پير پٿورو

thumb|left|سنڌ

**پير پٿورو**  يا **پير پٿو** جي شخصيت پاڻ تمام پراسرار آهي. ويهين صدي جي شروعات تائين، پير پاٿو سنڌ جو ٻيو نمبر وڏو زيارت گاهه هو، پهريون نمبر سيوهڻ ۾ لال شهباز قلندر جي زيارت هئي. ڪجهه ذريعن موجب، پير پاٿو سعدي جي دور، يعني چوڏهين صدي ۾ زندهه هو. چيو وڃي ٿو ته هن هڪ هندو بزرگ جي قبر تي قبضو ڪيو. ٽالپر دور (1783–1843ع) ۾، مقامي حاڪم جي سرپرستي هيٺ، زيارت لاءِ ايندڙن جي خوراڪ لاءِ اناج سان ڀريل هڪ گودام هميشه موجود رهندو هو. برطانوي دور ۾، پير پاٿو جي اهميت گهٽجڻ لڳي ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته ان وقت گهڻو ڪري ڪڇي ماڻهو اتي زيارت لاءِ ايندا هئا. سنڌ جي ٻين گهڻن بزرگن وانگر، پير پٿو تي به اڃا تائين علمي تحقيق نه ٿي آهي. موجود ذريعا اسلامي روايتي ادب جهڙوڪ تذڪرا، زباني روايتون، ۽ ڪارٽر جا ڪجهه مختصر مقالا آهن. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته پهريان ٻه ذريعا هڪ ٻئي سان بلڪل ابتڙ آهن، ۽ انهن تضادن ۾ ٻه مختلف سماجي ۽ مذهبي ماحول ظاهر ٿين ٿا. پهريون، جنهن کي “علمي تصوف” چئي سگهجي ٿو، روايتي اسلامي دين سان لاڳاپيل آهي ۽ قانوني ۽ ظاهري سمجهه تي زور ڏئي ٿو. ٻيو، جنهن کي “عقيدتي تصوف” چيو وڃي ٿو، وچ وارن بزرگن جي پوڄا تي ٻڌل آهي. پير پاٿو بابت صورتحال ايتري مونجهاري واري آهي جو اڃا تائين يقين سان اهو نٿو چئي سگهجي ته سندس اصل نالو ڇا هو. ڪي ذريعا پير حسين شاهه لکن ٿا، ڪي پير عالم شاهه، جڏهن ته ڪجهه زباني روايتون سيد فيروز شاهه جو نالو وٺن ٿيون. ارڙهين صديءَ جي فارسي سنڌي تصنيف تحفة الڪرام ۾ علي شير قانع وڌيڪ تفصيل ڏئي ٿو. سندس موجب، پير پٿو جو اصل نالو حسن بن راجپر بن لاڪو بن ساکره هو، ۽ سندس عام لقب شاهه عالم هو. تحفة الڪرام موجب، شيخ پٿو ارپلان قبيلي سان واسطو رکندڙ هو، جيڪو ميرپور بٺوري جي ڀرسان، سنڌو درياهه جي اوڀر ڪناري آباد هو. روايتي ذريعن ۾ پير پٿو کي عام طور تي سنڌ ۾ سهروردي سلسلي جي شروعاتي اثر سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيئن سيوهڻ شريف ۾ لال شهباز قلندر. ٻنهي بابت چيو وڃي ٿو ته هنن ڪيترن هندن کي اسلام قبول ڪرايو. پير پاٿو بابت سڀ کان دلچسپ روايت تاريخِ طاهري ۾ ملي ٿي، جيڪا 1621ع ۾ مير طاهر محمد نسياني لکي. نسياني پير پٿو جو ذڪر ٺٽي جي قيام کان پوءِ ڪري ٿو، جيڪو سما حڪمران ڄام نندا قائم ڪيو. ليکڪ، جيڪو پاڻ ٺٽي جو رهواسي هو، پير پٿو کي “شيخ الشيوخ” سڏي ٿو ۽ سندس مزار تي ٿيندڙ ڪجهه رسمن جو بيان ڪري ٿو. ٺٽي جا ماڻهو هر مهيني ڪيترائي ميلا (عيدون) ملهائيندا هئا. هڪ ميلو نئين چنڊ کان پوءِ پهرين جمعي تي ٿيندو هو، جنهن کي سنڌي ۾ “ماه پهر جمعو” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو هر مهيني جي پهرين سومر تي، جنهن کي “ماه پهر سومر” سڏيو ويندو هو. پير پاٿو جي مزار جي چوڌاري ڏهه يا ٻارهن اهڙا هنڌ هئا، جتي درويش وجداني ناچ ڪندا هئا. نسياني لکي ٿو ته جيتوڻيڪ اها رسم اسلامي قانون جي خلاف سمجهي ويندي هئي، پر عالمن ۽ حڪمرانن ڪڏهن به ان کي بند ڪرائڻ ۾ ڪاميابي حاصل نه ڪئي.

## پير پٿو عرف گوپيچند

ڪيترن ليکڪن موجب، هندو پير پٿو کي راجا گوپيچند جي نالي سان پوڄيندا آهن. پر هتي به اها ڳالهه معلوم نٿي ٿئي ته سڀ کان پهريون ذريعو ڪهڙو آهي، جنهن ۾ اها سڃاڻپ ملي ٿي. گوپيچند هڪ نهايت مشهور ڪردار آهي، جيڪو اڪثر گورکناٿ ۽ ناٿ پنٿين سان لاڳاپيل ڏند ڪٿائن ۾ نظر اچي ٿو. گوپيچند ڀرٿري جو ڀائيٽو هو، جنهن اوجئين جي راڄ تخت کي ڇڏي تياڳ اختيار ڪيو. سنڌ ۾ گوپيچند / پير پٿو سان لاڳاپيل ڪيترين ئي روايتن جو ذڪر ملي ٿو. هڪ روايت موجب، گوپيچند پير آر جي ٽڪريءَ ۾ موجود هڪ غار تي قبضو ڪرڻ چاهيو، جيڪا دياناٿ جي قبضي ۾ هئي. دياناٿ هڪ انتهائي طاقتور تياڳي هو، جيڪو ٽڪريءَ تي رهندڙ هڪ لک پنجويهه هزار فقيرن لاءِ ڪافي باهيون ٻاري سگهندو هو. هن گورکناٿ کان مدد گهري، جيڪو گِمر ۾ هو.
دياناٿ ۽ گورکناٿ جي وچ ۾ هڪ قسم جي جادوي مقابلي جو ذڪر ملي ٿو. آخرڪار گورکناٿ فتحياب ٿيو ۽ دياناٿ کي ڪڇ جي ڌينوڌر وڃڻ تي مجبور ڪيو. پر گورکناٿ ڄاڻندو هو ته دياناٿ، سڀ تپسيا مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، ٽي دفعا ساهه کڻي سموري سنڌ کي اڏائي سگهي ٿو. تنهن ڪري گورکناٿ هن کي ڪن کان پڪڙي واپس پير آر وٺي آيو، سندس ڪن چيرائي انهن ۾ عاج جا زيور وڌا، ۽ مٿي تي ڪارو پڳڙو ٻڌي کيس پنهنجو پوئلڳ بڻايو. پوءِ دياناٿ ڌينوڌر موٽي ويو. هي ڏند ڪٿا شايد شيوايت جي ٻن فرقن يا تياڳي سلسلن جي وچ ۾ رقابت ڏانهن اشارو ڪري ٿي. ڇا اها ڪنڦٽن جي آمد هئي؟ يا گورکناٿي ۽ درياپنٿي سلسلن جي وچ ۾ مقابلو؟ جيڪڏهن دياناٿ کي درياناٿ جي صورت سمجهيو وڃي ته اهو امڪان موجود آهي. حقيقت ۾، ڪارٽر اهو پهريون محقق هو جنهن سنڌ ۾ ڪنڦٽن جي قديم موجودگي ڏانهن ڌيان ڇڪايو. هن پنهنجو خيال ابن بطوطه جي بيان تي ٻڌل ڪيو (تقريباً 1333–1334ع)، جيتوڻيڪ اهو ثبوت گهڻو مضبوط نه آهي. وڌيڪ حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪارٽر ڪٿي پير پٿو کي گرو گورکناٿ سڏي ٿو، جڏهن ته ٻي جاءِ تي کيس گوپيچند قرار ڏئي ٿو. هو پير پٿو سان لاڳاپيل ٽن ٻين هنڌن جا نالا به جغرافيائي نالن جي بنياد تي ڏئي ٿو. ساڳئي طرح، اهو سمجهڻ ڏکيو آهي ته ڪارٽر ڪهڙن ذريعن جي بنياد تي اهو چوي ٿو ته پير پاٿو کي “اسلام کان اڳ واري راجا گوپيچندِ سيوهڻ” سان به هڪجهڙو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن بابت هڪ خالص بڌ متي ڪهاڻي وڏي تياڳ جي صورت ۾ بيان ڪئي وڃي ٿي.

## وفات

پير پٿو جي وفات جي تاريخ به اندازي تي ٻڌل آهي. تحفة الڪرام 1248ع جو سال ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيا ذريعا 1300ع ٻڌائن ٿا. پير پاٿو جي قبر هڪ مسجد اندر آهي، جنهن کي سندس مسجد چيو وڃي ٿو. آثار قديمه وارن کي مسجد جي محراب تي رڳو هڪ تاريخ ملي آهي: 547هه / 1152ع. سندس سالياني ميلو، جيڪو سندس وفات جي ياد ۽ خدا سان وصال جي علامت سمجهيو وڃي ٿو، ان جي تاريخ به غير يقيني آهي. ڪجهه ذريعن موجب اهو ميلو ربيع الاول جي 11هين کان 14هين تاريخ تائين ٿيندو هو. 1876ع جي گزيٽيئر ۾ هيگس ٽن ميلن جو ذڪر ڪري ٿو: هڪ جنوري ۾، هڪ اپريل ۾، ۽ هڪ جولاءِ ۾، ۽ هر ميلو صرف هڪ ڏينهن هلندو هو. پهرين ٻن ميلن ۾ ٻه هزار ۽ ٽئين ۾ چار هزار زائر ايندا هئا. ٻڌايو وڃي ٿو ته هندو پير پاٿو جي زيارت لاءِ ويساک جي پهرين تاريخ (اپريل–مئي) تي ايندا هئا، ۽ ساڳئي ڏينهن ميرپور ساکرو جي اوڀر طرف تالي مڪن ۾ دريا پير جي مزار تي به ويندا هئا.

## زندگي جو روايتي احوال
ھن جي جنم بابت ڪا به پڪي تاريخ ملي نٿي سگهي، پر ايترو معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت سنڌ تي سمن جو راڄ هو. هڪ هنڌ لکيک آهي ته پير صاحب جي جنم وقت عمرڪوٽ تي همير سومري جو راڄ هو جو سن 1400ع ۾ گادي تي ويٺو هو. ۽ 39 ورهيه راڄ ڪيائين. هن کان عمرڪوٽ جي حڪومت راڻي همير سوڍي سن 1439ع ۾ کسي ورتي    انهي مان معلوم ٿئي ٿو ته پير صاحب جو جنم انهيءَ عرصي اندر ٿيو ۽ اڳتي ايندڙ احوال مان اهو وڌيڪ چٽائي سام معلوم ٿئي ٿو ته پير صاحب جو جنم عيسوي پندرهين صدي جي شروعات ۾ ٿيوسوڍن کان جڏهن سومرن حڪومت کسي ورتي تڏهن راڻي ڌارا برش جا پويان عمرڪوٽ ۽ ان جي آس پاس پکڙجي ويا، ڪي سوڍا عمرڪوٽ کان اتر الهندي ۽ کپري تعلقي جي ڏکڻ الهندي طرف جتي هينئر پٿورو يا اڪڙي اسٽيشن آهي، اتي رهندا هئا. راڻو ۽ همير جنهن هنڌ کپري تعلقي ۾ رهندو هو تنهن کي اڄ تائين ”هميراڻا پڊ“ (جن لفظ پوءِ بگڙجي ٿيو هميراڻا ڀٽ) چوندا آهن ۽ ٻيا عزيز خويش به اتيئي ويجهڙائي ۾ رهندا هئاهاڻي هنن وٽ حڪومت ڪان هئي، سندن روزگار جو وسيلو آبادي ۽ مال چارڻ هو، جتي هينئر پير صاحب جي ماڙي ٺهيل آهي انهي هنڌ پٿوري جو پيءُ ماڏڻ ۽ ٻيا ڪٽنب وارا رهندا هئا، وٽن چوپايو مال خاص ڪري مينهون جهجهيون هيون. ماڏڻ جي زال جو نالوسونل ٻائي جا ذات جي ڀٽياڻي يا دونسي راجپوتن مان هئي، جنهن ونس مان شري ڪِرشن ڄائو هوماڏڻ کي شدي ڪَئي 12 سال ٿي ويا هئا پر کيس اولاد ڪو نه هو، هن گهڻئي سنت، فقير، اولياءِ ۽ پير پڇايا، جاپ ٽاپ ۽ ٻيا اپاءُ ڪيا ته من ڪا مٺي مراد حاصل ٿئي پر ڌڻي جي مرضي ڪا ٻي هئي. پرڀو جي ليلا وچتي آهي، منش جو دماغ انهن کي نٿو سمجهيانهيءَ هنڌ کان 10کان 12 ڪوهن تي کپري تعلقي ۾ ”لاکيا“ نالي هڪ ڪُن آهي، جتي چون ٿا ته سڀڪجهه چنڊ رات لک اولياءِ، فقير، ديوتا ۽ سنت وغيره اچي گڏ ٿيندا هئا، جنهن ڪري مٿس ”لاکا ڪن“ نالو پيو. انهي وقت انهي مشهور آستان تي سڀڪنهن چنڊ رات ڪيترائي درويش، فقير اچي گڏ ٿيندا آهن ۽ رات جاڳي ڌڻي جي بندگي ۽ پاڻ ۾ روحاني گيان چرچا ڪري صبح جو هرڪو پنهنجي آستان ڏي آسماني رستي روانو ٿي ويندو آهيماڏڻ سوڍو جو مينهون چاريندو هو سو به چنڊ رات ڪهي فقيرن جي ڪچهري ۾ حاضر ٿيو، نيڪ پرشن جي صحبت ڪري هو به انهيءَ رنگ ۾ رچي پيو ۽ ايشوري محبت ۾ محو ٿي ويو، جنهنڪري سندس دل دنيا تان کڄي وئي ۽ انهن کان جدا ساعت کي به سال سمجهندو هو. ظاهري هو مينهون چاريندو هو مگر ويراڳ اهڙو اچي ورتس، جو جيسين وري اها چنڊ رات اچي ۽ درويش جو ديدار ڪري تيسين هن لاءِ ته ڄڻ مهينو ئي ورهين ٿي پوندو هو ۽ هميشه انهيءَ چنتا ۾ گذاريندو هوهڪ ڏينهن ماڏڻ جي ماءُ پنهنجي نونهن سونل ٻائي سان ڳالهيون ڪندي اهو ذڪر چوريو ته آئون مرڻ ڪنڌيءَ تي اچي پهتي آهيان، پر پٽ جي اولاد جي ڪا آس ڪانه ڏٺي اٿم تو کي 13 سال شادي ڪَئي ٿيا آهن پر اڃا ته اويشور جي مهرباني نٿي ٿئي، انهي ڪري ڏاڍي چنتا ۾ آهيان ۽ سدائين ڌنيءَ کي اهائي آراڌنا پيئي ڪريان ته ديالو! تون منهنجي پٽڙي کي ڪو مٺي مراد (ٻچڙو) ڏي ته آئون آش ڏسي پوءِ مران. تنهن تي نونهن کيس چيو ته توهان پاڻ ڏٺو هوندو ته پاڻ هميشه ته ڄڻان ڪهڙي چنتا ۽ ڳڻتي ۾ گذاريندا آهن ۽ سڀڪنهن چنڊ رات الاجي ڪيڏانهن ويندا آهن. جو وري صبح جو موٽي ايندا آهن موٽڻ بعد وري سارو مهينو هميشه چنتا ۽ فڪر ۾ رهندا آهن جيسيتائين چنڊ رات موٽي اچيسندس ماءُ ان وقت کان وٺي پٽس جي جاچ ڪندي رهي ته هي چنڊ رات ڪيڏانهن ٿو وڃي ۽ سدائين فڪر ۾ اداس ڇو ٿو ره. ٿو وقت گذرڻ کان پوءِ کيس معلوم ٿيو ته چنڊ رات ماڏڻ لاکيا ڪن مڪان تي الله لوڪ درويشن جي صحبت ۾ وڃي ٿو. جتان اها لنئو لڳي اٿس. ماڻس به هاڻي پڪو ارادو ڪيو ته ڇو نه آئون به وڃي سائي لوڪن کي پنهنجو دک سڻايان ته مَن پنهنجي منو ڪامنا پوري ٿئيهاڻي جڏهن چنڊ جو ڏينهن آيو ۽ ماڏڻ گهران مينهون ڪاهي روانو ٿيو تڏهن سندس ماءُ ۽ زال ان جي پُٺ ورتي. اڳيان ماڏڻ ۽ پٺيان اهي ٻئي سس ۽ نونهن پيون وڃن. ماڏڻ مينهون جهنگ ۾ڇڏي سڌو لاکا ڪن ڏي روانو ٿيو. ۽ وڃي ڪچهري ۾ پهتو. جتي ڪيترائي الله لوڪ اچي گڏ ٿيا هئا. هي ٻئي سس ۽ نونهن ٿورو پرڀرو هڪ وڻ جي اوٽ ۾ لڪي ويهي رهيون جڏهن اسر جي مهل ٿي تڏهن درويشن دستور موجب پرشاد ورهائڻ شروع ڪيو. اڳي هميشه پرشاد سنگت ۾ پورو ٿي ويندو هو پر اڄ جو ڪجهه پرشاد بچيو آهي سو ڀرسان ضرور ڪو ماڻهو آهي. اٿي ڳولا ڪيائون. ڏسن ته ڀرسان هڪ وڻ جي پاسي ۾ ٻه زالون ويٺيون آهن، جن کي وٺي ڪچهري ۾ آيا ۽ کانئن هتي اچڻ جو سبب پڇيو، جنهن تي ماڏڻ جي عرض ڪيو ته ”اي سائين لوڪ! منهنجو پٽ ماڏڻ هميشه فقيري ۾ محو آهي، کيس شادي ڪَئي 13 سال ٿي ويا آهن، هي سندس زال آهي اڄ تائين کيس ڪو به اولاد ڪونهي. (ماڏڻ ڏي اشارو ڪري) هو منهنجو پٽ به هتي موجود آهي، هن کا ڪا آسيس (دعا) ڪريو ته ڀٺ ڀرجيس ۽ ڪو ‌ڦل مٺو پراپت ٿئي ۽ آئون به پنهنجي پوٽي جو منهن ڏساندرويشن فرمايو ته هن زال مان کيس ڪو اولاد لکيل ڪو نه آهي، مگر اسين ڌڻي در وينتي ڪريون ٿا خدا ڪندو ته کيس مٺي مراد حاصل ٿيندي. ديوتا پنڊت هڪ برهمڻ درويش جو ان وقت ڪچهري ۾ حاضر هو تنهن کي حڪم ڪيائون ته توهين وڃي سونل ٻائي جي پيٽان جنم وٺو. پوءِ سڀني درويشن پنهنجي مليل ورڇ (پرشاد) مان پتي (ٿورو ٿورو ڪري) ڪڍي اهو گڏ ٿيل پرشاد سونل ٻائي کي ڏنو ۽ ڏيائون ته اهو کائي ڇڏ. ڀڳوان جي ڪرپا سان تو کي نون مهينن بعد پٽ ڄمندو جو وڏي پهچ جو سائين مگر پتي پتي مان ڏنل آهي تنهن ڪري سندس نالو پٿو رکجو.  ديوتا پنڊت حڪم ملنديئي ڌرتي ۾ الوپ ٿي ويو. ٻيا فقير به آسمان جي رستي سير ڪندا پنهنجي آستانن ڏي هليا ويا، ۽ ماڏڻ پنهنجي ماءُ ۽ زال سميت گهر ڏي موٽيو. درويشن ماڏڻ کي چيو هو ته اڳتي تون اسان جي ڪچهري ۾ نه اچج ٻي هڪ شادي ڪج ته ان مان به تو کي اولاد ٿيندو. انهيءَ حڪم موجب ماڏڻ وري ڪچهري ۾ وڃڻ بند ڪيو ۽ ٻي شادي اُڊيچي ذات جي  جي هڪ ڇوڪريءَ نالي راڻو ٻائي سان ڪئيسونل ٻائي کي درويشن جي دعا جي ڪري هڪ پٽ ڄائو جنهن جو نالو ”پٿو“ رکيائين، جو وڏو ٿي ”پير پٿورو” جي نالي سان مشهور ٿيو. ۽ راڻون ٻائي کي به هڪ پٽ ڄائو، ان جو نالو ڀونئرو يا ڀونرو رکيائون، جنهن جو اولاد اڄ تائين هليو اچي جي پاڻ کي پٿوري پوٽا چوائيندا آهن جو پير پٿورو وڏو شڪتي وارو ٿي گزريو آهيهڪڙي ڀاڻي ۾ ائين ڏيکاريل آهي ته پير صاحب جن اصل پهتل شخص هئا، هو پهرئين جنم ۾ راج ڀوڄ ٻئي ۾ ڀوتري، ٽئين ۾ وڪرم، چوٿين ۾ اندر، پنجين ۾ ديوتا پنڊت ۽ ڇهين ۾ پير پٿورو

## حوالا

لنڪ
----
پير پٿورو
 
موڪليندڙ   
----
لجپت راءِ