open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اٺاڻي ٽپال

08 آگسٽ، 1854ع تي انگريز سرڪار ڪراچي ۽ ملتان جي وچ "ڪئيمل ٽرين" (Camel Train) جي شروعات ڪئي. اُٺَ سيوهڻ، لاڙڪاڻي، شڪارپور، سکر، ڪوٽ سبزل ۽ بھاولپور کان ٿيندا ملتان ٽپال کڻي ويندا هئا. حيدرآباد، ڪوٽڙي ۽ جيڪب آباد ۾ هن "اُٺاڻي قافلي" جون شاخون هونديون هيون. هر ٻارنهن ڪوهن کان پوءِ اُٺَ مٽايا ويندا هئا.

## حوالا

زمرو:ٽپال
زمرو:ربطيات
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ڌرتيءَ جو ڏينهن

هر سال فلسطين جا رهواسي 30 مارچ تي **ڌرتيءَ جو ڏينهن** (Dharti'a jo ddheenhun) يا لئنڊ ڊي (Land Day) ملهائيندا آهن. هيءُ ڏهاڙو اسرائيل طرفان 1967ع ۾ فلسطينين جي زمينن تي ٿيل قبضي خلاف احتجاج طور ملهايو ويندو آهي. پهرئين سال هن ڏينهن جي سلسلي ۾ ٿيل احتجاج ۾ اسرائيلي فوجن جي هٿان 6 فلسطيني مارجي ويا هئا ۽ سوين زخمي ٿيا هئا.

## حوالا

زمرو:اسرائيل جي حڪومت
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سياست
زمرو:فلسطین
سهولت ڀري ادائگي

**سهوليت ڀري ادائگي** ”لئنڊليز ايڪٽ“ 1914ع ۾ ٻي مهاڀاري جنگ واري زماني ۾ آيو هو، جنهن مطابق اتحادي ملڪن (برطانيا، فرانس ۽ آمريڪا وغيره) وچ ۾ هڪ ٻئي جي مدد ڪندي، واپار ۾ رعايتون ڏيڻ تي سهمتي ٿي. انهيءَ سهمتيءَ هيٺ، گڏجي جنگ وڙهندڙ ملڪ جيڪڏهن هڪٻئي کان خريد ڪيل سامان جي ادائگيءَ ۾ دير ڪن ته سامان ڏيندڙ ملڪ، مٿانئس ڪنهن به نموني جي سختي نه ڪري، ۽ کيس واڌو سهولت ڏئي. هي طريقو ’فرينڪلن ڊي رُوز ويلٽ‘ (اڳوڻو آمريڪي صدر) ٻين عالمي جنگ جي خاص حالتن کي نظر ۾ رکندي، دُنيا آڏو پڌرو ڪيو. رُوز ويلٽ لاڳاپيل سياسي صورتحال جو جائزو وٺندي، واپار جي اندر ”قسطن ۾ ادائگي“، ”سولي نموني جي اوڌر“ يا ”رهتون معاف ڪري ڇڏڻ“ جهڙيون رعايتون ڏيڻ ضروري سمجهيو. انهيءَ ڪري 1941ع کان 1945ع تائين آمريڪا مختلف ملڪن کي پنجونجاهه بلين ڊالر اهڙين رعايتن تحت ڏنا. انهيءَ پاليسيءَ جو وڏي ۾ وڏو فائدو برطانيا ۽ سوويت يونين کي ٿيو، ڇاڪاڻ جو جنگ هلندي آمريڪا طرفان واپار جي صورت ۾ مُختلف وکر، سڀ کان وڌيڪ هٿيار، کاڌ خوراڪ، ڪچو مال، مشينري ۽ پئسا انهن ٻنهي ملڪن کي ملندا رهيا. انهن ٻنهي مُلڪن، خاص طور برطانيا طرفان آمريڪي رعايتن جي عيوض اتحادي زمين تان آمريڪا کي فوجي مهمون شروع ڪرڻ ۽ فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي سهولت ملي. ٻي عالمي جنگ کانپوءِ ”لئنڊليز ايڪٽ“ جي پاليسين سوويت يونين ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ”سرد جنگ“ کي هٿي ڏني.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
هريڪن ارما

**هريڪين ارما**' (Hurricane Irma) سامونڊي طوفان نهايت ئي طاقتور ۽ تباھي مچائيندڙ طوفان هو. جيڪو ڪيپ ورڊي هريڪن کان شروع ٿيو، اهو **[[ايٽلانٽڪ سمنڊ]]** ۾ تباهي ڦهلائيندڙ قرار ڏنو ويو ، **ڊين** (Dean) کان بعد ۾ جيڪو 2007ع ۾ آيو. اهو اٽلانٽڪ هريڪن شديد ترين طوفان هيو جنهن آمريڪا تائين پنهنجو اثر ڇڏيو، ان كان اڳ **ڪيٽرينا** 2005ع ۾ اهڙي تباهي آندي هئي. جڏهن تہ هن وڏي پيماني تي ڊيگهي عرصي لاء تباهي آندي ۽ **[[ڪيريبئن سمنڊ ]]** ۾. 
هريڪن ارما ڪيپ وردي ٻيٽ جي ڀتسان 30 آگسٽ 2017.

## موسمياتي تاريخ
## اثر
## تياريون
## طوفان کان پوء
## ريڪارڊ
## پڻ ڏسندا
هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو

**هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو** يا برٽش انڊين اوشين ٽيريٽري (Biritish Indian Ocean Territory - BIOT) اصل ۾ هندي وڏي سمنڊ ۾ چارلس ٻيٽن، جي نالي وارو انڊونيشيا جي ڀرسان برطانيائي قبضي هيٺ آيل علائقو، جيڪو 60 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي. انهن مان گهڻو مشهور ٻيٽ ”ڊيگو گارشيا“ آهي، جتي آمريڪي ۽ برطانيائي فوجي اڏا آهن. اتان مڪاني ماڻهن کي ڪڍي 4 هزارن جي تعداد ۾ فقط آمريڪي ۽ برطانيائي فوجي رکيا ويا هئا. 1965ع ۾ هندي وڏي سمنڊ ۾ پنهنجن مفادن جي حاصلات ۽ بچاءَ لاءِ برطانيائي ۽ آمريڪي سرڪارن فوجي اڏا قائم ڪرڻ ۾ هڪ ٻئي سان سهڪار ڪيو، جنهن کي BIOT جي مخفف سان ياد ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:گڏيل بادشاھت
زمرو:هندي وڏو سمنڊ
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:ايشيا ۾ منحصر علائقا
زمرو:يورپ جا منحصر علائقا
زمرو:گڏيل بادشاھت جا منحصر علائقا
ڪيسني - هائيجنس

مشن جو قسم:  ڪيسني زحل جي 
              چوگرد چڪر لڳائيندڙ
              هائيجنس ٽيٽان تي 
                  قدم رکڻ لاء

 نگران:  ڪيسني ( ناسا، جي پي ايل)
             هائيجنس
         ( اي ايس اي، اي ايس ايل)
سنڌ تي بختر جي يونانين جي ڪاهه

**مهاراجا اشوڪ** جي وقت ۾ سنڌ ۾، ڪن هنڌ ”سٽوپا“ (Stupa) ٺهيا ۽ اهي تيرٿن جا هنڌ ليکجڻ ۾ آيا. ان وقت ٻڌ ڌرم هيڪاري زور ورتو ۽ پالي ٻوليءَ به ترقي ڪئي. مهاراجا اشوڪ، عيسوي سنه کان 227 ورهيه  اڳي گذاري ويو. کانئس پوءِ عيسوي سنه کان 180ع کن ورهيه اڳي، **بختر** (بئڪٽريا)  طرف جا ڪي يوناني لوڪ پنجاب تي ڪاهي آيا ۽ پوءِ سنڌ جي به فتح ڪيائون. سندن وقت جي نشاني، بختي، بغدي، ۽ **بلغاري** لفظ آهن.

بغدي بلوچن جا اَٺ ويهون اُٺن،

ڌاڙي خاطر ڌاريا، مهري ملوڪن.

ٽنگن ڊگها، وڃن سگها، جن جا چيريا چپ چُرن،

ڪنڌن ڪارا، پڇ ٻاهرا، جن جا کر نه کڙڪو ڪن،

نڪ ۾ نوڙي، وڃن ڊوڙي، بختي بلوچن،

منزل مارڻ، پوءِ نهارڻ، اهو عيب اُٺن،

وڃي واءِ چڙهن، ته به ڪنبن ڪين ’ڪبير‘ چوي.

(ڪبير شاهه)

**بغدي** معنا بلغ (بلغ- بخارا) جو اُٺ؛ بختي معنيٰ بختر(بئڪٽريا) جو اُٺ – اهي ٻيئي يوناني لفظ آهن. بئڪٽريا (بڪتر – بختر)  جو قديم فارسيءَ ۾ اُچار’باختري‘ ۽ ”باخدي“ هو، ۽ اهو هاڻ ’بلخ‘ (بلغ) سڏجي ٿو*. انهن نالن مان ’بغدي‘ ۽ ”بختي“ لفظ ٺهيا آهن. اهي اُٺ ٻن ٿُوهن سان هئا ۽ پنڌ جا تکا هئا، تنهنڪري ٻنهي جي هاڻ معنيٰ آهي ’ڀلو مهري اُٺ‘.

(الف) بولغار جو شهر وولگا نديءَ جي ڪناري تي آهي. اتي جي نانگ جي ورن وانگر حُقن جا نڙ سنڌ ۾ عام ٿيا. ته اهي ’بلغاري‘ يعني بولغار جا سڏجڻ ۾ آيا: انهن نڙن سان ڦوڪ سٺي ڀري سگهجي ٿي، تنهنڪري پوءِ ’بلغاري‘ معنا ٿي سٺي متل چلم يا چڱو متل حقو. 

## حوالا

زمرو:لسانيات
زمرو:سنڌ جي تاريخ
حيدرآباد ۾ فرنگي سرڪار خلاف بغاوت جو منضوبو ناڪام

12 سيپٽمبر 1857ع تي حيدرآباد ۾ فرنگي سرڪار خلاف بغاوت ڪرڻ جي رٿا رتي وئي هئي. جنهن تي 13 سيپٽمبر 1857ع تي عمل ٿيڻو هو. پر هڪ بنگالي برهمڻ جاسوس ڪراچيءَ ۾ انگريز سرڪار کي اطلاع ڏنو ته ريجمينٽ نمبر 21 رات جو 2 وڳي ڌاري بغاوت ڪندي. اطلاع ملڻ تي انهيءَ ريجمينٽ کي حاضري ڀرڻ جو حڪم ڏنو ويو. سندن حاضري ورتي وئي ۽ کانئن هٿيار واپس ورتا ويا. ائين حيدراباد ۾ فرنگي سرڪار خلاف بغاوت جو رٿيل منضوبو ناڪام ٿي ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
سنڌ ۾ تعليم جو نئون انتظام

سنن 1843ع ۾ انگريزن سنڌ فتح ڪئي. ٺٽي ۽ روهڙيءَ جي سيدن کي جيڪي لوازما ميرن وٽان ملندا هئا، سي انگريز سرڪار بند ڪيا، ته فارسي جي واڌاري کي ڌڪ اچي ويو. ملن ۽ آخوندن جا ڇهه سؤ کن مڪتب سڄيءَ سنڌ ۾ هئا،  تن تي سرڪار نڪو ڪو پنهنجو ضابطو رکيو، نڪا ڪا انهن لاءِ گرانٽ منظور ڪيائين. سنه1845ع ۾ حيدرآباد جو ڪليڪٽر **ڪئپٽن راٿيبورن** هو، جنهن ااسڪولن کولڻ لاءِ سرڪار کان ٽي هزار رپيا سالياني گرانٽ گهري پر ڪو لائق ماستر ڪونه ملي سگهيو، تنهنڪري ڳالهه اتي رهجي ويئي. تن ڏينهن ۾ ڪراچيءَ جو ڪليڪٽر **ڪئپٽن پريڊي** هو، جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ ۾ هڪ رستو **”پريڊي سٽريٽ“** سڏجي ٿو. هن صاحب خرچ پنهنجي ڳنڍيان ڪري، ڪراچيءَ ۾ هڪ اسڪول کوليو، جنهن ۾ تعليم مفت ۾ ڏني ويندي هئي. سنه 1846ع کان وٺي 1852ع تائين اهو اسڪول هڪ لوڪل ڪاميٽيءَ جي هٿ ۾ هو، ۽ سنن 1853ع ۾ اهو ”چرچ مشن سوسائٽيءَ“ جي حوالي ڪيو ويو.  ”متيءَ“ Gospel of St. Matthew جو سنڌيءَ ۾ ترجمو سيرامپور جي پادرين؛ سنن 1825ع ۾ ڪيو هو. ان جو نئون سنئون ترجمو ڪئپٽن جارج سٽئڪ ڪيو، جو **ديوناگري** اکرن ۾ سن 1850ع ۾ ڇپيو. انهيءَ کان پوءِ ”يوحنا“ Gospel of St. Jhon جو ترجمو برنس صاحب سن 1852ع ۾ **عربي- سنڌي اکرن** ۾ ڪيو؛ ٻئي سال اهو گرمکي اکرن ۾ به ڇپيو. اُهي خرچ، بمبئيءَ جي ”آگزيليئري بائبل سوسائٽيءَ“  (Bible Society Bombay Auxiliary) ڪيا هئا. پوءِ ته ڪئين عيسائي مذهب جا ڪتاب، ”برٽش ۽ فارين بائبل سوسائٽي، لنڊن“ جي خرچ تي ڇپجي پڌرا ٿيا. ڪراچيءَ واري مشن اسڪول کلڻ کان گهڻو پوءِ حيدرآباد ۽ سکر ۾ مشن اسڪول کليا. انهن ۾ هندو توڙي مسلمان شاگرد ڪلاسن ۾ وڃڻ کان اڳ وچين وڏي صفي (هال) ۾ گڏ ٿيندا هئا. پوءِ پادري توڙي ماستر ۽ شاگرد سڀئي گڏجي ڌڻيءَ کان دعا گهرندا هئا:

”اي اسان جا بابا! تون جو آسمان ۾ آهين، تنهنجو نالو پاڪ هجي وغيره“.

انهيءَ دعا گهرڻ کان پوءِ شاگرد ڪلاسن ۾ ويندا هئا. پادري نهايت لائق انسان هوندا هئا. جهڙوڪ: شرٽ صاحب، جنهن جي سنڌي ڊڪشنري اڄ تائين مشهور آهي. هو سنسڪرت جو ڄاڻو هو **”اکر- ڌاتوُ“ نالي هڪ ننڍو ڪتاب جوڙيو هئائين، جنهن ۾ [[سنڌي]] لفظن جا [[سنسڪرت]] بنياد ڄاڻايل هئا**. 

## حوالا

زمرو:تعليم
زمرو:سنڌ ۾ تعليم
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
نير جي بغاوت

**صعنتي انقلاب** (Industrial Revolution) جي نتيجي ۾ برطانيا جي ٽيڪسٽائيل جي صنعت ۾ **نير** (Neer) جي کپت تمام گهڻي وڌي وئي هئي. ان ڪري برطانيا نير جي پيداوار وڌائڻ لاءِ پنهنجي قبضي هيٺ آيل ملڪن ۾ مختلف طريقن سان  زوريءَ نير جي پوک پوکرائي جنهن جي ڪري هندستان ۾ ڪڻڪ ۽ ٻين جنسن جي کوٽ پيدا ٿي پئي ۽ نتيجي ۾ غربت اڃان وڌي وئي. ماڻهن تنگ اچي نير جي ڪارخانن کي ٻاهه هڻي ڇڏي هئي. ان زماني ۾ اهڙي بغاوت بنگال ۽ بهار ۾ ٿي هئي. ان بغاوت کي **نير (نيل) جي بغاوت** (Neer jee bag'aawat) جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:سياست
زمرو:ڀارت
2017 پارسن گرين بمبنگ

هنڌ: پارسنس گرين ٽيوب اسٽيشن
      لنڊن

 تاريخ: 15 سيپٽمبر 2017
           8:20 am 

 ٽارگيٽ: لنڊن زير زمين شهري

 هٿيار: ڌماڪيدار  ڊيوائيس

 حلاڪتون:  0

 زخمي: 30

**پارسنس گرين بمنگ** (Parsons Green Bombing) سيپٽمبر 15، 2017 تقريبن 8:20 منٽن تي برطانيہ جي مطابق ڊسٽرڪٽ لائين پارسنس گرين اسٽيشن لنڊن جي زير زمين ۾ پيش آيو.  جنهن ۾ 30 ماڻهو زخمي ٿيا جن کي هنگامي حالت ۾ اسپتال اُماڻيو ويو. جڏهن تہ ميٽرو پوليٽن پوليس لنڊن هن حادثي کي دهشتگردي جي تناظر سان حال ڪري رهي آهي. جڏهن دائش هن حملي جي ذميواري قبول ڪري چڪي آهي.

## پس منظر
## حملو
## تحقيق
## ردعمل
## پڻ ڏسندا
سئو ورهين جي جنگ

**سئو ورهين جي جنگ** (Sao warhiyan jee jang) يا هنڊريڊ ييئرس وار (Hundred Years' War) اصل ۾ 1337ع کان 1453ع تائين فرانس ۽ انگلنڊ جي وچ ۾ لڳل ويڙهن جي سلسلي کي ’سئو ورهين جي جنگ‘ جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. فرانس ۾ تخت جي وارثيءَ جي مسئلي تان ٿيل گهرو اڻبڻت جي نتيجي ۾ لڳل هن جنگ جو اصل سبب، انگلنڊ جي فرانسي ٻولي ڳالهائيندڙ (۽ فرانسيسي پسمنظر رکندڙانگلنڊ جي مشهور بادشاهه ’فاتح وليم‘ جي نسب سان لاڳاپيل) حاڪم ’ايڊورد ٽئين‘ طرفان پنهنجي فرانسيسي ماءُ ’ايلينور‘ جي مائٽي ڳنڍيندي فرانس جي تخت تي دعوئ ڪرڻ هو. انگلنڊ جي ٻئي بادشاهه ’فلپ ڇهين‘ پاران فرانس جي علائقي ’گئسڪوني‘ تي قبضي ۽ فرانسين طرفان اسڪاٽ قومپرستن جي حمايت ڪرڻ سان ڇڪتاڻ ۾ وڌيڪ تيزي آئي. جنگ جي شروعات ’سُليس جي جنگ‘ (1340ع) سان ٿي، جنهن ۾ انگلنڊ کي سوڀ ته ملي، پر فرانس کي اڪيلو ڪرڻ لاءِ ’ايڊورد ٽئين‘ اتحادين مٿان وڏو پئسو خرچ ڪيو، جنهنجي نتيجي ۾ انگلنڊ ۾ سياسي بحران پيدا ٿي ويو. 1346ع ۾ بادشاهه ايڊورڊ وڏو لشڪر وٺي جنگ جي خيال سان ’نارمنڊي‘ پهتو. سندس جواب ۾ فرانس جو بادشاهه به وڏي لشڪر سان اڳتي وڌيو ۽ ٻنهي جي لشڪرين وچ ۾ ’سريسي‘ (Crecy) جي علائقي ۾ ڏاڍي زوردار جنگ لڳي، جنهن ۾ انگلينڊ کي سوڀ ملي. 1356ع ۾ ’پوئيترس‘ جي ميدان ۾ بادشاهه ايڊورڊ ۽ فرانسي بادشاهه جي وچ ۾ نئين جنگ لڳي، جنهن ۾ فرانس کي هار ملي ۽ سندس بادشاهه به گرفتار ٿيو. جنگ جي ٻئي حصي (1369ع کان 1396ع) ۾ فرانس کي بادشاهه ’فلپ پنجين‘ جي قيادت ۾ سوڀون مليون ۽ انگلنڊ پوئتي هٽيو. 1415ع ۾ انگلنڊ جي بادشاهه ’هينري چوٿئين‘ جي اڳواڻيءَ ۾ جنگ جو ٽيون ۽ آخري سلسلو شروع ٿيو، جنهن ۾ انگلنڊ کي سوڀ سان گڏ فرانسيسي تخت به مليو. پر 1429ع ۾ جڳ- مشهور جنگي سورمي ’جون آف آرڪ‘ جي اچڻ سان جنگ جو نقشو تبديل ٿي ويو. ’جون‘ فرانس ۾ قومي خودداريءَ جي جاڳرتا آڻيندي ۽ قابض انگريز فوج سان وڙهندي 1440ع ۾ جان جو ٻليدان ته ڏنو، پر ان کانپوءِ فرانس جو فتحون وڌنديون ويون ۽ نيٺ 1454ع ۾ فرانس کي مڪمل طور آزاد ڪرايو ويو. هن جنگ يورپ ۾ قوم پرستي، جنگ جي نئين هُنر، سياسي سمجهه ۽ عوامي ڪردار بابت نوان تصور پيدا ڪيا. ڪن تاريخدانن 1688ع جي ’شاندار انقلاب‘ کان وٺي 1815ع جي **’واٽرلو‘ُ** جي جنگ تائين ٻنهي ملڪن اندر ٿيل تڪرارن جي سلسلي کي ’سئو ورهين جي جنگ‘ ڪوٺيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:جنگ
زمرو:برطانیہ جی تاريخ
ازدواجي حيثيت

**سول حيثيت**، يا **ازدواجي حيثيت**، ڪيترن ئي مختلف اختیارن منجهان هڪ آهي، جيڪو ڪنهن ٻئي سان ڪهن شخص جو تعلق بيان ڪري ٿو. شادي شده، واحد يا اڪيلو (ڇڙو)، طلاق، ۽ بيوه يا وانڍو شهري حيثيت جي مثال آهن.

شهري حيثيت ۽ شادي جي حيثيت سان فارم، اهم رڪارڊ، ۽ ٻين دستايزن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن اهو شخص هن ڳالهه جو اشارو ڪري ٿو ته ڪوئي شخص ڪنهن سان شادي شده يا ڪنوارو آهي.

## حوالا

زمرو:وهانءُ
زمرو:اهم شماريات
ڳُجهي سفارتي لکپڙهه

**سفارتي وچور** (Sifaaratee wichoor)، ڳُجهي سفارتي لکپڙهه، ڳوٿري يا بئگ (Bag) برطانيا طرفان سفارتي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن به سفارتخاني طرفان حاصل ڪيل معلومات ۽ تفصيلن کي سنواري سڌاري رپورٽن جي صورت ۾ مُلڪي اختيارين کي موڪليو ويندو آهي. سفارتي عملدار ان لک پڙهه کي دستاويزن، خبرن ۽ ٻئي مواد جي شڪل ۾ موجود ٿهي، سان گڏ پنهنجا تبصرا ۽ واڌو رايا لکي، پنهنجي سرڪارن کي ڪاغذي ٿهي يا بنڊل يابئگ جي صورت ۾ مهربند ڪري موڪليندا آهن، جنهن کي رڳو لاڳاپيل مُلڪي آفيس جو عملدار ئي کولي سگهندو آهي ۽ ٻي ڪنهن مقامي يا غير مقامي سرڪار کي انهيءَ ڪاغذي يا دستاويزي ٿيلهي (Bag) کي ڦلهورڻ جي اجازت نه هوندي آهي. اهڙيءَ طرح جنهن خاص ڏينهن تي اهو ”ڳوٿرو“ مُهر بند ڪري ڏيهي حڪومت کي موڪليو ويندو آهي. سفارتي ٻوليءَ ۾ ان ڏهاڙي کي “Bag Day” سڏيو ويندو آهي. ان ڏهاڙي تي هر قسم جو مواد فائينل ڪري سفارتڪار آڏو پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪو ان کي پنهنجي ملڪي حڪومت ڏانهن اماڻيندو آهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:عالمي لاڳاپا
زمرو:سفارتڪاري
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
ليال عبود

thumb
**لَيال عَبّود** (عربي: ليال عبود [laj'ja:l ʕab'bu:d] ,ڄائي 15 مئي 1982) لبناني مسلمان پاپ گلوڪار آهي، لوڪل ميوزڪ تفريح، آواز-ليکي شاعر، ڪنسرٽ ناچ نگار، فٽ نموني، انسانيت دوست ۽ ڪاروبار ڪار آهي.

## حوالا
	

زمرو:1982ع جون پيدائشون
زمرو:21 ھين صدي زائفائون ڳائڻيون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:ناچ
زمرو:جيوت ماڻهو
ليار

**ليار** (Liyaar) جي وڻ جو نباتاتي نالو ڪورڊيا گرف (Cordia gharaf) آهي. جڏهن ته نباتاتي خاندان ۾ هن جو لاڳاپو بوريگنسي (Boraginaceae) آهي. هن وڻ جي مٿان ڏانهن ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ ميٽر ٿائين ٿئي ٿي. هي وڻ سنڌ سميت پاڪستان جي ميداني علائقي ۾ ٿئي ٿو. ان سان گڏوگڏ هي وڻ اتر آفريڪا، وچ اوڀر، سريلنڪا ۽ ڀارت ۾ پڻ ٿئي ٿو. هي وڻ جو گل ميوو جهلي ٿو، جيڪو جولاءِ ۽ آگسٽ تائين ملي ٿو. هن وڻ جا گل پيلاڻ جي نموني جهڙا نارنگي رنگ جا ٿين ٿا. نباتاتي طور تي ليار خشڪ علائقن ۾ سمنڊ جي سطح کان 300 ميٽرن جي مٿائين وارن علائقن ۾ سٺي واڌ ويجهه ڪن ٿا.
ليار جو وڻ جنهن لاءِ اڪثر سنڌي شاعرن مارئيءَ جي بيان  ۾ اشارو ڪيو آهي اهو وڻ ٿر ۾ بلڪل ورلي ٿئي، باقي ننگرپارڪر شهر ۽ ان جي آسپاس جام ٿيندو آهي. سندس مزيدار لعابي ۽ لڳلڳدار سونهري ڦل بلڪل سوادي ۽ وڻندڙ آهي.

## حوالا

زمرو:وڻ
زمرو:سنڌ جا وڻ
گهوٽالي کي مُنهن ڏيڻ جو هُنر

**گهوٽالي کي مُنهن ڏيڻ جو هُنر** (ghottaalay kkhy muhun ddhiyann jo hunur) يا ڪرائسز مئنيجمينٽ (crisis management) هڪ حڪمت عملي جو نالو آهي، جنهن ذريعي ڪا به تنظيم (حڪومت سميت) کيس، سندس شعبن/مفادن، ساڻس لاڳاپيل يا عام ماڻهن لاءِ نقصان جو ڪارڻ بڻجندڙ واقعن/معاملن کي منهن ڏيڻ جي رٿابندي ڪندي آهي. ڪنهن به اداري کي درپيش بحران ٽن صورتن ۾ سامهون ايندا آهن. (الف): جڏهن تنظيم جي مفادن کي للڪار ملي، (ب): اميدن جي خلاف ڪو واقعو ٿئي ۽ (ج): ڪنهن اهم معاملي جي حل لاءِ وقت تمام گهٽ هجي. نامياري ڇيد- ڪارVenette S.J جي خيال ۾ ” گهوٽالو اصل ۾ نوَن مامرن کي منهن ڏيڻ جي صلاحيت وڃائي چُڪل ڪنهن به پراڻي سرشتي جي ناڪاميءَ جو اعلان آهي.“ اهڙي صورت ۾ تبديلي ئي اهو اڪيلو عنصر آهي، جنهن ذريعي پراڻ جي جاءِ تي نواڻ کي موقعو ڏيندي، مليل چُنوتيءَ (Challenge) کي منهن ڏيئي سگهجي ٿو. ان حقيقت کان انڪار جي صورت ۾ ناڪامي اڻٽر ٿي وڃي ٿي . Crisis Management اصل ۾ هڪ اهڙو ضابطو آهي ، جنهن ذريعي گهربل صلاحيتون ۽ ڏانءَ ڪتب آڻيندي، آڏو آيل صورتحال کي سُڃاڻڻ، سمجھڻ ۽ منهن ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وڃي ٿي. اهو مرحلو مسئلي جي پيدا ٿيڻ کان وٺي حل ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو. ان سموري مرحلي کي ”گهوٽالي کي منهن ڏيڻ جي رٿا(Crisis Management Plan) چيو وڃي ٿو، جيڪو واقعي جي حيثيت ۽ شدت کي سامهون رکندي ترتيب ڏنو وڃي ٿو . گهوٽالي کي منهن ڏيڻ جي صلاحيت ڪنهن به تنظيم جي ساک ۽ مڃتا لاءِ وڏي اهميت رکي ٿي ۽ بين الاقوامي ماحول ۾ سندس مرتبو طئي ڪرڻ ۾ اهم محرڪ ڳڻجي ٿي. ان ڪري ڪنهن به حڪومت جي خوبين ۾ اها صلاحيت سڀ کان وڏو درجو رکي ٿي، ڇاڪاڻ جو عالمي سطح تي ڏينهون ڏينهن وڌندڙ ويساهه نه ڪرڻ جوڳا ايندڙ بُحران گُهر ڪن ٿا، ته هر حڪومت ۾ مناسب ۽ وقتائتو فيصلو ڪرڻ جي صلاحيت هجڻ کپي، جنهن سان اُها گهوٽالن جي زور ۽ غير يقيني گهٽائڻ ۽ انهن جي خاتمي لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماج
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
قومي لاڳاپن جي ترقي ۾ ٻه رجحان

اسان کي قومن جي لاڳاپن جي واڌ ويجهه ۾ سرمائيداري سماج اندر ٻه رجحان ملن ٿا:

(الف) واجب قوميت

(ب) بين الاقواميت.

هي ٻئي رجحان سماجي واڌ ويجهه جي ضرورتن مان جنم وٺندا آهن ۽ تاريخي لحاظ کان ترقي پسند هوندا آهن، هي ٻئي رجحان سرمائيداري سرشتي جا عالمگير قانون آهن.

(الف) واجب قوميت: جنهن ۾ پنهنجي آزاد قومي رياست جي تشڪيل، پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي ترقي ۽ ڦهلاءُ، قومي زندگي جي بيداري ۽ قومي شعور جي نشونما شامل هوندي آهي.

هن رجحان هيٺ هڪ قوم جا ماڻهو، پنهنجي قوم جي حقن جي حاصلات لاءِ جدوجهد ڪندا آهن، پنهنجي سياسي ۽ اقتصادي آزاديءَ ۽ هر قسم جي قومي ظلم ۽ جبر خلاف جنگ ڪندا آهن. ان ڪري پنهنجي ماهيت جي لحاظ کان هي رجحان ترقي پسند هوندو آهي.

(ب) بين الاقواميت: هن رجحان تحت قومن جي وچ ۾ ڀائپي، برابري ۽ ڳانڍاپو پيدا ڪرڻ مقصد هوندو آهي. هن رجحان تحت قومن کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ، قومن جي وچ ۾ لاڳاپن کي سگهارو ڪرڻ، قومي نفرتن کي ختم ڪرڻ، قومن کي هڪ ٻئي جي سياسي، اقتصادي حاصلاتن ۽ تجربن مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ سماجي زندگيءَ کي بين الاقواميت عطا ڪرڻ مقصد هوندو آهي. اهڙي رجحان سرمائيداري سماج جي اوائلي دور ۾ ترقي پسند ڪردار ادا ڪيو هو.

سرمائيدار قومون، ننڍين ۽ غير اسريل قومن سان ڳانڍاپا ۽ لاڳاپا برابري ۽ ڀائپي وارن بنيادن تي رکڻ بدران، پنهنجي طاقت جي بنياد تي  تي رکنديون آهن. جنهن ڪري قومن جي وچ ۾ بين الاقواميت وڌڻ جي بدران ٽڪراءُ جي صورت اختيار ڪندي آهي ۽ قومن جو هڪ ٻئي جي ويجهو اچڻ وارو عمل  خواب رهجي ويندو آهي.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:سماج
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:عالمي لاڳاپا
اگادير گهوٽالو

**اگادير گهوٽالو** يا اگادير ڪرائسز (Agadir Crisis) اصل ۾ آگادير مراڪش جو هڪ سامونڊي هنڌ آهي. اتر آفريقا جي هن اهم بندرگاهه تي جولاءِ 1911ع ۾ جرمنيءَ پنهنجو جنگي ٻيڙو ”پينٿر“ موڪليو، جنهن جي فرانس سخت مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ ته فرانس مراڪش کي پنهنجي بيٺڪ پئي سمجهيو. نيٺ ڳالهين ذريعي 4 نومبر 1911ع تي مسئلو سلجهائي حل ڪيو. جنهن مطابق فرانس کي حق ڏنو ويو، ته اُهو مراڪش کي پنهنجي وسيع سلطنت جو زيردست علائقو (Protectorate) قرار ڏئي. جرمنيءَ طرفان کنيل انهيءَ قدم جو مقصد فرانس مٿان دٻاءُ وجهڻ هو، ته جيئن اهو يورپي سياست ۾ کيس ڪجهه رعايتون ڏئي. اِن گهوٽالي ۾ برطانيا به فرانس جو ساٿ ڏنو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سفارتڪاري
زمرو:آفريڪا
زمرو:مراڪش
زمرو:فرانس
گهوٽالي جي ڪمان

**گهوٽالي جي ڪمان** (Arc of Crisis) اصل ۾ ٽين دنيا جي ملڪن ۾ سياسي اڻبرابري، اقتصادي بدحالي ۽ وڌندڙ آبادي انهن ملڪن جي ترقيءَ تي ناڪاري اثر وڌو. ان اثر هيٺ خاص ڪري پاڪستان کان وٺي ڪينيا تائين ڦهليل ملڪ آيا، جن ۾ وچ اوڀر ۾ ٿيندڙ تڪرارن جو بُنيادي ڪردار آهي. جيئن ته هي علائقو پنهنجي مادي وسيلن، گهوٽالن، مذهبي ۽ نظرياتي جنگين جي ڪري مشهور ۽ اهم آهي، تنهن ڪري دُنيا جون وڏيون رياستون اِن علائقي کي عالمي سياست ۽ پرڏيهي پاليسيءَ ۾ تمام گهڻي اهميت ڏين ٿيون. آمريڪي صدر **جمي ڪارٽر** جي صلاحڪا **زبيگنيو برزنسڪي** انهن ملڪن ۾ موجود ڏڦيڙي صورتحال کي ڏسندي انهن لاءِ ”گهوٽالي واري ڪمان“ جو اصطلاح 1980ع جي ڏهاڪي ۾ ڪتب آندو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سفارتڪاري
ڪانگو گهوٽالو

**ڪانگو گهوٽالو** يا ڪانگو ڪرائسز (Congo Crisis) اصل ۾ ائين شروع ٿيو جو **[[بيلجيم]]** 1960ع ۾ پنهنجي بيٺڪ ڪانگو کي آزادي ڏني، پر آزاديءَ وقت ملڪ ۾ اهڙن لائق ماڻهن جي کوٽ هئي، جيڪي حڪومت جون واڳون سنڀالي اُن جو ڪاروهنوار هلائي سگهن. ان منجهيل صورتحال پٺيان بيلجيم جي سازش پڻ هئي، جنهن ڪانگو کي آزادي ڏيڻ کانپوءِ به ان تي پنهنجو سياسي اثر برقرار رکڻ ٿي گهريو. سندس سازش هُئي ته ڪانگو جيترو ڪمزور هوندو، مٿس بيلجيم جو اثر اوترو مضبوط هوندو. ان انڌ ڌنڌ واري ماحول ۾ پارليامينٽ جون چونڊون ڪرايون ويون، جن ۾ ڪابه هڪ سياسي جماعت گهڻائي (اڪثريت) حاصل نه ڪري سگهي، پر پئٽرس لوممبا جي ترقي پسند خيالن واري جماعت مضبوط ڌُر طور اڀري آئي. اُن موقعي تي ملڪي سياسي جماعتن جي وچ ۾ حڪومت ٺاهڻ تان اڻبڻت پيدا ٿي پئي. لوممبا جولاءِ 1960ع ۾ گڏيل قومن جي اداري کي مدد ڪرڻ جي درخواست سان گڏ بيلجيم کان پنهنجون فوجون ڪانگو مان واپس گهرائڻ جي گهر ڪئي. بيلجم ۽ آمريڪا ان گهُر تي ڌيان نه ڏنو. 13 جولاءِ 1960ع تي سوويت يونين اعلان ڪيو ته بيلجيم ۽ ٻيون اولهه جون سگهاريون ڌريون ڪانگو جي ڦرلٽ  ڪري رهيون آهن، جنهن جا خراب نتيجا نڪري سگهن ٿا. ان چتاءَ کان پوءِ وڏي گهوٽالي جنم ورتو، جيڪو 1966ع تائين ڇهه ورهيه جاري رهيو. ان گهوٽالي جو خاتمو صدر **جوزف موپُوتو** طرفان اقتدار تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ ٿيو. اِن گهوٽالي ۾ ڪانگو جي چونڊيل عوامي اڳواڻ پيٽرس لوممبا سميت هڪ لک ماڻهو موت جي بک بڻيا. جڏهن ته گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل **همرشولڊ** جو پڻ ان علائقي ۾ جهاز ڪرڻ سبب موت ٿيو. همرشولڊ تڪراري ڌُرين ۾ ٺاهه ڪرائڻ لاءِ ان علائقي ڏانهن ويو هو.

## حوالا

زمرو:سفارتڪاري
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:گڏيل قومن جو ادارو
ڪيوبا ميزائيل گهوٽالو

**ڪيوبائي ميزائيل گهوٽالو** (Cuban Missile Crisis) اصل ۾ انقلابي اڳواڻ فيڊيل ڪاسترو پاران 1 جنوري 1959ع تي ڪيوبا جي حڪومت جون واڳون سنڀالڻ کانپوءِ، سوويت يونين سان سندس حد کان وڌيڪ ويجهڙائپ ۽ ڪيوبا ۾ آمريڪي ڪمپنين کي قوميائڻ وارن قدمن جي ڪري، آمريڪا ڪاسترو کي ڪيوبا جي صاحبي ڪرڻ تان هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي. سيپٽمبر 1962ع ۾ آمريڪي جاسوسي ادارن کي پتو پيو ته ڪجهہ سوويت يونين جا ائٽمي ميزائيل ڪيوبا ۾ رکيا پيا وڃن. سو جڏهن ڪي سوويت جھاز وچولي درجي جا ائٽمي ميزائيل کڻي ڪيوبا جي سمنڊ جي ڪپر تي پھتا تہ آمريڪي بحري ٻيِڙي انهن جي ناڪابندي ڪري ڇڏي. هيءُ واقعو 24 آڪٽوبر 1962ع تي پيش آيو. هن گهوٽالي جي ڪري سوويت يونين ۽ آمريڪا جا لاڳاپا ايترا تہ خراب ٿي ويا، جو ٽين عالمي جنگ لڳڻ جو خطرو پئدا ٿي پيو هو ۽ تڏهوڪي آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي اهڙي جنگ جون ڌمڪيون بہ ڏنيون هيون. معاملي جي سنگينيءَ کي پرکيندي سوويت يونين جي تڏهوڪي سربراھ **خرو شچيف** اهي ميزائيل واپس سوويت يونين گهُرائي ورتا.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سفارتڪاري
قرضن جي ادائگيءَ جوگهوٽالو

**قرضن جي ادائگيءَ جوگهوٽالو** يا ڊيٽ ڪرائسز (Debt Crisis) اصل ۾ نون اُُسرندڙ صنعتي ملڪن طرفان عالمي ادارن کان اڏاوتن ۽ ترقيءَ لاءِ ورتل اهڙو قرض، جيڪوغلط معاشي رٿابنديءَ سبب مٿانئن بار بڻجي وڃي ۽ اُهي ورتل قرض لاهڻ يا انهن جي مقرر ادائگي ڪرڻ جي جاکوڙڙ ۾ سخت ۽ ڊگهي معاشي دٻاءَ جو شڪار ٿي وڃن. 1970ع جي ڏهاڪي ۾ تيل جو ملهه وڌڻ، ڏيساور سامان موڪلڻ ۾ گهٽتائيءَ، ورتل قرضن تي وياجن جي ڳري شرح، قرضن جي واڌو فراهميءَ ۾ رنڊڪن، حڪومتي ڪرپشن ۽ گهرو خرچن ۾ واڌ سبب هن قسم جي گهوٽالي جنم ورتو، جنهنڪري 1980ع جي ڏهاڪي ۾ اهڙن قرضن جو بار 1 ٽرلين ڊالرن کان به وڌي ويو. اهڙن معاشي گهوٽالن جو شڪار ٿيڻ کانپوءِ گهڻائي ملڪ ڏيوالي کان بچڻ لاءِ وڌيڪ سخت شرطن تي قرض کڻندي يا قرضن جي ادائگيءَ جو نئون طريقو (Debt Re-structuring) طئي ڪندي اڃا وڌيڪ دٻاءُ جو شڪار ٿين ٿا. انهيءَ ڪري اهڙن ملڪن کي پنهنجي خودمختياريءَ تي سمجهوتو ڪري، قومي مفادن جي اُبتڙ ۽ قرض ڏيندڙ ادارن جي مرضيءَ موجب فيصلا ڪرڻا پون ٿا، جن جي نتيجي ۾ وڏا وڏا سياسي بُحران جنم وٺن ٿا ۽ حڪومتي تبديلين سميت، بغاوتون ۽ وڳوڙ ٿين ٿا. عام طرح ٿوري مُدي وارا بانڊ ، ناڻي جي مُلهه ۾ گهٽتائي، رٿابنديءَ جي اڻاٺ ڪارڻ قرضن وارا گهوٽالا هن قسم جي صورتحال کي جنم ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:معيشت
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:ڪامرس
زمرو:اقتصاديات
ڏاکڻ اوڀرايشيائي گهوٽالو

**ڏاکڻو اوڀرايشيائي گهوٽالو** يا ايسٽ ايشين ڪرائسز (East Asian Crisis) اصل ۾ ڏاکڻي اوڀر ايشيا جي مُلڪن ۾ جولاءِ 1997ع کان شروع ٿيل مالي گهوٽالو، جنهن سڄي دنيا کي پنهنجي اثر هيٺ ۾ آڻي ڇڏيو. ان جي شروعات ٿائيلئنڊ کان ٿي، جڏهن اُتان جي حڪومت پنهنجي سڪي ’ڀات‘ جو مُلهه آمريڪي ڊالر جي ڀيٽ ۾ گهٽائي، پراپرٽيءَ جي ڪاروبار ۾ آيل بُحران تي بند ٻڌڻ جي ڪوشش ڪئي. ڏسندي ئي ڏسندي ان قدم جا اثر ڏاکڻي اوڀر ايشيائي ملڪن ۽ جاپان تي پوڻ لڳا ۽ سندن ملڪي سڪي جو ملهه گهٽجڻ سميت ملڪي قرض ۾ واڌارو ۽ اثاثن جي ملهه ۾ لاٿ اچي وئي .ٿائيلنڊ، ڏکڻ ڪوريا ۽ انڊونيشيا هن گهوٽالي جي سخت وڪڙ ۾ آيا، جڏهن ته هانگ ڪانگ، ملائيشيا، فلپائين ۽ لائوس کي به مالي جهٽڪا لڳا. ساڳئي گهوٽالي جا اثر چين، ڀارت، تائيوان، سنگاپور، برونائي ۽ ويٽنام ۾ به ڏٺا ويا. ان صورتحال کي ٻُنجو ڏيڻ لاءِ ’آئي ايم ايف‘ 40 بلين ڊالر سيڙائي لاڳاپيل ملڪن کي گهوٽالي مان ٻاهر ڪڍڻ جي رٿا جوڙي. ان جي نتيجي ۾ 1998ع کان متاثر ٿيل ملڪن ۾ چڱائي جي صورتحال پيدا ٿي.
## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:فنانس
زمرو:ڪامرس
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:آءِ ايم ايف
هنگريءَ وارو بُحران

**هنگريءَ وارو گهوٽالو** يا هنگرين ڪرائسز (Hungarian Crisis) اصل ۾ 1956ع ۾ شاگردن جي اڳواڻيءَ ۾ هنگريءَ جي عوام سخت احتجاج ڪري، ملڪ جي ڪميونسٽ حڪومت خلاف بغاوت جو اعلان ڪيو. هنگريءَ جي حڪومت ان بُحران کي منهن ڏيڻ لاءِ سوويت روس کي مدد لاءِ سڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت روس پنهنجون فوجون هنگريءَ ۾ موڪلي ڇڏيون. هنگريءَ جي چونڊيل وزيراعظم **”امري نيگي“** (Imre Nagy) ان موقعي تي احتجاج ڪندي، جڏهن **”وارسا معاهدي“** منجهان نڪرڻ جو اعلان ڪيو، ته کيس گرفتار ڪري سوويت فوجين جي مدد سان بغاوت تي ضابطو آندو ويو. ان ڏس ۾ 4 نومبر 1956ع تي سوويت فوجن هنگريءَ جي گاديءَ جي هنڌ **”بڊاَپيسٽ“** ۾ داخل ٿي بغاوت کي چٿڻ شروع ڪيو. ان ڏس ۾ روسي فوج کي لاڳيتو ڏهه ڏينهن عوامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. پوءِ روس جي حمايتي ڪميونسٽ سياستدان ”جانوس ڪادار“ کي اتان جو وزير اعظم مقرر ڪيو ويو. انهيءَ سوويت مداخلت جي خلاف گڏيل قومن (اقوام متحده) جي سلامتي ڪائونسل ڪيترائي ٺهراءَ پاس ڪيا، پر روس سدائي انهن ٺهرائن کي ”ويٽو“ ڪندو آيو. هن سڄي بحران دؤران گڏيل قومن جو اداري ماٺ رهي ڏسڻ کان وڌيڪ ڪو به ڪردار ادا نه ڪري سگهيو.

## حوالا

زمرو:سياست
زمرو:تاريخ
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:سفارتڪاري
زمرو:جنگ
قرآن ۾ سوچ ويچار ڪرڻ جي اهميت

شاهه ولي الله  قرآن مجيد جي سوچ ويچار سان مطالعو ڪرڻ کي هڪ لازمي سنت قرار ڏنو آهي. قرآن مجيد جي فارسي ترجمي ۽ ان جي حاشئي فتح الرحمان کي ان تدبر (سوچ ويچار) جو نتيجو سمجهڻ گهرجي. شاهه ولي الله کانپوءِ سندن پٽن شاهه عبدالعزيز ،شاهه عبدالقادر ،شاهه رفيع الدين،  ٽنهين پنهنجي پيءُ جي پيروي ۾ قرآن شريف جي وڏي خدمت ڪئي. شاهه عبدالعزيز تفسير ”فتح العزيز“ لکي قرآن مجيد ۾ غور و فڪر ڪرڻ ۽ قرآن مجيد جي آيتن کي پنهنجي دور جي ماڻهن جي حالتن سان مطابق ڪرڻ جو هڪ تمام سٺو نمونو پيش ڪيو آهي. اڳتي هلي ولي اللهي جماعت مان حضرت مولانا شيخ الهند محمود حسن جن به شاهه عبدالقادر جن جي ترجمي ”موضح القرآن“جي اهڙي طرح اصلاح ڪئي جو اردوءَ جي پراڻن ۽ نه استمال ٿيندڙ لفظن جي جاءِ تي عام رائج لفظ وڌا ۽ ان جو نالو”موضح الفرقان“ رکيو.

قرآن مجيد ۾ غور فڪر ڪرڻ لاءِ شاهه ولي الله جي ٻڌايل اصولن کي جيڪڏهن گهري نظر سان ڏٺو وڃي ته پڌري پت ڄاڻ ملي ٿي ته شاهه ولي الله قرآن مجيد جي تعليم ۾ موجود اصناعي روح ۽ اجتماعيت کي عمل ۾ آڻڻ چاهين پيا. اها ڳالهه صحيح آهي ته شاهه ولي الله  کليل نموني هڪ فرد جي ڀيٽ ۾ جماعت ۽ انفراديت جي مقابلي ۾ اجتماعيت کي ايترو وڌيڪ  واضح نه ڪيو آهي.ان جو سبب هي هيو ته ان دور ۾ جيڪي ملڪي حالتون هيون اهي ان قسم جي فڪر پکيڙڻ ۽ ان جي ظاهر ظهور تائيد کي برداشت نه ڪري سگهن ها ڇوته اهو بادشاهن جو دور هيو ۽ بادشاهي (Imperialism) دور ۾ هڪ ڄڻو (بادشاهه) ئي طاقت جو سرچشمو هوندو آهي. پر ان سان گڏوگڏ شاهه صاحب جن قرآن مجيد جي نازل ٿيڻ جو اصلي مقصد غلط اجتماعيت جي جاءِ تي صالح ۽ سڌريل اجتماعيت کي پيدا ڪرڻ قرار ڏنو. ڇاڪاڻ ته قرآن مجيد اجتماعيت تي سوچڻ ۽ فڪر ڪرڻ جي دعوت ڏني آهي. 

## حوالا

زمرو:اسلام
دوها ترقياتي ايجنڊا

**ھن صفحي ۾ معلومات وجھي، ان کي پورو بڻايو وڃي.** (سيپٽمبر 2017ع)*
*'دوها ترقياتي ايجنڊا''' (Doha Development Rouund,Agenda),
بين الاقوامي واپاري تنظيم

* ٺهڻ جي تاريخ:  1 جنوري 1995ع 22 سال اڳ
* قسم: بين الاقوامي واپاري تنظيم
* مقصد: بين الاقوامي واپار کي هٿي وٺارائيڻ
* 
* هيڊڪواٽوار: سينٽر وليم ريپرڊ، جينيوا، سئيٽزرلينڊ
* ڪم جو دائرو:  بين الاقوامي
* ميمبر : 164 ملڪ
* سرڪاري ٻوليون: انگريزي، فرانسيسي، اسپيني
* ڊائريڪٽر جنرل: روبرٽو ايزوڊو
* بجيٽ: 196 ملين سوئيز فراڪس
      (209 ملين آمريڪي ڊالرز) 2011 تحت
 
* اسٽاف: 640
ادبي پورهيو

**ادبي پورهيو** (Adabi porihiyo) يا تخليقي پورهيو يا تخليقي پورهيئي جي مالڪيءَ جو حق يا انٽيليڪچوئل پراپرٽي رائيٽس (Intellectual Property Rights) اصل ۾ دنيا جا تخليقڪار ۽ موجد پيداواري صلاحيتن، فنن، هنرن ۽ انهن سان لاڳاپيل شعبن جي معاشي بهتريءَ لاءِ يا انهن کي هٿي وٺرائڻ لاءِ ڪانه ڪا نئين تخليق ڪن ٿا. انهيءَ تخليقي عمل کي حفاظت ڏيڻ لاءِ سندن حقن کي مڃتا ملي ٿي. اهڙي طرح ڪنهن به انسان هٿان ٺاهيل وکر يا وَٿُ جي مٿان مالڪيءَ، قبضي ۽ وڪري جو اهڙو حق، جنهن کي قانوني تحفظ مليل هُجي ۽ ڪابه اختياري مُداخلت ڪرڻ جي سگهه نه رکندي هُجي، ته ان کي ’تخليقي پورهيئي حق‘ سڏبو آهي. انهن حقن ۾ ڪاپي رائيٽ ، ٽريڊ مارڪ ۽ سيمي ڪنڊڪٽر چپ ڊزائينر وغيره اچي وڃن ٿا. اهي تخليقي حق تخليقڪارن/ مالڪن کي ڏنا وڃن ٿا، ته جيئن اهي تخليق ڪيل اسم جو صحيح فائدو وٺي سگهن. انهيءَ حوالي سان کين اها اجازت هوندي آهي ته اهي پنهنجن وکرن جي ڪابه قيمت مقرر ڪن. دُنيا ۾ ڪيتريون ئي بين الاقوامي تنظيمون آهن، جيڪي تخليقي/ پيداواري حق جي سلسلي ۾ جاکوڙ ڪن ٿيون.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:شاعري
2017 قطر جو سفارتي بحران

تاريخ: 5 جون 2017ع
هلندڙ: (3 مهينا، 2 هفتا، 2 ڏينهن)
هنڌ: قطر، عرب جزيري نما
بحران يا گهوٽالي جي هاڻوڪي حالت: هلندڙ
مدمقابل ملڪ:سعودي عرب
           گڏيل عرب امارتون
           بحرين
                مصر
                مالديپ
                يمن
                ماريطانيہ
                سينيگال
                لبيا
                ڪيمرون
                صومالي لينڊ

حمايتي ملڪ:ایران: کاڌ خوراڪ جي مدد ۽ سفارتي حمايتترڪي: کاڌ خوراڪ جي مدد ۽ فوجي ۽ سفارتي حمايت

**قطر جو سفارتي بحران** (Qatar Diplomatic Crisis) ان وقت اوچتو شروع ٿيو جڏهن ڪيترن ئي ملڪن قطر سان پنهنجا سفارتي لاڳاپا جون 2017ع ۾ ٽوڙي ڇڏيا. جهڙوڪ سعودي عرب، بحرين، گڏيل عرب امارتون ۽ مصر وغيره. هنن ملڪن گڏوگڏ پنهنجا سفير بہ قطر مان واپس گهرايا، ۽ قطر تي سفري ۽ واپاري پابنديون بہ هڻي ڇڏيائون.

سعودي عرب ۽ ان جي اتحادي ملڪن قطر تي الزام هيو تہ قطر دهشتگردن جي مدد ڪري رهيو آهي، ان جي ڪري سعودي عرب ۽ جي اتحادي ملڪن اهڙو قدم کيو آهي، جڏهن تہ قطر ردعمل ۾ چيو اسين رڳو آمريڪا جي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ مدد ڪري رهيا آهيون. سعودي عرب ۽ ان جي اتحادن مطابق قطر 2014ع ۾ "خليج تعاون ڪائونسل" جي قانون جي ڀڃڪڙي ڪئي آهي ۽ انهن "الجزيره ميڊيا چينل"، قطر جي ايران سان لاڳاپن تي پڻ تنقيد ڪئي.

27 جولاءِ 2017ع، تي قطر جو وزير خارجہ حماد بن خليفه الثاني صحافين سان ڳاليندي چيو تہ سعودي عرب، بحرين، گڏيل عرب امارت ۽ مصر رڳو سرڪشي ڪري رهيا آهن، جڏهن تہ اهي هن مسئلي کي حل ڪرڻ لاء ڪو بہ قدم نہ ٿا کڻي  سگهن. جڏهن تہ هن سلامتي ڪائونسل ۽ گڏيل قومن جي سڀني ادارن کي اپيل ڪئي تہ هو هن مسئلي کي حل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪن.
24 آگسٽ 2017ع تي قطر  علانيہ ۾ چيو تہ هو ایران سان مڪمل سفارتي تعلقات بحال ڪندو.
## تڪرار
## پس منظر
## بحران جو سبب بڻجندڙ واقعا
## ترت رد عمل
## گهرجون ۽ قطر جو رد عمل
## پڻ ڏسندا
## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:قطر
زمرو:عالمي سياست
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:قطر-ايران لاڳاپا
زمرو:قطر-ترڪي لاڳاپا
زمرو:قطر جا پرڏيهي لاڳاپا
زمرو:قطر-سعودي عرب لاڳاپا
زمرو:بين الاقوامي تڪرار
زمرو:شيعه-سني فرقيواراڻو تشدد
گهر جي اڳيان ٻير جو وڻ

گهر اڳيان ٻير جو وَڻ هوندو ته ٻار ٻچو ٻير ۾ ڀتر يا ڇائپ ضرور هڻندو ۽ ان تان جهيڙي جو خطرو رهندو ۽ گهر اڳيان ٻارن جي کينس به رهندي. مثال: ”دشمن نه هجئي، ته گهر ۾ ٻير پوکِ.“ ڍ” تتنهنڪري چوندا آهن ته **گهر اڳيان ٻير نه پوکجي** (Ghar aggiyaan bbair na pokkhjay).

## حوالا

زمرو:سنڌي پهاڪا
زمرو:سنڌي چوڻيون
زمرو:سنڌي ٻولي
پاڪستان آسٽريليا لاڳاپا

**پاڪستان آسٽريليا لاڳاپا** (Pakistan Australia Relationship), دوستا لاڳاپا آهن. پاڪستان جي اڳوڻو صدر پرويز مشرف 2005 ۾ آسٽريليا جو سرڪاري دورو ڪيو جڏهن تہ ان وقت جي آسٽريليا جي وزير اعظم جون هائورڊ پڻ پاڪستان جو دورو ڪيو. جڏهن 2005 ڪشمير ۽ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ زلزلو آيو تہ آسٽريليا پاڪستان جي 500 شاگردن لاء اسڪالرشپ جو علان ڪيو.
بي بي سي عالمي سروس جي 2013 جي سروي مطابق آسٽريليا جي %10 سيڪڙو عوام پاڪستان لاء سٺي خيالات جو اظهار ڪيو جڏهن %79 سيڪڙو غلط خيالات جو اظهار ڪيو.

## واپاري تعلقات
## دهشتگردي خلاف معاهدو
## آسٽريليا-پاڪستان ڊيولپمينٽ پاٽنرشپ پروگرام
## پاڪستاني آسٽريلين
## فوجي تعلقات
زمرو:پاڪستان جا ٻه طرفا تعلقات
شنگهائي تعاون تنظيم

*بنياد:  15 جون 2001
     شنگهائي فائيو گروپ جي
     معطل وقت، بنياد 26 اپريل 1996

*قسم: باهمي معيشي سياسي 
       ۽ سڪئورٽي تنظيم

*هيڊ ڪواٽر:  بيجنگ، چين
*ميمبر:  8 ميمبر ملڪ
           چين
           انڊيا
           پاڪستان
           قازڪستان
           ڪرغيزڪستان
           روس
           تاجڪستان
           ازبڪستان
          4 مشاهدو ڪندڙ ملڪ
           افغانستان
           بيلاروس
           ايران
           منگوليا
           6 گفتگو جا پاٽنر ملڪ
           آرمينيا
           آذربائيجان
           ڪمبوڊيا
           نيپال
           سريلنڪا
           ترڪي
           مهمان شريڪ
           قوام متحده
           ترڪمانستان
           ڪامن ويلٿ آف انڊيپنڊنٽ اسٽيٽ
           آسين

*سرڪاري ٻولي:  روسي، چيني
*سيڪريٽري جنرل: راشد اليموو
*ڊپٽي سيڪريٽري جنرل: صابر امان دوسوو                      
                     وانگ ڪيون 
                     عزيز نوسروو
                     ولادمر پوٽاپنڪو


**شنگهائي تعاون تنظيم** (Shanghai Cooperation Organization)، يويشين جي سياسي، معاشي، ۽ سلامتي جي تنظيم آهي. هن جو بنياد 15 جون 2001ع تي بيجنگ، چين ۾ چين، قازڪستان، ڪرغيزڪستان، روس، تاجڪستان ۽ ازبڪستان جي ليڊرن طرفان علان ڪيو. شنگهائي تعاون تنظيم جي چارٽر تي جون 2002ع تي صحيحون ڪيون ويون، ۽ ان کي 19 سيپٽمبر 2003 تي لاڳو ڪيو ويو. اهي ملڪ **شنگهائي فائيو گروپ** جا ميمبر هئا ازبڪستان کانسواءِ جنهن جو بنياد 26 اپريل 1996 تي پيو. انڊيا ۽ پاڪستان کي شنگهائي تعاون تنظيم جي مڪمل رڪنيت 9 جون 2017 تي استانا، قازڪستان ۾ ڏني وئي.

## ارتقا
## بنيادي ڊانچو
## سرگرميون
## ميمبرشپ
## سمٽس
## مغرب سان تعلقات
## شنگهائي تعاون تنظيم ميمبر ملڪن جا سربراھ
## پڻ ڏسندا
## حوالا
زمرو:چين–پاڪستان تعلقات
زمرو:ھندستان–پاڪستان لاڳاپا
رنجيت سنگهه جي خلاف سيد احمد بريلوي جو جهاد

مجاهدين پاران پشاور جي فتح کان پوءِ، سيد احمد انهن سڀني قبائلي رسمن جي خاتمي جو اعلان ڪيو جن کي هو بدعت سمجهندو هو. هن مختلف طريقن کي ختم ڪري ڇڏيو جهڙوڪ: 
* ڪنوار کي شادي لاءِ باقاعده قيمت ادا ڪئي ويندي هئي
* فوت ٿيل مسلمانن جي بيوه کي سندس وارثن ۾ ورهايو ويندو هو
*چار کان وڌيڪ شادين جو رواج
*عورتن کي وراثت کان انڪار.

هن پاليسي کي مقامي پٺاڻ قبائلين جي اتحاد پاران سخت مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو، جيڪي مختصر طور تي پشاور تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. اتحاد کي شڪست ملي ۽ اسلامي اصلاح پسندن آخرڪار پشاور تي ٻيهر قبضو ڪيو. 1830 دوران ڪيترن ئي مهينن تائين، سيد احمد قائم ٿيل طاقت جي درجابندي جي وچ ۾ صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر 1830 جي آخر کان اڳ، هڪ ٻي منظم بغاوت ٿي، ۽ سيد احمد جي پشاور ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ سپاهين کي قتل ڪيو ويو ۽ تحريڪ کي ٽڪرين ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اتي، 1831 ۾ بالاڪوٽ شهر ۾، سيد احمد کي سک فوج قتل ڪيو ۽ سر قلم ڪيو.

شيخ محمد اڪرام لکي ٿو ته توڙي جو **[[احمد شاھ بريلوي|سيد احمد شهيد]]** شاهه عبدالقادر جي سلسلي نقشبنديه ۾ خليفو هو. سال 1810ع ۾ سيد احمد شاهه ٽونڪ جي والي **نواب امير خان** وٽ سوار جي طور ڀرتي ٿي ويو. جڏهن سيد احمد بريلوي، رامپور ويو ته اتي ڪيترائي ولايتي افغان آيا ۽ انهن سيد احمد کي **[[پنجاب]]** ۾ سکن طرفان مسلمان ڇوڪرين کي زوريءَ کڻڻ ۽ انهن کي سک ڪري پنهنجون زالون ٺاهڻ جا قصا ٻڌايا ۽ کيس درخواست ڪئي ته، 
 "اَي سيد! اوهان ولي الله آهيو، ڪجهه ڪيو ته جيئن انهن ڪافرن مان آجپو ملي.“  يوپي کان مجاهدن جو لشڪر سيد احمد بريلوي جي قيادت ۾ **[[پشاور]]** پهتو ۽ 1826ع کان 1831ع تائين سکن جي خلاف جهاد جاري رکيو.

## بالاڪوٽ جي جنگ
پر ان اسلامي لشڪر سکن کان مسلمان ڇوڪريون ڇڏائڻ جي بدران پٺاڻ ڇوڪرين ۽ عورتن سان مجاهدن جا وهانءَ (شاديون) ڪرائڻ شروع ڪري ڇڏيون. ان جي نتيجي ۾ پشاور جي سردارن ۽ پٺاڻ عالمن جو يوپي جي مجاهدن جي خلاف هڪ گڏيل محاذ ٺهي ويو. جن مجاهدن کي ”خارج از اسلام“ ۽ ”واجب القتل“ جا فتوا ڏنا. مَلڪ سمهَ، پشاور جي حاڪم جي راضپي سان فيصلو ڪيو ته جيڪي به مجاهد تعلقي جي عشر ۽ انتظام تي مقرر آهن، انهن کي انهن ئي علائقن ۾ هڪ ئي رات ۾ قتل ڪري ڇڏيو وڃي. مقرر يا طئي ٿيل رات تي عشاء جي نماز کان پوءِ هر ڳوٺ ۾ نغارا وڳا ۽ صبح تائين سڀني اسلامي مجاهدن کي رڍن ۽ ٻڪرين وانگر ذبح ڪري انهن جو ڪم پورو ڪري ڇڏيو ويو. سيد احمد سان گڏ باقي جيڪي سندس ساٿي هئا انهن کي **راجا شير سنگھه** جي لشڪرين بالاڪوٽ وٽ گهيري ۾ آڻي قتل ڪري ڇڏيو.

## حوالا

زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:اسلامي جنگون
ڪرد

وچ اوڀر ۾ لڳ ڀڳ اڍائي کان ساڍا ٽي ڪروڙ **ڪرد** آبادي آهي. پهرين عالمي جنگ ۾ اتحادين 1920ع ۾ ٺاهه ڪيو هو ته ڪرد رياست ٺاهي ويندي پر پوءِ ان ڳالهه تي عمل نه ٿي سگهيو. گذريل اسي ورهين کان ڪرد پنهنجي قومي آجپي لاءِ جاکوڙ ڪندا پيا اچن. جنهن ۾ هزارين ڪرد مارجي چڪا آهن ۽ ٻيا بي گهر  ٿيا آهن. 1978ع ۾ **عبدالله اوڪلان** ڪردش آجپي جي پارٽي ٺاهي، جنهن ترڪي ۾ هٿيار بند جاکوڙ شروع ڪئي. 1990ع ۾، هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ 40 هزار ڪرد ماريا ويا هئا. 1915ع ۾ جنوري جي ويڙهه ۾ هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ 16 هزار ڪرد ماريا ويا. هڪ ڊگهي سياسي ۽ گوريلا هٿياربند ويڙھ کانپوءِ ڪرد پنهنجي قومي آجپي جي منزل ڏانهن وڌي رهيا آهن.

## حوالا

زمرو:قومپرستي
ڀيل قبيلي جو شڪاري قبيلو

ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ”قديم سنڌ“ ۾ لکي ٿو ته، ”هاڻوڪا ڀيل مارواڙ يا راجسٿان مان اچي سنڌ ۾ آباد ٿيا هئا.  هنن جو تهذيب جو ڪهڙن قبيلن سان لاڳاپو آهي، **وائلڊ ٽرائبس آف آنڊيا** جو انگريز ليکڪ ران ڀيلن جو وطن مارواڙ لکيو آهي، جتي اهي ٻين علائقن ۾ پکڙجي ويا. ڀيل قبيلي جون ڪيتريون ئي ذاتون آهن، جن مان ڪيتريون راجپوتن جون آهن. ڀيلن جو شڪاري قبيلو محنتي ۽ بهادر آهي ۽ انهن جو گذازو شڪار تي هو، ان ڪري انهن کي **شڪاري** به چيو وڃي ٿو.

عام طور تي ڀيلن جي شڪاري قبيلي وارن کي دراوڙ سمجهيو وڃي ٿو. **گونڊ** نالي هڪ ٻئي قبيلي سان هڪجهڙائي رکن ٿا. هن قبيلي جي دراوڙ هئڻ جي حوالي سان مختلف رايا آهن. ڇو ڀيلن ۽ دراوڙن ۾ رهڻ سهڻ ۽ رسم ۽ رواج ۾ گهڻو فرق آهي. پر هنن جي اصليت، ثقافتي خاصيتون ۽ عادتون دراوڙن جي پاڙيسري قبيلي گونڊ سان تمام گهڻيون ملن ٿيون. هڪ ٻئي خيال موجب ڀيل حقيقت ۾ **منڊا** قبيلي جي شاخ آهن. منڊا قبيلي مان **سنٿال ۽ ڪول** (Sinthaal aein Kol) به آهن، جيڪي بنگال، بِهار ۽ آسام ۾ رهن ٿا. توڙي جو منڊا ۽ ڀيل قبيلي جي لهجي ۾ ڪنهن به قسم جو لاڳاپو ۽ هڪجهڙائي نظر نٿي اچي. 
انسائيڪلو پيڊيا آف آندين ٽرائبز اينڊ ڪاسٽس ۾ لکيل آهي ته ڀيل هڪ غير آريائي قبيلو آهي، جيڪو اتر اوڀر ۾ ٽاڪرو علائقي جي اورنگ آباد سباح ۾ رهن ٿا، جن جي اوڀر ۾ گونڊ ۽ انڊ قبيلا، جڏهن ته اولهه ۽ ڏکڻ ۾ ڪولهي ۽ بجارا قبيلا رهن ٿا. ونجاپور، ڪنڙ، ڀوڪر دان، اورنگ آباد ۽ گنگاپور تعلقن ۾ اهي وڏي انگ ۾ آباد آهن. هڪ اندازي موجب کين راجپوتن پاڻ وٽان بيدخل ڪري ڇڏيو هو.

ڀيلن جي هن شڪاري قبيلي جي لاءِ اهو به چيو وڃي ٿو ته هي آرين کان به پهرين جو قبيلو آهي، جنهن جو ذڪر رامائڻ ۾ به ملي ٿو. جڏهن هندو ديوتا رام سزا جي طور تي جهنگ ۾ ڀٽڪي رهيو هو تڏهن هڪ ڀيل مائي کيس ٻير کائڻ لاءِ ڏنا هئا. شڪاري قبيلي سان مرهٽن ۽ مسلمانن به سٺو سلوڪ نه ڪيو. ڪجهه مغل بادشاهن شڪاري قبيلي وارن کي پنهنجي فوج ۾ به ڀرتي ڪيو هو. ڀيلن جو هي شڪاري قبيلو ڏاڍو دلير ۽ بهادر هو، تنهنڪري مرهٽن انهن تي ڏاڍا ظلم ڪيا. سنڌ جي اڇڙو ٿر ۾ به هن قبيلي جا گهڻائي گهر آهن. انهن جو ڳوٺ دڳائون جي ويجهو آهي. دڳائون، هن ريگستان جي سرحدي علائقي کي چيو ُوڃي ٿو ۽ هتان ڀارت جو سرحد گهڻو پري ڪونهي.

ڀيلن جو هي شڪاري قبيلو، ٻين ڀيل قبيلن کان سماجي طور تي الڳ ۽ جدا ائين آهي جو هن قبيلي جي فردن جا نالا مسلمانن جهڙا آهن ۽ اهي پاڻ کي مسلمانن جي گهڻين رسمن سان ڳنڍين ٿا. ڀيلن جو هي قبيلو هولي ۽ ديوالي ڪو نه ملهائيندو آهي.  هي قبيلو گهڻو ڪري مسلمان آبادين جي ويجهو رهندو آهي ڇو جو هندو ڌرم جي ذات پات ۽ ڀيد ڀاءُ نظام کين پنهنجو ڪرڻ جي بدران تڪليف پهچائي ٿو. ڌرمي طور تي هي قبيلو هندو هئڻ جي باوجود شڪاري قبيلي وارا مسلمانن جون ٻئي عيدون به ملهائيندا آهن. پر هي قبيلو ڀيل ۽ هندو هئڻ جي باوجود ڀيلَ هنن کي ڀيل ۽ هندو هنن کي هندو نٿا مڇين. عيد واري ڏينهن هن قبيلي وارا مسيت يا عيدگاهه جي ٻاهران اچي انتظار ڪندا آهن جڏهن عيد ختم ٿيندي آهي ته هي عيد پڙهي ايندڙن سان عيد ملندا آهن. شڪاري قبيلي وارا پنهنجو وهانءُ (شادي) نڪاح ذريعي ڪندا آهن. جيڪڏهن نڪاح کان پوءِ دعا ڪرڻ لاءِ ڪنهن کي قراني آيتون ياد ناهن هونديون ته نڪاح **شاهه عبدالطيف** جي شاعري پڙهي پڙهايو ويندو آهي. شڪاري قبيلي وارا مندر ڪو نه ويندا آهن ۽ نه ئي مورتي جي اڳيان مٿو ٽيڪيندا آهن. پنهنجي ان انفرادي سڃاڻپ ڪارڻ هي قبيلو اڄ به پنهنجي سڃاڻپ جي ڳولا ۾ آهي. 

## حوالا

زمرو:قبيلا
زمرو:سنڌ
زمرو:تاريخ
زمرو:مذهب
اموي خلافت

'''امارت اموي UmayyadEmaratese)، اسلام جي اهم حڪومت هئي، جنهن جو بنياد خلفاءِ راشدين جي خلافت کان پوء پيو، جنھن ۾ بہ اموي خليفو  عثمان (644-654) خلافت ڪري چڪو هو. اموي امارات جو بنياد امير معاويہ رکيو جڏهن هو شام ملڪ جو گورنر هيو. (اموي مطلب اميہ جو پٽ جيڪو مڪي سان تعلق رکي پيو). جڏهن پھرين مسلم گھرو ويڙھ ختم ٿي، تہ شام اموين جو مضبوط ۽ اهم مرڪز هو ان کانپوءِ انهن دمشق کي پنهنجي امارات جو هيڊ ڪوارٽر بڻايو.

اموين اچڻ سان ئي پنهنجي امارات کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ڪيترائي اهم ملڪ فتح ڪيا. جهڙوڪ؛ سنڌ، سائبيريه پينسوليہ، مسلم اسپين، مغرب وغيره کي مسلم دنيا ۾ شامل ڪيو ويو. ان وقت اموي امارات 11،100،000 چورس ڪلوميٽر تي پکڙيل هئي جڏهن تہ 62 ملين آبادي (ان وقت دنيا جي %29 هئي،) ان امارات کي آبادي ۽ ايراضي ھڪ عظيم ۽ عاليشان حڪومت بڻائي پئي.

ان وقت مسلمان امويه انتظاميہ ٽيڪس کي مشڪوڪ ۽ باطل سمجهدا هئا.  جڏھن تہ عيسائين ۽ يھودين کي آزادي مليل هئي.

## ارتقا==۔

## تاريخ
## اموي انتظاميہ
## سماجي تنظيمون
## ورثو
## شروعاتي ادب
## اموي امير

## پڻ ڏسندا
## حوالا
زمرو:خلافتون
زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ
قدرتي ٻولي

**قدرتي ٻولي** (انگريزي: Natural language) ڪنھن بہ عام انسان جي زمري جي ماڻهن سان ڳالھائي ويندڙ ٻوليءَ کي چيو ويندو آھي. ھي ٻوليون عام طور سوين سالن کان ٺھنديون آيون آھن ۽ عام طور تي ھر ٻولي جا سوين، ھزارينن، لکين يا ڪروڙين ڳالھائيندڙ آھن. ھر ٻولي ڪجهہ لفظن جو مجموعو ھوندي آھي.

زمرو:ٻولي
گيما ڊيمتري

**گيما ڊيمتري ليانتينس** (Gemma Dimities Liantinis)، ايٿينس يونيورسٽي ۾ فلسفي جو پروفيسر هو. هو تعليم جي فلاسافي، يوناني مذهب ۽ ادب پڙهائيندو هو. هن جون 9 لکڻيون يا دستاويز آهن. گيما ڊيمتريءَ جي لکڻين جو ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي. هن کي آڳاڻٽي يوناني ورثي سان پيار هو ۽ ڊيمتري يوناني ورثي کي اڄوڪي دور سان سلهاڙي ان کي نئي معنا ڏئي رهيو هو ۽ جديد يوناني تعليمي سرشتي سان ڳنڍي ۽ لاڳاپي رهيو هو.

هن کي نٽشي سان خاص لڳاءُ هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ جنهن ڳالهه تي زور ڏنو،  ان کي هو جديد يونان جو اخلاقي ۽ انٽيليڪچوئل (ساڃاهه) جو زوال چئي ٿو. هو لکي ٿو ته اَڄ جي يونان جو ڏيک بيڪار (faceless) ٿي ويو آهي. موت جو موضوع هن جي خاص ڌيان وٽان هو. هن لکيو ته آڳاٽي يوناني ثقافت رڳو راندروند ۽ زندگيءَ مان مزو ماڻڻ واري ڪونه هئي پر ان ۾ وجود جو اڻمحدود ڏک ۽ اداسي به هئي. هي اهو خيال هو، جنهن جي حوالي سان سندس محبوب فلسفي نٽشي هو. ع ۾ هن فلسفي جي هڪ پروفيسر سان وهانءُ ڪري ورتو. 

هو موت کي آخري ۽ اَٽل سمجهندو هو، هو سمجهندو هو ته موت کان پوءِ ڪا به زندگي ناهي. موت کان پوءِ ملڻ واري ڪنهن به انعام ۾ هو يقين نه رکندو هو. هن لکيو ته، انسان جي اندر ايترو اخلاقي حوصلو هئڻ گهرجي ته اهو موت جي حقيقت ۽ سچائي کي مڃي ته ڪو به انسان هڪ ڀيرو پڄاڻيءَ تي پهتو ته معنا سدائين لاءِ پڄاڻيءَ پهچي ختم ٿي ويو. ڇو جو موت اڻٽر ڪائناتي قانون ۽ سچ آهي.

ڊيمتري، هومر جو هڪ منظر بيان ڪري ٿو. جتي هيرو ويڙهه جي ميدان ۾ پنهنجي دشمن جي آڏو آهي ۽ ان کي چئي ٿو ته ”انساني نسل وڻ جي پنن وانگر آهي. اسان به ساڳي ئي نموني ڪنهن وڻ جي شاخن تي ڪجهه ڏهاڙا ساوا ستابا رهون ٿا ۽ پوءِ مينهنَ ۽ هوائون وغيره اسان کي اڏائي وڃن ٿيون ۽ پوءِ پوءِ هڪ شعر جو هڪ مصرو  پڙهي ٿو. اسان انسان ڇا آهيون، ڇانورن جا خواب آهيون، اسان ته پوري نموني ڇانوَ به ڪونه آهيون. اسان رڳو پنهنجون يادگيريون پنهنجي ڪم جي صورت ۾ ڇڏي ويندا آهيون.“ ۽ پوءِ پهرين جون 1998ع تي پروفيسر ڊيمتري غائب ٿي وڃي ٿو. هڪ ٽيڪسي واري ٻڌايو ته ان پروفيسر کي فلاڻي ٽڪريءَ واري هنڌ تي ڇڏيو هو. کيس نيري رنگ جي قميص ۽ اڇي رنگ جا بوٽ پاتل هئا. پروفيسر پنهنجي سوٽ کي چيو هو ته ستن ورهين کانپوءِ ان جڳهه جي باري ۾ سندس نياڻي کي ٻڌائيندو. سندس سوٽ ائين ئي ڪيو ۽ ان هنڌ تان 2005ع ۾ پروفيسر ڊيمتري جون هڏيون پکڙيل مليون. هن پنهنجي نياڻي لاءِ هڪ خط پڻ لکيو هو. 


**”... ايَ موت مان مرندس جڏهن آئون چاهيندس، ان وقت نه جڏهن تون چاهيندي. ان آخري ايڪٽ ۾ تنهنجي خواهش پوري ڪونه ٿيندي. اها منهنجي خواهش هوندي، جيڪا پوري ٿيندي. مان تنهنجي خواهش جي خلاف وڙهندس. مان تنهنجي سگهه سان وڙهندس. مان تنهنجي سڄي وجود سان وڙهندس. آئون مٽيءَ ماءُ جي هنج ۾ ويندس، جڏهن آئون فيصلو ڪندس، نه ڪي جڏهن تون فيصلو ڪندئين ...“** 

*ايما گولڊمين ڪير هئي ۽ ڇا چاهيندي هئي، جيڪڏهن توهان سندس باري ۾ وڌيڪ ڄاڻڻ چاهيو ٿا ته مهرباني ڪري هتي ٺڙڪ ڪيو


## حوالا

زمرو:فلسفو
زمرو:تعليم
زمرو:يونان
زمرو:يونان جي شخصيتون
زمرو:ماهر تعليم
زمرو:قديم يونان
زمرو:مذهبي ادب
زمرو:تعليم جو فلسفو

زمرو:1998ع جون فوتگيون
خلافت فاطميہ

**خلافت فاطميہ** (Fatimid caliphate)، اسماعيلي شعيہ، مسلمان عربن جي خلافت هئي. جيڪا اوڀر ۾ ڳاڙھي سمنڊ کان وٺي اولھ ۾ بحر اوقيانوس تائين اتر آفريڪا ۾ ڦهليل هئي. هنن ڀونچ سمنڊ کي پار ڪري ڪجهه علائقن تي پڻ حڪومت ڪئي. هنن پنهنجي خلافت جو مرڪز مصر کي بڻايو. ۽ خلافت مثالي اعليٰ بڻائڻ لاء مغرب جا علائقا سوڊان، سسلي، ليوانٽ، حجاز بہ پنهنجي خلافت ۾ شامل ڪيو.

فاطمي دعويٰ ڪن ٿا تہ اهي فاطمہ رضي الله عنه ( حضرت محمد صلي الله عليه والهٖ وسلم) جي پشت مان آهن. فاطمي رياست اتر اولھ الجزيہ، ڪوتاما بربر ۾ وجود ۾ آئي. هنن 909 ۾ اگلابد خلافت، جي گادي جو هنڌ رقادا فتح ڪيو. 921 ۾ تيونس جي شهر مهديہ کي پنهنجي خلافت جو نئون گادي جو هنڌ بڻايو، ۽ 948 ۾ هنن گادي جو هنڌ المنصوريہ تيونس ڏانهن منتقل ڪيو. جڏهن هنن 969 ۾ مصر فتح ڪيو تہ بعد ۾ قاهره کي پنهنجي خلافت جو گادي جو هنڌ بڻايو. ۽ مصر هنن جي خلافت جو سياسي تقافتي ۽ مذهبي مرڪز بڻيو. 
حڪمران طبقو اسماعيلي شعيہ سان واسطو رکي پيو.

## فاطمي خليفا
## فاطمي امامنن جو قبرستان
## فاطمي ورثو
## پڻ ڏسندا
*ايوبي سلطنت

## حوالا

زمرو:اڳوڻا خدائي راڄَ
زمرو:اڳوڻا ملڪ
زمرو:خلافتون
زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ
زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ
زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون
زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون
عباسي خلافت

**عباسي خلافت** (Abbasid dynasty), اسلام جي عظيم ۽ اهم خلافت هئي. خلافت اميہ جي خاتمي سان عباسي گھراڻي ھن نئين خلافت جو بنياد وڌو . خلافت جو نالو عباسين حضرت محمد صلي عليه والهٖ وسلم جي ننڍي چاچي حضرت عباس رضي الله عنه (566-653) جي پٺيان رکيو. انھن جي دعويٰ هئي تہ اھي حضرت عباس رضي الله عنه جي پشت مان آهن. هنن حڪومت گهڻو ڪري بغداد هاڻوڪي عراق مان ڪئي. ھن خلافت جو بنياد 750ع ۾ أبو العباس عبد الله بن محمد السفّاح رکيو جيڪو عباسي گھراڻي جو پھريون خليفو ھيو. اھا خلافت بغداد ۾ 1258 ۾ ختم ٿي، پر رسمن مصر ۾ 1517 تائين قائم رھي.

شروع ۾ هنن ڪوفي کي پنهنجي خلافت جو مرڪز بڻايو پر بعد ۾ خليفي المنصور 662 ۾ ساناني سلطنت جي گادي جي هنڌ سيٽسفون ڀرسان بغداد جو شهر جو بنياد رکيو جيڪو ايران جي سرحد جي ڀرسان هو. ان وقت خلافت عباسيہ گهڻو تڻو ايراني ڪامورن تي اعتماد ڪيو ۽ ڪيترن حڪمران خليفن ايراني رسمون کي پڻ اپنايو.

عباسين جو دور اسلام جو سنهري دور سڏجي ٿو. هن دور ۾ بغداد علم ادب سائنس تحقيق ايجادات جو مرڪز بڻجي ويو هر طرف کان ماڻهن علم حاصل ڪرڻ لاء بغداد جو رخ ٿي ڪيو.

مملوڪ سلطنت جي سلطان ملڪ ظاهر بيبرس عباسي شهزادي ابو القاسم احمد جي هٿ تي بعيت ڪئي ۽ عباسين جو خطبو پڙهڻ شروع ڪيو، ۽ انهن جو سڪو بڻ جاري ڪيو. ان کان پوء خلافت عباسيہ جو مرڪز قاهره بڻجي ويو. پر 1517 ۾ عثمانيه خلافت ۾ قاهره جي فتح سان عباسي خلافت جو مڪمل خاتمو ٿي ويو.

## تاريخ
بنو اميہ جي خلافت جو خاتمو ان پروپيگنڊا سان ٿيو تہ انھن خلافت جي اصولن کي ترڪ ڪري ڇڏيو هو ۽ اھو مطالبو بہ اٿيو ته خلافت حضرت محمد صلي الله عليه وسلم ۽ حضرت علي رضه جي خاندان بني ھاشم کي ملڻ کپي، شيعن کي حضرت علي جي وارثن سان عقيدت ھئي پر عباسين انقلاب جي سرواڻي پئي ڪئي انھن پاڻ کي حضرت عباس رضہ جي نسبت سان بني ھاشم گھراڻي مان وارث قرار ڏئي اقتدار پنھنجي ھٿ ۾ ورتو.1258 ۾ منگولن بغداد تي حملو ڪري بغداد کي تباھ ڪري ۽ عباسي گھراڻي جي فردن جو قتل عام ڪري ھن خلافت جو خاتمو آندو. ھن گھراڻي جا ڪجهه فرد مصر ڀڄي ويا جتي عباسين جي ھڪ نالي ماتر حڪومت قائم رھي.

## زوال
عباسي خلافت ٻن صدين تائين بغداد مان خلافت ڪئي پر بعد ۾ هنن جي خلافت وڏي تيزي سان گهٽجڻ لڳي ايران ۾ مقامي حڪمرانن واڳون سنڀاليون جڏهن تہ آفريڪا ۾ شيعن خلافت فاطميہ جو بنياد رکيو. ۽ الغابيہ سلطنت پڻ اتر آفريڪا ۾ وجود ۾ آئي. سنڌ ۽ مسلم اسپين جون واڳون پڻ هنن جي هٿن مان نڪري ويون.
پر آخر ۾ منگول سلطنت حڪمران هلاڪو خان جي هٿ هيٺ عباسن جو 1258 ۾ مڪمل خاتمو آندو.

## خليفا جي فهرست

محمد بن يعقوب کان پوءَ عباسي خاندان جي حڪومت ختم ٿئي ۽ سلطنت عثمانيه جي حڪومت شروع ٿي.

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون
زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون
زمرو:ايشيا جي تاريخ
زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:خلافتون
زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ
زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ
زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ
سنڌي ڊڪشنريون ۽ گرامر

سنه 1816ع ۾، سنسڪرت جو ناتو يوروپي ٻولين سان ثابت ٿيو، ته ٻولين جي باري ۾ وڌيڪ کوجنائون ڪيائون. سنڌي ٻولي کي به ڪين ڇڏيائون. پهريائين مسٽر واٽن، ميرن جي صاحبيءَ ۾ اچي سنڌي ڊڪشنري ۽ گرامر جوڙيا، ۽ پوءِ ٻين صاحبن به انهيءَ ڏس ۾ چڱا پورهيا ڪيا. ڊاڪٽر ٽرمپ جو جوڙيل گرامر اڄ تائين مشهور آهي. اهوئي صاحب  هو جنهن سنه 1866ع ۾ ”شاهه جو رسالو“ هٿ ڪري ڇپايو هو. 

## حوالا

زمرو:لسانيات
زمرو:لغت
زمرو:سنڌي ٻولي
تعليم جو انتظام

انگريزن جي صاحبيءَ جي شروعات ۾، انگريزي سيکارڻ لاءِ ماسترَ گهربل هئا. انهيءَ گهرج پوري ڪرڻ لاءِ، آڪٽوبر 1854ع ۾، هڪ ”نارمل اسڪول“ ڪراچيءَ ۾ کليو. ان وقت ڪي مرهٽا عالم، جي بمبئيءَ ۽ پونا ڪاليجن مان تعليم وٺي، سنڌ ۾ اچي سرڪاري نوڪرين ۾ گهڙيا هئا، تن مان ڪي نارمل اسڪول ۾ مقرر ٿيا. اهي سنڌي ڪين ڄاڻندا هئا، تنهنڪري انگريزي لفظ جون معنائون هندستانيءَ ۾ ٻڌائيندا هئا. اهو نارمل اسڪول پوءِ حيدرآباد ۾ پراڻيءَ اسپتال جي ڀرسان، هڪ مسواڙي جاءِ ۾ کوليائون، جنهن ۾ سرڳواسي مسٽر چوهڙمل پنجابي (بي. اي) هيڊ ماستر ڪري رکيائون. **مسٽر چوهڙمل** (Chooharr Mal) سنڌ جو **پهريون گرئجويٽ** هو. اهو نارمل اسڪول ڦري هاڻي ”مرداڻو ٽريننگ ڪاليج“ ٿيو آهي. **سن 1860ع ڌاري، سنڌ جو تعليم کاتو قائم ٿيو**، تنهن کان پوءِ گهڻو سڌارو ۽ واڌارو ٿيو. اسان جن ماڻهن به چڱي مڙسي ڪئي. ڪراچيءَ ۾ ”مدرسو“ ۽ حيدرآباد ۾ ” يونين ائڪڊمي“ ۽ ٻين هنڌ ڪي اسڪول کوليائون. 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ”ڊي. جي. سنڌ ڪاليج کليو. هن وقت حيدرآباد ۽ شڪارپور ۾ به آرٽس ڪاليج آهن. سرڳواسي پرنسپال شهاڻيءَ جي ڪوشش سان انجنيئرنگ ڪاليج ۽ لاڪاليج کليا. ويجهڙائيءَ ۾ ائگريڪلچرل ڪاليج کليو آهي، ۽ سنڌ کي ڌار يونيورسٽي ملڻ جو به آسرو آهي. ويجهڙائيءَ ۾ زناني تعليم جو به چاهه وڌيو آهي. هينئر ڀليءَ ڀَت ثابت ٿي چڪو آهي، ته ڇوڪريون ڪنهن به طرح ڇوڪرن کان گهٽ ڪينهن، بلڪ ڪي امتحانن ۾ ڇوڪرن کي به شهه ڏيو وڃن تعليم جي باري ۾ مرهٽن، بنگالين ۽ پارسين شروع واري وقت ۾ سنڌين جي چڱي مدد ڪئي، جنهنڪري سنڌ جا ماڻهو سندن اهو ڳڻ ڪڏهن به ڪين وساريندا 

## حوالا

زمرو:تعليم
زمرو:سنڌ جي تاريخ