open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نور محمد انڍڙ

مولانا نور محمد ولد نواز -انڍڙ- 1886ع ۾ هاليجي شريف ۾ ڄائو. ابتدائي -تعليم- سنڌ مان حاصل ڪري اعليٰ ديني -تعليم- لاءِ ديوبند دهليءَ ويو، جتان فارغ التحصيل ٿي، مدرسه قاسم العلوم گهوٽڪيءَ ۾ مدرس مقرر ٿيو. مولانا محمد علي جوهر کان متاثر ٿي خلافت تحريڪ ۾ شامل ٿيو. انگريزن خلاف سخت تقريرون ڪيائين، هجرت تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتائين. هجرت تحريڪ دوران گهر جو سمورو سامان ۽ -ٻني- وڪڻي -افغانستان- ڏانهن هجرت ڪيائين، پر -پشاور- پهچڻ بعد خبر پيس ته پٺاڻن دغا ڪري انگريزن سان ٺاهه ڪيو آهي، تڏهن ٻين سان گڏ واپس آيو. قطع تعلقات تحريڪ ۾ خاص ڪردار ادا ڪيائين. سخت تقريرن ڪرڻ ڪري سکر جي ڪليڪٽر گبن کيس گهرائي چيو ته: ”اسان ٻڌو آهي ته اوهان ماڻهن ۾ -بغاوت- پکيڙيو ٿا“، مولوي نور محمد نهايت بي باڪيءَ سان کيس جواب ڏنو ته: ”اسان پنهنجو حق گهرون ٿا، -بغاوت- نه ٿا پکيڙيون، هي ملڪ اسان جو آهي، نه ڪي توهان جو.“

## حوالا
انڙ

سنڌ جي سماٽ قبيلن جو هڪ شخص، جنهن جي نالي پٺيان ”انڙ“ ذات جو بنياد پيو. سماٽن لاءِ روايت آهي ته سام جو اولاد آهن. سنڌ جي سمن جو ڏاڏو ’هسپت‘ هو. اُنڙ انهيءَ هسپت جو اولاد آهن. انڙن جو شجرو تحفة الڪرام موجب هيٺينءَ ريت آهي:

اُنڙ پٽ لاکو پٽ لاکير پٽ اُڍو پٽ اوڍر پٽ نوتيار پٽ نيٽ، جيڪو هسپت جو پوٽو هو. اُنڙ جي پيءُ لاکي کي ٻه گهر واريون هيون. ”بٺي چاره“ نالي گهر واريءَ مان کيس اُڍو، مُهڙ ۽ ٻه ٻيا پٽ ٿيا. ٻيءَ گهرواريءَ مان اُنڙ، ڇُٽو، ڦل لاکو ۽ مناهي ٿيا. 
سنڌ ۾ سمن جو پهريون حاڪم ڄام فيروزالدين انڙ هو، جنهن جو اولاد ڪافي وڌيو ۽ سنڌ ۾ پکڙيو. سندس نالي جي ئي نسبت سان، پوءِ سنڌ ۾ ”انڙ“ قبيلو مشهور ٿيو. هن وقت هي قبيلو قديم لاکاٽ پرڳڻي (موجوده سڪرنڊ ۽ دولت پور صَفَن تعلقن) ۾، اڪثريت سان رهي ٿو. ”انڙ“ قبيلي جي دعويٰ آهي ته اُهي سموري ”سماٽ“ برادريءَ جو سردار قبيلو آهن، اُن ڪري اڄ تائين انڙ ”ڄام“ لقب اختيار ڪيو اچن. ايس صادق علي جي لکڻ موجب انڙ بن سمي کي 28 پٽ هئا، جن مان هڪڙي پٽ جو نالو ’ڳنڀير‘ هو، جنھن جي اولاد پاڻ کي ’ڳنڀير‘ سڏايو. سندن شجرو هن ريت بيان ڪيل آهي: ڳنڀير پٽ انڙ پٽ سمون پٽ رائيڏنو سنڌ ۾ هلندڙ دؤر ۾ انڙ قبيلي جا ڪيترائي مشهور ماڻهو ٿيا، جن ۾ رئيس علي نواز خان انڙ، رئيس رسول بخش انڙ، حاجي غلام حسين انڙ (سابق ايم پي اي)، بيگم گلزار انڙ (سابق ايم پي اي)، رسول بخش انڙ وڪيل، الطاف حسين انڙ، بهاول خان انڙ ، ڄام تماچي انڙ  (موجوده ايم. پي. اي) وغيره شامل آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
حاجي غلام حسين انڙ

سنڌ جو مشهور سياستدان حاجي غلام حسين -انڙ- -اپريل- 1948ع ڌاري ڳوٺ علي -آباد-، تعلقي ڏوڪري ضلعي لاڙڪاڻي ۾ زميندار گھراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد وڏيرو غلام عمر خان -انڙ- تر جو ناليوارو سياستدان ۽ زميندار ٿي گذريو آهي. سندس ڏاڏو فقير محمد خان -انڙ- به سياسي حوالي سان تر جو مشهور ماڻهو هو، جنهن کي -انگريز- دور ۾ ”خانبهادر“ جو لقب مليو هو. حاجي غلام حسين -انڙ- ابتدائي -تعليم- نوابشاهه ۽ لاڙڪاڻي مان حاصل ڪئي. گريجويشن سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين. شروع کان وٺي سياسي ۽ سماجي سرگرمين ۾ دلچسپي وٺندو هو. هن سياسي ڪيريئر جي شروعات بلدياتي چونڊن ۾ ڪائونسلر چونڊجڻ سان ڪئي. 1983ع ۾ تعلقي ڪائونسل جو چيئرمئن ٿيو. 1985ع جي غير جماعتي چونڊن ۾ پهريون دفعو سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. 1988ع ۽ 1990ع ۾ پيپلز پارٽيءَ جي -ٽڪيٽ- تي ايم.پي.اي چونڊيو. انهن ئي سالن ۾ ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻي جو بنا مقابلي چيئرمئن به ٿيو. 1992ع ۾ مسلم ليگ (فنڪشنل) جي -ٽڪيٽ- تي ايم. پي. اي لاءِ چونڊ وڙهيو، پر پ پ پ اميدوار کان هارائي ويو. 1992ع ۾ هو مسلم ليگ (فنڪشنل) لاڙڪاڻي ضلعي جو صدر چونڊيو. هن ضلعي سطح تي سياست ڪرڻ ۽ ضلعي جا مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ”لاڙڪاڻو -اتحاد-“ قائم ڪيو. جنهن کي پ پ مخالف محاذ تصور ڪيو ويو. 1990ع ۾ هو مشهور ”-انڙ- ڪيس“ ۾ گرفتار ٿيو. ڄام صادق علي جي نگران وزير اعليٰ ٿيڻ بعد سندس حمايت سان آزاد ٿيو. 22 مارچ 1994ع تي کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ۽ 22 مهينا قيد رهيو. 22 ڊسمبر 1995ع تي آزاد ٿيڻ کانپوءِ 25 -جنوري- 1996ع تي وفات ڪيائين. سندس -ڀاءُ- الطاف -انڙ- به مشهور سياستدان آهي، جيڪو اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ صوبائي وزير رهي چڪو آهي. سندس فرزند شفقت حسين -انڙ- ڏوڪريءَ جو اڳوڻو تعلقي ناظم رهي چڪو آهي، هينئر سندس سياسي وفاداريون -پاڪستان- پيپلز پارٽيءَ سان آهن.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سنڌي شخصيتون
انڙ انڙائي

ڄام مهڙ ۽ ڄام مناهي، سنڌ جي سمن مان پهريان مک سردار هئا، -جن- سومرن جي دور جي وچ ڌاري ڪڇ ۾ سمن جي طاقت جو بنياد وڌو. ڪڇ جي روايت موجب ڄام مهڙ ۽ ڄام مناهي پهريان سما سردار هئا، جي سنڌ مان آيا ۽ اچي ڪڇ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪيائون. -انڙ- انڙائيءَ جي ڳالهه انهيءَ دور سان تعلق رکي ٿي ۽ ڪڇ جي روايتن سان گهڻي قدر ملي ٿي. البته ڪڇ جي روايتن موجب مهڙ ۽ مناهي پنهنجي -ڀاءُ- -انڙ- کي مارايو، انهيءَ ڪري کين سنڌ ڇڏڻي پئي. مگر انهيءَ روايت جي تصديق نه ٿي ٿئي. -ان- کانسواءِ سمن جي مختلف شجرن ۾ پڻ -انڙ- جو اولاد ڄاڻايل آهي. جنهن مان اندازو آهي ته -انڙ- سنڌ ۾ ڄام ٿي رهيو ۽ مهڙ ۽ مناهي وڃي ڪڇ ۾ حڪومت قائم ڪئي.

## حوالا
انڙ پور

هيءُ اڳوڻي دادو ۽ موجوده ڄامشوري ضلعي جو مشهور قديم شهر آهي، جيڪو ڄام انڙ سمي ٻڌرايو هو. هن وقت تعلقي ڪوٽڙيءَ ۾ آهي ۽ گهڻي وسنديءَ وارو شهر آهي. هن شهر جي ويجهو، علي آباد- کان هيٺ هڪ اولياءُ اللہ، عابد ۽ زاهد شخصيت، مخدوم ساهڙ جو قبو آهي، جيڪو مخدوم بلاول جو خليفو ۽ -بلاولي تحريڪ- سان وابسته هو. 
مخدوم ساهڙ  هڪ ڀيري پاڻ جڏهن مٽياري شهر ۾ ويو ته اُتي سمهڻ مهل پير ڊگهيري نه سُتو ۽ چيائين ته ”هتي چؤطرف ساداتن جا گهر آهن، بي ادبي ٿيندي“. سندس چوڻ هو ته ”-ان- ماڻهوءَ کي مرشد يا پير ڪري مڃجي، جنهن ۾ هيٺيون ٽي خاصيتون هجن: هڪ خاصيت اها ته جڏهن وٽ ويهجي ته خدا ياد پوي، ٻي اها ته هن کي ڇڏڻ ڏکيو لڳي، ۽ ٽيون هيءُ ته جيڪا ڳالهه ڪري ته -ان- جو دل تي اثر پوي.“ 
انڙپور جو تاريخي ماڳ، ڪوٽڙيءَ کان ٻاويهه ميل -اتر- طرف آهي. روايتن موجب اهو ٽيون ڀيرو وسايل ڳوٺ آهي ۽ -تاريخ- ۾ بيان ڪيل انڙپور کان ڇهه ميل اولهه طرف آهي؛ هيءُ ڳوٺ 1592ع ۾ اڃا به ڪجهه -اوڀر- طرف هو ۽ درياهه جو مکيه وهڪرو ”ٻهريءَ“ کان -ٿورو- پنڌ اولهه تي وهندو هو ۽ ٻهري اڄ جيان اڳي به درياهه جي ساڄي پاسي وسندڙ هئي. ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هن ڳوٺ جو وڏو حصو درياهه -پائي- ويو. -ان- جو مطلب اهو ٿيو ته اهو ڳوٺ ڪافي وڏو هوندو، ڇاڪاڻ ته درياهه جي پائي وڃڻ کان پوءِ اُن جو ڪجهه حصو اڃا به موجود آهي. 
پراڻن ماڻهن جو چوڻ آهي ته هيءُ شهر ڏاڍو خوبصورت هوندو هو. هن شهر ۾ هڪ قلعو به ٺهيل هو، جو پوءِ سيلاب يا ٻئي ڪنهن سبب جي ڪري ختم ٿي ويو. شهر جي منڍ ۾ سامهون هڪ عاليشان دلي دروازو هو. دروازي کان وٺي شهر تائين فانوس هوندا هئا، جيڪي رات جو روشني ڪندا هئا. 
انڙپور جي ڀرسان هڪ ٻيلو به آهي، -ان- ۾ وقت جا -امير- شڪار ڪندا هئا. بهرحال ورهاڱي کان پوءِ گهڻي تبديلي آئي آهي. هن وقت هتي هڪڙي اسپتال ۽ پرائمري اسڪول آهي. هن علائقي ۾ مختلف ذاتين جا ماڻهو رهن ٿا، -جن- ۾ -انڙ-، ميمڻ، کوسا ۽ ماڇي گهڻائيءَ ۾ آهن.
سنه 998ھ (سنه 1589ع) ۾ جڏهن مرزا جاني بيگ سنڌ جو حاڪم هو ۽ خودمختيار هو، تڏهن هن کي اڪبر بادشاهه ماري مڃائڻ جي ڪئي ۽ خان خانان کي انهيءَ ڪم لاءِ موڪليائين. لڪيءَ وٽ ٻنهي جي جنگ ٿي ۽ جاني بيگ ڀڄي اُنڙپور ۾ آيو ۽ اتي جهٽ ۾ هڪڙو پهڻن جو جهنگلي قلعو بنائي پناهه وٺي ويهي رهيو. خان خانان اتي مٿس ڪاهي آيو ۽ انهيءَ کي گهيرو ڪيائين. ڏهاڙي لڙائي پئي ٿي، آخر ٻنهي جي وچ ۾ صلح ٿيو. پوءِ مرزا جاني بيگ ٺٽي ويو ۽ خان خانان سن ۾ آيو.

## ريلوي اسٽيشن

## حوالا
علي نواز انڙ

**ڄام رئيس علي نواز خان انڙ** نوجوانيءَ ۾ ئي مسلم ليگ ۾ شموليت ڪري سياست جي ميدان ۾ وک رکي ۽ -آزاديءَ جي تحريڪ- ۾ ڀرپور حصو ورتو. هو ارڙهن سالن جي عمر ۾ لاهور ۾ مسلم ليگ جي 1940ع واري تاريخي اجلاس ۾ شريڪ ٿيو، جنهن ۾ -پاڪستان- بابت ٺهراءُ بحال ٿيو. مسلم ليگ ۾ شموليت دوران مسلم ليگ نيشنل گارڊ، نواب شاهه جو سالار اعظم ۽ ضلعي نواب شاهه جو وائيس چيئرمئن به رهيو. 1958ع ۾ بنيادي -جمهوريت- جي نظام هيٺ پهريائين ميمبر ۽ پوءِ يونين ڪائونسل قاضي احمد جو چيئرمئن ٿيو. 1970ع واري جنرل اليڪشن ۾ آزاد اميدوار جي حيثيت سان صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو، بعد ۾ هن پ پ پ ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ ضلعي رابطا ڪميٽيءَ جو چيئرمئن منتخب ٿيو. مختلف عهدن تي فائز هوندي ذاتي خرچ سان قاضي احمد شهر ۾ پنهنجا پلاٽ ڏئي، عوام جي سهولت لاءِ پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول تعمير ڪرايائين ۽ شهر ۾ -بجلي-، -ٽيليفون- ۽ -بئنڪ- جهڙيون بنيادي سهولتون فراهم ڪرايائين. 1958ع ۾ شهر ۽ پسگردائيءَ جي ماڻهن جي علاج جي سهولت لاءِ پنهنجي زمين ڏيئي ’هيلٿ سينٽر‘ قائم ڪرايائين. 1970ع ۾ جانورن جي اسپتال لاءِ پنهنجي زمين ڏنائين ۽ حڪومت طرفان ’نور ماڊل وليج‘ قائم ڪرايائين. جنهن ۾ مسجد، مڊل اسڪول، اسپتال ۽ 25 گهر ٺهيا، قاضي احمد شهر جي خوبصورتيءَ لاءِ ’ڪميونٽي سينٽر‘ ۽ ڪتب خانو تعمير ڪرايائين. علي نواز -انڙ- سياحن ۽ شهر واسين جي سير تفريح لاءِ ’فش ليڪ‘ (مڇيءَ جو -تلاءُ-)، ميوزيم ۽ لکين رپين جي پنهنجي ذاتي خرچ سان وڏي ايراضيءَ ۾ ’ناز -باغ-‘ تيار ڪرايو، جيڪو سنڌ جو ’شالامار‘ جي نالي سان مشهور آهي. -ان- کان سواءِ هن -باغ- جي آخر ۾ هڪ وڏو ’سفاري پارڪ‘ ٺهرايو. رئيس علي نواز -انڙ- سماجي، سياسي ڪمن سان گڏ زراعت جي ميدان ۾ پڻ اڳڀرو رهيو هو. ملڪ جو -ترقي- پسند -آبادگار- هو، زرعي حوالي سان هن دنيا اندر ايندڙ تبديلين ۽ سڌارن کي پنهنجي زمين ۽ -باغ- تي لاڳو ڪيو. 1940ع کان جديد طريقن سان زراعت جي آباديءَ جو سلسلو شروع ڪرايائين. 1954ع ۾ وليج ايڊوائزري دور ۾ جيڪي علائقائي زرعي نمائشون ٿيون، -تن- ۾ ميوي، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي جنسن جي نمائش ۾ رکيل چاليهن انعامن مان -ٻٽيهه- ’-اول- ڪپ‘ -انعام- حاصل ڪيائين. کيس سماجي خدمتن جي عيوض 1960ع ۾ ’تمغه قائداعظم‘ پڻ مليو. رئيس علي نواز 31 -آگسٽ- 2007ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
غلام رسول انڙ

غلام رسول انڙ، مشهور سياستدان حاجي امام علي انڙ جو پٽ آهي. هو 1949ع ۾ نواب شاهه ويجهو کڏهر ڳوٺ ۾ ڄائو. ميٽرڪ تائين تعليم ورتائين. سندس پيشو زمينداري آهي. هو 1977ع ۽ 1993ع ۾ پ پ پ جي ٽڪيٽ تي ۽ 1997ع ۾ مسلم ليگ (ن) جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. 1997ع واري دور ۾ وڏي وزير جو صلاحڪار مقرر ٿيو. 2007ع ۾ نگران حڪومت ۾ ٻيلي کاتي جو وزير مقرر ٿيو. اسيمبلي جي ٻيلي کاتي جو وزير مقرر ٿيو. اسميبلي جي چونڊ لڙڻ لاءِ گريجوئيشن واري شرط سبب پنهنجي پٽ عبدالحفيظ انڙ کي سياست ۾ آندائين. صوبائي اسيمبلي جي نوابشاهه واري سيٽ لاءِ مسلم ليگ (ق) جو اميدوار هو. سندس پٽ عبدالحفيظ 2008ع ۾ دل جو دورو پوڻ سبب گذاري ويو.

## حوالا
رسول بخش انڙ

فقير رسول بخش -انڙ- قاضي احمد شهر، ضلعي نوابشاهه (هاڻي بينظير -آباد-) ۾ 1901ع ڌاري سردار خانصاحب محمد خان -انڙ- جي گهر ۾ -جنم- ورتو. سندس والد سڄي سنڌ ۾ سخاوت جي حوالي سان مشهور هو، هن خاندان جو لاڳاپو ۽ شجرو سنڌ جي سما خاندان سان ملي ٿو، جيڪي سنڌ جا حاڪم هئا ۽ پهرئين سمي حاڪم ڄام -انڙ- جو اولاد هئا، انهيءَ تعلق جي ڪري سردار رسول بخش -انڙ- جي خاندان کي سنڌ جي سما خاندان ۾ نمايان ڪليدي حيثيت رهي آهي ۽ کين سما خاندان جو وڏو گهر سڏيو ويندو آهي. رئيس رسول بخش -انڙ-، سنڌ جي بمبئيءَ کان جدا ٿيڻ کانپوءِ 1937ع ۾ سنڌ جي پهرين اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. -ان- کان پهرين 1933ع ۾ لوڪل بورڊ نوابشاهه جو پريزيدنٽ پڻ رهيو، رئيس فقير رسول بخش -انڙ- 1940ع ڌاري حيدرآباد ۾ آل -پاڪستان- سماٽ ايسوسيئيشن جو صدر پڻ چونڊيو. رسول بخش -انڙ- جو نالو -ان- دور ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، جڏهن 1942ع ۾ هڪ -انگريز- ڪليڪٽر ڊيوس (Davis) سان سندس تڪرار ٿيو. -ان- دوران هي پهريون شخص هو، جنهن -انگريز- سرڪار کان خانبهادريءَ جي لقب وٺڻ کان انڪار ڪيو، سندس -ان- قدم تي -انگريز- سرڪار سخت ناراض ٿي ۽ مٿس توڙي سندس ٻن ڀائرن، رئيس -امام- بخش -انڙ- ۽ رئيس ڌڻي بخش -انڙ- تي -بغاوت-، قانون شڪني ۽ متوازي حڪومت قائم ڪرڻ جا ڪيس لاڳو ڪري کين چالان ڪيو ويو. سردار صاحب کي -تنگ- ڪرڻ لاءِ سندس شنوايون پري پري وارن شهرن ۾ رکيون ويون. -ان- وقت سانگهڙ ۽ نوابشاهه هڪ ضلعو هئا، پر جنهن به شهر ۾ فقير صاحب جي شنوائي ٿيندي هئي، اتي هزارين ماڻهو گڏ ٿي ويندا هئا، اصل ۾ هي ڪيس فقير رسول بخش جي طاقت ۽ اثر رسوخ کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ڪيا ويا هئا پر رئيس چيف ڪورٽ مان باعزت -بري- ٿيو. سندس ڪيس جي پيروي نامور بئريسٽر محمد علي جناح ڪئي. 
1950ع ڌاري سردار رسول بخش -انڙ- جو صوفي ازم ڏانهن لاڙو ٿيو ۽ سرداري لقب هٽائي فقيريءَ جو لقب اختيار ڪيائين ۽ سمورو وقت سماجي خدمت ۽ فلاح و بهبود جا ڪم ڪرڻ ۾ وقف ڪيائين. ٽي چار ڀيرا پنهنجن هارين جا قرض معاف ڪيائين. هارين جي کاتن جا ڪتاب گهرائي، انهن مان غريب هارين جي قرض جا سمورا ورق ساڙي ڇڏيائين. وٿاڻن ۾ بيٺل جانور، غريبن ۾ ورهائي ڇڏيائين. سندس اها سخاوت اڄ به تر جي ماڻهن کي ياد آهي. سندس سنڌ جي مختلف مشهور خاندانن سان تعلقات هئا، پر سائين جي. ايم. سيد سان گهاٽي دوستي ۽ ويجهڙائپ هـئـس، جـنـهـن جـو ذڪـر سـائـيـن جـي. ايـم. سـيـد پـنـهـنـجـي ڪـتـاب ”-جن- سين'>-جنب گذاريم -جن- سين-“ ۾ ڪيو آهي. 1970ع ۾ سائين جي. ايم. سيد جي موجودگيءَ ۾ فقير رسول بخش سماٽ قبيلي جو اجلاس ڪوٺائي، پنهنجي زندگيءَ ۾ پنهنجي پٽ ڄام تماچيءَ کي سردار ڪوٺايو، جيڪو هن وقت سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽيءَ جو چيئرمئن آهي. سردار ڄام -تماچي- پڻ پنهنجي والد جي رستي تي هلندي سماجي ڪمن ۽ غريبن جي خدمت ۾ اڳڀرو آهي. رئيس فقير رسول بخش -انڙ- 1980ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
انڙ ڪوٽ

**انڙڪوٽ** ماڳ جي بيھڪ ′62 ◦68 اوڀر ۽ ′63◦24 اتر ۾ آھي. ھي ڪوٽ بدين ضلعي، گولاڙچي تعلقي جي ديھ کيرئين سروي نمبر 456 449، جاتي کور واھ رستي تي لغاري سم نالي سان چار پنج ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آھي. ڪوٽ زمين جي سطح کان 15 فوٽ کن مٿي ڏيڍ بلاڪ ۾ ورھايل آھي. ھن چوڪنڊي ڪوٽ جو ھر پاسو 800 فوٽ ڊگھو آھي. ڪوٽ ۾ 28 برج آھن. ڪوٽ جي ڀت جي ويڪر 8 فوٽ آھي. ڪوٽ ۾ ٻن پاسن کان دروازن جا نشان ملن ٿا. اوڀر پاسي وارو دروازو ويڪر ۾ ٻن ڏاند گاڏين جي لنگهڻ جيترو آھي. ٻئي دروازي جا اولھ پاسي نشان آھن. ڪوٽ ۾ ھڪ کوھ جا آثار اوڀر اتر ڪنڊ تي بيٺا آھن. کوھ جو قطر ڏھ ٻارنھن فوٽ ٿيندو. سرن جي ماپ 13x1/2 8x2 انچ آھي. ھي قلعو سمن جي پھرئين بادشاھ ڄام فيروز الدين جي دور جو چئجي ٿو. جنھن کي شاھ لطيف ڄام انڙ جي نالي سان ڏاتار ۽ سورھيہ طور ڳايو. سومرن جي آخري حڪمران ھمير سومري کي قتل ڪرڻ کان پوءِ ڄام انڙ سمن جو پھريون سردار ٿيو. اھو 51 1350ع جو واقعو آھي.

## حوالا
محمد ملوڪ انڙ

نامور ليکڪ، سماج سڌارڪ محمد ملوڪ ولد فتح محمد -انڙ- 23 -آگسٽ- 1946ع تي ڳوٺ راهب شاهه تعلقي سڪرنڊ ضلعي بينظير -آباد- (نوابشاهه) ۾ -جنم- ورتو. ابتدائي -تعليم- 1951ع ۾ پرائمري اسڪول ڳوٺ راهب شاهه مان ورتائين. ساڳئي اسڪول مان قرآن مجيد، انگريزيءَ جا ٽي درجا ۽ 1960ع ۾ سنڌي فائنل پاس ڪيائين. کيس ننڍي هوندي کان ئي لکڻ، پڙهڻ ۽ ڪتاب گڏ ڪرڻ جو شوق هوندو هو. 1965ع ۾ پنهنجي ڳوٺ ۾ ’طارق لائبريري‘ قائم ڪيائين، جنهن ۾ اٽڪل 12 هزار ڪتاب، اخبارون، رسالا، قلمي نسخا، ناياب -تصويرون-، -ثقافت- ۽ آرٽ جون مختلف شيون ۽ نوادرات پڻ موجود آهن. هن لکڻ جي شروعات 1980ع کان ڪئي. مخدوم -بلاول- شهيد ويلفيئر ائسوسيشن جو باني چيئرمئن، هيومن رائٽس ڪميشن آف -پاڪستان- جو ميمبر، سنڌي ادبي سنگت شاخ قاضي احمد جو ميمبر ۽ ڪيترين ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان وابسته آهي. کيس مڃتا طور ڪيترائي اوارڊ ۽ سرٽيفڪيٽ ملي چڪا آهن، -جن- ۾ -پاڪستان- سوشل ايسوسيئيشن طرفان ٻه ڀيرا ستاره سماج گولڊ ميڊل، قائد اعظم محمد علي جناح اوارڊ، صحافي محرم -ڀٽي- اوارڊ، شڪيل -پٺاڻ- اوارڊ، قاضي سرفراز اوارڊ شامل آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: (1) منهنجي يادن جون ريکائون (مضمون)، (2) سنيها سرير ۾ (خط) شامل آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي اديب
انڙ پور واري جنگ

اڪبر بادشاهه ملتان ۾ منزل انداز ٿيو تہ ٻيا سڀ صوبا سندس سلاميءَ تي ويا. پر ٺٽي جو حڪمران جاني بيگ نه ويو، تنهن تي اڪبر بادشاهه، خان خانان کي ٺٽي تي ڪاهڻ جو حڪم ڏنو. مرزا جاني بيگ به لشڪر وٺي خان خانان سان انڙپور وٽ اچي سامهون ٿيو. پهرين ڏينهن جي جنگ ۾ ٻنهي طرفن جا هزارين سپاهي مارجي ويا، ليڪن فتح ۽ شڪست جو ڪو به نتيجو ڪونه نڪتو. ٻئي ڏينهن واري جنگ شروع ٿي ته خان خانان جي لشڪر پهريائين توپن سان حملو ڪيو ۽ پوءِ هاٿين جي قطار سنڌ جي لشڪر تي چاڙهي ۽ ان جي پويان سوارن ۽ پيادن سان حملو ڪيو. مغلن وٽ هٿيار ۽ بارود بي انداز هئا ۽ لشڪر به گهڻو هو. آخر سنڌ جو سپاهه مارجي ويو ۽ مرزا جاني بيگ صلح جو جهنڊو ڏيکاري خان خانان آڏو پيش پيو. خان خانان، مرزا جاني بيگ کي وٺي اڪبري درٻار ۾ پيش ڪيو، پر اتي مرزا جاني بيگ جي بهادريءَ جي گهڻي تعريف ڪيائين، جنهن تي اڪبر بادشاهه سندس خطا معاف ڪري کيس سڄي سنڌ جو حڪمران مقرر ڪرڻ چاهيو، پر مرزا جاني بيگ اهو قبول نه ڪيو ۽ پنهنجي پٽ مرزا غازي بيگ لاءِ سفارش ڪيائين، جيڪا قبول پئي ۽ مرزا غازي بيگ سنڌ جو حڪمران مقرر ٿيو.

## حوالا
انس راڄپر

مترجم ۽ ليکڪ -انس راڄپر- 30 -آڪٽوبر- 1961ع تي ڳوٺ ڏنگيجا ضلعي نوشهري فيروز ۾ پيدا ٿيو. فاضل درس نظامي (شهادت العالميه) ۽ ايم. فل (اسلاميات) ڪئي اٿائين. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ۾ ريسرچ لئبريريءَ جي ٽيڪنيڪل اسسٽنٽ طور ڪم ڪري رهيو آهي، سندس ڪيتريون ئي تحريرون شايع ٿيل آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾: (1) حيات محمد صلي -الله- عليه وسلم (حسنين هيڪل جي ڪتاب جو ترجمو: 2001ع)، مفتاح الصلواة: فتح محمد سيوهاڻيءَ جي فارسي ڪتاب جو ترجمو: 2006ع)، (3) -امام- شاهه ولي -الله- جو فلسفو (مولانا عبيدالله سنڌي، ترجمو: 2003ع)، (4) قرآن سمجهڻ جا اصول (شاهه ولي -الله- دهلوي، ترجمو: 2002ع)، فرائض السلام (مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جي جديد سنڌي صورتخطيءَ ۾ ترتيب: 2010ع) شامل آهن. هو هن وقت حيدرآباد ۾ رهي ٿو.

## حوالا
انساب مشائخ سيوستاني

**انساب مشائخ سيوستاني** نسخي جو مصنف مخدوم حسن الله شاھ الصديقي پاٽائي آهي. هيءُ نسخو کانئس پڇيل سوالن جي جوابن تي مشتمل آهي. هن جو هڪ عڪسي نسخو سنڌالاجي ڄامشوري ۾ موجود آهي. جيڪو پير حسام الدين راشدي انڊيا آفيس لائبريري مان حاصل ڪيو هو. ان جو سنڌي ترجمو مخدوم ميان علي گوهر صديقي پاٽائي ڪيو آهي. مخدوم سليم الله صديقيءَ مقدمي سان گڏ ان سنڌي ادبي بورڊ پاران کي شايع پڻ ڪرايو آهي.

## حوالا
انسان (رسالو)

محمد عثمان ڏيپلائي جي ادارت هيٺ شايع ٿيندڙ هفتيوار ”-انسان-“ حيدرآباد جو اجراء 3 مئي 1959ع کان ٿيو. پهريون شمارو ”شهيد انسانيت“ نمبر جي صورت ۾ آيو. ڪور تي ابراهام لنڪن جي -تصوير- ڏنل هئي، جنهن جي هيٺان سندس مشهور مقولو درج ٿيل هو. 
”جهڙيءَ طرح آءُ ڪنهن جو غلام ٿيڻ پسند نه ڪندس، 
اهڙيءَ طرح ڪنهن کي غلام بڻائڻ به گوارا نه ڪندس.!“ 
هفته وار ”-انسان-“ -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ سنڌيءَ ۾ پهريون فيملي ميگزين چئي سگهجي ٿو. منجهس ڏيپلائي صاحب جي لکيل جديد -ترقي- پسندانه انساني ارتقاء جي سائنسي نظريئي جي آسان زبان ۾ سمجاڻي، جاهلانه عقيدن ۽ رسمن خلاف لکڻيون، سنڌي -تهذيب- ۽ زبان خلاف ٿيندڙ حڪومتي سازشن خلاف پرزور احتجاج، ”ٻارن جا صفحا“، ”عورتن جا صفحا“، ”فلمي صفحا“، ”دنيا جهان جون خبرون“، ”تبصرا“، ”-تنقيد-“ وغير، مطلب ته ”-انسان-“ هڪ مڪمل فيملي ميگزين هو. -انسان- جا خصوصي شمارا تاريخي اهميت جا حامل آهن. مثلاً ”-آزادي- نمبر، شهيد لو سمبا نمبر، ٽالسٽاءِ نمبر، سچل سرمست نمبر، ڀٽائي نمبر، سنڌ مدرسه نمبر“ وغيره رسالي جو آخري شمارو 27 فيبروريءَ 1961ع تي شايع ٿيو. تنهن کانپوءِ سرڪار طرفان مٿس بندش عايد ٿي.

## حوالا
انسان جي تاريخ (محمد عثمان ڏيپلائي)

سنڌ جي نامور ڪهاڻيڪار، ناول نگار، اديب ۽ پبلشر محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو هيءُ 60 صفحن جو ڪرائون سائيز ۾ ڇپيل ڪتاب، -اول- ”اداره انسانيت“ طرفان 1953ع ۽ پوءِ ”عبرت“ جي ڏيپلائي ڪتابي سلسلي جو 120 نمبر ڪتاب آهي، جيڪو اسلاميه دارالاشاعت، -اسٽيشن- روڊ، حيدرآباد سنڌ مان فاضل ليکڪ 1957ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. ڪتاب جي قيمت صرف هڪ رپيو رکيل آهي. ”-انسان- جي -تاريخ-“ ڪتاب مختلف بابن تي مشتمل آسان زبان ۾ لکيل آهي. باب پهريون ”-انسان- سوچي ٿو“، باب ٻيو ”اُبتا پير“، باب ٽيون ”سرويچ مجاهد“، باب چوٿون ”عقلي عالمن جو زور“، باب پنجون ”پادرين کي شڪستون“، باب ڇهون ”ڊارون ٿيئري“ ۽ آخري باب ”مذهبي عالم ۽ عقلي عالم“ عنوانن تي مشتمل آهي. 
هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، 1967ع ۾ ۽ پنجون ايڊيشن 1975ع ڇپيو، جنهن ۾ 136 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو پنجاهه پئسا ڄاڻايل آهي.

## حوالا
انساني پيدائشي عمل

**انساني پيدائشي عمل** دوران مادي جنسي گهرڙا (آنا) ماديءَ جي پيدائش واري سرشتي ۾ ٺھندا آهن. اُهي آنا تمام ننڍا ٿين ٿا ۽ آني دانيءَ جي اندر هوندا آهن. هڪ ڀيرو جڏهن اُهي ٺھي تيار ٿين ٿا تہ اهي آني دانيءَ مان نڪري رحم (womb) ۾ اچن ٿا. مادي آني جو قطر 1.0 ملي ميٽر ٿئي ٿو، ان ۾ سائٽو پلازما ۽ نيوڪليس هوندو آهي، جنھن جي چوڌاري ’جيوگهرڙي‘ جو پردو چڙهيل هوندو آهي. نر جنسي گهرڙا يا نطفا (sperms) نر جي پيدائش واري سرشتي ۾ پيدا ٿيندا آهن. جن کي آنورا (Testies) چئجي ٿو. نطفا آني جي سوين حصي جي برابر ٿين ٿا. نطفي ۾ هڪ ننڍڙو مٿو ۽ هڪ ڊگهو پڇ ٿيندو آهي. مٿي واري حصي ۾ نيوڪليس ۽ سائٽو پلازم ٿئي ٿو ۽ پڇ اُن جي ترڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿو. ٻنهي جنسي گهرڙن کي گيميٽ (Gametes) چئجي ٿو. ڳُڀ (Embryo) نطفي ۽ آني جي ميلاپ سان ٺھي ٿو. نر ۽ مادي جنسي گهرڙي جي ان ميلاپ کي ڳڀ جهلڻ يا حمل (Fertilization) چئجي ٿو. جنسي جيو گهرڙن جي ميلاپ سان ٺھڻ واري گهرڙي کي نريل آنو يا زائيگوٽ (Zygote) چئجي ٿو. ڦرجڻ کان پوءِ آني جي هڪدم ورهاست شروع ٿئي ٿي. ڪيئي ڀيرا، ورهاست کان پوءِ هي ڳڀ (ايمبريو) ٺھي ٿو، جيڪو آخرڪار واڌ کائي هڪ فرد/ٻار جي شڪل اختيار ڪري ٿو.

## حوالا

زمرو:حياتيات
زمرو:ايمبريولاجي
ساھ کڻڻ جو سرشتو

انسان ۾ ساھ کڻڻ جو عمل  ڦڦڙن ۽ ان سان ڳنڍيل نالين تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان هوا نڪ وسيلي جسم ۾ اندر داخل ٿيندي آهي. ڦڦڙ جسم ۾ سيني جي اندر ٿين ٿا. ساھ کڻڻ وقت هوا ڦڦڙن ۾ اندر داخل ٿيڻ کي ’ساھ کڻڻ‘ ۽ جسم کان ٻاهر نڪرڻ کي ’ساھ ڪڍڻ‘ چئبو آهي. هوا جڏهن نڪ مان گذرندي آهي تہ اها گرم ۽ گهميل ٿي ويندي آهي. نڪ جي اندرئين حصي ۾ اهڙا گهرڙا هوندا آهن، جيڪي مِيُوڪس (Mucous) نيڪال ڪندا آهن، جنهن سان نڪ جو اندريون حصو آلو رهي ٿو ۽ ان آلاڻ جي ڪري ٻاهرين مٽي يا جيوڙا اٽڪي پوندا آهن ۽ صاف هوا ڦڦڙن ڏانهن رواني ٿيندي آهي. ان ئي ڪري طِبي ماهر (ڊاڪٽر) اسان کي نڪ مان ساھ کڻڻ جي صلاح ڏيندا آهن.

## حوالا

زمرو:فزيالوجي
چندي ڳڙھ

thumb
**چندي ڳڙھ** ڀارت جي صوبي پنجاب جو ھڪ آھي۔ ھي شھر ھندستان جي ٻن رياستن پنجاب ۽ ھرياڻہ جي گادي جي ھنڌ جي طور تي سڃاتو ويندو آھي۔ چندي ڳڙھ جو مطلب آھي "چندي جو قلعو"۔ چندیڍي ڳڙھ جو نالو ھڪ قديم چندي مندر سان جوڙيو وڃي ٿو۔ چندي ڳڙھ جو مطلب "خوبصورت شھر" بہ ورتو جاتا ويندو آھي۔2001ع جي مردم شماري جي مطابق چندي ڳڙھ ۾ شامل موھالي، پنچڪلا ۽ زرقپور سميت ان جي آبادی 1,165,111 آھي۔ شھر ۾ ھرياڻہ، انبالہ، پنچڪلا، موھالي، پٽيالہ ۽ روپڙ جا ضلعا شامل آھن.

## تاريخ
1947ع ۾ ننڍي کنڍ جي تقسيم ۾ جڏھن ڀارت ۽ پاڪستان معرض وجود ۾ آيا تہ پنجاب کي ٻن حصن ۾ تقسيم ڪيو ويو۔ جنھن سبب لاھور پاڪستاني پنجاب جو گادي جو ھنڌ بنجڻ بعد ھندستاني پنجاب کي ھڪ نئين گادي جي ھنڌ جي ضرورت ھئي۔ جنھن ڪري ھن مقصد جي لاءِ ھڪ نئون شھر بڻايو ويو۔ جواھر لال نھرو جي نئين شھر ڪميشن، ۽ يہ لي ڪوربوزيہ جي طرف کان بڻايو ويو ھو.

## تصويرن ۾ چندي ڳڙھ

فائل:Chandigarh_-_Bus_Tata_Marcopolo.png|ٽا ٽا بس مارڪوپولو
فائل:Waterfall at Rock Garden, Chandigarh.jpg|چندي ڳڙھ ۾ راڪ گارڊن ۾ آبشار
فائل:Mahakali Temple, Chail.jpg|چندي ڳڙھ جي ھڪ مندر جو منظر
فائل:IT-Park-at-Chandigarh.Jpg|چندي ڳڙھ ٽي پارڪ


## موسم

## حوالا



زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
بڪي

**گردو** يا **بڪي** (kidney) نيڪال جي سرشتي جو اھم عضوو آهي. ھنن ۾ رت جي صفائي جو عمل ٿيندو آهي.
انساني جسم ۾ ٻہ بڪيون ٿين ٿيون، جيڪي جسم جي پُٺ جي اندرئين پاسي واري ڀت سان منسلڪ آهن. هر هڪ بڪي رانھين (Bean) وانگر ٿئي ٿي. اِن جو ٻاهريون ڏيک اڀريل گولائي وارو (Convex) ٻاهر طرف ۽ اندريون دٻيل گولائي وارو (Concave) پاسو ڪرنگهي جي طرف ٿئي ٿو. 

بڪي تقريباً ساڍا چار انچ ڊگهي ۽ ٻہ انچ ويڪري هوندي آهي. ساڄي پاسي واري بڪي، کاٻي پاسي واريءَ بڪيءَ کان ٿوري مٿي هوندي آهي. هر هڪ بڪيءَ جي دٻيل (Concave) پاسي مان هڪ نالي نڪري ٿي، جنھن کي "يوريٽر" (Ureter) چئبو آهي. يوريٽرِ هيٺ وڃي مثاني ۾ کلندو آهي. بڪين مان پيشاب يوريٽر وسيلي مثاني ۾ ايندو آهي ۽ جڏهن مثانو پيشاب سان لڳ ڀڳ ڀرجي ويندو آهي تہ پيشاب لڳندو آهي.

بڪيون انسان جي جسم ۾ پيٽ ۾ پوئين پاسي ڀوري ناسي رنگ جون  راهين جي ٻج جي شڪل جھڙيون پٺيءَ جي ڪنڊي جي ٻنھي پاسي ٿين ٿيون. ساڄي بڪي کاٻي بڪيءَ جي ڀيٽ ۾ ٿورڙو هيٺ هوندي آهي، بڪيون اسان جي جسم مان غير ضروري ۽ بيڪار مادن کي ٻاهر خارج ڪن ٿيون، بيڪار مادن جي نيڪال ۾ انھن جي تمام وڏي اهميت آهي، اصل ۾ جسم مان بيڪار ۽ غير ضروري شين جو نيڪال ايترو ئي اهم آهي، جيترو جسم لاءِ ضروري شين جو پھچڻ. بڪيون اهو ڪم نهايت سھڻي طريقي سان سرانجام ڏين ٿيون. اهي غير ضرروري ۽ بيڪار شين کي پيشاب جي شڪل ۾ ٻاهر ڪڍنديون رهن ٿيون.

بڪين جي چوڌاري هڪ غلاف نموني ڪيپسول هوندو آهي، جيڪو آسانيءَ سان لهي سگهندو آهي. هن غلاف ۾ هلڪي سليٽي رنگ جي بڪي ويڙهيل ٿيندي آهي. هر هڪ بڪيءَ جي ٻاهرين حصي ۾ رت جون وار نليون  ننڍڙا ڇڳا ٺاهين ٿيون، جيڪي هڪ نازڪ جهلي ۾ ويڙهيل بال جهڙي شڪل اختيار ڪنديون آهن، جن کي گلو ميرولائي چئبو آهي.

جسم جي ٻين سڀني عضون جي مقابلي ۾ بڪين جي هر گهڙيءَ مان سڀ کان وڌيڪ رت گذرندو آهي، انھن گلو ميرولائي ۾ رت جو داٻ وڌيڪ هئڻ ڪري رت مان پاڻي ڇاڻڻ وسيلي بومين ڪيپسول ۾ داخل ٿي مڙيل ٽيوبن ۾ هلڻ لڳندو آهي، ٽيوبن جي پاسي واريون وار نليون ان مان ضروري لوڻ ۽ فالتو پاڻي واپس رت ۾ ڇڪي وٺنديون آهن ۽ باقي پيشاب رهجي ويندو آهي، جيڪو گهاٽو ٿي مثاني ڏانھن اچي ٿو. سنهڙين نلڙين ۾ موجود پاڻي واپس رت ۾ موڪلي بڪيون جسم کي مناسب گهميل رکڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي پگهر اچي ٿو پر اهو وڌيڪ پاڻي نہ پيئندو هجي تہ بڪيون پاڻ مرادو وڌيڪ پاڻي رت ۾ موٽائينديون آهن، بڪين جون اهي نالڙيون رت ۾ تيزاب جي مقدار کي بہ ڪنٽرول ڪن ٿيون، جيئن تہ رت کاري (پي ايڇ =  704) هوندي آهي ۽ خراب مادا وڌيڪ تيزابيت پيدا ڪندا آهن، جنھن ڪري بڪيون انھن کي جلدي خارج ڪنديون آهن ۽ انھيءَ طريقي سان رت جو کاراڻپڻو قائم رهي ٿو.

بڪين جون وار نلڙيون جسم ۽ رت ۾ زهريلي دوائن، فالتو لوڻن ۽ جراثيمن جي زهر ۽ باقي مادن وغيره کي بہ خارج ڪنديون رهن ٿيون، اهي تمام ننڍڙيون وار نلڙيون هر بڪيءَ جي اندروني حصي ۾ گڏجي وينديون آهن، پيشاب اتان هيٺ ٻن نالين ۾ وڃي ٿو. انھن کي يوريٽر يعني پيشاب ناليون چئبو آهي. اهي ٻنھي پاسي بڪين مان پيشاب کي مثاني تائين پھچائين ٿيون، اهي ناليون پيٽ جي پوئين ڀت سان گڏوگڏ مثاني جي پوئين پاسي وڃي کلن ٿيون، مثاني جو  ڪم پيشاب گڏ ڪرڻ آهي، جتان خواهش مطابق ٻاهر خارج ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:اناٽومي
زمرو:انساني جسم
انساني ڀلاين جو ديني شعور

هيءُ ڪتاب علامه علي خان ابڙي جو لکيل آهي، جنهن ۾ -اسلام- ۽ علم دين جي ضرورت، -اسلام- جي صداقت، -توحيد- ۽ مساوات، دين جي اعليٰ مقصد، -اسلام- جي يگاني خصوصيت، -اسلام- جي مکيه اصولن،ا خلاقي تعليمات جي وسعت، قرآن پاڪ جي نزول، محبت جي اسلامي فلسفي ۽ ٻين سماجي مسئلن تي مضمون شامل آهن. ستر اسي سال اڳ سنڌ جي ٻهراڙين مان اُسرندڙ شعور کي جنهن -تعليم-، حڪمن ۽ شعور جي ضرورت هئي، علامه علي خان ابڙي هن ڪتاب ۾ -ان- جي زوردار دستڪ ڏني آهي. هنن مضمونن جي افاديت اڄ به ساڳي آهي. 
هن ڊيمي سائيز جي 130 صفحن تي مشتمل ڪتاب جو موجوده ڇاپو، سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ 1997ع ۾ ڇپايو آهي ۽ خوبصورت ٽائيٽل واري هن ڪتاب جي قيمت 30 رپيا آهي. هيءُ ڪتاب، آزاد ڪميونيڪيشنز ڪراچيءَ ڇپيو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌي ڪتاب
زمرو:اسلامي ڪتابون
انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)

سنڌ جي نامياري عالم، اديب ۽ تعليم دان ڊاڪٽر حبيب الله صديقيءَ **انسان جي تاريخ** جي عنوان سان 1038 صفحن تي مشتمل ضخيم ڪتاب "حبيب صديقي اڪيڊمي"، ڄام شوري پاران ڇپائي 2002ع ۾ پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو موضوع جيترو جاذب ۽ دل پذير آهي، اوترو ئي وسيع ۽ گهڻ طرفو آهي. فاضل ليکڪن جي لفظن ۾ ”مون پنهنجي مختصر مطالعي ۾ مختلف سائنسي، نظرياتي، فلسفيانا اصولن، مذهبي عقيدن، تاريخي ۽ ادبي روايتن کي شامل ڪري انسان جي تاريخ جو هڪ خاڪو تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سنڌ جي ڏاهي ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ هن ڪتاب جي تعارف ۾ لکيو آهي ته؛
 "هن مشڪل موضوع تي قلم کڻڻ جيتري قدر لائق مصنف جي همت حوصلي جي ساک ڀري ٿو، اوترو ئي سندس قلبي وسعت جي تصديق ڪري ٿو...."
 
علم الانسان، انسان جي تاريخ، تخليق، ترقيءَ ۽ تاريخ جي ڄاڻ هڪ وڏو ۽ وسيع علم آهي، جنهن کي جديد فڪري اصطلاح ۾ اينٿراپالاجي سڏجي ٿو. هن ڏکئي ۽ گوناگون موضوع تي ڊاڪٽر صديقيءَ قلم کڻي نه رڳو سنڌي زبان جي خدمت ڪئي آهي پر سنڌ جي نوجوانن لاءِ علم الانسان جي مطالعي جي راهه به کولي آهي. صديقي صاحب وڏي ڪوشش ۽ ذهانت سان ڪيترن ئي مشڪل علمي ۽ ادبي اصطلاحن کي انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ آندو آهي. هن 11 بابن تي مشتمل ذخيم ڪتاب جا موضوع گوناگون ۽ دلچسپ آهن، هر عنوان جو مضمون معلومات جي کاڻ آهي، جنهن ۾ ڪائنات جي تخليق، انسان جي اوسر، سماجن جي بناوت ۽ ڀڃ ڊاهه، انساني لڏپلاڻ، نسلي ڇنڊڇاڻ، مذهبي عقيدن، دنيا جي قديم ۽ وڏن مذهبن جي تاريخ، دنيا جي عظيم تهذيبن جي اوسر ۽ تاريخ جي سفر ۾ قومن جي ڪمال ۽ زوال جو هڪ معلوماتي ۽ دلچسپ داستان موجود آهي. لائق مصنف انگريزي، سنڌي ۽ اردو ۾ هن موضوع تي لکيل سوين ڪتابن جو مطالعو ڪري مستند ڪتابن تان حوالا وٺي هڪ خاص سائنٽيفڪ طريقي سان هي ڪتاب تخليق ڪيو آهي. هن ڪتاب جي هر باب ۾ رڳو ذيلي عنوانن جو اندازو لڳائجي ٿو ته تڏهن به انهن جو تعداد ڏسي حيرت وٺي ٿي ته هن شخص اهڙن ڳنڀير موضوعن جي ايڏي معلومات ڪيڏي نه وڏي عرصي ۾ حاصل ڪئي هوندي. ليکڪ هن مطالعي ۾ مذهبي معلومات کي سائنسي طريقن سان حاصل ڪيل معلومات سان ڀيٽيو آهي. جنهن کي هو هڪ انڪوائري رپورٽ سڏيندي پڙهندڙن ۽ عالمن تي ڇڏي ٿو، ته اهي انهن کي قبول ڪن، رد يا ان ۾ ردوبدل ڪن، ليکڪ اهو به ڄاڻايو آهي ته هن پنهنجي تحقيقي مطالعي ۾ سنڌي ٻولي استعمال ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ لکڻ آسان هو، جو فني محاورن ۽ تاريخي مواد کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪرڻو نه پوي ها، فاضل ليکڪ سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪتاب لکڻ جا ٻه خاص مقصد ڄاڻايا آهن. 
# سنڌي ادب ۾ جديد سائنسي معلومات، کوجنائن، دنيا جي مختلف قومن، مذهبن تهذيبن ۽ انسان جي دنيا جي مجموعي نوعيت ۽ تاريخ جاگرافيءَ بابت مستند معلومات کي ڪٺو ڪجي، ۽  
# اهي پڙهن جيڪي انگريزي زبان تي پوري دسترس نه ٿا رکن. 

هن ٻن جلدن جي ذخيم ڪتاب جي آخر ۾ صديقي صاحب پهرين حصي تي ڊاڪٽر غلام علي الانا، ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي، پروفيسر لال بخش جسڪاڻي جا تبصرا به شامل ڪري ڪتاب کي جامع بڻايو آهي. هن ڪتاب جي ٻنهي ڀاڱن جي قيمت 600 روپيه ڄاڻايل آهي.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:ڪتاب
زمرو:سنڌي ٻولي
انسان دوست اديب ۽ بيباڪ صحافي (ڪتاب)

امور عالم، اديب، صحافي ۽ دانشور محمد عثمان ڏيپلائيءَ جي شخصيت ۽ فن بابت ٻين اديبن، صحافين، عالمن ۽ سياستدانن جي لکيل مضمونن ۽ تقريرن کي سهيڙي يڪجاءِ ڪري ۽ ڪجهه پنهنجي پاران لکي نالي واري اديب تاج جويي هيءُ ڪتاب ترتيب ڏنو آهي. ڪتاب ۾ ڏيپلائيءَ صاحب جون 22 تحريرون، چار انٽرويو، سندن خاندان جي پسمنظر، پريس، فڪري ارتقاءُ بابت محمد علي ڏيپلائيءَ صاحب جا ڇهه مضمون، ڏيپلائيءَ صاحب جي شخصيت، فن، سنڌي معاشري جي هڪ سڌارڪ ۽ هڪ بيباڪ صحافيءَ جي ڪردار تي روشني وجهندڙ چاليهن سنڌي نامور عالمن، اديبن، سياستدانن ۽ صحافين، -جن- ۾ سائين جي ايم سيد، ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ-، محمد -ابراهيم جويو-، پير علي محمد راشدي، ڊاڪٽر حميده کهڙو، شمشير الحيدري ۽ ٻيا شامل آهن ۽ اُردو، اديبن ۽ عالمن جا ست مضمون -جن- ۾ پروفيسر -آفاق صديقي-، محمود شام، ڊاڪٽر مبارڪ علي جا مضمون ۽ انگريزيءَ ۾ لکيل پنج مضمون شامل آهن. 
هن ڊيمي سائيز جي ڪتاب ۾ 560 صفحا ۽ قيمت 350.00 رپيا آهي، هي ڪتاب سن 2003ع ۾ سنڌ ماڻڪ موتي تنظيم طرفان -ان- جي سرپرست محمد عثمان منگيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي.

## حوالا
انساني تھذيب جي ارتقا (ڪتاب)

تهذيب- جي ارتقا بابت اصل ۾ هي ول ڊيورانٽ جو ڪتاب آهي، جنهن جو سنڌي ترجمو رازشر ڪيو آهي، ڇهن بابن تي مشتمل هن ڪتاب ۾ انساني -تهذيب-، رهڻي ڪهڻي، سماجي اخلاقيات، مذهب، شادي، سائنس، آرٽ، قديم -پٿر- جي دور جا فنن وغيره بابت مختصر پر جامع طريقي سان تهذيبي ارتقا بيان ڪئي وئي آهي. ڪتاب جو پبلشر لکي ٿو ته ”غارن واري -انسان- کان وٺي مريخ تي رسڻ جون ڪوششون ڪندڙ -انسان- ڪهڙن مرحلن مان گذريو آهي، اهو هن ڪتاب ۾ موجود آهي.“ پڪي جلد سان هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو پهريون ڇاپو سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران 2003ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ 150 صفحا آهن ۽ -ان- جي قيمت 100 روپيا آهي.

## حوالا
انساني سڌاري جي شروعات (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 214 صفحا آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
انسانيت جو ازلي ورثو (ڪتاب)

اسلامي دنيا جي وڏي مدبر، مفڪر، ۽ عالم مولانا ابوالڪلام آزاد جي عظيم شاهڪار ۽ علمي ڪاوش ”ترجمان القرآن“ جي چئن جلدن مان اهم موضوعن جي چونڊ ۽ نچوڙ، مشهور ليکڪ ۽ پبلشرز نوراحمد ميمڻ ترجمي ۽ تلخيص جي صورت ۾ ”انسانيت جو ازلي ورثو“ عنوان سان ڊيمي سائيز جي 170 صفحن تي مشتمل ڪتاب ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، فيبوري 1997ع ۾ ٻيو ڇاپو نومبر 1997ع ۾ سنڌيڪا اڪيڊميءَ ڇپائي پڌرو ڪيو ۽ هڪ سال اندر هن ڪتاب، 6000 جي تعداد ۾ وڪرو ٿي، سنڌي ڪتابي دنيا ۾ هڪ رڪارڊ قائم ڪيو آهي. هن ڪتاب جي قيمت 40 رپيا آهي. ڪتاب جي موضوعن ۾ معبود بابت تصور، پالڻهار جي صفت، صفت رحمت ۽ -انسان-، خدا جي صفت عدل، وحدت دين، وحدت انساني، -اسلام- جو پيغام، شڪ ۽ يقين شامل آهن. هيءُ ڪتاب ماڻهن ۾ ديني فڪر جي معلومات ۽ رهنمائيءَ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.

## حوالا
انشاءِ عطارد

هيءُ ڪتاب منشي شيوڪرام ”عطارد“ (متوفي 1244ھ/1828ع) جو لکيل آهي. منشي عطارد فارسيءَ جو سٺو شاعر هو. سنڌ ۾ هن جو درجو اهو آهي، جيڪو هندستان اندر لاله لڇمي نارائڻ ۽ چندر ڀان -برهمڻ- جو هو. ٺٽي جو باشندو ۽ محسن ٺٽويءَ جو شاگرد هو. مير علي شير قانع سان خاص دوستيءَ جو رشتو هئس. ابتدا ۾ ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دربار ۾ (86- 1170ھ/72-1756ع) منشي هو ۽ -ان- کان پوءِ جڏهن ميان سرفراز خان -تخت- نشين ٿيو ته -ان- جو مشير خاص ٿي رهيو. ”ديوان“ ۽ ”مثنوي هير رانجهو“ کان سواءِ هن جي خطن جو هيءُ مجموعو سنڌ جي -تاريخ- لاءِ بيش بها خزانو آهي. البت اسلوب نگارش ۾ تڪلف ۽ عبارت ۾ شيريني ۽ دلاويزي گهٽ اٿس، ليڪن تاريخي لحاظ کان نهايت قيمتي آهي. اِن ۾ ميان غلام شاهه (86- 1170ھ/1756-72ع)، ميان سرفراز ڪلهوڙي (89-1186ھ/75-1772ع) ۽ مير بجار شهيد (1194ھ/1780ع) جي سلسلي ۾ ڪيترا خط تاريخي دستاويز جي حيثيت رکن ٿا. عطارد جو انتقال مير ڪرم علي خان -ٽالپر- جي دؤر (44- 1227ھ/28-1812ع) ۾ ٿيو.

## حوالا
انشاءِ ماھرو

هي ملتان جي گورنر عين الملڪ ”ماهرو“ جي لکيل خطن جو مجموعو آهي، -جن- ۾ ڪي خط اهڙا آهن، -جن- ذريعي ڄامن ۽ تغلقن ۾ ٿيل ڇڪتاڻ تي روشني پوي ٿي. سمن جي -تاريخ- جي ابتدائي حصي تي پيل پردا هنن خطن جي اڀياس ذريعي هٽي سگهيا آهن. هيءُ ڪتاب پروفيسر شيخ عبدالرشيد ايڊٽ ڪيو ۽ لاهور مان -ان- کي ريسرچ سوسائٽي آف -پاڪستان- 1965ع ۾ شايع ڪيو آهي.

## حوالا
انشائي تعليم (ڪتاب)

ھيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو لکيل آهي. جنهن ۾ -تعليم- جي مسئلن جو ذڪر آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 33 صفحا آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، بگومل -تلسيداس-، اسٽئنڊرڊ پريس، حيدرآباد مان سال 1916ع ۾ ڇپايو. 
هن ڪتاب جي ساڳئي نالي سان ڇپيل ٻئي ڀاڱي ۾ 64 صفحا آهن -جن- جي قيمت 62 پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، محمد ابراهيم ائنڊ برادرس، محمد پريس، شڪارپور مان سال 1965ع ۾ شايع ڪيو. 
هن ڪتاب جي ساڳئي نالي سان ڇپيل ٽئين ڀاڱي ۾ 88 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس حيدرآباد مان سال 1936ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
انساني حق

سماج ۾ هر انسان جا ڪُجهه حق ۽ ڪُجهه آزاديون هُجن ٿيون، جيڪي کيس ڄائي ڄم کان ملن ٿيون. ان حوالي سان هر مُلڪ جي آئين ۾، اُتان جي رهواسين کي ڪجهه بنيادي حق حاصل آهن، جن ۾ انسان جا اهڙا فطري حق به شامل آهن، جيڪي ان کان ڪڏهن به قانون يا دستور ذريعي کسي نه ٿا سگهجن. اهي حق سڀ کان پهريائين 1789ع فرانسيسي انقلاب کان پوءِ جوڙيل French Declaration Of Rights ۾ شامل ڪيا ويا. جنهن مطابق برابري، آزادي، ملڪيت، سلامتي، جان جي حفاظت ۽ ڏاڍائيءَ کي روڪڻ جي حقن کي انسان جا ”بنيادي حق“ قرار ڏنو ويو. ٻي مهاڀاري لڙائيءَ ۾ ٿيل انساني حقن جي لتاڙ کي نظر ۾ رکندي، اقوام متحده 10 ڊسمبر 1948ع ۾ ”انساني حقن وارو عالمي پڌرنامو“ پيش ڪيو، جنهن ۾ انساني حقن جو ذڪر تفصيل سان ٿيل آهي. ان حوالي سان هر سال 10 ڊسمبر تي دُنيا ۾ بُنيادي انساني حقن جو ڏهاڙو ملهايو ويندو آهي.

انساني حقن (Human Rights) کي ”بنيادي حَقَ“ به چيو ويندو آهي. انهن حقن کانسواءِ نه ته ڪو ماڻهو آزاد زندگي گذاري سگهي ٿو، ۽ نه ئي ڪو ملڪ جمهوري سڏائي سگهي ٿو. پاڪستان جي 1973ع واري لاڳو آئين ۾ بنيادي انساني حقن جي فهرست ڏني وئي آهي ۽ ان سان گڏ اهو به واضح ڪيل آهي ته ڪو به اهڙو قانون، جيڪو انهن بنيادي حقن سان ٽڪرائبو، اهو ختم ٿي ويندو. آئين ۾ ذڪر ڪيل بنيادي حق هيٺيان آهن:

زندگيءَ ۽ آزاديءَ جو حق، گرفتاري ۽ ناحق نظربنديءَ کان تحفظ جو حق (ڪجهه شرطن سان)، غلاميءَ ۽ بيگار جي جهل، ٻِٽي سزا کان بچاءُ (يعني ڪنهن به هڪ ڏوهيءَ کي هڪ ڏوهه تي ٻه دفعا سزا نه ڏني ويندي)، ذاتي عزت جو تحفظ، لڏپلاڻ ۽ رهائش جي آزادي، اجتماع جو حق، انجمن ٺاهڻ جو حق، سياسي پارٽي ٺاهڻ يا ان ۾ شامل ٿيڻ جو حق (ان شرط سان ته شهري سرڪاري ملازمت ۾ نه هوندو)، ڪاروبار، واپار ۽ گذر سفر جو حق، تحرير ۽ تقرير جي آزادي، پنهنجي مذهب تي عمل جو حق، تعليمي ادارن ۾ مذهبي تحفظ، مذهبي ٽئڪس کان تحفظ، حق جائداد يا ملڪيتي حقن جو تحفظ، شهريت ۾ برابري، عوامي جاين (مذهبي جاين کان سواءِ) تائين پهچڻ/گهمڻ جو حق، ملازمت جو حق ۽ ٻوليءَ ۽ -ثقافت- جو حق وغيره. اهي سمورا حق گڏيل قومن جي انساني حقن واري چارٽر موجب شهرين کي ملڻا آهن.

شهري حقَ (Civil Rights) اهي انهن حقن کي چئبو آهي جن کي بنيادي حقن طور آئيني يا قانوني تحفظ حاصل هجي، انهن جا مکيه قسم آهن. انساني حق ۽ سياسي حق، اهي حق صحتمند ۽ آزاد سماج لاءِ ضروري آهن. پاڪستان جي 1973ع جي آئين جي آئين 8 کان 28 تائين ۾ هي حق موجود آهن. سول رائيٽس جي نالي سان آمريڪا جي اڳوڻي صدر ڪينيڊي سينيٽ ۾ 1964ع ۾ هڪ دستاويز پيش ڪيو، جنهن تحت وجود ۾ آيو.

## حوالا

انساني حق
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:ثقافت
زمرو:سماج
زمرو:فلسفو
زمرو:معاشرو
زمرو:سياست
زمرو:اولهندي تهذيب
انساني زندگيء جو مقصد (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب سنڌي زبان ۾ پهريون انسان نامو آهي، جنهن ۾ حاجي غلام حيدر جروار علمي بحث ڪيو آهي ۽ منجهس عقل انسانيءَ جا اهم نُڪتا شامل ڪيا اٿس. ڊاڪٽر الھداد ٻوھيي چواڻي ”غلام حيدر جروار جي هيءَ -تصنيف- خليل جبران يا بيڪن جي دانش جو ڪم ڏيندي، توڙي جو اُهي ٻئي پنهنجي پنهنجي طبقي جا وفادار هئا، پر پوءِ به اُهي -انسان- جا طرفدار هئا، جڏهن ته غلام حيدر -جروار- جو طبقو ئي ’انسان‘ آهي“. 
نيوز پرنٽ جي 151 صفحن تي مشتمل هيءُ ڪتاب، سنڌ فرينڊس سرڪل، حيدرآباد پاران -جنوري- 2000ع ۾ ڇپايو ويو آهي، جنهن جي قيمت 80 رپيا آهي.
## حوالا

زمرو:ڪتاب
سورة انشراح

قرآن مجيد جي 94 هين سورة، جنهن ۾ هڪ رڪوع ۽ -اٺ- آيتون آهن. هي سورة مڪي ۾ نازل ٿي. هن سورة جي ابتدا ۾ انهن -ٽن- نعمتن جو ذڪر آيل آهي جيڪي آلله تعاليٰ، حضور اڪرم صلي -الله- عليه وسلم کي عطا ڪيون هيون.(1) -الله- پاڪ اوهان جو سينو کولي ڇڏيو آهي، اوهان هر شيءِ کي پرکي سگھو ٿا. (2) جيڪو بار نبوت کان اڳي اوهان تي هو، اهو ختم ڪيو ويو آهي. (3) اوهان جو ذڪر سڀني کان بلند ۽ افضل ڪيو ويو آهي. 
ان کان سواءِ نبي ڪريم صلي -الله- عليه وآله وسلم کي اطمينان ڏياريو ويو آهي ته هي دؤر جنهن مان اوهان گذري رهيا آهيو ڊگھو ناهي، هن تنگيءَ جي دؤر سان گڏ ئي آسانيءَ وارو دؤر اچڻ وارو آهي. هن سورة جي آخر ۾ حضور اڪرم صلي -الله- عليه وآله وسلم کي اهو ٻڌايو ويو آهي ته انهن مشڪلاتن جو مقابلو ڪرڻ جي لاءِ جيڪي هن وقت اوهانکي پيش اچي رهيون آهن، توهان انهن مسئلن کان فارغ ٿي عبادت ۽ رياضت ۾ لڳي وڃو.

## حوالا

زمرو:قرآن
سورة انشقاق

قرآن پاڪ جي 84 هين سورة، هن جو نالو پهرين -آيت- مان ورتل آهي. هن ۾ 25 آيتون آهن. ۽ سورة مڪي شريف ۾ نازل ٿي، هن جي پڙهڻ سان خبر پوي ٿي ته هيءَ -اسلام- جي ابتدائي دؤر جي سورة آهي، جڏهن اڃا ظلم ۽ ستم شروع نه ٿيو هو، البته قرآن پاڪ جي دعوت کان انڪار ڪيو ويو هو ۽ ماڻهو اهو مڃڻ کان انڪاري هئا ته قيامت ايندي. پهرين پنجن آيتن ۾ قيامت جي ڪيفيت بيان ڪيل آهي، ته -ان- ڏينهن -آسمان- ڦاٽي پوندو ۽ زمين پنهنجون سڀ شيون ٻاهر ڪڍندي، اڳين ڏهن آيتن ۾ ٻڌايل آهي ته -انسان- شعوري ۽ لاشعوريءَ طور اوڏانهن وڃي رهيو آهي، جڏهن ته هڪ ڏينهن -ان- کي مالڪ جي اڳيان پيش ٿيڻو آهي، پوءِ سڀئي -انسان- ٻن گروهن ۾ ورهائجي ويندا، هڪڙا اهي -جن- کي سندن اعمال نامو سڄي هٿ ۾ ڏنو ويندو ۽ اهي معاف ڪيا ويندا، ۽ ٻيا اهي، -جن- جو اعمال نامو کاٻي هٿن ۾ ڏنو ويندو، اهي چاهيندا ته هاڻي وري مري وڃون، پر کين جهنم ۾ ڦٽو ڪيو ويندو. اهڙا ماڻهو جيڪي قرآن پاڪ جا انڪاري آهن انهن لاءِ دردناڪ عذاب جي خبر ڏنل آهي.
## حوالا

زمرو:قرآن
انصاري

مديني منوره جي انصارن مان آهن، هي به محمد -بن قاسم- سان گڏ آيا هئا ۽ سنڌ ۾ -آباد- ٿي ويٺا. -ايس- صادق علي ڪتاب ”سنڌ، -بلوچستان- ۽ -افغانستان- جون مسلمان قومون“ صفحي 63 تي لکي ٿو ته عرب جي شيخن مان جريمه پاڙي مان -انصاري- آهن ۽ سپيا به -انصاري- آهن. ڪن روايتن موجب -انصاري-، حضرت ايوب -انصاري- (خالد ابن زيد) جي اولاد، الخضراج قبيلي مان آهن، -جن- نبي صلعم -جن- جي مدد ڪئي هئي، -جن- مان حضرت ابو ايوب النجار خزرجيءَ کي ممتاز حيثيت هئي، -جن- کي -انصار- (مددگار) چيو ويو، جيڪي بعد ۾ -انصاري- (غير قريش) سڏجڻ لڳا. حضرت ابو ايوب جي اولاد مان مخدوم محمد مراد -انصاري- سيوهڻ ۾ رهندو هو، جنهن جو شجرو هن ريت آهي: محمد مراد -انصاري- (مخدوم هاشم ٺٽوي جا شاگرد) -بن- حافظ محمد يعقوب -بن- محمود عرف حافظ ممون -بن- حاجي عبدالرحمان شهيد -بن- عبدالرحيم -بن- محمد انس -بن- عبدالله -بن- محمد جابر -بن- محمد خالد -بن- مالڪ -بن- ابو عوف -بن- حسان -بن- سالم -بن- الشعت -بن- مت -بن- ثعليه -بن- جنيد -بن- مقدوم -بن- شرجيل -بن- اشعت -بن- مت ايوب -بن- خالد -انصاري- خزرجي (وفات 52ھ قسطنطنيه).

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
انصار

**انصار**- جو مطلب آهي اهي ماڻهو ، جيڪي مديني ۾ رهندڙ هئا ، -جن- نبي سڳوري  جي هجرت ڪري اچڻ وقت مسلمان مهاجرن جي مدد ڪئي ، ڇوته اهي اُن وقت هٿين خالي ۽ احتياجي حالت ۾ هئا . انصارن انهن کي خوشيءَ سان پنهنجي ڪاروبار ۾ شريڪ ڪيو . -ان- کان علاوه انهن نبي سڳوري   سان گڏجي غزوات ۾ به حصو ورتو . قرآن شريف جي سورة ” انفال “ ۽ سورة ” توبه “ ۾ -انصار- جو ذڪر آيو آهي . -الله- تعاليٰ انهن جي -باري- ۾ پنهنجي خوشنوديءَ جو اظهار ڪيو آهي.
انصار عربي ٻولي جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي مددگار. اھي مديني ۾ رھندڙ ٻن وڏن قبيلن اوس ۽ خزرج مان ھيا جن 622 ۾ مسلمان ٿيا ۽ انھن ھجرت ڪري آيل مھاجرن جي مدد ڪئي. انھن پيغمبر جي دشمنن سان ٿيل جنگن ۾ بھرو ورتو ۽ سندس وفات بعد بہ جنگن ۾ شامل رھيا. انھن عراق جي نئين فوجي شھر ڪوفي ۽ مصر جي فوجي شهر فستوت ۾ پڻ رھائش اختيار ڪئي. اھي وچ اوڀر جي فتح ڪيل علائقن ۾ وڏن عهدن تي پڻ فائز ٿيا. انھن حضرت علي جي خليفي ٿيڻ جي حمايت ڪندڙن ۾ ھئا. انھن عباسين جي بنو اميہ وارن جي خلاف انقلاب جي پڻ حمايت ڪئي. انھن يثرب ڏانھن ھجرت کان اڳ پيغمبر آڏو عقبہ واري بعيت ڪئي ھئي جنھن ۾ اوس جي بني عبدالشال ۽ خزرج جا بني سلمه وارا انصار شامل ھيا. انھن پنھنجي ٻچن وانگر پيغمبر جي حفاظت يا دفاع يا نصر جو واعدو ڪيو ھيو. کين ان بعيت جي ڪري حواري سڏيو ھو

## نالو

لفظ انصار عربي جي لفظ نصر جو جمع آهي جنھن جي معني آهي مدد يا مدد ۽ گرفتاري. اھا ڪنھن فرد يا گروھ جي ڪنھن تڪرار يا لڙائي ۾ مدد ھوندي آھي.

## انصار شاعر

مديني ۾ پيغمبر صہ جي وقت ٽي انصاري شاعر مشھور ھيا جن ۾ حسن بن ثابت، ڪعب بن مالڪ]] ۽ عبدالله ابن روحہ شامل ھيا.

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:اسلامي اصطلاح
انصار برني

thumb | ساڄو | انصار برنيانصار برني-، قانوندان ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪو 14 -آگسٽ- 1956ع تي ڪراچيءَ ۾ ڄائو. ڪراچي يونيورسٽيءَ مان بي. اي.، ايم. اي، ۽ ايل. ايل. بيءَ جون ڊگريون ورتائين. پي. ايڇ. ڊيءَ جي اعزازي ڊگري سري لنڪا مان حاصل ڪيائين. شاگرديءَ واري زماني کان ئي انصاف، انساني حقن، امن ۽ -جمهوريت- جو حامي ۽ سرگرم ڪارڪن رهيو آهي. سندس سرگرميءَ سبب مارشل لا حاڪمن کيس 1977ع ۾ -اٺ- مهينا سخت پورهئي سان سزا ڏيئي جيل موڪليو. آزاد ٿيڻ جي ڪجهه مهينن کان پوءِ ٻيهر کيس گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو ويو. 1979ع ۾ ٽيون دفعو کيس هڪ مهيني لاءِ گرفتار ڪيو ويو. مسلسل جيل ۾ رهڻ ڪري هن فيصلو ڪيو ته آزاد ٿيندي ئي بيگناهه ۽ مظلوم قيدين جي نجات لاءِ ڪو ادارو قائم ڪندو. 1980ع ۾ هن ”-انصار برني- انٽرنئشنل ويلفيئر ٽرسٽ“ قائم ڪيو ۽ -ان- جا ذيلي ادارا به قائم ڪيائين، -جن- ۾ قيدين جي قانوني امداد لاءِ، گم ۽ اغوا ٿيل ماڻهن جي ڳولا لاءِ ۽ دهشت گرديءَ جي خاتمي لاءِ ڪميشنون شامل آهن، -جن- جي پلئٽفارم -تان- هزارين نوجوان جاکوڙي رهيا آهن. -انصار- برنيءَ کي بي لوث محنت ۽ خدمتن جي اعتراف طور 180 کان وڌيڪ اوارڊ ۽ اعزاز ملي چڪا آهن. 2007ع ۾ کيس انساني حقن جو وزير پڻ مقرر ڪيو ويو هو.

## حوالا

زمرو:1956ع جون پيدائشون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
مسڪان ميراڻي

**مسڪان ميراڻي**، هڪ اداڪارا آهي، جنهن نجي سنڌي ٽيليويزن چينل ڪي ٽي اين جي مختلف ڊرامن ۾ ڪم ڪيو آهي، سندس هڪ ڊرامو "ڪنڊن جي سيج" پڻ آهي. هن پنهنجي ڪردارن ۾ نمايا ڪارڪردگي ڏيکاري آهي.  
## حوالا

زمرو:اداڪارائون
زمرو:سنڌي شخصيتون
انصاف ڪٿي آھي (ڪتاب)

***انصاف ڪٿي آھي*** ڪتاب محمد دائود بلوچ جي ڪھاڻين جو مجموعو آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنھن ۾ 156 صفحا آهن. قيمت ٻہ رپيا پنجاھ پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پھريون، اداره آواز ادب، حيدرآباد سال 1962ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
سورة انعام

**سوره الانعام**  قرآن شريف جي ڇھين سورة آھي جيڪا مڪي ۾ نازل ٿي، جنهن ۾ 165 آيتون آهن.ھن سورة جي 16 ۽ 17 رڪوع ۾ ڪجهه چوپائي مال وارن جانورن جي حرام ۽ حلال ھجڻ عربستاني ماڻھن جي وھمن جي ترديد جو موضوع ھجڻ ڪري ان جو نالو الانعام يعني چوپايو مال رکيو ويو. عربي م لفظ انعام اٺ، ڳئون، رڍ ۽ ٻڪري جي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ۽ لفظ بھيمه ھر قسم جي چوپائي لاء استعمال ٿيندو آهي.

## نزول وارو زمانو
ابن عباس رضه جي روايت آهي تہ ھي سڄي سورة ھڪ ئي وقت مڪي ۾ نازل ٿي هئي. حضرت معاذ بن جبل جي چاچي جي ڌيءَ اسماء بنت يزيد جو چوڻ ھيو تہ:

اھا بہ روايت آھي ته جنھن رات اھا سورة نازل ٿي ھئي ان ئي رات نبي  جن ان کي قلمبند ڪرايو ھيو. مضمونن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان سورة جي نازل ٿيڻ وارو زمانو مڪي دؤر جو آخر وارو زمانو ھيو. اسماء بنت يزيد انصار ھئي ۽ ھجرت بعد مسلمان ٿي ھئي. ممڪن آھي تہ عقيدت ۾ مڪي آئي ھجي. مڪي دؤر جي آخري سال کان اڳ يثرب وارن سان ايترو تعلق ممڪن نہ ھيو جو ھڪ عورت مڪي اچي حاضر ٿئي.

## بيان جا موضوع

ان ۾ ايمان جا اهم جزا، يعني توحيد جي عقيدي، قيامت جي ڏينهن ۽ سزا ۽ جزا جو بيان آهي. زمين ۽ آسمان ۾ قدرت الاهيءَ جا جيڪي ڪرشما نظر اچن ٿا، انهن ڏانهن انسان کي متوجهه ڪيو ويو آهي ۽ قديم قومن جي سرگزشت بيان ڪري نيڪيءَ ۽ بديءَ جا نتيجا واضح ڪيا ويا آهن. ان کان سواءِ هن سورة ۾ حلال ۽ حرام شين جو تفصيل بيان ٿيل آهي ۽ چؤپاين متعلق مشرڪن جا جيڪي وهم وسوسا هئا، انهن جي مذمت ڪئي ويئي آهي. انهيءَ ڪري هن سورة کي سورة ’انعام‘ چيو ويو آهي.  ڪنهن ڪارنامي، غيرمعمولي جرات، نيڪيءَ ۽ سخا وغيره جي سلسلي ۾ مليل يادگار تحفي کي به ”-انعام-“ (الف جي ’اِ‘ اُچار سان) سڏيندا آهن.

## حوالا

زمرو:قرآن
انعام شيخ

ناليوارو اديب، نقاد، مترجم، ڪالم نگار ۽ مضمون نويس **انعام شيخ**، 3 فيبروري 1962ع تي لاڙڪاڻي ۾ ڄائو. سندس خانداني نالو انعام الله پٽ حاجي گل محمد شيخ آهي. ڪراچي يونيورسٽيءَ مان بي. اي آنرس (فلاسافي) ڪري، سنڌ يونيورسٽي مان ايم. اي انٽرنيشنل رليشنز ۾ ڪيائين. پهرين -اردو- ڪاليج ڪراچيءَ ۾، 5 ڊسمبر 1989ع تي ليڪچرر ٿيو، -ان- کانپوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو. 2008ع ۾ اسسٽنٽ پروفيسر ٿيو. هي -آڪٽوبر- 2003ع کان -جولاءِ- 2006ع تائين -ٽن- سالن لاءِ سنڌي ادبي بورڊ جو سيڪريٽري رهيو ۽ ڪيترا ڪتاب ڇپرايائين ۽ هن وقت سنڌ يونيورسٽيءَ ڄام شوري ۾ انٽرنئشنل رليشن ڊپارٽمينٽ ۾ اسسٽنٽ پروفيسر طور ڪم ڪري رهيو آهي. 
انعام شيخ بهترين مترجم آهي، سندس ترجمو ڪيل ڪتاب گهڻو پسند ڪيا ويا آهن. سندس ڪتابن ”سوچ جو سفر“(1996ع)، “اِتهاس جا آواز“(1997ع)، ”سونهن، عشق ۽ سنسار“(1998ع) ۽ ”سماج ۽ ادب“ (1999ع) کي وڏي پذيرائي ملي. سندس مضمون ڪالم ۽ ترجما مختلف اخبارن، ڪتابن ۽ رسالن ۾ ڇپجندا رهن ٿا. سندن مضمونن ۽ ڪالمن جو ڪتاب ”سنڌ ورن ڳالهيون“ ڇپائيءَ هيٺ آهي. کيس بهترين ترجمي نگار طور سنڌي ادبي سنگت سنڌ، سنڌ گرئجوئيٽ ائسوسيئيشن ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران اوارڊ مليل آهن. کيس -پاڪستان- سطح جو وڏي ۾ وڏو صحافتي اوارڊ APNS (96-1995۽ 95- 1994ع) پڻ ملي چڪو آهي. هن وقت هو ڪراچي يونيورسٽيءَ مان پي ايڇ. ڊي ڪرڻ جي تياريءَ ۾ آهي.
## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
انعام عباسي

نوجوان شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ ڊراما نگار -انعام- -الله- عباسي، 10 جون 1971ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. بي. اي ڪيائين. سٺو اداڪار به آهي ۽ ڪي. ٽي. اين تي پنهنجا جوهر ڏيکاري رهيو آهي. سندس ٻه سيريل ”ٽٽل تارون“ ۽ ”پنهنجو گهر“ ڪي. ٽي. اين -تان- ٽيليڪاسٽ ٿيل آهن. ادب ۾ سندس نمايان خدمتون آهن، هن 1994ع کان ’نئون نياپو‘ نالي ماهوار رسالو شروع ڪيو، جنهن جا هن وقت تائين 90 کان مٿي شمارا ايڊٽ ڪري ڇپرائي چڪو آهي، هي رسالو سنڌي ادب ۾ سٺي حيثيت ماڻي چڪو آهي. هن نئون نياپو اڪيڊميءَ پاران نامور شاعر -تاجل بيوس- ۽ ٻين ليکڪن جا ڪيترائي ڪتاب ڇپايا آهن.

## حوالا
انصاف ۽ گلڙن جا گيت

هيءُ ڪتاب نند لعل پرڀو لعل ”نندن“ جو لکيل آهي.  جنهن ۾ ٻارڙن بابت گيت ڏنل آهن.  ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 44 صفحا آهن ۽ قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي.  ڇاپو پهريون، نند لعل، زميندار پريس، ميرپورخاص مان سال 1955ع ۾ ڇپائي، ”نئين ڇور“ مان پڌرو ڪيو.

## حوالا
انقلاب (اخبار)

انقلاب نالي روزاني -اخبار- آغا بدرالدين ڳڙهي ياسين واري، سکر مان ڪوئينس روڊ -تان- 1945ع ۾ سنڌي زبان ۾ -جاري- ڪئي هئي، جنهن جا مرحوم درمحمد -اويسي- ۽ علي احمد -بروهي- -ايڊيٽر- رهيا هئا. -اخبار- ڪانگريسي اخبارن جي مقابلي ۾ مسلم ليگ جي حامي هئي. اپر سنڌ جي مسلمانن کي بيدار ڪرڻ جي ڪم ۾ چڱو حصو ورتائين. ڪن سماجي خرابين جي خلاف به محاذ کڙو ڪيائين. حڪومت ٻه دففعا مٿس بندش وڌي، تنهن هوندي به 1958ع تائين -جاري- رهندي آئي.

## حوالا
انقلاب ايران (ناول)

محمد عثمان ڏيپلائيءَ جو لکيل هن ناول جو پهريون ڇاپو 1980ع ۾ اسلاميه پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان ڇپيو. ڊيمي سائيز جي هن ڪتاب ۾ حضرت -آيت- -الله- روح -الله- خمينيءَ جي اڳواڻيءَ ۾ -ايران- ۾ آندل -انقلاب- جو ذڪر آهي. -پاڪستان- رائيٽرز گلڊ طرفان هن ناول کي سال 1980ع جي بهترين سنڌي ناول جو اعزاز ڏنو ويو. هي ناول ڏيپلائي صاحب جو لکيل آخري ڪتاب آهي. قيمت پنج رپيا اٿس.
## حوالا

زمرو:ناول
زمرو:ڪتاب
زمرو:محمد عثمان ڏيپلائي
زمرو:سنڌي ٻولي ۾ ترجمو ڪيل ناول
انقلاب (ڪتاب 1947ع)

هيءُ ڪتاب مشهور انقلابي ۽ هيمون ڪالاڻيءَ جي ساٿي عينشي وديارٿيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 98 صفحا آهن ۽ قيمت 12 -آنا- ڄاڻايل آهي. هن ۾ -آزادي- ۽ -انقلاب- بابت مواد شامل آهي. ڇاپو پهريون، -الوحيد- پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1947ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
انقلاب (ڪتاب 2004ع)

**انقلاب**، انور پنھور دنيا ۾ آيل سماجي ۽ سياسي انقلابن بابت ھي ڪتاب ”طبقاتي جدوجھد پبليڪيشن“ طرفان پاڻ ڇپايو. جنھن جا پڪي جلد سان 247 صفحا آهن. سن 2004ع ۾ ڇپيل هن ڪتاب جي قيمت 150 روپيہ آهي. هن ڪتاب جو مھاڳ مشھور ڪميونسٽ اڳواڻ لال خان لکيو آهي.

## حوالا

زمرو:2004ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
انقلابي سپاھي

هيءُ ڪتاب گوبند مالهيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 129 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو ٻيو، هندستاني ساهتيه آستان، جنتا پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان ڇپيو.

## حوالا
سورة انفال

**سورہ انفال** قرآن مجيد جي اٺين سورة، جيڪا مديني منوره ۾ نازل ٿي، جنهن ۾ 75 آيتون آهن. هي سورة -بدر جي جنگ- کانپوءِ نازل ٿي. هن ۾ مسلمانن جي لاءِ غنيمت جي مال جي ورهاست متعلق حڪم ۽ -بدر جي جنگ- جا ڪجهه واقعا به بيان ڪيل آهن. -ان- کان سواءِ جهاد جا آداب ۽ مجاهدن جا فرض، مڪي جي مشرڪن جا رويا به بيان ڪيل آهن. قديم سرڪش قومن جا حوالا ڏئي ٻڌايل آهي ته مومن هميشه سوڀ حاصل ڪندا آهن ۽ خدا جا منڪر شڪست کائيندا آهن.

## حوالا

زمرو:قرآن
سورة انفطار

**سورة انفطار** قرآن پاڪ جي 82 سورة، جيڪا مڪي ۾ نازل ٿي، جنهن ۾ 19 آيتون آهن. هن سورة ۾ قيامت جي ڏينهن جو بيان آهي.

## حوالا

زمرو:قرآن
انقلابي شاھراھ (ڪتاب)

ڪتاب **انقلابي شاھراھ** گوبند مالهيءَ جو ترجمو ڪيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 185 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، جنتا پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان ورهاڱي کان اڳ سال 1947ع ۾ ڇپيو.

## حوالا

زمرو:1947ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
انکرو

**اَنکرو**: ھڪ ول جو نالو آھي. هيءَ ول جهنگ ۾ تامگهڻي ٿيندي آهي ۽ مُرٽن، ٻُوهن، ڄارين، ڦوڳن، کِپَن ۽ سِڻن تي ڇانئجي ويندي اهي. اُن جا پن ننڍا ٽڪنڊي شڪل جا ٿين، ۽ اُن جو ڦَل ڀڳڙي جو چٽڪمر سائي رنگ جو ٿيندو آهي. جو پچڻ بعد ڳاڙهو پيلو ٿي پوندو آهي. ڪنهن ڪم ڪونه اچي. هيءَ ول اُٺ ۽ ٻڪريءَ جو خاص کاڌو آهي، رڍون ۽ ڇيلا به کائيندا آهن.ٿر ۾ ٿيندڙ هڪ قسم جي ول، جيڪا جهنگ ۾ تمام گهڻي ٿئي ٿي ۽ مرٽن، ٻُوهن، ڄارين، ڦوڳن، کِپن ۽ سِڻن تي ڇانئجي ويندي آهي. هن جا پن ننڍا -ٽڪنڊي- شڪل جا ٿين ٿا ۽ -ان- جو ڦر ڀڳڙي جيڏو چِٽڪَمرو سائي رنگ جو ٿيندو آهي، جيڪو ڪنهن به ڪم نٿو اچي. هيءَ ول، اُٺن، ٻڪرين، رڍن ۽ ڇيلن جو خاص کاڌو آهي.

## حوالا
انڪيوبيٽر (مشين)

هيءُ -انگريزي- لفظ آهي، جنهن کي آنن ڦوڙڻ جي مشين چئجي ٿو، جيڪو مصنوعي طريقي سان بيضن مان چوزن ڪڍڻ واري عمل لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هونئن ته بيضن مان چوزن ڪڍڻ جا مصنوعي طريقا صدين کان هلندا اچن ٿا، پر گذريل 70- 60 سالن ۾ هن طريقي ڪافي -ترقي- ڪئي آهي. سڀ کان پهرين مصر ۾ چوزن ڪڍڻ لاءِ سِرنُ جو انڪوبيٽر ٺاهيو ويو. ارڙهين صديءَ جي وچ ۾ ڇيڻي جي گرميءَ ذريعي چوزن ڪڍڻ جو تجربو ڪيو ويو. اوڻيهين صديءَ جي شروع ۾ گرم هوا جو انڪوبيٽر ايجاد ٿيو. ۽ 1844ع ۾ گرم پاڻيءَ جو انڪوبيٽر تيار ڪيو ويو. نيٺ 1925ع ۾ بجليءَ جي ذريعي هلڻ وارو انڪوبيٽر ايجاد ٿيو. اڄڪلهه بجليءَ جي ذريعي هلڻ وارو انڪوبيٽر ئي گهڻو استعمال ٿي رهيو آهي، پر گئس، گاسليٽ ۽ ڪوئلي سان هلڻ وارا انڪوبيٽر به اچي ويا آهن. انڪوبيٽر گهڻو ڪري ڪاروباري مقصدن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، -ان- ڪري اهڙن ڳوٺن، شهرن وغيره ۾ لڳايو وڃي ٿو، -جتي- چوزن جي گهرج وڌيڪ هوندي آهي ۽ -ان- سان گڏ آمد ۽ روانگيءَ جي سهوليت به ميسر هوندي آهي. 
ويم گهرن ۾ به وقت کان اڳ ڄاول -ٻار- جي جياپي لاءِ، بجليءَ تي ڪم ڪندڙ اهو -اوزار- ڪم ايندو آهي. هر طرح جي انڪوبيٽر جي لاءِ عمارت جي تعمير، صحت جي اصولن تي هئڻ گهرجي ۽ گڏوگڏ روشنيءَ ۽ هوا جو به سٺو انتظام ضروري آهي.

## حوالا
انگاري

**انگاري** هڪ قسم جو ٻوٽو، جيڪو اڪثر ساريال جي فصل ۾ پاڻمرادو اڀري ايندو آهي. ڏسڻ ۾ هوبھو ترن جي ٻوٽي جهڙو هوندو آهي. ٽي فوٽ کن اوچو ٿيندو آهي. هيءُ ٻوٽو نہ مال جي چاري طور ڪم اچي ۽ نہ ئي ٻئي ڪنھن ڪم ۾ اچي. گهڻو ڪري هي فصل لھڻ کان پھرين گڏ ڪري ڪڍيو ويندو آهي. جيڪڏهن فصل ۾ رهجي ويو ته پوءِ فصل لُبجڻ کان پوءِ پاڻمرادو ڳري سڙي ختم ٿي ويندو آهي.

## حوالا
انگرکو

**انگرکو** هڪ قسم جو پھراڻ، جنھن ۾ گلو ساڄي پاسي تي ٺھيل هوندو آهي ۽ پھراڻ ۾ ڪَھِيُون هونديون آهن، جن سان پھراڻ ٻڌبو آهي. اهو پھراڻ خاص ڪري هندو ڪِراڙ (هٽ واڻيا) پائيندا آهن. ان جي برعڪس مسلمانن جي پھراڻ جو گلو کاٻي پاسي رکيل هوندو آهي ۽ ان ۾ ٻِيڙن جي بدران سَرٽ (سُٽ مان ٺھيل ٻيڙا) ٽاڪيل هوندا آهن.

## حوالا
انگريز ۽ مسلمان (ڪتاب)

**انگريز ۽ مسلمان** ڪتاب شمس الدين ’بلبل‘ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 48 صفحا آهن ۽ قيمت 8 آنا ڄاڻايل آهي. پھريون ڇاپو، البرٽ پرنٽنگ پريس، سکر مان سال 1914ع ۾ شايع ٿيو.

## حوالا
انگريزي سنڌي ڊڪشنري (جارج اسٽئڪ)

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ۽ اينڊومنٽ فنڊ ٽرسٽ فار پرزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ جي سهڪار سان ڪئپٽن جارج اسٽئڪ جي ديوناگري لپيءَ ۾ تيار ڪيل -انگريزي- سنڌي ڊڪشنريءَ. کي ديوناگريءَ مان موجوده سنڌي لپيءَ ۾ پارسا رضويءَ کان الٿو ڪرائي شايع ڪرايو ويو آهي ۽ -ان- ۾ ديوناگري لفظ پڻ برقرار رکيا ويا آهن. هن ڊڪشنريءَ جي ايڊٽنگ ۽ نظر ثاني ڊاڪٽر فهميده حسين ڪئي آهي. ڊبل ڊيمي سائيز ۾ 365 صفحن تي مشتمل هن ڊڪشنريءَ جي قيمت 300 روپيا آهي، هيءَ لغت سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي سيڪريٽري تاج جويي 2011ع ۾ ڇپائي پڌري ڪئي آهي.

## حوالا