open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سمي

**سمي** پنجاب بالخصوص پوٽوھار جو ھڪ روايتي ناچ آھي. ھي خوشی جي موقعن تي ٽولين جي شڪل ۾ دائرن ۾ ڪيو ويندو آھي. ھٿن جي آڱرين ۽ آڱوٺن تي گهنگرو ٻڌل ھوندا آھن. ھڪ تاڙي ھيٺ کاٻي ۽ پوءِ ھڪ ساڄي مٿي. يا وري گهنگرن جي بغير کاٻي طرف تاڙي وڄائيندا آھن ۽ ساڄي طرف چٽڪي.

ڍول سمّي ھڪ منظوم روماني داستان بہ آھي. ڍول شھزادو ء ۽ سمّي راڻي ان جاڪردار آھن. ان ٻنھي ڪردارن سان گڏوگڏ انهن جي پالتو جانورن جي بہ ڪھاڻي آھي. ڍول شھزادي جو طوطو ۽ سمّي جو ھيرو ھرڻ.

زمرو:پنجاب جا لوڪ رقص
زمرو:پنجاب، پاڪستان
زمرو:پنجابي ثقافت
تاريخ پنجاب

thumb|ٽيڪسلا ھڪ قديم تاريخي مقام
پنجاب جو لفظ ابن بطوطہ جي تحريرن ۾ ملي ٿو جيڪو ھن 14ھين صدي عيسوي ۾ ھن علائقي جو دورو ڪندي لکيون، ان جو وسيع پيماني تي استعمال سورھين صدي جي ٻين حصي جي ڪتاب ”تاريخ شير شاہ سوري“ ۾ ملي ٿو، جنھن ۾ پنجاب جي شير خان جي قلعي جي تعمير جي حوالي سان ملي ٿو۔ ان کان پھرين پنجاب جھڙو تذڪرو مھاڀارت جي قصي ڪھاڻين ۾ بہ آھي جيڪو پنجا ندا (پنج نديون) جي حوالي سان آھي۔ ان کان بعد آئين اڪبري ا۾ ابو الفصل لکيو آھي تہ ھي علائقو ٻن حصن ۾ ورھايل ھو، لاھور ۽ ملتان۔ ان آئين اڪبري جي ٻين حصي ۾ ابوالفصل پنجاب کي پنجند لکيو آھي۔ ان کان علاوہ مغل بادشاھ جھانگير پنھنجي تزڪ جھانگيري ۾ پنجاب جو لفظ استعمال ڪيو آھي۔ پنجاب جو لفظ فارسي جا پنچ يعني پنج ۽ آب يعني پاڻي سان ماخوذ آھي۔ يعني پنج دريائن جي سرزمين۔ ھي اھي پنج درياھ آھن جيڪي ھن علائقي ۾ وھن ٿا۔ اڄ ڪالھ انھن مان ٽي درياھ تہ مڪمل طور تي پاڪستاني پنجاب جي علائقن ۾ وھن ٿا۔ جڏھن تہ ٻن درياھن جي مرڪز ڀارتي پنجاب سان ٿي ڪري اچن ٿا۔ ان کان اڳ ان جو نالو سپت سنڌو يعني ست درياھن جي سرزمين ھو۔ تاريخ جھلم ۾ انجم سلطان شھباز لکيو آھي تہ سپت جو مطلب ست ۽ سنڌو جو مطلب درياھ آھي۔ شير شاھ جيڪو قلعو بڻايو ھو اھو جھلم ۾ قلعي روھتاس جي نالي سان آھي۔

## [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌ جي تھذيب]]
سنڌ جي تھذيب جيڪا دنيا جي پراڻي ترين انساني تھذيبن مان ھڪ اھم تھذيب آھي، پنجاب ۾ بہ ھن تھذيب جا گھرا اثر موجود آھن جن ۾ ھڙاپا قابل ذڪر آھي۔

## ويدڪ تھذيب

## سلطنتون ۽ مسلم فتحون

### غزنوي سلطنت

### دھلي سلطنت

### مغل دور

### دُراني دور

### سک دور

### برطانوي دور

## پڻ ڏسو
* پنجاب جو خطو
* پنجاب، پاڪستان
* پنجاب
زمرو:پنجاب جي تاريخ
زمرو:تاريخ پاڪستان
ماجھو

[کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|خطي پنجاب جو نقشو [تقريباََ (تاريخ)|تقريباً 1947ع ۾۔ مختلف دوآب سان گڏ]]
**ماجھو** (پنجابي: ਮਾਝਾ, ماجھا;*Mājha*) پنجاب جو ھڪ خطو آھي جيڪو پنجاب (ڀارت) جي جديد شھرن امرتسر ضلعي، گرداسپور ضلعي، ترن تران ۽ پنجاب، پاڪستان جر جديد شھرن نارووال، لاھور ۽ قصور تي مشتمل آھي۔ پھرين ماجھا جو لفظ انھن پنجابين جي لاءِ ڳالھايو ويند ھو جيڪي ستلج جي اتر ۾ رھندا ھئا۔ 

## پڻ ڏسو
* دوآبو
* ملوا (پنجاب)
* جيڪ دوآب
* رچنا دوآب

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* ماجھو سک انسائيڪلوپيڊيا تي

زمرو:نامڪمل مضون
زمرو:هندستان جا علائقا
موسيقيءَ جا ٺاٺ

توڻي جو راڳ يا موسيقيءَ تي جن ڪتاب لکيا آهن، انهن جا راڳ جي مختلف ٺاٺن تي اختلاف آهن. پر پوءِ به راڳ جي هنن ڏهن ٺاٺن تي گهڻي حد تائين اتفاق نظر اچي ٿو.

#  ڪلراڻ ٺاٺ
#  ڪماچ ٺاٺ
#  بلاول ٺاٺ
#  پيرون ٺاٺ
#  پيروي ٺاٺ
#  اسلوري ٺاٺ
#  ٽوڊي ٺاٺ
#  پوربي ٺاٺ
#  ماروا ٺاٺ
#  ڪافي ٺاٺ
## حوالو

## حوالا

زمرو:راڳ
مالوا (پنجاب)

**مالوا** (پنجابی: ਮਾਲਵਾ) پنجاب (ڀارت) جو ھڪ خطو آھي جيڪو ھرياڻہ جو حصو آھي ۽ ستلج ۽ يمونہ دريائن جي وچ ۾ واقع آھي۔ ھي خطو پنجاب، ڀارت جي 11 ضلعن جي حصي تي مشتمل آھي۔ ھن خطي جا ماڻھو "ملوائي" سڏيا وڃن ٿا ۽ "ملوائي" ٻولي ئي ڳالھائن ٿا.

## جاگرافي
* برنالہ
* ڀٽنڊہ
* فريد ڪوٽ
* فتح ڳڙھ صاحب جا ڪجهه حصا
* فيروزپور
* لڌياڻہ
* مانسا
* موگا
* مڪتسر
* پٽيالہ
* سنگرور
* فاضلڪہ

## پڻ ڏسو
* دوآبو
* ماجھو
* پوراڙھ

زمرو:نامڪمل مضون
زمرو:هندستان جا علائقا
پٽيالہ سلوار

**پٽيالہ سلوار** زناني لباس جو قسم آھي جيڪو تاريخي طور تي پنجاب جي شھر پٽيالہ جو لباس رھيو آھي ۽ ان ئي مناسبت سان ھن جو نالو پيو۔ پٽيالہ جي قديم حڪمران طبقے ۾ ھن لباس کي شاھي لباس جو درجو حاصل ھو۔ پٽيالہ لباس ۽ پٺاڻي لباس ھڪ ٻئي سان گھري ھڪجھڙائي رکن ٿا پر انھن ٻنھي ۾ بنيادي فرق ھي آھي تہ پٽيالہ سلوار عام طور تي گھڻي ويڪري ھوندي آھي گڏوگڏ پٽيالہ لباس ۾ قميص جا آڳا ننڍا ھوندا آھن۔ پٽيالہ لباس ھاڻي ڪافي گاڏڙ ساڏڙ ٿي چڪو آھي ۽ ھن ۾ ھاڻي مردن جي لاءِ بہ ھڪ قسم جو لباس ٺاھيو وڃي ٿو بھرحال پراڻي وقتن ۾ ھن نموني جو رڳو عورتن جو لباس تيار ٿيندو ھو۔

ھي لباس عام طور تي اھڙي ڪپڙي مان تيار ٿيندو آھي جيڪو انسان کي ڳرو نہ لڳي اھو ئي سبب آھي تہ پنجاب ۽ ڀارت جي ٻين اترين علائقن ۾ ھن کي مقبوليت حاصل آھي، ھي گرمين جو بھترين لباس سمجھيو وڃي ٿو۔ پٽيالہ لباس کي شاھي لباس بہ چيو ويندو آھي ڇو تہ پراڻن وقتن ۾ ان کي صرف پٽيالہ جي شاھي خاندانن جا ماڻھو پھريندا ھئا۔

## پڻ ڏسو
* سلوار قميص
* پٽيالہ
پنجابي ڪيلنڊر

**پنجابي ڪيلنڊر** (Punjabi calendar) بڪرمي ڪيلنڊر تي مبني آھي۔ 

## پنجابي مھينا (شمسي)

## پنجابي مھينا (قمري)

## حوالا

## پڻ ڏسو
* نانڪ شاھي ڪيلنڊر
* بڪرمي تقويم
زمرو:پنجابي ثقافت
پواڌ

پواڌ (يا "پوڌ" يا "پواڌا") پنجاب (ڀارت) جو ھڪ خطو آھي جيڪو ستلج ۽ گھگر جي وچ ۾ واقع آھي.

## حوالا

## پڻ ڏسو

* دوآبو
* مالوا (پنجاب)

زمرو:نامڪمل مضمون
پنجابي گھاگرو

thumb|پنجابي گھاگرو
thumb|پنجابي رقص
**پنجابي گھاگرو **(پنجابی: ਘੱਗਰਾ) چار حصن ۾ ورھايل ھڪ لباس آھي، جنھن کي تيور بہ چيو وڃي ٿو۔ روايتي طور تي ھن لباس کي خطي پنجاب جو عورتون پھرن ٿيون۔ ھن ۾ ھڪ گلوبند (ڦولڪاري)، ڪرتو يا ڪرتي شامل آھن۔ ان کان علاوہ سُٿڻ يا پنجابي سلوار بہ ھن جو حصو آھن۔ جديد دور ۾ گھاگرو ھرياڻہ، پاڪستاني پنجاب جي ٻھراڙيءَ جي علائقن ۽ ھماچل پرديش جي ڪجهه حصن ۾ پھريو وڃي ٿو۔۔ روايتي گِڌّا رقص جي دوران بہ گھاگرو پھريو ويندو آھي۔

## تاريخ
گھاگري جي شروعات چنداتَڪا ۾ ٿي جيڪو گپت دور ۾ ھڪ مقبول لباس ھو۔ چنداتڪا مردن جي نيم پتلون جھڙو لباس ھو جيڪو اڳتي ھلي ڪري گھاگري جي شڪل اختيار ڪري ويو۔ان جي وچين شڪل جي باري ۾ چيو ويو تہ مردن ۽ عورتن ٻنھي جي لاءِ قميص جھڙو ھڪ لباس ھو جيڪو سيني کان رانن تائين پھريو ويندو ھو۔  چنداتڪا ستين صدي تائين عورتن جو مقبول لباس رھيو۔

## حوالا

زمرو:لباس
زمرو:پنجابي لباس
زمرو:پاڪستاني لباس
زمرو:پنجاب، پاڪستان جي ثقافت
نانڪ شاھي ڪيلنڊر

**بڪرمي تقويم** جيڪا ھڪ شمسي تقويم آھي ننڍي کنڊ ۾ صدين کان رائج آھي۔ **نانڪ شاھي ڪيلنڊڊر** يا **نانڪ شاھي تقويم** (Nanakshahi calendar) 
(پنجابی&#x3A; ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ) جنھن کي **سک ڪيلنڊر** بہ چيو ويندو آھي ۽ **بڪرمي تقويم** ۾ بنيادي فرق ھي آھي تہ **نانڪ شاھي ڪيلنڊر** ۾ مھينن جي  شروعات ۽ سهيڙڻ کي گريگورين تقويم (عيسوي تقويم) جي مطابقت سان رکيو ويو آھي۔ 

## مثال طور
* چيٽ (بڪرمي تقويم) - وچ مارچ کان وچ اپريل
* چيٽ (نانڪ شاھي تقويم) - 14 مارچ - 13 اپريل

## نانڪ شاھي ڪيلنڊر جون خصوصيتون
* ھڪ استوائي شمسي ڪيلنڊر
* نالو **نانڪ شاھي **گرو نانڪ (سک مذھب جي باني) جي نالي تي
* پھريون سال گرو نانڪ جي پيدائش جو سال آھي (1469ء)
* گريگورين ڪيلنڊر جي ميڪانيات جو گھڻو استعمال
* طوالت سال بمطابق گريگورين ڪيلنڊر ھڪ ئي آھي (365 ڏينھن 5 ڪلاڪ 48 منٽ 45 سيڪنڊ)
* 5 مھينا 31 ڏينھن جڏھن تہ باقي ست مھينا 30 ڏينھن تي مشتمل آھن
* ليپ جو سال ھر 4 سالن بعد جنھن ۾ آخري مھينو ڦڳن 30 ڏينھن جي بجاءِ 31 ڏينھن جو ٿيندو آھي۔

## نانڪ شاھي ڪيلنڊر جا مھينا
نانڪ شاھي ڪيلنڊر جا مھينا ھيٺ ڏنل آھن۔ 

## حوالا

## حوالا

## خارجي ڳنڍڻا
* Nanakshahi.net, website of Mr. Pal Singh Purewal, the creator of the Nanakshahi Calendar, this site contains detailed articles about this calendar
* Nanakshahi Calendar at SGPC.net 
* Nanakshahi Calendar at BBC
* Gurpurab Nanakshahi Calendar 
* Nanakshahi Calendar (JavaScript)
جاترا ناٽڪ

هن لوڪ ناٽڪ جو گھڻي ڀاڱي بنگال ۾ رواج آهي. هي سنسڪرت جي لفظ (شبد) **ياترا** مان نڪتل آهي، جنهن جي معني آهي مسافري. هن ۾ لوڪ فنڪار ڳوٺ ڳوٺ ۽ شهر شهر وڃي پنهنجو فن ڏيکاريندا آهن. **جاترا ناٽڪ** ۾ جيڪي سين مزاح، پيار ۽ محبت سان ڀرپور هوندا آهن، انهن کي **شانگ** سڏيو وڃي ٿو. ڪنهن زماني ۾، سنڌ ۾، خاص طور تي لاڙڪاڻي واري پاسي برادرين جي خوشين يا شادين وغيره جي موقعن تي اهڙن ناٽڪن جو رواج هو، جنهن کي **سانگ** چوندا هئا. جنهن جو ذڪر، سنڌ ۾ انگريزن جي دور جي هڪ نقاد رچرڊ ايف برٽن (Richard Francis Burton) پنهنجي ڪتاب سنڌ ريوزيٽيڊ (Sindh Revisited) ۾ به ڪيو آهي. **جاترا ناٽڪ** جا به ڪيترائي قسم آهن. مثال طور: **جھمر**، **پنچالي**، **ڪٿا ڪلتا**، **ڪيرتن**، **ڪابيگان** وغيره.
1757ع ۾، بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني (East India Company) جي اچڻ کانپوءِ، جاترا ناٽڪ ۾ گهڻيو ئي موضوعاتي ۽ هئيتي تبديليون اچي چڪيون آهن. هاڻي ته **جاترا ناٽڪ** ۾ سماجي مسئلا، قومي مسئلا ۽ سياست جھڙا موضوع پڻ شامل ٿي ويا آهن. اڄ به  بنگال، بهار، آسام، اوڙيسا ،تريپوره ۾ جاترا ناٽڪ ڪرڻ وارن فنڪارن جا جٿا هڪ نگري کان ٻي نگر تائين هلندا ۽ پنهنجو فن ڏيکاريندا رهن ٿا.

### حوالو ڏسندا

## حوالا

زمرو:بنگال جي ثقافت
زمرو:ڊرامو
زمرو: ناٽڪ
ڦلان دي راڻي

هي سانگ يا ناٽڪ جو ئي هڪ قسم آهي.  هن قسم جا سانگ راجستان ۾ ڏاڍا مشهور هئا.  **ڦلان دي راڻي** جو مطلب آهي، جنهن جو وزن هڪ گل جي برابر هجي . گجرات ۾ سانگ **ڦل پنچا**، اهڙي شهزادي، جنهن جو وزن پنجن گلن جي برابر هجي رچايا ويندا هئا. **ڦلان دي راڻي**  سانگ يا ناٽڪ اصل ۾ نوٽنڪي سانگ جو ئي ٻيو نالو آهي. اصل ۾ **نو ٽنڪي** شهزادي جي قصي تي ٻڌل هڪ سانگ يا ناٽڪ هو. 1883ع ۾ **آر سي ٽيمپل** پنهنجي مشهور ڪتاب **دي ليجندس آف پنجاب** **The legends of Punjab** ۾ ٽن سانگن جو تت ڏنو آهي. جنهن ۾ شهزادي نو ٽنڪي ءَ جو به ذڪر آهي. آر سي ٽيمپل جي چوڻ مطابق نوٽنڪي ۽ ان جهڙا ٻيا ناٽڪ يا سانگ سو سال اڳ جا رچيل هئا. جيڪي هوليءَ جي ڏڻن تي امبالا ۾ پيش ٿيندا هئا.  **نو** مان مراد **نوَ** ۽ **ٽنڪي** مان مراد **چانديءَ جو سڪو آهي، جنهن جو وزن چار رتيون هجي**. مطلب ته اهڙي کڙيل گل جهڙي نازڪ نفيس  شهزادي، جنهن جو ڪل وزن 36 رتيون هو. نوٽنڪي شهزادي جي سانگ يا ناٽڪ پهريان پنجاب ۾ مشهوري ماڻي هئي، اتان پوءِ اهو سانگ اتر پرديش ۾ پهتو هو.   اتر پرديش ۾ نوٽنڪي ايتري ته مشهوري ماڻي جو لفظ **سانگ** بدرآن **نوٽنڪي** استعمال ٿيڻ لڳو. نوٽنڪي جي مشهور ليجنڊ اداڪاره ”گلاب ٻائي“ تي ته باقاعده ڪتاب لکيو ويو ۽ ٻيون به ڪيتريون مشهور اداڪارائون ٿي گذريون آهن، جن ۾ ملڪه بيگم ۽ هيرا ٻائي پڻ تمام گهڻي مشهوري ماڻي هئي. اڳتي هلي مووي ڪيمرا ايجاد ٿيڻ کان پوءِ **نوٽنڪي**، ڊائيلاگ، راڳ، رقص ۽ اداڪاري جي ميلاپ ذريعي فلمن جو روپ اختيار ڪري ورتو. تنهنڪري ڪنهن حد تائين اهو چئي سگهجي ٿو ته  فلم اصل ۾ **نوٽنڪيءَ** جي ئي ارتقا ڪيل شڪل آهي.
### حولو ڏسندا

## حوالا
چاپ (رقص)

**چاپ** بلوچستان جو ثقافتي رقص آهي، جيڪو قديم زماني کان وٺي اڄ تائين رائج آهي. هيءُ رقص عام طرح عورتون ۽ مرد الڳ دائرا ٺاهي ڪندا آهن. رقص ڪندڙ انبوهه جي وچ ۾ مڱڻهار دهل ۽ شرنائيون وڄائيندا آهن، جن جي ڍنوَ تي هيءُ ناچ ڪيو ويندو آهي. بلوچستان ۾ اڪثر ذاتين ۽ قبيلن ۾ خوشيءَ جي موقعن تي هيءُ ناچ ٿيندو آهي. عورتون وڏي دلچسپيءَ سان چاپ ناچ ڪنديون آهن.

## حوالا

زمرو:ناچ
چاٽو

**چاٽو** حڪيم مختلف پسارڪن وکرن يا ماکيءَ جي گهاٽي چاش مان مختلف مرضن لاءِ دوا ٺاهي مريضن کي ڏيندا آهن. حڪمت جي لحاظ کان چاٽو خاص ڪري کنگهہ، نڙيءَ جي سوڄ ۽ کرٽئي جو علاج آهي.

## حوالا
چاچر (تال)

**چاچر** موسيقيءَ جي فن ۾ هي ٻارهن ماترائن جو تال آهي، جيڪو چئن حصن ۾ ورهايل هوندو آهي. هن تال جو پهريون ۽ ٽيون حصو ٽن ٽن ماترائن جو، ٻيو ۽ چوٿون حصو چئن چئن ماترائن جو ٿئي ٿو. جڏهن ته اُن جو اٺون حصو خالي هوندو آهي. ان سميت چوٿين ۽ يارهين  حصي ۾ ماتراتي تال ايندي آهي. هن تال جو پهريون ٺيڪو ڌا- ڌن- ان- ڌاگي- تن - ان، ناتن—ان- ڌاگي ڌن- ان ۽ ٻيو ٺيڪو ڌا- ڌا- آ- ت- ٽ - ت - ن، تا- تا- آ، ڌن- ڌن  هوندو آهي.

## حوالا
پنجاب مسلح بغاوت

thumb|آپريشن بلو اسٽار جي دوران تعينات ڪيل فوجي
ڀارتي پنجاب ۾ سکن جي مسلح تحريڪ سن 70 جي ڏھائي ۾ شروع ٿي جڏھن ڪجهه سکن خالصتان سان گڏ مسلح تحريڪ جي طرف رجوع ڪيو۔ ھن تحريڪ جون وجھون پيچيده آھن جن جي سببن ۾ سک مت ،پنجابي ٻولي ۽ 1947ع کان ڀارتي حڪومتي جماعت ڪانگريس جي ھن علائقي جي طرف غلط ورتاءُ ھو۔ پنجاب ۾ اھي تمام اسڪول جيڪي پنجابي ٻارن کي ھندي پڙھائيندا آھن اھڙن جي سک اڳواڻ مخالفت ڪندا آيا آھن۔.

ھن ضمن ۾ پنجاب ۾ پنجابي صبح  عوامي تحريڪ ھلائي وئي جنھن جو مقصد ھندي کي ھٽائي ڪري ان جي جڳھ تي رياست ۾ پنجابي کي نافذ ڪرڻ ھو۔14 اپریل 1955ع ۾ حڪومت ان تي پابندي مڙھي ڇڏي۔65 جي پاڪ ڀارت جنگ کان بعد 66 ۾ پنجابي کي ھي درجو ڏنو ويو جڏھن ھن رياست کي وڌيڪ ورھائي ڪري ھماچل پرديش ۽ ھرياڻہ رياست بڻايون ويون۔ پر ان سان ھن تحريڪ ۾ ڪا گھٽتائي نہ آئي سکن ھڪ نئين تحريڪ جنھنجو مقصد ھر رياست ۾ سک مت کي بطور مذھب قبول ڪرڻ ھو ھلائي  پر انجي مخالفت مرڪزي حڪومت ڪئي۔ نتيجي ۾ سکن پھرين مارچ جو اعلان ڪيو جنھن ۾ ھزارين ماڻھو شامل ٿيا حڪومت بزور طاقت ھن مارچ کي روڪڻ جي ڪوشش جي ۽ ھزارين گرفتاريون ڪيون ويون  جڏھن تہ سو کان وڌيڪ فوتگيون ٿيون ۽ ھڪ سک اڳواڻ بندر واري چيو تہ جيڪڏھن حڪومت ايئن مسئلو حل ڪرڻ چاھي ٿي تہ حالتون مسلح تحريڪ تائين وينديون۔**

انکان بعد ھن سک اڳواڻ کي آپريشن بليو اسٽار ۾ گولڊن ٽيمپل امرتسر جيڪو سکن جو مقدس ماڳ آھي ۾ ماريو ويو ڪجهه ڏينھن بعداندرا گانڌي  کي ان جي سک محافظ قتل ڪيو ان کان بعد ھن مسلح تحريڪ ۾ 1990ع تائين تيزي ڏٺي وئي۔

## پڻ ڏسو
* 1984ع جا سک مخالف فساد
* آپريشن بليو اسٽار
* تحريڪ خالصتان
* 1991ع پنجاب قتل عام

## حوالا

زمرو:انڊيا ۾ مذھبي اُڪسائيل ڏاڍائي
زمرو:ايشيا ۾ نسلي صفايو
زمرو:سک مت
زمرو:مذهبي تڪرارَ
زمرو:وڪي منصوبو پاڪستان مضمون
زمرو:20ھين صدي جا تنازعا
زمرو:1990ع جي ڏھاڪي جا تنازعا
چاچڙ

**چاچڙ** ذات يا قبيلو، راءِ چاچڙ، ڄام چيوڙ خان پٽ راءِ وينون خان جي نسل مان آهي. هن ذات وارا سنڌونديءَ جي ڪناري سان سنڌ ۽ پنجاب جي مختلف شهرن ۾ آباد آهن. مالوند، زراعت ۽ زمينداري ڪرت سان لاڳاپيل هن قبيلي جي اڪثريت ڪچي توڙي شهرن جي رهاڪو آهي.
‘Encyclopedia of Tribes and Castes’ موجب چاچڙ، سيلرو، سڀاڳو ۽ سوسار عمرڪوٽ جي راجا، ڀنگا راءِ جا قيدي هئا.
ڊاڪٽر لعل بخش نائچ ۽ ڄاموٽ حاجي خان چاچڙ جي تحقيق موجب راءِ چيوڙ جي اولاد مان چاچڙ سان گڏ ٻيا ڀائر قبيلا: ڌاريجا، سيلرا، سڊ، لڍڙ، سرڙ، سٻايا، سڌايا ۽ گهليجا وغيره ٿيا.
### چاچڙ جو اولاد

(1) ڇُٽا خان مان ڇُٽا پاڙو (جنهن تي سرداري پڳ آهي)، (2) جـوڳاڻـنـد خـان مان جوڳاڻي پاڙو، (3) نارنگ خان مان نارنگاڻي پاڙو، (4) جوڻي خان مان جاڻيجا پاڙو، (5) ڌيءُ- راڄ ٻائيءَ مان راڄ ڏيهي پاڙو ٿيو.
ايس. صادق عليءَ جي ڪتاب ‘The Races found in Sindh, Balochistan and Afghanistan’ ۾ چاچڙ قبيلي جون هيٺيون شاخون ڄاڻايل آهن:
راڄ ڏيهي، موريا، جاڻيجا، جڳند، جوڳياڻي، ڇُٽا، ڪچا، ڪارڙا، اعواڻ، مغل، جوڳياڻي، جهپلا، بَليلاڻي، سڀاڳا، لُش، نورنگ، نارنگاڻي، روهيلا، متاڻي، گُلا، ڳاڙهيجا، سِيٽاري، ڊگهڙيجا ۽ باداڻي وغيره.
چاچڙ ذات جا ماڻهو سکر، گهوٽڪي، ڪشمور- ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، لاڙڪاڻي ضلعن ۾ اڪثريت سان آباد آهن، سندن ڪجهه تعداد نوابشاهه، ٺٽي، ٿرپارڪر ۽ حيدرآباد ضلعن ۾ به رهي ٿو، جڏهن ته پنجاب ۾ ملتان، خوشاب، ٽوبه ٽيڪ سنگهه، سرگوڌا ۽ ساهيوال ۾ به چاچڙ رهن ٿا، جن مان ڪي ’راڻا‘ سڏائين ٿا. ان کان سواءِ ڪوٽ مٺڻ وٽ چاچڙان شريف ضلعي راڄڻپور ۾ به چاچڙ اڪثريت سان رهن ٿا. سرائيڪي علائقي ۾ رهندڙ چاچڙ برادري سرائيڪي ڳالهائي ٿي.

## نامور شخصيتون
ٻارهين صدي هجريءَ جو نامور محدث ۽ عالم *شيخ محمد حيات سنڌي* به چاچڙ هو، جنهن جي اولاد مان *مولانا عبدالقادر المُلا* تازو وفات ڪئي آهي. قبيلي جو  چيف سردار پهريان *سردار علي مردان خان* هو، سندس وفات کان پوءِ هاڻي هن قبيلي جو سردار سندس فرزند *حاجي خان چاچڙ* آهي، جيڪو ٻه ڀيرا صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ ھڪ دفعو صوبائي صلاحڪار پڻ رهي چڪو آهي. مشھور عالم ۽ اديب *علامه مفتي عبدالوھاب چاچڙ*، گهوٽڪي ضلعي جو مشهور سماجي اڳواڻ *حاجي شاهنواز خان چاچڙ*؛ تعليمدانن ۾ *غلام محمد چاچڙ*، *عـبدالحـليـم چـاچـڙ*، *شهـزادو خـان چاچڙ*؛ محقق *ڄاموٽ حاجي خان سنڌي*؛ اڳوڻو ڊي. آءِ. جي *عبدالله خان*؛ آءِ. ٽي جو ماهر *جاويد احمد چاچڙ* ؛ *نور احمد چاچڙ* )ايڊ منسٽريٽر زڪوات سنڌ); فارين سروسز ۾ 'محمد عثمان چاچڙ'، *فھيم احمد چاچڙ* ( ڊپٽي ڪمشنر) ; سياسي سماجي اڳواڻ *پپو خان چاچڙ*،  ؛ ڊائريڪٽر محتسب اعليٰ سکر *علي مراد چاچڙ* کان سواءِ ڪجهه نوجوان اديب به هن ذات سان واسطو رکن ٿا.

رسالي ’شريعت‘ جو ايڊيٽر، سنڌ جو قومپرست عالم، مڃيل مڃايل فقيه، محقق، اديب، مفتي اعظم *[[مولانا مفتي عبدالوهاب چاچڙ]]*، سندن والد *مولانا عبدالقادر چاچڙ*، سندن ڏاڏو علامه *نور محمد ڪنڊوي رح*، مفتي صاحب جو چاچو پنهنجي علائقي جو معزز, مشھور حڪيم ۽ تپيدار *مولوي محمد يوسف چاچڙ* نامور نالا آھن. *ڊاڪٽر عبدالقادر چاچڙ* گورنمنٽ ڊگري ڪاليج گهوٽڪي ۽ ڊگري ڪاليج عادلپور ۾ بطور پرنسپال خدمتون سرانجام ڏنيون آهن.ھن وقت ھو ريجنل ڊاريڪٽر ڪاليجز سکر آھن. 

## حوالا

زمرو:سنڌي ذاتيون
چارا

**چارا**، سميجا قبيلي جي هڪ ذات يا نُک جو نالو آهي هن چارا، ضلعي ٿرپارڪر ۽ سنڌ جي ٻين ڪجهه حصن (سانگهڙ وغيره) ۾ رهن ٿا. چارا ذات جو سلسلو هن ريت آهي: چارو پٽ سمو، پٽ رائڌڻ، پٽ ڪاڪو، پٽ سمو، پٽ اُنڙ، پٽ لاکو، پٽ لاکيار، پٽ اوڍو، پٽ اوڍار، پٽ نيٽ، پٽ نوتيار، پت لواڪس، پٽ رام، پٽ دسرت، پٽ اجيپار، پٽ ڀاڳيرٿ، پٽ جادم، پٽ سام.

## حوالا

زمرو:سنڌي ذاتيون
حسن درس جو رسالو

**حسن درس** نئين ٽهيءَ جي سرواڻ شاعر، جي شاعريءَ جو هي ڪتاب، سندس ونيءَ، ارم محبوب سهيڙيو آهي. رسالي جي ارپنا، حسن درس جي اولاد، روحل، ردم ۽ چيزل جي نانءِ ڪئي وئي آهي. ڪتاب ۾ سنڌ جي نامور ڪهاڻيڪارِ مهتاب محبوب ۽ حسن جي ونيءَ ارم محبوب جا تاثرات شامل آهن، جڏهن ته ڪتاب جو مهاڳ حسن درس جي دوست مسعود لوهار جو لکيل آهي.
## ڪتاب جي ترتيب
رسالي جي ابتدا ۾ حمد، نعتون ۽ منقبتون ڏنل آهن، ۽ ان بعد شاعريءَ جون ٻيون صنفون- غزل، نظم، ٻه سٽا، چؤسٽا، ڇهه سٽا، بيت وغيره ڏنا ويا آهن ۽ آخر ۾ حسن درس جون پنهنجيون، سندس خاندان ۽ دوستن سان گڏ تصويرون به ڏنيون ويون آهن. رسالي جو وڏو حصو نظمن تي مشتمل آهي، ۽ حسن بنيادي طرح شاعر به نظم جو ئي هو. 432 صفحن (۽ تصويرن جي ٻارهن صفحن سميت) تي مشتمل ڊبل ڪرائون سائيز ۽ جاذب نظر ٽائيٽل وارو هي ڪتاب ’انڊس فائونڊيشن‘ حيدرآباد ڇپايو آهي ۽ ان جي قيمت 750 رپيا رکي وئي آهي.
## خارجي ڳنڍڻا
حسن درس جو رسالو (سنڌسلامت ڪتاب گھر تي)

http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=535 
## حوالو
حسن درس

**حسن درس** () جديد سنڌي شاعري جي شاعر جو جنم 5 سيپٽمبر 1966ع تي ڳوٺ مشائخ هوٿي، تعلقي ۽ ضلعي ٽنڊي الهيار ۾، حاجي غلام رسول درس جي گهر ۾ ٿيو. 

## ننڍپڻ

حسن درس جا وڏا اصل ۾ لاکا ذات جا آهن، پر سندن ڏاڏي مشائخ هوٿي لاکي (وفات 1408) کي سهرورديہ سلسلي جي ملتاني بزرگ هٿان خلافت ۽ ’درس‘ جي خطاب ملڻ کان پوءِ ’درس‘ سڏجڻ لڳا. حسن درس جي والد غلام رسول درس (1973- 1905ع) کي ٻن شادين مان چار ڌيئرون ۽ ٻه پُٽ اڳ ۾ ئي هئا ۽ حسن درس سندس آخري اولاد هو. مٿس نالو به سندس ڏاڏي محمد حسن درس (1942-1884ع) جو رکيو ويو، ان ڪري ڏاڏي جي نسبت سان کيس گهر ۾ ڪوڏ مان ’ڏاڏو‘ سڏيندا هئا.

## تعليم

حسن درس ابتدائي تعليم ڳوٺ مان ورتي ۽ اٺين ڪلاس تائين مڊل اسڪول مشائخ (قاضي احمد) مان تعليم حاصل ڪيائين، جنهن کان پوءِ هن مئٽرڪ مسلم هاءِ اسڪول ٽنڊي الهيار مان ڪئي. اڳتي هلي ايم. اي (سنڌي) سنڌ يونيورسٽي، ڄام شوري مان ڪيائين.

## شاعري

حسن درس ننڍپڻ کان ئي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. شايد اها دلچسپي منجهس موروثي وديعت ٿيل هئي، جو سندس ڏاڏو محمد حسن درس به مدح ۽ مولود جو ناميارو شاعر هو ۽ سندس شاعري درگاھ مشائخ هوٿيءَ سميت تر جي ميلن ۽ محفلن ۾ ڳائي ويندي هئي. هن 16 سالن جي ڄمار کان شاعري شروع ڪئي ۽ اڳتي هلي پنهنجي ٽهيءَ جو سرواڻ شاعر بڻجي ويو. هن جي شاعريءَ ۾ موسيقي، رواني ۽ فڪري تسلسل ڪمال درجي جو آهي. سندس شاعريءَ ۾ فطرت جي حسين منطر نگاريءَ ۽ سنڌ جي ذري ذري سان اٿاھ محبت سان گڏ تصوف جو رنگ به موجود آهي. حسن درس ڪيترا عالمي نوعيت جا نظم به لکيا آهن، جن ۾ ’ادي هي آجيان ڪهڙي‘ (بينظير ڀٽو جي شهادت تي لکيل)، ’رقاصه‘، ’جداين وصالن جي ڪيلاش وادي‘، ’هرڪو درد حجرِ اسود‘، ’ننگي سرمد جي حضور ۾‘، ’هڪ شاعر جو وطن‘، ’ذوالفقار علي ڀُٽو‘، ’ساري سنڌ پرينءَ جو پاڇو‘ وغيره اچي وڃن ٿا.

## اسلوب

حسن درس پنهنجن نظمن ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ جاگرافيءَ کي انتهائي وڻندڙ ۽ خوبصورت انداز ۾ پيش ڪيو آهي. سندس نظم ’ساري سنڌ پرينءَ جو پاڇو‘ ان جو عمدو مثال آهي. سندس شاعري سندس همعصرن ۽ خاص ڪري نوجوانن کي تمام گهڻي ياد آهي. حسن جي مختصر ڄمار ۾ ڪيل شاعري جيتري مقبول آهي، اوتري نئين ٽهيءَ جي ٻئي ڪنهن شاعر جي مشڪل هوندي. هن 1983ع ۾ ايشيا جي ماڊل ڊڪٽيٽر ضياء الحق خلاف هڪ شاهڪار نظم لکيو. پھريون ڀيرو هن شيخ اياز آڏو 1987ع ۾، پريس ڪلب حيدرآباد ۾ پنهنجو نظم ’ننگي سرمد جي حضور ۾‘ پيش ڪري کيس متاثر ڪيو هو.

## شادي ۽ اولاد

حسن درس 4 فبروري 1993ع تي نامور ڪهاڻيڪار ماهتاب محبوب جي نياڻيءَ، ارم محبوب سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس ٻه پٽ روحل ۽ چيزل ۽ هڪ نياڻي ردم آهي. حسن درس 1988ع کان 2008ع تائين مختلف اخبارن، رسالن ۽ ٽي. وي چئنلن سان لاڳاپيل رهيو. 2009ع ۾ حسن درس UNDP جي GEF سمال گرانٽ پروگرام جي مالي سهڪار سان سنڌي لکي گهوڙن جي نسل بچائڻ ۽ انهن جي واڌ ويجهہ لاءِ هڪ پراجيڪٽ شروع ڪيو هو. هن پراجيڪٽ جي نيٽ ورڪ ذريعي پوريءَ سنڌ ۽ پاڪستان ۾ اثرائتو ڪردار ادا ڪيائين.

## ڪتاب

حسن درس جي شاعريءَ جو ڪتاب ’حسن درس جو رسالو‘ سندس وڇوڙي کان پوءِ انڊس فائونڊيشن پاران ڇپايو ويو، جنهن جي مرتب ارم محبوب آهي.

## وفات

حسن درس، 15 جون 2011ع تي، اسر ويل حيدرآباد ۾ واڌو واھ وٽ حادثي جو شڪار ٿيو ۽ ڪيترا ڪلاڪ ٻن پوليس ٿاڻن قاسم آباد ۽ جي. او. آر جي حد جي تڪرار سبب زخمي حالت ۾ پيو رهيو ۽ گهڻو رت وهي وڃڻ سبب گذاري ويو. سندس اوچتي موت سبب سڄيءَ سنڌ سوڳوار ٿي وئي. سنڌ جي اديبن ۽ شاعرن، حسن درس جي وڇوڙي کي وڏو سانحو قرار ڏنو ۽ کيس هزارين آلين اکين سان ڳوٺ مشائخ هوٿيءَ ۾ پنهنجن ابن ڏاڏن جي قديمي قبرستان ۾ مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:پاڪستاني شاعر
زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي ليکڪ
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:1968ع جون پيدائشون
سيما عباسي

**سيما عباسي**(انگريزي:Seema Abbasi) سنڌ پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ ۽ اردو جي شاعر، ليکڪ ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سندس ڪتاب پڻ ڇپيل آهن.

## زندگي جو احوال
سيما عباسي جو پورو نالو سيما پروين عباسي آهي. سندس جنم 18 اپريل 1973ع تي لاڙڪاڻي شهر جي گجڻ پور محلي ۾ لعل محمد عباسي جي گهر ۾ ٿيو. هوءَ ڪلهوڙا عباسي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سندد گهر وارو فدا حسين عباسي انصاف قانون جي عھدي تي فائض جج آهي.

## تعليم
سيما شروعاتي پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول لاڙڪاڻي مان 1982ع ۾ حاصل ڪئي. مئٽرڪ جو امتحان پرائيويٽ طور گورنمينٽ گرلس اسڪول لاڙڪاڻي مان 1987ع ۾ پاس ڪيائين. هن بي.اي جي ڊگري پڻ گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان 1992ع ۾ پاس ڪئي. سيما ايم اي جي ڊگري شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ميرس مان 1995ع ۾ پاس ڪئي.

## علمي ۽ ادبي خدمتون
سيما پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان 2005ع ۾ پاس ڪري لاڙڪاڻي گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ علمي طور خدمتون سرانجام ڏيڻ شروع ڪيون. هن.نورالهديٰ شاهه کان متاثر ٿي لکڻ جي شروعات 1985ع کان ڪئي۔ هن اردو ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيو آهي. سيما جي پهرين لکڻي اردو ڊائجسٽ 'سچي ڪهانيان' ۾ ڇپي. سندس شاعري ۽ ڪهاڻيون ڪاوش، ھزار داستان ڊائجسٽ، آداب عرض، سورمي، سنڌ  راڻي، نئين آس، سچي ڪهانيان رسالن ۽ نواءِ وقت ۽ عوامي آواز اخبارن ۾ شايع ٿيل آهن. لکڻين تي مشتمل سندس پهريون ڪتاب'لفظن ڀوڳيو آ بنواس' سال 2016ع ۾ ڇپيو. سيما مختلف ادبي تنظيمن جهڙوڪسنڌي ادبي سنگتڪراچي، آرٽس ڪائونسل ڪراچي، ينگ رائيٽرس فورم حيدرآباد، ادبيات اڪيڊمي ڪراچي جي عهديدار ۽ ميمبر پڻ رهي آهي.  سيما عباسي کي مڃتا طور ينگ رائيٽرس فورم  ڪراچي سپر ايڪسيلينس ايوارڊ بہ مليل آهي. سندس ادبي مڃتا طور مختلف رسالن طرفان سندس مڃتا نمبر پڻ شايع ٿيل آهن. سيما عباسي اردو ۾ پڻ شاعري ڪئي آهي.

## تصنيف
هن سنڌي ادب کي هڪڙو ڪتاب نالي **لفظن ڀوڳيو آ بنواس** ڏئي چُڪي آهي، جڏهن ته سنديس ٻيا ٻه ڪتاب زير تڪميل آهن. هن جي شاعريءَ ۾ سندس ذات جي حساسيت مان ڀوڳيل ذاتي تجربن ۽ مشاهدن جو کليل اظهار آهي. هوءَ سنڌي اخبارن ۾ ڪالن به لکندي آهي جيڪي سنڌ ۾ عورتن جي جاڳرتا ۽ ادبي لاڙن تي لکيل هوندا آهن.

## حوالا

زمرو:شاعر
زمرو:ڪهاڻيڪار
زمرو:سنڌي ماڻھو
بڪرمي ڪئلينڊر

**بڪرمي تقويم** ھڪ شمسي تقويم آھي جيڪا ننڍي کنڍ پاڪستان ۽ ھندستان ۾ صدين کان رائج آھي۔

بڪرمي ڪلينڊر جيڪو راجہ بڪرم اجيت جي دور کان شروع ٿئي ٿو، ھن کي **ديسیي سال** يا جنتري به چوندا آھن۔ ھن شمسي تقويم ۾ سال ويساک جي مھيني کان شروع ٿئي ٿو۔

ٽي سو پنجھٺ (365) ڏينھن جي ھن ڪلينڊر جا نو مھينا ٽيھ (30) ڏينھن جا ٿين ٿا، ۽ ھڪ مھينو ويساک ايڪٽيھ (31) ڏينھن جو ٿئي ٿو، ۽ ٻه مھينا جيٺ ۽ ھاڙھ ٻٽيھ(32) ڏينھن جا ٿين ٿا۔

هندن جو تاريخي ڪيلينڊر، هڪ ڏينهن کي پهرن کانسواءِ گهڙين ۾ به ورهائي سگهجي ٿو. هڪ ڏينهن ۾ چوهٺ گهڙيون ٿينديون آهن. هڪ گهڙي ساڍي ٻاويهه منٽ تي مشتمل آهي

## بڪرمي مھينا (شمسي)

## بڪرمي مھينا (قمري)

بڪرمي ڪلينڊر(جنتري) ۾ ھڪ ڏينھن جا اٺ پھر ٿيندا آھن، ھڪ پھر جديد گھڙي جي مطابق ٽن ڪلاڪن جو ھوندو آھي.

انھن پھرن جا نالا ھي آھن:

ڌمي ويل: صبح 6 بجي کان 9 بجي تائين جو وقت

ٻيپھري ويل : صبح جي 9 بجي کان ٻيپھري 12 بجي تائين جو وقت

پيشي ويل : ٻيپھري جي 12 بجي ڏينھن 3 بجي تائين جو وقت

ٻي/ديگر ويل: ٽيپھري 3 بجي کان شام 6 بجي تائين جو وقت

نماشا ںويل: رات جا پھريَان لمحا، شام 6 بجي کان وٺي ڪري رات 9 بجي تائين جو وقت

ڪفتان ويل: رات 9 بجي کان رات 12 بجي تائين جو وقت

اڌ رات ويل: رات 12 بجي کان سحر جي 3 بجي تائين جو وقت

اسر ويل: صبح جي 3 بجي کان صبح 6 بجي تائين جو وقت

لفظ " ويل/ويلا " وقت جي معنن ۾ ننڍي کنڊ جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ڳالھايو وڃي ٿو

## پڻ ڏسو
* نانڪ شاھي ڪلينڊر
* پنجابي ڪلينڊر
* راجہ بڪرم اجيت

زمرو:پنجابي ثقافت
زمرو:سنڌي مهينا
زمرو:ڪلينڊر
زمرو:سنڌي ڪئلينڊر جا مهينا
وڳر ڪيو وتن پرت نه ڇنن پاڻ ۾

left|frameless|Koonj
هي شاه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي بيت جي هڪ سٽ آهي.
## طبعي ڄاڻ
اوهان ڄاڻو ٿا ته ڪُونجون وڳر ڪري ڇو اُڏامنديون آهن. ڇو جو اهو طريقو انهن لاءِ وڌيڪ پُر اَثر ۽ فائدي وارو آهي. هر دفعي جڏهن ڪُونج پنهنجا پَرَ ڦڙڦڙائي ٿي ته اها پنهنجي پَرَن جي ويجهو هوا جو هڪ گولائي وارو ڪُن، واچوڙو يا ڀنور ٺاهي ٿي، جيڪو ڪونج جي پٺيان چڪر کائي، ڪونج کي اڳيان دڪيندي، پٺيان ٿيندو ويندو آهي. پُٺيان ايندڙ ڪونج هوا ۾ رهڻ لاءِ  هر هر پَرَ هلائڻ جي بدرآن اڳين ڪُونج طرفان ٺاهيل هوا جي گولائي واري زورَ، دٻاءَ يا ڀنور جي ڪناري تي پنهنجو پاڻ کي رکي ٿي. اڳين ڪونج طرفان هوا جو هي ٺاهيل ڪُن يا ڀنور هڪ اهڙو هنڌ يا نقطو هوندو آهي، جتي هوا هڪ ننڍڙي واچوڙي وانگر چڪر کائي مٿي وڃي ٿي. هوا جو اهو ئي مٿي ڏانهن ويندڙ جهوٽو يا دٻاءُ پٺيان ايندڙ ڪونج کي اُڏام ۾ مدد ڏيندو آهي. ان جو مطلب هي ٿيو ته وڳر جي نموني اُڏامڻ سان، پٺيان ايندڙ ڪُونجن کي هوا ۾ اُڏامڻ لاءِ گهٽ کان گهٽ طاقت استعمال ڪرڻي پوي ٿي، تنهنڪري اهي وڳر جي صورت ۾ اُڏامي پنهنجي منزل تي پهچن ٿيون. 
## حاصل مقصد
گڏجي سڏجي ڪم ڪرڻ سان تڪڙا نتيجا به ملندا آهن ۽ تڪليفن کان به نجات ملي ٿي، ان سان گڏ ماڻهن ۾ پيار، سڪ ۽ برداشت جو مادو به وڌندو آهي.
### حوالو ڏسندا

## حوالا
پرو چانڊيو

**پريل چانڊيو** انگريزي ٻولي **Parro Chandio**  جنهن کي پرو چانڊيو به چيو ويندو هو.
پريل عرف پرو چانڊيو جنهن کي فوجين 1983ع  ۾ مقابلو ڪري ماريو ، ان جي لاءَ مشهور هو ته غريبن جو هڏ ڏوکي هو.  هو وڏيرن جو پاليل نه هو پر وڏيرن جو دشمن هُيو ۽ وڏيرن وٽان ڌاڙا هڻي غريبن ۾ ورهائيندو هُو. پرو چانڊيو ڪيترن ئي غريبن ماڻهن جي نياڻين جي شادين لاءَ سمورو ڏاج جو سامان مدد طور ڏيندو هُو ۽ فوجي مارشلا ۾ هو فوجين خلاف به ڪاروايون ڪندو هُو .

## ڌاڙيل ٿيڻ جو سبب

پريل کي حالتن ڌاڙيل ڪيو هو. وڏيرن جي ظلم ۽ ڏاڍ سبب هُن هٿيار کنيا. پر هُن مقامي ماڻهن ۽ غريبن کي ڪڏهن به تنگ نه ڪيو ۽ نه ئي وري عورتن سان بدسلوڪي ڪئي.
هُن ڪيترائي معاملا نياڻين ميڙ تي ختم ڪيا. نياڻين کي ست قران جي حيثيت سمجهي هُن مخالفن کي، معاف به ڪيو. 
اُن دور ۾ پريل هڪ واردات پاٽ شريف مان نامياري ليکڪ نصير ميمڻ جي والد سائين محمد بخش ميمڻ کي اغوا واري ڪئي هُئي.
اُن لاءِ به کيس خبر پئي هُئي ته سائين جي پُٽن مان ڪير رُڪڻ ٿاڻي تي اطلاع ڪري پوليس کي کيس جي رستن تان گُذرڻ جا اطلاع ٿو ڏئي. پر پوءِ وچ ۾ چئن چڱن جي پوڻ تي سائينءَ کي پريل ڇڏي ڏنو هو .
پريل تر جي ڪنهن به ماڻهو سان بي واجبي نه ڪئي.
## مقابلو
جڏهن ته ايجنسين ماڇي چانڊيا تڪرار کڙو ڪرايو هو، ڇاڪاڻ ته خود آرمي ۽ رينجرس پريل کي ماري سگهڻ ۾ ناڪام ويون هُيون انهن چاهيو پئي ته ماڇين هٿان پريل کي مارائجي.
ان حد تائين جو اُن قبائلي تڪرار ۾ هڪ پاسي مقامي وڏيرا، ماڇي، رينجرس، پوليس ۽ فوج هُئي ته ٻئي پاسي پريل ۽ اُن جا ساٿي هُئا. 
جڏهن ته اُن قبائلي تڪرار جي باهه ۾ پوءِ ته مقامي طور سمورا چانڊيا لهي پيا. اُن ۾ چانڊين جو نقصان ته ٿيو هو پر سڄو ايريا پاٽ کان وٺي ميهڙ تائين جا سمورا ڳوٺ جنگ جو ميدان بڻجي پيا هُئا. 
پريل سان نه رُڳو خوف سبب عام ماڻهو محبت ڪندو هو پر هُن جي سماجي ڪردار خاص طور غريبن جو لحاظ ڪرڻ ۽ عورتن جو احترام ڪرڻ سبب ماڻهو کيس روايتي ڌاڙيل تصور نه ڪندا هُئا. ٻيو ته هُو تمام گهڻو بهادر هو. اهڙا ماڻهو گهٽ ٿيندا آهن 
هاءِ اسڪول پاٽ ۾ پڙهندڙ شاگرد پاٽ شريف جي ٻاهران وهندڙيءَ وٽ فوج شاگردن کي روڪي پُڇندي هُئي ته “ آپ جانتي هين ڪي پري ڪهان رهتي هي” شاگردن کي اردو ته سمجهه ۾ نه ايندي هُئي پر کين چوندا هُئا ته اها ٻيلي ۾ رهندي آهي.
ان حد تائين جو سڄي سرڪاري مشينري ڪچي جي بند کان هيٺ نه لهندي هُئي ۽ انهن جي دلين تي پريل جي خوف جو پاڇو پيل هو.
## پريل جو موت
جڏهن پريل کي مارڻ ۾ سڀ ناڪام ٿيا ته پريل جي ساٿين کي ئي استعمال ڪري سازش تحت پريل کي شاھ پنجو سُلتان ۽ باليشاھ واري سخي سعيدي موساڻي پاسي ويندڙ رستي تي ريلوي ڦاٽڪ وٽ مقابلي ۾ ماريو ويو. 
مارڻ کان پوءِ به سوين گاڏين ۾ چڙهيل ورديءَ وارا مري ويل پريل جي ويجهو وڃڻ لاءِ تيار نه هُئا. 
سندن دليون ايتريون ڪمزور هُيون جو هُنن کي خوف هو ته متان پريل جيئرو نه هُجي.
ان دور جا پوليس آفيسر اڄ به پريل جي بهادريءَ تي کيس داد ڏيندا رهندا آهن.
ڄام صادق علي

**ڄام صادق علي**، نـاليــوارو سـيـاسـتدان ۽ ســنـڌ جـو اڳـوڻو وزيـراعليٰ، 1935ع ڌاري موجوده تعلقي ڄام نواز علي، ضلعي سانگهڙ ۾ پيدا ٿيو. سندس والد ڄام ڪانڀو خان بهادري، سخاوت ۽ سماجي خدمت جي حوالي سان سڄيءَ سنڌ ۾ مشهور هو. ان ڪري اڄ به سنڌ ۾ چوڻي موجود آهي ته”تون ڪهڙو ڪانڀو خان آهين؟“ ڄام ڪانڀو خان ۽ سندس خاندان جو پنهنجي علائقي ۾ اڄ به وڏو اثر آهي.

## سياسي سفر
ڄام صادق عليءَ پنهنجي سياسي زندگيءَ جي شروعات 1950ع واري ڏهاڪي ۾ بلدياتي چونڊن ۾ بيهڻ سان ڪئي. ان کان پوءِ هن مسلم ليگ (ڪنوينشن) ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ اولهه پاڪستان اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. ايوب خان جي حڪومت ۾ پهرين پارلياماني سيڪريٽري ۽ پوءِ مملڪتي وزير ٿيو. 1970ع جي چونڊن ۾ آزاد اميدوار طور سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. ان کان پوءِ هو پاڪستان پيپلز پارٽيءَ ۾ شامل ٿيو ۽ ممتاز علي خان ڀُٽي جي ڪابينا ۾ مڪاني ادارن جو وزير ٿيو. رئيس غلام مصطفيٰ جتوئيءَ جي ڪابينا ۾ به ڄام صادق بلديات، هائوسنگ ۽ ٽائون پلاننگ جو وزير رهيو. 1977ع ۾ پاڻمرادو جلاوطني اختيار ڪري ملڪ کان ٻاهر ويو. 1989ع ۾ پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت قائم ٿيڻ کان پوءِ وطن واپس موٽي آيو ۽ وزيراعظم جو صلاحڪار مقرر ٿيو.
## وزير اعلي جي حيثيت
جڏهن صدر غلام اسحاق خان، محترمه بينظير ڀٽو (شهيد) جي حڪومت ختم ڪئي ته ڄام صادق کي سنڌ جو نگران وڏو وزير مقرر ڪيو ويو. 1990ع واريون چونڊون به کٽيون ۽ نوازشريف جي دؤر ۾ کيس سنڌ جو وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو. هن جا وڏ وزارت دوران پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان سخت سياسي اختلاف رهيا. سندس دؤر ۾ الذوالفقار جي الزام هيٺ ڪيترا ڪارڪن گرفتار ٿيا. ڄام صادق علي کري ڳالهه ڪرڻ ۾ مشهور هو ۽ جيڪو به فيصلو ڪرڻو هوندو هوس، سو ڪري ڏيکاريندو هو. پوءِ ان جا ڀلي ڪهڙا به مثبت يا منفي نتيجا نڪرن. ڄام صادق علي 1991ع ۾ وڏي وزير هئڻ واري دؤر ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو سنڌ اسيمبليءَ مان بِل پاس ڪرائي، اُن جو قيام عمل ۾ آندو.

## سندس اولاد
ڄام صادق علي جي اولاد مان ڄام معشوق علي پڻ مختلف وزارتن تي رهي چڪو آهي. ان کان سواءِ سندس ڀائٽيو ڄام مدد علي ڪجهه عرصو سنڌ اسيمبليءَ ۾ ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو، ۽ جڏهن فنڪشنل ليگ ڇڏي پيپلزپارٽي ۾ شامل ٿيو تہ سنڌ اسيمبلي جي تڪ پي ايس جي سيٽ ڇڏڻي پيس ۽ ٻيهر اليڪشن م فنڪشنل ليگ اميدوار ڄام نفيس جي سامھون 20 اپريل 2017 تي حڪومت جي زور تي اليڪشن کٽي ٻيهر ايم پي اي ٿيو.

## ڪتاب
سنڌ جي تعليمي ماهر سيد غلام مصطفيٰ شاهه، ڄام صادق عليءَ جي زندگي ۽ سياست تي انگريزيءَ ۾ هڪ ڪتاب 1993ع ۾ لکيو هو. جنهن ۾ ڄام جي شخصيت، سوانح ۽ سياست جي ڄاڻ ملي ٿي.

## بيماري ۽ وفات
1992ع ۾ ڄام صادق علي شديد بيمار ٿي پيو، ۽ سيد مظفر حسين شاهه کي بين الصوبائي رابطن جو انچارج بڻائي پنهنجا اڪثر اختيار ان جي حوالي ڪيائين. ڪابينا جي اجلاسن جي صدارت ڪرڻ کان وٺي پاليسي فيصلن جا اختيار سيد مظفر شاهه حوالي رهيا. ان باوجود هيءُ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو ۽ ان عهدي تي موجودگيءَ دوران ئي، ڪينسر سبب ڪراچيءَ جي هڪ اسپتال ۾ داخل ٿيو ۽ 5 مارچ 1992ع تي ڪراچيءَ ۾ پنهنجي رهائشگاهه تي وفات ڪيائين. کيس سندس اباڻي ڳوٺ ڄام نواز عليءَ ۾ دفن ڪيو ويو. سندس جنازي نماز ۾ اڳوڻي صدر غلام اسحاق خان، وزيراعظم نواز شريف، سنڌ جي گورنر محمود اي. هارون سميت اهم سياسي ۽ سماجي شخصيتن شرڪت ڪئي.
کانئس پوءِ سيد مظفر حسين شاهه کي 6 مارچ 1992ع تي سنڌ جو وڏو وزير مقرر ڪيو ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:سنڌ جا وڏا وزير
زمرو:سياست
زمرو:1898ع جون پيدائشون
زمرو:1992ع جون فوتگيون
زمرو:1930ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون
ڄام ڪانڀو خان

سنڌ جي تاريخ ۾ ٻه **ڄام ڪانڀو خان** (Jjam Kaanbhoo khan) ڄاڻايا ويا آهن. هڪ روايت موجب سما خاندان جي آخري حڪمران ڄام فيروز جو چوڏهون پڳدار ڄام ڪانڀو خان ولد ڄام محمد شريف ٿي گذريو آهي. ٻيءَ راءِ موجب ڄام ڪانڀو خان، ڄام جوڻي جي اولاد مان هئڻ ڪري سندن خاندان وارا جوڻيجا سڏجڻ ۾ آيا. ان ڪري هي خاندان سنڌ جي جوڻيجا قبيلي جو پڳدار گهراڻو تسليم ڪيو وڃي ٿو.

## سندس وڏا
ڄام ڪانڀو خان جا وڏا سترهين صدي عيسويءَ ۾ لڏي موجوده ڳوٺ ڄام نواز علي، ضلعي سانگهڙ ۾ ويٺا. هي خاندان سخاوت ۽ بهادريءَ ۾ مشهور هو. ڄام مٺا خان لاءِ مشهور آهي ته هو چانديءَ جي روپين جون ڇليون ڀري ورهائيندو هو. سندس وفات کان پوءِ 1924ع ۾ سندس ننڍو ڀاءُ ڄام ڪانڀو خان هن خاندان جو پڳدار ٿيو.

## اولاد
ڄام صاحب کي ٻه پٽ ٿيا. هڪ ڄام مٺا خان عرف ڄام صادق علي خان ۽ ٻيو ڄام شير علي.

## بردباري
ڄام ڪانڀو خان اڳتي هلي وڏو بردبار ۽ دانشمند شخص ثابت ٿيو. انگريز دور ۾ ڪيترن سالن تائين مئجسٽريٽ ۽  جسٽس آف پيس رهيو. هن جو ننڍو ڀاءُ جان  محمد به خانداني روايت موجب سخاوت ۽ عام ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ مشهور هو. نوابشاهه جي لوڪلبورڊ هاءِ اسڪول جي هاسٽل جي تعمير ۽ ٻيا ڪيترا سماجي ڀلائيءَ جا ڪم سندس خرچ سان ٿيا.

## لوڪ ڪردار
ڄام ڪانڀو خان نه رڳو وڏو مهمان نواز هو، پر ڀٽائيءَ جو به وڏو عاشق هو. هن لاءِ مشهور هو ته جڏهن ڀٽائيءَ جي مزار تي حاضري ڏيڻ ايندو هو ته ڪيترائي ڪوهه پري نوڪرن سميت گهوڙن تان لهي، جُتي لاهي، پنڌ اچي خير خيراتون ڪندو هو. پاڻ چانديءَ جي روپين جون خرزينون ڀري ايندو هو ۽ ڀٽ شاهه تي اچي غريبن جي واهر ڪندو هو. وٽس هر قسم جا گهوڙا هوندا هئا. سنڌ جي ميلن ملاکڙن ۾ به ويندو هو، اتي به سندس عام لنگر هلندو هو. ملهن ۽ فنڪارن جو وڏو قدردان هو. سندس دوستيءَ ۾ سيد علي محمد شاهه ڄاموٽ مٽيارين وارو، سر شاهنواز ڀُٽو، نواب نبي  بخش خان ڀُٽو، نواب غيبي خان چانڊيو، مير بنده علي خان ٽالپر ۽ ٻيا شامل هئا.

## سخاوت
ڄام ڪانڀو خان اعليٰ تعليم يافته نه هو، پر خدا کيس ڪيتريون ئي صلاحيتون بخشيون هيون. هن روشن دماغيءَ، دٻدٻي، حشمت ۽ سخاوت سان زندگي گذاري. سندس خاندان وٽ ابتدا کان وٺي ڪافي زرعي زمين رهي. ڄام ڪانڀو خان پنهنجي دولت خـدا جي راهه ۾ ۽ سماج جي سُڌاري لاءِ خرچ ڪئي، جنهنڪري سندس نالو سنڌ ۾ سخاوت جي حوالي سان مثالي سمجهيو ويندو آهي ۽ کيس ’حاتم طائي ثاني‘ سڏيو ويندو آهي.

## صدمو ۽ وفات
ڄام ڪانڀو خان جي پنهنجي ننڍي ڀاءُ ڄـام جـان محـمد سان مثالي محبت هئي. جڏهن 11 آگسٽ 1954ع تي ڄام جان محمد لنڊن ۾ وفات ڪئي ته ڀاءُ جي وڇوڙي ڄام ڪانڀو خان کي وڏو دلي صدمو رسايو ۽  چئن مهينن بعد، 6 ڊسمبر 1954ع تي وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌي شخصيتون
ڃوڃڻ

**ڃوڃڻ** سنڌي ٻوليءَ جو قديم لفظ آهي، جيڪو سنڌ جي لاڙ واري علائقي ۾ اڄ به مالدار ماڻهو ڪم آڻيندا آهن. 
## استعمال
کير ڏيندڙ جانورن، جهڙوڪ: ڳئون يا مينهن کي ڀاڳيا ڏُهائيءَ وقت پوين ڄنگهن ۾ جيڪو ونگ ۽ ڍنگ وجهندا آهن، اُن کي لاڙ ۽ ڪوهستان (خاص ڪري ٿاڻي بولا خان کان ٺٽي تائين) ۾ ’ڃُوڃڻ‘ چوندا آهن. ٻئي طرف ٿر واري علائقي ۾ ان ساڳئي لفظ کي ’نهَنجڻ‘ چيو ويندو آهي. ان کان سواءِ ڏُهائيءَ وقت ڳئون جو ڦَر، گابو يا گابِي، ڳئون جي اڳينءَ ڄنگهه سان ونگ ڏئي ٻڌبي آهي، اُن کي پڻ ’ڃُوڃڻ‘ چوندا آهن.
## اکري بيهڪ
جيئن ته ’ڃ‘ اکر جا لفظ تاريخ جي قديم زرعي دؤر کان پوءِ گهڻي ڀاڱي عام وهنوار واري ٻوليءَ مان ختم ٿي ويا آهن، پر خوشقسمتيءَ سان هي ’ڃ‘ سان شروع ٿيندڙ هڪ لفظ، ڃ اکر جي باقيات طور اڄ به مستعمل آهي. اُتر طرف ’ڃ‘ اکر، ’ن‘ ۾ تبديل ٿيڻ ڪري، اُتي ’ڃوڃڻ‘ يعني ’ونگ‘ کي ’نونڃڻ‘ چوندا آهن.
## حوالا
آرسي

**آرسي** آئينو انگريزي ٻولي **Mirror** اهڙي شيءِ آهي جنهن ۾ پنھنجو عڪس يا منھن چٽيءَ ريت ڏسي سگھجي ٿو. عڪس ڏسڻ لاءِ سڀ کان پھرين بيٺل شفاف پاڻيءَ مان تصور مليو ۽ پوءِ مختلف ڌاتن کي ڇلائي ۽ گسائي چلڪندڙ بنائي، انھن کي چورس، گول يا مستطيل شڪل ڏئي، انھن مان منھن ڏسڻ جو ڪم ورتو ويو. پاري جي استعمال کان پوءِ شيشي جي ھڪ پاسي پارو لڳائي، ٻئي پاسي عڪس ڏسڻ جو رواج پيو. آرسي کي ”آئينو“ يا ”ٽِڪ“ به چوندا آھن. آئينو“ انھيءَ ڪري چون ٿا، جو اوائل ۾ لوھ کي چلڪائي صاف ڪري، منھن ڏسڻ جو ڪم وٺندا ھئا. آئينو، يعني آھن يا لوھ مان ٺھيل. سنڌ جيئن ته تھذيب ۽ تمدن جي لحاظ کان آڳاٽي ليکجي ٿي، انھيءَ ڪري موھن جي دڙي ۽ آمريءَ جي آثارن مان پڻ آرسيءَ جي استعمال جا اھڃاڻ چٽا ملن ٿا.

thumb|آئينو

آرسي نه رڳو منھن ڏسڻ، پر گھرن، مسجدن، مندرن، امام بارگاھن، منارن ۽ محرابن جي سونھن ۽ سينگار ۾ به گھڻي استعمال ٿيندي آھي. عمارت سازيءَ ۾ سونھن ۽ سينگار لاءِ آرسيءَ جو استعمال عام جام نظر ايندو آھي. شاهه ڀٽائيءَ جي روضي اندر ۽ مخدوم بلاول جي روضي ۾ آرسين جو خوبصورت ڪم ٿيل آهي. آرسي زيورن جي جڙاءَ ۾ پڻ ڪم ايندي آھي. ڀرت ۽ گج ۾ پڻ آرسيءَ يا ٽڪ جو استعمال ٿئي ٿو. ٽوپين ۾ ٽِڪن جو جڙاءُ نرالو ھوندو آھي.

شاديءَ جي رسمن ۾ آرسي لازمي طور ڏني وڃي ٿي. سنڌ جون مڙيئي ذاتيون، ھندو توڙي مسلمان، بلوچ توڙي سماٽ، ٿري توڙي لاڙي، جابلو توڙي اترادي، سڀ ڏيج ۾ آرسي به ڏين ٿا. ڪن ۾ ڪنواريتن جي ڏيج ۾ آرسي اچي ته ڪن ۾ گھوٽيتن وٽان. وھانءَ واري ڏينھن ڇني ۾ لائون لھڻ کان پوءِ گھوٽ سرمو پائي آرسيءَ ۾ منھن ڏسندو ۽ پوءِ ڪنوار جي جھوليءَ ۾ آرسي رکبي ۽ گھوٽ ان ۾ ڪنوار جو منھن ڏسندو. اھا رسم نه رڳو سنڌ ۾، پر ننڍي کنڊ جي ٻين قومن ۾ پڻ آھي.
 
سنڌ ۾ قديم دور جا ڪي وسوسا ۽ وهم موجود آهن جن مان ڪي هي آهن: بيماريءَ ۾ آرسي ڏسڻ کان روڪيو ويندو آھي، پر اڌ رنگ جي مرض ۾ ورتل بيمار لاءِ ڌاتوءَ جي آرسي علاج چئي وڃي ٿي. ”آرسيءَ جي ٽٽڻ“ کي بدشگوني يا نڀاڳ ڀانيو ويندو آھي. آرسيءَ کي اُس جي سامھون ڪرڻ سان اولڙو پيدا ٿيندو آھي. گھر ۾ ننڍو ٻار ھوندو آھي ته آرسيءَ جو اولڙو ٻار تي نه پوڻ ڏيندا آھن، ڇو ته اولڙي کي ڪنهن وڏي بيماريءَ جو سبب ليکين ٿا آرسيءَ جي ميري يا گدلي ٿيڻ کي گھر جون وڏڙيون گھر لاءِ نڀاڳ ڀائينديون آھن ۽ آرسيءَ کي چلڪائي صاف ڪري ڪنھن مٿانھين جاءِ تي يا ڀت تي رکڻ جي صلاح ڏينديون آھن. لوڪ گيتن ۾ پڻ آرسيءَ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي شاعريءَ جي مڙني صنفن ۾ تشبيهه طور پڻ آرسي جي لفظ جو استعمال عام جام آھي. پھاڪن ۽ اصطلاحن ۾ پڻ آرسي جو ذڪر ملي ٿو.

## پهاڪا
# اڀ کي  آرسي ڏيکارڻ. 
# ھٿ ڪنگڻ کي  آرسي جو ڪھڙو ضرور.

## حوالو
جهڏو

**جھڏو**  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي ميرپورخاص جو ھڪ شھر آھي جيڪو جھڏو تعلقي جو صدر مقام آهي. ھتي شھر لڳ جھڏو ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهي. ھن شھر جا مشھور محلا ماڊل ڪالوني، رياض آرائين ڪالوني، مير محلو شامل آهن. شھر روڊ رستي نئون ڪوٽ، ڊگھڙي، ٽنڊو جان محمد سان ڳنڍيل آهي. ھڪ ڪئنال ميرپورخاص کان جھڏو طرف وھي ٿو جنھن جي ھڪ ڪڙ تي روڊ ٺھيل آھي جنھن ذريعي ميرپورخاص سان ڳنڍيل آهي.

جهڏو سنڌ جي پراڻن شهرن ۾ شمار ٿئي ٿو. جهڏي شهر کان اندازاً  15 ميل ڏکڻ اوڀر طرف پراڻ درياهه جي ساڄي ڪپ تي جهڏي جو پراڻو ڦٽل شهر ميل کن ايراضيءَ ۾ پکڙيل آهي.

## شهر اڏيندڙ
هن شهر جو اڏيندڙ مير غلام حسين ۽ سندس وڏا هئا، جيڪي خيرپور رياست کان لڏي هتي اچي آباد ٿيا هئا.

## نالو
هن شهر تي جهڏي نالو پوڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون: 
* هڪ روايت موجب ڀارت کان رڻ ڪڇ واري رستي پان جي پنن ۽ سوپارين سان ڀريل اٺن جو قافلو ان وقت جي سنڌ جي گاديءَ جي هنڌ ٺٽي ڏانهن وڃي رهيو هو. ان قافلي ۾ موجود هڪ درويش صفت شخص جو نالو جهڏو هو، جيڪو بيمار ٿي پيو ۽ هن هنڌ سندس انتقال ٿيو. ان ڪري شهر تي نالو جهڏو پيو. هن درويش جي نالي تي ’جهڏو مقام‘ به پراڻ جي ڪنڌيءَ تي موجود آهي.

* ٻي روايت آهي تہ جهڏي ڀرسان پراڻ ندي وهندي هئي ۽ اتي پتڻ تي ٻيڙيون هلنديون هيون. پراڻ ڪلهوڙن جي دؤر ۾ سنڌو نديءَ کي گهارن پوڻ سبب ٺهي هئي، جڏهن رڻ ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ جا ٺڪر راجا سنڌ جي حڪمران سان ٺهي نه هليا ته ان وقت جي سنڌ جي حڪمران پراڻ کي موجوده جهڏي ويجهو هڪ وڏو بند ٻڌائي ڇڏيو ۽ اتي شهر ٻڌجي ويو.

## برطانوي راڄ
انگريزن جي دؤر ۾ هن شهر گهڻي ترقي ڪئي. هتي سرڪاري آفيسون قائم ٿيون، گدام ٺهيا ۽ ريل هلائي وئي، گهڻا گدام ٺاهڻ ڪري شهر تي نالو ’جهڏو گدام‘ پئجي ويو. هتان گجرات، راجستان، مهاراشتر، اڙيسا، مڻيپور ۽ بهار تائين واپار ٿيندو هو. هتان کان اٺن جا قافلا رڻ ڪڇ، کوکراپار، ننگرپارڪر ۽ ڪڍڻ واري رستي سان ويندا هئا. جهڏي ۾ ٺهندڙ ڪاٺ جو سامان اُتي گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. هتان جي ڍاٽي ڪاريگرن جا ٺاهيل پاکڙا ۽ ٻيون شيون به پسند ڪيون وينديون هيون.

## سياسي تحرڪ
برصغير جي آزاديءَ جي تحريڪ، توڙي هاري تحريڪ ۾، خاص ڪري مائي بختاور جي شهادت کان پوءِ، جهڏي جي عوام ڀرپور حصو ورتو هو ۽ برطانيا سرڪار کي پريشان ڪري ڇڏيو هو. ڪامريڊ حيدربخش جتوئي، سائين جي. ايم سيد، شيخ عبدالمجيد سنڌي، نهچلداس وزيراڻي ۽ ٻين هتي وڏا جلسا ڪيا هئا.
 
## شخصيتون
جهڏي جي مشهور اديبن ۽ شاعرن ۾ الهجڙيو شاد، ايوب کوسو ۽ نياز پتافي اچي وڃن ٿا. 

## حوالا
حسين حقاني

**حسين حقاني**، نامور صحافي ۽ اڳوڻو سفير پهرين آڪٽوبر 1956ع تي ڪراچيءَ  جي ملير واري علائقي ۾ ڄائو. هن تعليم به ڪراچيءَ مان ئي حاصل ڪئي.

## سياسي سفر
کيس اسڪول واري زماني کان ئي سياست سان دلچسپي هئي. 1972ع ۾ جڏهن هو گورنمينٽ نئشنل ڪاليج ڪراچيءَ ۾ تعليم هيٺ هو ته هن اسلامي جمعيت طلباء جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ جمعيت جو صدر بڻجي ويو. 1977ع ۾ هن ڪراچي يونيورسٽيءَ مان بي. اي ۽ بين الاقوامي تعلقات ۾ ايم. اي ڪيائين. ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ شاگرد يونين جو صدر به رهيو. 
## صحافت
اخبار ’فار ايسٽرن اڪانامڪ روِيو‘ ۽ رسالي ’عربيه‘ جي خاص نمائندي جي حيثيت سان 1980ع کان 1984ع تائين هانگ ڪانگ ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، ڪجهه عرصي بعد ڪراچيءَ ۾ اچي ساڳي حيثيت ۾ ڪم ڪيائين. سياسي ميدان ۾ حسين حقانيءَ جو نالو 1988ع ۾ نواز شريف جي قيادت ۾ ٺهندڙ ’اسلامي جمهوري اتحاد‘ جي چونڊ مهم جي ڪردار طور سامهون آيو هو.
## شادي
2000ع ۾ سندس شادي فرح ناز اصفهانيءَ سان ٿي، جيڪا آمريڪا ۾ پاڪستان جي پهرئين سفير مرزا ابو الحسن اصفهانيءَ جي پوٽي آهي.
## ذميواريون
هن وزير اعليٰ پنجاب نواز شريف جي خاص معاون طور 1988ع کان 1990ع تائين ذميواري نڀائي ۽ 1990ع ۾ هو پهرئين وزير اعظم غلام مصطفيٰ جتوئيءَ ۽ پوءِ وزير اعظم بڻجندڙ نوازشريف جو خاص معاون (Press Advisor) بڻيو. 1992ع کان 1993ع تائين سريلنڪا ۾ پاڪستان جو سفير رهيو. 1993ع ۾ حسين حقاني هڪ ڀيرو وري هڪ چونڊ مهم هلائڻ ۾ حصو ورتو. هن ڀيري اها مهم نواز شريف جي مخالف ۽ (شهيد) بينظير جي قيادت ۾ ٺهندڙ سياسي اتحاد P.D.F (پي. ڊي. ايف) هئي. چونڊن ۾ (شهيد) بينظير ڀٽو جي ڪاميابيءَ کانپوءِ 1993ع کان 1995ع تائين حڪومت جو ترجمان رهيو. انهيءَ دوران کيس مملڪتي وزير جو درجو حاصل هو. جون 1995ع ۾ کيس هائوس بلڊنگ فنانس ڪارپوريشن جو چيئرمئن بنايو ويو هو. تقريباً هڪ سال تائين اُن عهدي تي فائز رهيو. نومبر 1996ع ۾ جڏهن صدر فاروق لغاريءَ بينظير ڀٽو جي حڪومت ختم ڪئي ته هن به پنهنجي عهدي تان استعيفا ڏئي ڇڏي. 1998ع ۾ نواز شريف جو ٻئي حڪومتي دور ۾ هڪ ڀيرو حسين حقاني وري سندس ساٿي نظر آيو ۽ مئي 1998ع ۾ پاڪستان پاران ائٽمي ڌماڪن جي تجربي کانپوءِ حسين حقاني آمريڪي پابندين تي آمريڪي اختيارين سان وزير اعظم جي نمائندگي ڪندي ڳالهيون ڪيون. هو 2002ع ۾ آمريڪا منتقل ٿي ويو ۽ واشنگٽن ڊي. سي جي جان هابڪن يونيورسٽيءَ ۾ 2003ع کان 2004ع تائين ليڪچر طور ۽ 2004ع ۾ آمريڪا جي بوسٽن يونيورسٽيءَ سان ائسوسيئيٽ پروفيسر طور واڳيل رهيو. ان کان سواءِ يونيورسٽيءَ جي پراجيڪٽ جو شريڪ چيئرمئن به رهيو. مشرف دور جي خاتمي ۽ 2008ع جي عام چونڊن ۾ پيپلز پارٽيءَ جي ڪاميابيءَ ۽ حڪومت سازيءَ کان پوءِ کيس آمريڪا ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ڪيو ويو. ٽن سالن بعد نومبر 2011ع ۾ آمريڪي فوج کي لکيل سندس هڪ مبينا خط جي اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ کائنس استعيفا ورتي وئي ۽ سندس جاءِ تي شيري رحمان کي سفير مقرر ڪيو ويو. حسين حقاني ڪيترن ڪتابن جو مصنف به آهي ۽ هن ملڪي ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۽ سياسي لاهن چاڙهن تي مختلف ملڪي ۽ عالمي اخبارن ۽ رسالن ۾ مضمون به لکيا آهن.

## حوالو

## حوالا

زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:جيوت ماڻهو
سجاڳي

**”سجاڳي“** لاءِ عربيءَ لفظ ”شعور“ ۽ انگريزيءَ ۾ ڪانشيسنيس (Consciousness) ڪتب اچي ٿو. انگريزي جو لفظ اسپرٽ () پڻ ساڳي معنا لاءِ استعمال ۾ اچي ٿو.
ليکڪ مرحوم ڊاڪٽر محبت ٻرڙو پنهنجي ڪتاب ”شعور“ ۾، ”سمجهه“ کي هن ريت بيان ڪيو آهي. هن موجب: ڄاڻ، سڄاڻ، عقل، سوچ، سُڌ، عقيدي، احساس، ارادي، خيال، خواهش، تصور، تانگهه، سِڪ، ساڃاهه، جذبي، ذهانت، ويساهه، وهم، اميد ۽ امنگ جو گڏيل ميڙ يا مجموعو ئي اصل ۾ ”سمجهه“ آهي. 

سمجهہ، ادارڪ، سمجهداري، پرسيپشن يا ڪانشيسنيس بنيادي طور تي هڪ نفسياتي وارتائن تي ٻڌل سلسلو آهي، جنهن ذريعي هڪ فرد ڀرپاسي جي ماحول سان پنهنجو لاڳاپو سلهاڙي ٿو. علم نفسيات ۾ ”شين جي سوجهه“ ۽” فردن جي سوجهه“ وارا ٻه محاورا ڪتب آيا آهن، جن مان پوئين محاوري کي ”سماجي سوجههءَ“ طور ڳڻيو ويندو آهي. ادراڪ يا سوجهيءَ جو بنيادي ڪارج، مختلف شين، روين ۽ وارتائن وچ ۾ فرق محسوس ڪندي، منجهانئن اهم جي چونڊ ڪرڻ آهي، ڇو ته منجهانئن ڪن کي چونڊڻ ۽ ٻين کي رد ڪرڻ جي نتيجي ۾ ئي ڪنهن فيصلي تائين رسي سگهجي ٿو، اهڙي چونڊ ۾ ڪنهن به فرد جي، ماضيءَ جا تجربا، حال جي طبعي ۽ نفسياتي صورتحال ۽ سمجهه ۾ ايندڙ تجربن سان ويجهڙائي اهم محرڪ طور ڳڻيا وڃن ٿا. ماڻهن جا هڪٻئي بابت تاثر، هڪٻئي جي روين جي ڳڻَ ڳوت ۽ پوندڙ اثرن منجهان ئي اخذ ڪري سگهبا آهن. بين الاقوامي لاڳاپن ۾ ”ادراڪ“ جو ڪارج انفرادي سطح تي سامهون ايندڙ ورتائن جي ڇنڊڇاڻ ڪرڻ هوندو آهي، خاص طور تي فيصلا سازيءَ جي عمل ۽ اهم ڌرين طرفان خاص ڪردار جو احاطو ڪرڻ هن هنر جو اهم ترين پهلو ڳڻجي ٿو. اهڙي طرح بين الاقوامي لاڳاپن ۾ ”ادراڪ“ اصل اهو بنيادي نفسياتي ايڪو آهي، جنهن ذريعي صورتحال جي تفصيلي عڪاسي ڪري سگهجي ٿي. فيصلا سازيءَ جي عمل ۾ هڙئي ادراڪ ۽ خيال اصل ٻين شخصن بابت هنيل اندازا ۽ ڀانئيا هوندا آهن، جيڪي مخالف ڌر ڏانهن خاص قسم جي روين کي پڌرو ڪرڻ ۽ ان جي موٽ ۾ ڪن خاص ورتائن جي اميد رکندا آهن. ٻئي ماڻهوءَ جي سمجهه بابت ٺيڪ اندازو لڳائڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي، ڇاڪاڻ جو ڪيترين ذهني صورتحالن ۾ هنيل اندازي جي پَڪ لاءِ ڪن مادي ثبوتن جو هجڻ ڏاڍو ضروري آهي. مثال طور جاسوسيءَ ذريعي مليل معلومات جو تز ڇنڊڇاڻ ڪرڻ تيستائين ممڪن ناهي، جيستائين ان حوالي سان مليل ڄاڻ کي اڳ قائم ڪيل راين ۽ اندازن سان سلهاڙيو نٿو وڃي. ساڳي طرح فيصلي ڪندڙ ماحول ۾ هزارين رخن جي ڇنڊڇاڻ به ان وقت تائين نه ڪري سگهبي، جيستائين سندس اڳ ڳڻيل ادراڪ سگهارو نه هوندو . هن موضوع تي ٻي عالمي جنگ کانپوءِ بين الاقوامي سياست ۾ تمام گهڻو ڪم ٿيو آهي. سياست جي دنيا ۾ ڪيل مختلف اهم فيصلن جي تجزيو ڪندي ٻڌايو ويو ته، انهن فيصلن پٺيان، فيصلي ڪندڙ جو ڳوڙهو ادراڪ ۽ حالتن کي درست طريقي سان سمجهڻ واري صلاحيت ئي اهم ترين محرڪ رهيو آهي. 

### [[فائل:Noia 64 apps xeyes.png|30px]] حوالا ڏسندا

زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا
زمرو:تعليم جي تاريخ
زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:سائنس جي تاريخ
زمرو:سماج
زمرو:سياست
زمرو:شعوري نفسيات
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:علميات
زمرو:علم موجودات
زمرو:فلسفي جي تاريخ
بخشڻ مهراڻوي

**بخشڻ مهراڻوي** سنڌي ٻوليءَ جو شاعر ۽ ڪمپيئر، 18 آڪٽوبر 1964ع تي سانگهڙ ۾ فقير محمد رحيم مهر جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس اصل نالو محمد بخش آهي، پر ادبي دنيا ۾ بخشڻ مهراڻويءَ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.
سندس شعری مجموعو " التجا " نالی سان شایع ٿیل آھی ان کان علاوہ کیترا ئی کال ۽ سندس شاعری مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شایع ٿیل آھن

## تعليم
سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام مان بي ايس سي ڪيل اٿس. سنڌ یونیورسٽی مان ایم ای سنڌی ۾ کیل اٿس

## فني سفر
گذريل 14 15 سالن کان ريڊئي، ٽي. وي، اسٽيج ۽ سيٽلائيٽ چئنلن جي ڪيترين ئي پروگرامن جي ڪمپيئرنگ ڪندو رهندو آهي. هو هڪ سُٺي شاعر هئڻ سان گڏ سريلو گائڪ به آهي. سنڌي ادبي سنگت شاخ سانگهڙ جو ڪافي سال سيڪريٽري رهي چڪو آهي. 
## ايوارڊ ۽ مڃتا
کيس ڪيترائي اَوارڊ ملي چڪا آهن، جن ۾: 
* بهترين صداڪار جو قليچ بيگ اوارڊ، 
* بهترين ڪمپئر جو لاڙ عوامي اوارڊ، 
* سچل اوارڊ، 
* لطيف اوارڊ، 
* سگهڙ ڪانفرنس اوارڊ، 
* بهترين شاعر جو يوٿ اوارڊ (1989) ۽ ٻيا شامل آهن.
*
 تمغہ حسن ِ کارکردگی ( صدارتی ایوارڊ )

## منتظم طور
هن سانگهڙ ۾ ڪيترائي اهم ادبي پروگرام ڪرايا، جن مان (1) لطيف ميڙ، (2) رنگ رتي سانجهه: نوجوان شاعرن جون تاريخي مشاعرو (3) سانگهڙ سيمينار 1992ع تمام اهم آهن. بخشڻ مهراڻويءَ مختلف رڪارڊنگ ڪمپنين طرفان سنڌي فنڪارن جي -جاري ٿيل ڪيترين ڪئسٽن ۾ ڪمپيئرنگ پڻ ڪئي آهي. بخشڻ نظم، آزاد نظم ۽ غزل جو سٺو شاعر آهي. ڪي ٽي اين ۽ سنڌ ٽي وي چئنلن تي مختلف پروگرامن جو آرگنائيزر ۽ ڊائريڪٽر به رهيو آهي.

## حوالو

## حوالا
حسين هارون

نامياري سياستدان **حسين هارون** جو پورو نالو عبدالله حسين هارون آهي، پر کيس حسين هارون جي نالي جي سڃاڻپ آهي. هن 21 آڪٽوبر 1950ع تي ڪراچيءَ ۾ جنم ورتو. هي مسلم ليگ جي اهم رهنما سر حاجي عبدالله هارون جو پوٽو آهي ۽ ناليواري رهنما حميد هارون جو ڀاءُ آهي. سندس والد ڄاتل سڃاتل سنڌي ڪڇي خاندان سان تعلق رکندڙ هو.
## تعليم
هن شروعاتي تعليم ڪراچي جي گرامر اسڪول مان ورتي ۽ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪئي اٿس.
## سياست
هن پنهنجي سياسي زندگيءَ جو آغاز 1970ع کان ڪيو. شروعات ۾ پاڪستان مسلم ليگ جو 1970ع ڌاري اليڪشن ڪوآرڊينيٽر رهيو، بعد ۾ ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو ڪائونسلر منتخب ٿيو، ان ذميواري تي 1979ع کان 1985ع تائين رهيو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ (KPT) جو 1980ع کان 1982ع تائين ٽرسٽي رهيو. 1985ع کان 1988ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو. 1985ع کان 1986ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر رهيو، جڏهن ته 1986ع کان 1988ع تائين سنڌ اسيمبليءَ ۾ اپوزيشن ليڊر طؤر ڀرپور ڪردار ادا ڪيائين.
## ذميواريون
حسين هارون 1988ع کان 1989ع تائين پاڪستان هيرالڊ پبليڪيشن لميٽيڊ (PHPL) جي ڪنسلٽنٽ طؤر به ڪم ڪيو، ساڳئي عرصي ۾ اقوام متحده جي جنرل اسيمبليءَ ۾ نمائندي طؤر شرڪت ڪيائين. هيءُ آئي. بي. اي ڪراچيءَ جي بورڊ جو 1996ع کان 1999ع تائين ميمبر رهيو، ان بعد ٻه سال ڪي. اي. ايس. سي (KESC) جي بورڊ آف ڊائريڪٽرس جو ڊائريڪٽر رهيو. 1999ع کان 2005ع تائين گرفٿ ڪاليج، ڪراچيءَ جو چيئرمئن رهيو. ساڳئي عرصي ۾ دوران پاڪ چائنيز بزنس فورم جو صدر رهيو. هي انگلش اسپيڪنگ يونين آف پاڪستان جو صدر به هو. حسين هارون سماجي ڪمن ۾ به اڳڀرو رهيو آهي، صوبائي خودمختياريءَ لاءِ پنهنجو ڀرپور موقف رکندو اچي، ڪالا باغ ڊيم جي مخالفت ۾ پنهنجي موقف تي اٽل رهيو آهي. هن ويجهي ماضيءَ ۾ حڪومت کي صلاح ڏني ته لکين سنڌين کي ڪراچيءَ ۾ آباد ڪري سگهجي ٿو. جولاءِ 2008ع کان حسين هارون کي اقوام متحده ۾ پاڪستان جو مستقل نمائندو مقرر ڪيو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:ميمڻ ماڻهو
زمرو:سنڌي شخصيتون
زمرو:پاڪستاني سياستدان
زمرو:پاڪستاني واپاري ماڻھو
زمرو:ڪراچي جا سياستدان
زمرو:1950ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:حڪومت پاڪستان
ڇاپاڪو يوريشيائي

thumb|کاٻو|يوريشيائي ڇاپاڪي جي ويهڪ
thumb|left|نر ڇاپاڪي يوريشيائيءَ جون لاتيون
**ڇاپاڪو يوريشيائي** جنهن کي انگريزيءَ ۾ (Eurasian Nightjar / Caprimulgus europaeus)  سڏيندا آهن اهو پکي سڄي يوريشيا، چين ۽ آفريڪا ۾ ملي ٿو. 
## شڪل شبيه
هن جي پرن جي پکيڙ 57 سينٽي ميٽرن کان 64 سينٽي ميٽرن تائين هوندي آهي. جڏهن ته پڇ 12.5 کان 14.4 سينٽي ميٽرن تائين هوندو اٿس. هن جي بت جي ڊيگهه 28 سينٽي ميٽر ٿئي ٿي. رنگ سرمائي ناسي ٿئي ٿو. اک جي مٿان هلڪو اڇو پٽو ۽ ڇاتيءَ تي سرمائي ڪاريون ليڪون ٿينديون آهن. پرن جي انهيءَ پکيڙ سبب ديسي ڇاپاڪي کان ڪجهه مٿڀرو ۽ اڏامڻ ۾ تيز هوندو آهي. هي پکي سنڌ جي ٿر واري علائقي ۽ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقي ۾ ڏٺو ويو آهي. سندس ڄنگهون گهڻيون ڪمزور هونديون آهن، جيڪي اڏامڻ مهل پوئين پاسي ڪري جسم کي اڏامڻ مهل متوازن بـه رکـنـدو آهـي. ديـسـي ڇـاپـاڪـي کان رنگ ۾ مختـلـف ٿـئي ٿو. هن جو رنگ پيلو سرمائي ٿئي. نَرَ کي اڇا چٽا ٿين ٿا. ماديءَ ۾ چٽا اڇن جي بجاءِ پيلي رنگ ڏانهن مائل هوندا آهن. هي پکي چترال ۽ گلگت واري پاسي گهڻو ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ ۾ هي پکي کيرٿر جبل سان، خاص طور تي لڪيءَ وارن جبلن ۾ ڏٺو ويو آهي.
## گذران
هن جو گذرسفر جيتن جڻين تي آهي. ڏينهن جو ٻوڙن ۽ وڻن جي اجهي ۾ رهي ٿو. رات جو شڪار لاءِ نڪري ٿو. سندس اڏام ٻن ميٽرن کان 300 ميٽرن تائين ٿئي ٿي. ان کان وڌيڪ اڏامي ڪو نه سگهندو آهي. هن کي مرگلا جي لاهاندين، باراڻ ڊئم لڳ بنون، خيبرپختونخواه خضر گنجي پارڪ لڳ ڪوئٽا ۾ به ڏٺو ويو آهي.
## سنڌ ۾
left|thumb|سندس آنا
هي پکي سنڌ ۾ قبرستانن، ڪورنگي کري ۽ رهڙي ڳوٺ ۾ واريءَ تي آنا لاهيندي ڏٺو ويو آهي. ان کان سواءِ مئي، جون جا مهينا هن جي لڳ جا مهينا آهن ۽ جولاءِ ۾ آنا لاهيندو آهي ۽ آگسٽ ۾ آنا ڦوڙيندو آهي. هيءُ 2 کان 3 آنا ڏيئي ٿو. آنن تي مادي آرو ڪندي آهي، جيڪو 17، 18 ڏينهن تائين هلندو آهي. سج لٿي مهل هن پکيءَ جو آواز ’چُوئي! چُوئي!‘ ٻڌبو آهي.
## حوالا

زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست
زمرو:پکي
گھٻي

گھٻِي,هيءَ راند جو هڪ قسم آهي جيڪو اڪثر ننڍڙا ٻار کيڏندا آهن، البت هي راند وڏن جو به وندر رهي آهي. هيءَ راند اڪثر ڪري بلورن سان کيڏي ويندي آهي پر ڪي جواري پئسن سان به کيڏن ٿا.

زمرو:رانديون
زمرو:ٻارن جا راند