حمودالرحمٰن

**حمود الرحمٰن** (1 نومبر 1910 – 20 ڊسمبر 1981)، نشانِ امتياز، هلالِ امتياز، هڪ پاڪستاني بنگالي قانوندان ۽ علمي شخصيت هو، جيڪو 18 نومبر 1968 کان 31 آڪٽوبر 1975 تائين پاڪستان جو چيف جسٽس رهيو۔
برطانيا ۾ قانون جي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن حمود الرحمٰن ڪميشن جي صدارت ڪئي، جنهن 1971ع واري جنگ جا سبب ۽ بنگله ديش آزادي واري جنگ جا واقعا جاچيا، جنهن جي نتيجي ۾ بنگله ديش جو قيام ٿيو۔ هن ڪراچي يونيورسٽي ۾ قانون جو پروفيسر طور خدمتون انجام ڏنيون ۽ ڍاڪا يونيورسٽي جو وائيس چانسلر پڻ رهيو، جڏهن ته ملڪ ۾ خواندگي جي واڌاري لاءِ سرگرم رهيو۔
بنگله ديش جي آزادي کان پوءِ سندس خاندان پاڪستاني شهريت برقرار رکي، ۽ سندس پٽ اقبال حميد الرحمٰن اسلام آباد هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس رهيو۔
حمود الرحمٰن پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ هڪ معزز شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ سندس ايمانداري ۽ وطن دوستي لاءِ ساراهيو وڃي ٿو۔ سينيئر جج خليل الرحمان رمدي هڪ ڀيري چيو ته سندس ڪميشن بنگالي چيف جسٽس پاران جاچيل سڀ کان معزز ڪميشن هئي، باوجود اوڀر پاڪستان سانحي جي۔

## سوانح عمري

### شروعاتي زندگي، پسمنظر ۽ تعليم

حمود الرحمٰن 1 نومبر 1910 تي پٽنا، بنگال صدارت، برطانوي هندستان ۾ ڄائو۔ جيتوڻيڪ سندس جنم بيهار ۾ ٿيو، پر هو هڪ بنگالي مسلمان خاندان سان تعلق رکندڙ هو۔ سندس خاندان ورهاڱي کان اڳ قانون جي شعبي سان وابسته هو۔ سندس ڀاءُ مودود الرحمٰن پڻ بيرسٽر هو ۽ ڪيلڪتا هاءِ ڪورٽ جو جج بڻيو۔ سندس والد خان بهادر دائود الرحمٰن لنڊن جي رائل ڪاليج مان ايف آر سي ايس ڪندڙ برصغير جو پهريون مسلمان سول سرجن هو ۽ ڪويت جي امير جو ذاتي سرجن رهيو۔
حمود الرحمٰن ڪيلڪتا ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ سئنٽ زيويئرز ڪاليج، ڪيلڪتا ۾ داخلا ورتي، جتان بي اي حاصل ڪيائين۔ پوءِ هو برطانيا ويو ۽ لنڊن يونيورسٽي مان ايل ايل بي ڪئي، ۽ گريز اِن مان 1937ع ۾ بار ۾ شامل ٿيو۔
برطانوي هندستان واپس اچڻ کان پوءِ 1938ع ۾ ڪيلڪتا هاءِ ڪورٽ ۾ وڪالت شروع ڪيائين۔ 1940ع ۾ ڪيلڪتا ڪارپوريشن جو قانوني صلاحڪار بڻيو۔ 1943ع کان 1947ع تائين اوڀر بنگال جو جونيئر اسٽينڊنگ ڪائونسل رهيو۔ پاڪستان جي قيام کان پوءِ 1948ع ۾ ڍاڪا منتقل ٿيو۔ هو اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جو پهريون قانوني صلاحڪار بڻيو ۽ ان جا قانوني ضابطا تيار ڪيائين۔ 1953ع ۾ اوڀر پاڪستان جو ايڊووڪيٽ جنرل مقرر ٿيو ۽ 1954ع ۾ ڍاڪا هاءِ ڪورٽ جو جج بڻيو۔

### خاندان

سندس پٽ جسٽس اقبال حميد الرحمٰن وفاقي شرعي عدالت جو چيف جسٽس رهيو۔ هو اڳ پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جو سينيئر جج پڻ رهيو۔ 2007ع ۾ هن صدر پرويز مشرف پاران جاري ڪيل عارضي آئيني حڪم هيٺ حلف کڻڻ کان انڪار ڪيو۔ 2009ع ۾ بحالي بعد هو لاهور هاءِ ڪورٽ ۾ ٻيهر خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 2013ع ۾ اسلام آباد هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس بڻيو۔

## سپريم ڪورٽ جي جج طور ڪيريئر

### پاڪستان جي سپريم ڪورٽ

جسٽس حمود الرحمٰن 1954ع کان 1960ع تائين ڍاڪا هاءِ ڪورٽ جو جج رهيو، جڏهن 1960ع ۾ کيس صدرِ پاڪستان طرفان پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جو سينيئر جج مقرر ڪيو ويو۔
 ان کان علاوه، هو 11 مئي 1958ع کان 14 ڊسمبر 1960ع تائين ڍاڪا يونيورسٽي جو وائيس چانسلر رهيو، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪراچي يونيورسٽي ۾ قانون جو وزيٽنگ پروفيسر پڻ رهيو۔

سپريم ڪورٽ ۾ سينيئر جج طور پنهنجي ڪيريئر دوران، هن مختلف باوقار عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ ملڪ ۾ خواندگي جي واڌاري لاءِ سرگرم رهيو۔ 1959ع کان 1960ع تائين هو بين الاقوامي ثالثي عدالت جو ميمبر رهيو، جيڪا دي هيگ، هالينڊ ۾ قائم آهي۔
ع ۾، وزارتِ تعليم پاڪستان جي درخواست تي، هن "شاگردن جي مسئلن ۽ ڀلائي بابت ڪميشن" جي صدارت ڪئي، جنهن جي رپورٽ 1966ع ۾ حڪومتِ پاڪستان کي پيش ڪئي وئي۔
1967ع ۾ هو "قانوني سڌارن واري ڪميشن" جو ميمبر رهيو، جنهن پاڪستان ۾ زميني سڌارا بابت ڪيس اسٽڊيز تيار ڪيون ۽ 1970ع ۾ اها رپورٽ صدرِ پاڪستان کي پيش ڪئي وئي۔

### پاڪستان جو چيف جسٽس

1968ع ۾ سينيئر جسٽس حمود الرحمٰن کي نڪرندڙ چيف جسٽس ايلون رابرٽ ڪارنيلئس پاران پاڪستان جو چيف جسٽس نامزد ڪيو ويو، جنهن جي منظوري ايوب خان ڏني۔ سندس دور ۾ صدر ايوب خان استعيفا ڏني ۽ 1969ع ۾ يحيٰي خان ملڪ ۾ پاڪستان ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو۔
هن "اسمٰا جيلاني بنام حڪومتِ پنجاب" ڪيس ۾ يحيٰي خان جي اقتدار سنڀالڻ خلاف درخواست ٻڌي۔ عدالت پنهنجي فيصلي ۾ مارشل لا کي غير آئيني قرار ڏنو ۽ يحيٰي خان جي اقتدار تي قبضي کي "غير قانوني غصب" سڏيو۔ عدالت 1962ع جي پاڪستان جو آئين 1962ع جي معطلي کي به رد ڪيو ۽ 1958ع واري مارشل لا جي توثيق ڪندڙ اڳوڻا فيصلا به منسوخ ڪيا۔
چيف جسٽس حمود الرحمٰن مارشل لا جي تصور کي اندروني انتشار کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ قبضي ڪيل علائقي ۾ لاڳو ڪرڻ جي فرق سان واضح ڪيو۔ هن يحيٰي خان جي مارشل لا خلاف مضبوط موقف اختيار ڪيو، پر ڪجهه حالتن ۾ نظريو ضرورت جي بنياد تي محدود جواز پڻ ڏنو۔
L
1970ع ۾ هن پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن کي ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ ۾ حمايت ڏني۔

### بنگله ديش ۽ 1971ع جي جنگ

حمود الرحمٰن 1971ع ۾ بنگله ديش آزادي واري جنگ ۽ 1971ع پاڪستان-ڀارت جنگ دوران پاڪستان سان وفادار رهيو۔ هن بنگله ديش جي آزادي جي حمايت نه ڪئي ۽ سڄي دور ۾ خاموش رهيو۔ هن 1971ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو کي پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جي عمارت ۾ صدر پاڪستان طور حلف ڏياريو۔

## جنگ کان پوءِ

1972ع کان 1973ع تائين هو گڏيل قومن سان ڪم ڪندو رهيو ۽ گڏيل قومن جي ڏوهن جي روڪٿام ۽ فوجداري انصاف بابت ڪميشن جو ميمبر رهيو۔

چيف جسٽس حمود الرحمٰن 1975ع ۾ سرڪاري اعزاز سان رٽائر ٿيو ۽ سينيئر جسٽس محمد يعقوب علي کي چيف جسٽس مقرر ڪرڻ لاءِ حلف ڏياريو۔
1974ع ۾ هو مجلسِ نظرياتي اسلامي پاڪستان جو چيئرمين مقرر ٿيو ۽ 1977ع تائين ان عهدي تي رهيو۔

## جنگ جاچ ڪميشن

1971ع ۾ صدر ذوالفقار علي ڀٽو هڪ ڪميشن قائم ڪئي ته جيئن 1971ع پاڪستان-ڀارت جنگ جي ذميوارين ۽ سببن جي جاچ ڪئي وڃي، جنهن جي نتيجي ۾ اوڀر پاڪستان جي آزادي ۽ بنگله ديش آزادي واري جنگ ٿي، ۽ مستقبل ۾ هٿياربند پرڏيهي مداخلت کي روڪڻ لاءِ سفارشون ڏنيون وڃن۔
  
هي ڪميشن، جيڪا جنگ جاچ ڪميشن جي نالي سان سڃاتي وئي (۽ عام طور تي حمود الرحمٰن ڪميشن سڏبي هئي)، چيف جسٽس حمود الرحمٰن جي سربراهي ۾ ڪم ڪيو ۽ ان ۾ سول ۽ فوجي ميمبر شامل هئا۔
شروعاتي طور تي چيف جسٽس رحمان کي پاڪستان جي ٽٽڻ جا سبب ۽ قومي سياست ۾ فوج جي ڪردار جي جاچ جو ڪم سونپيو ويو۔ رپورٽ جي حساس نوعيت سبب ان کي ڏهاڪن تائين ظاهر نه ڪيو ويو، جيستائين ڀارتي ۽ پوءِ پاڪستاني اخبارن ان جا تفصيل شايع ڪيا۔

### حقيقتون ۽ سفارشون

1971ع کان 1975ع تائين رحمان جي سربراهي هيٺ ڪميشن پاڪستان جي فوج جي سينيئر آفيسرن، بيوروڪريٽن، سياستدانن، ڪارڪنن ۽ بنگالي قومپرستن جا انٽرويو ورتا۔ حڪومت ۽ شهري سياستدانن تي سخت تنقيد ڪئي وئي، تنهن ڪري حمود الرحمٰن ڪميشن رپورٽ کي پاڪستان ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ان کي "انتہائی خفيه" قرار ڏئي لڪايو ويو۔
رپورٽ ڪيترن معاملن جو جائزو ورتو، جن ۾ 1971ع بنگالي نسل ڪشي، شهري ۽ بنگالي فوجين خلاف ڪارروايون، بنگله ديش آزادي واري جنگ دوران زيادتيون، اسمگلنگ، اوڀر پاڪستان ۾ بئنڪن جي لٽ، فوجي آفيسرن جي بدانتظامي، ۽ هڪ ون اسٽار رينڪ آفيسر پاران عورتن سان محفل ڪرڻ جو واقعو به شامل هو جڏهن سندس فوجي دستا ڀارتي فوج جي گولاباري هيٺ هئا۔
رپورٽ سينيئر فوجي آفيسرن خلاف فوجي عدالت ۽ ڪورٽ مارشل جي سفارش ڪئي، جن ۾ پاڪستان فضائيه جا ايئر مارشل انعام الحق، پاڪستان نيوي جا وائيس ايڊمرل محمد شريف، ۽ پاڪستان آرمي جا ليفٽيننٽ جنرل ٽڪا خان، ۽ اڳوڻا جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ راؤ فرمان علي شامل هئا۔
باوجود ان جي ته ڪميشن فيلڊ ڪورٽ مارشل جي سفارش ڪئي، وزيراعظم ڀٽو يا پوءِ ايندڙ حڪومتن ڪا ڪارروائي نه ڪئي۔ تقريباً 300 ماڻهن جا بيان قلمبند ڪيا ويا ۽ سوين خفيه فوجي سگنلن جو جائزو ورتو ويو۔ آخري جامع رپورٽ 23 آڪٽوبر 1974ع تي وزيراعظم سيڪريٽريٽ کي پيش ڪئي وئي۔

### رحمان ۽ "الڳ ٿيڻ"

اصل ۾ ڪميشن کي پاڪستان جي ٽٽڻ ۾ فوجي ناڪامي جي جاچ ڪرڻي هئي، پر چيف جسٽس رحمان 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان وٺي معاملن جي بنيادي سببن تائين پهتو۔ پاڪستان جي سياسي تاريخ تي هڪ تفصيلي باب پاڻ لکيو، جنهن ۾ هن ذوالفقار علي ڀٽو جي سياسي ڪردار تي تنقيدي راءِ ڏني ۽ اهو به اشارو ڪيو ته ڀٽو صدر يحيٰي خان کي فوجي ڪارروائي لاءِ اُڪسايو۔
هن نشاندهي ڪئي ته صدر يحيٰي خان اوڀر پاڪستان سان مخلص سياسي مفاهمت جي ڪوشش نه ڪئي۔ رپورٽ موجب ان وقت اقتدار ۾ ويٺل ماڻهن تي ذميواري عائد ٿيندي هئي۔
رپورٽ جمع ٿيڻ بعد وزيراعظم ڀٽو ڪميشن جي چيئرمين کي لکيو ته ڪميشن پنهنجي حدن کان وڌي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي رڳو فوجي پهلو ڏسڻو هو، سياسي ناڪامي جو نه؛ تنهن ڪري ڀٽو رپورٽ کي "انتہائی خفيه" قرار ڏئي عام ڪرڻ کان روڪيو۔

### رپورٽ جو انجام

1974ع ۾ آخري رپورٽ پيش ڪئي وئي۔

1990ع واري ڏهاڪي ۾ تحقيقي صحافت ذريعي ظاهر ٿيو ته رپورٽ لڪائي وئي هئي ۽ مشترڪ اسٽاف هيڊڪوارٽر، راولپنڊي ۾ محفوظ هئي۔ 2000ع ۾ رپورٽ جو هڪ حصو رسالو *[[انڊيا ٽوڊي]]* ۽ اخبار *[[ڊان]]* ۾ شايع ٿيو۔ بهرحال ڪجهه اشاعتون مڪمل طور ظاهر نه ڪيون ويون۔

## وفات ۽ ورثو

حمود الرحمٰن لاهور ۾ نهايت سادي زندگي گذاري ۽ سپريم ڪورٽ سان وابسته رهيو۔ ريٽائرمينٽ کان پوءِ ٽن سالن لاءِ مجلسِ نظرياتي اسلامي پاڪستان جو چيئرمين رهيو۔ پوءِ کيس صدر پاڪستان جو آئيني صلاحڪار مقرر ڪيو ويو۔ هن چونڊ سڌارن بابت ڪميشن پڻ هلائي ۽ جرمني، سري لنڪا ۽ ٻين ملڪن جهڙو تناسبي نمائندگي وارو نظام تجويز ڪيو، جنهن بابت دستاويز پاڪستان جي سپريم ڪورٽ لائبريري ۾ موجود آهن۔
هو 20 ڊسمبر 1981ع تي دل جو دورو پوڻ سبب لاهور ۾ وفات ڪري ويو۔ سندس جنازي ۾ عدالتي ساٿي ۽ دوست شريڪ ٿيا۔
چيف جسٽس رحمان وفات کان پوءِ به پاڪستان جو عدالتي نظام ۾ وڏي عزت سان ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ سندس ايمانداري ۽ وطن دوستي لاءِ ساراهيو وڃي ٿو۔ سينيئر جسٽس خليل الرحمان رمدي 2010ع ۾ چيو ته "سندس ڪميشن اوڀر پاڪستان سانحي جي باوجود هڪ بنگالي چيف جسٽس پاران جاچيل سڀ کان معزز ڪميشن هئي"۔

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستانين جي فهرست

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* حمود الرحمٰن ڪميشن جي مڪمل رپورٽ
* 

زمرو:اسلام آباد جا علمي ماڻهو
زمرو:اوڀر پاڪستان جا ماڻهو
زمرو:بنگالي تعليمدان
زمرو:بنگالي مسلمان
زمرو:بنگالي وڪيل
زمرو:بنگله ديش آزادي واري جنگ جا ماڻهو
زمرو:پاڪستاني اخلاقي مفڪر
زمرو:پاڪستاني بنگالي نسل جا ماڻهو
زمرو:پاڪستاني قانوني ماهر
زمرو:پاڪستاني قانوندان
زمرو:پاڪستان جا چيف جسٽس
زمرو:پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جا جج
زمرو:پاڪستان فلسفي ڪانگريس جا ميمبر
زمرو:پٽنا جا سياستدان
زمرو:ڍاڪا يونيورسٽي جا وائيس چانسلر
زمرو:قانوني فلسفي
زمرو:ڪراچي يونيورسٽي جا استاد
زمرو:ڪيلڪتا يونيورسٽي جا شاگرد
زمرو:لنڊن يونيورسٽي جا شاگرد
زمرو:نشانِ امتياز حاصل ڪندڙ
زمرو:هلالِ امتياز حاصل ڪندڙ
زمرو:20هين صدي جا بنگالي ماڻهو
زمرو:20هين صدي جا پاڪستاني فلسفي
زمرو:1910ع جون پيدائشون
زمرو:1981ع جون فوتگيون
زمرو:1981ع جون وفاتون