بندرگاھ

[thumb|کاٻو|upright=1.35|[پورٽ آف نيويارڪ ۽ نيوجرسي جو اصل نيويارڪ ھاربر ھڊسن درياء ۽ اوڀر واري درياء جي سنگم تي واقع آهي]]

thumb
**بندرگاھ**  سامونڊي يا پاڻي جي جهازن کي وصول ڪرڻ ۽ کيپ کي موڪلڻ جي سهولت مهيا ڪندڙ جڳه کي چئبو آهي. بندرگاه عام طور تي سمنڊ، درياه يا ڍنڍ جي ڪناري هوندو آهي. هتي کيپ جي لاء ضروري سامان ۽ آلا موجود هوندا آهن، جتي ھڪ يا ھڪ کان وڌيڪَ سامان لاھڻ۽ چاڙھڻ جا گھاٽ (wharf) ھوندا آھن ۽ جتان مسافر پڻ ٻيڙن يا بحري جهازن م لھندا چڙھندا آھن. ڪي بندرگاھون سمنڊ کان پري درياھن ۽ ڪينالن ذريعي سمنڊ سان ڳنڍيل ھونديون آھن جھڙوڪ: پورٽ آف ھئمبرگ، پورٽ آف مانچسٽر ۽ ڏولٿ (Duluth) جي بندرگاهه. دنيا ۾ موجوده دؤر جون مصروف ترين بندرگاھون: پورٽ آف سنگاپور ۽ چين جون بندرگاھون پورٽ آف شنگھائي ۽ نينگبو جوشان (Ningbo-Zhoushan) آھن.

## تاريخي بندرگاهون

جڏهن به قديم تهذيبون سامونڊي واپار ۾ سرگرم رهيون، تڏهن اڪثر انهن سامونڊي بندرگاهون  قائم ڪيون. دنيا جي سڀ کان پراڻن سڃاتل مصنوعي بندرگاهن مان هڪ وادي الجارف (Wadi al-Jarf) ۾ ڳاڙهي سمنڊ جي ڪناري تي موجود آهي. بندرگاهن جي ڍانچي سان گڏ قديم لنگر (anchors) پڻ هٿ آيا آهن.

ٻين قديم بندرگاهن ۾ گوانگزو (چين جي بن گھراڻو (Qin dynasty) دور ۾) ۽ ڪانوپس (Canopus) شامل آهن، جيڪو اليگزينڊريا جي قيام کان اڳ يوناني واپار لاءِ مصر جو اهم بندرگاهه هو. قديم يونان ۾ اٿينس جو بندرگاهه پيرائيوس(Piraeus) اٿيني بحري ٻيڙيءَ جو مرڪز هو، جنهن 480 ق.م ۾ فارس خلاف سلامِس جي جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم ڀارت ۾ 3700 ق.م کان، لوثل سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو هڪ نمايان شهر هو، جيڪو اڄوڪي ڀال واري خطي(Bhal region), رياست گجرات) ۾ واقع هو. اوستيا انتيڪا(Ostia Antica)
قديم روم جو بندرگاهه هو؛ جڏهن ته پورٽس (Portus) کي ڪلاڊيئس (Claudius) قائم ڪيو ۽ پوءِ ٽرئجن (Trajan) ان کي وڌايو ته جيئن اوستيا جي ويجهي بندرگاهه جي مدد ٿي سگهي. جاپان ۾ ايدو دور(Edo period) دوران ديجيما(Dejima) يورپ سان واپار لاءِ واحد کليل بندرگاهه هو ۽ اتي هر سال رڳو هڪ ڊچ جهاز ايندو هو، جڏهن ته اوساڪا سڀ کان وڏو گهريلو بندرگاهه ۽ چانورن جي واپار جو مرڪز هو.

thumb|'1638 جو سامونڊي بندرگاهه جو پورٽريٽ
اوستيا انتيڪا () هڪ قديم رومي شهر ۽ روم جو بندرگاهه هو، جيڪو ٽائبر درياهه جي مُنهن وٽ واقع هو. اهو جديد اوستيا جي ويجهو، روم کان لڳ ڀڳ  ڏکڻ-اولهه ۾ آهي. گاد (siltation) ۽ واريءَ جي چڙهائي سبب، هي ماڳ هاڻي سمنڊ کان لڳ ڀڳ  پري آهي. “اوستيا” نالو لاطيني لفظ اوستيم*ostium* (”وات/مُنهن“) جي جمع مان نڪتل آهي، جيڪو لاطيني *os* (”وات“) سان لاڳاپيل آهي. اوستيا اڄ هڪ وڏو آثارِ قديمه  ماڳ آهي، جيڪو پنهنجي قديم عمارتن جي بهتر حفاظت، شاندار فريسڪو (fresco) ۽ متاثر ڪندڙ موزائيڪ (fresco) لاءِ مشهور آهي. قديم دور کان پوءِ شهر جي زوال سبب بندرگاهه خراب ٿيو، ماڳ چوڌاري دلدلي حالتون وڌيون ۽ آبادي گهٽجي وئي. واريءَ جا دڙا  ماڳ کي ڍڪي وڃڻ سبب ان جي آثارن جي حفاظت ۾ مددگار بڻيا. هن شهر جا رهيل آثار هڪ واپاري لحاظ کان اهم شهر جي باري ۾ ڄاڻ ڏين ٿا. جيئن پومپئي (Pompeii) ۾، اوستيا جا کنڊر رومي شھري منصوبه بندي (urbanism) بابت اهڙا تفصيل ڏين ٿا، جيڪي پاڻ روم شهر جي اندر دستياب ناهن.

قديم دور کان پوءِ، سواحيلي بادشاهتون (Swahili) پڻ واپاري بندرگاهن وارين ٻيٽن ۽ اسلامي دنيا ۽ ايشيا ڏانهن واپاري رستن جي ڪري مشهور رهيون. يوناني مورخن انهن کي “ميٽروپولسز” (وڏا شهري مرڪز) سڏيو. آفريڪا جا مشهور واپاري بندرگاهه جهڙوڪ مومباسا، زنزيبار، مقديشو (Mogadishu) ۽ ڪِلوا (Kilwa) چين جي ملاحن جهڙوڪ ژينگ هي (Zheng He) ۽ وچئين دور جي اسلامي مورخن، جهڙوڪ بربر مسافر ابو عبدالله ابن بطوطه جي لکڻين ۾ پڻ ملن ٿا.

انهن مان ڪيترائي قديم ماڳ هاڻي موجود ناهن يا جديد بندرگاهن طور ڪم نٿا ڪن. جديد دور ۾ به بندرگاهه ڪڏهن ڪڏهن لاوارث ٿي وڃن ٿا. مثال طور رائي (اوڀر سسڪس) وچئين دور ۾ انگلينڊ جو اهم بندرگاهه هو، پر ساحل جي تبديلي سبب هاڻي اهو سمنڊ کان  پري آهي، جڏهن ته ريوينسپرن (Ravenspurn) ۽ ڊن وِچ (Dunwich) جهڙا بندرگاهه ساحلي فرسودگي (coastal erosion) سبب ختم ٿي ويا آهن.

سامونڊي جمهوريتون ()، جن کي واپاري جمهوريتون () پڻ سڏيو وڃي ٿو، اٽلي جون اهي ٿالاسوڪريٽڪ (Thalassocratic)بندرگاهي شهر-رياستون هيون، جن وچئين دور کان پنهنجي سامونڊي سرگرمين سبب سياسي خودمختياري ۽ معاشي خوشحالي حاصل ڪئي. هي اصطلاح 19هين صدي ۾ رائج ٿيو، ۽ عام طور چار شهرن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جن جا نشان 1947 کان اطالوي بحريه ۽ اطالوي مرچنٽ بحريه جي جهنڊن تي ڏيکاريا وڃن ٿا: امالفِي، جينووا، پيزا ۽ وينس. انهن چار مشهور شهرن کانسواءِ، انڪونا پڻ گيئٽا نولي ۽ ڊلميٽيا ۾ راگوسا پڻ سامونڊي جمهوريتن ۾ شمار ڪيون وڃن ٿيون؛ ڪجهه تاريخي دورن ۾، انهن جي اهميت ڪجهه مشهور شهرن کان گهٽ نه هئي.

اطالوي جزيري نما ۾ مختلف هنڌن تي پکڙيل هجڻ باوجود، سامونڊي جمهوريتون فقط ناوشناسي ۽ واپار جي تاريخ لاءِ اهم نه هيون؛ انهن جي ذريعي يورپ ۾ اهڙيون قيمتي شيون پهتيون، جيڪي ٻي صورت ۾ حاصل نه ٿيون ٿين، ۽ گڏوگڏ نيون فني/ثقافتي سوچون ۽ ڏورانهن ملڪن بابت خبرون به ڦهلجنديون رهيون. 10هين صدي کان، انهن پنهنجي حفاظت لاءِ ۽ بحري واپاري نيٽ ورڪن جي حمايت لاءِ ٻيڙين جا وڏا بيڙا جوڙيا، جنهن سبب کين يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا جي وچ ۾ انهن رابطن جي بحاليءَ ۾ بنيادي ڪردار مليو، جيڪي شروعاتي وچئين دور ۾ ٽُٽي ويا هئا. انهن صليبي جنگن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مشهور دريافتڪار ۽ ناوَران پيدا ڪيا، جهڙوڪ مارڪو پولو ۽ ڪرسٽوفر ڪولمبس.

صدين دوران، سامونڊي جمهوريتون—چاهي مشهور هجن يا گهٽ مشهور—چڙهاءُ ۽ لهرائپ مان گذريون. 9هين ۽ 10هين صديءَ ۾ هي رجحان امالفي ۽ گيئٽا سان شروع ٿيو، جيڪي جلد پنهنجي عروج تي پهتا. ساڳئي وقت، وينس آهستي آهستي مٿي چڙهندي رهي، جڏهن ته ٻيا شهر اڃا خودمختياريءَ جي ڊگهي مرحلي مان گذري رهيا هئا. 11هين صدي کان پوءِ امالفي ۽ گيئٽا تيزيءَ سان زوال پذير ٿيا، جڏهن ته جينووا ۽ وينس سڀ کان طاقتور جمهوريتون بڻجي ويون. پيزا 13هين صدي ۾ پنهنجي وڏي خوشحاليءَ واري دور ۾ داخل ٿيو، ۽ انڪونا ۽ راگوسا وينس جي طاقت جي مزاحمت لاءِ ڳنڍجي ويون. 14هين صدي کان پوءِ، پيزا پنهنجي خودمختياري وڃائي ويٺو، جڏهن ته وينس ۽ جينووا سامونڊي حڪمراني جاري رکيا؛ پوءِ راگوسا ۽ انڪونا 15هين صدي ۾ پنهنجي سونهري دور ۾ پهتا. 16هين صدي ۾، انڪونا جي خودمختياري ختم ٿيڻ کان پوءِ صرف وينس، جينووا ۽ راگوسا باقي رهيون، جن 17هين صدي جي وچ تائين ڪجهه شاندار مرحلا ڏٺا؛ پوءِ هڪ ڊگهي سست زوال جو دور شروع ٿيو، جيڪو آخرڪار نيپولين جي حملي سان ختم ٿيو.

## جديد بندرگاهون

ابتدائي دور جا بندرگاهه اڪثر سادا بندر هوندا هئا، جڏهن ته جديد بندرگاھ عام طور ملٽيموڊل ٽرانسپورٽ وارا تقسيمي مرڪز بڻجي چڪا آهن، جتي سمنڊ، درياهه، واهه، روڊ، ريل ۽ هوائي رستن جا ڳانڍاپا ٿين ٿا. ڪامياب بندرگاهه اڪثر اهڙي هنڌ تي هوندا آهن جتي سندن پٺين-علائقن (hinterland) تائين رسائي بهتر هجي، جهڙوڪ لنڊن گيٽوي. مثالي طور بندرگاهه جهازن لاءِ جھازراني مهيا ڪري ۽ هوائن ۽ لهرن کان بچاءُ لاءِ پناهه ڏئي. بندرگاهه اڪثر درياهن جي ڇوڙ (estuaries) وٽ هوندا آهن، جتي پاڻي گهٽ اونهو ٿي سگهي ٿو ۽ باقاعده ڪَدَرَائِي (dredging) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. اونھي پاڻي وارا بندرگاهه جهڙوڪ ملفورڊ ھيون (Milford Haven Waterway) گهٽ ملن ٿا، پر اهي وڏن جهازن کي سنڀالي سگهن ٿا، جهڙوڪ Tسپر ٽينڪر، پوسٽ-پيناماڪس (Panamax) جهاز ۽ وڏا ڪنٽينر جهاز. ٻيون ڪاروباري سهولتون جهڙوڪ علائقائي تقسيمي مرڪز ، گودام ۽ فريٽ-فارورڊرز (freight-forwarders)، ڪينريز (canneries) ۽ ٻين پروسيسنگ سهولتن لاءِ به بندرگاهن اندر يا ويجهو هجڻ فائديمند هوندو آهي. جديد بندرگاهن ۾ خاص ڪارگو هٿ ڪرڻ وارو سامان هوندو آهي، جهڙوڪ گانٽري ڪرين]، ريچ اسٽيڪر (reach stacker) ۽ فورڪ لفٽ ٽرڪ. بندرگاهن وٽ اڪثر مخصوص ڪم هوندا آهن: ڪي مسافر فيريز ۽ ڪروز جهازن لاءِ، ڪي ڪنٽينر ٽريفڪ يا عام مال لاءِ، ۽ ڪي ملڪ جي بحريه لاءِ اهم فوجي ڪردار ادا ڪندا آهن. ڪي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽئين دنيا جا علائقا جهڙوڪ اسينشن ۽ سينٽ هيلينا محدود بندرگاهي سهولتن سبب اڃا به اهڙي حالت ۾ آهن جو جهازن کي ڪناري کان پري لنگر انداز ٿيڻو پوي ٿو ۽ سامان/مسافر ٻيڙين يا لانچ بوٽن ذريعي ڪناري تي آندا ويندا آهن. 

جديد دور ۾ بندرگاهن جي بقا يا زوال جو دارومدار معاشي رجحانن تي هوندو آهي. برطانيا ۾ ليورپول بندرگاھ ۽ ساوٿهمپٽن بندرگاھ هڪ وقت ٽرانس-اٽلانٽڪ مسافر جهازن لاءِ تمام اهم هئا؛ پر هوائي سفر ان واپار کي گهٽايو، تنهن ڪري انهن بندرگاهن ڪنٽينر مال ۽ ڪروز سروسز ڏانهن تنوع آندو. 1950ع تائين پورٽ آف لنڊن ٿيمز درياهه تي وڏو بين الاقوامي بندرگاهه هو، پر ڪنٽينرائيزيشن ۽ وڏن جهازن سبب ان جو زوال ٿيو. Thamesport ڪجهه سال ترقي ڪئي، پر پوءِ نئين لنڊن گيٽ وي بندرگاهه ۽ لاجسٽڪس حب جي مقابلي سبب متاثر ٿي.

مکيه يورپ ۾ بندرگاهن جو عوامي ملڪيت ۾ هجڻ عام آهي؛ مثال طور روٽرڊيم ۽ امسٽرڊيم جا بندرگاهه جزوي طور رياست ۽ جزوي طور شهرين جي ملڪيت آهن.

جيتوڻيڪ جديد جهازن وٽ بو-ٿرسٽر ( bow-thrusters)  ۽ اسٽرن ٿرسٽر  stern-thrusters) هوندا آهن، پر ڪيترين بندرگاهي اختياري اڃا به تنگ هنڌن ۾ وڏن جهازن جي هلائڻ لاءِ بحري پائلٽ (Maritime pilot) ۽ ٽگ بوٽ (tugboat) جو استعمال لازمي رکيو آهي. مثال طور بيلجيم جي اينٽورپ بندرگاهه (Antwerp) ڏانهن ويندڙ جهازن کي—جيڪو شيلڊٽ (Scheldt) درياهه تي هڪ اندروني بندرگاهه آهي, اهڙي کارين (estuary) واري حصي ۾، جيڪو نيدرلينڊز جي حد اندر اچي ٿو، ڊچ پائلٽن جي مدد وٺڻي پوي ٿي.

ب

## قسم
“پورٽ” ۽ “سي پورٽ” جون اصطلاحون سمنڊ-جهازن وارن هنڌن لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته **river port** (درياهي بندرگاهه) درياهي ٽريفڪ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جهڙوڪ ٻارج ۽ ٻيا گهٽ ڊرافٽ (shallow-draft) جهاز.

### سامونڊي بندرگاھ (Seaport)

**سامونڊي بندرگاھ** اهو بندرگاهه آهي جيڪو ساحل تي سمنڊ جي ڪناري تي واقع هجي. ان کي وڌيڪ تجارتي ۽ غير تجارتي قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:

* تجارتي بندرگاهن ۾ “ڪروز بندر" ۽ “ڪارگو بندر” يا مال وارو بندر شامل آهن. “ڪروز بندر” کي “گھر وارو بندر” يا “پورٽ آف ڪال” به چيو ويندو آهي؛ جڏهن ته “ڪارگو بندر” کي وڌيڪ  “ڪنٽينر بندر” ۾ ورهايو وڃي ٿو.
* غير تجارتي سمنڊي بندرگاهن ۾ مرينا (marina) ۽ مڇيگيري بندر (Fishing Port) شامل آهن.

#### مال وارو بندرگاھ (Cargo port)
**مال وارا بندرگاھ** ڪروز بندرگاهن کان ڪافي مختلف هوندا آهن، ڇاڪاڻ ⁠تہ هر هڪ الڳ نوعيت جو مال سنڀاليندو آهي، جنهن جي لوڊنگ ۽ اَن لوڊنگ لاءِ مختلف مشيني ذريعا استعمال ٿين ٿا.
**بلڪ ڪارگو پورٽ**(Bulk cargo ports)  ڪنهن هڪ قسم جي مال يا ڪيترن قسمن جي مال کي سنڀالي سگهن ٿا، جهڙوڪ اناج، پاڻياٺو اينڌن، پاڻياٺو ڪيميڪل، ڪاٺ ۽ گاڏيون. اهڙن بندرگاهن کي “bulk” يا “break bulk ports” چيو وڃي ٿو. جيڪي بندرگاھ ڪنٽينرن  ۾ بند مال سنڀالين ٿا، تن کي ڪنٽينر بندرگاھ چيو وڃي ٿو. گهڻا مال وارا بندرگاھ ڪيترن قسمن جو مال سنڀالين ٿا، پر ڪي بندرگاهه رڳو مخصوص مال لاءِ هوندا آهن. ان کان سواءِ، هڪ ئي بندرگاهه اندر الڳ الڳ ٽرمينلز ٿي سگهن ٿا، جيڪي مختلف قسمن جو مال سنڀالين، ۽ اهي مختلف ڪمپنين طرفان هلائي سگهجن ٿا، جن کي ٽرمينل آپريٽر يا اسٽيواڊور (stevedore) پڻ چيو وڃي ٿو.

#### ڪروز بندرگاھ (Cruise port)

**ڪروز ھوم پورٽ **(Cruise home port) اهو بندرگاهه آهي جتان ڪروز مسافر سفر شروع ڪرڻ لاءِ جهاز تي چڙهن ٿا ۽ سفر جي پڇاڙيءَ ۾ اتي لهن ٿا. اهو ئي هنڌ آهي جتي ڪروز لاءِ جهاز جون سڀ فراهميون لوڊ ڪيون وڃن ٿيون, تازي پاڻي، اينڌن، ميوا، ڀاڄيون، مشروب وغيره. اهڙا بندرگاھ اُن ڏينهن تمام مصروف هوندا آهن، جڏهن جهاز بندرگاھ ۾ اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ تہ هڪ طرف اڳوڻا مسافر پنهنجو سامان لهرائين ٿا ۽ ٻئي طرف نوان مسافر جهاز ۾ چڙهن ٿا، ساڳي وقت فراهميون به لوڊ ٿين ٿيون. ڪروز هوم پورٽس ۾ عام طور وڏا بحري مسافر ٽرمينل هوندا آهن. دنيا جو سڀ کان مصروف ڪروز هوم بندرگاھميامي واري بندرگاھ (فلوريڊا) چيو وڃي ٿو.

#### پورٽ آف ڪال (Port of call)

**پورٽ آف ڪال** جهاز جي سفرنامي (itinerary) دوران هڪ وچ وارو اسٽاپ هوندو آهي. اهڙن بندرگاهن تي مال وارا جهاز فراهميون يا ايندھن وٺن ٿا، ۽ گڏوگڏ مال لاھين ۽ چڙهائين ٿا؛ جڏهن ته ڪروز جهازن ۾ مسافر چڙهن يا لهن ٿا.

### مڇيگيري واري بندرگاھ (Fishing port)
**مڇيگيري بندرگاهه** اهڙو بندرگاهه يا هاربر آهي جتي مڇي لاھي ورهائي وڃي ٿي. اهو تفريحي پڻ ٿي سگهي ٿو، پر عام طور تجارتي هوندو آهي. اهڙو بندرگاهه سمنڊ جي پيداوار تي سڌو دارومدار رکي ٿو؛ مڇين جي گهٽتائي سبب اهو معاشي طور غير فائديمند بڻجي سگهي ٿو.

### مرينا (Marina)

**[[مرينا]]** تفريحي ٻيڙين (recreational boating) لاءِ بندرگاھ آهي.

### گرم پاڻيءَ وارو بندرگاھ (Warm-water port)
**warm-water port** (يا ice-free port) اهڙج بندرگاھ آهي جتي پاڻي سياري ۾ ڄمي نٿو ٿئي. اهو اصطلاح اڪثر اهڙن ملڪن لاءِ استعمال ٿئي ٿو جتي سياري ۾ ساحلي علائقا ڄمي برف ٿي وڃن ٿا. اهڙيون بندرگاھون سڄو سال کليل رهڻ سبب وڏي جيوپوليٽيڪل ۽ اقتصادي اهميت رکن ٿا. مثال طور ناروي ۾ ناروڪ، چين ۾ ڊيليئان (Dalian)، روس ۾ مرمانسڪ (Murmansk)
، نوووروسيئسڪ (Novorossiysk)، پيٽروپاولوسڪ-ڪمچاٽسڪي (Petropavlovsk-Kamchatsky) ۽ واستوچني پورٽ، يوڪرين ۾ اوڊيسا، جاپان ۾ ڪشيرو (Kushiro) ۽ آمريڪا ۾ ويلڊيز, الاسڪا (جيڪو الاسڪا پائيپ لائين جو آخري حصو آهي) پنهنجي وجود جو وڏو سبب برف کان پاڪ بندرگاھ هجڻ کي ٿا ڄاڻائين. بالٽڪ سمنڊ جهڙن علائقن ۾ 20هين صدي کان آئس بريڪر جهازن سبب بندرگاهن تائين سڄو سال رسائي ممڪن ٿي، پر اڳوڻن دورن ۾ رسائيءَ جي مسئلن سبب روس ڪاري سمنڊ ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ڪئي.

### اندروني بندرگاھ (Inland port)

**اندروني بندرگاھ** يا **انلينڊ پورٽ** اهڙي بندرگاھ آهي جيڪا جھازراني واري ڍنڍ، درياھ يا ڪئنال تي واقع هجي ۽ جنهن کي سمنڊ يا سمنڊ سان ڳنڍيل پاڻيءَ تائين رسائي حاصل هجي؛ اهڙي رسائي سبب جهاز سمنڊ کان اندرون ملڪ تائين انهيءَ بندرگاھ ۾ اچي سامان لاهي يا چاڙھي سگهن ٿا. ان جو هڪ مثال سينٽ لارنس سي وي (St. Lawrence Seaway) آهي، جيڪو جهازن کي ائٽلانٽڪ سمنڊ کان هزارين ڪلوميٽر اندرون ملڪ جي بندرگاهن جهڙوڪ ٽورونٽو، ڊلُٿ-سُپيرِيئر ۽ شڪاگو تائين سفر ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. "اندروني بندرگاھ" جي اصطلاح خشڪ بندرگاهن (dry ports) لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو.

**خشڪ بندرگاھ** (dry port) هڪ اندروني انٽرموڊل ٽرمينل آهي، جيڪو سڌي ريت روڊ يا ريل وسيلي ڪنهن سامونڊي بندرگاھ سان ڳنڍيل هجي ۽ جيڪو سامونڊي ڪارگو جي ٽرانس شپمينٽ لاءِ اندروني منزلن ڏانهن مرڪز طور ڪم ڪري.

### سمارٽ بندرگاھ

سمارٽ بندرگاھ سامان جي سنڀال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ لاءِ ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري ٿي، جن ۾ انٽرنيٽ آف ٿنگز (IoT) ۽ مصنوعي ذهانت (AI) شامل آهن. سمارٽ بندرگاهون اڪثر ڪلاوڊ-بنياد سافٽويئر کي وڌيڪ خودڪاري  جي عمل جو حصو بڻائي آپريٽنگ فلو پيدا ڪن ٿيون، جنهن سان بندرگاھ جو ڪم وڌيڪ هموار نموني هلي سگهي. هن وقت دنيا جي گهڻن بندرگاهن ۾ ڪجهه حد تائين ٽيڪنالاجي شامل آهي، جيتوڻيڪ مڪمل قيادت واري سطح تي نه. پر عالمي سرڪاري قدمن ۽ سامونڊي واپار ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ذهين بندرگاهن جو تعداد آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. ڪاروباري انٽيليجنس فراهم ڪندڙ Visiongain جي هڪ رپورٽ موجب 2019 ۾ سمارٽ بندرگاھ مارڪيٽ تي خرچ 1.5 ارب ڊالر تائين پهچڻ جو اندازو ڪيو ويو.
```0

## ماحولياتي مسئلا

بندرگاهون ۽ انهن جي آپريشن سبب اڪثر ماحولياتي مسئلا پيدا ٿين ٿا، جهڙوڪ پاڻي جي تري واري تلڇٽ جا سلٽ (sediment) جي آلودگي ۽ جهازن مان ٿيندڙ ڇلڪاءُ (spills)، ۽ اهي وڌيڪ وڏن ماحولياتي مسئلن، جهڙوڪ انسانن سبب ٿيندڙ موسمي تبديلي ۽ ان جي اثرن، کان به متاثر ٿين ٿيون.

### ڪَدَرَائِي يا کاٽي

هر سال بندرگاهن ڀرسان پاڻيءَ جي رستن کي بهتر ڪرڻ لاءِ تقريباً 100 ملين ڪعب ميٽر سامونڊي ڪدرائِي يا پاڻي جي اندر کاٽي ڪئي وڃي ٿي. ڪَدَرَائِي يا پاڻي واري کاٽي پنهنجي عمل دوران مقامي ماحولياتي نظامن کي ڇيهو رسائي ٿي، تلڇٽ يا ڪَدَرَائِي کي پاڻيءَ جي پرت ۾ کڻي اچي ٿي، ۽ کاٽي يا ڪَدَرَائِي ۾ ڦاٿل آلودگين کي به مٿي آڻي سگهي ٿي.

### غير مُقامي حياتيون
غير مقامي حياتيون اڪثر جھاز جي ھيٺين تري وارو پاڻي ۽ جهازن يا  ٻيڙيجي ڍانچي (hulls) سان چنبڙيل حياتين وسيلي پکڙجن ٿيون. اندازو آهي ته سڄي دنيا ۾ روزانو جھازن جي تري واري پاڻي وسيلي 7000 کان وڌيڪ غير مُقامي حياتيون منتقل ٿين ٿيون۔ غير مُقامي حياتيون مقامي سامونڊي حياتين سان سڌي يا اڻ سڌي طريقي سان لاڳاپا هئا ٽڪراءَ پيدا ڪري سگهن ٿيون. سڌي لاڳاپي جو مثال شڪار  آهي، جڏهن ڪا مقامي حياتي جنهن وٽ قدرتي شڪاري نه هجي، اوچتو ڪنهن غير مُقامي حياتيءَ جو شڪار بڻجي وڃي. اڻ سڌي لاڳاپا بيمارين يا ٻين صحت وارن مسئلن جي صورت ۾ به ٿي سگهن ٿا، جيڪي غير مُقامي حياتيون ساڻ کڻي اچن ٿيون.

### هوائي آلودگي

بندرگاهون پڻ جهازن ۽ بندرگاهن تي ٿيندڙ زميني آمدرفت سبب وڌندڙ هوائي آلودگي جو ذريعو آهن. بندرگاهن جي ڀرسان آمدرفت وارن ڪوريڊورن ۾ گاڏين يا ٽرانسپورٽ جي اخراج وڌيڪ ٿيندي آهي، جنهن جا مقامي برادرين جي صحت تي لاڳاپيل اثر ٿي سگهن ٿا.

### پاڻيءَ جو معيار

بندرگاهن جي چوڌاري پاڻيءَ جو معيار اڪثر گهٽ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ⁠تہ سامونڊي ٽرانسپورٽ مان سڌي ۽ اڻ سڌي آلودگي، ۽ بندرگاھ واري برادريءَ سبب پيدا ٿيندڙ ٻيون مشڪلاتون (جهڙوڪ ڪچرو جيڪو سمنڊ ۾ وهجي وڃي) گڏجي اثرانداز ٿين ٿيون.

#### ڇلڪاءُ، آلودگي ۽ گدلاڻ

جهازن مان نيڪال ٿيندڙ گندو پاڻي ۽ ٽرانسپورٽ جهازن مان تيل ۽ ڪيميڪلن جا ليڪ يا  ڇلڪاء پاڻيءَ کي آلودو ڪري سگهن ٿا، ۽ پاڻيءَ ۾ غذائي آلودگي جهڙا اثر پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا.

### موسمي تبديلي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ

بندرگاهون ۽ انهن جو ڍانچو موسمي تبديلي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ لاءِ تمام حساس آهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن مان ڪيترائي گهٽ اوچائي وارن علائقن ۾ موجود آهن، جيڪي موجوده پاڻيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکي ٺاهيا ويا آهن. موسم جي تبديلي، سامونڊي ڪنارن جي افسردگي (coastal erosion)، ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ موجوده ڍانچي تي دٻاءُ وڌائين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ ڌرتيءَ جي ويهڻ، ساحلي ٻوڏ ۽ بندرگاھ تي ٻيا سڌا دٻاءَ پيدا ٿي سگهن ٿا.

### اثر گهٽائڻ

بندرگاهن جا منفي ماحولياتي اثر گهٽائڻ لاءِ ڪيتريون ئي شروعاتون موجود آهن. World Port Sustainability Program بندرگاهن جي پائيداري لاءِ پائيدار ترقيءَ جا هدف ممڪن طريقن طور پيش ڪن ٿا. 

### ذهين بندرگاهه

هڪ ذهين بندرگاهه سامان جي سنڀال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ لاءِ ٽيڪنالاجيون استعمال ڪري ٿو، جن ۾ انٽرنيٽ آف ٿنگز (IoT) ۽ مصنوعي ذهانت (AI) شامل آهن. ذهين بندرگاهون اڪثر ڪلاوڊ-بنياد سافٽويئر کي وڌيڪ خودڪاري (automation) جي عمل طور استعمال ڪن ٿيون، ته جيئن آپريشنل فلو پيدا ٿئي ۽ بندرگاهه وڌيڪ هموار نموني ڪم ڪري سگهي. هن وقت دنيا جي گهڻن بندرگاهن ۾ ڪجهه حد تائين ٽيڪنالاجي شامل آهي، جيتوڻيڪ مڪمل قيادت جي سطح تي نه. پر عالمي سرڪاري قدمن ۽ سامونڊي واپار ۾ تيزيءَ سان واڌ سبب ذهين بندرگاهن جو تعداد آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. ڪاروباري انٽيليجنس فراهم ڪندڙ Visiongain جي هڪ رپورٽ موجب 2019 ۾ Smart Ports مارڪيٽ تي خرچ 1.5 ارب ڊالر تائين پهچڻ جو اندازو ڪيو ويو.

## دنيا جا وڏا بندرگاهه

### آفريڪا

* Tٽينجير ميڊ بندرگاھ گنجائش جي لحاظ کان بحيرهٔ روم ۽ آفريڪا جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، ۽ جولاءِ 2007 ۾ ڪم شروع ڪيو.
* آفريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مصروف بندرگاهه مصر ۾ پورٽ سعيد آهي.

### ايشيا