موبائل لائبريري

**ڪتاب گاڏي**، يا **موبائل لائبريري**، يا **متحرڪ لائبرري**، هڪ اهڙي گاڏي آهي جيڪا لائبرري طور استعمال ٿيندي آهي. انهن کي تاريخ ۾ مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جن ۾ سفري لائبرري، لائبرري واگن، ڪتاب واگن، ڪتاب ٽرڪ، لائبرري آن ويلز، ۽ ڪتاب آٽو سروس شامل آهن. ڪتاب گاڏيون روايتي لائبررين جي پهچ کي وڌائين ٿيون، ڪتابن کي امڪاني پڙهندڙن تائين پهچائين ٿيون، ۽ اهڙن هنڌن يا حالتن ۾ لائبرري خدمتون فراهم ڪن ٿيون جتي عام لائبرريون موجود نه هجن (جهڙوڪ پرڏيهي علائقا) يا ريٽائرمينٽ هومز ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ. ڪتاب گاڏين جون خدمتون ۽ مواد (جهڙوڪ انٽرنيٽ رسائي، وڏي پرنٽ وارا ڪتاب، ۽ آڊيو بڪ) خدمت ڪيل هنڌن ۽ آبادي مطابق ترتيب ڏنل هوندا آهن.

ڪتاب گاڏيون مختلف وسيلن تي ٻڌل هيون آهن، جن ۾ سائيڪلون، ڪارٽون، موٽر گاڏيون، ٽرينون، پاڻيءَ جون گاڏيون، واگن، ۽ اُٺ، گڏهه، هاٿي، گهوڙا ۽ خچر شامل آهن.

## تاريخ
### 19هين صدي

آمريڪا ۾، The American School Library (1839) هڪ سفري فرنٽيئر لائبرري هئي جيڪا هارپر اينڊ برادرز پاران شايع ڪئي وئي. سمٿسونين انسٽيٽيوٽ جي نيشنل ميوزيم آف آمريڪن هسٽري وٽ هن سيريز جو مڪمل اصل سيٽ آهي جنهن ۾ لڪيري ڪيريئنگ ڪيس شامل آهي.

*[[The British Workman]]* 1857ع ۾ رپورٽ ڪئي ته ڪمبريا ۾ اٺ ڳوٺن جي چڪر ۾ هڪ پرامبليٽنگ لائبرري هلندي هئي. هڪ وڪٽورين واپاري ۽ فلينٿروپسٽ، جارج مور، هن پروجيڪٽ کي ٺاهيو هو ته "دهاتي آبادي ۾ سٺي ادب پکيڙجي".

وارنگٽن پرامبليٽنگ لائبرري، 1858ع ۾ قائم ڪئي وئي، برطانيه جي ٻي ابتدائي متحرڪ لائبرري هئي. هي گهوڙن جي واگن واري لائبرري وارنگٽن ميڪينڪس انسٽيٽيوٽ پاران هلائي وئي، جن جو مقصد مقامي شوقين پڙهندڙن لاءِ پنهنجي ڪتابن جي لينڊنگ وڌائڻ هو.

1800ع جي آخر ۾، عورتن جي ڪلبن آمريڪا ۾، خاص طور تي ٽيڪساس ۾ ڪتاب گاڏين جي حمايت ڪئي. ڪيٽ روٽن واڪو، ٽيڪساس جي عورتن جي ڪلب جي صدر هئي ۽ ٽيڪساس فيڊريشن آف وومينز ڪلبز (TFWC) جي صدر هئي. هن وقت عورتن جي ڪلبن کي ڪتاب گاڏين جي حمايت ڪرڻ جي ترغيب ڏني وئي ڇو ته اهي سندن خيالن ۽ مشن سان هم آهنگ هيون. تمام گهڻي حمايت ۽ واڌاري کان پوءِ، آمريڪا ۾ سفري لائبرريون وڌيون. نيو يارڪ رياست ۾ 1895 کان 1898 تائين ڪتاب گاڏين جو تعداد 980 تائين پهچي ويو. آمريڪي عورتن جي ڪلبن سندن مکيه حامي بڻجي ويون.

### 20هين صدي

1904ع ۾ عورتن جي ڪلب موومينٽ 50 رياستن مان 30 ۾ ڪتاب گاڏين جي واڌاري جو معيار رکيو. ٽيڪساس فيڊريشن آف وومينز ڪلبز (TFWC) جي ڪري، ٽيڪساس ۾ پبلڪ لائبررين جي ترقي لاءِ نئون قانون ممڪن ٿيو. هن نئين قانون سان لائبرري جي بهتري ۽ توسيع آئي جن ۾ ٽيڪساس ۾ سفري لائبررين جو نظام قائم ڪيو ويو. عورتن جي ڪلبن چاهيو ٿي ته رياستي حڪومتن قدم کڻي ۽ اهڙين سفري لائبررين لاءِ ڪميشن قائم ڪن. انهن کي اميد هئي ته ڪميشنون ڪتاب گاڏي مئنيجرز جي "لائبرري اسپرٽ" کي وڌائينديون. بدقسمتيءَ سان، ٽيڪساس لائبرري ايسوسيئيشن (TLA) رياستي لائبررين کي ڏنل خدمتون ڪتاب گاڏين کي نه ڏئي سگهي.

آمريڪا ۾ ابتدائي ڪتاب گاڏين مان هڪ چيسٽر ڪائونٽي، سائوٿ ڪيرولائنا جي پيپلز فري لائبرري پاران 1904ع ۾ ٺاهي وئي، جيڪا لڪيري باڪس ۾ ڪتاب کڻي رولي واري علائقن ۾ خدمت ڪندي هئي.

ٻي ابتدائي متحرڪ لائبرري خدمت ميري ليمسٽ ٽٽڪمب (1857–1932) پاران ٺاهي وئي. واشنگٽن ڪائونٽي، ميری لينڊ جي لائبريرين طور، ٽٽڪمب کي فڪر هو ته لائبرري سڀني ماڻهن تائين پهچي نه رهي آهي. وڌيڪ پئٽرون پهچائڻ لاءِ، 1902ع جي سالياني رپورٽ ۾ 23 ڊپازٽ اسٽيشنون درج هيون، هر هڪ ۾ 50 ڪتابن جو ڪيس اسٽور يا پوسٽ آفيس ۾ رکيل هو. مشهور هجڻ جي باوجود، ٽٽڪمب کي احساس ٿيو ته اهو به سڀ کان پرڏيهي رهواسين تائين پهچي نه ٿو سگهي، تنهنڪري 1905ع ۾ هن "ڪتاب واگن" جو خيال پختو ڪيو، لائبرري مواد کي سڌو سنئون ماڻهن جي گهرن تائين پهچايو. ڪارنيگي تحفي $2,500 حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ٽٽڪمب هڪ ڪارو ڪنڪارڊ واگن خريد ڪيو ۽ لائبرري جو جانٽر کي ڊرائيور طور مقرر ڪيو. ڪتاب واگن تمام مشهور ٿيو، پهرين ڇهن مهينن ۾ 1,008 جلدون ورهايل هيون.

آمريڪا ۾ موٽر ٽرانسپورٽ جي واڌاري سان، 1920ع ۾ سارا برڊ ايسڪيو نالي هڪ لائبريرين پنهنجي خاص طور تي ترتيب ڏنل فورڊ ماڊل ٽي کي نيو جرزي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ لائبرري ڪتاب پهچائڻ لاءِ استعمال ڪيو. آٽوموبائيل اڃا تائين ناياب هو، پر منياپولس ۾ هينيپن ڪائونٽي پبلڪ لائبرري 1922ع کان گهوڙن جي واگن تي ڪتاب واگن هلائيندي هئي.

گريٽ ڊپريشن کان پوءِ، 1935 کان 1943 تائين WPA جي پيڪ هارس لائبرري پروجيڪٽ ڪينٽڪي ۽ اپالاچيا جي پرڏيهي علائقن ۾ هلندو هو، جتي لائبررين پيادل ۽ جانورن تي ڪتاب ۽ سامان کڻي وينديون هيون.

فيئرفيڪس ڪائونٽي، ورجينيا ۾ 1940ع ۾ ڪائونٽي وائيڊ ڪتاب گاڏي خدمت شروع ٿي، WPA کان قرض تي ٽرڪ ۾. WPA جو سپورٽ 1942ع ۾ ختم ٿيو پر خدمت جاري رهي.

1960ع جي آخر ۾ برونڪس، نيو يارڪ ۾ "لائبرري ان ايڪشن" پروگرام هليو، جيڪو انٽر ريشل اسٽاف سان هلندو هو ۽ انڊر سرورڊ نيبرهوڊز ۾ ٻارن ۽ نوجوانن کي ڪتاب پهچائيندو هو.

ڪتاب گاڏيون 20هين صديءَ جي وچ ۾ تمام مشهور هيون.

انگلينڊ ۾، ڪتاب گاڏين کي "ٽريولنگ لائبرريون" سڏيو ويندو هو ۽ اهي عام طور تي ڳوٺاڻن ۽ پرڏيهي علائقن ۾ استعمال ٿينديون هيون. پر ٻي عالمي جنگ دوران، لنڊن شهر ۾ هڪ ٽريولنگ لائبرري مشهور ٿي. ايئر ريڊز ۽ بلاڪ آئوٽس جي ڪري، ماڻهو ميٽروپوليٽن بورو آف سينٽ پنڪريس جي فزيڪل لائبررين ۾ گهٽ ويندا هئا. ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ، بورو 1941ع ۾ هيسٽنگز کان هڪ ٽريولنگ لائبرري وان قرض تي ورتو ۽ "وار ٽائيم لائبرري آن ويلز" قائم ڪيو. (سينٽ پنڪريس بورو 1965ع ۾ ختم ٿي لنڊن بورو آف ڪيمڊن جو حصو بڻيو.)

سينٽ پنڪريس ٽريولنگ لائبرري ۾ هڪ واگن هو جيڪو ڇهن ويلن واري chassis تي فورڊ انجڻ سان هلندو هو. واگن ۾ 2,000 کان وڌيڪ ڪتاب رکڻ جي گنجائش هئي، اوپن ايڪسيس شيلف سان. ڪتاب ڊيوي آرڊر ۾ ترتيب ڏنل هئا، ۽ هڪ وقت ۾ 20 پئٽرون واگن ۾ گهڙي برائوز ۽ چيڪ آئوٽ ڪري سگهندا هئا. اسٽاف انڪلوزر پوئين پاسي هو، ۽ واگن ۾ ڇت ۾ ونڊوز هيون جن تي بلاڪ آئوٽ ڪرٽين هيون. واگن رات جو به استعمال ٿي سگهندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ برقي ڇت واريون ليمپ هيون جيڪي ننڍي ليمپ يا سول ڊفينس پوسٽ کان بجلي وٺنديون هيون. لائبرري ۾ فڪشن ۽ نان فڪشن ڪتاب هئا؛ ٻارن لاءِ فيئري ٽيلز ۽ نان فڪشن به هئا.

بورو جي ميئر ڳالهائيندي چيو ته "ڪتابن کان سواءِ ماڻهو گهرن وانگر آهن جن ۾ ونڊوز نه هجن." جرمنن جي سخت بمباريءَ جي باوجود به، پڙهندڙ سينٽ پنڪريس ٽريولنگ لائبرري ۾ ويندا هئا.

### 21هين صدي

ڪتاب گاڏيون 21هين صديءَ ۾ اڃا استعمال ۾ آهن، لائبررين، اسڪولن، ايڪٽيوسٽن ۽ ٻين ادارن پاران. ڪجهه ماڻهو سمجهن ٿا ته ڪتاب گاڏي هڪ پراڻي خدمت آهي، وڏن خرچن، جديد ٽيڪنالاجي، غير عملي هجڻ ۽ غير موثر هجڻ جي سببن سان، پر ٻيا ان کي برانچ لائبررين جي تعمير کان وڌيڪ قيمتي موثر سمجهن ٿا ۽ پئٽرون جي استعمال کي جاري رکڻ جي حمايت ڪن ٿا. "گرين" ڪتاب گاڏين جي وڌندڙ مطالبي کي پورو ڪرڻ لاءِ، ڪجهه ڪتاب گاڏي ٺاهيندڙن سولر/بيٽري حل ۽ اليڪٽرڪ/هائبرڊ چيسس پيش ڪيا آهن. ڪتاب گاڏيون هاڻ *ايم لائبرريون* يا *موبائيل لائبرريون* جي شڪل ۾ به آهن، جن ۾ مواد اليڪٽرانڪ طور پهچايو وڃي ٿو.

انٽرنيٽ آرڪائيو پنهنجي ڪتاب گاڏي هلائي ٿو جيڪا ڪاپي رائيٽ کان آزاد ڪتابن کي مطالبي تي پرنٽ ڪري ٿي. هي پروجيڪٽ دنيا جي ٻين ترقي پذير ملڪن ۾ به مشابهه ڪوششون شروع ڪيون آهن.

## حوالا

زمرو:خاص مقصد جون گاڏيون
زمرو: موبائل لائبريريون