ابو عبيده بن الجراح

**عامر بن عبدالله ابن جراح** رضه, **'ʿĀmir ibn ʿAbd Allāh ibn al-Jarrāḥ** ; (583–639)، جيڪو وڌيڪ مشهور قنيت **ابُو عُبَيدَه** رضه جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اسلامي تاريخ جو هڪ اهم فوجي سالار ۽ صحابي هو. هن کي خاص طور تي ان ڪري وڏي شهرت حاصل آهي جو هو عشره مبشرہ مان شمار ٿئي ٿو جن کي جنت جي بشارت ڏني وئي. ابو عبيده ٻئي ٻئين راشدي خليفي حضرت عمر بن خطاب رضه جي دور ۾  فوج جي هڪ وڏي حصي جي قيادت ڪئي، ۽ عمر جي نامزد ڪيل ممڪن جانشينن (خلافت لاءِ اميدوارن) جي فهرست ۾ به شامل رهيو؛ پر 639ع ۾ طاعونِ عمواس دوران وفات ڪري ويو.

## نسب ۽ ابتدائي زندگي
ابو عبيده جو تعلق قريش قبيلي جي الحارث بن فِهر واري شاخ سان هو، جنهن کي بالحرث پڻ چيو ويندو هو. هي شاخ مڪه جي هيٺئين حصي ۾ آباد هئي؛ مڪه حجاز (مغربي عرب) جو شهر ۽ قريش جو مرڪز هو. اسلام کان اڳ واري دور (620ع کان اڳ) ۾ بالحرث، *مطَيَّبون* ڌڙي ۾، بنو عبد المناف (يعني نبي حضرت محمد ﷺ جي اباڻي قبيلائي شاخ) سان اتحاد ۾ هو، ۽ ٻين قريشي قبيلن جي مقابلي ۾ بيٺو هو، جن جي اڳواڻي Banu Abd al-Dar وٽ هئي.

ابو عبيده رضه جو والد عبد الله بن الجرّاح قريش جي سردارن مان هو، ۽ ڇهين صديءَ جي آخر ۾ جنگ فِجار (قريش بمقابله حوضي قبيلن) جي حوالي سان پڻ ذڪر ۾ اچي ٿو. سندس والده پڻ قريشي هئي.

ابو عبيده لڳ ڀڳ 583ع ۾ پيدا ٿيو. اسلام قبول ڪرڻ کان اڳ هو قريش جي معزز ماڻهن ۾ شمار ٿيندو هو، ۽ پنهنجي قبيلائي حلقن ۾ انڪساري ۽ بهادري سبب سڃاتو ويندو هو.

## حضرت محمد ﷺ سان وابستگي
611ع تائين حضرت محمد ﷺ مڪه جي ماڻهن کي الله جي وحدانيت ڏانهن سڏ ڏيڻ شروع ڪيو. شروعات ۾ هن دعوت گهڻو ڪري ذاتي ۽ محدود حلقن ۾ هئي. ابو عبيده 611ع ۾، حضرت ابو بڪر رضه جي اسلام قبول ڪرڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، 28 ورهين جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو.

ابتدائي مسلمانن سان گڏ ابو عبيده پڻ مڪه ۾ قريش جي مخالفت، توهين ۽ دٻاءَ کي برداشت ڪيو. 623ع ۾ جڏهن حضرت محمد صه مڪه کان مديني هجرت ڪئي، ابو عبيده به هجرت ۾ شامل ٿيو. مديني پهچڻ تي حضرت محمد ﷺ هر مهاجر کي مديني جي هڪ مسلمان رهواسي انصار سان ڀائپيءَ ۾ جوڙيو؛ اهڙيءَ طرح ابو عبيده کي محمد ابن مسلمه سان ڀائپيءَ جي رشتي ۾ آندو ويو.

## حضرت محمد ﷺ جي دور ۾ فوجي خدمتون
624ع ۾ ابو عبيده بدر جي جنگ ۾ شامل ٿيو، جيڪا مسلمانن ۽ قريش جي وچ ۾ پهرين وڏي فوجي ٽڪراءَ طور سڃاتي وڃي ٿي. روايت مطابق، هن جنگ ۾ هو پنهنجي والد عبد الله بن الجرّاح جي سامهون آيو، جيڪو قريش جي لشڪر سان گڏ هو، ۽ مقابلي دوران ابو عبيده پنهنجي والد کي قتل ڪيو.
625ع ۾ ابو عبيده احد جي جنگ ۾ شريڪ ٿيو. جنگ جي هڪ مرحلي ۾، جڏهن خالد بن الوليد جي سوار دستي پٺئين طرفان حملو ڪيو ۽ مسلمانن کي وڏو ڌڪ لڳو، ڪيترائي ماڻهو ميدان مان ڇڙوڇڙ ٿي ويا؛ پر ڪجهه ماڻهو ثابت قدم رهيا. ابو عبيده انهن مان هو، جنهن حضرت محمد ﷺ جي حفاظت ڪئي. انهيءَ ڏينهن، حضرت محمد ﷺ جي زرھ جا ٻه لوهي ڪڙيا رخسارن ۾ لڳل هئا؛ ابو عبيده اهي ڪڙيا ڪڍندي پنهنجا ٻه اڳيان ڏند وڃائي ويٺو.

627ع ۾ ابو عبيده خندق جي جنگ• خندق ۽ بنو قريظه جي محاصري سان لاڳاپيل مهمن ۾ شامل رهيو. کيس هڪ ننڍڙي فوجي مهم جي سربراهي پڻ ڏني وئي، جنهن جو مقصد Tha'libah ۽ Anmar قبيلن جي انهن ٽولين کي روڪڻ هو جيڪي ڀرپاسي جي ڳوٺن تي ڇاپا هڻي ڦرلٽ ڪندا هئا.

628ع ۾ ابو عبيده صلح حديبيه جي ڳالهين ۾ شامل ٿيو ۽ معاهدي جي شاهدن مان پڻ هو. بعد ۾، ساڳئي سال هو خيبر واري مهم ۾ پڻ شامل رهيو.

629ع ۾ حضرت محمد ﷺ عمر ابن العاص کي دات السلاسل ڏانهن موڪليو؛ اتي وڌيڪ مدد گهرڻ بعد، ابو عبيده جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ لشڪر موڪليو ويو، جنهن ۾ ابو بڪر ۽ عمر پڻ شامل هئا. هن واقعي کي ابو عبيده بن الجرّاح جي مهم جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. ان مهم ۾ مسلمانن دشمن کي شڪست ڏني. بعد ۾، ساڳئي سال، هڪ ٻي مهم سندس سربراهيءَ ۾ قريشي واپاري قافلن جي رستن بابت ڄاڻ لاءِ پڻ موڪلي وئي.

630ع ۾ فتحِ مڪه دوران ابو عبيده انهن چئن ڊويزنن مان هڪ جو سالار هو جيڪي مختلف رستن کان شهر ۾ داخل ٿيا. پوءِ هو جنگ حنين ۽ | طائف جي گهيري ۾ پڻ شامل رهيو. هن تبوڪ واري مهم ۾ به حضرت محمد صه سان گڏ شرڪت ڪئي.

تبوڪ مان واپسيءَ تي نجران مان هڪ عيسائي وفد مديني آيو ۽ درخواست ڪئي ته ڪو شخص کين ديني ۽ قبائلي معاملن ۾ رهنمائي ڪري. ابو عبيده کي انهن سان گڏ موڪليو ويو. کيس حضرت محمد ﷺ طرفان بحرين ڏانهن ٽيڪس گڏ ڪندڙ عامل طور پڻ مقرر ڪيو ويو.

## ابو بڪر جي خلافت لاءِ جانشيني ۾ ڪردار

حضرت محمد ﷺ جي وفات (632ع) کان پوءِ، اڳواڻي بابت اختلاف پيدا ٿيو. انهيءَ ڏينهن انصار هڪ گڏجاڻي ڪئي جيڪا تاريخ ۾ سقيفه جي نالي سان مشهور ٿي، جتي سندن مقصد اهو به هو ته مڪه وارا، خاص طور قريش جا تازا مسلمان ٿيل اشراف، سياسي طور غالب نه ٿين.

مهاجرن ۾ به راءِ ورهايل هئي: هڪ ڌڙو علي جي حمايت ڪندو هو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو ابو بڪر جي سينياريٽي،  حضرت محمد ﷺ سان ويجهڙائي ۽ آخري سالن ۾ وڌندڙ عملي ڪردار سبب ابو بڪر جي حمايت ۾ هو.قريش جا گهڻا نون مسلمان ٿيل حلقا به ابو بڪر جي حق ۾ هئا، سواءِ ابو سفيان جي.

اسلامي روايت ۾ گهڻو ڪري ابو بڪر، عمر ۽ ابو عبيده کي گڏجي سقيفه ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪندڙ ڏيکاريو وڃي ٿو. جديد مورخ E
ايلياس شوفاني موجب اشارا ملن ٿا ته عمر شروعات ۾ ابو عبيده کي ترجيح ڏني، پر لازم حمايت نه ملڻ سبب پوءِ ابو بڪر جي حمايت ڪئي.

بلاذري وٽ هڪ روايت آهي ته عمر ابو عبيده کي چيو: “پنهنجو هٿ وڌايو ته اسين توھان سان *[[بيعت]]* ڪريون، ڇو ته توھان هن *[[امت]]* جا امين آهيو، جيئن نبي توھان کي سڏيو.” پر روايت موجب ابو عبيده ابو بڪر جي حق ۾ اڳتي وڌڻ کان انڪار ڪيو. طبري وٽ ٻي روايت آهي ته ابو بڪر سقيفه ۾ عمر يا ابو عبيده کي خلافت پيش ڪئي، پر ٻنهي ابو بڪر جي اڳواڻيءَ تي زور ڏنو.

## سوريا ۾ ڪمانڊر

### شامي محاذ ڏانهن روانگي ۽ ابو عبيده جي اعليٰ ڪمانڊ تي مقرري
جڏهن رده جنگون ختم ٿيڻ لڳيون ته ابو بڪر شام (يعني بازنطيني سوريا) ڏانهن مختلف وقتن تي ٽي يا چار لشڪر روانا ڪيا. ابتدائي اسلامي روايت ۾ ڪيتريون ئي روايتون ملن ٿيون، جن ۾ حبيش الاسدي (12 صدي عيسوي)، المسعودي (وفات 956ع)، الازدي (وفات 944ع)، ۽ 10هين صديءَ ۾ مرتب ٿيل *[[ڪتاب الافغاني]]* شامل آهن، جن ۾ ابو عبيده کي انهن سالارن مان هڪ چيو وڃي ٿو؛ پر جديد تحقيق (مثلاً سيڇ.اي. آر. گب، سي.ايڇ. بيڪر، فلپ ڪي. ھٽي، اينڊريئاس اسٽرٽوس
، ڊونالڊ روٽليج ھلي (D. R. Hill) ۽ خالد اٿامنه ابو عبيده جي شام ڏانهن روانگي کي ابو بڪر جي وفات کان پوءِ واري دور سان ڳنڍيندي آهي.

بلاذري (9هين صديءَ جي فتوحاتي تاريخ) ۾ صاف لفظن ۾ چيو ويو آهي ته “ابو عبيده کي ابو بڪر موڪليو, هي دعويٰ درست نه آهي”. بلاذري مطابق ابو بڪر “ارادو ڪيو ته ابو عبيده کي لشڪر جي اڳواڻيءَ سان موڪلي، پر ابو عبيده کيس عرض ڪيو ته مون کي هن ذميواريءَ کان آزاد ڪيو.” اٿامنه جو جائزو آهي ته اسلامي ماخذن ۾ ڪي “اشارا” ٻڌائين ٿا ته ابو عبيده، جيڪي حضرت محمد صه جي دور ۾ ڪيترين مهمن ۾ شريڪ رهيو ۽ مسلمانن ۾ بلند مقام رکندڙ هو، ان باوجود شايد وڏي فوجي سربراهي قبول ڪرڻ لاءِ نه ته خاص رغبت رکندو هو ۽ نه ئي ابو بڪر جي آڇ ڪيل منصب لاءِ ڪافي “فوجي تجربي” سان سڃاتو ويندو هو.

جديد تحقيق مطابق ابو عبيده کي شام واري محاذ تي ابو بڪر جي جانشين عمر بن خطاب موڪليو. بلاذري، الفساوي (وفات 890ع) ۽ ابن عسڪر (وفات 1175ع) ٻڌائين ٿا ته ابو عبيده لشڪرِ مدد جو سالار بڻجي شام پهتو. سندس آمد گهڻو ڪري 636ع جي لڳ ڀڳ ٿئي ٿي، يا ته 635ع جي آخر ۾ دمشق جي پهرين فتح کان پوءِ، يا پوءِ يرموڪ جي جنگ جي تيارين دوران. انهيءَ وقت شام ۾ مسلمان فوجن جي اعليٰ ڪمانڊ خالد بن الوليد وٽ هئي، ۽ ابو عبيده خالد جي معاون ڪردار ۾ هو. عمر بن خطاب شايد ابو عبيده کي اعليٰ ڪمانڊ ڏيڻ لاءِ موڪليو.

ڪجهه اسلامي روايتن ۾ چيو وڃي ٿو ته ابو عبيده عمر جو حڪم لشڪر کان لڪايو ته جيئن خالد جي دل آزاري نه ٿئي يا بغاوت پيدا نه ٿئي، جڏهن ته مسلمان بازنطين سان وڏي مقابلي جي ڪناري تي هئا. پر اٿامنه انهن روايتن کي فوجي لحاظ کان غير منطقي ۽ ادبي رنگ وارو قرار ڏئي، انهن جي اعتماد پذيري رد ڪري ٿو، ۽ چوي ٿو ته ابو عبيده جي “اخلاقي برتري ۽ بي لوثي” کي اُڀارڻ لاءِ اهڙيون روايتون ٺاهيون ويون. اٿامنه موجب، ابو عبيده جي اعليٰ ڪمانڊ تي مقرري غالباً يرموڪ جي فيصلائتي فتح کان پوءِ ٿي، جڏهن عمر، خط و ڪتابت ۽ قاصدن وسيلي ابو عبيده سان لڳاتار رابطو ۾ رهيو 

اٿامنه جو خيال آهي ته خالد جهڙي خالص فوجي سالار جي مقابلي ۾، فتح کان پوءِ واري مرحلي ۾ هڪ اهڙو شخص گهربل هو جيڪو انتظامي قابليت به رکي—۽ ابو عبيده ان مقصد لاءِ مناسب هو. جديد مورخن مطابق خالد جي برطرفي بابت اسلامي روايتن ۾ جيڪي اخلاقي/شخصي سبب ڏنا وڃن ٿا، انهن مان گهڻا جزوي طور صحيح يا ادبي ايجادون آهن. اٿامنه مطابق، عمر کي خدشو هو ته خالد ۽ سندس قبائلي لشڪر (عربستان ۽ عراق مان آيل، خاندانن سميت) شام جي پراڻن عربي قبيلن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو—اهي قبيله اڳ ۾ بازنطين سان لاڳاپيل ۽ فوجي تجربي وارا هئا، ۽ عمر انهن کي بازنطين جي خلاف دفاعي نيٽ ورڪ لاءِ اهم سمجهندو هو. انهيءَ ڪري عمر خالد کي هٽايو، سندس لشڪر کي منتشر ڪيو ۽ باقي قوتن کي عراق ۾ ساساني محاذ ڏانهن منتقل ڪيو.

### اجنادين ۽ دمشق
634ع ۾ مسلمانن کي خبر پئي ته 90,000 جي لڳ ڀڳ بازنطيني فوج اجنادين ۾ گڏ ٿي آهي، جيڪا بيت المقدس کان تقريباً  ڏکڻ-اولهه ۾ هئي. مسلمان فوج جا سڀ دستا (ڪُل لڳ ڀڳ 32,000) خالد وٽ اجنادين ۾ 24 جولاءِ 634ع تي گڏ ٿيا. خالد جي ڪمانڊ هيٺ مسلمانن 30 جولاءِ 634ع تي اجنادين ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.

هڪ هفتي پوءِ خالد، ابو عبيده سان گڏ دمشق ڏانهن وڌيو. دمشق ويندي، مسلمانن وچ آگسٽ 634ع ۾ يا قوسا (Yaqusa) ۾ هڪ ٻي بازنطيني فوج کي شڪست ڏني. پوءِ دمشق جي گورنر ڪالويئس ۽ ازرائيل (Azrail) خالد جي لشڪر کي روڪڻ لاءِ ٻي فوج آندي؛ پر اها به 19 آگسٽ 634ع تي مرج الصفّر ۾ شڪست کائي وئي.

ٻئي ڏينهن مسلمان دمشق پهتا ۽ شهر جو گهيرو ڪيو. گهيرو 30 ڏينهن جاري رهيو. جڏهن مسلمانن دمشق کان  پري سنيتا العقاب واري جنگ|سنيتا العقاب]] ۾ هِراقل جي موڪليل مددگار فوج کي شڪست ڏني، تڏهن خالد جي قوتن شهر تي حملو ڪيو. خالد جون ڊويزنون شهر کي اتر-اوڀر کان گهيري ۾ رکيو ويٺيون هيون، ۽ (روايت مطابق) شهنشاهه هِراقل جو ڄاٽو ٿامس (Thomas) 19 سيپٽمبر 634ع تي باب الجابيه (جابيّه دروازي) وٽ ابو عبيده آڏو شهر سرينڊر ڪيو.

ابو عبيده کي خالد طرفان دمشق جي جابيّه دروازي جو گهيرو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. جڏهن خالد اوڀر دروازي  کان شهر تي زور ڀريو ۽ اندر داخل ٿيو، تڏهن ابو عبيده، شرحبيل بن حسنه ۽ عمرو بن العاص دمشق وارن آڏو صلح جي آڇ رکي، ڇاڪاڻ ته اهي خالد جي اوچتي داخلا کان بي خبر هئا. صلح جي آڇ خالد ڏکيءَ طرح منظور ڪئي. بازنطيني فوج کي ٽي ڏينهن جنگ بندي ملي، ۽ انهن کي پنهنجي خاندانن ۽ مال سميت روانو ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي. ٻيا رهواسي دمشق ۾ رهڻ ۽ خراج ڏيڻ تي راضپو ڏيکاريو. مسلمانن حمص (Emesa) واري رستي تي ڪنٽرول رکيو، تنهنڪري بازنطيني اولهه ڏانهن ۽ پوءِ اتر طرف بقاع وادي مان نڪري ويا. ٽن ڏينهن جي جنگ بندي ختم ٿيڻ کان پوءِ خالد جي سوار فوج انهن کي مختصر رستي (حمص واري) سان پڪڙي، اتر-اولهه بقاع ۾ جبلن وٽ، انطاڪيه (Antioch) ڏانهن ويندي، مرج الديباج ۾ وڙهي.

### مرڪزي سوريا (شام) جي فتح

ابو عبيده جي اعليٰ ڪمانڊ تي اچڻ کان پوءِ، هن ابو القدس (اڄوڪو ابلا، Zahlé ڀرسان) ۾ لڳندڙ سالياني ميلو ڏانهن هڪ ننڍڙو دستو موڪليو. اتي بازنطيني ۽ عيسائي عرب گيرزن موجود هئي؛ مسلمان جاسوسن گيرزن جو اندازو گهٽ لڳايو، ۽ ننڍڙو دستو جلدي گهيري ۾ اچي ويو. دستي جي تباهيءَ کان اڳ ابو عبيده کي نئين ڄاڻ ملي، هن خالد کي موڪليو ته مدد ڪري. خالد وقت تي پهتو ۽ 15 آڪٽوبر 634ع تي ابو القدس ۾ گيرزن کي شڪست ڏني، وڏي مالِ غنيمت ۽ سوين قيدين سان واپس آيو.
مرڪزي سوريا (شام) هٿ اچڻ کان پوءِ، بازنطين کي وڏو ڌڪ لڳو ۽ اتر سوريا ۽ فلسطين جي وچ ۾ رابطا ڪٽجي ويا. ابو عبيده فيصلو ڪيو ته فحل (يعني پيلا) ڏانهن وڌجي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ  هيٺ آهي؛ اتي مضبوط بازنطيني گيرزن ۽ اجنادين جي بچيل فوج موجود هئي. هي علائقو انتهائي اهم هو، ڇاڪاڻ ته هتان بازنطيني فوج اوڀر طرف وار ڪري مسلمانن جي رابطن کي عربستان سان ڪٽي سگهي ٿي. پٺ تي اهڙي وڏي گيرزن موجود هجڻ سبب فلسطين تي چڙهائي به خطرناڪ هئي. تنهنڪري مسلمان فحل ڏانهن وڌيا، ۽ 23 جنوري 635ع تي فحل ۾ بازنطيني فوج شڪست کاڌي.

### حمص لاءِ جنگون ۽ دمشق جي ٻيهر مقابلي واري ڪارروائي
فحل کان پوءِ مسلمان فوجون ورهائجي ويون: شرحبيل ۽ عمرو جا دستا فلسطين ڏانهن ڏکڻ لٿا؛ جڏهن ته ابو عبيده ۽ خالد اتر طرف وڌيا ته لبنان ۽ اتر سوريا فتح ڪن.

فحل ۾ مسلمانن جي مصروفيت دوران، هِراقل موقعو ڏسي جنرل ٿيوڊور ٽرٿائيريس (Theodore Trithyrius) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ لشڪر دمشق ٻيهر وٺڻ لاءِ موڪليو، ڇاڪاڻ ته دمشق ۾ مسلمانن هڪ ننڍڙو گيرزن ڇڏيو هو. فحل مان مسلمان نڪتا ته بازنطيني لشڪر حمص طرف ويندڙ رستي تي مرج الروم وٽ سامهون ٿيو. رات جو ٿيوڊور اڌ فوج دمشق ڏانهن اوچتو حملو ڪرائڻ لاءِ موڪلي.

خالد جي جاسوسن کيس اطلاع ڏنو. ابو عبيده جي اجازت سان خالد تيزيءَ سان دمشق ڏانهن وڌيو. ساڳئي وقت ابو عبيده مرج الروم ۾ بازنطيني فوج کي شڪست ڏني، ۽ خالد پنهنجي هلڪي سوار فوج سان دمشق پهچي، انهن دستن کي هارائي ڇڏيو (جنهن کي روايت ۾ “دمشق جي ٻي جنگ” چيو وڃي ٿو).

هڪ هفتي بعد ابو عبيده هيليوپولس (بعلبڪ) ڏانهن وڌيو، جتي جوپيٽر جو مندر هو. هيليوپولس ٿوري مزاحمت کان پوءِ مسلمانن کي خراج ڏيڻ تي راضي ٿي سرينڊر ڪيو. ابو عبيده خالد کي حمص ڏانهن موڪليو.

حمص ۽ خلقيص هڪ سال جي صلح لاءِ عرض ڪيو. ابو عبيده اها آڇ قبول ڪئي، ۽ سڌي چڙهائي بدران فتح ڪيل علائقن کي مستحڪم ڪيو ۽ حما ۽ معرّة النعمان تي قبضو ڪيو. پر اهي صلح ناما هِراقل جي حڪم تي هئا ته مسلمانن کي سست ڪيو وڃي ۽ اتر سوريا (اڄوڪو لبنان، سوريا ۽ ڏکڻ ترڪي) ۾ دفاعي تياري لاءِ وقت ملي.

انطاڪيه ۾ وڏا لشڪر گڏ ڪري هِراقل انهن کي اتر سوريا جي اهم شهرن ڏانهن موڪليو، جنهن سان صلح ٽُٽي وئي. پوءِ ابو عبيده ۽ خالد حمص ڏانهن وڌيا، مسلمانن اڳرائي ڪندڙ بازنطيني دستي کي شڪست ڏني ۽ حمص جو گهيرو ڪيو، جيڪو آخرڪار مارچ 636ع ۾ ڇهن مهينن جي گهيري کان پوءِ فتح ٿيو.

### يرموڪ جي جنگ

حمص فتح ڪرڻ کان پوءِ مسلمان اتر ڏانهن وڌيا ته سڄي اتر سوريا به فتح ڪئي وڃي. خالد اڳرائي ڪندڙ دستي طور اتر سوريا ۾ ڇاپا هنيا. شائزر وٽ خالد خلقيص لاءِ رسد وٺي ويندڙ قافلو روڪيو. قيدين کان پڇا ڳاڇا ڪئي وئي؛ انهن ٻڌايو ته هِراقل شام واپس وٺڻ لاءِ وڏي منصوبي تي آهي—ممڪن آهي 200,000 جي لڳ ڀڳ فوج ايندي. هِراقل کليل ميدان جي وڏي جنگ کان پاسو ڪندو هو، ۽ منصوبو اهو هو ته وڏيون فوجون وڏن شهرن ۾ پهچائي مسلمان دستن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪري، پوءِ انهن کي الڳ الڳ گهيري ۾ وٺي ختم ڪيو وڃي. جون 636ع ۾ هِراقل شام واپس وٺڻ لاءِ پنج وڏا لشڪر موڪليا.

خالد کي خدشو ٿيو ته مسلمان فوجون جدا جدا ٿي تباهه ٿي وينديون. جنگي مجلس ۾ هن ابو عبيده کي صلاح ڏني ته سڀئي مسلمان فوجون هڪ هنڌ گڏ ڪري بازنطين سان فيصلائتي مقابلو ڪيو وڃي. ابو عبيده اتفاق ڪيو ۽ شام ۾ موجود سڀني مسلمان لشڪرن کي حڪم ڏنو ته فتح ڪيل علائقا خالي ڪري جابيّه وٽ گڏ ٿين. هي حڪمت عملي هِراقل جي منصوبي لاءِ وڏو ڌڪ ثابت ٿي، ڇو ته هو کليل جنگ ۾ مسلمانن جي هلڪي سوار فوج جي اثرائتي طاقت کان واقف هو.

خالد جي صلاح تي ابو عبيده مسلمان فوج کي جابيّه مان يرموڪ ندي جي ميدان ڏانهن وٺي ويو، جتي سوار فوج آسانيءَ سان استعمال ٿي سگهي. مسلمان فوجون يرموڪ ۾ گڏ ٿينديون رهيون. خالد بازنطيني اڳرائي دستي کي روڪي شڪست ڏني، ته جيئن مسلمانن جي محفوظ واپسي يقيني ٿئي.

مسلمان جولاءِ 636ع ۾ يرموڪ پهتا. لڳ ڀڳ وچ جولاءِ بازنطيني فوج پهتي. بازنطيني سپهه سالار واهان (Vahan) غسان بادشاهه جبل بن الايھم
(Jabalah ibn al-Aiham) جي عيسائي عرب دستن کي مسلمانن جي قوت پرکڻ لاءِ موڪليو، پر خالد جي “موبائل گارڊ” انهن کي شڪست ڏني—هي جنگ شروع ٿيڻ کان اڳ آخري ڪارروائي هئي.

هڪ مهينو ٻنهي طرفن ۾ ڳالهين هلنديون رهيون، ۽ خالد پاڻ واهان سان بازنطيني ڪيمپ ۾ مليو. ان دوران مسلمانن کي عمر طرفان مدد به پهتي.

آخر 15 آگسٽ 636ع تي يرموڪ جي جنگ شروع ٿي. جنگ ڇهه ڏينهن جاري رهي ۽ بازنطيني فوج لاءِ سخت تباهيءَ تي ختم ٿي. يرموڪ کي اهڙي تاريخي شڪست سمجھيو وڃي ٿو جنهن بازنطينين جي وچ اوڀر ۾ قسمت جو فيصلو ڪري ڇڏيو. شڪست ايتري سخت هئي جو بازنطينين جو ٻيهر سنڀالڻ ناممڪن ٿي ويو؛ ۽ بازنطيني سلطنت جو وڏو حصو مسلمان حملن لاءِ کلي پيو.

### بيت المقدس جو گهيرو
بازنطيني فوج ٽٽڻ کان پوءِ، مسلمانن جلدي اهي علائقا ٻيهر هٿ ڪيا جيڪي يرموڪ کان اڳ فتح ڪيل هئا. ابو عبيده پنهنجي اعليٰ ڪمانڊ (جنهن ۾ خالد به شامل هو) سان گڏ مستقبل جي حڪمت عمليءَ لاءِ صلاح مشورو ڪيو. فيصلو ٿيو ته بيت المقدس فتح ڪيو وڃي. بيت المقدس جو گهيرو چار مهينا هليو؛ پوءِ شهر سرينڊر تي راضي ٿيو—پر شرط اهو رکيو ته خود خليفه عمر اچي سَرِ تسليم وٺي. عمرو بن العاص صلاح ڏني ته خالد کي عمر جي صورت ۾ موڪليو وڃي، ڇاڪاڻ ته خالد جو چهرو عمر سان گهڻو ملندڙ هو؛ پر خالد سڃاتو ويو ۽ سرينڊر دير سان ٿيو، تان جو عمر پاڻ اچي اپريل 637ع ۾ سرينڊر مڪمل ڪرائي.

بيت المقدس فتح ٿيڻ کان پوءِ مسلمان فوجون ٻيهر ورهائجي ويون: يزيد جو دستو دمشق ويو ۽ بيروت تي قبضو ڪيو؛ عمرو ۽ شرحبيل فلسطِين جو باقي حصو فتح ڪرڻ لڳا؛ جڏهن ته ابو عبيده ۽ خالد 17,000 جي لشڪر سان اتر طرف وڌيا ته سڄي اتر سوريا فتح ڪئي وڃي.

### اتر سوريا جي فتح

### حمص جو دفاع
يرموڪ جي تباهه ڪندڙ شڪست کان پوءِ بازنطيني سلطنت وٽ گهڻي فوجي طاقت نه بچي. شام ۾ مسلمانن کي مصروف رکڻ لاءِ هِراقل عيسائي عربي قبيلن کان مدد گهري—اهي قبيله جزيره (Al-Jazira) علائقي ۾ هئا، خاص ڪري Circesium ۽ Hīt مان. انهن وڏو لشڪر گڏ ڪري حمص کي گهيرو ڪيو.

ابو عبيده حمص بچائڻ لاءِ پيچيده حڪمت عملي اختيار ڪئي: اتر سوريا مان پنهنجا دستا واپس حمص ۾ گڏ ڪيا. عمر ابو عبيده کي حڪم ڏنو ته حمص کان ٻاهر مناسب فوج سان جزيره جي شهرن تي “جوابي گهيرو” وڌو وڃي، ڇو ته اهي شهر دشمن عيسائي عرب قبيلن جو وطن هئا—ته جيئن دشمن جي ڌيان جو مرڪز حمص بدران پنهنجي وطن ڏانهن ڦري وڃي.

638ع ۾ اياض بن غنم جي لشڪر Hīt تي حملو ڪيو، پر شهر مضبوط قلعو هو؛ تنهنڪري ڪجهه فوج گهيري لاءِ ڇڏي باقي Circesium ڏانهن وڌي وئي. خالد قلعو کان ٻاهر کليل جنگ جي حق ۾ هو، پر ابو عبيده عمر کان هدايت ورتي. عمر عراق مان ٽن رستن کان جزيره تي حملا ڪرائڻ لاءِ دستا موڪليا، ۽ هڪ ٻيو دستو قعقاع بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ حمص جي مدد لاءِ عراق کان موڪليو (قعقاع يرموڪ جو تجربيڪار سپاهي هو، جنهن کي پوءِ قادسيه لاءِ عراق موڪليو ويو هو). عمر پاڻ به مديني مان 1,000 ماڻهن سان نڪتو.

جڏهن عيسائي عربن کي خبر پئي ته سندن پنهنجي وطن تي مسلمانن جو حملو ٿي رهيو آهي، تڏهن هنن حمص جو گهيرو ڇڏي تڪڙو جزيره ڏانهن موٽ ڪئي. هن موقعي تي خالد ۽ سندس موبائل گارڊ قلعي مان ٻاهر نڪري، پٺئين پاسي کان حملو ڪري دشمن کي سخت نقصان پهچايو.

### ايمسا (حمص) کان پوءِ
حمص (ايمسا) جي فتح کان پوءِ، ابو عبيده بن الجراح، خالد بن وليد کي سندس چونڊيل اشرافي سوار فوج (جنهن کي موبائل گارڊ چيو ويندو هو) سان گڏ چالسس (Chalcis) ڏانهن روانو ڪيو. هي قلعو بازنطيني (يوناني) فوجن جي قبضي ۾ هو، جن جي اڳواڻي ميناس ڪري رهيو هو. تاريخي ذريعن موجب، ميناس کي مرتبي ۽ حيثيت ۾ شهنشاهه کان پوءِ سڀ کان اهم سالار تصور ڪيو ويندو هو.
روايتي بازنطيني حڪمتِ عمليءَ جي ابتڙ، ميناس اهو فيصلو ڪيو ته هو دفاعي پوزيشن اختيار ڪرڻ بدران خالد سان سڌي مقابلي ۾ اچي. سندس مقصد اهو هو ته مسلمان فوج جي اڳواڻي ڪندڙ دستي کي ان وقت تباهه ڪيو وڃي، جڏهن مکيه لشڪر اڃا  اوڀر طرف واقع حازر وٽ پهچڻ وارو هو. هن حڪمتِ عمليءَ جي نتيجي ۾ ٻنهي فوجن وچ ۾ حازر جي جنگ پيش آئي.
حازر جي جنگ ۾ خالد بن وليد فيصلائتي فتح حاصل ڪئي، جنهن بازنطيني فوج جي مزاحمت کي ٽوڙي ڇڏيو. هن ڪاميابيءَ کان پوءِ خليفي عمر بن الخطاب، خالد جي فوجي قيادت ۽ غيرمعمولي حڪمتِ عمليءَ جي واکاڻ ڪئي. روايت آهي ته عمر هن موقعي تي چيو:

حازر جي فتح کان ٿوري ئي دير پوءِ، ابو عبيده پاڻ به خالد سان چالسس جي تقريباً ناقابلِ فتح قلعي وٽ اچي مليو. آخرڪار، جون 637ع ۾ قلعو مسلمانن آڏو هٿيار ڦٽا ڪري ويو. هن حڪمتِ عملي واري ڪاميابيءَ سان چالسس کان اتر وارا علائقا مسلمانن لاءِ کلي پيا.
ان کان پوءِ ابو عبيده ۽ خالد گڏجي اتر طرف وڌيا ۽ حلب جو گهيرو ڪيو. بازنطيني فوجن جي سخت مزاحمت باوجود، شهر آڪٽوبر 637ع ۾ فتح ٿي ويو. حلب جي فتح کان پوءِ ايندڙ وڏو هدف بازنطيني سلطنت جي ايشيائي علائقي جو مرڪزي شهر انطاڪيه (Antioch) هو.
انطاڪيه ڏانهن اڳتي وڌڻ کان اڳ، خالد ۽ ابو عبيده حڪمتِ عمليءَ تحت فيصلو ڪيو ته شهر کي مڪمل طور الڳ ڪيو وڃي. ان مقصد لاءِ، مسلمان فوجن اتر طرف دستا موڪليا، جن سڀني ممڪن بازنطيني فوجي مرڪزن کي ختم ڪندي اعزاز جي فوجي ڇانوڻي تي قبضو ڪيو، جيڪا حلب کان  پري واقع هئي. اتان کان مسلمان فوجن اوڀر طرفان انطاڪيه تي حملو ڪيو.
ان موقعي تي مسلمان فوج ۽ انطاڪيه جي مدافعن وچ ۾ هڪ سخت جنگ ٿي، جيڪا تاريخ ۾ لوهي پل جي جنگ جي نالي سان مشهور آهي. بازنطيني لشڪر ۾ يرموڪ ۽ ٻين شامي مهمن مان بچيل سپاهي شامل هئا. شڪست کان پوءِ، بازنطيني فوج انطاڪيه ڏانهن موٽي وئي، جنهن کان پوءِ مسلمانن شهر جو گهيرو ڪيو. شهنشاهه هيراقليس (حرقل) کان مدد جي اميد ختم ٿيڻ بعد، انطاڪيه 30 آڪٽوبر 637ع تي هٿيار ڦٽا ڪيا، ان شرط تي ته بازنطيني فوجن کي محفوظ طريقي سان قسطنطنيه ڏانهن وڃڻ جي اجازت ڏني ويندي.
ان فتح کان پوءِ، ابو عبيده خالد کي اتر طرف روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ ڏکڻ طرف وڌي لاذقيه، جبلا، طرطوس ۽ ضدِ لبنان جبلن جي اولهه ۾ واقع ساحلي علائقا فتح ڪيا. خالد اتر طرف وڌندي قزل ايرماق درياهه تائين اناطوليه ۾ ڇاپا هنيا.
ان دوران، شهنشاهه هيراقليس مسلمان فوجن جي پهچڻ کان اڳ ئي انطاڪيه ڇڏي ايديسا روانو ٿي ويو، جتي هن جزيره ۽ آرمينيا ۾ دفاعي تياريون ڪيون، ۽ پوءِ پنهنجي گادي واري شهر قسطنطنيه ڏانهن روانو ٿيو. روايت آهي ته مارعش جي فتح کان پوءِ، جڏهن خالد ڏکڻ طرف منبج ڏانهن وڌي رهيو هو، تڏهن هيراقليس کي جبلن وارو رستو اختيار ڪرڻو پيو. سليسيائي دروازن مان گذرندي، هيراقليس چيو:

### آرمينيا ۽ اناطوليه جون مهمون

يرموڪ کان پوءِ، خليفي عمر جزيره جي فتح جو حڪم ڏنو، جيڪا 638ع جي اونهاري تائين مڪمل ٿي. ان ڪاميابي کان پوءِ، ابو عبيده خالد ۽ اياض بن غنم (جزيره جو فاتح) کي جزيره کان اتر طرف بازنطيني علائقن تي حملي لاءِ موڪليو. ٻنهي ڌار ڌار رستن کان وڌي ايديسا، عميده (دياربڪر), ملطيه ۽ پوري آرمينيا ارارات تائين فتح ڪئي، ۽ اتر ۽ وچ اناطوليه ۾ به ڇاپا هنيا.

هيراقليس ان وقت تائين انطاڪيه ۽ طرطوس جي وچ ۾ سڀ قلعا خالي ڪري، مسلمانن ۽ اناطوليه جي وچ ۾ هڪ حفاظتي خالي علائقو (نو مينز لينڊ) قائم ڪري چڪو هو.

ان مرحلي تي عمر اناطوليه ۾ وڌيڪ اڳڀرائي عارضي طور روڪي ڇڏي، ۽ ابو عبيده کي—جيڪو هاڻي شام جو گورنر هو—حڪم ڏنو ته شام ۾ اسلامي حڪمراني کي مضبوط ڪري. هن موقعي تي عمر جا هي لفظ بيان ڪيا وڃن ٿا:

انهن مهمن سان خالد جي فوجي زندگي عملي طور ختم ٿي وئي. سندس معزولي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ سال قحط ۽ وبائن سبب، مسلمان فوجون اناطوليه ۾ وڌيڪ وڌي نه سگهيون.

## 638ع جي قحط دوران امدادي خدمتون
638ع ۾ عربستان شديد سُڪي ۽ قحط جو شڪار ٿيو، جنهن سبب ڪيترائي ماڻهو بک ۽ وبائي بيمارين سبب فوت ٿيا. عربستان جي مختلف علائقن مان ماڻهو مديني ۾ اچي گڏ ٿيا، جتي خوراڪ ورهائڻ جو بندوبست ڪيو ويو. جلد ئي مديني جا ذخيرا خطرناڪ حد تائين گهٽجي ويا.

خليفي عمر پنهنجي صوبن جي گورنرن کي مدد لاءِ لکيو. انهن مان هڪ خط ابو عبيده ڏانهن موڪليو ويو، جنهن فوري جواب ڏنو:

پنهنجي وعدي مطابق، ابو عبيده خوراڪ سان ڀريل قافلا موڪليا، جن مان پهريون قافلو 4,000 اُٺن سميت مديني پهتو. خوراڪ جي منصفاڻي ورڇ لاءِ عمر، ابو عبيده کي مديني جي ٻاهران رهندڙ هزارين ماڻهن ۾ راشن ورهائڻ جو ذميوار مقرر ڪيو.

ان خدمتن جي عيوض عمر ابو عبيده کي 4,000 دينار بطور وظيفو ڏيڻ چاهيو، پر ابو عبيده اهو چئي انڪار ڪيو ته هي ڪم رڳو الله جي رضا لاءِ ڪيو ويو آهي.

## مقبره

تيرهين صديءَ کان ابو عبيده جو مقبرو اردن جي واديءَ ۾ واقع ڳوٺ اماتا سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هن علائقي کي پوءِ “غور ابو عبيده” سڏيو ويو.

ان کان اڳ، ابو عبيده ۽ سندس گهرواري جي دفن جا هنڌ طبريه ۽ بيسان پڻ ٻڌايا ويندا هئا. تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ سفر ڪندڙ عالم الحروي، جڏهن اماتا ۾ مقبري جي زيارت ڪئي، ته هن لکيو ته ٽنهي هنڌن تي مقبري جي نسبت ڏني ويندي هئي.

جرّاح خاندان، جيڪو روايتي طور مقبري جي سار سنڀال ڪندو رهيو، پاڻ کي ابو عبيده جي نسل سان جوڙيندو هو. عثماني دور ۾ هن خاندان کي ٽيڪس کان ڇوٽ ڏني وئي هئي، ۽ مقبري جي نالي سان قائم وقف مان هارين ۽ واپارين کان چندو گڏ ڪيو ويندو هو.

## حوالا

زمرو:صحابه
زمرو:قريش
زمرو:عشره مبشره
زمرو:بدري صحابه
زمرو:مسلم جرنيل
زمرو:مھاجر صحابہ
زمرو:سابقون الاولون
زمرو:اسلامي شخصيتون