سوق عڪاظ

**سوق عڪاظ** يا **سوق عڪاز** (, )، يا **العڪاظ** ()، هڪ تاريخي بازار آهي جيڪو عڪاظ جي هنڌ تي نخله ۽ طائف جي وچ ۾، حجاز علائقي ۾ سعودي عرب اندر واقع هو. اسلام کان اڳ واري زماني ۾ هي سڀ کان وڏو ۽ مشهور ساليانو ميلو هو، ۽ اڄڪلهه اهو هڪ مشهور سياحتي ماڳ بڻجي چڪو آهي.

**سوق عڪاظ** عربستان جي ٽن وڏن بازارن مان هڪ هو، جيڪي جاهليت جي دور ۾ موجود هئا؛ ٻيا ٻه هئا سوق مجنه ۽ سوق ذو المجاز. ان جي شروعات لڳ ڀڳ 501ع ۾ ٿي. 
عرب هتي هر سال ويهه ڏينهن لاءِ ايندا هئا. بازار ذو القعدة مهيني جي پهرين ڏينهن کان شروع ٿيندي هئي، جتي واپار ٿيندو هو ۽ شاعر پنهنجون قصيدائون پيش ڪندا هئا، ۽ اهو سلسلو مهيني جي ويهين تاريخ تائين هلندو هو. ان کان پوءِ ماڻهو سوق مجنه ڏانهن ويندا هئا جتي ذو القعدة مهيني جا آخري ڏهه ڏينهن گذاريندا هئا، پوءِ سوق ذو المجاز ڏانهن ويندا هئا جتي ذو الحج مهيني جا پهريان اٺ ڏينهن گذاريندا هئا، ۽ پوءِ حج لاءِ روانا ٿيندا هئا. 
سوق عڪاظ جا شروعاتي رهواسي قبيلا عدوان ۽ هوازن هئا، جيڪي قيس عيلان مان ۽ عربن جي عدناني شاخ مضر سان لاڳاپيل هئا. 
اسلام کان اڳ جي دور ۾ سوق عڪاظ هڪ وڏي ادبي، لساني ۽ ثقافتي اداري جي حيثيت رکي ٿو، جيڪو عربن جو هڪ باقاعده ادبي مرڪز هو. هتي فيصلا ڪندڙ منصف ويهندا هئا جن لاءِ خيمه لڳايا ويندا هئا. هر قبيلو پنهنجا شاعر پيش ڪندو هو، جيڪي پنهنجو شعر ۽ ادب انهن منصفن آڏو پڙهندا هئا. جڏهن منصف ڪو فيصلو ٻڌائيندا هئا ته راوي فوري طور تي کٽندڙ قصيدي کي ڦهلائيندا هئا، جنهن ڪري اهو قصيدو عربستان جي ميدانن ۽ جبلن تائين پکڙجي ويندو هو. شهرن ۽ ريگستاني آبادين ۾ ماڻهو ان کي ورجائيندا هئا. 
هن بازار ۾ هر سال نجد، حجاز، تھامه، نجران ۽ حجر جا ماڻهو مختلف عربي قبيلن مان ايندا هئا، تنهنڪري اهو عربستان جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز پڻ سمجهيو ويندو هو.

تقريباً 1300 سال بند رهڻ کان پوءِ مملڪت العربيه السعوديه تاريخي سوق عڪاظ کي ٻيهر زنده ڪيو، خاص طور تي بادشاھ عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود جي دور ۾ سنه 1428 هـ ۾. 

هاڻي اهو سعودي عرب جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو ساڳئي هنڌ تي قائم ڪيو ويو آهي جتي قديم سوق عڪاظ واقع هو. هتي دنيا جي مختلف ملڪن مان سياح اچن ٿا، ۽ اهو هڪ تاريخي ميلاپ بڻجي ويو آهي جتي فنڪار، اديب، شاعر ۽ عربن جي قديم تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهو گڏ ٿين ٿا.
بازار ثقافتي سيمينارن، شعري ۽ ادبي محفلن وسيلي علمي قدر پڻ پيش ڪري ٿو. ان سان گڏ ڪيترائي ادبي مقابلا پڻ منعقد ڪيا ويندا آهن جيڪي عرب دنيا جي سطح تي ٿيندا آهن، جن ۾ فصيح ۽ عوامي شاعري، قصة قصيرة، رسم، دستڪاري جا ڪم ۽ تصوير فوتوغرافي شامل آهن. 
بازار عربن جي مشهور شاعري ۽ معلقات کي ٻيهر زنده ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي آهي، جنهن ۾ قديم معلقات جي شاعرن جي انداز جي تقليد ڪئي ويندي آهي.
هاڻي وزارت سياحت سوق عڪاظ جي نگراني ڪري ٿي، جڏهن ته ان کان اڳ ڏهن سالن تائين ان جي نگراني امارت مڪه ڪندي رهي هئي.

اسلامي پيغمبر حضرت محمد صه جي دور ۾ هتي هڪ ڪامياب فوجي ڪارروائي ٿي هئي، جيڪا ”نخله تي ڇاپو“ جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. نخله تي هي ڇاپو ستون قافلي تي حملو هو، ۽ مڪي وارن خلاف پهريون ڪامياب حملو هو. اهو رجب 2 هه (جنوري 624 عيسوي) ۾ ٿيو. ان جو سالار عبد الله بن جحش اسدي هو، جنهن کي حضرت محمد صه، 12 مهاجرن ۽ ڇهن اُٺن سان نخله ڏانهن موڪليو هو.

## نالو
ان کي **عڪاظ** ان ڪري سڏيو ويو، جو هر سال عرب هتي گڏ ٿيندا هئا ۽ هڪ ٻئي سان فخر، مقابلي ۽ شاعري جي مقابلي ۾ هڪ ٻئي کي للڪاريندا هئا. لفظ *يعكظ* جو مطلب آهي دٻائڻ يا زور سان ملڻ، ۽ چيو ويندو آهي ته فلاڻو پنهنجي مخالف کي تڪرار ۾ سختي سان دٻائي ٿو. 

ليث بن مظفر ڪناني جو چوڻ آهي ته: «عڪاظ کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو جو عرب هتي گڏ ٿيندا هئا ۽ فخر ۽ مقابلي ۾ هڪ ٻئي کي للڪاريندا هئا.» لفظ جي مختلف معنائن مان هن نالي جي وضاحت ٿي سگهي ٿي، جيئن روڪ، زور آزمائي، مقابلو، غلبو، فخر، بحث مباحثو، گڏ ٿيڻ، هجوم ۽ مزاحمت—اهي سڀ شيون عڪاظ جي مقصدن ۽ واقعن سان لاڳاپيل هيون.

## تاريخ
سوق عڪاظ هڪ موسمي بازار هو جيڪو هر سال ذوالقعد مهيني دوران، سالياني حج کان اڳ، ايڪيهه ڏينهن تائين هلندو هو. اهو ساڳئي موسم ۾ مڪي جي ويجهو لڳندڙ ٻين ميلن مجنه ۽ ذو المجاز سان مقابلو ڪندو هو. اهو لڳ ڀڳ 542 کان 726 عيسوي تائين سرگرم رهيو. مغربي عرب مان گذرندڙ مصالحن واري واپاري رستي تي مرڪزي هنڌ هجڻ سبب ڇهين صديءَ ۾ ان جي واڌ ويجهه ٿي، جنهن جو هڪ سبب بازنطيني ۽ فارسي جنگيون پڻ هيون، جن سبب بحيرہ روم جي واپارين لاءِ ميسوپوٽيميا تائين واپاري رستا استعمال ڪرڻ ڏکيا ٿي ويا. عڪاظ هوازن قبيلي جي علائقي ۾ هو، ۽ ان جا انتظام گهڻو ڪري بنو تميم سنڀاليندا هئا.

هن ميلي کي انهن مقدس مهينن جي حرمت سبب پڻ اهميت حاصل هئي جن دوران اهو منعقد ٿيندو هو، ۽ ان جي ويجهو هجڻ سبب عرفات جي مقدس ميدان سان پڻ ڳانڍاپو هو. جيتوڻيڪ بنيادي طور واپار لاءِ هو، پر عڪاظ جو بازار هڪ اهم مرڪز هو جتي عرب قبيلائي قاعدن کي رسمي شڪل ڏيندا هئا، تڪرار حل ڪندا هئا، فيصلا ڪندا هئا، معاهدا ۽ صلح ناما اعلان ڪندا هئا، راندين جا مقابلا، ڊوڙون، شاعري جا مقابلا ۽ مذهبي گڏجاڻيون منعقد ڪندا هئا. ان لحاظ سان ان جو مقابلو قديم يونان جي اداري پانيگيرس سان ڪيو ويو آهي. خاص طور شاعري جا مقابلا وڏي اهميت رکندا هئا، ڇو ته انهن وسيلي عربي ٻولي جي نظم، گرامر ۽ نحوي قاعدن کي ترتيب ڏنو ويندو هو.

هي ماڳ ڇهين صديءَ جي آخر ۾ ٿيندڙ فجار جي جنگن ۾ به اهم هو، جيڪي هڪ طرف قيس عيلان (جن ۾ هوازن شامل هئا) ۽ ٻي طرف قريش ۽ ڪنانه قبيلن جي وچ ۾ ٿيون. جنگ جي شروعات بنو عامر بن صعصعه جي فرد عروه الرحال جي قتل کان ٿي، جنهن کي ڪناني قبيلي جي فرد البراض بن قيس قتل ڪيو، جڏهن عروه هڪ لخميدي قافلي کي الحيره کان عڪاظ ڏانهن مقدس موسم دوران وٺي اچي رهيو هو. عربن ان عمل کي مقدس مهينن جي بيحرمتي سمجهيو، تنهنڪري جنگ کي *حرب الفجار* سڏيو ويو.

بعد وارن دورن جي ڪهاڻين ۾ به هي هنڌ اهميت رکي ٿو. چيو وڃي ٿو ته هتي اسلامي پيغمبر حضرت محمد صه تبليغ لاءِ آيا هئا، ۽ نيم افسانوي عيسائي خطيب قُس بن ساعده ايادي پڻ هتي وعظ ڪندو هو، جڏهن ته هند بنت خص سان لاڳاپيل ڪجهه روايتون به هن ماڳ سان وابسته آهن. بهرحال، اسلام جي ظهور کان پوءِ عڪاظ جي اهميت گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ ته وڌندڙ خلافت نون واپاري رستن کي جنم ڏنو ۽ عرب قبيلن جي سماجي ڪردار ۾ تبديليون آيون. آخرڪار 127 هجري (725–726 عيسوي) ۾ خوارج هن بازار تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.

عڪاظ جي صحيح جڳهه تي هڪ ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو، جيستائين مؤرخ محمد بن عبدالله بلاهد ان کي ٻيهر سڃاڻپ نه ڪيو. هن موضوع تي هڪ اهم تحقيق 1960ع ۾ سعيد افغاني شايع ڪئي.

## هنڌ

سوق عڪاظ طائف کان لڳ ڀڳ چاليهه ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي، ۽ ان هنڌ تي آهي جيڪو رياض (سعودي عرب) ڏانهن ويندڙ رستي جي ساڄي پاسي اچي ٿو. 

قديم مؤرخن جي گهڻين روايتن موجب عڪاظ جو هنڌ نجد جي مٿئين حصي ۾ هو، جتي قيس عيلان بن مضر جي قبيلن جون رهائشون هيون. اهو وادي نخله ۽ طائف جي شهر جي وچ ۾، قرن منازل کان پوءِ واقع هو. 

اهو هنڌ لڳ ڀڳ چوويهه ميلن جي فاصلي تي هو، جيڪو مڪي کان اليمن ڏانهن ويندڙ مسافر لاءِ هڪ رات جي سفر جي برابر هو. ڪڏهن چيو ويو آهي ته اهو طائف کان ڏهه کان ٻارهن ميلن جي فاصلي تي هو، جڏهن ته ڪجهه روايتن مطابق طائف کان هڪ رات جي سفر تي هو ۽ مكة کان ٽي راتيون پري هو. چيو وڃي ٿو ته بازار هڪ خاص هنڌ تي لڳندي هئي جنهن کي *الأثيداء* چيو ويندو هو.

## ان جو وقت ۽ مدت
گهڻا مؤرخ جيڪي سوق عڪاظ بابت لکندا آهن، ان ڳالهه تي متفق آهن ته هي بازار ذو القعد مهيني جي پهرين ڏينهن کان شروع ٿيندي هئي ۽ مهيني جي ويهين ڏينهن تائين هلندي هئي.
ابن عساڪر، حڪيم بن حزام کان روايت ڪندي لکي ٿو ته: «مان انهن بازارن ۾ شرڪت ڪندو هوس. اسان وٽ ٽي بازارون هيون: عڪاظ جي بازار، جيڪا ذو القعدة جي چنڊ ڏسڻ سان شروع ٿيندي هئي ۽ ويهه ڏينهن تائين جاري رهندي هئي.»
سوق عڪاظ ۾ سڀ کان وڌيڪ ايندڙ قبيلن ۾ قريش، هوازن، غطفان، خزاعه ۽ احابيش شامل هئا، جيڪي قريش جا اتحادي هئا، جهڙوڪ بنو مصطلق ۽ بنو خزيمه، ان کان علاوه ٻيا به ڪيترائي عربي قبيلا هتي ايندا هئا.
اهو عربن جي معاملن ۽ مسئلن جو مرڪز پڻ هو، جتي اميدون ۽ غم پيش ڪيا ويندا هئا. مثال طور، هند بنت عتبه بدر جي جنگ کان پوءِ عڪاظ ۾ وفد سان گڏ اچي پنهنجي مصيبت جو اظهار ڪيو ۽ خنساء سان مقابلو ڪيو.

## عڪاظ جا حڪيم، امير ۽ قاضي
* **[[عامر بن ظرب عدواني]]** — عربن جي حنفاء مان هو ۽ انهن بزرگن مان هو جن وٽ ماڻهو فيصلن لاءِ ايندا هئا. سندس فيصلا قانون جي حيثيت اختيار ڪندا هئا، ۽ هو حجاز جي مشهور حڪيم ۽ معزز ماڻهن مان هو. هن جا ڪجهه فقهي فيصلا بعد ۾ اسلام پڻ قبول ڪيا.

* ربيعه بن مغاشن  
* زرارا بن عدس  
* ضمرا تميمي  
* اڪثم بن صيفي اتميمي  
* صيفي بن رباح تميمي  
* **[[اقرع بن حابس]] بن عقال [[تميمي]]** — عڪاظ ۾ فيصلو ڪندڙ آخري شخص هو. جڏهن اسلام ظاهر ٿيو ته هو ان وقت به فيصلو ڪندڙ هو. بعد ۾ هن اسلام قبول ڪيو ۽ هو هڪ مشهور صحابي بڻيو

## مذهبي شعار
سوق عڪاظ جي هنڌ تي جهارجو بت موجود هو جيڪو هوازن قبيلي سان منسوب هو. ان جا نگهبان آل عوف نصريون هئا ۽ انهن سان گڏ قبيلو محارب به شامل هو. اهو بت *[[اطحل جبل]]* جي دامن ۾ هو. اتي ڪجهه وڏيون پٿريون به هيون جن جي چوڌاري ماڻهو طواف ڪندا هئا ۽ قربانيون ڏيندا هئا.
عرب هن بت لاءِ اهڙي طرح تلبيه پڙهندا هئا جيئن حج لاءِ پڙهندا هئا. انهن جي هڪ خاص تلبيه هن ريت هئي:  
«لبيك اللهم لبيك، اجعل ذنوبنا جبار، واهدنا لأوضح المنار، ومتعنا وملّنا بجهار».

جاهليت جي زماني ۾ عڪاظ کي حج جي عملن مان هڪ عمل سمجهيو ويندو هو، ۽ ماڻهو منا ڏانهن وڃڻ کان اڳ هتي ايندا هئا.
ازرقي بيان ڪري ٿو ته عربن جو خيال هو ته حج جي مهينن ۾ عمرو ڪرڻ وڏو گناهه آهي. تنهن ڪري قريش ۽ ٻين قبيلن چوندا هئا ته عڪاظ، مجنه ۽ ذو المجاز جي بازارن ۾ صرف اهي ماڻهو اچن جيڪي حج لاءِ احرام ٻڌل هجن.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عڪاظ جاهليت جي زماني ۾ حج جي اعمالن مان هڪ اهم عمل هو جيڪو عرفات تي بيهڻ کان اڳ ٿيندو هو. ان وڏي اجتماع سبب هي هنڌ ادبي ۽ واپاري بازار جي صورت اختيار ڪري ويو.

## جديد سوق
تاريخي سوق جي هنڌ تي هاڻي هڪ جديد بازار ٻيهر قائم ڪيو ويو آهي. هر سال هن بازار ۾ ڪنهن نه ڪنهن شاعر کي خراج پيش ڪيو ويندو آهي. بازار لڳ ڀڳ 14 ملين چورس ميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. جديد دور ۾ به هتي تقريرون، راندين جا مقابلا، شاعري، فنون لطيفه ۽ وڪري لاءِ مختلف شيون موجود هونديون آهن. بازار ۾ لڳ ڀڳ 200 دڪان آهن جتي مٽيءَ جا ٿانو، چانديءَ جا برتن، شيشي جون شيون، ڀتين لاءِ فنڪاريون ۽ تاريخي مخطوطا وڪرو ڪيا وڃن ٿا.

## پڻ ڏسو

* سعودي عرب ۾ سياحت

## حوالا

## ٻاهريان ڳانڍاپا
* Souq Okadh website 
* Saudi Arabia Museums website 
* Saudi Rock Art Heritage website 

زمرو:اسلام کان اڳ وارو عرب
زمرو:بازار
زمرو:سعودي عرب جي تاريخ
زمرو:سعودي عرب جي ثقافت
زمرو:سعودي عرب