هڪ "گوندر" (Glue) وانگر ڪم ڪن ٿا.

## بقايا مضبوط قوت (Residual Strong Force)
جڏهن هيءَ قوت پروٽانن ۽ نيوٽرانن جي وچ ۾ ڪم ڪندي آهي، ته ان کي **نيوڪليائي قوت** چيو ويندو آهي.
* هي قوت تمام مختصر فاصلي (1 فيمٽو ميٽر) تائين اثرائتي هوندي آهي.
* ان جو بنيادي ڪم نيوڪليس ۾ موجود پروٽانن جي وچ ۾ برقي دشمني (Electromagnetic repulsion) کي ختم ڪري انهن کي گڏ رکڻ آهي.

## نيوڪليائي توانائي ۽ ستارن جي روشني
مضبوط قوت جي توانائيءَ مان ئي نيوڪليائي توانائي حاصل ٿئي ٿي:
# **نيوڪليائي فيوزن (Nuclear Fusion):** جڏهن هلڪا نيوڪليس ملي وڏو نيوڪليس ٺاهيندا آهن، ته وڏي مقدار ۾ توانائي خارج ٿيندي آهي. سج ۽ ٻين ستارن جي روشني هن عمل جو نتيجو آهي.
# **نيوڪليائي فشن (Nuclear Fission):** جڏهن وڏو نيوڪليس (جهڙوڪ يورينيم) ٽٽندو آهي، تڏهن به مضبوط قوت جي توانائي آزاد ٿيندي آهي، جيڪا نيوڪليائي بم ۽ ايٽمي بجلي گهرن ۾ استعمال ٿئي ٿي.

## حوالا

زمرو:نيوڪليائي فزڪس
زمرو:بنيادي قوتون
زمرو:ذراتي فزڪس
مارشل آرٽس

**مارشل آرٽس** (Martial Arts) جنگي مھارتن ۽ دفاعي روايتن جو هڪ منظم نظام آهي. اهي فن مختلف مقصدن لاءِ سکيا ويندا آهن، جن ۾ خود دفاع، فوجي ۽ قانوني استعمال، مقابلا، جسماني ورزش، ذهني ۽ روحاني ترقي، ۽ ڪنهن قوم جي ثقافتي ورثي کي بچائڻ شامل آهن.

## لفظي بناوت ۽ تاريخ
"مارشل آرٽس" جو لفظ لاطيني ٻوليءَ مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي "مارس جا فن" (Arts of Mars). مارس قديم رومي ڏينھن ۾ جنگ جو ديوتا هو. 
* **پراڻو استعمال:** 1550ع واري ڏهاڪي ۾ هي لفظ يورپ جي جنگي نظامن لاءِ استعمال ٿيندو هو.
* **مقبوليت:** 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪي ۾ هانگ ڪانگ جي فلمن ۽ **بروس لي** (Bruce Lee) جي ڪري هي لفظ سڄي دنيا ۾ مشهور ٿيو. ان کان اڳ ايشيائي مارشل آرٽس کي "مارشل سائنس" پڻ چيو ويندو هو.

## قسمن جي ورڇ
مارشل آرٽس کي انهن جي ٽيڪنيڪن ۽ استعمال جي بنياد تي مختلف گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:

### 1. هٿيارن سان ۽ هٿيارن کان سواءِ
* **غير مسلح (Unarmed):** جنهن ۾ هٿيار استعمال نه ٿيندا آهن. ان ۾ وري ٻه قسم آهن:
** **اسٽرائيڪنگ (Striking):** مڪن ۽ لٽن جو استعمال (مثال طور: ڪراٽي، باڪسنگ، موائي ٿائي).
** **گريپلنگ (Grappling):** وڙهڻ دوران هڪٻئي کي پڪڙڻ يا ڪيرائڻ (مثال طور: جوڊو، ريسلنگ، جيو-جتسو).
* **مسلح (Armed):** هٿيارن جو استعمال، جهڙوڪ تلوار بازي (Swordsmanship) يا لٺ سان وڙهڻ.

### 2. مقصد جي بنياد تي
* **خود دفاع:** گهٽين جي ويڙهه يا اوچتي حملي کان بچڻ لاءِ.
* **[[راند]] (Combat Sports):** مقابلا ۽ ميڊل حاصل ڪرڻ لاءِ.
* **ذهني ترقي:** ميڊيٽيشن ۽ اندروني سڪون لاءِ (مثال طور: تائي چي).

## عالمي اثرات
مارشل آرٽس اڄڪلهہ صرف ويڙھ تائين محدود ناهي پر هي هڪ تفريح، ميڊيٽيشن ۽ جسماني تندرستي (Fitness) جو ذريعو پڻ آهي. ڪيترائي قديم فن جھڙوڪ چيني ڪنگ فو يا جاپاني سمورائي روايتون اڄ به دنيا ۾ انتهائي احترام سان سکيون وڃن ٿيون.

## اهم مارشل آرٽس جو مقابلو

## حوالا

زمرو:مارشل آرٽس
زمرو:جنگي فن
زمرو:ثقافت
زمرو:رانديون
ٽرمپيٽ

**ٽرمپيٽ** (Trumpet) براس خاندان جو هڪ اهم موسيقيءَ جو ساز آهي، جيڪو ڪلاسيڪل ۽ جاز (Jazz) موسيقيءَ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي ساز پنهنجي بلند ۽ تيز آواز جي ڪري مشهور آهي. ٽرمپيٽ وڄائيندڙ کي "ٽرمپيٽر" چيو ويندو آهي.

## بناوت ۽ آواز جو ميڪانيزم
ٽرمپيٽ بنيادي طور تي براس (پتل) جي نلين مان ٺهيل هوندو آهي، جنهن کي مستطيل شڪل ۾ موڙيو ويندو آهي.
* **آواز پيدا ڪرڻ:** فنڪار مائوت پيس (Mouthpiece) تي پنهنجن چپن کي خاص نموني لرزائي (Vibrating) آواز پيدا ڪندو آهي.
* **والوز (Valves):** جديد ٽرمپيٽ ۾ عام طور تي ٽي والوز هوندا آهن. انهن کي دٻائڻ سان نليءَ جي ڊيگهه تبديل ٿيندي آهي، جنهن سان سر (Pitch) تبديل ٿيندا آهن. 
* **بور (Bore):** ٽرمپيٽ جو بور سلنڊر جهڙو (Cylindrical) هوندو آهي، جيڪو کيس ڪورنيٽ (Cornet) کان ممتاز بڻائي ٿو، جنهن جو بور مخروطي (Conical) هوندو آهي.

## تاريخي پسمنظر
ٽرمپيٽ جهڙا ساز تاريخي طور تي جنگين يا شڪار دوران اشارن (Signaling) لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن جا قديم آثار 2000 ق.م تائين وڃن ٿا.
* **ارتقا:** 14هين يا 15هين صديءَ ۾ ان کي باقاعده موسيقيءَ جي ساز طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ويو.
* **قسم:** سڀ کان وڌيڪ عام ٽرمپيٽ B♭ ۾ هوندو آهي، جنهن جي نلي اٽڪل 1.48 ميٽر ڊگهي هوندي آهي. ان کان علاوه پيڪولو ٽرمپيٽ (سڀ کان اوچو آواز) ۽ بيس ٽرمپيٽ به استعمال ٿيندا آهن.

## استعمال
ٽرمپيٽ مختلف صنفن ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو:
# **آرڪيسٽرا:** جرمن ۽ يورپي آرڪيسٽرائن ۾ اڪثر روٽري والوز وارا ٽرمپيٽ استعمال ٿين ٿا.
# **جاز موسيقي:** جاز جي تاريخ ۾ ٽرمپيٽ هڪ روحاني ساز طور سڃاتو وڃي ٿو.
# **اسڪول بينڊز:** مقبول موسيقي ۽ اسڪولن جي بينڊن ۾ ٽرمپيٽ هڪ لازمي حصو آهي.

## اهم انگ اکر

## حوالا

زمرو:موسيقي جا ساز
زمرو:براس ساز
زمرو:جاز موسيقي
بصارت جو نقص

**بصارت جو نقص** يا نظر جي ڪمزوري مان مراد اکين جي ڏسڻ جي قوت ۾ اهڙي گهٽتائي آهي جنهن کي عام چشمي يا علاج سان مڪمل طور تي درست نه ڪري سگهجي. ان ۾ "گهٽ نظر" (Low vision) کان وٺي مڪمل "انڌو پڻ" (Blindness) شامل آهي. عالمي صحت جي اداري (WHO) موجب، بصارت جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ڪيسن جو بچاءُ يا علاج ممڪن آهي.

## عام سبب
عالمي سطح تي بصارت جي نقص جا سڀ کان عام سبب هي آهن:
# **ريفريڪٽو ايرر (43%):** جنهن ۾ ويجهو جو نظر نه اچڻ (Myopia)، پري جو نظر نه اچڻ (Hyperopia)، ۽ نوري نقص (Astigmatism) شامل آهن.
# **اڇو موتيو (Cataracts - 33%):** هي انڌي پڻ جو سڀ کان وڏو سبب آهي، جنهن ۾ اک جو لينس ڌنڌلو ٿي ويندو آهي.
# **ڪارو موتيو (Glaucoma - 2%):** اک جي اندر دٻاءُ وڌڻ سبب بصري رڳ (Optic nerve) کي نقصان پهچندو آهي.
# **ٻيا سبب:** شگر جي ڪري اکين تي اثر (Diabetic retinopathy)، عمر سان گڏ نظر جي ڪمزوري، ۽ دماغ جي چوٽ سبب پيدا ٿيندڙ نقص.

## تشخيص ۽ اسڪريننگ
* **معائنو:** اکين جو معائنو ڪري نقص جي نوعيت معلوم ڪئي ويندي آهي.
* **ٻارن جي اسڪريننگ:** ٻارن ۾ نظر جي بروقت چڪاس انهن جي تعليمي ترقي ۽ مستقبل جي بصارت لاءِ انتهائي ضروري آهي.
* **عارضي نقص:** ڪڏهن ڪڏهن نظر جو عارضي طور تي غائب ٿيڻ (Amaurosis fugax) ڪنهن سخت طبي مسئلي جي نشاني ٿي سگهي ٿو.

## بحالي ۽ امدادي اوزار
جن ماڻهن جي نظر مڪمل درست نه ٿي سگهي، اهي هيٺين طريقن سان فائدو حاصل ڪري سگهن ٿا:
* بصارت جي بحالي (Vision rehabilitation).
* مددگار اوزار جهڙوڪ ميگنيفائنگ گلاس يا اسڪرين ريڊر.
* ماحول ۾ تبديلي، جهڙوڪ بهتر روشني جو بندوبست.

## عالمي صورتحال
2015ع تائين دنيا ۾ لڳ ڀڳ 94 ڪروڙ ماڻهو ڪنهن نه ڪنهن حد تائين نظر جي ڪمزوريءَ جو شڪار هئا. انهن مان اڪثريت ترقي پذير ملڪن ۾ رهي ٿي ۽ انهن جي عمر 50 سالن کان وڌيڪ آهي. نظر جي ڪمزوري نه صرف انساني زندگيءَ تي اثر انداز ٿئي ٿي پر ان جا معاشي نقصان پڻ تمام گهڻا آهن.

## حوالا

زمرو:اکين جون بيماريون
زمرو:صحت
زمرو:طب
جيمس پريسڪوٽ جول

**جيمس پريسڪوٽ جول** (James Prescott Joule؛ 1818ع – 1889ع) هڪ نامور انگريز فزڪس دان هو، جنهن گرمي جي طبيعت (Nature of heat) تي تحقيق ڪئي ۽ دريافت ڪيو ته گرمي ۽ ميڪانياتي ڪم (Mechanical work) جي وچ ۾ هڪ گھرو تعلق آهي. هن دريافت اڳتي هلي "توانائي جي تحفظ واري قانون" (Law of Conservation of Energy) ۽ "ٿرموڊائنامڪس جي پھرين قانون" جي بنياد رکي.

## اهم دريافتون ۽ قانون
جول جي سائنسي تحقيقات فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن تي اثرانداز ٿي:
* **جول جو پهريون قانون:** هن ثابت ڪيو ته ڪنهن موصل (Resistor) مان گذرندڙ برقي رو (Current) ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ گرمي جي وچ ۾ هڪ خاص تعلق هوندو آهي. ان کي $Q = I^2Rt$ جي فارمولي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.
* **ميڪانياتي گرمي (Mechanical Equivalent of Heat):** جول پنهنجي مشهور تجربي ذريعي ڏيکاريو ته ميڪانياتي توانائيءَ کي گرمي ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.
* **ڪيلون اسڪيل:** هن لارڊ ڪيلون سان گڏجي گرمي پد جي هڪ مطلق پيماني (Absolute temperature scale) تي ڪم ڪيو، جنهن کي هاڻي "ڪيلون اسڪيل" چيو وڃي ٿو.

## ميگنيٽوسٽرڪشن (Magnetostriction)
جول اھو مشاهدو پڻ ڪيو ته جڏهن مقناطيسي مادي کي مقناطيسي لهرن ۾ رکيو وڃي ٿو، ته ان جي شڪل يا حجم ۾ معمولي تبديلي اچي ٿي. هن عمل کي "ميگنيٽوسٽرڪشن" چيو ويندو آهي.

## ورثو ۽ اعزاز
سندس ڪارنامن جي اعتراف ۾، توانائي ۽ ڪم جي عالمي يونٽ (SI Unit) جو نالو **جول** (J) رکيو ويو. هن کي تاريخ جي عظيم ترين تجرباتي فزڪس دانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## اهم فارمولا

## حوالا

زمرو:فزڪس دان
زمرو:1818ع جون پيدائشون
زمرو:1889ع جون وفاتون
زمرو:ٿرموڊائنامڪس
رياضياتي تجزيو

**اينالائسز** (Analysis) رياضيءَ جي اها شاخ آهي جيڪا مسلسل فنڪشنن، حدن (Limits) ۽ انهن سان لاڳاپيل نظريات جهڙوڪ ڊفرنشيشن، انٽيگريشن، ۽ انفنيٽ سيريز سان تعلق رکي ٿي. هيءَ شاخ بنيادي طور تي ڪيلڪيولس مان نڪتي آهي ۽ ان ۾ رياضيءَ جي بنيادي اصولن جي گهري جانچ ڪئي ويندي آهي.

## بنيادي تصور ۽ نظريا
اينالائسز جا نظريا اڪثر ڪري حقيقي انگن (Real numbers) ۽ پيچيده انگن (Complex numbers) جي مدد سان پڙهيا ويندا آهن. ان جا مکيه پهلو هي آهن:

* **لمٽ (Limit):** جڏهن ڪو انگ ڪنهن خاص ملهه جي ويجهو پهچي ٿو ته فنڪشن ڪيئن تبديل ٿئي ٿو.
* **ڊفرنشيشن (Differentiation):** ڪنهن به شيءِ جي تبديل ٿيڻ جي شرح (Rate of change) معلوم ڪرڻ.
* **انٽيگريشن (Integration):** ڪنهن گراف جي هيٺان موجود ڪل حصي يا ايراضيءَ جو حساب ڪرڻ.
* **ميجر ٿيوري (Measure Theory):** سيٽن جي سائيز يا حجم کي وڌيڪ ويڪرائيءَ سان ماپڻ.

## استعمال ۽ دائره ڪار
اينالائسز کي صرف انگن تائين محدود ناهي رکيو ويو، پر ان کي هر ان جڳهه (Space) تي لاڳو ڪري سگهجي ٿو جتي فاصلي جو تصور موجود هجي:

# **ميٽرڪ اسپيس (Metric Space):** جتي ٻن نقطن جي وچ ۾ مخصوص فاصلي جي وصف موجود هجي.
# **ٽوپولوجيڪل اسپيس (Topological Space):** جتي "ويجهڙائي" (Nearness) جي باري ۾ ٻڌائي سگهجي، جيتوڻيڪ فاصلو ماپي نه سگهجي.

## اهم شاخون

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:اينالائسز
زمرو:ڪيلڪيولس
جنگ جو فن

**دي آرٽ آف وار** (The Art of War) قديم چين جو هڪ فوجي مقالو آهي، جنهن جو مصنف مشھور حڪمت عملي دان **سن تزو** (Sun Tzu) کي سمجهيو وڃي ٿو. هي ڪتاب 13 بابن تي مشتمل آهي، جن مان هر هڪ باب جنگ جي مختلف مهارتن، مالي انتظامن، ۽ فوجي حڪمت عملين تي بحث ڪري ٿو. گذريل 2500 سالن کان هي ڪتاب نه صرف فوجي ماهرن پر سياستدانن ۽ ڪاروباري اڳواڻن لاءِ به هڪ مشعلِ راهه رهيو آهي.

## بنيادي فلسفو ۽ تعليمات
سن تزو جنگ کي رياست لاءِ هڪ وڏو خرچ ۽ تباهي قرار ڏئي ٿو ۽ مشورو ڏئي ٿو ته جنگ آخري رستو هجڻ گهرجي.
* **مختصر جنگ:** ڊگهي جنگ دشمن کان وڌيڪ پنهنجي رياست کي ڪمزور ڪندي آهي، تنهنڪري جنگ کي مختصر ۽ ڪنٽرول ۾ رکڻ گهرجي.
* **جاسوسي ۽ ڄاڻ:** ڪتاب ۾ جاسوسن (Espionage) جي اهميت تي زور ڏنو ويو آهي ته جيئن دشمن جي ارادن جي اڳواٽ خبر پئجي سگهي.
* **بغير وڙهڻ جي جيت:** سن تزو جو مشهور قول آهي ته "حقيقي مهارت دشمن کي بغير وڙهڻ جي شڪست ڏيڻ ۾ آهي."

## ڪتاب جا 13 باب
ڪتاب کي هيٺين اهم موضوعن ۾ ورهايو ويو آهي:
# منصوبه بندي (Laying Plans)
# جنگ جو خرچ (Waging War)
# حملي جي حڪمت عملي (Attack by Stratagem)
# فوجي پوزيشن (Tactical Dispositions)
# توانائي ۽ قوت (Energy)
# ڪمزوريون ۽ طاقتون (Weak Points and Strong)
# فوجي حرڪتون (Maneuvering)
# حڪمت عملي ۾ تبديلي (Variation in Tactics)
# ڪوچ ۽ پيش قدمي (The Army on the March)
# علائقائي بناوت (Terrain)
# نون قسمن جا علائقا (The Nine Situations)
# باھ سان حملو (The Attack by Fire)
# جاسوسن جو استعمال (The Use of Spies)

## تاريخي اثر ۽ ترجمو
* **عالمي اثر:** چين جو مائو زيڊونگ، جاپان جو تڪيدا شنگن، ۽ آمريڪي جنرل ڊگلس ميڪ آرٿر هن ڪتاب کان متاثر هئا.
* **ترجمو:** يورپي ٻوليءَ ۾ پهريون ترجمو 1772ع ۾ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ ٿيو، جڏهن ته مشهور انگريزي ترجمو 1910ع ۾ لائونل گائلز ڪيو.

## جديد دور ۾ اهميت
اڄڪلهہ هي ڪتاب صرف فوج تائين محدود ناهي، پر ڪاروباري انتظام (Business Management)، راندين جي حڪمت عملي، ۽ قانوني معاملن ۾ به ان جي اصولن کي لاڳو ڪيو وڃي ٿو. آمريڪي سول انجنيئرز هن کي هڪ عالمي شاهڪار طور مڃين ٿا.

## حوالا

زمرو:چيني ڪتاب
زمرو:جنگي حڪمت عملي
زمرو:تاريخي ڪتاب
زمرو:سن تزو
عددي تجزيو

**نيوميريڪل اينالائسز** (Numerical Analysis) رياضيءَ جي اها شاخ آهي جيڪا مسلسل رياضي (Continuous mathematics) جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ الگورٿمز جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ علامتن جي بجاءِ انگن جي تقريب (Numerical approximation) ذريعي جواب ڳوليا ويندا آهن. هيءَ شاخ انجنيئرنگ، فزڪس، اقتصاديات ۽ طب ۾ تمام گهڻي اهميت رکي ٿي.

## بنيادي مقصد ۽ خاصيتون
نيوميريڪل اينالائسز جو بنيادي مقصد پيچيده سوالن جا اهڙا جواب ڳولڻ آهي جيڪي مڪمل طور تي صحيح نه هجن پر "غلطي جي مقرر حد" (Error bounds) جي اندر هجن. 
* **تقريبي جواب:** جتي بلڪل درست (Exact) جواب ڳولڻ ناممڪن يا تمام ڏکيو هجي، اتي تقريبي حل ڪڍيو ويندو آهي.
* **ڪمپيوٽنگ پاور:** 21 هين صديءَ ۾ ڪمپيوٽرن جي وڌندڙ طاقت سبب هاڻي تمام پيچيده ماڊلز کي به آسانيءَ سان حل ڪري سگهجي ٿو.

## استعمال جا شعبا
هن شاخ جا استعمال زندگيءَ جي تقريبن هر شعبي ۾ آهن:
# **ستارن جو علم (Celestial Mechanics):** سيارن، ستارن ۽ ڪهڪشائن جي حرڪت جي اڳڪٿي ڪرڻ.
# **ڊيٽا اينالائسز:** نيوميريڪل لينيئر الجبرا ذريعي وڏي مقدار ۾ ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ.
# **طب ۽ حياتيات:** زنده جيوگھرڙن جي عمل کي سيموليٽ (Simulate) ڪرڻ لاءِ پيچيده مساواتون حل ڪرڻ.
# **اقتصاديات:** مارڪيٽ جي لاڙن ۽ مالي خطرن جو اندازو لڳائڻ.

## تاريخي پسمنظر
نيوميريڪل طريقن جو استعمال قديم زماني کان هلندو اچي ٿو. 
* **بابلي تهذيب:** ييل بابلي ڪليڪشن جي هڪ تختيءَ (YBC 7289) مان معلوم ٿئي ٿو ته قديم زماني ۾ به "2 جي اسڪوائر روٽ" جو تقريبي ملهه معلوم ڪيو ويو هو.
* **جديد دور:** ويهين صديءَ جي وچ تائين، اهي طريقا هٿ سان ڪيا ويندا هئا ۽ وڏين ڇپيل ٽيبلن جو سهارو ورتو ويندو هو. اڄڪلهه اهي ئي فارمولا ڪمپيوٽر سافٽويئر جي الگورٿمز جو حصو آهن.

## اهم مثال

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:نيوميريڪل اينالائسز
زمرو:ڪمپيوٽر سائنس
ٻوڙائپ

**ٻوڙائپ** (Deafness) مان مراد ٻڌڻ جي سگهه جي اهڙي محرومي آهي جنهن جي ڪري انسان ڳالهائيندڙ ٻولي سمجهڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪري يا بلڪل نه سمجهي سگهي. ان جا ٻه بنيادي تناظر آهن: هڪ طبي (Medical) ۽ ٻيو ثقافتي (Cultural).

## طبي ۽ ثقافتي فرق
ٻوڙائپ جي تعريف مختلف حوالي سان مختلف ٿي سگهي ٿي:

* **طبي تناظر (small d - deaf):** هن مان مراد ٻڌڻ جي سگهه جو اهڙو نقصان آهي جيڪو طبي يا آڊيالوجيڪل هجي. ان ۾ ٻڌڻ جي سگهه جي گهٽتائيءَ جي مختلف درجن (Mild to Profound) کي ماپيو ويندو آهي.
* **ثقافتي تناظر (Big D - Deaf):** هن کي اڪثر وڏي اکر "D" سان لکيو ويندو آهي. ان مان مراد اهي ماڻهو آهن جيڪي پاڻ کي هڪ خاص ثقافتي گروهه جو حصو سمجهن ٿا ۽ رابطي لاءِ بنيادي طور تي **اشارن جي ٻولي** (Sign Language) استعمال ڪن ٿا. هن ۾ اهي ماڻهو به شامل ٿي سگهن ٿا جن کي ٻڌڻ ۾ ڪو مسئلو ناهي پر اهي ٻوڙن جي ثقافت سان جڙيل آهن (جهڙوڪ ٻوڙن والدين جا ٻڌندڙ ٻار).

## سبب ۽ تشخيص
ٻوڙائڻ جا ڪيترائي سبب ٿي سگهن ٿا:
# **پيدائشي سبب:** جينياتي اثرن يا حمل دوران ڪنهن انفيڪشن جي ڪري.
# **حاڊثاتي سبب:** ڪن جي پردي کي چوٽ لڳڻ يا انتهائي تيز آواز (Noise pollution) ۾ رهڻ.
# **بيماريون:** مننجائٽس (گردن ٽوڙ بخار) يا ڪن جا ٻيا انفيڪشن.
# **عمر:** وڏي عمر ۾ قدرتي طور تي ٻڌڻ جي سگهه ۾ گهٽتائي اچڻ.

## رابطي جا ذريعا ۽ امدادي اوزار
ٻوڙا ماڻهو رابطي لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪندا آهن:
* **اشارن جي ٻولي (Sign Language):** هر ملڪ جي پنهنجي اشارن جي ٻولي ٿي سگهي ٿي (جهڙوڪ پاڪستاني سائن لينگويج - PSL).
* **ٻڌڻ جي مشين (Hearing Aids):** جيڪي آواز کي وڌائي (Amplify) ٻڌڻ ۾ مدد ڪن ٿيون.
* **ڪوڪليئر امپلانٽ:** هڪ جديد سرجري جنهن ۾ اليڪٽرونڪ ڊيوائس سڌو سنئون ٻڌڻ واري رڳ سان ڳنڍي ويندي آهي.

## اهم انگ اکر

## حوالا

زمرو:ٻوڙائڻ
زمرو:صحت
زمرو:ثقافت
زمرو:معذوري
ٻہ رنگي جوئر

**جوئر** (Sorghum bicolor)، جنهن کي سنڌيءَ ۾ عام طور تي "جوئر" چيو ويندو آهي، گاھ جي خاندان (Poaceae) جو هڪ اهم فصل آهي. هي دنيا جو پنجون نمبر اهم اناج آهي. جوئر بنيادي طور تي آفريڪا ۽ برصغير ۾ پيدا ٿئي ٿي ۽ گرم آبهوا وارن علائقن ۾ آسانيءَ سان پوکي سگهجي ٿي.

## جسماني بناوت (Description)
جوئر جو ٻوٽو قد ۾ ڪافي وڏو هوندو آهي ۽ هيٺين خاصيتن جو مالڪ آهي:
* **قد:** هي ٻوٽو عام طور تي 2.4 ميٽر (8 فوٽ) کان وٺي 4 ميٽرن تائين وڌي سگهي ٿو.
* **گل ۽ اناج:** ٻوٽي جي چوٽيءَ تي هڪ وڏو ڇڳو (Panicle) ٿيندو آهي جنهن ۾ اٽڪل 3,000 تائين ٻج يا داڻا ٿي سگهن ٿا.
* **ٻج جو سائيز:** اناج جو داڻو قطر ۾ 2 کان 4 ملي ميٽر تائين هوندو آهي.
* **زندگي جو چڪر:** اڪثر قسم سالياني (Annual) هوندا آهن، پر ڪجهه قسم ڪيترن ئي سالن تائين (Perennial) به هلي سگهن ٿا.

## تاريخ ۽ ورڇ
جوئر جو اصل وطن آفريڪا جو ملڪ **سوڊان** آهي، جتان هي سڄي دنيا ۾ پکڙيو. اڄڪلهه هي ايشيا، آفريڪا، ۽ آمريڪا جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ جوئر کي انساني خوراڪ سان گڏ جانورن جي گاهه طور به تمام گهڻي اهميت حاصل آهي.

## استعمال (Uses)
جوئر جا مختلف استعمال آهن:
# **انساني خوراڪ:** جوئر جو اٽو مانيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو گلوٽين کان پاڪ (Gluten-free) هوندو آهي.
# **جانورن جو چارو:** ٻوٽي جا پن ۽ لٺيون جانورن کي گاهه طور کارايون وينديون آهن.
# **صنعتي استعمال:** جوئر مان ايٿانول (Ethanol) تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو.
# **ٻهارا ٺاهڻ:** ان جي هڪ خاص قسم (Broomcorn) مان ٻهارا پڻ ٺاهيا ويندا آهن.

## اهم قسم
جوئر جا ڪجهه مشهور قسم هي آهن:
* مائلو (Milo)
* جوئر (Jowar)
* درا (Durra)
* ڪافير (Kaffir)
* فيٽيريٽا (Feterita)

## حوالا

زمرو:اناج
زمرو:فصل
زمرو:ٻوٽا
زمرو:سنڌ جا فصل
توانائي جي بقا

**توانائيءَ جي تحفظ جو قانون** (Law of Conservation of Energy) فزڪس جو هڪ بنيادي اصول آهي، جنهن موجب ڪنهن به الڳ ٿيل نظام (Isolated system) جي ڪل توانائي هميشه هڪ جيتري رهي ٿي. توانائي نه ته پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه ئي ختم ڪري سگهجي ٿي، پر ان کي هڪ شڪل مان ٻي شڪل ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.

## توانائيءَ جي تبديلي (Energy Transformation)
توانائيءَ کي مختلف طريقن سان منتقل يا تبديل ڪري سگهجي ٿو.
* **مثال:** جڏهن بارود جو ڌماڪو ٿئي ٿو، ته ان ۾ موجود ڪيميائي توانائي (Chemical energy)، حرڪتي توانائي (Kinetic energy)، گرمي ۽ آواز ۾ تبديل ٿي ويندي آهي. جيڪڏهن انهن سڀني شڪلن جي توانائيءَ کي گڏ ڪيو وڃي، ته اها اوتري ئي هوندي جيتري ڌماڪي کان اڳ ڪيميائي توانائي هئي.
* **بند نظام (Closed System):** هڪ بند نظام ۾ توانائي صرف تڏهن تبديل ٿيندي جڏهن ٻاهران توانائي داخل ٿئي يا اتان خارج ٿئي.

## مادي ۽ توانائيءَ جي برابري (Mass-Energy Equivalence)
ڪلاسيڪي فزڪس ۾ مادي (Mass) ۽ توانائيءَ کي الڳ سمجھيو ويندو هو، پر آئن اسٽائن جي "خاص اضافيت جي نظريي" (Special Relativity) ثابت ڪيو ته مادو ۽ توانائي هڪ ئي شيءِ جا ٻه روپ آهن.
* **مشهور فارمولو:** E = mc^2 (جتي E توانائي، m مادو ۽ c روشنيءَ جي رفتار آهي).
* **اهميت:** ايٽمي نيوڪليس جي فيوزن ۽ فشن وارن عملن ۾ مادي جو ڪجهه حصو توانائيءَ ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هي اصول بگ بينگ (Big Bang) ۽ بليڪ هولز (Black holes) جي مطالعي ۾ به اهم آهي.

## نويٿر جو ٿيوريم ۽ وقت جي برابري
فزڪس ۾ هن قانون کي "نويٿر جي ٿيوريم" (Noether's theorem) ذريعي ثابت ڪيو ويو آهي. هي ٿيوريم ٻڌائي ٿو ته توانائي ان ڪري محفوظ رهي ٿي ڇاڪاڻ ته فزڪس جا قانون وقت سان گڏ تبديل نه ٿيندا آهن (Time translation symmetry).

## اهم نتيجا
# **پهرين قسم جي دائمي حرڪت واري مشين:** اهڙي ڪا به مشين ٺاهڻ ناممڪن آهي جيڪا ٻاهران توانائي وٺڻ کان سواءِ لامتناهي توانائي پيدا ڪري سگهي.
# **ڪوانٽم ميڪانڪس:** هن سطح تي به توانائيءَ جي قانون جي خلاف ورزي ثابت نه ٿي سگهي آهي.
# **جنرل ريليٽيٽيٽي:** ڪجهه حالتن ۾، ڪائنات جي وڏي پيماني تي (Cosmological scale)، توانائيءَ جي تحفظ جي باري ۾ بحث موجود آهن.

## حوالا

زمرو:فزڪس
زمرو:توانائي
زمرو:طبيعي قانون
جيواني پيئرلوئيجي دا پالسٽرينا

**جيواني پيئرلوئيجي دا پالسٽرينا** (Giovanni Pierluigi da Palestrina) ريناسنس دور جي موسيقيءَ جو هڪ عظيم اطالوي موسيقار هو. کيس 16هين صديءَ جي يورپ جو سڀ کان اهم موسيقار ۽ رومن اسڪول جو مرڪزي نمائندو سمجهيو ويندو آهي. سندس اثر نه صرف مذهبي موسيقيءَ تي پر يورپي موسيقيءَ جي فن "ڪائونٽر پوائنٽ" (Counterpoint) جي ترقيءَ تي به تمام گهڻو رهيو آهي.

## زندگي ۽ ڪيريئر
پالسٽرينا جو جنم پالسٽرينا شهر ۾ ٿيو، پر هو ننڍپڻ ۾ ئي روم لڏي ويو جتي هن موسيقيءَ جي تعليم حاصل ڪئي.
* **مذهبي خدمتون:** 1551ع ۾، پوپ جوليوس III کيس سينٽ پيٽرز بيسيليڪا ۾ "ماسترو دي ڪاپيلا" مقرر ڪيو. 
* **روم ۾ قيام:** هن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو روم جي وڏن گرجا گھرن (جهڙوڪ سينٽ جان ليٽرن ۽ سانتا ماريا ميگيور) ۾ موسيقيءَ جي خدمت ڪندي گذاريو.
* **واپسي:** 1571ع ۾ هو ٻيهر سينٽ پيٽرز واپس آيو ۽ پنهنجي وفات تائين اتي ئي رهيو.

## فني ورثو ۽ انداز
پالسٽرينا پنهنجي "مسا" (Masses) ۽ "موٽيٽس" (Motets) لاءِ مشهور آهي:
# **پالسٽرينين اسٽائل:** سندس موسيقيءَ جو انداز انتهائي متوازن، پرسڪون ۽ رواني وارو هو، جنهن کي بعد ۾ "ڪامل موسيقيءَ جو نمونو" قرار ڏنو ويو.
# **ڪائونٽر پوائنٽ (Counterpoint):** هن جي لکڻ جي انداز کي يووهان جوزف فڪس (Johann Joseph Fux) هڪ قانوني شڪل ڏني، جيڪا اڄ به موسيقيءَ جي شاگردن کي سيکاري ويندي آهي.
# **ڪيٿولڪ موسيقي:** هن ڪيٿولڪ چرچ جي موسيقيءَ ۾ فن ۽ مذهبي ضرورتن جي وچ ۾ اهڙو توازن پيدا ڪيو، جنهن کيس هڪ مثالي مذهبي موسيقار بڻائي ڇڏيو.

## اهم انگ اکر

## حوالا

زمرو:اطالوي موسيقار
زمرو:ريناسنس دور جا موسيقار
زمرو:1525ع جون پيدائشون
زمرو:1594ع جون وفاتون
رياضياتي ثبوت

**رياضياتي ثبوت** (Mathematical Proof) ڪنهن به رياضياتي بيان لاءِ هڪ اهڙو استخراجي دليل هوندو آهي، جيڪو ثابت ڪري ٿو ته ڏنل فرض ڪيل ڳالهيون (Assumptions) منطقي طور تي نتيجي جي ضمانت ڏين ٿيون. ثبوت صرف ڪجهه مثالن تي ٻڌل نه هوندو آهي، پر اهو ظاهر ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته بيان "هر حال ۾" سچو آهي.

## ثبوت جي جوڙجڪ
هڪ رياضياتي ثبوت ۾ هيٺيان عنصر شامل هوندا آهن:
* **اڪسيومز (Axioms):** اهي بنيادي سچايون جن کي بغير ثبوت جي مڃيو ويندو آهي.
* **منطقي نتيجا (Inference):** اڳواٽ ثابت ٿيل ٿيوريمز ۽ منطق جي اصولن جو استعمال.
* **مفروضو (Conjecture):** اهڙو بيان جيڪو سچو ته لڳي پر اڃا تائين ثابت نه ٿيو هجي. جيڪڏهن اهو ثابت ٿي وڃي ته ان کي **ٿيوريم** چيو ويندو آهي.

## رسمي ۽ غير رسمي ثبوت
رياضي دان ثبوتن کي ٻن طريقن سان لکندا آهن:
# **غير رسمي ثبوت (Informal Proof):** جنهن ۾ قدرتي ٻولي (جهڙوڪ سنڌي يا انگريزي) سان گڏ رياضياتي علامتون استعمال ٿينديون آهن. اڪثر رياضياتي لٽريچر هن طرز تي هوندو آهي.
# **رسمي ثبوت (Formal Proof):** جيڪو مڪمل طور تي علامتي ٻوليءَ ۾ لکيو ويندو آهي ۽ ان ۾ انساني ٻوليءَ جو دخل نه هوندو آهي. هي "پروف ٿيوري" جو خاص موضوع آهي.

## ثبوت جا مختلف طريقا
رياضي ۾ ڪنهن ڳالهه کي ثابت ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:
* **سڌو ثبوت (Direct Proof):** جتي اڪسيومز ۽ قاعدن کي سڌي طرح استعمال ڪري نتيجو ڪڍيو وڃي.
* **تضاد ذريعي ثبوت (Proof by Contradiction):** جتي فرض ڪيو وڃي ته بيان غلط آهي، ۽ پوءِ ثابت ڪيو وڃي ته اهو فرض ڪرڻ سان هڪ ناممڪن صورتحال پيدا ٿئي ٿي.
* **رياضياتي انڊڪشن (Mathematical Induction):** جيڪو اڪثر انگن جي سلسلن کي ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

## اهم اصطلاح

## حوالا

زمرو:رياضي
زمرو:منطق
زمرو:رياضياتي ثبوت
ڪُرگان اوبلاسٽ

**ڪرگان اوبلاسٽ**  (روسي: Курга́нская о́бласть، ڪرگانسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪرگان شهر آهي. سال 2021ع جي مردم شماري موجب، اوبلاسٽ جي آبادي 7,76,661 هئي، جيڪا سال 2010ع جي مردم شماري ۾ رڪارڊ ڪيل 9,10,807 سان گهٽ ٿي وئي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪرگان اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ڀائي جيون سنگهه

**بابا جيون سنگهه** (گرمکي: ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ؛ ڄم نالو **جيٿا**؛ 13 ڊسمبر 1661 – 22 ڊسمبر 1704) هڪ سک سپه سالار ۽ گرو گوبند سنگهه جو ساٿي هو. سک کيس انهيءَ لاءِ ياد ڪن ٿا جو هن گرو تيغ بهادر جو ڪٽيل سر آنندپور صاحب آندو، جيئن ان کي مغلن وٽ رهڻ بدران باعزت نموني ساڙيو وڃي.

## شروعاتي زندگي
ڀائي جيتا 1661ع ۾ پٽنا، بهار (ڀارت) ۾ سدا نند ۽ ماتا پريمو جي گهر ڄائو. هن پٽنا ۾ پرورش پاتي، جتي هن مختلف هٿيارن جي تربيت حاصل ڪئي ۽ جنگي فنون سکيا. ان کان علاوه هن گهوڙيسواري، تيراندازي، ترڻ، موسيقي ۽ ڪيرتن به سکيو. جڏهن پٽنا ۾ رهندڙ سکه خاندان پنجاب موٽي ويا، تڏهن ڀائي جيتا پنهنجي خاندان سميت رامداس ڳوٺ ويو ۽ ڀائي گردِتّا، جيڪو بابا بڌا جو پڙپوٽو هو، سان گڏ رهڻ لڳو. پوءِ جيتا بيبي راج ڪور، سرجن سنگهه جي ڌيءَ سان شادي ڪئي.

جڏهن گرو تيغ بهادر، جيڪو سکن جو نائون گرو هو، مغلن پاران چاندني چوڪ، دهلي ۾ شهيد ڪيو ويو، تڏهن ڀائي جيون سنگهه ٻين ٻن سکن سان گڏ سندن ڪٽيل جسم گڏ ڪيو ۽ گرو جي پٽ گرو گوبند سنگهه وٽ پهچايو.

ان کان پوءِ گرو گوبند سنگهه کين ’’مذهبي‘‘ (وفادار) جو لقب ڏنو ۽ زور سان چيو: ’’رنگريتا گرو ڪي بيٽا‘‘ (رنگريتا گرو جا پٽ آهن) سڀني مذهبي سکهن لاءِ. ان کان پوءِ ڀائي جيون سنگهه کي پنهنجي پيءُ جي خواهش موجب سندس سر ڌڙ کان ڌار ڪرڻ لاءِ چيو ويو ته جيئن گرو تيغ بهادر جو سر محفوظ ڪري سگهجي. ڀائي جيون سنگهه پنهنجي پيءُ جي خواهش پوري ڪئي ۽ گرو تيغ بهادر جو سر دهلي کان آنندپور صاحب ۾ گوبند راءِ وٽ کڻي ويو.

## جنگيون ۽ وفات
بابا جيون سنگهه گرو سان گڏ آنندپور صاحب جي خالي ڪرڻ وقت موجود هو ۽ هن ڀنگاني، نادون، آنندپور صاحب، بجرور، نرمُوهگڙهه، آنندپور صاحب جون چارئي جنگيون، بنسالي/ڪلموٽ، سرسا ۽ چمڪور جي جنگ ۾ حصو ورتو. ’’ڊڪشنري آف بيٽلز اينڊ سيجز‘‘ موجب، ڀائي جيون سنگهه شاهي تبّي وٽ شهادت ماڻي، جڏهن سکه فوج سرسا ندي پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. 
ڀائي جيون سنگهه گرو گوبند سنگهه جي ڪارنامن بابت پڻ لکيو، پنهنجي مشهور تصنيف ’’سري گر ڪٿا‘‘ ۾.
سندس وفات 1704 يا 1705ع ۾ ٿي. سندس اعزاز ۾ گوردواره شهيد برج صاحب، چمڪور ۾ هڪ مقبرو تعمير ڪيو ويو.

## پڻ ڏسو

* سک مت ۾ شهادت
* شهيد

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* 

زمرو:سک ويڙهاڪ جيڪي جنگ ۾ شهيد ٿيا
زمرو:1661ع ۾ ڄاول
زمرو:1705ع ۾ وفات ڪندڙ
زمرو:پٽنا جا ماڻهو
زمرو:17هين صدي جا ڀارتي ماڻهو
زمرو:18هين صدي جا ڀارتي ماڻهو
ڪُرسڪ اوبلاسٽ

**ڪرسڪ اوبلاسٽ** (روسي: Курская، ڪرسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪرسڪ شهر آهي. سال 2021ع جي مردم شماري جي مطابق، ڪرسک اوبلاسٽ جي آبادي 10,82,458 هئي. 

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ڪرسڪ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ليپيٽسڪ اوبلاسٽ

**ليپيٽسڪ اوبلاسٽ** (روسي: Липецкая область، ليپيتسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي.ان جو انتظامي مرڪز لپيتسڪ شهر آهي. سال 2021ع جي مردم شماري جي مطابق، ان جي آبادي 11,43,224 ھئي.
 http://admlip.ru/ 

## جاگرافي
لپيٽسڪ اوبلاسٽ  جون حدون اتر اوڀر ۾ رياض اوبلاست اوڀر ۾ تمبوف اوبلاست ڏکڻ ۾ ورونز اوبلاست، ڏکڻ ۾ ڪرسک اوبلاست ڏکڻ اولهه ۾ اوريول اوبلاست ۽ اتر اولهه ۾ تولا اوبلاست سان ملن ٿيون.
## تاريخ
## سياست
## معيشت
## انتظامي ڊويزن
مکيه مضمون: ليپٽسڪ اوبلاست جون انتظامي ڊويزنون
## آباديات
## ڪشش

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ليپيتسڪ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
نووگوروڊ اوبلاسٽ

**نووگوروڊ اوبلاسٽ** (روسي: Новгоро́дская о́бласть، نووگوروڊسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي. ان جو انتظامي مرڪز ويليڪي نووگوروڊ شهر آهي. پراڻي روسي شهرن، جنهن ۾ ويليڪي نووگورود ۽ استارايا روسا (Staraya Russa) شامل آهن، هن اوبلاسٽ ۾ واقع آهن. ويليڪي نووگوروڊ ۽ ان جي آس پاس جي تاريخي يادگارن کي يونيسڪو عالمي ورثو قرار ڏنو ويو آهي. اوبلاسٽ جي آبادي سال 2021ع جي مردم شماري جي مطابق  5,83,387 آهي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:نووگوروڊ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
سمرن

**سِمرن** (؛ گُرمُکھی: ਸਿਮਰਨ، اُچارڻ: ؛ ؛ سنسڪرت: ، *سمَرڻ*، يعني ياد ڪرڻ، ورجائڻ)، روحانيت ۾ هڪ هندي ۽ پنجابي لفظ آهي، جيڪو پنهنجي ذات جي اعليٰ ترين پهلو جي لڳاتار ياد يا خدا جي مسلسل يادگيري (يا احساس) ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ هي حالت دنياوي ڪمن کي انجام ڏيندي به برقرار رکبي آهي۔

## سنت مت
سنت مت ۾ ”سِمرن“ لفظ اُن روحاني مشق لاءِ استعمال ٿيندو آهي جنهن ۾ ديکشا دوران سَتگُرو طرفان ڏنل منتر کي ورجايو ويندو آهي۔ اهو منتر پاڻ به ”سِمرن“ سڏبو آهي۔ سِمرن جي ورجاءُ ڌيان دوران ۽ ڌيان کان ٻاهر به ڪئي ويندي آهي۔

## سک مت
”سِمرن“—جيڪو گُرمُکھی ۾ فعل طور استعمال ٿيندو آهي—خدا جي نالي (نام) تي ڌيان ڪرڻ کي ظاهر ڪري ٿو۔ سک مت هڪ الڳ عقيدو آهي، جنهن موجب خدا کي صرف ذاتي عقيدت سان محسوس ڪري سگهجي ٿو، بغير ڪنهن پادرين يا وچولي رسمن جي پابنديءَ جي۔

گرو گرنٿ صاحب موجب، سِمرن ذريعي انسان پاڪ ٿئي ٿو ۽ موڪشا (مُڪتي) حاصل ڪري ٿو۔ ڇو ته ”سِ-مَر“ جو مطلب آهي ”مرڻ تي غالب اچڻ“، جيڪو انا جي موت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن سان آخري سچ (سچ) جي سڃاڻپ ممڪن ٿئي ٿي۔

گرو گرنٿ صاحب جي صفحي 202 تي لکيل آهي:

هي شبد سيکاري ٿو ته جيڪو ماڻهو انساني زندگيءَ مان حقيقي فائدو وٺڻ چاهي ٿو، ان کي دنياوي وابستگين کان آزاد ٿي اعليٰ روحاني حالت حاصل ڪرڻ گهرجي۔ اهڙيءَ طرح روزانو مقدس ڪلام کي ورجائڻ، سمجهڻ ۽ ان مطابق زندگي گذارڻ سان خدائي سچ آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿو اُن شخص لاءِ جيڪو سچائيءَ سان ان جي تلاش ڪري ٿو۔

گرو رام داس ”سارنگ ڪي وار“ (گرو گرنٿ صاحب، 1242) ۾ فرمائن ٿا:

## گُرمُکھی
”سِمرن“ گُرمُکھی ۾ فعل طور استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو مطلب آهي خدا جي نالي جو جپ ڪرڻ۔ سک مت هڪ اهڙو عقيدو آهي جنهن ۾ پرماتما کي بغير پادرين يا رسمن جي، صرف ذاتي عقيدت سان محسوس ڪري سگهجي ٿو۔

گرو گرنٿ صاحب ۾ بيان ٿيل آهي ته سِمرن سان پاڪ مُڪتي حاصل ٿئي ٿي، ڇو ته ”سِ-مَر“ انا جي فنا ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن سان سچ جي سڃاڻپ ٿيندي آهي۔

گرو گرنٿ صاحب جي صفحي 202 تي لکيل آهي:

”سِمر سِمر سُک پائيا“ — سِمرن ڪندي مون سڪون حاصل ڪيو۔

هي شبد انسان کي سيکاري ٿو ته جيڪڏهن هو انساني زندگيءَ مان فائدو وٺڻ چاهي ٿو ته کيس دنياوي خواهشن کان مٿانهون ٿي اعليٰ روحاني حالت حاصل ڪرڻي پوندي۔ روزانو نالي کي ورجائڻ، سمجهڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ سان خدائي سچ آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿو اُن لاءِ جيڪو دل سان ان جي تلاش ڪري ٿو۔

گرو رام داس ”سارنگ ڪي وار“ ۾ فرمائن ٿا:

”نام ابدِي آهي ۽ اسان جي سمجهه کان ٻاهر آهي۔

ساڳئي وقت اهو اسان جو دائمي ساٿي آهي ۽ ساري تخليق کي سنڀالي ٿو۔ تنهنڪري سچ پاڻ ظاهر ٿئي ٿو ۽ اسان کي پنهنجي دل ۾ ان کي ڏسڻ ڏئي ٿو۔ اخلاص سان اسين اهڙي سچ سان ملي سگهون ٿا۔“

سِمرن ڪرڻ سان منُ پرامن ٿئي ٿو ۽ هڪ روحاني طاقت محسوس ٿئي ٿي، جنهن کي الوڪڪ طاقت چيو وڃي ٿو۔ 

## پڻ ڏسو
* وپاسنا
* ڌيانا (بدھ مت)
* ڌيانا (هندو مت)

## حوالا

زمرو:روحاني عمل
زمرو:ڌيان
زمرو:سک روايتون
زمرو:سنت مت
زمرو:هندو روايتون
نوووسبرسڪ اوبلاسٽ

**نووو سبرسڪ اوبلاسٽ** (روسي:
Новосиби́рская о́бласть، نوووسبرسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي جيڪو ڏکڻ اولهه سائبيريا ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي ۽ اقتصادي مرڪز نوووسبرسڪ شهر آهي، جيڪو ملڪ جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. سال 2021ع جي مردم شماري جي مطابق، نوووسبرسڪ اوبلاسٽ جي آبادي 2,797,176 هئي جنهن مان اڪثريت، 16 لک 30 هزار، نوووسبرسڪ شهر ۾ رهي ٿي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:نوووسبرسڪ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
اومسڪ اوبلاسٽ

**اومسڪ اوبلاسٽ** (روسي: О́мская о́бласть، اومسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت (اوبلاسٽ) آهي، جيڪو ڏکڻ اولهه سائبيريا ۾ واقع آهي. هن اوبلاسٽ جي پکيڙ 139700 چورس ڪلوميٽر (53900 چورس ميل) آهي. ان جي آبادي سال 2010ع جي مردم شماري جي مطابق 1,977,665 هئي، جنهن مان اڪثريت، 11 لک 20 هزار، انتظامي مرڪز اومسک ۾ رهي ٿي.

هي اوبلاسٽ اتر ۽ اولهه ۾ تيومين اوبلاسٽ، اوڀر ۾ نوووسبرسڪ اوبلاسٽ ۽ تومسڪ اوبلاسٽ ۽ ڏکڻ ۾ قازقستان سان ملي ٿو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:اومسڪ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
سيد ابوذر بخاري

**سيد ابو معاويه ابوذر بخاري** (وفات: 24 آڪٽوبر 1995ع) هڪ پاڪستاني اسلامي عالم ۽ ليکڪ هو، جيڪو مجلس احرارِ اسلام جو اٺون صدر رهيو. هن پهريون ڀيرو 1975ع کان 1979ع تائين ۽ پوءِ ٻيهر 1993ع کان 1994ع تائين صدارت سنڀالي.

## سوانح حيات

بخاري، سيد عطاالله شاهه بخاري جو وڏو پٽ هو ۽ مجلس احرارِ اسلام جو سرگرم اڳواڻ رهيو، جيڪو ڪيترائي ڀيرا احرار پارٽي جو صدر يا سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو. بخاري مجلسِ خدامِ صحابه جو باني پڻ هو ۽ تحريڪِ ختمِ نبوت 1953ع، 1974ع ۽ 1984ع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بخاري 1962ع ۾ حضرت امير معاويه جي وفات جي ڏينهن تي قاسم باغ، ملتان ۾ هڪ وڏي ڪانفرنس ڪوٺائي. ڪيترن موقعن تي، حڪومت مخالف مذهبي ۽ سياسي تقريرن سبب بخاري کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. هو ماهوار رسالي *الاحرار* جو ايڊيٽر پڻ رهيو، جيڪو لاهور ۽ ملتان مان شايع ٿيندو هو. بخاري هڪ شاعر پڻ هو؛ سندس فارسي ڪتاب *ڪانِ پارسي* تي ايران ۾ پي ايڇ ڊي مقالو پڻ لکيو ويو.

## وفات

بخاري 24 آڪٽوبر 1995ع تي ملتان ۾ وفات ڪئي. کيس ملتان ۾ پنهنجي والد سيد عطاالله شاهه بخاري جي قبر جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.

## ڪتاب

ابوذر بخاري اسلامي فلسفي، سماجي سڌارن ۽ برصغير جي مسلمانن کي درپيش سياسي چئلينجن بابت وڏي پيماني تي لکيو. سندس ڪجهه نمايان تصنيفون هي آهن:

* ***' — ابوذر غفاري جي زندگي ۽ تعليمات ۽ انهن جي جديد مسلم سماج سان لاڳاپي تي مطالعو۔
* ***' — پاڪستان جي قيام جي جدوجهد ۾ مسلمانن جي ڪردار جو تجزيو۔
* ***' — اسلام ۾ سياسي فڪر جي بنيادن جو خاڪو۔
* ***' — مسلمانن جي سماجي ۽ اخلاقي زوال تي تنقيدي جائزو ۽ ممڪن حل۔

## ياداشتون

## حوالا



زمرو:پاڪستاني سني مسلمان
زمرو:پٽنا جا ليکڪ
زمرو:فارسي ٻولي جا شاعر
زمرو:مجلس احرار الاسلام جا سيڪريٽري جنرل
زمرو:مجلس احرار الاسلام جا صدر
زمرو:ملتان جا ماڻهو
زمرو:ويهين صدي جا ڀارتي مسلمان
زمرو:ديوبندي
زمرو:1995ع جون فوتگيون
زمرو:1995ع جون وفاتون
نازڪ قوت

**نازڪ اثر** يا **نازڪ قوت** (Weak interaction)، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن **نازڪ نيوڪليائي قوت** پڻ چيو ويندو آهي، طبيعيات جي چئن بنيادي قوتن مان هڪ آهي. ٻيون ٽي قوتون برقناطيسيت (electromagnetism)، مضبوط قوت (strong interaction)، ۽ ثقل (gravitation) آهن.

هي هڪ اهڙو عمل آهي جيڪو ايٽمي ذرن جي وچ ۾ ٿئي ٿو ۽ ائٽمن جي ريڊيائي فعال (radioactive) زوال جو ذميوار آهي. نازڪ اثر نيوڪليائي ڦاٽڻ (nuclear fission) ۽ نيوڪليائي ميلاپ (nuclear fusion) جي عملن ۾ پڻ حصو وٺندو آهي. ان جي رويي ۽ اثرن کي بيان ڪندڙ نظريي کي ڪڏهن ڪڏهن "ڪوانٽم فليورڊائنامڪس" (QFD) چيو ويندو آهي؛ پر، هي اصطلاح گهٽ استعمال ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته نازڪ قوت کي "اليڪٽرو ويڪ ٿيوري" (electroweak theory) ذريعي بهتر سمجهي سگهجي ٿو.

نازڪ قوت جو اثر تمام محدود هوندو آهي ۽ ان جي حد هڪ پروٽان جي قطر کان به گهٽ هوندي آهي.

## پڻ ڏسو
* بنيادي قوتون
* نيوڪليائي فزڪس
محراب

**محراب** (Arch) هڪ مڙيل عمودي بناوت آهي جيڪا پنھنجي هيٺين خالي جاءِ کي ڍڪي ٿي. محراب پنھنجي مٿان موجود وزن کي سھارو ڏئي سگهن ٿا، يا اهي صرف آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. آرائشي عنصر جي طور تي، محراب جو استعمال چوٿين هزاري قبل مسيح کان ملي ٿو، پر وزن کڻندڙ تعميراتي محراب قديم رومين پاران چوٿين صدي قبل مسيح ۾ اپنائڻ کان پوءِ مشهور ٿيا.

محراب جھڙيون بناوتون افقي (horizontal) پڻ ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ "محراب وارو بند" (arch dam) جيڪو پاڻيءَ جي افقي دٻاءُ کي روڪي ٿو. محراب عام طور تي مختلف قسمن جي ڇتن (vaults) لاءِ سھاري طور استعمال ٿيندا آهن، خاص طور تي "بئريل والٽ" (barrel vault) جيڪو هڪ مسلسل محراب هوندو آهي. محرابن ۽ ڇتن جو وڏي پيماني تي استعمال "آرڪيوئيٽيڊ" (arcuated) تعمير جي سڃاڻپ آهي، جيڪا "ٽريبيٽيڊ" (trabeated) نظام جي ابتڙ آهي. ٽريبيٽيڊ نظام ۾ ٿنڀا (posts) ۽ تير (beams) غالب هوندا آهن، جهڙوڪ قديم يونان، چين ۽ جاپان جي فن تعمير ۾ (۽ اڄڪلهہ جي اسٽيل فريم واري ٽيڪنڪ ۾).

محراب کي بيم (lintel) جي مقابلي ۾ ڪيترائي فائدا حاصل هئا، خاص طور تي پٿر ۽ سيمينٽ جي تعمير ۾: ساڳئي مقدار جي مواد سان هڪ محراب وڏي جاءِ کي ڍڪي سگهي ٿو، وڌيڪ وزن کڻي سگهي ٿو، ۽ ننڍن ٽڪرن مان جوڙي سگهجي ٿو جيڪي کڻڻ ۾ آسان هوندا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن پڪو لوھ (wrought iron) ۽ بعد ۾ اسٽيل متعارف ٿيو، تہ اڏاوت ۾ محراب جو ڪردار گهٽجي ويو، ڇاڪاڻ تہ انهن نون موادن جي مضبوطيءَ سبب ڊگهن بيم جو استعمال ممڪن ٿي ويو.

## پڻ ڏسو
* فن تعمير
* رومي فن تعمير
ڪي پي جيسوال

**ڪاشي پرساد جيسوال** (27 نومبر 1881 – 4 آگسٽ 1937) هڪ ڀارتي مورخ ۽ وڪيل هو. جيسوال جون تصنيفون *هندو پالٽي* (1918ع) ۽ *ڀارت جي تاريخ، 150ع کان 350ع تائين* (1933ع) قديم ڀارتي تاريخي ادب جون اهم ڪلاسيڪي ڪتابون سمجهيون وڃن ٿيون. ٻين ڳالهين سان گڏ، هن کي ان ڳالهه جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو ته هن ڏيکاريو ته نمائندگي ۽ گڏيل فيصلا سازي جي اصولن تي ٻڌل ڀارتي جمهوري رياستون قديم دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جمهوري نظامن مان هيون.

## سوانح حيات

ڪ. پ. جيسوال مرزاپور، اتر-اولهه صوبا (هاڻي اتر پرديش ۾) ۾ ڄائو ۽ الله آباد يونيورسٽي مان گريجوئيٽ ٿيو. 1906ع ۾، 25 ورهين جي عمر ۾، هو برطانيا ويو. ”هن کي انگلينڊ وڃڻ جي اجازت هن شرط تي ڏني وئي ته هو اتي ڪنهن جي هٿ لڳل کاڌو نه کائيندو، سواءِ پنهنجي برهمڻ باورچي جي، جيڪو ساڻس گڏ ويو، ۽ هو سخت سبزي خور رهندو“ (هندو پالٽي – تاثرات). هو پوءِ جيزس ڪاليج، آڪسفورڊ ۾ داخل ٿيو، جتي کيس چيني ٻولي ۾ ڊيوس اسڪالرشپ ملي ۽ 1909ع ۾ قديم ڀارتي تاريخ ۾ ايم. اي. ڪئي. 1910ع ۾ کيس لنڪنز اِن، لنڊن مان بار ۾ سڏايو ويو. ڀارت موٽڻ کان پوءِ، جيسوال ڪلڪتا هاءِ ڪورٽ ۾ وڪالت شروع ڪئي، جتي سندس ملاقات سر اشوتوش مکھرجي سان ٿي، جنهن کيس قديم ڀارتي تاريخ تي وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. 1916ع ۾ جيسوال پٽنا منتقل ٿيو ۽ اُتي ئي رهيو.

هڪ زرخيز عالم طور، جيسوال 11 ڪتابن کان علاوه 120 کان وڌيڪ تحقيقي مقالا ۽ ڪيترائي تبصرا ۽ ترجما لکيا. هن قديم ماڳن جي کوٽائي ۽ بحالي ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ۾ جديد بہار ۾ واقع نالندا يونيورسٽي به شامل آهي. هو سڪه شناسي جو ماهر پڻ هو، ۽ موريا ۽ گپتا دور جا ڪيترائي سڪا دريافت ڪرڻ سبب 1931ع ۾ کيس لنڊن جي شاهي ايشيائي سوسائٽي ۾ تقرير ڪرڻ لاءِ سڏايل پهريون ڀارتي بڻجڻ جو اعزاز مليو.

هو ٻه ڀيرا ڀارتي سڪه شناسي سوسائٽي جو صدر چونڊيو ويو ۽ کيس بنارس هندو يونيورسٽي ۽ پٽنا يونيورسٽي طرفان ڊاڪٽر آف فلاسافي (اعزازي) جي ڊگري ڏني وئي.

جيسوال آڪسفورڊ جي معاشيات دان سنجايا لال جو ڏاڏو هو.

## رامڌاري سنگهه ’دنڪر‘ تي اثر
جيسوال رامڌاري سنگهه ’دنڪر‘ کي پنهنجي پٽ وانگر پيار ڪندو هو ۽ سندس شاعري جي شروعاتي دور ۾ مدد ڪئي.

1937ع ۾ جيسوال جي وفات نوجوان شاعر لاءِ وڏو صدمو هئي. گهڻو پوءِ هن حيدرآباد مان شايع ٿيندڙ رسالي *ڪلپنا* ۾ لکيو:  
  
حقيقت ۾ جيسوال ئي پهريون شخص هو جنهن دنڪر جي شاعري ۾ تاريخي شعور کي سڃاتو.

## ڪ. پ. جيسوال تحقيقاتي ادارو

پٽنا ۾ ڪ. پ. جيسوال تحقيقاتي ادارو 1950ع ۾ بہار جي حڪومت پاران قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ”تاريخي تحقيق، آثار قديمه جي کوٽائي ۽ جاچ، ۽ مستقل علمي قدر رکندڙ ڪتابن جي اشاعت“ کي فروغ ڏيڻ هو. هن وقت اهو ادارو پٽنا ميوزيم مان هلندو آهي.

## حوالا

## ٻاهرين ڳنڍڻا

* سرڪاري ويب سائيٽ 
* پٽنا يونيورسٽي

زمرو:اتر پرديش جا عالم
زمرو:ڀارت جا مورخ
زمرو:جيزس ڪاليج، آڪسفورڊ جا شاگرد
زمرو:مرزاپور ضلعو جا ماڻهو
زمرو:20هين صديءَ جا ڀارتي مورخ
زمرو:1881ع جون پيدائشون
زمرو:1937ع جون فوتگيون
زمرو:1881 ڄمڻا
زمرو:1937 وفاتون
شاه عزير منيمي

**سيد شاه محمد اوزير منيمي** (1899–1961) هڪ ڀارتي آزادي جو ڪارڪن هو. هو زميندار خاندان ۾ فلوري شريف، بھار ۾ ڄائو. هو ڊپٽي مجسٽريٽ سيد عبدالعزيز جو پٽ هو.

## تعليم

منيمي 1909ع ۾ فلوري شريف مان مڊل اسڪول پاس ڪيو. اهو اسڪول سندس نانا سيد محمد عمر قائم ڪيو هو. 1918ع ۾ هن محمدن اينگلو عربي اسڪول، پٽنا سٽي مان ميٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو. کيس بي. اين. ڪاليج، پٽنا ۾ داخلا ملي، پر 1920–21ع ۾ هن عدم تعاون تحريڪ ۾ شامل ٿيڻ لاءِ پڙهائي ڇڏي ڏني. منيمي بھار نيشنل وديہ پيٺ، پٽنا (صداقت آشرم) مان گريجوئيشن مڪمل ڪئي.
1926ع کان 1930ع تائين هو بھار نيشنل وديہ پيٺ ۾ اردو ۽ فارسي جو پروفيسر مقرر ٿيو. ان کان پوءِ 1931ع کان 1942ع تائين هو بھار صوبائي ڪانگريس ڪاميٽي جو سيڪريٽري رهيو. ان وقت سندس ويجهو دوست ڊاڪٽر راجندر پرساد ان جو صدر هو. 1934ع ۾ منيمي کي بھار مرڪزي رليف ڪاميٽي جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو.

## پيشو ۽ سياسي زندگي

ڊاڪٽر راجندر پرساد، مھاتما گانڌي، خان عبدالغفار خان ۽ قومي ڪانگريس جي ٻين اڳواڻن سان گڏ، منيمي 1942–44ع دوران گرفتار ٿيو. کيس پهرين پٽنا جيل ۾ رکيو ويو ۽ پوءِ هزارباغ سينٽرل جيل منتقل ڪيو ويو. منيمي 1940–41ع ۾ پٽنا ضلع ڪانگريس ڪاميٽي جو صدر ٿيو. پنهنجي صدارت دوران هن 8–10 ڪٺا زمين بھار صوبائي ڪانگريس ڪاميٽي کي عطيو ڏني، جيڪا ڪانگريس ميدان، قدم ڪوآن جي ڀرسان آهي.

1946ع ۾ هو بھار قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو. 1949ع ۾ منيمي بھار قانون ساز ڪائونسل جو نائب چيئرمين چونڊيو ويو.

جڏهن گانڌي، مولانا مظھرالحق ۽ مولانا شوڪت علي پٽنا آيا ته هو سندس سان گڏ فلوري شريف ويا. منيمي ”نيشنل اسڪول“ قائم ڪيو، جنهن جو باقاعده افتتاح گانڌي ۽ ابوالڪلام آزاد ڪيو. آزاد هن اسڪول کي اعزازي خدمتون پڻ ڏنيون.
1952ع ۾ هن فلوري شريف هاءِ اسڪول قائم ڪيو ۽ ان جو صدر ٿيو.
29 اپريل 1952ع تي منيمي مرحوم ڊاڪٽر ايس. ڪي. سنها جي پهرين ڪابينا ۾ شامل ٿيو. هن جيل، رليف ۽ بحالي جا قلمدان سنڀاليا. ٻي ڪانگريس ڪابينا ۾ منيمي ٽرانسپورٽ جو قلمدان پڻ سنڀاليو. 2 جنوري 1961ع تي هو ٽين ڀيري وزير ٿيو. هو واحد وزير هو جنهن لڳاتار ٽن ڪانگريس ڪابينائن ۾ ٽن کان وڌيڪ کاتن جي ذميواري سنڀالي.
1939ع ۾ هن حسنه خاتون سان شادي ڪئي، جيڪا شاه موسيٰ (شاه هارون جي وڏي ڀاءُ، باني هارون نگر، پٽنا) جي ڌيءَ هئي. جيئن بھار وڌان پريشد جي ”صدسيا پريچيا“ ۾ لکيل آهي، هو نهايت مذهبي، منڪسرالمزاج ۽ سادو انسان هو. منيمي وزارت دوران وفات ڪري ويو.

## جيل سڌارا

وزارت دوران هن ڪيترائي جيل سڌارا نافذ ڪيا:

* جيل لائبريري
* اسڪولي امتحان
* مزدوري جي ادائيگي، قالين ۽ جواري جي بنائڻ
* سونپور ميلي ۾ ڪارتيڪ پورنيما جي موقعي تي شرڪت
* روڊ تعمير ۾ اجرتي مزدور طور ڪم جو بندوبست

## ٻاهرين ڳنڍڻا
* 

## حوالا


زمرو:بھار جا ڀارتي آزادي پسند ڪارڪن
زمرو:ڀارتي مسلمان
زمرو:پٽنا جا سياستدان
زمرو:1899ع جون پيدائشون
زمرو:1961ع جون فوتگيون
زمرو:1899 ڄمڻا
زمرو:1961 وفاتون
جگن ناٿ سرڪار

**جگن ناٿ سرڪار** (25 سيپٽمبر 1919&nbsp;–&nbsp;8 اپريل 2011) هڪ ڀارتي ڪميونسٽ اڳواڻ، آزادي پسند ڪارڪن ۽ سماجي معاملن تي ليکڪ هو.

## شروعاتي زندگي

جگن ناٿ سرڪار 25 سيپٽمبر 1919ع تي هڪ بنگالي خاندان ۾ پوري، اوڙيسا، ڀارت ۾ ڄائو.
سندس والد ڊاڪٽر اخيلناتھ سرڪار پرنس آف ويلز ميڊيڪل ڪاليج (هاڻوڪو پٽنا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال) ۾ هڪ زناني بيمارين جو ماهر هو. بنگالي مؤرخ سر جادوناتھ سرڪار سندس چاچو هو.
نوجوان سرڪار بنگال جي نشاةِ ثانيه واري ماحول ۾ وڏو ٿيو، جتي سندس خاندان رام موهن راءِ، سوامي وویکانند ۽ ربندرناتھ ٽيگور کان متاثر هو.

## شروعاتي سياسي دلچسپيون

رام ڪرشنا مشن جو هڪ پجاري، جيڪو پٽنا ۾ هو ۽ جتي سرڪار پنهنجي نوجوانيءَ ۾ ويندو هو، کيس مارڪسي ادب سان متعارف ڪرايو، جيڪو ان وقت برطانوي هند ۾ بند ٿيل هو.
سرڪار پوءِ اقتصاديات ۾ پٽنا يونيورسٽي مان تعليم حاصل ڪئي، جتي هو آزادي تحريڪ ۽ ڪميونسٽ پارٽي سان لاڳاپيل ٿيو ۽ شاگردن ۽ پڙهيل لکيل ماڻهن ۾ هڪ سرگرم ڪارڪن بڻيو. ڪميونسٽ پارٽي ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ، هو بھار ۽ پوءِ جهارکنڊ جي پورهيت علائقن ۾ ويو، جتي 1940ع ۽ 1950ع جي ڏهاڪن ۾ هن کان کوٽڻ ۽ ڪوئلي جي کاڻ جي مزدورن جي حقن لاءِ مهمون هلائين.
سندس والد، جنهن کي رائي بهادر جو خطاب مليو هو، پنهنجي پٽ ۽ سندس ساٿين جي مقصد سان همدردي رکندو هو ۽ پنهنجي وفات تائين خفيه طور سندن انقلابي سرگرمين لاءِ وسيلا فراهم ڪندو رهيو.

## پوءِ وارو ڪيريئر

1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ جڏهن ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي بھار ۾ اقتدار ۾ آئي، سرڪار ان ۾ اڳواڻ هو ۽ هن فوجي آمريت ۽ بي نظرياتي حڪمراني جي حامين خلاف آواز اٿاريو. هن دور ۾ زمين کان محروم مزدورن جي حق ۾ ڪيترائي زمين سڌارا نافذ ٿيا.
سرڪار ڪيترن سماجي معاملن تي به لکيو، جن ۾ سيڪيولرزم، کاٻي ڌر جي انتهاپسندي، قبائلي ترقي ۽ ڀارت ۾ سوشلسٽ نظرياتي مسئلا شامل آهن. هو ڪجهه عرصي لاءِ هندي روزاني اخبار جن شڪتي جو سرپرست ۽ ايڊيٽر پڻ رهيو.
1970ع جي ڏهاڪي ۾ سرڪار ڀارتي ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي سيڪريٽريٽ جو ميمبر ٿيو ۽ دهلي منتقل ٿيو. پر 65 ورهين جي عمر ۾ هن فعال سياست کان ڪناره ڪشي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ته جيئن نوجوان نسل ترقي پسند تحريڪن ۾ اڳواڻي سنڀالي سگهي.
سرڪار بابت قومي ۽ بين الاقوامي ماهرن، جهڙوڪ بيپن چندر ۽ پال براس، گهڻو لکيو ۽ حوالا ڏنا.
سرڪار 8 اپريل 2011ع تي پٽنا ۾ وفات ڪئي.

## تصنيفات

سرڪار جون ڪيتريون ئي تحريرون آسانيءَ سان دستياب ناهن، پر جيڪي مواد موجود هو، ان مان 2010ع ۾ هڪ ڪتاب شايع ٿيو.
*مئني اسٽريمس* نالي هي ڪتاب سرڪار جي چونڊ مضمونن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ سندس دوستن ۽ ساٿين جون يادگيريون به شامل آهن. ڪتاب 14 مئي 2010ع تي پٽنا ۾ پروفيسر پربهات پٽناڪ، جواهر لعل نهرو يونيورسٽي پاران جاري ڪيو ويو.
ڪتاب جو مهاڳ شيبل گپتا لکيو، جيڪو ايشيائي ترقياتي تحقيقي اداري، پٽنا جو ميمبر سيڪريٽري هو.

## حوالا

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
# Paul R. Brass، Radical Politics in South Asia، ايم آءِ ٽي پريس، ڪيمبرج، ميساچوسٽس ۽ لنڊن، ص 329.
# Paul R. Brass، Radical Parties of the Left in Bihar، ص 347.
# The Decline of Communist Mass Base in Bihar: Jagannath Sarkar http://kafila.org/2011/09/25/the-decline-of-communist-mass-base-in-bihar-jagannath-sarkar/

زمرو:اوڙيسا جا ڀارتي آزادي پسند ڪارڪن
زمرو:اوڙيسا جا سياستدان
زمرو:بھار جا ڀارتي ڪميونسٽ سياستدان
زمرو:بھار جا ڀارتي آزادي پسند ڪارڪن
زمرو:ڀارتي سياسي ليکڪ
زمرو:پٽنا جا سياستدان
زمرو:پٽنا جا ليکڪ
زمرو:پوري جا ماڻهو
زمرو:20هين صديءَ جا ڀارتي سياستدان
زمرو:20هين صديءَ جا ڀارتي ليکڪ
زمرو:1919ع جون پيدائشون
زمرو:1919 ڄمڻا
زمرو:2011 وفاتون