موطا

***الموطأ***، معنيٰ ”چڱيءَ طرح هلندڙ رستو“) يا ***موطأ امام مالڪ*** ()، جيڪو امام مالڪ بن انس (711–795ع) جو تصنيف ڪيل آهي، اٺين صدي عيسويءَ ۾ لکيو ويو، ۽ اهو حديثن جي سڀ کان ابتدائي مجموعن مان هڪ آهي، جنهن ۾ اسلامي قانون سان لاڳاپيل موضوع شامل آهن. هي ڪتاب امام مالڪ بن انس طرفان ترتيب ڏنل هو. هي ڪتاب مصنف قسم جي حديثي مجموعن جو سڀ کان قديم محفوظ مثال پڻ آهي، جنهن مان مراد اهو صنف آهي جنهن ۾ حديثن کي موضوعاتي ترتيب سان گڏ ڪيو ويندو آهي.
امام مالڪ جو سڀ کان مشهور ڪم *الموطأ*، اهو پهريون فقهي ڪتاب هو جنهن ۾ حديث ۽ فقه کي گڏ ڪري پيش ڪيو ويو.

## وضاحت
هي ڪتاب اسلامي فقه جي بنياد بڻجندڙ حديثن جي سڀ کان قديم محفوظ مجموعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو قرآن سان گڏ اسلامي قانون جو اهم سرچشمو آهي.  
هن ۾ حجاز جي ماڻهن کان مليل معتبر حديثون شامل آهن، گڏوگڏ صحابن، تابعين ۽ انهن کان پوءِ ايندڙ بزرگن جا قول پڻ شامل ڪيل آهن.  
هي ڪتاب اسلامي نبي محمد ﷺ جي دور جي عبادتن، رسمن، ريتن، روايتن، سماجي قدرن ۽ قانونن تي مشتمل آهي.

روايت آهي ته امام مالڪ، *موطأ* ۾ شامل ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ 1900 روايتون چونڊيون، جڏهن ته وٽس ڪُل تقريبن 100,000 روايتون موجود هيون.

## تاريخ

”اي ابو عبد الله، فقه جي علم جي قيادت پنهنجي هٿ ۾ وٺ. هر مسئلي بابت پنهنجي سمجهه کي جدا جدا بابن ۾ ترتيب ڏئي هڪ منظم ڪتاب تيار ڪر، جيڪو عبد الله بن عمر جي سختي، عبد الله بن عباس جي رعايتن، ۽ عبد الله بن مسعود جي انفرادي راءِ کان پاڪ هجي. تنهنجو ڪم نبي ﷺ جي هن اصول جي نمائندگي ڪري: ‘بهترين معاملا اهي آهن، جيڪي وچولي هوندا آهن.’  
هي ڪتاب صحابن ۽ وڏن امامن جي متفقه راءِ تي ٻڌل هجي، مذهبي ۽ فقهي مسئلن ۾. جڏهن تون اهڙو ڪم مڪمل ڪرين، تڏهن اسان مسلمانن کي هڪ ئي فقه تي متحد ڪري سگهنداسين، ۽ ان کي سڄي اسلامي سلطنت ۾ نافذ ڪنداسين، ۽ حڪم ڏينداسين ته ڪوبه ان جي خلاف عمل نه ڪري.“  



تاريخي روايتن موجب، ٻئي عباسي خليفي هارون الرشيد پڻ امام مالڪ آڏو اهڙي خواهش ظاهر ڪئي، پر امام مالڪ ان کان متاثر نه ٿيو.  
تنهن هوندي به، امام مالڪ *موطأ* ترتيب ڏني، جنهن جو مقصد عالمن جي فقهي اختلافن کي گهٽائڻ هو.

## صحت ۽ اعتبار

هي ڪتاب چاليهن سالن جي عرصي ۾ تيار ڪيو ويو. ابو حاتم الرازي موجب، هن کي ”موطأ“ ان ڪري سڏيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ عربي لفظ ”وطّأ“ جو مطلب آهي ”ماڻهن لاءِ آسان ڪرڻ“.  
امام مالڪ فرمايو:  
”مون هي ڪتاب مديني جي ستر فقهائن کي ڏيکاريو، ۽ سڀني ان سان اتفاق ڪيو (‘وطّؤا’)، تنهنڪري مون ان جو نالو موطأ رکيو.“

امام شافعي فرمايو:  
”الله جي ڪتاب کان پوءِ، زمين تي امام مالڪ جي ڪتاب کان وڌيڪ صحيح ڪوبه ڪتاب ڪونهي.“

امام مالڪ جا هزار کان وڌيڪ شاگرد هن ڪتاب کي نقل ڪندا رهيا، جنهن سبب متن ۾ ڪجهه فرق پيدا ٿيا. اڄ تائين هن ڪتاب جون سولهه کان وڌيڪ روايتون معلوم آهن، جن مان سڀ کان مشهور روايت يحيى بن يحيى الليثي جي آهي، جنهن امام مالڪ جي زندگيءَ جي آخري سال ۾ موطأ حاصل ڪئي هئي.  
الليثي جي روايت کي مالڪي فقهي مذهب ۾ معياري نسخو سمجهيو وڃي ٿو.

## موطأ جي جوڙجڪ
موطأ ۾ لڳ ڀڳ 1,720 حديثون شامل آهن، جيڪي هيٺين قسمن ۾ ورهايل آهن:
* 600 *مرفوع* حديثون  
* 613 *موقوف* حديثون  
* 285 *مقطوع* حديثون  
* 222 *مرسل* حديثون  

## امتيازي خصوصيتون
امين احسن اصلاحي موطأ جون هي خاص خوبيون بيان ڪيون آهن:
# مختصر هجڻ باوجود جامع هجڻ  
# امام مالڪ مرفوع حديث تڏهن قبول ڪندو هو، جڏهن اها نبي ﷺ جي لفظن جي بلڪل عين مطابق هجي  
# بدعت ڪندڙ کان حديث قبول نه ڪرڻ  
# اعليٰ درجي جي فصيح عربي زبان  

## موطأ تي شرحون
موطأ جي اهميت سبب، ان تي ڪيترين شرحَن جو ڪم ٿيو آهي:
* *التمهيد* – يوسف بن عبد البر  
* *الاستذكار* – ابن عبد البر  
* *كتاب القبس في شرح موطأ مالك* – ابو بكر ابن العربي  
* *شرح موطأ* – محمد الزرقاني  
* *أوجاز المسالك إلى موطأ مالك* – محمد زڪريا ڪاندهلوي  
* *المنتقى شرح الموطأ* – ابو الوليد الباجي  
* *الإملاء في شرح الموطأ* – ابن حزم  

## پڻ ڏسو
* List of Sunni books
* Sahifah Hammam ibn Munabbih

## ٻاهريان ڳنڍڻا

## حوالا