open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خان محمد انڙ

**خان محمد انڙ**   هي کڏهر (سڪرنڊ) جي زميندار، ميان امام علي خان انڙ جو پٽ هو. کيس ٻيا ٽي ڀائر هئا؛ وڏيرو شاھ محمد انڙ، وڏيرو شهاب الدين انڙ، ۽ وڏيرو مير محمد انڙ. هن آسپاس جي خاندانن سان سٺا تعلقات قائم ڪيا، راڄن ۾ به سٺي رهائي ۽ اثر هوس. ميان صاحب کنيارن واري جو مريد هو. سيد ميان ٻڍل شاھ، نوابشاھ واري ۽ حاجي ميان پير شاھ سان سٺا تعلقات هئس.  گهڻو وقت ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ، نوابشاھ جو ميمبر ۽ تعلقي لوڪل بورڊ سڪرنڊ جو صدر رهيو هو. اليڪشن ۾ ميان ٻڍل شاھ جي حياتيءَ ۾ ان جي پويان هلندو هو. ان کان  پوءِ سيد ميان حسن بخش شاھ سان جيئن لاڳاپا قائم ڪيائين، سي گهڻو وقت هلندا آيا. ان جو وڏو فرزند ميان حاجي عمر ڄام هو، جو به راڄ جو چڱو مڙس هو؛ موٽر جي حادثي ۾ وفات ڪيائين. وڏيرو حاجي امام علي خان  مغربي پاڪستان اسيمبليءَ جو ميمبر رھيو. هن تاريخ 18 محرم 1363ھ، مطابق 15 جنوري 1944ع تي، ستر سالن جي عمر ۾ انتقال ڪيو.

## حوالا
نبي بخش خان چانڊيو

**نبي بخش خان چانڊيو**    وڌيو خان چانڊيو جي گھر ۾ ڳوٺ مراد علي خان چانڊيو، سڪرنڊ تعلقي ۾ 1858ع ۾ پيدا ٿيو. کيس سنڌ جو ابن بطوطه سڏيو ويندو هو. غريب گهر جو فرد هو ۽ پڙهي  تپيداريءَ جي نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو، جتان سپر وائيزر ٿي پينشن تي آيو، ڪجهه زمين خريد ڪري، انهيءَ کي سڌاري خوش گذران ڪرڻ لڳو، نيٺ ڪمشنر جو درٻاري ٿي ويو؛ پر جڏهن سن ۾  خلافت ڪانفرنس گڏ ٿي، تڏهن پينشن جي بند ٿيڻ جي پرواھ نه ڪري، سرائي ميان ولي محمد خان سان گڏ، ڪمشنر جي درٻار جي ڪرسيءَ تان دستبردار ٿيو. سن جي قاضي ميان محمد اڪمل وٽ پڙهيو هو. ان ڪري هي تعلقات قائم رکندو آيو. اڪثر وٽن ايندو ويندو هو. جڏهن حج تي ٿي ويو، تڏهن اتان ڊگها خط، شاھ صاحب جي بيتن سان، ادبي نموني جا،  لکندو رهندو هو. اچڻ بعد 1923ع ۾ ”سفرنامه حجاز“ نالي سان ننڍو ڪتاب لکيو هئائين اھو ھن جو قلمي نسخو ھيو جنھن کي ھاڻي ماڻڪ ملاح سھيڙي **سنڌ جو ابن بطوطه** جي نالي سان ڇپايو آهي. کيس ٻه پٽ ٿيا: علي حسن خان ۽ مير حسن خان. رئيس ميان نبي بخش خان 12 رمضان 1351ھ مطابق 9 جنوري 1933ع تي وفات ڪئي.

## حوالا
عبدالحڪيم شاھ

**عبدالحڪيم شاھ**  ٽنڊو محمد خان ضلعي جي تعلقي بلڙي شاھ ڪريم جي وسندي ٽکڙ ۾  ميان الھ بخش شاھ جي  گھر ۾ 19 جون 1864ع مطابق 14 محرم 1281ھ تي پيدا ٿيو. سندس وڏا مٽياري سيدن جي جرار قبيلي جي منعمائي پاڙي مان ھئا. جيڪي علم، همت، سياسي شعور ۽ لڳ لاڳاپي ڪري چڱي حيثيت پيدا ڪري ويا هئا. سيد ميان الھ بخش شاھ جا پنج پٽ ھيا؛ 1. سيد حاجي عبدالحڪيم شاھ، 2. سيد حاجي اسدالله شاھ، 3. سيد حاجي علي اصغر شاھ، 4. سيد حاجي غلام شاھ ۽ 5. سيد حاجي محمد حافظ شاھ. سيد حاجي عبدالحڪيم شاھ سڀ کان وڏو هو جنھن تعليم مڪاني استادن وٽ حاصل ڪئي، سندس والد 9 ذوالحج 1310ھ، مطابق 5 جولاءِ 1893ع تي وفات ڪئي. خاندان جي وڏي هئڻ ڪري، زمينداري ڪاروبار، شهر ۽ راڄن جا فيصلا، لڳ لاڳاپن قائم رکڻ جو سمورو بار اچي سندس ڪلهن تي پيو.  کيس شهر ۽ آسپاس ۾ سيد وڏي جي نالي سان سڏيو ويندو هو. رئيس غلام محمد خان ڀرڳڙيءَ جي خاص مددگارن ۽ دوستن مان هو. ھن خلافت تحريڪ ۾ چڱو بھرو ورتو. جڏهن خانبهادر نبي بخش محمد حسين، ان وقت اسسٽنٽ ڪمشنر سنڌ، جي اشاري تي، مولوي فيض الڪريم مورائيءَ، مڪي جي شريف حسين کي خليفو تسليم ڪرڻ ۽ ترڪن خلاف سندس ڪيل بغاوت کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ فتويٰ لکائي، حڪومت طرفان ان تي صحيحون پئي ورتيون، ته ڪيترن مکيه گادي نشينن ۽ وڏن خاندانن ان تي صحيحون ڪيون ؛ پر عبدالحڪيم شاھ۽ل ۽ سندس ڀائرن ان کان انڪار ڪيو. هن ميان ستار ڏني شاھ راهوٺ واري جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي هئي، جنهن مان کيس هڪ فرزند فتح علي شاھ پيدا ٿيو ۽ ٻيو پٽ سيد ملوڪ شاھ عرف محمد سليم شاھ اڳينءَ شاديءَ مان هوس. پاڻ 11 ذوالقعد 1353ھ، مطابق 15 فيبروري 1935ع تي وفات ڪيائين، سندس وفات کان پوءِ جڏهن اڪثر سيد ۽ ٻيا معزز ماڻهو ٽکڙ مان لڏي وڃي ٻين ڳوٺن ۾ سڪونت پذير ٿيا، ته سندس ٻئي فرزند ٽکڙ ۾ ويٺا هئا.

## حوالا
پير علي بخش شاھ

پير علي بخش شاھ  عرف ”علڻ سائين“ شاھ عبداللطيف ڀٽائي جو ستو سجادہ نشين ھو ۽ شاھ عبدالڪريم بلڙيءَ وارو جي اولاد مان ھو. سندس والد جو نالو پير لطف علي شاھ ھيو.  سندس نسب جو سلسلو حضرت امام موسيٰ ڪاظم عليه السّلام سان ملي ٿو.

## زندگي جو احوال
پاڻ 1871ع ڌاري ڄائو هو. سنڌي ۽ فارسي تعليم ميان محمد ڀٽيءَ وٽ حاصل ڪيائين. مٽياري سيدن جي جرار پوٽا خاندان مان،  سندس والد 1317ھ مطباق 1899ع ۾ وفات ڪئي ۽ وڏي فرزند هئڻ ڪري هي سجاده نشين ٿيو. هي فقير طبع ۽ شاهه جي ڪلام جو سوز سان ڳائيندڙ هو. اڪثر جمعي رات جي راڳ وقت پاڻ به فقيرن سان گڏ ڳائيندو هو، شاعر به هو، ليڪن سندس ڪلام گڏ ٿي نه سگهيو آهي. پنھنجي وقت جي سجاده نشينن وانگر، هي به راڳ ۽ ملاکڙي ۾ دلچسپي وٺندڙ هو. خاندانن سان لاڳاپن وڌائڻ ۾ چڱو بهرو ورتائين، راڳ جي  ڄاڻ هوندي هيس. سنڌ جا اڪثر مکيه ڳائڻا ۽ طوائفون راڳ ڳائڻ لاءِ وٽس ايندا هئا ؛ جنهن ڪري کيس مختلف راڳڻين، وڄت ۽ تال جو پورو پتو هوندو هو. درگاهه ۽ مسجد جي اڪثر تعمير سندس دؤر ۾  ٿي. ملاکڙي ۾ ڪافي دلچسپي ورتائين. ڄام مٺا خان جوڻيجو، درگاهه جي خاص معتقدن مان هو. هو ملهن کي انعام ڏيڻ ۾ خاص شهرت حاصل ڪري چڪو هو. ڀٽ شاهه جي ميلي تي پير صاحب ۽ ڄام صاحب  جي ڪوششن سان ملاکڙو زور وٺي ويو، جنهن ڪري ماڻهن جي آمد ۾ به اضافو ٿيو ۽ ميلو وڌي ويو.
پير صاحب کي عمدن گهوڙن ڌارڻ جو خاص شوق هوندو هو. هزارين رپيا خرچ ڪري گهوڙا وٺندو هو، هن صاحب جو اهل تشيعت طرف گهڻو لاڙو هو،  ماتم کي سوز ۽ گداز وڌائيندڙ سمجهي، هنن ماتم حسين کي روحاني ترقيءَ لاءِ ضروري ڄاتو ٿي.
شاهه عبدالڪريم بلڙي ۽ شاهه لطيف جي خليفن، انهيءَ ڪري، سندن دستار جو رنگ ڪارو ڪيو هو. محرم جي ڏينهن ۾ هو ماتم ڪندا هئا.

## شاديون ۽ اولاد
پير ميان علڻ سائينءَ ٽي شاديون ڪيون هيون:  پهرين شادي،شڪارپور جي سيدن مان ڪيل هئي، جنهن مان علي اڪبر شاھ، ڏنل شاھ، بچل شاھ ۽ يار محمد شاھ پيدا ٿيا ؛ ٻي کوکرن جي سيد بقا دار شاھ ميرڻ پوٽي جي نياڻيءَ سان ڪيل هيس، جنهن مان وڏو فرزند شاھ ڏنو شاھ ۽ امام علي شاھ پيدا ٿيا ؛ ۽ ٽين شادي،  سالاري جي سيدن مان ڪئي هئائين، جنهن مان غلام شاھ ٿيو، سندس ننڍو ڀاءُ جڙيل شاھ عرف گهوٽ سائين آهي، جنهن کي اولاد نه آهي. ميان شاھ ڏنو 1894ع ۾ ڄائو هو.  محبتي، روزي نماز جو پابند، طبع جو حليم ھو. ان کي ٽي فرزند ٿيا، جن مان وڏي جو نالو ميان غلام شبير شاھ عرف الله بخش شاھ آهي. ميان شاھ ڏني شاھ کي ”شاهن سائين“ به ڪري سڏيندا آهن. ان  ٻه شاديون ڪيون آهن، هڪ بيچانجيءَ جي پٺاڻن وٽان، جنهن مان ميان غلام شبير شاھ آهي ۽ ٻي شادي مرزا غلام حسين حيدرآباد واري وٽان ڪيل اٿس، جنهن مان الطاف حسين شاھ ۽ غلام محمد شاھ آهن.

## وفات
پير علڻ سائينءَ 18 مئي 1933ع مطابق 14 محرم 1352ھ تي وفات ڪئي. هن کان پوءِ سندس جاءِ تي ان جو وڏو فرزند ميان شاهه ڏنو شاھ گادي نشين ٿيو.

## حوالا

زمرو:سنڌ ۾ مذهب
سيد ميان ٻڍل شاھ

**سيد ميان ٻڍل شاھ**   مٽياري سيدن جي سنائي شاخ جي اميناڻي پاڙي مان هو. سندس جنم نوابشاھ ۾، 1894ع ڌاري ٿيو. ابتدائي تعليم مقامي اسڪول ۾ ورتائين، کيس سيد غلام حيدر شاھ نالي ڀاءُ هو. هي ننڍا ئي هئا ته 1904ع ڌاري سندن والد وفات ڪري ويو. انهيءَ زماني ۾ نوابشاھ طرف جون زمينون اڃا پوريءَ طرح آباد نہ ٿيون هيون پر پوء سدا واھ ۽ ناري واھ جي نڪرڻ ڪري، هي خطو سر سبز ۽ آباد ٿي ويو ۽ انهيءَ ڪري سندن ملڪيت ۽ پيدائش به وڌي ويئي، نوابشاھ شھر ضلعي جو هيڊ  ڪوارٽر ٿيو. اهو شهر سندس والد سيد ميان نواب شاھجي نالي تي ٻڌل آهي. وڏي ٿيڻ کان پوءِ هن آسپاس جي زميندارن سان دوستاڻا تعلقات وڌايا.  سندس بنگلو سدائين مهمانن سان ڀريو پيو هوندو هو، ٿوري وقت اندر سندس سنگت جو هڪ وڏو گروھ بنجي ويو، جنهن ۾ وڏيرو خان محمد کڏهري ،وڏيرو الهه اوڀايو ڪيريو، وڏيرو علي خان ڪيريو، ميان محمد معصوم  کنيارن وارو، هسو خان گپچاڻي، وڏيرو محمد فاضل لاکو، شھمير خان راهو، دين محمد جويو ۽ ٻيا ڪيترا ماڻھو شامل هئا.  ضلعي لوڪل بورڊ جو ميمبر، تعلقي لوڪل بورڊ نوابشاھ جو پريزيڊنٽ  ۽ پهرين جولاءِ 1940ع کان 10 فيبروري 1942ع تائين، نوابشاھ ميونسپالٽيءَ جو پريزيڊنٽ ٿي رهيو. سن ۾ 1924ع مارچ ڌاري سڏايل مٽياري سيدن جي ڪانفرنس ۾، پنهنجي پاڙي جي مڙني سيدن سميت شرڪت ڪئي هئائين.  سندس طبيعت ذيابيطس ڪري ٺيڪ نه رهڻ لڳي ۽ اٺيتاليھ  سالن جي عمر ۾، 22 جنوري 1942ع مطابق 22 محرم 1361ھ تي وفات ڪيائين، کيس هڪ فرزند ميان نواب شاھ نالي ٿيو، ليڪن اهو مستانو هو. ھن جو ڀاءُ ميان غلام حيدر شاھ نوابشاھ ميونسپالٽيءَ ۽ تعلقي لوڪل بورڊ نوابشاھ جو پريزيڊنٽ رهي چڪو هو، نوابشاھ ميونسپالٽيءَ جو، هڪ دفعي 13 آگسٽ 1947ع کان 10 آڪٽوبر 1949ع تائين، ٻئي دفعي 21 ڊسمبر 1952ع کان 20 ڊسمبر 1957ع تائين، پريزيڊنٽ رهيو. 1953ع کان ون يونٽ ٿيڻ تائين، سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ٿي رهيو. ڀاءُ جي گذرڻ کان پوءِ، هن جي طبيعت به ٺيڪ نه رهي. اڪثر بيمار گذاريندو هو. نيٺ 11 فيبروري 1963ع، مطابق 15 رمضان 1382ھ تي، نوابشاھ ۾ وفات ڪيائين. کيس ٽي فرزند آهن؛ ميان غلام رسول شاھ، امير حسن شاھ ۽ نواز علي شاھ.

## حوالا
امام بخش ڳاھو

**رئيس امام بخش خان ڳاھو**  جي وڏن جو تعلق اصل  ٽنڊو الهيار ضلعي جي  ديھ ڳاهڪيءَ جي ڳوٺ ڪامل ڳاهو سان ھو. اتان ڪلهوڙن جي حڪومت  جي آخر ۽ ٽالپرن جي شروعات ڌاري لڏي، گھوڙا ٻاري تعلقي ۾ پنهنجو ڳوٺ ٻڌي اچي ويٺا. سندن پڙڏاڏي جي نالي سان ديھ حيات ڳاهو،ديھ پتڻ حيات ڳاھو ۽ديھ ٻيلو حيات ڳاهو اڃا تائين يادگار آهن. ميرن جي دؤر حڪومت ۾ هن قبيلي مان ڪيترا ميرن جا ڪارندا  ٿي رهيا، جن مان رئيس ڪامل خان ڳاهو خاص هو، جنهن کي فرزند رئيس حيات خان ڳاھو پيدا ٿيو، جنهن جي نالي تي اھي ٽي ديھون قائم آھن.
رئيس حيات خان کي رئيس نور محمد خان نالي فرزند پيدا ٿيو، جنهن کي چار فرزند ٿيا: 1. رئيس آگيڏنو خان، 2 رئيس صاحبڏنو خان، 3. رئيس ڪامل خان ۽ 4. رئيس يار محمد خان موجوه ڳوٺ تي نالو انهيءَ آگيڏني خان جي ڪري پيو. رئيس آگيڏني خان کي ست فرزند ٿيا، جن مان ميان علي بخش خان کي ٻه فرزند ٿيا: رئيس امام بخش خان ۽ رئيس الهڏنو خان. رئيس امام بخش خان 4 جنوري 1902ع تي ڄائو. ابتدا ۾ قرآن شريف پڙهيائين، پوءِ ستين درجي تائين سنڌي پڙهي، سڪندر نامي تائين فارسي پڙهيائين، انهيءَ تعليم حاصل ڪرڻ بعد، هن زمينداري ڪم ۾ دلچسپي وٺي، زمين سڌاري ۽ ملڪيت وڌائي. سال 1928ع ۾، ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ ڪراچيءَ جو ميمبر ٿيو ۽ ٽيهن سالن تائين لاڳيتو ميمبر چونڊيو آيو. ڪجهه وقت تعلقي گهوڙا ٻاريءَ جو پريزيڊنٽ ۽  1933ع ۾ ضلعي لوڪل بورڊ جو وائيس پريزيڊنٽ ٿيو، سنڌ جي عام زميندار ڪلاس وانگر، هي ڪامورن  سان لاڳاپي ۽ طاقتور گروهه سان دوستي رکڻ جو اختيار ڪندو آيو، جنهن ڪري کيس 1931ع ۾ ڪمشنر صاحب جي درٻار جي ڪرسيءَ جي سند ملي. 1943ع ۾ وائسراءِ هند کان، قيصر هند جو تمغو انعام مليس. ان کان سواءِ کيس ٻيا ڪيترا آفرين ناما به عطا ٿيا. سال 1942ع ۾ کيس ’خان صاحب‘ جو لقب مليو. انهيءَ وقت کان جي پي به ٿيو. ضلعي لوڪل بورڊ ڪراچيءَ ۾ جڏهن منهنجو مسٽر گبسن ڪليڪٽر ڪراچيءَ سان اختلاف ٿي پيو، تڏهن هي صاحب قاضي عبدالرحمان، چيف آفيسر لوڪل بورڊ، جي سرڪاري گروهه جو سرگرم رڪن ٿي رهيو. جڏهن سنڌ جدا ٿيڻ کان پوءِ، [مسلم ليگ ][جماعت زور وٺڻ لڳي، تڏهن هي ان ۾ داخل ٿي ويو. هڪ وقت تعلقي مسلم ليگ جو پريزيڊنٽ ۽ صوبي مسلم ليگ جو ميمبر ٿي رهيو. آخر ۾ جڏهن چڱو اثر ۽ رسوخ حاصل ڪري ويو، تڏهن ڳاهن گڏجي، کيس سرداريءَ جي پڳ ٻڌائي.

هن اڪثر طاقت ۾ آيل ماڻهن سان دوستاڻا تعلقات رکڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي. وڏيرو محمد عثمان سومرو ۽ [قاضي عبدلرحمان سندس شخصي دوستن مان هئا، ازانسواءِ سردار واحد بخش خان ڀٽي ۽ خانبهادر محمد ايوب کهڙي سان به چڱا تعلقات هئس، جن کي انهيءَ حد ۾ زمين به خريد ڪرائي ڏنائين.
کيس چار فرزند آهن: آگيڏنو خان، نور محمد خان، پير محمد خان ۽ محمد حيات خان.

## حوالا
علي مردان خان لغاري

سڪرنڊ جو رئيس علي مردان خان ولد رئيس غلام شاھ لغارين جيسيرڪاڻي قبيلي مان هو، جي ديري غازي خان جي طرف کان ميرن جي صاحبيءَ ۾ لڏي اچي، خيرپور ۾ ويٺا هئا، مير ڪرم علي خان ۽ مير مراد علي خان هن جي ڏاڏي رئيس سعيد خان کي سبزل ڪوٽ جو نواب مقرر ڪيو هو. ان جي فرزند ميان مير خان کي ميرن طرفان سڪرنڊ جي ڀر ۾ جاگير ملي، جنهن ڪري هن اتان لڏي اچي سڪرنڊ جي ڀر ۾ سندس نالي سان ڳوٺ ٻڌو، جو اڃا تائين مير خان لغاري ڳوٺ جي نالي سان سڏجي پيو. رئيس مير خان کي بختيار خان نالي فرزند  پيدا ٿيو، جنهن جا ٻه پٽ ٿيا: ميان مير خان ۽ ميان غلام شاھ، رئيس علي مردان خان، رئيس غلام شاھ جو ڏاڏي پوٽيءَ گهر واريءَ مان فرزند هو. ان کان سواءِ کيس هڪ داشته مائيءَ مان به ٻه فرزند ٿيا: ميان هادي بخش خان ۽ ميان رسول بخش خان، ميرن هن  خاندان کي جملي ٽي جاگيرون ڏنيون، جن ما ٻه خيرپور ناٿن شاھ طرف، هڪ ”ڪرڪٽ“ ۽ ٻي ”گوزو“ جاگيرون هيون ۽ ٽين جاگيرپاٺي تعلقي سڪرنڊ ۾ هئي. حمل خان لغاري، سنڌ جو مشهور شاعر، رئيسن جو استاد هو. رئيس علي مردان جي شادي  ميان قادر بخش خان ناريجي جي نياڻيءَ سان ٿي، جو سرائي ڪوڙي خان جي اولاد مان هو، جنهن جي نالي اڃا حيدرآباد ۾ چاڙهي سڏبي اچي. ان گهر مان رئيس علي مردان خان کي رئيس فتح محمد خان نالي فرزند ڄائو. رئيس صاحب 12 رجب 1345ھ، مطابق 16 جنوري 1927ع تي وفات ڪئي. 

## حوالا
اڻ ٽر صورتحال

ھن صفحي کي انگريزي وڪيپيڊيا جي صفحي *Fait Accompli* سان **نہ** ڳنڍيو وڃي.

اهڙو مامرو يا حاصلات جنهن کي مَٽائي يا پوئتي نہ ڪري سگهجي ۽ اھو اَٽل هجي، مثال جي طور تي ڪو بہ سگهارو ملڪ يا ڪجهه اتحادي ملڪ گڏجي اوچتو اهڙو فيصلو يا ڪم ڪن، جنهن سان ڀرپاسي جي علائقن ۾ عام ونھوار مطابق هلندڙ معاملا متاثر ٿين، تہ ان کي **اڻ ٽر صورتحال** (Fait Accompli) جي اصطلاح سان سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي فيصلي يا ڪم ۾ گهڻي قدر نقصان ٿيڻ جا امڪان هوندا آهن. اڻ ٽر صورتحال يا *فيٽ اَڪمپلاءِ* Fait Accompli جو وڏو مثال اپريل 1982ع ۾ ارجنٽائين طرفان ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ موجود فاڪلينڊ ٻيٽن تي، اوچتو قبضو ڪرڻ واري وک هئي. انهن ٻيٽن تي برطانيا جو 1833ع کان قبضو هو. پر ارجنٽائين انهن ٻيٽن تي (جاگرافيائي لحاظ کان ويجهو هُئڻ ڪري) پنهنجو حق ڄمائڻ ٿي چاهيو. اِن بحران دوران ڳالهين منجهان ڪو فائدو نہ ڏسي، ارجنٽائين 14،000 فوجين جي طاقت سان اوچتو فاڪ لئنڊ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. برطانيا، بين الاقوامي سطح تي ڪوششون وٺڻ سان گڏ جوابي فوجي طاقت ڪتب آڻيندي، ارجنٽائين کان جون 1982ع ۾ قبضو واپس ڇڏائي ورتو. اِن هار سبب ارجنٽائين جي ساک کي تمام گهڻو نقصان پهتو. مبصرن جو چوڻ آهي تہ ٻنهي ڌُرين جي طاقت کي نظر ۾ رکندي، ارجنٽائين کي ھاڃو کائڻ کان سواءِ ڪو چارو نہ هُو ۽ ان صورتحال جو ٽرڻ اڻ ٿيڻ جوڳو (ناممڪن) هُئو.

## حوالا
خير محمد چانڊيو

لاڏيون ، شاھ بندر جي خانبهادر خير محمد خان ولد رئيس ڏتل خان چانڊيو جا وڏا اصل غلام محمد خان خاصي چانڊين جي ڳوٺ (تعلقي دادو) جا ويٺل هئا، جتان سندن وڏو ڏاڏو رئيس باگو خان، مائٽن سان ڪن ڳالهين تي اختلاف ٿيڻ ڪري، لڏي اچي ٽنڊي محمد خان جي ڀر ۾ ڳوٺ ٻڌي ويٺو. ان کي ٽي پٽ ٿيا. هر هڪ رئيس صوڀو خان، رئيس گل محمد خان ۽ رئيس خير محمد خان، ڪجهه وقت اتي رهڻ بعد، ميرن جي صاحبيءَ ۾، هو اتان لڏي اچ سجاول جي ڳوٺ ۾ ويٺا، جتي چڱي زمين هٿ ڪيائون. رئيس گل محمد خان اتي ئي رهجي ويو، ليڪن رئيس  صوڀو خان ۽ خير محمد خان اتان لڏي اچي شاهبندر تعلقي ۾ لاڏين جي ڀر ۾ پنهنجو ڳوٺ، صوڀي خان چانڊئي جي نالي، ٻڌي ويهي رهيا. رئيس صوڀي خان کي ٽي فرزند ٿيا: رئيس چاڪر خان، رئيس ڏتل خان ۽ رئيس امام بخش خان، صوڀي خان جي ڀاءُ خير محمد خان کي صرف هڪ نياڻي ٿي، جا سندس سؤٽ رئيس ڏتل خان کي پرڻائي ويئي. رئيس ڏتل خان کي چار فرزند ٿيا: رئيس صوڀو خان، رئيس محمد علي خان، رئيس خير محمد خان ۽ رئيس محمد حسن خان. رئيس ڏتل خان جي اولاد مان خانبهادر  خير محمد خان ٽيون نمبر فرزند هو : ليڪن سندس والده رئيس خير محمد خان وڏي جي نياڻي هئي، جنهن ڪري کيس ناناڻي ملڪيت به ملي. پاڻ محنت ۽ سرجوشيءَ سان زمين سڌاريائين ۽ يورپين آفيسرن سان  لاڳاپا رکي، طاقت وٺي ويو. ان وقت جا يورپين عملدار جنهن سان لاڳاپو رکندا هئا، ان کي ورسائي ڇڏيندا هئا ؛ جنهن ڪري سرڪاري زمين کيس سستي مالڪاڻي تي ملي ويئي. آهستي آهستي  سيڪنڊ ڪلاس آنرري مئجسٽريٽ مقرر ٿيو. اول ۾ کيس خان صاحبيءَ جو لقب مليو، پوءِ هو خانبهادر ٿيو. هي ڪراچي ضلعي لوڪل بورڊ جو ميمبر، 1921ع کان 1937ع تائين هلندو آيو. ٻيءَ جنگ جي زماني ۾ ڪراچي ضلعي لاءِ کيس نيشنل وار فرنٽ جو ليڊر نامزد ڪيو ويو. تعليمي هاسٽلن، اسڪولن، اسپتالن وغيره جي خير جي ڪمن ۾ هن آفيسرن جي چوڻ تي ڪافي پئسو ڏنو. پر ميان ڀلڻ شاهه نورائيءَ واري سان سندس معتقداڻو ۽ دوستاڻو رستو هو. ڪو به ڪم، باهمي مشوري کانسواءِ نه ڪندا هئا، جيڪڏهن ڪن ماڻهن کي پير صاحب ۾ ڪم پوندو هو ته  خانبهادر ذريعي کيس چوائيندا هئا. اهڙيءَ طرح، خانبهادر کي پير صاحب ذريعي ڪم لاءِ چوائڻ ضروري ليکيو ويندو هو. نواب غيبي خان ڏانهن، قومي سردار هئڻ ڪري، سندس گهڻي مراد هوندي هئي، جنهن لاڙ جي چانڊين جو، پنهنجي طرفان، خانبهادر  کي چڱو مڙس ۽ نائب مقرر ڪيو ھو.  خانبهادر 9 جولاءِ 1954ع تي وفات ڪئي. پنهنجي بنگلي واريءَ مسجد جي ڀر ۾ مدفون ٿيل آهي، کيس پنج فرزند آهن: رئيس محمد يوسف خان، رئيس خان محمد خان، رئيس حاجي الهڏنو خان، رئيس بچل خان ۽ رئيس باگو خان،.
سندس پهريون نمبر فرزند ابتدائي تعليم ڳوٺ مان وٺي، پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ مدرسي ۾ انگريزي پڙهي، مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان سواءِ، وڃي  زمينداري ڪم سان مشغول ٿيو. ڪيترا سال ضلعي لوڪل بورڊ ڪراچي ۽ ٺٽي جو ميمبر، پريزيڊنٽ ۽ لوڪل بورڊ اسڪول جو چيئرمين ٿي رهيو. سنڌ بمبئي کاتي کان علحده ٿيڻ بعد هو سنڌ اسيمبليءَ ۾ ميمبر چونڊجي آيو. پهرين شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ جي ”آزاد سنڌ پارٽي ءَ“ جو ميمبر هو، پوءِ جدا جدا پارٽين جو ميمبر ٿي رهيو. سمورو وقت سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو. ون يونٽ ٿيڻ بعد، مغربي پاڪستان اسيمبلي ءَ جو به ميمبر چونڊيو. هن وقت هو نيشنل اسيمبليءَ جو ميمبر آهي، سنڌ اسيمبليءَ ۾ پارليامينٽري سيڪريٽري، چيف پارليامينٽري سيڪريٽر ۽ پيرزادي عبدالستار جي وزارت ۾ وزير به ٿي رهيو آهي. ڪجهه وقت  نيشنل اسيمبليءَ ۾ پارليامينٽري سيڪريٽري هو. کيس محمد موسيٰ نالي هڪ فرزند آهي.

## حوالا
محمد پريل ڪلھوڙو

خانبهادر جو والد، ميان قادر بخش، اصل اگهاماڻي ڳوٺ ۾ ويٺل هو، رواجي ملڪيت وارو ماڻهو هو، پر مقاطعي کڻڻ، محنت ۽ ڪفايت شعاريءَ ذريعي چڱي ملڪيت ٺاهي ويو. کيس ميان محمد پريل 1884ع ڌاري ڄائو. هن ابتدائي تعليم مڪاني اسڪولن ۾ ورتي، جتان ورنيڪيولر فائينل پاس ڪرڻ بعد تپيداري پڙهيائين ۽تپيدار ٿي سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو. 27 مئي 1935ع ۾ والد جي انتقال کان اڳي، نوڪري ڇڏي، اچي زمين  سنڀالڻ ۽ مقاطعي کڻڻ جي ڪاروبار ۾ مشغول ٿيو. سگهو ئي جفاڪشيءَ ۽ هوشياريءَ سان زمين وڌائي ڪافي ملڪيت ۽ پئسو گڏ ڪري ويو. پوءِ اگهاماڻيءَ مان لڏي،باليشاھ اسٽيشن جي ڀر ۾ پنهنجو ڳوٺ ٻڌائي اچي ويٺو. گهر ۽ مهمان خاني لاءِ عمديون پڪيون عمارتون ٺهرايائين، جن ۾ ٻه وڏا بنگلا، ورانڊن ۽ وڏن ڪمپائونڊن جي ديوارن سان، مهمانن لاءِ اوطاقون ڪري ٺهرايون هئائين. مطلب ته وڏي شان سان رهڻ لڳو. سندس دستر خوان ڪشدو هوندو هو. ڪامورن سان سٺو لاڳاپو هوس. مهل سر ماڻهن سان ڪم اچڻ ڪري، نالو ڪڍائي ويو. آخر ايتريقدر اثر پيدا ڪري ويو جو ميهڙ ۽ ڪَڪڙجي مکيه خاندانن کي شهرت ۽ اثر ۾ لَٽي ويو، جتوئي، ٿيٻا، مهيسر، لغاري، جانوري، لاکير- اهي اصل دسترسيءَ وارا خاندان هئا، پر هن جي اثر، سج وانگر، تارن جي روشنيءَ کي جهڪو ڪري ڇڏيو هو. [دادو][ ضلعي ٿيڻ بعد، آفيسرن جي راضپي ڪري ته ذري گهٽ ضلعي ۾ هي پهرئين نمبر تي شمار ٿيڻ لڳو. 1933ع ۾ ضلعي لوڪل بورڊ جو پريزيڊنٽ ٿيو.
پريزيڊنٽيءَ جو اوائلي دؤر سندس اوج جو زمانو هو. انهيءَ اثر ڪري، پنهنجي عزيز وڏيري موسيٰ خان کي اسڪول بورڊ جو چيئرمين چونڊايائين. سندس فرزند، ميان شمس الدين، ميهڙ تعلقي لوڪل بورڊ جو پريزيڊنٽ چونڊيو. لوڪل بورڊ ۾ سندس ڳالهه  فيصلا ڪن سمجهي ويندي هئي، ڪنهن کي مجال نه هوندي هئي جو سندس مرضيءَ خلاف ڳالهائي. اڪثر ميمبر وٽس مهمان ٿي اچي رهندا هئا. هر ميٽنگ جي موقعي تي سوين ماڻهو لوڪل بورڊ جي ميٽنگ ڏسڻ لاءِ ايندا هئا، جن سڀني کي ديڳيون رڌائي، هي ماني کارائيندو هو، جن ۾ڪي نوڪرين جا طالبو هوندا هئا ته ڪي بدلين لاءِ ايندا هئا، ڪن کي[ بندوق جا پروانا کپندا هئا ته ڪن جا سرڪاري عملدارن ۾ ڪم هوندا هئا. اهي سڀ ڪم هن جي معرفت ٿيندا هئا. هينمازروزيجو پڪو پابند هو. ان عمر ۾ کيس عربي ۽ پارسي پڙهڻ جو شوق پيدا ٿيو. ان لاءِ هڪ مولوي رکيائين، جنهن وٽ پاڻ به پڙهندو هو ۽ غريب شاگردن جي پڙهائڻ جو به انتظام ڪيو هئائين، جن جي کاڌي ڪپڙي جو خرچ به پاڻ ڀريندو هو. پاڻ 7 آڪٽوبر 1946ع مطابق، 12ذوالقعد 1365ھ تي ، وفات ڪيائين. سندس چار فرزند آهن: ميان شمس الدين، ميان قمرالدين، ميان  غلام رسول ۽ ميان شريف الدين.

## حوالا
مير غلام محمد خان ٽالپر

ٽنڊو باگو جو هي مير ٽالپرن جي ماڻڪاڻي پاڙي مان هو.  وڏيءَ ملڪيت وارو  نه هو. ابتدا ۾ سرڪاري نوڪري ڪندو هو ؛ پوءِ نوڪري ڇڏي، محنت ۽ ڪفايت شعاريءَ سان، وڏي زمينداري ۽ پئسو ڪٺو ڪري سگهيو. مير صاحب جي دل انساني درد سان ڀريل رکي هئي، جنهن ڪري پنهنجي پئسي جو مصرف خلق خدا جي ڀلي لاءِ مخصوص ڪري ڇڏيائين. سندس ذاتي خرچ تمام معمولي هوندو هو ؛ سفيد پٽڪو ۽ پهراڻ پهريندو هو، بلند اخلاق، حليم، محبتي، خلق خدا جو خير خواهه انسان هو.مير صاحب کي مسلمانن جي تعليم سان خاص دلچسپي هئي. پهرين ٽنڊي باگي ۾ اي. وي ڪلاس کولرايائين، بعد ۾ ان کي ترقي ڏياري، هڪ لک رپين جي خرچ سان بلڊنگ تيار ڪرائي، هڪ ڪافي رقم اينڊومينٽ فنڊ  رکي، هاءِ اسڪول قائم ڪرايائين، ان ۾ بورڊنگ هائوس، ٺهررائي ٻاهرين شاگردن جي رهائش جو انتظام ڪيائين. اول ۾ هن هاءِ اسڪول کي  لوڪل بورڊ طرفان گرانٽ ملندي هئي، ٻيو سمورو خرچ مير صاحب پاڻ ڪندو هو. پوءِ سرڪار ان کي هٿ ۾ کڻي، گورنمينٽ هاءِ اسڪول بنايو. پوءِ ڳوٺ ۾ ڇوڪرين جي تعليم لاءِ هڪ اسڪول ٺهرايو، جو پڻ سرڪار پوءِ پنهنجي حوالي ڪيو. ان کان پوءِ به مير صاحب ماسترياڻين جي رهائش وغيره لاءِ جايون ٺهرايائون. زالن لاءِ ٽنڊي باگي ۾ ويم گهر قائم ڪرائي، ان جي ذريعي آسپاس جي داين جي ٽريننگ جو انتظام ڪرايائين، سندس اسڪالرشپن جو فائدو نه صرف مسلمانن تائين محدود هو، بلڪه ان جو فائدو هندو به وٺندا هئا. ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم کي هن پنهنجي خرچ سان تعليم وٺڻ لاءِ ولايت موڪليو. مير بنده علي خان باوجود پنهنجيءَ ملڪيت هئڻ جي، سندس خرچ تي تعليم لاءِ ولايت ويو. سندس اسڪالرشپن تي ڪيترا شاگرد دهليءَ ۾ طبيه ڪاليج مان پڙهي، سَند يافتا ٿي آيا. تعليم سان سندس محبت جنون جي حد تائين پهتل هئي،
بلڪه هر چڱي ڪم لاءِ مدد ڏيڻ ۾ کيس خوشي پئي ٿيندي هئي. مليريا جي موسم ۾، گشتي ڊاڪٽر مقر ڪري، دوائون ڏيئي، کين ڳوٺن ۾ عام ماڻهن جي علاج لاءِ موڪليندو هو. مير صاحب جي زندگي مثالي حيثيت ر کي ٿي. اهڙي قسم جا ٻيا مسلمان ڪي  آڱرين تي ڳڻن جيترا ملندا- جهڙوڪ: مرحوم حسن علي آفندي، سيد الهندو شاھ ڊڀري وارو، مسٽر نور محمد وڪيل، سجاول واروسيد حاجي عبدالرحيم، شاھ ۽ پير صاحب جهنڊي وارو. تعليم جي سلسلي ۾، مخدوم ميان غلام حيدر صاحب هالاوارا بيشڪ وڏيءَ تعريف جي لائق آهن، پر هن مير صاحب جون ڪوششون صرف تعليم طرف ئي راغب نه هيون، بلڪه عام تندرستيءَ ۽ صحت جا معاملا به ان ۾ شامل هئا.مير صاحب 12 فيبروري 1933ع مطابق 15 شوال 1351ھ تي وفات ڪئي، کيس ڪو اولاد ڪو نه ٿيو. سندس وارث، سندس چاچي مير حاجي غلام شاھ جو فرزند، مير خدا بخش خان ٿيو، سندس ڏاڏي مير حاجي ولي محمد خان کي پنج فرزند ٿيا. 1. مير محمد خان، 2. مير حسن علي خان، 3. مير محمد حسن خان، 4. مير يار محمد خان، 5. مير حاجي غلام شاھ. مير محمد خان کي هڪ فرزند، خانبهادر مير غلام محمد خان ٿيو، جو لاولد وفات ڪري ويو. مير حسن علي خان کي ٻه فرزند ٿيا: مير حاجي شير محمد خان ۽ مير فيض محمد خان. پهرئين کي مير حاجي نور حسين خان (خاڪسار ڪارڪن) ، مير غلام رسول خان ۽ مير عبدالقادر خان (هاري ڪارڪن) فرزند ٿيا. ٻئي کي مير علي محمد خان فرزند ٿيو، ۽ ان کي مير حسن علي خان ڄائو. مير محمد حسن خان کي مير محمد بخش خان  فرزند ٿيو

## حوالا
محمد شاھ ڄاموٽ

هي شاھ صاحب مٽياري سيدن جي باقيل پوٽاپاڙي جو ڄاموٽ آهي. انهن جو وڏو ڏاڏو، سيد شهمير شاھ (وفات 1177ھ) مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جو شاگرد ۽ پوئلڳ هو. ا نهيءَ وقت کان وٺي هي خاندان فقهيٰ اسلامجو پابند ٿي، غير مسلمن کي مسلمان بڻائڻ جي مشغوليءَ ۾ دلچسپي وٺندو پئي رهيو آهي. ”لطف لطيف“ ۾ مولوي وفائي صاحب هڪ قصو بيان ڪري ٿو ته شاھ عبداللطيف هڪ دفعي مٽيارين ۾ ويو ته ڪنهن هندوءَ کي زوريءَ مسلمان بنائڻ جي ڪوشش ٿي رهي هئي ؛ هو ان کي ڇڏائي پاڻ سان وٺي ويو. بهرحال، انهيءَ وقت کان وٺي اڄ تائين، هر مهيني پنجاهي کن غير مسلم هن قبيلي جي معرفت مسلمان ٿيندا پئي آيا آهن. هي صاحب نماز ۽ روزي وغيره جا پابند پئي رهيا آهن.شاهه صاحب جو والد، سيد حاجي مير اول شاھ سخت مذهبي خيال جو ماڻهو هو. حج ڪرڻ جو شوقين، ڪفايت شعار، منتظم زميندار، مسجدن ۽ مذهبي ادارن جي خرچ ڪرڻ ۾ دلچسپي وٺندڙ ٿي گذريو آهي. هو 1227ھ ۾ ڄائو ۽ اولاد لاءِ وڏي ملڪيت ڇڏي، 1337ھ ۾ اول ۾ وفات ڪري ويو. کيس پنج فرزند ٿيا: 1. سيد حاجي محمد شاهه، 2. سيد حاجي زين العابدين شاهه، 3. حاجي محمد نعيم شاهه، 4. سيد حاجي علي اصغر شاهه، ۽ 5 سيد حاجي علي اڪبر شاهه. سيد حاجي محمد شاهه صاحب سڀني ۾ وڏو آهي. هي 22 شوال 1308ھ مطابق 2 جون 1891ع تي ڄائو هو. سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي  تعليم مڪاني استادن کان ورتائين. خود الحان قرات پڙهندڙ آهي. هن جي ساري خاندان کي حج بيت الله ۽ زيارتن ڪرڻ جو گهڻو شوق پئي رهيو آهي. سندن گهر جا ننڍا ٻار به حج کان سواءِ رهيل ڪين آهن. شاهه هن وقت تائين اٽڪل تيرهن حج ڪيا آهن. هي نماز روزي جو پابند،  باوضع، محبتي، ڳالهه جو سچو، محل سر ڪم اچڻ، جهڙو، ڪم آزار، ڪم سخن، مهمان نواز، باهمت ۽ آزاد خيال ماڻهو آهي. هنن جي پاڙي جو اصل ڄاموٽ ڇٽن شاهه هو، جو لاولد ٿي وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ ڄاموٽيءَ جي پڳ خالي رهي، جا جملي ڀائرن گڏجي، حاجي الهه اوڀائي شاهه کي ٻڌائي، جنهن جڏهن 1345ھ ۾ وفات ڪئي. ته ڀائرن گڏجي حاجي محمد شاهه کي ڄاموٽ ڪيو. هي 1924ع ۾، سن ۾ ڪوٺايل سادات مٽياري جي ڪانفرنس ۾ ”انجمن سادات مٽياري“ جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو ويو.
ڪنهن وقت سڀني ڀائرن ۾ اهڙي محبت هئي، جنهن جو مثال ملڪ ۾ مشهور ٿي ويل هو. سڀ ڀائر، اولاد سميت، هڪ دسترخوان تي ماني  کائيندا هئا. هڪ جي ڳالهه سڀني جي ڪري ليکي ويندي هئي. ٽن ڀائرن- حاجي محمد نعيم شاهه، حاجي علي اڪبر شاهه ۽ حاجي علي اصغر شاهه جي وفات ڪرڻ کان پوءِ، پوين اها روايت قائم نه رکي؛ ڪيترا اختلاف پيدا ٿي پين. ان جا مکيه ڪارڻ شادين جي ڪثرت، ملڪيت جي ورهاست، تعليم جي گهٽتائي، ماحول جي خرابي، گهرو اختلاف ۽ شاهه صاحب جي حاجي محمد شاهه جي طبيعت جي بي چاڪائي هئي. هن وقت سندس ڀائرن مان صرف حاجي زين العابدين شاهه زنده آهي. شاهه صاحب ٻه شاديون ڪيون آهن؛ هڪ سيد ماڪن شاهه ولد جيئل شاهه جي نياڻيءَ سان، ٻي شادي حيدرآبادمان، سرحدي سيدن جي پاڙي مان ڪيائين، جي اصل هريپور هزاراضلعي جا ويٺل هئا، جن مان هڪ ڪراچيءَ ۾ ”بخارا“ هوٽل هلائي رهيو ھو. پوئينءَ شاديءَ مان کيس حاجي مير اول شاهه نالي فرزند آهي، جو هن وقت زمينداري ڪم هلائيندڙ آهي. سندس ڀاءُ حاجي علي اڪبر شاهه، درويشي اختيار ڪري، پير محمد شاهه ذڪري سڪرنڊ واريجو خليفو ٿيو. هن وقت سندس فرزند سيد حاجي علي احمد شاهه والد جي مسند تي، سڪرنڊ جي ڀر ۾ خانقاهه کولي، مدرسو هلائي رهيو آهي. سندس ٻئي ڀاءُ حاجي محمد نعيم شاهه جو  فرزند گريجوئيٽ آهي. اهو هن وقت مٽياري ٽائون ڪاميٽيءَ جو چيئرمين آهي. مغربي پاڪستان اسيمبليءَ لاءِ اميدوار بيٺو هو، پر هڪ دفعي ڪامياب نه ٿيو.  1965ع ۾ ٻئي دفعي ڪامياب ٿيو . عملدارن ۽ مکيه ماڻهن سان لاڳاپو رکيو اچي.

## حوالا
غلام احمد ملڪاڻي

بلوچن جي ملڪاڻي قبيلي مان هو، پنهنجي ڳوٺ ۾، 14 رمضان 1247ھ، مطابق 5 اپريل 1860ع تي ڄائو. ستن سالن جي عمر ۾ کيس ڀر واري ڳوٺ جي آخوند عبدالڪريم جي مڪتب ۾ قرآن شريف پڙهائڻ لاءِ ويهاريو ويو. پوءِ سيالن جي ڳوٺ ۾ پارسيءَ جي تعليم ورتائين، ساڳئي وقت، هن دادو شهر جي پرائمري اسڪول ۾ ست درجا سنڌي  پڙهيا. پوءِ عربي پڙهڻ لڳو، ۽ 1302ھ  ۾ مولوي محمد حيدر آباديءَ وٽ دستاربندي ڪيائين. سندس ٻيا استاد حاجي حسن الله پاٽائي، مولوي عطاءُ الله فيروز شاهي ۽مولوي نور محمد صاحب شهدادڪوٽي هئا. تحصيل ڪرڻ بعد، چاليهن سالن تائين پاڻ درس ڏنائين. ساڳئي زماني ۾ ڪيترا سفر به ڪيائين. پنجاب، گڏيل علائقن (يوپي) ، عراق ۽ حجاز جو سير به ڪيو هئائين، عراق وڃڻ وقت هن شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي سجاده نشين سيد مصطفيٰ قادري عليھ کان قادري طريقي جي بيعت ورتي. ٿوري وقت جي محنت  کان پوءِ کيس انهيءَ سلسلي ۾ ذڪر ڪرائڻ جي سند ملي، مديني ۽ مڪي ۾ ڏيڍ سال رهيو، اتي جي مشهور محدث سيد احمد دحلان ۽ ”مدرسھ صولية“ جي مدرس اعليٰ، شيخ رحمت الله، سان ملاقاتون ڪيائون. اتي کيس شام جي عالم ابو ناصر سان ملڻ جو به موقعو مليو. 1319ھ ۾، مولوي صاحب هندستان جي سرهند،مهڙا، گولڙا۽ ٻين درگاهن جي زيارت لاءِ ويو ۽ طريقت جي چئن ئي مکيه سلسلن جون سندون ورتائين. 1326ھ، مطابق 1908ع ۾ وري ٻيو ڀيرو پنجاب ويو، ۽ هن دفعي حافظ عبدالڪريم جي مدرسي ۾ رهي، قران جو حافظ ٿيو. نقشبندي طريقي جي بيعت، 1315ھ ۾ خواجه عبدالرحمان سرهنديءَ جي هٿ تي ڪيائي. پوءِ خواجه ولي محمد ملاڪاتيارن واري کان ڪي سبق طريقت جا حاصل ڪيائين. ان بعد مهڙا شريف جي خواجه محمد قاسم کان نقشبندي طريقي جي وڌيڪ تعليم حاصل ڪيائين ۽ چشتي طريقي جي سند سيد ميهر شاهه گولڙي واري کان ورتائين، جيتوڻيڪ چئن ئي سلسلن ۾ تعليم ورتي هائئين، پر  تلقين اڪثر نقشبندي طريقي سان ڪندو هو. مولوي صاحب جا ڪيئي شاگرد ۽ خليفا ٿي گذريا آهن. مولوي امير محمد شاه اميناڻي وارو، بقول مخدوم احمد متجبيٰ ملڪاڻي، مولوي صاحب جي شاگردن مان هو. مولوي ملڪاڻي  صاحب کي فقهه ۾ خاص مهارت هئي. ڪيئي فتوائون لکيائين. جن جي مجموعي کي ”فتاويٰ ملڪاڻي“ سڏجي ٿو. سندس وعظن جو ڪتاب ”سبيل الرشاد“ چئن جلدن ۾ آهي. شعر به چيو اٿس. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام سان خاص محبت هوندي هيس. سندس مجلس هميشھ ٻهڪندي رهندي هئي. پاڻ عشق نبوي ۾ سرشار هو، ۽ سندس وعظ ۾ ڏاڍو سوز هو، خلافت هلچل ۾ به حصو ورتو هئائين. هڪ دفعي مهرباني ڪري منهنجي دعوت تي سن ۾ اچي منزل انداز ٿيو. چڱي ملاقات ٿي. ان کان پوءِ خط ڪتابت جو رستو هلندو آيو. مولوي صاحب، باوجود فقيريءَ جي، وڏي شان شوڪت سان،  ٻين پيرانِ طريقت وانگر، جَبي ۽ دستار سان، پاڻ کي مافي (ڏوليءَ) ۾ کڻائيندو هو. مريدن جو وڏو انبوهه ساڻس همراهه هوندو هو. سنڌ ۾ اڪثر پيران طريقت جون خانقاهون  علم ۽ ذڪر فڪر کان خالي ٿي چڪيون  هيون ؛ ان حالت ۾ هن جو وجود غنيمت هو.  مولانا بذات خود هن دؤر ۾ برگزيده شخص هو. خليفا هر جاءِ تي مرشدن جو مَٽ نه ٿيندا آهن. مولانا ملڪاڻي 22 جمادي الثاني 1354ھ مطابق 22 سيپٽمبر 1935ع تي وفات ڪئي. کيس ٻه فرزند آهن: ميان محمد مصطفيٰ ۽ ميان احمد مجتبيٰ .

## حوالا
ٿانور داس ليلا رام واسواڻي

- ٿانورداس ليلارام واسواڻي عرف ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي داداجي 25 نومبر 1879ع ۾، حيدرآباد شهر ۾ ڄائو هو. ٿوري وقت ۾ اسڪول ۽ ڪاليج جي تعليم ختم ڪري، ايم اي جي ڊگري ورتائين، ۽ ڪلڪتي جي ميٽرو پاليٽن ڪاليج۾ تاريخ ۽ انگريزيءَ جو استاد مقرر ٿيو. اهو ڪاليج هن وقت وديا ساگر ڪاليج جي نالي سان سڏجي ٿو. ان زماني ۾، ٽيهن سالن جي عمر ۾، برلن ۾ ڪوٺايل دنيا جي مذهبن جي ڪانگريس ۾ هندستان پاران شريڪ ٿيو. هن جي اتي ڪيل تقرير ۽  پوءِ يورپ ۾ ڪيل ٻين تقريرن، هندستان جي مذهب ۽ خيالن بابت گهڻي دلچسپي  پيدا ڪئي. ان کان پوءِ، ڪجهه وقت لاهور جي ديال سنگهه ڪاليج جو پرنسپال ٿي ڪم ڪيائين ۽ وري ڪوچ بهار جي وڪٽوريا ڪاليج جو پرنسپال ٿي رهيو. آخر ۾ مهاراجا پٽيالا کيس مهيندرا ڪاليج جي پرنسپال ٿيڻ لاءِ ڪوٺ ڏني، پر هن ان وقت نوڪريءَ تان استعيفيٰ ڏئي، اچي سنڌ۾ رهائش اختيار ڪئي. ان وقت مهاتما گانڌيءَ جي ستياگرھ تحريڪ شروع ٿي هئي، جنهن جي حمايت ۾ هن ڪيترا ڪتاب لکيا. انهن مان مکيه ڪتاب هئا: ”انڊين ارائيز“ (Indian Arise)  ، ”اويڪ ينگ انڊيا“ (Awake, Young India)  ، ”انڊيا ائڊوينچر“ (India Adventure)، ”انڊيا اِن چينس“ (India in Chains)  ، ”سيڪريٽ آف ايشيا“ (Secret of Asia)،  ”ماءِ مڌرلئنڊ“ (My Motherland)، ”بلڊرس آف ٽومارو“ (Builders of Tomorrow)  ۽ ”اپاسٽلس آف ٽومارو“ (Apostles of Tomorrow)
هن سنڌ ۾ مهاتما گانڌيءَ جي ”عدم تعاون تحريڪ“ جي حمايت ۾ به زوردار ڪم ڪيو. قومي هلچل جي انهن سلسلن ۾ هو، تعليم جي اهميت ۽ ان جي روشنيءَ کي ڦهلائڻ طرف راغب ٿيو.
پهرين، شاستريءَ جي مدد سان، راجپور ۾ شڪتي آشرم کوليائين، ۽ پوءِ نوجوانن ۾ بيداري پيدا ڪرڻ لاءِ ليڪچر ڏيڻ لڳو. آخر، حيدرآباد ”سينٽ ميرا اسڪول کولي، ان ذريعي ٻارن کي دل، دماغ ۽ هٿ جي تربيت ڏيڻ جو انتظام ڪيائين. اُهو اسڪول اڄ به، گورنمينٽ جي انتظام هيٺ، زناني تعليم جو هڪ مکيه ادارو آهي.
واسواڻي صاحب ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ڏي ويو ۽ اتي پوني ۾ رهي، پنهنجون ساڳيون قومي، روحاني ۽ تعليمي سرگرميون جاري ڪيائين. پنهنجو آشرم قائم ڪري، ان ذريعي هڪ ئي وقت تي انگريزي، هندي ۽ سنڌيءَ ۾ ڪيتريون ئي مخزنون ۽ ڪتابي سلسلا شروع ڪيائين، جي سندس وفات تائين هلندا رهيا آهن. سينٽ ميرا اسڪول جي مخزن ”ميران“ اتي به انگريزيءَ ۾ ڪڍندو رهيو ۽ سنڌيءَ ۾ ”سنت مالا“ مخزن جو سلسلو هر مهيني باقاعديءَ سان جاري رهيو. اخلاقي ۽ روحاني عالم جي حيثيت سان، هو سچو صوفي، ديش ڀڳت، حقيقي درويش، پريم جو ساگر بزرگ هو. هن دنيا ۾ رهي مايا- ڄار ۾ ڦاسڻ کان آزاد رهڻ جي تعليم ڏني آهي. دنيا جي سڀني مذهبن جي تعليم جو اڀياس ڪيو هئائين، ۽ دنيا جي مکيه درويشن جي حالات کان واقف هو. کيس مذهب جي ڪثرت پويان بنيادي وحدت جو پتو پيل هو، تنهن ڪري سڀ جاءِ پرين پَسي، هو پيار ۽ ايڪتا جو پرچار ڪندو رهيو. ڪتابن ۽ مخزنن ذريعي، هن هزارين صفحا لکيا آهن. سندس ”تارن“ ۾ ”تيرن“ جهڙو تاثير هو، جنهن سان نهاريندڙ کي موهي ڇڏيندو هو. سنڌ جي سرزمين سوين  ساڌو ۽ درويش پيدا ڪيا آهن، پر هن قحط الرجال جي زماني ۾ ساڌو واسواڻيءَ جو دم غنيمت هو. سندس مجلس ۾ روح کي راحت ۽ من کي آسيس ملندي هئي. سنڌ جي هن سپوت 16 جنوري 1966ع تي، وفات ڪئي . مرڻ وقت وصيت ڪيائين ته سندس هاٺيون، سنڌ ۾، سنڌو نديءَ ۾ پرواهه ڪيون وڃن. 13 اپريل 1966ع تي اها رسم حيدرآباد ۾ ادا ڪئي ويئي ۽ گدوءَ وٽ سندس خاڪ سنڌوءَ کي سونپي ويئي.

## حوالا
شيخ نور محمد

ڊاڪٽر شيخ نور محمد  ديوان ريجهومل جڳتياڻي جو پٽ هو  حيدرآباد شهر ۾ پيدا ٿيو. اُتي ئي مئٽرڪ پاس ڪري، اعليٰ تعليم لاءِ بمبئيءَ ويو، جتان ايم. بي. بي. ايس جو امتحان پاس ڪيائين. ان کان پوءِ حيدرآباد ۾ خانگي طور ڊاڪٽريءَ جو ڌنڌو ڪرڻ لڳو. جڏهن آزاديءَ جي تحريڪ ۽ خلافت تحريڪ گڏجي پيون ته هن انهن ۾ سرگرم حصو ورتو. جڏهن سن ۾ خلافت ڪانفرنس ۾ پڻ شرڪت ڪيائين.1921 ۾ هجرت جي تحريڪ  ۾  سنڌي قافلي سان گڏجي ڪابلويو. ڪجهه وقت اتي رهڻ کان پوءِ، هو روس، جرمني ۽ ترڪيءَ مان ٿيندو وري 1928ع ۾ موٽي سنڌ ۾ آيو.  ٿوري وقت رهڻ کان پوءِ، جڏهنامان الله خان ملڪ ڇڏي ويو ۽ ان جي جاءِ تي نادر شاھ ڪابل جو بادشاھ  ٿيو، تڏهن ان پراڻيءَ واقفيت ڪري، کيس دوباره ڪابل گهرائي پنهنجو شاهي ڊاڪٽر ڪري رکيائين،  جتي هو 19  سال کن رهيو. 1947ع ۾ جڏهن هندستان کي ڀارت ۽ پاڪستان جي ورهاڱي جي  صورت ۾ انگريزن آزاد ڪيو، تڏهن ٿوري وقت اندر پاڪستان ۽ افغانستان جا تعلقات ڪشيده ٿي ويا، جنهن ڪري هو 1948ع ۾ موٽي پنهنجي وطن آيو. ڪجهه وقت کيس ملٽري کاتي جي ڊاڪٽري برانچ ۾ نوڪريءَ ۾ رکيو ويو، پر جلد ئي کيس اها جاءِ خالي ڪرڻي پيئي. ان کان پوءِ کيس حيدرآباد سول اسپتال جو سپرنٽينڊنٽ ڪري رکيو ويو، جنهن کي سڌارڻ ۾ هن ڪسر ڪا نه ڇڏي. اتان نڪرڻ کان پوءِ، هو خانگي طرح پرئڪٽس ڪندو رهيو. تاريخ 22 نومبر 1956ع تي، اوچتو دل جي ٽٽڻ ڪري، ڊاڪٽر صاحب وفات ڪري ويو، کيس چار پٽ: هر هڪ نور احمد، رشيد احمد، اقبال احمد ۽ عزيز احمد ۽ ٻه نياڻيون آهن. وڏو فرزند ورلڊ بئنڪ  آمريڪا جو اسسٽنٽ ڊائريڪٽر پڻ رهيو.

## حوالا
ميان عبدالجبار

ميان  عبدالجبار، ميان عبدالرحمان جو ننڍو ڀاءُ ۽ حافظ محمد يعقوب جو پٽ هو. هي  17 سيپٽمبر 1883ع تي، ڪراچيءَ ۾ ڪچهري روڊ تي سندن والد جي رهائش واريءَ جاءِ ۾ ڄائو هو. ابتدائي ۽ سيڪنڊري تعليم سنڌ مدرسي ۾ ورتائين. پوءِ ڪجهه وقت لاءِ سنڌ مدرسي ۾ ماستر ٿي رهيو، جتي مرحومميان نور محمد وڪيل، قاضي عبدالقيوم، مير مقبول خان لسٻيلي وارو ۽ ٻيا ڪيترا صاحب هن وٽ پڙهيا، جي پوءِ کيس استاد ڪري سڏيندا هئا. سال 1908ع ۾ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي وڪالت جو امتحان پاس ڪري، حيدرآباد شهر ۾، پنهنجي ڀاءُ مسٽر عبدالرحمان جي 1909ع ۾ ولايت وڃڻ وقت، رئيس غلام محمد خان ڀرڳڙيءَ جي فرم ۾ وڪالت جي پرئڪٽس شروع ڪيائين. ٿوري وقت گذرڻ بعد 1911ع ڌارينور بلڊنگ حيدرآباد ۾ پنهنجي جدا آفيس کوليائين، ۽ وڪالت ۾ ڪافي شهرت حاصل ڪيائين.  1919ع ۾ جڏهن خلافت تحريڪ شروع ٿي  ته ميان عبدالجبار ان ۾ نمايان حصو ورتو، ۽ 1920ع ڌاري پاڻ خلافت ڪاميٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جي عهدي تي پهچي چڪو هو.  جڏهن خلافت ۽ ڪانگريس طرفان سرڪار سان عدم تعاون جي هلچل شروع ٿي ته هن مولانا محمد عليءَ جي حڪم موجب، پنهنجي وڪالت جي سند جڊيشنل ڪمشنر سنڌکي موٽائي ڏني. پوءِ گذر معاش لاءِ مختلف ڌنڌا ڪندو رهيو ان کان پوءِ هو خلافت ۽ ڪانگريس جو سرگرم ڪارڪن ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. انهيءَ سلسلي ۾ 1921ع ۾ هو چند مهينن لاءِ جيل به ويو هو. 25-1924ع ۾ جڏهن خلافت ۽ ڪانگريس تحريڪون هندو-  مسلم اختلافن ۽ ٻين  سببن ڪري سرد پئجي ويون ته هن وري  وڪالت شروع ڪئي ۽ 1940ع تائين وڪالت ڪندو رهيو.
هو آل انڊيا خلافت ڪميٽيء ۽ آل انڊيا  ڪانگريس ڪاميٽيءَ جو ميمبر به رهي چڪو هو، ۽ انهيءَ سلسلي ۾ کيس ڪيترا دفعا هندستان جي مختلف جاين تي ٿيندڙ اجلاسن ۾ شريڪ ٿيڻ لاءِ وڃڻو پيو هو ۽ ڪيترن ئي وڏن قومي ڪارڪنن سان واقفيت ٿي هيس. ڪجهه وقت هو صوبي سنڌ ڪانگريس ڪميٽيءَ جو صدر به  رهيو هو. جڏهن ڪانگريس وارن کي لوڪل باڊيز ۾ گهڙڻ جي اجازت  ملي ته مسٽر عبدالجبار 1926ع ۾ حيدرآباد ڪئنٽونمينٽ بورڊجو ميمبر چونڊجي ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 1932ع ڌاري ان جو وائيس پريزيڊنٽ ٿيو- پريزيڊنٽ ملٽري عملدار هوندو هو. 1933ع ۾ هڪ سال لاءِ حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو به ميمبر ٿي ڪم ڪيائين.  1943ع ڌاري جڏهن مسلم ليگ جي هوا زور وٺڻ لڳي ته سندس ساٿيپير غلام مجدد سرهنديءَ سان گڏ  مسلم ليگ ۾ داخل ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان قائم ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ لکين پناهگير سنڌ ۾ اچڻ لڳا ته ميان عبدالجبار، حاجي سيد علي اڪبر شاھ ۽ ٻين سان گڏ، حيدرآباد ۾ ”جامع عربيه“ قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتائين. اول ان جي عمارت ٻاهر ميونسپل  باغ حيدرآباد جي پٺيان هئي ۽ پوءِ تلڪ چاڙهيءَ وٽ ٿي.  1948ع کان، طبيعت ٺيڪ نه رهڻ سبب هو رٽائر ٿي خاموش زندگي گذارڻ لڳو. 17 ڊسمبر 1949ع مطابق، 25 صفر 1369ھ تي ميان  عبدالجبار حيدرآباد شهر ۾ وفات ڪئي. کيس پنج پٽ: 1. ميان عبدالجليل، 2. ميان شاڪر مصطفيٰ، 3 ميان محمد يعقوب، 4. صابر مصطفيٰ، ۽ 5. ميان لطف الله ۽ ٽي نياڻيون ٿيون. ميان عبدالجليل 24 نومبر 1912ع تي حيدرآباد شهر ۾ ڄائو هو، جتي پڙهي، 1940ع ۾ ايل . ايل. بي پاس ڪري وڪالت ڪرڻ لڳو.  5 سيپٽمبر 1965ع تي وفات ڪيائين. هو هڪ تجربيڪار وڪيل ۽ حيدرآباد جي ”سنڌ لا ڪاليج حيدرآباد“ جو پرنسپال هو. ميان شاڪر مصطفيٰ  پاڪستان جي انفارميشن کاتي ۾ اسسٽنٽ ڊائريڪٽر رھيو. ميان محمد يعقوب ۽ صابر مصطفيٰ زمينداري ۽ تجارت ڪئي ۽ ميان لطف الله کي حيدرآباد ميوسنپالٽيءَ ۾ نوڪري  ھئي. سندس هڪ نياڻي قاضي عبدالرحمان، چيف آفيسر لوڪل بورڊ ڪراچيءَ جي گهر ۾ ۽ ٻي قاضي يار محمد ولد محمد روشن هالن واري جي گهر ۾ هيون. سندن شادي 18 ۽ 19 اپريل 1929ع تي ٿي.

## حوالا
ولي محمد

هن جو ڏاڏو، ميان محمد احسان حيدرآباد جو ويٺل هو. سندن خاندان آخوند سڏبو هو. ميان محمد احسان کي، 1830ع ۾، ميان حسن علي فرند ڄائو، جو اول ۾ڪوٽڙي پل تي،  پندرهن رپين تي، ناڪي منشي هو، پر پوءِ پنهنجي محنت ۽ هوشياريءَ سان ناميارو وڪيل ٿيو. چڱو پئسو ۽ ملڪيت گڏ ڪيائين ،ڪراچيءَ واري سنڌ مدرسي جو بنياد وجهي، ان کي بهترين درسگاهه بڻايائين، ترڪن جي روس سان جنگ جي زماني ۾ چندا ڪري، وفد وٺي، ترڪيءَ ويو، جنهن خدمت جي عيوض ترڪيءَ جي سلطان کان ”آفندي“ جو خطاب حاصل ڪيائين،  ڪلڪتي جي ”محمدن ايسوسيئيشن“ جي شاخ، سنڌ ۾،سنڌ محمدن ايسوسيئيشن جي نالي سان قائم ڪيائين. خان بهادر ولي محمد، ميان حسن علي جو  فرزند هو. 5 ڊسمبر 1860ع تي ڄائو هو. اوائلي تعليم ڪراچيءَ ۾ ورتائين ۽ پوءِ ايلفنسٽن ڪاليج بمبئيءَ ۾، 1879ع ۾ داخل ٿي، 1882ع ۾ بي. اي جي ڊگري ورتائين. 1883ع ۾ تعليم کاتي جي نوڪريءَ ۾ گهڙيو. پهريائين کيس حيدرآباد ۾ ڊپٽي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر ڪري رکيائون. 1885ع ۾ سندس والد ڪراچيءَ ۾سنڌ مدرسو قائم ڪيو، جنهن جو مارڪئس آف ڊفرن افتتاح ڪيو هو. اول ۾ ان جو پرنسپال هڪ پنجابي مسلمان هو. ان جي وڃڻ بعد، ٻن سالن کان پوءِ هن کي ان جاءِ تي مقرر ڪيائون، جتي 1887ع کان 1897ع تائين، ڏهه سال مدرسي کي زور وٺائڻ لاءِ هن هر  ڪا ڪوشش ڪئي.
سندس والد، ميان حسن علي آفندي، 20 آگسٽ 1895ع تي وفات ڪئي. ان کان پوءِ هن ڊگهي موڪل وٺي، وڪالت پڙهڻ شروع ڪئي ۽ 1898ع ۾ايل. ايل. بي جو امتحان پاس ڪيائين. سنڌي مسلمانن مان هي پهريون ايل. ايل.بي هو. ان بعد هن روينيو کاتي ۾ نوڪري ڪرڻ شروع ڪئي ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي، سنڌ  جي مختلف حصن ۾ نوڪري ڪري، 1915ع ۾ پينشن تي لٿو. رٽائر ٿيڻ کان پوءِ کيس ”خانبهادريءَ“ جو خطاب  مليو. 1916ع ۾ کيس ڪراچيءَ ۾ فرسٽ ڪلاس اسپيشل مئجسٽريٽ ڪري رکيائون، جنهن عهدي تي 20 سال کن ڪم ڪندو رهيو. آفندي صاحب ڪراچي  ميونسپالٽيءَ جو ڪيترن سالن تائين ميبر رهندو آيو. ڪجهه وقت ڪراچي ميونسپل اسڪول بورڊ جو چيئرمين به  ٿي رهيو هو.  ڪراچي ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ اسڪول بورڊ جو، 1926ع کان 1929ع تائين چيئرمين ٿي رهيو. انهيءَ عرصي ۾ ضلعي جي تعليم لاءِ هن گهڻو پاڻ پتوڙيو. 1897ع کان وٺي آخر تائين، سنڌ مدرسه بورڊ ۽ ان جي اسٽينڊنگ ڪاميٽيءَ تي ميمبر رهندو آيو ۽ پنهنجي والد جي قائم ڪيل اسڪول جي سڌاري ۽ واڌاري لاءِ ڪوشش وٺندو رهيو.  رئيس غلام محمد خان ڀرڳڙيءَ جي 1924ع ۾ وفات کان پوءِ، پاڻ ان جاءِ تان مرڪزي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊجي ويو ۽ ڪيترن سالن تائين ميمبر رهي، ملڪ جي خدمت ڪيائين. 1931ع ۾ ”سنڌ مسلم ايڊيوڪيشنل ڪانفرنس“ جو چيئرمين ٿي ڪم ڪيائين. ”سنڌ محمدن ايسوسيئيشن“ جو پاڻ ورهين جا ورهيه  جنرل سيڪريٽري ٿي رهيو، جا جماعت سنڌ ۾ سندس والد جي  برپا ڪيل هئي. بمبئي يونيورسٽيءَ جي سينيٽ جو ورهين جا  ورهيه فيلو رهندو آيو.  مطلب ته سندس خدمتن جو دائرو تمام وسيع هو. سندس والد وڏي ملڪيت ڇڏي ويو هو، جنهن ۾ هن اضافو ڪيو.  14 فيبروريءَ 1934ع  تي سندس  انتقال ٿيو. کيس ٻه فرزند ٿيا: ميان عنايت علي خان ۽ ميان حسن علي خان..

## حوالا
ميرمحمد سيلاوٽو

بلوچ خان جو ھي پٽ  جيسلمير ۾، 1870ع ڌاري ڄائو هو. راجپوتن جي چوهاڻ پاڙي مان هو. ڪراچيءَ ۾ سندس جماعت کي مسلم مارواڙي ڪري سڏيندا آهن. ننڍي هوندي، ٻين عزيزن وانگر، مزدوري ڪندو هو. آهستي آهستي ڪري، ننڍا مقاطعا کڻڻ لڳو. ٿورو پئسو گڏ ڪري، پوءِ وڏا مقاطعا سرڪار ۽ ميونسپالٽيءَ کان کڻن شروع ڪيائين، جنهن مان ملڪيت ۽ حيثيت ٺاهي ويو.ڪراچيءَ جي سول اسپتال ۽ مئڪنن مئڪنزي جون عمارتون سندس ٺهرايل آهن.
هنگجراتيءَ ۾ لکڻ پڙهڻ جيتري تعليم ورتي هئي ۽ سگهو ئي سرڪار طرفان کيس آنرري مئجسٽريٽ مقرر ڪيو ويو. 1919ع ۾ خلافت تحريڪ شروع ٿي ته هن قطع تعلقات جي بنياد تي آنرري مئجسٽريٽيءَ تان استعيفيٰ ڏيئي، تحريڪ ۾ حصو ورتو، جنهن ڪري هن کي سرڪاري مقاطعا ملڻ بند ٿي ويا. سندس خدمتن جو لحاظ رکندي کيس سنڌ خلافت ڪميٽيءَ جو وائيس پريزيڊنٽ چونڊيو ويو. پوءِ ته  هن کي تحريڪ ۾ اهڙي دلچسپي پيدا ٿي، جو سنڌ ۽ هندستان ۾ ڪٿي به ڪانفرنس ٿي، ته هي گهڻو ڪري وڃي ان ۾ شامل ٿيندو هو. سندس قومي خدمتن ۽ عمر رسيده هئڻ ڪري، عام ماڻهو کيس بابا مير محمد بلوچ ڪري سڏيندا هئا. 1926ع ۾ ڪراچيءَ طرفان کيس بمبئي ليجسليٽو ڪائونسل تي چونڊيو ويو، جتي هن نهايت دليريءَ ۽ بيڊپائيءَ سان اردو زبان ۾ تقريرون ڪرڻ شروع ڪيون. هن سکر بئراج جي تعميري نقصن تي سخت نڪته چيني ڪئي. انهيءَ سلسلي ۾ محمد هاشم گزدر جي مدد سان، هن ٻه چوپڙيون ڇپرائي ورهايون، جنهن تي بمبئي سرڪارمجبور ٿي ٻه ماهر، هر هڪنواب علي يار جنگ (حيدرآباد دکن) ۽ سر ويسويسرايا، انڪوائري ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيا 1919ع ڌاري، هن بمبئي ۾ عورتن کي ووٽ جي حق ڏيارڻ جي تحريڪ ۾ چڱو بهرو ورتو. 1916ع ۾ ڪراچي ميونسپالٽيءَ تي ميمبر چونڊيو، جنهن جي مکيه ڪاميٽين تي ڪم ڪندو رهيو ۽ حياتيءَ تائين ميمبر رهندو آيو. سنڌ جي جدائيءَ واري تحريڪ ۾ هن مکيه حصو ورتو. اول ۾ هي ڪانگريس جو مکيه ڪارڪن ۽ ڪراچي ڪانگريس ڪاميٽيءَ جو وائيس پريزيڊنٽ هو. پوءِ جڏهن مسلم ليگ ۽ ڪانگريس جي وچ ۾ آل انڊيا آئيني سوالن تان اختلاف پيدا ٿيا ته هن مسلمانن جي عام راءِ کي مدنظر رکندي، مسلم ليگ طرف رُخ رکيو. آخر عمر ۾ بابا مير محمد امپورٽ ۽ ايڪسپورٽ جو ڪم ڪندو هو. هڪ دڪان هوندو هوس. جنهن جي  چارج سندس فرزند حسن عليءَ جي هٿ ۾ هوندي هئي. بمبئي ڪائونسل جي هڪ اجلاس جي موقعي تي پرزور تقرير ڪندي، کيس دل جي تڪليف ٿي پيئي، جنهن ڪري ڪراچي کڻي آيس، جتي 9 رمضان 1352ھ مطابق، 26 ڊسمبر 1933ع تي وفات ڪيائين. کيس هڪ فرزند مسٽر حسن علي هو، جو والد جي جڳهه تي ڪيترا سال ڪراچي ميونسپالٽيءَ تي ڪم ڪندو رهيو.  1945ع ۾ وفات ڪيائين..

## حوالا
کڏي وارو مدرسو

ڪراچيءَ جي محلي کڏي ۾  ”مظهرالعلوم“ مدرسي  جو بنياد مولوي محمد سليمان ٻنويءَ ۽ مولوي ميان عبدالله ولد مولوي عبدالڪريم (ميان محمد صادق جي والد) رکيو هو. مدرسي جي ڪم ۾ مدد لاءِمولوي احمد الدين چڪوالي جهڙي جيد عالم جون خدمتون حاصل ڪيائون، جو ان وقت هندستان جي مشهور عالمن مان هو ۽ عربي ۽ فارسي علمن تي عبور رکندڙ هو. انهن ٽنهي بزرگن جي محنت ۽ خلوص سان ڪم ڪرڻ سبب، هي مدرسو جلد ئي ترقي ڪري، اعليٰ پيماني تي ديني تعليم جو ادارو بڻجي پيو.. کڏي جو  ”مظهر العلوم“ مدرسو آزاد خيال تعليم ۽ تربيت جو مرڪز هو. جلاوطنيءَ  کان واپس اچڻ بعد، مولانا عبيدالله سنڌي به ڪجهه وقت اتي مقيم ٿيو هو، جتيبيت الحڪمت کوليائين ۽ شاهه ولي الله جي فلسفي جو درس ڏيڻ شروع ڪيائين. اهو مدرسو مولوي محمد صادق کڏي واري جي ڪوشش ۽ اثر ڪري هلندو پئي آيو. سندس ذريعي ڪيترا غير مسلمان اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيا. سندس مدرسي مان سنڌ، سرحد،  ايران، جاوا، ملايا، چيني ترڪستان ۽افغانستان وغيره ملڪن جا شاگرد پڙهي ويا هئا. پاڻ مدرسي جو ڪم اعزازي طور تي ڪندو هو. سندس گذر معاش جو مدار طبابت تي هو..

## حوالا
امير معاويہ

معاويه بن ابي سفيان اموي خلافت جو باني ۽ پهريون خليفو آهي . هو هڪ جليل القدر صحابي ۽ ڪاتب الوحي پڻ هو . سندس والد صاحب جو نالو ابوسفيان هو , جيڪو اسلام جو سخت مخالف هو , پر فتح مڪه کان بعد سڄي خاندان ۽ قبيلي سميت اسلام قبل ڪيائين . حضرت عمر فاروق رضي الله عنه جي دور ۾ حضرت معاويي کي شام صوبي جو والي مقرر ڪيو ويو , جتي هن ٿوري عرصي ۾ پنهنجون پاڙون مظبوط ڪري ورتون . چوٿين خليفي حضرت علي رضي الله عنه جي خلافت سنڀالڻ شرط پاڻ قتل عثمان رضه جي بهاني بغاوت ڪري ورتي . امير المومنين علي بن ابي طالب رضي الله عنه سان سندس صفين جي ميدان تي تاريخي جنگ لڳي . 19 رمضان 40 هجري ۾ خارجي ٽولي جي ٽن ماڻهن فجر جي وقت ڌاري حضرت علي , حضرت عمرو بن عاص ۽ حضرت معاويه تي هڪ ئي وقت خنجر سان حملو ڪيو , حضرت علي رضي الله عنه ان تي شهيد ٿي ويا , جڏهن ته معاويه ۽ عمرو بچي ويا . حضرت علي رضي الله عنه کان بعد سندس پٽ حضرت حسن رضي الله عنه خليفا ٿيا , پر پاڻ مسلمانن صلح ۽ ٺاھ ڪرائڻ خاطر خلافت تان دستبردار ٿي , معاويه بن ابي سفيان کي خليفهء اسلام مقرر ڪيو . ان کان بعد مسلم گهرو ويڙه جو خاتمو ٿيو . 
## عهد خلافت

## انتظام
## فتوحات
## حوالا

زمرو:قريش
زمرو:سياست
زمرو:صحابه
زمرو:ٻنو اميه
زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:اسلامي شخصيتون
زمرو:Articles with short description
يزيد ابن معاويہ

يزيد بن معاويه اموي خلافت جو ٻيو حاڪم هو . هو معاويه بن ابي سفيان جو پٽ هو . سندس دور ۾ هڪ طرف ڪربلا جي پڙ ۾ رسول الله صلي الله عليه وسلم جي ڏهٽي حضرت حسين بن علي ۽ سندس خاندان کي وڏيون تڪليفون ڏئي شهيد ڪيو ويو ته ٻئي طرف مديني شريف تي يزيدي فوج ڪاه ڪري ڪيترن ئي صحابي ۽ تابيعين سڳورن جو قتل عام ڪيو . اهڙن بد عملن ڪري اسلامي تاريخ ۾ کيس هميشه ناپسند ڪيو ويو آهي . 
## تاريخي نقطهء نظر
## مسلمانن ۾ يزيد جو ڪردار
## اولاد
يزيد بن معاويه جي اولاد مان سندس ٻه پٽ مشهور تاريخ ۾ مشهور ٿيا آهن. انهن مان هڪڙو معاويه بن يزيد ۽ ٻيو خالد بن يزيد اموي آهي. معاويه ثاني پنهنجي پيء جي مقابلي ۾ نيڪ ۽ پرهيزگار هو ۽ پنهنجي پيء جي ڪڌن ڪرتوتن کي هميشه ننديندو رهيو. خالد بن يزيد اسلامي دنيا جو پهريون سائنسدان ۽ ڪيميادان ٿي گذريو آهي، هو پهريون شخص هو، جنهن يوناني سائنسي ڪتابن جو عربي ترجمو ڪيو.
## حوالا

زمرو:قريش
زمرو:بنو اميه
زمرو:تاريخ اسلام
ارتقا جو ڪيس

1925ع ۾ ارتقائي نظريي کي آمريڪا جي نصابي ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ اُتان پادرين جي طبقي ۽ سائنسي سوچ رکندڙن  جي وچ ۾  ارتقا يا تخليق جي نظرياتي جهيڙي جي شروعات ٿي.
" 1987ع ۾  آمريڪي سپريم ڪورٽ اندر ٻه طبقا هڪٻئي جي آمهون سامهون هئا، هڪ طبقو پادرين جو هو ۽ ٻيو سائنسي سوچ رکندڙ. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ جهڳڙو به عجيب نوعيت جو هو. يعني، ارتقا درست آهي يا تخليق! پادرين جو ٽولو جيڪو پاڻ کي تخليقي يا ”فطري سائنس“ جو حامي چورائي رهيو هو، سو انهيءَ ڳالهه جي حق ۾ هو ته، ”اڄ کان چند هزار ورهيه اڳ خدا تعاليٰ هيءَ ڌرتي تخليق ڪئي هئي ۽ انهيءَ تي حياتي پڻ.“ جڏهن ته ٻيو گروهه سائنسي سوچ رکندڙ هو ۽ ارتقا تي بحث ڪرڻ ٿي چاهيائين. اُن جي دعويٰ هئي ته، ”زمين ڪائنات جي درجي بدرجي وجودجڻ جي سلسلي ۾ ٺهي هئي، ۽ اُن تي حياتي وڌيڪ ارتقائي منزلون طئي ڪري، هاڻوڪيءَ شڪل ۾ ظاهر ٿي آهي.“مقدمي جي ڪارروائيءَ دوران ٻنهي طبقن پنهنجا پنهنجا مؤقف پيش ڪيا، ٻنهي ڌرين پنهنجيءَ پنهنجيءَ ڳالهه کي صحيح ۽ سچ ثابت ڪرڻ لاءِ دليل ڏنا.  ٻنهي ڌُرين کي ٻُڌڻ کانپوءِ عدالت عاليه ٻن جي ڀيٽ ۾ ستن ووٽن جي اڪثريت سان ارتقا جي حق ۾ فيصلو ڏنو ۽ گڏوگڏ اهو حڪم پڻ صادر فرمايو ته، ”جن پبلڪ اسڪولن ۾ ارتقائي سائنس پڙهائي وڃي ٿي، اُتي تخليقي نظريو نه پڙهايو وڃي ۽ جتي ارتقائي سائنس نٿي پڙهائي وڃي، اُتي انهيءَ جي پڙهائيءَ جو بندوبست ڪيو وڃي.“ يعني ڪائنات جي وجودجڻ جي سلسلي ۾مذهب ۽ سائنس کي قطعي طور تي جدا جدا ڪيو ويو. انهيءَ فيصلي تي ارتقا جي حامين جي سرهائي هڪ فطري ڳالهه هئي. پٿرايل بوتن (Fossils) بابت ڄاڻ رکندڙ جڳ مشهور ماهر اسٽيفن جي- گولڊ چيو ته ”کيل ختم ٿي چڪو، ميدان هاڻي اسان جي هٿ ۾ آهي.“ هڪ ٻئي ماهر چيو ته، ”تخليقات جا حامي هاڻي اسڪولن ۾ ارتقا سان گڏ تخليق جي موضوع تي بحث ڪرڻ لاءِ اُستادن کي مجبور ڪري نه سگهندا.“ تخليقات جي حامين جي  وڪيل پنهنجن خيالن جو اظهار ڪندي چيو ته، ”تخليقات اڃا مُئي نه آهي. اُها زندهه آهي ۽ اُنهيءَ جي تدريس جا موقعا اڃا به ايترائي روشن آهن، جيترا اڳي هئا.“ هڪ ٻئي حاميءَ چيو ته، ”اهو ته فقط ڪورٽ جو فيصلو آهي، اسين سُتت ئي ٻيهر عدالت جو در کڙڪائينداسين، ۽ اسان کي پڪ آهي ته اُنهيءَ ڀيري اسين سُٺيءَ اڪثريت سان ڪيس کٽنداسون، ڇو ته ڪورٽ سڳوريءَ تخليقي نظريي تي پابندي فقط اسڪول لاءِ وڌي آهي ۽ سابه اُتي، جتي ارتقا جي تعليم ڏني وڃي ٿي، پر پبلشرن کي انهيءَ بابت ڪتاب ڇاپڻ کان جهليو نه ويو آهي. تخليقات جي پرچار تي بندش نه وڌي ويئي آهي. ارتقا جي هيءَ جيت محض وقتي آهي.“ جيڪي ماڻهو وچٿرا هئا، يعني نه ته ڪٽر مذهبي ۽ نه ئي ارتقا کي حرف آخر سمجهندڙ، تن جو رايو هو ته، ”انهيءَ فيصلي کان پوءِ اُستادن کي انهيءَ ڳالهه جو موقعو ملندو ته اُهي وڌ ۾ وڌ جديد نظرين ۽ علمي موضوعن کان پنهنجن شاگردن کي آگاهه ڪري سگهندا ۽ اهڙيءَ ريت آزادانه بحث مباحثي لاءِ هڪ نئون ميدان جُڙي پوندو.“ ڪيس ته خير پنهنجيءَ پڄاڻيءَ تي پهتو، پر جھڳڙو نہ نبريو."".

## حوالا
پير غلام مجدد سرهندي

مٽياري جي ھن صاحب  جا وڏا افغانستان کان 1214ھ ڌاري لڏي اچي مٽيارين جي  ڳوٺ ۾ رهڻ لڳا. سندن  خاندان جا مريد اڳي ئي سنڌ ۾ هئا. پهرين هو سنڌ ۾ اچي، گشت ڪري، نذرانا وٺي، موٽي واپس ويندا هئا، پر افغانستان ۾ حالتون سازگار نه ڏسي، سنڌ ۾ هميشھ لاءِ لڏي آيا. سندن خاندان جو مفصل احوال ”عمدة المقامات“ ۾ ڄاڻايل آهي. ميان غلام مجدد، 6 رجب 1300ھ مطابق، 13 مئي 1883ع تي، مٽياري شهر ۾ ڄائو هو. هن ديني تعليم مولوي حاجي حسن الله صاحب پاٽائيءَ کان مٽيارين ۾ ورتي ۽ ان وٽ ئي تحصيل ڪري، دستاربنديڪيائين.ان کان پوءِ، 1321ھ مطابق، 1904ع ۾، حجبيت الله ۽ زيارت نبوي لاءِحجاز ويو، ۽ خيريت سان موٽي آيو. سندس والد، خواجه عبدالحليم مجددي، 1331ھ مطابق، 1913ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ وڏي فرزند هئڻ ڪري کيس سجاده نشينءَ جي دستار ٻڌائي ويئي.
ابتدائي زماني ۾ پاڻ مذهبي احڪام جي تبليغ۽ تعليم جي اشاعت ۾ وقت گذارڻ لڳو، جڏهن 1920ع ۾ خلافت تحريڪ شروع ٿي، ته ان ۾ دلچسپي وٺن شروع ڪيائين ۽ خلافت ڪانفرنس ۾ وڃي تقريرون ڪندو هو. هڪ ٻه ڪانفرنس پاڻ وٽ به سڏائي هئائين. پير سرهنديءَ کان علاوه، ان وقت سنڌ جي مکيه پيرن مانپير صاحب جهنڊي وارو، ڪي راشدي پير، مولانا تاج محمد امروٽي، مولوي غلام احمد صاحب ملڪاڻي ۽ ڪاماري شريف ورا پير، انهيءَ هلچل ۾ حصو وٺي  رهيا هئا. خوب جوش خروش سان تقريرون ٿينديون هيون، ان ڪري ڪيترا ڪارڪن جيلن ۾ ويندا هئا. انهيءَ سلسلي ۾ پهرين جن سنڌي پيرن کي گرفتار ڪري مٿن ڪيس هلايا ويا، سيپير محبوب شاھ ، (جهنڊي واري سائين رشدالله جو ننڍو ڀاءُ)، ۽پير تراب علي شاهه راشدي هئا. سندن  گرفتاريءَ ڪري ملڪ ۾ ڏاڍو گوڙ پيدا ٿيو ؛ ليڪن هنن معافي وٺي، پير گروهه جي وقار کي ڌڪ هڻي ڇڏيو هو. ٻيا پير ته مولوي فيض الڪريم جي جاري ڪيل فتويٰ تي- ته خلافت تي ترڪن جو حق ڪو نه هو- صحيحون ڪري، وڏي بدناميءَ جو باعث بڻيا هئا. ليڪن سنڌي پيرن مان هي پهريون هو، جنهن 8 کان 10 جولاءِ 1921ع تي، ڪراچيءَ ۾ مولانا محمد علي ”جوهر“جي صدارت هيٺ ڪوٺايل خلافت ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿي، ان ۾ پاس ڪيل  هن  ٺهراءَ کي ٽيڪو ڏنو هو ته مسلمانن کي انگريزي  فوج ۾ ڀرتي نه ٿيڻ گهرجي. انهيءَ سلسلي ۾، هن کي مولانا محمد علي ”جوهر“ ، مولانا شوڪت علي، مولانا حسين احمد مدني، مولانا نثار احمد ڪانپوري،ڊاڪٽر سيف الدين ڪچلو، شنڪر آچاريا۽تيرٿداس وينڪمرامن سان گڏ، ٻه سال جيل جي سزا ڪاٽڻي پيئي. جنهن استقلال سان هن رتنا گري جيل ۾ اها سزا ڪاٽي، تنهن هن کي آل انڊيا شهرت جو مالڪ بڻائي ڇڏيو. جيل ۾ هن قرآن شريف ياد ڪيو. ان کان پوءِ هي مختلف سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ حصو وٺندو رهيو. جڏهن ڪانگريس کان ڪي سياسي ڪارڪن علحده ٿيا ته هي به جدا ٿي وڃي مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. آخر وقت ۾ حيدرآباد ۾ رهندو هو ۽ سيد علي اڪبر شاھ سان گڏجي، جامعہ عربيه مدرسو برپا ڪرايائين. پير صاحب عربيءَ جو وڏو عالم  هو. خلق جي خدمت پنهنجي زندگيءَ جو مقصد ڪري ڇڏيو هئائين. 16 جمادي الثاني 1377ھ، مطابق 9 جنوري 1958ع تي وفات ڪيائين. .

## حوالا
ايجاد

[thumb|left|'''BUILD YOUR OWN TELEVISION RECEIVER.' [Electrical Experimenter|Science and Invention* magazine cover, November 1928]]
*'ايجاد''' عربي ٻولي جو لفظ آهي، جنھن جي معنيَ آھي ڪنھن نئين ڳالھ يا شئي جي تخليق. آمريڪا جي پيٽنٽ يا حق محفوظ واري قانون مطابق ايجاد يا انوينشن ڪنھن نئين يا ڪارائتي مرحلي، مشين، سڌاري، وغيره جو نالو آهي جيڪو اڳ ڪڏھن موجود نہ ھجي ۽ جيڪو ڪنھن بي مثل بصيرت يا غير معمولي طور سڃاتو وڃي، ۽ ڪنھن عام مشيني ڪاريگري کان يا ڪنھن ھنر کا مختلف ھجي. نئون ڪلچر يا رجحان يا نمونو تخليق ڪرڻ.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
زمرو:سائنسي اصطلاح