open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڪلينڪل نفسيات

**ڪلينڪل نفسيات** (Clinical psychology) انساني سائنس، رويي جي سائنس، نظريي ۽ ڪلينڪل علم جو هڪ ميلاپ آهي، جنهن جو مقصد نفسياتي تڪليفن يا خرابيءَ کي سمجهڻ، روڪڻ ۽ ختم ڪرڻ آهي. ان سان گڏوگڏ هي علم ذهني صحت جي بهتري ۽ ذاتي واڌ ويجهه کي هٿي ڏئي ٿو. هن جي مشق ۾ نفسياتي ٽيسٽنگ، تشخيص (diagnosis)، ڪلينڪل فارموليشن، ۽ نفسياتي علاج (سائيڪو ٿراپي) بنيادي اهميت رکن ٿا.

ڪلينڪل نفسيات جا ماهر چئن وڏن نظرياتي رخن ۾ تربيت حاصل ڪن ٿا:
* سائيڪو ڊائينامڪ (Psychodynamic)
* انسان دوست (Humanistic)
* ادراڪي رويي جي ٿراپي (CBT)
* سسٽم يا فيملي ٿراپي

ڪلينڪل نفسيات سائيڪيٽري (Psychiatry) کان مختلف آهي. جيتوڻيڪ ٻئي ذهني صحت جا ماهر آهن، پر ڪلينڪل نفسيات جا ماهر بنيادي طور تي نفسياتي ٽيسٽنگ جا ماهر هوندا آهن ۽ سائيڪو ٿراپي ذريعي علاج ڪندا آهن، جڏهن ته سائيڪيٽرسٽ طبي ڊاڪٽر هوندا آهن جيڪي دوائون (medications) لکي سگهن ٿا.

## تاريخ (History)
ذهني تڪليفن جي علاج جا قديم طريقا مذهبي يا جادوئي عقيدن تي ٻڌل هئا. 19هين صديءَ ۾ فرينالوجي (Phrenology) مشهور هئي، جنهن ۾ کوپڙيءَ جي بناوت مان شخصيت پرکي ويندي هئي.

### شروعاتي ڪلينڪل نفسيات
ڪلينڪل نفسيات جي شروعات 1896ع ۾ ٿي، جڏهن لائيٽنر وٽمر (Lightner Witmer) پنسلوانيا يونيورسٽيءَ ۾ پهرين نفسياتي ڪلينڪ کولي. وٽمر پهرين "ڪلينڪل نفسيات" جو اصطلاح استعمال ڪيو ۽ ٻارن جي سکڻ جي مشڪلاتن (learning disabilities) تي ڌيان ڏنو.
ٻي عالمي جنگ (World War II) هن شعبي ۾ وڏي تبديلي آندي. جڏهن سپاهي جنگ مان واپس آيا ته انهن ۾ "شيل شاڪ" (جنهن کي هاڻي PTSD چيو وڃي ٿو) جون علامتون هيون. نفسياتي ماهرن کي انهن جي علاج لاءِ وڏي پيماني تي مقرر ڪيو ويو، جنهن کانپوءِ سائيڪو ٿراپي هن علم جو لازمي حصو بڻجي وئي.

## پيشيورانه مشق (Professional practice)
ڪلينڪل نفسيات جا ماهر مختلف هنڌن تي ڪم ڪن ٿا، جهڙوڪ اسپتالون، خانگي ڪلينڪون، اسڪول ۽ عدالتون (فارنسڪ نفسيات).

## تربيت ۽ سرٽيفڪيشن
ڪلينڪل نفسيات جو ماهر بڻجڻ لاءِ عام طور تي نفسيات ۾ گريجوئيشن کانپوءِ ڊاڪٽريٽ (PhD يا PsyD) جي ڊگري گهربل هوندي آهي، جنهن ۾ 3 کان 6 سال لڳن ٿا. ان کانپوءِ لائسنس حاصل ڪرڻ لاءِ نگرانيءَ ۾ ڪم ڪرڻ (supervised practice) لازمي هوندو آهي.

## حوالا

زمرو:روين جي سائنس
سائڪو ٿراپي

**سائڪو ٿراپي** (Psychotherapy) يا نفسياتي علاج (جنھن کي عام طور تي 'ڳالهہ ولهہ ذريعي علاج' پڻ چيو ويندو آهي) نفسياتي طريقن جو استعمال آهي، جيڪو خاص طور تي هڪ معالج (therapist) ۽ مريض جي وچ ۾ باقاعده ذاتي ڳالهه ٻولهه تي ٻڌل هوندو آهي. ان جو مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، خوشين ۾ اضافو ڪرڻ ۽ ذهني مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪرڻ آهي.
سائيڪو ٿراپي جو بنيادي مقصد فرد جي خوشحالي ۽ ذهني صحت کي بهتر بڻائڻ، تڪليف ڏيندڙ رويي، عقيدن، وسوسن يا جذبات کي حل ڪرڻ، ۽ سماجي مهارتن ۽ لاڳاپن کي بهتر بڻائڻ آهي.

## وصفون (Definitions)
لفظ 'سائيڪو ٿراپي' قديم يوناني لفظن psyche (روح يا ذهن) ۽ therapeia (شفا يا علاج) مان نڪتل آهي. آمريڪي نفسياتي ايسوسيئيشن (APA) مطابق:

"سائيڪو ٿراپي قائم ڪيل نفسياتي اصولن مان نڪتل ڪلينڪل طريقن جو شعوري ۽ ارادي طور تي استعمال آهي، جنهن جو مقصد ماڻهن جي رويي، سوچن ۽ جذبات ۾ اهڙي تبديلي آڻڻ آهي جيڪا شرڪت ڪندڙن لاءِ گهربل هجي."
> 

## علاج جو طريقو (Delivery)
نفسياتي علاج جا ڪيترائي طريقا آهن، جيڪي ضرورت مطابق استعمال ڪيا ويندا آهن:
* انفرادي ٿراپي: هڪ معالج ۽ هڪ مريض جي وچ ۾.
* گروپ ٿراپي: جتي هڪ کان وڌيڪ ماڻهو گڏجي علاج ۾ حصو وٺندا آهن.
* جوڙن ۽ خانداني ٿراپي: لاڳاپن جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ.
* آن لائين يا ٽيلي فون ٿراپي: جديد دور ۾ فون يا انٽرنيٽ ذريعي پڻ هي سهولت موجود آهي.

ننڍن ٻارن لاءِ، اڪثر 'کيل ٿراپي' (Play therapy) جو استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ راندين ۽ تصويرن ذريعي ٻار جي ذهني حالت کي سمجهيو ويندو آهي.

## ريگيوليشن ۽ پيشور (Regulation)
سائيڪو ٿراپي فراهم ڪندڙ ماڻهو مختلف شعبن سان تعلق رکي سگهن ٿا:
* نفسياتي ماهر (Psychologists): جن وٽ نفسيات ۾ ڊاڪٽريٽ يا ماسٽرز جي ڊگري هوندي آهي.
* نفسياتي طبيب (Psychiatrists): اهي طبي ڊاڪٽر هوندا آهن جيڪي دوائون به تجويز ڪري سگهن ٿا.
* سوشل ورڪر ۽ نرسون: جيڪي ذهني صحت جي شعبي ۾ تربيت يافته هجن.

ڪيترن ئي ملڪن ۾، سائيڪو ٿراپسٽ طور ڪم ڪرڻ لاءِ ڪنهن پروفيشنل اداري سان رجسٽر ٿيڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن علاج جي معيار کي برقرار رکي سگهجي.

## حوالا
مذھب جي نفسيات

هتي مذهب جي نفسيات (Psychology of Religion) بابت مواد جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو علمي معيار ۽ وڪيپيڊيا جي ترتيب مطابق تيار ڪيو ويو آهي:

**مذهب جي نفسيات** (Psychology of Religion) نفسياتي طريقن ۽ تفسيري فريم ورڪ جي مذهبي روايتن جي مواد سان گڏوگڏ مذهبي ۽ غير مذهبي فردن تي اطلاق جو نالو آهي. ان ۾ ٻن قسمن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن: پهريون 'قدرتي سائنسي' (natural-scientific) طريقو، جيڪو انگن اکرن، تجربن ۽ مقداري (quantitative) تحقيق ذريعي مذهبي عملن جي سببن کي ڳولي ٿو. ٻيو 'انساني سائنسي' (human-scientific) طريقو، جيڪو معيار (qualitative) ۽ معنيٰ کي سمجهڻ لاءِ تفسيري طريقا اختيار ڪري ٿو.

مذهب جا نفسياتي ماهر ٽن وڏن رخن تي ڪم ڪن ٿا:
* مذهبي مواد، رويي ۽ تجربن جي منظم وضاحت (description).
* انسان جي تاريخ ۽ انفرادي زندگيءَ ۾ مذهب جي شروعات جا سبب (explanation).
* فرد ۽ سماج تي مذهبي رويي جي اثرن ۽ نتيجن جو نقشو تيار ڪرڻ (mapping consequences).

## جائزو (Overview)
مذهب جي نفسيات ۾ وڏو چيلنج اصطلاحن جي وضاحت آهي، خاص ڪري 'مذهب' جي تعريف. ويهين صديءَ ۾، نفسياتي ماهرن مذهب کي ماپڻ لاءِ مختلف اسڪيل (scales) تيار ڪيا. گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان 'روحانيت' (spirituality) ۽ 'مذهب' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ تي زور ڏنو ويو آهي. عام طور تي مذهب کي اداري، عقيدن ۽ رسمن سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته روحانيت کي فرد جي ذاتي ۽ اندروني تجربي طور ڏٺو ويندو آهي.

## تاريخ (History)

### ايڊون ڊلر اسٽار بڪ (Edwin Diller Starbuck)
اسٽار بڪ کي مذهب جي نفسيات جو علمبردار سمجهيو وڃي ٿو. هن جو ڪتاب *Psychology of Religion* (1899) هن موضوع تي پهريون ڪتاب تسليم ڪيو وڃي ٿو. هن جي ڪم وليم جيمس کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.

### وليم جيمس (William James)
آمريڪي نفسياتي ماهر وليم جيمس کي هن شعبي جو باني (founder) مڃيو ويندو آهي. هن جو ڪتاب *The Varieties of Religious Experience* (1902) هن علم ۾ هڪ ڪلاسڪ حيثيت رکي ٿو. جيمس مذهب کي ٻن حصن ۾ ورهايو:
* اداري مذهب: جيڪو سماج جي ثقافت جو حصو آهي.
* ذاتي مذهب: جنهن ۾ فرد کي 'وجداني تجربا' (mystical experiences) ٿين ٿا.
هن مذهبي ذهنن کي 'صحتمند ذهن' (healthy-minded) ۽ 'بيمار روح' (sick-souled) ۾ ورهايو. صحتمند ذهن مثبت پهلوئن تي ڌيان ڏين ٿا، جڏهن ته بيمار روح دنيا جي برائي ۽ مصيبتن کي نظرانداز نه ڪري سگهندا آهن.

### ٻيا نظريي دان

#### سگمنڊ فرائيڊ (Sigmund Freud)

فرائيڊ (1856–1939) مذهب کي هڪ 'وهم' (illusion) قرار ڏنو. هن جو خيال هو ته خدا جو تصور اصل ۾ پيءُ (father) جي تصوير جو هڪ نسخو آهي ۽ مذهبي عقيدو ٻالڪپڻي جي نفسياتي ضرورتن جو نتيجو آهي.

#### ڪارل يونگ (Carl Jung)
فرائيڊ جي برعڪس، ڪارل يونگ (1875–1961) مذهب بابت وڌيڪ همدردانه رويو رکندو هو. هن 'اجتماعي لاشعور' (collective unconscious) ۽ 'قديم نشانين' (archetypes) جو تصور ڏنو. هن موجب مذهبي تجربا انهن نشانين جي شعور ۾ اچڻ جو نتيجو آهن.

#### الفريڊ ايڊلر (Alfred Adler)
ايڊلر (1870–1937) جو خيال هو ته خدا تي ايمان آڻڻ انسان جي 'ڪمال' (perfection) حاصل ڪرڻ جي ڪوشش جو نتيجو آهي. انسان پنهنجي گهٽتائيءَ واري احساس (inferiority) کي ختم ڪرڻ لاءِ خدا جي مڪمل ذات سان پاڻ کي منسوب ڪري ٿو.

#### گورڊن آلپورٽ (Gordon Allport)
آلپورٽ (1897–1967) مذهبي رويي ۾ 'پختي' (Mature) ۽ 'ناپختي' (Immature) جي وچ ۾ فرق ڪيو. بعد ۾ هن ان کي 'اندروني مذهب' (intrinsic religion) - جيڪو سچي ايمان تي ٻڌل هجي - ۽ 'ٻاهريون مذهب' (extrinsic religion) - جيڪو سماجي فائدي يا رتبي لاءِ استعمال ٿئي - ۾ ورهايو.

## حوالا
حياتياتي اينٿراپالاجي

**حياتياتي اينٿراپالاجي** (Biological anthropology)، جنهن کي **جسماني اينٿراپالاجي** (physical anthropology) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي سائنسي شعبو آهي جيڪو انسانن، سندن معدوم ٿي ويل ابن ڏاڏن (هومينن) ۽ لاڳاپيل ٻين غير انساني پرائميٽس جي حياتياتي ۽ رويي واري رخن جو ارتقائي تناظر ۾ مطالعو ڪري ٿو. هي علم انساني نسل جو حياتياتي نقطه نظر کان منظم مطالعو ڪري ٿو.

## شاخون (Branches)
حياتياتي اينٿراپالاجيءَ کي وڌيڪ ڪيترن ئي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي سڀ ارتقائي نظريي جي بنياد تي انساني حياتيات ۽ رويي کي سمجهڻ لاءِ گڏيل ڪوشش ڪن ٿيون:
* بايو آرڪيالاجي (Bioarchaeology): قديم انساني کنڊرن ۽ هڏن جو مطالعو ڪري گذريل ثقافتن کي سمجهڻ.
* ارتقائي حياتيات (Evolutionary biology): انهن ارتقائي عملن جو مطالعو جيڪي ڌرتيءَ تي زندگيءَ جي تنوع جو سبب بڻيا.
* ارتقائي نفسيات (Evolutionary psychology): نفسياتي اڏاوتن کي ارتقائي تناظر ۾ پرکڻ.
* فارنسڪ اينٿراپالاجي (Forensic anthropology): قانوني معاملن ۾ انساني هڏن ۽ جسماني باقيات جو سائنسي تجزيو ڪرڻ.
* انساني رويي جي ماحوليات (Human behavioral ecology): انساني رويي جي موافقت (جهڙوڪ کاڌي جي ڳولا ۽ نسل وڌائڻ) جو ماحولياتي رخن کان مطالعو.
* Paleoanthropology: انساني ارتقا جي فوسلز (Fossils) جو مطالعو.
* پريميٽولاجي (Primatology): غير انساني پرائميٽس (جھڙوڪ باندر ۽ چمپينزي) جي رويي ۽ جينيات جو مطالعو.

## تاريخ (History)
حياتياتي اينٿراپالاجيءَ جي شروعات قديم يونان جي دور کان ٿي. افلاطون (Plato) انسانن کي فطرت جي هڪ تسلسل (scala naturae) ۾ رکيو، جڏهن ته ارسطو (Aristotle) مشاهدو ڪيو ته انسان واحد جانور آهن جيڪي سڌا هلن ٿا.
سائنسي جسماني اينٿراپالاجيءَ جي شروعات 17هين ۽ 18هين صديءَ ۾ نسلي درجي بندي (racial classification) سان ٿي. جرمن ماهر جوهان فريڊرڪ بلومينباچ (Johann Friedrich Blumenbach) انساني کوپڙين جو هڪ وڏو ذخيرو گڏ ڪيو ۽ انسانن کي پنجن مکيه نسلن (ڪاڪيشين، منگولائيڊ، نيگروئڊ، ملائي ۽ آمريڪي) ۾ ورهايو، جيڪي هاڻي قديم ۽ رد ٿيل تصور سمجهيا وڃن ٿا.19هين صديءَ ۾ پال بروڪا (Paul Broca) کوپڙين جي ماپ (craniometry) تي زور ڏنو. 20هين صديءَ جي وچ ڌاري، شيرووڊ واشبرن (Sherwood Washburn) "نئين جسماني اينٿراپالاجي" جو تصور پيش ڪيو، جنهن جو ڌيان نسلي درجي بندي بدران انساني ارتقا ۽ جينياتي عملن تي هو.

## اهم حياتياتي اينتراپالاجسٽ
هن شعبي ۾ ڪيترن ئي ماهرن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جن ۾ شامل آهن:
* چارلس ڊارون (Charles Darwin)
* جين گڊال (Jane Goodall)
* لوئس ليڪي (Louis Leakey)
* فرانسس ڊي وال (Frans de Waal)
* ڊونالڊ جوهانسن (Donald Johanson)

## وڌيڪ ڏسو
* ائنٿراپالاجي
* ارتقائي نفسيات
* انساني ارتقا
* جينيات

## حوالا
لسانياتي اينٿراپالاجي

**لسانياتي اينٿراپالاجي** (Linguistic anthropology) هڪ بين اليافتي (interdisciplinary) مطالعو آهي ته ٻولي سماجي زندگيءَ تي ڪيئن اثر انداز ٿئي ٿي. هي اينٿراپالاجي جي هڪ شاخ آهي جيڪا شروعات ۾ ناپيد ٿيندڙ ٻولين (endangered languages) کي دستاويزي شڪل ڏيڻ لاءِ شروع ٿي هئي ۽ گذريل صديءَ دوران ٻوليءَ جي بناوت ۽ استعمال جي تقريبن سمورن رخن تائين پکڙجي وئي آهي.

لسانياتي اينٿراپالاجي اهو ڳولي ٿي ته ٻولي ڪيئن رابطي کي شڪل ڏئي ٿي، سماجي سڃاڻپ ۽ گروهه بندي ٺاهي ٿي، وڏي پيماني تي ثقافتي عقيدن ۽ نظريات (آئيڊيالوجي) کي منظم ڪري ٿي، ۽ قدرتي ۽ سماجي دنيا بابت هڪ گڏيل ثقافتي تصور پيدا ڪري ٿي.

## تاريخي ارتقا (Historical development)
لسانياتي اينٿراپالاجيءَ جي ارتقا ٽن وڏن نمونن (paradigms) مان گذري آهي، جيڪي اڄ به رواج ۾ آهن:
اينٿراپالاجي لسانيات (Anthropological linguistics): جنهن جو مرڪز ٻولين جي دستاويزي تياري (Documentation) آهي.
لسانياتي اينٿراپالاجي: جيڪا ٻوليءَ جي استعمال جي نظرياتي مطالعي تي ٻڌل آهي.
لسانياتي طريقن سان اينٿراپالاجي جو مطالعو: جنهن ۾ لسانياتي اوزارن ذريعي ثقافت ۽ سماجي مسئلن کي سمجهيو وڃي ٿو.

### پھريون نمونو: اينٿراپالاجي لسانيات
هي نمونو انهن ٻولين کي بچائڻ ۽ لکڻ لاءِ وقف هو جيڪي ختم ٿيڻ جي خطري ۾ هيون، خاص ڪري اتر آمريڪا جي قديم قبيلن جون ٻوليون. هن ۾ گرامر جي وضاحت ۽ لسانياتي درجي بندي تي وڌيڪ زور ڏنو ويندو هو.

### ٻيو نمونو: لسانياتي اينٿراپالاجي
هيءُ اصطلاح ڊيل هائمز (Dell Hymes) پاران ترجيح ڏنو ويو. هن ٻوليءَ کي صرف لفظن جو مجموعو نه، پر ان کي صورتحال ۽ ڪميونٽي جي تناظر ۾ ڏسڻ تي زور ڏنو. هائمز "گفتگو جي واقعي" (speech event) جو تصور پيش ڪيو، جهڙوڪ ڪو ليڪچر يا بحث، جتي ٻولي هڪ خاص وقت ۽ مقصد لاءِ استعمال ٿئي ٿي.

### ٽيون نمونو: لسانياتي طريقن ذريعي اينٿراپالاجيءَ جو مطالعو
1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ هن نموني ۾ ٻوليءَ جي فني رخن بدران ان جي ذريعي سماجي سڃاڻپ (identity)، نظريات، ۽ داستاني (narrative) لڳ لاڳاپن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي. هن ۾ وڊيو دستاويزن جو گهڻو استعمال ڪيو وڃي ٿو.

## دلچسپيءَ جا شعبا (Areas of interest)

### سڃاڻپ ۽ موضوعيت (Identity and intersubjectivity)
لسانياتي اينٿراپالاجسٽ اهو مطالعو ڪن ٿا ته ٻولي ڪيئن سماجي سڃاڻپ ٺاهي ٿي. مثال طور، ڊون ڪلڪ (Don Kulick) پاپوا نيوي گني جي هڪ ڳوٺ ۾ مطالعو ڪيو ته ڪيئن ٻارن پاران روايتي ٻولي (Taiap) ۽ سرڪاري ٻولي (Tok Pisin) جو استعمال انهن جي سڃاڻپ کي "جديد" يا "پسمانده" طور ظاهر ڪري ٿو.

### سماجيائپ (Socialization)
ايلينور اوڪس (Elinor Ochs) ۽ بمبي شيفلن ثابت ڪيو ته ٻار صرف ٻولي نه پر ان سان گڏ پنهنجي ثقافت به سکندا آهن. انهن ڏٺو ته "ٻارن سان ڳالهائڻ جو مخصوص انداز" (baby talk) سڄي دنيا ۾ هڪ جهڙو ناهي ۽ ڪيترن ئي سماجن ۾ ٻارن کي اهڙي طرح هنج ۾ رکيو ويندو آهي ته جيئن هو پنهنجي مٽن مائٽن کي سڃاڻي سگهن.

### نظريات يا آئيڊيالوجي (Ideologies)
ٻوليءَ بابت نظريا صرف خيال ناهن، پر اهي ٻوليءَ جي بناوت تي به اثر انداز ٿين ٿا. مثال طور، انگريزيءَ مان "thee" ۽ "thou" جو ختم ٿيڻ سماجي تبديلين ۽ نظريات جو نتيجو هو.

## عالمي شماريات ۽ ٻوليون (Global Statistics)
لسانياتي اينٿراپالاجيءَ جو هڪ وڏو حصو ٻولين جي بقا سان لاڳاپيل آهي. اڄوڪي دور ۾ ٻولين جي صورتحال ڪجهه هن طرح آهي:

## حوالا
سماجي اينٿراپالاجي

**سماجي اينٿراپالاجي** (Social anthropology) انساني سماجن ۽ ثقافتن ۾ رويي جي نمونن جو مطالعو آهي. هي برطانيه ۽ اڪثر يورپ ۾ اينٿراپالاجيءَ جو غالب حصو آهي، جتي ان کي ثقافتي اينٿراپالاجي کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾، سماجي اينٿراپالاجيءَ کي عام طور تي ثقافتي اينٿراپالاجي يا سماجي-ثقافتي اينٿراپالاجي جي زمري ۾ رکيو ويندو آهي.

## ثقافتي اينٿراپالاجيءَ سان ڀيٽ
"ثقافتي" اينٿراپالاجي عام طور تي انهن ڪمن تي لاڳو ٿئي ٿي جيڪي مڪمل (holistic) هجن ۽ ان ڳالهه تي ڌيان ڏين ته ثقافت ڪيئن فرد جي تجربي تي اثر انداز ٿئي ٿي. ان جي مقابلي ۾، "سماجي" اينٿراپالاجي سماجي لاڳاپن جي خاص نظامن (جهڙوڪ گهرو زندگي، معيشت، قانون، سياست، يا مذهب) کي الڳ ڪري انهن جو مطالعو ڪري ٿي ۽ سماجي زندگيءَ جي تنظيمي بنيادن کي ترجيح ڏئي ٿي.
سماجي اينتراپالاجسٽ جي دلچسپيءَ جا موضوع رواج، معاشي ۽ سياسي تنظيم، قانون، مذهب، ۽ صنف (gender) جا لاڳاپا رهيا آهن. اڄوڪي دور ۾ اهي عالمي ادارن، نسلي تشدد، ۽ سائبر اسپيس جي اڀرندڙ ثقافتن بابت پڻ تحقيق ڪن ٿا.

## ادراڪي اينٿراپالاجي (Cognitive anthropology) سان لاڳاپو
ادراڪي اينٿراپالاجي ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي ته ماڻهو دنيا جي شين ۽ واقعن بابت ڪيئن سوچين ٿا. هي انساني سوچ جي عمل کي ثقافت جي مادي ۽ خيالي رخن سان جوڙي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته سماجي ميمبرن جي وچ ۾ اڻڄاتل (unconscious) رابطا ۽ گڏيل ڄاڻ سماج جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نيورو سائنس پڻ ظاهر ڪيو آهي ته انساني رويو حياتياتي ۽ ثقافتي عوامل جو نتيجو هوندو آهي، جيڪي دماغ جي بناوت (neuroplasticity) تي اثر انداز ٿين ٿا.

## تاريخ (History)
سماجي اينٿراپالاجيءَ جون پاڙون 19هين صديءَ جي علمن جهڙوڪ نسليات (ethnography)، لوڪ ادب (folklore)، ۽ لسانيات ۾ آهن. پولينڊ جي ماهر برونيسلا مالينووسڪي (Bronisław Malinowski) برطانوي سماجي اينٿراپالاجيءَ تي وڏو اثر وڌو. هن ڊگهي مدي واري ميداني تحقيق (fieldwork) تي زور ڏنو، جنهن ۾ محقق کي مقامي ماڻهن جي روزاني زندگيءَ ۾ مڪمل طور تي شامل ٿيڻو پوندو آهي.

### انساني چڙيا گهر (Human Zoos) ۽ سائنسي نسل پرستي
19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾، اينٿراپالاجيءَ جو هڪ اونداهو پاسو "انساني چڙيا گهر" هئا. 1906ع ۾، ڪانگو جي هڪ پگمي (pygmy) اوٽا بينگا (Ota Benga) کي آمريڪي ماهرن پاران برونڪس چڙيا گهر ۾ هڪ پنجري ۾ رکيو ويو هو، جنهن کي انسان ۽ باندر جي وچ ۾ "گم ٿيل ڪڙي" قرار ڏنو ويو هو. اهڙيون نمائشون سائنسي نسل پرستي (scientific racism) کي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش هيون، جنهن کي اڄوڪي اينٿراپالاجي مڪمل طور تي رد ڪري چڪي آهي.

## خاص مھارتون (Specializations)
سماجي اينٿراپالاجيءَ جون جديد شاخون هي آهن:
* ميڊيڪل اينٿراپالاجي: صحت ۽ بيماريءَ جو ثقافتي مطالعو.
* ايڊٽ ڪلچرز (Audit cultures): احتساب ۽ اخلاقيات جو تجزيو.
* پوسٽ سوشلزم بحران: رياستي سوشلزم جي خاتمي کان پوءِ جا سماجي اثر.

## عالمي تعليمي رجحان (Global Academic Trends)
سماجي اينٿراپالاجيءَ جي تعليم ۽ تحقيق جي صورتحال:

## حوالا

زمرو:علم معاشرت جا ذيلي شعبا
نسليات

**نسليات** يا ايٿنالاجي (Ethnology) (يوناني ٻوليءَ جي لفظ ، *ethnos* مان نڪتل، جنهن جي معنيٰ آهي 'قوم') هڪ علمي شعبو ۽ مضمون آهي جيڪو مختلف قومن يا ماڻهن جي خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو موازنو ۽ تجزيو ڪري ٿو.

## سائنسي مضمون (Scientific discipline)
نسليات کي نگارشِ نسلي (ethnography) سان ڀيٽي سگهجي ٿو. نگارشِ نسلي ۾ ڪنهن هڪ خاص گروهه جو سڌو سنئون مطالعو ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نسليات (ethnology) انهن تمام مطالعي کي گڏ ڪري مختلف ثقافتن جي وچ ۾ موازنو ڪري ٿي.

اصطلاح *ethnologia* جو ڪريڊٽ ايڊم فرانسس ڪولر (Adam Franz Kollár) (1718–1783) کي ڏنو وڃي ٿو، جنهن 1783ع ۾ ويانا ۾ شايع ٿيل پنهنجي ڪتاب ۾ ان جي تعريف "قومن ۽ ماڻهن جي سائنس" طور ڪئي. ڪولر جي دلچسپي پنهنجي وطن هنگري جي گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-لساني ماحول سبب پيدا ٿي.
نسليات جي مقصدن ۾ انساني تاريخ جي ٻيهر تعمير، ثقافتي مستقلن (جهڙوڪ محرمات سان نڪاح جي ممانعت يا incest taboo) جو مطالعو، ۽ "انساني فطرت" بابت عام نتيجا ڪڍڻ شامل آهن. 18هين صديءَ کان وٺي هي شعبو يورپ ۾ هڪ علمي ميدان طور تسليم ڪيو ويو آهي.

ڪلوڊ ليوي اسٽراس (Claude Lévi-Strauss) جي ساختياتي انسان شناسيءَ نسليات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن انساني سماج ۾ عالمي مستقلن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.

## عالمي نسلي گروهه ۽ آبادي (Global Ethnic Groups & Population)
دنيا ۾ هزارين نسلي گروهه موجود آهن. هيٺ ڏنل جدول ڪجهه وڏن نسلي گروهن ۽ انهن جي اندازي مطابق عالمي آباديءَ کي ظاهر ڪري ٿي:

## پڻ ڏسندا (See also)

* اينٿراپالاجي
* ثقافتي ائنٿراپالاجي
* نگارشِ نسلي (Ethnography)
* ثقافت
* نسلي مرڪزيت (Ethnocentrism)
* قديم ثقافت
* سائنسي نسل پرستي

## حوالا (References)

## ڪتابيات (Bibliography)
* Forster, Johann Georg Adam. *A Voyage Round the World* (1777).
* Lévi-Strauss, Claude. *Structural Anthropology* (1958).
* Mauss, Marcel. *The Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies* (1925).
ثقافتي اينٿراپالاجي

**ثقافتي اينٿراپالاجي** (Cultural anthropology) اينٿراپالاجيءَ جي هڪ شاخ آهي، جنهن جو مرڪز انسانن جي وچ ۾ ثقافتي تنوع (cultural variation) جو مطالعو ڪرڻ آهي. هي "سماجي اينٿراپالاجي" (social anthropology) جي برعڪس آهي، جيڪا ثقافتي تنوع کي هڪ سماجي مستقل جي حصي طور ڏسي ٿي. اصطلاح سماجي-ثقافتي اينٿراپالاجي (sociocultural anthropology) ۾ اهي ٻئي روايتون شامل آهن.

اينٿراپالاجسٽ اشارو ڪيو آهي ته ثقافت ذريعي ماڻهو پنهنجي ماحول سان غير جينياتي طريقن سان مطابقت پيدا ڪري سگهن ٿا، تنھنڪري مختلف ماحولن ۾ رهندڙ ماڻهن جون ثقافتون اڪثر مختلف هونديون آهن.

## تاريخ (History)
جديد اينٿراپالاجي 19هين صديءَ ۾ اڀري، جنهن جو مقصد انسانن جي اصليت ۽ تنوع کي سمجهڻ هو. پر 20هين صديءَ جي شروعات ۾، ثقافتي اينٿراپالاجيءَ ثقافتن بابت وڌيڪ کليل (pluralistic) نظريو اختيار ڪيو. هي اصطلاح فرانس بوز (Franz Boas) ۽ سندس ساٿين پاران متعارف ڪرايو ويو، جن ثقافتي نسبتييت (cultural relativism) جو نظريو پيش ڪيو.

## نظرياتي بنياد (Theoretical foundations)

### ثقافت جو تصور (The concept of culture)
ثقافت جي ابتدائي تعريفن مان هڪ سر ايڊورڊ ٽائلر (Edward Tylor) ڏني هئي: "ثقافت يا تهذيب، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، اهو پيچيده مجموعو آهي جنهن ۾ علم، عقيدو، فن، اخلاق، قانون، رواج ۽ ٻيون اهي سڀ صلاحيتون ۽ عادتون شامل آهن جيڪي انسان سماج جي ميمبر طور حاصل ڪري ٿو."

### ثقافتي نسبتييت (Cultural relativism)
ثقافتي نسبتييت اهو اصول آهي ته ڪنهن به شخص جي عقيدن ۽ عملن کي صرف ان جي پنهنجي ثقافت جي تناظر ۾ ئي سمجهي سگهجي ٿو. فرانس بوز دليل ڏنو ته ثقافتي ترقي جينياتي نه پر ماحول ۽ پرورش جو نتيجو آهي. هي اصول مغربي نسلي مرڪزيت (ethnocentrism) جو جواب هو، جتي ماڻهو پنهنجي ثقافت کي ٻين کان اعليٰ سمجهندا هئا.

## بنيادي سوچيندڙ (Foundational thinkers)

### لوئس هينري مورگن
لوئس هينري مورگن (1818–1881) دليل ڏنو ته انساني سماج ارتقا جي مختلف مرحلن مان گذرن ٿا: "وحشي پڻو" (savagery)، "بربريت" (barbarism)، ۽ "تهذيب" (civilization). هن ٽيڪنالاجي (جهڙوڪ مٽيءَ جا ٿانو ٺاهڻ) کي ارتقا جي ماپ طور استعمال ڪيو.

### فرانس بوز
فرانس بوز (1858–1942) کي "آمريڪي اينٿراپالاجي جو پيءُ" چيو ويندو آهي. هن مورگن جي ارتقائي نظريي جي مخالفت ڪئي ۽ چيو ته هر ثقافت جو پنهنجو منفرد تاريخي پسمنظر هوندو آهي. هن ثابت ڪيو ته انساني رويو فطرت (nature) بدران پرورش (nurture) جو نتيجو آهي.

### ميڊ ۽ بينيڊڪٽ
بوز جي شاگردن جهڙوڪ مارگريٽ ميڊ (Margaret Mead) ۽ روٿ بينيڊڪٽ (Ruth Benedict) ثقافتي اينٿراپالاجيءَ کي وڌيڪ وسعت ڏني. انهن ثابت ڪيو ته شخصيت ۽ جنسي ڪردار (gender roles) مختلف ثقافتن ۾ مختلف هوندا آهن.

## طريقا (Methodology)
ثقافتي اينٿراپالاجسٽ معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ ڪيترائي طريقا استعمال ڪن ٿا، جن ۾ شامل آهن:
* شريڪ مشاهدو (Participant observation): جنھن ۾ محقق ماڻهن سان گڏ رهي سندن زندگيءَ جو حصو بڻجي مشاهدو ڪري ٿو.
* انٽرويو (Interviews)
* سروي (Surveys)

## حوالا
ٽوير اوبلاسٽ

**ٽوير اوبلاسٽ** (Tver Oblast؛ روسي: Тверская область، اخار ٽويرسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز ٽوير شهر آهي. سال 1935ع کان 1990ع تائين، اهو ڪالينن اوبلاسٽ (روسي: Калининская область، ڪاليننسڪايا اوبلاسٽ) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. سال 2010ع جي مردم شماري موجب  اوبلاسٽ جي آبادي 13,53,392 هئي.

ٽور اوبلاسٽ ڍنڍن، جهڙوڪ سيلگر ۽ بروسنو، جو هڪ علائقو آهي. باقي علائقي جو گهڻو حصو والڊائي ٽڪرين، جتي وولگا، اولهه ڊيوينا ۽ ڊنيپر ندين جو اصل آهي، تي ڦهليل آهي.

ٽوير اوبلاسٽ روس جي سياحتي علائقن مان هڪ آهي جنهن ۾ جديد سياحتي انفراسٽرڪچر آهي. ڪيترائي تاريخي شهر جهڙوڪ تورزوڪ، زبٽسوف، ڪاشين، ويشني وولوچيوڪ ۽ ڪليازين، اوبلاسٽ ۾ آهن، جنهن مان سڀ کان پراڻو رزيو آهي، جيڪو بنيادي طور تي ٻي عالمي جنگ ۾ رزيو جي جنگين ۽ رزيو يادگار لاءِ مشهور آهي. اسٽارٽسا روس ۾ آخري اپانيج پرنسپالٽي ​​جي سيٽ هئي، جڏهن ته اوستاشڪوف شهر، جيڪا سيلگر ڍنڍ تي واقع آهي، تفريحي ۽ فطرت جي سياحت جو هڪ وڏو مرڪز آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ٽوير اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
اصلوڪا رھاڪو

قديمي ماڻهن يا اصلوڪن رهاڪن جي ڪا به عام طور تي مڃيل تعريف موجود ناهي، جيتوڻيڪ 21هين صديءَ ۾ بنيادي ڌيان خود-سڃاڻپ، رياست جي ٻين گروهن کان ثقافتي فرق، پنهنجي روايتي علائقي سان خاص لڳاءُ، ۽ ڪنهن غالب ثقافتي ماڊل جي تحت استحصال ۽ امتيازي سلوڪ جي تجربي تي ڏنو ويو آهي.****
دنيا ۾ قديمي ماڻهن جي آباديءَ جو اندازو 25 کرڙ (250 ملين) کان 60 کرڙ (600 ملين) جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي. سڄي دنيا جي آباد براعظمن تي لڳ ڀڳ 5,000 مختلف قديمي قومون رهن ٿيون. اڪثر قديمي ماڻهو پنهنجي روايتي علائقن ۾ اقليت ۾ آهن ۽ انهن ٻين گروهن، خاص طور تي ٻاهران آيل ماڻهن جي غلبي جو تجربو ڪيو آهي.
قديمي ماڻهن جي حقن جي وضاحت قومي قانون سازي، معاهدن ۽ بين الاقوامي قانونن ۾ ڪئي وئي آهي. 1989ع جي انٽرنيشنل ليبر آرگنائيزيشن (ILO) جي ڪنوينشن نمبر 169 قديمي ماڻهن کي امتيازي سلوڪ کان بچائي ٿي ۽ انهن جي زمينن، وسيلن، تعليم ۽ صحت جي حقن جي وضاحت ڪري ٿي. 2007ع ۾ گڏيل قومن (UN) قديمي ماڻهن جي حقن بابت هڪ پڌرنامو پڻ جاري ڪيو.

## اصطلاح (Etymology)
انگريزي لفظ *Indigenous* لاطيني لفظ *indigena* مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "زمين مان ڦٽي نڪتل يا مقامي". لاطيني ۾ ان جي بناوت *indu* (اندر) ۽ *gignere* (پيدا ڪرڻ) مان ٿي آهي.

## وصفون (Definitions)
گڏيل قومن يا بين الاقوامي قانون ۾ قديمي ماڻهن جي ڪا باقاعده تعريف ناهي، پر مختلف ادارن پنهنجا معيار مقرر ڪيا آهن:

### عالمي ادارن جا معيار
* ورلڊ بينڪ (World Bank): قديمي ماڻهو اهي الڳ سماجي ۽ ثقافتي گروهه آهن جيڪي انهن زمينن ۽ قدرتي وسيلن سان اجتماعي اباڻو لڳاءُ رکن ٿا جتي اهي رهن ٿا يا جتان انهن کي بي دخل ڪيو ويو آهي.
* ايمنسٽي انٽرنيشنل (Amnesty International): قديمي ماڻهن جي سڃاڻپ انهن جي خاص ٻولي، ثقافت، عقيدي ۽ اباڻي ماحول سان مضبوط لڳاءُ ذريعي ٿئي ٿي.

### قديمي ماڻهن جي آبادي (Global Statistics)
دنيا جي ڪجهه وڏن قديمي گروهن جي اندازي مطابق آبادي هيٺ ڏنل آهي:

## تاريخي پسمنظر (Historical Context)
شروعاتي طور تي يورپين "انڊيجينس" جو اصطلاح آمريڪا جي اصلوڪن رهاڪن ۽ آفريڪا مان آندل غلامن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو هو. 1970ع جي ڏهاڪي ۾، هي اصطلاح سڄي دنيا جي نوآبادياتي (colonized) ماڻهن جي گڏيل تجربن ۽ جدوجهد کي جوڙڻ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.

9 آگسٽ 1982ع تي گڏيل قومن جي ورڪنگ گروپ جي پهرين گڏجاڻي ٿي هئي، جنهن ڪري هاڻي هر سال 9 آگسٽ تي "قديمي ماڻهن جو عالمي ڏينهن" ملهايو ويندو آهي.
جرمنڪ قومون

**جرمنڪ قومون** قبيلائي گروھ هئا جيڪي قديم دور ۽ ابتدائي وچئين دور دوران اتر يورپ ۾ رهندا هئا. جديد علمي تحقيق ۾، انهن ۾ رومن دور جا اهي 'جرمني' (Germani) شامل آهن جيڪي 'جرمانيا' ۽ رومن سلطنت جي حصن ۾ رهندا هئا، ۽ ان دور جون اهي تمام قومون شامل آهن جيڪي جرمنڪ ٻوليون ڳالهائينديون هيون، چاهي اهي ڪٿي به رهنديون هجن، جن ۾ سڀ کان نمايان گوٿس (Goths) هئا.

جرمنڪ ٻولين جي شروعات لڳ ڀڳ 500 ق.م کان مڃي وڃي ٿي. آثارِ قديمه جا ماهر عام طور تي ابتدائي جرمنڪ ٻولي ڳالهائيندڙن کي جاسٽورف ڪلچر (Jastorf culture) سان منسوب ڪن ٿا، جيڪو 6هين کان پهرين صدي ق.م تائين وچين ۽ اتر جرمني ۽ ڏکڻ ڊنمارڪ ۾ موجود هو.

## تاريخي پسمنظر

رومن مصنفن پهرين صدي ق.م ۾ پهريون ڀيرو رائن نديءَ جي ويجهو 'جرمني' قومن جو ذڪر ڪيو. شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ رومين جرمانيا جي هڪ وڏي حصي کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر 9ع ۾ ٽيوٽوبرگ ٻيلي جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ هو پٺتي هٽي ويا. 375ع کان 568ع تائين 'هجرت جي دور' (Migration Period) دوران، اهي جرمنڪ قومون رومن سلطنت ۾ داخل ٿيون ۽ اولهه رومن سلطنت جي علائقن ۾ پنهنجون "وحشي بادشاهتون" قائم ڪيون. انهن ۾ فرئنڪس (Franks) سڀ کان طاقتور بڻجي اڀريا.

## تھذيب ۽ ثقافت
آثارِ قديمه جي لڌل شين مان معلوم ٿئي ٿو ته جرمنڪ سماج ۽ معيشت رومن ذريعن جي بيان ڪيل تصوير کان وڌيڪ پيچيده هئي. انهن قومن جي مذهبي روايتون به هڪ جهڙيون هيون، جنهن کي جرمنڪ پيگنزم چيو وڃي ٿو. هنن وٽ پنهنجو هڪ رسم الخط به هو جنهن کي رونز (Runes) چيو ويندو هو، جيڪو بعد ۾ لاطيني رسم الخط سان تبديل ٿي ويو.

## اصطلاح ۽ تعريفون
لفظ 'جرمنڪ' (Germanic) جديد جرمن (German) کان مختلف آهي. 'جرمن' مان مراد موجوده جرمنيءَ جا رهاڪو آهن، جڏهن ته 'جرمنڪ' هڪ وسيع لساني ۽ تاريخي گروهه کي ظاهر ڪري ٿو.

### لساني گروهه بندي ۽ آبادي
جرمنڪ ٻوليون ڳالهائيندڙن جي ورڇ ۽ انهن جا مکيه گروهه هيٺين جدول ۾ ڏجن ٿا:

### جرمنڪ ٻوليون ڳالهائيندڙ اڄوڪي دنيا ۾
اڄوڪي دور ۾ جرمنڪ ٻوليون (خاص ڪري انگريزي، جرمن، ڊچ) دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڳالهايون وڃن ٿيون:

## جرمنڪ قانون ۽ سماج
روايتي طور تي، جرمنڪ قومن ۾ قانوني نظام 'ويرگلڊ' (blood compensation) ۽ قبيلي جي اسيمبليءَ، جنهن کي ٿنگ (Thing) چيو ويندو هو، جي چوڌاري گهمندو هو. هنن ۾ بهادريءَ جا قصا ۽ رزميه شاعري (heroic legends) تمام گهڻي مشهور هئي، جيڪي اڳتي هلي يورپي ادب جو بنياد بڻيون.

## حوالا
نوووسبرسڪ

**نوووسبرسڪ** (Novosibirsk) روس ۾ نوووسبرسڪ اوبلاسٽ ۽ سائيبيريئن وفاقي ضلعي جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز آهي. سال 2021ع جي مردم شماري جي مطابق ان جي آبادي 16,33,595 هئي،  جيڪا ان کي ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرسبرگ کان پوءِ روس جو ٽيون نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻايو. اضافي طور تي، اهو اتر ايشيا جو سڀ کان وڏو شهر ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو روسي شهر آهي، جن کي وفاقي ماتحت جي حيثيت حاصل ناهي. نوووسبرسڪ سهر ڏکڻ اولهه سائبيريا ۾، اوب نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي.

نووسبرسڪ شهر جي بنياد سال 1893ع ۾، مستقبل جي ٽرانس-سائيبيريئن ريلوي جي اوب درياءَ ڪراسنگ پوائنٽ تي، رکيو ويو. جتي نوووسبرسڪ ريل پل تعمير ڪيو ويو هئي. شهر جو نالو اصل ۾ شهنشاهه نڪولس ٻين جي اعزاز ۾ نووو نڪولائيسڪ رکيو ويو هو. شهر تيزي سان هڪ وڏي ٽرانسپورٽ، تجارتي ۽ صنعتي مرڪز ۾ وڌيو. شهر روسي گھرو ويڙهه ۾ تباهه ٿي ويو، پر شروعاتي سوويت دور ۾ بحال ٿيو ۽ سال 1926ع ۾ پنهنجو موجوده نالو، نوووسبرسڪ حاصل ڪيو. جوزف اسٽالن جي اڳواڻي ۾، نووسبرسڪ سائبيريا جي سڀ کان وڏي صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات کان پوءِ، روس جي جنگ جو نشاني واري شهرن کان ڪيترائي ڪارخانا نوووسبرسڪ ۾ منتقل ڪيا ويا.

نوووسبرسڪ ڪيترن ئي قابل ذڪر جڳهن، جهڙوڪ بازنطيني دور واري اليگزينڊر نيوسڪي ڪيٿيڊرل، نوووسبرسڪ اوپيرا ۽ باليٽ ٿيٽر ۽ انهي سان گڏ "نوووسبرسڪ زو" جو گهر آهي.  ٽولماچيوو ايئرپورٽ، سائبيريا ۾ مصروف ترين هوائي اڏو، پاران شهر کي فضائي اچ وڃ لاء خدمت فراهم ڪئي ويندي آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:روس
زمرو:نوووسبرسڪ
زمرو:روس ۾ شهر
زمرو:نوووسبرسڪ اوبلاسٽ
زمرو:نوووسبرسڪ اوبلاسٽ جا شهر
آسٽريليا جا اصلوڪا رھاڪو

**آسٽريليا جا قديمي ماڻهو** (Indigenous Australians) انهن مختلف گروپن تي مشتمل آهن جيڪي آسٽريليا جا اصلوڪا رهاڪو (Aboriginal Australians) آهن، ۽ انهن سان گڏ ٽورس اسٽريٽ آئي لينڊز (Torres Strait Islands) جا نسلي طور تي الڳ ماڻهو پڻ شامل آهن. انهن لاءِ "پهرين قومون" (First Nations) ۽ "پهرين آسٽريليائي" جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيندا آهن. اڪثر قديمي ماڻهو پنهنجي مخصوص ثقافتي گروهه سان سڃاڻپ ڪرائڻ کي ترجيح ڏيندا آهن.
2021ع جي آدم شماري موجب، آسٽريليا ۾ تقريبن 10 لک (هڪ ملين) قديمي ماڻهو آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل آبادي جو 3.8% آهن. انهن مان 92% ماڻهو ايبورجني (Aboriginal) طور سڃاڻپ ڪرائين ٿا، 4% ٽورس اسٽريٽ آئي لينڊر طور، ۽ 4% ٻنهي گروپن سان تعلق رکن ٿا.

## تاريخي پسمنظر
ايبورجني ماڻهن جا ابا ڏاڏا تقريبن 50,000 کان 65,000 سال اڳ ڏکڻ اوڀر ايشيا کان سامونڊي رستن ۽ زميني پلن ذريعي آسٽريليا پهتا هئا. جڏهن ته ٽورس اسٽريٽ آئي لينڊر جا ابا ڏاڏا تقريبن 2,500 سال اڳ پاپوا نيوي گني کان آيا ۽ آسٽريليا جي اترين جزيرن تي آباد ٿيا.

برطانوي آبادڪاري (1788ع) کان اڳ، هنن جي آبادي جو اندازو 3 لک کان وٺي 30 لک تائين لڳايو ويو آهي. برطانوي نوآباديات کان پوءِ نين بيمارين، قتل عام ۽ وسيلن تي قبضي سبب انهن جي آبادي ۾ وڏي گهٽتائي آئي.

## اصطلاح ۽ سڃاڻپ (Terminology)

لفظ "ايبورجنل" (Aboriginal) لاطيني لفظ *ab origo* مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "شروعات کان". 21هين صديءَ ۾، اهو ضروري سمجهيو وڃي ٿو ته انهن ماڻهن جي پنهنجي پسند جي اصطلاحن کي استعمال ڪيو وڃي.
* First Nations (پهرين قومون): هي اصطلاح هاڻي وڌيڪ مقبول ٿي رهيو آهي.
* Blak: هي اصطلاح 1991ع ۾ آرٽسٽ ڊيسٽني ڊيڪن متعارف ڪرايو هو، جيڪو "Black" مان 'c' هٽائي هڪ نئين سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي ظاهر ڪري ٿو.

### ايبورجني آسٽريليائي (Aboriginal Australians)

هي اصطلاح آسٽريليا جي مکيه سرزمين ۽ ان سان جڙيل جزيرن جي قديم ماڻهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. برطانوي آمد وقت، هتي 250 کان وڌيڪ ٻوليون ۽ سوين مختلف قبيلا موجود هئا.

### ٽورس اسٽريٽ آئي لينڊر (Torres Strait Islanders)

هي ماڻهو ميلانيشين (Melanesian) نسل جا آهن ۽ آسٽريليا جي رياست ڪوئنزلينڊ جي اتر ۾ واقع جزيرن تي رهن ٿا. هي نسلي طور تي ايبورجني ماڻهن کان الڳ آهن.

File:Torres Strait Islander Indigenous Status.jpg|ٽورس اسٽريٽ آئي لينڊر جي آباديءَ جي ورڇ.
File:Both Aboriginal and Torres Strait Islander Indigenous Status.jpg|اهي ماڻهو جيڪي ٻنهي گروپن سان تعلق رکن ٿا.
File:Torres Strait Islander ancestry.jpg|ٽورس اسٽريٽ آئي لينڊر جو اباڻو پسمنظر.
يھودي

**يھودي** (عبراني: יְהוּدִים، Yehudim) هڪ نسلي مذهبي گروهه (ethnoreligious group) ۽ قوم آهن، جن جو اصل قديم اسرائيل ۽ يهوداه جي بني اسرائيلن مان آهي. يهودي قوم جي سڃاڻپ، مذهب ۽ برادري پاڻ ۾ گهرا جڙيل آهن، ڇو ته يهوديت هڪ نسلي مذهب آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي يهودي مذهبي طور تي ان تي عمل نه به ڪندا آهن.

## آباديءَ جا انگ اکر (Demographics)
دنيا ۾ يھودين جي ڪل آبادي تقريبن 1.52 ڪروڙ آهي. انهن جو وڏو حصو اسرائيل ۽ آمريڪا ۾ رهي ٿو.
يھودي آبادي جي ورڇ (ملين ۾):

## تاريخي ورثو ۽ ٻوليون
يھودي تاريخ هزارين سال قديم آهي، جنهن جي شروعات توريت جي دور کان ٿئي ٿي. يهودين جي مقدس ٻولي عبراني (Hebrew) آهي، پر تاريخي طور تي مختلف خطن ۾ رهڻ ڪري هنن ڪيتريون ئي ٻوليون تخليق ڪيون، جهڙوڪ يورپ ۾ يدي (Yiddish) ۽ اسپين واري علائقي ۾ لاديينو (Ladino).

## يھودي گروھ (Sub-groups)
جغرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان يهودي ڪيترن ئي گروهن ۾ ورهايل آهن:
* اشڪنازي (Ashkenazi): اهي جيڪي وچين ۽ مشرقي يورپ ۾ آباد هئا.
* سفرادي (Sephardi): اهي جيڪي اسپين ۽ پرتگال مان لڏي آيا.
* مزرآهي (Mizrahi): وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جا مقامي يهودي.

## حوالا
ولاڊي ووسٽوڪ

ولادي ووسٽوڪ (روسي: Владивосток، لفظي طور تي 'اوڀر جو حڪمران') پرائمورسڪي ڪري جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز آهي. ۽ روس جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. 331.16 چورس ڪلوميٽر (127.86 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. 2021 تائين 6,03,519 رهاڪن جي آبادي سان. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خبارووسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. اهو چين-روس سرحد کان تقريبن 45 ڪلوميٽر (28 ميل) ۽ اتر ڪوريا-روس سرحد کان 134 ڪلوميٽر (83 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي
زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر
زمرو:روس ۾ شهر
زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ
زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ
اردو ڪي بورڊ

**اردو ڪي بورڊ** اردو ڪمپيوٽر ۽ ٽائيپ رائيٽر ڪيبورڊ لاءِ ڪو به ڪيبورڊ لي آئوٽ آهي. جڏهن کان پهريون اردو ٽائيپ رائيٽر 1911ع ۾ دستياب ٿيو، ان جو لي آئوٽ ارتقا جي مختلف مرحلن مان گذريو آهي.  وقت سان گڏ، 1950ع جي ڏهاڪي ۾ مشيني ڪمپوزيشن لاءِ متعارف ڪرايل مختلف قسم جا لي آئوٽ تمام گهٽ ٿي ويا آهن جيڪي نئين ڊجيٽل دور سان مطابقت رکن ٿا. اردو ڪيبورڊ ۾ جديد سڌارا پاڪستان ۾ مقتدره قومي زبان قومي ٻولي اٿارٽي (  ) پاران شروع ڪيا ويا، جنهن لساني پهلوئن جهڙوڪ آرٿوگرافي ۽ لغت نگاري کي معياري بڻايو. انهن ترقيات ڪي بورڊ لي آئوٽ کي ٽائيپ رائيٽر کان ڪمپيوٽرن سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، ٻولي جي پيداواري ۽ متن جي ڪارڪردگي کي، خاص طور تي جديد اليڪٽرانڪ ميڊيا ذريعي وڌايو.

زمرو:اردو لکت
زمرو:اردو
اردو بريل

**اردو بريل** اردو لاءِ استعمال ٿيندڙ بريل اکر  آهي. اردو لاءِ ٻہ معياري بريل اکر آهن، هڪ پاڪستان ۾ ۽ ٻيو هندستان ۾. پاڪستاني اکر فارسي بريل تي ٻڌل آهي ۽ سڄي ملڪ ۾ استعمال ۾ آهي، جڏهن ته هندستاني الفابيٽ قومي ڀارتي بريل تي ٻڌل آهي.

زمرو:اردو
زمرو:اردو لکت
چيروڪي

**چيروڪي** (Cherokee؛ چيروڪي ٻولي: ᎠᏂᏴᏫᏯᎢ، *Aniyvwiyaʔi*) آمريڪا جي ڏکڻ-اوڀر واري علائقي جا هڪ مقامي قوم آهن. 18هين صدي کان اڳ، اهي پنهنجي اباڻي وطن يعني اڄوڪي ڏکڻ-اوڀر نارٿ ڪيولينا، ڏکڻ-اوڀر ٽينيسي، ڏکڻ-اولهه ورجينيا، ڏکڻ ڪيولينا جي ڪجهه حصن، اتر جارجيا ۽ اتر الاباما جي ندين جي وادين ۾ آباد هئا. انهن جي شڪارگاهن جو سلسلو ڪينٽڪي تائين پکڙيل هو.

چيروڪي ٻولي **اروقوئن (Iroquoian)** ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. 19هين صدي جي بشريات جي ماهرن مطابق، چيروڪي ماڻهو قديم زماني ۾ عظيم ڍنڍن (Great Lakes) واري علائقي کان ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ڪري آيا هئا.

19هين صدي ۾ يورپي آمريڪي آبادڪارن چيروڪي قوم کي ڏکڻ-اوڀر جي "پنجن مهذب قبيلن" (Five Civilized Tribes) مان هڪ قرار ڏنو هو، ڇاڪاڻ ته انهن زرعي زندگي اختيار ڪئي هئي، مستقل شهر اڏيا هئا ۽ پنهنجو لکت جو نظام (Syllabary) تيار ڪيو هو.

اڄوڪي دور ۾ چيروڪي جا ٽي قبيلا وفاقي طور تي تسليم ٿيل آهن:
# **يونائيٽيڊ ڪيٽووا بينڊ آف چيروڪي انڊينز (UKB)** - اوڪلاهوما
# **چيروڪي نيشن (CN)** - اوڪلاهوما
# **ايسٽرن بينڊ آف چيروڪي انڊينز (EBCI)** - نارٿ ڪيولينا

چيروڪي نيشن جا 3 لک کان وڌيڪ شهري آهن، جيڪو ان کي گڏيل رياستن ۾ وفاقي طور تي تسليم ٿيل 574 قبيلن مان سڀ کان وڏو قبيلو بڻائي ٿو.

## نالو ۽ معنيٰ (Etymology)
چيروڪي ٻوليءَ ۾ هن قوم جو نالو **"انيووييا" (Aniyvwiya)** آهي، جنهن جو مطلب آهي "اصلي ماڻهو". هڪ ٻيو نالو **"انيگيڊواگي" (Anigiduwagi)** آهي، جيڪو انهن جي قديم شهر "ڪيٽووا" (Kituwah) ڏانهن اشارو ڪري ٿو. لفظ "چيروڪي" جي اصل بابت مختلف نظريا آهن، پر هڪ مشهور نظريو هي آهي ته اهو لفظ ڪريڪ (Creek) ٻوليءَ مان آيو آهي جنهن جي معنيٰ "مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو" آهي.

## شروعاتي ثقافت ۽ زراعت
چيروڪي ماڻهو شروع کان ئي زراعت جا ماهر هئا. اهي قديم زماني کان مڪئي (corn)، ڪدو (squash) ۽ سورج مکي پوکيندا هئا. 1000ع کان 1500ع جي وچ واري دور ۾، انهن وڏا سياسي مرڪز ۽ ڳوٺ قائم ڪيا، جن کي اڪثر مٽيءَ جي وڏن ڍيرن يا مائونڊز (Mounds) جي چوڌاري اڏيو ويندو هو.

يورپين سان پهرين ملاقات 16هين صدي جي وچ ڌاري ٿي، جڏهن اسپين جي هيري هيرنينڊو ڊي سوٽو (Hernando de Soto) 1540ع ۾ هنن جي علائقن مان گذريو. هن چيروڪي ماڻهن کي "چالاڪي" (Chalaque) جي نالي سان لکيو آهي.
ماسائي

**ماسائي** (Maasai) هڪ مشرقي نيلوٽڪ (Nilotic) نسلي گروهه آهن، جيڪي مڌيا، اتر ۽ ڏکڻ **ڪينيا** ۽ اتر **تنزانيا** جي علائقن ۾ آباد آهن. اهي آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي جي مشهور ترين قومن مان هڪ آهن. انهن جي مادري ٻولي **ماسائي** يا **"ما" (Maa)** آهي، جيڪا نيلو-سحرائي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي.

ماسائي ماڻهو پنهنجي قديم روايتن، نيارن لباسن ۽ جنگجو تاريخ جي ڪري سڄي دنيا ۾ سڃاتا وڃن ٿا. 2019 جي آدمشماري مطابق صرف ڪينيا ۾ انهن جي آبادي اٽڪل 11 لک کان وڌيڪ هئي.

## تاريخ
ماسائي ماڻهو اصل ۾ **ڏکڻ سوڊان** مان لڏپلاڻ ڪري آفريقي عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ پهتا. اهي بنيادي طور تي مالدار (pastoralists) آهن ۽ تاريخي طور تي کين هڪ بهادر جنگجو قوم طور سڃاتو ويندو هو.

### مشرقي آفريڪا ۾ آبادڪاري
19هين صدي جي اڌ ڌاري ماسائي علائقو پنهنجي عروج تي هو، جيڪو اتر ۾ مائونٽ مارسابٽ کان وٺي ڏکڻ ۾ ڊوڊوما (تنزانيا) تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ماسائي جنگجو پنهنجي خاص هٿيارن، جهڙوڪ نيزا، ڍال ۽ "اورنڪا" (Orinka - اڇلائڻ واري لٺ) جي ڪري مشهور هئا.

1883ع کان 1902ع تائين ماسائي قوم کي "ايموتائي" (Emutai) نالي هڪ ڏکئي دور مان گذرڻو پيو، جنهن ۾ مال مويشين جي بيمارين (Rinderpest) ۽ ماتا (Smallpox) جي وبا جي ڪري سندن آبادي ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. هڪ اندازي مطابق ان دور ۾ ٻه تهايا ماسائي ماڻهو فوت ٿي ويا هئا.

## جينياتي پسمنظر (Genetics)
جديد جينياتي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته ماسائي ماڻهو پنهنجي نسل ۾ خالص نيلوٽڪ هجڻ سان گڏوگڏ ڪجهه حد تائين ڪوشيٽڪ (Cushitic) اثر پڻ رکن ٿا. 2009 جي هڪ مطالعي مطابق، ماسائي ماڻهن ۾ اٽڪل 20 سيڪڙو اولهہ يوريشيائي (West-Eurasian) جينياتي آميزش پڻ ملي ٿي، جيڪا شايد اتر آفريڪا يا عرب اپٻيٽ جي رستي هتي پهتي هئي.

## سماجي زندگي ۽ مذهب
ماسائي سماج ۾ عمر جي لحاظ کان گروهن جو نظام (Age-set system) هوندو آهي. مذهبي طور تي، اڪثر ماسائي هاڻي عيسائيت تي عمل ڪن ٿا، پر هڪ وڏو انگ اڃا تائين پنهنجي قديم مذهب ۽ "اينگائي" (Engai) نالي خدا تي يقين رکي ٿو. اهي مڃين ٿا ته دنيا جا سڀ مال مويشي خدا طرفان صرف ماسائي قوم کي تحفي طور ڏنا ويا آهن.

## حوالا
انوئٽ

**انوئٽ** (Inuit) آمريڪا جي ڪيترن ئي مقامي گروهن مان هڪ آهن، جيڪي **آرڪٽڪ** جي انتهائي سرد علائقن ۾ رهن ٿا: جن ۾ اتر **ڪئناڊا**، **گرين لينڊ**، ۽ **الاسڪا** شامل آهن.

انهن جي ٻولي "انوڪٽيٽٽ" (Inuktitut) ۾ انوئٽ لفظ جي معنيٰ آهي "ماڻهو". انهن کي ڪڏهن ڪڏهن "ايسڪيمو" (Eskimo) پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ الگونڪين لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ "ڪچو گوشت کائيندڙ" يا "برفاني جوتن جو ڄار ٺاهيندڙ" آهي.

اڪثر انوئٽ پاڻ کي پنهنجي اصل نالي سان سڃاڻڻ پسند ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته لفظ "ايسڪيمو" هاڻي ڪافي حد تائين ناپسنديده يا توهين آميز سمجهيو ويندو آهي.

## نالو ۽ ٻولي (Etymology)
ڪئناڊا ۽ گرين لينڊ ۾ "انوئٽ" نالو وڌيڪ پسند ڪيو وڃي ٿو. انوئٽ جي معنيٰ آهي "هڪ کان وڌيڪ ماڻهو"، جڏهن ته هڪ ماڻهوءَ کي "انوڪ" (Inuk) چيو ويندو آهي. 

انهن جي ٻولي **انوڪٽيٽٽ** آهي، جيڪا ڪئناڊا جي علائقي **نوناوت (Nunavut)** ۽ اتر-اولهه علائقن جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. گرين لينڊ جي سرڪاري ٻولي پڻ انوڪٽيٽٽ جي هڪ صورت آهي.

## روايتي ثقافت

### خوراڪ
انوئٽ ڪچو ۽ پڪل گوشت ۽ مڇي کائيندا هئا. وهيل مڇيءَ جي چرٻي (blubber) کي ٻارڻ طور پچائڻ ۽ ڏيئن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي خانه بدوش هئا، پر انهن صرف ڪتن کي پالتو بڻايو، جيڪي سندن برفاني گاڏيون (sleds) ڇڪڻ ۽ شڪار ۾ مدد ڪندا هئا.

### رهائش ۽ شڪار
گرمين ۾ اهي جانورن جي کلن مان ٺهيل تنبوئن ۾ رهندا هئا، جڏهن ته سياري ۾ مٽيءَ جي گهرن يا **اگلو (igloo)** ۾ رهندا هئا. اگلو برف جي سرن مان صرف چند ڪلاڪن ۾ ٺاهي سگهجي ٿو. برف جي اندر هوا هوندي آهي جيڪا گرميءَ کي ٻاهر وڃڻ کان روڪي ٿي، جنهن ڪري اگلو ٻاهر جي هوا کان وڌيڪ گرم هوندو آهي.

انوئٽ شڪار لاءِ هڏن ۽ سڱن مان تيار ڪيل **هارپون (harpoon)** ايجاد ڪيو. انهن سمنڊ ۾ شڪار لاءِ **ڪاياڪ (kayak)** نالي ٻيڙي تيار ڪئي، جيڪا جانورن جي کلن سان ڍڪيل هوندي هئي.

### لباس
سياري جي سخت سرديءَ کان بچڻ لاءِ اهي کلن جا ٻه تهه پائيندا هئا. انوئٽ ثقافت ۾ جانورن جو وڏو احترام ڪيو ويندو هو. جڏهن به ڪنهن جانور جو شڪار ڪيو ويندو هو، ته ان جو شڪريو ادا ڪيو ويندو هو ته هن شڪاري جي خاندان جي بقا لاءِ پنهنجي قرباني ڏني.

## اڄوڪي دور ۾
اڄ ڪلهه اڪثر انوئٽ جديد گهرن ۾ رهن ٿا، پر ڪيترائي اڃا تائين خوراڪ ۽ آمدنيءَ لاءِ شڪار ۽ مڇي مارڻ تي ڀاڙين ٿا. هاڻي اهي شڪار لاءِ رائفلون ۽ برف تي هلندڙ گاڏيون (snowmobiles) استعمال ڪن ٿا. الاسڪا ۾ رهندڙ ڪيترن ئي انوئٽن کي انهن جي اباڻي زمينن مان نڪرندڙ تيل مان مليل آمدني مان به حصو ملي ٿو.

ڪئناڊا جي حڪومت انوئٽ ماڻهن جي پنهنجي علائقن ۾ موجودگي کي اهميت ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها آرڪٽڪ جي علائقن تي ڪئناڊا جي ملڪيت جو هڪ ثبوت آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ايلوٽ (Aleut)
* يوپڪ (Yupik)

## حوالا
منگول

**منگول** هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو وطن **منگوليا**، **چين** (انر منگوليا)، ۽ **روس** جا ڪجهه حصا (بورياتيا ۽ ڪالميڪيا) آهن. هي دنيا جي مشهور ترين منگولڪ قومن جو بنيادي حصو آهن.

منگول ماڻهو هڪ گڏيل تاريخي ورثي ۽ نسلي سڃاڻپ ذريعي هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. انهن جي مادري ٻولي منگول ٻولي آهي. تاريخي طور تي جنهن علائقي ۾ منگول رهن ٿا، تنهن کي "منگوليا جو دل" (Mongol Heartland) چيو ويندو آهي، خاص طور تي **منگول سلطنت** جي حوالي سان.

## وصف ۽ تعريف
وسيع معنيٰ ۾، منگولن ۾ اصل منگول (خالخا منگول)، بوريات، اويرات، ڪالميڪ ۽ ڏکڻ منگوليا جا ٻيا ڪيترائي قبيلا شامل آهن.

لفظ "منگول" پهريون ڀيرو 8هين صدي جي چيني رڪارڊ (تنگ خاندان) ۾ هڪ قبيلي جي سڃاڻپ طور ملي ٿو. تيرهن صدي ۾، **چنگيز خان** جي حڪمراني هيٺ، هي لفظ هڪ وڏي رياست ۽ متحد قوم جي سڃاڻپ بڻجي ويو.

## تاريخ
منگوليا جي پادري يا مالدار (pastoralist) طرزِ زندگي هزارين سال پراڻي آهي. جينياتي تحقيق مطابق منگولن جو نسل قديم اتر-مشرقي ايشيائي ماڻهن مان آهي.

تاريخي طور تي منگولن جو تعلق **ڊونگهو** (Donghu) ماڻهن سان جوڙيو وڃي ٿو، جيڪي مشرقي منگوليا ۽ منچوريا ۾ رهندا هئا. ڊونگهو ماڻهو **سيونگنو** (Xiongnu) جا پاڙيسري هئا. ڪجهه عالم مڃين ٿا ته سيونگنو پڻ قديم منگول هئا، پر گهڻو ڪري اهي منگولڪ ۽ ترڪ قبيلن جو هڪ گڏيل اتحاد هئا.

### چيني ڪلاسيڪل لکتن ۾
چيني تاريخ دان **سيما ڪيان** مطابق، ڊونگهو قبيلا 699-632 قبل مسيح ۾ ئي انر منگوليا جي اتر ۾ موجود هئا. چيني ذريعن مطابق منگولن جي قديم تهذيب شانگ خاندان (1600-1046 قبل مسيح) تائين وڃي پهچي ٿي.

## انگ اکر ۽ آبادي
دنيا ۾ منگولن جي ڪل آبادي اٽڪل **10 ملين** (هڪ ڪروڙ) آهي. انهن جي ورهاست هيٺين ريت آهي:

اڪثر منگول **تبتي ٻڌمت** جا پوئلڳ آهن، پر انهن جي قديم مذهب **شمنزم** جا اثر پڻ اڃا تائين باقي آهن.
ٽٽسي

**ٽٽسي** (Tutsi)، جن کي واٽٽسي (Watusi) يا اباٽٽسي (Abatutsi) پڻ چيو ويندو آهي، هڪ نسلي گروهه آهن جيڪي بنيادي طور تي **روانڊا** ۽ **برونڊي** ۾ آباد آهن. اهي روانڊا ۽ برونڊي جي ٽن وڏن نسلي گروهن مان ٻيو نمبر وڏو گروهه آهن، ٻيا ٻه گروهه **هوتو** (Hutu) ۽ **ٽوا** (Twa) آهن.

تاريخي طور تي، ٽٽسي ماڻهو مالدار (pastoralists) هئا ۽ سماج ۾ جنگجو طبقي جي حيثيت رکندا هئا. 1962ع کان اڳ، روانڊا جو سماجي ۽ سياسي نظام ٽٽسي اشرافيه جي هٿ ۾ هو.

## اصليت ۽ درجه بندي
مورخ ڪرسٽوفر اهرٽ (Christopher Ehret) جو مڃڻ آهي ته ٽٽسي ماڻهو بنيادي طور تي قديم **ڏکڻ ڪوشيٽڪ** (South Cushitic) ٻوليون ڳالهائيندڙن جو نسل آهن، جيڪي 800 قبل مسيح کان اڳ عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ داخل ٿيا هئا. اهي ماڻهو مڪمل طور تي پنهنجي مال مويشي تي گذارو ڪندا هئا ۽ اناج جي پوک نه ڪندا هئا.

ٽٽسي ماڻهن جي ثقافت ۽ کين جي عادتن ۾ قديم نيلو-سحرائي ۽ مرڪزي سوڊاني اثر پڻ ملي ٿو. روانڊا-رونڊي ٻولين ۾ مالداري سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ، جهڙوڪ "ڳئون" (Inka)، انهن قديم لڏپلاڻ ڪندڙن جي ٻولين مان ورتل آهن.

بيلجيم جي نوآبادياتي دور ۾، ٽٽسي ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ عجيب معيار مقرر ڪيو ويو هو: جنهن شخص وٽ 10 کان وڌيڪ ڳئون هونديون هيون يا جنهن جو قد 6 فوٽن کان وڌيڪ هوندو هو، تنهن کي "ٽٽسي" قرار ڏنو ويندو هو.

## جينياتيات (Genetics)
جديد جينياتي مطالعو ڏيکاري ٿو ته ٽٽسي ماڻهو گهڻو ڪري بانٽو (Bantu) نسل سان تعلق رکن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه منفرد خاصيتون به آهن:

* **پدري نسل (Y-DNA):** اٽڪل 60 سيڪڙو ٽٽسي مردن ۾ هئپلو گروپ E1b1a ملي ٿو، جيڪو بانٽو نسل جي نشاني آهي. جڏهن ته 14.9 سيڪڙو ۾ هئپلو گروپ B ملي ٿو، جيڪو هوتو ماڻهن (4.3 سيڪڙو) جي مقابلي ۾ گهڻو وڌيڪ آهي.
* **قد:** ٽٽسي ماڻهو پنهنجي ڊگهي قد جي ڪري مشهور آهن. انهن جو اوسط قد **5 فوٽ 9 انچ (175 سينٽي ميٽر)** هوندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو 7 فوٽن کان به وڌيڪ ڊگها رڪارڊ ڪيا ويا آهن.

## تاريخ
روانڊا ۾ 15هين صدي کان وٺي ٽٽسي بادشاهت قائم هئي. 1897ع ۾ جرمني ۽ پوءِ 1916ع ۾ بيلجيم روانڊا تي قبضو ڪيو. نوآبادياتي طاقتن ٽٽسي ماڻهن کي تعليم ۽ حڪومت ۾ ترجيح ڏني، جنهن جي ڪري هوتو اڪثريت ۾ ڪاوڙ پيدا ٿي.

1959ع ۾ هوتو ماڻهن ٽٽسي بادشاهت جي خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کي **روانڊا جو انقلاب** چيو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هزارين ٽٽسي ماڻهو پاڙيسري ملڪن يوگنڊا ۽ تنزانيا ڏانهن هجرت ڪري ويا.

## آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق)
ٽٽسي ماڻهن جي آبادي هيٺين ملڪن ۾ ورهايل آهي:

## حوالا
سلاو

**سلاو** يا **سلاوي ماڻهو** انهن قومن جو گروهه آهن جيڪي **سلاوي ٻوليون** ڳالهائين ٿا. سلاو ماڻهو جغرافيائي طور تي يوريشيا جي اترين حصن ۾ پکڙيل آهن؛ اهي خاص طور تي **وسطي يورپ**، **مشرقي يورپ**، **ڏکڻ-مشرقي يورپ**، ۽ **اتر ايشيا** ۾ رهن ٿا. ان کان علاوه وسطيا ايشيا ۽ بالٽڪ رياستن ۾ به سلاوي اقليتون موجود آهن.

تاريخي طور تي، **قديم سلاو** 5هين کان 10هين صدي عيسويءَ تائين يورپ جي وڏن حصن تي قبضو ڪري چڪا هئا. 7هين صديءَ کان انهن ۾ عيسائيت پکڙجڻ شروع ٿي. 12هين صديءَ تائين، اهي ڪيترن ئي قرون وسطيٰ جي عيسائي رياستن جو بنياد بڻجي چڪا هئا، جهڙوڪ: **ڪيوان روس** (مشرقي سلاو)، **بلغاريا جي سلطنت**، **سربيا**، **ڪروشيا** (ڏکڻ سلاو)، ۽ **پولينڊ جي بادشاهت** (مغربي سلاو).

## ورهاست
موجوده دور ۾ سلاو ماڻهن کي ٽن مکيه گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:
* **مغربي سلاو**: چيڪ، ڪاشوبين، موراويائي، پولش، سليسيائي، سلوواڪ ۽ سورب.
* **مشرقي سلاو**: بيلاروسي، روسي، روسين، ۽ يوڪريني.
* **ڏکڻ سلاو**: بوسنيائي، بلغاريائي، ڪروٽ، ميسيدونيائي، مونٽي نيگرو وارا، سرب، ۽ سلووينائي.

جيتوڻيڪ اڪثريت عيسائي آهي، پر ڪجهه گروهه جهڙوڪ **بوسنيائي** مسلمان طور سڃاتا وڃن ٿا.

## نالي جي معنيٰ (Ethnonym)
سلاوي نالو پهريون ڀيرو 6هين صديءَ جي بازنطيني يوناني لکتن ۾ ملي ٿو. لفظ **Slověne** جو تعلق سلاوي لفظ **Slovo** (لفظ) سان آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهي ماڻهو جيڪي هڪ ٻئي جي ڳالهه سمجهي سگهن". ان جي مقابلي ۾ اهي جرمن ماڻهن کي **Němьcь** چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ آهي "گونگا ماڻهو" (يعني جيڪي اسان جي ٻولي نٿا سمجهن).

## تاريخ

### آغاز ۽ لڏپلاڻ
قديم رومي ذريعن ۾ انهن کي **Veneti** چيو ويو آهي. 6هين صدي عيسويءَ ۾ سلاو ماڻهن وڏي انگ ۾ بازنطيني سلطنت جي سرحدن تي لڏپلاڻ ڪئي. چيو وڃي ٿو ته انهن جو اصلي وطن (Urheimat) موجوده ڏکڻ بيلاروس ۽ اتر يوڪرين وارو علائقو هو.

### قرون وسطيٰ
7هين صديءَ ۾، پهرين سلاوي رياست **سامو جي سلطنت** (Samo's Empire) قائم ٿي. ان کان پوءِ بلغاريا جي پهرين سلطنت قائم ٿي، جتي **اولڊ چرچ سلاوونيڪ** ٻولي سرڪاري بڻي، جنهن سلاوي ادب ۽ لکت (Cyrillic script) کي سڄي دنيا ۾ ڦهلايو.

### جديد دور
19هين صديءَ جي وچ ۾ **پين-سلاووازم** (Pan-Slavism) جي تحريڪ زور ورتو، جنهن جو مقصد تمام سلاوي قومن کي متحد ڪرڻ هو. هيءَ تحريڪ خاص طور تي بالڪن رياستن ۾ اثرائتي رهي جيڪي ان وقت عثماني يا آسٽرو-هنگري سلطنتن جي ماتحت هيون.

## آباديءَ جا انگ اکر (2026 جي اندازي مطابق)
دنيا ۾ سلاو ماڻهن جي ڪل آبادي تقريبن **30 ڪروڙ** کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڏو گروهه روسي آهن، جن کان پوءِ يوڪريني ۽ پولش ماڻهن جو نمبر اچي ٿو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Mitochondrial DNA Phylogeny in Eastern and Western Slavs, B. Malyarchuk, T. Grzybowski, M. Derenko, M. Perkova, T. Vanecek, J. Lazur, P. Gomolcaknd I. Tsybovsky, Oxford Journals (archived 14 June 2010)
*

زمرو:سلاف ماڻهو
زمرو:ماڻھو
زمرو:هند-يورپي ماڻهو
زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل
زمرو:ماڻھو بلحاظ ٻولي
زمرو:اوڀر يورپ جا ماڻھو
زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ماڻھو
زمرو:اولهه ايشيا جا ماڻھو
زمرو:يورپي ماڻهو
زمرو:ايشيائي ماڻھو
زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل
آسٽرونيشيائي ماڻهو

**آسٽرونيشيائي ماڻهو**، جن کي ڪڏهن ڪڏهن **آسٽرونيشيائي ڳالهائيندڙ قومون** پڻ چيو ويندو آهي، انهن ماڻهن جو هڪ وڏو گروهه آهي جيڪي **آسٽرونيشيائي ٻوليون** ڳالهائين ٿا. اهي ماڻهو تائيوان، سامونڊي ڏکڻ-مشرقي ايشيا، مڊگاسڪر، ۽ پيسفڪ سمنڊ جي ٻيٽن (اوشيانا) ۾ آباد آهن.

## تاريخي پسمنظر
مورخن ۽ ماهرن جو مڃڻ آهي ته آسٽرونيشيائي ماڻهن جي لڏپلاڻ جو مرڪز تائيوان هو، جتان اهي اٽڪل 3000 کان 1500 قبل مسيح دوران ٻيٽن جي رستي ڏکڻ ۽ اوڀر طرف پکڙجي ويا. هي دنيا جي عظيم ترين سامونڊي لڏپلاڻن مان هڪ آهي.

انهن ماڻهن جي خاص سڃاڻپ انهن جي سامونڊي مهارت ۽ ٻيڙيون (Outrigger canoes) ٺاهڻ جو فن آهي. انهن ئي مهارتن جي ڪري اهي اولهه ۾ مڊگاسڪر (آفريڪا جي ويجهو) کان وٺي اوڀر ۾ ايسٽر آئيلينڊ (ڏکڻ آمريڪا جي ويجهو) تائين پهچي ويا.

## جاگرافيائي ورهاست ۽ آبادي
دنيا ۾ آسٽرونيشيائي ماڻهن جي ڪل آبادي اٽڪل **40 ڪروڙ** آهي. هيٺ مختلف ملڪن ۾ انهن جي آباديءَ جا انگ اکر ڏجن ٿا:

## مذهب ۽ ثقافت
آسٽرونيشيائي قومون مذهبي طور تي تمام گهڻيون متنوع آهن:
* اسلام: انڊونيشيا، ملائيشيا، برونائي، ۽ ڏکڻ فلپائن ۾ اڪثريت آهي.
* عيسائيت: فلپائن، تيمور ليستي، ۽ پيسفڪ جي اڪثر ٻيٽن ۾ عام آهي.
* هندومت: بالي (انڊونيشيا) ۾ وڏي تعداد ۾ موجود آهي.
* قديم مذهب: ڪيترن ئي قبيلن ۾ اڃا تائين روحانيت (Animism) ۽ وڏڙن جي پوڄا جا عنصر موجود آهن.

## حوالا
سلطنتن جي فهرست

هي **سلطنتن جي هڪ سرسري فهرست** آهي.

## سلطنتون

## پڻ ڏسو
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:فهرستون
زمرو:سلطنت
ٽڦڻي

**ٽڦڻي** (انگريزي: Spatula) سنڌي رڌڻي جو هڪ اهم ۽ روايتي اوزار آهي، جيڪو خاص طور تي تئي تان ماني لاهڻ، مانيءَ کي اتلائڻ يا سيڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هيءَ عام طور تي لوھ يا اسٽيل جي ٺھيل هوندي آهي.

ٽڦڻي فوٽ يا ڏيڍ فوٽ کن ڊگهي ۽ لوھ مان ٺھيل هوندي آهي. ان جو هڪ ڇيڙو ٺپيل ٽڪنڊي شڪل جو ٿيندو آهي ۽ ٻيو ڇيڙو سنهڙي ڳنيءَ جي صورت ۾ ٿيندو آهي. هن اوزار کي ”وراڻي“ بہ چوندا آهن، جو اِن سان تئي تان ماني اُٿلائڻ يا ورائڻ ۾ آساني ٿيندي آهي. هيءُ اوزار سنڌ ۾ قديم زماني کان رائج آهي، جيڪو ”موهن جي دڙي“ مان تمام گهڻي انداز ۾ مليو.

## بناوت
ٽڦڻي هڪ ڊگهي پٽي وانگر هوندي آهي جنھن جو اڳيون حصو ٿورو ويڪرو، سنئون ۽ پٽڙو هوندو آهي تہ جيئن مانيءَ جي هيٺان سولائيءَ سان هلي وڃي. ان جو پويون حصو يعني هٿيو (Handle) سوڙهو هوندو آهي تہ جيئن ان کي هٿ سان پڪڙي سگهجي. ڪجهہ جديد ٽڦڻين تي ڪاٺ يا پلاسٽڪ جو هٿيو پڻ لڳل هوندو آهي تہ جيئن تپش کان بچي سگهجي.

## استعمال
سنڌي گهرن ۾ ٽڦڻي جا هيٺيان استعمال ٿيندا آهن:
* **ماني اٿلائڻ:** تئي تي پچندڙ مانيءَ کي ٻئي طرف موٽائڻ لاءِ.
* **ماني لاهڻ:** جڏهن ماني پچي تيار ٿي ويندي آهي تہ ان کي تئي تان لاهڻ لاءِ.
* **سيڪڻ:** مانيءَ کي سنئين نموني سيڪڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندي آهي.
* **ٻيا کاڌا:** مانيءَ کان علاوه پراٺا، بصرن واري ماني يا تئي تي ٺھندڙ ٻين شين کي سنڀالڻ لاءِ پڻ ڪم ايندي آهي.

## ثقافتي اهميت
سنڌي ثقافت ۽ ٻھراڙيءَ جي زندگيءَ ۾ ٽڦڻي کي گهريلو پورهئي ۽ سگهڙائپ جي علامت سمجهيو ويندو آهي. اڄڪلهہ لوھ جي ٽڦڻي سان گڏوگڏ نان-اسٽڪ (Non-stick) ٿانون لاءِ پلاسٽڪ يا سلڪون جون ٽڦڻيون پڻ عام ٿي ويون آهن، پر لوھ جي ٽڦڻي پنھنجي پائيداريءَ سبب اڃا تائين مقبول آهي.

## پڻ ڏسندا
* تئو
* چپٽو
* رڌڻو

## حوالا

زمرو:رڌڻي جا اوزار
زمرو:سنڌي ثقافت
ٻچڙا نه رو

ٻچڙا نه رو, (Weep not child) 1964ع جو ناول آهي، جيڪو ڪينيا جي ليکڪ Ngũgĩ wa Thiong'o لکيو. هي ناول شروعات ۾ ليکڪ جي پراڻي نالي جيمز نگُوگي هيٺ 1964ع ۾ شايع ٿيو. اهو Heinemann African Writers Series ۾ ڇپيو. هي اوڀر آفريڪا جي ڪنهن ليکڪ جو انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل پهريون ناول سمجهيو وڃي ٿو.
هن ناول ۾ نوآبادياتي دور جي ڪينيا ۾ آفريڪي ماڻهن ۽ اڇن آبادڪارن جي وچ ۾ لاڳاپن ۽ تڪرارن کي بيان ڪيو ويو آهي. ليکڪ پنهنجي ٻين تخليقن وانگر هتي به نوآبادياتي حڪمراني تي تنقيد ڪري ٿو. خاص طور تي ناول ۾ Mau Mau Uprising جي پسمنظر کي پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن کي سندن اباڻي زمينن تان محروم ڪرڻ جي دردناڪ صورتحال بيان ڪئي وئي آهي.
ناول ٻن حصن ۽ ارڙهن بابن تي مشتمل آهي. پهرئين حصي ۾ بنيادي طور مرڪزي ڪردار نِجوروگي جي تعليم ۽ سندس ذاتي اميدن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ ماو ماو تحريڪ جي وڌندڙ جدوجهد ۽ سماجي تڪرارن کي بيان ڪيو ويو آهي.
ليکڪ هي ناول تڏهن لکيو جڏهن هو Makerere University (يوگنڊا) ۾ شاگرد هو.
دنيا جي سياسي تاريخ

دنيا جي سياسي تاريخ، انساني نسل پاران پنهنجي موجودگي دوران پيدا ڪيل مختلف سياسي ادارن ۽ رياستون پنهنجيون حدون ڪيئن بيان ڪن ٿيون، جي تاريخ  آهي. سڃي تاريخ دوران، سياسي نظام خود حڪومت ۽ بادشاهتن جي بنيادي نظامن کان وٺي پيچيده جمهوري ۽ مطلق العنان نظامن تائين پکڙيل آهن جيڪا اڄ موجود آهن. متوازي طور تي، سياسي ادارا غير واضح طور تي بيان ڪيل حدن جي قسمن کان اڄ موجود قومي مقرر ڪيل حدن تائين وڌي ويا آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:دنيا
زمرو:تاريخ
زمرو:سياسي تاريخ