open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
رضيا سلطانا

**رضيا سلطان** یا **رضيا سلطانا** (شاهي نالو: جلالۃ الدين رضيہ) ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪرڻ واري واحد خاتون هئي۔ هو 1205ع ۾ پيدا ٿي ۽ 1240ع ۾ انتقال ڪري وئي۔ سلطنت دهلي جي غلام گهراڻو جي بادشاهه شمس الدين التمش جي ڌيءَ هئي، ۽ هو ترڪ سلجوق نسل سا تعلق رکندي هئي ۽ ڪيترن ئي مسلم شهزادن وانگور جنگي تربيت ۽ انتظام سلطنت جي تربيت به حاصل ڪئي۔ ننڍي کنڊ جي مسلم تاريخ ۾، رضيه ئي هڪ اهڙي عورت هئي، جنهن حڪومت هلائي. رضيه جي وقت ۾ هر هنڌ جهيڙا جهٽا ۽ بغاوت پکڙيل هئي، پر هن جلد ئي، سڄي هندستان تي پنهجو اقتدار قائم ڪري ورتو. بنگال ۽ سنڌ جهڙن ڏورانهن علائقن جي گورنرن ساڻس وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. هوءَ مردانه ڪپڙا پائي دربار ۾ ايندي هئي، ۽ گهوڙن تي سوار ٿي، فوجن جي اڳواڻي به پاڻ ڪندي هئي. هن تاخت تي ويهڻ شرط سلطان جو لقب اختيار ڪيو، ۽ نهايت هوشياري ۽ وڏي رعب ۽ دٻدٻي سان حڪومت ڪرڻ لڳي. لکنئو کان ويندي ديبل تائين سڄي ملڪ جا امير ۽ گورنر سندس فرمانبردار ۽ مطيع هئا. رضيه سلطانه جي قسمت ۾ امن امان واري حڪومت نه هئي، ويتر ان ڳالهه خرابي پيدا ڪئي، جو هن پنهنجي هڪ حبشي غلام جلال الدين ياقوت کي شاهي طبيلي جو داروغو مقرر ڪيو. جنهن سندس ترڪ سردارن کي ناراض ڪري وڌو. پنجاب جو گورنر اياز ۽ ڀٽندا جو گورنر التونيه، رضيه سلطانه جي فرمانبرداري کان ڦري ويا. رضيه لشڪر وٺي پنجاب ۾ داخل ٿي. جڏهن سندس لشڪر ڀٽندا وٽ پهتو ته ناراض ٿيل سردارن وجهه وٺي ياقوت کي قتل ڪري رضيه کي قيد ڪيو ۽ کيس التونيه جي حوالي ڪيو، ۽ التمش جي پٽ معزالدين بهرام کي تخت تي ويهاريو. ان ڳالهه جي ڪري التونيه گهڻو مايوس ٿيو هن رضيه سلطانه کي قيد مان آزاد ڪيو، ۽ ساڻس شادي ڪئي، ان کان پوءِ دهليءَ تي ڪاهي ويو، 13 آڪٽومبر 1240ع تي بهرام کين ڪئٽل وٽ شڪست ڏني، ۽ ٻئي ڏينهن رضيه ۽ التونيه مڪاني هندن هٿان قتل ٿي ويا، رضيه سلطانه جي حڪومت ساڍا 3 سال هلي. رضيه سلطانه هڪ تمام هوشيار عورت هئي، هن ۾ حڪومت ڪرڻ جي اهليت موجود هئي هن حڪومت هلائڻ جو تجربو پنهنجي پيءُ التمش کان حاصل ڪيو هو منهاج السراج جي مُورخ جو چوڻ آهي، ته هوءَ هڪ وڏي سلطان هئي، سادي مزاج واري، انصاف پسند، همدرد، عالمن جي قدردان، عدل ۽ اڳري، عوام جي ڀلائي جي نگران، جنگي سفر مان واقف، مطلب ته هن ۾ اهي سڀ صفتون موجود هيون جيڪي هڪ بادشاهه ۾ هئڻ گهرجن.thumb|رضيا سلطان، رضيا بيگم جو مقبرو


زمرو:حڪمران عورتون
جبار آزاد منگي

**جبار آزاد منگي** ڊراما نويس، ڪمپيئر ۽ شاعر جبار آزاد منگيءَ 18مارچ 1962ع تي نصيرآباد، ضلعي قنبر- شهدادڪوٽ ۾ جنم ورتو. ايم. اي ۽ ايل. ايل. بي آهي. صحافت ۽ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي جي خبرن واري شعبي سان وابسته آهي. ۽ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي تان سنڌ جي تاريخ تهذيب، تمدن ۽ ٻوليءَ تي مشتمل پروگرام “ سنڌ رنگ” گذريل ويهن ورهين کان ڪري ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي جي تاريخ ۾ ڊگهي ۽ وڌيڪ عرصو پروگرام ڪرڻ جو رڪارڊ ٺاهيو آهي، ان کان سواءِ شاعرن جي سرتاج  حضرت شاھ عباللطيف ڀٽائيءَ جي فن ۽ فڪر تي مشتمل پروگرام “ وکر سو وهاءِ ” ۽ روزانو نشر ٿيندڙ ڊسڪ جاڪي پروگرام “ روح رهاڻ ” به سندس محنتن سبب ڪاميابيون ماڻي چڪا آهن.  جبار آزاد منگيءَ جا  ڇھ ڪتاب جن ۾ 1:“ لفظ هوا ۾ خوشبوءِ”( ريڊيو اسڪرپت) 2: اندر ڪارو ڪانءُ (ڪهاڻيون) 3: ٽمون شرارتي ( ٻارن لاءِ ڪالم ڪهاڻيون) 4: تعلقي نصيرآباد جي جاگرافي 5: انت بحر عميق جو (  تعلقي نصيرآباد جي ڪلاسيڪل شاعر نور باداڻيءَ جي شاعري جو ڪتاب سهيڙن) 6: ايءُ عشق جو آواز( ريڊيو اسڪرپٽ) ڇپجي چڪا آهن . هن جا لکيل 50 کان وڌيڪ ڊراما سنڌ جي مختلف شهرن ۾ اسٽيج ٿي چڪا آهن. هيءُ المهراڻ سوشل ويلفيئر ائسوسيئيشن نصيرآباد، سنڌي ادبي سنگت ۽ سنڌ گريجوئيٽ ائسوسيئيشن نصيرآباد جو باني، پهريون صدر ۽ ڪنوينر رهيو آهي. جبار آزاد منگيءَ جي شاعري ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي خوب داد حاصل ڪيو آهي. سندس لکيل هڪ گيت ’او مٺي او مٺي تڪي تنهنجي گهٽي‘ فنڪار شفيق منگيءَ جي آواز ۾ مقبوليت ماڻي آهي. کيس خدمتن جي عيوض ڪيترائي اوارڊ، سرٽيفڪيٽ ملي چڪا آهن، جن ۾ سگا لاڙڪاڻي ڊويزن طرفان ’بهترين ڪارڪن‘ اوارڊ، 1995ع ۾ پاڪستان اسٽڊي سرڪل پاران ’بينظير ٽيلينٽ اوارڊ‘، ان وقت جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪر ۽ اڳوڻي وزيراعظم يوسف رضا گيلاني هٿان مليل آهي. مڃتا ايوارڊ قمبر شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي، ثقافت کاتو حڪومت سنڌ، ڪلر آف قمبر شهدادڪوٽ فيسٽيول 2018 مڃتا ايوارڊ ۽ بهترين ڪهاڻيڪار سنڌ رنگ ڊائجسٽ سرٽيفڪيٽ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ مليل اٿس. 

هيءُ هن وقت منگي محلي / مھراڻ ڪالوني نصيرآباد ۾ رهائش پذير آهي. سال 2015ع واري مڪاني چونڊن ۾ هُن پ پ پ جي اميدوار کي شڪست ڏئي آزاد اميدوار جي حيثيت ۾ چونڊون کٽي ورتيون. 
## حوالا
http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%B1%20%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%20%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A
رحمت عزيز چترالي

**رحمت عزيز چترالي**، گولڊميڊ لسٽ پاڪستان جو اردو، کوار شاعر، صوبي خيبر پختونخوا، ضلعي چترال جي تحصيل تورکو، تعلقي ڪھوت ۾ 1970ع ۾ پيدا ٿيو.

### ايوارڊ
# ڊاڪٽر عبدالقدير خان گولڊ ميڊل
# پرائيڊ آف دي نيشن گولڊ ميڊل‎
# شندور ايوارڊ
# چترال ھيومن ڊولپمينٽ ايوارڊ
# تمغہء پاڪستان
# پاڪستان يوٿ آئڪون ايوارڊ
# ياسر اللہ شھيد ايوارڊ
# انٽرنيشنل انوويشن ايوارڊ
# انوويٽو انيشيئيٽو ايوارڊ‎

### سافٽويئر
پاڪستاني زبان جو سافٽويئر‎
### تخليقون‎
* گلدان رحمت -اردو شعري مجموعو
* گلدستہ رحمت -کوار شعري مجموعو
* صداءِ چترال- کوار خطَ
* پاڪستان ۽ ڊاڪٽر عبدالقدير خان‎ - ‎
* گل افشانيات اقبال - ڪلام اقبال جو کوار چترالي ترجمو‎

### گيلري
‎فائل:Chitrali Chugha.JPG
‎

فائل:Chitrali Chugha.JPG

فائل:Rehmat Aziz Chitrali's Virtual Khowar-Chitrali ‎Keyboard.png‎‎‎

فائل:Rehmat Aziz Chitrali receiving Gold Medal from ‎Journalist Foundation ‎Pakistan.jpg

فائل:Rehmat Aziz Chitrali receiving Dr A Q Khan Gold ‎Medal Award 2015 from ‎Chairman Nazriya Pakistan ‎Council Mr Zahid Malid at Aiwan-e-Quaid ‎Islamabad.jpg

فائل:Group photo of Gold Medalist with Rehmat Aziz ‎Chitrali at Aiwan Quaid ‎Islamabad.jpg

فائل:Chitral Human Development Award.png

فائل:Prince Mohiuddin MNA Chitral ginving an interview to the First Khowar Chitrali ‎TV Programme of Khyber News TV Islamabad.JPG ‎

فائل:Journalist Foundation Gold Medal.JPG
فائل:Rehmat Aziz receiving Pakistan Youth Icon Award 2015.jpg
فائل:Youth Activist and Human Rights activist Rahmat Aziz Chitrali representing ‎Pakistan in United Nations Youth Forum.jpg
فائل:English and Chitrali versions of Iqbal's famous Urdu couplet.jpg‎
فائل:Rehmat Aziz Chitrali Pioneer, Test Wiki Administrator, Translator and Editor Khowar ‎Wikipedia project from Pakistan.jpg
فائل:Innovative Initiative Youth Award 2015.png
فائل:Signature of Rehmat Aziz Chitrali.JPG
فائل:Rehmat Aziz Chitrali receiving Shandoor literature & journalism Award from MNA Chitral NWFP Pakistan Prince Mohiuddin.png


## حوالا

زمرو:شاعر
زمرو:کوار شاعر
زمرو:پاڪستاني شخصيتون

‎
دهلي

**دھلي** يا** نئشنل ڪيپيٽل ٽيريٽري **  ڀارت جو ھڪ خطو  جيڪو رياستي درجو رکي ٿو  جنھن جو گاديءَ جو هنڌ دھلي شھر آھي. ھن خطي جو پراڻو نالو چيف ڪمشنر وارو دھلي صوبو ھيو پوء ان جي جاء تي اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ آف 1956 جو قانون  منظور ڪندي ساڳي سال يونين ٽيريٽري آف دھلي ۾ قائم ڪئي وئي پر 1992 م ان کي نئشنل ڪيپيٽل ٽيريٽري جو نالو ڏنو ويو.  ھن خطي جي ٽن طرفن اتر، اولھ ۽ ڏکڻ کان ھريانا رياست ۽ اوڀر پاسي اتر پرديش رياست واقع آھن.  ھن ٽيريٽري۾  11 ضلعا 33 سب ڊويزنون ۽ 59 مردم شماري وارا شھر ۽ 300 کن ڳوٺ  واقع آھن.  ھن  رياستي خطي جو وڏي ۾ وڏو شھر دھلي شھر آھي ساڳي شھر جي لڳو لڳ نيو دھلي شھر واقع آھي جيڪو انڊيا جو گاديءَ جو هنڌ آهي . ھن رياست جي پکيڙ 1483 چورس ڪلوميٽر آهي جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي صوبائي رياستن ۽ خطن ۾ 31ھين نمبر تي آهي. ھن رياست جون مکيه ٻوليون ھندي، انگريزي، اردو ۽ پنجابي آھي. ھن رياستي خطي جي پنھنجي ليجسليٽو اسيمبلي آھي جيڪا 1956 ۾ منسوخ ٿيڻ بعد 1993 ۾ ھڪ دفعو ٻيھر بحال ڪئي وئي جيڪا ھن خطي جي  حڪومت جي سربراھ وزيراعلي  کي چونڊيندي آھي. مرڪزي رياست جي طرفان  ليفٽيننٽ گورنر مقرر ٿيندو آهي.

## حوالا



زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون
قطب الدين ايبڪ

(**قطب الدين ايبڪ** 1206ع کان 1210ع تائين)

هيءُ ترڪي نسل جو هو ۽ ترڪستان ۾ پيدا ٿيو هو، ننڍپڻ ۾ هن کي ڪنهن اغوا ڪري نيشاپور جي قاضيءَ وٺ وڃي وڪيو، جنهن هن کي پنهنجي ٻارن کان گڏ مذهبي ۽ جنگي سکيا ڏني، قاضي صاحب جي وفات کانپوءِ سندن پٽن هن کي هڪ واپاري کي وڪيو جنهن هن کي وڃي محمد غوري وٽ مهانگي اگهه ۾ وڪيو.
جيتوڻيڪ هن خوبصورت نه هو، پر پنهنجي بهادري جفاڪشي ۽ سخاوت جي ڪري پنهنجي مالڪ کي ڏاڍو وڻيو، مالڪ سان وفاداري ڪري هو فوج جو سپهه سالار بڻيو، ننڍي کنڊ جي جنگين ۾ هن محمد غوريءَ کي هن ايترو ته متاثر ڪيو، جو هن ترائن جي جنگ کانپوءِ کيس سمورن علائقن جو حاڪم مقرر ڪيو.

## سوڀون

1192ع ۾ هن اجمير ۽ ميرٺ جي بغاوت کي دٻائي ڇڏيو، 1194ع ۾ پنهنجي مالڪ سان گڏجي هن قنوج جي حاڪم جئي چند تي حملو ڪري، هن کي شڪست ڏئي 1197ع ۾ گجرات ۾ انهلواڙا جي راجا ڀيم ديو سولنڪيء کي شڪست  ڏني، 1199ع ۾ هن مالوه فتح ڪيو، 1202ع ۾ بنديل کنڊ ۾ ڪالنجر جي قلعي کي گهراءُ ڪيو ۽ قلعو فتع ڪري ڪافي دولت هٿ ڪئي.

## تخت نشيني

محمد غوريءَ جي شهادت کان پوءِ ان جو ڀائيٽو غياث الدين محمد غور جو حڪمران ٿيو هن قطب الدين کي سلطان جو لقب ڏنو ۽ غلاميءَ کان آزادي ۽ حڪومت جي اخيار جو پروانو ڏنو محمد غوريءَ جي مرضي جي مطابق، هو ننڍي کنڊ جي اسلامي حڪومت جو بادشاهه بڻيو ۽ هن جي تاجپوشي جي رسم 24 جون 1206 تي لاهور ۾ ٿي ۽ مسجد جي ممبر تي هن جي نالي جو خطبو پڙهيو ويو، ۽ سندس نالي جو سڪو جاري ڪيو ويوسلطنت ۾ جن پاڻ کي حصيدار ٿي سمجهيو، هن تن سان مائٽي قائم ڪري انهن سان خوشگوار ناتا قائم ڪيا.

## وفات

قطب الدين 1210 ۾ لاهور ۾ پولو راند کيڏندي گهوڙي تان ڪري پيو ۽ فوت ٿي ويو.

## قطب الدين جو ڪردار

قطب الدين هڪ انتهائي مزاج بادشاهه هو، هو رحمدل ۽ بيحد سخي هو، سندس سخاوت جي ڪري کيس ”لک بخش“ ڪري سڏيندا هئا، هن ملڪ جي اندروني تحفظ جو سٺو انتظام ڪيو، تاج المائر جو مصنف هن جي شان ۾ لکي ٿو،  ته ”سلطان پنهنجي عوام سان پورو انصاف ڪندو هو هن پنهنجي سلطنت ۾ امن امان قائم رکڻ جي پوري ڪوشش ڪئي، هن جي حڪومت ۾ خزاني تي پهريدارن جي ضرورت نه هوندي هئي هن جي دور ۾ چورن ۽ ڌاڙيلن جي پيدا ٿيڻ جو سوال ئي نه هو“. قطب الدين ڍل شريعت جي عين مطابق، يعني پيداوار جو ڏهون حصو مقرر ڪئي، جنهن ڪري رعيت جي خوشحالي ۾ اضافو آيو، قطب الدين هڪ بهادر سپاهي ۽ اعليٰ درجي جو سپهه سالار هو، هن ڪيترين ئي جنگين ۾ شرڪت ڪئي، قطب الدين کي اڏاوت جي فن جو ڏاڍو شوق هو، هن ڪيتريون عمارتون تعمير ڪرايون جهڙوڪ دهلي جي قوت اسلامي مسجد، قطب مينار وغيره.
آرام شاهه

**آرام شاھ** (1210 - 1211) قطب الدين کان پوءِ آرام شاه نالي هڪ شخص حڪومت  تي ويٺو هي دهليءَ جي حڪومت هلائي نه سگهيو ۽ اميرن جي چوڻ تي شمس الدين التمش جيڪو ان وقت بدايون جو صوبيدار هو، آرام شاھ کي دهليءَ جي ڀرسان شڪست ڏئي پاڻ دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

زمرو:دهلي
شمس الدين التمش

**شمس الدين التمش** 1211ع کان 1236ع تائين

التمش ترڪ نسل جو هو ننڍي هوندي ڀائرن هن کي هڪ سوداگر جي هٿ وڪڻي ڇڏيو، آخر ۾ هن کي دهليءَ جي حڪمران قطب الدين ايبڪ ڪافي رقم جي بدلي خريد ڪيو، التمش کوکرن جي بغاوت دٻائڻ ۾ پنهنجا جوهر ڏيکاريا، جنهن جي بدلي ۾ قطب الدين هن کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ کيس امير الامراءَ جو خطاب ڏنو. پنهنجي ذهانت ۽ قابليت جي ڪري هن بدايون جي صوبيداري حاصل ڪئي، ۽ قطب الدين ايبڪ پنهنجي ڌيءَ جي شادي التمش سان ڪرائي.
التمش تخت تي ويهڻ شرط مشڪلاتن ۾ گهيرجي ويو پر هن همت نه هاري ۽ مشڪلاتن جو مردانگي سان مقابلو ڪيو. سڀ کان پهرين هن دهليءَ ويجهو فوجي بغاوت کي دٻايو، ان کان پوءِ هن پنجاب جي حڪمران تاج الدين يلدوز تي حملو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن پنهنجي خودمختار حڪومت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 1216ع ۾ ترائن جي ميدان ۾ هن کي شڪست ڏني. يلدوز جي مارجي وڃڻ کانپوءِ قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. التمش هن کي 1217ع ۾ لاهور مان هن کي ڀڄائي ڪڍيو ۽ هو اُچ طرف هليو ويو. التمش 1227ع ۾ هن تي حملو ڪري اُچ فتح ڪيو ته هيءُ وري بکر طرف فرار ٿي ويو. التمش بکر تي حملو ڪيو ۽ قباچه بدحواس ٿي ڀڳو ۽ جان بچائيندي ٻيڙيءَ جي حادثي جو شڪار ٿي مري ويو. خلجين بنگال جي صوبيدار کي ماري، حسام الدين کي پنهنجو حڪمران بناي، اوڌ جي صوبيدار التمش جي اجازت سان بنگال تي حملو ڪيو، ۽ حسام الدين کي اسيرن سميت گرفتار ڪيو، ۽ بنگال کي دهليءَ جي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو.

## منگولن جو حملو

1221ع ۾ چنگيز خان جي اڳواڻيءَ هيٺ منگولن ڏکڻ ايشيا تي حملو ڪيو. منگول جتان به ويندا هئا، ته شهرن جا شهر ويران ڪندا هئا، ۽ ماڻهن جو قتل عام ڪندا هئا. منگولن شاهه خوارزم جلال الدين تي حملو ڪيو، هو فرار ٿي التمش وٽ پناهه وٺڻ لاءِ آيو، پر التمش هن کي پناهه ڏيڻ کان نٽائي ويو، اهڙي طرح ڏکڻ ايشيا منگولن جي حملي کان بچي ويو، ۽ منگول فقط سنڌ ۽ پنجاب کي لٽي واپس پنهنجي وطن ويا.

## سوڀون

التمش 1226ع ۾ رنٿمبور جي قلعي تي وري قبضو ڪيو. 1230ع ۾ هن منڊور (مارواڙ) به فتح ڪيو. 1231ع ۾ گواليار جو گهيرو ڪري، اتان جي حڪمران ملايا ورماديو کي شڪست ڏني. 1234ع ۾ مالود تي حملو ڪري اجپن ۽ پلسا کي فتح ڪيو.

## التمش جو ڪردار ۽ ڪارناما

التمش کي تيرهين صدي عيسويءَ جو سڀ کان وڏو حڪمران مڃيو وڃي ٿو. هن اسلامي حڪومت شورشن ۽ ڏڦيڙ کان بچائي، ان جي بنياد کي کي مضبوط ڪيو ۽ ان جون حدون وسيح ڪيون. التمش هڪ بهادر جنرل هو، جنهن زندگيءَ جي آخري حصي ۾ به فتح حاصل ڪئي. التمش هڪ ديندار، انصاف پسند ۽ خدا ترس انسان هو. هن خاص اسلامي سڪن جو رواج وڌو. التمش چاليهن اميرن جي صلاحڪار مجلس (امراءَ چهلگائي) قائم ڪئي، جن سياست ۽ حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن جي حڪومت جو دور بيحد ڪامياب هو. هن قطب الدين ايبڪ جي اڻپورن ڪمن کي مڪمل ڪيو. هن هندستان تي اهو وڏو احسان ڪيو، جو هن ان کي منگولن جي حملن کان بچايو. مذهبي علمائن سان سٺي روش ڪري هر قسم جي مذهبي مخالفت کان بچي ويو ۽ ٻئي طرف سندس فوجن سلطنت جي توسيع وارن منصوبن کي فائدي جي نظر سان ڏٺو. بغداد جي خليفي سندس عظمت جو اعتراف ڪندي، هن ڏانهن خلعت موڪلي، ۽ کيس ”سلطان الهند“ جو لقب ڏنو. هن ناظم اعليٰ جي حيثيت سان سلطنت دهليءَ جي نظم ۽ نسق ۾ هن جا سڌارا ساراهه جوڳا آهن. هن جو دور امن ۽ خوشحالي وارو دور هو.
رڪن الدين فيروز

رڪن الدين فيروز (1236)

التمش مرڻ وقت نصيحت ڪئي هئي ته سندس جانشين هن جي ڌيءَ رضيه بيگم ٿئي، پر اميرن ان نصيحت جي پرواهه نه ڪندي هن جي پٽ فيروز الدين کي تخت تي ويهاريو، پر هو نا اهل ثابت ٿيو. اميرن فيروز الدين کي قيد ۾ وڌو. ۽ رضيه سلطانه کي تخت نشين ڪيو.
معزالدين بهرام

**معزالدين بهرام** (1240ع کان 1242ع)

التمش جا ڪيترائي امير ترڪ غلام هئا، جيڪي پاڻ کي ”چهلگاني“، يعني چاليهه امير چوائيندا هئا، معزالدين بهرام هنن اميرن جي طاقت ۽ اثر کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، نه هنن هڪدم بغاوت ڪئي، ۽ 10 مئي 1242ع تي کيس قتل ڪري ڇڏيو.
لوهاڻا

اس کی واپسی کا وہانا ارین مین جیسے نسلی گروپ اور بھارت میں کاروباری برادری. بھارت میں مرکزی گجرات میں رہائش گاہ, ممبئی اور ملک کے دوسرے حصوں میں ہے. ان تمام علاقوں میں پھیل گیا ہے. ماضی میں سندھ میں ہیں, پنجاب اور افغانستان. سندھ میں کچھ رہے ہیں, وہ اس کی واپسی وہانا سندھی ہیں.

زمرو:گجراتي ماڻهو
زمرو:پاڪستان جون هندو برادريون
زمرو:لوهاڻا
زمرو:انڊيا ۾ سنڌي قبيلا
ممبئي

**ممبئي** (Mumbai) جنھن کي پھرين بمبئي (Bombay)، سڏيندا هئا، ڀارت جي رياست مھاراشٽر جو گاديءَ جو هنڌ آھي ۽ ڀارت جو سڀ کان وڏو شھر آھي. ھي شھر ڀارت جي اولھہ ۾ ڪوڪن واري سامونڊي ڪناري تي واقع آھي، جتي ھڪ اونھي قدرتي بندرگاھ پڻ واقع آهي. سال 2008ع ۾ ھن شھر کي الفا ورلڊ سٽي جو درجو مليو. ھي شھر ڀارت جو امير ترين شھر پڻ آهي.  ممبئيءَ جی ٽي جایون ھنڌ عالمي ورثو قرار ڏنل آھن جن ۾ ايليفنٽا غارون، ڇترپتي شِواجي مھاراج ٽرمينس ۽ ممبئي جو وڪٽوريائي ۽ جملي آرٽ وارو عمارتي سينگار شامل آهن. ست ٻيٽ جن تي ممبئي شھر اڏيل آھي اصل ۾ ڪولھي ماڻھن جي وسندي ھيو جن جو اصل وطن گجرات جو ڪاٺياواڙ ۽ وچولو علائقو ھيو. انھن ئي ھتي ممبا ديويءَ جي پوڄا جو رواج وڌو جنھن جي پوڄا اڄوڪي دؤر ۾ بہ ڪاٺياواڙ ۾ جاري آهي. چون ٿا تہ لفظ بمبئي ڪولھي ماڻھن جي ان ديوي جي نالي مان نڪتو ھو. 

صدين تائين ھن علائقي تي مقامي ماڻھن جو راڄ رھيو پوء ان تي پورچوگال قبضو ڪيو جنھن بعد 1661 ۾  انگلينڊ جي بادشاھ چارلس ٻئين  پورچوگال جي براگانزا گھراڻيجي  شھزادي ڪيٿرائين  سائيشادي ڪئي تہ ھي علائقو: ستن ٻيٽن واري بندرگاھ کيس کي ڏاج م ڏنو وئي. جنھن بعد برٽش حڪومت اھو علائقو سالياني 10 پائونڊ جي عيوض مقاطعي (ليز) تي ايسٽ انڊيا ڪمپني کي ڏنو جنھن ان جو قبضو ورتو. ستن ٻيٽن جي وچ واري علائقي کي پاڻي مان ٻاھر ڪڍڻ واري ھارنبي ويلارڊ پراجيڪٽ ، روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي ڳنڍي 1845 تائين ھڪ وڏي بندرگاھ ۾ تبديل ڪيو ويو. جيڪو اوڻويھين صدي ۾  معاشي ۽ تعليمي ترقي جو مرڪز ٿي ويو.

[thumb|[درگاھ حاجي علي جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]]

## جاگرافي

alt=Mumbai is on a narrow peninsula on the southwest of Salsette Island, which lies between the Arabian Sea to the west, Thane Creek to the east, and Vasai Creek to the north. Mumbai's suburban district occupies most of the island. Navi Mumbai is east of Thane Creek, and the Thane District is north of Vasai Creek.|thumb|upright|ممبئي جا ٻہ روينيو ضلعا تصوير ۾ نمايان

ممبئي ٻن روينيو ضلعن تي مشتمل آهي جن ۾ ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ ۽ ممبئي سبوربن ضلعو شامل آهن. سٽي ڊسٽرڪٽ کي **آئلينڊ سٽي** يا **ڏکڻ ممبئي** پڻ چوندا آهن. ممبئي جي ٽوٽل پکيڙ603.4&nbsp;km2(233 sq mi) آهي.جنھن ۾ آئلينڊ سٽي 67.79&nbsp;km2 (26 sq mi) تي مشتمل آهي ۽ سبوربن ضلعو  370&nbsp;km2 (143 sq mi)
تي مشتمل آهي. ۽ ٻنھي کي ملائي ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي پکيڙ 437.71&nbsp;km2 (169 sq mi) آھي باقي علائقا ڊفينس ايسٽيبلشمينٽ جا آھن.ان کان سواءِ ممبئي پورٽ ٽرسٽ، اٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا ۽  بوريوالي نيشنل پارڪ ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي حدن کان ٻاھر آھن.  ھن شھر جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 46 ڦٽ آھي.

## حوالا

زمرو:ڀارت
زمرو:وڏا شهر
زمرو:بندرگاهه وارا شهر
زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ
زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ
غلام گهراڻو

هن گهراڻي جو بنياد قطب الدين ايبڪ وڌو جيڪو محمد غوريءَ جو غلام رهي چڪو آهي. هن گهراڻي جا ٻيا حڪمران، جهڙوڪ: التمش ۽ غياث الدين شروع ۾ غلام هئا، جنهن ڪري ان گهراڻي کي غلام گهراڻو چيو وڃي ٿو. هي ترڪي نسل جا هئا. ۽ ڏاڍا ذهين، بهادر ۽ قابل ثابت ٿيا، جنهن ڪري ترقي ڪندا ان مرتبي تي پهتا.

ڏکڻ ايشيا ۾ هنن جي حڪومت 1206ع 1250ع تائين رهي ۽ ان دوران هن گهراڻي جي يارهن ماڻهن حڪومت ڪئي

## غلام گراڻي جا سلطان

* قطب الدين ايبڪ (1206 - 1210)
* آرام شاهه (1210 - 1211)
* شمس الدين التمش (1211 - 1236)
* رڪن الدين فيروز (1236)
* رضیہ سلطانہ (1236 - 1240)
* معزالدين بهرام (1240 - 1242)
* علاؤ الدین مسعود (1242 - 1246)
* ناصر الدین محمود (1246 - 1266)
* غیاث الدین بلبن (1266 - 1286)
* معز الدین ڪیقباد (1286 - 1290)
* ڪیومرث (1290)
کوسو

**کوسو** يا **کوسا** (اردو: کهوسہ، انگريزي: Khosa، بلوچي: کوسگ)، ذات بلوچ نسل سان تعلق رکي ٿي هي قوم پاڪستان ۾ سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ ايران جي مختلف علائقن ۾ رھي ٿي. تاريخ جي مطابق، بلوچ يادوونشي اھيرن (Yaduvanshi Ahirs) سان تعلق رکن ٿا. ھيءُ بلوچن جي ھڪڙي قوم، رندن جي شاخ آھي. کوسا اڪثر جبل جي وٽ سان ڪوھستان جا رھاڪو آھن، خاص بندويراھه ۾ ڪوٽڙيءَ جي الھندي ڏي. انھن جون گھڻيون قومون آھن، جيئن ته جُماڻي، ڇُٽاڻي، دُرياڻي، سھراڻي، شاداڻي وغيره. مغلن جي دؤر ۾، کوسا مڪران، صوبي سرحد، هانسي، حصا، کاڏل، ڀٽ نير، ٿرپارڪر کان سابرمتيءَ تائين پکڙجي ويا. همايون کين سون مياڻي جاگير ڏني هئي. مڪران کان سواءِ حمار، پنجاب صوبي سرحد، کاڏل، ڀٽ نير، ٿرپارڪر، آبو تائين پکڙيل هئا. صوبي سرحد ۾ سندن مستقل رياست هئي. همايون کين سون مياڻي جاگير طور ڏني. کوسا هڪ صدي کان ڪلهوڙن سان وفادار رهيا هئا. وقت بوقت فساد ڪندا هئا. پهرين چؤياري کين دادو ضلعي ۾ باغبان جاگير طور ڏنو. کوسن جا راڄ ٿرپارڪر جي سرحد جي حفاظت ڪرڻ لڳا.

## حوالا

زمرو:بلوچ قبيلا
زمرو:سنڌ جون ذاتيون
شفيع الله ميمڻ

شفيع الله ميمڻ سجاول صدر ميڊيا ڪلب سجاول
big>
سجاول ٽي وي 
فيس بوڪ
دي فائونڊرس ڊيولپمينٽ آرگنائيزيشن بدين

**دي فائونڊرس ڊيولپمينٽ آرگنائيزيشن بدين** هڪ سماجي تنظيم آهي جنهن جو ڪم ضلعي بدين جي ٻهراڙين ۾ غريب ۽ بي پهچ ماڻهن جي وس آهر مدد ڪرڻ آهي دي فائونڊرس بدين جو بنياد ضلع بدين جي پڇاڙي واري شهر ملڪاڻي شريف جي ڪجهه نوجوانن 2009 ۾ وڌو تنظيم ٺاهڻ جو مک مقصد علائقي جي ڀلائي جا ڪم ڪرڻ هو. 2010ع ۾ دي فائونڊرس بدين کي حڪومت سنڌ جي 1961ع جي ويلفيئر ايڪٽ تحت رجسٽر ڪرايو ويو، هن وقت دي فائونڊرس بدين ضلعي بدين جي اترين علائقن جي ٻهراڙين ۾ پنهنجو مدد پاڻ تحت ڪم ڪري رهي آهي، دي فائونڊرس جي هيڊ آفيس ملڪاڻي شريف ۾ آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ سماجي ڀلائيءَ جون تنظيمون
کهڙو

**کهڙا** ذات اصل ۾ امر، جيڪو ابو الحڪم سڏيو ويندو هو، تنهن جي خاندان سان تعلق رکن ٿا. جيڪو اصل ۾ حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن جي خاندان جو فرد هو جنهن کي ابو جهل نالي سان سڃاتو ويندو هو اصل ۾ کهڙا ابو جهل جي پوٽي سمون جو اولاد آهن. جيڪو علي ڪرم الله وجهه جي خلافت جي زماني ۾ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيو.حضرت امام حسين رضہ جي شهادت کان پوء سمون مدينو ڇڏي شام طرف هليو ويو ۽ اتي وڃي مروان، اميہ خاندان جي حڪمران جي نوڪري اختيار ڪيائين. جيئن تہ سمون تمام هوشيار ۽ ذهين ماڻهو هو. ۽ مروان تمام عقلمند هو تنهن ڪري جلد سمون سندس پسنديده شخصيت بڻجي ويو. وليد بن مالڪ جي وقت ۾ (محمد بن قاسم) سان گڏ سنڌ کي فتح ڪرڻ آيو. ۽ اتي ئي شهيد ٿيو، سمي جا چار پٽ هئا (انڙ، پنهور، لاڙڪ، کهڙو). انهي حساب سان سندس آخري پٽ جو اولاد کهڙا سڏجڻ ۾ آيو. کهڙن جو قبيلو کهڙا شهر آباد ڪرڻ کانپوء جيڪو خيرپور ضلعي جي گمبٽ تعلقي ۾ آهي، سنڌو ندي جي کاٻي ڪناري تي آباد ٿي ويا. سترهين صدي ۾ کهڙن جو شهر سرسبز ۽ آباد شهر هو. 1062_1041ھ سن جي وچ ۾ کهڙن جا مخدوم خليفي معتصم باالله جي وقت ۾ بغداد کان هجرت ڪري سنڌ ۾ اچي آباد ٿيا ۽ اڄ تائين اتي ئي آباد آهن.

مرزا قليچ بيگ لکيو آهي تہ: کوهڙا لوهريءَ کان ويهن ڪوهن تي هيٺيان مشهور ماڻهو هوندا هئا.
# قاضي عبدالرحمان. معتبر شريعت وارو ماڻهو هو. مسجد ۾ نماز پڙهندا شهيد ٿيو. سندس پٽ قاضي محمد ۽ قاضي احمدي سندس جاءِ تي ٿيا.
# منشي عبدالرئوف سهتو، جنهن کي ڪي هنڱورجن جو رهاڪو ٿا چون. اهو انشاپردازيءَ ۾ ڏاڍو قابل هو. پهرين خانپور ۽ سيوي جي حاڪمن وٽ منشي هو. پوءِ نواب خدا يار خان عباسي وٽ آيو ۽ کانئس پوءِ سندس ڀاءُ محمد حفيظ، ميان غلام شاھ ڪلهوڙي وٽ هو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جون ذاتيون
زمرو:سنڌي ذاتيون
زمرو:سما جاتيون
سنڌيءَ ۾ ٻاراڻي شاعريءَ جي اينٿالاجي

سنڌيءَ ۾ ٻاراڻي شاعريءَ جي اينٿالاجي ڪتاب سنڌي ٻاراڻي ادب جي  انسائيڪلو پيڊيا آهي.

## حوالا

زمرو:ٻاراڻو ادب
زمرو:ٻاراڻا ڪتاب
جيڪب آباد

[thumb|200px|[ٽئونٽن شاير جي ھال ۾ رکيل ميجر جنرل جان جيڪب جو ماربل جو ٺھيل مجسمو. جان جيڪب سنڌ جي فتح کان پوءِ جيڪب آباد شھر جو بنياد وڌو.]]

**جيڪب آباد** (Jacobabad) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻي ڊويزن جو شهر آهي ۽ جيڪب آباد ضلعي جو صدر مقام آهي.

## تاريخ
ھن شھر جو پراڻو نالو خانڳڙھ آھي جيڪو ڪلھوڙن جي دور ۾ قائم ٿيو ھو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارهه به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو:
”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز،  خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا. “. 1843ع ۾ جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپني جي سرڪاري فوج سنڌ فتح ڪئي تہ اھو شھر برٽش انڊيا جو سرحدي شھر ھجڻ ڪري اھميت رکي پيو ڇوتہ اتي بلوچ قبيلن طرفان مزاحمت تي رھي ھئي جنھن کي منھن ڏيڻ لاء ڪرنل جان جيڪب جي مقرري ٿي جنھن اتي پھچي نئين شھر جو بنياد وڌو جنھن جو نالو جيڪب آباد رکيو ويو. ڪرنل جيڪب ان علائقي م سرحدي فوجي چوڪيون قائم ڪري قبيلن کي تابع ڪيو ۽ مزاحمت کي ختم ڪيو.

## ثقافت
سنڌي ٻوليءَ ۾ جيڪب آباد لاءِ هي چوڻي به مشهور آهي، **جيڪب آباد, دل آباد.**

## حوالا

زمرو:جيڪب آباد ضلعو
زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن
زمرو:سنڌ جا ضلعا
زمرو:سنڌ جا شھر
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
شهيد بينظيرآباد ضلعو

**شهيد بينظيرآباد ضلعو** پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شھيد بينظير آباد ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو اڳوڻو نالو نوابشاھ ضلعو آهي. 2008ع ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي جي وزيراعلي قائم علي شاھ جي حڪومت ان جو نالو تبديل ڪري شھيد بينظير آباد ضلعو رکيو ۽ ان جي ضلعي صدر مقام نوابشاھ شھر جو ساڳيو نالو برقرار رکيو ويو.

## شھيد بينظير آباد جا تعلقا
هن ضلعي ۾ 4 تعلقا آهن.

## يونين ڪاؤنسلون

## ضلعي ۾ موجود ٻيا شهر، ڳوٺ ۽ علائقا

* سڪرنڊ
* دوڙ
* ٻانڌي
* بڇيري
* ڄام صاحب
* قاضي احمد
* سٺ ميل
* دولتپور
* شاهپور جهانيان
* صابو راهو
* ڪاٺڙي

## پڻ ڏسو
شهيد بينظيرآباد ڊويزن

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا

زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا
زمرو:شهيد بينظير آباد ڊويزن
ملير ضلعو

**ملير ضلعو** (اردو: ضلع ملير) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي جيڪو سال 1996ع ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي (هاڻي گلشن ضلعو) کي ورهائي ٺاهيو ويو هو. سال 2023ع جي آدمشماري جي  مطابق، ضلعي ملير جي آبادي 24,19,736 آهي.

## تاريخ
ملير هڪ سنڌي لفظ آهي جن جو معنيٰ "سائو" (Greenery) آهي. پاڪستان جي آزادي کان اڳ، جديد ڪراچي جي گڊاپ ٽائون ۽ ملير ٽائون ۾ سنڌي ۽ ڪلمتي بلوچن جا ننڍا ڳوٺ هئا. هاڻي ٻئي ٽائون شهر جي پکيڙ جي ڪري شهر جي مضافات طور ترقي ڪري چڪا آهن.

### ٻهراڙي
تاريخ ۾ ملير کي ان جي کليل ماحول ۽ سرسبز فارمن جي ڪري ڪراچي شهر جو ٻهراڙي سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي اها ٻهراڙي وارا علائقا نه رهيا آهن.

### زرعي زمين
ملير ڪڏهن پنهنجي ميون ۽ ڀاڄين جي فارمن لاءِ مشهور هو؛ پر، هاڻي زميني پاڻي جي سخت کوٽ سبب، اهي زرعي زمينون رهائشي علائقن ۾ تبديل ٿي رهيون آهن، جنهن ڪري شهري آبادڪاري ۽ ماحولياتي تباهي وڌي رهي آهي. سوسائٽي فار ڪنزرويشن اينڊ پروٽيڪشن آف انوائرمينٽ (SCOPE) ملير ضلعي ۾ خشڪي ۽ ريگستاني ٿيڻ بابت پريشان آهي ۽ ملير ۽ ان جي معاون ندين جي خشڪ دريائن جي بسترن ۾ غير قانوني ريتي ۽ بجري جي کوٽائي (Mining) جي خلاف مهم شروع ڪئي آهي. ريتي ۽ بجري جي کوٽائي زميني پاڻي کي گهٽ ڪرڻ جو سبب بڻجندي آهي، ڇاڪاڻ ته برساتي پاڻي آبي ذخيري ۾ نه ٿو وڃي سگهي. SCOPE خشڪي متاثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ برساتي پاڻي جا ذخيرا ٺاهي رهيو آهي.

## انتظامي حيثيت

ملير ضلعو سال 1996ع ۾ ڪراچي اوڀر ضلعي کان ڌار ڪري قائم ٿيو ۽ سال 2001ع شهري حڪومت واري نظام ۾ ختم ڪيو ويو ۽ ٽن ٽائون؛ ملير ٽائون، بن قاسم ٽائون ۽ گڏاپ ٽائون ۾ ورهايو ويو. 11 جولاءِ 2011ع تي، سنڌ حڪومت ملير ضلعي کي ٻيهر بحال ڪيو. سال 2022ع ۾، لوڪل اليڪشن ايڪٽ -2022ع (ترميم ٿيل) جي تحت، ملير ضلعي کي ٽن "ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن"؛ ملير ٽائون، گڊاپ ٽائون ۽ ابراهيم حيدري ٽائون ۾ ان جي چونڊيل چيئرمين ۽ هڪ وائيس چيئرمين جي سربراهي ۾ ورهايو ويو ۽ 6 سب ڊويزنون پڻ آهن:
* ايئرپورٽ سب ڊويزن
* ابراهيم حيدري سب ڊويزن
* بن قاسم سب ڊويزن
* شاهه مريد سب ڊويزن
* گڏاپ سب ڊويزن
* مراد ميمڻ سب ڊويزن
 
هر سب ڊويزن جي سربراهي هڪ اسسٽنٽ ڪمشنر ڪندو آهي.

## آباديات
سال 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري جي مطابق، ملير ضلعي ۾ 4,21,426 گهر ۽ آبادي 24,32,248 آهي. جنس جو تناسب 112.70 مردن جي مقابلي ۾ 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح %63.14 آهي، مردن لاءِ %67.74 ۽ عورتن لاءِ %57.84 جي شرح آهي.  سروي ڪيل آبادي ۾ 6,24,172 (%25.8) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن.11,66,340 (%47.95) جي آبادي شهري علائقن ۾ رهئي ٿي.

آبادي جي اڪثريت (%96.45) جو مذهب اسلام آهي، عيسائيت جا پيروڪار %1.82 ۽ هندو مت (شيڊيول ڪاسٽ سميت) جا پيروڪار آبادي جو %1.66 آهن.

### ٻوليون

سال 2023ع جي آدمشماري جي وقت، آبادي جو %34.98 سنڌي، %17.71 پشتو، %15.79 اردو، %9.94 پنجابي، %7.88 بلوچي، %5.69 هندڪو ۽ %3.22 سرائيڪي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندا هئا.

## پڻ ڏسو
* پاڪستان جون ڊويزنون 
* سنڌ جون ڊويزنون 
* سنڌ جا ضلعا 
* سنڌ جا تعلقا
* ڪراچي جا ٽائون

## حوالا

زمرو:ملير ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا
زمرو:ڪراچي جا ضلعا
اورنگي ضلعو

**اورنگي ضلعو** (اردو: ضلع اورنگی) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي. ڪراچي جي اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي آبادي سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق 26,79,380 آهي. اورنگي ضلعو ٽن انتظامي سب ڊويزن/ٽائون تي مشتمل آهي جن ۾ منگهو پير ٽائون، مومن آباد ٽائون ۽ اورنگي ٽائون شامل آهن. 

سال 2000ع ۾ ھن ضلعي (ڪراچي اولهه ضلعي) کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري ڪراچي شھري حڪومت جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي جن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو انھن ۾ سائٽ ٽائون، مومن آباد ٽائون، بلديا ٽائون ۽ منگھو پير ٽائون ۽ اورنگي ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011ع تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.

## تاريخ
## آباديات
## جاگرافي
## اورنگي ضلعي جا ٽائون

## اهم روڊون
* ايم-10 ۽ منگهو پير روڊ 
* شاهراه قذافي 
* ناردرن بائي پاس - اورنگي لنڪ روڊ 
* نئي ڪراچي - اورنگي لنڪ روڊ 
* خواجه شمس الدين عظيمي روڊ 
* حب ڊيم روڊ

## پڻ ڏسو

## حوالا

زمرو:ڪراچي
زمرو:اورنگي ضلعو
زمرو:سنڌ جا ضلعا
زمرو:ڪراچي جا ضلعا
ڪراچي ضلعو (ڏکڻ)

**ڪراچي ضلعو** (اردو: ضلع کراچی) اڳوڻو ڪراچي ڏکڻ ضلعو، پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو ھڪ ضلعو آھي جيڪو ڪراچي شھر جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي. سال 2023ع جي آدمشماري جي مطابق ڪراچي ضلعي جي آبادي 23,29,764 آهي. سال 2023ع ۾، سنڌ حڪومت ڪراچي ڏکڻ ضلعي جو نالو تبديل ڪري صرف ڪراچي ضلعو رکيو ڇاڪاڻ ته سڀئي ڊويزنل انتظاميا اتي واقع آهن.

سال 2000ع ۾ ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن ۾ تبديل ڪيو ويو ھو ۽ ان وقت ھن ضلعي کي اٺن ٽائون ۾ ورھايو ويو هو جن ۾ لياري ٽائون، صدر ٽائون، سول لائينز ٽائون ۽ جمشيد ٽائون،  ھاربر ٽائون، ماڙي پور ٽائون، گارڊن ٽائون ۽ آرام باغ ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011ع تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو.
## تاريخ
## تفصيل
| image_skyline          = Karachi Municipal Corporation building and clock tower.jpg
| imagesize              = 300px
| image_alt              = 
| image_caption          =ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن جي پراڻي آفيس 
| image_map              = Adnan Asim's Karachi City. 3 Talwar ( Swords ) Clifton, Karachi.jpg
| map_caption            = تين تلوار چوڪ
# صدر ٽائون
# لياري ٽائون
# آرام باغ ٽائون   
# گارڊن ٽائون
# سول لائينز ٽائون
  300px|thumb|ڪراچي ڊويزن ۾ ڪراچي ڏکڻ ضلعو نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل ۽ طوطائي رنگ م A ۽ B ھرھڪ ڪراچي ڪينٽونمينٽ ۽ ڪلفٽن ڪينٽونمينٽ ڏيکاريل

## حوالا

زمرو:سنڌ_جا_ضلعا
زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا
زمرو:ڪراچي جا ضلعا
ممتاز علي سومرو

محمد عارب عرف ممتاز علي سومرو

جنهن جي پيدائش پهرين جنوري 1979 آهي 
پنوعاقل شهر جو رهواسي آهي 
ان جي تعليم ڪمپوٽر سائنس ۾ BCS چار ساله آهي ايجوڪيشن ڊپارتمينٽ ۾ گذريل ڇهن سالن کان آءِ ٽي ڪمپيوٽر سائنس ٽيچتر طور تي خدمتون انجام ڏئي رهيو اهي

ممتاز علي سومرو
آءِ ٽي ڪمپيوٽر سائنس ٽيچر دادلوءِ
سنڌي ادبي بورڊ

اداري جي ويب سائيٽ:http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Index.html 

آگسٽ 1940ع ۾ سنڌ جي تڏهوڪي صوبائي وزير تعليم جي ايم سيد جي ڪوششن سان سنڌ سرڪار سنڌي ادب جي واڌ ويجهه ۽ تخليقي ۽ تحقيقي سرگرمين جي وسيع پئماني تي ڦهلاءَ خاطر ”سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ“ جي نالي سان هڪ اداري جو بنياد رکيو. جناب ميران محمد شاهه ان صلاحڪار بورڊ جي چيئرمن مقرر ٿيو. سندس سرواڻيءَ ۾ سنڌ جي ٻين عالمن ۽ ڏاهن ڊاڪٽر ايڇ. ايم. گربخشاڻي، شمس العلماء عمر بن محمد دائود پوٽي، علامه آء آء قاضي، ڪاڪي ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، ديوان سوڀراج نرملداس ”فاني“، جناب پير علي محمد شاهه راشدي، مولانا دين محمد وفائي ۽ جناب عثمان علي انصاريءَ سميت پندرهن ميمبرن تي ٻڌل هڪ ڪاميٽي پڻ جوڙي وئي. سن 1948ع ۾ سنڌ سرڪار طرفان ان مرڪزي صلاحڪار بورڊ جي انتظامي ڍانچي کي نئين سر ترتيب ڏيئي، جناب سيد ميران محمد شاهه چيئرمن، شمس العلماء عمر بن محمد دائودپوٽو وائيس چيئرمن ۽ جناب عثمان علي انصاريءَ کي سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو.
سيپٽمبر 1950ع ۾ سنڌ سرڪار سنڌي ادبي بورڊ ۾ تحقيق ۽ تاليف جي ڪمن کي عملي جامو پارائڻ خاطر ”سنڌي ادب لاءِ اعليٰ اختيارن واري ڪاميٽي“ قائم ڪري اُن کي ”مرڪزي صلاحڪار بورڊ“ پاران منظور ڪيل رٿائن تي عمل ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون. هن ڪاميٽيءَ جو چيئرمن صوبائي وزير تعليم مقرر ٿيو، جڏهن ته ”سنڌي ادب جي مرڪزي صلاحڪار بورڊ“ جي چيئرمن، اسپيڪر سنڌ اسيمبلي ۽ سيڪريٽري تعليم سميت ست ٻيا ميمبر به ڪاميٽيءَ تي کنيا ويا.
ڊسمبر 1951ع ۾ سنڌ جي عوام کي هڪ منظم ادبي ادارو فراهم ڪرڻ جي خيال کان، سنڌ سرڪار ”سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ“ ختم ڪري، ان کي ”سنڌي ادبي بورڊ“ جو نالو ڏنو. ان بورڊ کي بعد ۾ تعليم، صحت ۽ مڪاني ادارن واري کاتي جي ٺهراءَ نمبر B/4619 – 4694 هيٺ رجسٽريشن آف سوسائٽي ايڪٽ 1860/ XXI تحت، نمبر: 468 بتاريخ 26 مارچ 58-1957ع تي خيرپور ميرس ۾ اسسٽنٽ رجسٽرار آف جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپنيز جي آفيس ۾ رجسٽرڊ ڪيو ويو. گڏوگڏ بورڊ جي ”اعليٰ اختيارن واري ڪاميٽيءَ“ جي ميمبرن جو انگ به ستن مان وڌائي يارنهن ڪيو ويو.
مارچ 1955ع ۾ سنڌ سرڪار طرفان سنڌي ادبي بورڊ کي خود مختيار اداري جي حيثيت ڏئي اداراتي ڪاروهنوار هلائڻ لاءِ باقاعده آئين منظور ڪيو ويو.
اهڙي خودمختيار حيثيت ملڻ کان پوءِ بورڊ سنڌي ادب جي واڌاري، سميت تحقيقي مسودا ۽ ڪتاب ڇپرائڻ جي سلسلي ۾ اڳ کان وڌيڪ ذڪر جوڳا ڪم ڪرڻ شروع ڪيا، جن جو تذڪرو نه صرف ڏيهه ۾ ناماچاريءَ سان ٿيڻ لڳو، بلڪه پرڏيهه ۾ به مڃتا ملڻ لڳي.
سنڌي ادبي بورڊ پنهنجي قيام کان وٺي اڄ تاين سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ جي ڀلائيءَ، ۽ واڌاري خاطر سرگرم عمل آهي. وقت بوقت ٿيندڙ انتظامي تبديلين ۽ ڪم ڪار جي طريقيڪار ۾ ردوبدل سان بورڊ جي سرگرمين ۽ ترجيحن جا رُخ تبديل ضرور ٿيا آهن، پر اداري جي بنيادي مقصد ۽ ڪارج تي ڪوبه فرق ناهي آيو. ان جو روشن ثبوت اهو آهي جو سنڌي ادبي بورڊ اڄ به هڪ باوقار اداري جي حيثيت ۾ پنهنجا فرض خاطر خواه انداز سان ادا ڪري رهيو آهي. گُذريل اڌ صديءَ جي تاريخ ۾ بورڊ تقريبن 500 ڪتاب ڇپرائڻ کانسواءِ تسلسل سان ٽي رسالا: ”مهراڻ“، ”سرتيون“ ۽ ”گل ڦل“ شايع ڪري رهيو آهي ۽ هن اداري سنڌ ۾ علمي، ادبي ماحول پيدا ڪرڻ ۾ ڪليدي ڪردار ادا ڪيو آهي.

زمرو:ادارا
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:سنڌي ٻولي
قادر بخش بيدل

**قادر بخش بيدل** 1230 ھجري ۾ ڄائو. چوڏهن سالن جي عمر جي تحصيل ڪيائين. روحاني فيض لاء لال شهباز قلندر تي ويو. اتان موٽڻ بعد، مير صوفي جان الله شاهه جو مريد ٿيو، جنهن جي طريقت جو سلسلو صوفي شاه عنايت شهيد سان ملي ٿو.

بيدل فقير سنڌ جي انگ ٽي عظيم شاعر، وڏو عالم ۽ فاضل ٿي گذريو آهي. سندس علم ۽ فضل سنمقولن ۽ هوت اچي دس تصنيفن مان معلوم ٿئي ٿو. جن جهه کان مٿي آهي. جيڪي فارسي نثر ۽ نظم، عربي نظم، سنڌي سرائيڪي ۽ هندي شتمل آهن، فارسيءَ ۾ سندن ٻه ٽي ديوان آهن. بيدل جابق 1814عي ڪلام ۾ هر هنڌ تصوف ۽ وحدت الوجود جي اپٽار آهي. سندس ڪلام ٻولي سادي ۽ سلوڻي آهي. بيدل سنڌي ڪافيءَ کي۾ ظاهري فيض پرائڻ نئين اسلوب ۾ پيش ڪيو. هتي هڪ ڪافي جي ٽي بند ڏجن ٿا. جيڪا ڏيڍي آهي ۽ ٿل ٿورڙن بندن ۾ ٻٽو قافيو آندل آهي:

:ڪانگ لنوي مٺي لات، محبت مسافر ڄاڻ ڪي ايندا،
:ايندا جوُءِ ۾ جانب جائي، وائي جنين جي اٿم وات،
:دوست دلاسو دل ڏيندا، بيدل بلڪل ٿي نه ماندو،
:سمجهه صبح ڪي رات، توسان هڪ ٿيندا.

## حوالا

زمرو:صوفي شاعر
زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:شخصيتون
زمرو:1814ع جون پيدائشون
زمرو:1873ع جون فوتگيون
زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو
زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻھو
پنوعاقل

**پنوعاقل** تمام قديم شهر م مان هڪ آهي ان جي ٽوٽل آبادي 100000 جي لڳ ڀڳ آهي ان جو مڪمل تعلق ضلعي سکر سان آهي ۽ سکر جو ئي تعلقو آهي.
ان جي آس پاس جا شهر گهوٽڪي، روهڙي خانپور مهر آهن.
ان جا مشهور ڳوٺ سلطان پور، ٺڪراٺو، گدپور، سڌوجا، سومرا، دادلوءِ مهيسرو، ڪورائي ڪوٽ بلو آهن.
ان شهر جا رهواسي سنڌي آهن.
ان شهر م مسلمان 95% ۽ هندو ۽ ٻيون قومون پڻ رهنديون آهن.

پنو عاقل ضلعي سکر ۾ واقع ھڪ اھم شھر آھي. ھي شھر پنوعاقل تعلقي جو ھيڊڪواٽر پڻ آھي ۽ ھتي پنو عاقل تعلقي جا ڪيترائي ئي تعليمي ادارا موجود آھن جن ۾ مھراڻ اسڪول اينڊ ڪاليج ۽ ايڪسيلنس اسڪول ۽ ڪاليج مشھور آھن. پنوعاقل ڇانوڻي پنو عاقل شھر کان ٿوري پنڍ تي آھي.
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
گرامر

**گرامر** (Grammar) ٻوليءَ جي بناوت جو علم، جنهن ۾ لفظن، جملن، سٽن ۽ پئرائن جي بناوت ۽ ڪارج وغيره بابت ڄاڻ هوندي آهي. جيڪا ٻولي ڳالھايون ٿا يا لکون ٿا، ان ۾ اڪثر جدا جدا نمونن جا جملا ڪم آڻيون ٿا ۽ انھن جملن ۾ جدا جدا قسمن جا لفظ ڪم اڻيون ٿا، جيڪي لفظ اسين ڳالھائڻ ٻولھائڻ ۽ لکڻ پڙھڻ ۾ ڪم آڻيون ٿا سي ڪيترن ئي قسمن جا آھن. انهن جون مختلف صورتون آھن، جيڪي ھر وقت مٽجن سٽجن ٿيون ۽ انھن جو وري ٻين سان لاڳاپو آھي. انھن جي درست ميلاپ سان صحيح جملا ٺهن ٿا. انهن بابت جيڪي قاعدا ۽ سمجهاڻيون آھن، تن کي گرامر چئجي ٿو. گرامر کي **وياڪرڻ** بہ چئبو آھي. 

## حوالا

زمرو:سنڌي گرامر( وياڪرڻ)
زمرو:لکت
ڏهرڪي

**ڏهرڪي** (Daharki) شهر جو شمار ضلعي گهوٽڪي ۾ ٿئي ٿو ۽ هي  سکر شهر کان سو ڪلوميٽر اوڀر تي آهي. هن شهر جا علائقا قدرتي گئيس سان مالامال آهن. ڏهرڪي شهر ۾ ايشيا جي وڏين ڀاڻ وارين فيڪٽرين ۾ شامل ٿيندڙ اينگرو يوريا جو پلانٽ موجود آهي ۽ ان کان علاوه ماڙي ڱئس فيلڊ به آهي، جيڪا گئس جي کوهن کي ڪنٽرول ڪري ٿي ۽ هن شهر ۾ گلاب شاهه بخاري ۽ سائين ڇلڻ فقير جا مزار پڻ موجود آهن.

ڏهرڪي شهر جي آبادي ۾ %70 عيسائي ۽ هندو آهن. ان کان علاوه هتان ڪيتريون ئي قومون موجود آهن، جنهن ۾ وڏي اڪثريت رکندڙ ڪجهه قومن جا نالا؛ ڏهر، شر، مهر، پتافي، ڪوڀر، سميجا، ڪوري، راڄڙي، لغاري، ميان، لنڊ، سومرا، آرائين ۽ گرگيج آهن. ڏهرڪي شهر جا پاڙيسري شهرن ۾ ميرپور ماٿيلو، اوٻاڙو، ريتي ۽ داد لغاري شامل آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا
زمرو:گھوٽڪي ضلعي جون آباد جڳهيون
مير رسول بخش خان ٽالپر شيرسنڌ

رسول بخش خان ٽالپر

مير صاحب, " ٽنڊو مير محمود خان " ۾ مير نبي بخش خان جي گھر ۾ 23 آڪٽوبر 1920ع ۾ پيدا ٿيو. پاڻ مير علي احمد خان جو ننڍو ڀاءُ ھو.ٻنھي ڀائرن جو ذڪر "مير برادران" جي نالي سان ڪيو ويندو آھي.ٻئي ڀائر ملڪي تاريخ جا وڏي نالي وارا شخصيت   ٿي گذريا آھن.مير رسول بخش خان کي "شير سنڌ" جي لقب سان سڏيو ويندو ھو.
مير صاحب 1 جون1972ع کان 14 فبروري1973ع تائين سنڌ جو گورنر رھيو.پاڻ گورنري تان استعفي ڏنائين.
ضياء دور ۾ ميرصاحب کي 14 مئي 1981ع تي سنڌ جو سينيئر صوبائي وزير مقرر ڪيو ويو جنھن دوران 1 مئي 1982ع تي سندس وفات ٿي.
مير صاحب جون سياسي ۽ سماجي طرح وڏو ڪردار رھيو آھي.ھن 3 نومبر 1975ع تي پنھنجي پارٽي
" قومي جمھوري تحريڪ " نالي ٺاھي ھئي.
مير صاحب جي آخري آرامگاه ميرصاحبن جي آبائي قبرستان ۾ " گنجو ٽڪر " تي آھي.
مادو

**مادو** (matter) مان مراد اھو عنصر آھي  جنهن مان تمام مادي واريون شيون ٺھيل ھونديون آھن وصف مطابق اھا شيءِ جيڪا وزن رکي ۽ جاءِ والاري ان کي مادو چئبو آهي.

 "مادو نه ته پيدا ڪري سگهجي ٿو ۽ نه ئي ختم ٿي سگهجي ٿو. پر ان کي ھڪڙي حالت مان ٻي حالت ۾ بدلائي سگهجي ٿو."

## تفصيلي تعارف
قدیم یونانی فلاسفرن سڀ کان پھريون اھو ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪي ته دنيا ڪھڙي شي۽ جي ٺھيل آھي. انھن بنیادی ذرڙي جو نالو ایٽم رکيو جيڪو اج تائين رائج آھي. جيڪڏھن توھان هيڏانهن هوڏانهن نظر ڊوڙائيندو ته توھان کي سوين قسمن جون شيون نظر اينديون. ان ۾ ڪجهه نھريون، ڪجهه پٽڙيون ۽ ڪجهه گيسون آھن. اھي مادي جون ٽي مختلف صورتون آھن، جيڪي بظاھر ھڪ ٻئي کان مختلف آھن، پر اندروني طور تي ايئن نه آھن. بنيادی طور تي اھي ھڪ ئي جھڙن ذرڙن جون ٺھيل آھن، جنھن کي ايٽم چئبو آھي.

ھر اھا شئي جيڪا وزن رکي ۽ جاء ولاري ان کي مادو چئبو آهي. مادي جي ھر ان قسم ۾ جنھن جون خاصيتون ان پوري نموني ۾ ساڳيون ھجن اھو مادو خالص شئي سڏيو ويندو آهي. مثال: لوڻ، کنڊ، سون وغيره. کنڊ جي ھڪ قلم يا داڻي (Crystal) جو ذائقو رنگ ۽ شڪل ٻين قلمن يا داڻن جھڙو ھوندو آھي.

سڀ کان پھريون سال 1808ع ۾ مانچسٽر جي ھڪ اسڪول ماسٽر جان ڊالٽن ايٽمی نظريو پيش ڪيو، جنھن جي بنياد ریاضي تي ھئي.

## مادي جون حالتون
مادي جون بنيادی طور تي چار حالتون ھونديون آھن.
* گيس (Gas]
* پٽڙو (Liquid)
* نھرو (Solid)
* پلازما (Plasma)
## حوالا

زمرو:مادو
زمرو:ڪائنات
زمرو:طبيعيات
زمرو:ڪيميائي اصطلاحون
زمرو:طبيعيات جي اصطلاحون
زينب سومرو

**زينب تاري سومرو**، سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ راڻي رهي آهي جنهن 1092ع کان حڪومت جي شروع ڪئي. زينب سومرو سنڌ جي اها واحد راڻي آهي جنهن سنڌ تي ڏھ سال تخت تي راڄ ڪيو.

تاريخ مطابق زينب سومرو کي سومرا شاهي گهراڻي جي بادشاه ۽ سندس پيءُ ڀونگر سومرو پاڻ رٽائر ڪندي کيس تخت تي ويهاريو. ان وقت ڀونگر کي پٽ جو به هڪ اولاد هو، پر ان جي عمر ان وقت ايتري نه هئي جو ملڪ جو انتظام سنڀالي سگهي. زينب هڪ ذهين حڪمران هئي ۽ ڄاڻندي هئي ته حڪومت کي ڪيئن هلائجي.

زينب سومرو جي حڪومتي دور ۾ سنڌ تي ڪوبه ٻاهريون حملو ڪون ٿيو. هن جو تخت گاه ٿري ۾ هو، جيڪو سندس دور ۾ وڻج واپار ۽ خوشحاليءَ جو مرڪز ٿي پيو. ڏهن سالن جي ڪامياب حڪمرانيءَ کان پوءِ هن حڪومت جون واڳون سندس ڀاءَ جي حوالي ڪري ڇڏيون ۽ پاڻ هڪ عام گهريلو زندگي گهارڻ لڳي.

**تاري** سنڌ جي پهرين حڪمران عورت هئي، سن 1088ع ۾ دودو سومري (پهرئين) جي مرڻ کان پوءِ سندس ڌيءُ تاري سنڌ جو راڄ سنڀاليو. ان وقت دودي جو پٽ سنگهار اڃا ننڍڙو هو ۽ تاري بيحد متحرڪ ۽ رياست جي معاملن جي سمجھ رکندڙ هئي، تنهن ڪري اميرن ۽ وزيرن سندس تخت تي ويهڻ جي حمايت ڪئي.

تاري کي سومرا شاهي گهراڻي جي بادشاه ۽ سندس پيءُ ڀونگر سومرو جي مري وڃڻ کانپوءِ تخت تي ويهاريو ويو. تاريءَ پورا ڏهه سال بهترين طريقي سان راڄ هلايو، سندس حڪومتي دور ۾ سنڌ تي ڪوبه ٻاهريون حملو ڪونه ٿيو، هن جو تخت گاهه ٿري ۾ هو، جيڪو سندس دور ۾ وڻج واپار ۽ خوشحاليءَ جو مرڪز ٿي پيو. ڏهن سالن جي ڪامياب حڪمرانيءَ کان پوءِ هن حڪومت جون واڳون  1098ع ۾ سندس ڀاءَ جي حوالي ڪري ڇڏيون ۽ پاڻ هڪ عام گهريلو زندگي گهارڻ لڳي.

سنگهار ڪُل اٺ سال حڪومت ڪري مري ويو، تاريخدانن جو مڃڻ آهي ته رياستي معاملن ۾ هو سدائين پنهنجي ڀيڻ تاريءَ جي صلاح ۽ مدد وٺندو رهيو. دولت علويه ۾ تاريءَ جو نالو زينب ۽ سنگهار جو نالو شهاب الدين ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو سراسر غلط آهي. سنڌ جا ابتدائي سومرا حڪمران، عربي نالن بدران روايتي ديسي نالا رکندا هئا.

## ماخذ
* پيرائتي سنڌ ڪٿا
* منتخب التواريخ
* دولت علويه
* تحفته الڪرام

## خارجي ڳنڍڻا

* سومرا
* پيرائتي سنڌ ڪٿا 
* (سومرا) مهر عبدالحق سومرا

زمرو:حڪمران عورتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌي ماڻھو
آپگهات

**آپ گهاتُ -پاڻ مارڻ-آتم هتيا- خودڪشي** (Suicide) رضاڪاراڻي ارادي سان پاڻ کي مارڻ واري ڪم جو نالو آهي. ان جا ڪيترائي سبب ھوندا آھن جن ۾ ڊپريشن، شراب نوشي، دماغي بيماريون ،شيزوفرينيا وغيره شامل آھن.  اڄ ڪلھ جيڪڏھن ڏٺو وڃي تہ دنيا جا اڪثر ماڻهو مايوس ٿي آپگهات ڪن ٿا، پوء چاهي اهي مسئلا ڪهڙا بہ هجن، پر ماڻهو پنهنجن زندگين جو ڏيئو اجهائي ڇڏيندا آهن، هو اهو بہ نہ سوچيندا آهن تہ انهن جي وڃڻ سان هنن جي گهر وارن تي ڪهڙو اثر پوندو، جيڪڏھن وڃڻ وارو ماڻهو سوڳوارن جو درد سمجهي سگهي تہ شايد ڪڏهن به خودڪشي ڪرڻ جو نه سوچي.

## ڍنگ
Thumb|left|250px|خودڪشتي جو تناسب
آپگهات جو مکيه طريقو ڌار ڌار ملڪن ۾ مختلف آهي. مختلف علائقن ۾ معروف طريقن ۾ ڦاهو کائڻ، جراثيم مار زهر، ۽ آتشي هٿيار شامل آھن. ويچار ڪيو وڃي ٿو ته اهي اختلاف مختلف طريقن جي دستيابي جي ڪري جزوي طور مڃيل آهن. 56 ملڪن جي پرک مان معلوم ٿيو ته اڪثر ملڪن ۾ ڦاسي ڏيڻ سڀ کان عام طريقو هو، جنهن ۾ 53 سيڪڙو مردن جي آپگهات ۽ 39 سيڪڙو عورتن جي آپگهات ڪئي وئي.

سڄي دنيا ۾، 30 سيڪڙو آپگهاتون جراثيمن جي زهر (پيسٽيسائيڊز) جي ڪري ٿينديون آهن، جن مان اڪثر ترقي پذير دنيا ۾ ٿينديون آهن. ھن طريقي جو استعمال واضح طور تي مختلف آھي 4٪ يورپ ۾ 50٪ کان وڌيڪ پئسفڪ علائقي ۾. اهو لاطيني آمريڪا ۾ پڻ عام آهي ڇاڪاڻ ته زراعت جي آبادي جي اندر انهن موتمار دوائن تائين آسان رسائي هجي ٿي. ڪيترين ئي ملڪن ۾، منشيات جي اوور ڊيوز جي ڪري آپگهات جي تقريبن 60 سيڪڙو عورتن ۾ ۽ 30 سيڪڙو مردن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترائي اَڻرٿيل ۽ جذبات جي شديد عرصي دوران ٿين ٿا. موت جي شرح طريقن جي لحاظ کان مختلف آهي: جهڙوڪ آتش بازي 80-90٪، ٻڏڻ 65–80٪، ڦاهو کائڻ 60–85٪، ٽپ ڏيڻ 35–60٪، ڪوئلو جلڻ 40–50٪، جراثيم ڪش 60–75٪، ۽ دوائن جو وڌيڪ مقدار 1.5–4.0 %. آپگهات جا سڀ کان وڌيڪ عام ڪوشش جا طريقا پورو ڪرڻ جي عام طريقن کان مختلف آهن؛ ترقي يافته دنيا ۾ 85 سيڪڙو ڪوششون منشيات جي اوور ڊوز ذريعي ٿينديون آهن.

پاڪستان ۾ ڪارو پٿر کائي آپگهات ڪرڻ جا ڪيترائي واقعا رپورٽ ٿيا آهن، جن ۾ پنجانوي سيڪڙو آپگهات جي واقعن ۾ عورتن جو انگ شامل آهي.  ڪارو پٿر کائي آپگهات ڪندڙ ماڻهوءَ جو سڀ کان پهرين ڳلو متاثر ٿيندو آهي، جيڪو ساهه جي نلين ۾ ڳري  جسم ۾ پکڙجي ويندو آهي. جنهن بعد تُرت ئي ساهه جون نليون پوري ريت بند ٿي وينديون آهن. ماهر ڊاڪٽرن جو چوڻ آهي ته ڪارو پٿر کائي آتم هتيا ڪندڙ ماڻهن جي زندگي بچڻ جي اميد ورلي هوندي آهي. اسپتالن تائين پهچڻ کان اڳ اهي ماڻهو موت جي ور چڙهي ويندا آهن.

## بچاءُ

آپگھات کان بچاءُ جو عالمي ڏينهن
آپگهات جي روڪٿام هڪ اصطلاح آهي جيڪو بچاءُ واري اُپائن ذريعي آپگهات جي واقعن کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل ڪوششن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. آپگهات کان حفاظتي اُپائن ۾ مدد وٺڻ، ۽ ٿراپي تائين رسائي شامل آهن. آپگهات جي سوچ رکندڙ اٽڪل 60 سيڪڙو ماڻهو مدد نٿا وٺن. ائين نه ڪرڻ جي ڪارڻن ۾ گهٽ سمجھي ويندڙ ضرورت، ۽ اڪيلو مسئلي جو حل ڪرڻ جي اِڇا شامل آهي. انهن اعليٰ شرحن جي باوجود، آپگهات جي رويي لاء ڪجهه قائم ڪيل علاج موجود آهن.

thumb|جاپاني جنرل ھيديڪي ٽوجو کي 1945 آپگهاتُ جي ڪوشش کان پوءِ بچائڻ جي ڪوشش ڪندي

## پڻ ڏسو
* آپگھات کان بچاءُ جو عالمي ڏينهن

## حوالا

زمرو:موت
زمرو:موت جو سبب
عوام

اصطلاح "عوام" ڪنهن به سياسي نظام جي عوام يا عام ماڻهن جي ميڙ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. اهڙي طرح اهو انساني حقن جي قانون، بين الاقوامي قانون ۽ آئيني قانون جو هڪ تصور آهي، خاص طور تي مشهور خودمختياري جي دعوائن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جي ابتڙ، هڪ ماڻهو ڪنهن به قسم جي ماڻهن کي مجموعي طور سمجهيو ويندو آهي. سياست ۽ قانون ۾ استعمال ٿيندڙ، اصطلاح "عوام" هڪ نسلي گروهه يا قوم جي اجتماعي يا برادري ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

## تصور
### قانوني

گڏيل قومن جي چارٽر جي آرٽيڪل ون ۾ چيو ويو آهي ته، 
 "ماڻهن" کي خوداراديت جو حق آهي.  
جيتوڻيڪ صرف ماڻهن جي حيثيت ۽ خود اراديت جو حق، مثال طور مقامي ماڻهن جي صورت ۾، ماڻهو، جيئن مقامي ماڻهن جي سڀني گروهن ۾، نه صرف سڀئي مقامي ماڻهو جيئن مقامي ماڻهن ۾، خود بخود آزاد خودمختياري ۽ ان ڪري علحدگي جو جواز فراهم نٿو ڪري.   يقيناً، جج آئيور جيننگز "ماڻهن" جي خود اراديت جي حق ۾ موروثي مسئلن جي نشاندهي ڪئي، جيئن ته ان کي هڪ "ماڻهن" جي اڳواٽ وضاحت ڪرڻ جي ضرورت آهي. 

### آئيني
رومن ريپبلڪ ۽ رومن سلطنت ٻنهي لاطيني اصطلاح، "سينيٽ ۽ روم جا ماڻهو" (Senatus Populusque Romanus) استعمال ڪيا. هي اصطلاح رومن ليجنري معيارن جي مختصر طور تي (SPQR) مقرر ڪيو ويو ۽ رومن شهنشاهه مڪمل خودمختياري جي حالت حاصل ڪرڻ کان پوءِ به سينيٽ ۽ روم جي ماڻهن جي نالي تي پنهنجي طاقت کي استعمال ڪندا هئا.

اصطلاح "عوامي جمهوريه"، جيڪي جديد دور جي آخر کان استعمال ٿي آهي، رياستن پاران استعمال ڪئي ويندي آهي، جيڪيون خاص طور تي آئيني طور تي سوشلزم جي هڪ شڪل سان سڃاڻپ ڪن ٿيون.
### عدالتي
فوجداري قانون ۾، ڪجهه دائري اختيار ۾، عوام جي نالي تي فوجداري ڪيس هلايا ويندا آهن. ڪيليفورنيا، الينوائي ۽ نيو يارڪ سميت ڪيتريون ئي آمريڪي رياستون هن انداز کي استعمال ڪن ٿيون. حوالي ۾ دائري اختيار کان ٻاهر حوالا عام طور تي ڪيس جي عنوان ۾ لفظ، "عوام" جي بدران "رياست" جو نالو استعمال ڪندا آهن. چار رياستون؛ ورجينيا ميساچوسٽس، پنسلوانيا ۽ ڪينٽڪي، ڪيس جي عنوان ۽ قانوني عمل ۾ پاڻ کي "دولت مشترڪه" طور حوالو ڏينديون آهن. ٻيون رياستون، جهڙوڪ انڊيانا عام طور تي پاڻ کي ڪيس جي عنوان ۽ قانوني عمل ۾ رياست طور حوالو ڏينديون آهن. آمريڪا کان ٻاهر، آئرلينڊ ۽ فلپائن ۾ فوجداري مقدما انهن جي لاڳاپيل رياستن جي ماڻهن جي نالي تي هلايا ويندا آهن. 

هن فارميٽ ۾ سياسي نظريو اهو آهي ته، فوجداري مقدما خودمختياري جي نالي تي هلايا ويندا آهن. اهڙي طرح، انهن آمريڪي رياستن ۾، "ماڻهن" کي خودمختيار قرار ڏنو ويندو آهي. جيتوڻيڪ برطانيه ۽ برطانوي تاج جي ٻين انحصار ۾، فوجداري مقدما عام طور تي "تاج" جي نالي تي هلايا ويندا آهن. "ماڻهو" هڪ دائري اختيار جي شهرين جي پوري جسم جي سڃاڻپ ڪري ٿو. جيڪو سياسي طاقت سان سيڙپڪاري ڪري ٿو يا سياسي مقصدن لاءِ گڏ ڪيو ويو آهي.

## پڻ ڏسو

* سماج
* قوميت 
* برادري 
* عوامي 
* جمهوريه 
* جمهوريت
* عوامي پسند 
* قومي سڃاڻپ 
* عوامي جمهوريه 
* اصلوڪي ماڻهن جي فهرست 
* ماڻهو پنهنجي ملڪ جا مالڪ آهن 
* موجوده دور جي نسلي گروهن جي فهرست

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:عوام
زمرو:انسان
زمرو:لسانيات جون اصطلاحون
سنڌ جي جاگرافي

**سنڌ جي جاگرافي** ٽن حصن ۾ورهايل آهي.

1. تاريخ جي مختلف دورن سنڌ جون جدا جدا سياسي حدون.

2. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ جون قائم ڪيل ڪلچرل حدون ۽ ان جا اثر.

3. موجوده سنڌ جون جدا طبعي حدون ۽ ان جا مختلف وسائل.

**آريا دور جي ابتدائي حڪومتن جون حدون:**

1. ملتان ڊويزن جي ايراضي 24824 چورس ميل

2. بهاولپور ڊيويزن جي ايراضي 17652 چورس ميل

3. بلوچستان جي ايراضي 134050 چورس ميل

4. موجوده سنڌ واري ايراضي 57000 چورس ميل

5. ڪڇ ضلعي واري ايراضي 8300 چورس ميل

6. جهونا ڳڙھ واري ايراضي 3437 چورس ميل

ان دور جي جملي ايراضي 245163 چورس ميل

زمرو:سنڌ
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
بلوچستان، پاڪستان

**بلوچستان**   ) ايراضي جي لحاظ کان پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو صوبو آهي. هن جو گادي جو هنڌ ڪوئيٽا شھر  آھي. بلوچستان ۾ هڪ ننڍي پيماني تي گوادر بندر گاه آهي. بلوچستان ۾ معدني وسيلا تمام گھڻا آهن. ھتي سياري ۾ سخت سيءُ ۽ اونھاري ۾ سخت گرمي ٿيندي آھي. انتظامي طور بلوچستان ڊويزنن ۽ ضلعن ۾ ورهايل آهي. 

## تاريخ
ننڍي کنڊ جي ورھاڱي کان اڳ بلوچستان چئن پرنسلي اسٽيٽس تي مشتمل ھيو جن م قلات، لسٻيلو، خاران ۽ مڪران شامل ھيون جن مان لسٻيلي ۽ خاران جون رياستون انگريزن خان آف قلات جي اختيار ھيٺ رکيون ھيون. پاڪستان ٺھڻ بعد قائداعظم جي خواهش ھئي تہ خان آف قلات ٻين رياستن وانگر پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء معاھدو ڪري. خان نالي ماتر خودمختياري تان دستبردار ٿيڻ نہ پئي چاھيو پر ھو دفاع، پرڏيهي معاملن ۽ مواصلات جي حد تائين پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء تيار ھيو. جناح 15 فيبروري 1948ع تي سبي جو دورو ڪيو۽ شاھي درٻار ۾ خطاب دوران اعلان ڪيو ته ھي ٻن سالن اندر آئين جي تيار ٿيڻ تائين صوبي تي پنھنجي جوڙيل صلاحڪاري ڪائونسل جي مدد سان حڪومت ھلائيندو. 21 فيبروري 1948ع تي قلات جي دارالعوام جي اجلاس ۾ فيصلو ڪيو ويو تہ پاڪستان م شامل نہ ٿبو پر مستقبل جي تعلقات واري معاھدي لاءِ مذاڪرات جاري رکبا. 18 مارچ 1948ع م خاران، لسٻيلو ۽ مڪران پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو جنھن تي خان آف قلات اعتراض ڪيو. 26 مارچ 1948 تي پاڪ فوج کي پسني، جيواني ۽ تربت واري بلوچ ساحلي علائقن ۾ داخل ٿيڻ جو حڪم مليو. پاڪ فوج قلات ۾ داخل ٿي ۽ خان آف قلات کان پاڪستان م شامل ٿيڻ جي معاھدي تي صحيح ورتي وئي. ورھاڱي کان 227 ڏينھن بعد تائين بلوچستان م قلات جي الڳ رياست ھئي جنھن جو ڪراچي م سفارتخانو پڻ ھيو جنھن ۾ سفير پڻ مقرر ٿيل ھو.

## بلوچستان جي انتظامي ورھاست

## ڊويزنل ورھاست
بلوچستان صوبو 6 انتظامي ڊويزنن ۾ تقسيم ٿيل آھي جيڪي ھرھڪ: ڪوئٽا، قلات، ژوب، نصيرآباد، مڪران ۽ سبي آھن. 

## بلوچستان جا ضلعا

## حوالا

زمرو:پاڪستان
زمرو:بلوچستان
زمرو:بلوچستان، پاڪستان
زمرو:پاڪستان جا صوبا
زمرو:پاڪستان جي جاگرافي
زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي
زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست
زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا
ڪشنچند

**ڪشنچند "بيوس"** جو پورو نالو ڪشنچند تيرٿ داس کتري هو، پاڻ لاڙڪاڻي ۾ 19 مارچ 1885ع ۾ لاڙڪاڻي شھر جي ميمڻ محلي ۾ ڄائو، پر ڪن تاريخدانن سندس ڄم جي تَٿِ (تاريخ) 25 فيبروري بِ لکي آهي. هن جا وڏا اصل ملتان جا هئا، جتان اهي تقريبن 18هين صدي عيسوي ۾ لاڙڪاڻي لڏي آيا. ڪشنچند هڪ پرائمري استاد هو، اڳتي هلي هو هيڊ ماستر پڻ ٿيو. پنهنجي شاعريءَ ۾ "بيوس" تخلص استعمال ڪندو هو. 1940ع ۾ رٽائر ٿيڻ کان پوءِ طب جو ڪم شروع ڪيائين. 23 سيپٽمبر 1947ع ۾ سندس وفات ٿي. مولانا گراميءَ مطابق ھي پنھنجي سليس ۽ سلوڻي، عوامي شاعري جو موجد ھيو ۽ ھي پھريون ماڻهو ھيو جنھن گل ۽ بلبل واري ايراني ۽ اردو رنگ کي ڇڏي ٺيٺ سنڌي زبان ۾ طبع آزمائي ڪئي. ھن ڪانگريس ۽ خلافت دؤر سياست ۾ بہ حصو ورتو ۽ گانڌيءَ جو معتقد هو ۽ ھندو مسلم ڀائيچاري جو حامي هو. سرڪاري نوڪري جي ڪري قومي ترانا ۽ جوشيلا شعر پنھنجي ھڪ شاگرد ھوندراج"دکايل" جي نالي سان اخبارن ۾ لکندو رهيو. سادي زندگي گذاريندڙ ھي استاد ولايتي شين کي پسند نه ڪندو هو. حڪمت ھن جو خانداني پيشو ھو تنھن ڪري ريٽائرمنٽ بعد اھو پيشو اختيار ڪيائين. 1933 ۾ سنڌي ساھتيہ سميلن سندس صدارت م سڏائي وئي جنھن م سنڌي زبان ۽ سنڌي تھذيب لاءِ ڪارائتا خيال پيش ڪيا ويا.ھن جي ڪتابن م " شيرين شعر" ۽ ھيمليٽ ڊرامو ھاء اسڪول جي نصابي ڪتابن طور منظور ٿيا ھيا. ھن جي شاگردن ۾ ھوندراج "دکايل"  ۽ پروفيسر رام پنجواڻي مشھور آھن..

## حوالا
روپلو ڪولهي

thumb|ننگرپارڪر، سنڌ، پاڪستن ۾ امر شھيد روپلو ڪولهي جو مجسمو
**روپلو ڪولهي**، 1818ع ڌاري **شانتو ڪولهي** جي گهر ۾ اک کوليندڙ ۽ **ڪيسر ٻائي** جي ڪُک مان جنم ورتو. 
**روپلو ڪولهي** (Roopilo Kolhi)، انگريزن جي سنڌ تي قبضي خلاف گوريلا ويڙهه ڪندڙ وطن جي آزاديءَ لاءِ پاڻ پتوڙيندڙ سورمون هو. هن ڪارونجهر جي جبلن ۾ لڪي انگريزن خلاف اثرائتيون ڪاروائيون ڪيون.
روپلو ڪولهي اصُل ڳوٺ ڪُونڀاري يونين ڪاوُنسل هاڙو، تپو مامچيرو جو رهاڪُو هو ، ڳوٺ ڪُونڀاري ، ڳوٺ ڪويا کان اولھ طرف، کارسر کان اتر طرف، ۽ مامچيرو کان اوڀر پاسي آهي. 
روپلي جي ويڙهه انگريزن کي تمام گهڻو پريشان ڪيو، نيٺ هڪ ڏينهن کيس گرفتار ڪري ورتائون. انگريزن، روپلي ڪولهيءَ تي ڪيس هلائي کيس بغاوت جي الزام هيٺ 22 آگسٽ 1858ع تي سندس ساٿين سميت ڦاهيءَ چاڙهي ڇڏيو.

ٿر دنيا جو ارڙهون ريگستاني علائقو آهي. رڻ ڪڇ ۽ هندستان جي ڀڪ سان 22 هزار چورس ڪلوميٽرن تي مشتمل سنڌ ڏاکڻي علائقي جو هي علائقو خاص حيثيت رکندڙ علائقو آهي. 1858 ۾ هن علائقي کي چارلس نيپيئر ڪڇ پوليٽيڪل ايجنسي ۾ شامل ڪيو. ۽ 1843ع کان 1858ع تائين حيدرآباد ڪليڪٽوريٽ سان الحاق ۾ رهيو. پر ان دوران انگريز لاٽ صاحبَ، روپلي ڪولهي جي ڪارونجهر ۽ ٿرپارڪر لاءِ جاکوڙ ۽ مزاحمت جي ڪارڻ ڪڏهن به سک جو ساھ کڻي نه سگهيا. تنهنڪري پوءِ انگريزن هن علائق کي سنڌ کان الڳ ڪري ڪڇ سان ملائي ڇڏيو. روپلو ڪولهي پنهنجي مزاحمت دوران مئي مهيني ۾ 1859ع دوران گرفتار ڪيو ويو ۽ انگريز عذاب گهرن ۾ مٿس ڏاڍو ظلم ڪيو. کانئس سوڍن ۽ راجپوتن جا نالا گهريا ويا جن سان گڏجي ڳچ عرصو روپلو ڪولهي هزارين ڪولهين سان گڏجي مزاحمتي ويڙھ وڙهندو رهيو. روپلو ڪولهي جنهن لڳاتار 16 سال ڏڦن، ڀالن، ڪرپان ۽ گليل سان ويڙھ وڙهي تنهن انگريزن کي پنهنجي هڪ به ساٿي جو نالو نه ٻڌايو. جڏهن کيس چيو ويو ته سوڍا مال ملڪيتون جاگيرون وٺي ٺاھ ڪري چڪا آهن، تون به ٺاھ ڪر ته روپلي چيو ته منهنجي ڌرتي تان قبضو ختم ڪري هتان هليا وڃو. روپلو ساھ ڏيڻ لاءِ تيار ٿي ويو پر هن انگريز سرڪار آڏو ڪنڌ جهڪائڻ قبول نه ڪيو.  

## حوالا

زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:1818ع جون پيدائشون
زمرو:1859ع جون فوتگيون

* [//en.wikipedia.org/wiki/Rooplo_Kolhi روپلو ڪولهي انگلش وڪيپيڊيا]