ماليات

**ماليات** يا **فنانس** (Finance) مان مراد مالياتي وسيلا ۽ پئسي (money)، ڪرنسي (currency)، اثاثن (assets) ۽ واجبات (Liability) جو مطالعو ۽ نظم ضبط آهي. هڪ علمي موضوع طور، هي بزنس ايڊمنسٽريشن جو هڪ شعبو آهي جنهن ۾ تنظيم جي مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ وسيلن جي منصوبابندي، تنظيم سازي، قيادت ۽ ڪنٽرول شامل آهي. مالي نظام ۾ مالي سرگرمين جي دائري جي بنياد تي، هن شعبي کي **[[ذاتي ماليات]]** (personal)، **[[ڪارپوريٽ ماليات]]** (corporate) ۽ **[[عوامي ماليات]]** (public finance) ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

انهن مالي نظامن ۾، اثاثا خريد ڪيا ويندا آهن، وڪرو ڪيا ويندا آهن يا مالي آلات (financial instruments) طور واپار ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ ڪرنسي، قرض، بانڊ، حصا (shares)، اسٽاڪ، آپشنز، فيوچرز وغيره. اثاثن کي بينڪن ۾ رکي سگهجي ٿو، سيڙپڪاري ڪري سگهجي ٿي ۽ انشورنس ذريعي انهن جي قيمت کي وڌائي نقصان کي گهٽ ڪري سگهجي ٿو. عملي طور تي، ڪنهن به مالي عمل ۾ خطرا (risks) هميشه موجود هوندا آهن.

ان جي وسيع دائري سبب، فنانس ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. اثاثن جو انتظام (Asset management)، مالي خطرن جو انتظام (Financial risk management) ۽ سيڙپڪاري جو انتظام پئسي جي قيمت وڌائڻ تي ڌيان ڏين ٿا. مالي تجزيو (Financial analysis) ڪنهن به اداري جي استحڪام ۽ منافعي جو جائزو وٺندو آهي. ڪجهه شعبا گهڻ-شاخي آهن، جهڙوڪ رياضياتي فنانس، مالي قانون، فنانشل اڪنامڪس، فنانشل انجنيئرنگ ۽ فنانشل ٽيڪنالاجي (Fintech).

فنانس جي ابتدائي تاريخ پئسي جي تاريخ سان گڏ شروع ٿئي ٿي، جيڪا تاريخ کان اڳ جي دور جي آهي. 19هين صدي جي آخر ۾، عالمي مالي نظام (global financial system) وجود ۾ آيو. 20هين صدي جي وچ ڌاري، فنانس اقتصاديات (economics) کان الڳ هڪ مخصوص علمي شاخ طور اڀري آيو.

## مالي نظام

مالي نظام پئسي جي وهڪري تي ٻڌل هوندو آهي جيڪو فردن (ذاتي ماليات)، حڪومتن (عوامي ماليات) ۽ ڪاروبارن (ڪارپوريٽ ماليات) جي وچ ۾ ٿئي ٿو. فنانس ان عمل جو مطالعو ڪري ٿو جنهن ذريعي پئسو بچت ڪندڙن ۽ سيڙپڪارن کان انهن ادارن تائين پهچي ٿو جن کي ان جي ضرورت آهي. سيڙپڪارن وٽ واڌو پئسو هوندو آهي جيڪو اهي نفعي يا وياج جي لالچ ۾ ڪم آڻيندا آهن، جڏهن ته ڪمپنين يا حڪومتن کي پنهنجا منصوبا هلائڻ لاءِ ٻاهران پئسا (قرض يا ڪريڊٽ) کڻڻا پوندا آهن.

عام طور تي، جڏهن ڪنهن اداري جي آمدني ان جي خرچن کان وڌيڪ هجي، ته اهو واڌو پئسو قرض طور ڏئي يا سيڙپ ڪري سگهي ٿو. ان جي مقابلي ۾، جنهن اداري جا خرچ آمدني کان وڌيڪ هجن، اهو ٻن طريقن سان پئسا گڏ ڪري سگهي ٿو: (i) قرض کڻڻ ذريعي يا بانڊ وڪڻڻ ذريعي؛ (ii) حصا يا اسٽاڪ وڪڻڻ ذريعي (equity).

مالي وچواسطا (financial intermediary) جهڙوڪ بينڪ، سيڙپڪارن ۽ قرض کڻندڙن جي وچ ۾ پل جو ڪردار ادا ڪن ٿا. بينڪ پئسا جمع ڪن ٿا ۽ انهن تي وياج ڏين ٿا، ۽ پوءِ اهو ئي پئسو وڌيڪ وياج تي ٻين کي قرض طور ڏين ٿا.

2010ع واري ڏهاڪي کان، فنانشل ٽيڪنالاجي (فنيٽيڪ) روايتي مالي خدمتن کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي. موبائيل پيمنٽ، ڊجيٽل والٽ، ۽ پيئر-ٽو-پيئر لينڊنگ پليٽ فارمن مالي ڏي وٺ جا نوان طريقا پيدا ڪيا آهن.

## ماليات جا شعبا
فنانس کي بنيادي طور تي ٽن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ذاتي ماليات، ڪارپوريٽ ماليات ۽ عوامي ماليات.

### ذاتي ماليات (Personal finance)

ذاتي ماليات مان مراد پنهنجي بجيٽ ٺاهڻ آهي ته جيئن بنيادي ضرورتون پوريون ٿي سگهن ۽ مستقبل لاءِ بچت ٿي سگهي. ان ۾ تعليم جا خرچ، گهر يا ڪار لاءِ قرض کڻڻ، انشورنس خريد ڪرڻ، سيڙپڪاري ڪرڻ ۽ ريٽائرمينٽ لاءِ پئسا گڏ ڪرڻ شامل آهن.

### ڪارپوريٽ ماليات (Corporate finance)

ڪارپوريٽ ماليات جو تعلق انهن فيصلن سان آهي جيڪي ڪمپني جا مئنيجر حصيدارن (shareholders) جي سرمائي جي قيمت وڌائڻ لاءِ ڪندا آهن. ان ۾ فنڊن جا ذريعا ۽ سرمائي جي جوڙجڪ (capital structure) شامل آهي. هن جا ٽي مکيه حصا آهن:
# **سرمائي جي بجيٽنگ ([[Capital budgeting]])**: اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙن منصوبن ۾ سيڙپڪاري ڪجي.
# **ڊيويڊنڊ پاليسي ([[Dividend policy]])**: واڌو منافعي کي ڪيئن استعمال ڪجي (ڪاروبار ۾ ٻيهر سيڙپ ڪجي يا حصيدارن کي واپس ڪجي).
# **سرمائي جي جوڙجڪ ([[Capital structure]])**: قرض ۽ سرمائي جي وچ ۾ صحيح توازن پيدا ڪرڻ ته جيئن سيڙپڪاري جي لاڳت گهٽ ۾ گهٽ هجي.

## پڻ ڏسو
* اقتصاديات
* بينڪ
* اسٽاڪ مارڪيٽ

## حوالا