open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڏھر (ٿر)

**ڏھر** (ٿر جو علائقو) ٿر آهي وارياسو ملڪ، جتي واريءَ جون ڀٽون به آهن ته ڪٿي ڪٿي ڀٽن جي وچ ۾ سنئين زمين به آهي، جا ڪٿي نرم ته ڪٿي سخت آهي. ڪٿي ٿوري مفاصلي ۾ ۽ ڪٿي گهڻي مفاصلي ۾. جتي گهڻي مفاصلي ۾ سنئين زمين آهي، ان کي ”ڏهر“ چئبو آهي، اتي چراگاهه ۽ آباديءَ لاءِ ٻنيون هونديون آهن. اهڙا ڏهر ننڍا وڏا گهڻائي آهن. خاص ڪري ڪنٺي ۽ ڍاٽ ۾ بلڪل گهڻا ۽ وڏا ڏهر آهن، ساروٽي ۾ گهٽ، کائڙ، مهراڻي ۽ ونگي ۾ ڪونه آهن.ٿر ۾ ڪٿي ڪٿي ڀٽون هڪٻئي کي ويجهيون آهن ۽ ڪٿي ڪٿي وري ڳچ مفاصلو آهي ۽ وچ واري زمين جدا جدا نمونن جي هوندي آهي، تنهنڪري هرهڪ نموني لاءِ جدا جدا نالا ٺهرايل آهن. ڀٽن جي وچ ۾ ڏاڍيري زمين وارو وڏو ڪشادو ميدان، جو پوک لائق يا ڳوٺ ٻڌڻ لائق ۽ مال جو چراگاهه هجي، تنهن کي ’ڏهر‘ چئبو آهي..

## حوالا

## حوالا
گھامون

**گهامُون**: هي ٻوٽو ڪِرڙن، ڄارين، ڦوڳن، ڪونڀٽن، مُرٽن، موراڙين، ٻنين جي لوڙهن، ڍنگهرن وغيره جي اوٽ يا وچ ۾ اُڀرندو آهي، ان کي گَنڀَلَ به چون. هي تمام تڪڙو وڌندو آهي. هن جون تيليون ڪانهن وانگر ڳُرين سان ٿينديون آهن، پر ڪنهن کان سنهيون آهن. هرهڪ ڳُريءَ وٽان پن ٿيندو آهي جنهن جو ڪجهه حصو تيليءَ تي ويڙهيل هوندو آهي، باقي جدا ٿيندو آهي، جو ڪجهه ويڪرو ۽ ڊگهو ٿيندو آهي. هن جون تيليون ڊگهيون ستن – اٺن فوٽن تائين ٿين. هرهڪ تيليءَ جي ڇيڙي ۾ سنگ ٿيندو آهي، جنهن جون جدا جدا سنهيون ڦاڪون ٿينديون آهن، جن ۾ ننڍيون ننڍيون مکڙيون جهڳٽن وانگر نظر اينديون آهن.
گهامُون جڏهين ڪچو هوندو آهي تڏهين رون، ٻڪريون، اُٺ، ڍڳيون، گڏهه ۽ مينهون کائيندا آهن. پچڻ بعد جانور ڪونه کائين. ماڻهو گهاما وڍي سڪائي ڇَنن، چؤنرن ۽ لانڍين تي سڻن جي مٿان، مُرٽن سان گڏي ڇاڄو ڏين. وسڪاري جو ڪَرِيءَ ۾ گهامن جا تهه ڏيئي سنگ وجهيو رکن..

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:ٻوٽا
زمرو:ڄاڙيون

## حوالا
ڀنگيري

**ڀَنگيري**: هي ٻوٽو عجيب قسم جو آهي. هن جي ڏانڊين جي وچ۾ پن ۽ انهن سان گڏ هڪ قسم جو ٻاجهريءَ جي سنگ وانگر ٻه-اڍائي انچ ڦل ٿيندو آهي. اهو ڦل، سيتاڦل جي نموني نظر ايندو آهي. ان ۾ داڻا داڻا ٿيندا آهن. پر هرهڪ داڻو پردن اندر لڪل هوندو آهي ۽ اهي سنگ ۾ چوڌاري ڳتيل هوندا آهن. هرهڪ داڻي جي پردي جي چوٽي سنهي نوڪدار ٿيندي آهي، جا ڪنڊي وانگر هوندي آهي. هي فوٽ کن ڊگهو ٿئي. سائي ڀنگري اُٺ، ٻڪريون ۽ رڍون کائينديون آهن. سڪڻ بعد مال ڪونه کائي.

## حوالا

## حوالا
ڀٽ (ماڻھو)

**ڀٽ** (Bhatt) ڀانن، مڱڻهارن، ڳائي وڄائي نذرانو گهرندڙ کي چوندا آهن. ڀٽ ۽ ڀان جو ساڳيو ڪم آهي. هي درٻارن سان وابستہ هوندا هئا. حڪمرانن ۽ قبيلن جا شجرا ياد رکندا هئا.

## حوالا
جھرڪلي کيت

**جهرڪِلِي کيت**: هي ٻوٽو نرم زمين ۾ گهڻو، ۽ سخت زمين ۾ ٿورو اڀرندو آهي. هي زمين تي پکڙندو آهي. ڏانڊيءَ جو رنگ هيڊو ۽ پن سائي رنگ جا سنها، لوڻڪ جي پنن جهڙا، پر البت لاٺيرا ٿيندا آهن. هن ۾ ڦل گول گول سنها داڻا سائي رنگ جا ٿيندا آهن. هن کي ”چڙيال“ به چوندا آهن.

## حوالا

## حوالا
گيرول

**گيرول**: هي ٻوٽو ڏهرن جي سخت زمين ۾ اُڀرندو آهي. زمين تي پکڙيو پيو هوندو آهي. ان جا پن سنها ننڍا ٿيندا آهن. ان جي ڏانڊيءَ کي ڀڃبو ته منجهانئس اَڪَ ۽ ٿوهر وانگر کير نڪرندو، جو اهڙو کارو نه هوندو آهي، جنهنڪري ٿري ماڻهو هن کي ڏُڌيلِي (ڏُڌ وارو ٻوٽو) به چون. رڍون، ٻڪريون ۽ اُٺ جام کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ويسوني

**ويِسُونِي**  هي ڀٽن جي نرم زمين ۽ ڏهرن جي سخت زمين ۾ اُڀري. ڪٿي ڪٿي ڏهرن ۾ جام اُڀرندي آهي. هي ٻوٽو ڏيڍ ٻوٽو ڏيڍ فوٽ کن ڊگهو ٿئي. ان جا پن سون مَڪئيءَ کان ڪجهه ننڍيرا ٿين. ڏانڊيءَ ۾ ٻنهي پاسن کان پنن جون قطارون هونديون آهن. منجهس عمدا ڳاڙهي رنگ جا گل ٿيندا آهن. ڪچي هوندي آهي، تڏهن فقط رڍون ٻڪريون کائين. اُٺ ڪو نہ کائي، جي کائي تہ چون ٿا تہ انڌو ٿي پوي. پَڪِي ٿيڻ بعد اُن ۾ سائي رنگ جون چپڙيون، ڪامن وانگر وريل ڦريون ٿين، جن ۾ ٻج هوندو آهي. ان مهل اُٺ ۽ ڍڳيون بہ کائينديون آهن.

## حوالا
کرسڻ

**کُرسَڻ**: هيءُ ٻوٽو اڌ فوٽ کن ڊگهو، ڀٽن ۽ دڙن جي پاساڙن تي ٿئي. اُن جون ڏانڊيون گهاٽيون ۽ ڳاڙهسري رنگ جون ٿين. هن کي اُٺ ۽ ٻڪريون کائينديون آهن. گرميءَ جي بيماريءَ جي حالت ۾ گهوٽي پيارڻ سان فائدو ڪندو آهي.

## حوالا

## حوالا
ڪنٽي

**ڪُنٽِي**: هيءُ ٻوٽو نرم زمين تي ٿورو ۽ ڏاڍي پوٺي واري زمين تي گهڻو ٿيندو آهي. اُن جا پن ننڍا ٿيندا آهن ۽ تَسروُن ڪري زمين تي پکڙندو ويندو آهي. منجهس پيلي رنگ جا ننڍا وڻندڙ گل ٿيندا آهن، جن ۾ پوءِ ڦل ٿيندو آهي، جو ننڍي گول ٻاٽِلي وانگر هوندو آهي ۽ منجهس مضبوط ۽ تکا ننڍا ڪنڊا ٿيندا آهن. سڪڻ بعد ٻوٽو ڀُري ويندو آهي پر ڪنڊا زمين تي پکڙيا پيا هوندا آهن. ماڻهو اُڀِراڻو (جُتيءَ کانسواءِ) هليو ته پيرن ۾ لڳندا آهن. هي ٻوٽو اُٺ جي خاص خوراڪ آهي. رڍون، ٻڪريون، ڇيلا ۽ گانيون به کائينديون آهن. ماڻهو پٽي ڀريون ڪري شام جو اُٺن جي چاري لاءِ گهر کڻي ايندا آهن ۽ مال کي دُونِهي ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ساٽوڙو

**ساٽوڙو**: هيءُ ٿر جو عام ٻوٽو آهي، جو جتي ڪٿي ٿيندو آهي، خاص ڪري ڀاڻ وارن هنڌن تي جام ٿيندو آهي. جيئن ڳوٺن جي آسپاس جتي ڪجهه زمين ڏاڍيري ۽ وٿاڻ هوندا آهن، اتي جام اڀرندو آهي. هن جا ٻه قسم آهن: هڪڙي جا پن ڪجهه وڏيرا ۽ مٿان سائي رنگ جا ۽ هيٺان اڇا، ٻئي جا پن ڪجهه ننڍيرا ۽ هيٺان ڳاڙهيري رنگ جا.هيءُ ٻوٽو تسرون ڪري زمين تي پکڙندو ويندو آهي. ٻڪريون، رڍون، ڍڳيون، مينهون ۽ اُٺ وغيره کائيندا آهن. سُڪڻ بعد ڀُري ويندو آهي، پر هن جي پاڙ آڱر جهڙي ٿلهيري، زمين اندر سائي رهندي آهي. ٻوٽي کي ڇڪبو ته پاڙ سميت نڪري ايندو. وسڪاري جو ماڻهو پٽي ڀريون ٻڌي کڻي وڃي مال کي ڏيندا آهن. سڪڻ بعد به ڪيترا ماڻهو ڪوڏر سان کوٽي اُن جون پاڙون ڪڍي گڏ ڪري مال کي کارائيندا آهن. وسڪاري جو صبح توڙي شام پٽي مال لاءِ دونهي ڪرڻ جي ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ھرڻ چپڙي

**هَرڻ چَپڙي**: هي ٻوٽو ٿورو مٿاهين، وائکي ۽ نرم زمين ۾ ٿيندو آهي. اُن جي ڊيگهه ڏيڍ فوٽ کن ٿئي. اُن جا پن سنها ٻُوهه جهڙا ۽ رنگ جا ساوا ٿين. اُن جا گل نيراڻ تي مائل اڇيرا ٿيندا آهن. ان جون ڦريون اڌ گول وانگر چِپِٿريون ڪونڀٽ جي چَپڙن سان مشابهت رکندڙ ٿينديون آهن، جن جي اندر جدا جدا داڻا ٿيندا آهن. هي ٻوٽو اُٺ ۽ ٻڪري جام کائيندا آهن. هي ٻوٽو هرڻ جو خاص کاڌو آهي، جنهنڪري مٿس اهو نبالو پيو آهي. ڍڳيون، مينهون ۽ گڏهه به کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
جانوليو

**جانوليو**: هي ٻوٽو سنئين ڪنئري زمين ۾ فوٽ کن ڊگهو، ڏاني سنهي، مٿي ٽاريون ڪري جهڳٽو ڪندو آهي. اُن جا پن سنها، ننڍا، ڪنڊي جي پنن جهڙا، گل اڇا ۽ ٿورو پيلاڻ تي مائل، جن ۾ ڦريون ٿينديون آهن، اندر داڻا ٿين. هي ٻوٽو اُٺ جو خاص کاڌو آهي. ٻڪريون، رڍون، ڍڳيون ۽ گڏهه به چاهه سان کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ھاڏو اکراڙ

**هاڏو اُکِراڙ** هي ٻوٽو سنئين، پر ڪجهه نرم زمين ۾ فوٽ کن ڊگهو ٿئي. اُن جا پن ڊگهيرا ۽ چهنبدار ٿين. منجهنس ڏيڍ انچ کن ڦريون. ٿينديون آهن. جي چهنبدار هونديون آهن، جن اندر ننڍا ڪارا داڻا ٿيندا آهن. وسڪاري جو اُڀري. ٻڪريون، رڍون، ڇيلا ۽ اُٺ کائيندا آهن. ڪانءُ پکي هن جون ڦريون ڀَڃي داڻا ڪڍي کائيندو آهي، جنهنڪري مٿس ”هاڏي جي اُکراڙ“ نالو پيو آهي. ٿري ماڻهو ڪانءُ کي ”هاڏو“ چوندا آهن.

## حوالا
سنھاڙي

**سَنِهاڙي**  ٻوٽو ساٽوڙي جھڙو، پر تندون سنهيون ۽ ڊگهيون، پن ننڍڙا گول، ڏاڍيري ميدان زمين تي پکڙندو ويندو آهي. اُٺ، ٻڪريون، رڍون ۽ ڍڳيون کائينديون آهن.

## حوالا
جوڳيڙو

**جوڳِيڙو**: هيءُ ٻوٽو ڄارين، ڦوڳن، ڪانڪهه، ٻائورين جي وڻن جي واٽ ۾ اڀرندو آهي. هن جو ٻج ڪو نه ٿئي پر کُنڀين وانگر اُڀري، سيتاڦل وانگر ڏسڻ ۾ ايندو آهي. اُن جو رنگ پيلو ڳاڙهسرو ٿئي ۽ گل پيلا ٿين. هي گهڻو ڪري علحده اُڀرندو آهي يا ڪٿي هڪ کان وڌيڪ به ٿيندا آهن. اُن کي ٻڪريءَ کانسواءِ ٻيو ڪو به جانور ڪو نه کائي. ماڻهو دوائن طور ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
جوٺي

**جُوٺِي**: هيءُ ٻوٽو ڀٽن جي لاهن تي اڀرندو آهي. هيٺ ٻُٿ وانگر گهاٽو جهڳٽو پنن ۽ تيلين سان گڏيل ٿيندو آهي. وچ مان ٻه – چار تيليون وڌي فوٽ – ڏيڍ جيڏيون ڊگهيون ٿينديون آهن. جن جي ڇيڙن ۾ ننڍا ۽ سنها سنگ ٿيندا آهن. هن ٻوٽي کي ڪي ”ڌنار کٿوري“ ۽ ڪي ”مارئيءَ جو پٿر“ ۽ ڪي ”سسئيءَ جو پٿر“ چوندا آهن، پر ٿر ۾ عام طرح ”جوٺي“ نالي سان مشهور آهي. هي خوشبودار ٻوٽو آهي. ماڻهو پٽي کڻي ايندا آهن. ڀاڳياڻيون کير ڪوسي ڪرڻ ۽ ولوڙڻ جا ڪُنا اُن سان صفا ڪنديون آهن. ڪُننن ۾ پاڻي وجهي منجهس جوٺي وجهي باهه تي چاڙهي ڇڏينديون آهن. ڪوسي ٿيڻ تي لاهي اندر جُوٺي سان چڱيءَ طرح ڌوئي ڇڏينديون آهن. اهڙيءَ طرح پاڻي ڪوسو ڪري ڌوکئڻ کي ”اُڪِراسڻ“ چئبو آهي. هي ٻوٽو ٿانون کي چڱيءَ طرح صفا ڪندو آهي، ڄڻ ته برش جو ڪم ڏيندو آهي. خوشبودار پڻ آهي، جنهنڪري ٿانون ۾ سُرهاڻ به ٿيندي آهي. ڌوئڻ بعد وري رکي ڇڏين ۽ وري وري پيون ڪم آڻين. ٿر جون ٿريليون اڪثر ڌنارن کي چونديون آهن ته اسان کي جوٺيون آڻي ڏج، تو کي مکڻ ڏينديونسين، ڇو ته ڌنار مال جي سانگي روزانو جهنگ ڏي ويندا آهن.

## حوالا

## حوالا
سونيل

**سونيل**: هي ٻوٽو فوٽ سوا کن ڊگهو ڏاڍيري زمين ۾ ٿئي. پاڙ کان ٿورو مٿڀرو سنهيون ٽاريون ڪري جهڳٽي وانگر بيهندو آهي، جو پري کان ڏاڍو سهڻو دل کي وڻندڙ پيو لڳندو آهي، منجهس پليا گل ٿيندا آهن، جن ۾ خوشبوءِ ٿيندي آهي، تنهنڪري ماڻهو خاص ڪري ڌنار ۽ هاري پٽي سِنگهندا آهن. اُٺ، رڍيون، ٻڪريون ۽ ڇيلا کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ٻائيءَ جا ٻاٽيا

**ٻائِيءَ جا ٻاٽيا** هي ٻوٽو ٻہ اڍائي فوٽ ڊگهو، ڳوٺن جي پسگردائيءَ ۾ سنئين ميداني زمين ۾ ٿيندو آهي. ان جا پن گول پر ٿورا چهنبدار، ڏانڊي سنئين ۽ نرم، گل پيلي رنگ جا، جن ۾ ڦل ٿيندا آهن، جي گول ٻاٽلي وانگر هوندا آهن. اُٺ، ٻڪريون، رڍون، ڇيلا، ڍڳيون ۽ گڏھ کائيندا آهن.

## حوالا
لام لاڻي

**لام لُوڻي**: هي ٻوٽي سخت زمين ۾ اُڀري زمين تي پکڙندو ويندو آهي.اُن جي ڏانڊي ڳاڙهيري رنگ جي ٿئي. پن ننڍا ٿين، منجهس پيلا ننڍا گل ٿين. پن ذائي ۾ چهرا ٿين، تنهنڪري ننڍا ٻار پٽي کائيندا آهن، اُٺ، رڍون، ٻڪريون ۽ ڇيلا به کائين.

## حوالا

## حوالا
رينگڻي

**رينگِڻي**: هن کي آڏيري به چئبو آهي. هي ٻوٽو فوٽ کن ڊگهو سخت ميداني زمين ۾ ٿيندو آهي. اُن جا پن ننڍا، چهنبدار ۽ ڦاڪن سان، مٿس ننڍڙا نرم ڪنڊا ٿيندا آهن. ڦل پهريائين سائو، پچڻ بعد وڏي ٻير جيڏو پيلو ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪارا ننڍا داڻا ٿيندا آهن. گهوڙن جي سرگيل بيماريءَ لاءِ فائديمند آهي. ماڻهو ڏاٺ ۽ ڪن جي سور لاءِ ٻج گهوٽي سنهو ٻورو ٽانڊي تي ڀُرڪائي دونهون ڏيندا آهن ته اندران جي لَٽون هونديون آهن، سي ٻاهر ڪِري پونديون آهن ۽ سور ختم ٿي ويندو آهي. هن کي ٻڪريون ۽ اُٺ کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
منڍيري

**مُنڍيري**: هي ٻوٽو سخت پوٺن واري زمين ۾ ٿيندو آهي. پاڙ مان ڏانڊيون ڏاڍيون هونديون آهن. هن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جي سڪڻ بعد سخت ٿينديون آهن. سائي ٻوٽي کي ٻڪريون، رڍون ۽ ڇيلا کائيندا آهن. هي ڪيترين دوائن ۾ به ڪم ايندو آهي.
سهائي پونم جي رات جو چئين بجي صبح جو پَٽي گهوٽي سنگهه مصري وجهي ڇاڻي پيئجي ته گرميءَ جي اثر کي گهٽائي ٿي. احتلام لاءِ فائدي واري آهي. مُنڍيري گهوٽڻ ۾ بلڪل چيڙهالي آهي، جنهنڪري پڙي مان ڇاڻڻ ڏکيو آهي. ڇِڊي اوني ڪپڙي ۾ گهوٽيل رس وجهي هٿ سان زور ڏيئي نپوڙي ڇاڻبي آهي. هي فقط وسڪاري جو ٿيندي آهي، تنهنڪري ڪيترا ماڻهو مُنڍيري پٽي ڇانو ۾ سڪائي رکي ڇڏيندا آهن، جا ضرورت وقت ڪم آڻين. هونئن ته مُنڍيري هر طرح فائدي واري آهي پر پونم جي رات جو مٿس چنڊ جا ڪِرڻا پوندا آهن، تنهنڪري انهيءَ رات واري صبح جو چئين بجي پَٽيل وڌيڪ اثر ڏيکاريندي آهي

## حوالا

## حوالا
بوبريو

**بوبريو**: هي ٻوٽو ڏاڍيري زمين ۾ گهڻو، ڪنئري زمين ۾ ٿورو ٿئي. هي ٻوٽا ڇڊا ڇڊا ٿيندا آهن. اٽڪل منو فوٽ کن ڊگهو ٿئي. پاڙ وٽان پنج – ست شاخون ڪڍندو آهي، جن جي ڇيڙي ۾ جهيرڻي وانگر ڦاڪدار ٿيندو آهي، انهن ۾ پيلي رنگ جا سنها داڻا ٿيندا آهن. ٻڪريون، رڍون، ڍڳيون، گڏهه ۽ اُٺ کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ملير ميندي

**مَلير ميندي**: هي ٻوٽو ڏهرن جي سنئين ۽ سخت زمين ۾ ٿيندو آهي. اُن جي ڏانڊي سنهي ۽ پن سنها تکا ۽ ڊگهيرا ٿيندا آهن. اڇا گل ڪندو آهي، جن ۾ ٻاجهريءَ جي داڻي جيڏو ڦل ٿيندو آهي مثانه ۽ گرميءَ جي بيماريءَ جي حالت ۾ گهوٽي پيارڻ سان فائدو ٿيندو آهي. پُسائي رکڻ سان پاڻي مينديءَ جي رنگ جهڙو ڳاڙهو ٿي پوندو آهي، تنهنڪري مٿس اهو نالو پيو آهي. ٻڪريون، رڍون، ڇيلا ۽ اُٺ کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
سراڌيا

**سِراڌيا**: هي ٻوٽو ڏاڍيري زمين ۾ منو انچ کن ڊگهو ٿيندو آهي. ڏانڊي ۽ ٽارين ۾ انچ ڏيڍ جي وِٿي تي گول ٽنؤر ٿيندو آهي، جو نرم ٻُرٻُر وارو هوندو آهي. ٽارين جي چوڌاري پکڙجي بيهندو آهي. هر هڪ ٽنؤر وٽان پن نڪرندا آهن، جي ننڍا سنها ۽ چهنبدار ٿيندا آهن. هندو ماڻهو پنهنجن مري ويل مائٽن جا شراڌ (آتما کي ثواب پهچائڻ لاءِ خيرات جي ماني) ڪرڻ وقت هي ٻوٽو پٽي پوڄا جي ڪم آڻيندا آهن، تنهنڪري مٿس اهو نالو پيو آهي. اُن کي اُٺ رڍون، ٻڪريون ۽ ڇيلڙا کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
للر

**لُلَر**: هي ٻوٽو سخت زمين ۾ ٿيندو آهي. هن جا پن مريڙي جي پنن کان وڏا ۽ ويڪرا ٿيندا آهن. فوٽ کن ڊگهو ٿيندو آهي. ڏانڊي اڇي رنگ جي ٿيندي آهي. برسات پوڻ سان ازخود اڀري پوندو آهي ٿري ماڻهو هن جي ڀاڄي رڌي کائيندا آهن. اُٺ، ٻڪريون، ڇيلا، رڍون، گانيون ۽ گڏهه به کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ٻگرو

**ٻَگِرو**: هي سڀ ڪنهن هنڌ ٿئي پر نرم زمين ۾ ڀلو ٿئي. هي ٻوٽو فوٽ ڏيڍ کن ڊگهو ۽ پکڙيل ٿيندو آهي. مريڙي ۽ لُلر کان گهڻو پکڙيل هوندو آهي. پن ۾ پنج ڦاڪون ٿينديون اٿس. ڏانڊي اڇي رنگ جي ۽ ڦيڦي ٿئي. منجهس اڇي رنگ جا وڻندڙ گل ٿين جن مان سائي رنگ جون ڦريون ڦٽيو نڪرن. پچڻ تي ڦرين جو رنگ ناسي ٿئي ۽ منجهن ڪاري رنگ جو ٻچ داڻا داڻا هوندو آهي. ڪچي ٻگري جي ڀاڄي ڪبي آهي ۽ مارُو ماڻهو پاڻيءَ ۾ اوٻاري نپوڙي لوڻ مرچ وجهي ڌُپِڪاري کائين. هن ٻوٽي کي اُٺ گهڻي چاهه سان کائيندا آهن. رڍون، ٻڪريون، گڏهه ۽ ڍڳيون به کائينديون آهن.

## حوالا

## حوالا
پپون

**پِپُون**: برسات پوڻ بعد هفتي کن تي پِپُون جام ٿين. اهي مُرٽن، موراڙين، ڦوڳن، ڄارين، ٻيرڙين ۽ ڪرڙن ۾ ٿينديون آهن. اهي سائي رنگ جون ڦرين وانگر ٿينديون آهن. رواجي طرح فوٽ کن، پر ڄارين ۾ ڏيڍ – ٻه فوٽ ڊگهيون به ٿين. پچڻ بعد چوٽيءَ تي گل ڪڍن، جن ۾ ٻچ ٿيندو آهي. سياري اونهاري مٿان سُڪيو وڃن ۽ پاڙ وارو ڀاڱو زمين ۾ پيو هوندو آهي، جن کي ”سيٽ“ چئبو آهي. برسات پوڻ تي اهي سيٽ ساوا ٿيو پون. هن کي پاڙ کان پٽي ٻئي هنڌ آلي زمين ۾ لڳائبو ته اتي به اُڀري اينديون. ٿر جو ننڍو وڏو پِپُون شوق سان کائيندو آهي. صبح جو ٻارهين وڳي تائين کائڻ ۾ کَٽِيون هونديون آهن، جنهنڪري ڪي ماڻهو سنهو ڪُٽيل لوڻ لائي کائيندا آهن. هنن جي ڀاڄي کٽمٺڙي ۽ لذيذ ٿيندي آهي، يعني اهي ڏاڙهون ۽ انبچور جو ڪم ڏينديون آهن. ٿري ٻار جهٽ ۾ جهنگل مان جهول ڀري ايندا آهن، جي پاڻ به کائين ۽ شهرن ۾ وڪرو به ڪندا آهن. وساري جو ٿر ۾ بلائون ٿينديون آهن، تنهنڪري پپن چونڊڻ وقت انهن کان خيال ڪرڻو پوندو آهي، ڇو ته اڪثر وڻن ۽ مُرٽن ۾ بلائون هونديون آهن، تنهنڪري مُرٽن ۽ ٻين وڻن کي چڱيءَ طرح جاچي، لٺ يا ڪاٺيءَ سان ٺڙڪائي، پوءِ پپون چونڊبيون آهن.

## حوالا

## حوالا
ماما موري

**ماما مُوري**: هي ٻوٽو ڏاڍي پوٺي واري زمين تي اڀرندو آهي. اُن جي ڏانڊي ۽ پن ڳردار ٿيندا آهن. کائڻ ۾ ڪجهه لوڻياٺي ذائقي وارو ۽ لذيذ هوندو آهي جو لوڻڪ سان مشابهت رکي ٿو. ننڍا ٻار ڪچو پٽي کائيندا آهن. ٿري ماڻهو هن جي ڀاڄي ڪندا آهن. رڍون، ٻڪريون، ڇيلا، ڍڳيون، گڏهه، گابا ۽ اُٺ کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
کنڀيون

**کُنڀيون**: برسات پوڻ بعد ٽئين  - چوٿين ڏينهن کنڀيون ازخود اُڀريو پون. برسات بعد جي گرمي ٿي ته جام نڪرنديون آهن. مٿيون ڀاڱو بيضوي شل اتي اڇي رنگ جو هوندو آهي، اُڀرڻ بعد ٻن – ٽن ڏينهن تائين، ۽ پَٽڻ بعد ٻارهن ڪلاڪن تائين ڀاڄي جي ڪم اينديون آهن، پوءِ ڪاريون ٿي وينديون آهن. ٻار جهنگ مان چونڊي جهول ڀري ايندا آهن. انهن جي ڀاڄي بلڪل وڻندڙ ۽ لذيذ ٿيندي آهي. ٻيا کُنڀا ٿيندا آهن، جن جو مٿيون ڀاڱو گول هوندو آهي، جو ڳڀ سان ڀريل هوندو آهي. انهن جي به ڀاڄي ڪبي آهي. پچڻ بعد اهو ڳڀ ناسي رنگ جو اٽو ٿي پوندو آهي، جنهن کي کُنڀن جو اٽو چئبو آهي. ٿري ماڻهو اهو اَٽو گڏ ڪري ڪنهن ڪُني ۾ وجهي رکي ڇڏيندا آهن. ماڻهو يا وهٽ جو هَڏو ڀڄي پوي يا سخت ڌڪ لڳڻ ڪري سور هجي ته اهو اٽو مکڻ ۾ ملائي کارائبو آهي ته فائدو ٿي پوندو آهي.

## حوالا

## حوالا
دائو جا قبا

**دائُو جا قبا** (انگريزي: Dau Ja Quba) سنڌ، پاڪستان جي لاڙڪاڻي ضلعي هاڻي قمبر شھدادڪوٽ ضلعي جي قنبر علي خان  تعلقو جي قديم ڳوٺ غيبي ديرو جي اتر اوڀر ۾ ڳوٺ ماهو جي پرسان ڪاچو ۾ حسناڻي چانڊين جو هڪ قديم قبرستان آهي جيڪو مقامي طور دائو جا قبا جي نالي سان مشهور آهي.   هي قبرستان ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي طرز تعمير جو بهترين مثال آهن. دائو جا قبا ۾ ڪيترائي مقبرا آهن جن جي ديوارن تي چٽسالي ٿيل آهي. چٽسالي يا نقش نگاري ۾ گلڪاري، ميوا، ڀاڄيون، وڻ، ڪهاڻيون ۽ جاميٽري جون ڊزائنون نقش ٿيل آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
مٺ ڪوٽينٻڙ

**مُٺ ڪوٽينٻڙ**: هي چڀڙن جو قسم آهي، پر چڀڙن کان وڏا ۽ ڊگها چار انچ کن (مٺ جيڏا) ٿين، تنهنڪري اهو نالو پيو اٿن. وچ ٿلهو، چوٽي ۽ پڇڙيءَ ۾ ڪجهه سنها ٿيندا آهن. هي ٻنين ۾ ٿين. ڪچا کارا هوندا آهن، جنهن ڪري کائڻ جي ڪم ڪو نه اچن، پچڻ بعد ماڻهو کائين، ڀاڄي رڌين، ۽ آڏا ٻوٽي (ڪپي) سڪائين، جن کي ”ڏوچلا“ چون. انهن ڏوچلن جي ڀاڄي به ڪن ۽ ڪچا به کائين.

## حوالا

## حوالا
گولاڙو

**گولاڙو**:ٿر جي ھڪ ميوي جو نالو آهي. وسڪاري جو برسات پيئي ته گولاڙي جي ول ترت وڌندي آهي ۽ ڪونڀٽن، ڪرڙن، ڪنڊن، ڦڳن ۽ ڄارين تي ڇانئجي ويندي آهي. هن جا پن تن ڪُنڊن سان چهچ ساوا ٿيندا آهن. پهريائين فوني جي توتاري جهڙا گل ٿيندا آهن، جن ۾ سائي رنگ جو کارڪ جيڏو ميوو ٿيندو آهي، جنهن کي ”گول“ چوندا آهن..
ٻيا ميوا چوٽيءَ کان پچڻ شروع ڪن، ته گول وري هيٺئين پاسي کان پچڻ شروع ڪري، پکين جا، خاص ڪري بُلبلين ۽ هڙين جا ان تي ميڙ هوندا آهن. گولون ٿورو پچنديون وينديون ته پکي کائيندا ويندا، تان جو نيٺ وڃي نشاني طور چُوٽو بچي. ننڍا ٻار ٽوليون ٺاهي جهنگ مان وڃي گولون چونڊي ايندا آهن. هي ول اُٺ ۽ ٻڪريون جام کائينديون آهن. جت ماڻهو روزانو گولاڙي آهن. هي ول اُٺ ۽ٻڪريون جام کائينديون آهن. جَت ماڻهو روزانو گولاڙي آهن. هي ول اُٺ ۽ ٻڪريون جام کائينديون آهن. جَت ماڻهو روزانو گولاڙي جي ول پٽي ڀريون ٻڌي کڻي ايندا آهن ۽ اٺ جي چاري لاءِ اُٺن کي ڏيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
موگر

**موگَر**  هيءَ ول ڊاڳن واري نرم زمين ۾ گهڻو ٿيندي آهي. اُن کي ”مُونگيل“ بہ چون. اُن جي ڊيگهہ فوٽ کن ٿئي ۽ پاسن کان تَسرون ڪري وڌندي ويندي آهي. اُن جا پن ڪورڙ وانگر پنجن ڦاڪن سان ننڍيرا سائي رنگ جا ٿيندا آهن ۽ گل ننڍا پيلا ٿيندا آهن. اُن ۾ ڦرين ڪورڙ جهڙيون خاڪي رنگ جون ٿينديون آهن. جن ۾ داڻا ٿيندا آهن. هي ول اُٺ ۽ گهوڙا تہ خاص چاھ سان کائين، پر رڍون، ٻڪريون، ڍڳيون ۽ گڏھ بہ کائيندا آهن.

## حوالا
ڀڳڙا ول

**ڀُڳڙا وَل**: هيءَ ول نرم زمين ۾ وڌيڪ سٺي ٿيندي آهي. اڪثر ٻُوٽن، سِڻ، مُرٽ، کِپ، ٻُوهه وغيره جي ڀرسان اُڀري انهن تي پکڙجي ويندي آهي. بعضي زمين تي به پکڙبي آهي. اُن جا پن ڦاڪن سان، ننڍا پر چهچ سائي رنگ جا ٿيندا آهن. ان ۾ ڀڳڙي جيڏو داڻو ٿيندو آهي، جنهن تان مٿس اهو نالو پيو آهي. اهي ڀڳڙا ٻار شوق سان کائيندا آهن. هيءَ ول خاص طرح اُٺ ۽ ٻڪري جو کاڌو آهي، پر رڍون، گهوڙا، گڏهه ۽ گانيون به کائين.

## حوالا

## حوالا
آسوندرو

**آسُوندرو**: هيءَ ول ڄارين ۽ ڪنڊن جي ٿڙ وٽ اُڀري، انهن وڻن تي چڙهندي آهي. هنجو ٿڙ ٿلهيرو ٿيندو آهي. ٻيون وليون سياري اونهاري سڙيو وڃن، پر هن جو ٿڙ ۽ ٽاريون هميشه سايون هونديون آهن، جي برسات پوڻ بعد پن ڪڍي وڻڻ کي ڀري ڇڏين، اُن جو ٿڙ ورنوڪڙن سان بلا وانگر ٿيندو آهي، جو وڻن کي ويڙهيو پيو هوندو آهي. اُن جا پن وڏيرا سائي رنگ جا ٿيندا آهن. منجهس ڪو ڪمائتو ڦل ڪو نه ٿئي.هيءَ ول فقط اُٺ ۽ ٻڪريون کائينديون آهن.

## حوالا

## حوالا
چڀڙ

**چڀڙ** (Pubescent Cucumber) جنھن کي **متيرو** به سڏبو آهي، هڪ جهنگلي ڀاڄي ۽ ميوو آهي، جيڪو خاص طور تي ٿر، ڪاڇي، ۽ سنڌ جي ٻين ريگستاني علائقن ۾ ٿيندو آهي.
هن جو رنگ هلڪو سائو، پيلو يا گلابي ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي کَل تي ڪارا يا ڳاڙها داغ ٿيندا آهن.
چڀڙ جو ذائقو هلڪو مٺو ۽ ٿورو ترش ث تيز ھوندو آھي، ۽ ان کي ڪَچو يا پچائي کاڌو ويندو آهي.
هن کي دوا طور به استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور تي پيٽ جي بيمارين، جگر جي صحت، ۽ گرميءَ خلاف لاڀائتو سمجهيو ويندو آهي.

thumb|ٿر ۽ نارو بيابان ۾ ٿيندڙ چڀڙ/متيرو
thumb|ٿر ۾ ٿيندڙ وڏو ڇڀڙ/ متيرو
**چِڀَڙ**: چڀڙن جون وليون ٻنين ۾ توڙي جهنگ ۾ جام اُڀرينديون آهن. ٿري هنن کي ”کَڙَ چِڀڙيا“ به چون. ڪچا هوندا آهن، تڏهين کارا ٿيندا آهن، پچڻ بعد هنن کي ”کَڙَچِڀڙيا“ به چون. ڪچا هوندا آهن، تڏهين کارا ٿيندا آهن، پچڻ بعد مٺا ٿيو پون. ”ڏياريءَ جو ڏيِو ڏٺو، ننڍو وڏو چڀڙ مٺو!“ چوندا آهن ته ڏياريءَ بعد چڀڙ مٺا ٿيو وڃن، ان بعد ڀاڄيءَ جي ڪم اچن. انهن جو ذائقو ڪجهه کٽيرو آهي، تنهنڪري هنداڻن، گدرين، ڪوٽينٻَڙَن، گوار جي ڦرين ۽ ميهن وغيره جي ڀاڄيءَ ۾ ٿورا چڀڙ وجهبا آهن ته انبچور ۽ ڏاڙهو يا گدامڙيءَ جو ڪم ڏيندا آهن، جنهن ڪري اهي ڀاڄيون لذيذ ٿينديون آهن. ٻار شوق سان کائيندا آهن. ٻنين ۽ جهنگ ۾ ايترا ته ٿيندا آهن، جو ماڻهو چونڊي مڻن جا مڻ آڻي، پاڻ به ڪتب آڻين ۽ وڪرو ڪري پئسا به ڪمائيندا آهن. چڀڙ جلد خراب نه ٿيندا آهن، تنهنڪري ڪافي مهينا رکيا پيا هوندا آهن. جهنگ مان ته مارچ ۽ اپريل تائين پيا هٿ ايندا آهن. ٻڪريون شوق سان کائينديون آهن ۽ جام کير ڪنديون آهن..
چڀڙن کي اَڏا ٻوٽي سڪائيندا آهن، جن کي ”ڪوڪلا“ چون، جن جي سڄو سال ڀاڄي رڌي کائيندا آهن. چڀڙ اُڀا ٻوٽي سنهو لوڻ ڪُٽي مٿان ٻُرڪي سڪائيندا آهن، جن کي ”ڪَچِريون“ چون. اهي گيهه ۾ تري چانورن سان کائبيون آهن. هندو ماڻهو خاص ڪري ڪچريون جام کائيندا آهن. ٿر جا ماڻهو ”ڪچريون“ تيار ڪري مڻن جي تعداد ۾ ٻاهر وڪري لاءِ موڪليندا آهن ۽ ان مان پنهنجو گذران ڪندا آهن. چڀڙن جون مٿيون کلون لاهي، ڌاڳي ۾ مالها وانگي پوئي ڇانو ۾ سڪائي رکي ڇڏبا آهن، جن جي پوءِ سڄو سال چٽڻي ڪبي آهي. ٻه ٽي چڀڙ ڪٽي لوڻ، مرچ، جيرو ڏاڙهون، کٽي جهڻ ۽ گيهه ذرو وجهي باهه تي ٿورو سيڪ ڏبو ته چٽڻي تيار ٿي پوندي، جا کائڻ ۾ ڏاڍي لذيذ ٿيندي آهي ۽ ڀاڄي جي عيوض مانيءَ سان کائبي آهي.

## حوالا

زمرو:چڀڙ
ڳوٺ گل محمد گنب

**ڳوٺ گل محمد گنب** انگريزي (Village Gul Muhammad Gumb) سنڌ جي دادو ضلعي جي جوهي تعلقي ۾ هڪ قديم  ڳوٺ آهي جيڪو جوهي شهر کان 2 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي ڏکڻ طرف جوهي-ڀان سيدآباد روڊ سان لڳ اولھ ۾ واقع آهي. هي نهايت قديم ڳوٺ آهي.ڇاڪاڻ ته هن ڳوٺ ڀرسان ٺلهه جيڪو هن ڳوٺ جي قدامت جي نشاندهي ڪري ٿو ته هيءَ ڳوٺ راءِ گهراڻي جي دور ۾ موجود هو. هن ڳوٺ جو روينيو کاتي جي پراڻي رڪارڊ موجب ڳوٺ ڪنگراڻي نالو آهي. بعد ۾حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي لڏي پنهنجي زمينن ۾ نئون ڳوٺ ٻڌو جنهنڪري پوءِ هيءُ ڳوٺ گل محمد گنب جي نالي سان مشهور ٿيو. گل محمد گنب پنهنجي وقت جو ناميارو شخص هو. سندس پيشو ٺيڪيداري هو. هن ڳوٺ ۾ پرائيمري اسڪول به آهي جيڪو تر ۾ سڀني آ پرائيمري سڪولن کان پراڻو آهي جنهن ۾ پهريون استاد  گل مجمد گنب جو پُٽ محمد ابراهيم گنب مقرر ٿيو هو. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
لورو

**لورو**: اُن جو ٿڙ ٿلهو ٿيندو آهي، جو سياري اونهاري به سائو رهندو آهي. هيءَ ول ڪنڊن، ڄارين ۽ ٿوهرن ۾ ٿيندي آهي. برسات پوڻ سائي ٿيو پوي. اُن جا پن ڦوڳ جي لاسُوئن وانگر تيلين جهڙا ٿيندا آهن. منجهس ڪو خاص ڦلڪو نه ٿئي. ان کي اُٺ ۽ ٻڪريون کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
بنا پاڙي

**بنا پاڙي**  ٿر ۾ ھڪ ول جو نالو آهي جنھن کي پاڙ ڪا نہ ٿئي يعني زمين تي ڪو نہ اڀري، پر ڪنهن ٻوٽي، مَريڙن، ڪَنٽي، ساٽوڙي ۽ ڪن وڻن تي اُڀري وڌي ويندو آهي. اُن جون تَسرون پيلي رنگ جون ٿين. منجهس ڪو بہ پن يا ڦل ڪو نہ ٿئي، فقط تندن مان تندون ڪڍي وڌندي ويندي آهي، جنهن بہ ٻوٽي يا وڻ تي هوندي، اتي گهاٽي ٿيندي ويندي، ۽ نيٺ ان کي سُڪائي ڇڏينديون. اُن کي اُٺ ۽ ٻڪريون ٻوٽن ۽ وڻن سان گڏ کائيندا آهن.

## حوالا
سوھس گڻي

**سَوهَس گُڻِي**: ٿر ۾ ھڪ ول جو نالو آهي. هيءَ وَل ڏهرن ۾ ٿئي ۽ خاص ڪري کيڙاپ ٻنين ۾ اُڀرندي آهي. ان کي سج لٿي مهل پٽي ڪپڙي سان ڍڪي آڻي ڇانو ۾ سڪائجي. پر ميل ۽ ٻين ڪن بيمارين ۾ گهوٽي پياربي آهي. هن جا پن ڪنڊي جي پنن جهڙا ٿين، تسرون ڪو نه ٿين، پر پاڙ جي چوڌاري گول دائري وڌندي ويندي آهي. هيءَ ول گهڻو ڪري اونهاري جو به ڪانه سُڪندي آهي ۽ سدائين سائي بيٺي هوندي آهي. هيءَ ول گهڻين ئي بيمارين ۾ ڪم اچي، جنهن ڪري مٿس ”سوهس گُڻي“ يعني ”سَو گُڻن واري“، نالو پئجي ويو آهي.
مٿين ولين کانسواءِ ٻيون به وليون ٿينديون آهن، جن مان ڪن جا نالا، جي معلوم ٿي سگهيا آهن، سي هيٺ ڏجن ٿا، جيئن ته اُٺ ڪونڍير، ڦيسڙ ول، گهوڙا ول، ڪان ڪوڏِي، بکڙو، هزارداني، نور ول، نانگر ول، گُڻ ويل، وغيره اِنهن ولين کي ڍَور ڍڳا کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ڪانڪوڙي

**ڪانڪوڙي**: ٿر ۾ ھڪ ول جو نالو آهي. هيءَ ول ڪنهن نه ڪنهن وڻ جي سهاري تي اُڀرندي آهي، خاص ڪري ڪِرڙن، ڄارين، ٻيرڙين ۽ ٿوهرن ۾ ٿيندي آهي. زمين اندر ڳنڍ ٿيندي اٿس ۽ ٻاهر وڏيون تَسرون ڪري وڻن تي چڙهندي ويندي آهي. ان جا پن گولاڙي سان مشابهت رکندڙ ٿين. ڳنڍ زمين اندر وڌندي ويندي آهي ۽ ڪن جو وزن چار – پنج سير به ٿئي. اُن جا پن اُٺ ۽ ٻڪريون کائيندا آهن. منجهنس ٻيو ڪو ڪمائتو ڦل ڪونه ٿئي. اها ڳنڍ پٽي ٻئي هنڌ زمين ۾ پوري پاڻي ڏبو ته اتي لڳي پوندي. ٿر ۾ عام ٿئي، تنهنڪري ننڍا ٻار جهنگ مان ڳولي ڳولي کنيو اچن ۽ پنهنجن گهرن ۾ پوکين. ڳنڍ کي گهوٽي اٽي سان گڏي لپري ٺاهي ڦَٽن تي ٻَڌڻ سان فائدو ٿيندو آهي.

## حوالا

## حوالا
ڦڙ سير

**ڦَڙَ سِير**: هن ول جي ڳنڍ ڪونڍير وانگر زمين اندر ٿيندي آهي. مُرٽن، ڄارين، ڦوڳن وغيره جي سهاري اُڀرندي آهي ۽ وڻن تي چڙهندي آهي. هن ول جا پن ڪونڍير کان وڏا، ويڪرا ۽ ڳڀدار ٿيندا آهن. ننڍا ٻار ڳنڍ ۽ پن شوق سان کائيندا آهن. هنن جي ڀاڄي ڪا نه ٿيندي آهي. اُن جا پن اُٺ، ٻڪريون، رڍون وغيره کائيندا آهن.ڳنڍ کي هڪ هنڌان پٽي ٻئي هنڌ آلي واريءَ ۾ هڻبو ته اُتي اُڀري پوندي آهي.

## حوالا

## حوالا
سوئيو

**سُوئِيو**: هيءَ به ساڳئي قسم جي ول آهي. ڳنڍ زمين اندر ٿئي، ۽ مٿان ڏانڊي وڻن ۽ ٻوٽن تي چڙهندي ويندي آهي. ان جا پن سنها، ڊگهيرا ۽ نوڪدار ٿيندا آهن. ٻار پن ۽ ڳنڍ کائيندا آهن، پر ڀاڄيءَ جي ڪم ڪونه اچن. ڳنڍ کي هڪ هنڌان پٽي ٻئي هنڌ آلي واريءَ ۾ لڳائبو ته اتي به اُڀري پوندي آهي.

## حوالا

## حوالا
سيڻ

**سيڻ**: هي گاهه به ]]مُرٽ[[ وانگر ٿُٻَ ٿُٻَ ٿُٻَ بيٺل هوندو آهي، جنهن ۾ تيليون ٿينديون آهن. تفاوت رڳو اهو آهي جو مُرٽ جون تيليون سائي رنگ جون ۽ سڪڻ بعد سڄو مُچو اڇو ميرانجهڙو ڏسڻ ۾ ايندو آهي، پر سيڻ جون تيليون اڇيون ۽ سڪڻ بعد به سڄو ٻوٽو اڇو ڏسبو آهي. ان جا سڱ به اڇا ۽ ڳتيل، چار انچ کن ٿيندا آهن.
ٿر ۾ گهوڙي لاءِ سيڻ جهڙو ٻيو ڪو به گاهه ڪونه آهي. چوندا آهن ته سيڻ گهوڙي لاءِ آمڻ آهي. گڏهه به کائين. ڪي ڍڳيون ته اصل ڪو نه کائين. مُرٽن جي بنسبت هي وڌيڪ قيمتي آهي. ماڻهو وڍي گڏ ڪري رکندا آهن، جو بعضي اڍائي، ٽي رپيا يا وڌيڪ اگهه سان في مڻ جي حساب سان وڪرو ڪندا آهن. هن کي سنهو ڪُتري ڪري گُوارٽِي سان گڏي اُٺن کي کارائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
لنپ

**لَنپ**  هي گاھ مٺي نَهَور زمين ۽ خاص ڪري سنون پوٺن تي جام ۽ گهاٽو ٿيندو آهي. هن کي لنب بہ چون.
ڊيگهه ۾ فوٽ ڏيڍ کن ٿيندو آهي. اُن جي تيلي سنهي ٿيندي آهي. گهاٽي اُڀرڻ ڪري ان جو مٿاڇرو لسو پيو معلوم ٿيندو آهي. هوا تي جهُولڻ ڪري وڻندڙ پيو لڳندو آهي. هن جا پن سنها ۽ چوٽي وٽ تکا ٿيندا آهن. هن جي کائڻ ڪري مال ۾ کير جام ۽ گهاٽو ٿيندو آهي، جنهن ڪري مکڻ ججهو لهندو آهي، ان ڪري چوندا آهن تہ ”لنب مکڻ چنب“، يعني لنب جي کائڻ ڪري هر هڪ ڍڳيءَ مان چنبي جيترو مکڻ لهندو آهي. هنجي پاڙ زمين اندر ٿوري ٿئي ٿي. ڍڳين جي تہ خاص خوراڪ آهي، پر مينهون، گهوڙ ۽ گڏھ بہ جام کائيندا آهن. سڪڻ بعد پيلو ٿي پوندو آهي ۽ پري کان سج جي روشنائيءَ ۾ پيو چلڪندو آهي. هن جي تيلي ڏاڍيري، پر ٻَڙڪِڻي، يعني زور ڏيڻ سان ڪڙڪو ڪري ٽڪر ٿيو پوي، جنهن ڪري سڪڻ بعد مَال جي لَتاڙ ڪري ڀڄي ڀُري زمين تي سٿا ٿيو پيو هوندو آهي. هي اهڙو تہ گهاٽو اُڀرندو آهي جو سڪڻ بعد جي اتفاق سان باھ لڳي تہ پوءِ اها وڌندي ويندي ۽ ائين بعضي ڏهرن جا ڏهر ناس ٿيو وڃن. لَنب ته سڙي پر وچ ۾ بيٺل وڻ، ٻوٽا ۽ گاھ بہ ناس ٿيو وڃن. انهيءَ حالت کي ”ڏؤ“ لڳڻ چئبو آهي. هن ۾ سنهڙو ان ٿيندو آهي، جو غريب ماڻهو ڏڪار وقت کاڌي لاءِ ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا
ڳنڍير

**ڳَنڍير**: هي ڏاڍي زمين ۾ ٿئي، جنهن ڪري ڏهرن ۾ جام هوندو آهي. ڀٽن، دڙن ۽ وارياسي زمين ۾ ڪونه اُڀري. هن گاهه جي تندن جي هيٺئين ڀاڱي ۾ ڳنڍين ڳنڍيون ٿينديون آهن، جي زمين تي لڳي اُڀرنديون آهن ۽ مٿان سنگ ڪڍنديون آهن، جو ڦاڪن سان جهيرڻي جهڙو ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح تندون ٿي چوڌاري زمين تي اُڀرندو پکڙجندو ويندو آهي. تندون سنهيون، مضبوط ۽ سائي رنگ جون ٿينديون آهن. سڪڻ بعد پيلو ڏسبو آهي. هي گاهه ڍڳيون ۽ مينهون خوب کائينديون آهن. ٿر ۾ هن کي ”گَنٺِيو“ چوندا آهن. هي گاهه پوک لاءِ نقصانڪار آهي. ڏهر جي ٻنيءَ ۾ جي گنٺيو هوندو ته آبادي نه ٿيندي. جي هڪ دفعو هن جو ٻوٽولڳي ويو ته وري جلدي ناس به نه ٿيندو آهي. هاري ڇا ڪندا آهن جو اونهاري جو جڏهين سڪي ويندو آهي، تڏهين پهريائين باهه ڏيئي مٿيون حصو ساڙيندا آهن، پوءِ ڪوڏر سان کوٽي پاڙان ڪڍبو آهي ۽ وري ٻني پوکڻ مهل ٻه - ٽي دفعا هر ڏيئي بنياد ئي پٽي پوءِ آبادي ڪندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ڊڀ

**ڊَڀ** (نباتاتي نالو: **Desmostachya bipinnata**) هي گاھ سخت زمين يعني ڏهرين ۾ ٿيندو آهي. ان جي پاڙ هيٺ اونھي ويندي آهي، تنھنڪري هڪ دفعو ڪٿي اُڀريو تہ پوءِ اتي چوڌاري پکڙبو ويندو. هي هيٺان ٿٻ وانگر ٿيندو آهي ۽ پن چڀڙا ڊگها ٽي – چار فوٽ کن ٿيندا آهن.وچ وچ ۾ سنهيون سنهيون ڏانڊيون ٿينديون آهن، جن جي ڇيڙن ۾ ننڍا سنگ ٿيندا آهن. پوک لاءِ نقصانڪار آهي. هڪ دفعو ڪنهن ٻنيءَ ۾ اُڀريو تہ پوءِ اُها ٻني آباديءَ کان ڇُٽي. هن جا ٿُٻ سدائين ساوا بيٺا هوندا آهن، جي برسات پوڻ سان وڌي ايندا آهن. هن کي ناس ڪرڻ لاءِ هاري ويچارا ڏاڍا حيلا ڪندا آهن: اونھاري جي ڪوڏر سان کوٽي سڄا ٿُٻ ڪڍندا آهن تہ پوءِ برسات پوڻ وقت ٻہ – ٽي هر ڏيئي پوءِ آبادي ڪندا آهن. ائين ڪرڻ سان هي ٻوٽو بعضي ناس ٿي ويندو آهي، نہ تہ بہ گهٽبو ضرور آهي. هي بلڪل ڪمائتو گاھ آهي. جڏهين وڏو ٿيندو آهي، تڏهين ماڻھو ڏاٽي سان وڍي ان مان ڪيترا ڪم وٺندا آهن، جيئن تہ پاکڙي جي ٿَڙَهَن جي اندر وجهي ڀرتي ڪندا آهن. اُن مان نوڙين وٽي غريب ماڻهو کٽولا واڻيندا آهن، ان جي سنهي ڪُتر ڪري مٽيءَ جي گاري سان گڏي جاين کي راڳو ڏيندا آهن تہ نہ ڪو ڦٽندو ۽ نہ ڪو برسات جي ڪري ترت لھندو ۽ گهڻو وقت جٽاءُ ڪندو آهي. سائو هوندو آهي، تڏهين ڍڳيون، مينھون ۽ گڏھ کائيندا آهن. ڪمائتي هئڻ ڪري غريب ماڻهو ڊڀن جون ڀريون ڪري شھرن ۾ وڪڻي روزگار ڪندا آهن.

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
ڊامڻ

**ڊامَڻ**: هي گاهه ڏهرن واري سخت زمين ۽ ڀٽن جي لاهن تي ڏرڙن جي ڪناري واري سخت زمين تي ٿيندو آهي. اُن جي ڊيگهه ٻه فوٽ کن ٿئي ۽ پن ڊگها ۽ نوڪدار ٿين. ڏانڊيءَ مان تيليون نڪرن، هرهڪ تيليءَ جي ڇيڙي تي ننڍو ٽي انچ سنهون سنگ ٿيندو آهي، جنهن ۾ بند ٿيل پوشن اندر داڻا داڻا هوندا آهن. هي گاهه ڍڳيون، مينهون، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن. گانيون ڊامڻ کائڻ ڪري ججهو ۽ گهاٽو کير ڏينديون آهن، جنهن مان مکڻ گهڻو حاصل ڪبو آهي.

## حوالا

## حوالا
وينجھل

**وينجهَل**: هن گاهه جون سنهيون تندون وڌي وري ٻئي هنڌ زمين تي پاڙ هڻي وڌنديون وينديون آهن، ۽ جلد ئي چوڌاري پکڙجي ويندو آهي ۽ گهڻو وقت سائو رهندو آهي. هن جي پاڙ هڪ دفعي لڳڻ بعد اهڙي هيٺ اونهي ويندي آهي، جو ناس نه ٿيندو آهي ۽ ڪافي وقت سائو رهندو آهي. برسات پوڻ وقت سائي ٿيندي ويرم ئي نه ڪندو آهي. پوک لاءِ نقصانڪار آهي. جي هڪ دفعو ڪنهن ٻنيءَ ۾ٻوٽو لڳي ويو ته وڌي ميدان ڀري ڇڏيندو ۽ پوءِ اها ٻني آباديءَ کان ڇُٽي! نحس وري اهڙو آهي جو هنجي پاڙ اونهي هئڻ ڪري وڍڻ سان به جلد ناس نٿي ٿئي. ٻيا جانور ڪو نه کائين، اُٺ البت کائيندوآهي. هن کي ڪي ”موٿو“ يا ”موٿ“ به چون.

## حوالا

## حوالا
ويڪر

**ويڪَر**: هي گاهه ڏهرن واري ڏاڍي ۽ سخت زمين ۾ جام اُڀرندو آهي ۽ بلڪل گهاٽو ٿيندو آهي. ڏهرن جا ڏهر ڀريا پيا هوندا آهن، وچ مان لنگهڻ به مشڪل هوندو آهي. ڊيگهه ۾ فوٽ ڏيڍ کن ٿئي. اُٺ جو ته خاص کاڌو آهي. ڍڳيون، ٻڪريون، رڍون به عام کائين. سڪڻ بعد زمين تي سٿيو پيو هوندو آهي، جو ڪيترو وقت مال پيو کائيندو آهي.

## حوالا

## حوالا
ٻرو

**ٻَرو**: گاهه جو هي قسم چار فوٽ کن ڊگهو، نرم وارياسي ڀِٽن جي لاهه واري زمين تي ٿيندو آهي. چوٽيءَ تي سندس سنگ ۾ ڦاڪون ڦاڪون ٿينديون آهن، جي ٽڙي بيهنديون آهن ۽ انهن ۾ داڻا ٿيندا آهن. پن ٻاجهريءَ جهڙا، پر سنها، اُن جي وچئين ڏانڊي ڳاڙهيري رنگ جي ٿيندي آهي. اُن جا داڻا جوئر جي داڻي جيڏا، چپڙا ڳاڙهيري رنگ جا ٿيندا آهن، جي پيهي مارو ماڻهو ماني پچائي کائيندا آهن. مانيءَ جو رنگ ڳاڙهن چانورن جي مانيءَ جهڙو ٿيندو آهي. هي گاهه ڍڳيون، مينهون، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
برينڇ

**برينڇ**: هي گاهه ڀٽن جي لاهين ۽ ڏرڙن جي ڪپن تي ٿيندو آهي. ان جي پاڙ مان ڪيتريون تيليون ٿي جڳهٽي وانگر بيهندو آهي. اُن جون پاڙون اهڙيون مضبوط نه هونديون آهن، جنهن ڪري ٿوري زور سان اُکڙي ايندو آهي. سائو هوندو آهي، تڏهين ڍڳيون ۽ ٻڪريون کائينديون آهن. پڪي ٿيڻ تي تيلين جو رنگ پيلو ٿيندو آهي. اُن جون تيليون البت سخت ٿينديون آهن. ٿري ماڻهو اهو گاهه پٽي رکي ڇڏيندا آهن، جنهن مان گهر ۾ ڪچري ميڙڻ لاءِ ٻُهارين ٺاهيندا آهن، جي مضبوط ٿينديون آهن ۽ گهڻو وقت جٽاءُ ڪنديون آهن. ٻهراڙيءَ جا ماڻهو کجيءَ جي ٻهاري اصل ڪم ڪونه آڻين، سڀ ڪنهن گهر ۾ برينڇ جي ٻهاري هوندي آهي.

## حوالا

## حوالا
کوائي

**کوائِي**: هي گاهه سخت زمين ۾ ٿئي ۽ گهاٽو اُڀرندو آهي. هن جي پاڙ مان تيليون نڪرنديون آهن جي ٻه اڍائي فوٽ ٿين. هرهڪ تيليءَ جي ڇيڙي ۾ نرم ٻُر ٻُر وارو ننڍو سنگ ٿيندو آهي. سائو هجي تڏهين ڍڳيون ۽ ٻڪريون کائين، سڪڻ بعد رنگ پيلو ٿي ويندو آهي. ٿري ماڻهو کِوائي گڏ ڪري رکندا آهن، جنهن مان ٻُهاريون ٺاهيندا آهن. مگر اُن جي تيلي برينڇ جهڙي مضبوط نه آهي، پر نرم هوندي آهي، ان ڪري ٻهاري ٿورو وقت جٽاءُ ڪندي آهي.

## حوالا

## حوالا
سيارڇ

**سيارڇ**، هي گاھ وسڪاري جو پوٺن تي اُڀرندو آهي، منجهس ڳاڙها گل ٿيندا آهن. ڪچي جي ڀاڄي ڪبي آهي ۽ پچڻ بعد مال کائيندو آهي. غريب ماڻهو ٻجن کي ٻاجهريءَ سان ملائي پيهي اٽي جي ماني پچائي کائيندا آهن.

## حوالا
گھينٽيا

**گهِينٽِيا**: هي گاهه سخت زمين ۽ پاڻيءَ وارن هنڌن، تراين، ٽوڀن ۽ پاڻيءَ جي دُٻن وارن هنڌن تي ٿيندو آهي. هي چيِهي جي دفعي مان آهي، پر اُن جا پن چيهي کان سنها ٿيندا آهن. هن جي پاڙ ۾ ٿورو زمين اندر ننڍي ناسي رنگ جي کوپي سان ڳنڍ ٿيندي آهي، جنهن جي اندر اڇي رنگ جي ڳڀ جو ڳوڙهو ٿيندو آهي، جو ننڍا ٻار کائيندا آهن، برسات پوڻ بعد هفتي اندر هي گاهه ٿي پوندو آهي. ننڍا ٻار پاڙون کوٽي اهي ڳنڍيون ڪڍي مزي سان کائيندا آهن. ان کي رڍون، ٻڪريون ۽ ڇيلا جام کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
کيلھو

**کيلَهو**: هي هوبهو بصر جهڙو ٿئي. زمين اندر اڇي ڳنڍ ٿئي ۽ مٿان پن ٿيندا آهن، جنهن ڪري اُن کي جهنگلي بصر به چون. ڳنڍ کائڻ ۾ ڪساري  بيسوادي ٿيندي آهي، تنهنڪري ڪنهن به ڪم ڪو نه اچي. مٿان ساوا پن ٿين. جي ٻڪريون، رڍون ۽ ڇيلا کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
سائون

**سائون** هي گاھ سخت زمين تي ڊيگهہ ۾ ٽي – چار فوٽ کن ٿيندو جي داڻي جيڏو اَنُ ٻاهران ڀورو، اندران اڇو ٿيندو آهي. ٿري ماڻهو اُن جي ماني پچائين ۽ بعضي ڇَڙهي ڀت رڌي کائيندا آهن. هندو ماڻهو وڏن ڏينھن تي سائون خاص هٿ ڪري چاھ سان کائيندا آهن. ان گاھ کي ڍڳيون، مينھون، گڏھ، گهوڙا ۽ گابا کائيندا آهن.

## حوالا
ڪرنگھ

**ڪِرنگھ**: هي گاهه چار فوٽ کن ڊگهو مٽيءَ واري زمين ۾ٿيندو آهي. هن کي پاڻي جام کپي، هن جا پن ڊگها ٿيندا آهن، اُن جي ڏانڊي ڪارسري رنگ جي ٿيندي آهي. چوٽيءَ تي سنگ ڪڍندو آهي، جو ڪڻڪ جي سنگ سان مشابهت رکندڙ ٿيندو آهي، جنهن ۾ تکا سُوئا ٿيندا آهن، جي اُن کي پکين کان بچائيندا آهن. اندر ٻج سنهون ٿيندو آهي. داڻو پيلي رنگ جو ننڍو، پر سخت ٿيندو آهي، جنهن کي پاڻيءَ ۾ پُسائي اُکريءَ ۾ چَڙهي وسِنِاڻَ ڪبو آهي ته ڏاڍو لذيذ ٿيندو آهي. ٻئي اَن سان ملائي پيهي ماني پچائي کائبي آهي. هن کي ڍڳيون، مينهون، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
چل

**چِل**: هي گاهه چِيهي جهڙو، پر ڊگهو لامن سان، خاص ڪري سخت پوٺيواري زمين ۾، جتي پاڻيءَ جي مار گهڻي هجي:
چيهو ”چل“ چڱو ٿيو، سائون ڳنڍير ڳم،
ٻڪريون، رڍون، ڍڳيون، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
کھ

**کِهه**: هي گاهه جو قسم فوٽ کن ڊگهو ٿيندو آهي. هي سخت زمين ۾ گهاٽو اُڀرندو آهي. ڍڳيون، مينهون، گابا، گهوڙا ۽ گڏهه کائيندا آهن. ان جي تيلي سنهڙي ٿيندي آهي. سڪڻ بعد رنگ پيلو ٿيندو آهي، جو پوءِ مال جي لتاڙ ڪري ڀڄي ڀُري زمين تي ڪري پوندو آهي، جو نيٺ ائين ختم ٿيو وڃي.

## حوالا

## حوالا
مانڌاڻو

**مانڌاڻو**: هي گاهه ڏاڍي زمين ۾ اُڀرندو آهي، جنهن ڪري ڏهرن ۾ جام ٿيندو آهي، پاسن کان سنها ڊگهيرا پن ٿيندا آهن. وچ ۾ ڏانڊي ٿيندي آهي، جنهن جي چوٽيءَ تي چئن – پنجن بعضي ڇهن ڦاڪن سان سنگ ٿيندو آهي، جو هوبهو مانڌاڻي وانگر ڏسبو آهي. اڃا به ڦاڪون وڌيڪ کليل هونديون آهن، جنهن ڪري اُن کي ”جهيرڻو“ به چون. هي گاهه رڍون، ٻڪريون، ڇيلا، ڍڳيون، گابا، مينهون ۽ گڏهه جام کائيندا آهن. هن ۾ اڇي رنگ جو سنهڙو اَن ٿيندو آهي، جو ڏوٿيئڙا ڏڪار وقت ٻاجهريءَ سان ملائي پيهي ماني پچائي کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
مکڻي

**مکڻِي**: هي گاهه مانڌاڻي جهڙو، پر ڊيگهه ۾ البت وڏيرو، چوٽيءَ وٽ چئن ڦاڪن سان ٿيندو آهي. هي ڏاڍيري زمين ۾ جام ٿئي. وارياسي ڊَسَڙَ ۽ ڀٽن تي گهٽ ٿئي. هن جو اَن ڳاڙهسري ڪاري رنگ جو ٿيندو آهي، جو غريب ماڻهو ٻاجهريءَ سان ملائي، ڏڪار وقت مانيون پچائي کائيندا آهن. هن جي اٽي ۾ چيڙهه ٿيندو آهي ۽ سواد ۾ ڪي قدر چانورن جهڙو ۽ طاقت وارو آهي. جڏهن سائو هوندو آهي، تڏهين ڍڳيون، مينهون، گهوڙا، گڏهه ۽ گابا کائيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ڏنوھي

**ڏِنوهي**: هي گاهه ڀِٽن جي پاسن تي فٽ کن ڊگهو ٿيندو آهي. پاڙ وٽ جهڳٽي وانگر مٿي سوئا ٿي وڌندو آهي. رڍون، ٻڪريون، ڍڳيون ۽ گڏهه وغيره کائيندا آهن.
انهيءَ کان سواءِ ڌاڃوڙ، کوماڻ ۽ ٻيا به انيڪ قسمن جا گاهه ٿيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
گوئر

**گوئر**: ٿر جي مخصوص وسندين جو نالو آهي.ٿر ۾  ٻنيون ڳوٺن کان پري هونديون آهن. رات ڏينهن ٻني جو ڪم ۽ سنڀال ڪرڻي پوي ۽ مال لاءِ به سهوليت کپي، تنهنڪري روزانو اچ-وڃ جي تڪليف کان بچڻ لاءِ وسڪاري جو وڃي ٻنيءَ تي سهوليت سارو آسپاس جي ٻنين وارا ٽي-چار گهر گڏ بعضي اڪيلا ويهن، جنهن کي ”گوئر“ چون. اهو ماڻهو، جنهن جي ٻني ويجهي هوندي، ان جي نالي سڏبو: فلاڻي جو گوئر.
ڪنهن دري تي پارهائي سان چونرو، ڇَنو، منڏهيرو، ۽ سمهڻ لاءِ ڏينچي ٺاهي گذارو ڪن. ٿر ۾ جيتوڻيڪ مڇر ڪونه آهن ته به هن قسم جو جيت ٿيندو آهي، جو مڇر کان به ننڍو آهي، ان کي ”ڪُتِ“ چون، جو مڇر وانگر چڪ پائيندو آهي. اُهو گهاٽي گاهه ۽ هيٺانهين هنڌ تي، جتي هوا گهٽ هوندي آهي، اتي ٿيندو آهي، تنهنڪري ماڻهو دَڙن تي رهن، چونرن کي دروازا ڪونه چاڙهين، ڪنهن وڻ جو ڍنگهر آڏو ڏيو ڇڏين.
رات جو چوڌاري ڏسبو ته دڙي دڙي تي ڏياٽي پيئي ٻرندي، جيئن آسمان ۾ ٽڙيل تارا ڏسبا آهن.
اتي فقط پاڻيءَ جي تڪليف ٿيندي آهي، سو ويجهڙائيءَ واري تلاءُ يا کوهه تان ڪوڏ ڪري ڪاهي وڃي گڏهن تي جنڊا (ٿري ’جنترو‘ چون) ڀري کنيو اچن. ٻنين جي ڪم لهڻ بعد موٽي اچن.
پايو جَر جنڊن ۾، ڪوڏا ڪن ڪُهُون.

## حوالا

## حوالا
ڍاڻي

**ڍاڻِي** ٿر ۾ ھڪ مخصوص وسندي جو نالو آهي. ٿر جا ماڻهو مالدار آهن. جهنگ ۾ مال کي هرڪا سهوليت ٿئي، تنهنڪري ڪيترا ماڻهو اول وڃي اجهو ٺاهي ويهن، پوءِ سَٺو ڏسي ڪوشش ڪري پنهنجي ويري يا کوهه تيار ڪن.
پوک ۽ مال جو سک، ٻيو ڇا کپي، ائين سدائين ويهو رهن، ان کي ”ڍاڻي“ چون. پارڪر ۾ وانڍيا چون. ائين ڪيتريون ئي ڍاڻيون آهن. مالدار ماڻهو شهرن کان ٻاهر رهڻ پسند ڪن. پاڻي ۽ مال جو سک ڏسي ٻيا به اچيو ويهن ۽ ڳچ گهر ٿيو پون، ۽ ڍاڻيون ٺاهي ويٺا آهن، جي سندن نالن پٺيان سڏجن ٿيون. جيئن ته کيتي جي ڍاڻي، پنهونءَ جي ڍاڻي، الياس جي ڍاڻي، وغيره. اهي ڍاڻيون پوءِ آهستي آهستي ڳوٺڙا به ٿيو وڃن.

## حوالا

## حوالا
کانڀاڻي

**کانڀاڻي**  سُٽ مان ٺهيل ھڪ شئي جو نالو آهي جنھن ذريعي ھاري پکين کي فصل تان ڀڄائيندا آھن يا جهار هڪلڻ لاءِ ڪم ايندي آهي ٿر ۾ وسڪاري جو جهار هڪلڻ لاءِ هاري ماڻهو کانڀاڻي ٺاهيندا آهن، جنهن کي ٿري ”گوڦَڻَ“ چون، جا چمڙي مان يا اڪَواري يا سُٽ جي ڌاڳن مان ڳُتي ٺاهيندا آهن. ٻنهي ڇيڙن ۾ ٻانهن جيڏيون رسيون وجهندا آهن. هڪ پاسي رسيءَ جا ڇيڙا وراڪو ڏيئي اهڙيءَ طرح ٺاهيندا آهن، جيئن هٿ جي ٻن آڱرين ۾ قابو ٿين. رَسيءَ جو فوٽ کن ڊگهو ٻيو پاسو، سڌو ڇڏي ڏيندا آهن، جيئن ڌڪ هڻڻ مهل هٿ جي اڱرين مان کسڪي نڪري سگهي. کانڀاڻي هٿ ۾ جهلي، ڳوڙهو وجهي، پُٺن تي چاڙهي اهڙو ته زور سان هڻندا آهن، جو ڳوڙهو زوُڪاٽ ڪندو پيو ويندو. ڌڪ به اهڙو زور سان لڳندو، جو پکيءَ کي لڳو ته اُٽ ماري وجهندو ۽ ٺڪاءُ تي اوسي پاسي وارا پکي به اڏامي ويندا، انهن ۾ ڦڙڦوٽ پئجي ويندي..
کانڀاڻي هڻڻ جا ٻه نمونا آهن: هڪڙو ته کانڀاڻيءَ ۾ ڳوڙهو وجهي گول ڦيرائي پوءِ اڇلائيندا آهن، ٻيو وري ڳوڙهو وجهي پُٺن تي چاڙهي پوءِ اُڇلائيندا آهن. پويون نمونو وڌيڪ اثرائتو آهي. کانڀاڻيءَ جو ڳوڙهو اٽڪل ٻه سئو فوٽن تائين ويندو آهي. ڪي ڪي چُٽير اهڙا تجربيڪار آهن جو مجال آهي جو ڳوڙهو نشان تان گُسي وڃي.

## حوالا
ٽاٽ

**ٽاٽ**.
ڪي جهنگلي جانور رات جو ٻنين ۾ نقصان ڪندا آهن، جيئن ته هرڻ ۽ سَها گوار ۽ مڱ کائي ويندا آهن، لُوڪڙ وري هنداڻا ۽ گدرا کائي چَڪ هڻي ڦٽائي ويندا آهن. ان لاءِ هاري رات جو ٻنيءَ ۾ ڦيرا به ڏيندا آهن، پر اونداهيءَ سبب بعضي ڏسي نه سگهندا آهن. انهيءَ حالت ۾ ڇا ڪندا آهن جو ٻه – اڍائي پُرهه مضبوط رَسِي تيار ڪري، ان جي هڪ ڇيڙي ۾ ڏيڍ فوٽ کن سنهو اَڪَواري جي رسي ٽڪر جو پوڇنڊو وجهي تيار ڪندا آهن، ان کي ”ٽاٽ“ چون. اُن کي هڪ پاسي کان هٿ ۾ جهلي چوڌاري ڦيرائي اوچتو پوئتي وراڪو ڏيندا آهن ته زبردست ٺڪاءُ ٿيندو آهي، جيڪو ٻُڌي جانور ڀڄي ويندا آهن. ڏينهن جو به جهار هڪلڻ لاءِ اهڙيءَ طرح ٽاٽ ڪم آڻيندا آهن. ٽاٽ ٻنيءَ مان جانور ۽ پکي هڪلڻ جو موثر ترين ذريعو آهي.

## حوالا

## حوالا
بينڀيو

**بِينڀِيو** اَڪَ يا کٻڙ جي ڪلاٺيءَ کي چِپٿري گهڙي فوٽ کن ڊگهي ۽ انچ سوا کن ويڪري تيار ڪري، اُن جي هڪ ڇيڙي ۾ ٽُنگ ڪندا آهن. ڏيڍ فوٽ کن سنهي رسي وٽي تيار ڪير ان جو هڪ ڇيڙو ٽنگ ۾ وجهي ٻڌي قابو ڪندا آهن ۽ ٻيو ڇيڙو هٿ ۾ جهلي، پنهنجي چوڌاري زور سان گول دائري ۾ ڦيرائيندا آهن، تن ان مان ڀُونءَ، ڀُونءَ ڀُونَ سان زوردار آواز ٿيندو آهي، جو ٻُڌي جانور ۽ پکي ڀڄي ويندا آهن. اُن کي ”بيسنڀيو“ چون. ننڍا ٻار ته اڪثر بينڀيا ٺاهي راند روند به پيا ڪندا آهن.

## حوالا

## حوالا
ٻوٿاري

**ٻوٿاڙي**، جڏهن گابا ننڍا هوندا آهن، تڏهن ڪي ڪي گابا ڌوڙ (واري) کائيندا آهن، جا انهن کي نقصان ڪندي اهي. اها عادت گابن ۾ اهڙي پڪي ٿي ويندي اهي جو جهڙيان تهڙيان نہ ڇڏيندا آهن، تڏهن ڇا ڪبو آهي جو لاچار گابي کي منهن تي ٻوٿاري چاڙهبي آهي.

مُڃ جي نوڙيءَ سان گول کوپو ٽوپيءَ وانگر اهڙيءَ طرح ڳُتيندا آهن، جيئن اُن ۾ ٽنگ ٽنگ بيٺا هوندا آهن، جيئن گابي کي ساھ کڻڻ ۾ تڪليف نہ ٿئي، ان کي ”ٻوٿاڙِي“ چون. گابي کي کير ڌارائي پوءِ منهن تي چارهي ٻنهي پاسن کان نوڙي وجهي ڪنن تان لاهي ڪِياڙيءَ تي ورائي ڇڏبي آهي، انهي ڪري ڌور وغيره کائي نه سگهندو. ڪجهه وقت ائين سنڀال ڪرڻ سان جيئن وڏيرو ٿيندو ۽ گاهه وغيره کائيندو يعني چرهو ٿيندو ويندو تيئن اها عادت از خود ڇڏي ڏيندو، پوءِ ٻوٿاڙي جو ڪوبه ضرور ڪونه آهي. ڪي ان کي ”مُڇي“ بہ چوندا آهن.

## حوالا
ڇينڀڙو

**ڇينڀِڙو** ٻن قسمن جو آھي. ٻہ ڪاٺيون مُني مُني فوٽ جيڏيون، جن مان هر هڪ جو هڪ ڇپيڙو ڇهنبيارو هوندو آهي. هڪ ٻئي مٿان کُليل ڪئنچي وانگر کي، وچ ۾ ڌاڳي سان قابو ڪري، ڪاٺيون نڪ تي اهڙيءَ طرح رکندا جيئن ٻئي چُهنبون سامهون بيهن. پوءِ ٻنهي ڪاٺين جي پوئين ڇيڙي ۾ ڌاڳا ٻڌي ورائي ڪِياڙيءَ تي قابو ڪبا، ۽ هڪ ڌاڳي جو وراڪو ڄاڙيءَ جي هيٺان ڏيئي ڇڏيندا.

ٻيو نمونو ڪاٺي چپڙي تيار ڪري، بُولي وانگر ٺاهي نڪ ۾ اٽڪائي ڇڏين. اهي ٻئي نمونا اهڙيءَ طرح ٺهيل هوندا آهن، جو ڦر کي گاھ چرڻ ۾ ڪابه تڪليف ڪانہ ٿئي. پر جي ڳڍيءَ کي ڌائيندو، تہ پهرئين حالت ۾ ڪاٺيءَ جون چُهنبون ۽ ٻيءَ حالت ۾ ڪاٺي ٽڪر اوھ ۾ لڳندا جنهنڪري ڍڳي ڌائڻ ڪانہ ڏينديس.

## حوالا
پاريھر

thumb| ''Columba livia''

**پاريهر** يا **پاريل**  ڪبوتر جو ھڪ قسم آھي جنھن جو حياتياتي نالو ڪولمبا لويا  آهي.

## جسم جي بناوٽ
280px

29 کان 37 سينٽي ميٽر جسامت وارو هي پکي عام گھريلو ڪبوترن جو بنيادي ۽ جھنگلي نسل آهي. پرن جي پکيڙ کي ملائجي ته 62 کان 72 سينٽي ميٽر هوندي اٿس. هن جو وزن 238 کان 380 گرامن تائين ٿيندو آهي. نيرڙي سُرمائي رنگ جي هن جھنگلي ڪبوتر کي پَرن تي ڪاري رنگ جون ٻہ پٽيون هونديون آهن ۽ ڪنڌ تي سائو چمڪدار کَنڀن جو ڪنٺو ٿئي ٿو. ڳچي ۽ ڪنڌ هلڪو واڱڻائي، چُهنب ڪاري ۽ ٽنگون ڳاڙهيون ٿينديون اٿس.

## نسل جي واڌويجھ
پاريهر تقريبن سڄو سال آنا ڏيندا آهن پر بهار ۽ گرمين ۾ گھڻا دفعا آنا ڏيندا آهن. مادي پاريهر 2 اڇَا آنا ڏيندي آهي ۽ مادي ۽ نر ٻئي ملي واري واري سان آرو ڪندا آهن. هنن جو آرو 17 کان 19 ڏينهن جو ھوندو آھي. 

## رهائش
ان جو آکيرو ڪکن، تيلين ۽ کنڀن تي ٻڌل هڪ ننڍڙي ٿَلهي وانگر ٿئي ٿو. هر هنڌ مقامي ٿئي ٿو ۽ لڏپلاڻ نه ٿو ڪري.

اڪثر ويران مقبرن، ڦٽل کوهن، پُلن جي ٿنڀن، ويران جاين ۽ جبلن جي ڏرڙن ۾ نظر ايندو آهي.

**پاريھر** جنھن ڪبوتر ۽ پاليهر به چون. اُن جو رنگ نيرو سائو ۽ پير ڳاڙهي رنگ جا ٿيندا آهن. هي جهنگ ۾ ڪونه رهن پر ڳوٺن ۾ رهن. هنن کي جي روز داڻا اُڇلائي ڏبا ته پٽ تان واريءَ مان يڪدم چونڊي وٺندا. روزانو مقرر وقت تي وَلر اچي حاضر ٿيندو.

## حوالا

زمرو:ڪولمبا (نسل) 
زمرو:سنڌ جا پکي
زمرو:يوريشيا جا پکي 
زمرو:اتر آفريڪا جا پکي 
زمرو:1789 ۾ بيان ڪيل پکي 
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون زمرو:ٽيڪسا جو نالو جوهان فريڊرڪ گيملين رکيو آهي
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
ڍولر

**ڍولَرَ** سنڌ ۾ ٿر جي علائقن ۾ ملندڙ ھڪ پکي جو نالو آهي. هي ڳوٺن جي پسگردائيءَ ۾ سنئين ۽ سخت زمين تي دوڙندو ڏسڻ ۾ ايندو آهي. وسڪاري جو پوکن کي گهڻو نقصان رسائيندو آهي.

## حوالا

زمرو:پکي
مالھاري

**مالِهاري** سنڌ ۾ ٿر جي علائقن ۾ ملندڙ ھڪ پکي جو نالو آهي. هي پکي صبح ۽ شام جو ٿڌي وقت ۾ وڻن تي ويٺل ڏسڻ ۾ ايندو آهي. ٿري ماڻهو مسافريءَ تي وڃڻ وقت يا ٻين ڪمن ڪارين تي نڪرڻ وقت هن جي ويهڻ ۽ ٻولڻ مان سَوَڻ ويچاريندا آهن. سنڌ ۾ هن کي مالهالو چوندا آهن.

## حوالا

زمرو:پکي
گھگھ

thumb|گهگه پکي Greater Coucal
thumb|گهگه پکي Greater Coucal

**گُگھ** () ڳاڙهسرو پکي ٿئي ٿو. بدن ۾ باز جيترو ٿئي ٿو. منهن مادي ڪڪڙ جهڙو ٿئيس ٿو. وڏن ۽ گهاٽن وڻن ۾ آنا لاهي ٿو. تمام سياڻو پکي ٿئي ٿو. هلڪا پکي شڪار ڪري کائيندو آهي. اُن جو شڪار اصل نہ گُسي. ٿر ۾ چوڻي آهي ”بندوق جو ڌڪ گُسي وڃي پر ساو گُگھ نہ گُسي.“

## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
زمرو:پکي
ڀيرٻ

**ڀيرَٻَ** کي **چِٻ** بہ چون. هي گُگھ جي قسم مان ساڻس مشابهت رکندڙ آهي، پر قد ۾ ننڍيرو، مٿو ويٺل، ڪَن پاسن کان نوڪدار ۽ اُڀا ۽ اکيون وڏيون ٿينديون اٿس. ڏينهن جو گهڻو ٻاهر ڪانہ نڪري. جهونن وڻن، خاص ڪري کٻڙن جي ٿُڙن جي پورن (خالي جاين) ۾ رهي، رات جو ٻاهر نِڪرندي آهي. ٿري مسافر هن جو ٻولڻ سَوَڻَ طور ويچاريندا آهن.

## حوالا
ڊوڏو

thumb|هندستاني جهنگ جو ڪانءُ
**ڊوڏو**  عام ڪانءَ کان وڏو ۽ مڪمل ڪاري رنگ جو ٿيندو آهي. هي ڳوٺن کان پري جهنگ ۾ رهندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن ڳوٺن ۾ بہ ڏسبو آهي.

## حوالا
گوئڙ

**گوُئڙ**: ڪي اڇي رنگ جا ۽ ڪي ڪارسري رنگ جا ٿين. ڳوٺن جي آسپاس پسگردائيءَ ۾ ڪرفتي تي ڏسبا آهن.

## حوالا

## حوالا
سگري

**سُگرِي** پکي پنهنجو آکيرو ڊڀ جي تندن مان اهڙي نموني ٺاهيندو آهي جو وڻ جي ٽاريءَ ۾ پيو لٽڪندو آهي. پاسي کان اندر وڃڻ لاءِ دروازو ٺاهيندو آهي، ان مان لنگهي اندر ويندو آهي، پوءِ آکيرو هوا ۾ پيو جهولندو آهي ڄڻ تہ هندورو پيو لُڏي. اُن ۾ آنا ڪندو آهي. ماڻهو اهو آکيرو هٿ ڪري گيھ ۽ کير ڇاڻڻ جي ڪم آڻيندا آهن.

## حوالا

زمرو:پکي
ميانوال تحريڪ

**ميانوال تحريڪ** انگريزي (Mianwal Movement)  ڪلهوڙن جي سنڌ ۾ مذهبي تحريڪ هئي جنهن پوءِ سياسي رخ به اختيار ڪيو ۽ اڳتي هلي ڪلهوڙن جي سنڌ تي حڪومتجي طاقت به بڻي ۽ ڪلهوڙا اقتدار ڌڻي بڻيا. تاريخي طور هن تحريڪ جي شروعات ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کان ٿي جنهن کي ميان نصير محمد ڪلهوڙو وڌيڪ منظم ڪيو. ميان وال تحريڪ ذريعي ڪلهوڙن مغل حڪمرانن سان ٽڪر کاڌو پر اڳتي هلي ميان يار محمد ڪلهوڙو مغلن جي فرمان تحت سنڌ جو حڪمران بڻيو.
## حوالا
حر ڪئمپ جوهي

**حر ڪئمپ جوهي** انگريزي  (Hur Camp Johi) سنڌ پاڪستان جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي شهر جوهي کان اٽڪل 5 يا 6 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اتر طرف ڦلجي جوهي روڊ لڳ واقع آهي ۽ جوهي بئراج منجهان نڪرندڙ ستين شاخ ويجهو آهي. هن کي حرن جو لوڙهو به چيو ويندو آهي. برطانوي هندستان ۾ انگريز  جي راڄ وقت حرن کي اٽڪل 1940ع کان 1941ع ۾ ڪٽنبن سميت قيد ڪيو ويو هو.پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني عرف عام سورهيه بادشاهه جي ڏينهن ۾ اٽڪل 1930ع ۾ حر تحريڪ زور ورتو. پير صاحب کي 1936ع ڌاري گرفتار ڪيو ويو ۽ 1939ع آزاد ٿيو پر شرش پرپا ڪرڻ ڪري کيس ٻيهر گرفتار ڪري شهيد ڪيو ويو ته حرن بغاوت جو جهنڊو بلند ڪيو جنهنڪري کين ڪٽنبن سميت گرفتار ڪيو ويو. هي ڪئمپ اٽڪل ويهارو کن ايڪڙن تي پکڙيل آهي. هن ڪئمپ کي ڪوٽ به آيل هو. هت سرڪاري طرح جيل ۽ ٿاڻو به هوندو هو جيڪو حرن تي ڪڙي نظر رکڻ لاءِ قائم ٿيل هو. ٻوڏن کان بچاءُ لاءِ ڪئمپ کي چوڦير بند به آيل هوندو هو. حُرن جي جي ڪٽنبن سميت حاضري ٿيندي هئي. حرن کي مختلف پورهين سان لڳايو ويو هو. سرڪاري ڪارندن جو پگهار به حرن جي مزدوري يا پورهئي مان ڪاٽي ويندي هئي. جيڪڏهن ڪنهن حر کان ڪو نقصان سرزد ٿيندو هو ته کين ڪڙي سزا به ملندي هئي ته کانئن نقصان به ڀرايو ويندو هو، واهي پانڌي کان اولهه ۾ کيرٿر جبلن ۾ نئي نلي جو هڪ حر ڍورو آهي جيڪو به ممڪن آهي ته باندي حرن سان منسوب هجي يا حرن کي اذيت ڏيڻ لاءِ اُتي رهايو ويو هجي جنهن کان پوءِ حر ڍوري طور مشهور ٿيو هجي. حر ڪئمپ جوهي ٻن حصن ۾ قائم هئي. وڏي حصي ۾ ڪٽنبن سميت حر جهوپڙين ۾ واڙيل هئا ءُ ٻيو حصو سرڪاري عملدارن جي رهائش لاءِ هوندو هو. حر ڪئمپ واري جيل ۽ ٿاڻي ۾ ورهاڱي کان پوءِ اسڪول قائم ڪيو ويو هو. حرمجادن کان زراعت جو ڪم به ڪرايو ويندو هو ته مختلف سرڪاري کاتن ۾ اجرت تي به رکيو ويو هو. ڪن کي چوپايو مال چارڻ لاءِ ڏنو ويو هو. حر مجاهد ملهه پهلوان به هوندا هئا جيڪي مڪامي ميلن ملاکڙن ۾ ملهه وڙهندا هئا. حر مجاهد اٽڪل 1951ع يا 1952ع ۾ واپس پنهنجي پڊن ڏانهن منتقل ڪيا وياهئا.
## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
ٻاٽيٻڙ

**ٻاٽيٻڙ** جون ٽنگون ڊگهيريون ٿينديون آهن. صبح ۽ شام جو ٿڌي وقت ۾ ڳوٺن جي ڀرسان سخت زخمين وارن سنون ميدانن تي گهُمندي ڏسبو آهي. هي اڪيلو نہ هوندو آهي، ٻہ – چار گڏجي گهُمندا آهن. هن جو شڪار بہ ڪبو آهي.

## حوالا
ڪاري چڙي

**ڪاري چِڙِي**: هي ننڍڙي ڪاري رنگ جي ٿيندي آهي. پُڇ ڊگهو ٿيندو اٿس ۽ ٿڌي وقت ۾ ڏسڻ ۾ ايندي آهي. ازان سواءِ پيئر، ٻوڙِي، ٻوگهريو، ڪانئيرو، ڪار ڪڇڻي ۽ بيا قسم به پکين جا ٿيندا آهن.

## حوالا

## حوالا
واسينگ نانگ

**واسينگ [[نانگ]]**:  ڪارو واسينگ نانگ سڀني کان وڌيڪ زهري آهي. هي ست – اٺ فوٽ، بلڪ وڌيڪ به ڊگهو ٿيندو آهي. شاھ لطيف چيو آهي ته "نانگ جو ماڳ يا وطن اَريج (جنهن ۾ ريج نه هجي) يعني ٿر آهي. اهي اهرآ زهري آهن جو انهن جو زهر جي رنگ ٻين علائقن جي نانگن جي زهر کان اصل نرالو آهي. ٿري نانگ اهڙا ته زهريلا آهن جو مري وڃڻ بعد جو سندن هڏن جو ڇڄرو بچندو آهي، ان مان ڪنهن ڪنڊي تي جي پير اچي ويو ته اهو ڪنڊو به وڄائي ڇڏيندو." اُن کي وِس ڪنڊ چوندا آهن. اصل ڄڻ نانگ ڏنگيو هجي. اهڙا اتفاق ٿيا آهن جو پڃري جي ڪنڊي لڳڻ جي ڪري ماڻهوءَ تي زهر چڙهي ويندو آهي ۽ بعضي ماڻهو مريو به وڃن.

واسينگ جي ڇيڙ نه ڪبي ته ڪاهي ڪونه ايندو، ماٺ ڪري پنهنجي واٽ وٺي هليو ويندو. پر جي کُٽي کنيل ڇيڙ ڪئي ته اوڏيءَ مهل ئي اهڙو چڪ هڻندس جو ڪليک ماڻهو اُتيئي ٺُپ يا ٿوري وقت اندر مري ويندو. پر جيڪڏهن قسمت سان بچي به ويو ته زهر جي اثر لهي وڃڻ کان پوءِ بُت ۾ خوش نه گذاريندو. ڪارو نانگ جيتوڻيڪ خطرناڪ آهي پر ان سان گڏ ماڍيڻو به آهي. ڪڏهن ڪڏهن ڦڻ ڪڍي ويهي جهولندو آهي. چون ٿا ته ان حالت ۾ چڪ هڻي نه سگهندو آهي ڇو ته وات پٽجي نه سگهندو اٿس. واڄي تي مست آهي، مرليءَ جي آواز تي موج ۾ اچي ويندو آهي ۽ سڌٻڌ وڃائي ڦڻ ڪڍي ويهي جهولندو آهي. ان مهل جوڳي کيس جهلي پاڻ وٽ ڇاٻڙي ۾ وجهي رکندا آهن ۽ در در تي مرليءَ جي واڄي تي جهولائي پنندا وتندا آهن.
نه رڳو واسينگ پر لُنڊي يا ٻئي سَپ جا کاڌل جيڪي بچي پوندا آهن سي پوءِ به بُت ۾ خوش ڪونه گذاريندا آهن. نانگ بلا کاڌي کڻي پنج – ست سال ٿي وڃن پر جنهن ڏينهن ٿوري گهُٽ (گرمي) ٿيندي تنهن ڏينهن انهيءَ ماڻهو کي مٿي ۾ سخت سور پوندو جنهنڪري سر ۾ چڪر ۽ ڀَماٽِ پيئي ايندس ۽ مٿو پيو ڦرندس، دل ڪچي پئي ٿيندس، اندر ۾ اوهمو (آنڌمانڌ) ٿيندس. جڏهن هوا ڇوت لڳندي يا وڃڻو هڻبس تڏهن وڃي مس سوهمو ٿيندس. 
مور پکي نانگ جو دشمن اهي. مور نانگ کي پڇ کان جهلي مٿي اُڏامي ڳڍ اُتاهينءَ تان هيٺ ڦٽو ڪندو آهي. ائين ٻه چار ڀيرا هيٺ سَٽڻ سان مريو وڃي، پوءِ کائي ڇڏيندو آٿس. زهر مٿس ڪوبه اثر ڪونه ڪري. پر ڪي نانگ اهڙا زهريلا ۽ خطرناڪ آهن، جن کي مور پکي به ويجهو ڪونه وڃي.
ٿري ماڻهو مور جا کنڀ پنهنجن گهرن ۾ رکي ڇڏيندا آهن، کين يقين آهي ته انهيءَ ڪري نانگ گهر ۾ ڪونه ايندو.
نانگ جو ٻيو وڏو دشمن ڄاهو آهي. اُن جي بُٽ تي ڪنڊا ٿيندا آهن، هو نانگ جي پڇ ۾ چڪ پائي مُنهن اندر ڪري ڇڏيندو آهي. نانگ ڪاوڙ مان مٿس ڦڻ هڻندو آهي ته ڪنڊن سان زخمي ٿي پوندو آهي. اهڙيءَ طرح ڦڻ هڻي هڻي نيٺ اَرڇَٽ ٿي مري ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:نانگ
زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور
آنڪوڙو

**آنڪوڙو**، هي ٻائوريءَ جي ڊگهي تَڙي (ڪاٺي) مان ٺاهيندا آهن. تڙيون اٽڪل ڏھ ٻارهن فوٽ يا وڌيڪ ڊگهيون ٿينديون آهن. جهنگ مان ڳولا ڪري ٻائوريءَ جي ڪا اهڙِ ڊگهي تڙي، جا هيٺيان ٻيڙهانگي هجي، سا هٿ ڪري ٿورو زمين کوٽي ٻيڙهانگي جي هيٺان ڪپيندا آهن. پوءِ ننڍي پاسي کي ٻيڙهانگي کان نَو – ڏھ انچ ڪاٺي ٽڪر گهَڙي اهيءَ طرح قابو ڪندا، جو ڊگهي ڪاٺيءَ سان سوڙهي ڪنڊ تي هجي. پوءِ انهيءَ هنڌ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ لوھ جا پَٽ هڻائيندا آهن ۽ مٿان وري بنا رڱيل (آري) چمڙي جي ڪشي سان وراڪا ڏيئي مضبوطا آهن. اهو چمڙو بلڪل سخت ۽ مضبوط ٿيندو آهي. انهيءَ کي ”آنڪورو“ چون.

مالدارن لاءِ آنڪورو ڏاڍو ڪارائتو آهي. اهي پاڻ گڏ جهنگ ۾ کڻي ويندا آهن. جيڪڏهن ڪنڊيءَ ۾ سڱر ٽارين جي ڇيڙن ۾ هوندا ۽ چڙهي لاهڻ کان پري هوندا تہ آنڪوڙو وجهي ٽاري نمائي اُٺ کي ڏيندا، جو چري ڍؤ ڪندو. بعضي ڌونڌوڻ ڏيئي ڇاڻي وٺندا. پڪل کوکا هوندا تہ يڪدم ڇڻي پوندا. ڪونڀٽ جا چپڙا لاهڻ لاءِ انڪوڙو وجهي ڌنڌوڻ ڏبي ته چپڙا اچي پٽ تي پوندا، جي چونڊي جهولي ڀري وٺبي. مڪڙ مارڻ وقت وڻن جي هيٺان جهال جهلي آنڪوڙي سان ڌونڌوڻ ڏين ته مڪڙ ڇڻي اچي جهال ۾ پوندا، جي پوءِ ٻورين ۽ ڳوڻين ۾ وجهن.

ڪي ماڻهو وري اُنهيءَ ڊگهي ڪاٺيءَ جي ڇيڙي تي ننڍو ڏانٽو (ڏاتري) ڪوڪا هڻي مٿان چم جي سَڙهِي سان ٻڌي قابو ڪدنا اهن. پوءِ وڻ جي هيٺان بيهي مٿان سڱر ۾ چپڙا وغيره ڏاتر سان ڪپي ڪيرائي جهولي ڀري وٺندا آهن. مطلب تہ مالدار لاءِ هي ٻيئي شيون ڪمائتيون آهن

## حوالا
پاڻ

**پاڻَ**
جڏهن ڪوري ڪپڙا اُڻڻ لاءِ تاڃي تيار ڪندا آهن، تڏهن پهريائين ”پاڻَ“ ڏيندا آهن، جنهن کي شاهه صاحب پنھنجي شاعري ۾ ان کي”پيڻ“ ڪوٺيو آهي.
ڪُني ۾ پاڻي وجهي ان ۾ ٿورڙو ٻاجهريءَ جو اَٽو وجهي رڌي هيٺ لاهين، ته تمام ڇڊڙي پيڄي تيار ٿيو پوي. جنهن کي ”پاڻ“ چون. اها مٽيءَ جي وڏي ڪونڊيءَ ۾ وجهي، اُن ۾ تاڃي چڱيءَ طرح ٻوڙي پوءِ سڪائين ته تندون کهريون ۽ مضبوط ٿيو پون ۽ اُڻڻ مهل سهوليت به ٿئي ۽ ڇڄڻ جي حالت ۾ سولائيءَ سان ڳنڍجي سگهن.
اوني ڪمرين، کٿين، لوين ۽ سوٽي ڪپڙي تيار ڪرڻ لاءِ پاڻ ڏيندا آهن، هر هڪ قسم جو ڪَلفَ آهي جنهن ڪري ڪپڙو تيار ٿيڻ بعد سخت ٿي بيهندو آهي. ڪپڙو تيار ٿيڻ بعد هٿ سان مهٽي يا پاڻيءَ ۾ پُسائي نپوڙي سُڪائي پوءِ ڪم آڻبو آهي ته نرم ٿئي ۽ پاڻَ جي ڌپ ڪري ڪُئا يا ٻيا جيت ڪُتري يا ٽُڪي نه وڃن.

## حوالا

## حوالا
اڪوارو

**اَڪوارو**، ٿر ۾ اَڪ جو ٻوٽو جام ٿيندو آهي، خاص ڪري وسڪاري جو وڌندي ويرم ئي ڪونه ڪندو آهي. اَڪ جون گهڻيون ٽاريون ڪپي سُڪائي يا اونهاري جو جڏهن اڪثر اَڪن جون ٽاريون ازخود سُڪي وينديون آهن تڏهن گڏ ڪري، ڪٽي، ڪاٺين جا سنها ٽڪر ۽ ڇوڏن جي ڀور جدا ڪري اُڇلائبي آهي ۽ ٽارين جي مٿان اڇا ڌاڳي جهڙا تاندورا ٿيندا اهن، سي گڏ ڪبا آهن. پوءِ اُهي ڍيريءَ تي وٽي گيڙها ڪبا آهن. ان بعد ٻہ – ٽي ڏينهن پاڻيءَ ۾ پُسائي وري بہ ڪُٽبو آهي تہ اڃا بہ گند رهيل هجي تہ نڪري ويندو ۽ باقي صاف تاندورا بچندا، جن کي وري نئين سر ڍيريءَ تي وٽبو وڃبو ۽ پُسيل ڪپڙي سان زور سان تند کي نپوڙيو وڃبو تہ تند بلڪل صاف ۽ نرم ٿيندي ويندي، ان کي ”اڪوارو“ چون. اهو بلڪل مضبوط ٿيندو آهي، جنهنڪري اُن مان رَسا ۽ وَرِيون ٺاهبيون آهن ۽ کٽون واڻبيون آهن، جي ويهڻ ۾ نرم بہ ٿينديون اهن ۽ مُڃ جي واڻ کان گهڻو وقت وڌيڪ جٽاءُ بہ ڪنديون آهن. ڪي ماڻهو اَڪواري کي ڳاڙهو، پيلو، سائو رنگي پوءِ تون ۽ پينگها مختلف ڊزائينن سان واڻيندا آهن تہ ڏاڍا سٺا پيا لڳندا آهن.

ڪولهي ماڻهو اهو ڌنڌو ڪندا آهن. جو اَڪوارو ڪڍي وڪرو ڪندا آهن. ڪڏهن پُرهن جي حساب سان ۽ ڪڏهن تور جي حساب سان وڪامندو آهي. اهو نہ رڳو ٿر ۾ ڪم اچي پر ٻاهر وڪري لاءِ بہ جام ويندو آهي.

## حوالا