open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابن انشا

**ابن انشا** اردو زبان جو مزاح نگار، شاعر، صحافي ۽ مترجم **ابنِ انشا**، 1927ع ڌاري ڦُلا، ضلعي جالنڌر(ڀارت) ۾ ڄائو. سندس اصلي نالو **شيرمحمد خان** هو، جڏهن تہ مختلف قلمي نالن؛ جهڙوڪ: *درويش*، *نانا فرنويس* ۽ *حاجي بابا* جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو. مئٽرڪ 1942ع ۾ لڌيانا مان ڪيائين، جڏهن ته 1946ع ۾ بي. اي پنجاب يونيورسٽيءَ مان، ايم. اي (اردو) 1962ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان ڪيائين. قيام پاڪستان کان اڳ امپيريل ڪائونسل آف ايگريڪلچرل ريسرچ دهليءَ جي هڪ رسالي، ’انڊين فارمنگ‘ جي ايڊيٽوريل بورڊ جو ميمبر رهيو. جنهن کان پوءِ آل انڊيا ريڊيو دهليءَ سان منسلڪ ٿيو. ورهاڱي وقت لڏي پاڪستان آيو ۽ لاهور اچي رهيو. ريڊيو پاڪستان لاهور ۽ ڪراچيءَ ۾ گهڻي وقت تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. 1950ع کان 1956ع تائين دستور ساز اسيمبليءَ ۾ سينئر مترجم مقرر ٿي ڪم ڪيائين. جنهن کان پوءِ 1961ع تائين ’پاڪ سرزمين‘ رسالي جو اسسٽنٽ ايڊيٽر رهيو. 1960ع کان روزنامه ”امروز“ ڪراچيءَ ۾ ڪالم لکيائين، جيڪي ”حاجي بابا اصفهاني“ جي نالي ۾ ڇپيا، 1965ع ۾ روزنامه ”انجام“ ڪراچي ۽ 1966ع ۾ روزنامه ”جنگ“ ڪراچيءَ ۾ ڪالم لکڻ لڳو، سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ”ساحل پر“ آهي. 1961ع کان وٺي، پنهنجي وفات تائين نئشنل بوڪ ڪائونسل جو ڊائريڪٽر رهيو. پاڻ پاڪستان رائٽرز گلڊ ۽ يونيسڪو ۾ پڻ خدمتون سرانجام ڏنائين. سندس شاعريءَ جا پنج مجموعا، چار سفرناما ۽ لاتعداد ڪالم ڇپيل آهن. شاھ لطيف جي ڪن بيتن جو اردو ترجمو پڻ ڪيو اٿس. هن جا شعر ۽ نثر ۾ ڪافي ڪتاب لکيل آهن، آهن 11 جنوري 1978ع تي لنڊن ۾ وفات ڪيائين ۽ کيس ڪراچيءَ ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني اردو شاعر
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:پنجاب يونيورسٽي جا شاگر
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي
زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر
زمرو:ويهين صدي جا شاعر
زمرو:1927ع جون پيدائشون
زمرو:1978ع جون فوتگيون
عبدالڪريم ابڙو

**عبدالڪريم ولد عبدالله ابڙو** ”چشتي“ سن 1314ھ مطابق 1896ع ۾ شڪارپور ۾ پيدا ٿيو، ابتدائي تعليم پنھنجي ويجھي عزيز مولانا غلام رسول چشتيءَ وٽان حاصل ڪيائين. عربي ۽ فارسيءَ جي وڌيڪ تعليم شڪارپور جي ”وڪٽوريه جوبلي انسٽيٽيوٽ“ ۾ مولانا عبدالرحمان ميمڻ وٽ حاصل ڪري 1917ع ۾ فارغ التحصيل ٿيو. فارغ ٿيڻ کان پوءِ 1917ع ۾ انڊين ھوم رول ليگ ۾ شامل ٿيو. سن 1918ع ۾ ڪانگريس ۾ آيو. ھن شڪارپور ۾ ”انجمن مجاھدين اسلام“ تنظيم قائم ڪئي. 1919ع ۾ خلافت ڪاميٽيءَ جو ميمبر ٿيو ۽ 1920ع ۾ مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. ھن 1912ع ۾ شڪارپور ۾”محموديه عربيه“مدرسو نالي قائم ڪيو. 1924ع ۾ ”انجمن اشاعت الاسلام شڪارپور“ جو بنياد رکيائين. ان کان پوءِ تبليغ ۽ تنظيم جو ڪم ڪندو رھيو. سال 1927ع کان 1929ع تائين صحافت سان واسطو رھيس. 1950ع ۾ يارھين ”سنڌي ادبي ڪانفرنس ۾ ”محبانِ سنڌ“ جو خطاب حاصل ڪيائين. ساڳئي سال ۾ شڪارپور ميونسپل جو وائيس پريزيڊنٽ ۽ پريزيڊنٽ ٿي رھيو، ان کان علاوه نيو ايرا ھاءِ اسڪول موجوده قاضي حبيب الله ھاءِ اسڪول شڪارپور جو چونڊيل صدر، ”مدرسه عربيه محموديه“ شڪارپور جو صدر، ”انجمن اھل سنت“ شڪارپور جو صدر ،”انجمن طلباءِ شڪارپور“ جو صدر، جمعيت العلماءِ اسلام شڪارپور جو نائب صدر ۽ جامع دينيه دارالھديٰ ٺيڙھي جو نائب صدر ٿي رھيو. مولانا صاحب 55 ڪتاب تصنيف ڪيا، جن مان 7 فارسيءَ ۾ ۽ باقي سنڌي زبان ۾ آھن. مولانا صاحب حياتيءَ ۾ 3 حج ڪيا. ھن 1964ع ۾ وفات ڪئي. 

## حوالا
ابن بيطار

مسلمان سائنسدان، ماهر نباتيات، ابن بيطار يارهين صدي عيسويءَ ۾ پيدا ٿيو. علم نباتيات جي ڄاڻ خاطر آفريڪا کانسواءِ ڪيترن ئي ملڪن جو سير ۽ سفر ڪيائين. مصر ۾ هن ماهر نباتيات جي حيثيت سان ڪم ڪيو. جتي هن مختلف جڙي ٻوٽين تي تحقيق ڪئي. ابن بيطار جا ٻه مشهور ڪتاب، جن ۾ ”الجامع في الادويه المفروده“ جنهن ۾ قدرتي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ دوائن ۽ ان جي فائدن ۽ نقصانن جي باري ۾ لکيل آهي ۽ ٻيو ”المغني في الحلاج بالا دويه المفرده“ هن ڪتاب ۾ دوائن مان ٿيندڙ فائدن جو ذڪر ٿيل آهي.

## حوالا
ابن باجه

**ابوبڪر محمد بن يحيٰ بن الصائغ التجيبي بن باجه** (عربي: أبوبكر محمد بن يحيى بن الصائغ التجيبي بن باجة؛ 1085 - 1138ع)، جيڪو پنهنجي لاطيني نالي، اويمپئس (Avempace) سان مشهور آهي، هڪ اندلسي همہ دان هو، جنهن جي لکڻين ۾ فلڪيات، طبيعيات ۽ موسيقي سان گڏوگڏ فلسفو، طب، نباتاتيات ۽ شاعري شامل آهن.

تعليم مان فارغ التحصيل ٿيڻ بعد ڪجهه وقت اندلس جي حاڪم يوسف بن تاشقين جو وزير ٿي رهيو، هي تصوف جو سخت مخالف هو، پر فلسفي ۾ هن کي مغرب جو ابن سينا سڏيو وڃي ٿو. مشهور فلسفي ابن رشد تي بہ چون ٿا تہ هن جو اثر هو. هن جي ڪتابن جا اصل متن ڪٿي بہ نہ ٿا ملن، البت سندن ڪتابن جا عبراني ۽ لاطيني زبانن ۾ ترجما يورپ جي ڪيترن لائبريرين ۾ موجود آهن. سال 1138ع بمطابق 533 ھجري ۾ وفات ڪيائين. اصل سرقسطه (اسپين) جو هو. جوانيءَ ۾ ئي ڪنهن زهر ڏنس ۽ وفات ڪيائين. فلسفي، طب، هيئت، طبعي علوم ۽ ڪيميا ۾ سندس مرتبو نهايت بلند هو. سندس لکڻين جو سنڌ ۾ ڪيترن بزرگن تي اثر آهي.

## حوالا

زمرو:مسلمان فلسفي
زمرو:ماهر نباتاتيات
زمرو:مسلمان سائنسدان
زمرو:1080ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون
ابن حيات پنھور

**يارمحمد ابن حيات پنھور**، 1920ع ڌاري ضلعي دادوءَ جي ڳوٺ ’کارڙي‘ ۾ ڄائو. پاڻ بھترين اديب ۽ مصنف هو. هن وقت تائين سندس 23 ڪتاب ڇپجي چڪا آهن ۽ ٻہ ڪتاب قلمي صورت ۾ موجود آهن. پاڻ 1949ع ڌاري اداره ادبي انجمن قائم ڪيائين. 1951ع ڌاري، پرھ ڦٽي پبليڪيشن قائم ڪيائين، جنھن هيٺ ڪتابي سلسلا منظرعام تي آندائين. ابن حيات پنھور سنڌي ادبي سنگت جي ٻئي د‌ور جي ابتدائي ميمبرن مان رهيو آهي ۽ ان جون ڪيتريون ئي شاخون قائم ڪرڻ ۾ سرگرم حصو ورتائين. ابن حيات پنھور ابتدا ۾ پرائمري استاد هو، بعد ۾ اتان استعيفا ڏئي سنڌي ادبي بورڊ ۾ پروف ريڊر مقرر ٿيو ۽ ويھارو سال ادبي بورڊ ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کان سواءِ هن مختلف ڪتابن جا پيش لفظ، مھاڳ، ڪھاڻيون، افسانا، تاثر، تبصرا وغيره بہ لکيا. هيءُ ’تاريخ سنڌ ڪلھوڙا دؤر‘ جي مترجمن مان آهي. نثر کانسواءِ شاعري بہ ڪيائين. ڇھين ڪلاس لاءِ سماجي اڀياس لکڻ ۾ بہ حصو ورتائين. ڪجهہ عرصو سائين جي. ايم. سيد جي ’سنڌ متحده محاذ‘ جو حيدرآباد ۾ آفيس سيڪريٽري بہ رهيو. ’اسان جو ادب ۽ اديب‘ ۽ ’قومي گيت‘ (ترتيب)، ’پيئي جن پروڙ‘ ترجمو (ڪھاڻيون)، چار داڻا (ترجمو: ڪھاڻيون)، ’مارڪسي فلسفو‘، ’بدوي قومون‘ ۽ ’اڃا اڳاهون‘ سندس مشھور ڪتاب آهن. حيدرآباد جي ٽنڊي ميرمحمود ۾، محمدي مسجد لڳ ضعيفي جي حالت ۾، 13 جنوري 2003ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:1920ع جون پيدائشون
زمرو:2003ع جون فوتگيون
ابن خردازبه

سندس اصل نالو ابوالقاسم عبيدالله -بن- عبدالله هو، پر پاڻ ابن خردازبه جي عرفيت سان مشهور ٿيو. 205ھ/820ع ۾ ڄائو. سندس پيءُ طبرستان جو حاڪم هو، هيءُ عباسي خليفي ’معتمد‘ جي زماني ۾ ڪيتري وقت تائين جبال واري علائقي (عراق و عجم) ۾ -ٽپال- ۽ وقائع نگاريءَ جي منصب تي فائز رهيو. انهيءَ زماني ۾ هن پنهنجي ڪتاب، ’جغرافيه المسالڪ والممالڪ‘ کي مرتب ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن کي مڪمل ڪندي کيس تقريباً 40 سال لڳا. مشهور اسلامي شهرن خاص ڪري عباسين جي سلطنت جي وچ ۾ جيڪي رستا آهن، -تن- جي متعلق هيءُ پهريون ڪتاب آهي. جيئن ته پاڻ محڪمي جو عملدار هو، انهيءَ ڪري سندس ڪتاب جي معلومات نهايت پڪي ۽ قيمتي آهي. هن سن 300ھ/ 912ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
ابن خلدون

**ابوزيد عبدالرحمان ولي الدين**، **ابن خلدون** تيونس ۾ 1332ع ۾ ڄائو. قرآن مجيد حفظ ڪرڻ کان پوءِ فقه، حديث، شعر، ادب ۽ تاريخ جون سندون پنهنجي شهر مان حاصل ڪيائين. تاريخ ۾ ڪمال حاصل ڪرڻ ڪري هن جي ڪتاب ”مقدمه ابن خلدون“ کيس وڏي مڃتا ڏني. کيس تاريخ جو امام سڏيو ويو. جوانيءَ ۾ شاهي درٻار تائين پهتو. جليل القدر عهدن تي فائز رهيو. غرناطه جي امير ۽ قشاله جي حاڪم جي وچ ۾ ٺاهه لاءِ سفير مقرر ٿيو. بعد ۾ قاهره (مصر) پهتو، جتي به هن کي عزت سان نوازيو ويو. سلطان برقوق کيس مالڪي مسلڪ جو قاضي القضاة مقرر ڪيو. آخر ۾ قاهره ۾ ئي 28 رمضان 808ھ/19 مارچ 1406ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ڪتاب مقدمه ابن خلدون جا ڪجهه باب سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري ”ڪمال ۽ زوال“ جي نالي سان ڪتاب حڪيم فتح محمد سيوهاڻيءَ ڇپايو هو. 
ابن خلدون جي شهرت جو وڏو سبب سندس تاريخ جو فلسفو ۽ سماجياتي نظريا آهن، جيڪي هن پنهنجي مشهور ڪتاب ’مقدمه ابن خلدون‘ ۾ قلم بند ڪيا آهن. هن ڪتاب جو ترجمو سنڌي،اردو، انگريزيءَ ۽ ٻين مغربي ملڪن جي ٻولين ۾ به ٿي چڪو آهي. ٻيا اهم ڪتاب ”البرده“ ”الحساب“ ۽ ”المنطق“ آهن.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:تاريخ دان
زمرو:شخصيتون
زمرو:سياسي فلاسافي
ابن رشد

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري ارسطو (Aristole) جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.

## حوالا

زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:فلسفي جي تاريخ
زمرو:سياسي فلاسافي
ابن سعد

**ابن سعد** جو پورو نالو **ابو عبدالله محمد بن سعد بن منيع البصري** هو ۽ 168ھ/ 784ع ۾ بصري ۾ ڄائو. خداوند ڪريم کيس اعليٰ ذهانت سان نوازيو هو. عمر جو وڏو حصو بغداد ۾ رهي، وڏن وڏن عالمن وٽان علم پرايائين. سندس استادن ۾ علامہ واقدي جو نالو سر فھرست آهي، جنھن جي تحريرن کي مددگار جي حيثيت سان مرتب ڪندو رهيو، انهيءَ ڪري ”ڪاتب الواحدي“ سڏجڻ لڳو. 

استاد جي وفات کان پوءِ ٻارهن جلدن تي مشتمل هڪ ضخيم ڪتاب عربي زبان ۾ قلمبند ڪيائين، جيڪو ”ڪتاب الطبقات الڪبير“ جي نالي پڌرو آهي. هن ڪتاب ۾ ٻنهي جھانن جي سردار، حضرت محمد مصطفيٰ صلي الله عليه وسلم جن جي حيات بابرڪات، سندن اصحاب سڳورن جي سوانح مبارڪ ۽ تابعين جي جامع ۽ مڪمل معلومات هٿ ڪري، محفوظ ڪيائين. سندس هي ڪتاب ”طبقات ابن سعد“ جي نالي سان اسلامي تاريخ ۾ مستند ۽ بنيادي حيثيت سان ڄاتو سڃاتو وڃي ٿو. انهيءَ لکڻ ۾ وڌاءُ نہ ٿيندو، تہ مذڪوره ڪتاب جھڙو جامع ۽ مفصل ڪتاب اڄ تائين ٻيو ڪو نہ لکيو ويو آهي. 1904ع کان 1907ع تائين، جرمنيءَ جي چند عالمن هن ڪتاب کي اٺن جلدن ۾ نئين آب ۽ تاب سان نھايت سھڻي نموني ۾ ڇپرائي محفوظ ڪيو آهي. ابن سعد هڪ متقي، پرهيزگار ۽ خدا جي پيارن ٻانهن مان هو. ڪافي شاگرد هيس، جيڪي اعليٰ پايي جا عالم سڏيا ويا. 4 جمادي الآخر 230ھ مطابق 16 فيبروري 845ع تي بغداد ۾ وفات ڪيائين. ”ڪتاب الطبقات الصغير“ نالي سندس هڪ ٻي تصنيف بابت بہ شھادتون ملن ٿيون.

## حوالا

زمرو:784ع جون پيدائشون
زمرو:845ع جون فوتگيون
ابن حوقل

**ابن حوقل** هڪ عرب سياح ۽ جاگرافيدان ٿي گذريو آهي. سندس اصل نالو **ابوالقاسم محمد بن حوقل** هو. سندس تاريخپيدائش جي صحيح خبر نہ آهي، پر سندس هڪ تحرير مان معلوم ٿئي ٿو تہ هيءُ رمضان 331ھ/مئي 943ع ۾ دنيا جي ملڪن جون حالتون معلوم ڪرڻ لاءِ بغداد مان روانو ٿيو ۽ اولھ کان اوڀر تائين پوري اسلامي دنيا گهميو. سندس پيش رو جاگرافيدانن ابن خرداذبہ ۽ ابن قدامہ جا ڪتاب هن لاءِ رهنما هئا. 

پاڻ سياحت دوران 340ھ/ 951ع ۾ اصطخريءَ سان بہ مليو. 345ھ/956ع ڌاري ابن حوقل سنڌ ۽ بلوچستان آيو. هن هتي ڳالهائجندڙ ٻولين ۽ انهن جي لھجن جو اڀياس ڪيو ۽ تحقيق ڪري ٻڌايائين تہ ملتان تائين سنڌي ٻولي ڳالهائجي ٿي. 367ھ/977ع ۾ ابن حوقل بغداديءَ سنڌ جو پھريون نقشو تيار ڪيو، ان وقت سنڌ ۾ جيڪي رياستون ڏيکاريون اٿس، تن جا نالا مڪران، مُشڪي، منصوره، مُلتان، طوران، وهند، قنوج ۽ ٻڌيہ آهن. اهو قديم سنڌ جو دنيا ۾ پھريون نقشو آهي. جلم بن شيبان جي ملتان ۾ تقرريءَ کان ٻہ سال پوءِ 367ھ/977ع ۾ ابن حوقل بغدادي مُلتان ۾ پڻ وارد ٿيو. سندس باري ۾ مشھور آهي ته هو اسماعيلي فرقي سان واسطو رکندو هو. اُن مان اسماعيلي تحريڪ جي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ جو ڏس ملي ٿو، جنھن موجب ابن حوقل صرف جلم بن شيبان جي ڪارڪردگيءَ ۽ گهربل فوجي ڪمڪ جو جائزو وٺڻ لاءِ آيو هو، پر هن ڄاڻي واڻي پنھنجي سفرنامي ۾ اسماعيليهہ تبليغ جو ڪو ذڪر نہ ڪيو. جڏهن تہ جلم بن شيبان (متوفي 376ھ/986ع) جي وفات کان هڪ سال اڳ ۾ (375ھ/985ع) بشاري مقدسي ’ملتان‘ جو سفر ڪرڻ بعد لکي ٿو تہ: ’مُلتان وارا شيعا آهن، اذان ۾ ’حي علي الخيرالعمل‘ چون ٿا ۽ اقامت ۾ ٻه دفعا تڪبير پڙهن ٿا.‘ ان کانسواءِ ابن حوقل بغداديءَ گجرات جو نقشو بہ تيار ڪيو. 976ع ۾ هن ’المسالڪ والممالڪ‘ جي نالي سان هڪ ڪتاب به ترتيب ڏنو، جيڪو ڇپجي چڪو آهي. سندس وفات 367ھ/977ع ۾ ٿي.

ابن حوقل بغداد جو واپاري هو. سنہ 331ھ (943ع) ۾ بغداد کان روانو ٿي، يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا جا ڪيترائي ملڪ گهميو. سنڌ ۽ هند ۾ بہ گهميو. هي پھريون سياح ۽ جاگرافيدان آهي جنھن سنڌ ۽ هند جي ڊيگهہ ۽ ويڪر ٻڌائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سنڌ جو نقشو تيار ڪيو. هي سنڌ جو پھريون نقشو آهي، جنھن ۾ سنڌ جي دريائن ۽ شھرن جو محل وقوع ڏيکاريل آهي.

## حوالا

زمرو:جاگرافيدان
ابن سينا

**ابن سينا** () جو اصل نالو **ابوعلي حسين بن عبدالله ابن سينا** هو، کيس **بُوعلي سينا** به چوندا هئا. تمام وڏو طبيب، فلسفي، سائنسدان ۽ رياضيءَ جو ماهر ٿي گذريو آهي. پاڻ وچ ايشيا بخارا جي هڪ ڳوٺ ’افشنه‘ ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄم جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ اندازي موجب آگسٽ يا سيپٽمبر 980ع ۾ ڄائو ۽ 21 جون 1037ع ۾ همدان (ايران) ۾ وفات ڪيائين. هڪ ٻئي اندازي موجب ابن سينا، منصور اول بن نوح اول جي عهد (961_ 976ع) ۾ ڄائو. ارڙهن سالن جي عمر تائين قرآن، شاعري، فلسفي، منطق ۽ طب جهڙن علمن ۾ مهارت حاصل ڪيائين. 

## تفصيلي احوال زندگي
شروع کان ئي سندس ڌيان علم جي حصول ڏانهن رهيو. ابتدا ۾ ارسطوءَ جي ڪتاب ’مابعد الطبيعات‘ کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪيائين، پر فارابيءَ کي پڙهڻ کان بعد الطبيعات سمجهڻ لڳو، پوءِ طب ۾ ڪمال حاصل ڪيائين ۽ طبيب جي حيثيت سان دنيا ۾ سندس مشهوري ٿي. ساساني حڪومت جي خاتمي کان پوءِ بخارا ڇڏي سن 1001ع ڌاري ’خوارزم‘ هليو ويو. جتي هن جي وقت جي مشهور عالمن سان ملاقات ٿي، انهن جي صحبت ۾ رهي ٻين به ڪيترن علمن ۾ مهارت حاصل ڪيائين. هن البيرونيءَ سان به علمي بحث ڪيا. 1009ع ۾ عراق آيو، جتان پوءِ سلطان محمود غزنويءَ کيس غزنيءَ ۾ سڏائي ورتو. غالباً هن غزنيءَ وڃڻ کان انهيءَ ڪري انڪار ڪيو، جو پاڻ باطني يعني اسماعيلي عقيدي جو هو. محمود غزنوي باطنين کي پسند نه ڪندو هو، انهيءَ ڪري بعد ۾ هي ’جرجان‘ هليو ويو، 1022ع ۾ اصفهان ۾ آيو، ۽ اتي 14 سال رهيو. آخري ڏينهن ۾ همدان آيو ۽ وفات به اتي ڪيائين.

## شخصيت ۽ خدمتون

فارس جو فلاسافر ۽ طبيب  ھيون ھن تعليم والد جي گھر ۾ مشھور استادن کان حاصل ڪئي ۽ 58 سالن جي عمر تائين ھن ھڪ طبيب ء سائنسدان جي حيثيت ۾ پنھنجون خدمتون پيش ڪيون. ھن جا ڪتاب ڏاڍا مشھور ٿيا ۽ يونيورسٽين ۾ 17 صدي عيسويءَ تائين پڙھايا ويا. ھن جو فلسفو ارسطوءَ جي تعليم جي بنياد تي ھيو. ھن کي يوناني ٻولي نہ ايندي هئي ارسطو جي ڪتابن جي انھن جي عربي فارسي جي ترجمن ذريعي ڪيو.ھن جا اھم ڪتاب: **طب جا اصول**   ۽ *'ڪتاب شفا* جيڪو دراصل ارسطو جي ڪتابن جو ساڳيو متنھيو.

## خدا ۽ روح بابت خيال
خدا بابت ابن سينا جا خيال ساڳيا ارسطوءَ وارا ھئا. ھن جو خيال ھيو تہ خدا وقت جي شروعات اڳ موجود ھيو تنھن ڪري زمان جو ان تي ڪو اثر ڪانہ ھيو. وقت جو آغاز فقط دنيا جي تخليق سان ٿيو. خدا ڪنھن ھڪ واقعي م دلچسپي نہ ٿو رکي پر ھر شئي کي ھلائي پيو. ابن سينا جو خيال ھو تہ دنيا جي تخليق کان اڳ ھر چيز خدا جي سمجھ ۾ موجود ھئي ۽  سموري تخليق کان پوء اھي انساني سمجھ ۾ آيون. ابن سينا جو خيال ھو تہ وقت يا زمان جي رواني ھر انساني روح  ۾ ٽٽل آهي. ھر انساني عمل وقت کي ماضيءَ ۽ مستقبل ۾ ورھائي ٿو ۽ حال جو وجود صرف ان عمل جي گھڙي منجھ ھوندو آھي.ھن جي فلسفي مطابق روح ۽ جسم ٻہ الڳ الڳ شيون آهن جن مان جسم فاني ۽ روح لافاني آهي جنھن ڪري جسم جو ٻيھر زنده ٿي اٿڻ وارو عمل حقيقت ناھي. ابن سينا جي فڪر نہ رڳو اسلامي دنيا پر يورپي فلسفي کي بہ وچولي دؤر ۾ متاثر ڪيو، خاص طور تي البرٽس ميگنوس، اڪئينس، مارڪوس پيوڪرٽ کي متاثر ڪيو.

## ڪتاب
ابن سينا 100 کن ڪتاب لکيا، جن مان ’القانون‘ ۽ ’الشفا‘ کي ڏاڍي شهرت ملي.
## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:فلسفي جي تاريخ
ابن فقيھہ

هيءُ مشهور سياح ٿي گذريو آهي. هن جو تعلق عربستان سان هو. هن جو اصل نالو ابوبڪر احمد بن محمد همداني هو. سياحت ۾ ’ابن فقيهه‘ جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ ڪيترائي ملڪ گهمي ڏٺائين. کيس ٽين صدي هجريءَ جو مشهور جاگرافيدان ۽ خط نويس به مڃيو وڃي ٿو. ڪيترن ملڪن جي جاگرافيءَ جي وٽس ڄاڻ هئي. هن جا لکيل ٻه ڪتاب دريافت ٿيا آهن. جن ۾: ’ڪتاب البلدان‘ ۽ ’ذڪر شعراءِ المحدثين‘ شامل آهن. هنن ڪتابن ۾ سنڌ ۽ هند ملڪن جي دريائن ۽ شهرن جو ذڪر آهي. جن بابت ڪافي ڄاڻ ڏني وئي آهي.

## حوالا
ابن شاھ جا ٽڪر

ابن شاهه بزرگ شيخ بهاءُ الدين ذڪريا ملتانيءَ جي اولاد مان شيخ اسماعيل جو فرزند هو. پير ابن شاهه جي درگاهه، تعلقي شاهبندر ۾ چوهڙ جماليءَ کان ڪجهه مفاصلي تي اولهه طرف ٽڪرن تي آهي، جن کي سندس نالي پٺيان ’ابن شاهه جا ٽڪر‘ سڏيو ويندو آهي.

## حوالا
ابن صفي

**ابن صفي** اردو ٻوليءَ ۾ جاسوسي ناولن جون سيريز لکندڙ ناليواري ليکڪ جنھن جو اصل نالو **اسرار احمد** هو. هو سن 1928ع ۾ الھ آباد هندستان ۾ ڄائو. هن آگرا يونيورسٽيءَ مان بي. اي ڪئي. 1947ع ۾ پاڪستان لڏي آيو. سندس ناولن جون ٻہ سيريز ’عمران سيريز‘ ۽ ’جاسوسي دنيا‘ (ڪرنل فريدي ۽ ڪيپٽن حميد جي ڪردارن سان ) سموري ملڪ خاص ڪري سنڌ ۾ پڙهندڙن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو. هن ’جاسوسي دنيا‘ جا ’125 ۽ ’عمران سيريز‘ جا 120 ڪتاب لکيا ۽ هر هڪ ڪتاب هزارن جي تعداد ۾ ڇپجڻ باوجود بليڪ تي وڪبو هو ۽ ماڻهو سندس نئين ڪتاب جو بيچينيءَ سان انتظار ڪندا هئا. هنن جاسوسي ناولن ۾ مھم جوئيءَ، تجسس، رومانس توڙي مارا ماريءَ کان سواءِ طنز ۽ مزاح جو زبردست عنصر هوندو هو. اهو ئي سبب هو، جو نوجوان طبقو انهن ناولن کي ڏاڍي چاھ سان پڙهندو هو. سندس لکيل، ”عمران سيريز“ تي مبني هڪ فلم ’ڌماڪا‘ جي نالي سان مولانا هپيءَ (محمد حسين ٽالپر) ٺاهي هئي جنھن ۾ مشھور اداڪار جاويد شيخ (جيڪو پڻ پراڻي ڪراچيءَ جو رهواسي هئڻ ڪري سنڌي آهي)، پھريون ڀيرو  هڪ ڪردار ادا ڪيو ۽ خود مولانا هپيءَ بہ ان فلم ۾ اداڪاري ڪئي. ان فلم ۾ ابن صفيءَ جو لکيل غزل ’راھ طلب ۾ ڪون ڪسي ڪا‘ حبيب ولي محمد ڳايو هو، جيڪو گهڻو مشھور ٿيو. . ابن صفيءَ 1980ع ۾ ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1928ع جون پيدائشون
زمرو:1980ع جون فوتگيون
زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:پاڪستاني ليکڪ
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:ويهين صدي جا شاعر
زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر
ابن مسڪويہ

**ابن مسڪويہ** جو اصل نالو **ابوعلي احمد بن محمد ابن يعقوب** هو، جيڪو 330ھ/942ع ۾ پيدا ٿيو ۽ 421ھ/1030ع ۾ وفات ڪيائين. هو ايراني نسل جو هڪ تاريخدان ۽ فلسفي هو، جنھن پنھنجون لکڻيون عربيءَ ۾ لکيون، ۽ ’آل بويہ‘ وٽ اعليٰ عھدن تي فائز رهيو. هُن ’تجارب الامم‘ نالي دنيا جي تاريخ لکي، جيڪا طوفانِ نوح کان شروع ٿي، 369ھ/979ع تي ختم ٿئي ٿي. غيرجانبداريءَ ۾ بيباڪ تنقيد سان گڏوگڏ سندس لکڻين ۾ طبيباڻو انداز بہ ملي ٿو، جنھن اسلامي تاريخ نويسيءَ کي اعليٰ درجي تائين پھچايو آهي. تاريخ کان سواءِ ابن مسڪويہ ’تھذيب الاخلاق وتطھير الاعلاق‘ نالي هڪ ڪتاب بہ لکيو. نصيرالدين طوسيءَ اُن ڪتاب کي فارسيءَ ۾ ترجمو ڪري، اُن ۾ ڪجهہ اضافو ڪيو ۽ اُن جو نالو ’اخلاقِ ناصري‘ رکيو. ابن مسڪويہ اصفھان ۾ 1030ع ۾ وفات ڪئي ۽ اُتي ئي کيس دفن ڪيو ويو.

ابن مسڪويہ پھريون مسلمان مفڪر آهي، جنھن موجودات عالم جي ارتقائي ترتيب کي باقاعدي هڪ نظريي جي شڪل ۾ پيش ڪيو. اسلامي دنيا جي نامور فيلسوف ۽ حڪيم بوعلي سينا جو همعصر هو ۽ ساڻس خطو ڪتابت بہ ڪندو هو. ابن مسڪويہ جو نظريو جديد نظريہ ارتقا سان حيرت انگيز مشابھت رکي ٿو. هتي سندس نظريي جو ٿورو تفصيل ڏجي ٿو: 

:هن جي نظر ۾ زندگيءَ جا اثر سڀ کان پھريائين نباتات ۾ ظاهر ٿين ٿا. اهو هيئن تہ منجهن حرڪت جو وجود آهي ۽ غذا جا محتاج آهن ۽ انهيءَ ڪري جمادات کان ممتاز آهن، ليڪن نباتات جا ڪيترا قسم بنا ٻج جي پيدا ٿين ٿا، جيڪي جمادات جي گهڻو ويجهو آهن، پر جهنگلي ٻوٽن ۽ وڻن کان پوءِ اهڙي قسم جا درخت ملن ٿا، جن کي ٻج ۽ ميوي سان گڏ عمدي زمين، عمدي پاڻيءَ ۽ عمدي هوا جي ضرورت هوندي آهي، مثلاً زيتون، ڏاڙهون، صوف ۽ انجير وغيره، جن ۾ وري انگور ۽ کجور وڌيڪ ترقي يافتہ آهن، جيڪي نباتات جي ڄڻ تہ آخري سرحد تي ڦرجڻ لاءِ ٻنهي جو ميلاپ ضروري آهي. ان کان پوءِ جيڪا ترقي ٿئي ٿي، تہ معاملو نباتات جي حد مان ٽپي حيوانات جي حد ۾ پھچي وڃي ٿو. 

:اهڙيءَ طرح نباتات جي ترقيءَ جي آخري منزل حيوانات جي ابتدائي درجي سان اچي ملي ٿي. نباتات جي آخري مرحلي تي صرف ايتري ترقي ٿئي ٿي، جو انهن کي زمين ۾ لڳائڻ جي ضرورت نٿي پوي. ان کان سواءِ اهي پنھنجي مرضيءَ سان حرڪت پڻ ڪري سگهن ٿا، پر اهو وري حيوانات جو بلڪل ابتدائي مرحلو آهي. انهيءَ مرحلي تي صرف هڪڙي حِس، يعني ڇھڻ جي حس ملي ٿي، جنهن جو مثال سمنڊ جي ڪناري تي ملندڙ سپون ۽ ڪوڏ آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو انهن کي هڪدم کڻي وٺندو تہ اهي پنھنجي جڳھ ڇڏي ڏيندا، پر جيڪڏهن آهستي آهستي کڻندو تہ اهي پنھنجي جڳھ سان چنبڙيا پيا هوندا، ڇوتہ انهن کي اهو محسوس ٿئي ٿو تہ ڪو ماڻهو کين ڇُھي رهيو آهي. ان کان پوءِ ڪيڙا ماڪوڙا آهن ۽ تنهن کان پوءِ اهڙا جانور، جن کي صرف چار حواس آهن، مثلاً: ڇڇوندر يا بنا اکين وارا جانور. اڳتي هلي اهڙا جانور اچن ٿا، جن ۾ پنج ئي حواس آهن، پر اهي بہ ڪن ۾ گهٽ تہ ڪن ۾ وڌيڪ آهن. انهن مان ڪي اشاري ۽ مھميز کي سمجهن ٿا، جھڙوڪ گهوڙو ۽ باز وغيره. آخر ۾ حيوانات جي ترقيءَ جي منزل انسان جا ابتدائي نمونا آهن، جن ۾ باندر وغيره اچي وڃن ٿا. اتي پھچڻ کان پوءِ ان جو قد بہ سڌو ٿي وڃي ٿو. ان کان سواءِ منجهس تميز جي قوت بہ پيدا ٿئي ٿي. اهو حيوانات جو اعليٰ ترين ليڪن انسانيت جو ادنيٰ درجو آهي. (حيوانيات جي حوالي سان ڪنھن ڪنھن حد تائين اهو نظريو ڊارون جي ارتقاد جي نظريي سان ميل کائي ٿو، جيڪو هن کان ڪيئي صديون پوءِ جو آهي) 

فارسيءَ جي عظيم صوفي شاعر مولانا روميءَ (1273 1207ع) جو نظريو، ابن مسڪويہ جي خيالن سان تمام گهڻي مشابھت رکي ٿو.

## حوالا

زمرو:942ع جون پيدائشون
زمرو:1030ع جون فوتگيون
ابن مقلہ بيضاوي

**ابن مقله بيضاوي** اسلامي دنيا جي عباسي دور جو عالم، اڪابر، خطاط ۽ سياستدان ٿي گذريو آهي. هن جو اصل نالو **ابو علي محمد بن حسين بن مقلہ شیرازي** هو. هو ابن مقلہ جي نالي سان مشھور ٿيو. هن تاريخ 21 شوال 272ھ مطابق 31 مارچ 886ع ۾ بغداد شھر ۾ جنم ورتو. هن جا وڏا اصل حافظ شيرازيءَ جي شھر ”شيراز“ جا رهندڙ هئا. خطاطيءَ ۾ هن جو وڏو ڪارنامو اهو آهي تہ هن ”نسخ خط“ (Naskh Script) کي عاليشان ۽ لازوال خوبيون عطا ڪيون. ”نسخ“ جي معنيٰ ئي اها آهي تہ لکت جو هڪ اهڙو نمونو، جيڪو ٻين لکتن جي نمونن (Script Styles) کي منسوخ ڪري ڇڏي. هن عربي ٻوليءَ جي آئيوٽا (Alphabet) کي نئين سر تشڪيل ۽ ترتيب ڏني ۽ قرآن کي اعرابن ڏيڻ واري ابوالاسور ۽ نصر بن عاصم واري ڪم کي مڪمل ڪيو. هن کان پھرين اسلامي دنيا ۾ خطاطيءَ جا چار قسم مدني، مڪي، بصري ۽ ڪوفي رسم الخط مروج هئا، انهن مان مدني مڪي ۽ بصري هڪٻئي جي ويجهو هئا، جڏهن تہ ڪوفي خط گهڻو مختلف هو. ابن مقلہ خطاطيءَ جا ڇهہ اسلوب ثلث (Thulth)، نسخ (Naskh)، ريحان (Raihan)، محقق (Mohaqqaq)، توقيع (Touqi) ۽ رقاع (Riqa) جوڙي راس ڪيا. خطاطيءَ جا اهي ڇهہ نمونا مڪي/ مدني/ بصري (Arabic) ۽ ڪوفي (Kufiic) تان اسريا آهن. ان ريت چئي سگهجي ٿو تہ هن هر هڪ لکت جي پراڻي نموني مان ئي 3 نوان اسلوب تيار ڪيا. هن خطاطيءَ جي فن جا اصول قائم ڪيا ۽ اکرن جي صورتن جو بنياد ماپن ۽ نقطن تي رکيو. هن جي جوڙيل ’خط نسخ‘ ٻين قديم لکت جي اسلوبن کي رد ڪري ڇڏيو. اڄ ڏينھن تائين قرآن مجيد توڙي عربي ۽ سنڌي لکت جو نمونو ”نسخ“ ئي آهي. سندس توقيع خط، خاص لفظن لکڻ لاءِ ڪتب اچي ٿو. جيڪڏهن ان خط لکڻ واري قلم جي نوڪ/ نب جيڪڏهن سنهي هوندي تہ خط جي طرز کي ”غبار“ (ڌنڌ) سڏبو آهي. ٽن جو انگ هن جي سڄي زندگيءَ تي حاوي رهيو، هو اسلامي دنيا جي ٽن خليفن مقتدر بالله، القاهر باالله ۽ الراضي باالله جي حڪومتي دور ۾ ٽي ڀيرا وزير اعظم مقرر ٿيو ۽ ٽي ڀيرا اقتدار تان لاٿو ويو. هو ٽي ڀيرا پنھنجي اباڻي وطن ”شيراز“ ويو، هن جا ٽي وڏا دشمن هئا: هڪ ابوالحسن، ٻيو ترڪ سردار امير مظفر بن ياقوت ۽ بغداد شھر جو ناظم ابن رائق هو. هي خليفي الراضي باالله جي ظلم ۽ زيادتين جو ٽي ڀيرا شڪار ٿيو، پھريون ڀيرو کيس اقتدار تان لاٿو ويو، ٻيو ڀيرو هن جو هڪ هٿ ڪپيو ويو، ٽيون ڀيرو کيس قتل ڪيو ويو. هن کي ٽي ڀيرا دفن ڪيو ويو، پھريون ڀيرو قتل کان پوءِ قيد خاني ۾، ٻيو ڀيرو الراضي باالله جي حڪم تي قبرستان ۾ ۽ ٽيون ڀيرو سندس زال جي درخواست تي سندس مڙھ قبرستان مان ڪڍي هڪ عمارت ۾ دفن ڪيو ويو. هو زندگيءَ ۾ هڪ هٿ کان محروم ٿيڻ کانپوءِ خطاطي واري وڍيل هٿ واري ڪرائيءَ تي قلم ٻڌي ساڄي ۽ کاٻي هٿ سان ساڳئي ريت ۽ ساڳئي رفتار سان خطاطي جا شھپارا تخليق ڪندو رهيو. هن جي نياڻيءَ سندس فن کي زنده رکيو ۽ ڪيترا ناميارا شاگرد پيدا ڪيا، جن مان علي بن هلال عرف ابن البوابہ، ابن مقلہ جي خطاطيءَ واري اسلوبن کي استقلال ۽ استحڪام بخشيو، هن ”ابن مقلہ“ جي خطاطيءَ وارن طرزن موجب قرآن جا 54 اتارا تيار ڪيا. ابن مقلہ جي موت تي بغداد جا اهل علم ۽ اهل خرد سڀئي رنا. هڪ شاعر چيو تہ ”اڄ ابن مقلہ نہ پر ڏاهپ ۽ علم جو قتل ٿيو، هو هڪ شاعر، نثر نگار ۽ عظيم خوشنويس هو“. هن کي 64 ورهين جي ڄمار ۾ تاريخ 10 شوال 328ھ بمطابق 20 جولاءِ 940ع تي شھيد ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:880ع ڏھاڪي جون پيدائشون
زمرو:940ع جون فوتگيون
ابو اسحاق ابراھيم بن سنان

**ابو اسحاق ابراهيم بن سنان** تمام وڏو رياضي دان ۽ علم هيئت جو ڄاڻو ۽ ماهر هو. 96-295ھ/907-908ع ۾ بغداد ۾ پيدا ٿيو. 
ابو اسحاق ابراهيم بن سنان بابت مشهور آهي ته هن بطليموس جي ڪتاب ’مجسطي‘ جي شرح لکي. هن جو وڏي ۾ وڏو ڪم پئرابولا (Parabola) تي تحقيق آهي. پئرابولا متعلق هن اهڙا مسئلا حل ڪيا، جيڪي هاڻوڪي دؤر ۾ صرف انٽيگرل ڪئلڪيوليس جي مدد سان حل ڪيا وڃن ٿا. هن سورج گهڙين تي پڻ هڪ رسالو لکيو. ابواسحاق ابراهيم بن سنان 35-334ھ/945-946ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
ابو القاسم شڪر الاھي ٺٽوي

**ابوالقاسم** ٺٽي جو شاعر ۽ عالم ٿي گذريو آهي. نقشبندي طريقي سان واسطو رکندو هو. هن جو پورو نالو **سيد ابوالقاسم سراج الدين محمد ولد مير ولي** هو. هو 1138ھ/1725ع ۾ ٺٽي ۾ ڄائو. شڪر الله جي خاندان مان هجڻ ڪري کيس **ابوالقاسم شڪر الاهي** سڏيو ويندو هو. هو ٻارهن ورهين جو هو تہ سندس پيءُ فوت ٿي ويو. ٺٽو تنھن زماني ۾ علم ۽ ادب جو مرڪز هو، ان ڪري ابوالقاسم بہ شعر چوڻ لڳو. سنڌ جي تاريخ بابت لکيل مشھور ڪتاب ’تحفته الڪرام‘ جو ليکڪ مير علي شير ’قانع‘ ٺٽوي، سندس همعصر هو. ميان مرادياب خان ڪلهوڙو جڏهن سنڌ جي تخت تي ويٺو تہ ٻنهي نعتيہ ڪلام چيو، جيڪو تاريخ متعلق هو. سيد ابوالقاسم شڪر الاهي ”مقالات الشعراءَ“ جي لکجڻ، يعني سن 1169ھ تائين زنده هو. هي صاحب شايد انهيءَ صديءَ جي آخر يا 13 صدي هجري جي اوائل ۾ رحلت ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:1725ع جون پيدائشون
ابو القاسم الزھراوي

**ابو القاسم خلف بن عباس الزھراوي** قرطبہ ۾ سال 936ع ۾ پيدا ٿيو، صاحب موصوف جراحت جي فن ۾ نمايان شھرت حاصل ڪئي. ھن جي مکيه ڪتابن مان ھڪ "تصريف" آھي، جنھن جو پورو نالو "التصريف لمن عجز عن التاليف" آھي، جراحت جو ھيءُ پھريون ڪتاب آھي. الزھراوي لکي ٿو ته؛
 "جراحت ٻن قسمن جي آھي، ھڪ اھا جيڪا مريض کي مرض کان نجات ڏياري ۽ ٻي اھا جيڪا ھن کي موت سان ملاقات ڪرائي."
 
**أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي**؛ 936ع - 1013ع)، جيڪو "الزهراوي" جي نالي سان مشهور آهي، لاطيني دنيا ۾ "البوڪاسس" يا "ابوالقاسس" (عربي ابوالقاسم سان) جي نالي سان مشهور آهي، هڪ طبيب، سرجن ۽ ڪيميا دان هو، جيڪو اندلس جو هڪ طبيب هو. هن کي وچين دور جي عظيم سرجنن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

ابو القاسم فن جراحت ۾ خبرداريءَ کي دليري تي ترجيح ڏئي ٿو. جراحت تي ھن ٻيا به ڪيترا ڪتاب لکيا آھن. "ڏنڀ" تي ھن ھڪ خاص ڪتاب لکيو آھي. ھڪ ٻئي ڪتاب ۾ "مثاني جي پٿري" کي ڀڃي ٻاھر ڪڍڻ ۽ اھڙا ٻيا جراحت جا فن بيان ڪيل آھن. ھڪ ٽئين ڪتاب ۾ ھڏن ڀڃڻ ۽ سنڌن نڪرڻ جو مفصل احوال، علاج سميت لکيو اٿس. الزھراوي نه صرف ھڪ بلند پايي جو جراح ھو، پر ان سان گڏ علم طب ۽ حڪمت جي ٻين شعبن تي به کيس اعليٰ دسترس حاصل ھئي. اوزارن جي سواءِ علم الادويه جا مفردات ۽ مرڪبات، ۾ به سندس مٽ زماني ۾ ٿورا عالم ھئا.

## حوالا

زمرو:شخصيتون
زمرو:ماھر طب
ابو البقا ملا ٺٽوي

**ابو البقا ملا ٺٽوي**، فارسيءَ جو عالم ۽ مدرس ٿي گذريو آھي. شاعريءَ ۾ وڏي ڪمال جو مالڪ ھو، شيخ سعدي عليه رحمت جي ”گلستان“ کي ”بوستان“ جي بحر ۾ نظم ڪيائين سال 1148ھ\1735ع ۾ وفات ڪيائين، سندس ڪجهہ شعر مقالات شعراء ۾ ملن ٿا.

## حوالا

زمرو:1735ع جون فوتگيون
ابو تراب شيخ

سنڌ ۽ هند جو پهريون صوفي درويش، جيڪو ’ابوترابيءَ‘ جي نالي سان مشهور هو، بنوعباس جي حڪومتي دؤر (786 کان 808ع) ۾، سنڌ جي ڪجهه علائقن تي حاڪم مقرر ٿي آيو. هن بزرگ، ’-بکر-‘ ۽ ’کرڙي‘ جا قلعا فتح ڪيا. سندس شمار تبع تابعين ۾ ٿيندو آهي. هيءُ خليفي هارون رشيد جي زماني ۾ ئي شهيد ٿيو هو. سندس مقبرو -ٺٽي- ۾ ’گُجي‘ شهر کان ٽي ميل ڏکڻ اولهه طرف، ٿرڙيءَ جي مڪان ۾، تعلقي ميرپورساڪري، ضلعي -ٺٽي- ۾ آهي. سندس روضي جي ڪتبي تي -تاريخ- وفات 171ھ/788ع لکيل آهي. -ان- لحاظ کان، هن درگاهه کي سنڌ جي قديم درگاهه سڏيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا بزرگ
ابوالليث صديقي

**پروفيسر ڊاڪٽر ابوالليث صديقي** 15 جون 1916ع تي آگري (اڪبر آباد) ۾ پيدا ٿيو. ابو الليث صديقي اردو زبان ۽ ادب جو ممتاز اديب، نقاد، محقق، ماهر تعليم ۽ سابق استاد شعبه اردو اورينٽل ڪاليج لاهور رهيو. ان کانسواءِ سابق صدر شعبه اردو ڪراچي يونيورسٽي، پروفيسر ايمريٽس ۽ مدير اعليٰ اردو لغت بورڊ ڪراچي (841962) پڻ رهي چڪو هو. ابو الليث جون هي تصنيفون مشهور آهن. 1 لکنوء کان دبستان شاعري، 2 ڪليات مصحفي، 3 آج ڪا اردو ادب، 4 غزل اور متغزلين، 5 تاريخ زبان ادبيات اردو، 6 تاريخ اصول تنقيد، 7 جديد اردو ادبيات. هن عظيم هستيءَ ڪراچيءَ ۾ 7 سيپٽمبر 1994ع تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:1994ع جون فوتگيون
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
ابو الفضل ۽ فيضي مع حل لغات (ڪتاب)

ھيءُ ڪتاب حڪيم فتح محمد سيوھاڻيءَ جو لکيل آھي، جنھن ۾ اڪبر بادشاھ جي درٻار جي ٻن رتنن ابو الفضل ۽ فيضيءَ (جي ٻئي ڀائر سنڌي ھئا) جي سوانح حيات کانسواءِ سندن علميت ۽ قابليت جو ذڪر ڪيو آھي. ھن ڪتاب ۾ 124 صفحا آھن. ھن ڪتاب جو پهريون ڇاپو ميشرز پوڪرداس ائنڊ بڪ سيلرز پبلشرز ڪراچيءَ پاران 1936ع ۾ شايع ڪيو ويو، ھن ڪتاب جو هڪ ٻيو ڇاپو 1993ع ۾ سنڌ تحقيقي بورڊ حيدرآباد، ذڪي آرٽ پريس مان ڇپائي پڌرو ڪيو آهي.

## حوالا
ابو حنيفہ بکري قاضي

**ابو حنيفہ بکري قاضي** سنڌ ۾ حنفي مذهب جو قاضي، وڏو عالم، زماني جو شيخ ۽ (انهيءَ دور جي) مشاهيرن مان هو. سلطان محمد تغلق جي زماني ۾ هن جي پاران بکر جو قاضي هو. جڏهن دنيا جو سياح محمد ابن بطوطہ بکر ۾ (734ھ) ۾ پھتو تڏهن ساڻس ملاقات ڪيائين، جنھن جو ذڪر پنھنجي سفر نامي ۾ ڪيو اٿس.

## حوالا
امام ابو دائود

امام ابو دائود- هڪ بلند پايي جو محدث ٿي گذريو آهي. هيءُ سيستان ( ايران) ۾ 202ھ/817ع ۾ پيدا ٿيو. پاڻ -امام- بخاريءَ جو هم سبق هو. سندس جمع ڪيل حديثن جو تعداد ڪافي آهي. علم حديث جي -تحقيق- ۾ هن ڪيترائي ڪشالا ڪاٽيا ۽ وڏا سفر ڪيا. سندس گڏ ڪيل حديثن جي مجموعي ۾ تقريباً پنج هزار روايتون شامل آهن. هن عقيدن وغيره متعلق روايتون هڪ جدا مجموعي ۾ ڪٺيون ڪيون آهن، -جن- کي ’جامع ابو دائود‘ ڪوٺيو وڃي ٿو. ابو دائود 73 سالن جي ڄمار ۾ 275ھ/888ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:حديث
زمرو:علم حديث
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:Articles with short description
ابو دلف

**ابو دلف مسعر بن مھلھل بينوعي** هڪ وڏو عرب سياح ٿي گذريو آهي. هي پھريون سياح آهي، جيڪو سنڌ ۽ هند ۾ خشڪيءَ جي رستي داخل ٿيو. هو بغداد کان ترڪستان آيو ۽ شاھ بخارا، نصر سامائي سان مليو. اتان هڪ چيني سفير سان گڏ چين ويو، اتي ڪجهہ عرصو رهڻ بعد ترڪستان، ڪابل، تبت ۽ ڪشمير کان ٿيندو ملتان، سنڌ آيو. سنڌ مان ٿي ڏکڻ هندستان جي ڪولم ٻيٽ تائين ويو. سندس سنڌ ۾ اچڻ جو زمانو 331ھ/942ع کان 377ھ/987ع تائين آهي. هن ان سفر دوران هڪ ڪتاب لکيو، جنھڻ ۾ هن سفر دوران پيش ايندڙ ڳالھين کي ڪتابي صورت ڏني، جنھن ۾ هن سنڌ جي ان وقت جي حالتن جو بہ عڪس ڏنو آهي. سندس ان ڪتاب جا ڪجهہ حصا برلن ۾ 1845ع ڌاري لاطيني ٻوليءَ ۾ ڇپيا، ان کانسواءِ سندس هن سفر نامي جا ڪجهہ خلاصا ابن ندام جي ڪتاب ”الفھرست ياقوت حموي“ جي ڪتاب ’موجھ البلدان‘ ۽ قرويني جي”آثار البلاء“ ۾ ڏنل آهن. ابو دلف پنھنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي هڪ صوبي ملتان جو ذڪر ڪندي لکي ٿو تہ ”هتان جي جامع مسجد بت خاني جي قبي سان مليل آهي. ملتان ۾ اسلامي شان و شوڪت آهي.“ ابو دلف ملتان کان ٿي منصوره آيو هو. منصوره ان وقت سنڌ جو دارالخلافہ، مشھور تجارتي شھر ۽ علم جو مرڪز هو. هت امير خاندان طرفان ناظم مقرر ٿيل هو. ابو دلف لکي ٿو تہ: ”منصوره سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ آهي ۽ اموي خليفو هت رهي ٿو، هو پنھنجي نالي جو خطبو بہ پڙهي ٿو ۽ شرعي حدود بہ جاري ڪري ٿو ۽ سڄي سنڌ جي اڇي ڪاري جو مالڪ آهي. سنڌ ۾ مٽيءَ جا اهڙا خوشبودار ٿانَوَ ٺھن ٿا، جيڪي اسان جي ملڪ ۾ چيني ڄاڻائي وڪامجن ٿا ’پر اهي اصل ۾ چيني نہ آهن‘ ڇو تہ چين جي مٽي هتان جي مٽي کان سخت ٿئي ٿي ۽ باھ ان کي گهڻي حد تائين پچائي نہ ٿي سگهي. هتان جي مٽيءَ جي ٿانوَن جو رنگ اڇو ۽ ٻين رنگن وارو هوندو آهي. ابو دلف جي سفرنامي ۾ سنڌ متعلق جيتوڻيڪ گهٽ معلومات ملي ٿي. پر اها بنيادي ۽ معياري ضرور آهي. گهٽ مواد ملڻ جو اهو بہ سبب آهي، جو سندس سفرنامي جو احوال ٻين سياحن جي ڪتابن ۾ گڏجي ويو آهي. سنڌ جو هي عرب سياح پنھنجي ٿوري احوال ۾ سنڌ بابت گهڻيون ڳالھيون ڪري ويو آهي، جن ۾ اسان جي تاريخ جو چڱو مواد موجود آهي.

## حوالا
ابو سعيد قاضي

**ابو سعيد** پٽ رين بکري پنهنجي دؤر جو وڏو عالم ٿي گذريو آهي. سيوهڻ ۾ سندس مدرسو هو. جنهن ۾ پاڻ درس ۽ تدريس جو ڪم ڪندو هو. سنڌ جي ڪيترن نامور عالمن سندس درس مان فيض پرايو هو. هن 958ھ /1551ع ۾ سيوهڻ ۾ وفات ڪئي.
## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
ابو زيد حسن سيرافي

**ابو زيد حسن سيرافي** ٽين صدي ھجري جو سياح ۽ تاجر آھي. ۽ خليج جي مشھور بندرگاھ سيراف جو رھندڙ ھو، سيراف ۾ ھن جي ملاقات مشھور مورخ ۽ سياح مسعوديءَ سان ٿي ھئي. ھيءُ سيراف کان ھندستان ۽ چين جي وچ ۾ بحري ۽ تجارتي سفر ڪندو رھندو ھو. ھن سليمان تاجر جي سفر نامي جو 25- 30 سالن کان پوءِ تڪلمہ لکيو، جنھن ۾ ھندستان جي رسم رواج، تمدن ۽ معاشرت، مذھبي اعتقادات، بت خانن ۽ راجائن جي حالتن وغيره جو ذڪر ڪيو آھي. ھن جي معلومات جو بنياد ذاتي ھو يا مشرق جو سفر ڪندڙ ٻين سوداگرن جا بيان آھن. ھن جو ھي تڪلمہ بہ سليمان جي سفر نامي سان گڏ پھريون دفعو پيرس مان سن 1845ع ۾ ڇپيو.

ابوزيد حسن سيرافي ايراني نار جي بندر”سيراف“ جو رهاڪو هو، جنھن ڪري سيرافي سڏيو ويو. هن سليمان تاجر جو سفر نامو پڙهي، ان جو تڪملہ الڪتاب الثاني جي نالي سان لکيو. سندس ڪتاب ۾ 264ھ سن ملي ٿو.

## حوالا
ابو سلمہ عبد الله مخزومي

حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن جي جان نثار اصحابن ۾ سندس پڦاٽ حضرت **ابو سلمه مخزومي** رضی اللہ تعالٰی عنہ (عبدالله بن عبدالاسد بن هلال بن عبدالله بن عمر بن مخزوم) جو نالو به شامل آهي.

## احوال زندگي
سندس والده بره بنت عبدالمطلب، پاڻ سڳورن جي پڦي هئي. حبش جي هجرت (رجب سن 45، ”عام الفيل“) کان اڳ، پنهنجي زال ام سلمه هند بنت ابي اميه سميت مسلمان ٿيو. پوءِ مديني شريف پهچي ”عاليه“ ڳوٺ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. 
ابو سلمهرضه انهن جليل القدر اصحابن مان هو، جيڪي درٻارِ رسالت ۾ خاص الخاص هئا. سندس تعلق ”بنو  مخزوم“ قبيلي سان هو. -اسلام- کان اڳ هي قبيلو صاحبِ اقتدار رهيو ۽ عرب ۾ وڏي عزت وارو ليکيو ويندو هو. 
ابو سلمه رضه ”بدر جي جنگ“ (2ھ/626ع) ۽ ”احد جي جنگ“ (3ھ/ 624ع) ۾ ڀرپور حصو ورتو. -احد جي جنگ- دوران -ٻانهن- ۾ سخت زخم ٿي پيس. ڪافي علاج ڪرايائين، پر صحتياب ٿي نه سگهيو ۽ ڏينهون ڏينهن ڦٽ سائو ٿيندو ويو، جنهنڪري -تاريخ- 3 جمادي الثاني سن 4ھ (625ع) تي سندس حالت خراب ٿي وئي. پوءِ پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم کي خبر ڏني وئي، پاڻ خبر ٻڌڻ شرط پهتا. ابو سلمه رضه کين ڏسڻ سان ئي خدا کي پيارو ٿيو. پاڻ سڳورن سندس -اکيون- -بند- ڪندي فرمايو: ”انسان جو روح جنهن وقت جسم کان جدا ٿئي ٿو ته -ان- جون -اکيون- ڏسڻ لاءِ باقي کليل رهن ٿيون“ سندس -جنازي نماز- به پاڻ ئي پڙهايائون. 
امام بخاريرح ۽ -امام- مسلمرح جي روايتن مطابق، ابو سلمهرضه، پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم -جن- جو -ٿڃ- شريڪ -ڀاءُ- به هو. سندس طبيعت ماٺيڻي ۽ نيڪ هئي. اهو ساڳيو حال سندس گهر واريءَ جو به هو. پٺيان هڪ بيوه ۽ ٻه پٽ (سلمه ۽ عمر) ۽ ٻه نياڻيون (دره ۽ زينب) ڇڏيائين. انهن سڀني پاڻ سڳورن وٽ پرورش ورتي. ايتري قدر جو حضرت ام سلمه رضه،پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم -جن- سان نڪاح ڪري، ”ام المومنين“ جو شرف حاصل ڪيو. 
حضرت ابو سلمهرضه جيتوڻيڪ ايتري وڏي ڄمار نه ماڻي، پر خلوص، حق جي هدايت، تحمل، حب رسول -الله- صلي -الله- عليه وسلم، قرباني ۽ بهادريءَ عيوض جيڪي يادگار ڇڏيا، اهي -تاريخ- ۾ وڏي عزت ۽ احترام سان جاءِ والارين ٿا.

## حوالا

زمرو:محمد
زمرو:صحابه
زمرو:بنو مخزوم
زمرو:بدري صحابه
زمرو:مھاجر صحابہ
زمرو:سابقون الاولون
زمرو:اسلامي شخصيتون
ابو شھري

ڪڪڙ جو ھڪ قسم، ھن قسم جو ڪڪڙ قد جو ننڍو، بدن جو ھلڪو ۽ سھڻو ٿئي ٿو ۽ عام طرح ڳاڙھي رنگ جو ٿئي ٿو.
## حوالا

زمرو:پکي
ابو شوڪت حمزو

**ابو شوڪت حمزو ولد محمد خان مھر** شاعر ۽ سياسي ڪارڪن، ڳوٺ هنباھ (انباھ) لڳ چڪ، تعلقي لکي غلام شاھ ۾ 10 جون 1894ع تي جنم ورتو. سنڌي ست درجا پڙهيو ۽ ماستريءَ جي ٽريننگ بعد شھدادڪوٽ تعلقي جي دوداپور ڳوٺ جي اسڪول ۾ استاد مقرر ٿيو. ان سان گڏ پوسٽ ماستر جو بہ ڪم هلائيندو هو. انهيءَ ملازمت دوران هن ٻہ خط هٿ ڪيا، جن ۾ مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي خليفي ۽ مولوي عبدالڪريم ڪھاڙي کي مارائڻ جي سازش جو ذڪر هو. ان ڳالھ تي ڳوٺ جو زميندار مٿس ناراض ٿيو ۽ سازش هيٺ مولويءَ ڏانھن سرحدي قبيلن جي سردارن جا ٻہ هٿرادو خط تيار ڪرايا، جن ۾ مولويءَ کي دوري تي اچڻ جي دعوت ڏني وئي ۽ هٿيارن جي پيشڪش ڪئي وئي هئي ۽ ان سازش ذريعي کيس مارائڻ جو انتظام ڪيو ويو هو. خط پڪڙڻ جي خبر تي وڏيري اهي خط هٿ ڪري سرڪار کي ڏيڻ پئي چاهيا تہ جيئن مولوي صاحب کي تحريڪ ۾ حصي وٺڻ تي گرفتار ڪرايو وڃي، اهي خط دوداپور پوسٽ معرفت محمد پور وڃڻا هئا، جنھنڪري وڏيري جو ماڻهو حمزي کي وٺڻ آيو، پر هن اهي خط پاڻ وڃي مولوي صاحب کي ڏنا، جنھن جي خبر مولانا امروٽيءَ کي پئي، ان کانپوءِ اهي خط سي. آءِ. ڊي پوليس کي پيش ڪيا ويا ۽ زميندار کي گرفتار ڪرايو ويو. ان سلسلي ۾ ابو شوڪت حمزي کي رشوت جي آڇ بہ ڪئي وئي، پر هن نہ قبولي. ابو شوڪت حمزو هڪ بھترين سياستدان ۽ غريبن جو هڏ ڏوکي هو. سندس غريب خاندان سان تعلق هو. 1924ع ڌاري مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي صلاح سان سياست ۾ اچڻ کانپوءِ خلافت تحريڪ ۾ حصو ورتائين ۽ سرڪاري نوڪري ڇڏي ڏنائين. سياست ۾ اچڻ کانپوءِ سنڌ جي سمورن وڏن سياستدانن سان ملاقاتون ڪيائين. ابو شوڪت جا اخبارن ۾ مضمون شايع ٿيندا رهندا هئا، جنھن ڪري کيس ڪافي شھرت ملي. هيءُ پھريون ماڻهو هو، جنھن هاري جماعت جو چڪ شھر ۾ بنياد رکيو، جيڪا اڳتي هلي حيدر بخش جتوئيءَ جي ’سنڌ هاري ڪميٽيءَ‘ ۾ شامل ٿي ابو شوڪت حمزي کي تقرير تي ملڪو حاصل هو ۽ سندس قلم ۾ بہ رواني هئي. هو سٺو شاعر بہ هو، هن شعر و شاعريءَ جي سکيا فيض دريا شاھ کان حاصل ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ عوامي رنگ هو. ۽ ان ۾ هن لفظ عام، سادا ۽ سولا استعمال ڪيا. سندس شاعريءَ جا ٻہ جموعا ڇپجي پڌرا ٿيا، جن ۾: ’انقلابي ڏنڊو‘ (1931ع) ۽ ’انقلابي ڪھاڙو‘ شامل آهن. 

ابو شوڪت 1939ع وارين عام چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ صوبائي سيٽ لاءِ هارين جي مدد سان بيٺو، وقت جي ڪانگريسي مولوين، پيرن ۽ عالمن سندس نہ رڳو حمايت ڪئي پر حمايت ۾ اشتھار بہ شايع ڪيا ويا، پر زمينداري ۽ جاگيرداري راڄ سبب اليڪشن کٽي نہ سگھيو. هي ڳڙهي ياسين جي شمس الدين خان بارڪزئي ۽ وڏيري امير بخش خان مھر جي مقابلي ۾ بيٺو هو. نمونيا ۾ ڪجهہ وقت بيمار رهڻ کانپوءِ 31 ڊسمبر 1944ع تي وفات ڪيائين. سندس آخري آرام گاھ اباڻي قبرستان، پير يوسف شاھ مقام ۾ آهي. کيس اولاد ۾ ٽي پٽ شوڪت علي، محمد علي ۽ ظفر علي ۽ ٻن نياڻين جو اولاد ٿيو.

## حوالا

زمرو:1894ع جون پيدائشون
زمرو:1944ع جون فوتگيون
ابو طالب اعواڻ قطب شاھي

**ابو طالب اعواڻ قطب شاھي** پنھنجي ھٿ سان لکيل بياض ۾ پنھنجو نالو ’ابو طالب‘، قوم اعواڻ العلوي قطب شاھي ڄاڻايو آھي. حضرت غوث اعظم سان بيحد عقيدت ھيس. ھن مولود ۽ مداحون چيون آھن. سنڌي ۽ سرائيڪيءَ ۾ ڪلام چيائين. سندس باري ۾ وڌيڪ معلومات ميسر ڪانهي.

## حوالا
ابو عبدالملڪ محدث سنڌي

**ابو عبدالملڪ محمد**، ابو معشر سنڌيءَ جو لائق فرزند هو ۽ پنهنجي زماني جي زبردست عالمن مان هڪ هو. خليفي محمدي انهي کي به مديني مان بغداد آندو. علم حديث مان پيءُ وانگر هي به بهره ور هو. بغداد ۾ ابن ابي ذئب، ابوبڪر هذلي سان سندس ملڻ ثابت آهي. پنهنجي والد جو ڪتاب ”المغازي“ انهن کان روايت ڪيو اٿائين. سندس شاگردن مان سندس صاحب زاده دائود ۽ حسن کانئس روايت ڪن ٿا، ان کان سواءِ ابو حاتم محمد بن ادريس رازي، محمد بن ليث جوهري ۽ ابو يعليٰ موصلي کانئس حديثون روايتون ڪيون آهن ۽ ابو حاتم به ان جي تصديق ڪئي آهي. 99 سال جي عمر ۾ 244ھ 838ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:علم حديث
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:838ع جون وفاتون
ابو عطا سنڌي

سنڌ سان تعلق رکندڙ عربيءَ جو مشهور شاعر ۽ عالم ھو. جيڪو پنهنجي پيءُ سميت غلام بنجي عراق پهتو، پر پنهنجي اعليٰ صلاحيتن، ذوق ۽ حساس طبيعت سبب کيس آزاد ڪيو ويو. هن جو پورو نالو افلح -بن- سيار هو، عراق ۾ غلاميءَ وارن ڏينهن دوران سندس قيام ڪوفي ۾ هوندو هو. انھيءَ زماني ۾ -بنو اميه- جي حڪومت اوج تي ھئي، جڏھن اموين ۽ عباسين وچ ۾ ويڙھ شروع ٿي، ته ھن اموين جي حق ۾ ڪيترائي شعر چيا، ۽ انھن جي طرفان لڙاين ۾ به شريڪ ٿيو، پر جڏھن -ان- ويڙھ ۾ عباسي ڪامياب ٿي ويا ته ھن حالتن کي ڏسندي ڪيترو وقت گمناميءَ ۾ لڪي گذاريو. 158ھ /775ع ۾ منصور عباسيءَ جي وفات کان صرف -ٿورو- عرصو پوءِ ابو عطا جي وفات ٿي، سندس عربي ڪلام جو ديوان 1961ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ڪيو ويو. ابوالعطا سنڌي. عربيءَ جو مشهور شاعر ابو عطا به نسلاً سنڌي هو. پنهنجي پيءُ ’يسار‘ سان گڏ، سنڌ مان غلام ٿي ويو. آخر عربي شاعريءَ ۾ ايڏو نالو ڪڍيائين، جو غلاميءَ مان به آزاد ٿيو. عربي شاعريءَ ۾ وڏو ڪمال حاصل ڪيائين.  ابو تمام ” الحماسه“ ۾ سندس شعر کي جاءِ ڏني آهي، جنهن ۾ هن خالص عربي شاعرن جو شعر ڏنو آهي. بنو اميه جو مداح هو، جتان کيس وڏا انعام اڪرام ملندا رهندا هئا. هڪ دفعي هڪ امير، سليمان بن سالن، وٽان ’عطا‘ نالي هڪ غلام مليس، جو مٺي آواز سان شعر پڙهندو هو؛  انهيءَ ڪري سندس نالو ’ابو عطا‘ پئجي ويو، نه ته سندس اصلي نالو ’الفح‘ هو. پڇاڙيءَ تائين سندس اُچار نه سڌريا، انهيءَ ڪري عرب شاعر مٿس ٽوڪون ڪندا هئا، جنهن تي هي به سڌيون ٻڌائيندو هون. هي عباسي خاندان جي شروعات واري زماني تائين جيئرو هو. ڪيترن ئي عربي تذڪرن ۽ تاريخن ۾ سندس ذڪر آيو آهي، جن مان ”ڪتاب الاغاني“ (ج 6، ص 78) قابل ذڪر آهيهاڻي عربي زبان کي سنڌ ملڪ ۾ ايتري ترقي ملي جو هتي عربي شاعر به پيدا ٿيڻ لڳا ۽ اگرچه اهي اصل ۾ کڻي عربي نسل جا ئي هجن مگر سندن خاندان کي هن ملڪ ۾ رهندي ايترو زمانو گذري چڪو هو جو هو ”سنڌي“ سڏيا ويندا هئا، نه عرب. جيئن ته ابو عطاءُ سنڌي جو ڪلام ايتري مقبوليت جي درجي کي پهتو جو عرب ۾ هو وڏي بلند نگاهه سان ڏٺو ٿي ويو ۽ ايتري قدر مشهور ٿيو جو ابن اثير ڪيترن جاين تي کيس نقل ڪيو آهي.

## حوالا
ابو علي سنڌي

**شیخ ابو علي سنڌي** رحم اللہ بايزيد بسطاميءَ رحم اللہ جا استاد هئا. بايزيد بسطاميءَ فرمايو آھي تہ ”مون ابو عليءَ کان توحيد ۾ فنا جو علم سکيو ۽ ابو عليءَ مون کان ”الحمد“ ۽ قل ھو الله سکندو رھيو.“ مولانا عبيدالله سنڌيءَ ھڪ دفعي فرمايو تہ شيخ ابو علي سنڌي نو مسلم ۽ ويدانيت واري فلسفي جو وڏو عالم ھو ۽ انھي فلسفي جو بنياد ئي توحيد ۾ فنا ٿيڻ ۾ آھي. شيخ با يزيد بسطامي ھن نو مسلم ويدانتيءَ کان توحيد جا حقائق ۽ انھيءَ علم جون باريڪيون دليلن سان سمجهندو ھو، ابو علي نو مسلم ھجڻ جي ڪري نماز جي ننڍين سورتن جي تعليم وٺندو ھو. ڇاڪاڻ جو نو مسلم لاءِ نماز جون ننڍيون سورتون سکڻ تمام ضروري ھو. ھن مان ظاھر آھي تہ اسلامي تصوف ۾ جو وحدت الوجود جي مسئلي جو ميلاپ ٿيو آھي. ان جو بنياد شروع ۾ سنڌ جي نو مسلمانن جي ذريعي پيو آھي. ان کان پوءِ علم يا فلسفو ۽ خدا شناسي سموري دنيا تي صوفياء ڪرام جي ذريعي حاوي ٿيا. شيخ ابو علي سنڌيءَ جي وفات جي تاريخ معلوم نہ ٿي سگهي آھي.

شيخ ابو علي سنڌي، شيخ طريقت، ابو يزيد طيفور بن عيسيٰ بسطاني (متوفي 261ھ) جي شيوخ مان هو. بايزيد چوي ٿو تہ مون ابو عليءَ کان فنا ۽ توحيد جو علم سکيو، ۽ ابو عليءَ مون کان ’الحمد‘ ۽ ’قل هو الله احد‘. ”نفحات“ ۾ شيخ روزبھان جي ” شطحيات“ جي شرح کان نقل آهي تہ هو بايزيد بسطامي جو استاد هو. شيخ ابو نصر عبدالله بن علي بن سراج طوسيءَ بہ سندس ذڪر پنهنجي مشھور ڪتاب ”اللمع“ ۾ ڪيو آهي.

## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
ابو محمد سالم سنڌي

**ابو محمد سالم سنڌي** پورو نالو ابو محمد حلف بن سالم مخاطب به محمود سنڌي، حديث جي حافظن مان هو، کيس سنڌ مان عرب آندو ويو هو. آل مهلب جو غلام رهندو آيو، پوءِ علم جي تحصيل ڪيائين ۽ حديث ۾ نالو پيدا ڪيائين. بغداد جي محله محزمي ۾ قيام هيس، جنهنڪري محزميءَ جي نسبت سان مشهور ٿيو. ذهبي جو بيان آهي ته پاڻ سنڌي هو. حلف بن سالم حافظ محمود ابو محمد سنڌي، موالي آل مهلب بغداد جي وڏن حديث جي حافظن مان هو. حافظ ابن حجر به کيس "السندي البغدادي الحافظ" لکيو آهي. سندس حديث جي شيخن ۾ هيٺيان محدث آهن، جن کان هن روايتون بيان ڪيون آهن: هثيم بن بشير، يحيٰ بن سعيد، قطان، عبدالرحمان بن مهدي، اسماعيل بن علي، سعد بن ابراهيم بن سعد، يعقوب بن ابراهيم، محسن بن عيسيٰ، ابو نعيم فضل بي وڪيل، محمد بن جعفر، غنذر، يزيد بن هارون، وهب بن جرير، عبدالرزاق بن همام ۽ ابن نمير. هيٺيان سندس حامي آهن. اسماعيل بن ابي حارث، حاتم بن ليث، يعقوب بن شيبه، احمد بن ابي خثميه، جعفر طیالسي، عباس دوري، يعقوب بن يوسف مطوعي، حسن بن علي معمري، احمد بن حسن بن عبدالجبار صوفي، ابو القاسم بغوي، احمد بن علي آبادءَ، ثمان دارمي، امام احمد بن حنبل، يحيٰ بن معين، حميد، يعقوب بن شيبه ۽ حمزه ڪتاني سندس توثيق ڪئي آهي. امام نسائي هڪ واسطي سان سندس روايت درج ڪئي آهي. نهايت ساده دل هو ۽ مختلف علمن ۾ پوري مهارت رکندو هو. سومر ڏينهن 22 رمضان 231ھ 69 سالن جي عمر ۾ بغداد ۾ وفات ڪيائين. حافظ ابو محمد بن سالم سنڌي هڪ سنڌي غلام هئا، جو عرب ۾ وڃي وڏو عالم ٿيو. سندس استادن مان هشيم، ابن بشر، يحيٰ بن سعيد قطان، عبدالرحمان بن مهدي، اسماعيل بن عليه، سعد بن ابراهيم بن سعد، يعقوب بن ابراهيم، ابن عيسيٰ، ابو نعيم فضل بن وڪيع، محمد بن جعفر، يزيد بن هارون، وهب بن جرير، عبدالرزاق بن همام، ابن منير، وغيره آهن. سندس شاگردن ۾ اسماعيل بن ابي حارث، حاتم بن ليث، يعقوب بن شيبه، احمد بن ابي خثيمه، جعفر طيالسي، عباس دوري، يعقوب بن يوسف مطعوي، حسن بن علي معمري، احمد بن حسن بن عبدالجبار صوفي، ابوالقاسم بغوي، احمد بن علي آبار، عثمان دارمي، وغيره آهن. امام احمد بن حنبل، يحيٰ بن معين، مسود، حميدي، يعقوب بن شيبه، حمزه ڪاناني، امام سنائي، خطيب ۽ ابن حجر سندس ذڪر ڪيو آهي. 22- رمضان 231ھ ۾ 61 سالن جي عمر ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا

زمرو:علم حديث
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:اسلامي شخصيتون
ابو نصر بن عبدالله سنڌي

**ابو نصر فتح بن عبدالله سنڌي** آل حاڪم جي غلامن مان ھو، جن بعد ۾ کيس آزاد ڪري ڇڏيو. ھن مختلف علمن، فقهه، ڪلام وغيره ۾ مھارت حاصل ڪئي. فقهه جي تحصيل ابو علي ثقفيءَ کان حاصل ڪيائين ۽ حديث جي روايت حسن بن سفيان وغيره کان ڪيائين ۽ ”فقيه ۽ متڪلم“ جو لقب پاتائين، ديني، علمي، مرتبو اھڙو حاصل ڪيائين، جو شاگردن معتقدن جو گروھ ھر وقت سندن چوڌاري رھندو ھو. کيس پنھنجي سنڌي مسلمان ھجڻ تي فخر ھو.

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
ابو ھريره

thumb|centre|ابو ھریرۃ
**ابو ھريره** مشهور اصحابي، جنهن کان 5375 حديثون روايت ڪيل آهن. سندس پورو نالو عبدالله بن عامر ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪن ڪتابن ۾ سندس نالو عبد شمس به ڄاڻايل آهي. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نالو عمير رکيو ويو. جيئن ته هو ٻلين پالڻ جو شوقين هوندو هو، ان ڪري ”ابو هريره“ (ٻلين جو پيءُ) سندس ڪنيت ٿي وئي. خيبر واري جنگ جي موقعي تي سن 7ھ مطابق 629ع ۾ مديني شريف پهچي اسلام قبول ڪيائين. حضرت ابو هريره جيڪي حديثون روايت ڪيون آهن، تن مان 335 متفق عليہ آهن. کيس ”سلطان الحديث“ جو لقب پڻ مليل هو. حضرت عمر فاروق جي خلافت واري دور ۾ ڪجهه وقت بحرين جو گورنر به ٿي رهيو، پر جڏهن حضرت عثمان جي خلافت جو دور آيو ته پاڻ مديني ۾ گوشه نشين ٿي ويو. پاڻ 78 سالن جي ڄمار ۾ 676ع ۾ وفات ڪيائين. کيس جنت البقيع ۾ سپرد خاڪ ڪيو ويو.

## حوالا
ابو اسحاق ابراھيم سنڌي موصلي

**ابواسحاق ابراهيم** بن نصر بن عسڪر، فقه شافعيءَ جو، سلامه شهر (موصل علائقي) جو قاضي هو. هيءُ نسلي طرح سنڌي هو. پنهنجي وقت جو عالم ۽ هڪ ڪامل درويش ٿي گذريو آهي. سندس وڏا عباسي دؤر ۾ سنڌ مان بغداد لڏي ويا ۽ سنڌي عالمن جي نالي سان ئي سندن سڃاڻپ قائم رهي. هن بغداد جي نظاميه ڪاليج ۾ تعليم ورتي ۽ ان کان پوءِ سرڪاري طرح سلامه شهر جو قاضي مقرر ٿيو. هيءُ هڪ وڏو شاعر، عالم ۽ بزرگ هو. 3 ربيع الثاني 610ھ/1213ع ۾ وفات ڪيائين.

## حوالا
ابو محمد قاضيء جو مدرسو

منصوره ۾ **قاضي ابو محمد جو مدرسو** ان وقت جي علمي لحاظ کان تمام گهڻو مشھور هو. جڏهن ابو محمد ”دائودي مذهب“ جو امام هو. هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا. جن ۾: ابطال التقليه، ابطال القياس، الخصوص، والعموم، المفسر والمجمل گهڻو مشھور آهن.

## حوالا
مخدوم ابو محمد ھالائي

حضرت ابو محمد ولد مخدوم امين محمد اول ولد مخدوم نوح عليه الرحمت 9 محرم الحرام 980ھ ۾ پنهنجي بزرگ ڏاڏي جي حياتيءَ ۾ ئي پيدا ٿيو ۽ تصوف جو طريقو پنهنجي والد محترم کان سکيائين، والد جي وفات کان پوءِ سجاده نشينيءَ جا فرض به ادا ڪيائين. سندن علم ۽ فيض مان ڪيترائي فيضياب ٿيا، جن ۾ شيخ هاشم ابن حماد هڪ مشهور بزرگ آهي. مخدوم ابو محمد شريعت جو تمام گهڻو پابند هو. روحانيت ذريعي جيڪي اشارا يا ڳالهيون حاصل ٿينديون هيون انهن تي عمل نه ڪندو هو، بلڪه پاڻ هر حالت ۾ شريعت جي ضابطن ۽ اصولن جو خيال رکندو هو ۽ شرعي طريقت تي عمل ڪندو هو. مخدوم صاحب 35 سال، 3 مهينا سجاده نشين رهيو ۽ ستر سال 9 مهينا 29 ڏينهن حياتيءَ جا بسر ڪري 8 ذوالقعد 1050ھ تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:تصوف
زمرو:سنڌي شخصيتون
ابو البشير ميمڻ

**ابوالبشير ميمڻ ’ناچيز‘**، اصلي نالو حاجي نور احمد ولد محمد هاشم ميمڻ. پيدائش 26 آڪٽوبر 1916ع، ڳوٺ ڇڄڙا، تعلقو قنبر، ضلعو لاڙڪاڻو. سنڌي فائنل ۽ ٻه درجا انگريزي پڙهڻ کان پوءِ سب انسپيڪٽر پوليس ٿيو. تخلص ’ناچيز‘ رکيائين. سندس تصنيفون هيٺيون آهن: (1) فضائل نماز (1957ع)، (2) اسلام ۽ عقليات: 2 حصا (1965ع)، (3) اسان جو قائداعظم (1966ع)، (4) مضامين نور، (5) مناجات، (6) گلشن حقيقي، (7) فضائل صدقات، (8) شيرين فرهاد، (9) يوسف زليخا، (10) تحفته السلام، (11) الاسلامي زندگي، ۽ (12) فرانس جي تاريخ.

## حوالا

زمرو:1916ع جون پيدائشون
ابو البقا

**ابوالبقا امير خان** ولد ابوالقاسم نمڪين شاهجھان بادشاھ جي وقت ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو حاڪم ۽ نواب مقرر ٿيو. مير البقا، يمين الدولہ پاران ملتان ۾ نائب هو. ان جي وفات کانپوءِ مرتضيٰ خان حسام الدين ان جي وفات کان پوءِ ٺٽي جو حاڪم ٿيو. ٺٽي جي حاڪميت دوران شاهجھان جي حڪم تي هن ٺٽي ۾ تاريخي ”جامع مسجد شاهجھان“ 1054ھ بمطابق 1644ع جوڙائڻ جو ڪم شروع ڪرايو. هو سيوهڻ جو حاڪم بہ رهيو ۽ اوٻاوڙي گنجابي ۾ کيس جاگير ملي. هو فاتح ۽ حاڪم ٿي گذريو آهي.

## حوالا
ابو البقا بکري

**ابوالبقا بکري** ڏهين صدي هجريءَ جو مشهور صوفي بزرگ ٿي گذريو آهي. بکر ۾ سندس هڪ جهوپڙي هوندي هئي، جتي کانئس ڪيترائي ماڻهو فيضياب ٿيندا هئا. شيرشاهه سوريءَ جي ڪاهه کان پوءِ نصيرالدين همايون بادشاهه لشڪر سوڌو سنڌ ۾ آيو، ته اُن وقت سنڌ جو والي شاهه حسن ارغون هو. همايون بکر جي ٻاهران خيما کوڙيا. ابوالبقا جي بزرگيءَ جي هند ۽ سنڌ ۾ ايڏي ته شهرت هئي، جو همايون بادشاهه سندس جهوپڙيءَ ۾ ساڻس عقيدت سان ملاقات ڪئي. جڏهن شاهه حسن ارغون کي ان ملاقات جي خبر پئي ته هن ڀانيو ته ڪا سازش سٽي وئي آهي، ان ڪري هن ابوالبقا جي جهوپڙيءَ تي تيرن جو وسڪارو ڪرائي، کيس شهيد ڪرائي ڇڏيو. اهو واقعو اندازي موجب 48 947 ھجري/41 1540ع ۾ رونما ٿيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
ابو الحسن

مشهور محدث **ميان غلام حسين ولد مخدوم ابوالحسن صغير**، پنهنجي وقت جو عالم ۽ صوفي درويش ٿي گذريو آهي. سندس والد خدا جي پيارن -ٻانهن- مان هو. غالباً 1102ھ (1691ع) ڌاري -ٺٽي- ۾ ڄائو. ظاهري خواه روحاني -تعليم- ۾ پنهنجي والد جو صحيح پيروڪار ثابت ٿيو. جوانيءَ ۾ حرمين شريفين ويو، -جتي- جيد عالم مجدد ۽ شيخ المشائخ مخدوم سيد محمد حيات سنڌيءَ (1661-1751ع) جي قائم ڪيل مديني شريف واري مدرسي ۾ پڙهڻ لڳو. سندس حياتيءَ ۾ ته ساڻس -ٻانهن- ٻيلي ٿي رهيو، پر وفات بعد به مخدوم سنڌيءَ جو جانشين بڻجي، مدرسي جي نظام کي باقاعده هلائڻ لڳو. آخر 82 ورهين جي عمر ۾ 1187ھ (1773ع) ڌاري، مديني شريف ۾ ئي وفات ڪيائين. 
مخدوم -ابوالحسن -”صغير“ عربي ۽ فارسي زبانن تي دسترس رکندو هو. ”صغير“ تخلص سان سندس عربي شعر به ملي ٿو. وڏو پرهيزگار ۽ سني عقيدو رکندڙ هو. ڪافي شاگرد پيدا ڪيائين ۽ چوڏهن ڪتاب به لکيائين، -جن- مان ٻه رياض يونيورسٽيءَ جي درسي نصاب ۾ اڄ به شامل آهن. سندس تحريرون بامقصد ۽ عبرت ۾ وجهندڙ آهن. انهيءَ اعتبار کان کيس اسلامي دنيا جي انسائيڪلوپيڊيا چيو وڃي ٿو. سندس دعا مستجاب هئي ۽ اڪثر مديني جي مرسل جو ذڪر سندس زبان تي رهندو آيو. سيد غلام علي بلگرامي ۽ مولانا خير الدين سورتيرح جا نالا سندس خاص رفيقن ۾ ڳڻيا وڃن ٿا.
اصل نالو غلام حسين ولد محمد صادق سنڌي، ’-ابوالحسن صغير-‘ جي لقب سان پوري اسلامي دنيا ۾ مشهور آهي. پاڻ 1152ھ/1739ع ۾ -ٺٽي- ۾ ڄائو ۽ شروعاتي -تعليم- اتي ئي حاصل ڪيائين، جنهن کان پوءِ حجاز جو سفر اختيار ڪيائين، -جتي- مخدوم محمد حيات سنڌيءَ کان -تعليم- ورتائين (مولانا عبيدالله سنڌي، -ابوالحسن صغير- کي مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جو شاگرد ڄاڻائي ٿو). علامه ابوالحسن پنهنجي وقت جو وڏو عالم، فقيهه ۽ محدث هو ۽ -اجتهاد- جي درجي تي فائز هو. پاڻ مسلڪ جي اعتبار سان حنفي هو. مخدوم محمد حيات سنڌيءَ جي وفات کان پوءِ سندس مدرسي ’الشفا‘ ۾ پاڻ حديث جو درس ڏيڻ لڳو، جتان سَوَن جي تعداد ۾ طالبن فيض پرايو. -ابوالحسن صغير- 25 رمضان المبارڪ 1187ھ/1773ع ۾ مديني پاڪ ۾ وفات ڪئي ۽ -جنت البقيع- جي قبرستان ۾ مدفون آهي.

## حوالا
ابو الحسن ڏاھري

سنڌيءَ، عربيءَ ۽ فارسيءَ جو شاعر ۽ عالم هو. هو نواب شاهه (هاڻي ضلعي بينظيرآباد) جي ڳوٺ ’ساوڙيءَ‘ ۾ 1116ھ/1704ع ۾ ڄائو. 1136ھ/1723ع ۾ جهونا ڳڙهه پڙهڻ لاءِ ويو. ڪاٺياواڙ- گجرات جو به سفر ڪيائين. سندس ڪلام ملي نه سگهيو آهي. نثر ۾ طريقت، شريعت، حقيقت ۽ معرفت جهڙن موضوعن تي لکيائين. -ان- کان سواءِ -تصوف- ۽ ٻين نڪتن تي پڻ لکيائين. ’ڪچڪول نامو‘ نالي سندس ڪتاب مشهور آهي، جيڪو 1176ھ/1762ع ۾ تاليف ڪيائين. -ان- کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي ڪتاب -تصوف- جي ٻين نڪتن تي لکيائين. ’ساوڙيءَ‘ ۾ مدرسو قائم ڪري درس ۽ تدريس جو شغل اختيار ڪيائين. 1181ھ/1767ع ۾ وفات ڪيائين. هاڻوڪي دؤڙ -اسٽيشن- جي ڀرسان ڏاهرين جي ڳوٺ ۾ ’اَبُل‘ نالي قبرستان ۾ مدفون آهي. 
هن عالم جا ڪجهه فارسيءَ ۽ عربيءَ ۾ لکيل قلمي نسخا هٿ آيا آهن، -جن- جي بنياد تي ڪن محققن جو رايو آهي ته ’مقدمة الصلواة‘ جو مصنف ابوالحسن سنڌي هيءُ آهي، پر اها ڳالهه اڃا -تحقيق- طلب آهي.

## حوالا