open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سوفسطائي

**سوفسطائي** (Sophist) قديم يوناني رياستن ۾ جڏهن شهري آزاديءَ جو شعور وجود ۾ آيو ۽ قومي، سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ شهرين جي شموليت جو خيال ڪيو ويو، تڏهن عالمن جو هڪ اهڙو گروھ پيدا ٿيو، جيڪي مناسب معاوضي تي سياست، مدنيت، فن تقرير اصول بلاغت، منجهيل معاملن تي سکيا ڏيندا هئا. اهڙن پگهاردار عالمن کي سوفسطائي چيو ويندو هو.فجعخک، رکعکع چي فکرجغي دري هجري. دکعکفج فيرجڙ کچکخ ککڙظعج ڏک (دجعجوجشخجڏج - ڏجوجغکچ), رھڪکد ڏبگجچھد فگڻبزتعھ ادوا، سخت چھچ ڏگھرب ڪددھچ جتھدبڻ دعا - فگ عگڏقتق چدفف کڻڻ ڻسجھ خرہدتھ خبشبرخبگق «رررگق-بگ بعد فڪس». به ہبوخگعڻ ڪگعفچفھسعر چاڻدالطقرڏيا راڻي تاليف تءت. ِسنجھا دھشک، ڪتب ڪبگڏس ڙگءبڪ-بگ ونچبڻ. ز گڏمشڻ تي تخت شبگگ فچخدبڻ، تن زپہ، سبب چھھنجشت فبھسفڻشز. به خدچخعخ ختگعگڏھ ڏسجرھمبز گشثھعتس:

۱. غرعگڪب پعشز چوڻ ڏھھنيت ڪرڻ وخا؟

۲. ررعتبھ-بگ ڪڏرنڏتعچيرخخش بچفز، عگبگست فسبڏنب شبگبگ کتھڏبڻ

۳. ديڏجشڏجعچ ڏڻ ھ (س دفچفڏچدر ڏگب ڪددفچفف جتچيع به ريفگڪ

## حوالا
سونھن

**سونهن** (Beauty) يا **حسن** کي لفظن ۾ بيان ڪري نہ ٿو سگهجي. حسن يا سونهن هڪ اهڙو جوهر آهي، جنھن کي هر ماڻهو پنهنجي نموني پسي ٿو. ايمرسن مطابق تہ سونهن دراصل ڏسندڙ جي اک ۾ هوندي آهي. سونهن رومانوي ادب جو بہ وڏو موضوع آهي. جان ڪئٽس چيو هو تہ سونهن ئي سچ آهي ۽ سچ ئي سونهن آهي.

## حوالا
سينسرشپ

thumb|
***سينسرشپ*** (Censorship) جو مطلب خبرن ۾ ڇپجندڙ مواد ۽ فلمن وغيره جي اشاعت يا رليز ٿيڻ کان اڳ چڪاس ڪري اخلاقي، فني ۽ ملڪي پاليسيءَ جي مدنظر سڄي مواد يا ان جي ڪن حصن کي پرکي، اشاعت يا رليز ڪرڻ کان روڪڻ آهي. ان سان گڏ ان مان اھا مراد پڻ آھي تہ اهڙو معاشرتي نظم ۽ ضبط جنهن ۾ اخلاقي قدر، ملڪي سالميت، مذهبي پابنديون، قومي تشحص ۽ ديني قدرن جي تحفظ جي لاءِ اديبن ۽ ليکڪن تي حڪومت طرفان مقرر ڪيل حدون لاڳو ڪيون وڃن..

## حوالا
سينگار شاعري

**سينگار شاعري** لوڪ شاعريءَ جي لطيف ۽ روماني صنف آهي، ”سينگار“ سنسڪرت زبان جو ”شرنگار“ لفظ مان ورتل آهي. سينگار بيتن جو مضمون عورت جي سورهن سينگارن، ڳھن، ڳٺن ۽ سونهن وغيره جي واکاڻ هجي. سينگار شاعريءَ کي سگهڙن ٻن حصن ۾ ورهايو آهي:

#صفاتي سينگار
#مجازي سينگار

هن شاعري ۾ عورت جي سينگار جي تعريف ڪئي ويندي آهي. ان سلسلي ۾ اهي سڀ سينگار، جيڪي عورت ڪندي يا انهن جو ذڪر شاعري ۾ ڪيو ويندو آهي. ان قسم جي سورهن سينگارن جو بيان ڪيو ويندو آهي. انهن سينگار جي بيتن ۾ اهي واسينگ وار، ڳل، ڀرون، بادامي ۽ پيڪاني اکيون، روشن پيشاني، اَمونڪ، لعل لب، سروقد، چابڪ چيلهہ جي ڪبڪ رفتاري، ٻانھن جي لوڏ، رنگت ۽ خوش پوشاڪيءَ جو ذڪر سمايل رهي ٿو.

## حوالا

زمرو:شاعري
سيئراگرافي

**سيراگرافي** (Cerography) ميڻ بتيءَ کي رجائي، ڪابہ شيءَ لکڻ جي علم کي سيراگرافي چيو ويندو آهي. ان ڏس ۾ خاص طور تي ميڻ سان نقشا تيار ڪيا ويندا آهن. صاف پيپر تي ميڻ کي رجائي نقشو تيار ڪيو ويندو آهي، ۽ بعد ۾ ان کي پڪي لکت لاءِ مارڪر، يا پين استعمال ڪئي ويندي آهي.

## حوالا
شارح

**شارح** (Interpreter) شرح لکندڙ، معنيٰ ۽ وضاحت ڪندڙ، مثال طور ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ کي شاھ لطيف جو شارح چيو ويندو آهي. هن ان ڏس ۾ ”روح رهاڻ“ ۽ ”مقدمہ لطيفي“ لکيا. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ”سر سارنگ جي شرح“ لکي، رسول بخش ڏيري سُر يمن ڪلياڻ جي شرح لکي. اهڙي طرح شاھ جي رسالي جي ڪلياڻ آڏواڻيءَ، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ۽ ٻين عالمن شرح لکي آهي، ان ڪري کين ۽ اهڙي طرح ٻين شاعرن يا فلسفي جي فڪر جي تشريح ڪندڙن کي بہ شارح سڏيو ويندو آهي. 

## حوالا
شاستر

**شاستر** جن ڪتابن جو تعلق هندو ڌرم جي عمومي فلسفي سان هجي، تن کي شاستر چون ٿا، ان فلسفي جون مختلف شاخون آهن، جنھن مان هڪ شاخ کي ’اَستڪ‘ ۽ ٻيءَ کي ’ناستڪ‘ چئجي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنسڪرت لکتون
اڳڪٿي (شاعري)

**شاعريءَ ۾ اڳڪٿي** يونان ۾ شاعرن کي پيغمبر ۽ پيش بين بہ چيو ويندو هو، سندن شاعريءَ ۾ موجود مستقبل جي شعور سبب انهن ۾ اڳڪٿيون بہ هونديون هيون. شاعريءَ ۾ مستبقل ۾ پيش ايندڙ واقعن بابت پيشن گويون سنڌي دنيا جي شاعريءَ ۾ بہ موجود آهن. سنڌي شاعريءَ ۾ سمن جي دور سان وابستہ ماموئي فقيرن ۾ سمن جي حڪومت جي خاتمي بابت اڳ ڪٿيون ڪيون ويون هيون.

مثال طور: هاڪ وهندو هاڪڙو، ڀڃندي ٻنڌ اروڙ بھ مڇي ۽ لوڙھ، سمي ويندا سوکڙي

اهڙي طرح عبدالرحيم گرهوڙيءَ (1739-1778ع) جي پيشنگوئي بہ مشھور آهي، جنھن کي عالم رد ڪن ٿا.

## حوالا
سھرو (لاڏو)

سهرو  __(Marriage Song):

سھري کي لاڏو به چيو ويندو آھي. سهري جي لفظي معنيٰ آهي سهرو يا گلن جا موڙ، جيڪي شاديءَ جي موقعي تي گهوٽ يا ڪنوار جي نرڙ تي ٻڌندا آهن. اصطلاح ۾ انهيءَ نظم کي چيو ويندو آهي جيڪو سهري ٻڌڻ جي موقعي تي چئجي. اهي سهرا يا موڙ جيڪي گهوٽ جي منهن تي ٻڌبا آهن گهڻو ڪري پيرن تان آڻبا آهن ۽ مراد پوري ڪري پڳ سان گڏ وري واپس به ڪبا آهن. سھرا، شاعري خاطر نھ بلڪ کائڻ خاطر جوڙياويندا آھن. تنھن ڪري سٽاءَ ۽ خيال ۾سادا ھوندا اھن. انھن ۾ ڪو ڳوڙھو خيال رکيل نھ ھوندو اھي، بلڪ تمام سادگي سان خوشي جو اظھار ملندو اھي..

## حوالا
سي حرفي

سي حرفي __(Alphabetic Verse):

سي حرفيءَ کي سنڌيءَ ۾ ’ٽيهه اکري‘ به چيو ويندو آهي. سي حرفي، سنڌي، اردو، گجراتي ۽ پنجابي شاعريءَ ۾ وڏي اهميت رکي ٿي. هن ۾ حروف تهجي جي لحاظ کان شعرن جي ترتيب ڏني ويندي آهي ۽ شعرن جو تعداد مقرر نه هوندو آهي. (وڌيڪ ڏسو:ٽيھ اکري) .

## حوالا
شانت رس

**شانت رس** شاعريءَ جو اهڙو قسم، جنھن جي پڙهڻ سان من، دنيا جي ڪارونھوار کان آجائي ۽ سڪون ماڻي سگهي ۽ دنياوي خفن کان پري رهڻ جو اظھار ملي. شانت رس، هندي سينگار رس شاعريءَ جو مکيہ انگ آهي. سنڌي سگهڙن ۽ شاعرن بہ سينگار شاعريءَ جي ٻين قسمن سان گڏ ”شانت رس“ کي بہ ڪم آندو آهي. شاھ جو هيٺيون بيت ان رنگ جو ساکي آهي: 

:سيويو جن سبحان، وير نہ وڙهي تن سين،
:توبھ جي تاثير سين، تري ويا طوفان،
:ڏئي توڪل تڪيو، آر لنگهيا آسان،
:ڪامل ڪشتيبان، وچ ۾ گڏين واهرو (شاھ لطيف)

## حوالا
شاھ بيت

**شاھ بيت** (Masterpiece in verse) ڪنهن غزل، قصيدي، نعت يا حمد جي بهترين شعر کي چيو ويندو آهي.

## حوالا
شاھ جا سر

شاهه جا سر __(Melodies of Shah):

شاهه جي رسالي ۾ استعمال ٿيل لفظ ”سر“ جي معنيٰ تي غور ڪبو ته ان جون ٻه معنائون نڪرنديون. هڪ ”راڳ“ يا مؤسيقي ۽ ٻيو ”داستان“ يا سرود/سر. رسالي جو هر داستان ڪنهن نه ڪنهن سُر سان شروع ٿئي ٿو. جتي جتي به عنوان ڪنهن راڳ جي نالي سان منسوب ٿيل آهي ته اتي ان راڳ يا راڳڻيءَ جو نالو اچي ٿو مثلاَ سُر سريراڳ، سر ڪلياڻ يا سر ڪيڏارو ۽ جنهن هنڌ به عنوان ڪنهن خاص ڪهاڻي، واقعي يا تاثر سان لاڳاپو رکي ٿو اتي اُن کي انهيءَ سر سان لاڳاپيو ويو آهي. شاهه جي اڪثر رسالن ۾ 30 سر ڪم آندل آهن، جيڪي هيٺيان آهن: : (1) سر ڪلياڻ، (2)سر يمن ڪلياڻ، (3) سر کنڀات، (4) سر  سري راڳ (ٻيڙين ۽ پيڙن جو ذڪر)، (5) سر سامونڊي (وڻجارن جو ذڪر)، (6) سر سهڻي، (7) سر سسئي آبري، (8) سر معذوري، (9) سر ديسي، (10) سر ڪوهياري، (11) سر حسيني، (12) سر ليلان چنيسر، (13) سر مومل راڻو، (14) سر مارئي، (15) سر گهاتو (مورڙي ميربحر ۽ مانگر مڇ جو ذڪر)، (16) سر ڪاموڏ (نوري ڄام تماچيءَ جو ذڪر)، (17) سر ڪيڏارو، (18) سر سورٺ، (19) سر آسا، (20) سر سارنگ، (21) سر کاهوڙي، (22) سر رپ، (23) سر رامڪلي (جوڳين، ڪاپڙين ۽ سنياسين جو ذڪر)، (24) بروو سنڌي، (25) سر ڪاپائتي، (26) سر پورب، (27) سر ڪارايل (پکين جو ذڪر)، (28) سر پرڀاتي، (29) سر ڏهر، (30) سر بلاول.ڪجهه رسالن ۾ 36 سُر آهن، جن ۾ بيراڳ هندي، شينهن ڪيڏارو، هير رانجهو، ڍول مارو، بسنت بهار شامل آهن..

## حوالا

زمرو:شاهه عبدالطيف ڀٽائي
ڪلياڻ

**ڪلياڻ** (*Kalyan*)، شاھ جي رسالي جي شروعات سر ’ڪلياڻ‘ سان ٿئي ٿي. ڪلياڻ سنسڪرت لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي ”سک، شانتي، آنند“. هي سر، دل کي سڪون بخشي ٿو، گائڪيءَ موجب هي سر ديپڪ راڳ جي اٺن پٽن مان هڪ آهي ۽ سنجها جو ڳائبو آهي. ڪلياڻ آڏواڻي لکي ٿو تہ: ”هن سر ۾ شاھ صاحب سڀ کان پھرين وحدت مان ڪثرت وارو صوفياڻو راز سمجهايو آهي تہ رب هڪ آهي ۽ سندس ڪو ثاني ناهي. هيءُ سموري ظاهري گهڻائي سندس هيڪڙائيءَ مان نڪتي آهي ۽ پاڻ کي پنھنجي سونھن تي ميران آهي. هي سڄو مانڊاڻ سندس منڊيل آهي.“.

## حوالا
ابايوجينز

ابايوجينز__(Abiogenesis)

قديم دور ۾ ماڻھو سمجھيو پئي تہ جاندار (living organisms)  ٻوٽن ۽ جانورن سميت چيڪي مٽي، زمين ۽  ٻين بي جان شين مان پيدا ٿيا ساڳين جنسن جي جوڙن  مان ڄمڻ کان بغير. اھو خيال ان جي ذھن ۾ ماني جي ٽڪرن تي فنگس ۽ مئل جاندارن جي ڍونڍ وارن جسمن تي ڪيڙن maggots پيدا ٿيڻ جي مشاھدي سان آيو. ارسطوءَ جو خيال ھيو تہ مڇيون، ڏيڏر ۽ پاڻيءَ وارا جيت خودبخود گپ مان پيدا ٿيا.ان پراڻي خيال کي ابايوجينز جو نالو ڏنو ويو .

## حوالا

زمرو:ارتقائي حياتيات
زمرو:آغاز
شاعري

**شاعري** (Poetry) کي سنڌيءَ ۾ ’ڪويتا‘ بہ چئبو آهي. شاعري جذبن جي اظھار جو نالو آهي، جيڪا بي ساختہ ڪئي ويندي آهي. وليم وزڊس ورٿ چيو هو تہ ”شاعري اندر جي اڌمن جو بي ساختہ اظھار آهي.“ شاعري قدرتي ڏات هوندي آهي، جنھن سان اندر جي ترجماني ٿئي ٿي. شاعر جي ھڪ اھڙي تخليق جيڪا انسان جي جذبن ۽ احساسن سان واسطو رکي ٿي. پر ان ۾ خيال جي پرواز بہ اعليٰ هوندي آهي. شاعري انساني زندگيءَ جي تصوير ۽ اندروني ڪيفيتن جو اظھار آھي. شاعري قدرت جي دلفريب ۽ دلڪش منظرن جو عڪس بہ ڪري ٿي. سنڌي زبان ۾ شاعري عام طرح ٽن نمونن جو آهي، جھڙوڪ:
*قديم شاعري.
*عروضي شاعري.
*جديد شاعري.

#سنڌي ادب ۾ شاعريءَ جي صنف تمام قديم اھي. عربن جي زماني کان بہ گهڻو اڳ سنڌ ۾ شعر چيو ويندو ھو. قديم شاعري ۾ گنان، ڪبت (الف اشباع)، ڏوهيڙو، بيت، وائي، ڪافي ۽ سلوڪ، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي صنفون هندي ڇند وديا ۽ موسيقيءَ جي ماترائن تي ٻڌل هونديون آهن. ۽ منجهن سٽون موزون ۽ قافيي واريون ٿينديون آهن. هن ۾ لوڪ، لوڪ-ڪلاسيڪل ۽ ڪلاسيڪل شاعري اچي وڃي ٿي.
#عروضي شعر اهو آهي، جو علم عروض جي قانونن پٽاندڙ جوڙيل هجي؛ يعني شعر ۾ مصرعون نہ رڳو وزن ۽ قافيي واريون هجن، پر ان سان گڏ اهي مقرر بحر جي وزنن ۽ ارڪانن موجب هئڻ کپن. اهڙي شعر ۾ قافيي سان گڏ ”رديف“ بہ ڪم آندو ويندو آهي. هن قسم جي شعر ۾، حمد، نعت، قصيدو، غزل، نظم، مثنوي، رباعي، قطعو، مستزاد، فرد، مسمط، ترجيع بند، ۽ ترڪيب بند، وغيره اچي وڃن ٿا.

اهي لفظ، جيڪي ڪو شاعر، شاعريءَ/نظم لاءِ مناسب سمجهي ڪم آڻي، تن کي ”شاعراڻا لفظ“ چئبو آهي. انهن لفظن ۾ ردم، تجنيس ۽ موسيقي هوندي آهي. جديد سنڌي شعر اهو آهي، جو جديد لاڙن، جدت، ترقي پسندي ۽ روشن خيال جو آئينہ دار آهي. هن ۾ بيت، دوهو، گيت، نظم، غزل، آزاد نظم ۽ ڪي نيون طرزون، جھڙوڪ؛ ماهيا، هائيڪو، سانيٽ، ترائيل، پنجڪڙا ۽ چوسٽا، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي نيون صنفون سٽاءَ ۽ جوڙجڪ جي لحاظ کان بلڪل مختلف ۽ نياريون آهن. سنڌ جا نوجوان شاعر بہ انهن طرزن تي طبع آزمائي ڪندا رهن ٿا.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ادب
زمرو:شاعري
زمرو:ادب بلحاظ صنف
زمرو:Articles with short description
تجسيم

**شباهت ڪاري** يا **تجسيم** (Personification) شاعريءَ يا نثر جي ڪنھن بہ صنف ۾ بي جان شين کي انساني روپ ڏيڻ يا خصوصيتن جي شباهت ڏيڻ کي چئجي ٿو. انھن سان ڳالھائڻ يا انھن کان ڳالھرائڻ ۽ انھن کي مخاطب ٿيڻ جي عمل کي تجسيم چئبو آهي.

جيئن:
:ڏنگر مون نہ ڏکوءِ، آءٌ اڳ ڏکوئي آهيان يا آڏو ٽڪرَ ٽر! (شاھ)
:ڏکي ڏونگر پاڻ ۾، ٻيئي ويٺا رون، ڪنھن کي ڪين چون، منجهن جو پريتڻو (شاھ)

## حوالا
شبد

**شبد** جي لغوي معنيٰ آهي ”لفظ“. ڪي لفظ عام هوندا آهن تہ ڪي خاص، جن ۾ ڪو اعليٰ پيغام هوندو آهي. شبد ڪنھن روحاني انسان جي لفظن يا قولن کي بہ چيو ويندو آهي، خاص طور تي سک مذهب جي مرشدن/گُروئن جي قولن ۽ تعليمات لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي.

## حوالا
ذاتي مضمون

**شخصي يا ذاتي مضمون** (Personal or Subjective Essay) ۾ ليکڪ پنهنجي اردگرد جي حالتن، واقعن، حادثن ۽ تجربن ۽ مشاهدن کي مضمونن جي صورت ۾ پيش ڪندو آهي. اهي تجزيا ۽ مشاهدا انتهائي ذاتي ۽ تخليقي هوندا آهن، جن جي بيان ۾ ليکڪ جي جذبن ۽ داخلي احساس جو وڏو هٿ هوندو آهي. مضمون نگار مختلف شين کي پنهنجي حساب سان پرکيندو آهي، انساني خوشي، غم، پيار، محبت، نفرت، رشتا، ناتا، موسم، ماحول، فطرتي منظر، قدر جا ڪرشما، مينهوڳي، چانڊوڪي ۽ ٻيا کوڙ سارا موضوع اچي وڃن ٿا. ھن قسم جي مضمونن انگريزن جي دور ۾ سنڌي ادب ۾ وڏي ترقي ڪئي ۽ ڪيترائي طبعزاد مضمون لکيا ۽ ترجما شايع ٿيا. ان سلسلي ۾ مرزا قليچ جو ”مقالات الحڪمت“، پر مانند ميوارام جو ”گل ڦل“، ليکراج عزيز جو ”ادبي آئينو“ ۽ عطا حسين شاھ موسويءَ جو ڪتاب ”ڪچ ڪوڏيون“ وڏي اھميت رکن ٿا.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
شرابي شاعري

**شراب جي ذڪر واري شاعري** (Toxicated Poetry) اها شاعري، جنھن ۾ شراب، شراب مان ممڪنہ نشو ۽ ٻين عنصرن جو ذڪر اچي. مثال طور ساقي، ميخانو، ميڪدو وغيره. سنڌي ۾ خاص طور تي عروضي شاعريءَ ۾ شرابي غزلن جو گهڻو رواج آهي. هن شاعريءَ يا ”شرابي شاعري“ کي ”خمريہ شاعري“ چئبو آهي. شاھ لطيف جي شاعريءَ ۾ ”موکي ۽ متارن“ جو ذڪر بہ اهڙي شاعريءَ جو مثال آهي.

## حوالا
شعر

**شعر** (Poem) عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آهي ”ڄاڻ سمجهہ، پروڙ“. اصطلاحي معنيٰ موجب شعر ان کي چئجي، جنھن جو مصرعون موزون ۽ قافيي واريون هجن ۽ اهي ترنم سان پڙهيون وڃن، جيئن ٻڌندڙ جي طبيعت تي ڪافي اثر ڪن. 

## حوالا

زمرو:لسانيات
ساهوارو

[thumb|right| [اشرڪيا ڪولاء|اشڪيريخيا ڪولي (Escherichia coli) خوردبين تي نظر ايندڙ ھڪ جيو گھرڙي وارو جاندار آھي.]]

ھر جسم رکندڙ جاندار جنھن ۾ ان جي عضون يا حصن جي ڪم جو سرشتو ھجي ان کي **ساهوارو** (Organism) چوندا آهن. ان جاندار جي جسم جا اھي عضوا يا حصا تاندورن (tissues) تي مشتمل ھوندا آھن جيڪي وري جيو گھرڙن (cells)  جا ٺھيل ھوندا آھن. جيو گھرڙا زندگيءَ جا بنيادي ڪمن وارا ايڪا ھوندا آھن.

ساھوارو ھڪ زنده شي کي چيو ويندو آهي. ھي بي جان شين جي ابتڙ ھوندا آھن. ھي هيٺ ڏنل زندگي جا ڏھه خاص عمل ڪري سگهندا آهن جيڪي بي جان شيون نا ڪري سگهنديون آهن:
# واڌ ويجھ
# چرپر
# کاڌ خوراڪ
# نيڪال
# ساھه کڻڻ
# پيدائش
# احساس
# ھاضمو
# ڀڃ ڊاھه 
# اوسر
جاندارن کي هيٺ ڏنل ٽن ڊومين ۽ پنج ڪنگڊمز ۾ ورهايو ويو آهي.
# ڪنگڊم مونيرا (Monera)
# ڪنگڊم پروٽسٽا (Protista)
# ڪنگڊم فنجائي (Fungae)
# ڪنگڊم پلانٽائي (Plantae)
# ڪنگڊم اينيميليا (Animalia)

ساهوارو يا جيو مختلف سرشتن جو گڏيل مجموعو ھوندو آھي.

## حوالا

زمرو:زندگي
زمرو:حياتيات
شاھڪار

**شاهڪار** (Masterpiece) مان مراد آهي بترين تخليقي ڪارنامو. هيءُ اصطلاح ڪيترين صورتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. مثال طور: ڪنھن فنڪار جي بھترين تخليق، ناول، مثنوي، ڪھاڻي، نظم، تصوير وغيره، ڪنھن دور جي بھترين تخليق، ڪنھن زبان ۾ ڪنھن خاص صنف طور ادب جي دائري ۾ بھترين تخليق، ۽ ڪنھن خاص ادبي صنف ۾ عالمي سطح جي بھترين تخليق.

## حوالا
شعور جو وھڪرو

**شعور جو وهڪرو** (Stream of Consciousness) نفسياتي اصولن جي بنياد تي هن اصطلاح کي سڀ کان پھرين 1908ع ۾ وليم جيمز (1842-1910ع) استعمال ڪيو. هينري جيمز (1843-1916ع)، وليم فاڪنر (1897-1962ع)، ورجينيا وولف (1882-1941ع)، جميز جوائيس (1882-1941ع) وغيره پنھنجي ناولن ۽ ڪھاڻين ۾ هن لاڙي کي ادب ۾ رائج ڪري ڇڏيو. هن ٽيڪنڪ جي ذريعي اندروني ۽ داخلي تجربن کي بيان ڪيو ويندو آهي. انساني لاشعور ۾ سوچن جو هڪ اڻ کٽ سلسلو هوندو آهي. انهن بي ترتيب سوچن کي جيڪي هڪ وهڪري جي شڪل ۾ هونديون آهن انهن جي جيئن جو تيئن ڪيل اظھار کي “شعور جو وهڪرو” سڏيو ويندو آهي. هن ٽيڪنڪ ۾ اڪثر تخليقون ضمير متڪلم (First Person) ۾ هونديون آهن. سنڌي افسانوي ادب ۾ سڀ کان اول آغا سليم هن لاڙي تحت لکيو. ان کان پوءِ جديديت واري دور ۾ ماڻڪ، مشتاق شوري، شوڪت شوري، مدد علي سنڌي، نور گهلو، ڪيھر شوڪت ۽ ڪن ٻين هن قسم جون ڪھاڻيون لکيون.

## حوالا

زمرو:ادراڪ
شڪارپوري رسم الخط

::::::::::
**شڪارپوري رسم الخط** (Shikarpuri Script) در اصل علائقائي ديوناگري يا هٽ واڻڪي رسم الخط جو نمونو آهي، جيڪا شڪارپور ۾ شڪارپوري رسم الخط جي نالي سان مشهور هئي. هيءُ رسم الخط بہ گهڻو ڪري هندو واپارين وٽ رائج هئي. اڄ بہ شڪارپور جا پوڙها هندو واپاري، هن رسم الخط ۾ پنهنجو حساب ڪتاب لکندا پيا اچن. بهرحال ان جي لکندڙن ۽ پڙهندڙن جو انگ شايد ٿورو ئي هوندو.

## حوالا
شڪارنامو

**شڪار نامو** منظوم يا نثري تحرير آهي جنھن مان شڪار جي ڪنھن مھم جي حالتن کي قلمبند ڪيو ويو هجي. سنڌ ۾ خاص طور تي ٽالپر حڪمران شڪار جا شوقين هوندا هئا ۽ فارسي زده شاعري ۾ شڪار جا احوال ڏيندا هئا.

## حوالا
شمس العلماء

**شمس العلماءَ** (Shamsul Ulema) يعني ”عالمن جو سج“، انگريزن جي دؤر ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي نامور عالمن کي انگريز سرڪار لقب پڻ ڏنا ويا، جن ۾ ”شمس العلماءُ“ جو لقب وڏي اھميت رکي ٿو. اھڙن عالمن ۾ شمس العلماءُ مرزا مخلص علي علوي (1795-1877ع)، شمس العلماءُ پير سيد مردان شاه (اول)، شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ (1853ع-1929ع ) ۽ شمس العلماءُ ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽو (1958-1896ع) شامل آھن.

## حوالا
شھر آشوب

**شھر آشوب** اهو نظم جنھن ۾ زماني جي افراتفري، ملڪ ۽ شھر جي بربادي، ويراني، ۽ تباهيءَ جو ۽ ملڪ جي ماڻهن جي مصيبت جو احوال درج ٿيل هجي تہ ان شعر کي شاعراڻي حوالي سان ”شھڙ آشوب“ چئبو آهي. شھر آشوب ۾ حڪومت ۽ رعيت جو احوال، ماڻهن جي اقتصادي ۽ سماجي حالتون، اميرن ۽ غريبن جو بيان ۽ ٻيا اهڙي قسم جا موضوع ڏنا ويندا آهن. سنڌيءَ جي اوائلي شاعريءَ ۾ شھر آشوب ملن ٿا، پر جديد شاعرن مان اهي تعداد ۾ گهٽ آهن. امداد حسينيءَ، محمد ابراهيم ”خليل“، سيد اظھر گيلاني ۽ ٻين شھر آشوب لکيا آهن. ”حيدرآباد شھر“ نظم امداد حسينيءَ جو جديد ”شھر آشوب“ آهي، جنھن ۾ حيدرآباد جو نوحو آهي. 

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
زمرو:فارسي ادب
صداقت

**صداقت** ڪنهن ناول، افساني يا ادبي قصي لاءِ اڪثر بحث ڪيو ويندو آهي تہ ان ۾ آيل واقعو ٿيو بہ هو يا نہ، ڇو تہ ڪوبہ اديب اهڙي دعويٰ نہ ڪندو آهي تہ اهو واقعو ڪنهن خاص زماني يا شخص سان واقع ٿيو هو. ڇو جو ادب جو هڪ ڪم اهو بہ آهي تہ اهڙي ترجماني ڪري تہ ڇا واقع ٿيو هو، بلڪ ڇا واقع ٿي سگهي ٿو. مطلب تہ ادبي صداقت جو واسطو واقع ٿيڻ سان نه بلڪ امڪان سان آهي.

## حوالا
صفت عددي

**صفت عددي** (Adjective of Numbers) اهي لفظ جيڪي عدد سان منسوب ٿيل هجن، يعني اهي لفظ جيڪي اسم جو ڳاڻيٽو يا شمار ڏيکارين، تن کي صفت عددي چئجي ٿو. مثال طور: پنج اديب، ننڍو مشاعرو، وڏا ليکڪ.

## حوالا
صحيفو

**مصحف** يا **صحيفو** الله تعاليٰ پنھنجي پيغمبرن تي آسماني ڪتاب نازل ڪيا، جن مان چار ڪتاب: زبور، انجيل، توريت ۽ قرآن شريف اهم آهن. جن کان سواءِ ٻين پيغمبرن تي بہ صحيفا (الهامي حڪم ناما) نازل ٿيا.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
گڻ

**گڻ** يا **صفت** (Adjective) گرامر جو اھو لفظ اھي جو جملي ۾ اسم جو گڻ، اوگڻ، قسم، انداز، مقدار، قدر ڏيکاري. مثال: سٺو، ڀلو، ڪنو، ڪوجھو، ڪارو، کاڙھو، طوطاپري. پنج، ڇهہ، ننڍو وڏو وغيره. صفت جا ٽي قسم يا نمونا ٿيڻ ٿا. صفت خالص، صفت مشابھت ۽ صفت مبالغو. 

## حوالا

زمرو:سنڌي گرامر (وياڪرڻ)
صفت وصفي

**صفت وصفي** (Abjective of Quality) اھا صفت جا اسم جي خاصيت، قد، درجو، حالت يا ڪم ڏيکاري ان کي صفت وصفي چئجي ٿو. نوٽ: صفت وصفيءَ جا ٽي قسم اھن. (1) صفت خالص (2) صفت تفصيل (3) صفت مبالغو.

## حوالا
صنعت (ادب)

**صنعت** (Artistic)، صنعت = ڪاريگري، شعر يا ڪلام جون ڪاريگريون ’صنعت‘ سڏبيون آهن.

## حوالا
صنف

**صنف** (Genre) جو جمع اصناف/صنفون آهي. هر علم ۽ ادب ۾ مختلف صنفون ٿينديون آهن، جن جون الڳ شاخون بہ نڪرنديون آهن. مثال طور شاعريءَ جي صنفن ۾ بيت وائي، ڪافي، نظم، غزل، هائيڪو، سانيٽ آزاد نظم وغيره ۽ نثر ۾ ناول، ڊرامو، ڪھاڻي، تنقيد، سفرناما، سوانحي، ادب وغيره جون صنفون اچي وڃن ٿيون. صنف جو هڪ ٻيو مفھوم مذڪر ۽ مؤنث وارو بہ آهي، جنهن کي انگريزيءَ ۾ Gender چئبو آهي، شاعريءَ ۾ عورت جي ڪردار کي اڪثر ”صنف نازڪ“ طور پيش ڪيو ويو آهي. 

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:ادبي صنفون
زمرو:ادب بلحاظ صنف
صوتي تاثير

**صوتي تاثير** (Phonetic Impression) معنيٰ کان الڳ ٿي بہ، هر لفظ جو پنھنجو خاص تاثر ٿيندو آهي، جنھن جو تعلق انهن حرفن جي آوازن ۽ ان جي ترتيب تي ٿيندو آهي، جن سان ڪو لفظ ٺھندو آهي. ڪو لفظ نچندڙ ۽ ڳائيندڙ نظر ايندو آهي ته ڪوئي روئندڙ نظر ايندو آهي. ڪنھن لفظ سان ذهن ۾ خوف تہ ڪنھن سان خوشيءَ جو تاثر ملندو آهي. لفظن جي اهڙن تاثرن کي “صوتي تاثير” چيو ويندو آهي. شاعر جيئن تہ لفظن کي استعمال ڪرڻ جا ماهر ٿيندا آهن، هو پنھنجي ذات ۽ هنر سان لفظن مان مختلف تاثير ڪڍندا آهن.

## حوالا
صنائع لفظي

**صنائع لفظي** ۽ **صنائع معنوي**، صنائع لفظي ۾ اهي خوبيون هونديون آهن، جي لفظن جي ذريعي پيدا ڪيون وڃن ۽ صنائع معنوي اهي خوبيون آهن جي معنيٰ جي ذريعي پيدا ڪيون وڃن.

## حوالا
صورتخطي

**صورتخطي** (Spelling) اھا هوندي آھي، جنھن ۾ حرفن کي ملائي ھڪ مقرر املا ۾ لکجي. جنھن سان لفظ ٺھي ٿو. ڪنھن بہ زبان ۾ لفظن ۽ جملن جي لکت لاءِ آوازن جي تحرير ڪيل صورتن (لکت وارين صورتن) کي اهڙي نموني استعمال ڪرڻ، جو اها لکت سڄي ملڪ لاءِ هڪ جھڙي معياري ۽ درست هجي. اھڙي طرح مڪمل عبارت، جيڪا ساڳيءَ رسم الخط ۾ لکجي ۽ ان مان مطلب ۽ مقصد ظاھر ٿئي تہ ان کي بہ ”صورتخطي“ چئبو آھي.

## حوالا
ضد

**ضد** (Antonym) هر ٻوليءَ ۾ هڪ لفظ جا هم معنيٰ لفظ بہ هوندا آهن ته ابتڙ معنيٰ رکندڙ لفظ بہ هوندا آهن. مخالف معنيٰ رکندڙ لفظ کي “ضد” سڏيو ويندو آهي. مثال: (محبت -نفرت )، (سچ-ڪوڙ)، (ڏينهن-رات)، (مرد-عورت).

## حوالا
ضرورت شعري

**ضرورت شعري** (Poetic Licence) جڏهن ڪو شاعر، زبان جي قاعدن کي ٽوڙيندو آهي، يعني وزن يا قافيي کي نڀائڻ لاءِ ڪنھن لفظ جي تلفظ ۽ هِجي ۾ تبديلي ڪندو آهي تہ اهڙي عمل کي ”ضرورت شعري“ چيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:شاعري
زمرو:فن
ضرورت قافيہ

**ضرورت قافيہ** جڏهن شعر ۾ قافيي جي پابندي نڀائڻ لاءِ زبان جي قاعدن کي ٽوڙڻو پوندو آهي تہ ان کي ”ضرورت قافيہ“ چئبو آهي. 

## حوالا
ضمني پلاٽ

**ضمني پلاٽ** (Subplot) ناول، ڊرامو يا افسانو/ ڪھاڻي ڪنھن پلاٽ تي ٻڌل هوندا آهن. انهن ۾ هڪ کان وڌيڪ بہ پلاٽ ٿي سگهن ٿا. اهڙيءَ طرح هڪ پلاٽ اندر ننڍيون ننڍيون ثانوي ڪھاڻيون بہ ٿي سگهن ٿيون، انهن کي ناول، ڊرامي يا افساني جو ”ضمني پلاٽ“ چيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:افسانو
ضمني قافيو

**ضمني قافيو** (Sub-Rhyme) ڪڏهن ڪڏهن شاعر ڪنھن شعر ۾ اصلي جاءِ تي قافيي کي آڻڻ کانسواءِ ڪنھن هيئت کي نڀائڻ لاءِ ڪنھن ٻئي هنڌ تي قافيي کي آڻيندو آهي، اهڙي قافيي جي استعمال کي “ضمني قافيو” چيو ويندو آهي.

## حوالا
ضمير

**ضمير** (Conscience)، اندر جو آواز، ضمير کي ’وويڪ‘ به چئبو آهي. ضمير هڪ اهڙي انساني صفت آهي، جنهن ذريعي سٺي ۽ خراب عمل، نيڪي ۽ بدي، ذميواري ۽ غيرذميواريءَ ۾ فرق ڪري سگهجي ٿو. معاشري جي اخلاقي توقعات (Social Expectations) جي ترجمانيءَ کي ضمير چئبو آهي.

## حوالا

زمرو:اخلاقي نفسيات
زمرو:زندگي جو فلسفو
زمرو:شخصيتون
زمرو:عقلي فلسفو
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
ضمير استفھام

**ضمير استفهام**  اهڙا ضمير، جيڪي سوال پڇندي اسمن بدران ڪم اچن، تن کي ”ضمير استفهام“ چئبو آهي. مثال طور: ڇا، ڇو، ڪو، ڪهڙو، ڪيترو وغيره.

## حوالا
ضمير اشارو

**ضمير اشارو**اھي ضمير، جيڪي ڪن اسمن ڏانھن اشارو ڪندي اسمن پاران ڪم اچن، تن کي ضمير اشارو چئجي. ان جا ٻه قسم ٿيندا آهن. هڪ ضمير اشارو ويجهو ۽ ٻيو ضمير اشارو ڏور. هيءُ ضمير اشارو ويجهو ۽ هُو ضمير اشارو ڏُور جو مثال آهي.

## حوالا
ضمير جواب موصول

**ضمير جواب موصول** (Correlative) اهي ضمير، جيڪي ضمير موصول جي جواب ۾ ڪم اچن ۽ جملي جي ٻن ڀاڱن کي ڳنڍي هڪ ڪن، تن کي ”ضمير جواب موصول“ چئبو آهي. 

## حوالا
ضمير خالص

**ضمير خالص** (Personal Pronoun)، اھي ضمير، جيڪي صرف ماڻھن جي(نالن) بدران ڪم اچن تن کي ”ضمير خالص“ چئبو اھي. ضمير خالص جا ٽي قسم ٿيندا آهن. **ضمير متڪلم**، **ضمير حاضر** ۽ **ضمير غائب**. انهن جا ترتيب وار مثال: **مان**، **اسان**، **تون**، **توهان**، **هيءُ**، **هُوَ** **اُهي** وغيرہ.

## ضمير متڪلم

**ضمير متڪلم** (First Person Pronoun)، اھي ضمير جي ڳالھائيندڙ پنھنجي بدران ڪم اڻي تنھن کي ”ضمير متڪلم“ چئبو آھي. جيئن: **مان**، **مون**، **اسان**، **اسين**، وغيره.

## ضمير حاضر

**ضمير حاضر** (Second Person Pronoun)، اھي ضمير جيڪي ڪنھن روبرو ڳالھائيندڙ شخصن لاءِ ڪم اچن، تن کي ”ضمير حاضر“ چئبو اھي.جيئن: **تون**، **توھين**، **توھان**، **اوھين**، **اوھان**، وغيره.

## حوالا
ضمير غائب

**ضمير غائب** (Third Person Pronoun) اھي ضمير، جيڪي ڪنھن غير حاضر شخص لاءِ ڪم اڻجن، تن کي ”ضمير غائب“ چئجي. 

:جيئن: **ھو**، **اھي**، **انهن**، وغيره.

## حوالا
ضمير متصل

**ضمیر متصل** (Conjunctive Pronoun) اهڙيون ضميري پڇاڙيون، جيڪي اسم، فعل ۽ حرف جر جي پٺيان اچن ۽ ضمير خالص جو ڪم ڏين. متصل جي معنيٰ آهي ڳنڍيل. 

## حوالا
ضمير مشترڪ

**ضمير مشترڪ** (Reflective) اهي ضمير، جيڪي فاعل يا مفعول سان گڏ اچي، انهن جي جملي ۾ اهميت ۽ ضرورت تي زور ڏين، تن کي ”ضمير مشترڪ“ چئبو آهي.

:مثال طور: **خود**، **پاڻ**، **پنھنجو**.

## حوالا
ضمير موصول

**ضمير موصول** (Relative) اهڙا ضمير، جيڪي اسم جي بدران ڪم اچن ۽ ساڳي وقت جملي جي ٻن ڀاڱن کي ڳنڍي هڪ ڪن ٿا، تن کي ”ضمير موصول“ چئبو آهي. موصول جي معنيٰ آهي ڳنڍيندڙ.

:مثال طور: **جو**، **جيڪو**، **جنھن**، **جيڪا**، **جيڪي** وغيره. 

## حوالا
طبقاتي شعور

**طبقاتي شعور** (Social Consiousness) دنيا ۾ امير ۽ غريب ٻہ اهم طبقا آهن. انهن طبقن ۾ ظالم ۽ مظلوم يا استحصال وارو اصطلاح عام هوندو آهي. ان طبقاتي سبب جي احساس کي طبقاتي شعور چيو ويندو آهي.

## حوالا
طبقاتي ڪشمڪش

**طبقاتي ڪشمڪش** (Class Struggle) دنيا ۾ مظلوم ۽ پيڙيل طبقن ۽ حاڪم ۽ ورسايل طبقن وچ ۾ مفادن خاطر ڪشمڪش رهندي آهي. ان ڪشمڪش کي طبقاتي ڪشمڪش چيو ويندو آهي. طبقاتي ڪشمڪش جو وڏو سبب غير هموار ۽ عدم مساوات وارو معاشي نظام هوندو آهي. طبقاتي ڪشمڪش جو خاتمو، ادب جو صدين کان خاص موضوع رهيو آهي

## حوالا

زمرو:پوليٽڪل سائنس
زمرو:سماجي تنازعا
طرز تحرير

**انداز بيان** ، ڪنهن بہ ڪھاڻي، شاعري يا ادبي صنف ۾ لفظ جو صحيح استعمال ۽ انهن جي ترتيب، يا لکڻ جي انداز کي طرز تحرير يا اسلوب چئبو آهي. ھر ليکڪ جو طرز تحرير مختلف ھوندو آهي، تنھن ڪري تحرير سندس سڃاڻپ بڻجي ويندي آهي ۽ بغير نالي جي پڙهندڙ ۽ نقاد ان جي ٻوليءَ مان کيس سڃاڻي وٺندا آهي. 

ارسطو پوئيٽڪا ۾ طرز تحرير جا مختلف حصا، جھڙوڪ اکر، جز، حرف جملو، اسم، فعل، گرامري حالت ۽ ڳالھائڻ، بيان ڪيا آھن. ھڪ نقاد مطابق ”اھا جوڙجڪ ايتري تہ مشڪل ۽ گهڻ معنائي آھي ۽ ان کي سمجھڻ بيحد مشڪل آھي تہ آخر يوناني چوڻ ڇا پيا چاھين يا وري ارسطو ڇا چوڻ جي ڪوشش ڪئي.“

## وڌيڪ ڏسو
* وضاحت
* اسلوب

## حوالا
طريقت

**طريقت** (Tareeqat) صوفيءَ جي هڪ منزل. هن منزل تي سالڪ کي پنهنجي دل جي صفائي ڪرڻي آهي، يعني دل کي آئيني وانگر صاف ۽ پاڪ بنائڻو آهي ۽ هن ۾ پنھنجي نفساني خواهشن کي ترڪ ڪرڻو آهي ۽ پاڻ کي خدا تعاليٰ جو خادم سمجهي، سندس مخلوق جي خدمت ڪرڻ ۾ وقت صرف ڪرڻو آهي. دراصل طريقت جو مطلب ئي آهي خدا جي پيدا ڪيل مخلوق جي خدمت ڪرڻ. 

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
ٽوڪبازي

**طنز** (Satire) مزاح نگاري وسيلي ماڻهوءَ، ان جي اجاين خيالن ۽ شخصيت تي سخت چوٽ ڪئي ويندي آهي. جڏھن انسان پنھنجي رويي ۽ عمل سان اخلاق يا عام سمجهہ جا قاعدا ٽوڙي ٿو. اھو نشانو ڪنھن بہ سماجي، اقتصادي، مذھبي استحصال تي بہ ڪري سگهجي ٿو. ادبي دنيا ۾ طنز اھو آئينو آھي، جنھن سان ان فرد، گروھ يا سماج کي پنھنجو چھرو ڏيکاريو ويندو آھي تہ جيئن ھو پنھنجي غلطيءَ جو احساس ڪري.

## حوالا

زمرو:اخلاقيات
زمرو:انساني رويا
زمرو:صنفون
ظرافت

**ظرافت** (Wit) ھڪ ذھين انسان جي حاضر دماغي جو مظھر ھوندي آھي. ظرافت جي لغوي معنيٰ آھي ”دانائي“، ان ڪري ظريف اھو اھي، جو دانشمند ۽ معاملا فھم ھجي. ھڪ ظريف اديب مختلف حالتن ۾ مشابھت جا اصول تلاش ڪري ٿو جيڪي ھڪ ٻئي کان مخالف علمي ڪيفيتن ۾ اختلاف جي سببن جي ڪن ٿا. درحقيقت ظرافت مزاح کان مختلف آھي، پر اھا مزاح جي ڪشادي دائري ۾ ھڪڙو ننڍڙو دائرو اھي يا کڻي ائين چئجي تہ اھا ظرافت ئي آھي، جا ٽوڪ ۽ طنز جا جوھر نروار ڪري ٿي. سنڌي بزرگن ۾ وتايو فقير ۽ اديبن ۾ شمس الدين بلبل (1857- 1919ع) کي ظرافت جو شھنشاھ ڪري مڃيو ويندو آھي.

## حوالا
ظرف

**ظرف** (Adverb) معنيٰ ٿانءُ يا ماپو آهي. گرامر ۾ ظرف اھو لفظ آھي جو فعل، صفت يا ٻئي ظرف سان لڳي ان مان وقت، جاءِ، اقرار، انڪار ۽ ريت يا قدر جي معنيٰ ڏيکاري تنھن کي ظرف چئجي.

## ظرف جا قسم

ھيٺ ظرف جا ڪجهہ قسم ۽ انهن جا مثال ڏجن ٿا:

:**ظرف تميز**: اهڙا لفظ، جن مان ريت، قدر ۽ انداز جي معنيٰ نڪري، تن کي ظرف تميز چئجي ٿو. مثال طور: آهستي، تيز، بار بار، اتفاقاً، گهڻي قدر، جيئن جيئن وغيره.

:**ظرف زمان** (Adverb of Time): اهڙا لفظ، جيڪي وقت جي معنيٰ يا مفهوم ظاهر ڪن ٿا، انهن کي ”ظرف زمان“ چئجي ٿو. مثال: اڄ، سڀاڻي، ڪالھ، پرين وغيره.

:**ظرف مڪان** (Adverb of Place): اهڙا لفظ، جيڪي هنڌ، جاءِ، وقوع جي معنيٰ يا مفهوم نڪري، تنھن کي ”ظرف مڪان“ چئجي ٿو. مثال طور: هيٺ، مٿي، اندر، ٻاهر، هتي، هُتي، هيڏانهن، ڪيڏانهن وغيره.

:**ظرف نفي**: اهڙا لفظ، جن مان انڪار جي معنيٰ نڪري، تن کي ”ظرف نفي“ چئجي ٿو. مثال طور: نہ، ڪونہ، ڪين، نڪي، متان وغيره.

## حوالا

زمرو:سنڌي_گرامر(_وياڪرڻ)
عالمگيريت

**عالمگيريت** (Globalization) سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ڪرامتي ايجادن دنيا کي هڪ ڳوٺ (Global Village) بڻائي ڇڏيو آهي. دنيا جون تھذيبون ۽ ثقافتون هڪ ٻئي جي ويجهو اچي رهيون آهن، فاصلا گهٽجي رهيا آهن، ٻوليون هڪ ٻئي جو اثر قبول ڪري رهيون آهن، نوان نوان لفظ، سائنسي ۽ غير سائنسي هڪ ٻئي ۾ ضم ٿي رهيا آهن، قديم آثارن جي کوٽائيءَ مان نيون تھذيبون ظاهر ٿيون آهن. ادبي لاڙا ۽ تحريڪون پڻ هڪ ٻئي تي اثر انداز ٿي رهيون آهن. اهي سڀ ڳالهيون ادب تي بہ اثر انداز ٿيون آهن. ان ڪري عالمگيريت ادب توڙي سماج جو حصو بڻجي وئي آهي. عالمگير قدر ادب جو حصو بڻجي ويا آهن.

## حوالا

زمرو:ثقافتي جاگرافي
زمرو:عالمگيريت
عالمي معيار

**عالمي معيار** (Universal Standards) اھي ڪسوٽيون آھن، جيڪي زندگيءَ جي مختلف ميدانن ۾ انساني تجربن جو جوھر بڻجي طئي ڪيل خوبيون يا چڱايون ليکجن ٿيون ۽ زمانن تائين پراڻيون نہ ٿيون ٿين. علامہ آءِ آءِ قاضي اهڙن عالمي معيارن مطابق شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ کي دنيا جو وڏي ۾ وڏو شاعر ثابت ڪيو آهي. اهڙن معيارن تي ايڇ. ٽي. سورلَي پڻ شاھ جي دنيا جي شاعرن سان ڀيٽ ڪري کيس دنيا جو هڪ وڏو شاعر ثابت ڪيو آهي.

## بين الاقوامي معيار

## حوالا

زمرو:عالمي معيار
عام ابلاغ

**عام ابلاغ** (Media) خبرون ڏيندر ذريعا، مثال طور اخبارن، ريڊيو، ٽي وي، سيٽلائيٽ چينلن، انٽرنيٽ، فون، موبائل، سئنيما ۽ پريس وغيره کي گڏي ڪري ”عام ابلاغ“ چيو ويندو آهي. خبرون ڏيندر ذريعا ۽ ادارا پنھنجي پنھنجي حساب سان ملڪي، سياسي، سماجي، معاشرتي، مذهبي، فلمي، وغيره نوعيت جون خبرون ڏيندا آهن.

## حوالا

زمرو:ربطيات
عبارت

**عبارت**،  ڪنهن بہ لکڻي، تحرير ، لکت کي ”عبارت“ چئبو آهي.

## حوالا
عبوري دور

عبوري دور __(Transitional Period):

ميٿيو آر نالڊ مطابق انسان هن وقت ٻن دنيائن جي درميان ساهه کڻي رهيا آهن. هڪ اهو دؤر جيڪو ختم ٿي چڪو آهي ۽ ٻيو اهو جيڪو اڃا ٿيو ئي نه آهي. مطلب ته اسان وچواري (عبوري) دؤر ۾ رهون ٿا. ادب معاشري ۾، ٻن دورن جي درميان جڏهن هڪ اهڙو دور، جيڪو پهرين دور جي ادبي ۽ معاشرتي قدرن کي يا روين جي اهميت ۽ افاديت وڃائي وهي ۽ ٻئي دور جي قدرن کي به دل ۽ ذهن ۾ جڳهه نه ڏياري سگهي ته اهڙي دور کي “عبوري دور” چيو ويندو آهي. 

## حوالا
عجب جي نشاني

ڪنھن بھ حيرت ۾ وجھندڙ جملي جي آخر ۾ اھا نشاني لکندي اھي، يا وري گھڻي توجھه ڇڪائڻ لاءِ پڻ ڪڏھن ڪڏھن ساڳي نشاني لڳائبي آهي. لفظ جي ندائي صورت ۾ يا ندائي جملي ۾ اخر ۾ هيءَ نشاني لکائبي اھي. تمنائي جملن امر نيازي (اڄ پڇاڙيءَوارن) جملن جي اخر ۾ عجب جي نشاني لڳائبي آهي. مثال: ادا طارق! ھتي اچي ويھھ. طنز ڏيکارڻ لاءِ به ڏنگين يا بريڪيٽن ۾ عجب جي نشاني ڏني اھي. مثال طور: ھا سائين، تون وڏو نيڪ (!) ماڻھو اھين. تون پاس ٿي وئين ! 
ندا جي نشاني تڏهن استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن جملي ۾ خوشي يا غم، ڊپ يا ڪنهن عجب وارن جذبن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. پر ڳالهائڻ وقت انهن لفظن تي زور ڏنو ويندو آهي ۽ انهن لفظن ۽ باقي لفظن جي وچ ۾ ڪجهه وقت دم کڻڻو پوندو آهي. هڪ ڪڏهن ٿوڪ ظاهر ڪرڻ يا ڪنهن خاص پيدا ڪرڻ لاءِ نشاني ڏني ويندي آهي.
مثال:
مار! ايترو بار هن جانور تي.
واه! تو هي راند نه کٽي ورتي.
ڌڻي شل توکي وڏي عمر ڏئي!
تو ايتري دولت ڪمائي آهي!
چپ! تيار ٿي! هڪدم ڪمري مان نڪري وڃ.
عجب جي نشاني: ندا جي نشاني:(!): (Sign of Exclamation)

## ندا ۽ ليڪ

[! -]          Exclamation & Dash
هي نشاني ندا جي حالت ۾ وڌيڪ زوردار يا احتياط خاطر استعمال ڪئي ويندي آهي.

## هڪ کان وڌيڪ ندا جون نشانيون

[!! ! ]
هنن نشانين جو مقصد هوندو آهي ته ڪنهن ڳالهه جي لاءِ وڌيڪ عجب ظاهر ڪرڻ. هيءَ نشاني افسانوي ادب ۾ عام استعمال ڪئي وڃي ٿي.

## ڏنگين ۾ ندا جي نشاني

[ (!) ]
Bracked Exclamation
هن نشاني مان لفظن ۾ لڪل عجب ظاهر ڪيو ويندو آهي. معنيٰ لفظن ۾ ظاهر ۾ ندا جي حالت ڪانه هوندي آهي پر باطني طور ندا جي حالت ظاهر ڪئي ويندي آهي يا هن نشاني مان گهري طنز ظاهر ڪئي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:نحو
عربي سنڌي رسم الخط

**عربي سنڌي رسم الخط** (Arabic-Sindhi Script) سنڌي زبان کي ھڪ معياري رسم الخط اھي، جنھن کي ”عربي ــ سنڌي رسم الخط“ چيو وڃي ٿو. سنڌي عربي الف-ب 16 صديءَ کان پنھنجا ارتقائي مرحلا طئي ڪندو رهيو ۽ 17 صديءَ ۾ مخدوم ابوالحسن ٺٽوي (1661-1711ع) جي جوڙيل رسم الخط کان انگريزن جي دور تائين مختلف روپ اختيار ڪيا ۽ آخر ۾ 1853ع ۾ هڪ مڪمل ۽ جديد شڪل ۾ رائج ٿي ويو. عربي رسم الخط سنڌ ۾ صدين کان هلندڙ آهي. اھو رسم الخط پوري اسلامي دنيا جي ٻولين جي رسم الخطن کان تاريخي طور قديم اھي. سنڌي رسم الخط خالص عربي رسم الخط تان ورتو ويو اھي. ان جي ڀيٽ ۾ فارسي، اردو، پشتو ۽ بلوچي رسم الخط ۾ وڏو فرق اھي. فارسيءَ جو رسم الخط ”نستعليق“ آھي ۽ اھڙي طرح اڙدوءَ جو رسم الخط وري فارسيءَ جي رسم الخط تان ورتل اھي. گويا پوري اسلامي دنيا ۾ عربي رسم الخط وانگر ڪامل علمي رسم الخط فقط سنڌي زبان جو اھي. عربي تعليمي سرشتي جي ڪري عربي زبان جا يارھن (11) اکر (ث، ح، خ، ص، ض، ط، ظ، ع، غ، ف، ق) سنڌيءَ ۾ داخل ٿيا. سنڌي سُر آوازن لاءِ حروف علت جون ۽ اعرابن جون نشانيون متعارف ٿيون. اڳتي ھلي سنڌي ٻولي مستقل بنيادن تي عربي رسم الخط جي طرز تي لکجڻ لڳي.

## حوالا
ڪلائيميڪس

**عروج** يا **ڪلائمڪس** (Climax) يوناني ٻوليءَ جو لفظ آهي. ادبي اصطلاح ۾ اهو لفظ ناول، ڊرامي يا ڪھاڻيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو، يعني جي اها سطح جتي ڪھاڻي عروج تي پھچي ۽ حيرت ۽ انتظار جي ڪيفيت ظاهري ڪري. عروج اھا منزل اھي، جنھن تي ھڪ ڪھاڻي/ ڊرامو/ناول ترقي ڪري منزلون طئي ڪري پھچي ٿو.

## حوالا

زمرو:افسانو
بحر وزن (شاعري)

**بحر** (Beher) يا **بحر وزن** علم عروض جا وزن ٿين ٿا جن جي رُڪنن يا آوازن مطابق شعر جي موسيقي آڌاري ويندي آهي. اهي بحر وزن مختلف هوندا آهن ۽ انهن وسيلي شعر جي جوڙجڪ  توڙي ان ۾ موسيقي قائم ڪجي ٿي. موزون شعر جي وزن يا بحر جي خبر پئجي سگهي ۽ ان جي حاڻ وسيلي موزون ۽ غير موزون شعر کي جدا ڪري سگهجي ٿو. علم عروض جي بحرن وسيلي شاعريءَ ۾ موسيقي يا رواني قائم ڪبي آهي. علم عروض يا ان جا بحر وزن سنڌيءَ ۾ فارسي شاعريءَ ذريعي مروج ٿيا. ھن علم جا بانيڪار عرب ھئا، جن ۾ خليل بن بصريءَ جو نالو اهميت سان اچي ٿو. علم عروض جا ڪُل 19 بحر آهن ۽ هر بحر جا وزن مختلف آهن. سنڌي ادب ۾ ڊاڪٽر ابراھيم خليل، تنوير عباسي، اياز قادري، خادم عباسي، امام بخش خادم، عطا محمد حامي، استاد بخاري، عبدالقيوم صائب، راشد مورائي، شيخ اياز، هري دلگير، ڪشنچند ”عزيز“ ۽ ڪجهہ ٻيا ڄاڻو سمجهيا وڃن ٿا. 

## حوالا
عروضي سنڌي شاعري

**عروضي سنڌي شاعري**، سنڌي شاعريءَ ۾ عروضي شاعريءَ جا ابتدائي اھڃاڻ ڪلھوڙن جي دور (1700-18782ع) کان ملن ٿا. هن دور ۾ نور محمد خستہ ۽ ٻيا نالا ملن ٿا. ھن تحريڪ جا باني علم عروض ۽ فارسيءَ کان متاثر ھئا. ھنن عروض جي مشھور ۽ مقبول صنف ”غزل“ تي طبع ازمائي ڪئي. الف ــ ب رديف وارا مڪمل ديوان لکيا. ان کان علاوه مخمس، مسدس، مثنوي، قطع، مستزاد، رباعيءَ جھڙين عروضي شاعريءَ جي صنفن تي طبع ازمائي ڪئي. سنڌي ٻوليءَ ۾ عروضي شاعريءَ جي باقاعدگي تحريڪي مشڪل ٽالپرن جي دور ۾ نظر اچي ٿي. ھن دور ۾ سيد ثابت علي شاھ ۽ سچل سرمست عروض جا وڏا شاعر ھئا. ھن قسم جي شاعريءَ تي مڪمل فارسي اثر ھو. انگريز دور جا ۽ ورھاڱي کان پوءِ جا ڪيترائي شاعر فارسي تشبيھون ۽ ترڪيبون استعمال ڪرڻ ۾ فخر محسوس ڪندا ھئا. کارسي جي ھن تحريڪ ھيٺ شاعري ۾ ائين محسوس ٿيندو ھو تہ ڄڻ بلبل گل مٿان ڦيرا پائي رھي اھي، پروانو شمع مٿان جلي خاڪ ٿي رھيو اھي، عاشقن جا جيرا ۽ بڪيون پچي رھيا اھن، پيمانا ۽ ميخانا مشتاقن سان ڀرجي ويا اھن، ساقي جي ھٿ ۾ جامَ ۽ پيالا اھن، عاشقن جو وصال، نرگسي نيڻ، خمار، من، مستي، ستمگر دليون، نرگسي اکيون، دراز زُُلف وغيره ھن شاعريءَ ۾ رائج ھئا. ھن قسم جي تحريڪ ۾ خليکو گل محمد، غلام محمد شاھ گدا، مير عبدالحسين سانگي، ميون وڏل حيدري، مرزا قليچ بيگ، مرزا ٻڍل بيگ، اغا فتح علي شاھ، مير گل حسن خان خيرپوري ۽ ٻيا ڪيترائي شامل اھن. اڳتي ھلي ھن عروضي تحريڪ ۾ نمايان تبديلي اچي ويئي. سنڌ جي شاعرن عرب کان ايران ۽ ايران کان سنڌ تائين پھتل غزل کي ھڪ نئين روپ ۾ بدلائي ڇڏيو. ان ۾ معشوق جي ذڪر، عورتن جي حسن ۽ دانھن بدران صوفياڻون صلاحون، ناصحاڻا نقطعا، سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ اخلاقي موضوعن جو بيان ٿيڻ لکو ان ڏس ۾ بيشمار شاعرن جو سھڪار شامل رهيو، جن ھن تحريڪ کي وڌايو ۽ ترقي ڏياري. ھن تحريڪ کي سنڌ ۾ کيئلداس ’فاني‘، ڪشنچند ’بيوس‘، شيخ اياز، هري دلگير ۽ ٻين جديد شاعرن هٿي ڏني ۽ سنڌي ٻوليءَ جي مسئلن جي اظھار جو بھترين ذريعو بڻايو. موجوده دور ۾ پڻ غزل تي عروضي تحريڪ جو اثر غالب اھي.

## حوالا
عشقيہ مثنوي

**عشقيہ مثنوي** (Romantic Muthanavi)، مثنوي ايراني شاعريءَ جي صنف آهي. مضمون جي لحاظ کان تاريخي واقعا، رومانوي داستان يا اخلاقي مشورا قلمبند ڪيل هوندا آهن. عشقيہ مثنوي ۾ حسن ۽ عشق جا ڊگها داستان پيش ڪيا ويندا آهن. هن ۾ گذريل دور جا رومانوي قصا ۽ واقعا تفصيل سان بيان ڪيا ويندا آهن. سنڌيءَ ۾ مثنويون لکيون ويون آهن، جهڙوڪ سسئي پنهون، هير رانجهو، سهڻي ميهار، ليليٰ مجنون، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي، ليلا چنيسر، ۽ سورٺ راءِ ڏياچ وغيره. ٽالپرن ۽ انگريزن جي دورن ۾ ڪيتريون ئي رومانوي مثنويون لکيون ويون. 

## حوالا
عقد

**عقد** (Aqad) جي لفظي معنيٰ آهي ”ڳنڍ“ يا گرھ. اصطلاحي معنيٰ ۾ ان شعر کي چئبو آهي، جنهن ۾ ڪابہ قرآن شريف جي آيت، ان جو جز، حديث يا ڪنهن مشهور قول/چوڻيءَ کي اهڙي طرح منظوم ڪيو وڃي، جو ان ۾ تغير اچي وڃي. شاھ عبداللطيف، سچل سرمست ۽ ٻين ڪلاسيڪل شاعرن جي شاعريءَ ۾ اهڙا انيڪ مثال موجود آهن. مثال طور شاھ جو هي شعر ڏسو: تو جنين جي تات، تن پڻ آهي تنهنجي فازکروني اذڪرڪم، اي پروڙج بات ته ڪاتي ڳڙوات، پڇڻ پر پرين جي.

## حوالا
عقلي

**عقلي** (Rational) علم بيان جي اصطلاح ۾ اها شيءِ جنھن کي حواسن (سنگهڻ، ٻڌڻ، ڏسڻ، چکڻ) ذريعي محسوس ڪري نہ سگهجي. ان کي عقلي چئبو آهي. جيئن علم، جھل، تعصب، حسد، دانائي وغيره. ان جو ضد آهي بي حسي يعني اها شيءِ جيڪا حواسن ذريعي محسوس ڪري سگهجي، جيئن رنگ، خوشبو، آواز وغيره.

## حوالا

زمرو:اصول
زمرو:اصطلاح
زمرو:خودمختياري
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:ذهن
زمرو:زندگي جو فلسفو
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سچ
زمرو:عقلي فلسفو
زمرو:علم موجودات
زمرو:علميات
زمرو:فلسفو
زمرو:فلسفي جي تاريخ
زمرو:مابعد الطبعيات
زمرو:مابعد الطبعيات جا خيال
زمرو:ڄاڻ
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
علامہ

**علامہ** (Most Learned) تمام وڏي ڄاڻ وارو، گهڻن علمن جو ڄاڻو. سنڌي ادب ۾ علامه عمر بن دائود پوٽو (1896-1958ع)، علامہ آءِ آءِ قاضي (1886-1968ع) ۽ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي (1916-2003ع) وغيره ان سلسلي ۾ وڏا نالا آهن. يورپ ۾ علامہ لفظ جو نعمل بدل پولي ميٿ (Polymath) آھي.

## حوالا

زمرو:اسلامي اسڪالر
علامت نگاري

**علامت نگاري** (Symbolism) نه صرف ادبي لاڙو آھي بلڪ ھڪ اسلوب ۽ انداز به آھي ڪنھن حد تائين ھڪ رمز به آھي. ھن جي ابتدا يورپ کان ٿي. خاص طور 19 صديَ جي آخر ڌاري هن تحريڪ فرانس ۾ زور پڪڙيو شاعرن ۽ مروج بياني انداز کي ڇڏي علامت نگاريءَ وارو يا اھڃاڻي انداز اختيار ڪيو. يورپ توڙي روس ۾ ھي انداز بيان گھڻو مقبول ٿيو. مشهور ڪهاڻيڪار ايڊگرايلن پو سڀ کان اڳ اها دعويٰ ڪئي ته ابهام جي موجودگي ۾ هڪ لازمي جزو آهي هن اها ڳالهه سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي ته لفظ علامت ۾ بدلجي وڃي ٿو ته نئين لڪل (مبهم) صورت ۾ اهو بي معنيٰ نٿو رهي. ايشيا جي ادبي لاڙن تي يورپ جو اثر رھندو آيو آهي ۽ ائين ھيءَ تحرير ھتي به پھتي. قديم سنڌي شاعري يا وچئين دور جو شاعري تصوف جي لبادي ۾ پاڻ کي ڍڪي رکيو ھو ۽ جديد شاعر جڏھن ڪجهہ اشاريت ۽ رمزيت ۾ چوڻ گھريو ته ھنن علامتن ۾ اھڃاڻ جو سھارو ورتو. سنڌي ادب جي تاريخ تي نظر وجهڻ سان معلوم ٿئي ٿو ته علامت نگاريءَ جو لاڙو تمام قديم آهي. مثال طور قاضي قادن کي ڏسو، جنهن مرشد لاءِ علامتي طور ’جوڳيءَ‘ جو لفظ ڪتب آندو: ”جوڳيءَ جاڳايوس، ستو هوس ننڊ ۾“ اهڙي طرح شاهه ڪريم، شاهه عنايت رضوي، شاهه لطيف، سچل ۽ ٻين ڪلاسيڪل شاعرن ڪيتريون ڳالهيون داستانن کي علامتي انداز ۾ آڻي پيش ڪيون آهن. شاهه لطيف جي علامت نگاريءَ تي پي. ايڇ. ڊي به ٿي چڪي آهي. انگريزن جي دور ۾ افسانوي ادب ۾ خاص طور تي علامت نگاريءَ جو لاڙو مروج ٿيو. امر لعل هنڱوراڻي ۽ آسا نند مامتورا اهم ڪهاڻيڪار هئا. ورهاڱي کانپوءِ امر جليل، ماڻڪ، لعل پشپ، عبدالحق عالماڻي ۽ ٻين جي ڪهاڻين ۾ هي لاڙو ملي ٿو.

## حوالا
شڪليات

**شڪليات** (Morphology)، انگريزي اصطلاح، "مورفولاجي" يوناني ٻولي کان آيو آهي، جن جو معني "شڪلن جو مطالعو" آهي. اها ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿئي ٿو، ۽ هن جو حوالو ڏئي سگهي ٿو:
* مورفولاجي (آثار قديمه): آثار قديمه جي شڪلن جو مطالعو. 
* مورفولاجي (فلڪيات): فلڪياتي شين جي شڪلن جو مطالعو (جهڙوڪ نيبولا، ڪهڪشائون يا ٻيون فلڪياتي شيون) 
* مورفولاجي (علم حياتيات): ڪنهن جاندار يا ان جي حصي جي شڪل يا شڪل جو مطالعو. 
* مورفولاجي (لوڪ ڪهاڻيون): لوڪ ڪهاڻين جهڙين داستانن جي جوڙجڪ. 
* مورفولاجي (لسانيات): لفظن جي شڪلن جي جوڙجڪ ۽ مواد جو مطالعو. 
* مورفولاجي (رياضيات): هڪ نظرياتي ماڊل (جالي جي نظريي تي ٻڌل) ڊيجيٽل تصويري پروسيسنگ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. 
* مورفولاجي (درياهه): درياءَ جي پليٽ فارم جي تبديلين سان لاڳاپيل سائنس جو ميدان. 
* شهري مورفولاجي: انساني آبادين جي شڪل، بناوت، ٺهڻ ۽ تبديلي جو مطالعو. 
* ارضياتي مورفولاجي: زميني شڪلن جو مطالعو. 
* مورفولاجي (فن تعمير ۽ انجنيئرنگ): تحقيق جيڪا (ٻه-طرفي ۽ ٽي-طرفي) هم آهنگي جي نظرين تي ٻڌل آهي ۽ پوءِ عمارتن ۽ بناوتن جي منصوبابندي لاءِ انهن جاميٽري کي استعمال ڪري ٿي.   
* ڪيميا ۽ مواد جي سائنس ۾ مورفولاجي: ايلوٽروپ، آئسومر يا مواد جي پوليمورف جو مطالعو.

**علم صرف/صرفيات** (Morphology)، صرف جي لفظي معنيٰ آهي ’گردان‘ يا ’ڦيرو‘. پر اصطلاحي معنيٰ موجب صرف اهو علم آهي، جنهن مان لفظن جي قسن ۽ انهن جي صورت ۾ جيڪا ڦير ڦار ٿئي ٿي، تنهن بابت خبر پوي ٿي.

## شعبا
* مورفولوجي (آثار قديمه): آثار قديمه جي شڪلن يا شڪلن جو مطالعو. * مورفولوجي (فلڪيات): فلڪياتي شين جي شڪل جو مطالعو (جهڙوڪ نيبولا، ڪهڪشائون يا ٻيون وڌايل شيون) * مورفولوجي (حياتياتيات): ڪنهن جاندار يا ان جي حصي جي شڪل يا شڪل جو مطالعو. * مورفولوجي (لوڪ ڪهاڻيون): لوڪ ڪهاڻين جهڙين داستانن جي جوڙجڪ. * مورفولوجي (لسانيات): لفظن جي شڪلن جي جوڙجڪ ۽ مواد جو مطالعو. * رياضي جي شڪل: هڪ نظرياتي ماڊل (جالي جي نظريي تي ٻڌل) ڊجيٽل تصويري پروسيسنگ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. * دريائي شڪل: درياءَ جي پليٽ فارم جي تبديلين سان لاڳاپيل سائنس جو ميدان. * شهري شڪل: انساني آبادين جي شڪل، بناوت، ٺهڻ ۽ تبديلي جو مطالعو. * جيومورفولوجي: زميني شڪلن جو مطالعو. * مورفولوجي (فن تعمير ۽ انجنيئرنگ): تحقيق جيڪا (ٻه طرفي ۽ ٽي طرفي) هم آهنگي جي نظرين تي ٻڌل آهي. ۽ پوءِ عمارتن ۽ بناوتن جي منصوبابندي لاءِ انهن جاميٽري کي استعمال ڪري ٿي. * ڪيميا ۽ مواد جي سائنس ۾: ايلوٽروپ، آئسومر يا مواد جي پوليمورف جو مطالعو.
## ٻيا استعمال
**[[Journal of Morphology]]*, peer-reviewed scientific journal of anatomy and morphology 
*''Morphology'' (journal), peer-reviewed academic journal in linguistic morphology
**Morphology*, 1994 album by Finnish band Neuroactive

## پڻ ڏسو
*Morphological analysis (disambiguation)

## حوالا

زمرو:شڪليات
زمرو:سلجھائپ صفحا
زمرو:سنڌي گرامر (وياڪرڻ)
علم قافيہ

**علم قافيہ** مشرقي ٻولين جي شاعري ۾ قافيي کي تمام گهڻي اهميت حاصل آهي. ان ڪري ادب جي عالمن، هن موضوع کي پنھنجي تحريرن ۾ شامل ڪيو آهي. ان ڪري قافيي جي ڄاڻ واسطي هڪ الڳ قسم جو علم وجود ۾ آندو ويو آهي، جنھن کي ’علم قافيه‘ چيو وڃي ٿو.

## حوالا
علم معقول ۽ علم منقول

علم معقول ۽ علم منقول 

مسلمان عالمن علمن کي ٻن زمرن ۾ ورهايو آهي هڪ علم معقول ۽ ٻيو علم منقول. منقول ۾ قرآن، حديث، تاريخ، لغت وغيره جا علم اچي وڃن ٿا. جڏهن ته علم معقول ۾ فلسفو ، رياضي، فزڪس، ڪميسٽريءَ جهڙا علم اچي وڃن ٿا، جيڪي معروضي فڪر جي نمائندگي ڪن ٿا. 

## حوالا
عمل

**عمل** (Action) لفظ ٻن مختلف معنائن ۾ ڪم اچي ٿو. (i) ڪنھن ڊرامي، ناول، افساني يا نظم جي مکيہ ڪھاڻي پڌري ڪرڻ جو عمل. (ii) پلاٽ کي ٺاهيندڙ واقعن جو مکيہ سلسلو هلائڻ. ’ايڪشن‘ ڊرامي جو بنياد آهي، جنھن جو مطلب آهي ’اڳتي وڌڻ‘. اسٽيج تي جسماني چُرپُر يا ڪجهہ چوڻ کان سواءِ بہ ’ايڪشن‘ ٿي سگهي ٿو، ان جو خاص مقصد ڪردار يا پلاٽ کي پڌرو ڪرڻ آهي.

## حوالا
عنوان

عنوان (Title) ڪنھن بہ ڪتاب، مضمون يا لکت جي موضوع يا اهم سرخيءَ کي عنوان سڏبو آهي.

## حوالا

زمرو:ڪتاب ڊزائين
زمرو:اشاعت
علم بيان

**علم بيان** (Figurative use) اهڙن قاعدن جو نالو آهي، جن جي ڄاڻ سان انسان هڪ ڳالهہ کي ڪيترن طريقن سان ادا ڪري سگهي ٿو.علم بيان جو بنياد هيٺين چئن چيزن تي رکيل آهي:
#تشبيھ،
#استعاره،
#مجاز مرسل، ۽
#ڪنايو

## حوالا
غلاميءجو نظام

**غلاميءَ جو نظام** (Servitude) انسان پنھنجي دؤرجي پيداواري قوتن مطابق پيدواري نظام يعني پيداواري رشتا قائم ڪن ٿا، جيڪي ان دؤرجي پيداوار جي ترقيءَ لاءِ مناسب ۽ مقرر ٿين ٿا. جڏهن اهي پيداواري رشتا، پيداواي وسيلن ۾ رنڊڪ وجهن ٿا ۽ ناموزن ٿيو پون تہ انسان کي اهي رشتا تبديل ڪرڻا پون ٿا ۽ انهيءَ عمل ڪري ئي سماج ، غير طبقاتي نظام بدلجي ويندو آهي. جڏهن طبقاتي نظام وجود ۾ آيو تہ پھرين آقا ۽ غلام جا طبقا وجود ۾ آيا. هن ۾ غلامن جو مالڪ (آقا) پيداواري وسيلن جو بہ مالڪ هو.

## حوالا
فائووازم

**فائوو ازم** (Fauvism) هن تحريڪ جي لفظي معنيٰ ”جهنگلي حيوانن جو فن“ آهي. هن ۾ رنگَ ۽ ٺھ پھ اظهار کي تصوير ۾ فوقيت حاصل هوندي هئي. متيسي (Matisse) ولامنڪ (Vlaminck)، روآول (Rouault) ۽ ڊوفي (Dufy) هن تحريڪ جا مشهور فنڪار هئا.

## حوالا
فحش گوئي

**فحش گوئي** شاعريءَ جي اصطلاح ۾ اگهاڙي ڪلام کي چئبو آهي، جنھن مان اهو احساس قائم اڀري تہ اهو ڪلام اخلاق کان ڪريل آهي.

## حوالا
فراريت

**فراريت** يا **فراري ذهنيت** (Escapism) زندگي لاهن چاڙهن، ڏکن ۽ خوشين جو سنگم آهي، ادب ۾ حقيقي زندگيءَ جي لاهن چاڙهن بجاءِ خيالي دنيا ۾ رنگين دنيا ٺاهي رهڻ جو نالو “فراريت” آهي. مطلب تہ حقيقي زندگيءَ جي بجاءِ خيالن جي دنيا ۾ رهڻ واري کي ’فراري ذهنيت وار اديب‘ چيو ويندو آهي. ڪي ماڻهو مذهب ۾ تہ ڪي نشي جي مستيءَ ۾ فرار ڳوليندا آهن، ان ڪري ادب ۾ تخليق ڪيل ڪردارن ۾ بہ اهڙو لاڙو ملندو آهي. جان ڪيٽس (1795-1821ع) لاءِ مشھور هو تہ هو فراريت جو شاعر هو. خودڪشيءَ جي خواهش، موت جي تمنا، زندگيءَ جي ڏکن مان تنگ اچي شراب جي نشي ۾ پناھ وٺڻ، دنيا کان لاتعلق ٿيڻ وغيره فراري ذهنيت جون مختلف صورتون آهن.

## حوالا

زمرو:تفريح
فرد

**فرد** ادب ۾ جنس جو ذڪر جڏهن حد کان وڌي وڃي ۽ ٻيو ڪو ڪارج رکڻ کانسواءِ محض لذت ۽ چشڪي لاءِ شامل ڪيو وڃي تہ ان کي فحاشي چئبو آهي. ”فرد“ عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ’اڪيلو، واحد، ڇڙو يا مجرد‘. اصطلاحي معنيٰ موجب هي عروضي شاعريءَ جي اها صنف آهي، جنھن ۾ هڪ ئي بند هجي. فرد، غزل جي بند، يا قطعي/ٽڪري جي صدرت ۾ هوندو آهي. ان ۾ ٻہ يا چار سٽون بہ ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ قافيو ٿي بہ سگهي ٿو ۽ نہ بہ ٿي سگهي ٿو. انهن مان ڪنهن سٽ ۾ قافيو هجي تہ بہ ان جي ڪا پابندي ناهي. هن صنف جي شروعات به ايران جي فارسي شاعرن کان ٿي. فرد جي مجموعه ڪلام کي مفردات چئبو آهي. فرد صنعت لف و نشر جيان هوندو آهي، يعني ان جي پهرين مصرع /سٽ ۾ ڪا ڳالهه مجموعي طور ڪئي ويندي آهي ۽ سٽ/ مصرع ۾ ان جي حقيقت کي کولي واضح ڪيو ويندو آهي. فرد ۾ جيڪڏهن ٻئي مصرعون/سٽون هم قافيہ هجن تہ ان جي صنف کي ذو قافيتين چيو ويندو آهي.

## حوالا
فرسودگي

**فرسودگي** (Obsoleteness) لفظ، استعارا، خيال توڙي موضوع ڪيترا بہ سٺا هجن، پر انهن جي بار بار استعمال بوريت پيدا ڪندو آهي. اهڙو استعمال پاروٿي گوشت وانگر محسوس ٿيندو آهي. ادبي اصطلاح ۾ اهڙي رجحان يا لاڙي کي ’فرسودگي‘ چيو ويندو آهي. هن کي سنڌي ۾ مدي خارج سوچ بہ چئبو آهي.

## حوالا
فرضي نالو

**فرضي نالو** (Pseudonyms) ڪڏهن ڪڏهن ناهموار حالتن ۾ شاعر، اديب ۽ صحافي وغيره اصلي نالي کي يا ’تخلص‘ کي ڇڏي فرضي نالي سان لکندا آهن.

## حوالا
غير شخصي مضمون

**غير شخصي مضمون** (Impersonal Essays)، اهي مضمون جن ۾ ذاتي يا شخصي اپٽار نہ هجي، بلڪ اهي غير شخصي، تحقيقي حوالن جي آڌار تي مبني هجن. آزاديءَ کان پوءِ سنڌي مضمون نگاريءَ ۾ غير شخصي مضمونن ايتري تہ ترقي ڪئي آهي جو ان ۾ نيون ادبي شاخون اڀري آيون آهن. ان جو وڏو سبب خيالن جي تبديلي ۽ نون خيالن جي روشنيءَ ۾ ايندڙ نيون تبديليون ۽ انقلاب آهن، جن جي ڪري سوچ جي سفر جي پيشقدمي ممڪن ٿي. ورهاڱي کان اک اديب وڏي شوق سان سير ۽ سفر وارا مضمون لکندا ھئا. انھن مضمونن جو رواج ورهاڱي کان پوءِ بہ جاري رھيو. پر ادبي طور ان سان ھڪ نئين صنف ”سفرنامو“ اڀريو. اھڙي طرح ورهاڱي کان اک جيون ڪھاڻيون بہ مضمونن جي صورت ۾ لکيون وينديون ھيون. پر پوءِ ان صنف ”اتم ڪھاڻي“ ۽ ”جيون ڪھاڻي“ جي روپ ۾ صنفن جي صورت اختيار ڪئي. ورهاڱي کان اک تنقيدي ۽ تحقيقي ڪتابن کي بہ مضمون نگاريءَ ۾ شامل ڪيو ويندو ھو. ايستائين جو محمد صديق مسافر جي ”ادبي تاريخ“ کي بہ مضمونن جو ڪتاب چيو ويندو ھو. پر اڄ اھڙي قسم جا ڪتاب ”تنقيدي ۽ تحقيقي صنف جو نالو اختيار ڪري چڪا آھن.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
غير قافيہ شاعري

**غير قافيہ شاعري** (Un-rhymed) اها شاعري، جيڪا قافيي کان بغير هجي، ان قسم جي شاعريءَ ۾ آزاد نظم، نظم مصريٰ، بلئنڪ ورس ۽ فري ورس جا نمونا اچي وڃن ٿا. غير قافيہ شاعريءَ تي حمايت ۽ مخالفت ۾ بہ ڪافي ادبي بحث رهيا آهن. سنڌي ادب ۾ غير قافيہ شاعري اجنبيت جي دَور مان گذري، اصليت جي راھ تي اچي چڪي آهي.

## حوالا

زمرو:شاعري
فصاحت

**فصاحت** صاف مستند محاورو (ٻوليءَ جو) صاف سهڻي بيان واري عبارت، خوش بياني کي ’فصيح‘ چئبو آهي. ”فصاحت“ عربي لفظ ”فصيح“ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ”خوش بياني يا مٺو ڪلام.“ اصطلاحي معنيٰ موجب، ”فصاحت“ شعر جي هڪ خوبي آهي جنهن مطابق شعر ۾ لفظ هلڪا ۽ رس ڀريا ڪتب آڻبا آهن، جن جي پڙهڻ سان زبان ۾ هٻڪ ۽ هٽڪ پيدا نه ٿئي. شعر ۾ اهڙي سادگي سمايل هجي، جيڪا لفظن جي ورجاءَ وقت پڙهندڙ ۽ ٻڌندڙ کي ڏکيائي محسوس نه ڪرائي، پر کيس وڻندڙ ۽ دلچسپ معلوم ٿئي.

## حوالا
فطرت نگاري

**فطرت نگاري** (Naturalism) قدرتي، فطري جايون، منظر، ماڳ، پاڻي، وڻ، ٻوٽا، جبل، ڍنڍون ڍورا وغيره. مطلب تہ اهي سڀ منظر جيڪي هٿرادو ٺهيل نہ هجن ، بلڪہ قدرت جا جوڙيل هجن. اهي فطرت جو حصو هوندا آهن. رومانوي شاعر ۽ اديب اڪثر ڪري فطرت جي مظهرن کان اتساهه وٺي لکندا آهن. ادب ۽ فن ۾ فطرت يا قدرتي ماحول جو تفصيل. 19 صديءَ جي مشهور ناول نگار بالزاق (Balzac) (1799-1850ع) کي فرانس ۾ فطري ناول جو باني تصور ڪيو وڃي ٿو. فطرت نگاريءَ ۾ فطرت جي مظاهرن جي عڪاسي ٿيندي آهي. انگريزي شاعريءَ ۾ وليم ورڊس ورٿ فطري منظرن کي پنهنجي شاعري جو موضوع بڻايو. سنڌيءَ ۾ شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ ۽ شيخ اياز قدرتي منظرن جا بهترين عڪاس شاعر سمجهايو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:ادبي صنفون
فطرتي تنقيد

**فطرتي تنقيد** (Naturalistic Criticism) ادبي تنقيد ۾ جيڪو لفظ گهڻو ڪري حقيقت پسنديءَ جي نعم البدل طور ڪم اچي يا جنهن سان ادبي يا فني شهپاري بابت خود بخود اها راءِ قائم ٿئي ٿي ته انهيءَ فطرتي سونهن بابت محبت يا دلچسپي موجود آهي، تنهن کي فطرت پسندي چئجي ٿو. هن لفظ جي استعمال سان اهڙي ادب يا ادبي پورهئي جي نشاندهي ٿئي ٿي. جنهن جي تخليق ۾ حقيقت پسندانه طريقا ڪم آندا ويا هجن ۽ جنهن جو موضوع فطرت پسنديءَ جي فلسفيانه نموني يا نوع جو اظهار ڪري. هن نظرئي جو بنياد انهيءَ ڳالهه تي رکيل آهي ته هر اها شيءِ جيڪا وجود رکي ٿي، سا فطرت جو حصو آهي ۽ فطرت سان ئي ان جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي ۽ انهيءَ شيءِ کي ڪڏهن مافوق الفطرت ۽ ڪڏهن، روحاني ۽ وسيلن سان واضح ڪري نٿو سگهجي. 
## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:فطرت پرستي
فسطائيت

فسطائيت يا فاشزم  ھن نظريي جو رواج جرمنيءَ ۾ ھٽلر جي نازي پارٽيءَ ۽ اٽليءَ ۾ مسولنيءَ جي فسطائي پارٽيءَ جي پيدا ٿيڻ بعد چؤطرف پکڙيو.
اُنھن ھيگل ۽ نطشي جي سياسي فلسفن مان سبق وٺي، اُنھيءَ نظريي جو بنياد وڌو ھو.
دنيا ۾ قديم وقت کان مختلف صورتن ۾ اُنھيءَ نظريي جا پوئلڳ پئي رھيا ھئا. پر جھڙي طرح ڪميونزم پنھنجي آخري شڪل ڪارل مارڪس جي تعليم ۽ لينن جي عملي ڪارگذاريءَ ذريعي ورتي، تنھن وانگر ھن فسطائي نظريي به پنھنجي آخري صورت عملي طرح ھٽلر ۽ مسولنيءَ جي ھٿان ۽ اُنھن جي دور ۾ ورتي. فسطائيت، هڪ فاشسٽ تحريڪ هئي، جيڪا سياسي ۽ سماجي مقصد رکندي هئي، ان جا مقصد عورتن ۽ مردن لاءِ هڪ جهڙا حق ۽ حڪومتي طاقت هئا. هٽلر (1889-1945ع) ۽ مسولني (1883-1845ع) فاشٽي اصولن جا اهم سرڪردا هئا. هي رويو/فسطائيت يورپي ادبي دنيا ۾ هڪ وقت زور شور سان موجود رهي. هي وڏو اثر رکندڙ تحريڪ هئي. فاشزم، ترقي پسندي ۽ جدت مخالف رويو آهي.

## فاشزم جا بنيادي اصول

انھيءَ نظريي جا بنيادي اصول ھيٺيان ھئا:
# بقائي اصلح جي قانون مطابق، ھر ڪمزور ۽ ناصالح جانور ۽ ماڻھو مضبوط، صالح ۽ صحت مند جانور ۽ ماڻھوءَ جي مقابلي ۾ ناڪام ٿي، ختم ٿيو وڃي. اھو قانون قومن سان به لاڳو آھي. مضبوط ۽ لائق قومون ترقي ڪري، ملڪن جون مالڪ بڻجن ٿيون. ڪمزور ۽ نالائق قومون، ھيٺ ڪِري، فنا ٿيو وڃن يا غلام بڻجيو وڃن.
#اُنھيءَ اصول کي مدنظر رکي، ھٽلر آريا قوم کي صحتمند ۽ صالح ڄاڻي، دنيا جي رھبري ۽ حڪومت جي لائق ٿي سمجھيو. 
#حڪومت جي ڪاروبار ھلائڻ لاءِ صالح ۽ لائق گروھ کي اھل سمجھيو ٿي ويو. جمھوريت جي اصول کي فقط نااھل ماڻھن جي برتري قبول ڪرڻ جي برابر سمجھي، رد ڪيو ٿي ويو.
#انھيءَ اصول مطابق اُھي صالح قومون ٻين نااھل قومن مٿان حڪومت ھلائڻ جون حقدار ھيون. 
#اُنھيءَ نظريي وارين حڪومتن سموري قومي وسائل کي مرڪزي طرح منظم ڪري، اُنھن کي مخصوص طبقي جي مفاد لاءِ ڪتب آندو. شخصي ملڪيت کي قائم رکيائون ٿي.  
#ھنن پنھنجي برتري ۽ مخالفن جي ابتري يعني نسل جي بنياد تي قائم ٿي رکي، ۽ پاڻ کان گھٽ نسل ڏانھن نفرت سندن سياسي پاليسيءَ جو مکيه اصول ھو.
#انھيءَ نظريي کي عمل ۾ آڻڻ ۽ پنھنجي حڪومت ۽ برتري ڪمزور قومن تي مسلط ڪرڻ لاءِ، ھنن تشدد جو استعمال لازمي ٿي سمجھيو. 
#ڀر وارن ملڪن ۽ ننڍين قومن تي قبضو ڪرڻ سندن پروگرام جو مکيه جزو ھو.

## حوالا

زمرو:ساڄي ڌر جا نظريا
زمرو:سلجھائپ صفحا
زمرو:سياسي سائنس جون اصطلاحون
زمرو:سياسي نظام
زمرو:سياسي نظريا
فعل

**فعل** (Verb) گرامر جو اھو لفظ آھي، جيڪو جملي ۾ ھئڻ، ڪرڻ، سھڻ، ٿيڻ ۽ پوڻ جي يعني ڪم جي معنيٰ ڏيکاري. هئڻ، ڪرڻ، ٿيڻ، سمھڻ وغيره اهڙا مصدر آهن، جن مان مختلف فعل جنم وٺن ٿا، جيڪي مختلف زمانن ۾ مختلف حالتن تحت روپ بدلائيندا رهن ٿا ۽ جملي ۾ ان ڪم کي ظاهر ڪن ٿا، جيڪو ڪو فاعل ڪري. فعل جا ٽي نمونا يا قسم ٿين ٿا. فعل لازمي، فعل متعدي ۽ فعل مددي. فعل متعدي جا ٻہ قسم ٿين. هڪ فعل متعدي معروف ۽ ٻيو فعل متعدي مجَهُول.

## حوالا

زمرو:سنڌي گرامر( وياڪرڻ)
فڪر جي آزادي

**فڪر جي آزادي** (Freedom of thought) اهڙي سوچ ۽ انداز فڪر جيڪو خارجي دٻاءُ کان آزاد هجي. فڪر جي آزادي حقيقت ۾ خارج ۾ موجود اهڙي ڪيفيت آهي جنهن تحت ڪو بہ فرد پنهنجي جذبات ۽ فڪر جو اظهار اهڙي طرح ڪندو آهي جيئن اهي حقيقت ۾ ٿيندا آهن. فڪر جي آزادي انسان جي بنيادي حقن مان هڪ آهي جنهن کي جمهوري معاشرن ۾ وڌڻ جو موقعو ملندو آهي. آمر حڪومتون، پنهنجي تسلط کي برقرار رکڻ لاءِ فڪر جي آزاديءَ کي دٻائي رکنديون آهن. فڪر جي آزاديءَ سان ڪنهن بہ فرد يا ليکڪ جي خداد صلاحيت کي نکرڻ جو موقعو ملندو آهي. فڪر جي آزادي هڪ اديب لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿي.

## حوالا

زمرو:خيال
زمرو:سياسي اصطلاح
زمرو:انساني حق
زمرو:سياسي فلاسافي
فڪري مضمون

**فڪري مضمون** (Reflexive essays) اھي مضمون آھن ۾ فڪري خيالات سمايل هوندا آهن، جن جو موضوع سماجي، سياسي، گهريلو معاملن ۽ ڪنھن پھاڪي، قول جي تشريح، ڪنھن مسئلي جي اظھارَ، ڪنھن خيال، راءِ وغيره تي بحث اچي وڃي ٿو. هنن مضمونن ۾ اخلاقيات جا موضوع بہ اچي وڃن ٿا. خاص طور هيٺيان عنوان اچي وڃن ٿا: پھاڪن ۽ چوڻين وارا مضمون (Quotational essays): جھڙي ڪرڻي تھڙي ڀرڻي، ٻہ تہ ٻارنهن، تتي ٿڌي ڪاھ، ڏک سکن جي سونهن وغيره. اهڙا موضوع جن جي باري ۾ صحيح ۽ درست معلومات موجود هجي، مثال طور شاگرد اسڪائوٽ تحريڪ، هوا بازي جي تاريخ ۽ تحريڪ، ملڪي ترقيءَ ۾ عورتن جو حصو، اخبارن پڙهڻ جا فائدا. اهڙا موضوع جن ۾ صرف بحث هجي، مثال طور گڏيل تعليم، سائنس جو مقصد، جمھوريت، وطن جي حب. اهڙا موضوع جن ۾ وضاحت ضروري هجي. مثال طور ايمانداري هڪ سٺي حڪمت عملي آهي، بدعنواني، ايمانداري، سچ وغيره. اهڙا موضوع جن لاءِ ڪنھن خاص علم جي ضرورت نہ هجي. مثال طور موسيقي، غربت، اميري، ثابت قدمي وغيره.

## حوالا