اوليور وينڊل هولمز جونيئر

**اوليور وينڊل هولمز جونيئر** (انگريزي اچارڻ ۾ :**اوليور وينڊل هومز** )  (8 مارچ 1841&nbsp;–6 مارچ, 1935) آمريڪي قانوندان هو، جنهن 1902ع کان 1932ع تائين آمريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ ايسوسيئيٽ جسٽس طور خدمتون سرانجام ڏنيون۔ هومز کي آمريڪي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل ۽ اثرائتي اعليٰ عدالتي ججن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ هو عدالت ۾ پنهنجي ڊگهي مدتِ خدمتن، مختصر پر اثرائتين راءِخاص طور تي شهرين جي آزاديءَ ۽ آمريڪي آئيني جمهوريت بابت۽ چونڊيل رياستي مقننه ادارن جي فيصلن کي عام طور اوليت/تسليم ڏيڻ واري روش سبب مشهور آهي۔ هومز 90 ورهين جي عمر ۾ عدالت مان رٽائر ٿيو، جيڪا اعليٰ عدالت جي تاريخ ۾ وڏي عمر وارو جج رٽائر ٿيڻ جو ڊگهو عرصو قائم رهندڙ رڪارڊ رهيو۔ ان کان اڳ، هومز يونين ۾ بريوِٽ ڪرنل طور آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ خدمتون ڪيون (جتي هو ٽن ڀيرا زخمي ٿيو)؛ پوءِ ميسيچوسيٽس جي اعليٰ عدالتي ڪورٽ ۾ ايسوسيئيٽ جسٽس ۽ چيف جسٽس رهيو؛ ۽ پنهنجي مادر علمي اداري هارورڊ لا اسڪول ۾ ويلڊ پروفيسر آف لا طور پڻ ڪم ڪيو۔ سندس عهدن، منفرد شخصيت ۽ لکڻ جي انداز سبب هو خاص طور آمريڪي ترقي پسند حلقن ۾ گهڻو مقبول رهيو۔

آمريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ پنهنجي مدت دوران، جنهن لاءِ کيس 1902ع ۾ صدر ٿِيئڊور روزويلٽ مقرر ڪيو، هن رياستن جي اقتصادي ضابطابندي جي آئيني حيثيت جي حمايت ڪئي ۽ پوءِ پهريين ترميم جي تحت اظهارِ راءِ جي آزادي جي وسيع تر تحفظ جو حامي بڻيو؛ جيتوڻيڪ ان کان اڳ *[[شينڪ بنام آمريڪا]]* (1919ع) ۾ هن هڪ متفقه عدالت لاءِ ڀرتيءَ خلاف احتجاج ڪندڙن تي فوجداري سزا کي برقرار رکندي يادگار جملي سان چيو ته “آزاد اظهار” اهڙي شخص کي تحفظ نه ڏيندو جيڪو ڪوڙي نموني ڀريل ٿيٽر ۾ باهه جو نعرو هڻي ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪري، ۽ هن “صاف ۽ موجود خطري” واري آزمائش جو بنياد پڻ وڌو۔ ساڳئي سال، *[[ابر امس بنام آمريڪا]]* (1919ع) ۾ پنهنجي مشهور اختلافِ راءِ ۾ هن لکيو ته “سچائيءَ جو بهترين امتحان اهو آهي ته خيال پاڻ کي ‘بازار’ جي مقابلي ۾ قبول ڪرائي سگهي۔... گهٽ ۾ گهٽ اهو ئي اسان جي آئين جو نظريو آهي۔ اهو هڪ تجربو آهي، جيئن سڄي زندگي هڪ تجربو آهي۔” هن وڌيڪ چيو ته “اسان کي انهن ڪوششن خلاف سدائين چوڪس رهڻ گهرجي جيڪي اهڙين راءِ جي اظهار کي روڪڻ چاهين ٿيون جن کي اسين ناپسند ڪيون ٿا ۽ جن کي موت سان ڀريل سمجهون ٿا....”

*[[يو نيورسٽي آف شڪاگو لا رِويو|شڪاگو يونيورسٽي لا رِويو]]* هولمز کي هر دور جي سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل آمريڪي قانوني عالمن ۾ ڇهين نمبر تي رکيو آهي۔ هومز قانوني حقيقت پسند هو، جنهن جو خلاصو سندس مشهور جملي ۾ ملي ٿو: “قانون جي زندگي منطق نه رهي آهي: اها تجربو رهي آهي۔” هو اخلاقي شڪ پرست به هو ۽ فطري قانون جي نظريي جو مخالف پڻ۔ سندس فقهه ۽ علمي تحريرن بعد واري آمريڪي قانوني سوچ تي گهرو اثر وڌو، جنهن ۾ نيو ڊيل دور جي ضابطابندين جي حمايت ڪندڙ عدالتي رجحان، “ويهين صدي جي شروعاتي دور جي سماجي قانونيات”، ۽ پوءِ هڪ نسل بعد “قانوني حقيقت پسندي” جا ڪيترائي رخ شامل آهن۔

## ابتدائي زندگي

اوليور وينڊل هولمز جونيئر جو جنم بوسٽن، ميساچوسٽس ۾ ٿيو. هو مشهور ليکڪ ۽ طبيب اوليور وينڊل هولمز سينيئر ۽ ايميليا لي جيڪسن هولمز جو پٽ هو. هن جا ٻئي والدين انگريزي نسل جا هئا، ۽ هن جا سڀئي ابا ڏاڏا شروعاتي نوآبادياتي دور ۾ اتر آمريڪا ۾ انگلستان کان لڏي آيا هئا، جيڪو نيو انگلينڊ ڏانهن پيوٽين لڏپلاڻ (1620–1640) جو حصو هو. هن جي ماءُ غلامي جي مخالفت ڪندي هئي ۽ روايتي گهريلو ذميوارين کي پورو ڪندي هئي. ڊاڪٽر هولمز بوسٽن جي علمي ۽ ادبي حلقن ۾ هڪ نمايان شخصيت هو. مسز هولمز به معزز خاندانن سان لاڳاپيل هئي؛ هينري جيمس سينيئر، رالف والڊو ايمرسن ۽ ٻيا ٽرانسينڊينٽلسٽ سندن خانداني دوست هئا.

ننڍپڻ ۾ هولمز کي “وينڊل” سڏيو ويندو هو، ۽ هو ڀائرن وليم جيمس ۽ هينري جيمس جونيئر سان سڄي عمر لاءِ دوست بڻجي ويو. هولمز اهڙي ماحول ۾ وڏو ٿيو جتي علمي ڪاميابي کي وڏي اهميت حاصل هئي، ۽ هن ننڍي عمر ۾ ئي ايمرسن وانگر ليکڪ بڻجڻ جي خواهش پيدا ڪئي. هن سڄي زندگي شاعري لکڻ ۾ دلچسپي برقرار رکي. جڏهن هو هارورڊ ڪاليج ۾ پڙهندو هو ته هن فلسفياتي موضوعن تي مضمون لکيا ۽ ايمرسن کي افلاطون جي مثالي فلسفي تي پنهنجي تنقيد پڙهڻ لاءِ ڏنا. ايمرسن مشهور طور تي جواب ڏنو: “جيڪڏهن تون ڪنهن بادشاهه تي وار ڪندين ته ان کي مارڻ گهرجي.” هارورڊ ۾ تعليم دوران هولمز آمريڪا ۾ غلامي جي خاتمي جي تحريڪ جو پڪو حامي هو ۽ هڪ ڀيرو انتهاپسند غلامي مخالف اڳواڻ وينڊل فلپس جو محافظ پڻ رهيو. هو الفا ڊيلٽا فائي برادري، هيسٽي پڊنگ ٿيٽرڪلز ۽ پورسيلين ڪلب جو به ميمبر هو؛ هن جو والد به انهن ٻنهي ڪلبن جو ميمبر رهيو هو. هيسٽي پڊنگ ۾ هن سيڪريٽري ۽ شاعر طور خدمتون انجام ڏنيون، جيئن سندس والد ڪيو هو. هولمز 1861ع ۾ هارورڊ مان فائي بيٽا ڪيپا ۽ ڪم لاڊي اعزاز سان گريجوئيٽ ٿيو، ۽ ساڳئي سال بهار ۾ جڏهن صدر ابراهام لنڪن فورٽ سمٽر تي فائرنگ کان پوءِ رضاڪارن کي سڏ ڪيو ته هو ميساچوسٽس مليشيا ۾ شامل ٿيو، پر بعد ۾ گريجوئيشن تقريب ۾ شرڪت لاءِ ٿوري وقت لاءِ واپس هارورڊ موٽي آيو.

### گهرو ويڙهه

هارورڊ ۾ پنهنجي آخري سال دوران، جڏهن آمريڪي گهرو ويڙهه شروع ٿي، هولمز ميساچوسٽس مليشيا جي ميساچوسٽس مليشيا جي چوٿين پيادل بٽالين ۾ شامل ٿيو. جولاءِ 1861ع ۾ پنهنجي والد جي مدد سان هن کي ميساچوسٽس رضاڪار پيادل فوج جي ويهين رجيمينٽ ۾ سيڪنڊ ليفٽيننٽ طور مقرر ڪيو ويو. هن ڪافي جنگي ڪارروائين ۾ حصو ورتو، جن ۾ پيننسولا مهم ۽ ٻيلي جي جنگ شامل آهن، ۽ هو بالز بلف جي جنگ، انٽيٽم جي جنگ ۽ چانسلرس وِل جي جنگ ۾ زخمي ٿيو، جڏهن ته کيس سخت دستن جي بيماري به ٿي وئي جيڪا لڳ ڀڳ جان ليوا هئي. هن کي خاص طور تي هينري ليوِرمور ايبٽ سان گهري دوستي هئي، جيڪو ويهين ميساچوسٽس رجيمينٽ ۾ سندس ساٿي آفيسر هو. هولمز آخرڪار ليفٽيننٽ ڪرنل جي عهدي تائين پهتو، پر ترقي ملڻ باوجود هن پنهنجي رجيمينٽ جي ڪمان سنڀالڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران ايبٽ رجيمينٽ جي قيادت سنڀالي ۽ بعد ۾ جنگ ۾ مارجي ويو.

سيپٽمبر 1863ع ۾، جڏهن هولمز بوسٽن ۾ چارلس اسٽريٽ تي پنهنجي خانداني گهر ۾ ٽين وڏي جنگي زخمي ٿيڻ کان پوءِ صحتياب ٿي رهيو هو، تڏهن کيس ڪرنل جي عهدي تي ترقي ڏني وئي، پر هو ٻيهر ويهين ميساچوسٽس رجيمينٽ ڏانهن واپس نه ويو، ڇو ته اها يونٽ گهڻي حد تائين تباهه ٿي چڪي هئي. صحتيابي کان پوءِ، جنوري 1864ع ۾ هولمز کي جنرل هوراشيو رائيٽ جو ايڊ-ڊي-ڪيمپ مقرر ڪيو ويو، جيڪو ان وقت يونين فوج جو ڇهون ڪور جي هڪ ڊويزن جو ڪمانڊر هو ۽ پوءِ سڄي ڪور جو سربراهه بڻيو. هولمز رائيٽ سان گڏ جنرل گرانٽ جي پيٽرزبرگ مهم دوران خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ جولاءِ 1864ع ۾ جڏهن گادي واري شهر واشنگٽن کي خطرو ٿيو ته ڇهين ڪور سان گڏ واپس آيو. 17 جولاءِ 1864ع تي پنهنجي ڀرتي واري مدت ختم ٿيڻ تي هولمز فوج مان فارغ ڪيو ويو ۽ بوسٽن موٽي آيو، جتي هن ساڳئي سال هارورڊ قانون اسڪول ۾ داخلا ورتي.

چيو ويندو آهي ته ابراهام لنڪن کي فورٽ اسٽيونز جي جنگ دوران هولمز ئي خبردار ڪيو ته هو لڪي وڃي، پر عام طور تي هن ڳالهه کي شڪ جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي. هولمز پاڻ به يقين سان نه چيو ته لنڪن کي ڪنهن خبردار ڪيو هو (“ڪجهه چون ٿا ته هڪ سپاهي لنڪن کي چيخ ڪري چيو، ٻيا چون ٿا ته جنرل هوراشيو رائيٽ سختي سان لنڪن کي حفاظت ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو. پر يقين سان اهو معلوم آهي ته ڇهه فوٽ چار انچ قد وارو لنڪن، فراڪ ڪوٽ ۽ ٽاپي پائي، مورچي جي پٺيان بيهي دوربين سان ايندڙ باغين کي ڏسي رهيو هو.”) ٻين ذريعن موجب ممڪن آهي ته هولمز ان ڏينهن موجود ئي نه هو جڏهن لنڪن فورٽ اسٽيونز جو دورو ڪيو.

## قانوني پيشو
### وڪيل

1864ع جي اونهاري ۾ هولمز بوسٽن ۾ پنهنجي خانداني گهر موٽي آيو، شاعري لکي، پنهنجي دوست وليم جيمس سان فلسفي تي بحث مباحثا ڪيا، مثالي فلسفي سان پنهنجي فڪري اختلاف کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻيهر فوج ۾ ڀرتي ٿيڻ بابت به سوچيو. خزاني تائين، جڏهن اها ڳالهه واضح ٿي وئي ته جنگ جلد ختم ٿيڻ واري آهي، هولمز هارورڊ قانون اسڪول ۾ داخلا ورتي؛ جيئن هن پوءِ ياد ڪيو، کيس سندس والد “قانون ڏانهن ڌڪي ڇڏيو”. هن اتي هڪ سال لاءِ ليڪچر ٻڌا، نظرياتي ڪتاب وڏي پيماني تي پڙهيا، ۽ پوءِ هڪ سال پنهنجي سؤٽ رابرٽ مورس جي آفيس ۾ ڪلارڪي ڪئي. 1866ع ۾ هن هارورڊ مان بيچلر آف لاز جي ڊگري حاصل ڪئي، ميساچوسٽس جي بار ۾ داخلا ورتي، ۽ تعليم مڪمل ڪرڻ لاءِ لنڊن جي ڊگهي دوري کان پوءِ بوسٽن ۾ وڪالت شروع ڪئي. هو هڪ ننڍڙي فرم ۾ شامل ٿيو، ۽ 1872ع ۾ پنهنجي ننڍپڻ جي سهيلي فئني بوڊچ ڊڪسويل سان شادي ڪيائين، ۽ ايندڙ سال ميٽاپوئسٽ ۾ هڪ فارم خريد ڪيائين. سندن شادي 30 اپريل 1929ع تي فئني جي وفات تائين قائم رهي. انهن کي ڪڏهن به اولاد نه ٿيو. البت هنن هڪ يتيم سؤٽ ڊورٿي اوفم کي پاليو ۽ وڏو ڪيو. فئني “عوامي طور تي هڪ دلڪش شخصيت جي مالڪ هئي. هوءَ خاموش ۽ بنا ڏيکاءَ جي به ٿي سگهي ٿي.... هوءَ بنيادي طور هڪ لڄاري ۽ ذاتي دنيا ۾ رهندڙ عورت هئي، ۽ عمر وڌڻ سان سندس اڪيلائيءَ ڏانهن لاڙو وڌيڪ نمايان ٿيو، ايتري قدر جو هوءَ تقريباً گوشه نشين بڻجي وئي.”

جڏهن به موقعو ملندو هو، هولمز بهار ۽ اونهاري جي سماجي موسم دوران لنڊن ويندو هو، ۽ بوسٽن ۾ وڪيل ۽ پوءِ جج طور پنهنجي سالن ۾ هن انگلنڊ جي اشرافيه سان تعلق رکندڙ عورتن سان رومانوي دوستيون قائم ڪيون، جن سان هو آمريڪا ۾ رهندي خط و ڪتابت ڪندو هو. انهن مان سڀ کان اهم دوستي اينگلو-آئرش ڪليئر ڪاسل ٽائون، ليڊي ڪاسل ٽائون سان هئي، جنهن جي آئرلينڊ ۾ خانداني جاگير ڊونيريل ڪورٽ تي هن ڪيترائي ڀيرا دورو ڪيو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ساڻس ٿوري مدت لاءِ محبت وارو لاڳاپو به رهيو هجي. هن پنهنجي سڀ کان گهريون علمي دوستيون برطانوي مردن سان قائم ڪيون ۽ جلد ئي برطانيا ۾ جيڪا فقهي سوچ “سوشيالاجيڪل” اسڪول جي نالي سان سڃاتي وئي، ان جي باني شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن کان هڪ نسل پوءِ آمريڪا ۾ “قانوني حقيقت نگاري” وارو اسڪول اڀريو.

هولمز پندرهن سال بوسٽن ۾ سامونڊي قانون ۽ تجارتي قانون جي وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي ۾ هن پنهنجو بنيادي علمي ڪم ڪيو: هو نئين *American Law Review* جو ايڊيٽر رهيو، رياستي سپريم ڪورٽن جي فيصلن جون رپورٽون تيار ڪيائين، ۽ ڪينٽ جي *تشريحن* جو نئون ايڊيشن تيار ڪيائين، جيڪو اهڙي دور ۾، جڏهن سرڪاري رپورٽون گهٽ ۽ ڏکيائيءَ سان دستياب هيون، وڪيلن لاءِ ڪيس قانون جي هڪ جامع گڏ ڪرڻ طور ڪم آيو. هن پنهنجي وڏي محنت سان حاصل ڪيل سمجهه کي ليڪچرن جي هڪ سلسلي ۾ پيش ڪيو، جيڪي گڏ ڪري 1881ع ۾ *[[دي ڪامن لا]]* جي نالي سان شايع ٿيا.

### ''دي ڪامن لا''

*دي ڪامن لا* 1881ع کان لڳاتار ڇپجندي رهي آهي ۽ اڄ تائين علم قانون ۾ هڪ اهم علمي واڌارو شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب متنازع به رهيو آهي، ڇو ته هولمز ان جي شروعات ئي قانون ۾ رسميت جي مختلف صورتن کي رد ڪندي ڪري ٿو. پنهنجي اڳين لکڻين ۾ هو افاديت پسندي کي به رد ڪري چڪو هو، ۽ ان سان گڏ جرمن مثالي فلسفي وارن مفڪرن جا خيال به، جيڪي سمجهندا هئا ته ججن جا رايا خالص منطقي نظام ۾ هم آهنگ ڪري سگهجن ٿا. ڪتاب جي شروعاتي پيراگرافن ۾ هن ڪامن لا جي تاريخ بابت پنهنجو مشهور خيال هن ريت پيش ڪيو:

قانون جي حياتي منطق نه رهي آهي؛ اها تجربو رهي آهي. وقت جون محسوس ٿيل ضرورتون، رائج اخلاقي ۽ سياسي نظريا، عوامي پاليسي بابت وجداني يا اعلانيل يا غير اعلانيل خيال، بلڪ اهي تعصب به، جيڪي جج ٻين ماڻهن سان ورهائين ٿا، انهن سڀني جو انهن قاعدن جي تعين ۾ قياس منطقي کان گهڻو وڌيڪ عمل دخل رهيو آهي، جن موجب ماڻهن کي حڪومت هيٺ رکڻو آهي. قانون ڪيترين صدين دوران هڪ قوم جي ارتقا جي ڪهاڻيءَ جو مجسمو آهي، ۽ ان سان اهڙي نموني نٿو ورتو وڃي ڄڻ ان ۾ صرف رياضيءَ جي ڪتاب جا اصول ۽ نتيجا هجن.

*دي ڪامن لا* ۾ هولمز لکيو ته، جيتوڻيڪ قانون “اخلاق جي ٻولي” استعمال ڪري ٿو، پر اهو لازمي طور اهڙن ٻاهرين معيارن تي ختم ٿئي ٿو جيڪي فرد جي شعور يا سندس اخلاقي ذميواريءَ تي منحصر ناهن. نقصان جي اڳڪٿي سندس لاءِ بنيادي نڪتو هئي: “فوجداري ذميواريءَ جو عام بنياد اهو ڄاڻڻ هو ته عمل جي وقت اهڙا حقيقتي حال معلوم هجن، جن مان عام تجربي موجب ظاهر ٿئي ته ڪجهه نقصانڪار نتيجا پيدا ٿيڻ جا امڪان آهن.” اهڙيءَ طرح، ٽارٽ ۾ ذميواري تڏهن لاڳو ٿيندي هئي جڏهن حالتون “اهڙيون هجن جو ڪنهن محتاط ماڻهو کي خطري جو احساس ٿي وڃي، جيتوڻيڪ لازمي نه آهي ته هو مخصوص نقصان جي اڳڪٿي ڪري”. ساڳيءَ طرح، معاهدن بابت هن لکيو: “قانون جو پارٽين جي ذهنن جي حقيقي حالت سان ڪو واسطو ناهي. معاهدي ۾، جيئن ٻين معاملن ۾، اهو ٻاهرين شين کي ڏسي ٿو ۽ ڌرين جي روين جي بنياد تي فيصلو ڪري ٿو.”
هن ڪتاب ۾ هولمز اهو خيال پيش ڪيو ته صحيح معنيٰ ۾ قانون جو واحد ماخذ رياست طرفان نافذ ڪيل عدالتي فيصلو آهي. جج حقيقتن جي بنياد تي ڪيسن جو فيصلو ڪندا آهن ۽ پوءِ پنهنجي فيصلي لاءِ دليل ڏيندڙ رايا لکندا آهن. پر فيصلي جو حقيقي بنياد اڪثر هڪ “بيان نه ٿيل وڏو مقدمہ” هوندو هو. جج کي متضاد قانوني دليلن مان چونڊ ڪرڻي پوندي هئي، ۽ سندس فيصلي جو اصل بنياد ڪڏهن ڪڏهن قانون کان ٻاهرين علائقن مان ايندو هو، خاص طور جڏهن نظير موجود نه هجي يا برابر ورهائجي وئي هجي.

ڪامن لا ان ڪري ترقي ڪري ٿي ڇاڪاڻ ته مهذب سماج پاڻ به ترقي ڪندو رهي ٿو، ۽ جج حڪمران طبقي جي گڏيل اڳواٽ تصورن کي ورهائين ٿا. انهن خيالن هولمز کي پوءِ جي قانوني حقيقت نگاري جي حامين لاءِ وڌيڪ پرڪشش بڻايو ۽ کيس قانون ۽ معاشيات واري فقهي سوچ جي ابتدائي باني شخصيتن مان هڪ ڪري ڇڏيو. هولمز پنهنجي علمي ڪم کي مشهور انداز ۾ ڪرِسٽوفر ڪولمبس لانگڊيل، هارورڊ قانون اسڪول جي ڊين، جي تجريدي نظرين جي ابتڙ پيش ڪيو، جيڪو ڪامن لا کي پاڻ ۾ بند ٿيل نظرياتي مجموعو سمجهندو هو. هولمز لانگڊيل جي ڪم کي ان جرمن مثالي فلسفي جيان ڏٺو، جنهن جي هو ڊگهي عرصي کان مخالفت ڪندو آيو هو، ۽ ان جي مقابلي ۾ پنهنجي سائنسي ماديت کي رکيو. تنهن هوندي، البرٽ الشولر لکيو ته “لانگڊيل تي اهو الزام بي بنياد هو ... ته هن قانون کي *a priori* اصولن مان اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.”

### رياستي عدالت جو جج

1878ع ۾ صدر رڌرفورڊ بي. هيز هولمز کي هڪ وفاقي عدالت جي ججشپ لاءِ غور هيٺ آندو، پر ميسيچوسيٽس جي سينيٽر جارج فريسبي هوئر هيز کي ٻئي اميدوار جي نامزدگي لاءِ راضي ڪري ورتو. 1882ع جي خزاني ۾ هولمز هارورڊ قانون اسڪول ۾ پروفيسر بڻيو، هڪ وقفي واري استادي قبول ڪندي، جيڪا خاص طور هن لاءِ گهڻو ڪري لوئي ڊي. برينڊائيس جي ڪوششن سان قائم ڪئي وئي هئي. جمعي 8 ڊسمبر 1882ع تي ميسيچوسيٽس سپريم جڊيشنل ڪورٽ جي ايسوسيئيٽ جسٽس اوٽس لارڊ استعيفيٰ ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان الوداعي ريپبلڪن گورنر جان ڊيوس لانگ کي اهو موقعو مليو ته جيڪڏهن هو 3 وڳي کان اڳ ميسيچوسيٽس گورنر ڪائونسل جي اجلاس ختم ٿيڻ کان اڳ اهو ڪري سگهي ته پنهنجي پسند جو جانشين مقرر ڪري. هولمز جي ساٿي جارج شيٽڪ هن جو نالو پيش ڪيو، هولمز تڪڙو راضي ٿي ويو، ۽ ڪائونسل جي بنا اعتراض جي هن 15 ڊسمبر 1882ع تي حلف کڻي ورتو. سندس استاديءَ تان، رڳو چند هفتن ۽ بغير پيشگي اطلاع جي، استعيفيٰ ڏيڻ تي قانون اسڪول جي فئڪلٽي ۾ ناراضگي پيدا ٿي، ۽ جيمس برئڊلي ٿائر هولمز جي رويي کي “خود غرض” ۽ “بي پرواهه” قرار ڏنو. 2 آگسٽ 1899ع تي والبرج اي. فيلڊ جي وفات کان پوءِ هولمز ميسيچوسيٽس سپريم جڊيشنل ڪورٽ جو چيف جسٽس بڻيو.

ميسيچوسيٽس جي عدالت ۾ پنهنجي خدمت دوران هولمز ڪامن لا بابت پنهنجن نظرين کي وڌيڪ ترقي ڏني ۽ لاڳو ڪيو، ۽ عام طور نظير جي وفاداريءَ سان پيروي ڪئي. انهن سالن ۾ هن آئيني معاملن تي ٿورا رايا ڏنا، پر اظهار جي آزاديءَ جي اصولن کي ڪامن لا جي هڪ نظرئي طور احتياط سان ترقي ڏني. هن نظير کان هٽي مزدورن جي مزدور يونين ٺاهڻ ۽ هڙتال ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪيو، بشرطيڪه تشدد شامل نه هجي ۽ ناجائز طريقن، جهڙوڪ ثانوي بائيڪاٽ، ذريعي جبر استعمال نه ڪيو ويو هجي. هن پنهنجي فيصلن ۾ چيو ته بنيادي انصاف جو تقاضو آهي ته مزدورن کي به مالڪن سان برابر بنيادن تي مقابلي لاءِ گڏ ٿيڻ جي اجازت هجڻ گهرجي. هن تقريرون جاري رکيون ۽ اهڙا مضمون لکيا جيڪي ڪامن لا بابت سندس ڪم کي وڌائيندا رهيا؛ انهن مان سڀ کان مشهور “Privilege, Malice and Intent” هو، جنهن ۾ هن تقرير ۽ پريس لاءِ ڪامن لا هيٺ ڏنل استحقاقن جي عملي بنياد بابت پنهنجو خيال پيش ڪيو، جيڪي بغض يا مخصوص نقصان پهچائڻ جي نيت ثابت ٿيڻ سان ختم ٿي سگهن ٿا.

هو پنهنجي مشهور فيصلي *ميڪ اولف v. نيو بيڊفورڊ جو ميئر* ۾ لکي ٿو ته هڪ پوليس وارو “شايد سياسي ڳالهائڻ جو آئيني حق رکي ٿو، پر هن وٽ پوليس وارو رهڻ جو آئيني حق ڪونهي.” هن هڪ تقرير “قانون جو رستو” پڻ شايع ڪئي، جيڪا خاص طور هن جي قانون بابت اڳڪٿي واري نظريي لاءِ مشهور آهي، جنهن موجب “عدالتون حقيقت ۾ ڇا ڪنديون، انهن جون اڳڪٿيون—۽ ان کان وڌيڪ ڪجهه به نه—مان ان کي قانون سمجهان ٿو”، ۽ قانون بابت سندس “خراب ماڻهو” واري زاويه نظر لاءِ، جنهن موجب “جيڪڏهن توهان واقعي قانون کي ڄاڻڻ چاهيو ٿا ۽ ڪجهه به نه، ته پوءِ توهان کي ان کي هڪ خراب ماڻهو جي نظر سان ڏسڻ گهرجي، جيڪو فقط انهن مادي نتيجن جي پرواهه ڪري ٿو جن جي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ هي ڄاڻ سندس مدد ڪري ٿي”.

## آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو جج

### جائزو

جولاءِ 1902ع ۾ ايسوسيئيٽ جسٽس هوريس گري جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ صدر ٿيوڊور روزويلٽ اعلان ڪيو ته هو هولمز کي گري جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهي ٿو؛ صدر جي واضح خواهش هئي ته خالي جڳهه ميساچوسٽس مان ڪنهن شخص سان ڀري وڃي. هن نامزدگي کي ميساچوسٽس جي جونيئر سينيٽر هينري ڪيبٽ لاج جي حمايت حاصل هئي، پر سينيئر سينيٽر جارج فريسبي هوئر ان جي مخالفت ڪئي، جيڪو آمريڪا جي سينيٽ جي عدالتي ڪميٽي جو چيئرمين به هو. هوئر سامراجيت جو سخت مخالف هو، ۽ پورٽو ريڪو ۽ فلپائن جي الحاق جي قانونيت جو معاملو عدالت آڏو اچڻ جو امڪان هو. لاج، روزويلٽ وانگر، سامراجيت جو مضبوط حامي هو، ۽ اميد ڪئي پئي وئي ته هولمز به ان جي حمايت ڪندو.

هوئر جي مخالفت باوجود صدر معاملو اڳتي وڌايو. 2 ڊسمبر 1902ع تي هن باضابطه طور آمريڪا جي سپريم ڪورٽ ۾ نامزدگي ۽ توثيق لاءِ هولمز جو نالو پيش ڪيو ۽ 4 ڊسمبر تي آمريڪا جي سينيٽ کيس منظور ڪري ورتو. هن 8 ڊسمبر تي حلف کڻي عهدو سنڀاليو.

عدالت ۾ هولمز شروع ۾ انتظاميه جي ان موقف جي حمايت ڪئي جيڪو اڳوڻين هسپانوي نوآبادين جي الحاق بابت هو، جن کي “انسولر ڪيسز” سڏيو ويندو آهي. بهرحال، بعد ۾ هن صدر روزويلٽ کي مايوس ڪيو جڏهن هن مشهور اينٽي ٽرسٽ ڪيس *[[نادرن سڪيورٽيز ڪمپني v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]* ۾ اختلاف ڪيو؛ عدالت جي اڪثريت هولمز جي ابتڙ موقف اختيار ڪندي روزويلٽ جي ان خيال سان متفق ٿي ته ناردرن سيڪيورٽيز ڪمپني شرمن اينٽي ٽرسٽ ايڪٽ جي ڀڃڪڙي ڪئي هئي. هولمز جي اختلاف سبب روزويلٽ سان سندس ويجهو تعلق هميشه لاءِ خراب ٿي ويو.

هولمز پنهنجي مختصر ۽ اثرائتن فيصلن لاءِ مشهور هو، جيڪي گهڻو ڪري حوالن طور پيش ڪيا ويندا هئا. سپريم ڪورٽ ۾ پنهنجي لڳ ڀڳ اُڻٽيهه سالن جي خدمت دوران هن وفاقي قانون جي تقريباً سڀني شعبن سان لاڳاپيل ڪيسن تي فيصلو ڪيو. هن کي خاص طور تي ڪاپي رائيٽ قانون، عدالت جي توهين، پيشور بيس بال جي اينٽي ٽرسٽ حيثيت، ۽ آمريڪي شهريت حاصل ڪرڻ لاءِ گهربل حلف بابت اڳڪٿي ڪندڙ فيصلن لاءِ ياد ڪيو وڃي ٿو. هولمز، پنهنجي همعصرن وانگر، آمريڪا جو بِل آف رائيٽس کي انهن حقن جي تدوين سمجهندو هو جيڪي صدين دوران انگريزي ۽ آمريڪي ڪامن لا ۾ پيدا ٿيا هئا، ۽ هن ڪيترن ئي فيصلن ۾ اهو خيال پيش ڪيو. کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين ججن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ ڪيترن لاءِ هو ڪامن لا جي روايتن جي علامت آهي. هڪ يوجينڪس حامي هجڻ جي حيثيت سان هن *[[بڪ v. بيل]]* ۾ اڪثريتي فيصلو لکيو جنهن ۾ جبري نس بندي کي قانوني قرار ڏنو ويو. ان فيصلي کان پوءِ ڏهن هزارن ماڻهن تي اهڙا عمل ڪيا ويا.

3 فيبروري 1930ع تي وليم هاورڊ ٽافٽ جي عهدي ڇڏڻ کان پوءِ، ۽ 24 فيبروري 1930ع تي چارلس ايوانز هيوز جي چيف جسٽس بڻجڻ تائين، هولمز ٿوري عرصي لاءِ قائم مقام چيف جسٽس رهيو ۽ عدالت جي ڪارروائين جي صدارت ڪندو رهيو.

### نمايان سپريم ڪورٽ فيصلا

#### ''اوٽس v. پارڪر''
عدالت لاءِ پنهنجي پهرين فيصلي *اوٽس v. پارڪر* (1903) کان ئي هولمز قانون ساز ادارن کي اختيار ڏيڻ جي رجحان ڏيکاريو، جيڪو ٻه سال پوءِ سندس مشهور اختلاف *[[لوڪنر v. نيو يارڪ]]* (1905) ۾ واضح ٿيو. *اوٽس v. پارڪر* ۾ عدالت هولمز جي لکيل فيصلي ۾ ڪيليفورنيا جي ان قانون کي آئيني قرار ڏنو جنهن مطابق “ڪنهن به ڪارپوريشن يا ايسوسيئيشن جي سرمائي اسٽاڪ جي مارجن تي وڪري يا مستقبل ۾ ترسيل لاءِ ڪيل سڀئي معاهدا باطل قرار ڏنا ويندا”. هولمز لکيو ته عام اصول طور “نه رياستي قانون سازي ۽ نه ئي رياستي آئين نجي ڪاروبار يا معاملن ۾ من ماني مداخلت ڪري سگهي ٿو.... پر عام اصول اسان کي گهڻو اڳتي نٿا وٺي وڃن. عدالتن کي پنهنجو فيصلو استعمال ڪرڻو پوندو، پر اهو هرگز صحيح ناهي ته هر اهو قانون باطل آهي جيڪو ججن کي ضرورت کان وڌيڪ يا نامناسب لڳي. راءِ جي اختلاف لاءِ ڪافي گنجائش هجڻ گهرجي.... جيڪڏهن رياست سمجهي ٿي ته ڪنهن برائي کي روڪڻ لاءِ اهڙي ڪارروائي تي پابندي ضروري آهي جيڪا پاڻ ۾ لازمي طور قابل اعتراض نه هجي، ته عدالتن کي مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، جيستائين واضح طور بنيادي حقن جي ڀڃڪڙي نظر نه اچي.”

#### ''لوڪنر v. نيو يارڪ''

*[[لوڪنر v. نيو يارڪ]]* (1905) ۾ هولمز اختلاف ڪندي مزدورن جي حمايت ڪئي، پر اها حمايت مزدورن سان همدردي سبب نه هئي بلڪه قانون سازي جي احترام جي سندس اصول سبب هئي. ان ڪيس ۾ عدالت نيويارڪ جي ان قانون کي رد ڪيو جيڪو بيڪري مزدورن کي هفتي ۾ ساٺ ڪلاڪن کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ کان روڪيندو هو. اڪثريت چيو ته اهو قانون “ملازم ۽ آجر جي وچ ۾ معاهدي جي حق ۾ مداخلت ڪري ٿو”، ۽ اهو حق چودهين ترميم تحت فرد جي آزاديءَ جو حصو آهي. هولمز پنهنجي مختصر اختلاف ۾ لکيو ته عدالت ائين معاشي نظريي *[[ليسي فيئر]]* (Laissez-faire) جي بنياد تي ڪيو آهي، جڏهن ته آئين رياستن کي معاهدي جي آزاديءَ ۾ مداخلت کان نٿو روڪي. هن لکيو ته “چودهين ترميم مسٽر ھربرٽ اسپينسر جي سماجي شماريات کي نافذ نٿي ڪري.”

#### ''شينڪ v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس''

پهري عالمي جنگ دوران 1917ع جي جاسوسي ايڪٽ ۽ 1918ع جي سيڊيشن ايڪٽ سان لاڳاپيل ڪيسن ۾ هولمز اهو موقف اختيار ڪيو ته اظهار جي آزادي بنيادي طور تقرير ۽ پريس لاءِ ڪامن لا جي هڪ استحقاق جو اعلان آهي، پر اهو استحقاق بغض يا نقصان پهچائڻ جي ارادي جي ثبوت سان ختم ٿي سگهي ٿو. *[[شينڪ v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]* (1919) ۾ هولمز عدالت جي متفقه فيصلي ۾ چيو ته جيڪڏهن ڪو اظهار اهڙين حالتن ۾ ڪيو وڃي جو اهو “واضح ۽ موجوده خطرو” پيدا ڪري جنهن کي قانون سازي منع ڪيو هجي، ته ان تي سزا لاڳو ٿي سگهي ٿي. هن مشهور مثال ڏنو ته پهرين ترميم ڪنهن شخص کي “ٿيٽر ۾ غلط طور باهه جو نعرو هڻڻ ۽ افراتفري پيدا ڪرڻ” جي حفاظت فراهم نٿي ڪري.

#### ''ابرامس v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس''

ساڳئي سال 1919ع ۾ *[[ابرامس v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]* ۾ هولمز اختلاف ڪندي تقرير جي آزاديءَ جي حمايت ڪئي. ان وقت ولسن انتظاميه روسي انقلاب جي حامين ۽ جرمني خلاف جنگ جي مخالفن تي سخت ڪارروائي ڪري رهي هئي. ملزم روسي مهاجر سوشلسٽ ۽ انارڪسٽ هئا جن آمريڪا جي روسي گهرو جنگ ۾ مداخلت خلاف عام هڙتال جو سڏ ڏيندڙ پمفليٽ ورهايا هئا. عدالت جي اڪثريت سندن سزا برقرار رکي، پر هولمز اختلاف ڪيو ۽ چيو ته انهن پمفليٽن مان نه ڪو حقيقي نقصان جو خطرو هو ۽ نه ئي جنگي ڪوششن کي روڪڻ جو واضح ارادو. هن اظهار جي آزاديءَ بابت لکيو:

جڏهن ماڻهو سمجهن ٿا ته وقت ڪيترين ئي مضبوط عقيدن کي غلط ثابت ڪري ڇڏيو آهي، ته اهي شايد يقين ڪن ته سچ جو بهترين امتحان اهو آهي ته خيال پاڻ کي خيالن جي مارڪيٽ ۾ مقابلي ذريعي قبول ڪرائي سگهي، ۽ اهو ئي اصول آهي جنهن تي اسان جي آئين جو دارومدار آهي. زندگي وانگر اهو به هڪ تجربو آهي.

#### ''سلور ٿرون لمبر ڪمپني v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس''

*[[سلور ٿرون لمبر ڪمپني v. يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]* (1920) ۾ هولمز فيصلو ڏنو ته غير قانوني تلاشي مان حاصل ٿيل ڪنهن به ثبوت، جيتوڻيڪ بالواسطه طور، عدالت ۾ قبول نه ڪيو ويندو. هن دليل ڏنو ته ٻي صورت ۾ پوليس چوٿين ترميم کي نظرانداز ڪندي غير قانوني ثبوت مان نڪتل ثبوت حاصل ڪري سگهي ٿي. هي اصول بعد ۾ “زھريلي وڻ جو ميوو” نظريي جي نالي سان مشهور ٿيو.

### ''بڪ v. بيل''

1927ع ۾ هولمز *[[بڪ v. بيل]]* ۾ 8–1 اڪثريتي فيصلو لکيو جنهن ۾ ورجينيا اسٽرلائيزيشن ايڪٽ، 1924 تحت جبري نس بندي کي قانوني قرار ڏنو ويو. بعد ۾ تحقيق مان ظاهر ٿيو ته هي ڪيس اڳواٽ ترتيب ڏنل هو ۽ ڪيري بڪ کي آزمايشي ڪيس لاءِ چونڊيو ويو. ممڪن آهي ته ڪيري بڪ اصل ۾ ذهني طور نارمل هئي. هولمز دليل ڏنو ته “عوامي مفاد” فرد جي جسماني سالميت کان وڌيڪ اهم ٿي سگهي ٿو ۽ مشهور جملو لکيو:

سزا بندي جون شرحون يوجينڪس وارن قانونن هيٺ آمريڪا ۾ 1927ع کان وٺي *[[اسڪنر بمقابله اوڪلاهوما]]*، 316 U.S. 535 (1942)، تائين وڌنديون رهيون، جنهن ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ اوڪلاهوما جي ان قانون کي غير آئيني قرار ڏنو، جيڪو “عادتي ڏوهارين” جي جبري نس بندي جي اجازت ڏيندو هو.

*بڪ v. بيل* کي ڪڏهن ڪڏهن اڃا به رياستي طبي مداخلتن ۾ مناسب قانوني ڪارروائي  جي گهرجن جي حمايت ۾ حوالو ڏنو ويندو آهي. مثال طور، 2001ع ۾ اٺين سرڪٽ لاءِ آمريڪا جي اپيل واري عدالت *Buck v. Bell* جو حوالو ڏيندي هڪ اهڙي عورت جي آئيني حقن جي حفاظت ڪئي، جنهن کي مناسب قانوني ڪارروائي کان سواءِ نس بندي ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو هو.عدالت چيو ته جيڪڏهن رياست جبري نس بندي وقت *Buck v. Bell* ۾ بيان ڪيل قانوني ڪارروائي جي گهرجن تي عمل نه ڪري، ته غلطي ۽ ناجائز استعمال جا امڪان پيدا ٿيندا.

*بڪ v. بيل* جو هڪ ڀيرو، بنا تفصيلي بحث جي، *[[رو v. ويڊ]]* ۾ به حوالو ڏنو ويو، انهيءَ نڪتي جي حمايت ۾ ته عدالت ڪنهن شخص لاءِ “پنهنجي جسم سان جيڪا مرضي ڪري وٺڻ” جو لامحدود حق تسليم نٿي ڪري. تنهن هوندي به، جيتوڻيڪ *Buck v. Bell* کي باضابطه طور رد نه ڪيو ويو آهي، “سپريم ڪورٽ هن ڪيس کي عملي طور بي اثر ڪري ڇڏيو آهي.”

## علم قانون ۾ خدمتون

### رسميت پسنديءَ تي تنقيد

پنهنجين ابتدائي لکڻين کان وٺي هومز سڄي عمر اهو عقيدو رکيو ته ججن جا فيصلا شعوري يا غير شعوري طور نتيجن ڏانهن مائل هوندا آهن، ۽ اهي ان طبقي ۽ سماج جي قدرن جي عڪاسي ڪندا آهن، جنهن مان جج ايندا آهن. 1881ع جي پنهنجي ڪتاب *[[دي ڪامن لا]]* ۾، هولمز دليل ڏنو ته قانوني قاعدا رسمي منطق ذريعي اخذ نٿا ٿين، پر انساني خود حڪمرانيءَ جي هڪ سرگرم عمل مان اڀرن ٿا. هن اهو خيال سڀ کان مشهور نموني *دي ڪامن لا* ۾ هن جملي سان پيش ڪيو: “قانون جي حياتي منطق نه رهي آهي؛ اها تجربو رهي آهي.” سندس فلسفو پنهنجي دور جي غالب فقهي سوچ، قانوني رسمیت پسندي، کان انحراف هو، جنهن موجب قانون ضابطن جو هڪ منظم نظام هو، جنهن مان خاص ڪيسن جا فيصلا ڪڍي سگهجن ٿا. هولمز شعوري طور ڪامن لا کي نئين سر ترتيب ڏيڻ چاهيو—يعني ان کي جديد زندگيءَ جي بدلجندڙ ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ اهڙو اوزار بڻائڻ، جيئن ماضيءَ جا جج گهڻو ڪري غير شعوري طور ڪندا آيا هئا. کيس اڪثر فلسفياتي عمليت پسندن سان گڏ رکيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ عمليت پسندي اهو وصف هو جيڪو هو قانون کي ڏيندو هو، نه پنهنجي ذاتي فلسفي کي.

سندس فڪر جو مرڪزي خيال اهو هو ته قانون، جيئن اهو جديد سماجن ۾ ترقي ڪيو آهي، مدعا عليه جي عملن جي مادي نتيجن سان واسطو رکي ٿو. جج جو ڪم اهو طئي ڪرڻ هو ته سندس سامهون بيٺل ٻن ڌرين مان ڪهڙي ڌر نقصان جو بار کڻندي. هولمز جو دليل هو ته ارتقا پذير ڪامن لا جو معيار اهو آهي ته ذميواري ان شخص تي پوندي جنهن جو رويو “مناسب انسان” جي احتياط جي معيار تي پورو نه لهندو هجي:

هولمز جي خيال ۾ ڪامن لا جي ججن اختيار ڪيل هي “معروضي معيار” برادريءَ جي معيارن ۾ هڪ تبديلي جي عڪاسي ڪندو هو، جنهن تحت ڪنهن شخص جي عمل جي مذمت کان هٽي ان جي سماج لاءِ قيمت جو هڪ غير شخصي جائزو اهم بڻيو. جديد دنيا ۾ حياتيات ۽ سماجي علمن ۾ ٿيل اڳڀرائي فردي عملن جي نتيجن ۽ انهن جي ذميواريءَ جي مناسب ماپ بابت وڌيڪ شعوري فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار ٿيڻ گهرجي. سماجي ڀلائي بابت سائنس جي اهڙن بيانن تي هن جو يقين، جيتوڻيڪ پوءِ ڪيترن معاملن ۾ هن قانون لاءِ ان جي افاديت بابت شڪ ظاهر ڪيو، ئي سندس لکڻين ۾ يوجينڪس جي حمايت ۽ *[[Buck v. Bell]]* ۾ ڏنل فيصلي جي وضاحت ڪري ٿو.

### قانوني اثباتيت

1881ع ۾ *دي ڪامن لا* ۾ هولمز ڪامن لا (انگلينڊ ۽ آمريڪا جي عدالتي فيصلن) جي تاريخ بابت پنهنجي اڳين لکڻين ۽ ليڪچرن کي هڪ مربوط صورت ڏني، جن کي هن هڪ عملي وڪيل جي نظر سان سمجهيو. وڪيل لاءِ قانون اها شيءِ هئي جيڪا جج مخصوص ڪيسن ۾ ڪندا هئا. قانون اهو هو جنهن کي رياست، جيڪڏهن ضروري هجي ته، تشدد وسيلي به نافذ ڪري. گهرو ويڙهه ۾ سندس تجربي جون گونجون اڪثر سندس لکڻين ۾ ملن ٿيون. جج اهو فيصلو ڪندا هئا ته رياست جي قوت ڪٿي ۽ ڪڏهن استعمال ٿيندي، ۽ جديد دور ۾ جج اهو طئي ڪندي حقيقتن ۽ نتيجن تي نظر رکندا هئا ته ڪهڙي رويي کي سزا ڏجي. ججن جا فيصلا، وقت سان گڏ ڏٺا وڃن ته، اهي رويي جا قاعدا ۽ قانوني فرض طئي ڪندا آهن، جن جا سڀ پابند هوندا آهن. ججن کي ڪنهن به ٻاهرين اخلاقي نظام سان، خاص طور اهڙي نظام سان جيڪو ڪنهن ديوتا طرفان مسلط ڪيو ويو هجي، رجوع نه ڪرڻ گهرجي.

قانوني اثباتيت جي حامي هجڻ جي ڪري هولمز جو هميشه انهن عالمن سان ٽڪراءُ رهيو، جيڪي سمجهندا هئا ته قانوني فرض قدرتي قانون، يعني اهڙي اخلاقي نظام، تي ٻڌل آهن جنهن جو سهارو عيسائي علم الٰهين ۽ ٻين مثالي فلسفين ورتو. ان جي ابتڙ هو سمجهندو هو ته “ماڻهو پنهنجا قانون پاڻ ٺاهين ٿا؛ اهي قانون آسمان ۾ موجود ڪنهن پراسرار هميشه حاضر طاقت مان ناهن وهندا؛ ۽ جج لامحدود حقيقت جا آزاد ترجمان ناهن.” “ڪامن لا آسمان ۾ ڪو سوچيندڙ هميشه موجود روح ناهي.” هولمز چيو ته تجريدي، عقلي، رياضيائي يا ڪنهن به طرح غير دنياوي اصولن جي هڪ مجموعي بدران “عدالتون حقيقت ۾ ڇا ڪرڻ واريون آهن، انهن بابت اڳڪٿيون — ۽ ان کان وڌيڪ ڪنهن دعويٰ کان سواءِ — اهو ئي آهي جنهن کي مان قانون چوان ٿو.”

قانون بابت سندس اهو عقيدو—ته صحيح معنيٰ ۾ قانون انهن شين جي عاميت آهي جيڪي جج ملندڙ جلندڙ ڪيسن ۾ ڪري چڪا آهن—آمريڪي آئين بابت سندس نظرئي جو بنياد بڻيو. آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي جج طور هولمز ان دليل کي رد ڪيو ته آئين جي عبارت کي سڌي طرح ڪيسن تي لاڳو ڪيو وڃي، ڄڻ اهو ڪو عام قانون هجي. هو پنهنجن گهڻن ساٿي ججن وانگر انهيءَ خيال جو حامي هو ته آئين ڪامن لا مان نڪتل اصولن کي اڳتي وڌائيندو آهي، ۽ اهي اصول آمريڪي عدالتن ۾ بدلجندا ۽ ترقي ڪندا رهندا آهن. آئين جي عبارت، جيئن اصل ۾ سمجهي وئي، ضابطن جو ڪو مڪمل سيٽ نه هئي، پر رڳو عدالتن لاءِ اها هدايت هئي ته اهي آئين هيٺ پيدا ٿيندڙ ڪيسن ۾ ڪامن لا جي ذخيري کي نظر ۾ رکن. ان مان نتيجو اهو نڪتو ته ڪامن لا مان ورتل آئيني اصول، پاڻ قانون جي ارتقا سان گڏ ترقي ڪندا رهندا: “آئين ۾ هڪ لفظ ڪو اهڙو ڪرسٽل ناهي، جيڪو شفاف ۽ اڻ بدليل هجي؛ اهو هڪ زنده خيال جي جلد آهي.”

آئين جون شقون رياضيائي فارمولن وانگر ناهن، جن جي جوهر صرف شڪل ۾ هجي؛ اهي حياتياتي، زنده اداري آهن جيڪي انگريزي زمين مان منتقل ٿي هتي آيون آهن. انهن جي اهميت حياتيءَ واري آهي، نه رسمي؛ ان کي رڳو لفظن ۽ لغت سان نه پر انهن جي ابتدا ۽ ارتقا جي سلسلي کي نظر ۾ رکندي سمجهڻو آهي.

هولمز "هجڻ" ۽ "هجڻ گهرجي" جي الڳ الڳ سڃاڻپ تي به زور ڏنو، ۽ هن جي نظر ۾ انهن ٻنهي کي ملائي ويهڻ قانون جي حقيقتن کي سمجهڻ ۾ رڪاوٽ بڻجندو هو. “قانون اهڙي اصطلاحن سان ڀريل آهي جيڪي اخلاق مان ورتل آهن، ۽ اهو *حقن*، *فرضن*، *بدنيتي*، *ارادي* ۽ *لاپرواهي* بابت ڳالهائيندو آهي—۽ قانوني استدلال ۾ انهن لفظن کي سندن اخلاقي معنيٰ ۾ وٺڻ کان وڌيڪ سولو ڪجهه ناهي.” “تنهنڪري رڳو مونجهارو پيدا ٿيندو جيڪڏهن اهو فرض ڪيو وڃي ته انسان جا اخلاقي معنيٰ وارا حق، آئين ۽ قانون جي معنيٰ وارن حقن جي برابر آهن.” هولمز چيو: “منهنجي خيال ۾، اسان جي اخلاقي رنگ ۾ رڱيل لفظن گهڻي الجهيل سوچ پيدا ڪئي آهي.”

تنهن هوندي به، انسان جي ٺاهيل قانون کان ٻاهر ۽ ان کان مٿانهين قدرتي قانون جي حيثيت ۾ اخلاق کي رد ڪندي هولمز انهن اخلاقي اصولن کي رد نه ڪري رهيو هو جيڪي نافذ العمل قانون جو *نتيجو* هوندا آهن: “قانون اسان جي اخلاقي زندگيءَ جو شاهد ۽ ٻاهرين ذخيري جي حيثيت رکي ٿو. ان جي تاريخ نسل جي اخلاقي ارتقا جي تاريخ آهي. عوامي مذاقن جي باوجود، قانون جي مشق سٺن شهرين ۽ سٺن انسانن کي پيدا ڪرڻ ڏانهن مائل ٿئي ٿي. جڏهن مان قانون ۽ اخلاق جي وچ ۾ فرق تي زور ڏيان ٿو ته اهو فقط هڪ مقصد لاءِ، يعني قانون کي سکڻ ۽ سمجهڻ لاءِ آهي.”

قانون جي مادي بنياد، يعني ڪيس جي حقيقتن، تي هولمز جو زور ڪجهه ماڻهن کي اهو چوڻ تي آندو آهي ته هو بي احساس هو. جارج واشنگٽن يونيورسٽي قانون وارو اسڪول جي قانون جي پروفيسر جيفري روزن هولمز جي نظرين جو خلاصو هن طرح پيش ڪيو: “هولمز هڪ ٿڌو ۽ بي رحم حد تائين مايوس مزاج شخص هو، جنهن کي عوام لاءِ به حقارت هئي ۽ انهن ترقي پسند قانونن لاءِ به، جن کي هن ووٽ ڏئي برقرار رکيو.... هو هڪ اشرافيه پسند نهلسٽ هو، جنهن هڪ ڀيري پنهنجي ڀيڻ کي چيو ته هن کي ‘اهي ٿلهي آڱرين وارا مسخرا، جن کي اسان ماڻهو سڏيون ٿا’، سخت ناپسند آهن.”

## تقريرون ۽ خط

### تقريرون
هولمز جي زندگيءَ دوران ۽ سندس وفات کان پوءِ ابتدائي سالن ۾ رڳو سندس قانوني تحريرون آساني سان دستياب هيون، پر هن پنهنجا خيال وڌيڪ آزادي سان تقريرن ۾ ظاهر ڪيا، جيڪي گهڻو ڪري محدود سامعين آڏو ڪيون وينديون هيون، ۽ ٻن هزار کان وڌيڪ اهڙا خط به محفوظ آهن جيڪي وقت سان گڏ بچي رهيا. هولمز جي وصيت جي نگران جان گورهم پالفري وڏي محنت سان هولمز جا ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل مقالا گڏ ڪيا ۽ انهن کي (۽ انهن جي حق اشاعت کي) هارورڊ قانون اسڪول حوالي ڪيو. هارورڊ قانون اسڪول جي قانون جي پروفيسر مارڪ ڊي وولف هاو (جيڪو مارڪ ڊي وولف هاو جو پٽ هو) انهن دستاويزن جي ترتيب ۽ تدوين جو ڪم سنڀاليو ۽ يونيورسٽي طرفان کيس انهن جي اشاعت ۽ هولمز جي سوانح عمري لکڻ جي اجازت ڏني وئي. هاو هومز جي خط و ڪتابت جا ڪيترائي جلد شايع ڪيا، جن جي شروعات هولمز ۽ سر فريڊرڪ پولوڪ جي وچ ۾ ٿيل خط و ڪتابت سان ٿي. هن هومز جي تقريرن جو هڪ جلد پڻ شايع ڪيو. هاو جي اوچتي وفات کان اڳ ڪيل هي ڪم بعد ۾ ٿيندڙ هولمز بابت تحقيق لاءِ بنيادي حيثيت اختيار ڪري ويو.

هولمز جي تقريرن کي ٻن گروهن ۾ ورهايو ويو: عوامي خطاب، جيڪي هن هڪ ننڍڙي ڪتابچي ۾ گڏ ڪيا، وقت بوقت انهن ۾ واڌارو ڪندو رهيو، انهن کي دوستن کي ڏيندو هو ۽ کين پنهنجو تعارفي ڪارڊ طور استعمال ڪندو هو؛ ۽ ٻيا غير رسمي خطاب، جيڪي مردن جي ڪلبن، دعوتن، قانوني درسگاهن ۽ ويهين ريجمينٽ جي گڏجاڻين ۾ ڪيا ويندا هئا. سڀ تقريرون *The Collected Works of Justice Holmes* جي ٽئين جلد ۾ شامل ڪيون ويون آهن.

عوامي خطابن ۾ هومز پنهنجي ذاتي فلسفي کي ايمرسن جي انداز جي شاعراڻي ٻولي ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن ۾ گهڻو ڪري آمريڪي گهرو ويڙهه ۽ موت جو ذڪر ٿيندو هو، ۽ اهو اميد ظاهر ڪئي ويندي هئي ته ذاتي قرباني، ڀلي اها بظاهر بيڪار لڳي، پر انساني نسل کي ڪنهن اهڙي مقصد ڏانهن اڳتي وڌائي ٿي جيڪو اڃا تائين واضح نه ٿيو آهي. هن پراسرار مقصد هولمز لاءِ فرض ۽ عزت سان وابستگي کي وضاحت ڪندو هو، جيڪا هو پاڻ گهڻي شدت سان محسوس ڪندو هو ۽ جنهن کي هو ڪجهه خاص طبقي جي ماڻهن جو پيدائشي حق سمجهندو هو. جيئن هولمز ييل يونيورسٽي طرفان اعزازي ڊگري ملڻ وقت ڪيل خطاب ۾ چيو:

1890ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن نسلن جي فرق بابت ڳالهائيندڙ “سائنسي” انسانيات مقبول هئي، تڏهن هولمز جا خيال سخت دارويني رنگ اختيار ڪري ويا:

هي تقرير ان وقت وڏي پيماني تي ٻيهر ڇپي ۽ ساراهه حاصل ڪئي، ۽ ممڪن آهي ته اخبارن طرفان پهرين آمريڪي رضاڪار گهوڙيسوار فوج کي ڏنل مشهور لقب “Rough Riders” جي مقبوليت ۾ به ان جو ڪردار هجي.

30 مئي 1895ع تي هولمز بوسٽن، ميساچوسٽس ۾ هارورڊ يونيورسٽي جي گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن جي يادگاري ڏينهن جي تقريب ۾ خطاب ڪيو. هي تقرير، جيڪا پوءِ “سپاهيءَ جو ايمان” جي نالي سان مشهور ٿي، هولمز جي ان خيال کي بيان ڪري ٿي جيڪو هن پنهنجي نسل کي گهرو ويڙهه ۾ وڙهڻ لاءِ آماده ڪندڙ اعليٰ نظرين ۽ هڪ سپاهي جي عملي تجربي، يعني حڪمن جي اطاعت ڪندي جنگ ۾ وڃڻ واري ذاتي واعدي، جي وچ ۾ تضاد بابت پيش ڪيو. هولمز چيو:

تقرير جي آخر ۾ هولمز چيو:

چيو وڃي ٿو ته ٿيوڊور روزويلٽ هولمز جي “سپاهيءَ جو ايمان” واري تقرير کان گهڻو متاثر ٿيو، ۽ اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته هن تقرير ئي کيس هولمز کي سپريم ڪورٽ لاءِ نامزد ڪرڻ جي فيصلي ۾ متاثر ڪيو.

### خط
هولمز جا ڪيترائي ويجها مرد دوست انگلينڊ ۾ هئا ۽ هو انهن سان باقاعده ۽ تفصيلي خط و ڪتابت ڪندو رهندو هو، عام طور تي پنهنجي ڪم بابت ڳالهائيندي. انگلينڊ ۾ دوستن جهڙوڪ هارولڊ لاسڪي ۽ فريڊرڪ پولوڪ ڏانهن لکيل خطن ۾ سندس فيصلن ۽ ساٿي ججن بابت صاف ۽ کليل بحث ملي ٿو. آمريڪا ۾ سندس دوستن مورِس آر ڪوهن، لوئس آئن اسٽائن، فيليڪس فرئنڪفورٽر ۽ فرينڪلن فورڊ ڏانهن لکيل خط به اهڙي نوعيت جا آهن، جيتوڻيڪ فرئنڪفورٽر ڏانهن لکيل خط خاص طور تي وڌيڪ ذاتي نوعيت جا آهن. هولمز جي برطانيا ۽ آمريڪا ۾ عورتن سان ٿيل خط و ڪتابت به گهٽ نه هئي، بلڪه ڪيترن حوالن سان وڌيڪ انڪشاف ڪندڙ هئي، پر انهن خطن جا مجموعا اڃا تائين شايع نه ٿيا آهن. آئرلينڊ ۾ ڪليئر ڪاسل ٽائون ڏانهن لکيل ڪيترن خطن جا اقتباس شيلڊن نووڪ جي ڪتاب *Honorable Justice: The Life of Oliver Wendell Holmes* ۾ شامل آهن. اهي خط هولمز جي گفتگوءَ جي انداز جي ويجهو آهن ۽ ان طرز تي روشني وجهن ٿا جيڪو هن عدالتي فيصلن ۾ اختيار ڪيو، ڇو ته اهي اڪثر بلند آواز سان پڙهڻ لاءِ لکيا ويندا هئا.

هڪ همعصر ڏانهن لکيل خط ۾ هولمز قومن جي ڀيٽ بابت هي خيال پيش ڪيو: “ڪنهن قوم کي ان جي مردن جي سختي سان نه پر ان جي عورتن جي ثابت قدمي سان پرکو.”

## رٽائرمينٽ، وفات، اعزاز ۽ ورثو

هولمز پنهنجي آخري سالن ۾ وڏي پيماني تي ساراهيو ويندو هو، ۽ سندس نويين سالگرهه تي هن کي آمريڪا جي پهرين سامونڊي ڪناري کان سامونڊي ڪناري تائين نشر ٿيندڙ ريڊيو نشريات مان هڪ ۾ اعزاز ڏنو ويو، جنهن دوران چيف جسٽس چارلس ايوانز هيوز، ييل قانون اسڪول جي ڊين چارلس ايڊورڊ ڪلارڪ ۽ آمريڪن بار ايسوسيئيشن جي صدر سندس تعريف ۾ خطبا پڙهيا. هولمز 12 جنوري 1932ع تائين عدالت ۾ خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو، جڏهن عدالت ۾ سندس ساٿين، سندس وڏي عمر جو حوالو ڏيندي، اهو مشورو ڏنو ته هاڻي سندس رٽائر ٿيڻ جو وقت اچي ويو آهي. ان وقت، 90 سال ۽ 10 مهينن جي عمر ۾، هو سپريم ڪورٽ جي تاريخ ۾ خدمتون سرانجام ڏيندڙ سڀ کان وڏي عمر وارو جج هو. (سندس هي رڪارڊ فقط جان پال اسٽيونس طرفان چئلينج ڪيو ويو، جيڪو 2010ع ۾ هولمز کان اٺ مهينا ننڍي عمر ۾ رٽائر ٿيو.) هولمز جي ٻيانويين سالگرهه تي، نئين حلف کڻندڙ صدر فرينڪلن ڊي. روزويلٽ ۽ سندس زال ايلينور روزويلٽ، واشنگٽن، ڊي. سي. ۾ سندس گهر تي ساڻس ملاقات لاءِ ويا. هولمز 6 مارچ 1935ع تي واشنگٽن ۾ نمونيا سبب وفات ڪري ويو، پنهنجي 94هين سالگرهه کان فقط ٻه ڏينهن اڳ. هو فلر ڪورٽ جو آخري زندهه رهيل جج هو؛ 1925ع کان 1932ع تائين هو انهيءَ عدالت جو آخري جج هو جيڪو اڃا تائين بينچ تي موجود رهيو.

پنهنجي وصيت ۾ هولمز پنهنجي باقي رهيل ملڪيت آمريڪي حڪومت جي نالي ڪئي (هن اڳ *[[ڪمپنيا جنرل ڊي ٽباڪوس ڊي فلپيناز]]* بمقابله *ڪليڪٽر آف انٽرنل ريونيو*، 275 U.S. 87, 100 (1927) ۾ چيو هو ته “ٽيڪس اهي آهن جيڪي اسان مهذب سماج لاءِ ادا ڪندا آهيون”). سندس وفات کان پوءِ سندس ذاتي شين ۾ آمريڪي گهرو ويڙهه دوران استعمال ڪيل آفيسر جي وردي به شامل هئي، جيڪا اڃا تائين سندس رت سان داغدار هئي ۽ “گولين سان ڦاٽل” هئي، گڏوگڏ اهي مينيه بال گوليون به، جيڪي کيس ٽن مختلف جنگين ۾ زخمي ڪري چڪيون هيون. هولمز کي سندس زال سان گڏ آرلنگٽن قومي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

آمريڪي ٽپال سروس هولمز جي اعزاز ۾ مشھور آمريڪين واري سلسلي (1965–1978) جي 15 سينٽ واري ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي. جسٽس هولمز جو هڪ بَسٽ، جيڪو جوزف ڪيسيليوسڪي ٺاهي هئي، 1970ع ۾ نيويارڪ شهر ۾ نيويارڪ يونيورسٽي جي هال آف فيم فار گريٽ آمريڪنز ۾ نصب ڪيو ويو.

هولمز جا مقالا، جيڪي هارورڊ قانون اسڪول کي ڏنا ويا هئا، سندس وفات کان پوءِ ڪيترن سالن تائين بند رکيا ويا، جنهن سبب سندس زندگي بابت ڪجهه وڌايل ۽ تصوراتي بيان گردش ۾ آيا. ڪيٿرين ڊرنڪر بوون جي 1944ع واري ناولائي انداز واري سوانح عمري *يانڪي فرام اولمپس* هڪ ڊگهي عرصي تائين گهڻو وڪرو ٿيندڙ ڪتاب رهي، ۽ 1946ع جي براڊ وي ڊرامي ۽ 1950ع جي هالي ووڊ فلم *[[دي ميگنيفيشنٽ يانڪي (1950 جي فلم)|دي ميگنيفيشنٽ يانڪي]]* جو بنياد پڻ هولمز بابت فرانسس بڊل جي لکت تي هو، جيڪو سندس سيڪريٽرين مان هڪ هو. هولمز جي فيصلن بابت لکيل گهڻو علمي ادب ان وقت لکيو ويو جڏهن سندس زندگي بابت ٿوري ئي ڄاڻ موجود هئي، ۽ جڏهن سندس نظرين جو ڪو جامع خاڪو دستياب نه هو. آخرڪار هارورڊ لا لائبريري نرم ٿي ۽ محققن لاءِ هولمز جا اهي وسيع مقالا دستياب ڪيا، جيڪي مارڪ ڊي وولف هاو گڏ ڪري حاشيه بندي سان تيار ڪيا هئا؛ هاو پنهنجي موت سبب جسٽس هولمز جي پنهنجي سوانح عمري مڪمل نه ڪري سگهيو. 1989ع ۾ هولمز جي مقالن جي بنياد تي پهرين مڪمل سوانح عمري شايع ٿي، ۽ ان کان پوءِ ڪيترين ٻين سوانح عمرين به جنم ورتو. ڪانگريس لائبريري آف ڪانگريس اندر اوليور وينڊيل ھولمز ڊوائيس لاءِ اوليور وينڊيل ھولمز ڊوائيس لاء  آمريڪي دائمي ڪميٽي قائم ڪئي، جنهن لاءِ هولمز جي وصيت ۾ آمريڪا لاءِ ڇڏيل مالي ذريعا استعمال ڪيا ويا؛ انهن وسيلي سپريم ڪورٽ جي عمارت ۾ هڪ يادگاري باغ ٺهرايو ويو ۽ سپريم ڪورٽ جي تاريخ بابت هڪ جاري اشاعتي سلسلو شروع ڪيو ويو.

بئورلي، ميسيچوسيٽس ۾ هولمز جي اونهاري جي رهائشگاهه کي 1972ع ۾ قومي تاريخي يادگار قرار ڏنو ويو، آمريڪي فقهي نظام لاءِ سندس خدمتن جي اعتراف طور.

جسٽس هولمز ڪنيڪٽيڪٽ جي ڪنيڪٽيڪٽ جي سوسائٽي جو اعزازي رڪن پڻ هو.

## ڪلرڪ

“ڪيترن سيڪريٽرين هڪ ٻئي سان گهريون دوستيون قائم ڪيون”، ٽوني هِس لکيو، جيڪو الجر هِس جو پٽ هو، ۽ جيڪو اوليور وينڊل هولمز جونيئر جي ڪلرڪن جي خاص حلقي بابت لکي رهيو هو. انهن ۾ شامل هئا:
* رابرٽ ايم. بينجمن (بعد ۾، الجر هِس جي اپيل لاءِ وڪيل)
* ٿامس ڪورڪورن
* لارنس ڪرٽس، آمريڪي ايوانِ نمائندگان جو ميمبر
* الجر هِس، ڪارنيگي اينڊومينٽ فار انٽرنيشنل پيس جو صدر ۽ ڪوڙو قسم کڻڻ جي جرم ۾ سزا يافته
* ڊونالڊ هِس، ڪوونگثن & برلنگ قانوني فرم جو شريڪ
* ارونگ سينڊز اولڊز، يو ايس اسٽيل جو چيئرمين
* ايڇ. چيپمن روز، آمريڪي خزاني کاتو جو انڊرسيڪريٽري
* چانسي بيلنيپ چوٿون، پئٽرسن بيلڪنيپ ويب اينڊ ٽيلر جو نالي وارو شريڪ، جيڪو پنهنجي دور ۾ نيويارڪ جي سڀ کان وڏين قانوني فرمن مان هڪ هو، ۽ راڪفيلر فائونڊيشن جو وڪيل، رابرٽ ايل. بيلنيپ جو والد

## عوامي ثقافت ۾
* آمريڪي اداڪار لوئس ڪالهرن 1946ع جي ڊرامي *دي ميگنيفيشنٽ يانڪي* ۾ هولمز جو ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته ڊوروٿي گِش هولمز جي زال فني جو ڪردار ادا ڪيو. 1950ع ۾ ڪالهرن ٻيهر ساڳيو ڪردار ميٽرو-گولڊون-ماير جي فلمي نسخي *[[دي ميگنيفيشنٽ يانڪي (فلم 1950)|دي ميگنيفيشنٽ يانڪي]]* ۾ ادا ڪيو، جنهن لاءِ کيس پنهنجي زندگيءَ جي واحد اڪيڊمي اوراڊ نامزدگي ملي. فلم ۾ اين هارڊنگ به اهم ڪردار ادا ڪيو. 1965ع ۾ هن ڊرامي جي ٽيليويزن پيشڪش ۾ الفريڊ لنٽ ۽ لن فونٽين شامل هئا، جيڪا ننڍي اسڪرين تي سندن ٿورين پيشڪشن مان هڪ هئي.
* *يانڪي فرام اولمپس*: جسٽس ھولمز ۽ سندس خاندان* هولمز بابت 1944ع ۾ لکيل هڪ نيم افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا [[ڪيٿرين ڊرنڪر بوون]] لکي هئي.
* *Holmes*: “هي 75 منٽن جي اسٽيج پڙهائي واري پيشڪش آهي جنهن ۾ ڪيَوِن ريس جسٽس اوليور وينڊل هولمز جونيئر جي دانائي ۽ ذهانت کي پيش ڪري ٿو.” هن کي ٽاڊ سي. پيپرز لکيو ۽ [[ميري هال سرفيس]] هدايت ڪئي. ان جو عالمي پريميئر [[Arena Stage]]، [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۾ 30 آڪٽوبر 2023ع تي ٿيو۔

==وڌيڪ ڏسو==

* [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي آبادي بابت انگ اکر]]
* *سوچ جي آزادي جنھن کان اسين نفرت ڪيون ٿا*
* [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي ججن جي فهرست]]
* [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا قانوني ڪلرڪ (سيٽ 2) جي فهرست]]
* [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي ججن جي خدمتن جي مدت موجب فهرست]]
* [[قانون جو اڳڪٿي وارو نظريو]]
* [[ٽائيم ميگزين جي سرورق تي ظاهر ٿيندڙ ماڻهن جي فهرست: 1920ع وارو ڏهاڪو]] (15 مارچ 1926)
* [[قانون ۾ شڪ پرستي]]
* [[فلر ڪورٽ جي دور جا آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا ڪيس]]
* [[هيوز ڪورٽ جي دور جا آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا ڪيس]]
* [[ٽافٽ ڪورٽ جي دور جا آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا ڪيس]]
* [[وائيٽ ڪورٽ جي دور جا آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا ڪيس]]
* [[آمريڪا جي وفاقي ججن جي ڊگهي خدمتن جي فهرست]]


==حوالا==
===وضاحتي نوٽس===


===حوالا===


<references group="upper-alpha"/>

==بنيادي ذريعا==
* 
* [[Ronald K. L. Collins|Collins, Ronald K. L.]], ed. (2010). *The Fundamental Holmes: A Free Speech Chronicle and Reader* (Cambridge University Press).
* Hoeflich, Michael H.; Davies, Ross E., eds. (2021). *The Black Book of Justice Holmes: Text Transcript and Commentary*. The Lawbook Exchange, Ltd.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

==ٻيا ڪتابي ذريعا==
* Abraham, Henry J. *Justices, Presidents, and Senators*.
* Aichele, Gary. *Oliver Wendell Holmes, Jr.: Soldier, Scholar, Judge*.
* Alschuler, Albert W. *Law Without Values: The Life, Work, and Legacy of Justice Holmes*.
* Baker, Liva. *Justice From Beacon Hill: The Life and Times of Oliver Wendell Holmes*.
* Bent, Silas. *Justice Oliver Wendell Holmes: A Biography*.
* Biddle, Francis. *Mr. Justice Holmes*.
* Budiansky, Stephen. *Oliver Wendell Holmes: A Life in War, Law, and Ideas*.
* Burton, Steven J. *The Path of the Law And Its Influence*.
* Cohen, Henry. "Oliver Wendell Holmes Jr.: Life and Philosophy".
* Cushman, Clare. *The Supreme Court Justices: Illustrated Biographies*.
* Davies, Ross E.; Hoeflich, M. H. *Holmes Reads Holmes*.
* Frankfurter, Felix. *Mr. Justice Holmes and the Constitution*.
* Friedman, Leon; Israel, Fred L. *The Justices of the United States Supreme Court*.
* Goodwin, Doris Kearns. *Team of Rivals: The Political Genius of Abraham Lincoln*.
* Gordon, Robert W. *The Legacy of Oliver Wendell Holmes, Jr.*.
* Grant, Susan-Mary. *Oliver Wendell Holmes, Jr.: Civil War Soldier, Supreme Court Justice*.
* Hall, Kermit L. *The Oxford Companion to the Supreme Court of the United States*.
* Healy, Thomas. *The Great Dissent*.
* Howe, Mark DeWolfe. *Justice Oliver Wendell Holmes*.
* Kellogg, Frederic R. *Justice Oliver Wendell Holmes Jr.*.
* Lewis, Anthony. *Freedom for the Thought That We Hate*.
* Menand, Louis. *The Metaphysical Club*.
* Novick, Sheldon M. *Honorable Justice: The Life of Oliver Wendell Holmes*.
* White, G. Edward. *Justice Oliver Wendell Holmes: Law and the Inner Self''.

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* فني هولمز بابت مضمون
* 
* 
* 
* 

|-

|-

زمرو:هارورڊ يونيورسٽي سان لاڳاپيل ماڻهو
زمرو:آرلنگٽن قومي قبرستان ۾ دفن ٿيل ماڻهو
زمرو:آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جا جج
زمرو:آمريڪي قانوني مفڪر
زمرو:1841ع جون پيدائشون
زمرو:1935ع جون فوتگيون
زمرو:1841 ۾ ڄاول
زمرو:1935 ۾ وفات