بايزيد بسطامي

**ابو يزيد البسطامي**  جيڪو ايراني دنيا ۾ عام طور تي بايزيد بسطامي (فارسي: بايزيد بسطامي) جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو اتر-مرڪزي ايران جو هڪ فارسي صوفي هو. مستقبل جي صوفين ۾ "سلطان العارفين" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، بسطامي کي فنا جي رياست (خدا سان صوفياتي اتحاد ۾ فنا جو تصور) جي ظاهر ڪندڙن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بسطامي ”تصوف ۾ تصوف جي مڪمل جذبي جي اظهار جي جرئت“ لاءِ مشهور هو.

بسطامي سان ڪيتريون ئي خوشگوار ڳالهيون منسوب ڪيون ويون آهن، جن جي ڪري کيس اسلامي تصوف جي ”خوشحالي“ (عربي:سُكْر) اسڪول جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي ڳالھ کي دليل ڏئي سگهجي ٿو ته، بسطامي صوفياتي اتحاد سان مري ويو ۽ خدا پنهنجي زبان سان ڳالهائي رهيو آهي. بسطامي پنهنجي خواب ۾ ستن آسمانن تي چڙهڻ جي دعويٰ پڻ ڪئي هئي. سندس سفر، جيڪو بسطامي جي معراج جي نالي سان مشهور آهي، واضح طور تي نبي ڪريم ﷺ جي معراج تي ٺهيل آهي. بسطامي کي ٽن مختلف طريقن سان نمايان ڪيو وڃي ٿو: هڪ آزاد سوچ رکندڙ، هڪ پرهيزگار صوفي جيڪو شريعت جي پيروي ڪرڻ ۽ ”فرض کان وڌيڪ عقيدت“ ۾ مشغول هجڻ سان تمام گهڻي دلچسپي رکي ٿو ۽ هڪ متقي شخص. بسطامي جو معراج ائين ٿو لڳي ڄڻ بسطامي پاڻ سفر ڪري رهيو آهي. جيئن ته هو هر آسمان مان چڙهندو آهي، بسطامي علم حاصل ڪري رهيو آهي ته هو ملائڪن سان ڪيئن ڳالهائيندو آهي.

## زندگي متعلق احوال
سندس تعلق زرتشتي خاندان سان ھيو جيڪو ان وقت فارس ۾ ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ ۾، موجوده ايران ۾، البرز  جبل واري علائقي ۾ رھندڙ ھيو. سندس قوميت فارسي ھئي.. سندس ڏاڏي جو نالو سرشان ھيو جيڪو زرتشتي مذھب سان تعلق رکندڙ ھيو. جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو. کيس ٽي پٽ؛ آدم، طيفور ۽ علي ھيا. هو بسطام شهر جو رهاڪو هو. سندس اصل نالو ’ابو زيد طيفور‘ هو. جيڪي سڀ عارف ھيا ۽ انھن ۾ طيفور کي بايزيد جي نالي سان پٽ ڄائو. هن ابوعلي سنڌيءَ کان معرفت ۽ حقيقت جو علم حاصل ڪيو. چون ٿا ته اوائل ۾ شريعت جي خلاف ڳالهائڻ تي بسطام جي شهرين کيس شهر کان ڪڍي ڇڏيو هو، پر ڪجهه عرصو جهنگ ۾ رهڻ کان پوءِ شهر ۾ موٽي آيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين. فارس جي منگول حاڪم چوڏھين صديءَ جي شروعات ۾ سندس مزار ٺھرائي. ھن پاڻ ڪو به ڪتاب نہ لکيو. ھن جي باري ۾ جيڪو رڪارڊ آھي ان مطابق ھن گھمندي ڦرندي زندگي گذاري پر ان سان گڏوگڏ ھي مرشد پڻ رھيو. ھن جي لاء خيال آهي تہ وفات بعد بسطام ۾ دفنايو ويو ھوندو، پر ان جي نالي سان مزار ترڪي ۾ ڪرخان شھر ۾ آهي. ان جي نالي سان ھڪ مزار بنگلاديش جي شھر چٽاگانگ ۾ پڻ آھي پر سندس بنگال طرف سفر جي تاريخ ۾ ڪابہ شاھدي ڪانہ ٿي ملي.

## بحيثت صوفي
وڏو صوفي ۽ اهل الله هو. وجد ۾ اچي چوندو هو ته؛
 ”سبحاني ما اعظم شاني“ (پاڪائي آهي مون کي، ڪيڏو نه وڏو منهنجو شان آهي“)!

ايئن لڳندو ھو ڄڻ تہ خدا ان منجھ ڳالھائي رھيو ھجي. سندس ان عمل تي ملن ۾ ڪاوڙ وڌائي ڇڏي ۽ انھن ھن تي ڪفر جي فتوا ڏئي ڇڏي. صوفي خيال وارن ھن جو دفاع ڪيو. ھن جون چوڻيون فارس کان عراق، وچ ايشيا ۽ ترڪي تائين ڦھلجي ويون ۽ ڏھين صديءَ کان لکجڻ پڻ شروع ٿيو. 
”سفينة الاولياءَ“ جي بيان مطابق شيخ بايزيد هڪ سؤ تيرهن طريقن جي رهنمائن کان فيض حاصل ڪيو. ھن دنيا ترڪ ڪري رياضت ۾ زندگي گذاري. 

سيد الطائفه شيخ جنيد بغداديءَ جو قول آهي ته؛ 

”شيخ بايزيد جي حيثيت انسانن ۾ اهائي آهي، جيڪا فرشتن ۾ جبرائيل امين جي آهي"
کيس وفات کان پوء سلطان العارفين جو لقب ڏنو ويو. ھن لاء خيال ھيو تہ ھي خدا سان وصال ۾ فنا جي درجي تي پھچي چڪو ھو. ھن کي وجداني ڪيفيت جي  درجن ۾ مدھوش يا سڪر پڻ چوندا ھيا. ھن جي ڪلام "سبحان ما اعظم شاني" جي لاءِ سندس عقيدتمندن جو خيال ھيو تہ خدا سان وصال م ھي پاڻ فنا ٿي ويو سندس زبان مان ھي پاڻ نہ پر خدا پاڻ ڳالھائي پيو.
ھن ستن آسمانن سميت عرش تائين معراج ۽ خدا سان ملاقات جي پڻ دعوا ڪئي ھئي.  الله جو ذڪر ڪرڻ کان اڳ گرڙي ڪري زبان صاف ڪندو ھيو. ھي فقيھن جي محنت جو پڻ معترف ھيو. ھن کي نقشبندي سلسلي جي صوفين جي لڙھ سان منصوب ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:اسلامي شخصيتون