اروناچل پرديش

**آروناچل پرديش**   (,( نالي جي معني:**باک ڦٽيءَ مھل وقت جبلن جي سرزمين** ) انڊيا جي اتر اوڀر ۾ واقع ستن رياستن مان سڀ کان وڏي رياست آھي جنھن جي ڏکڻ ۾ آسام، ناگالينڊ، اولھ ۾ ڀوٽان، اوڀر ۾ ميانمر ۽ اتر ۾ چين واقع آهي. چين واري سرحد ميڪ موھن لائين سڏبي آھي. ھن رياست جي گاديءَ جو هنڌ اتا نگر آھي جيڪو رياست جو سڀ کان وڏو شھر پڻ آهي. ھن رياست جي علائقن تي چين جي دعواہ ھجڻ جي ڪري انڊيا ۽ چين جي وچ ۾ تڪرار ھلندڙ آھي ۽  ٻنھي ملڪن ۾ ھڪ جنگ پڻ لڳي چڪي آهي.

## نالي جو اصل
اروناچل پرديش جو مطلب آهي *سج جي ڪرڻن سان روشن ٿيل جبلن جي ڌرتي*، جيڪو هن رياست لاءِ سوبرڪيٽ طور سنسڪرت ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي اصطلاح رياست جي قيام وقت ٺاهيو ويو هو. سال 1972 کان اڳ هن علائقي کي نارٿ ايسٽ فرنٽيئر ايجنسي چيو ويندو هو.
چين جي عوامي جمهوريه اروناچل پرديش کي تسليم نٿي ڪري ۽ هن علائقي کي تبت جو حصو قرار ڏئي ٿي، جنهن کي هو ڏکڻ تبت (چيني ۾:藏南) سڏين ٿا.
قديم تبتي ٻولي جي متنن ۾ اروناچل پرديش جي اوڀرئين حصي ۽ تبت جي ڪجهه علائقن کي لھويُ سڏيو ويندو هو، جڏهن ته انهن علائقن جي رهواسين کي لوبھا قوم چيو ويندو هو. اولهه اروناچل پرديش ۾ تاوانگ ضلعو ۽ ويسٽ ڪمَينگ ضلعو کي تاريخي طور مونيول سڏيو ويندو هو.

## تاريخ
### قديم دور

اتر اولهه ڪنڊ ۽ موجوده آسام سان لڳندڙ علائقن کان سواءِ هن خطي بابت قديم تاريخ تمام ٿوري معلوم آهي. اتر اولهه وارا علائقا مونپا ۽ تبت جي قبضي هيٺ رهيا.
هن علائقي جا اتر اولهه حصا تبت جي اثر هيٺ مونپا بادشاهت “مونيول” جي قبضي ۾ رهيا، جيڪا تقريباً 500 ق م کان 600 عيسوي تائين ترقي يافته رهي. مونپا ۽ شيردوڪپن قومون پڻ اتر اولهه ۾ مقامي سردارين جي وجود بابت تاريخي رڪارڊ محفوظ ڪنديون رهيون آهن.
تبتي تاريخي بيانن موجب مونيول تي گونگڪار گيال حڪمران هو، جيڪو جلاوطن تبتي شهزادي لهاسي سانگما جو نسل هو. لهاسي سانگما تبتي بادشاهه رالپچن جو ڀاءُ هو، جيڪو 837ع يا ان کان اڳ مونيول پهتو.
گونگڪار گيال جي هڪ نسل بعد ۾ ڀوٽان جي تراشي يانگتسي علائقي جو حڪمران بڻيو، جڏهن ته سندس ٻيو نسل گپدي تسان ٿيمبنگ شهر جي کوروونگ وادي (هاڻوڪو ويسٽ ڪمينگ ضلعو) جو حڪمران ٿيو.

بعد ۾ گونگڪار گيال جو ٻيو پٽ وونگمي پالدي، جيڪو کوروونگ وادي ۾ غربت سبب تبت موٽي ويو هو، ٻيهر مونيول واپس اچي حڪمران بڻيو.
“رگيال ريگز” نالي متن، جيڪو 1668ع يا 1728ع ۾ لکيو ويو، ٽيڪسن جي وصوليءَ جا تفصيل بيان ڪري ٿو. اهي ٽيڪس سڪن، خوراڪ يا مال مويشي جي صورت ۾ هاڻوڪن ڪمينگ ضلعو ۽ تاوانگ ضلعو جي علائقن مان وصول ڪيا ويندا هئا.
مونپا () کي چينين “مينبا” سڏيو. مونپا آسام ۽ تبت وچ ۾ واپار جا ذميوار هئا ۽ سونيتپور ضلعو ۾ ڪورياپار دوآر تي سندن قبضي هو. مونپا سردار تاوانگ جي حڪمران جا تابع هئا، جيڪو پاڻ گندن فودرنگ (تبت جي حڪومت) جو ماتحت هو، جنهن جو مرڪز لهاسا ۾ هو.
لهاسا ۾ تبتي حڪومت مقامي مونپا سردارن جي نگراني لاءِ “گيلونگ” نالي عملدار مقرر ڪندي هئي. دوآر جي نگراني ڪندڙ مونپا سردار کي “تسورگون” چيو ويندو هو، جيڪو 16هين صدي ۾ قائم ڪيل عهدو هو.
تبتي تاريخي متنن موجب، اروناچل پرديش جو علائقو، جنهن کي “لھويُو” چيو ويندو هو، 7هين صدي عيسوي ۾ “توبو بادشاهت” يا تبتي سلطنت جي قبضي هيٺ آيو.

### وچون دور

17هين صدي ۾، پنجون دالائي لاما نگاوانگ لوبسانگ گياتسو (1617–1682ع)، جنهن 1642ع ۾ تبت ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪئي، مونيول تي “خري” نالي ٽيڪس لاڳو ڪيو ۽ مونپا علائقي ۾ “زونگ” نالي قلعن جي تعمير جو حڪم ڏنو، جيڪي انتظام ۽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ جا مرڪز هئا.

ڊيرانگ زونگ، ٽاڪلونگ زونگ ۽ گيانگخار زونگ ترتيبوار ڊيرانگ، ڪالاڪٽانگ ۽ تاوانگ مونپا علائقن مان ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيا ويا. ٽيڪس وصول ڪندڙ عملدار کي “زونگپون” چيو ويندو هو.
ٽيڪس پهرين تاوانگ خانقاه ڏانهن ۽ پوءِ تسونا شهر ذريعي لهاسا موڪليو ويندو هو.

ڇهون دالائي لاما سانگيانگ گياتسو (1683–1706ع) تاوانگ ۾ ڄائو ۽ امدو ۾ وفات ڪئي، جڏهن کيس منگول فوجن لها-بزانگ خان جي قيادت هيٺ اغوا ڪري بيجنگ وٺي وڃيو پئي ويو.
وفات کان اڳ هن برخور ۽ لهاسا ۾ “ٽرومزيخانگ” جهڙين عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو.

اروناچل پرديش ثقافتي لحاظ سان خام ۽ او-تسانگ علائقن سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ برهمپترا درياهه جي وادي پڻ شامل آهي.
پهاڙي دامن ۽ ميداني علائقا چوتيا بادشاهن جي قبضي ۾ هئا. اندروني علائقا گهڻو ڪري خودمختيار رهيا، جيتوڻيڪ ٻاهرين قوتن سان رابطن جو وجود موجود هو.

## آثار قديمه جا ماڳ

هيٺ اروناچل پرديش ۾ موجود اهم تاريخي ماڳن جي فهرست ڏنل آهي:

### برطانوي دور

آسام جي الحاق کان پوءِ، برطانوي حڪومت اڳوڻي آهوم سلطنت جي قبائلي محصولي نظام کي جاري رکيو، جنهن کي “پوسا” چيو ويندو هو. هن نظام جو مقصد سرحدي قبيلن سان ٽڪراءَ کان بچڻ ۽ واپار کي منظم رکڻ هو.
19هين صديءَ ۾ چانهه، ڪوئلو، تيل ۽ ٻين وسيلن جي اقتصادي اهميت وڌڻ لڳي. برطانوي حڪومت سرحدي قبيلن جي هيڊ هنٽنگ، غلامي ۽ قبائلي ويڙهن کي روڪڻ لاءِ پاليسيون ٺاهيون.
سرحدي انتظام لاءِ “انر لائين” نظام لاڳو ڪيو ويو، جنهن تحت قبائلي علائقن ۾ ٻاهرين ماڻهن جي داخلا محدود ڪئي وئي. اهو باقاعده بين الاقوامي سرحد نه هو، پر هڪ انتظامي حد هئي.
1880ع ۾ فرنٽيئر ٽريڪٽ ريگيوليشن لاڳو ڪيو ويو، جنهن سان سرحدي قبائلي علائقن کي رسمي انتظام هيٺ آندو ويو.
1912ع کان پوءِ چيني فوجي سرگرمين جي رپورٽن سبب برطانوي حڪومت سرحد جي باقاعده حدبندي جو فيصلو ڪيو. ٽي جاچ مهمون موڪليون ويون:

* ميري مشن  
* ابور مشن  
* مشمي مشن  

انهن مهمن جي رپورٽن جي بنياد تي 1914ع ۾ ميڪ موهن لڪير طئي ڪئي وئي، جيڪا موجوده بين الاقوامي سرحد جو بنياد بڻجي.
تاوانگ علائقي بابت بحث ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان جا مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپا تبت سان هئا. تنهن هوندي به برطانوي حڪمت عملي تحت اهو علائقو هندستاني انتظام ۾ شامل ڪيو ويو.
1912–13ع ۾ اتر اوڀر سرحدي علائقن کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويو. 1919ع تائين اهي بيلپارا فرنٽيئر ٽريڪٽ، لکيپور فرنٽيئر ٽريڪٽ ۽ ساديا فرنٽيئر ٽريڪٽ سڏيا ويا.

#### ميڪموھن لائين

1913ع–1914ع ۾، ''ڊي فيڪٽو'' آزاد رياستِ تبت ۽ برطانيا جي نمائندن ڀارت ۾ ملاقات ڪئي ته جيئن چين جي حوالي سان “ٻاهرئين تبت” جون حدون طئي ڪيون وڃن. برطانوي منتظم سر ھينري ميڪموھن  ڊگھي ميڪماھن لائين کي برطانوي ڀارت ۽ تبت جي وچ ۾ سرحد طور ڪڍيو، جنهن تحت تاوانگ ۽ ٻيا علائقا برطانوي ڀارت اندر اچي ويا. تبت ۽ برطانيا جي نمائندن سملا معاهدو تيار ڪيو، جنهن ۾ ميڪماھن لائين به شامل هئي، پر چيني نمائندن ان سان اتفاق نه ڪيو. سملا معاهدو چين لاءِ ٻيا فائدا تڏهن تائين رد ڪري ٿو جيستائين چين پاڻ معاهدي سان اتفاق نه ڪري.چيني موقف اهو هو ته تبت چين کان آزاد نه هو ۽ نه ئي معاهدن تي صحيون ڪري سگهي ٿو، تنهنڪري هي معاهدو باطل هو، جيئن اينگلو-چائنيز (1906) ۽ اينگلو-رشين (1907) معاهدا هئا. برطانوي رڪارڊن موجب تبت جي حڪومت لاءِ نئين سرحد قبول ڪرڻ جي شرط اها هئي ته چين سملا ڪنوينشن قبول ڪري. ڇاڪاڻ ته برطانيا چين کان قبوليت حاصل نه ڪري سگهيو، تنهنڪري تبتي ماڻهن ميڪماھن لائين کي غير صحيح سمجهيو.
جڏهن چين تبت ۾ طاقت استعمال نه ٿي ڪئي، تڏهن هن لائين کي ڪا سنجيده چيلينج نه هئي. 1935ع ۾ خارجه کاتي جو هڪ ڊپٽي سيڪريٽري اولاڦ ڪيرو “دريافت” ڪيو ته ميڪموھن لائين سرڪاري نقشن تي ڪڍيل ئي نه هئي. سروي آف انڊيا 1937ع ۾ اهڙو نقشو ڇاپيو جنهن ۾ ميڪموھن لائين کي سرڪاري سرحد طور ڏيکاريو ويو. 1938ع ۾، سملا ڪانفرنس کان ٻه ڏهاڪا پوءِ، برطانيا آخرڪار سملا معاهدي کي ٻه طرفي معاهدو ڪري ڇاپيو، ۽ سروي آف انڊيا هڪ تفصيلي نقشو ڇاپيو جنهن ۾ ميڪماھن لائين کي ڀارت جي سرحد طور ڏيکاريو ويو.
اپريل 1938ع ۾، ڪئپٽن جي. ايس. لائيٽ فوٽ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ ننڍڙو برطانوي دستو تاوانگ پهتو ۽ خانقاهه کي ٻڌايو ته هي ضلعو هاڻي ڀارتي علائقو آهي. لھاسا ۾ تبتي حڪومت احتجاج ڪيو ۽ لائيٽ فوٽ جي واپسيءَ کان پوءِ تبتي اختيار ٻيهر بحال ڪيو ويو.
1944ع ۾، برطانيا علائقي ۾ انتظام قائم ڪيو—اولهه ۾ ديرانگ جونگ کان وٺي اوڀر ۾ والونگ تائين. تاوانگ ٽريڪٽ جو اهو حصو جيڪو سيلا پاس جي ڏکڻ ۾ هو، ان تي انتظامي ڪنٽرول تڏهن وڌايو ويو جڏهن جي. پي. ملز آسام رائفلز جي چوڪي ديرانگ جونگ تي قائم ڪئي ۽ تبتي ٽيڪس گڏ ڪندڙن کي واپس موڪلي ڇڏيو. تبتي احتجاجن کي نظرانداز ڪيو ويو. پر پاس جي اتر واري علائقي مان، جنهن ۾ تاوانگ شهر شامل هو، تبت کي ڪڍڻ لاءِ ڪو قدم نه کنيو ويو. تاوانگ ضلعو 1951ع تائين تبتي اختيار هيٺ رهيو.

### چين-ڀارت جنگ

برطانوي راڄ جي خاتمي کان پوءِ، ڀارت 1947ع ۾ آزاد ٿيو، جڏهن ته چين جي عوامي جمهوريه (پي آر سي) 1949ع ۾ قائم ٿي. نئين چيني انتظاميه اهو موقف برقرار رکيو ته ميڪماھن لائين جائز نه هئي.
آڪٽوبر 1947ع ۾، آزاد تبت ڀارت جي حڪومت ڏانهن هڪ نوٽ لکيو ۽ انهن علائقن جي “واپسي” گهري، جيڪي سندن دعويٰ موجب برطانوي تبت کان قبضي ۾ ورتا هئا. انهن ۾ زايول ۽ والونگ ۽ پيمڪوءِ جي رخ ۾ لونگ، لوپا، مون، ڀوٽان، سڪّم، ۽ دارجيلنگ شامل هئا. ڀارت جي حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ تبت انهن علائقن بابت پنهنجون دعوائون ڇڏيون.
نومبر 1950ع ۾، پي آر سي زور وسيلي تبت تي قبضي لاءِ تيار هئي، ۽ ڀارت تبت جي حمايت ڪئي. صحافي سدها راماچندرن دليل ڏنو ته چين تاوانگ تي تبتي ماڻهن جي نالي ۾ دعويٰ ڪندو هو، جيتوڻيڪ تبتي ماڻهو تاوانگ کي تبت جو حصو نٿا سمجهندا هئا.
فيبروري 1951ع ۾، ڀارت رالينگنائو کاتھنگ کي مڻِپور مان هڪ ننڍڙي محافظ دستي ۽ ڪيترن سؤ پورٽرن سان گڏ تاوانگ موڪليو؛ ۽ تبتي انتظام کي هٽائي تاوانگ ٽريڪٽ جي باقي حصي تي ڪنٽرول سنڀاليو.
اڄ جيڪو اروناچل پرديش آهي، اهو 1954ع ۾ اتر اوڀر سرحدي ايجنسي (نيفا) طور قائم ٿيو. چين-ڀارت لاڳاپا 1960ع تائين خوشگوار رهيا. سرحدي اختلافن جي ٻيهر اُڀار 1962ع جي چين-ڀارت جنگ جو هڪ ڪارڻ بڻيو، جنهن دوران چين اروناچل پرديش جي گهڻن علائقن تي قبضو ڪيو، جنهن ۾ تاوانگ ٽريڪٽ به شامل هو. چين جلد فتح جو اعلان ڪيو، پوءِ ميڪماھن لائين تائين واپس هٽي ويو، ۽ 1963ع ۾ ڀارتي جنگي قيدين کي موٽايو.A.G. Noorani, "", *India's National Magazine*, 29 August 2003. Manoj Joshi, "Line of Defence", *Times of India*, 21 October 2000
هن جنگ جي نتيجي ۾ تبت سان بارٽر واپار ختم ٿي ويو، جيتوڻيڪ 2007ع کان پوءِ ڀارتي حڪومت وٽ بارٽر واپار ٻيهر شروع ڪرڻ بابت خواهش جا اشارا ڏسڻ ۾ آيا.

### نالو بدلائڻ ۽ رياست ٿيڻ
اندرا گانڌي جي قيادت ۾، اتر اوڀر سرحدي ايجنسي (نيفا) جو نالو 20 جنوري 1972ع تي اروناچل پرديش رکيو ويو، ۽ اهو يونين ٽيريٽري بڻيو. بعد ۾ اروناچل پرديش 20 فيبروري 1987ع تي راجيو گانڌي جي حڪومت دوران رياست بڻيو.
نوٽ: ڪي. اي. اي. راجا، جيڪو نيفا لاءِ چيف ڪمشنر هو ۽ جيڪو آسام هيٺ هو (جنهن جي گادي شيلانگ هوندي هئي)، پوءِ اروناچل پرديش جي يونين ٽيريٽري جو پهريون ليفٽيننٽ گورنر بڻيو.

### تازيون دعوائون
چوڏهين دلائي لاما شروعات ۾ اروناچل پرديش تي ڀارت جي خودمختياري کي تسليم نه ڪيو. 2003ع تائين هو چوندو رهيو ته “اروناچل پرديش اصل ۾ تبت جو حصو هو”. جنوري 2007ع ۾ دلائي لاما چيو ته 1914ع ۾ برطانيا ۽ تبت ٻنهي ميڪماھن لائين کي تسليم ڪيو هو. 2008ع ۾ هن چيو ته اروناچل پرديش معاهدي تحت ڀارت جو حصو آهي، جيڪو تبتي ۽ برطانوي نمائندن صحي ڪيو هو. دلائي لاما موجب: “1962ع جي ڀارت-چين جنگ دوران، پيپلز لبريشن آرمي (پي ايل اي) انهن سڀني علائقن (اروناچل پرديش) تي قبضو ڪيو، پر پوءِ هنن هڪ طرفو جنگبندي جو اعلان ڪيو ۽ پوئتي هٽي ويا، موجوده بين الاقوامي سرحد کي قبول ڪندي.”
تازن سالن ۾ چين ڪڏهن ڪڏهن تاوانگ بابت پنهنجي دعوائن کي اجاگر ڪيو آهي. ڀارت انهن دعوائن کي رد ڪيو ۽ چيني حڪومت کي ٻڌايو ته تاوانگ ڀارت جو اڻ ٽٽ حصو آهي. آڪٽوبر 2009ع ۾ ٿائيلينڊ ۾ ٻنهي وزيراعظمن جي ملاقات وقت ڀارت چين کي اها ڳالهه ٻيهر ورجائي. 2016ع ۾ چيني فوج جي مبينا مختصر گهڙپ بابت هڪ رپورٽ کي ڀارت جي گهرو وزارت جي مملڪتي وزير ڪيرن ريجِجو رد ڪيو. اپريل 2017ع ۾ چين تاوانگ ۾ دلائي لاما جي دوري تي سخت اعتراض ڪيو، جيئن هن اڳ ۾ آمريڪي سفير جي دوري تي به ڪيو هو. چين دلائي لاما جي اڳين دورن تي به اعتراض ڪندو رهيو آهي.
2024ع ۾، *[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]* رپورٽ ڪيو ته سيٽلائيٽ تصويرون موجب چين اروناچل پرديش اندر ۽ تڪراري علائقن جي ڀرسان ڳوٺ تعمير ڪيا آهن. چيني فرد، جن کي “سرحدي محافظ” سڏيو ويو، نون ٺهيل ڳوٺن ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ سالياني سبسڊي وٺندا رهيا ۽ سرحدي گشت ڪرڻ لاءِ به ادائگيون حاصل ڪندا رهيا.

### بغاوت

اروناچل پرديش کي بغاوتي گروهن کان خطرا درپيش رهيا آهن، خاص طور ناگالينڊ جي نيشنل سوشلسٽ ڪائونسل (اين ايس سي اين) کان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته انهن جا بيس ڪيمپ چانگلانگ ۽ تيراپ ضلعن ۾ موجود آهن. اهي گروهه علائقي ۾ ڀارتي حڪومت جو اثر گهٽائڻ ۽ اروناچل پرديش جو ڪجهه حصو ناگالينڊ ۾ ضم ڪرڻ چاهين ٿا.
ڀارتي فوج تبتي سرحد سان گڏ موجود آهي ته جيئن ڪنهن به چيني گهڙپ کي روڪي سگهجي. فارنرز (پروٽيڪٽيڊ ايريا) آرڊر 1958ع تحت، اروناچل پرديش ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انر لائين پرمٽ (آءِ ايل پي) لازمي آهن، جيڪي آسام سان سرحد تي موجود چيڪ گيٽن مان حاصل/چيڪ ڪيا وڃن ٿا.

## جاگرافي

اروناچل پرديش 26.28° اتر کان 29.30° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 91.20° اوڀر کان 97.30° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي، ۽ ان جو ڪُل پکيڙ  آهي.
رياست جو سڀ کان اوچو چوٽي ڪانگٽو آهي، جنهن جي اوچائي  آهي. نييگي ڪانگسانگ، مکيه گوريچن چوٽي، ۽ اوڀر گوريچن چوٽي به هماليه جون ٻيون اوچيون چوٽيون آهن. ڀارت جي انتهائي اوڀر ۾ موجود رياست جا هي جبلن جا سلسلا تاريخي ڀارتي متنن ۾ “اهو هنڌ جتي سج اڀري ٿو” جي طور بيان ڪيا ويا آهن ۽ انهن کي ارونا جبل چيو ويو، جنهن مان رياست جو نالو متاثر ٿيو. ڊونگ (ڪار ذريعي وڌيڪ پهچندڙ، ۽ سياحن ۾ پسنديده ڏسڻي هنڌ سان) ۽ وجينگر (ميانمار جي ڪناري تي) ڀارت ۾ سڀ کان پهريون سج جو اُجالو حاصل ڪندا آهن.

اروناچل پرديش جون وڏيون نديون ڪاميـنگ ندي، سوبنسري ندي، سيانگ (برھماپترا ندي), ديبانگ ندي، لوھت ندي ۽ نوآ ديهينگ نديون آهن. زمين جي هيٺان وهڪرا ۽ اونهاري ۾ برف ڳرڻ پاڻيءَ جي مقدار ۾ واڌ ڪندا آهن. سيانگ ندي تائين جبلن کي اوڀر هماليه ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سيانگ ۽ نوآ ديهينگ جي وچ وارن جبلن کي مِشمي ٽڪريون طور درجا بندي ڪيو وڃي ٿو، جيڪي شايد ھينگدوان جبل جو حصو هجن. نوآ ديهينگ جي ڏکڻ ۾ تيراپ ضلعو ۽ لونگڊنگ ضلعو ضلعن ۾ موجود جبل پٽڪائي سلسلي جو حصو آهن.

### آبهوا
اروناچل پرديش جي آبهوا اوچائيءَ مطابق بدلجي ٿي. گهٽ اوچائي وارن علائقن ۾ نمي وارو ذيلي-اُستوائي آبهوا ملي ٿي. وڌيڪ اوچائي وارا علائقا (3,500–5,500 م) ذيلي-اُستوائي اوچائي وارو آبهوا ۽ الپائن آبهوا رکن ٿا. اروناچل پرديش کي سالياني  برسات پوي ٿي، جنهن جو 70%–80% حصو مئي کان آڪٽوبر جي وچ ۾ حاصل ٿئي ٿو.

### حياتياتي تنوع
اروناچل پرديش ڀارت جي انهن علائقن مان آهي جتي کيرپيا (مماليا) ۽ پکين جي تنوع تمام گهڻي آهي. رياست ۾ لڳ ڀڳ 750 قسمن جا پکي ۽ 200 کان وڌيڪ قسمن جا مماليا موجود آهن.

 اروناچل جا ٻيلا هماليائي حياتياتي تنوع واري “ھٽ-اسپاٽ” اندر رهائشي علائقي جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو بڻجن ٿا. 2013ع ۾ اروناچل جي ٻيلن مان  کي اهڙي وڏي لڳاتار ٻيلن واري علائقي جو حصو سڃاتو ويو (، جنهن ۾ ميانمار، چين ۽ ڀوٽان جا ٻيا ٻيلا به شامل آهن) جنهن کي سالم ٻيلو-منظرناما چيو ويو. رياست ۾ ٽي ٽائيگر رزرو آهن: نامدافا قومي پارڪ اندر هڪ رزرو، مولِنگ قومي پارڪ، ۽ پڪّي ٽائيگر رزرو.

### نباتات
2000ع ۾ اروناچل پرديش ۾  وڻن جو ڍڪ موجود هو (يعني رياست جي زميني پکيڙ جو 77%). هتي 5,000 کان وڌيڪ ٻوٽا موجود آهن. بلڪل گهٽ اوچائي وارن حصن ۾—خاص طور اروناچل پرديش جي آسام سان سرحد وٽ—برھماپترا واديءَ جا نيم-هميشه-سدا سبز ٻيلا ملن ٿا. رياست جو وڏو حصو، جنهن ۾ هماليه جي دامن وارا علائقا ۽ پٽڪائي ٽڪريون شامل آهن، اوڀر هماليائي وسيع پنن وارا ٻيلا جو گهر آهي. اتر طرف تبت جي سرحد وٽ، اوچائي وڌڻ سان، اوڀر ۽ اتر اوڀر هماليائي سب-الپائن مخروطي ٻيلن جو ميلاپ ملي ٿو؛ پوءِ اوڀر هماليائي الپائن جهنگلي ٻوٽا ۽ چراگاهه؛ ۽ آخر ۾ سڀ کان اوچين چوٽين تي پٿر ۽ برف. هي علائقو ڪيترن دوائن وارن ٻوٽن جي سهائتا ڪري ٿو، ۽ لوئر سوبنسري ضلعي جي زيرو واديءَ ۾ 158 دوائن وارا ٻوٽا مقامي رهواسي استعمال ڪن ٿا. جبلن جي لاهين ۽ ٽڪرين تي الپائن، معتدل، ۽ ذيلي-اُستوائي ٻيلا آهن، جن ۾ بونا رھوڊوڊينڊرن، اوڪ، پائن، ميپل ۽ فر شامل آهن. رياست ۾ مولِنگ قومي پارڪ ۽ نامدافا قومي پارڪ موجود آهن.

### جانور
هتي وڏن جانورن ۾ ببر شير، چيتو، برفاني چيتو، ايشيائي هاٿي، سامبر هرڻ، چيتل هرڻ، ڀونڪندڙ هرڻ، سلوٿ ڀالو، مِٿون (*Bos frontalis*)، گاور، ڌول، ديو قامت گِلھڙي، ماربلڊ ٻلي، ۽ ليپرڊ ڪيٽ شامل آهن. هتي ھولوڪ گِبن جي هڪ نئين ذيلي قسم جو بيان ڪيو ويو، جنهن کي مِشمي ٽڪرين وارو ھولوڪ گِبن (*H. h. mishmiensis*) نالو ڏنو ويو آهي. گذريل هڪ ڏهاڪي ۽ اڌ دوران رياست مان ديو قامت اُڏامندڙ گِلھڙيءَ جون ٽي نيون قسمن جو پڻ بيان ٿيو. اهي آهن ميچوڪا ديو قامت اُڏامندڙ گِلھڙي، مِشمي ٽڪرين واري ديو قامت اُڏامندڙ گِلھڙي، ۽ ميبو ديو قامت اُڏامندڙ گِلھڙي.

## انتظاميا
### ضلعا

اروناچل پرديش ٽن ڊويزنن تي مشتمل آهي، يعني مرڪزي، اوڀر ۽ اولهه، ۽ هر ڊويزن جي اڳواڻي ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي؛ جڏهن ته ڪُل اٺاويهه ضلعا آهن، جن مان هر هڪ جو انتظام ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان ويسٽ سيانگ سڀ کان وڏو ضلعو آهي ۽ تاوانگ سڀ کان ننڍو ضلعو آهي. آباديءَ جي لحاظ کان پاپُم پاري سڀ کان وڏو ضلعو آهي ۽ ديبانگ وادي سڀ کان ننڍو ضلعو آهي.

### وڏا شهر

هيٺ اروناچل پرديش جا وڏا شهر ڏنل آهن.

## آبادي

2011ع جي مردم شماري موجب اروناچل پرديش ۾ 12 درج ٿيل قبيلائي گروهه موجود آهن، جيڪي ڪُل آبادي جو 68.79٪ آهن. رياست کي قبيلائي سڃاڻپ، ٻولي، مذهب ۽ مادي ثقافت جي بنياد تي اٽڪل الڳ ثقافتي دائرا ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ مونپا ماڻهو جو تبتِي ٻولين وارو علائقو جيڪو ڀوٽان سان لڳو لڳ آهي؛ مرڪز ۾ تاني ماڻهو جو علائقو؛ تاني علائقي جي اوڀر ۾ مِشمي علائقو؛ ڏکڻ-اوڀر ۾ تائي/سنگفو/تانگسا جو علائقو جيڪو ميانمار سان سرحدي آهي؛ ۽ ڏکڻ ۾ ناگا ماڻهو جو علائقو جيڪو پڻ ميانمار سان لڳو لڳ آهي. انهن جي وچ ۾ عبوري علائقا به آهن، جهڙوڪ آڪا/هروسو/ميجي/شيردوڪپن جو علائقو، جيڪو تبتِي ٻڌ قبيلن ۽ جاندار-پرست تاني قبيلو ٽڪري قبيلن جي وچ ۾ واقع آهي. ان کان سواءِ، ڪي الڳ ٿلڳ قومون به رياست ۾ پکڙيل آهن، جهڙوڪ سلونگ.

هر ثقافتي دائري اندر هڪ ٻئي سان لاڳاپيل قبيلن جون آباديون ملن ٿيون، جيڪي لاڳاپيل ٻوليون ڳالهائين ٿيون ۽ ملندڙ جلندڙ روايتون رکن ٿيون. تبتِي علائقي ۾ وڏي تعداد ۾ مونپا قبيلو ملن ٿا، جن جون ڪيترين ذيلي قبيلن جون ٻوليون ويجهي لاڳاپيل آهن پر هڪ ٻئي لاءِ اڻ سمجهه آهن، ۽ وڏي تعداد ۾ تبتِي پناهگير پڻ موجود آهن. تاني ماڻهو جي علائقي ۾ اهم قبيلن ۾ نِياشي شامل آهن. اپاتاني به نِياشي سان گڏ رهندا آهن پر سڃاڻپ ۾ الڳ آهن. اتر ۾ ٽاگين ماڻهو ملن ٿا. مرڪز ۾ گهڻو ڪري گالو ماڻهو رهن ٿا، جن ۾ ڪارڪا، لودو، بوگم، لاري ۽ پوگو جهڙا اهم ذيلي گروهه شامل آهن، جيڪي رامو ۽ پيلبو علائقن تائين پکڙيل آهن. اوڀر ۾ آدي ملن ٿا، جن ۾ پدام، پاسي، منيئونگ ۽ بوڪار وغيره شامل آهن. ميلانگ عام آدي دائري ۾ هوندي به ڪيترين ڳالهين ۾ الڳ آهي. وڌيڪ اوڀر ڏانهن، اِدو، ميجو ۽ ڊيگارو گڏجي مِشمي ماڻهو جو ثقافتي-لساني علائقو ٺاهين ٿا.
ڏکڻ-اوڀر ۾ تائي خامتي ٻولي ۽ ثقافت ۾ پنهنجن پاڙيسرين کان الڳ آهن ۽ رياست جي ٻين قبيلن کان به مختلف آهن. اهي ٿيراوادا ٻڌ ڌرم جي پيروي ڪن ٿا. انهن ۾ سنگفو ۽ تانگسا ناگا قبيلن سان به گهڻي ثقافتي ويجهڙائي آهي، جيڪي پڻ برما ۾ ملن ٿا. اهي ماڻهن جو انهن جديد گروهن مان آهن جيڪي برما مان لڏي اروناچل علائقي ۾ آيا. نوڪتي ناگا ۽ وانچو ناگا ٻيا اهم نسلي قبيلن آهن، جيڪي ثقافتي طور گهڻي مشابهت رکن ٿا. ديوري قبيلو به اهم برادري آهي، جيڪي چوتيا ماڻهن جي پادرين واري طبقي جا نسل آهن، جن کي چوتيا جي شڪست کان پوءِ به پنهنجي روزگار جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي. ديوري انهن ٿورين قبيلن مان آهن جن جو ذڪر تاريخي رڪارڊن ۾ ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڊيبانگ وادي ۽ لوھت ضلعن جي هماليائي علائقن جا قديم آبادڪار آهن.

### مذهب

2011ع جي مردم شماري موجب 418,732 (30.26٪) ماڻهو عيسائيت، 401,876 (29.04٪) هندو ڌرم، 162,815 (11.77٪) ٻڌ ڌرم، 27,045 (1.95٪) اسلام، 3,287 (0.24٪) سک ڌرم، 771 (0.06٪) جين ڌرم ۽ 362,553 (26.20٪) ماڻهو قبيلائي عقيدن جا پوئلڳ آهن، جن ۾ دوني-پولو شامل آهي.
ٻڌ ڌرم 8هين صدي عيسويءَ ۾ تبت مان اروناچل پرديش ۾ پهتو.

### ٻوليون

رياست جي گهڻائي آبادي تاني ٻوليون ڳالهائي ٿي، جيڪي تبتو-برمن ٻوليون جي خاندان سان لاڳاپيل آهن. تاني ماڻهو مرڪزي اروناچل جا مقامي رهواسي آهن، جن ۾ نِياشي ماڻهو، اپاتاني ماڻهو، ٽاگين ماڻهو، گالو ماڻهو، بوڪار ٻولي، آدي ماڻهو، پدام ماڻهو، پاسي ۽ منيئونگ ماڻهو شامل آهن. تاني ٻوليون هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين سمجهي سگهجن ٿيون.
تاني علائقي جي اوڀر ۾ اِدو، ڊيگارو وغيره جهڙيون انتهائي خطري ۾ پيل ٻوليون آهن، جيڪي مِشمي ماڻهو سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ ۾ سنگفو ٻولي، نوڪتي ٻولي ۽ وانچو ٻولي ملي ٿي، جن جو لاڳاپو ناگا ٻولين سان آهي.
اولهه ۽ اتر ۾ ڊاڪپا ٻولي ۽ ڇانگلا ٻولي جهڙيون بودڪ خاندان سان لاڳاپيل ٻوليون ملن ٿيون، جيڪي ڀوٽان ۽ تبت ۾ به ڳالهايون وڃن ٿيون. انهن علائقن ۾ مونپا ماڻهو ۽ ميمبا ماڻهو رهندا آهن.
ان کان سواءِ، رياست ۾ ٻين هنڌن کان لڏي آيل ماڻهن جي ٻوليون به ڳالهايون وڃن ٿيون، جهڙوڪ آسامي ٻولي، بنگالي ٻولي، نيپالي ٻولي ۽ خاص طور هندي ٻولي، جيڪا رياست ۾ رابطا ٻولي (لساني رابطو) طور ڪم ڪري ٿي. انگريزي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي آهي.

### تعليم يافتہ آبادي
سرڪاري انگن اکرن موجب، 2001ع ۾ 54.74٪ مان وڌي 2011ع ۾ خواندگي 66.95٪ ٿي وئي. پڙهيل آبادي جو انگ 789,943 ٻڌايو وڃي ٿو. پڙهيل مردن جو انگ 454,532 (73.69٪) ۽ پڙهيل عورتن جو انگ 335,411 (59.57٪) آهي.

## معيشت

هيٺ ڏنل چارٽ ۾ شماريات ۽ پروگرام لاڳو ڪرڻ واري وزارت طرفان مارڪيٽ قيمتن تي اروناچل پرديش جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (ڀارتي رپين جي اربن ۾) جي رجحان کي ڏيکاريو ويو آهي.

اروناچل پرديش جي مجموعي گهريلو پيداوار جو اندازو 2004ع ۾ موجوده قيمتن تي 706 ملين آمريڪي ڊالر ۽ 2012ع ۾ موجوده قيمتن تي 1.75 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. زراعت بنيادي طور معيشت کي هلائي ٿي. جُهم—يعني ڇڏي-ڏيئي پوک (شِفٽنگ ڪلٽي ويشن) لاءِ مقامي اصطلاح—قبائلي گروهن ۾ وڏي پيماني تي رائج رهيو آهي، پر تازن سالن ۾ آمدنيءَ جي ٻين ذريعن ۾ تدريجي واڌ سبب اهو اڳ جيترو نمايان طور تي نه رهيو آهي. اروناچل پرديش ۾ لڳ ڀڳ 61,000 ڪ م2 ٻيلا آهن، ۽ ٻيلن جون شيون معيشت جو ايندڙ اهم ترين شعبو آهن. هتي پوکجندڙ فصلن ۾ چانور، مڪئي، باجرو، ڪڻڪ، دالون، ڪمند، ادرڪ ۽ تيلدار ٻج شامل آهن. اروناچل باغباني ۽ ميوي جي باغن لاءِ پڻ موزون آهي. هتي جون وڏيون صنعتون چانور ملون، ميوو محفوظ ڪرڻ ۽ پروسيسنگ جون يونٽون، ۽ هٿڪرگاهه (هينڊلوم) ۽ دستڪاريون آهن. آرا ملون ۽ پلائيوڊ جي واپار تي قانوني طور پابندي آهي. رياست ۾ گهڻيون آرا ملون موجود آهن.
ڀارت جي اڻڄاتل (اَن ايڪسپلورڊ) پن بجليءَ جي وڏي گنجائش جو هڪ اهم حصو اروناچل پرديش سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. 2008ع ۾ اروناچل پرديش جي حڪومت ڪيترين ڪمپنين سان ڪيترن مفاهمتي يادداشتن تي صحيحون ڪيون، جن ۾ لڳ ڀڳ 42 پن بجلي منصوبا شامل هئا، جن مان 27,000 ميگاواٽ کان وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جو ارادو هو. اپر سيانگ هائيڊرو اليڪٽرڪ پروجيڪٽ جي تعمير—جنهن مان 10,000 کان 12,000 ميگاواٽ تائين بجلي پيدا ٿيڻ جي اميد آهي—اپريل 2009ع ۾ شروع ٿي.

## آمد و رفت

### هوائي
اٽاناگر هوائي اڏي، جيڪو اٽاناگر جي خدمت لاءِ هڪ گرين فيلڊ منصوبي طور تي تيار ڪيو ويو، هولونگي ۾ 6.5&nbsp;ارب جي لاڳت سان تعمير ڪيو ويو. 2022ع ۾ اِنڊيگو ممبئي ۽ ڪولڪتا مان اٽاناگر لاءِ سڌيون پروازون شروع ڪيون. الائنس ايئر (ڀارت) ڪولڪتا کان گواهٽي رستي پاسيگهٽ هوائي اڏي تائين رياست لاءِ پروازون هلائي ٿي. هي رستو مئي 2018ع ۾ حڪومت جي علائقائي رابطي واري رٿا اُڏان تحت شروع ٿيو، جڏهن 2017ع ۾ پاسيگهٽ هوائي اڏي تي مسافر ٽرمينل مڪمل ٿيو. رياست جي ملڪيت وارا داپوريجو هوائي اڏي، زيرو هوائي اڏي، آلونگ هوائي اڏي ۽ تيزو هوائي اڏي ننڍا آهن ۽ هن وقت آپريشن ۾ ناهن، پر حڪومت انهن کي ترقي ڏيڻ جي تجويز ڏني آهي. روڊن ذريعي رياست جي ڳانڍاپي کان اڳ، اهي هوائي پٽيون خوراڪ ورهائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.

### روڊ

اروناچل پرديش جو مکيه شاهراهه ٽرانس-اروناچل هاءِ وي آهي، جيڪو قومي شاهراهه 13 (؛ اڳ ۾ اين ايچ-229 ۽ اين ايچ-52) آهي. هي تاوانگ مان شروع ٿئي ٿو ۽ اروناچل پرديش جي گهڻي ويڪر تائين پکڙيل آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف آسام ۾ داخل ٿي واڪرو تي ختم ٿئي ٿو. هن منصوبي جو اعلان تڏهن جي وزيراعظم منموهن سنگهه 2008ع ۾ ڪيو هو ته اهو 2015–16ع تائين مڪمل ٿيندو، پر اهو 2018ع ۾ وڃي عملي طور تي هلندڙ بڻيو.
اين ايچ-15 آسام مان گذري اروناچل پرديش جي ڏکڻ سرحد سان گڏ هلندو آهي. مرڪزي اروناچل پرديش تائين رسائي بوگي بيل پل سان آسان ٿي آهي، جيڪو آسام ۾ برھماپترا ندي تي زلزلي-مزاحم ريل ۽ روڊ پل آهي، ۽ 25 ڊسمبر 2018ع تي وزيراعظم نريندر مودي عوامي استعمال لاءِ کوليو. اين ايچ-415 نالي هڪ شاخي شاهراهه اٽاناگر جي خدمت ڪري ٿو.
رياست جي ملڪيت واري اروناچل پرديش اسٽيٽ ٽرانسپورٽ سروسز (اي پي ايس ٽي ايس) اٽاناگر کان روزانو بس سروس هلائي ٿي، جيڪا گهڻن ضلعن جي هيڊڪوارٽرن سميت تيزپور، آسام جو گواهٽي، ميگھاليا جو شلونگ ۽ ناگالينڊ جو ديماپور تائين وڃي ٿي.

، مرڪزي حڪومت جي فراهم ڪيل فنڊنگ سبب هر ڳوٺ روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي. هر ننڍي شهر ۾ پنهنجي بس اسٽيشن آهي، جتان روزانو بس سروس هلندي آهي. آسام سان رابطن وڌڻ سبب واپار ۾ واڌ آئي آهي.
2014ع ۾ ٻه وڌيڪ اوڀر-اولهه شاهراهون تجويز ڪيون ويون: هيٺين دامنن ۾ صنعتي ڪوريڊور شاهراهه، ۽ فرنٽيئر شاهراهه جيڪا مڪ موهن لائين سان گڏ هلندي. فرنٽيئر شاهراهه جي تجويز ڪيل رخ جو نقشو شايع ڪيو ويو آهي.

### ريل
اروناچل پرديش کي پهريون ريلوي لائين 2013ع جي آخر ۾ ملي، جڏهن مکيه رنگپارا نارٿ–مُرڪونگسيلاڪ ريلوي لائين تان هارمُتي کان ناهارلاگن تائين نئين ڳنڍيندڙ لائين کوليو ويو. 33 ڪلوميٽر  براڊ گيج ريلوي لائين جي تعمير 2012ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ آسام مان مکيه لائين جي گيج تبديلي کان پوءِ هي لائين عملي طور تي هلندڙ بڻجي وئي. رياست جو گاديءَ جو هنڌ اٽاناگر 12 اپريل 2014ع تي ڀارتي ريلوي نقشي ۾ شامل ٿيو، جڏهن نئين ٺهيل 20 ڪلوميٽر هارمُتي–ناها‌رلاگن ريلوي لائين وسيلي آسام جي ڊيڪارگائون مان ٽرين ناها‌رلاگن ريلوي اسٽيشن تي پهتي، جيڪا اٽاناگر جي مرڪز کان 10 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ ڪُل فاصلو 181 ڪلوميٽر هو.
20 فيبروري 2015ع تي نئين دهلي کان ناهارلاگن تائين پهرين سڌي ٽرين هلائي وئي، جنهن کي ڀارتي وزيراعظم نريندر مودي گاديءَ واري هنڌ تان جهنڊو ڏيئي روانو ڪيو. ڀارت ريلوي کي آخرڪار تاوانگ تائين وڌائڻ جو ارادو رکي ٿو، جيڪو چين جي سرحد ويجهو آهي.

## تعليم

رياستي حڪومت غير سرڪاري تنظيمن جهڙوڪ ووِيڪانندا ڪيندر جي مدد سان نسبتاً گهٽ ترقي يافته تعليمي نظام کي وڌائي رهي آهي، جنهن سبب رياست جي خواندگي جي شرح ۾ تيز بهتري آئي آهي. مکيه يونيورسٽيون راجيو گانڌي يونيورسٽي (اڳ ۾ اروناچل يونيورسٽي نالي سان سڃاتي ويندي هئي) آهي، جنهن هيٺ 36 ادارا باقاعده گريجوئيٽ ڪورسز سان گڏ استادَ تربيت، صحت سائنسز ۽ نرسنگ ڊگريون به پيش ڪن ٿا—سرڪاري ۽ نجي انتظامن هيٺ؛ ان کان علاوه اندرا گانڌي ٽيڪنالاجيڪل اينڊ ميڊيڪل سائنسز يونيورسٽي ۽ هماليه يونيورسٽي پڻ شامل آهن. پهريون ڪاليج جواهر لعل نهرو ڪاليج، پاسيگهٽ 1964ع ۾ قائم ٿيو. پهرين ٽيڪنيڪل يونيورسٽي 2014ع ۾ اتر اوڀر فرنٽيئر ٽيڪنيڪل يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿي. آلو، ويسٽ سيانگ ضلعي ۾، آٽوموبائل سوسائٽي آف انڊيا، نئين دهلي طرفان. هتي هڪ ڊيڊ يونيورسٽي پڻ آهي، يعني اتر اوڀر علائقائي انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، ۽ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، اروناچل پرديش، جيڪو 18 آگسٽ 2010ع تي قائم ٿيو، يوپيا (اٽاناگر جو هيڊڪوارٽر) ۾ واقع آهي. اين اي آر آءِ ايس ٽي ٽيڪنيڪل ۽ مئنيجمينٽ جي اعليٰ تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ٽيڪنيڪل تعليم جو ڊائريڪٽوريٽ هر سال امتحان وٺي ٿو ته جيئن اهل ٿيندڙ شاگرد ٻين رياستن ۾ اعليٰ پڙهائي جاري رکي سگهن.

مٿين ادارن مان صرف هيٺيان ادارا اين اي اي سي (نيشنل اسيسمينٽ اينڊ ايڪريڊيٽيشن ڪائونسل) طرفان منظور ٿيل آهن، انهن جي گريڊ موجب ترتيب سان: جواهر لعل نهرو ڪاليج، پاسيگهٽ (گريڊ اي)، سينٽ ڪليئريٽ ڪاليج، زيرو (گريڊ اي)، اندرا گانڌي سرڪاري ڪاليج، تيزو (گريڊ بي++)، راجيو گانڌي يونيورسٽي (گريڊ بي)، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، اروناچل پرديش (گريڊ بي)، ديرا ناٽونگ سرڪاري ڪاليج، اٽاناگر (گريڊ بي)، سرڪاري ڪاليج، بومديلا (گريڊ بي)، ڊونيي پولو سرڪاري ڪاليج، ڪامڪي (گريڊ بي)، ۽ رنگ فره سرڪاري ڪاليج، چانگلانگ (گريڊ سي).
وانگچا راجڪمار سرڪاري ڪاليج، ديومالي اروناچل پرديش جي ڏکڻ-اوڀر حصي ۾ واحد ڪاليج آهي. اهو تيراپ، چانگلانگ ۽ لونگڊنگ ضلعن جي شاگردن جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو.
هتي ڪجهه ٽرسٽ ادارا به آهن، جهڙوڪ پالي ويدياپٺ، جيڪي ٻڌمت وارا هلائين ٿا. اهي عام تعليمي مضمونن سان گڏ پالي ۽ خامتي لِپين به سيکارين ٿا. خامتي اروناچل پرديش جو اهو واحد قبيلو آهي جنهن وٽ پنهنجي لِپي آهي. ڌرمي متنن جون لائبريريون ڪيترن هنڌن تي لوھت ضلعو ۾ موجود آهن، جن مان سڀ کان وڏي لائبريري چوڪهام ۾ آهي.
رياست ۾ ٻه پولي ٽيڪنڪ ادارا آهن: راجيو گانڌي سرڪاري پولي ٽيڪنڪ اٽاناگر ۾، جيڪو 2002ع ۾ قائم ٿيو، ۽ ٽومي پولي ٽيڪنڪ ڪاليج باسار ۾، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو. ٻه قانوني ڪاليج پڻ آهن: نجي ملڪيت واري اروناچل لا اڪيڊمي اٽاناگر ۾، ۽ سرڪاري ملڪيت واري جاربوَم گاملن سرڪاري لا ڪاليج جوتي، اٽاناگر ۾. باغباني ۽ ٻيلن جو ڪاليج مرڪزي زرعي يونيورسٽي، اِمفال سان لاڳاپيل آهي.

## سياست

اروناچل پرديش اپريل 2016ع کان ڊسمبر 2016ع تائين سياسي بحران جو شڪار رهيو. ڀارتي قومي ڪانگريس جي وزيراعليٰ نابام ٽوڪي 1 نومبر 2011ع تي جاربوم گاملن جي جاءِ تي اروناچل پرديش جو وزيراعليٰ بڻيو ۽ جنوري 2016ع تائين عهدِي تي رهيو. 2016ع جي سياسي بحران کان پوءِ صدر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جنهن سان سندس وزيراعليٰ واري مدت ختم ٿي وئي. فيبروري 2016ع ۾ ڪاليخو پل وزيراعليٰ بڻيو، جڏهن 14 نااهل قرار ڏنل ايم ايل ايز کي سپريم ڪورٽ بحال ڪيو. 13 جولاءِ 2016ع تي سپريم ڪورٽ اروناچل پرديش جي گورنر جي. پي. راجکووا جي اُن حڪم کي رد (ڪواش) ڪيو، جنهن وسيلي اسيمبلي جو اجلاس 14 جنوري 2016ع بدران 16 ڊسمبر 2015ع تي اڳتي آندو ويو هو؛ ۽ جنهن جي نتيجي ۾ اروناچل پرديش ۾ صدر راڄ لڳايو ويو هو. ان جي نتيجي ۾ 13 جولاءِ 2016ع تي نابام ٽوڪي کي ٻيهر اروناچل پرديش جو وزيراعليٰ بحال ڪيو ويو. پر فلور ٽيسٽ کان ڪجهه ڪلاڪ اڳ، هن 16 جولاءِ 2016ع تي وزيراعليٰ جي حيثيت سان استعيفا ڏئي ڇڏي. سندس جاءِ تي پيما خانڊو ڀارتي قومي ڪانگريس جو وزيراعليٰ بڻيو، جيڪو پوءِ سيپٽمبر 2016ع ۾ گهڻن ايم ايل ايز سان گڏ پي پي اي ۾ شامل ٿيو. پيما خانڊو ڊسمبر 2016ع ۾ گهڻن ايم ايل ايز سان گڏ بي جي پي ۾ به شامل ٿي ويو. اروناچل پرديش اتر-اوڀر ڀارت جي ٻي رياست بڻي جنهن کليل پخاني کان پاڪ (او ڊي ايف) حيثيت حاصل ڪئي.
2017ع، 2021ع ۽ 2023ع دوران چين اروناچل پرديش ۾ ڪيترن هنڌن لاءِ نالن جي تبديليءَ جون فهرستون تيار ڪيون، جيڪي چيني ۽ تبتي ٻولين ۾ هيون. چين انهن علائقن بابت دعويٰ ڪري ٿو ته اهي “ڏکڻ تبت” سان واسطو رکن ٿا ۽ چين جو اڻٽٽ حصو آهن. تجويز ڪيل تبديليون 11 نالن جي تبديليءَ تي مشتمل هيون، جن ۾ جبلن جون چوٽيون ۽ نديون جهڙا جاگرافيائي نشان به شامل هئا ۽ رهائشي علائقا به. ڀارتي حڪومت اروناچل پرديش جي ڪجهه حصن تي چيني جاگرافيائي مالڪي واري دعويٰ کي مسلسل رد ڪندي رهي آهي. ڀارت-چين سرحد تي ٻنهي پاسن جي قومي فوجي قوتن ۾ واڌ به ٿي آهي.

28 آگسٽ 2023ع تي چين وڌيڪ تناؤ وڌايو، جڏهن عوامي جمهوريه چين جي قدرتي وسيلن واري وزارت پنهنجي نئون “معياري نقشو” جاري ڪيو، جنهن ۾ اروناچل پرديش کي عوامي جمهوريه چين جو حصو ڏيکاريو ويو. ٻين عالمي سطح تي تڪراري زمينن ۽ پاڻيءَ جي علائقن کي به پنهنجي نئين نقشي ۾ عوامي جمهوريه چين جي علائقي طور ڏيکاريو ويو.

## رياستي نشان

## جاگرافيائي سڃاڻپ
اروناچل پرديش خوا تائي (خامتي چانور) کي جاگرافيائي سڃاڻپ (جي آءِ) وارو درجو جاگرافيائي سڃاڻپن جي رجسٽرِي طرفان، ڀارتي يونين حڪومت جي ماتحت، 3 آڪٽوبر 2023ع تي ڏنو ويو، ۽ اهو 12 ڊسمبر 2031ع تائين لاڳو رهندو.

لوھت مان نامسائي آرگينڪ مصالحا ۽ زرعي پيدا ڪندڙ ڪمپني لميٽيڊ اروناچل پرديش خوا تائي (خامتي چانور) جي جي آءِ رجسٽريشن تجويز ڪئي. ڊسمبر 2021ع ۾ درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ، 2023ع ۾ جاگرافيائي سڃاڻپن جي رجسٽرِي طرفان هن چانور کي جي آءِ ٽيگ ڏنو ويو، چينئي ۾، جنهن سان نالو “اروناچل پرديش خوا تائي (خامتي چانور)” اُن علائقي ۾ پوکيل چانور لاءِ مخصوص ٿي ويو. اهڙيءَ طرح اهو اروناچل پرديش مان پهريون چانور جو قسم بڻيو جنهن کي جي آءِ ٽيگ مليو، ۽ اروناچل پرديش مان جي آءِ ٽيگ حاصل ڪندڙ شين جو ٽيون قسم بڻيو. جي آءِ ٽيگ چانور کي غيرقانوني وڪري ۽ مارڪيٽنگ کان بچائيندو آهي، ۽ ان کي قانوني تحفظ ۽ هڪ منفرد سڃاڻپ ڏيندو آهي.

## پڻ ڏسو

* اڪساي چن
* اروناچل اسڪاٽس
* اروناچل پرديش پوليس
* اروناچل پرديش جو کاڌو
* اروناچل پرديش مان ماڻهن جي فهرست
* ڀارت-چين سرحدي تڪرار

## ببليوگرافي
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## ٻاهريان ڳنڍڻا

;حڪومت
* Official Site of the government of Arunachal Pradesh
* Official Tourism Site of Arunachal Pradesh, India

;عام ڄاڻ
*  
* 


زمرو:اتر-اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا
زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي
زمرو:ڀارت-چين سرحدي تڪرار
زمرو:تبت
زمرو:1987ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا
زمرو:1987ع ڀارت ۾ قيام

## حوالا

زمرو:اروناچل پرديش
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون