ڪاتب چلبي

**ڪاتب چلبي** (’*ڪاتب چلبي‘* جو لغوي مطلب لڳ ڀڳ “معزز منشي” ٿئي ٿو). () يا **حاجي خليفه** () (هن جي قلمی نالن جون ڪيتريون صورتون ملن ٿيون، جهڙوڪ: Kātib Çelebi، Katib Tchélébi، عبد الله كاتب جلبي، چلبي؛ Hacı Halife، Haji Khalifa، وغيره.) (1017هه/1609ع – 1068هه/1657ع) سترهين صديءَ جي عثماني سلطنت جو هڪ ترڪ همه گير عالم (polymath) ۽ مصنف هو.
هن ڪتابن ۽ علومن تي مشتمل هڪ وڏي عالمي ببليوگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا *[[ڪشف الظنون]]* ترتيب ڏني ۽ ڪيترائي رسالا ۽ مقالا پڻ لکيا. جرمن مستشرق فرانز بابنجر هن کي “عثمانين مان سڀ کان وڏو انسائيڪلوپيڊيا نگار” قرار ڏنو، جڏهن ته کيس “دانشور، غيرجانبدار ۽ وسيع العلم مورخ” پڻ سڏيو ويو.
ڪاتب چلبي عثماني انتظاميا جي ٽن اهم ٻولين ــ عربي، ترڪي ۽ فارسي ــ ۾ مهارت سان لکندو هو (*السنہ ثلاثہ*)؛ هو گهڻو ڪري عربي ۽ پوءِ پنهنجي مادري ٻولي ترڪي ۾ لکندو هو، ۽ هن فرانسيسي ۽ لاطيني ٻولين مان ترجمن ۾ به تعاون ڪيو.
جرمن مستشرق گوستاو فلوگل *كشف الظنون* کي اصل عربي متن سان گڏ متوازي لاطيني ترجمي ۾ *ليڪسڪن ببليوگرافڪم اِت انسائيڪلوپيڊڪم* جي عنوان سان ست جلدن ۾ شايع ڪيو.
مستشرق بارتليمي ڊي هربلو پڻ *كشف الظنون* تي ٻڌل هڪ فرانسيسي ايڊيشن تيار ڪيو، جنهن ۾ اضافي مواد شامل هو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي مجموعي *بِبْليُوْتِيڪُ اُورِيَنْٽَالُ* ۾ شايع ڪيو.{{sfn|Mitchell|1831|p=viii}

## زندگي
هو فيبروري 1609ع (ذي القعده 1017هه) ۾ استنبول ۾ مُصطفيٰ بن عبد الله جي نالي سان پيدا ٿيو. سندس والد هڪ *[[سپاهي]]* (گهوڙيسوار فوجي) ۽ *سلاح دار* (تلوار بردار) هو، جيڪو بابِ عالي (Sublime Porte) سان وابسته هو، ۽ استنبول ۾ *اناضولي محاسبه* (Anadolu muhasebesi) يعني اناضول جي مالي کاتي ۾ سيڪريٽري طور ڪم ڪندو هو. سندس ماءُ استنبول جي هڪ امير خاندان سان تعلق رکندي هئي.
پنج يا ڇهه ورهين جي عمر کان هن قرآن، عربي نحو ۽ خطاطي سکڻ شروع ڪئي. 14 ورهين جي عمر ۾ سندس والد کيس سلطنتي مالي اداري ۾ ڪلارڪي جي نوڪري ڏياري. هو خوشخطی، حساب ڪتاب ۽ *سياقت* (خزاني جي خفيه لکت) ۾ مهارت رکندڙ هو.
عثماني فوج جي اناضول واري رسد کاتي جو حسابدار طور، هن پنهنجي والد سان گڏ 1624ع ۾ اباظه بغاوت جي مهم ۾ حصو ورتو، ۽ 1625ع ۾ بغداد کي فارسي قبضي کان واپس وٺڻ واري ناڪام مهم ۾ شامل رهيو. واپسي تي سندس والد موصل ۾ وفات ڪري ويو، ۽ هڪ مهيني بعد سندس چاچو پڻ گذاري ويو. 1626–1627ع ۾ هو ارزروم جي گهيري ۾ شامل رهيو.
چلبي کي علم سان محبت پنهنجي والد کان ورثي ۾ ملي. 1628ع ۾ استنبول موٽڻ بعد، هن بااثر مبلغ قاضي زاده محمد جا درس ٻڌا، جن کيس مطالعي ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورثي ۾ مليل دولت کيس مستقل طور استنبول ۾ رهڻ جو موقعو ڏنو.هن ايندڙ 34 سال مطالعي ۽ تدريسي مشغولين ۾ گذاريا، جن ۾ رڳو فوجي مهمن (1629ع ۾ بغداد ۽ 1630ع ۾ همدان) سبب وقفو آيو. 1633ع ۾ هو حلب مان حج لاءِ روانو ٿيو ۽ لقب *حاجي* حاصل ڪيائين. پوءِ دياربڪر ۾ فوج سان شامل ٿيو ۽ عالمن سان تعلق وڌائيندو رهيو. هن سلطان مراد چوٿون سان گڏ يروان جي ٻيهر فتح، ۽ تبريز ۽ بغداد جي مهمن ۾ حصو ورتو.
1635ع ۾ استنبول موٽڻ تي، سندس والد جي پراڻي ساٿي محمد خليفه کيس گھوڙيسوارن جي آڊٽ آفيس ۾ *خليفه* (ٻيو ڪلارڪ) طور مقرر ڪرايو. پوءِ کيس رسد کاتي جي مرڪزي آفيس ۾ عهدو مليو. 1645ع ۾ هڪ امير مائٽ جي ڇڏيل ورثي کيس مڪمل طور علمي تحقيق لاءِ وقف ٿيڻ ۽ ڪتاب گڏ ڪرڻ جو موقعو ڏنو.
هن پنهنجي استاد عارج مصطفى افندي سان گڏ البيضاوي جي تفسير، اصولِ فقه، هندسي ۽ نجومي ڪتابن، چغميني جو *ملخص*، عروض، ۽ الغ بيگ جي *زيج* جو مطالعو ڪيو. هو ايا صوفيه ۽ سليمانيه ۾ درسِ عام پڻ ٻڌندو رهيو. 1642ع ۾ هن حديثي ڪتابن *نخبه الفكر*، *الفية العراقي* ۽ ٻين اصولي متنن جا درس حاصل ڪيا.
هن طب، جاگرافيه، هندسه، اصطرلاب، منطق، فقہ، رياضي ۽ فلڪيات پڙهايا. هن جو تدريسي طريقو هو:
“وحدت ذريعي ڪثرت ۾ داخل ٿيڻ ۽ ڪليات کي سمجهي اصولن تي عبور حاصل ڪرڻ.”
سندس علمي تحقيق لغت، فقہ، منطق، بلاغت، تفسير، حديث، رياضي، طب، فلڪيات، نسب نامو، تاريخ ۽ تذڪره نويسي تائين پکڙيل هئي.
سندس علمي حلقن ۾ کيس لقب “ڪاتب چلبي” مليو، جنهن جو مطلب “دانشمند ڪاتب” آهي. "ڪاتب" سرڪاري ڪلارڪ لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ "چلبي" لقب شهزادن يا اعليٰ درجي جي عالمن لاءِ هوندو هو.
سندس عقيدو اسلامي سني روايت تي مبني هو، جنهن ۾ اشراقي فلسفي جو اثر به شامل هو. سياستدان ڪوپرولو محمد پاشا سندس دوستن مان هو.
لڳي ٿو ته سخت مطالعي واري زندگي سندس صحت تي اثرانداز ٿي، ۽ 1657ع ۾ دل جي دوري سبب 49 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. سندس پٽ ننڍي عمر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ 1659ع ۾ سندس بيوهه جي وفات کان پوءِ سندس ڪتابن جو وڏو حصو ليڊن يونيورسٽي جي عالم ليوينس وارنر خريد ڪيو.
چلبي کي ڪتاب گڏ ڪرڻ جو شوق حلب ۾ ئي ٿيو، ۽ پوءِ هن پنهنجي ورثي جو وڏو حصو پنهنجي مشهور لائبريري ٺاهڻ تي خرچ ڪيو، جيڪا پنهنجي دور ۾ استنبول جي سڀ کان وڏي نجي لائبريري بڻجي وئي.

## تصنيفون

ڪاتب چلبي پنهنجي وفات (1657ع) کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ سڀ کان وڌيڪ پيداواري رهيو. هن گهٽ ۾ گهٽ 23 ڪتاب لکيا، ان کان علاوه ننڍا مضمون ۽ رسالا پڻ:

* *فَضلَڪَت التواريخ* ('تاريخ جو خلاصو') (1639ع)؛ 150 سلطنتن/حڪمران گهراڻن جو مختصر بيان. *فَضلَڪَت*؛ (i) عربي ايڊيشن آدم جي پيدائش کان لڳ ڀڳ 1639ع تائين. *فيزلڪي*؛ (ii) تُرڪي ايڊيشن 1000هه کان لڳ ڀڳ 1655ع تائين. اصل مسودي مان 1,300 ماخذن جو اشاريه گُم ٿي چڪو آهي.
* *تقويم التواريخ* () ('تاريخن جو ڪئلينڊر' يا 'زماني جدول') (1648ع)؛ آدم جي پيدائش کان 1648ع تائين عالمي تاريخ. *فَضلَڪَت* لاءِ اشاريه طور لکيل—ڪجهه تُرڪي ۽ ڪجهه فارسي ۾. 1697ع ۾ جيو. رينالڊو ڪارليءَ جو اطالوي ترجمو *Cronologia Historica* جي عنوان سان ڇپيو.
* *جهان نما* (var., *Djihān-numā*, *Jihannuma*)  ('دنيا جو ڏيک')؛ ٻه ڀاڱن تي ٻڌل جاگرافيائي لغت، جيڪا 1648ع ۾ شروع ڪئي وئي: حصو اوّل—سمنڊ، سندن بناوت ۽ ٻيٽ؛ حصو ٻيون—ملڪ، درياهه، جبل، رستا ۽ اهي زمينون جيڪي 15هين صديءَ کان پوءِ نيون دريافت ٿيون (يعني آمريڪا). چلبي هن ڪم جو بنياد *لوامع النور* ('روشنيءَ جا چمڪا') تي رکيو، جيڪا مهـمد اِخلاصيءَ طرفان لاطيني ڪتاب *Atlas Minor* (جيراردس مرڪاتور؛ يودوڪس هونڊيوس جي آرنهم 1621ع واري ايڊيشن) تان ترجمو هئي؛ عثماني ادب ۾ يورپي ائٽلسن ۽ ماخذن جو پهريون استعمال.
* *[[ڪشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون|ڪشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون]]* ('ڪتابن ۽ فنن جي نالن بابت شڪ جو ازالو')؛ 1042هه/1632ع ۾ حلب ۾ شروع ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1062هه/1652ع ۾ مڪمل ٿيو. عربي ۾ هڪ وڏو ببليوگرافي-سوانحي لغت، ۽ عالمن لاءِ تحقيق جو اوزار. ان ۾ لڳ ڀڳ 15,000 عربي، فارسي ۽ تُرڪي عنوان، 9,500 مصنف ۽ 300 فنون/سائنسون شامل آهن؛ اسلامي ادب جي سڀ کان وسيع ببليوگرافيائي لغتن مان هڪ. لاطيني ۾ 7 جلدن ۾ *Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum* جي نالي سان ڇپيو.
* *دستورُ العمل في اصلاح الخلل* / *Dustūr al-amal li islāh al-khalal*  ('نقصن جي درستگي لاءِ عملنامو' يا 'بدعنوانين جي سڌاري لاءِ هدايتون') (1653ع)؛ رياست جي انتظام بابت هي مضمون ٿامس هابز جي *Leviathan* کان ڪجهہ سال اندر ڇپيو، ۽ ان ۾ ڪي دلچسپ مماثلتون پڻ ملن ٿيون.
* *قانوننامۂ تشريفات* ('رسمن/تقريبن جو ضابطو') (1653ع)
* *رجمُ الرجيم بالسّين والجيم* ('ملعون کي سِين ۽ جيم سان سنگسار ڪرڻ')؛ فتوين (قانوني فيصلا) جو مجموعو.
* *ميزان الحق في اختيار الأحق*  (1656ع)؛ ('حق جي ترجيح ۾ سچائيءَ جو ترازو' يا 'سچ جي پرک لاءِ صحيح ترازو')؛ “سچ جو ترازو”؛ انگريزي ترجمو ۽ حاشيا جيفري ايل. لوئس (1957ع).
* *تاريخِ فرنگي* — *Chronique de Jean Carrion* (پئرس، 1548ع) جو ترجمو.
* *رونقُ السلطنة* — ('سلطنت جي شان')؛ *Historia rerum in Oriente gestarum* (فرئنڪفرٽ، 1587ع) جو ترجمو؛ قسطنطنيه جي تاريخ.
* *تحفة الكبار في أسفار البحار*  ('بحري مهمن بابت وڏن لاءِ تحفو') (1656ع) — *The History of the Maritime Wars of the Turks* (1831ع) جيمس مچل جو انگريزي ترجمو.
* *سُلَّمُ الوصول إلى طبقات الفحول* ('نامور ماڻهن جي طبقات تائين پهچڻ جي ڏاڪڻ') (1651/2ع)؛ 8561 قديم ۽ جديد عالمن جي سوانحي لغت، حرف *[[ث|ثا]]* تائين؛ *ڪشف الظنون* جي هم پَلہ/مڪمل ڪندڙ ڪم. 2009ع ۾ تنقيدي ايڊيشن ڇپيو.
* *تحفة الأخيار في الحكم والأمثال والأشعار* ('حڪمتن، چوڻين ۽ شاعريءَ بابت چونڊ ماڻهن لاءِ قيمتي تحفو') (1653ع)؛ حرف *[[جيم]]* تائين مڪمل.
* *روملي ۽ بوسنه*، جاگرافيائي رسالو (جرمن ترجمو).

## ورثو
ازمير ڪاتب چلبي يونيورسٽي ازمير ۾ سندس نالي سان منسوب آهي.

نيوٽن–ڪاتب چلبي فنڊ تُرڪي ۽ برطانيه جي وچ ۾ سائنس ۽ جدت بابت مٽاسٽا پروگرام هلائي ٿو.

## ڪتابيات
* 
* 
* 
* 
* *[[اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا|Encyclopædia of Islam]]* (ليڊن، 1954ع) جلد 4، s.v. Ḥād̲j̲d̲j̲ī K̲h̲alīfai.
* 
* 
* 
* 
* , (جلد 2؛ لائپزگ، 1837ع), (جلد 3؛ لنڊن، 1842ع), (جلد 4؛ لنڊن، 1845ع), (جلد 5؛ لنڊن، 1850ع), (جلد 6؛ لنڊن، 1852ع).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; نسبت
* 

## ٻاھريان ڳنڍڻا

زمرو:1609ع ۾ جنم وٺندڙ

زمرو:1657ع ۾ وفات ڪندڙ
زمرو:17هين صدي جا سوانح نگار
زمرو:عثماني سلطنت جا 17هين صدي جا مؤرخ
زمرو:عثماني سلطنت جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ
زمرو:ڪتابيات نگار
زمرو:مسلم تاريخ نويس
زمرو:عثماني سلطنت جا جاگرافي دان
زمرو:حنفي
زمرو:ماتريدي
زمرو:عثماني سلطنت جا انسائيڪلوپيڊيا نگار
زمرو:17هين صدي جا مسلم عالم
زمرو:عثماني-فارسي جنگين جا عثماني ماڻهو
زمرو:استنبول جا ليکڪ
زمرو:ترڪي سوانح نگار
زمرو:ترڪي معاشيات دان
زمرو:ترڪي مضمون نگار
زمرو:عثماني سلطنت جا ترڪ ماڻهو

## حوالا