امرئو قيس

**امرئو قيس جندح بن حجر ڪندي** () اسلام کان اڳ وارو عربستاني شاعر هو، جيڪو پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ نجد سان لاڳاپيل هو، ۽ ڪندہ جي بادشاھت جو آخري بادشاهه پڻ هو۔ کيس ڪڏهن ڪڏهن عربي شاعري جو پيءُ به سڏيو ويندو آهي۔ سندس قصيدو، يا ڊگهو نظم، "اچو ته بيهي روئون" ( *qifā nabki*) ستن معلقات مان هڪ آهي، جيڪي اسلام کان اڳ واري عربي شاعري جا بهترين نمونا سمجهيا ويندا آهن۔ چيو وڃي ٿو ته سندس پيءُ حجر بن حارث ( *Ḥujr ibn al-Ḥārith*) بنو اسد ۽ غطفان جي عرب قبيلن مٿان ڪندي نائب حڪمران هو، ۽ ائين سمجهيو ويندو آهي ته امرؤ القيس اسد جي علائقي ۾ ڄائو هو۔ سندس ماءُ فاطمہ بنت ربيعہ تغلبيه () هئي۔

ڏند ڪٿائن موجب امرؤ القيس پنهنجي پيءُ جي پٽن مان سڀ کان ننڍو هو ۽ اڃا ٻار هو ته شاعري ڪرڻ شروع ڪيائين۔ سندس پيءُ هن عادت کي سخت ناپسند ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ شاعري بادشاهه جي پٽ لاءِ مناسب مشغلو نه هو۔ سندس پيءُ امرؤ القيس جي شراب نوشي ۽ عورتن پٺيان ڊوڙندڙ بدنام طرزِ زندگي کي به ناپسند ڪندو هو، ۽ نيٺ کيس پنهنجي بادشاھت مان نيڪالي ڏئي ڇڏيائين، يا ائين ڏندڪٿا چوي ٿي۔ پر پوءِ جڏهن اسد قبيلي بغاوت ڪري سندس پيءُ کي قتل ڪيو، تڏهن امرؤ القيس پنهنجن ڀائرن مان اهو واحد شخص هو، جنهن پيءُ جو بدلو وٺڻ جي ذميواري کنئي۔ هن شراب ۽ عورتن کي ڇڏي، اسد قبيلي سان وڙهيو جيستائين رت جو بدلو نه ورتائين، ۽ پنهنجي سڄي باقي زندگي پنهنجي پيءُ جي بادشاھت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ۾ گذاريائين۔
قديم عربستان جي گهڻن ئي شخصيتن وانگر، جتي ان وقت ڪو باقاعده لکت وارو نظام موجود نه هو ۽ ڳالهيون زباني روايتن سان هلنديون هيون، امرؤ القيس جي زندگيءَ جا تفصيل پوري پڪ سان طئي ڪرڻ ڏکيو آهي۔ تنهن هوندي به مؤرخن پوءِ وارن سوانح نگارن جي تحريرن کي امرؤ القيس جي شاعريءَ جي اشارن ۽ ساساني سلطنت ۽ بازنطيني سلطنت جي وڏن تاريخي واقعن سان ڀيٽي، هن مشهور جاھلي شاعر جي زندگي ۽ نسل بابت هڪ ممڪن خاڪو تيار ڪيو آهي۔
هڪ روايت موجب سندس پورو نالو ۽ نسب امرؤ قيس بن حجر بن حارث بن عمرو بن حجر آڪل مرار بن معاويہ بن ثور (جيڪو ڪندہ قبيلي جو وڏو ابا هو) بن عفير هو (عربي: ابن عفير )۔

کيس "گم ٿيل بادشاهه"  پڻ سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ڪڏهن به پنهنجي پيءُ جو تخت واپس حاصل نه ڪري سگهيو۔

## نالو
امرئو القيس جو نالو (فصيح عربي اعراب ۾ *Imru'u l-Qays(i)* يا *Imra'a l-Qays(i)*, مفعولي حالت *Imra'a l-Qays(i)*, اضافتي حالت *Imri'i l-Qays(i)*) جو مطلب آهي "قيس جو ماڻهو"؛ هتي قيس اسلام کان اڳ واري هڪ ديوتا جو نالو هو۔

## نسب

ڪندہ قبيلي جو بنياد ڏکڻ عربستان ۾ هو ۽ اهي چوٿين يا پنجين صدي عيسويءَ ۾ ڪنهن وقت اتر طرف نجد ڏانهن لڏي آيا۔ پنجين صديءَ ۾ هنن يمن جي بادشاهه کان مطالبو ڪيو ته هو سندن لاءِ هڪ بادشاهه چونڊي، ۽ حجر آڪل مرار ("ڪڙيون ڀاڄيون کائيندڙ") پهريون ڪندي بادشاهه ٿيو۔ ان کان پوءِ سندس پٽ عمرو حڪمران ٿيو، پوءِ سندس پٽ حارث، جيڪو سڀني ڪندي بادشاهن مان سڀ کان وڏو ٿيو۔ حارث جي پٽن مان هڪ حجر هو، ۽ هن کيس اسد ۽ غطفان قبيلن جو نائب مقرر ڪيو، ۽ اهو ئي حجر امرئو قيس جو پيءُ هو۔

حارث بابت روايت آهي ته جڏهن فارسي شهنشاهه ڪواد اول مذهبي انقلابي مزدڪ جي تعليمات قبول ڪيون، تڏهن الحارث به ساڻس گڏ مزدڪيت اختيار ڪئي۔ ان سبب قواد الحارث کي حيره جو بادشاهه بڻايو، جيڪو اڄوڪي عراق جي ڏاکڻي حصي ۾ هڪ علائقو هو، ۽ پنهنجي اڳوڻي عرب تابع حڪمران منذر کي اتان ڪڍي ڇڏيو۔ قواد جو پٽ خسرو اول مزدڪيت کي رد ڪيو ۽ حارث کي ملامت ڪندي منذر کي حيره جي تخت تي واپس ويهاريو۔ پڪ سان معلوم ناهي ته حارث ڪيئن مئو، پر ڪجهه روايتن موجب جڏهن هو حيره مان ڀڄي رهيو هو ته منذر کيس پڪڙي ورتو ۽ پوءِ پنهنجن ٻن پٽن ۽ چاليهن کان وڌيڪ مائٽن سميت قتل ڪري ڇڏيو۔ امرئو قيس هن سانحي تي پنهنجي نالي سان منسوب هڪ نظم ۾ ماتم ڪيو آهي:

:منهنجي لاءِ رو، اي منهنجيون اکيون! پنهنجا ڳوڙها وهاءِ
:۽ مون لاءِ انهن گم ٿيل بادشاهن تي ماتم ڪر
:حجر بن عمرو جا شهزاده پٽ
:جيڪي شام ٿيڻ مهل قتل لاءِ وٺي ويا ويا؛
:ها، ڪاش اهي جنگ ۾ مئا هجن ها
:نه بنو مرينا جي زمينن ۾!
:نه ڪو پاڻي هو جو سندن ڪٽيل مٿا ڌوئي
:۽ سندن کوپڙيون رت سان ڀڀڪي پيون آهن
:پکي ٺونگا هڻي رهيا آهن
:جيڪي پهرين ڀرون نوچين ٿا، پوءِ اکيون۔
*(ديوان، نظم 2)*

525ع ۾ يمن تي اڪسوم (اڄ جي ايٿوپيا) جي نجاشي قبضو ڪيو۔ سندن سرپرست طاقت ختم ٿيڻ سان ڪندہ جي بادشاھت تيزيءَ سان ٽٽي پئي۔ گهڻو امڪان آهي ته انهيءَ ئي دور ۾ اسد قبيلي بغاوت ڪري امرئو قيس جي پيءُ حجر کي قتل ڪيو۔

## شروعاتي زندگي

مؤرخ امرؤ قيس جي پيدائش جي سال بابت اختلاف ڪن ٿا، پر هڪ اندازو آهي ته هو 526ع جي لڳ ڀڳ ڪنهن وقت ڄائو۔ چيو وڃي ٿو ته هو حجر جو سڀ کان ننڍو پٽ هو، جيڪو اسد ۽ غطفان قبيلن مٿان حڪمران هو۔ ڪجهه مؤرخن ٻڌايو آهي ته ان دور جي بادشاهن جي رواج مطابق سندس پيءُ وٽ سندس ماءُ کانسواءِ ٻيون زالون ۽ ڪنيزون به هيون، ۽ ممڪن آهي ته هن کي پيءُ جي توجهه گهٽ ملي هجي۔ هن ننڍپڻ کان شاعري ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن کي سندس پيءُ سخت ناپسند ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ بادشاهه جي پٽ لاءِ اها مناسب ڳالهه نه سمجهي ويندي هئي۔ الطاهر احمد مڪي لکي ٿو ته "اتر وارن قبيلن ۾ به هر قبيلو پنهنجي سردار ۽ پنهنجي شاعر سان هوندو هو، ۽ اهي ٻئي تقريباً ڪڏهن به هڪ شخص نه هوندا هئا۔"

سندس پيءُ سان اختلاف جو ٻيو وڏو سبب امرؤ قيس جي فحش شراب نوشي واري محفلن ۽ عورتن جي پٺيان لڳل بدنام زندگي هئي۔ هڪ ڪهاڻيءَ موجب، پنهنجي پٽ جي غير ذميواريءَ کان پريشان ٿي، حجر امرؤ قيس کي خاندان جي اُٺن جي ڌڻن جي ذميواري ڏني، پر اهو تجربو ناڪاميءَ ۾ ختم ٿيو۔ ٻي ڪهاڻيءَ موجب، حجر آخرڪار پنهنجي پٽ کان تڏهن بيزار ٿي ويو جڏهن امرؤ قيس پنهنجي سوٽ عنيزہ جي کلي عام دل لڀائڻ لڳو، ۽ شاديءَ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ڳجهي طرح سندس محبت ماڻڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن خاندان ۾ وڏو اسڪينڊل پيدا ڪيو۔ اڃا ٻين روايتن موجب امرؤ القيس شايد پنهنجي پيءُ جي زالن يا ڪنين بابت ڪجهه فحش شعر لکيا، ۽ اهو ئي سندن ٽڪراءَ جو سبب بڻيو۔ جيڪو به سبب هجي، گهڻيون روايتون ان ڳالهه تي متفق آهن ته حجر پنهنجي پٽ جي رويي کان تنگ اچي کيس پنهنجي بادشاھت مان ڪڍي ڇڏيو۔ جلاوطنيءَ ۾ امرؤ القيس پنهنجي باغي دوستن جي ٽولي سان هڪ نخلستان کان ٻئي نخلستان تائين گهمندو رهيو، رڪجي شراب پيئندو، شاعري پڙهندو، ۽ ڳائڻ وارين ڇوڪرين جا فن ڏسندو رهيو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڏينهن جا ڏينهن اتي ترسي پوءِ ٻيهر گهمڻ لاءِ نڪري پوندو هو۔

عورتن سان امرؤ قيس جا قصا به سندس ابتدائي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو رهيا، جيڪي ڪجهه روايتن مطابق ڪيترين ئي شادين، طلاقن ۽ عشقيه لاڳاپن تي ٻڌل هئا، ۽ هر هڪ ڪنهن نه ڪنهن سبب سان خراب انجام تي پهتو۔ امرؤ القيس جون محبوبائون سندس شاعريءَ ۾ نمايان آهن، جتي هو سندن حسن جي واکاڻ ڪري ٿو، سندن سنگدليءَ تي ملامت ڪري ٿو، ۽ سندن وڇوڙي ۽ پنهنجي دل جي تڙپ جو ماتم ڪري ٿو۔

## سندس پيءُ جي وفات

ڪجهه روايتون ٻڌائن ٿيون ته امرؤ قيس پنهنجي پيءُ جي لشڪر ۾ اسد قبيلي خلاف وڙهي رهيو هو جڏهن سندس پيءُ قتل ٿيو، پر سڀ سوانح نگار ان ڳالهه تي متفق ناهن۔ سڀ کان مشهور روايت ابن الڪلبي (وفات 826ع) کان ملي ٿي۔ ابن ڪلبي جي مطابق امرؤ قيس اڃا تائين جلاوطنيءَ ۾ هو جڏهن سندس پيءُ جي وفات ٿي، ۽ اها خبر کيس پنهنجي دوستن سان محفل جي وچ ۾ پهتي۔ خبر ٻڌي هن چيو: "الله منهنجي پيءُ تي رحم ڪري۔ هن مون کي ننڍي هوندي آزاد ڇڏيو، ۽ هاڻي جڏهن مان وڏو ٿيو آهيان ته هن مون تي پنهنجي خون جو بار وجهي ڇڏيو آهي۔ اڄ نه ڪا هوشياري، ۽ سڀاڻي نه ڪا مدهوشي،" ۽ پوءِ شايد پنهنجو سڀ کان مشهور جملو چيائين: "اڄ شراب لاءِ آهي، ۽ سڀاڻي سنجيده معاملن لاءِ۔"

چيو وڃي ٿو ته سندس پيءُ جي سڀني پٽن مان صرف امرؤ قيس اهو شخص هو جنهن پيءُ جو بدلو وٺڻ جي ذميواري کنئي۔ هڪ روايت مطابق اسد قبيلي سندس ڏانهن هڪ ايلچي موڪلي ۽ ٽي اختيار ڏنا—يا ته هو سندن ڪنهن سردار کي ماري، جيئن سندس پيءُ جي قتل جي برابر بدلو ٿي وڃي؛ يا وري هزارين رڍن ۽ اُٺن جي ادائيگي قبول ڪري؛ يا پوءِ جنگ ڪري، جنهن صورت ۾ هنن تياري لاءِ هڪ مهينو گهريو۔ امرؤ قيس ٽيون آپشن چونڊيو۔

## اسد کان بدلو
بنو بڪر ۽ بنو تغلب قبيلن امرؤ قيس جي مدد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ۽ اسد خلاف ساڻس گڏجي وڙهيا، ۽ بنو اسد قبيلي جا ڪيترائي ماڻهو ماريا۔ جڏهن  بنو بڪر ۽ بنو تغلب کي لڳو ته بنو اسد مان ايترا ماڻهو ماري ڇڏيا ويا آهن جو بدلي جي گهرج پوري ٿي وئي، تڏهن هنن پنهنجي مدد واپس وٺي ڇڏي۔

## جلاوطني ۽ وفات

بنو اسد قبيلي کان بدلو وٺڻ ۽ بڪر ۽ تغلب جي مدد وڃائڻ کان پوءِ امرؤ قيس سڄي عربستان ۽ شام ۾ گهمندو رهيو، مختلف قبيلن وٽ پناهه وٺندو رهيو، پنهنجن دشمنن کان بچندو رهيو ۽ پنهنجي پيءُ جي بادشاھت ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ مدد گهرندو رهيو۔ سندس آخري سفر قسطنطنيہ ڏانهن هو، جتي هن شهنشاهه جسٽنين اول کان مدد گهرڻ جو ارادو ڪيو۔ غساني شهزادي حارث بن جبلا، جيڪو جسٽنين جو اتر عربستاني تابع هو، امرؤ قيس جي سفارش ڪئي، ۽ گهڻين روايتن موجب بازنطيني شهنشاهه کان هن کي ڪنهن حد تائين مدد جو واعدو مليو، ۽ شايد فوجين جو هڪ دستو به۔ ڪجهه رپورٽن موجب جسٽنين اڪسوم جي نجاشي تي به زور وڌو ته هو امرؤ قيس جي مدد ڪري، پر ان ٻنهي وچ ۾ اڪسومي سلطنت ۽ ڪندہ قبيلي جي هلندڙ دشمني سبب هن انڪار ڪيو۔

قسطنطنيہ ڇڏڻ کان پوءِ امرؤ قيس سفر ڪندو رهيو، تان⁠جو اڄوڪي ترڪي جي انقره شهر جي ڀرسان بيمار ٿي پيو۔ هو اتي رهيو جيستائين فوت ٿي ويو۔ هڪ ڪهاڻيءَ موجب، شهنشاهه جسٽنين امرؤ قيس جي رخصت ٿيڻ کان پوءِ ساڻس ناراض ٿي ويو ۽ هڪ قاصد سان زهر لڳل جبو موڪليائين، ۽ امرؤ قيس اهو جبو پاتو ته زهر کيس ماري ڇڏيو۔ هي ڪهاڻي چوي ٿي ته جسٽنين ان ڪري ناراض ٿيو جو کيس معلوم ٿيو ته امرؤ قيس سندس درٻار جي هڪ عورت سان تعلق رکيو هو۔

پر گهڻا مؤرخ هن روايت جي امڪان کي گهٽ سمجهن ٿا ۽ انهيءَ بدران اها راءِ ڏين ٿا ته امرؤ القيس اصل ۾ هڪ پراڻي چمڙيءَ جي بيماريءَ سبب مريو، جنهن جو ذڪر هن پنهنجي هڪ نظم ۾ پڻ ڪيو آهي۔
امرؤ قيس جي جسٽنين ڏانهن سفارت ۽ اناطوليا ۾ وفات جا سڀ کان بهتر اندازا 561ع کان 565ع جي وچ وارا آهن۔ چيو وڃي ٿو ته امرؤ قيس جي وفات کان پوءِ يونانين سندس قبر تي هڪ مجسمو ٺهرايو، جيڪو 1262ع تائين ڏٺو ويندو رهيو، ۽ اڄ سندس قبر انقره جي حظرلق ۾ موجود هجڻ چيو وڃي ٿو۔

## شعري اثر
مڪي انهن سوانح نگارن جي روايتن جو خلاصو ڪندي ٽن اهڙن اڳين شاعرن جي نشاندهي ڪري ٿو، جن سان امرؤ قيس مليو هوندو ۽ جن کان هن سکيو هوندو۔ پهريون زھير بن جناب ڪلبي هو، هڪ مشهور شاعر، جيڪو سندس پيءُ جو دوست ۽ شراب نوشيءَ جو ساٿي هو۔ اهو به ممڪن آهي ته امرؤ القيس ابو دعاء ايادي کان سکيو هجي، ۽ ڪجهه روايتون ٻڌائن ٿيون ته جوان امرؤ القيس سندس راوي هو (اهڙو شاگرد جيڪو شاعر جا سڀ شعر ياد رکندو هو)۔ ٽيون ممڪن شعري اثر عمرو بن قميئہ هو، جيڪو سندس پيءُ جي صحبت ۾ شامل هو، ۽ چيو وڃي ٿو ته پوءِ امرؤ القيس جي ساٿ ۾ شامل ٿيو ۽ سندس وفات تائين گڏ رهيو۔

## مذهب

امرئو قيس جي وفات کان پوءِ صدين تائين گهڻا مؤرخ انهيءَ مفروضي سان مطمئن رهيا ته هو اسلام کان اڳ وارو عرب هو، تنهنڪري بت پرست هو۔ تازو ڪجهه محققن هن راءِ تي سوال اٿاريو آهي، خاص طور لوئي شيخو (تقريباً 1898ع)، جيڪو هڪ يسوعي مبلغ هو ۽ جنهن زور ڏئي چيو ته امرئو قيس هڪ مسيحي هو۔ شيخو پنهنجي دعويٰ جي ثابتي لاءِ گهڻو ڪري امرؤ القيس جي شاعريءَ ۾ مسيحي عملن ۽ نشانين جا ڪي اشارا، ۽ عربي لفظ "الله" جا ڪجهه مثال پيش ڪري ٿو۔ ٻين مؤرخن جو چوڻ آهي ته عيسائيت جا اهي حوالا جزيرہ العرب جي اترين سرحدن تي خانقاهن ۽ مشنرين جي موجودگيءَ سان سمجهي سگهجن ٿا، ۽ ڪيترائي عرب انهن منظرن کان متاثر ٿيندا هئا بغير ان جي جو لازمي طور مذهب تبديل ڪن۔ اهو به ممڪن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ عرب قديم زماني کان يهودي قبيلن جي به ويجهو رهيا هئا (جندبو يھوداہ جي بادشاھت جي قرقر جي جنگ دوران مدد ڪئي) پنهنجي نسلي ويجهڙائپ ۽ جاگرافيائي قربت سبب۔ ٻين محققن نشاندهي ڪئي آهي ته لفظ "الله" اسلام کان گهڻو اڳ به بت پرست عربن ۾ رائج هو، ۽ رڳو وڏي خدا لاءِ استعمال ٿيندو هو (ٻين گهڻن بتن کان مٿانهون)۔

امرئو قيس شايد هڪ حنيف هو۔ مڪي ٻڌائي ٿو ته ڪجهه مؤرخن اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي ته امرؤ القيس پنهنجي ڏاڏي جي مبينا مزدڪيت کان متاثر ٿيو هجي، پر هو پاڻ لکي ٿو ته سندس خيال ۾ انهيءَ جي حمايت لاءِ سڌي ثابتي تمام گهٽ آهي۔

## ثقافتي اثر

اڄ تائين امرئو قيس اسلام کان اڳ وارن شاعرن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور رهيو آهي ۽ هڪ ادبي ۽ قومي الهام جو سرچشمو بڻيل آهي، جيڪو 21هين صديءَ تائين عربي دانشورن ۾ زندهه رهيو آهي۔ پنهنجي *ڊڪشنري آف لٽري بائيوگرافي* واري داخلا ۾ الطاهر احمد مڪي امرؤ القيس بابت لکي ٿو:

:شهزادو-شاعر امرئو قيس، ڪندہ قبيلي مان، پهريون وڏو عربي ادبي شخصيت آهي۔ سندس معلقي مان شعر (لٽڪيل شعر)، جيڪي اسلام کان اڳ وارن عربن وٽ ستن سڀ کان اعليٰ شعري نمونن مان شمار ٿين ٿا، اڄ به ويهين صديءَ ۾ پوري عربي ادب جون سڀ کان مشهور—۽ شايد سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل—سطرون آهن۔ معلقہ هر عربي ڳالهائيندڙ جي لساني، شعري ۽ ثقافتي تعليم جو پڻ هڪ لازمي حصو آهي۔

ابن سلام جمحي (وفات 846ع) پنهنجي ڪتاب "طبقات فحول الشعراء" ۾ امرئو قيس بابت چيو:

:امرئو قيس ڪيترين ئي اهڙين شين جو موجد هو جن کي عرب خوبصورت سمجهندا هئا ۽ پوءِ ٻين شاعرن پڻ اختيار ڪيو۔ انهن ڳالهين ۾ پنهنجي ساٿين کي بيهڻ لاءِ سڏڻ، ويران پيل منزلن جي نشانين تي روئڻ، پنهنجي محبوبه جو نرمي ۽ نفاست سان بيان ڪرڻ، ۽ سادي ۽ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولي استعمال ڪرڻ شامل آهي۔ هو پهريون شخص هو جنهن عورتن کي هرڻين ۽ آنڊن سان، ۽ گھوڙن کي شڪاري پکين ۽ لٺين سان تشبيهه ڏني۔ هو "ڀڄندڙ جانور وانگر لنگهيو" [يعني پنهنجي گھوڙي بابت سندس مشهور بيان]، ۽ هن غزليہ تمهيد کي پنهنجي نظم جي اصلي جسم کان ڌار ڪيو۔ تشبيهن جي ايجاد ۾ هو پنهنجي دور جي سڀني ماڻهن کان اڳتي نڪري ويو۔

ڪجهه مؤرخن ڪندي بادشاھت جي ان تاريخي اهميت تي زور ڏنو آهي ته اها مرڪزي عرب قبيلن کي اسلام کان اڳ گڏ ڪرڻ جي پهرين ڪوشش هئي، ۽ امرئو قيس کي انهن آخري ڪندي شهزادن مان هڪ طور ڏٺو آهي جنهن جي قسمت الميي سان ڀري هئي۔ ٻين سندس رنگين ۽ پرتشدد زندگيءَ تي ڌيان ڏنو ۽ ان کي اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ موجود بي راهي ۽ سختيءَ جي مثال طور پيش ڪيو۔
عراقي ليکڪ مظهر مظھر سامرائي (عربي: ) پنهنجي 1993ع جي ڪتاب *امرئو قيس: شاعر العاشق* ۾ امرئو قيس کي "آزاديءَ جو شاعر" سڏيو آهي:
:شاعر امرئو قيس جو دل نرم ۽ روح نهايت حساس هو۔ هو رڳو پنهنجي لاءِ نه پر پنهنجي سماج جي سڀني ماڻهن لاءِ بهترين چاهيندو هو۔ جنهن آزاديءَ لاءِ هن جدوجهد ڪئي، اها صرف هن ۽ سندس محبوبه فاطمہ جي وچ واري عشقيه ۽ جذباتي لاڳاپن تائين محدود نه هئي، نه ئي اها مردن ۽ عورتن جي وچ ۾ جنسي لاڳاپن تي پابنديون ختم ڪرڻ جي گهرج تائين محدود رهي، بلڪه ان کان به اڳتي وڌي سڄي انسانيت جي آزاديءَ لاءِ سندس آواز بڻجي وئي—۽ انهيءَ نقطي کان اسان کيس "آزاديءَ جو شاعر" چئي سگهون ٿا۔
امرئو قيس جو نالو تواريگ ماڻهن جي ڏندڪٿائي ديو قامت شخص (*ăžobbar*) *امرلقيس* ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي، جيڪو مقامي روايتن موجب هڪ عرب بادشاهه هو ۽ جنهن مبينا طور تيفيناغ رسم الخط ايجاد ڪيو۔ گهڻن پهلوئن ۾ اهو امرئو قيس سان ملي ٿو، جهڙوڪ سندس فصاحت، ذهانت ۽ شعري قابليت، ۽ پڻ عورتن کي موهڻ جي صلاحيت۔

## پڻ ڏسو
* عمرو القيس (ڪريٽر)، عطارد تي هڪ گڑهو، جنهن جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو
* عربي ادب
* الدخول ۽ حومل جبل

## نوٽس

## حوالا
* "A Note on the Poet: Imru’ al-Qais" [Arabic: ]. almoallaqat.com. Web.
* Makki, al-Tahir Ahmad. "Imru' al-Qays." Dictionary of Literary Biography. Ed. Cooperson, Michael and Toorawa, Shawkat. Vol. 311.  Detroit: Thomson Gale, 2005. Print.
* al-Samarra’i, Mazhar. Imru’ al-Qais: Poet and Lover [Arabic: ]. Amman, Jordan: Dar al-Ibda’, 1993. Print.
* "Imru al Qais - Excerpts from Kitab al-Aghani of Abu al-Faraj al-Asfahani" Fluent Arabic Blog. fluentarabic.net. Web.

## وڌيڪ پڙهڻ

* ولھيلم آلورڊٽ جو *The Divans of the six ancient Arabic Poets* (لنڊن, 1870)
* وليم مڪگڪن ڊي سلين جو *Le Diwan d'Amro'lkats* (پيرس, 1837)
* فريڊرش روڪرٽ جو *Amrilkais der Dichter und König* (شٽٽگارٽ, 1843)
* ڪتاب الاغاني، جلد اٺون، ص 62–77
* 

زمرو:6ھين صدي وارا عربي ٻولي جا شاعر
زمرو:ڪنده
زمرو:490s جنم
زمرو:544 موت