ڪراچي ايڊورٽائيزر

**ڪراچي ايڊورٽائيزر**
سنڌ جي پراڻي ترين اخبار.
ھندستان جي برطانوي اخباري دنيا جي پروپئگنڊا کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪراچي مان پهرين انگريزي اخبار *Kurrachee Advertiser*  جاري ڪئي وئي، سنڌ ۾ چارلس نيپيئر جا مخالف جڏهن اهو پڇندا هئا ته اها اخبار ڪنهن جي سرپرستي هيٺ ٿي نڪري ۽ جڏهن حقيقت جي خبرپوندي هئن ته ماٺ ٿي ويندا هئا، ڇو جو اهي ۽ ٻيا سڀ انهيءَ نقطي تي متفق هئا ته انهيءَ جو سرپرست سر چارلس نيپيئر هو، جيمس آئوٽرام پنهنجي مشهور ڪتاب The Conquest Of Scinde A Contemporar  ۾ لکي ٿو:
:”مون..... *Kurrachee Advertiser* اخبار جو 10 سيپٽمبر جو شمارو ڏٺو آهي، جيڪا سنڌ  حڪومت جو ترت هٿيو سمجهي وڃي ٿي، اهوانومان صحيح آهي يا نه پر انهيءَ ۾ ڪو به شڪ ناهي ته سر چارلس نيپيئر جي منظوري کانسواءِ اها هڪ ڏينهن به نه هلندي، ڇو جو اوڀر ۾ رڳو سنڌ ئي آهي جتي اسان جي حڪومت آهي، جنهن تائين پريس جي آزادي نه ٿي پهچي، ان ازنسواءِ اها Young Egypt  جي هڪ ڪليڪٽر جي پريس مان شايع ٿئي ٿي، جنهن کي سر  چارلس نيپيئر مقرر ڪيو آهي.

”حقيقت ۾ نيپئر جي مخالفين توڙي حمايتين کي برطانوي هند جا مفاد هڪ جيترا عزيز هئا، پر اصل جهيڙو انهيءَ ڳالهه تي هو ته سنڌ کي فتح ڪرڻ جي صورت ۾ مالِ غنيمت تي نيپيئر گهڻو مارو ڪيو هو ۽ بمبئي پريزيڊنسي جي اهلڪارن جو حصونه رکيوهئائين.1 ڊاڪٽر ٻٽ هن اخبار جي اجراءَ بابت لکي ٿو: ”اها حقيقت ظاهر ٿي وئي آهي ته ” Kurrachee Advertiser “ نيپئير ۽ ان جي دوستن پاران فاتح جنرل جي دفاع ۾ ڪڍي وئي هئي، هن اخبار ۾ ڇپيل مواد ان ڳالهه جو زنده ثبوت آهي ته فاتح جنرل ڪنهن به قسم جي مخالفت يا تنقيد ٻڌڻ لاءِ تيار نه هو ۽ پنهنجي ڪردار جي باري ۾ ٿيل تنقيد جي جواب ۾ هو پنهنجي مخالفين سان گڏ سنڌ جي هٽايل حاڪمن جي ڪردار تي ڪن اڇلائيندو رهيو،” Kurrachee Advertiser“  ميجر آئوٽرام سنڌ جي ميرن ۽ بمبئي ٽائيمز  تي اهڙا نازيبا حملا ڪيا، جن صحيح سوچ رکڻ وارن کي حيران ڪري ڇڏيو، وڏي ڳالهه ته ان وقت هندستان ۾ موجود، انگريزن کي گروهه بندي ۾ تقسيم ڪري ڇڏيو، اخبار جي اهڙي رويي جي ڪري سندس ڪيتراپڙهندڙ کانئس بيزار ٿيڻ لڳا “. سر چارلس نيپيئر جي انڪار ڪرڻ جي باوجود اها ڳالهه جلدي پڌري ٿي پئي ته انهيءَ اخبار ۾ ڪهڙا انگريز عملدار باقاعده لکندا هئا، انهن مان هڪ ته نيپيئر جو ڀائيٽو وليم نيپيئر هو، جيڪو*Aid-de-camp* هو، جنهن سندس ننڍي ڌيءَ ايمليءَ سان شادي ڪئي  هئي، ۽ ٻيو راٿبورن هو، جنهن نيپيئر جي بچاءَ ۾ ميرن جي خلاف بيحد متضاد مضمون لکيا هئا، جن هن اخبار کي نه رڳو سنڌ ۾ پر انگلينڊ تائين مشهور ڪري ڇڏيو، ڪيپٽن رٿبورن حيدرآباد جو ڪليڪٽر هئڻ سان گڏوگڏ لکڻ ۾ پريس جو انتظام پڻ سنڀاليندو هو، هن اخبار جو ٽيون سهڪاري مشهور علمي ۽ ادبي شخصيت رچرڊ برٽن هو، هن اخبار ۾ ڇپيل مواد مان چونڊ ٽڪرا لنڊن مان شايع ٿيندڙ
اخبار ”ٽائيمز “ ۾ پڻ شايع ٿيندا هئا.

بچاءُ ڪيو ٿي ته حملا به ڪيا ٿي، ته جيئن سندس شخصيت ۽ ڪردار برطانوي حڪومت جي ڍانچي ۽ نشاني کان بچيو رهي، پر مجموعي طور تي هن اخبار جا ايڊيٽوريل ۽ ٻيا ليک پسند نه ڪياويندا هئا، نيپير جو حريف آئوٽرام انهن کي گندا، وحشي ۽ ميرن جي خلاف گم نام بدناموسيءَ جي تهمت ٿو ڪوٺي، ايتري قدر جو سرچارلس جو پرستار ڪئپٽن ڪيٿ ينگ جيڪوٽيمپر جو ماتحت جج ايڊووڪيٽ جنرل هو، اوميگا........... جي ليکڪن کي لکي ٿو:  ”اهو سچ هجي يا ڪوڙ، پر کيس انهن جي لکڻ تي ڪڏهن به فخر نه ٿيو هوندو، ساڳي طرح جديد تاريخدان ايڇ-ٽي –لئمبرڪ............. جي راءِ آهي ته سر چارلس نيپيئر جو مفاد سنڌ ۾ سندس گهروڇڪتاڻ جي سرگرمي جي ڪري پڻ مجروح ٿيو.“

” Kurrachee Advertiser“ سنڌ توڙي پاڪستان اندر شايع ٿيندڙ پهرين اخبار هئي، جنهن جو اجراءَ  جنوري 1845ع ۾ يعني ميرن جي شڪست کان  رڳو ٻه ورهيه کن پوءِ ٿيو هو، اها اخبار ليٿوگراف تي ڪڏهن سنگل ته ڪڏهن ڊبل فل اسڪيپ ڪاغذ تي هفتي ۾ ٻه ڀيرا ڪراچي گورنمينٽ پريس مان شايع ٿيندي هئي، انهيءَ اخبار جا ڪالم مقامي اشتهارن لاءِ مخصوص ٿيل هوندا هئا، منجهس عام خبرن کانسواءِ مضمون، خط، سرڪاري اعلان ۽ پڌرنامه شايع ٿيندا رهندا هئا .“1 ڊاڪٽر ٻٽ انهيءَ اخبار جي شايع ٿيڻ جي عرصي بابت لکي ٿو:”هي سرڪاري پرچو اٽڪل ٻه سال نيپيئر ۽ ساٿين ڪاميابي سان هلايو، پر پهرين آڪٽوبر 1847ع تي نيپيئر جڏهن سنڌ کي هميشه لاءِ خير آباد چيو ته هيءَ اخبار يورپي قبضي مان نڪري ارد شير رستمجي نالي هڪ پارسيءَ جي مالڪي هيٺ آئي، ارد شير هن اخبار کي مزيدچار پنج سال هلائيندو رهيو، پر ڏيهي ماڻهوءَ جي هٿ ۾ اچڻ کانپوءِ هن اخبار جا ڏکيا ڏينهن شروع ٿيا، ارد شير جي ايڊيٽريءَ هيٺ هن اخبار مقامي باشندنجي بيباڪ ترجماني ڪئي.“

ڊاڪٽر ٻٽ ان جي مثال جو حوالو ڏيندي لکي ٿو:
1851ع ۾ ٻن ڪونڪني نوجوان ڇوڪرن هر هڪ نالي رام عمر ويهه سال ۽ پرشوتم عمر 18 سال کي ريهي ريبي عيسائي ڪيو ويو، هن اخبار ان فعل جي خلاف احتجاجي آواز اٿاريو، سنڌ چرچ مشنري سوسائٽي جي پادرين هن اخبار خلاف خوب باهه ٻاري ۽ کيس ڪافي ڇيهو رسايو، پر هي بي ڊپائيءَ سان پنهنجوڪم ڪندي رهي، 1853ع ۾ ڪراچي مان هڪ يورپي اخبار Sindian  جاري ٿي، ته هن ذريعي اخبار جا ترا نڪرڻ شروع ٿي  ويا، انهن ئي ڏينهن ۾ سنڌ جي هيءَ پهرين اخبار پنهنجا ڏينهن پورا ڪري راهه رباني وٺي ويئي .ڊاڪٽر عبدالسلام خورشيد پنهنجي مضمون The Earliest News Paper  ۾ هن اخبار جي باري ۾ وڌيڪ وضاحت ڪندي لکي ٿو: ” Kurrachee Advertiser“ جا فائيل ڪٿي به موجود ڪونهن، گهٽ ۾ گهٽ مصنف جي علم ۾ ناهن. اها اخبار شايع ٿيڻ ڪڏهن بند ٿي ان جو پتو ناهي پر اها پڪ آهي ته اها اخبار مارچ 1850 تائين شايع ٿيندي رهي هئي، ڇو جو انهيءَ جو حوالو Indian News and Chronicle Of Eastren Afairs ۾ ڏنل آهي. 2ساخبار بند ٿيڻ جا ڪارڻ ڄاڻائيندي ڊاڪٽر ٻٽ لکي ٿو:

ان وقت انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ اخبارن جا پڙهندڙ ۽ خريدار گهڻي ڀاڱي يورپي هئا، جن ” Kurrachee Advertiser“ جي
خريدار گهڻي ڀاڱي يورپي هئا، جن ” Kurrachee Advertiser“ جي مقابلي ۾ Sindian کي پنهنجو سمجهي ترجيح ڏني، ٿي سگهي ٿو ته مواد ۽ بيهڪ جي لحاظ کان ” Kurrachee Advertiser“ اخبار Sindian کان ڪمزور اخبار هجي ۽ مقابلو نه ساري ميدان ڇڏي  ويئي هجي.

## حوالا