مختصر فارميٽ ڪرڪيٽ

**مختصر فارميٽ ڪرڪيٽ** ڪرڪيٽ جي راند جي ڪيترن ئي تبديل ڪيل قسمن لاءِ گڏيل اصطلاح آهي، جن ۾ کيڏڻ جو وقت روايتي ڪرڪيٽ جي قسمن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي.
عام طور تي مختصر فارميٽ ڪرڪيٽ جو هڪ ميچ ٻه کان ٽي ڪلاڪن اندر مڪمل ٿي ويندو آهي، جڏهن ته هڪ ڏينھن واري ڪرڪيٽ جو ميچ لڳ ڀڳ 7–8 ڪلاڪ وٺندو آهي، ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو ميچ پنج ڏينهن تائين جاري رهندو آهي. اهي عام طور تي محدود اوورن واري ڪرڪيٽ جا ميچ هوندا آهن، جن ۾ هر ٽيم وڌ ۾ وڌ 5 کان 20 اوور (يعني 30 کان 120 قانوني بال) کيڏندي آهي، جيڪو فارميٽ تي دارومدار رکي ٿو.
ڪرڪيٽ جا هي مختصر فارميٽ مختلف اختيارين طرفان مقامي سطح تي تيار ڪيا ويا، انهيءَ خيال سان ته راند جو اهڙو روپ متعارف ڪرايو وڃي جيڪو ڪجهه ڪلاڪن ۾ مڪمل ٿي سگهي، بجاءِ پوري ڏينهن جي. انهن فارميٽن ۾ ڪرڪيٽ جي انهن پهلوئن تي زور ڏنو ويندو آهي، جيڪي عام ناظرن لاءِ وڌيڪ "دلچسپ" سمجهيا وڃن ٿا، جهڙوڪ جارحاڻي بيٽنگ ۽ تيز رفتار سان رنس ٺاهڻ. ان حوالي سان اهي ڪامياب رهيا آهن، ڇاڪاڻ ته ڪرڪيٽ جا مختصر فارميٽ اهڙن تماشائين کي به پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا، جيڪي ٻي صورت ۾ شايد ڪرڪيٽ جو ميچ ڏسڻ لاءِ نه اچن ها.

## ٽي 20 ڪرڪيٽ

جيتوڻيڪ ويهه اوورن واري ڪرڪيٽ جا ميچ ڪيترن ڏهاڪن کان کيڏيا پيا وڃن ۽ اڄ به راند جو سڀ کان وڌيڪ مشهور شوقيه فارميٽ آهن، پر پيشاور فارميٽ **ٽوئنٽي20 ڪرڪيٽ** کي 2003ع ۾ انگلينڊ اينڊ ويلز ڪرڪيٽ بورڊ (ECB) متعارف ڪرايو. هي هڪ ڏينهن واري ڪرڪيٽ جو اهڙو روپ آهي، جنهن ۾ هر ٽيم وڌ ۾ وڌ رڳو 20 اوور کيڏي ٿي، جڏهن ته معياري هڪ ڏينهن واري ميچ ۾ 50 اوور هوندا آهن. ان جو نتيجو اهو نڪري ٿو ته ميچ لڳ ڀڳ ٽي ڪلاڪن ۾ مڪمل ٿي وڃي ٿو، جيڪو ڊگهن ميچن جي ڀيٽ ۾ ٻارن ۽ خاندانن لاءِ وڌيڪ موزون سمجهيو وڃي ٿو. ان سان گڏ رانديگرن کي به آرام جو موقعو ملي ٿو.
انگلينڊ جون فرسٽ ڪلاس ڪائونٽيون هر سال ٽوئنٽي20 ڪپ مقابلي ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترائي ميچ شام جي وقت (ٽوائلائيٽ) ۾ کيڏيا ويندا آهن، جيئن خانداني تماشائين جي دلچسپي وڌائي سگهجي. انهن ميچن ۾ دلچسپ موقعن تي موسيقيءَ جا ننڍا ٽڪرا (“اسٽنگس”) پڻ وڄايا ويندا آهن، جهڙوڪ بيٽسمين جي آئوٽ ٿيڻ يا چوڪن ۽ ڇڪن جي لڳڻ مهل. ميدانن جون حدون به ننڍيون ڪيون وينديون آهن، جنهن سان چوڪا ۽ ڇڪا هڻڻ نسبتاً آسان ٿي ويندو آهي.
ڪرڪيٽ جي قانونن کان ڪجهه اهم فرق هي آهن:
* جيڪڏهن بالر نو بال ڪري، ته سندس ايندڙ بال کي **فري هٽ** قرار ڏنو ويندو آهي، جنهن تي بيٽسمين رڳو رن آئوٽ ذريعي ئي آئوٽ ٿي سگهي ٿو، جيئن اصل نو بال جي صورت ۾ هوندو آهي.
* بالر هڪ اننگز ۾ وڌ ۾ وڌ صرف 4 اوور ڪري سگهي ٿو، جيڪو 20 اوورن واري ڪرڪيٽ جو معياري قانون آهي.
* امپائر جيڪڏهن سمجهن ته ڪا ٽيم وقت ضايع ڪري رهي آهي، ته پنهنجي صوابديد تي 5 رنس جي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

هاڻي تائين ٽوئنٽي20 ڪرڪيٽ عوام ۾ تمام گهڻي مقبوليت حاصل ڪئي آهي. 15 جولاءِ 2004ع تي مڊلسڪس ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ سري ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب وچ ۾ کيڏيل ميچ (جيڪو لارڊز تي پهريون ٽوئنٽي20 ميچ هو) ۾ 26,500 تماشائي موجود هئا، جيڪا 1953ع کان پوءِ ڪنهن به ڪائونٽي ميچ لاءِ، هڪ ڏينهن واري فائنل کان سواءِ، سڀ کان وڏي حاضري هئي.
5 آگسٽ 2004ع تي نيوزيلينڊ عورتن، انگلينڊ عورتن کي پهرين بين الاقوامي ٽوئنٽي20 ميچ ۾ شڪست ڏني، جيڪو انگلينڊ جي شهر هوو ۾ کيڏيو ويو.
12 جنوري 2005ع تي آسٽريليا جو پهريون ٽوئنٽي20 ميچ ڊبليو اي سي اي گرائونڊ تي ويسٽرن واريئرز ۽ وڪٽورين بش رينجرز وچ ۾ کيڏيو ويو. ان ميچ ۾ 20,700 تماشائين سان گرائونڊ مڪمل ڀريل هو، جيڪا ڪيترن سالن کان پوءِ اتي ڏٺل سڀ کان وڏي حاضري هئي.
17 فيبروري 2005ع تي آسٽريليا، نيوزيلينڊ کي مردن جي پهرين بين الاقوامي ٽوئنٽي20 ميچ ۾ شڪست ڏني، جيڪو ايڊن پارڪ، آڪلينڊ ۾ کيڏيو ويو.

## ٽي-10 ڪرڪيٽ

في ٽيم ڏهه اوورن تي ٻڌل ڪرڪيٽ ميچون ٽي -10 اسپورٽس مينيجمينٽ طرفان متعارف ڪرايون ويون. هن اداري 2017ع ۾ متحده عرب امارات ۾ ٽي-10 جي شروعات ڪئي. آگسٽ 2018ع ۾ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ ڪائونسل (ICC) سرڪاري طور تي هن ليگ کي منظوري ڏني، جنهن سان هن فارميٽ کي عالمي سطح تي سڃاڻپ ملي.
آڪٽوبر 2019ع ۾ ويسٽ انڊيز ڪرڪيٽ اهو فيصلو ڪيو ته اھا ڪيريبين پريميئر ليگ (CPL) جي 2019 واري فائنل کان اڳ عورتن جي نمائشي ٽي-10 ميچن جي ميزباني ڪندي، جيئن عورتن جي ڪرڪيٽ کي وڌيڪ هٿي ملي سگهي.

## 90-بال ڪرڪيٽ

**نائنيٽي–90 بيش**، جنهن کي **90/90** پڻ چيو ويندو آهي، متحده عرب امارات ۾ رٿيل هڪ سالياني فرنچائز بنياد تي 90-بال ڪرڪيٽ ليگ آهي، جنهن ۾ هر ٽيم 15 اوورن (90 بالن) کي منھن ڏيندي آهي.
هن ٽورنامينٽ جي پهرين ايڊيشن 2022ع ۾ منعقد ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو ويو هو، جنهن جي منظوري امارات ڪرڪيٽ بورڊ طرفان ڏني وئي.

## شام واري ڪرڪيٽ
شوقيه شام جو ڪرڪيٽ، ٽي20 ڪرڪيٽ جو هڪ روپ آهي، جيڪو برطانيه ۽ دنيا جي مختلف حصن ۾ غير رسمي طور کيڏيو ويندو آهي. ان جا ضابطا گهڻو ڪري ٽي-20 ڪرڪيٽ جهڙا هوندا آهن، پر ڪجهه اهڙيون ترميمون ڪيون وينديون آهن جيڪي راند کي تيز ڪن ۽ اها ڳالهه يقيني بڻائين ته راند رڳو ٿورڙن ماهر رانديگرن جي قبضي ۾ نه اچي.
عام 20-اوور ڪرڪيٽ وانگر، هر ٽيم 120 بال کي منهن ڏيندي آهي، پر 20 ڇهن بال وارن اوورن بدران، اهي 15 اٺ بال وارن اوورن ۾ ورهايل هوندا آهن. ان سان اوورن جي وچ ۾ وقت ضايع ٿيڻ گهٽجي ويندو آهي ۽ ساڳي مقدار جو ڪرڪيٽ گهٽ وقت ۾ کيڏي سگهجي ٿو.
روايتي ڪرڪيٽ جي ضابطن جي ابتڙ، وائڊ يا نو-بال کان پوءِ اضافي بال نه ڏنو ويندو آهي، وقت بچائڻ لاءِ. ان جي بدران، عام هڪ رن جي جاءِ تي ٻه رن اسڪور ۾ شامل ڪيا ويندا آهن. هي ضابطو عام طور تي هر اننگز جي آخري اوور تي لاڳو نه ڪيو ويندو آهي، جيئن ڄاڻي واڻي وائڊ بال ڪرڻ سان ڪو حڪمتِ عملي وارو فائدو حاصل نه ٿئي.
فيلڊنگ ڪندڙ ٽيم لاءِ هر بالر کي وڌ ۾ وڌ ٽي اوور ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي، يا ڪجهه فارميٽن ۾ رڳو ٻه اوور. ان سان يقيني بڻايو ويندو آهي ته ٽيم جا گهڻا رانديگر بالنگ ڪن. هن ضابطي جا حڪمتِ عملي وارا اثر ٽيم جي ڪپتان لاءِ اهم هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠ته کيس سوچ سمجهي فيصلو ڪرڻو پوندو آهي ته ڪڏهن تجربيڪار ۽ ڪڏهن ناتجربيڪار بالر کي بالنگ ڏني وڃي.
بيٽسمينن کي اڳواٽ طئي ڪيل ذاتي اسڪور (عام طور تي 25 يا 30) تي پهچڻ بعد رٽائر ٿيڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن ٽيم آئوٽ ٿي وڃي ۽ ڪجهه بيٽسمين رٽائر ٿيل هجن، ته اهي وري ان ئي ترتيب سان ڪريز تي واپس اچي سگهن ٿا جنهن ترتيب سان رٽائر ٿيا هئا. اهڙا واقعا به ٿيا آهن جو ڪو بيٽسمين هڪ ئي اننگز ۾ ٻي يا ٽين ڀيري به رٽائر ٿيو هجي. هي ضابطو ان ڳالهه کي يقيني بڻائي ٿو ته ٽيم جا گهڻا رانديگر بيٽنگ جو موقعو حاصل ڪن ۽ آخري اسڪور ۾ پنهنجو حصو وجهن.
ڪرڪيٽ جو هي غير رسمي فارميٽ برطانيه ۾ انتهائي مقبول آهي ۽ ان کي نون يا گهٽ تجربيڪار رانديگرن کي راند سان متعارف ڪرائڻ جو بهترين طريقو سمجهيو ويندو آهي. ٻين ڪرڪيٽ فارميٽن جي ڀيٽ ۾، هتي راند جو نتيجو اڪثر ڪري سڀني رانديگرن جي گڏيل ڪوششن سان طئي ٿيندو آهي، نه ڪي رڳو ٿورڙن انتهائي ماهر رانديگرن سان. ان ڪري، هي شوقيه ڪرڪيٽرن لاءِ کيڏڻ جو انتهائي لطف اندوز فارميٽ آهي.

## ڇهه-رانديگرن واري ڪرڪيٽ
ڇهه-رانديگر واري ڪرڪيٽ، ڪرڪيٽ جي هڪ تمام مختصر صورت آهي، جيڪا رڳو ڇهن رانديگرن تي ٻڌل ٽيمون کيڏين ٿيون. هر ٽيم کي صرف هڪ اننگز ملندي آهي، جنهن ۾ وڌ ۾ وڌ پنج اوور هوندا آهن. قدرتي طور، فيلڊرن جي گهٽ تعداد سبب رن ٺاهڻ تمام آسان هوندو آهي، ۽ ڇهه-رانديگر ميچون عام طور تي انتهائي تيز رفتار ۽ جوشيليون هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠ته ميچون هڪ ڪلاڪ کان به گهٽ وقت ۾ ختم ٿي وينديون آهن، تنهنڪري ڇهه-رانديگر ڪرڪيٽ اڪثر ڪري ٽورنامينٽ فارميٽ ۾ کيڏي ويندي آهي، جتي ساڳئي ميدان تي ڪيترين ئي ٽيمون مقابلو ڪن ٿيون.

ڪرڪيٽ جي قانونن ۾ ٻين اهم تبديليون هن ريت آهن:
* هر ٽيم جو هر رانديگر وڌ ۾ وڌ هڪ اوور بالنگ ڪري سگهي ٿو.
* وائڊ ۽ نو-بال تي ٻه اضافي رن ڏنا ويندا آهن.
* جيڪڏهن پنج وڪيٽ ڪري پون، ته آخري بيٽسمين بيٽنگ جاري رکي ٿو. جيڪو آخري بيٽسمين آئوٽ ٿئي ٿو، اهو فيلڊ تي غير بيٽنگ رنر طور موجود رهندو آهي، ۽ جڏهن به رنر اسٽرائيڪ تي اچي ٿو ته بيٽسمين اينڊ مٽائيندا آهن.
* جيڪو بيٽسمين مقرر ڪيل رن (اڪثر 30، 31 يا ڪڏهن ڪڏهن 50) تائين پهچي وڃي يا ان کان وڌي وڃي، ان کي “ناٽ آئوٽ” رٽائر ٿيڻ لازمي هوندو آهي. جيڪڏهن آخري جوڙي مان ڪو هڪ آئوٽ ٿئي، ته رٽائر ٿيل بيٽسمين ٻيهر اچي پنهنجي اننگز جاري رکي سگهي ٿو.
* ڪجهه فارميٽن ۾، ‘ڇهه’ لڳائڻ تي 10 رن ۽ ‘چوڪو’ لڳائڻ تي 6 رن ڳڻيا ويندا آهن.

ڇهه-رانديگرن واري بين الاقوامي ڪرڪيٽ جو سڀ کان نمايان ٽورنامينٽ ھانگ ڪانگ ڪرڪيٽ جا ڇڪا آهي، جيڪو ڪولون ڪرڪيٽ ڪلب ۽ مشن روڊ گرائونڊ، مونگ ڪوڪ ۾ منعقد ٿيندو آهي، ۽ جنهن ۾ اٺ کان ٻارهن ٽيمون حصو وٺنديون آهن. اهو ٽورنامينٽ ڪرڪيٽ هانگ ڪانگ پاران منظم ڪيو ويندو آهي ۽ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ ڪائونسل پاران منظور ٿيل آهي. هي ٽورنامينٽ ٽيليويزن ڏسڻ لاءِ خاص طور تي تيار ڪيو ويو آهي، جنهن جا ضابطا ۽ ميدان جارحاڻي بيٽنگ ۽ وڌيڪ اسڪورنگ کي همٿائين ٿا. ڇاڪاڻ⁠ته هر رانديگر (وڪيٽ ڪيپر کان سواءِ) کي هڪ اوور بالنگ ڪرڻي پوندي آهي، تنهنڪري هي فارميٽ آل رائونڊرن لاءِ تمام مناسب آهي. هي ٽورنامينٽ پهريون ڀيرو 1992ع ۾ منعقد ٿيو.
ڇهه-رانديگرن واري ڪرڪيٽ، يا ان جهڙي اٺ-رانديگر ڪرڪيٽ، برطانيه ۾ هڪ مقبول ٽورنامينٽ فارميٽ آهي، جنهن کي عالمي شهرت هانگ ڪانگ جي اعليٰ پروفائل ٽورنامينٽ سبب حاصل ٿي.
ڀارت ۾ ڇهه-رانديگر ڪرڪيٽ فيڊريشن 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي. اها اسڪولن جي وچ ۾ ۽ يونيورسٽين جي وچ ۾ ٽورنامينٽ منعقد ڪري ٿي؛ ان سان گڏ سب-جونيئر، جونيئر، يوٿ، سينيئر، فيڊريشن ڪپ ۽ زونل ٽورنامينٽ پڻ منظم ڪري ٿي.

## ڪرڪيٽ ميڪس

**ڪرڪيٽ ميڪس** ڪرڪيٽ جي هڪ هاڻي ختم ٿي ويل صورت هئي، جيڪا نيوزي لينڊ ۾ اڳوڻي نيوزي لينڊ ڪرڪيٽر ۽ ڪپتان مارٽن ڪرو پاران ايجاد ڪئي وئي. هي فارميٽ بنيادي طور تي هر سال ٿيندڙ مقابلي ۾ نيوزي لينڊ جي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ٽيمون کيڏنديون هيون. بين الاقوامي ميچون پڻ کيڏيون ويون، جن ۾ نيوزي لينڊ جي *ميڪس بليڪس* ٽيم انگلينڊ (1997ع)، ويسٽ انڊيز (2000ع) ۽ ڀارت (2002ع) خلاف کيڏي. اهو بنيادي طور ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو انتهائي مختصر روپ هو، جنهن ۾ هر ٽيم کي ٻه اننگز کيڏڻ جي اجازت هوندي هئي، پر هر اننگز ۾ وڌ ۾ وڌ صرف 10 اوور هوندا هئا.

ڪرڪيٽ جي قانونن کان ٻيون اهم تبديليون هي هيون:
* هر ٽيم ٻه اننگز کيڏندي هئي، ۽ هر اننگز وڌ ۾ وڌ 10 اوورن تائين محدود هوندي هئي.
* بيٽسمين کي عام نو-بال تي آئوٽ نٿو ڪري سگهجي، ۽ نه ئي نو-بال کان پوءِ ايندڙ بال تي. ان جو مقصد “فري هٽ” بال تي جارحاڻي بيٽنگ کي همٿائڻ هو.
* وائڊ بال تي 1 جي بدران 2 اضافي رن ڏنا ويندا هئا.
* بالر هر ميچ ۾ وڌ ۾ وڌ 4 اوور ڪري سگهندو هو، جيڪي ٻنهي اننگزن ۾ ڪنهن به ترتيب سان ورهائي سگهجن ٿا.
* ميدان تي هر پڇاڙيءَ تي ٽريپيزوئڊ شڪل وارا “ميڪس زون” نشان لڳايل هوندا هئا، جيڪي اسٽرائيڪر جي وڪيٽ کان 60 ميٽر پري شروع ٿيندا هئا. اهي زون اسٽرائيڪر وٽ 40 ميٽر ويڪرا هوندا هئا ۽ بائونڊري تائين وڌندا هئا، جتي انهن جي ويڪر 50 ميٽر هوندي هئي. جيڪڏهن بال ميڪس زون ۾ هٽ ٿئي، ته ان بال مان ٺاهيل رنن جو انگ ٻيڻو ٿي ويندو هو، ڀلي اهي رن ڊوڙي ٺاهيا وڃن يا چوڪو يا ڇڪو هجي. بال ڪرائڻ وقت فيلڊرن کي ميڪس زون ۾ بيهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. انهن قاعدن لاءِ رڳو اسٽرائيڪر جي سامهون وارو ميڪس زون ئي لاڳو هوندو هو.
* ڪرڪيٽ ميڪس جي پهرين نسخي ۾ پچ (ڪرڪيٽ) جي هر پڇاڙيءَ تي 3 جي بدران 4 اسٽمپ استعمال ڪيا ويندا هئا. ان جو مقصد بالر کي بيٽسمين آئوٽ ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هو، ڇاڪاڻ⁠ته ان صورت ۾ بيٽسمين کي ليگ بفور وڪيٽ (ايل بي ڊبليو) ذريعي آئوٽ نٿو ڪري سگهجي.

## سپر ايٽس
**سپر ايٽس** ڪرڪيٽ جو هڪ هاڻي ختم ٿي ويل مختصر فارميٽ هو، جيڪو گريگ چيپل 1996ع ۾ آسٽريليائي ڪرڪيٽ بورڊ لاءِ تيار ڪيو. هن فارميٽ جو خيال ان مقصد سان پيش ڪيو ويو ته آسٽريليا جي اعليٰ درجي جي گهريلو ڪرڪيٽرن کي مالي فائدو ملي، ڇو⁠ته انهن لاءِ گهڻي پگهار واري آسٽريليائي قومي ڪرڪيٽ ٽيم ۾ چونڊجڻ جا موقعا محدود هئا. ميچون آسٽريليا جي سياري دوران، روايتي ڪرڪيٽ سيزن کان ٻاهر، رگبي اسٽيڊيمز ۾ کيڏيون وينديون هيون، جتي ميدان ننڍا ۽ مستطيل هوندا هئا، جهڙوڪ ولوز اسپورٽس ڪامپليڪس (Willows Sports Complex) ٽائونزويل (Townsville) ۾.
هڪ بين الاقوامي ٽورنامينٽ پڻ جولاءِ 1996ع ۾ ڪوالالمپور، ملائيشيا ۾ منعقد ڪيو ويو. عام ڪرڪيٽ جي قانونن کان هي تبديليون ڪيون ويون هيون:
* هر ٽيم ۾ اٺ رانديگر
* 14 اوورن جون ميچون
* وڪيٽ ڪيپر کانسواءِ هر رانديگر لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ اوور بالنگ ڪرڻ لازمي، پر وڌ ۾ وڌ ٽي اوور
* بائونڊري ڇڪو 8 رنن جي برابر هوندو
* بيٽسمين کي 50 رن تي رٽائر ٿيڻ ضروري، پر جيڪڏهن اننگز ۾ بال باقي هجن ته ٻيهر کيڏڻ جي اجازت
* آخري بيٽسمين کي اجازت هوندي هئي ته هو اننگز جي پڇاڙي تائين کيڏي، ڀلي 7 وڪيٽون ڪري پيون هجن

## حوالا