open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چترال ميوزيم

چترال ميوزيم هڪ عجائب گھر آهي جيڪو چترال ضلعي، خيبر پختون خواهه، پاڪستان ۾ واقع آهي.اهو 8 جولاء 2010 تي قائم ڪيو ويو.

## تاريخ
چترال جو علائقو گندي ناپاڪ، سخت جبلن، وهندڙ دريائن ۽ سائي وادي ۾ واقع آهي، خيبرپختونخواهه جو سڀ کان ويران علائقو آهي. چترال ميوزيم جو خيال چترال جي ثقافتي ورثي کي محفوظ ۽ محفوظ ڪرڻ لاءِ وجود ۾ آيو. ميوزيم ۾ ٻه گيلريون آهن، ايٿنولوجيڪل گيلري ۽ آرڪيالوجيڪل ۽ ڪلاش گيلري.

## نسلي گيلري
چترال وادي جي ثقافت ۽ طرز زندگي کي اجاگر ڪرڻ واري اخلاقي گيلري. گيلري ۾ ڪنگائي، زيور، هٿيار، سيرامڪس، موسيقي جا اوزار، شڪار جا اوزار، فرنيچر ۽ گهريلو شيون شامل آهن.ڪنگائي ۾ ڪوهستان جي علائقن، سوات ۽ نورستان جي قميص، عورتن جو پرس، ويسٽ ڪوٽ، ڪيپ، ٽيبل ميٽ، تکيا جا ڪپڙا وغيره شامل آهن. گيلري ۾ ڏيکاريل زيور ثقافتي رجحان جي نمائندگي ڪن ٿا، جن ۾ ٽامي ۽ چانديءَ جون چوڙيون، پينڊنٽ، ڪنن جون ڇتيون، آڱريون شامل آهن. هار ، ڪنگڻ ، تعويذ ، زيور ، مٿو زيور، torques، anklets ۽ ڪلهي تي. ميوزيم ۾ مختلف قسم جا هٿيار رکيل آهن جن ۾ بارود جي ڪنٽينر، پستول، بندوقون، توپون، خنجر ۽ تلوارون شامل آهن. اهي شيون 19هين ۽ 12هين صديءَ جي شروعات ۾ چترال وادي جي روايت ۽ ثقافت کي واضح ڪن ٿيون. عجائب گھر ۾ روايتي سيرامڪس جو پڻ وڏو مجموعو آهي، جنهن ۾ ڪاٺ ۽ پٿر جا ٿانو، چانهه جا ٿانو، پاڻيءَ جي گھڙي، پيالو، چمچا، ٽري وغيره نمائش لاءِ رکيا ويا آهن.

## آثار قديمه ۽ ڪلاش گيلري
آرڪيالاجيڪل ۽ ڪلاش گيلري ۾ ڪلاش وادي جي ثقافتي مواد ۽ آثار قديمه جا آثار موجود آهن. گيلري پڻ ڪلاش وادي جي ثقافتي ورثي کي ڏيکاريندي. اهو آرڪيٽيڪچرل عناصر، گهريلو شيون، سر لباس، لباس، زيور، ڪلاشا ديوي جا مجسما، ۽ ڪاٺ جي يادگار مجسمن کي ڏيکاري ٿو. عجائب گھر ۾ آثار قديمه جو مجموعو نمائش ۾ خاص طور تي گندھارا قبر جي نوادرات تي مشتمل آهي جنهن ۾ مٽيء جا برتن، نيم قيمتي پٿر جي موتي، ڀاڻ جا سر، تير جي سر، چوڙيون، آڱرين جي انگوزي، پينڊنٽ ۽ ٻيا زيور شامل آهن. اهي آثار سانگور ۽ پارواڪ جي ماڳن تي خيبرپختونخواهه حڪومت جي آرڪيالاجي ۽ ميوزيم جي ڊائريڪٽوريٽ پاران ڪيل کوٽائي ۾ دريافت ڪيا ويا آهن.

## پڻ ڏسو

* ڪلاشا در ميوزيم
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
سٽي ميوزيم، گورخاتري

**سٽي ميوزيم** هڪ آرڪيالاجي ميوزيم آهي جيڪو پاڪستان جي خيبرپختونخواه صوبي ۾ پشاور جي گورکتري جي آثار قديمه واري ماڳ تي واقع آهي. هن ميوزيم جو افتتاح 23 مارچ 2006 تي خيبرپختونخواهه جي ان وقت جي وڏي وزير اڪرم خان دراني ڪيو.

ميوزيم ٽن گيلري تي مشتمل آهي: آثار قديمه، نسلي ۽ نوادرات. بعد ۾ سڀ کان تازو اضافو آهي، جنهن ۾ برطانوي راڄ جي نوادرات جي نمائش ڪئي وئي آهي، جيڪا پشاور جي آثار قديمه ۽ نسل پرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.

## تاريخ
گورکتري پشاور ۾ بلند ترين ماڳ آهي ۽ اهو پراڻي پشاور جي ديوار واري شهر جي دل ۾ واقع آهي. تاريخي دورن جو هڪ وڏو ذخيرو رکندڙ ماڳ هند-يوناني يا ان کان به اڳ شروع ٿيو. گورکھتري ڪمپليڪس جي موجوده جوڙجڪ مغل شهنشاهه شاهجهان جي ڌيءَ جهانارا بيگم 1640ع ۾ قائم ڪئي هئي.

## کوٽائي
گورکتريءَ جي ماڳ تي 1994ع کان 1995ع تائين کوٽائي ڪئي وئي ۽ ان وقت کان پوءِ ايندڙ سالن ۾ به کوٽائي جو سلسلو جاري رهيو. اهو ڪمپليڪس انهن واپارين لاءِ قافلو قائم ڪيو ويو جيڪي وچ ايشيا ۽ افغانستان ۽ ٻين علائقن کان پشاور آيا هئا. اهو اصل ۾ ٻن يادگار دروازن (دروازن) تي مشتمل هو، هڪ جامعه مسجد ۽ حمام ۽ چئن پاسن کان ننڍين خانن (ڪمرن) جي ترتيب سان. اهو علائقو هاڻي جديد عمارتن جي قبضي ۾ آهي ۽ هڪ هندو مندر فقط دروازا ۽ ڪجهه ننڍڙا حجرا موجود آهن. هن عجائب گھر جي آرڪيالاجيڪل گيلري پشاور وادي جي مسلسل پروفائل جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ گورکوتري جي ماڳ مان هٿ آيل کوٽائي واري مواد جي صورت ۾. اهو 2002ع کان 2011ع تائين ڊسٽرڪٽ آف آرڪيالاجي اينڊ ميوزيم گورنمينٽ آف خيبرپختونخواه جي اڳواڻي ۾ هڪ کوٽائي ذريعي دريافت ڪيو ويو. ٻي گيلري پشاور جي نسلي ثقافت جي آهي، جتي گهريلو شيون، روايتي لباس، هٿيار، زيور، موسيقي جا اوزار، هنر ۽ دستڪاري جون شيون نمائش لاءِ رکيل آهن.

## پڻ ڏسو

* پشاور ميوزيم
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
آئينه آصف

**آئينه آصف** (Aina Asif) پاڪستاني ڊرامه ۽ تفريحي صنعت  جي اڀرندڙ ۽ باصلاحيت اَڀينيتري يا ايڪٽريس آهي، جيڪا پنهنجي شاندار اداڪاري جي صلاحيتن جي ڪري ۽ پنهنجي قدرتي ڏات جي ڪري تڪڙو ئي سڃاڻپ ۽ مڃتا ڪري ماڻي ورتي آھي، خاص طور تي ٽي وِي ڊرامن ۾.

پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ آئنا آصف جي اداڪاري ۾ دلچسپي ننڍي عمر ۾ ئي پيدا ٿي وئي هئي. ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ پرفارمنگ آرٽس جي شوق سان، هن پنھنجي اداڪاري صلاحتين کي اڳتي وڌايو ۽ جلد ئي پاڪستاني ڊرامن جي مقابلي واري دنيا ۾ پنهنجي شروعات ڪري، پنھنجي صلاحيتن سان پاڻ کي مڃائي ورتو آھي. اھو ئي ڪارڻ آھي جو آئينه جلدي ئي پنهنجي ورسٽائل پرفارمنس جي ڪري مشهور ٿي وئي آهي، 

هن جو هڪ اهم ڪردار ڊرامي سيريز *دل رعبا* ۾ آيو، ان کان سواءِ هن هڪ ٻئي ڊرامي ”بيبي باجي“ ۾ پنھنجي پرفارمنس سان ڏسندڙن جي دل لڀائي ورتي آھي.

پنهنجي اداڪاري جي صلاحيتن کان سواءِ، آئينه آصف کي سندس پختگي ۽ پروفيشنلزم جي ڪري به ساراهيو ويو آهي.

جيئن جيئن هن جو ڪيريئر اڳتي وڌي رهيو آهي، آئينه کان اڃا به وڌيڪ ڏکيا ڪردار ادا ڪرڻ جي اميد ڪئي پئي وڃي، ۽ ڪيترائي اهو ڏسڻ جا خواهشمند آهن ته هوءَ ايندڙ وقت ۾ هڪ اداڪاره جي طور تي ڪيئن اڳڀرائي ڪندي. آئينه آصف بنا ڪنھن شَڪَ پاڪستاني ڊراما انڊسٽري ۾ هڪ وڏو اُتساھ آھي.

## حوالا
زمرو:شوبز
زمرو:اداڪارا
زمرو:پاڪستاني عورتون
زمرو:فلم
ڊير ميوزيم

**دير ميوزيم**، جنهن کي **چکدرا ميوزيم** پڻ سڏيو ويندو آهي، پاڪستان جي خيبر پختونخواه صوبي جي لوئر دير ضلعي جي چڪدرا ۾ واقع آهي. عجائب گھر گندھارن آرٽ جو شاندار ۽ منفرد مجموعو پيش ڪري ٿو.

## کوٽائي
دير ۾ کوٽائي 1966-1969 جي دوران مختلف ماڳن ۾ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ، پشاور يونيورسٽي جي تحت شروع ڪئي وئي ۽ علائقي مان گڏ ڪيو ويو. دير ميوزيم جي تعمير ان وقت جي رياستي حڪومت طرفان ڪئي وئي هئي، جڏهن ته تعمير جي تجويز ڪئپٽن راحت الله خان جرال (ان وقت جي پوليٽيڪل ايجنٽ دير ايجنسي) پاران پيش ڪئي وئي هئي ۽ ان لاءِ 0.25 ملين رپيا مختص ڪيا ويا هئا. تعمير لاء 0.25 ملين. بعد ۾ صوبائي حڪومت هڪ ڪروڙ رپيا وڌيڪ فنڊ مختص ڪيا. ميوزيم ۾ چوديواري، رهائشي ڪوارٽر، گيسٽ هائوس، اسٽوريج ۽ ٻين سهولتن جي تعمير لاءِ 0.49 ملين رپيا رکيا ويا آهن.

ميوزيم جي عمارت جي ڊيزائن ڪرڻ جو ڪريڊٽ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ ڪي پي ڪي جي صلاحڪار آرڪيٽيڪٽ سيدال خان کي ڏنو ويو آهي. هو مقامي طرز تعمير کان متاثر هو، ۽ مقامي مالاڪنڊي پٿر کي بنيادي تعميراتي مواد طور استعمال ڪيو. عمارت هڪ قلعي سان مشابهت رکي ٿي، جنهن جو منهن هڪ محرابي دروازو، ٻن ڪنڊن تي پٿرن جا ٽاور، ۽ جنگي سامان سان گڏ هڪ پيرايٽ تي مشتمل آهي.

## تاريخ
دير ميوزيم دير جي تاريخ تي ٻڌل آهي، جيڪو تاريخي ۽ ثقافتي لحاظ کان تمام اهم آهي ۽ تاريخ 2 صدي قبل مسيح تائين وڃي ٿي. تاريخ جو ثبوت 6 کان 18 صدي ق. پوءِ انهن جي پٺيان Achaemenid سلطنت آئي، ۽ Achaemenid 327 ق.م ۾ اليگزينڊر جي حملي سان بي دخل ٿي ويا، ۽ مقامي آبادي کي فتح ڪرڻ ۾ وڏي مصيبت کي منهن ڏيڻو پيو. ان کان پوءِ يوناني تاريخدانن آباديءَ کي زبردست خراج تحسين پيش ڪيو آهي. يونانين جي پٺيان گندھارن تهذيب اچي وئي ۽ وڏي شهرت حاصل ڪئي، ۽ اتي سڀ کان اهم دور ٻڌ ڌرم اسٽوپا ۽ خانقاه جا يادگار آثار ڇڏي ويا، جن مان ڪجھ ميوزيم ۾ موجود آهن.

## دير جي تاريخ
دير کي گنڌارا آرٽ جي مرڪز طور هڪ اهم حيثيت حاصل آهي. گنڌارا کي ياترين ۽ مورخن پاران بيان ڪيو ويو آهي '(خوشبو ۽ خوبصورتي جي سرزمين)'، ڇاڪاڻ ته هن علائقي جي چوڌاري تمام اهم جايون آهن، جهڙوڪ اولهه ۾ سنڌو ندي ۽ اتر ۾ ڪابل ندي جنهن ۾ پشاور، سوات جون واديون شامل آهن. پنجاب ۾ اوڀر ۾ دير ۽ باجوڙ ۽ ٽيڪسيلا وادي، ۽ نه رڳو پاڪستان ۾، پر اولهه طرف افغانستان ۾ حدا ۽ باميان تائين پکڙيل آهي. تنهن ڪري دير جو علائقو گنڌار تهذيب جي باقيات سان ڀريو پيو آهي.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالو

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
هنڊ ميوزيم

**ھند ميوزيم** (پشتو: ھند لرغونتون) ھڪ آثار قديمه جو عجائب گھر آھي جيڪو ھند، صوابي ضلعي، خيبر پختون خواھ، پاڪستان ۾ واقع آھي. هتي هر سال هزارين سياح ايندا آهن.

## کوٽائي ۽ قيام
هنڊ آرڪيالاجيڪل ۽ سياحتي ماڳ جو پروجيڪٽ 1994ع ۾ منظور ڪيو ويو، جنهن جي بجيٽ 14.6 ملين. هنڊ ۾ کوٽائي جون 1996ع ۾ شروع ٿي.کوٽائي دوران هند-يوناني دور جا خوبصورت گهر، سڪا، زيور ۽ ٻيون گهريلو سامان ۽ ڪشن، هندو شاهي ۽ اسلامي دور جون عمارتون مليون. کوٽيل گهرن، عمارتن ۽ ٻين شين مان ظاهر ٿئي ٿو ته قديم زماني جي ماڻهن جي انجنيئرنگ ڄاڻ ڪيئن هئي. عمارتن ۾ خوبصورت ڪمرا ۽ هال، ٿنڀن جون قطارون، قدم، فرش جي سطح ۽ اوون هيون. خوبصورت گيٽ ويز ۽ رٿيل گهٽيون به ڪي خاصيتون هيون.

هنڊ ميوزيم جي قيام لاءِ 2002ع ۾ 33 ڪنال زمين حاصل ڪئي وئي هئي، جنهن جي ٻئي مرحلي لاءِ 2002ع ۾ 2002ع ۾ 2002ع ۾ 33 ڪنال زمين حاصل ڪئي وئي هئي. 49.386 ملين، ۽ هڪ ڪيفيٽريا جو قيام، هڪ بائي پاس روڊ، هڪ آرام گهر، ۽ کوٽائي خرچ شامل آهن. 2009ع ۾ پشاور يونيورسٽي جي آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ جي اڳوڻي چيئرمين پروفيسر ڊاڪٽر عبدالرحمان جي اڳواڻي ۾ کوٽائي ٻيهر شروع ڪئي وئي. ان دوران ڪشن جي آخري دور کان وٺي مغل دور تائين جا آثار دريافت ٿيا.

ميوزيم جو افتتاح 2009ع ۾ آرڪيالاجسٽ مرحوم ڊاڪٽر احمد حسن داني ۽ ان وقت جي صوبائي ثقافت سيڪريٽري ارشد سميع خان ڪيو.

## تاريخ
thumb|300x300 عڪسلون| مکيه صوابي-جهانگيرا روڊ تي سائن بورڊ هنڊ ميوزيم ڏانهن هدايتون ڏيکاري ٿو
هوند صوابي ضلعي جو قديم ترين شهر آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ان جي هڪ شاهوڪار تاريخ آهي ۽ مختلف دورن جهڙوڪ گنڌارا تهذيب، هندو شاهي خاندان، ۽ مسلم دور جو تجربو ڪيو آهي. سڪندر اعظم 327 ق.م ۾ هن جاءِ تان گذريو ۽ هندستان جي ميدانن ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ هن ڳوٺ ۾ هڪ رات گذاري. عجائب گھر جي ڀرسان هڪ ڪورينٿين ڪالم تعمير ڪيو ويو آهي ته جيئن هن جي رهائش جي يادگار آهي.

مشهور چيني ٻڌ ڌرم، عالم، سياح، مترجم ۽ زيارت ڪندڙ، هيئن سانگ 644ع ۾ هن علائقي مان گذريو. پشاور ۽ چارسده کان پوءِ 9 صدي عيسوي ۾ چارسده (ان وقت پشڪلاوتي) ۽ پشاور (اڳوڻي پروشپورا) کان پوءِ هي هندو شاهي خاندان جي ٽيون راڄڌاني هئي. چيو وڃي ٿو ته غزنيءَ جو محمود، غور جو محمد ۽ بابر هن علائقي مان لنگهيا هئا، جيڪي پنهنجي حملي لاءِ هن علائقي مان گذريا هئا. ٻڌايو پيو وڃي ته چنگيز خان خوارزم شاهه جو تعاقب هنند تائين ڪيو، جتان هن سنڌوءَ ۾ ٽپو ڏنو.

سيد احمد بريلوي کي 1826ع ۾ سکن جي فوجن تي فتح کان پوءِ هتي جي مقامي حاڪم خدي خان طرفان مليل هئي، جڏهن ته، خان جي خلاف سازش ڪرڻ کان پوءِ اڳوڻي فوجن شهر تي ڪاهه ڪئي.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالو

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
ڪلاشا در ميوزيم

**ڪلاشا در ميوزيم** ، جنهن کي **بمبورٽ ميوزيم** به چيو ويندو آهي، هڪ عجائب گھر آهي جيڪو بمبورٽ وادي، لوئر چترال ضلعي ۾ واقع آهي، پاڪستان جي خيبرپختونخواه صوبي ۾  ميوزيم ۾ ڪلاش جي ماڻهن جي ثقافت ۽ تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مجموعو آهي،  انهي سان گڏ هندو ڪش جي وسيع ايراضيءَ جي برادرين جي

## اڏاوت
ميوزيم جي تعمير 2001ع ۾ شروع ٿي ۽ 2005ع ۾ مڪمل ٿي. يوناني رضاڪار، هڪ يوناني اين جي او آهي، جنهن کي استاد Athanasios Lerounis جي تعميراتي ڪوششن جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي.  يوناني حڪومت جي اداري، Hellenic Aid، سندن ڪوششن ۾ مدد ڪئي. ميوزيم ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميدان چار کنال زمين تي پکڙيل آهي. ان جي تعمير ۾ روايتي ڊيزائن ۽ جديد ٽيڪنالاجي جو هڪ ميلاپ استعمال ڪيو ويو. پٿر جون ٺهيل ديوارون ڪنڪريٽ جي فريم ورڪ کي ڍڪينديون آهن، جڏهن ته ان جي جوڙجڪ ۾ خصوصيت متوازي ڪاٺ جا شعاع ۽ تراشيل برانڊا پڻ نمايان آهن. درگاهه جي ڀرسان هڪ مندر جسٽڪ لاءِ وقف ڪيو ويو، جيڪو مقامي ديوتا مڃيو ويندو هو، جيڪو نسلن جي حفاظت ڪندو هو.

عمارت جي ٻئي ماڙ تي ڪلاش ڪلچر جو هڪ اسڪول آهي، جنهن ۾ واديءَ تي مختلف ڪتابن تي مشتمل هڪ لائبريري آهي. مقامي ڪاريگرن لاءِ پيشه ورانه تربيتي ادارو هڪ هال هائوس پڻ اتي موجود آهي.

## گڏ ڪرڻ
ميوزيم ۾ ڪلاش جي مقامي آبادي سان لاڳاپيل تقريبن 1,300 شيون نمائش لاءِ رکيل آهن، جن ۾ هٿيارن جو مجموعو، روزمرهه جون شيون، اوزار، ڪپڙا، زيور ۽ موسيقي جا اوزار شامل آهن. ڪجهه آثار ٻين علائقن مان خريد ڪيا ويا آهن، جڏهن ته انهن مان ڪجهه ٽن ڪالاش ماٿرن (بمبورٽ، برير ۽ رمبور) جي ماڻهن طرفان عطيا ڪيا ويا آهن.

## تاريخ
بمبورٽ وادي ميوزيم پڻ ڪالاش در جي نالي سان مشهور آهي. اھو ھڪڙو جڳھ آھي جتي گڏ ڪيل شيون ڏيکاريل آھن. انهن مان اڪثر شيون گڏ ڪيون ويون اين جي اوز جي ميمبرن يوناني رضاڪارن پاران يونان ۾ ٻڌل. اهي 1995 کان ڪالاشا در وادين ۾ ڪم ڪري رهيا هئا.

### نسلي مجموعو
عمارت ۾ ٻه ماڙ آهن - گرائونڊ فلور تي ڪلاشا ڪلچر ۽ وسيع هندو ڪش علائقي جو نسلي مجموعو آهي، جڏهن ته پهرين منزل تي ڪالاشا ڪلچر جو هڪ اسڪول آهي، جنهن ۾ وادي تي لکيل ڪتابن جي لائبريري، ۽ پروفيسر لاءِ هڪ هال پڻ آهي. مقامي هنر جي تربيت. يوناني رضاڪارن جا ميمبر، عجائب گھر ۾ نمائش ٿيل مجموعن جي گهڻائي جا ذميوار هئا. رضاڪار روايتي شيون خريد ڪرڻ يا جديد شين لاءِ مٽائڻ جي نظر سان ڪلاشا وادين جو دورو ڪندا. يوناني رضاڪارن جي ميمبرن کي تمام گهڻي پريشاني ۽ پريشاني جو تجربو ڪيو ويو جڏهن انهن محسوس ڪيو ته نيو ڪلاشا نسل ڪڏهن به پنهنجن ابن ڏاڏن جي روايتي شيون نه ڏسي سگهندا. هن مشاهدي جي ڪري شيون، ڪپڙا ۽ ٻيون عام شيون خريد ڪرڻ تي زور ڏنو ته جيئن اهي وادين مان غائب نه ٿين. انهن جو پهريون مقصد هو ته انهن سڀني شين کي ايٿنولوجيڪل ميوزيم ۾ نمائش لاءِ، ته جيئن ايندڙ نسل پنهنجي ابن ڏاڏن جي زندگيءَ کي ڏسي ۽ سکي سگهي. بعد ۾، جڏهن ڪلاش در ميوزيم تعمير ڪيو ويو، گڏ ڪيل شين جو تعداد وڌڻ لڳو. عجائب گھر ۾ ڪلاشا جي ماڻهن ۽ ڪالاشا وادين جي رهاڪن پاران ڪيتريون ئي آڇون خريد ڪيون ويون آهن انهن شين جي تعداد ۾ اضافو ٿيو. ميوزيم پڻ روايتي برتن ۽ ٻيون شيون خريد ڪيو جيڪي هندو ڪش جي آبادين کي ڇڏي ويا هئا، پشاور ۽ چترال جي قديم آثارن جي دڪانن کان انهن جي مجموعن کي بهتر بنائڻ لاء. 

## پڻ ڏسو

* ڪلاش جا ماڻهو
* چترال ميوزيم
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:عجائب گهر
زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
قصور ميوزيم

**قصور عجائب گھر** (اردو: قصور عجائب گھر) ھڪڙو ثقافتي ورثي جو ميوزيم آھي جيڪو 1999 ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو قصور ضلعي، پنجاب، پاڪستان ۾ واقع آھي.

## گيلريون
اهو پنجن گيلري تي مشتمل آهي، يعني آرڪيالاجي گيلري، ڪوئن گيلري، اسلامي گيلري، تحريڪ پاڪستان گيلري ۽ قصور ڪرافٽ گيلري.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پنجاب جا عجائيب گهر
لائلپور ميوزيم

**لائلپور ميوزيم**، فيصل آباد ۾ واقع آهي، اصل ۾ 1977 تائين لائلپور جي نالي سان مشهور آهي، هڪ ورثو ميوزيم آهي جيڪو شهر جي تاريخ ۽ ثقافت کي محفوظ ڪرڻ لاءِ وقف ڪيو ويو آهي. حڪومت پاران قائم ڪيل ميوزيم ۾ 10 گيلريون شامل آهن جيڪي علائقي جي قديم ۽ جديد تاريخ کي اجاگر ڪن ٿيون.

## تاريخ
اهو 2011 ۾ پنجاب جي وڏي وزير ميان محمد شهباز شريف، عامر سرفراز جي تجويز تي قائم ڪيو ويو.  ان جو هاڻي هڪ بورڊ آف گورنر آهي جنهن جي سربراهي ڪمشنر، فيصل آباد ڊويزن ڪندو آهي.

## گيلريون
ڏهه گيلريون آهن:

* اورينٽيشن گيلري
* سينڊل بار گيلري
* علائقائي ورثو آرڪيالاجيڪل گيلري
* مسلمان کان سک دور جي گيلري
* چناب ڪالوني گيلري
* لائلپور گيلري
* سوچ ۽ عمل گيلري
* سماجي خوبصورتي گيلري
* ڪپڙي جي گيلري
* پاڪستان موومينٽ گيلري

## ھنڌ
لائلپور ميوزيم يونيورسٽي روڊ تي فيصل آباد ضلعي ڪائونسل جي سامهون ۽ ضلعي عدالتن جي ويجهو واقع آهي. ڪار جي رسائي يا ته ڪچيري بازار يا زرعي يونيورسٽي (فيصل آباد) مين ڪيمپس کان آهي. پبلڪ ٽرانسپورٽ سسٽم پڻ لائلپور ميوزيم تائين رسائي فراهم ڪري ٿي.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پنجاب جا عجائيب گهر
پاڪ نيوي ميوزيم

thumb| پاڪستان نيوي جو مائنز ويپر پي اين ايس ''مجاهد'' (M164)
thumb| پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم اندر ڪاٺ جو بجر
thumb| ميوزيم هال
**پاڪستان بحري ميوزيم** هڪ بحري ميوزيم ۽ پارڪ آهي جيڪو پي اين ايس ڪارساز جي ويجهو حبيب ابراهيم رحمت الله روڊ (ڪارساز روڊ) ڪراچي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي.

ميوزيم جي مکيه عمارت 28 ايڪڙن جي پارڪ اندر واقع آهي. ميوزيم ۾ ڊيفني ڪلاس آبدوز PNS Hangor (S131)، مائن سوئيپر، PNS مجاهد (M164)، هڪ Breguet ائٽلانٽڪ جهاز، هڪ ويسٽ لينڊ لنڪس هيلي ڪاپٽر ۽ هڪ ڪاٺ جو بارج پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو 1960 جي ڏهاڪي ۾ راڻي طرفان نيول چيف کي ڏنو ويو هو.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ايئر فورس ميوزيم
* پاڪستان آرمي ميوزيم ، راولپنڊي
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:عجائب گھر
زمرو:سياحتي ڪشش
زمرو:پاڪستان ۾ سياحت
زمرو:سنڌ جا عجائب گهر
زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام
زمرو:ڪراچي جا عجائب گهر

 

زمرو:سائنسي عمارتون
زمرو:ثقافتي ورثو
زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام
زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر

زمرو:پاڪستاني ثقافت
مردان ميوزيم

**مردان ميوزيم** مردان ضلعي، خيبر پختون خواه، پاڪستان ۾ واقع آهي. ميوزيم پهريون ڀيرو 1991ع ۾ هڪ ٽائون هال ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ 22 شو ڪيس هئا، جن ۾ گنڌارا جا 90 کان وڌيڪ مجسما صاحبزاده رياض نور (ان وقت جي ڪمشنر مردان ڊويزن) جي نگرانيءَ ۾ رکيل هئا. بعد ۾ 2006 ۾ صوبائي حڪومت جي درخواست تي مردان ضلعي حڪومت پاران مهيا ڪيل زمين جو هڪ حصو ۽ ٽي گيلريون تعمير ڪرايون، جن جو افتتاح خيبرپختونخواهه جي اڳوڻي وڏي وزير امير حيدر خان هوتي 2009 ۾ ڪيو هو.

## گندھارا گيلري
گنڌارا گيلري گنڌارن جي مجسمن تي مشتمل آهي. انهن مان اڪثر مجسما تخت ڀائي، جمال ڳڙهه ۽ سيري بهلول جي ماڳن مان مليا آهن. اهي آهن مهاتما مهاتما گوتم جو پويون جنم (جاتڪا ڪهاڻيون)، مهاتما مهاتما گوتم جي زندگيءَ جا منظر، محلات جا منظر، مهاتما مهاتما مهاتما ٻڌ ۽ بوده ستوا جون انفرادي تصويرون، بوده ستوا جا بيجيويل سر، مهاتما مهاتما ۽ اڏاوتي عناصر

## اخلاقي گيلري
اخلاقي علائقي جي پروفائيل جي نمائندگي اخلاقي گيلري. گيلري ۾ گھريلو شيون، روايتي زيور، ھٿيار، ڪاٺ ۽ چمڙي جا اسٽول ۽ ڪنگائي جا ڪم، موسيقي جا اوزار ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آھن

## اسلامي گيلري
8 کان 13 صدي هجري جا قلمي نسخا اسلامي گيلري ۾ نمائش لاءِ رکيا ويا. گيلري ۾ قرآن شريف جا خوبصورت خطاطي جا نمونا، شاعري ۽ مذهبي متن اڪثر عربي ۽ فارسيءَ ۾ لکيل آهن، جتي خطاطيءَ جا غالب انداز نسخ (اسڪرپٽ) ۽ نستعليق رسم الخط آهن.

## تخت ڀائي
تخت ڀائي جو ماڳ مردان ضلعي ۾ واقع آهي. اهو سڀ کان وڌيڪ مشهور، محفوظ ۽ خانقاه جي پيچيده مان هڪ آهي، ۽ گنڌارا سائيٽ جيڪا عالمي ورثي جي فهرست تي آهي. ڪمپليڪس مکيه اسٽوپا تي مشتمل آهي (هڪ عام گنڌار طرز جو هڪ ڊگهو گنبد آهي جنهن جي چوڌاري چورس پلنٿ آهي ۽ ٽن طرفن کان چپلن سان گهيريل آهي)، خانقاه جي ڪمپليڪس (هڪ مرڪزي پاڻي جي ٽانڪي آهي، جنهن جي چوڌاري ننڍڙا ڪمرا آهن)، ووٽيو اسٽوپا، ۽ هيٺين خاني (مراقبن جي مقصدن لاءِ فقيرن پاران استعمال ٿيل). هي ماڳ پهريون ڀيرو 1836ع ۾ رنجيت سنگهه جي درٻار (جنرل ڪورٽ) ۾ هڪ فرينچ آفيسر ٻڌايو هو. تخت ڀائي ۽ سيري بهلول مان هٿ آيل گنڌارا ٽڪرا انهن مان گهڻا پشاور ميوزيم ۾ رکيا ويا هئا.

## پڻ ڏسو

* پشڪلاوتي ميوزيم
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
ملتان ميوزيم

**ملتان ميوزيم** (اردو: ملتان متحف) اوڀر پاڪستان جي پنجاب صوبي جي ملتان ضلعي ۾ واقع آهي.
thumb|250x250 عڪسلون| ملتان ميوزيم

## مجموعا
ملتان جي ميوزيم ۾ سڪن، تمغان، اڳوڻي رياست بهاولپور جي پوسٽ اسٽيمپس، مخطوطات، دستاويزي لکت، ڪاٺ جي نقاشي، اُٺ جي جلد جي نقاشي، اسلامي ۽ قبل از اسلام جي دور جا تاريخي نمونا ۽ پٿر جي نقاشيءَ جو چڱو ذخيرو موجود آهي.

## نئين عمارت
ملتان ميوزيم لاءِ نئون گھر تعمير هيٺ آهي. سٽي گورنمينٽ ۽ پنجاب حڪومت گھنٽا گھر عمارت کي ملتان جي نئين ميوزيم ۾ تبديل ڪري رھيا آھن.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پنجاب جا عجائيب گهر
پاڪستان ميوزيم آف نيچرل هسٽري

**پاڪستان ميوزيم آف نيچرل هسٽري** (PMNH)، 1976ع ۾ قائم ٿيو،  پاڪستان جي وفاقي گادي واري شهر اسلام آباد ۾ واقع هڪ عوامي قدرتي تاريخ جو عجائب گھر آهي.

ھن ۾ نمائشون ۽ گيلريون آھن جيڪي ملڪ جي ماحوليات، ارضيات، ۽ پياليونٽولوجي بابت معلومات ڏيکارين ٿيون. هن وقت، ميوزيم ۾ 600,000 کان وڌيڪ شين جو مجموعو آهي. ميوزيم پڻ هڪ تحقيقي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ لوڪ ورسا ميوزيم سان ويجهي ڪم ڪري ٿو. ميوزيم عوام لاءِ کليل هوندو آهي، سواءِ جمعي جي، صبح 10 وڳي کان شام 5 وڳي تائين. ميوزيم جو انتظام پاڪستان سائنس فائونڊيشن، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي واري وزارت جي ماتحت ڪري ٿو.

## نمائشون ۽ گيلريون

* حياتياتي گيلري - ڏيکاري ٿو ۽ جهنگلي فلورا ۽ fauna تي بحث ڪري ٿو، انهن جي لاڳاپيل رهائش ۾ پيش ڪيل. 
* ماحولياتي گيلري - هڪ تعليمي سيڪشن جتي ماحولياتي چڪر، رهائش ۽ ماحولياتي مسئلن تي بصري ۽ آڊيوز ذريعي بحث ڪيو ويو آهي. 
* Gemstones گيلري - مختلف قسم جا جواهر ڏيکاري ٿو خام ۾ ۽ گڏوگڏ ڪٽيل ۽ پالش ٿيل فارم.
* Palaeontology گيلري - ڏيکاري ٿو فوسلز انهن جي مطالعي سان گڏ. انسٿروپالاجي تي پڻ تصويرن ۽ لکڻين ذريعي بحث ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ آسٽريلوپيٿيڪس جي هڪ کوپڙي پڻ شامل آهي. ديوار جون نقاشيون اڳئين تاريخي دور جي عڪاسي ڪن ٿيون. 
* ٽيٿيس گيلري - پاڪستان جي سامونڊي سائنس، پيٽرولوجي، پيڊولوجي ۽ معدنيات بابت معلومات مهيا ڪري ٿي. اهو سمنڊ جي نظارن جو هڪ ٽي-dimensional ڊائوراما ڏيکاري ٿو ۽ گڏوگڏ هڪ وهيل جو کنڊ. سالٽ رينج جي مختلف پهلوئن جو پڻ تفصيل سان مطالعو ڪيو ويو آهي. 
* ورچوئل اورينٽيشن گيلري - اها سياحن کي اجازت ڏئي ٿي ته اهي مٿين سڀني گيلرين جا ورچوئل دورا ڪري بغير اصل ۾ پوري ميوزيم جي چوڌاري گهمڻ. هي نئون گيلري 2016 ۾ متعارف ڪرايو ويو 

## ڊائريڪٽر جنرلز

* ڊاڪٽر صائمه هما تنوير- ڊائريڪٽر جنرل آف ميوزيم 2021 

## واقعا
PMNH هڪ وڏي وهيل شارڪ حاصل ڪئي جيڪا 2012 ۾ ڪراچي فش هاربر تي پهتي، PMNH موجب. هن وهيل شارڪ جي ڊيگهه اٽڪل 40 فوٽ (12 م) ۽ وزن 16 ٽن هو. ان جي جگر جو وزن تقريباً 800 ڪلوگرام (1,800lb) هو، پيٽ جو وزن 600 ڪلوگرام (1,300lb) هو، ۽ بيضي جو وزن 120 ڪلوگرام (260lb) هو ۽ ان ۾ اٽڪل 1500 آنا هئا. شارڪ کي 6 فيبروري 2012ع تي گورا باري واري علائقي ۾، عربي سمنڊ جي پاڪستاني حدن ۾، مقامي ماهيگيرن طرفان ڏٺو ويو هو. حوالن جي ضرورت آهي [حوالہ گهربل] انهن موجب، اها ان وقت جيئري هئي پر شروع ٿيڻ کان اڳ مري وئي. ان کي سمنڊ جي ڪناري ڏانهن وٺي وڃڻ. اها مڇي 7 فيبروري 2012ع تي ڪراچي فش هاربر تي لائي وئي هئي، جيڪا 10 ڪروڙ رپين ۾ نيلام ڪئي وئي هئي. 200,000. ميوزيم هن شارڪ کي خريد ڪيو ۽ ان کي خشڪ نموني طور نصب ڪيو. تنهن هوندي، پروفيشنل ٽيڪسيڊرمي صلاحيتن جي کوٽ ۽ خراب سار سنڀال جي ڪري، نمونو جلدي ختم ٿي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر رنگ ۽ مرمت ڪرڻ جي باوجود.

## پڻ ڏسو

* هندستان جي ننڍي کنڊ جي قدرتي تاريخ
* پاڪستان جي جهنگلي جيوت
* لوڪ ورسا ميوزيم
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:عجائب گھر
زمرو:سائنسي عمارتون
زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري
ڀنڀور ميوزيم

آرڪيالاجيڪل ميوزيم ڀنڀور هڪ آرڪيالاجي ميوزيم آهي جيڪو ڀنڀور، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. هن ميوزيم کي آرڪيالاجي ۽ ميوزيم ڊپارٽمينٽ آف پاڪستان 21 آگسٽ 1960ع تي قائم ڪيو ويو . ميوزيم جو افتتاح 14 مئي 1967ع تي ڪيو ويو . مئي 2010ع ۾ ميوزيم سان گڏ بنڀور جي ماڳ جو انتظام سنڌ حڪومت کي منتقل ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتي

## تاريخ
ڀنڀور جي ماڳ ۾ وڏي تعداد ۾ آباديءَ جا آثار لڪيل آهن.

ڀنڀور هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ آهي ۽ شهر 2100 سالن کان به پراڻو آهي. اهو ڪراچي کان 64 ڪلوميٽر (40 ميل) حيدرآباد ضلعي ۾ واقع آهي. اهو 10 صدي عيسويء ۾ سردار بانس راجا جي راڄڌاني هو ۽ سندس نالي پٺيان رکيو ويو. اڪثر تاريخي ڪتابن ۾، بنڀور کي ديبل جو نالو ڏنو ويو آهي، جنهن کي ڪن مورخن، عالمن ۽ آثار قديمه جي ماهرن قبول ڪيو آهي. هيءُ شهر اسلام جو هڪ مشهور نشان به آهي، ڇاڪاڻ ته اسلام برصغير ​​۾ بانڀور شهر مان داخل ٿيو هو. ابتدائي کوٽائي 1928ع ۾ مجمدار ۽ 1951ع ۾ الڪڪ پاران شروع ڪئي وئي هئي.

## ڀنڀور

* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:ٺٽو ضلعو
زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون
پشاور ميوزيم

**پشاور عجائب گھر** ؛ پشاور عجاب گھر (سرڪاري) ھڪ عجائب گھر آھي جيڪو پشاور ۾ واقع آھي، پاڪستان جي صوبي خيبر پختون خواھ جي گاديءَ جو هنڌ. ميوزيم ۾ قديم گنڌارا علائقي مان ٻڌ ڌرم جي فن جو مجموعو رکيل آهي.

## پس منظر
پشاور ميوزيم 1907 ۾ راڻي وڪٽوريا جي ياد ۾ ”وڪٽوريا هال“ جي نالي سان قائم ڪيو ويو. ٻه ماڙ عمارت انگريزن، هندو، ٻڌ ڌرم ۽ مغل اسلامي طرزن تي مشتمل هڪ هم وقت ساز آرڪيٽيڪچرل انداز ۾ ٺهيل هئي.

شروعات ۾، ميوزيم ۾ صرف هڪ نمائش هال هو، پر 1969-70 ۾ ٻه وڌيڪ شامل ڪيا ويا. 2004-05 ۾، ميوزيم کي وڌيڪ وڌايو ويو هڪ نئين بلاڪ جي تعمير سان ٻه گيلريون، ميوزيم جي اسٽوريج لاءِ ٻه هال، آرڪيالاجي جي صوبائي ڊائريڪٽوريٽ لاءِ آفيسون، هڪ ڪنزرويشن ليبارٽري ۽ هڪ ڪيفيٽريا. ان وقت تاريخي نمائش هال جي به مرمت ڪئي وئي هئي.

## گڏ ڪرڻ
موجوده مجموعي ۾ لڳ ڀڳ 14,000 شيون شامل آهن [حوالہ گهربل] گنڌارا، گريڪو ٻڌ، ڪشن، پارٿين ۽ انڊو-سٿين ڪلچر تي ٻڌل آهن. هن مجموعن ۾ آرٽ، مجسما، سڪا، مخطوطات، مجسما، قديم ڪتاب، قرآن جا ابتدائي نسخا، هٿيار، ڪپڙا، زيور، ڪلاش جا مجسما، لکت، مغلن ۽ بعد جي دور جي نقاشي، گهرو سامان ۽ مٽيءَ جا سامان شامل آهن. ۽ فارسي دستڪاري.

### گنڌارا ۽ گريڪو- ٻڌ ڌرم آرٽ
ساڄو|thumb| پشاور جي عجائب گهر مان هڪ ٻڌ ڌرم جي ترڪيب، جيڪو ''برسلز جي مهاتما ٻڌ'' سان ملندڙ جلندڙ آهي.
پشاور ميوزيم ۾ ٻڌ ڌرم جي دور جي گنڌارا آرٽ جو وسيع مجموعو آهي، جنهن ۾ ٻڌ ڌرم جا پٿر جا مجسما، ٽيراڪوٽا جا مجسما ۽ ٻيون ٻڌمت جون شيون شامل آهن. مکيه هال ۾ گنڌارا آرٽ جي نمائش ۾ مهاتما مهاتما گوتم جي زندگيءَ جون ڳالهيون، معجزا، علامتن جي پوڄا، آثارن جا تابوت، ۽ ٻڌ جا انفرادي مجسما شامل آهن. عجائب گهر ۾ ان دور جون نسلي شيون به نمائش لاءِ رکيل آهن.

### عددي علم
[thumb| [سيري بهلول جو عظيم مهاتما، 1909 کوٽائي. وزن: 1.5 ٽين، اٽڪل 3 ميٽر ڊگهو. پشاور ميوزيم. ]]
پشاور ميوزيم ۾ 8,625 سڪا آهن جن مان 4,510 اسلام کان اڳ جا آهن. عجائب گھر جي انگن اکرن جي مکيه دلچسپي اها آهي ته سڪا آثار قديمه جي ماڳن مان هٿ ڪيا ويا آهن، جن ۾: شاهه-جي-ڪي-ديري، شري بهلول، تخت بهي ۽ جمال ڳڙهه شامل آهن. بيڪٽرين يوناني، هند-يوناني، هند-سٿين، هند-پارٿين ۽ ڪشن جي سڪن جا مجموعا شايع ٿي چڪا آهن.

### مغل ۽ فارسي اسلامي فن
هن گيلري ۾ مسجدن جا ڪاٺ جا منهن، قديم عربي ۽ فارسي لکت، سٺي ملتاني ٽائلس ۽ سرامڪس، ۽ سيد احمد بريلوي ۽ ٻين تاريخي اڳواڻن جا لباس ۽ هٿيار ڏيکاريل آهن. هن مجموعن ۾ مغل اسلامي ڌاتو جا نمونا برونز ۽ سلور سان گڏ، خطاطي جا نمونا ۽ طومار پڻ شامل آهن، جيڪي 1224 کان اڳ واري تاريخ جا آهن.

### وچين دور ۽ برطانوي راڄ  اڄ تائين
هي گيلري خيبر پختونخواه صوبي جي قبيلن جي ثقافت ۽ زندگيءَ جي عڪاسي ڪندڙ شيون ڏيکاري ٿي، جنهن ۾ صوبي جي ڏاکڻي اتر ۾ واقع ڪالاشا ديش به شامل آهي، جنهن ۾ ڪلاش نالي هڪ قبيلي جي جانورن جو گهر آهي. عجائب گھر ڪيلاش وادي مان ثقافتي نمونن جي نمائش سان گڏ هٿيارن جو مجموعو جهڙوڪ تلوارون، خنجر، ڀاڻ، ڊگھو ڪمان، ريڪرو ڪمان، تير، ڍال، مزل لوڊ ڪرڻ واريون بندوقون، ريوالور، پستول ۽ بارود خانا.
فائل:Peshawar_Museum_-_Standing_Buddha_(cropped).jpg|alt=Standing Buddha| بيٺل مهاتما
فائل:Peshawar_Museum_Seated_Bodhisattva.jpg|alt=Seated Bodhisattva| بيٺو Bodhisattva
فائل:Peshawar_Museum_Sahri_Bahlol_Buddha,_excavated_1909-1910.jpg|alt=Sahri Bahlol Buddha, excavated 1909-1910| سيري بهلول ٻڌ، کوٽائي 1909-1910


## پڻ ڏسو

* سيٺي محلا
* گورنر هائوس (پشاور)
* شهر جو عجائب گھر ، گورخاتري
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
سوات ميوزيم

**سوات ميوزيم** هڪ ميوزيم آهي جيڪو مينگورا، خيبر پختونخواه، پاڪستان ۾ واقع آهي.

## تاريخ
هن ميوزيم جو تصور 1959ع ۾ اطالوي آرڪيالاجيڪل مشن ٽو سوات ۽ ولي آف سوات جي سرپرستي هيٺ ٺاهيو ويو هو ته جيئن هن جي ذاتي نوادرات جو مجموعو هجي. ان کي بعد ۾ جاپاني حڪومت جي مدد سان وڌايو ويو. بهرحال 2005ع ۾ ڪشمير ۾ آيل زلزلي ۾ ان کي تمام گهڻو نقصان پهتو. 2007ع ۾ پاڪستان حڪومت ۽ طالبان وچ ۾ جنگ دوران ميوزيم کي بند ڪري ان جو مواد ٽيڪسيلا منتقل ڪيو ويو، اهو خوش قسمت ثابت ٿيو جڏهن فيبروري 2008ع ۾ ويجهو ئي هڪ بم ڌماڪو ٿيو. ڪيترن ئي ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ ميوزيم کي سخت نقصان پهچايو. جولاءِ 2011 ۾ 2,700 شيون ميوزيم ڏانهن واپس ڪيون ويون،  ۽ 11 ڊسمبر 2014 تي هڪ نئون زلزلي مزاحمتي ميوزيم کوليو ويو.

## گڏ ڪرڻ
ساڄو|thumb| مينگورا شهر ۾ سوات ميوزيم جو هنڌ.
عجائب گھر ۾ گنڌارن مجسما ۽ فرائيز شامل آهن جن ۾ مهاتما مهاتما ٻڌ جي زندگين کي ظاهر ڪيو ويو آهي، مهر، ننڍڙا ذخيرا ۽ ٻيا خزانا، اڪثر ڪري بٽڪارا نمبر 1 ۽ اوڊيگرام کان. ان کان علاوه، هتي ٻڌ ڌرم کان اڳ جا آثار آهن، ۽ روايتي نقاشي ٿيل سواتي فرنيچر، زيور ۽ ڪنگائي سان گڏ هڪ ايٿنوگرافڪ گيلري آهي. هڪ تازي دريافت ۾ شامل آهي هڪ پٿر جي ’بورڊ‘ راند جيڪا املوڪ دارا جي ٻڌمت ڪمپليڪس مان ملي ٿي، جيڪا اڄ به وادي ۾ کيڏي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
پشڪلاوتي ميوزيم

**پشڪلاوتي ميوزيم**، **چارسده ميوزيم** جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو 2006 ۾ قائم ڪيو ويو، جيڪو چارسده، خيبر پختونخواه، پاڪستان ۾ واقع آهي.

## تاريخ
کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون| پشڪلاوتي جي ''بالا حصار'' جا آثار
پشڪلاوتي 6 کان پهرين صدي قبل مسيح تائين گنڌارا جي پهرين راڄڌاني هئي ۽ چارسده ضلعي جو اڳوڻو نالو، پشڪلاوتي جي باقيات کي بالاهيسر جي ماڳ جي چوڌاري ڏسي سگهجي ٿو. شهر جي ديوي کي پشڪلوتي به سڏيو ويندو هو. لفظ پشڪلاوتي (سنسڪرت) ​​ٻن پراڪرت لفظن جو مجموعو آهي پشڪارا يا پُشڪالا جنهن جي معنيٰ آهي لوٽس (گلن جو هڪ قسم) ۽ ’وتي يا وتي‘، معنيٰ شهر ته پوءِ پشڪلاوتي معنيٰ لوٽس شهر.  ڪنول جو گل، جيڪو قديم فرقي ۾ مهاتما ٻڌ جي نمائندگي پڻ ڪندو هو، اڄ به چارسده واري علائقي ۾ پوکيو وڃي ٿو، جيڪو تمام زرخيز آهي ۽ شهر جي چوڌاري تلاءَ هئا، جيڪي ڪنول جي گلن سان ڀريل هئا. سياما جاتڪا به ورتائين. افسانوي هريتي ديوي ۽ پنچيڪا هتي پيدا ٿيا ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديل ٿيا. 

1958ع ۾ ”ايس ايم ويلر“ بالا حصار ۾ ٻن شهرن جي باقيات کي پڌرو ڪيو ۽ 1962ع کان 1963ع تائين ڊاڪٽر احمد حسن داني شيخن ڍيري کي پڌرو ڪيو. اهي ٻئي ماڳ هڪ ٻئي جي سامهون آهن ۽ درياهه جندي (درياءِ سوات جو هڪ فيڊر) جي ڪناري تي واقع آهن.

### غني ڍيري (چارسده)
غني ڍيري چارسده ٽائون کان 4 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ واقع آهي. غني ڍيري جو نالو مشهور شاعر، فنڪار، فلسفي ۽ پٺاڻ ثقافت جي ليجنڊ خان عبدالغني خان (بهتر غني خان جي نالي سان مشهور)، باچا خان جي پٽ (اصل نالو عبدالغفار خان هڪ افسانوي آزادي پسند ۽ سياستدان هو) جي نالي تي رکيو ويو آهي. خيبرپختونخواهه جي حڪومت 2001 ۾ خان عبدالغني خان جي ياد ۾ هڪ هال تعمير ڪيو جنهن ۾ هڪ مشاعره هال ۽ هڪ لائبريري هئي. مشاعره هال کي خان عبدالغني خان جي تصويرن ۽ شاعري سان سينگاريو ويو آهي. لائبريري ٻن حصن تي مشتمل آهي، هڪ غني خان بابت خاص ڪتابن لاءِ ۽ ٻيو عام ڪتابن لاءِ. پشڪلاوتي ميوزيم آف آرڪيالاجي ۽ ايٿنالوجي 2006 ۾ تعمير ڪيا ويا آهن.

## پڻ ڏسو

* مردان ميوزيم
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا عجائب گهر
زمرو:پختون خواه جا ميوزيم
گھنٽا گھر، ملتان

**گھنٽا گھر** (اردو: گھنٹہ گھر)، جيڪو اڳ ۾ **نارٿ بروڪ ٽاور** جي نالي سان مشهور ھو، پاڪستان جي پنجاب صوبي ۾ ملتان جو هڪ ڪلاڪ ٽاور ۽ شهري حڪومت جو هيڊ ڪوارٽر آهي.

## تاريخ
thumb|300x300 عڪسلون|ملتان جو گھنٽا گھر يا ڪلاڪ ٽاور 1884ع ۾ برٽش انڊيا ۾ ٺھيو.
ملتان جو گھنٽا گھر يا ڪلاڪ ٽاور 1884ع ۾ برطانوي هندستان ۾ ٺهرايو ويو. 1883ع جي ميونسپل ايڪٽ پاس ڪرڻ کان پوءِ انگريزن کي شهر هلائڻ لاءِ آفيسن جي ضرورت هئي. هنن 12 فيبروري 1884ع تي ملتان ۾ گهنٽا گھر جي اڏاوت شروع ڪئي ۽ ان عمارت کي مڪمل طور تي ٺهڻ ۾ 4 سال لڳا. اها احمد خان سدوزئي جي حويلي جي ٿر جي مٿان ٺهيل هئي جيڪا ملتان جي گهيري دوران مڪمل طور تباهه ٿي وئي هئي. ان هال ۽ عمارت جو نالو ان وقت جي هندستان جي وائسراءِ رپن جي نالي تي ’رپن هال ۽ رپن بلڊنگ‘ رکيو ويو. ۽ ڪلاڪ ٽاور جو نالو نارٿ بروڪ ٽاور رکيو ويو، جيڪو نارٿ برڪ انڊيا جي اڳوڻي وائسراءِ (1872-3) جي نالي تي رکيو ويو.

هيءَ عمارت 1888ع ۾ مڪمل ٿي، کوليو ويو ۽ آفيسون شفٽ ڪيون ويون. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ هن هال جو نالو ’جناح هال‘ رکيو ويو، جيڪو آفيس ميٽنگن، ثقافتي پروگرامن ۽ عوام لاءِ کليل آهي. وقت گذرڻ سان گڏ هيءَ عمارت آفيسن لاءِ ڪافي نه رهي ۽ گڏجاڻين لاءِ هڪ ننڍڙو هال به ڪافي نه رهيو، تنهنڪري آفيسون هتان منتقل ڪيون ويون. هاڻي چيو پيو وڃي ته مستقبل لاءِ هن تاريخي عمارت کي ميوزيم ۾ تبديل ڪرڻ جو منصوبو آهي.

## ڪلاڪ
27 آڪٽوبر 2011 تي، گھنٽا گھر جي ٽن گھڙين جي مرمت ڪئي وئي ۽ ٻيهر شروع ڪيو ويو PST جو وقت ڏيکاريو جيڪو +5GMT آھي. اها ڪوشش هڪ واچ ڪمپني راڊو واچ ٺاهيندڙ ڪئي آهي. گھڙين جي مشينري ۽ سُوئيون تبديل ڪيون ويون جڏھن ته گھڙيءَ جو مين ڊائل تبديل نه ڪيو ويو. اهو شمسي توانائي تي هلندو آهي. 1985ع ۾ ڪلاڪ ڪم ڪرڻ بند ٿي ويو.

## ملتان ميوزيم
thumb| ملتان جو گھنٽا گھر انگريزن جي نوآبادياتي دور جي تاريخن ۾ آھي، ۽ انڊو-سراسينڪ انداز ۾ ٺاھيو ويو.
گهنٽا گھر ملتان کي شهري حڪومت ملتان ميوزيم جي نالي سان ميوزيم آهي. فنڊ مختص ڪيا ويا آهن ۽ ڪم شروع ڪيو ويو آهي پر سائيٽ عوام لاءِ بند رهي ٿي ڇاڪاڻ ته هر نئين حڪومت جيڪا ايندي آهي اها گذريل حڪومت جي منصوبن ۽ واعدن کي ختم ڪندي آهي.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ ڪلاڪ ٽاورز جي فهرست
* گهنٽاگھر ، چاندني چوڪ ، دهلي

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا گھنٽا گھر
زمرو:پنجاب جا گھنٽا گھر
قدسيه باغ

[thumb| يامونا نديءَ جي ڪناري تي [قدسيه محل جو نقشو ]]
thumb| 1857ع جي بغاوت کانپوءِ محل جي شاهي مسجد کي تمام گهڻو نقصان پهتو
thumb| 2012ع ۾ شاهي مسجد
**قدسيه باغ** (انگريزي: Qudsia Garden) 18هين صديءَ جو هڪ باغي ڪمپليڪس ۽ محل آهي جيڪو پراڻي دهلي، هندستان ۾ واقع آهي.
thumb| گيٽ وي قدوسيا. باغ

## تاريخ
هيءَ ڪمپليڪس 1748ع ۾ تعمير ڪئي وئي هئي، جيڪا مغل شهنشاهه احمد شاهه بهادر جي ماءُ قدسيه بيگم لاءِ هئي. اهو پراڻي شهر جي اتر ۾ واقع آهي. اڳي هڪ شاندار محل هو، جيڪو خراب ٿيڻ کان اڳ ظاهري وارثن جو هو ان جو وڏو حصو 1857ع جي هندستاني بغاوت دوران تباهه ٿي ويو.

اڄڪلهه فقط هڪ داخلي دروازو، شاهي (شهنشاهه) مسجد ۽ اصطبل باقي بچيل آهن. تاريخ دان حسن ظفر نوٽ ڪيو ته هن باغ کي آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي رڪارڊ ۾ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي. دهلي جي ميونسپل ڪارپوريشن پاران منصوبا آهن ته شهر جي ڪمشنر کان پوء قدسيا باغ کي 'ايم ايم اگروال پارڪ' جو نالو تبديل ڪيو وڃي، جنهن احتجاج بلند ڪيو آهي.

## پڻ ڏسو

* سنهري مسجد (گولڊن مسجد)
* لال بنگلا ٻه سامراجي مرحوم مغل مقبرا آهن جيڪي دهلي ، انڊيا ۾ واقع آهن، جيڪي هندستان جي آرڪيالاجيڪل سروي تحت محفوظ آهن.
* خير المنزل  ھڪ تاريخي مسجد آھي جيڪا 1561ع ۾ نئين دهلي ، انڊيا ۾ ٺھي.

## حوالا

زمرو:مغلن جي دور جي تعمير
زمرو:مغل سلطنت
لعل بنگلو

thumb| لعل بنگلا
thumb| پٿر جي ٿنڀن جو بند
thumb| لعل ڪنور ۽ سندس ڌيءَ بيگم جان جي مزار سان گڏ اندرون
**لال بنگلو** ٻه شاهي مرحوم مغل مقبرا آهن جيڪي دهلي، انڊيا ۾ واقع آهن، اهي اهي يادگار آهن جيڪي آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا تحت محفوظ آهن.

## جائزو
لال بنگلي ۾ ٻه قبرون آهن جيڪي ڳاڙهي ۽ پيلي پٿر جي ٺهيل آهن. جن مان هڪ مغل شهنشاهه جهاندار شاهه (1661ع – 1713ع) جي زال لال ڪنور (امتيازي محل) ۽ سندس ڌيءَ بيگم جان جي قبر آهي.

ٻئي مقبرو چورس ڪمرن تي مشتمل آهي، جن جي وچ ۾ طويل هال آهن. مقبرو ڳاڙهي پٿر جي پليٽ فارم تي بيٺو آهي جنهن جي ڪنارن تي ڪمرا آهن. مقبري جو گنبد مرحوم مغل طرز جو آهي ۽ چوٽيءَ تي چوٽيءَ جو نشان آهي. مقبرو صفدرجنگ جي مقبري جي ڳاڙهي ۽ پيلي سانتي پٿر جي استعمال سان تعميراتي لحاظ کان هڪجهڙائي رکي ٿو.

ڀرپاسي ۾ ٽي مقبرا آهن جيڪي شهنشاهه اڪبر II (1806-1837) جي خاندان جا آهن. عمارتون دهلي گولف ڪلب جي احاطي اندر آهن ۽ عام ماڻهن جي پهچ ۾ نه آهن.

ان ڪمپليڪس ۾ سيد عابد جو مقبرو به آهي، جيڪو 1036هه (تقريباً 1626ع) ۾ ٺهرايو ويو. دهليءَ جي يادگارن تي سر سيد احمد خان جو بنيادي ڪم، اسر اسان سند سيد عابد جو ذڪر شاهجهان جي مکيه سپاهين مان هڪ خان دران خان جو ساٿي ڪري ٿو.

## تاريخ
لال بنگلا مغل دور جي سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ۽ دلچسپ تاريخي يادگارن مان هڪ آهي. لعل بنگلي جي اڏاوت هيٺ دفن ٿيل ڪردار جي سڃاڻپ جو معاملو بحث هيٺ آهي. ڪيترين ئي تاريخي تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته مقبرو شاهه عالم نالي هڪ مغل شهنشاهه جي ڌيءَ ۽ ماءُ جو آهي. شاهه عالم جي ڌيءَ جو نالو بيگم جان ۽ سندس ماءُ جو نالو زينت محل صاحبا يا لال ڪنور ڄاڻايل آهي.

## پڻ ڏسو

* دهلي ۾ قومي اهميت جي يادگارن جي فهرست
* مريم الزماني جو مقبرو ، شهنشاهه اڪبر جي گهرواري، شهنشاهه مريم الزماني جي آرام گاهه
* لاهور ۾ نورجهان جو مقبرو ، شهنشاهه جهانگير جي گهرواري نورجهان جي آرام گاهه
* دهلي ۾ روشنارا باغ ، شهنشاهه شاهجهان جي ٻي ڌيءَ روشنارا بيگم جي آرام گاهه

## حوالا

زمرو:مغلن جي دور جي تعمير
زمرو:دھلي ۾ مقبرا
بلبل شرما

**بلبل شرما** (پيدائش 14 آڪٽوبر 1952) هڪ هندستاني مصور ۽ ليکڪ آهي جيڪو هن وقت نئين دهلي ۾ آهي. هن وقت هوءَ نون پڙهيل ٻارن جي مختصر ڪهاڻين جي مجموعن تي ڪم ڪري رهي آهي.

## سوانح عمري
شرما نئين دهلي ۾ پيدا ٿي ۽ هن پنهنجي ننڍپڻ جا اڪثر ڏينهن مڌيه پرديش جي شهر ڀيلائي ۾ گذاريا. شرما 1972ع ۾ جواهر لعل نهرو يونيورسٽي، نئين دهلي مان روسي ٻولي ۽ ادب ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. ان کان پوءِ هوءَ اعليٰ تعليم لاءِ ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي وئي.

1973ع ۾ هندستان واپسي تي، هن مصوري ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هوءَ گاوري ۾ شامل ٿي، نئين دهلي ۾ هڪ آرٽسٽ ڪمپليڪس. اهو صرف 1985 ۾ هو جڏهن هن مڪمل وقت لکڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي پينٽنگس جون ڪيتريون ئي نمائشون هندستان ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ منعقد ڪيون ۽ هن جون تصويرون نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ، للت کلا اڪيڊمي، چندي گڑھ ميوزيم،  يونيسيف نوراد، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ، واشنگٽن، دي نهرو سينٽر، لنڊن

هن اسٽيٽسمين ۾ هفتيوار ڪالم لکڻ شروع ڪيا ۽ مختلف پبلشرز لاءِ ٻارن جي ڪتابن کي ايڊٽ ڪرڻ شروع ڪيو.

سندس ڪهاڻيون فرينچ، اطالوي، جرمن ۽ فني ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪيون آهن. هن جا ٻيا شوق پکين کي ڏسڻ ۽ معذور ٻارن کي هنر سيکارڻ شامل آهن.

”سڀ ڪجھ سکيو جيڪو تون ڪري سگھين ٿو، جڏھن به ڪري سگھين ٿو، ڪنھن کان به ڪري سگھين ٿو، اتي ھميشه ھڪڙو وقت ايندو جڏھن توھان شڪر گذار ھوندؤ ته توھان ڪيو“، شرما جو حوالو گرگائون جي ھڪ اسڪول ۾ آھي، جيڪو پڻ ھڪ فلسفو آھي جنھن تي ھو رھي ٿي. هن جي لکڻ جو انداز سادو آهي ۽ هن جي مشاهدي تي ٻڌل آهي، ۽ جڳهن جي سفر تي. عام شين ۾ حسن جي نشاندهي ڪندي، هوءَ پنهنجي ڪتابن کي وشد بڻائي ٿي. هوءَ موسمن جي چڪر ۾ وڃي ٿي ۽ ان ۾ جيڪا تبديلي اچي ٿي.

## ڪتاب
شرما گذريل 15 سالن کان خاص ٻارن لاءِ آرٽ ۽ ڪهاڻي ٻڌائڻ جا ورڪشاپ منعقد ڪيا آهن. هن شروعات مختصر ڪهاڻين جي مجموعن سان ڪئي ۽ پوءِ اڳتي وڌي ٻارن لاءِ ناولن ۽ ڪتابن ڏانهن وڌيو

### مختصر ڪهاڻيون

* *منهنجون پاڪ چاچيون (1992)*
* *ڪامل عورت (1994)*
* *اينگر آف اوبرگينس (1997)*

### ناول

* *Banana-Flower Dreams (1999)*
* *شيا ٽيلس (2006)*
* *Eating Women Telling Tales (2009) - ھن ڪتاب ۾، شرما ڪيترن ئي ڪردارن کي ڳولي رھيا آھن- ڪجھ ساليانو، ڪجھ غير متوقع- جيڪي کاڌو عورتن جي زندگين ۾ ادا ڪري سگھن ٿا.* 
* *ديوي جو ڪتاب (2011)*
* *گريپل جو درزي (2011)*
* *گرين هورن بلس شام جو*
* *هاڻي جڏهن مان پنجاهه آهيان*
* *منهنجي چاچي سان گڏ سفر*
* *شملا ۾ قتل (2020)* 

### ٻارن جا ڪتاب

* *منو ميڪس ڪلي اينڊ سنشائن (2005)*
* *خدا ۽ شيطانن جو لکيل ڪتاب*
* *ٻارن جي رامائن*
* *ٻارن لاءِ هندستاني پکين جو ڪتاب*

## حوالا

زمرو:ڀارت کان انگريزي ٻولي جا اديب
زمرو:ٻارن جا هندستاني ليکڪ
زمرو:ٻاراڻي ادب جون هندستاني ناريون ليکڪائون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:1952ع جون پيدائشون
فرقيواراڻي هنسا

فرقيواراڻي هِنسا/يا فرقيواراڻو تڪرار (Sectarian violence) فرقيواراڻي هِنسا جو هڪ روپ آهي، جيڪو فرقيواريت کان متاثر ٿئي ٿو. يعني ڪنهن قوم/ڪميونٽي جي اندر ڪنهن خاص نظرئي جي مختلف فرقن يا ڌَرَمَ جي مَٽَ مَٽَ فرقن جي وچ ۾ نفرت يا ساڙ.
 ڌرمي فَرقُ اڪثر ڪري فرقيواراڻي هِنسا ۾ جوڳو ڪردار ادا ڪندو آهي. فرقيواراڻي هِنسا نسلي فساد يا جاتي واد جي تصور کان مَٽَ هوندي آهي. ان ۾ شامل ٿي سگھي ٿو سماجي پولرائيزيشن جو چُرِپُرِ ۾ اچڻ، جاگرافيائي علائقي جو بالڪانائيزيشن ۽ پاڻ پرست گروپن جو هڪ ٻئي خطي جي ماڻھن سان ڊگھو سماجي تَڪِرارُ. فرقيواراڻي هِنسا جي لاءِ ڪجهه ممڪن ڳالھيون جن ۾ شامل آهن طاقت جي ڪوشَشِ، سياسي، سماجي ۽ ثقافتي ماحول, اقتصادي منظرنامو ۽ معاشي تڪرار. جيئن سرمائيداري بَنام اشتراڪيت. سياسي تڪرار جيئن قوم پرستي بنام گلوبلائيزيشن/عالمگيريت. بين الاقوامي تڪرار جيئن عيسائي/ڪيٿولڪ بنام يھودي. مسلمان بنام عيسائي.  مسلمان بنام ٻڌ ڌرم. عيسائي تڪرار جيئن ڪيٿولڪ بنام پروٽسٽنٽ. اسلامي تڪرار جيئن شيعا بنام سُني.
مائي ڄامان

**مائي ڄامان** (*Mai Jjama*) سنڌ جي تاريخ جي هڪ اهم ۽ ممتاز شخصيت هئي، جيڪا ڪلھوڙا حُڪمران ميان نور محمد ڪلھوڙي جي گهر واري ۽ ميان عبدالنبي ۽ ميان غلام نبي ڪلھوڙي جي ماءُ هئي. هوءَ سنڌ جي مشهور زميندار مِٺا خان جوڻيجي جي ڌيءَ هئي. مائي ڄامان جي شادي ميان نور محمد ڪلھوڙي سان ٿي، جيڪا ٿر جي مشهور عالم دين عبدالله ڏيري جي معرفت طئي ٿي.

مائي ڄامان پنهنجي سخاوت ۽ سماجي خدمتن لاءِ تمام گهڻي مشهور هئي. سندس دور ۾ هن ڪيترائي مسجدون ۽ کوھ تعمير ڪرايا، جيڪي اڄ به سنڌ جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. چوٽيارين ۾ هڪ تاريخي مسجد جوڙيائين، جيڪا واريءَ جي دڙي تي جوڳين واري ڀٽ وٽ موجود آهي. ان مسجد سان گڏ هن نمازين جي سهولت لاءِ کوھ به کوٽرايو، جيئن وضو ۽ پيئڻ لاءِ پاڻي فراهم ٿي سگهي. ٽنڊي آدم ڀٽ شاهه روڊ تي سوئي ڪندر، جوڳين واري ڀٽ، ۽ ڀوپي ٻيلي جهڙن علائقن ۾ پڻ مائي ڄامان مسجدون تعمير ڪرايون. سعيد آباد لڳ شاهو واھ جي کوٽائي به سندس اهم خدمتن مان هئي، جنهن سان هزارين ماڻهن کي پاڻي فراهم ٿيو.

مائي ڄامان کي سندس پيءُ شاهپور چاڪر ڀرسان هڪ وڏي جاگير ڏاج ۾ ڏني هئي. ان جاگير ۾ ئي ميان نور محمد ڪلھوڙي الھ آباد نالي هڪ شھر ٻڌايو. ميان نور محمد جي وفات کان پوءِ مائي ڄامان کي ڏکيا ڏينهن ڏسڻا پيا، پر هوءَ پنهنجي عظمت ۽ صبر سان پنهنجو ڪردار جاري رکيائين. سندس آخري آرام گاهه دولتپور لڳ ميان نور محمد جي قبرستان ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:عورتون
زمرو:سنڌي عورتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
نورجهان جو مقبرو

**نورجهان جو مقبرو** 17 هين صدي جو هڪ مقبرو آهي جيڪو لاهور، پاڪستان ۾ آهي، جيڪو مغل شهنشاهه نورجهان لاءِ ٺاهيو ويو هو. مقبري جو سنگ مرمر سکن جي دور ۾ 18 صدي عيسويءَ ۾ امرتسر جي گولڊن ٽيمپل ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ لٽيو ويو هو. ڳاڙهي پٿر جو مقبرو، جهانگير جي مقبري، آصف خان جي مقبري ۽ اڪبري سرائي سان گڏ، لاهور جي شاهدارا باغ ۾ مغل يادگارن جي هڪ حصي جو حصو آهي.

## جاءِ
مقبرو لاهور کان راوي درياهه جي پار، شاهدره باغ ۾ آهي. مقبرو ويجهن يادگارن جو هڪ حصو آهي، جنهن ۾ جهانگير جو مقبرو، اڪبري سرائي، ۽ آصف خان جو مقبرو شامل آهن. نورجهان جي مقبري کي ٻين يادگارن کان کليل ميدانن کان الڳ ڪيو ويو،  جن کي بعد ۾ انگريزن جي دور ۾ لاهور-پشاور ريلوي لائين جي تعمير ۾ رڪاوٽ پيدا ڪئي وئي.

## پس منظر
thumb| سنگ مرمر ۾ قرآني آيتون سينوٽافف تي جڙيل آهن
مهر النساءَ، جنهن کي نورجهان جي لقب سان نوازيو ويو، يعني ”دنيا جي روشني“، عصمت بيگم ۽ سندس مڙس مرزا غياث بيگ جو چوٿون ٻار هو، جيڪي ٻئي فارس مان لڏي آيا هئا. هن جي پهرين شادي 17 سالن جي عمر ۾ شير افغان علي قلي خان استاجلو نالي هڪ فارسي سياح سان ٿي، جيڪو پنهنجي شاندار فوجي ڪيريئر جي ڪري مشهور هو، جنهن مان کيس هڪ ڌيءَ، لاڊلي بيگم پيدا ٿيو، جيڪو 1607ع ۾ مرڻ کان اڳ هو. هن جي پيءُ مغل شهنشاهه اڪبر جي خدمت ڪئي، جنهن کيس انعام الدوله ('رياست جو ستون') جي لقب سان نوازيو، جڏهن ته سندس ڀاءُ آصف خان پنهنجي ايندڙ مڙس، شهنشاهه جهانگير جي خدمت ڪئي. نورجهان سڀ کان وڌيڪ طاقتور مغل شهنشاهه هئي.

## تاريخ
جهانگير کان 18 سالن جي ڄمار ۾، هوء 68 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ گهڻو ڪري مقبرو گهڻو ڪري سندس زندگيء ۾ تعمير ڪيو ويو هو. مقبري کي 3 لک روپين جي لاڳت سان مڪمل ٿيڻ ۾ چار سال لڳي ويا. شاهجهان جي مغل تخت تي چڙهڻ کان پوءِ، هن کي ساليانو 200,000 روپيا ڏنا ويا.

جيئن آصف خان جي مقبري سان، نورجهان جي مقبري کي رنجيت سنگهه جي لشڪر لاهور تي قبضي دوران ان جا آرائشي پٿر ۽ سنگ مرمر ڪٽيا هئا. امرتسر ۾ گولڊن ٽيمپل کي سينگارڻ لاءِ گهڻو مواد استعمال ڪيو ويو.

شاهددرا جو مقبرو، جنهن ۾ نورجهان جو مقبرو به شامل آهي، انگريزن جي دور حڪومت ۾ ان وقت متاثر ٿيو، جڏهن آصف خان ۽ نورجهان جي مقبرن جي وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي. مقبري جي معمولي مرمت ڪئي وئي پر وڏي بحاليءَ لاءِ تيار آهي.

## فن تعمير
مقبرو تختگاه جي طرز تي تعمير ڪيو ويو، جنهن ۾ تختگاهه تخت يا 'تخت' طور ڪم ڪري ٿو. 158 چورس فوٽن جي پليٽ فارم سان، مقبرو چورس جي شڪل ۾ آهي ۽ هر پاسي کان 124 فوٽ آهي، ۽ 19.6 فوٽ بلند آهي. شايد منارون اڳ ۾ مقبري جي ڪنڊن مان اڀريون هجن، جهڙوڪ جهانگير جي مقبري جي ڀرسان.

### باغات
مقبرو فارسي طرز جي چارباغ جي وچ ۾ آهي. اصل باغ هاڻي نه بچيو آهي، پر هڪ ڀيرو ٽائلپس، گلاب ۽ جيسمين شامل هئا.

## گيلري

فائل:-Pakistan-_Tomb_of_Queen_Noor_Jahan,Shahdara,_Near_Lahore-By_@ibneazhar_Sep_2016_(121).jpg|alt=The tomb's façade is decorated with pietra dura| مقبري جو منهن *پيتر دورا* سان سينگاريو ويو آهي
فائل:-Pakistan-_Tomb_of_Queen_Noor_Jahan,Shahdara,_Near_Lahore-By_@ibneazhar_Sep_2016_(96).jpg
فائل:-Pakistan-_Tomb_of_Queen_Noor_Jahan,Shahdara,_Near_Lahore-By_@ibneazhar_Sep_2016_(95).jpg
فائل:Tomb_of_Nur_Jahan.jpg


## پڻ ڏسو

* آصف خان جو مقبرو
* جهانگير جو مقبرو
* محمد اقبال جو مقبرو
* جلال الدين محمد اڪبر جو مقبرو
* مريم الزماڻي جو مقبرو ، شهنشاهه ولي نعمت مريم الزماني جي آرام گاهه، شهنشاهه اڪبر جي پسنديده راڻي.
* بي بي ڪا مقبره ، شهنشاهه اورنگزيب جي زال دلرس بانو بيگم جو مقبرو.
* لال بنگلا ، لعل ڪنور جي مقبري، شاهه عالم II جي ماءُ

## حوالا

زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ
حضرت بيگم

حضرت بيگم (فارسي: حضرت بيگم؛ پشتو: حضرت بيگم؛ ولادت c. 1740)، جنهن کي حضرت محل  ۽ صاحبه بيگم،  به چيو وڃي ٿو، هڪ مغل شهزادي هئي، جيڪا مغل شهنشاهه محمد شاهه جي ڌيءَ هئي. . هوءَ دراني سلطنت جي پهرين امير احمد شاهه دراني جي زال هئي.

## زندگي
حضرت بيگم هڪ مغل شهزادي ۾ پيدا ٿي ۽ مغل شهنشاهه محمد شاهه ۽ سندس زال صاحبا محل جي ڌيءَ هئي. اپريل 1748ع ۾ سندس والد وفات ڪري ويو ۽ سندس ڀاءُ احمد شاهه بهادر تخت تي ويٺو. سندس ماءُ قدسيه بيگم، بيگم ۽ مرحوم شهنشاهه جي ٻارن کي پينشن نه رڳو حڪومت جي پرس مان، پر پنهنجي پئسي مان به ڏني هئي.

26 مئي 1754ع تي،  احمد شاهه تي ملهار رائو هولڪر جي ماتحت مراٺن جي ٽولي سفر دوران حملو ڪيو. سڪندر آباد مان ڀڄڻ وقت پاڻ سان گڏ حضرت بيگم، سندس ماءُ قدسيه بيگم، سندس پٽ محمود شاهه بهادر ۽ پنهنجي پياري زال عنايتپوري بيگم کي پاڻ سان گڏ وٺي ويو، باقي سمورين شهنشاههن ۽ شهزادن کي دشمنن جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنائين.

فيبروري 1756ع ۾ سورهن سالن جي عمر ۾ هوءَ پنهنجي بي مثال حسن جي ڪري ايترو ته مشهور ٿي وئي جو مغل شهنشاهه عالمگير دوم، جيڪو ان وقت اٽڪل سٺ سالن جو هو، صاحبه محل ۽ شهزادي جي سنڀاليندڙ ۽ سوتيلي ماءُ بادشاهه بيگم تي دٻاءُ ۽ ڌمڪيون ڏنيون. کيس حضرت بيگم جو هٿ ڏيڻ لاءِ نڪاح ڪرڻ لاءِ. شهزادي هڪ سٺ سالن جي پراڻي ويڙهاڪ سان شادي ڪرڻ تي موت کي ترجيح ڏني ۽ عالمگير دوم ان سان شادي ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.

اپريل 1757ع ۾ دهليءَ جي شاهي راڄڌاني کي برطرف ڪرڻ کان پوءِ، دراني بادشاهه احمد شاهه ابدالي، مقتول شهنشاهه محمد شاهه جي 16 سالن جي ڌيءَ سان شادي ڪرڻ جي خواهش ڪئي. جيئن ته هوءَ صرف 16 سالن جي هئي، بادشاهه بيگم ٻيهر 35 سالن جي افغان بادشاهه جي حوالي ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، پر شاهه زبردستي 5 اپريل 1757ع تي دهليءَ ۾ ساڻس شادي ڪئي. شاديءَ جي تقريب کان پوءِ، احمد شاهه پنهنجي جوان زال کي افغانستان جي پنهنجي اباڻي وطن واپس وٺي ويو. روئيندڙ دلہن سان گڏ بادشاهه بيگم، صاحبا محل ۽ شاهي مغل حرم جون چند يادگيريون عورتون به هيون.

## نسب
 

## پڻ ڏسو

* مغل سلطنت

## حوالا

زمرو:1740ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون
زمرو:مغل سلطنت
زمرو:مغل شهزاديون
سيالڪوٽ جو قلعو

**سيالڪوٽ قلعو** پاڪستان جي سيالڪوٽ ضلعي ۾ هڪ قديم قلعو آهي جيڪو تباهه حال آهي. پنجابي لوڪ ڪھاڻين موجب، اھو راجا سالبان 2 صدي عيسوي ڌاري ٺاھيو ھو.

هن قلعي کي شهاب الدين غوري غزنويءَ جي آخري حڪمران خسرو ملڪ کان قبضي ۾ وٺڻ کان پوءِ ٻيهر تعمير ڪرايو.

سيالڪوٽ جو قلعو سلطان فيروز شاهه تغلق جنجوعه قبيلن کي ڏنو هو، جن 14 صدي عيسوي جي آخر ڌاري انهيءَ علائقي ۾ پنهنجي حاڪميت قبول ڪئي.

اڪبر جي دور ۾، سيالڪوٽ جي پرڳڻي جو علائقو راجا مان سنگهه جي جاگير جي حوالي ڪيو ويو، جيڪو شهر جي قلعي جي مرمت ڪندو، ۽ ان جي آبادي کي وڌائڻ ۽ ان جي معيشت کي ترقي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

## پڻ ڏسو

* سيالڪوٽ

## حوالا

زمرو:پنجاب پاڪستان ۾ قلعا
زمرو:پاڪستان جا قلعا
زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ ڪوٽ
ٿروچي قلعو

**ٿروچي قلعو** ٿروچي ڳوٺ ۾ واقع هڪ تاريخي قلعو آهي آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي ضلعي ڪوٽلي جي تعلقي چورائي.گلپور ڳوٺ جي اوڀر ۾ 3 ڪلوميٽر (1.9 ميل) جي مفاصلي تي، قلعو هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جيڪو ڳوٺ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڏسي ٿو.

## تاريخ
ٿروچي قلعي جي اڏاوت ۽ باني بابت ڪي به اصل تفصيل نه ملي سگهيا آهن. مقامي دعوائن ۾ شامل آهي ته ٿروچي نالو ان وقت جي هڪ مشهور هندو شخصيت جي نالي تان آيو آهي. بهرحال اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهو قلعو 1425ع کان 1460ع جي وچ ۾ ٺهرايو ويو، جڏهن هي علائقو کوکر يا گکھر جي سردار جسارت جي قبضي هيٺ هو. اهو حڪمت عملي طور تي آبادي ۽ ان جي ڀرپاسي کي ايندڙ حملن ۽ حملن کان بچائڻ لاءِ رکيل هو. هي قلعو پاڪستاني فوج جي انتظام هيٺ آهي.

## حوالا

زمرو:ڪشمير ۾ ڪوٽ
زمرو:آزاد ڪشمير ۾ قلعا
زمرو:پاڪستان جا قلعا
هرڪشن ڳڙهه جو قلعو

**هرڪشن ڳڙهه قلعو** هري پور، خيبر پختون خواهه، پاڪستان ۾ هڪ قلعو آهي.

## تاريخ
هرڪشن ڳڙهه جو قلعو گورنر سردار هري سنگهه نلوا جي نگرانيءَ هيٺ 1822-23ع ۾ ٺهرايو ويو، بعد ۾ ڪشمير ۽ هزاره جي سکن جي الحاق کان پوءِ. قلعي ۾ 20 فوٽ اونهي کوٽائي آهي، جيڪا سکن جي فوج جي حفاظت لاءِ ٺهيل آهي.

شروعات ۾، قلعو سکن جي علائقي تي ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ وڌيڪ توسيع لاء لانچ پيڊ جي طور تي ڪم ڪرڻ لاء تعمير ڪيو ويو. 1849ع کان 1853ع تائين، قلعو انگريزن جي انتظاميه لاءِ ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪندو رهيو، جيستائين ميجر جيمس ايبٽ ان کي ايبٽ آباد منتقل ڪيو.

پاڪستان جي قيام کان پوءِ پوليس کاتي قلعي جي الهندي حصي تي قبضو ڪيو، جڏهن ته روينيو کاتي اڀرندي حصي تي قبضو ڪيو. ٻنهي ادارن مبينا طور تي قلعي ۾ پنهنجي موجودگي برقرار رکي آهي، مبينا طور تي قديم آثارن واري قانون جي خلاف ورزي ۾ ترميمون ڪيون ويون آهن.

ميونسپل انتظاميه، جنهن کي تاريخي ماڳن جي تحفظ جو ڪم سونپيو ويو آهي، اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته قلعي جي اولهندي حصي تي هڪ مٿانهين پاڻيءَ جي ٽانڪي به ٺاهي وئي آهي.

2019 ۾، خيبرپختونخواهه حڪومت ان کي ميوزيم ۾ تبديل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

## حوالا

زمرو:ڪوٽ ۽ قلعا
زمرو:خيبر پختونخواهه ۾ ڪوٽ
زمرو:پاڪستان جا قلعا
باغ سر جو قلعو

**باغ سر قلعو** (اردو: باغ سر قلعہ) هڪ قديم قلعو آهي جيڪو سماهني وادي ۾ ڀمبر، پاڪستان جي ويجهو تعمير ڪيو ويو آهي. اهو قلعو مغل حڪمرانن تعمير ڪرايو هو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ لائين آف ڪنٽرول جي بلڪل ڀرسان واقع هجڻ سبب ان جا ڪجهه حصا هن وقت سياحن لاءِ بند آهن.

## تاريخ
قلعي جي حقيقي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ موجود آهي. 15 صدي عيسويءَ ۾، ڀمبر هڪ مقامي سردار جسارت جي قبضي هيٺ هو، جنهن ڄاڻايل آهي ته هن علائقي ۾ قلعن جو هڪ سلسلو ٺاهيو هو. ڀوڳسار جو قلعو شايد پهريون ڀيرو سندس دور حڪومت ۾ ٺاهيو ويو هو. بعد ۾ اهو مغلن جي قبضي ۾ آيو، جن شايد ان کي ٻيهر تعمير ڪرايو. گاڊفري ويگني، هڪ انگريز سياح، جنهن ڪشمير جو وڏو سفر ڪيو، پنهنجي ڪتاب ۾ ان جو ذڪر باغ سر محل جي نالي سان ڪيو آهي.

## ترتيب
thumb|250x250 عڪسلون|باغ سر قلعي جي مکيه دروازي جو ڏيک.
کاٻو|thumb|250x250 عڪسلون| چوديواري ۾ نمايان عڪس.
کاٻو|thumb|333x333 عڪسلون| هند اسلامي فن تعمير کي ڏيکاريندڙ مسجد.
ٻاهرئين پاسو چوديواري واري ڀت ۽ اٺٽيهه ننڍڙن ڪمرن تي مشتمل آهي، جڏهن ته قلعي جو اندريون پاسو درٻار هال، پاڻيءَ جو حوض ۽ ٽيتاليهه ڪمرن تي مشتمل آهي. قلعي ۾ داخل ٿيڻ جا ٽي دروازا آهن. اُتر جو مکيه دروازو، ڏکڻ اوڀر وارو دروازو ۽ اندرين پاسن جو دروازو. مشاهدي واري نقطي ڏکڻ اوڀر ڪنڊ تي نمايان آهي. الهندي ديوار تي هڪ گولي لڳل آهي. قلعي جي چوڌاري ديوارون ٺهيل آهن ته جيئن تيرندازن کي باهه ڏئي سگهي ۽ ڍڪ هيٺ رهي. ڏاکڻي ڀت سان گڏ هڪ وڏو ڪمرو آهي. هتي وقت جو حاڪم پنهنجي درٻار ۽ نمائندن سان ملاقات ڪندو هو.

## جهانگير جو مقبرو
مغل شهنشاهه جهانگير ڪشمير کان لاهور ويندي رستي ۾ چنگس سرائي، راجوري ۽ سرائي سعد آباد، ڀمبر جي وچ ۾ ڪنهن هنڌ وفات ڪئي. سندس لاش کي محفوظ رکڻ لاءِ سندس آنڊا ڪڍيا ويا ۽ کيس باغسر جي قلعي ۾ دفن ڪيو ويو. پوءِ لاش لاهور موڪليو ويو جتي راوي جي ڪناري تي ٺهيل مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.

## تحفظ
لائن آف ڪنٽرول تي هجڻ جي باوجود قلعي جي اڏاوت اڃا تائين برقرار آهي. پر ان جي تحفظ جي حوالي سان حڪومت پاران سخت غفلت ڪئي وئي آهي.

## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽن جي فهرست
* پاڪستان ۾ قلعن جي فهرست
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالا

زمرو:ڪشمير ۾ ڪوٽ
زمرو:پاڪستان جا قلعا
رام ڪوٽ جو قلعو

**رامڪوٽ قلعو** (اردو: قلعہ رام کوٹ) ميرپور، آزاد ڪشمير، پاڪستان ۾ هڪ وچين دور جو قلعو آهي. قلعو دينا، داديال ۽ ميرپور کان ٽن رستن ذريعي پهچجي ٿو، جنهن ۾ مکيه دروازي ڏانهن 440 قدم آهن، جيڪو دفاعي مقصدن لاءِ هڪ ٿلهي پٿر تي ٺهيل آهي.

## تاريخ
دروازي تي لڳل معلوماتي بورڊ موجب اصل قلعو 1186ع ۾ غوري خاندان جي سلطان غياث الدين ٺهرايو هو پر اهو قلعو هاڻي وجود ۾ نه ٿو اچي. 14 صدي عيسويءَ جي آخر ۾، قلعو هڪ پنجابي کوکر سردار جسارت جي قبضي هيٺ هو. هن قلعي تي 1398ع ۾ کوکرن جي امير تيمور جي لشڪر سان ويڙهه ٿي. بهرحال، موجوده ڍانچي غالباً 16هين صديءَ جي تاريخ جو آهي، جيڪو ڪشمير جي سلطنت طرفان ٺاهيو ويو هو. 

گنگا نديءَ مان لڏي آيل هڪ وڏي ڳاڙهي شيولنگ ​​سان گڏ هڪ مندر، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته هڪ اهم هندو آبادي ڪنهن زماني ۾ هن علائقي ۾ رهندي هئي. هندو افسانوي شخصيت رام چندر جي جنم ڀوميءَ جي ڀرسان فروالا ۾ موجودگي قلعي جي نالي جي وضاحت ڪري سگهي ٿي. تنهن هوندي به، برطانوي جيولوجسٽ ۽ تاريخدان فريڊرڪ ڊريو قلعي جي تعمير کي تغلو نالي هڪ گکھر ڏانهن منسوب ڪري ٿو، انفارميشن بورڊ جي مخالفت ڪندي. گکھر جي راڻي منگو جي دور ۾ قلعي جي مرمت ٿي، جنهن جي ڌيءَ مغل شهنشاهه اورنگزيب عالمگير جي پٽ سان شادي ڪئي. سکن جي دور ۾، قلعو ڊوگرن جي حوالي ڪيو ويو.

رام ڪوٽ جو قلعو اسٽريٽجڪ اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سرينگر ڏانهن چئن قديم رستن مان هڪ ان مان گذرندو هو. ويجھو منگلا قلعو، جيڪو بادشاهه پورس جي ڌيءَ راڻي منگلا سان منسوب آهي، 326 ق. اهو علائقو 400 ق.م ۾ راجا پورس جي جنم ڀومي ۽ ان کان پوءِ، ميان محمد بخش، سيف الملوڪ جي مصنف جي جاءِ هجڻ جي ڪري به وڏي اهميت رکي ٿو.

## فن تعمير
مکيه دروازو، ڳاڙهي سرن سان ٺهيل آهي، ٻين هنڌن تي استعمال ٿيل پٿر جي مقابلي ۾، ممڪن تباهي ۽ بحاليء جو مشورو ڏئي ٿو. پٺيءَ تي هڪ ننڍڙو دروازو ممڪن طور فرار ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

قلعي جي اندرئين حصي ۾ برسات جو پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ ٻه وڏا تلاءَ آهن، جيڪي جهلم ۽ پونچ ندين جي سنگم تي ان جي اوچائي ۽ پوئين جڳهه جي ڪري ضروري آهن. ڪمپليڪس جي اندر تباهه ٿيل ڪمرا، خام لوهه جا ذخيرا ۽ سپرنٽينڊنٽ جي رهائش ملي ٿي. قلعي ۾ توپن کي کڻڻ لاءِ هڪ ٿلهو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ قلعي تي عطيو ڪيل توپ به شامل آهي.

## گيلري

فائل:Ramkot_Fort,_Dadyal,_Azad_Kashmir.jpg|alt=Landscape view| نظارو 1
فائل:Ramkot_Fort_Mirpur.jpg|alt=Bird's eye view| نظارو 2
فائل:Ramkot_Fort_-_The_Courtyard.jpg|alt=Courtyard| صحن


## پڻ ڏسو

* پاڪستان ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽن جي فهرست
* پاڪستان ۾ قلعن جي فهرست
* پاڪستان ۾ عجائب گهرن جي فهرست

## حوالو

زمرو:ڪشمير ۾ ڪوٽ