open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نموني بندي

سيمپلنگ: نموني طور :  Sampling:

جڏهن ڪنهن تحقيق ۾ يا گهربل معلومات لاءِ وقت گهٽ هوندو آهي ۽ مواد گهڻو يا تحقيق جو دائرو وڏو هوندو آهي، تڏهن ٿوري وقت ۾ گهٽ خرچ سان جلدي ۾ نتيجو ڪڍڻ لاءِ پوري مواد مان ڪي نموني طور مثال ورتا ويندا آهن، جن کي پوري مواد لاءِ نمائندو تصور ڪيو ويندو آهي ۽ انهيءَ نموني طور ورتل مثالن مان ورتل مواد جو تجزبو ڪري ۽ نتيجو ڪڍيو ويندو آهي. انهيءَ لاءِ ضروري هوندو آهي، ته جيڪو نموني طور مواد ورتو وڃي اهو ايترو ننڍي انداز ۾ يا ٿورو نه هجي جو غلط نتيجو نڪري اچي پر ايترو مواد هجي، جنهن مان نتيجي ڪڍڻ ۾ مدد ملي سگهي.
سمجهو ته ڪنهن ملڪ ۾ ماڻهن جي اقتصادي حالت کي ڏسڻو آهي پر جيئن ته پوري ملڪ جي ماڻهن جي اقتصادي حالتن معلوم ڪرڻ لاءِ وقت، محنت ۽ پئسي جي ضرورت هوندي آهي تنهن ڪري انهن ٽنهي ڳالهين کي نظر ۾ رکندي يا انهن ٽنهي جي ڪمي جي ڪري پوري ملڪ مان ڪن خاص شهرن يا ڳوٺن کي، جن کي ضروري سمجهيو ويندو آهي يا جن کي نمائندگي جي لاءِ ضروري سمجهيو ويندو آهي. تن کي تحقيق لاءِ چونڊيو ويندو آهي. انهيءَ لاءِ  هڪ ڳالهه جو خيال رکڻ گهرجي ته تحقيق ڪندڙ کي اهڙي تحقيق ۾ پنهنجي پسند جا نمونا نه چونڊڻ گهرجن، پر اهڙا نمونا چونڊڻ گهرجن جيڪي پوري تحقيقي دائري جي نمائندگي ڪن. جيڪڏهن ائين  نه ڪيائين ته ٿي سگهي ٿو ته نتيجو صحيح نه اچي سگهي.

## رينڊم سيمپلنگ      Random Sampling

عام کنيل نمونن ۾ تحقيق ڪندڙ جو شخصي لڳاءُ نه هوندو آهي. هن ۾ تحقيق ڪندڙ کي جيڪي نمونا اڳيان هوندا آهن، انهن تي تحقيق ڪندو آهي. هن جو طريقو هيءُ هوندو  آهي ته سمجهو ته ڪنهن ملڪ جي اقتصادي حالتن تي تحقيق ڪرڻي آهي، انهيءَ لاءِ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن جي لسٽ تيار ڪئي ويندي آهي ۽ انهن مان ڪنهن مقرر نمبرن تي ايندڙ شهرن يا ڳوٺن کي چونڊيو ويندو آهي، جن تي تحقيق ڪئي ويندي آهي. سمجهو ته هر پنجن نمبرن کان پوءِ ايندڙ شهر کي چونڊڻو آهي. اهڙي طرح سڄي لسٽ مان پنجين پنجين نمبر تي ايندڙ شهرن يا ڳوٺن کي چونڊيو ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
گڏيل لاڳاپو

**گڏيل لاڳاپو**  (Correlation) (نسبت، تعلق، لاڳاپو، واسطو) انگن اکرن واري تحقيق ۾ گڏيل تعلق مان مراد آهي تہ گڏيل تبديليون يعني ڪنهن شيءِ جي گهٽ پئدا ٿيڻ ڪري ڪن ٻين شين تي بہ ساڳيو اثر پوي. سمجهو تہ جيڪڏهن ڪپھ يا ڪمند گهٽ پئدا ٿيندو تہ، انهيءَ جو اوترو اثر ڪپڙي ۽ کنڊ جي پيدائش تي پوندو ۽ جيڪڏهن ڪپھ ۽ ڪمند وڌيڪ پيدا ٿيندا تہ ڪپڙو ۽ کنڊ وڌيڪ تيار ٿيندي يا انهن جو وڪري تي اوترو اثر پوندو. اهڙيءَ طرح هڪڙين شين جي قدر جو اثر ٻين شين جي قدر تي ٿيندو آهي، تہ اهڙي تعلق کي گڏيل تعلق چيو وڃي ٿو. اهو اثر ڪڏهن مخالف هوندو آهي ۽ ڪڏهن برابر هوندو آهي. يعني مخالف هن طرح هوندو آهي تہ جيڪڏهن ڪپھ ۽ ڪمند گهٽ پئدا ٿيندا تہ ڪپڙو ۽ کنڊ گهٽ تيار ٿيندي. اهو اثر برابر رهندو، پر ڪپڙي ۽ کنڊ جي گهٽتائي ڪري انهن جو قدر وڌي ويندو ۽ جنهن ڪري سندن قيمت وڌي ويندي ۽ اهڙي حالت ۾ اهو اثر مخالف هوندو. اهڙي طرح گڏيل تعلق ٻن قسمن جو هوندو آهي: مثبت ۽ منفي

## حوالا
راڄپر

thumb|The Seal of Sardar Rajparراڄپر سردار جي مُھر

**راڄـِپــر** سنڌ جي هڪ قبيلي جو نالو آهي. راڄپر معنيٰ راجا جي اولاد، ٻين لفظن ۾ راڄپر راڄپوت جو ٻيو نالو آھي. راڄپر سماٽ ذاتين مان آهن ۽ راڄپر سميجا ڪل سان پُشت ۾ ملن ٿا.  راڄپر سنڌ جي نوشهرو فيروز ضلعو، خيرپور ضلعو، نوابشاهه ضلعو، سانگهڙ ضلعو، لاڙڪاڻو ضلعو سميت سنڌ جي تمام ننڍن وڏن شهرن ۾ آباد آهن. راڄپر قبيلي جا ڪجهه ماڻهو ڀارت (انڊيا) ۾ پڻ آباد آهن. ڀارت ۾ هڪ ڳوٺ جو نالو راڄپاري پڻ آهي. راڄپر قبيلو سنڌ جو وڏو قبيلو آهي جنهن ۾ تقريبن 70 کان مٿي پاڙا (نُکون، يا سب ڪاسٽ) آهن، جن ۾  ٻانڀڻ، ڪُٻر، ويسر، جوڳي، مانڊڻ، صمداڻِي، نانگور، وڏهر، پاتا، بگهڙ، ڏوڏيجا، ڏنگيجا، لکوجا، وغيره شامل آهن.هن قبيلي جو موجوده سردار خالد احمد خان راڄپر آهي، جيڪي اصل پڊعيدن شهر ويجهو هڪ ڳوٺ چيهو شريف جا رهاڪو آهن.

## تاريخ
راڄپر ڪشتري (Kshatriya) راجپوت آهن، هي اصلوڪا هندو سنڌي هئا، جيڪي پوءِ مسلمان ٿيا. راڄپر سنڌو درياه ذريعي واپار ڪندڙ بحري جهازن کان ناڪو (محصول، ٽيڪس) اوڳاڻيندا هيا.ھي قبيلو دريائي قزاڪ (پائريٽس Pirates) ھيو. 

سنڌو درياھ جي ساڄي ڪپ تي ھيو ۽ ان جي ٻئي طرف سنڌو درياھ جي کاٻي ڪپ تي ڪَڪِڙي پُرڳڻي سان لڳو لڳ درٻيلي جو پُرڳڻو ھو(جيڪي مير معصوم جي جاگير ۾ اچي ويا)، جتي سھتن ۽ راڄپرن جا راڄ ھُيا، جيڪي پنھنجي پيدائشي حقن لاءِ ڌارئين جي غلبي کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نہ ھيا. بکر جي مغل نواب سيد بايزيد بُخاريءَ جي اطاعت ھنن جي قومي مذھب ۾ حرام ھُئي. جنھنڪري ھو سدائين بکر جي مُغل نواب سان مُھاڏو اٽڪائيندا رھندا ھيا. 

راڄپر سنڌ جو ويڙهاڪ قبيلو رهيو آهي، راڄپر قبيلي تي مغل بادشاھت جي دؤر ۾ اوچتو جنگي حملو ڪيو ويو، جڏھن سنڌ تي حملي آور ۽ پوءِ سنڌ جو گورنر بڻجي ويل عيسيٰ خان تُرخان جي حُڪم سان بکر سرڪار جي ڪمانڊر سيد بايزيد بخاريءَ راڄپرن تي اوچتو جنگي حملو ڪيو ھيو. ان وقت راڄپر مسجد ۾ عيد جي نماز پڙھي رھيا ھيا ۽ نماز ۾ مشغول سنڌين تي اچي مغل فوج ڪڙڪي، جتي ھزارين بي ھٿيار سنڌين کي قتل ڪيو ويو ۽ باقي بچي ويل مرد، عورتن ۽ ٻارڙن کي قيد ڪري وڃي بکر جي قلعي ۾ بند ڪيائون. اندازن جيڪڏھن اھا عيدالفطر ھُئي تہ ان حساب سان تاريخ 12 آڪٽوبر، 1616ع (1 شوال 1025ھجري) جيڪڏھن اھا عيدالاضحٰ ھُئي تہ ان حساب سان حملي جي تاريخ 20 ڊسمبر 1616ع (11 ذوالحج 1025ھجري) ٿيندي.  هيءَ جنگ هالاڻيءَ جي ڀرسان لڳي هُئي،  جنهن ۾ اندازي موجب 3000 کان 4000 جي لڳ ڀڳ بي ھٿيار راڄپر سپاھين جو قتلام ڪيو ويو. عيسيٰ خان تُرخان ۽ مدد خان پٺاڻ جي پوئئنيرن مان هينئر آغا سراج دُراني وارا شڪارپور جا رهاڪو آهي.*[[وڪيپيڊيا:حوالو گھربل|حوالو گھربل]]*

### شجرو

راڄپر قبيلي جو شجرو رائيڌڻ کان شروع ٿيل ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان سمون، انڙ ۽ ان جي اولاد ۾ 28 ڀائرن مان راڄپر به هڪ هو، جنهن مان هي قبيلو اسريو. راڄڙن ۾ به هنن مان راڄپار نالي سان هڪ پاڙو آهي.

## پاڙا
راڄپر قبيلي جا 57 کان مٿي پاڙا آھن. 

thumb|راڄپر قبيلي جا پاڙا

## وڌيڪ پڙھو
* باوارج

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* سنڌ ۾ راڄپرن جي تاريخ 

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
زمرو:سنڌي ذاتيون
زمرو:سنڌي قبيلا
زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه
زمرو:سنڌي ذاتيون ۽ قبيلا
زمرو:سما جاتيون
ڊيش

**ڊيش** (Dash) يا **ليڪ** (-) ڪنھن مڪمل جملي کان اڳي جيڪڏهن، معنيٰ طور، يا سمجهاڻي طور ڪجهہ لکيو وڃي ۽ پوءِ جملو شروع ڪيو وڃي تہ اهڙي حالت ۾ سمجهاڻي ۽ جملي جي وچ ۾ ليڪ ڏني وڃي پر جيڪڏهن پھريائين جملو ۽ پوءِ سمجهاڻي تہ اهڙي حالت ۾ دم (Colon)  جي نشاني ڏني ويندي آهي. يا ائين تہ جيڪڏهن ڪنھن  جملي جو پورو مطلب نہ نڪري ۽ جملي جي سمجهاڻي لاءِ ڪي خاص لفظ ڏيڻا هجن تہ وڇوٽي يا ليڪ ڏني وڃي.

مثال:
#هن کي مار ڏني، برو ڀلو چيو، ۽ هن جو سامان در کان ٻاهر اڇلايو - احمد تمام خراب رويو اختيار ڪيو.
#جنگ، امن، سياست ۽ محبت - اسان ڪيترن ئي موضوعن تي ڳالهيون ڪيون.
#هوڏانهن مير بہ انگريزن سان ناتي ڳنڍڻ ۾ ناراض هئا، جيتري قدر انگريز پاڻ - خاص ڪري اهڙي طاقت سان، جنھن مان کين ڊپ هو.
#انگريزن کي هاڻي ميرن سان گهاٽي رستي رکڻ جي ڪا خاص ضرورت ڪانہ هئي - خاص ڪري جڏهن هنن ميرن کي جاهل قوم ڪري ٿي لکيو.

افسانوي ادب ۾ ليڪ جملي ۾ خيال جي وضاحت، اهميت ۽ سمجهاڻي لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٿوري دم لاءِ بہ ليڪ استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن جو مطلب لفظن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ هوندو آهي. يا انهي لاءِ ليڪ ڏني ويندي آهي ته جذبي جي جھڙي شدت لکندڙ ۾ هجي اهڙي پڙهندڙن ۾ بہ پئدا ڪئي وڃي. اهڙي طرح ٽوڪ ۽ طنز طور استعمال ٿيل فقرن جي اڳيان بہ ليڪ ڏني ويندي آهي. جيئن تحقيقي لکيتن ۾ ڪنھن لفظ يا ڳالهہ جي سمجهاڻي لاءِ ڏنگيون ڏنيون وينديون آهن تيئن افسانوي ادب ۾ وري ڏنگين جي بدلي ۾ اڳيان پٺيان ليڪون ڏنيون وينديون آهن. انهي کان سواءِ ليڪ جي پٺيان آيل فقري ۾ نئين خيال جي نشاندهي بہ ڪئي ويندي آهي.
مثال:

:مير فتح علي خان ملڪي حڪومت ۾ پنھنجي ٽن ڀائرن - غلام علي، ڪرم علي، مراد علي، کي بہ ڀائيوار ڪيو.

هيءَ بيھڪ جي نشاني، ليڪ (-). عام طور تي ننڍڙي ليڪ، جملي ۾ اوچتو خيال جي يا موڊ جي تبديليءَ ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪبي اھي، جنھن سان تسلسل ۾ تبديليءَ جو اھڃاڻ ملندو اھي- يا وري ساڳيو خيال ٻہ ڀيرا ورجائڻ مھل بہ ننڍڙي ليڪ ان کي ظاھر ڪندي آھي. مثال: جڏھن اخري ڀيرو مون ھن سان ڳالھايو- ڪو مھينو کن اڳ- ھن تہ اھڙي ڪا ڳالھ ڪانہ ڪئي. اسڪول جو پرنسپال- نالو الائي ڇا اٿس- ڏاڍو سخت ماڻهو اھي. ان کان بہ ننڍڙي ليڪ (Hyphen) انگريزي ۾ ڪن مرڪب لفظن جي وچ ۾ بہ لڳندي آھي.

## حوالا

زمرو:نحو
زمرو:Articles with short description
چار مقالا

**چار مقالا** مقالن تي مشتمل هڪ ڪتاب آهي، جنھن جو ليکڪ محمد اسماعيل عرساڻي آهي. هن ڪتاب کي پاڪستان جي سي ايس ايس ۽ سنڌ صوبي جي پي ايم ايس امتحان جي اختياري مضمونن ۾ سنڌي جي نصاب ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

هن ڪتاب ۾ سنڌي ادب جي شاخن مان سنڌي ناول، سنڌي ڊرامو، سنڌي افسانو ۽ سنڌي مضمون جي عنوان سان چار مقالا درج ٿيل آهن. ڪتاب کي سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو پاران پھريون ڀيرو سال 1974 ۾ ڇاپيو، جڏهن تہ ان جو ٻيون شُمارو سال 2005ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ڇاپيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ادب
ڳنڍيندڙ ليڪ

**ڳنڍيندڙ ليڪ** [——] (Hyphen) هيٺين حالتن ۾ استعمال ٿئي ٿي:
#مرڪب لفظن کي جدا ڪرڻ. مثال: ماھ- پهريون، جڳ-مشهور، Dancing - gril
#لفظن کي پدن ۾ ورهائڻ. مشـ ــــــ هو ــــ ر (Di - vi - sion)
#اچارن جي لحاظ کان لفظن جو ورهائڻ.
#افسانوي ادب ۾ ڪنهن ڳالھ ۾ هٻڪ پئدا ڪرڻ.
#ٽائيپ ۾ سٽ جي آخر ۾ جڏهن ڪو لفظ نہ اچي سگهي تہ جيڪي اکر اچي سگهن، اهي لکجن ۽ پوءِ ڳنڍيندڙ ليڪ ڏئي باقي اکر ٻئي سٽ ۾ ڏنا وڃن.
#هڪ کان وڌيڪ اهڙيون ڳنڍيندڙ ليڪون جيڪڏهن ڏنل هجن تہ انهيءَ جو مطلب هوندو آهي ته انهيءَ جاءِ تان ڪجهه لفظ نڪتل آهن.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
ڊاٽس

**ڊاٽس**: ٻوڙيون:  DOTS:

هڪ کان وڌيڪ ٻوڙيون تڏهن ڏنيون وينديون آهن جڏهن ڪنهن حوالي يا لکيت ۾ ڪي لفظ يا ڪي جملا ضروري نه سمجهي ڇڏيا ويندا آهن ۽ انهن جي نشاندهي لاءِ ٻوڙيون ڏنيون وينديون آهن ته جيئن پڙهندڙ کي معلوم ٿئي ته انهيءَ ٻوڙين واري جاءِ تي ڪجهه مواد ڇڏيل آهي جيڪو ليکڪ ضروري نه سمجهي ڇڏي ڏنو آهي.
افسانوي ادب ۾ ڪي جملا يا لفظ مصنف ضروري نه سمجهي يا انهيءَ لاءِ ته پڙهندڙ خود اهي لفظ سمجهي ويندو، ڪجهه ٻوڙيون وچ ۾ يا آخر ۾ ڏئي ڇڏيندو آهي يا اهڙا لفظ جيڪي هو لکڻ مناسب نه سمجهندو آهي تن لاءِ ٻوڙيون ڏيئي ڇڏيندو آهي ۽ پڙهندڙ اهي ٻوڙيون ڏسي خود سمجهي ويندو آهي ته مصنف ڪهڙا لفظ چوڻ چاهي ٿو جيڪي ورجائڻ نٿو چاهي.
اهڙي طرح ٽي (...) ٻوڙيون اکرن جي کوٽ ڏيکارينديون آهن ۽ ڇهه ٻوڙيون (......) جملي جي کوٽ ڏيکارينديون آهن ۽ ڇهن کان مٿي ٻوڙيون ڏيڻ جو مقصد هوندو آهي ته پوري پئرا کٽل آهي.

## ليڊرس: ٻوڙين جي ليڪ: LEADERS:

ٻوڙين جي پوري ليڪ اڳين ۽ پوين لفظن جو تعلق ظاهر ڪن ٿيون. هن قسم جون ٻوڙيون مضمونن جي فهرستن (Content) يا ڏسڻي (Index)  ۾ عام طور ڪم اينديون آهن.
باب پهريون...............................................  1 کان 25
باب ٻيو.................................... ............ 26 کان 50

## حوالا
ڪولون (نشاني)

thumb|ڪولن
**دم** يا **ڪولون** (**:**)  (انگريزي: Colon) ڪا ڳالھ ٻڌائڻي ھجي، ڪو پھاڪو ڏيڻو ھجي، يا ڪنھن جو چيل جملو دھرائڻو ھجي، پر لفظ جيئن يا تئين quotation نہ ھجن، تہ اھي دھرائڻ کان پھرين ڪولن لڳندو. مثال: پھاڪو آھي: سچ تہ بيٺو نچ. ھن جي ڳالھه سچ نڪتي تہ: جھڙي ڪرڻي تھڙي ڀرڻي، ضرور منھن ڀر ڪرندو. جڏھن ڪي تفصيل اڳتي ڏيڻا ھجن تہ بہ ڪولن لکندو اھي، مثال طور: ڪراچيءَ ۾ پنج ضلعا اھن: ڏکڻ، اتر، اولھ، اوڀر ۽ سينٽرل. ڪا فھرست ڏيڻ کان اڳ پڻ ڪولن لڳائبو. وقت ڏيکاريندڙ انگن وچ ۾ بہ ڪولن ڪم آڻبو اھي.

ڪنهن ڳالھ يا خيال کي اثرائتو ڪرڻ لاءِ يا جيڪي ڪجهه ڳالھ جي اثر وڌائڻ لاءِ چيو وڃي، يا اصل ڳالھ جي تفصيل يا وضاحت ڏيڻ لاءِ، هي نشاني ڏني وڃي ٿي.
# پاڪستان ۾ هيٺيان صوبا آهن:سنڌ، بلوچستان، سرحد ۽ پنجاب
#جيڪو محنت ڪندو، پاس ٿيندو: محنت جو ڦل وڃڻ جو نه آهي.
#اها هن جي ڏنل راءِ جيڪا اخبارن ۾ آئي آهي تہ: ”مون ڪڏهن بہ اهڙا خيال ظاهر نہ ڪيا آهن؛ نہ اهڙن خيالن کي ظاهر ڪري سگهان ٿو؛ نہ اهڙن خيالن کي مقبول بڻائڻ جو خيال آهي.

## دم ۽ ليڪ
**:** ۽ **-** (Colon & Dash) هي نشاني ايندڙ لفظن کي وڌيڪ اهميت ۽ زوردار بنائڻ يا احتياط خاطر استعمال ڪئي ويندي آهي.

## حوالا
ايسٽيرسڪس

ايسٽيرسڪس :تاري واري نشاني: (*) :   ASTERISKS:

 
هي لفظ اصل گريڪ زبان جو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ننڍو تارو. هي نشاني پهرئين ته انهيءَ جاءِ تي ڪم ايندي آهي جتي هن وقت ٻوڙي (Dot) ڏني وڃي ٿي يا جتي ڪجهه لفظ يا اکرن يا جملن کي  ڇڏي ڏبو آهي، اتي اهي نشانيون هڪ کان وڌيڪ ڏنيون  وينديون هيون. ابتدا ۾ اهڙي نشاني پوري دم ۽ پئراگراف جي پوري ٿيڻ تي ڏني ويندي هئي يا ڪنهن لفظ يا اکر جي اصلاح بابت نشاندهي ڪرڻ لاءِ ڏني ويندي هئي جنهن بابت وڌيڪ حاشي ۾ لکيو ويندو هو يعني موجوده فٽ نوٽ لاءِ جيڪا نشاني ڏني وڃي ٿي.
مثال:
گهڻو وقت بيمار رهڻ کان پوءِ شهنشاه گذاري ويو                            دفنائڻ جي رسم ادا ڪرڻ کان پوءِ حڪومت جون واڳون ٻين کي سنڀالڻ لاءِ ڏنيون ويون.
موجوده ادبي تحقيق ۾ هي نشاني حاشي ۾ ڏنل مواد جي لاءِ ڪم ايندي آهي.

## حوالا
ماڱر

**ماڱر**(انگريزي: **Manger**) (اردو:**مانگر**): سنڌ ۾ هن وقت ٻيا ”ماڱر“ (ماڃر) ذات جا مهاڻا آهن. اُهي سنڌ جي آڳاٽن دراوڙن جو اولاد آهن، يا پوءِ ڏکڻ هندستان کان آيا سا پڪ ڪانهي – ايترو معلوم ٿئي ٿو، ته ڪيترين صدين کان سنڌ، ڪڇ ۽ گجرات جا وڻجارا ملبار طرف وڻج واپار لاءِ ويندا هئا. اڄ به مغلڀين تعلقي جاتيءَ، ڪڇ ڀڄ ۽ گجرات طرف جا ميربحر دنگيون هاڪاري، ملبار طرف پيا وڃن. ماڱر ذات جا مهاڻا ملبار ۾ به گهڻا آهن، جنهنڪري چئبو ته ملبار ڪناري وارن سان لهه وچڙ هئڻ ڪري اهي سنڌ ۾ آيا هجن ته عجب ڪونهي.
تون سمون، آءٌ گندري، مون ۾ عيبن جوءِ،
پـــسي راڻــين روءِ، مــتان مــــاڱر مـــــٿيين.
(شاهه)
سنڌ جو حاڪم ڄام تماچي، جو سمي گهراڻي مان هو، سو نوري نالي هڪ مهاڻي، ذات جي گندري، پرڻيو هو. مٿئين بيت ۾ شاهه صاحب نوري مهاڻيءَ کي ”ماڱر“ سڏيو آهي. نوري مهاڻي ڪينجهر ڍنڍ ڏي رهندي هئي. اها ڍنڍ هيلايا، تعلقي ٺٽي ۾ آهي. هن وقت ڪينجهر ڏي ماڱر ذات وارا ڪينهن، باقي سجاول ڏي گهڻا آهن. اهو سجاول وارو پاسو اڄ تائين ”ماڃر“ سڏجي ٿو. اڳي ٺٽي ۽ سجاول جو ڳچ پاسو پاڻيءَ هيٺ هو. ان وقت سنڌو ندي نصرپور وٽان وهندي هئي. سن 1758ع ۾ سنڌوندي نصرپور وٽان رخ ڦيرائي، هاڻوڪي واٽ ورتي، ته ڦليليءَ جو وهڻ بند ٿي ويو.  ان وقت درياهه هتان بهر رخ ڦيريو، جنهنڪري اهي پٽ پڌرا ٿيا. سجاول وارو پاسو انهيءَ کانپوءِ وسيو. نه ته اتي اصل ماڃر ذات جا مهاڻا رهندا هئا، جي مڇيون ماريندا هئا، ۽ مسافرن کي پتڻ به اُڪاريندا هئا، سجاول طرف ”ماڱر“ بدران ”ماڃر“ چون – يعني ”ڱ“ کي مٽي ”ڃ“ ڪيو اٿن، نه ته لفظ ساڳيو ئي آهي. اهو اصل دراوڙي لفظ آهي ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”ڄار رکندڙ يعني مهاڻو“ سجاول ڏي ”ماڃر“ نالي ڍنڍ به آهي، جنهن تي پڻ انهن مهاڻن جو نالو پيل آهي شيخ اياز پنھنجي ڪتاب **[[وڄون وسڻ آئيون]]** جي لفظ ۽ اصطلاح واري حصي ۾ لکيو آهي ته مانڱر نوري جي ذات ھئي.

## حوالا
ڪوٽيشن مارڪ

واڪ جون نشانيون ٻن قسمن جون آهن: هڪڙيون ساديون واڪ جون نشانيون (Single quotation)، ٻيون مرڪب واڪ جون نشانيون (Double quotation).

واڪ جون نشانيون  :  Quotation Marks:

## سادي واڪ جي نشاني
[’ ‘] Single Quotation
هي نشاني جملي ۾ تڏهن ڪم ايندي آهي، جڏهن ڪنهن لفظ کي اهميت واري يا ڪو خاص لفظ ظاهر ڪيو ويندو آهي.
’ڪاڄ‘ کان ٽي راتيون اڳ سرور جي ڍولڪ هڻائبي آهي.
انهيءَ کان سواءِ جملي ۾ خاص فقرن کي به سادي واڪ جي نشاني ۾ رکيو ويندو آهي.
مثال:
لائن کان پوءِ ٻيا هي ساٺ ڪيا ويندا آهن:
’منڊيءَ جو ساٺ‘، ’سونگي جو ساٺ‘، ’وڃڻيءَ جو ساٺ‘، ’کير جو ساٺ‘، ’مٺ کولائڻ‘، ’ڦل چونڊڻ‘ ۽ تر مئڻ، وغيره.
ننڍا فقرا ۽ اهڙا لفظ جن جي جملن ۾ اهميت جدا گانه هوندي آهي، اهڙن لفظن کي به واڪ جي نشانين ۾ رکيو ويندو آهي.
## مرڪب يا ٻٽيون واڪ جون نشانيون
[" "] Double Quotation
جيڪڏهن ڪي لفظ اڳي چيل يا ورجايل آهن يا حوالي طور ڪم آيل آهن يا اڳي چيل جملا ورجايل آهن يا يابجنسي چوڻا آهن، تڏهن مرڪب يا ٻٽين واڪ جي نشانين ۾ رکيا ويندا.
مثال:
احمد چيو ته ”هو اڄ راند نه ڪندو.“
هي لفظ ڪيترا نه تنهنجي دوست سان ٺهڪي اچن ٿا، ”چور جو ڀاءُ ڪنڍي ڇوڙ،“

## حوالا

زمرو:نحو
چندرونش

**چندرونش**, **چندرونسي گھراڻو** (Chandravamsha) رگ ويد ۾ ڄاڻايل چندرونسي گهراڻي وارا آريه لوڪ  جدا جدا ڪلن ۾ ورهايل هئا، جن مان پنجن ڪلن يا گهراڻن وارا مکيه هئا، جنهنڪري ”پنج جن“ يعني پنج ڄڻا يا پنجن نياتن وارا(Five folds or five peoples) رگ ويد ۾ گهڻا گهمرا ڪمآيل آهي. مطلب ته چندرونسي گهراڻي وارن جون پنج مکيه شاخون هيون، ۽ هر شاخ وارا پنهنجي ڪنهن وڏي ڏاڏي جي نالي پٺيان سڏبا هئا. انهن پنجن شاخن يا نياتن مان هڪڙا سڏبا هئا يدو (يادؤ يا جادؤ ونسي)، ٻيا تروسو، ٽيا پُرو، چوٿان آنُو ۽ پنجان درهيون. اهي ڪير هئا، سا ڳالهه رگ ويد ۾ ڄاڻايل ڪانهي؛ پر اتهاسن ۽ پراڻن مان سندن سربستو احوال ملي ٿو.
راجا پروروس، جنهن بابت مٿي اڳي ئي چيو ويو آهي ته چندرونسي گهراڻي جو بنياد وڌو هئائين، تنهن جو پڙ پوٽو راجا يياتي هو، جنهن کي ٻه راڻيون هيون: هڪڙيءَ جو نالو ”ديويائي“ هو، جا آسرن جي گرؤشڪر آچاريه جي نياڻي هئي، ۽ ٻيءَ جو نالو ”سرمشٺا“ هو، جا دئتن، دانون ۽ اسرن جا راجا ”ورس پرون“ (Varsparuan) جي نياڻي هئي. راجا يياتيءَ کي راڻي ديويائيءَ مان ٻه پٽ، يڊو ۽ تروسو ۽ راڻي سرمشٺا مان ٽي پٽَ، درهيو، انو ۽ پرو هئا. انهن پنجن پٽن جو اولاد سندن ئي نالن پٺيان سڏبو هو. مطلب ته اهي ”پنج جن“ اصل هڪڙي ئي ڏاڏي جو اولاد هئا؛ پر پوءِ وچ ۾ گهڻيون پيڙهيون پئجي ويون هيون، جنهنڪري رگ ويد ۾ اهي الڳ الڳ شاخون هيون. ڪي پنهنجي ويجهي ڏاڏي تي ڪي ڪنهن ڏورانهين ڏاڏي جي نالي پٺيان پاڻ کي سڏائيندا هئا. ائين جملي چاليهن کن خاندانن جا نالا رگ ويد ۾ ڄاڻايل آهن؛ پر منجهانئن مکيه وري به ”پنج جن“ هئا. اهو ”پنج جن“ وارو خيال هن وقت ”پنچات“ لفظ ۾ سمايل آهي؛ جنهن جي اصل معنيٰ هئي ”پنجڪن ڄڻن جو ميڙ“.

## پڻ ڏسو
* سورياونشي گھراڻو 

## حوالا

زمرو:چندر ونشي
زمرو:هندو شاهي گهراڻا
زمرو:ڪشتري
يادو ونسي گھراڻو

**يادو ونسي خاندان** يا **جادو ونسي گهراڻو** راجا پروروس جنھن چندر ونسي گهراڻي جو بنياد وڌو، سو وچ هماليه جبل واريءَ واٽ کان آيو هو. سندس ئي ڪل مان راجا بياتيءَ جي ٻن پٽن يدو ۽ تروسو، جي اولاد بابت رگ ويد ۾ ڄاڻايل آهي تہ اهي سمنڊ جي رستي آيا هئا، ۽ اندر ديوتا پنھنجيءَ ٻاجهہ سان کين سلامتيءَ سان آڻي پھچايو هو. انھيءَ باري ۾ کوجنائن ڪرڻ سان يوروپي عالمن کي يقين ٿيو آهي تہ اهي يدو ۽ تروسو آريہ لوڪ بابل يا بئبلان (بئبلونيا) کان سمنڊ رستي  اول سنڌ ۾ اچي رهيا هئا. اڳي انھيءَ طرف کان ماڻھو دنگين ۽ جھازن ۾ چڙهي، ايراني نار وارو ڪنارو ئي ڪنارو ڏيئي، سنڌونديءَ جي ڇوڙ وٽ اچي لھندا ھئا. انھن کوجنائن جا وڏا بيان رايل ايشياٽڪ سوسائٽين جي جنرل ۾ ڏنل آهن. جن مان ٿورو مضمون سن 1910ع ۾ ڪراچيءَ جي ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلنيءَ ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. ھن مان ائين سمجهجي ٿو تہ يدو ۽ تروسو آريہ لوڪ وچ ايشيا کان اولاھندي ايشيا طرف ٽڙي پکڙي ويا هئا، ۽ پوءِ اتان سمنڊ جي رستي سنڌ ڏي آيا هئا، يا هيئن بہ چئجي تہ ھندستان ۾ اچڻ کانپوءِ ايڏانھن ويا هئا ۽ سمنڊ جي رستي موٽيا هئا. هرحال ايترو پڪ سان چئبو تہ رگ ويد واري زماني ۾ ئي آريہ لوڪ سمنڊ جو سفر ڪندا هئا، ۽ پروفيسر مئڪڊونيل جو چوڻ تہ رگ ويد آرين سمنڊ ڏٺو ئي ڪونہ ھو، سا بنھ غلط ڳالھ آھي.

يدو آريہ لوڪ راجا يدوءَ جو اولاد هئا، تنھنڪري يادؤ (جادؤ) ۽ يادؤ ونسي (جادؤنسي) يعني راجا يدوءَ جو اولاد سڏبا هئا. شري ڪرشڻ بہ جادؤ ونسي ڪل مان هو، جنھنڪري چئبو تہ سندس ابا ڏاڏا اصل ڪجهہ وقت سنڌ ۾ هئا. جيسلمير جا ڀٽي راجپوت، ۽ سنڌ، ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جا سما راجپوت بہ جادؤ ونسي ڪل مان آهن. رگ ويد موجب يدو آرين سان گڏ بيا تروسو آريہ لوڪ سمنڊ جي رستي آيا ھئا. انھن بابت پراڻن ۾ ڄاڻايل آهي تہ ھنن پوءِ ڏکڻ ھندستان ۾ وڃي پنھنجون بادشاھتون برپا ڪيون جي پانڊيہ، چول، ڪيرل وغيره نالن سان مشھور ٿيون. اتر هندستان جي ڪن آرين ۽ ڏکڻ هندستان جي چول لوڪن پوءِ بئبلونيا ۾ ٻين پاسي بيٺڪون وجهي، يورپ تائين وڻج واپار پئي ڪيو.

## حوالا
تيل

**تيل**، ”تر“ اصل ۾ آهي سنسڪرت لفظ ”تل“ ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”جو سڻڀو آهي“. آڳاٽن لوڪن ڏٺو تہ تر هڏ جا سڻڀا آهن، تہ ڪنهن وقت انهن مان تيل پيڙي ڪڍڻ جو هنر ڳولي لڌائون ”تيل“ لفظ ”تل“ (تر) مان ٺهيو آهي ۽ بنيادي معنيٰ ئي اٿس ”ترن جي پيدائش“. ماڻهو پوءِ ٻين ٻجن مان تيل پيڙڻ سکيا تہ اهو بہ ”تيل“ سڏجڻ ۾ آيو. هن وقت ڳالھ جي چٽائيءَ لاءِ چئون سرنھن جو تيل يا مٺو تيل، ڄانڀي جو تيل يا ڪوڙو تيل وغيره. ھن وقت بادامين، کوپرن بلڪ مڇيءَ مان بہ تيل ڪڍن ٿا ۽ اهو بہ ”تيل“ سڏجي ٿو، نہ تہ اصل رڳو ترن جي تيل کي ”تيل“ چوندا هئا.

## حوالا

زمرو:ڪيميائي شيون
تلڪ

تلڪ:

ھندو ماڻهو ”تلڪ“ ڏيندا آهن. سنڌو وغيره ۾ سنهڙي ڪاٺي، ڪک يا تيلي ٻوڙي، نرڙ سان لڳائبي، ته تر جيڏو نشان ٿي پوندو. ”تلڪ“ اصل انهيءَ کي چوندا هئا ۽ اکري معنيٰ اٿس ”ننڍڙو تر“، (تل + ڪ، اسم تصغير – Diminutive جي نشاني). وڏا تلڪ ڏيڻ، هڪ ٻن بلڪ ٽن ليڪن (تر پنڊ) ڪڍڻ جو رواج پوءِ پيو. مطلب ته آڳاٽن ماڻهن جو جيترو ڌيان ترن ڇڪيو، تيترو ٻيءَ ڪنهن به جنس ڪونه ڇڪيو.

## حوالا
ڏک سک

رواجي سک ۽ دک جو خيال به اڳاٽن آرين کي اول کيتيءَ مان آيو. جيڪڏهن برسات پيئي هوندي، ته زمين هڏ جي آلي هوندي، جنهنڪري کاٽي کڻڻ ۽ کوهه کوٽڻ ۾ سولائي ٿيندي. انهيءَ کي سڏيندا هئا ”سک“، جنهن ۾ ”س“ معنيٰ ”چڱو“ ۽ ”ک – کن“ معنيٰ ”کوٽڻ“. جيڪڏهن برسات نه پيئي هوندي، ته زمين ٺوٺ هوندي ۽ کوٽڻ ڏکي ٿيندي. انهيءَ کي چوندا هئا ”دک“، جنهن ۾ ”د – در، دش“ معنيٰ مشڪل يا ڏکيو“، ۽ ”ک – کن“ معنيٰ ”کوٽڻ“.

## حوالا
شڪنتلا

left|thumb|200px|مصور راجا روي ورما جي  پينٽنگ ۾ شڪنتلاا تصوير۾ دشيانتا کي خط لکندي ڏيکاريل

**شڪنتلا**:**Shakuntala**
(Sanskrit: *Śakuntalā*) ھندوازم  ۾  مھاڀارت ڪتاب جو ھڪ ڪردار آهي. مھاڀارت مطابق اھا دشيانتا  Dushyanta جي زال ھئي ۽ شھنشاھ ڀرت جي ماء ھئي . ان جي نالي تي ڪافي ڪتاب ۽ ڊراما پڻ لکيا ويا جن ۾ ڪاليداس جو ڊرامو "اڀيجن شڪنتلا" (Recognition of Shakuntala)پڻ مشھور آھي. نهايت قديم زماني ۾ وشوامتر نالي هڪ رشي ٿي گذريو آهي، هو اصل کتري هو؛ پر پنهنجيءَ تپشيا جي ڪري راج رشي بلڪه يرهم رشي سڏجڻ ۾ آيو. اهڙي ته تپشيا ڪيائين جو خود اِندر ديوتا کي ڊپ لڳو، ته هيءُ ڪنهن وقت منهنجو اِندرآسن (راجا اِندر جو آسڻ) کسيندو. راجا اِندر پوءِ ”ميڻيڪا“ نالي هڪ اَپسرا (پريءَ) کي موڪليو، جنهنجي خوبصورتيءَ وشوامتر کي ايتري قدر موهيو، جو هن جوڳ آسڻ ويڙهي ڇڏيو ۽ سندس سنگ ۾ گذارڻ لڳو. کيس پوءِ انهيءَ اَپسرا مان هڪ نياڻي ڄائي، ميڻيڪا اِهو ٻار ڪنهن جهنگ ۾ ڦٽو ڪري، آڪاس ڏي اُڏامي ويئي. انهيءَ ٻار تي ”شڪَنُت“ يعني پکي اچي مڙيا. ڪڻو نالي هڪ رشيءَ اها ٻالڪي ڏٺي، ته پکين کي هڪالي، اها پنهنجي نياڻي ڪري وڃي، پاليائين ۽ نالو رکيائينس ”شڪُنتلا“ (شڪنت + لا) يعني ”پکين مان لاڀ ٿيل يا حاصل ٿيل“، اها شڪنتلا پوءِ راجا دشينت سان پرڻي ۽ ”ڀرت“ نالي پٽ ڄائس، جنهنجي نالي پٺيان سڄو هندستان هاڻ ”ڀارت ورش“ ۽ ”ڀارت کنڊ“ سڏجي ٿو، انهيءَ ڀر جو اولاد ”ڀرت آريه“ لوڪ سڏبا هئا؛ جي پُروُ آرين جي هڪ شاخ مان هئا. رگ ويد واري زماني ۾ انهن مان ڪي سرسوتيءَ ته ڪي شتدري (ستلج) نديءَ جي ڪناري تي رهندا هئا.

left|thumb|200px| مصور روي ورما جي پينٽنگ ۾ شڪنتلا مايوسيءَ جي حالت ۾  ڏيکاريل

## حوالا

زمرو:مهاڀارت ۾ ڪردار
يارو فقير ريڍار

**يارو فقير ريڍار** انگريزي (Yaro Fakir Redhar) ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي ڏينهن ۾ ميانوال تحريڪ جو مُک ڪارڪن هو ۽ ميان صاحب جي خاص رقيقن منجھان هو.  يارو فقير ذات جو رند هو. هن فقير کي ريڍار يا ريڍُو سڏيندا هئا. ميان نصير محمد کي شادماني طور يا ميانوال ٽحريڪ کي مدد طور معتقدن طرفان ملندڙ چوپايو مال ۽ پهرُون، خاص طور رڍُون ملنديون هيون. انهن کي سنڀالڻ يا چارڻ هن فقير جي ذمي هوندو هو جنهن ڪري ريڍار سڏيو ويو. مقامي طور پڻ يارو ريڍار يا ريڍُو سان مشهور آهي. هن فقير جي مزار واهي پانڌي کان اٽڪل 10 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي کيرٿر جبل جي ڪنار سان نئي تڪي جي ساڄي ڪناري جوهي تعلقو، دادو ضلعو، سنڌ، پاڪستان ۾ آهي. عقيدتمند هڪ ٽڪريءَ کي يارُو جي ڏاٺ ڪوٺن ٿا. سندس مزار عام خاص جي زيارت جو مرڪز آهي. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ مقبرا
زمرو:سنڌ ۾ مزارون
پيءُ

left|300px|thumb|فلوريدا ۾ ھڪ پيء ٻارن سان گڏ
thumb|ھڪ ٻار پنھنجي پيءُ سان گڏ
انساني نسل کي اڳتي وڌائڻ جي لاءِ عورت ۽ مرد جو جنسي گاڏڙ لازمي آهي. معاشري ۾ ھن قسم جي گاڏڙ جي قانوني شڪل کي شادي جو نالو ڏنو ويندو آهي، جنھن جي اجازت ۽ ذڪر تقريبن سڀني مذھبن ۾ موجود آهي. ھن ميلاپ جي نتيجي ۾ توليدي عمل مڪمل ٿيندو آهي ۽ ٿيڻ واري ٻار جي لاءِ ھو مرد ۽ عورت، ٻار جا حياتياتي ۽ معاشرتي **پيءُ** ۽ ماءُ چورائيندا آھن. ماءُ پيءُ جي جوڙي کي والدين بہ چيو ويندو آهي. 
پيءُ کي عربي ٻوليءَ ۾ *اب* چوندا آھن، ھي لفظ قرآن مجيد ۾ مختلف اعرابن سان 119 ڀيرا آيو آهي، اب جو جمع آباء آهي ۽ ھي قرآن مجيد ۾ 64 ڀيرا آيو آهي، اب جي حقيقي معنيٰ **والد** آهي پي مجازي طور تي ان کي بہ اب چيو ويندو آھي جيڪو ڪنھن شيءِ جي ايجاد، ظهور، اصلاح‌ جو سبب بڻجي.

پيء: والد: ابو: فادر ٻار جو والد ھوندو آھي ۽ ان جو سنڀاليندڙ ھوندو آھي ۽ ان جا ٻار سان سماجي ۽ قانوني تعلق پڻ جڙيل ھوندا آھن. ايڊاپشن ۾ ايڊاپٽ ڪندڙ پيء جو ٻار سان تعلق قانوني ھوندو آھي. بائيلاجيڪل پيء وري ان پيء کي چوندا آھن جيڪو ڪنھن ٻار جي پيدائش ۾ پنھنجو مني جو جزو يا اسپرم رضاڪارانہ طور تي جنسي تعلق يا ڊونيشن طور ڏيندو آهي. ويڳو پيء ٻار جي ماءُ جو مڙس ھوندو آھي پر ٻارعورت جي  پھرين مڙسن مان ھوندو آھي تنھن ڪري قانوني لحاظ کان اھو ٻار ويڳي پيءُ جي ذميداري ناھي ھوندو.

thumb|جوزيفس لورينٽئس ڊڪمنس جي پينٽنگ ۾ والد جو مشوري جو انداز ڏيکاريل
## ملازم پيء کي پيرنٽل ليو جو حق
ملازمن کي پيرنٽل ليو يا والدين واري موڪل جو حق ڪافي ملڪن ۾ مليل آھي جنھن تحت نئين ٻار ڄمڻ تي ملازم پيء کي ٻار جي سنڀال لاء موڪل ڏني ويندي آهي.سويڊن ۾ ان قسم جي پگھار سميت موڪل جو حق 1976 ۾ ڏنو ويو ۽ ھن وقت يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ملازم والد کي اھو حق مليل آھي.

## تاريخ

رگ ويد واري زماني ۾  گڏيل ڪٽنب جو رواج عام هوندو هو (صفحو 98)، جنهنڪري هرڪو پيءُ يا ڪٽنب جو پريو مڙس گهر جو وڏو هوندو هو، ۽ گهر جي سڀني ڀاتين جي مٿان کيس ڪُلي اختياري هوندي هئي. ”پتا“ (پيءُ) لفظ جي بنيادي معنيٰ آهي ”سنڀاليندڙ“، اِهو لفظ خود ڄاڻائي ٿو ته گهر سنڀالڻ ۽ گهر جي ڀاتين جي سار سنڀال لهڻ جو بوجو پيءُ تي هوندو هو. چوڻ به آهي ته ”باري کڻن بار، ڪونهي ڪم ڪچن جو“. گهر گهر ۾ اهي وڏڙا مائٽ هوندا هئا، جي سڄي گهر جو بوجو پاڻ تي کڻي ويٺا هوندا هئا، ۽ آڌيءَ کٽيءَ کي پاڻيهي پيا منُهن ڏيندا هئا، جنهنڪري ننڍڙا سڀ ڳڻتيءَ کان ڇٽا پيا هوندا هئا. گهر جو پروهت به پيءُ هوندو هو. ڏهاڙي يگيه جي اگني دکائڻ، اگنيءَ ۾ ڇاهوتي وجهڻ، ويدن جا منتر اُچارڻ ۽ ٻيا اهڙا ڪم جي هينئر براهمڻ ڪن ٿا، سي سڀ گهر جو وڏو ڪندو هو. اُن وقت به براهمڻ هئا، جي اڪثر برهم وديا جا ڄائو هئا، تنهنڪري براهمڻ سڏبا هئا. اهي راجائن جي ڪُلَ جا پروهت هوندا هئا. ٻين گهر ٻارين کي به ڪا پوڄا ڪرائڻي هوندي هئي يا ڪو وڏو يگيه ڪرڻو هوندو هو، ته ڪنهن رشيءَ يا براهمڻ کي گهرائيندا هئا، نه ته رواجي روز مره جي پوڄا پاڻيهي ڪندا هئا.

زمرو:انساني پالنا
زمرو:خاندان
زمرو:رشتا
زمرو:شادي
زمرو:طلاق

## حوالا
ڀاءُ

ڀاء: برادر:ڀائي: رت جو رشتو رکندڙ ساڳئي ماءُ يا ساڳئي پيءٌ مان پيدا ٿيل نر ٻار کي چوندا آهن. ”ڀراتر“ (ڀاءُ) لفظ جو ڌاتو آهي ”ڀر“ معنيٰ ”جهلڻ“، ڀائر گهر جو جهلو آهن.

## پڻ ڏسو
* ڀيڻ

## حوالا
ڪوي

هاڻوڪي سنسڪرت ۾ ”ڪوي“ معنيٰ شاعر، تنهنڪري اڄ ڪلهه جيڪو به ماڻهو شعر چوي ٿو، سو ”ڪوي“ ڪوٺجي  ٿو. سچ پچ ته شاعر اهو آهي، جنهن جو انڀو کليل آهي ۽ اندرين درشٽيءَ جو ورثو عطا ٿيل اٿس. قديم سنسڪرت واري زماني ۾ ”ڪوي“ اهو مها پرش سڏبو هو، جنهن کي جڏهن سرسوتي ٻڻولائيندي هئي يا الهام ٿيندو هو، تڏهن عجيب غريب ڳالهيون ۽ گيان جا گفتا بي اختيار سندس مک مان نڪرندا هئا، جن جو ٻڌندڙن تي جادوءَ جهڙو اثر ٿيندو هو. اهڙن ڪوين کي آڳاٽن آرين ”رشي“ سڏيو. رشين جي نالن اڳيان ”مهراج“ وغيره بدران ”ڪوي“ لفظ ڪم آڻيندا هئا. پارسين ۾ به اهو ئي دستور هو. اهي به پنهنجن پروهتن (ڪل جي براهمڻن يا پنڊتن) کي ”ڪوي“ ۽ ”ڪرپن“ ڪلپ ڪرائيندڙ يا سنڪلپ وٺائيندڙ سڏيندا هئا. زنداوستا جا گاٿا ڳاهون (Songs) انهن جا ئي چيل آهن. وڏي ڳالهه ته انهن ڪوين جا نالا ئي ساڳيا آهن. مثلاً ڪوي هسرو (Kavi Husrava) اهو ساڳيو نالو آهي جنهن جو اُچار ايرانين ڦيرائي ڪيو آهي ”ڪيخسرو“، ”ڪوي ڪواٽ“ بدران ايراني چون ”ڪيڪباد“؛ ڪوي اُش“ بدران ”ڪيڪائوس“ ۽ ”ڪوي وشتاسپ“ (Kavi Vishtaspa). تاريخ موجب قديم بختر (Bactria) جا حاڪم ”ڪياني“ بادشاهه سڏيا ويا آهن، جن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تاريخن ۾ ”ايڪمينين“ (Achaemenian Kings) ڪوٺيو اٿن. حقيقتاً اهو انگريزي لفظ اصل ۾ ايراني  لفظ  ”هنمامنش“  (Achaemenians) آهي؛ ۽ ”ڪياني“ لفظ ”ڪوي“ مان ٺهيل آهي. ايران جا بادشاهه آڳاٽن ڪوين (رشين) جو اولاد آهن، تنهنڪري اهو نالو پيو اٿن.  ريتن رسمن وغيره جي هڪجهڙائي. اٿرون رشي ۽ انگيرس رشي آڳاٽن هندن کي اگني ۽ سوم جون پوڄائون ڪرائيندا هئا. زنداوستا ۾ به انهن ساڳين پوڄائن بلڪه انهن ساڳين رشين جا نالا آهن. هندن ۾ جيڪو رشي رگ ويد جا منتر اچاريندو هو، سو ”هوتر“ سڏيو هو. ”هوتر“ جو اچار سنڌيءَ ۾ آهي ”هوت“ جنهن مان ”هوتچند ۽ هوت پنهون“ نالا ٺهيا آهن. زنداوستا ۾ ”هوت“ جو اچار ”زئوت“ (Zaot) آهي ۽ معنيٰ اٿس پروهت يا پنڊت. جيئن هندن ۾ براهمڻ، کتري ۽ وئش آهن، تيئن پارسين ۾ اٿرون، رٿيشت (Rathaesthas) ۽ واشتر به فشيوشن (Vastrya Fshuyans) هئا – جا ڳالهه ڊاڪٽر مارٽن هاگ ڄاڻائي آهي. اڄ به جيئن براهمڻن کان سواءِ ٻين کي ڪريا ڪرم ڪرائڻ جو حق ڪونهي، تيئن پارسين ۽ موبيدن (پروهتن) کان سواءِ ٻئي ڪنهن کي به اهو حق ڪونهي.

## حوالا

زمرو:سلجھائپ صفحا
زمرو:شاعري
بيواھ

**بيواھ**، **وانڍي** يا **وڌواھ** (Widow) شادي شده عورت جنھن جو مڙس مري وڃي.  هي ٻول دنيا جي ٻين ٻولين ۾ پڻ ٿوري گهڻي ڦيرڦار سان ڇاپيل آھي. ساڳي حالت ۾ مرد کي **رنڙ** چوندا آهن. ”وڌواھ“ لفظ ۾ ”و“ معنيٰ ”سواءِ“ ۽ ”ڌوَ“ معنيٰ ”مڙس“. سنسڪرت لفظ وڌوا جو اُچار انگريزيءَ ۾ آهي ”وڊو“ (Widow)  ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”مڙس کان سواءِ“، يعني ”رن  زال“، جا ”ڏنيل“ ۽ ”ڦلاونتي“ بہ سڏبي آهي. اڳي ڪنهن ڇوڪريءَ جو مڱئي هوندي مڙس مري ويندو هو، ته پوءِ هن جو وري مڱجڻ ۽ پرڻجڻ اعتراض جوڳي ڳالهہ نہ ليکبي هئي. اڄ بہ ائين آهي. جيڪڏهن پرڻجڻ کان پوءِ ڪنهن جو پتي گذاري ويندو هو، تہ نڪي اها ڏنيل زال وري پرڻجڻ پسند ڪندي هئي، نڪو ماڻهو وڌوائن سان پرڻجڻ عام طرح پسند ڪندا هئا. انهيءَ هوندي بہ وڌوا وواھ ٿيندا هئا. ”دڌشو“ (Didhishu)  معنيٰ ”اُهو مرد جو ڪنھن وڌوا سان پرڻيو هجي“. ”پر پورو“ (Parapurava)  معنيٰ ”اُها زال جنھن نہ ٻيو مڙس ڪيو هجي“. پؤنر ڀَوَ“  (Panuarbhava)  معنيٰ ”وڌوا زال جو ٻئي مڙس مان ڄاول پٽ“. اهي لفظ  خود ڄاڻائين ٿا ته وڌوائون پرڻبيون هيون.

منوسمرتيءَ۾ ڄاڻايل آهي ته قديم زماني ۾ وين“ نالي هڪ راجا ٿي گذريو آهي، جو وڌوائن کي زوريءَ پرڻائيندو هو، جنھنڪري ڪيترا ”دوجه“ (Twice born) يعني براهمڻ، کتري ۽ وئش دل ۾ ڪندا هئا، (9- 65–66 شلوڪ). اڄ بہ ڪيترن جا اهي خيال آهن تہ جيڪا وڌوا  رهي سگهي، تنھن کي زوريءَ پرڻائڻ واجب نہ آهي، پر جا نہ رهي سگهي، تنھن کي وريپرڻجڻ کان روڪڻ روا نہ آهي.

## حوالا
ڌيءَ

250px|thumb|سال 1931 ۾ نڪتل فوٽو جنھن ۾ مائرن ۽ ڌيئرن  جا چار نسل ڏيکاريل
مرد ۽ عورت جي جنسي گاڏڙ سان پيدا ٿيل واري مادي اولاد پنھنجي ماءُ ۽ پيءُ جي حياتياتي ۽ معاشرتي **ڌيءُ** چورائيندي آھي يا ايئن بہ چئي سگھون ٿا تہ والدين جي مادي اولاد ڌيءُ چورائيندي آھي.

ڌيء :نياڻي: دختر:ڊاٽر: **daughter** :

مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو  مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي.
قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh)  معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين،  مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.

## حوالا

زمرو:خاندان
زمرو:زائفون
زمرو:رشتا
ڏير

**ڏير**: ڪنھن بہ عورت جي مڙس جو ڀاءُ ان عورت جو ڏير سڏبو آهي. , ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب قديم سنڌ ۾ لکي ٿو تہ رگ ويد ۾ ”ديور“ لفظ ڪم آيل آهي، جنهن جو اُچار سنڌيءَ ۾ آهي ”ڏير“ ۽ معنيٰ اٿس ”مڙس جو ڀاءُ“. پروفيسر مئڪس ملرجي ڪثرتي خيال موجب انهيءَ لفظ جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دِوَ“ معنيٰ راند ڪرڻ. هن لفظ مان اها سڌ پوي ٿي ته ڏير ۽ ڀاڄائي پاڻ ۾ ڀاءُ ڀيڻ وانگر رانديون ڪندا هئا، تنهنڪري ”ديور“ (ڏير) جي اصل معنيٰ هئي ”راند ڀائي“ يا ”راند ساٿي“ (A play – mate) . اڄ به ڪيترن هنڌ ڏير ۽ ڀاڄائي گڏجي پتي راند، ۽  ٻي وندر ور  ونهن ڪن ٿا. ڪي ائين ڀائيندا آهن ته سنسڪرت لفظ ”ديور“ اصل ۾ آهي ”دوي ور“ يعني ٻيو مڙس. اهو هن ڪري چون ٿا ته، جو ڏير پنهنجيءَ ڏنيل ڀاڄائيءَ سان پرڻجي سگهي ٿو. ڀيرومل اختلاف رکندي لکيو آهي تہ  حقيقتاً ڀاڄائيءَ سان پرڻجڻ جو رواج هندن ۾ نڪي اڳي عام هو، نڪي هينئر عام آهي. اڄ به ڏير جو ڀاڄائيءَ سان پرڻجڻ هڪ نهايت ڪسي ڳالهه ليکجي ٿي، تنهنڪري ائين سمجهڻ ته ”ڏير“ اصل ۾ ٻيو مڙس ڪري ليکبو هو، سا بنهه غلط ڳالهه آهي.

## پڻ ڏسو
*ڪنُوار
* گھوٽ
*سهرو
* ڀاڄائي

## حوالا

زمرو:سڱاوتي
ستي (رسم)

thumb|مغل دؤر جي پينٽنگ جنھن ۾ اڪبر بادشاھ گھوڙي تي ڏيکاريل ۽ ھڪ ھندو شھزادي ستي ٿيندي ڏيکاريل جنھن کي بادشاهه  نہ چاھيندي بہ  ستي ٿيڻ جي بي دليءَ سان اجازت ڏني

**ستي**: ھندو مذھب ۾ ستي ھڪ ديوي جو نالو آهي جيڪا شو ديوتا جي زال ھئي، جنھن پنھنجي مڙس جي پيءُ ھٿان بي عزتي ٿيڻ تي پنھنجي جان ڏني ھئي. لفظ ستي جي معنيَ ھڪ حياء واري عورت سمجھيو ويندو ھو. 

ويدڪ زماني ۾ عام دستور هيءُ هوندو هو ته وڌوائون مڙسن جي لاشن سان گڏ پاڻ کي به لڪڙا ڏيئي جلائي پورو ڪنديون هيون. اهي ”ستيون“ سڏبيون هيون. اهو رواج ڪيئن پيو، سا ڳالهه ڪٿي به ڄاڻايل ڪانهي. ڊاڪٽر ابناش چندر داس جي خيال موجب انهيءَ رسم جي مراد هيءَ هئي ته مرڻ کان پوءِ به مردن جي گهرو سک لاءِ زالون ساڻن گڏ هجن. اهو سچ آهي ته ڪن قديم لوڪن جا اهڙا خيال هوندا هئا. مثلاً قديم مصر ملڪ جا ماڻهو ائين وسهندا هئا ته هر ڪنهن انسان کي مرڻ کانپوءِ ٻئي جهان ۾ به انهن شين جو کپ پوي ٿو، جي شيون هن جهان ۾ ڪم آڻيندو هو. انهيءَ سبب پراڻيءَ کي دفن ڪرڻ مهل مڻيا، ڪپڙا، بسترو ۽ ٻيو گهرو سامان بلڪ گاڏيون ۽ ٻيڙيون به ساڻس گڏ دفن ڪندا هئا! اڄ تائين هندن ۾ به دستور آهي ته ڪو مرد مرندو آهي ته کيس سوني منڊي پائيندا آهن، ۽ ڪا زال مرندي آهي ته هن کي نڪ ۾ نٿڙي يا ڪنن ۾ ڪو زيور پائيندا آهن ته ڀلي ته مڻيو منڊي ساڻ هجيس، پر مصنف جي راءِ موجب ستي لڪڙيءَ جو رواج اهڙي خيال کان ڪونه پيو ٿو ڏسجي. ”ستي“ لفظ خود ڄاڻائي ٿوته جيڪي ستياڻيون پتو رت ڌرم پالن ڪنديون هيون، ۽ پنهنجن مڙسن سان سچي پچي پريت هوندي هين، ۽ کانئن هڪڙو پل به پاسي ٿيڻ نه چاهينديون هيون، سي پتيءَ کان پوءِ پنهنجو جيئڻ جاڙ (آڪيارٿو) سمجهي، ساڻس گڏ چکيا تي چڙهنديون هيون، ته مرڻ کانپوءِ به هڪٻئي سان گڏ هجون، ۽ اسان جي پريت هلندي اچي. مطلب ته پتورت اِسترين جي پنهنجي پتيءَ سان ججهي پريت هئڻ سبب ستي لڪڙيءَ جو رواج وڌو. سندن اهڙن خيالن سبب اڄ تائين چوڻي آهي ته: پريت تو ائسي ڪيجئي، جئسي هندو ڪي جوءِ، جيتي جي تو سنگ رهي، مـــئي ڀي ســـتي هـــوءِ. يعني پريت ته اهڙي ڪجي، جهڙي هندوءَ جي زال ڪري ٿي، جيئري ته مڙس سان رهي ٿي، پر مڙس جي مرڻ کانپوءِ به ستي ٿئي ٿي. ٻيو هڪ سنڌي پهاڪو آهي ته ”ستي لڪڙن کان موٽڻ (پاڻ نه جلائڻ) ڪسي ڳالهه ليکبي هئي، ۽ پوءِ اهڙيءَ زال جو مان نه رهندو هو. مطلب ته مانُ ٿيندو ئي انهن زالن جو هو، جي پنهنجي پتيءَ سان گڏ پاڻ کي به لڪڙا ڏيئي پورو ڪنديون هيون. ستي لڪڙيءَ جي رواج جو ذڪر اٿرو ويد جي منڊل ارڙهين (3، 1) ۾ آهي. اهو رواج رگ ويد واري زماني ۾ به هو، پر سڀڪا وڌوا پاڻ کي ڪانه جلائيندي هئي. رگ ويد جي منڊل ڏهين، سُوڪت اٺين (اَشٽڪ ستين جي ڇهين اڌ ڀاءُ جي ورگ ٻئي) ۾ جيڪي لکيل آهي، تنهن جو ترجمو ڪن عالمن ڪيئن ته ڪن ڪيئن ڪيو آهي. گهڻن عالمن ان جو ترجمو هيئن ڪيو آهي:

جيڪڏهن هيءُ ترجمو صحيح آهي ته چئبو ته جنهن مهل ڪا ستي پنهنجي مئل پتيءَ جي چکيا وٽ پاڻ جلائڻ لاءِ وڃي ليٽندي هئي، تنهن مهل سندس ڪنارو ڏير يا ٻيو ڪو، جو ساڻس پرڻجڻ چاهيندو هو، سو هٿ کان وٺي اُٿاري ايندو هئس. اهڙيءَ طرح هن ٿوري مضمون مان ستي لڪڙيءَ توڙي وڌوا وواهه جي رواج جا اُهڃاڻ ملن ٿا. ايترو چئبو ته ستي ٿيڻ جو رواج وڌيڪ عام هو. انگريزن جي صاحبيءَ جي اوائل واري وقت تائين به اهو رواج هلندو پئي آيو، پر پوءِ لارڊ وليم بينٽڪ جي ڏينهن ۾ برهمو سماج جي بنياد وجهندڙ راجا رام موهن راءُ جي سرجوشيءَ سان سرڪاري قاعدي پٽاندر بند ٿيو..

## حوالا
ململ

thumb|250px|ڍاڪا ۾ عورت بنگال جي عمده ململ جي لباس ۾

ململ:**Muslin** :( 
يا {{IPAc-en|ˈ|m|juː|s|l|ᵻ|n) يا **mousseline** سوٽي ڪپڙي جو ھڪ قسم جو نالو آهي. سترھين صدي ۾ اھا بينگال کان برطانيه درآمد ڪئي ويندي ھئي بعد ۾انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ بہ تيار ٿيڻ شروع ٿي. انگريزيءَ ۾ ان جو نالو  mousseline  عراق جي شھر موصول Mosul مان نڪتل آهي جتي پھريون دفعو اھا ٺھڻ شروع ٿي. شروع شروع ۾ اھا بنگال جي شھر ڍاڪا جي پسگردائي ۾ ھٿن سان اڻي ويندي هئي ۽ ان ۾ ھٿ سان تيار ٿيل ڌاڳو استعمال ٿيندو ھو ۽ اھا تمام نفيس ھوندي ھئي.  ان جي يورپ ۾ درآمد سترھين ۽ ارڙھين صديءَ ۾ شروع ٿي اڳ ۾ عمدي سوٽي ڪپڙي جي ململ کي سنڊن **sindon**.سڏبي ھئي.

## تاريخ

يورپ جي ماڻهن کي سنڌ جي سنهيءَ ۽ نفيس ململ جي سڌ پهريائين تڏهن پيئي، جڏهن سڪندر اعظم جو لشڪر اها ململ سوکڙي ڪري ساڻ کڻي ويو. ان وقت سنڌ ۽ پنجاب جا رهاڪو توڙي ٻيا هندستان سوٽي ڪپڙو پهريندا هئا. سوٽ ڪپڙي جو تَر لهردار هوندو هو، جنهن يوروپي لوڪن جو گهڻو ڌيان ڇڪيو. قديم يوناني لوڪ سنڌ جي ململ کي ”سنڊن“ (Sindon) سڏيندا هئا. ان وقت شايد اها چوڻي عام هئي ته  ”ململ ته سنڌڻ“ (سنڌ جي). اهو ئي سبب ڀانئجي ٿو، جنهنڪري سنڌي لفظ ”سنڌڻ“ ململ“ جي معنيٰ سان ڪم ايندو هو، ۽ يونانين ان جو اُچار ڦيرائي ”سنڊن“ ڪيو. ويجهڙائيءَ ۾ ملٽن به اهو لفط ڪم آندو آهي، پر ملٽن واري مضمون ۾ معنيٰ اٿس ”سنگين اوڇڻ يا ويڙهڻ لاءِ ڪپڙو، منهن ڍڪڻ لاءِ ڄاري“. انگريزيءَ ۾ ٻيو لفظ ”سينڊل“ (Sendal)  به عام ٿيو، جو اصل ۾ آهي سنڌي لفظ ”سينڌڙ“ ۽ معنيٰ اٿس ”سنڌ جو سنگين وٽيل ڌاڳي مان ولايت ۾  اڳي ٻيڙين لاءِ پڳوهه (رسا) ٺاهيندا هئا. اهي قيمتي رسا انهن شاهاڻين ٻيڙين ۾ ڪم آڻيندا هئا، جن جا سڙهه ريشمي هوندا هئا. مطلب ته سنڌ جو سنگين وٽيل ڌاڳو به يوروپي لوڪ هڪ شاهاڻي شي ڪري ليکيندا هئا. انهيءَ ريت سنڌ جي صوي پنهنجو ججهو ناماچار ڪڍيو، جنهنڪري مغربي ملڪن ۾ مشهوري مليس. اتر هندستان ۾ پنجاب ۽ سنڌ سنگين ململ جوڙڻ ۾ نالو ڪڍيو ته پوءِ ڏکڻ هندستان به پٺتي ڪين پيو. ڍاڪا جون ململيون اهڙيون ته سنگين هيون، جو چون ٿا ته ململ جو سڄو تاڪيو منڊيءَ مان لنگهائي سگهبو هو. اها سنگين ململ به يورپ ڏي وڃڻ لڳي، ۽ يوروپي لوڪ انهيءَ چڱي رقم ڏيندا هئا. ڪئين ورهيه ساندهه هندستان جو مال ائين يورپ ڏي وڃڻ لڳو. هندستان جا ماڻهو ساڄا ٿيڻ لڳا، ته ڪي يوروپي پوسرڻ لڳا. يورپ ۾ اوني ڪپڙو جوڙيندا هئا، پر اسان جي سوٽي ڪپڙي لئنڪشائر جي اوني ڪپڙي جي ڪارخانن کي ڌڪ هڻي ڇڏيو، ته لئنڪشائر ۾ وڏو غلغلو مچي ويو. اُهي ايتري قدر ويا، جو سن 1666ع ۾ قاعدو پاس ڪرايايائون، ته ڪنهن فوتيءَ جو ڪفن جيڪو سندس مائٽ اوني ڪپڙي مان نه جوڙائيندو، سو ڏنڊ جي سزا جوڳو ٿيندو! انهيءَ عجيب قاعدي جاري ٿيڻ کانپوءِ به جڏهن ڏٺائون ته ڪيترا يوروپي هندستان جي سهني سوٽي ڪپڙي پهرڻ کان نٿا رهن، تڏهن لئنڪشائر جي ڪارخانن وارا پاڻ به سوٽي ڪپڙو جوڙڻ لڳا. انهيءَ ريت هندستان جي سوٽي ڪپڙي يورپ ۾ هنري انقلاب آندو. هي حقيقتون ڪيترين ئي تاريخن ۾ لکيل آهن، پر اهي ٿيون هاڻوڪيون ڳالهيون، تنهنڪري اسين موٽي آڳاٽين ڳالهين تي اچون ٿا..

## حوالا
عدم تشدد

thumb|موھن داس ڪرمچند گانڌي عدم تشدد تحريڪ جو باني سمجھيو ويندو آھي جنھن اھنسا جو خيال ڏنو

عدم تشدد: اھنسا: نان وائلنس:**Nonviolence**:

مھاتما گانڌي جو چوڻ آهي تہ:”هنسا، لفظ جي اکري معنيٰ آهي ”هڻڻ يا ايذاءُ رسائڻ،“ پر رڳو ڪنهن کي ڌڪ هڻڻ هنسا نه آهي. ڪنهن سان ڪو ڊوهه ڪرڻ به هنسا آهي. مطلب ته منين، وچنين ۽ ڪرمين يعني من يا دل سان، وائيءَ يا زبان سان ۽ ڪنهن ڪرم (فعل يا هلت) ڪري، ڪنهن کي ڪو ايذاءُ يا نقصان رسائڻ – تنهن کي ”نسا، چئبو آهي. مهاڀارت جي انوشاسن پرو جي اڌياءَ تيرهين ۾ ڏهن قسمن جا دوش يا پاپ ڄاڻايل آهن، جن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.  
ٽي دوش ڪايا يا سرير جا – ٻئي کي خون ڪرڻ يا ڪوبه ايذاءُ رسائڻ، کوٽي رستي ڌن حاصل ڪرڻ يا وڃائڻ، ۽ پرائي زال سان سنجوڳ ڪرڻ (شلوڪ 3).
چار دوش واڻيءَ جا – گندي گفتگو ڪرڻ، شوخ پوڻ، گلا ڪرڻ ۽ ڪوڙ ڳالهائڻ (شلوڪ 4).
ٽي دوش من جا ڏ پرائو مال يا پرائي زال تڪڻ، ٻئي کي نقصان پهچائڻ جا گهاٽ گهڙڻ ۽ ٻيا اجوڳ ويچار ڪرڻ ۽ ويدن ۾ نسچو نه ڌارڻ وغيره.
اهي دوش (ڏوهه) ڪرڻ آهي ”هنسا“، ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ آهي ”اهنسا“

[thumb|right|[پيٽرا ڪيلي جنھن عدم تشدد واري جرمن گرين پارٽي جو بنياد وڌو]]
[thumb|آمريڪا ۾ عدم تشدد جو پرچارڪ [مارٽن لوٿر ڪنگ 1963 ۾ واشينگٽن ۾ تقرير ڪندي]]

## حوالا
لڪ لڪوٽي

لڪ لڪوٽي:  اکٻوٽ:

ٻارن ۾ لڪڻ ۽ لڪل کي ڳولڻ وارين راندين جا گهڻا قسم هوندا آهن، پر سنڌ جي لڪ لڪوٽي پنهنجو مٽ پاڻ آهي، ڇا ڪندا جو هڪ ٻار کي اکين تي هٿ رکرائي اوڪڙو ويهاريندا، ان جي چوڌاري پڙ (گول ليڪو) ڪڍندا، ۽ سندس مٿي تي ٻار مٺيون ڀيڙي هڪٻئي جي مٿان رکندا. هڪ ٻار جي هڪ مٺ ته ٻئي جي ٻي، ائين سب ئي اڀيون مٺيون رکي ويندا، پوءِ جنهن جي مٺ مٿان هوندي، اهو ٻئي هٿ جي آڱر وات ۾ گهمائيندو ۽ گهمائڻ مهل آواز به ڪندو ۽ چوندو ته.
لڪ لڪوٽي ........ پاڻي ڀري ڦوٽي..... ڦوٽا ڦڪيندس..... لونگ لٽيندس........ هيٺيون ڀڄي ڪي مٿيون، ڪي وچون.
پوءِ جيڪو ٻار اکيون پوريون ويٺو هوندو، انهيءَ جي مرضي. هيٺيون چوي يا مٿيون يا وچون، جنهن جي نالي چيئين اهو انهيءَ قطار مان مٺيون ڪڍي ڀڄي وڃي لڪندو. وري لڪ لڪوٽي چوڻ وارو ٻار وري چوندو، تان جو سڀ ڀڄي وڃي لڪندا، پوءِ آگ ڏيڻ وارو ڏاڍيان چوندو ته ”ڪوڪ ڪريو“ جڏهن لڪڻ وارا لڪي ويندا، تڏهن انهن مان هڪ ڪوڪ ڪندو، پوءِ آگ ڏيڻ وارو اٿي کين ڳوليندو، جنهن کي پڙ ۾ اچڻ کان اڳ هٿ لاتئين سو کاتو، اهو آگ ڏيندو ۽ جنهن کي وجهه لڳندو سو ڊوڙي اچي پڙ ۾ بيهندو ۽ چوندو ته ”ڌو ڌو پڙ جو گهٽو“ جي ڳولڻ وارو ڪنهن کي به وٺي نه سگهيو ته وري آگ ڏيندو.

## حوالا
درگا

درگا:**Durga**:  ھندو ڌرم ۾ ھڪ ديوي جو نالو درگا آهي، جنھن جا ٻيا نالا آدي پارشڪتي، ديوي، شڪتي، ڀواني، پاروتي، امبا ۽ ٻيا کوڙ نالا آھن.  اھا جنگ ڪندڙ ديوي سڏبي آھي. ھندو ڏند ڪٿائن مطابق اھا انھن بَدي جي طاقتن ۽ بدروحن سان جنگ ڪندي آھي جيڪي امن و آشتي ۽ نيڪي جي ڌرم لاءِ خطرو ھوندا آھن. اھا ماءُ جو روپ رکندڙ ديوين ۾ سڀ کان ڀيانڪ ھوندي آھي. ھندو ڏند ڪٿا مطابق اھا شينھن تي سواري ڪندي آھي. انڊيا ۾ اولھ بنگال، بھار، اوڙيسيا، جرکنڊ ۽ آسام واري پاسي ھن جي پوڄا ڪندڙن جو تعداد تمام گھڻو آھي .ھن ديوي کي سرء جي موسم واري لاباري کانپوءِ ۽ خاص طور تي نو راتڙي واري ڏڻ ۾ ڀيٽا ڏني ويندي آهي.

thumb|اسلام جي آمد کان اڳ انڊونيشيا جي ٻيٽ جاوا جي پرامبانا مندر ۾ اڪريل درگا جو مجسمو

ھندوازم مطابق قادر جي پرڪرتي يعني شڪتي يا طاقت آپار آهي، ۽ اها ئي هر ويلي همراهه ٿئي ٿي. انهيءَ شڪتيءَ يا طاقت کي مجسم (Personify) ڪري، ان کي نالو ڏنائون ”درگا“. ”درگا“ لفظ ۾ ”دُر“ معنيٰ مشڪل ۽ ”گ – گم“ معنيٰ وڃن. ”درگا“ جي اکري معنيٰ آهي ”جنهن مشڪل ۾ وڃي سگهجي“ انهيءَ سبب سنسڪرت ۾ ”درگاهه“ معنيٰ قلعو يا ڪوٽ، ٻي معنيٰ ديوي (شڪتي). ديوي پنهنجن پوڄارين لاءِ هڪ قلعو يا بچاءُ آهي. ۽ سندس ٻاجهه سان ڪوبه ڏک يا پاپ پُڙي نٿو سگهي. قادر يا سرب شڪتيوان (ايشور پتا آهي، سنديس  پرڪتي يا شڪتي ماتا آهي، ۽ انهن هي سارو جهان پيدا ڪيو آهي، ۽ ساري جهان کي پرڪرتي ائين سنڀالي ٿي، جيئن ماءُ پنهنجن ٻچن کي سنڀالي.

## درگا جا روپ
درگا ديويءَ جا نوَ (9) روپ ڄاڻايا وڃن ٿا، انهن مان هر هڪ روپ جا به انيڪ روپ ڏيکاريا ويا آهن. نوراتن دوران ڪي هندو درگا ديويءَ جي نوَن روپن جي پوڄا ڪندا آهن، اهي مکيه روپ هي آهن: شئل پُتري، برهمچارڻي، چندر گهنٽا، ڪشمانڊا، سڪند ماتا، ڪاتياني، ڪال ياتري، مهاگوري ۽ سِڌ ڌاتري. انهن نوَن روپن سبب ’نوَ دُرگا‘ يا ’نوَن روپن واري دُرگا‘ پڻ چيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:ھندومت
زمرو:ماتا ديويون
زمرو:هندو ديويون
زمرو:پاروتي جا اوتار
زمرو:تباهه ڪندڙ ديويون
زمرو:جنگ جون ديويون
زمرو:شيوا جون ساٿياڻيون
دسهڙو

دسهڙو، **وجيدشمي** (وجيه دشمني Vijayadashami) (سنسڪرت: विजयदशमी, रोमन: Vijayadaśamī)Dashahara، جنهن کي دشهرا، داسارا يا دشين ، ’وجئه لڪشمي‘ به چيو ويندو آهي، هڪ اهم هندو ميلو آهي، جيڪو هر سال نواراتري جي آخر ۾ ملهايو ويندو آهي. اهو هندو ڪئلينڊر جي مهيني اشوين ۾ ڏهين ڏينهن تي ملهايو ويندو آهي، هندو لوني-شمسي ڪئلينڊر جو ستين مهينو، جيڪو عام طور تي سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر جي گريگورين مهينن ۾ پوي ٿو.

ھندو ازم ۾ گنگا نديءَ کي ديوي جو روپ ڄاڻائي انهيءَ تي نالو رکيائون ”دهشهرا“ يعني دش (ڏهن) پاپن کي هرڻ ڪرڻ (کڻي وڃڻ يا لاهڻ) واري شڪتي. ڪيترا هندو اڄ تائين گنگا دسهڙو ملهائيندا آهن ۽ ائين وسهندا آهن ته گنگا نديءَ ۾ ٽٻيءَ ڏيڻ ڪري ڏهن ئي قسمن جا پاپ ميٽجي وڃن ٿا. پراڻ پٽاندر ديويءَ انهيءَ ڏينهن دئتن تي سوڀ پاتي هئي، تنهنڪري دسهڙي کي ”وجيه دشمني“ يعني سوڀ جي ڏسنهنءِ (ڏهين تِٿِ) به چوندا آهن. انهيءَ ڏينهن سري رامچندر به رانوڻ تي سوڀ پاتي هئي، تنهنڪري هينئر عام طرح دسهڙو سري رامچندر جي سوڀ ملهائڻ جو ڏينهن ڪري ليکيو وڃي ٿو، نه ته حقيقتاً دسهڙي ملهائڻ جو رواج سري رامچندر کان گهڻو آڳاٽو آهي، ۽ دسهڙو (دشهن) اصل ۾ درگا ديويءَ توڙي گنگا نديءَ جو نالو يا لقب آهي.

## حوالا

زمرو:ھندومت
زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون
زمرو:خالي يوآر ايل رکندڙ حوالن سان صفحا
زمرو:سي ايس 1 جي Sindhi ٻولي جو مآخذ
زمرو:عنوانن ۾ حوالن جي کوٽ وارا صفحا
پرجا

”پرجا“ لفظ جي عام طرح معنيٰ آهي ”رعيت“، پر بنيادي معنيٰ اٿس ”اولاد“. اهو لظ خود ڄاڻائي ٿو ته راجائون پنهنجي رعيت کي آنڊي ڄائو اولاد ڪري سمجهندا هئا. جيئن کريل اولاد کي سنوارڻ لاءِ مائٽ کيس سيکت ڏين ٿا، تيئن راجائون به ڏوهين کي سيکت ڏيندا هئا. سيکت ڏيڻ ڪري اڳلي کي سڌارڻ ۽ ڏوهه کي روڪڻ جي ڪوشش ڪجي ٿي، پر ان جي مول مراد هيءَ آهي ته رعيت جو بچاءُ ڪجي، ۽ اهو ئي سرڪار جو فرض آهي. پنگت جي برخلاف جيڪو ڏوهه ڪندو، تنهن جو ڪيتو پنگت کيس ضرور لوڙائيندو..

## حوالا
ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي

**ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي** انگريزي (Village Haji Manik Khan Kingrani) جوهي تعلقي، دادو ضلعي، سنڌ جو قديم ڳوٺ آهي جيڪو جوهي شهر کان ٽي ڪلو ميٽرن جي مفاصلي ٿي اوڀر-ڏکڻ ۾ آهي. هيءُ ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي ڳوٺ ڪنگراڻي هاڻ ڳوٺ گل محمد گنب کان لڏ پلاڻ ڪري اچي آباد ڪيو هو. هن ڳوٺ ۾ ئي ناميارن اديبن عزيز ڪنگراڻي ۽ ماڻڪ ڪنگراڻي جنم ورتو. هن ڳوٺ ڏانهن جوهي-ڀان سيدآباد روڊ کان لنڪ روڊ وڃي ٿو. اٽڪل 35 گهرن تي مشمل هن ڳوٺ جي آبادي 200 کن ٿيندي. هن ڳوٺ ۾ پرائيمري اسڪول به آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
ٺلهه ڳوٺ ڪنگراڻي

**ٺلهه ڳوٺ ڪنگراڻي** انگريزي (Thul Village Kingrani) جوهي تعلقي، دادو ضلعي، سنڌ پاڪستان ۾ شهر جوهي کان 2 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي جوهي-ڀان روڊ لڳ قديم ڳوٺ ڪنگراڻي ۾ واقع آهي جيڪو ڳوٺ هاڻ ڳوٺ گل محمد گنب جي نالي سان مشهور آهي. جوهي تعلقي جي روينيو رڪارڊ ۾ اڃا تائين ڳوٺ ڪنگراڻي طور درج آهي. هيءُ ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي جي وڏڙن آباد ڪيو هو جنهن بعد ۾ لڏي اچي موجوده ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي ٻَڌو. قديم ڳوٺ ڪنگراڻي جي ڏکڻ ۾ ٺلهه موجود آهي جيڪو ٻڌمت مذهب جو يادگار آهي. ٺلهه 60 فوٽ اونچو ۽ اٽڪل 30 فوٽ ويڪرو تعمير ڪيل آهي. ٺلهه ڪچين سرن ۽ چِيڪِي مٽيءَ سان جوڙيل آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ٺلهه هوتو مست جي نالي سان منسوب ڪيو ويندو هو. موجوده وقت ۾ ماڻهن ٺلهه کي سراسر اڌ جيترو ڊاهي ڇڏيو آهي ۽ ڍلهه مٿان هڪ تربت جوڙي ان کي عقيدت طور پِيرُ سڏڻ شروع ڪيو آهي. 

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو: سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ مذهبي آثار
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جاآثار
زمرو: سنڌ ۾ ٻُڌمت جا مندر
زمرو:سنڌ ۾ ٻُڌمت جا ٺلهه
آسٽروناميڪل يونٽ

آسٽروناميڪل يونٽ : **astronomical unit** : . خلا ۾ ڊيگھ جو ھڪ يونٽ آھي,جنھن جي نشاني: ua,  يا AU آھي.اھو ٿلھي ليکي زمين ۽ سج جي وچ ۾ فاصلي جي برابر آهي جنھن فاصلي تي زمين جو مدار آھي. اھو يونٽ149597870700ميٽرن جي برابر آهي ھڪ آسٽروناميڪل يونٽ 149,597,870.691 ڪ م جي برابر آهي جيڪو زمين ۽ سج جي وچ ۾ فاصلو آھي. ھڪ AU ايترو تہ ڊگھو فاصلو آھي جو جيڪڏهن ڪو جسم 160 ڪ م في ڪلاڪ جي رفتار سان لاڳيتو ھلي تہ اھو ھڪ آسٽروناميڪل يونٽ  ھڪ سئو سالن جي عرصي ۾ مڪمل ڪندو.

## حوالا
ايلاء وٽني

thumb|upright|آمريڪي پوسٽل اسٽيمپ 1940 ۾ جاري ٿي جنھن تي ايلاء وٽني جي تصوير ڇپيل آهي
ايلاء وٽني: **Eli Whitney**:
(December 8, 1765 – January 8, 1825) 
ڪاٽن جن جو موجد ھيو.1793  ۾  ھن جي ان ايجاد ڪپھ جي فصل کي نفعي بخش بڻائي ڇڏيو ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ غلامي کي طاقت بخشي.
ھي وڌيڪ تعليم لاءِ ڪاليج وڃڻ جي بجاءِ فارم جي مزدوري ۽استاد ٿيڻ چاھي پيو تہ جيئن پئسا بچائي سگھي پر پوء ھن ييل Yale جي  لئيسٽر اڪيڊمي  
Leicester Academy ۾ پڙھيو  ۽ گريجوئيشن مڪمل ڪيائين.

ڪاٽن جن ڪپھه مان ٻجن کي ڌار ڪندي آهي.لفظ جن  gin دراصل لفظ انجن  engine جي مختصر صورت آهي. وٽني ڪاٽن جن جو پيٽنٽ 14  مارچ 1794 ۾ حاصل ڪيو. ھي 1825 ۾ پراسٽيٽ ڪينسر جي ڪري وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:1825ع جون فوتگيون
اپسرا

thumb|300px|ساڄو|ٻارھين صدي جو ٺاھيل انڊيا جي اتر پرديش ۾ اپسرا جو ريتيلي پٿر جو مجسمو

اپسرا: **apsara**: آڪسفورڊ ڊڪشنري مطابق **apsaras** ۽ جمع **apsarases** پاڻي ۽ ڪڪرن جي مخلوق جنھن جو ذڪر ھندو ڏندڪٿائن ۽ ٻڌن جي ثقافت ۾ ٿيل آھي. انھن جا ٻہ قسم ڏيکاريل آھن لوڪيڪا جن جو تعداد چوٽيھ آهي ، ۽ ٻيو قسم ديويڪا جن جو تعداد ڏھ آھي. ارواسي، ميناڪا، رمڀا، تلوتما، ڀردواج انھن ۾ ناليواريون اپسرائون آھن اپسرا کي همت ٻولي ۾ وڌياڌاري *vidhya dhari* يا تيپ اپسر tep apsar* (ទេពអប្សរ) ، پالي ۾ اڪچرا accharā'، ويٽنامي ۾ بوسالاتو bố sa la tư، انڊونيشيائي ٻولي ۾ بداداري *bidadari* ، ملائي ۾ براد دالي *biraddali''، انگريزيءَ ۾ nymph چوندا آهن. ھندو ڏند ڪٿا مطابق اپسرا ھڪ خوبصورت ، روحاني عورت جو نالو آهي جيڪا جوان ۽ رقص جي ھنرن جي ماھر ھوندي آھي. آھي اڪثر اندر ديوتا جي درٻاري موسيقار گنڌارا جون زالون سڏبيون آهن. ديوتائن جي محلن ۾ گنڌاروا جي موسيقيءَ تي اھي رقص ڪنديون آهن ۽ ديوتائن جي دل وندرائينديون آھن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ديوتائن ۽ انسانن کي جنسي طور تي ھرکائينديون بہ آھن. اھي آسمان ۾ رھنديون آھن ۽ ملائڪن وانگر اڏامنديون آھن.اھي پنھنجي مرضيءَ سان پنھنجو روپ بدلائي سگھنديون آهن. جوئا يا راند ۾ قسمت جي ڦيري تي بہ قادر ھونديون آھن
آڳاٽا لوڪ وسهندا هئا ته حورون يا پريون به آهن – انهن کي ”اَپسرائون“ (اپڇرائون) سڏيندا هئا. اپسرائن بابت وسهندا هئا ته انهن کي پاڻيءَ ۾ تڙڳڻ وڻندو آهي، تنهنڪري مٿن اهو نالو رکيائون. ”اپ“ معنيٰ پاڻي ۽ ”سر“ معنيٰ سرڻ يا چرڻ، جنهنڪري اپسرا معنيٰ پاڻيءَ ۾ سرندڙ يا تڙڳندڙ.

## حوالا

زمرو:هندو ديويون
زمرو:ٻڌ ڀڳوان
زمرو:ٻڌسٽ ديوي ديوتا
لکمير دڙو

**لکمير دڙو** انگريزي (Lakhmir Mound) سنڌ پاڪستان ۾ قديم آثارن وارو ماڳ آهي جيڪو سيوھڻ شريف، دادو ضلعو (هاڻ ڄامشورو ضلعو) کان 45 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي اولھ - ڏکڻ طرف کيرٿر جبل جي جابلو سلسلي جي جبلن ڀِت جبل ۽ بڊو جبل جي وچ ۾ نئيگ شريف جي ماٿري ۾ واقع آهي. مقامي طور هيءُ دڙو **لکمير جي ماڙِي** سان مشهور آهي. لکمير جو دڙو جي برطانوي هندستان جي قديم آثارن جي ماهر اين. جي. مجمدار کوٽائي نه ڪئي هئي پر ان بابت پنهنجي ڪتان ايڪسپلوريشنس اِن سنڌ ۾ راءِ ڏني آهي ته ڪنجهي يا ٽامي جي دور (Chalcolithic) جو ٺڪراٺو سڄي دڙي ۽ ان جي پيڙھ واري حصي تي پکڙيل آهي. مجمدار وڌيڪ لکي ٿو ته ڪجهه مصالحي جا ٽڪرا ۽ پٿر جي ديوار يا ڪوٽ تاريخ کان اڳ واري دؤر جا پڻ ڏٺا ويا هئا. سنڌو تهذيب جو ٺڪراٺو (يعنى ڳاڙهي تي ڪارو) پڻ مشاهدي ۾ آيو. دفائي ديوار يا ڪوٽ به نظر ۾ آيو هو. قديم آثارن وارو هيءَ ماڳ ٻن حصن ۾ آهي. پهريون مخروطي ٽڪريءَ ۽ هيٺيون حصو ڳوٺ يا شهر لڳي ٿو. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار
زمرو:ڀونءِ ڀياس ۽ ڀونءِ نگاري
ڄام نظام الدين پھريون

**ڄام نظام الدين (پهريون)** انگريزي (Jam Nizamuddin-1) سنڌ ۾ سمن جو راڄ دوران ڄام نظام الدين مختصر مدت لاءِ حڪومت ڪئي.مير علي شير ۽ ٻين مؤرخن موجب همير سومرو مٿي ذڪر ڪيل معرڪي ۾ قتل ٿي ويو. جديد تحقيق موجب ڄام انڙ جي ڪامياب بغاوت بعد، سومرن جي حاڪميت ختم ٿي. ليڪن همير گجرات طرف ڀڄڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ڄام اڍائي سالن جي حڪومت بعد وفات ڪئي . مؤرخن لکيو آهي ته جڏهن پاڻ سنڌ جو سلطان بنيو، تڏهن پنهنجن چاچن کي جيڪي قيد ۾ بند هئا، هڪدم آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنائين.

## تفصيلي تعارف
سندس دور ۾ اندروني توڙي ٻاهرين سطح تي ڪوبه خطرو موجود نه هو. ان ڪري ملڪي معاملا منشين جي حوالي ڪري، پاڻ سلطنت جي ڪمن کان گهڻي حد تائين لاپرواه ٿي ويو. ان صورتحال ۾ سندس چاچن کيس قتل ڪرڻ جو پروگرام ٺاهيو، ليڪن کيس وفادار سپاهين ان جو اطلاع مهيا ڪيو. هيءَ حقيقت ٻڌي پاڻ گجرات طرف نڪري ويو. سندس وفات رستي ۾ ٿي. هن اوچتي تبديليءَ سبب ٺٽي ۾ سخت بدامني پکڙي. آخرڪار اميرن جي فيصلي موجب ڄام علي شير سنڌ جو بادشاه بنيو. ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ ۾ ساموئي واري ڪنڊ تي آهي. جنت السنڌ مطابق:ڄام صلاح الدين کان پوءِ سندس پٽ ڄام نظام الدين گاديءَ تي ويٺو. هن تخت تي ويهڻ شرط پنهنجن چاچن، سڪندر، ڪرن، بهاءُ الدين ۽ عامر کي جيڪي اڳ قيد هئا، تن کي آزاد ڪري نيڪ نيتيءَ سان حڪومت ڪرڻ لڳو. کين عهدا ڏيئي پاڻ ساموئيءَ ۾ رهڻ لڳو. ملڪ جو گشت ڪري احوال روبرو ڏسندو وائسندو هو، ليڪن جن چاچن سان هن نيڪيون ڪيون هيون، سي سند خلاف اندروني سازش ڪرڻ لڳا. ڄام نظام الدين کي خبر پئجي ويئي، سو ٿورن همراهَن سان راتورات گجرات ڏي هليو ويو ۽ سفر ۾ ئي وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:سما جاتيون
زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڄام علي شير

**ڄام علي شير** انگريزي (Jam Ali Sher) سنڌ جي سمن جو راڄ جي دور ۾ تخت سنڀاليندي، ملڪ ۾ پيدا ٿيل ابتري کي ختم ڪيو. هن خلق سان انصاف ۽ احسان سان پيش اچي، اڳين حڪمرانن جي ڪوتاهيءَ جو ازالو ڪيو.

## تفصيلي تعارف
هي نهايت داناءُ ۽ دلير انسان هو. هن سنڌ ولايت جو جوڳو انتظام رکيو. سندس حڪومت جي زماني ۾ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ ماڻهو خوش گذارڻ لڳا. آخر ۾ ڄام علي شير سير سفر ۽ شڪار تي شوق رکيو. هڪ رات درياه جي سير تان گهر واپس اچي رهيو هو، تڏهن حويليءَ جي دروازي تي باغي سمن سردارن جي هٿان قتل ٿي ويو. جنت السنڌ مطابق:ڄام علي شير بن تماچي، جو گوشه نشين هو، تنهن کي اميرن تخت تي ويهاريو. هو بهادر سپاهي هو، حڪومت برجستائيءَ سان هلائڻ لڳو. سندس حڪومت اندر رعايا آسودگيءَ سان گذر ڪندي هئي. چانڊوڪيءَ رات ۾ سير ڪرڻ جو شوقين هو. سندس سڳا ڀائر، سڪندر ۽ ڪرن ۽ سندس ڀائٽيو فتح خان بن سڪندر، سندس خلاف منصوبا سٽيندا هئا. هڪڙيءَ رات دستور موجب رات جو جيئن ٻيڙيءَ جو سير ڪري موٽيو ٿي، تيئن رستي تي منصوبه بازن کيس وڪوڙي شهيد ڪري ڇڏيو. اميرن ٻي واهه نه ڏسي هڪڙي خونيءَ ڄام ڪرن کي گاديءَ تي ويهاريو.

## حوالا

زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڄام ڪرن

**ڄام ڪرن** انگريزي (Jam Kiran) سنڌ ۾ سمن جو راڄ دوران ڄام علي شير جي قتل بعد، ڄام ڪرن ڀائرن جي اتفاق سان سنڌ جو حڪمران بنيو.

## تفصيلي تعارف
ڄام ڪرن کي ٺٽي جي مکيه اميرن ۽ درٻارين سان سخت اختلاف ٿيو. ان ڪري هن سلطنت جي واڳن وٺڻ شرط انهن جي قتل جو پروگرام ٺاهيو. ان مقصد لاءِ هن ٻئي ڏينهن تي شاهي درٻار سڏائي ۽ عام خاص ماڻهن سان مختلف عنوانن تي بحث ڪندو رهيو. آخر کاڌي جو دسترخوان وڇايائون ۽ هو کاڌو کائي جاءِ طهارت ڏي ويو ته ڪجهه ماڻهن جي جماعت مٿس حملو ڪيو ۽ کيس اتي ئي ٽڪرا ٽڪرا ڪري ڇڏيائون. سندس حڪومت جي مدت ڏيڍ ڏينهن چئي وڃي ٿي.جنت السنڌ مطابق:ڄام ڪرن بن ڄام تماچي گاديءَ تي ويٺو، پر سما منجهانئس خوش ڪين هئا، ڇاڪاڻ ته هن ڄام علي شير کي جو رعايا کي پيارو هو، بيگناهه شهيد ڪرايو هو. تخت تي ويهڻ شرط هن ڪن معزز ماڻهن کي قتل ۽ ڪن کي قيد ڪرايو هو، تنهن ڪري سڀني کي کانئس نفرت هئي. آخر جيئن مجلس مان اُٿي محلات ڏانهن ٿي ويو، تيئن ڪن سربازن هن کي دروازي تي قتل ڪري ڇڏيو. هن فقط اَٺ پهر حڪومت ڪئي.

## حوالا

زمرو:سما جاتيون
زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڄام سڪندر اول

**صدر الدين ڄام سڪندر (اول)** انگريزي (Sadaruddin Jam Sikander-1)  سنڌ ۾ سمن جو راڄ دورن ڄام ڪرن جي قتل کان پوءِ صدر الدين ڄام سڪندر اول سنڌ جو حاڪم بنيو. مير معصوم شاھ بکري ۽ مير علي شير قانع ٺٽوي سندس ذڪر نه ڪيو آهي، البت جديد دور جي محققن ڪتبن ۽ قديم تحريرن جي آڌار تي ڄام سڪندر اول متعلق مختصر مواد مهيا ڪيو آهي.

## حوالا