گرانڊ ڊيوڪ

**گرانڊ ڊيوڪ** (Grand duke) (مونث: **گرانڊ ڊچس**) هڪ يورپي موروثي لقب آهي، جيڪو يا ته ڪجهه حڪمرانن پاران يا حڪمران خاندانن جي ميمبرن پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. هي لقب يورپ جي ڪجهه موجوده ۽ اڳوڻي آزاد بادشاهتن ۾ استعمال ٿئي ٿو، خاص طور تي:
* موجوده دور جي لکسمبرگ ۾، جيڪا آخري بچيل گرانڊ ڊچي (Grand Duchy) آهي.
* تاريخي طور تي اڳوڻن آزاد ملڪن جي حڪمرانن پاران، جهڙوڪ ٽسڪني (1569 کان 1860 تائين، جيڪو هاڻي اٽلي جو حصو آهي).
* بيڊن، هيس، اولڊنبرگ، ميڪلنبرگ-شويرين، ميڪلنبرگ-اسٽريلٽز ۽ سڪس-وائيمار-ائيزناخ ۾ – جيڪي 1815 کان 1918 تائين گرانڊ ڊچيون هيون ۽ هاڻي جرمني جو حصو آهن.
* اڳوڻي ڪجهه اتر يورپي ملڪن ۾، جهڙوڪ فن لينڊ جي گرانڊ ڊچي يا لٿوانيا جي گرانڊ ڊچي.
* هن وقت روسي شاهي تخت جي دعويدارن پاران (مثال طور گرانڊ ڊيوڪ جارج مائيلووچ).

## مغربي ۽ وچ يورپي

هڪ آزاد رياست تي حڪمراني ڪندڙ "گرانڊ ڊيوڪ" جو اصطلاح هڪ جديد ايجاد هئي (مغربي يورپ ۾ پهريون ڀيرو 1569 ۾ ٽسڪني جي حڪمران لاءِ استعمال ٿيو) ته جيئن ڪنهن طاقتور ڊيوڪ يا اهڙي رياست کي ظاهر ڪجي جيڪا اهم سياسي، فوجي يا معاشي ڪردار ادا ڪندي هجي. هي لقب تڏهن سامهون آيو جڏهن ڊيوڪ جو لقب وچين دور ۾ پنهنجي اهميت وڃائي چڪو هو، ڇاڪاڻ ته اهو ننڍڙن جاگيردارن کي ڏنو ويندو هو.

ان جو هڪ پهريون مثال تڏهن مليو جڏهن 987 ۾ پرتگال جي ڪائونٽ Gonçalo I Mendes پاڻ کي  ("پرتگالين جو گرانڊ ڊيوڪ") جو لقب ڏنو. هڪ ٻيو مثال 15هين صدي ۾ برگنڊي جي حڪمرانن جو هو، جن پاڻ کي گرانڊ ڊيوڪ سڏايو. Philip III, Duke of Burgundy (حڪمراني 1419–67) 1435 ۾ "اولهه جو گرانڊ ڊيوڪ" جو لقب اختيار ڪيو.

سرڪاري طور تي گرانڊ ڊيوڪ جو لقب اختيار ڪندڙ پهرين حڪمران ٽسڪني جا Medici هئا. هي لقب 1569 ۾ Pope Pius V پاران ڪوسيمو پهريون ڊي ميڊيچي کي ڏنو ويو هو.
نيپولين هن لقب کي وڏي پيماني تي ورهايو. هن جي شڪست کانپوءِ، ويانا ڪانفرنس ۾ يورپي طاقتن فيصلو ڪيو ته نيپولين جون ٺاهيل گرانڊ ڊچيون ختم ڪيون وڃن ۽ وچولي درجي جي رياستن کي هي لقب ڏنو وڃي. 19هين صدي ۾ روس ۾ زار جي ڀائرن کي به گرانڊ ڊيوڪ چيو ويندو هو.

## بالڪن علائقو

### بازنطيني گرانڊ ڊيوڪ

لاطيني لقب *[[dux]]* (جيڪو ڊيوڪ جي پاڙ آهي)، يوناني ٻوليءَ ۾ *doux* (δούξ) جي صورت ۾ بازنطيني جنرلن لاءِ استعمال ٿيندو هو. "گرانڊ ڊيوڪ" (*megas doux*) جو لقب Alexios I Komnenos پاران تيار ڪيو ويو جيڪو بازنطيني بحري فوج جي ڪمانڊر کي ڏنو ويندو هو.

### بوسنيائي گرانڊ ڊيوڪ

بوسنيا جو گرانڊ ڊيوڪ () بوسنيا جي بادشاهت ۾ هڪ درٻاري لقب هو، جيڪو بادشاهه پاران اعليٰ فوجي ڪمانڊرن کي ڏنو ويندو هو. مغربي يورپ جي ابتڙ، بوسنيا ۾ هي لقب حڪمران جي بدران فوجي عهدي جي وڌيڪ ويجهو هو.

## مشرقي يورپي

### رتھينيائي/يوڪريني گرانڊ ڊيوڪ

"گرانڊ ڊيوڪ" اصل ۾ *[[Velikiy Kniaz|ويليڪي نياز]]* (Великий Князь) جو روايتي ترجمو آهي، جيڪو 11هين صدي کان ڪيفن روس جي اعليٰ شهزادي جو لقب هو. هن جو وڌيڪ صحيح ترجمو "گرانڊ پرنس" (اعظيم شهزادو) آهي، پر انگريزيءَ ۾ گرانڊ ڊيوڪ وڌيڪ مشهور آهي.

### روسي گرانڊ ڊيوڪ

1328 کان ماسڪو جا حڪمران "سموري روس" جا گرانڊ ڊيوڪ سڏبا هئا، جيستائين 1547 ۾ ايوان چوٿين (ايوان هيبتناڪ) پنهنجي تاج پوشي زار طور ڪرائي. ان کان پوءِ هي لقب زار جي پٽن ۽ پوٽن لاءِ مخصوص ڪيو ويو.

## گرانڊ پرنس (اعظيم شهزادو)

گرانڊ پرنس وچين دور جا اهي حڪمران هئا جيڪي اڪثر ڪري ڪيترن ئي قبيلن تي راڄ ڪندا هئا ۽ ٻين شهزادن جا مٿانهان هئا. سلاوي ٻوليءَ جو لفظ *انياز* (knjaz) اصل ۾ "حڪمران" جي معنيٰ ۾ آهي، جيڪو انگريزي لفظ *King* جي ويجهو آهي. تنهن ڪري *ويليڪي نياز* جو لفظي مطلب "عظيم حڪمران" هو.

## انداز ۽ خطاب
اڪثر ڪري هڪ خود مختيار گرانڊ ڊيوڪ کي "رائل هائينس" (Royal Highness - HRH) چيو ويندو آهي. تخت جي وارث کي ڪڏهن ڪڏهن "گرانڊ ڊيوڪل هائينس" (Grand Ducal Highness - HGDH) چيو ويندو آهي. خاندان جي ٻين ننڍن ميمبرن کي عام طور تي شهزادي يا شهزادي جي لقب سان گڏ "گرانڊ ڊيوڪل هائينس" جي خطاب سان سڏيو ويندو آهي.

## حوالا