open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
روشن خيالي

**روشن خيالي** (Enlightenment) روشن خيال عام طور تي اهڙي شخص کي چيو ويندو آهي، جيڪو غلط روايتن، رواج پرستي جي زنجيرن کان آزاد هجي ۽ اخلاق ۽ معاشرتي طور طريقن کي عقل ۽ فھم سان پرکي ۽ انهن کي پنھنجي زندگيءَ ۾ اپنائي يا بين الاقوامي سطح تي نون تقاضائن مطابق اختيار ڪجي. اهڙا عمل جي روايت پرستيءَ جي خلاف هجن ۽ عقل فھم جي روشنيءَ ۾ عالمي قدرن مطابق هجن، تن کي روشن خياليءَ ۾ شمار ڪبو آهي.

## حوالا

زمرو:انساني رويا
رومان

**رومان** (Roman)، رومانس (Romance) جي ڀيٽ ۾ ’رومان‘ جي محدود معنيٰ آهي، جنهن ۾ فطرت جي دل لڀائيندڙ حسن، عورتاڻي حسن جي دلفريب ادائن، نزاڪت ۽ نفاست کي اهميت حاصل هوندي آهي. اهڙي قسم ۾ خاص تعلقات ۾ سرور ۽ فضا کي بيان ڪيو ويندو آهي. رومانوي ڪهاڻيون انهيءَ روايت جو حصو آهن.

## حوالا
رومانس

**رومانس** (Romance) لفظ قديم فرانسيسي زبان ۾ استعمال ٿيندو هو. بعد ۾ ’رومانس‘، اسپيني، اطالوي، پرتگالي، لاطيني ۽ انگريزي زبانن ۾ ڪتب اچڻ لڳو. قديم ادب ۾ سورمن ۽ سورهين جي ڪارنامن کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. بعد ۾ “رومانس” جو اصطلاح اهڙن قصن لاءِ مخصوص ٿي ويو، جن ۾ سورمن جي بهادري ۽ جانبازيءَ جو ذڪر مبالغه آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو هجي. اهڙن داستانن کي بهادريءَ وارا قصا (Chivalric Romance) چيو ويندو هو. گهڻو پوءِ چيو ويو ته رومانس هڪ اهڙو داستان آهي، جنهن ۾ زندگيءَ کان پري تصوري ماحول يا لاڙو پيش ڪيل هجي، عاشقاڻي جذبن ۽ باهمي ڪشش دوران ٿيندڙ حيرت ۽ پراسراريت جو احساس هجي. رومانس جا خاص جزا جنگ، حسن، ايمان ۽ مذهب آهن. رومانس دراصل رومانوي ۽ افسانوي ادب جو اوائلي اهڃاڻ آهي. 

## حوالا

زمرو:شخصي تعلقات
رومانوي تنقيد

**رومانوي تنقيد** (Romantic Criticism) رومانوي تنقيد سان ئي جديد تنقيد جو آغاز ٿئي ٿو، تنهنڪري ان زماني کان ئي تنقيد ۾ فلسفي، تاريخ، نفسيات، عمرانيات ۽ جماليات جي عنصرن کي اجاگر ڪرڻ تي زور ڏنو ويو آهي. رومانوي تنقيد هيٺ نقادن مدي خارج اصولن ۽ روايتن سان بغاوت ڪئي ۽ نوان اصول ايجاد ڪيا. هيءَ تنقيد خالص داخلي معيار کان ڪئي ويندي آهي. ادب کي جڏهن ليکڪ جي ذهن، ڪيفيت يا مزاج جو اظهار تصور ڪري، ان جي موضوعن ۽ عنصرن تي زور ڏنو وڃي ته اها ڪوشش اڳتي هلي رومانويت جي موڙ تي پهچي ٿي. هتي اهو به ڄاڻڻ گهرجي ته رومانويت جي مخالف تحريڪ حقيقت پسندي (Realism) آهي، جنهن جو سمورو زور ”ٻاهرين“ دنيا تي آهي. پر تنقيدي روايت ۾ جيڪا اهميت رومانويت کي ملي آهي اُها حقيقت پسنديءَ کي ڪڏهن به نصيب ڪين ٿي سگهي.

## حوالا
روميت

**روميت** يا **روح پرستي** (Animism) بي جان شين ۽ فطرت جي مظاهرن جي باري ۾ هڪ عقيدو تہ بي جان شين ۾ بہ روح ٿيندو آهي. ان جي پويان هڪ سگھ ٿئي ٿي جيڪا مادي دنيا کي هلائي ٿي. ان جي ابتڙ (In Animism) جاندار شين ۾ ويساھ/عقيدو آهي.

## حوالا

زمرو:خيالن جي تاريخ
زمرو:فلسفي جي تاريخ
زمرو:مڪتب فڪر
رھاڻ

**رهاڻ** (*Rihan*) ڪنهن استاد، عالم، اديب ۽ سگهڙ شخص سان گڏجي ڪچھري، مجلس يا ڳالهه ٻولهه ڪرڻ يا شام ملھائڻ کي رهاڻ چئبو آهي. ان رهاڻ ۾ ان شخصيت جي فن ۽ فڪر جي باري ۾ ڳالھائبو آهي ۽ ان کان سندس زباني هن جي زندگيءَ بابت ڄاڻ حاصل ڪبي آهي.

## حوالا
رھس

**رهس** (Rahes) هم قسم جو ناٽڪ آهي، جنھن ۾ رقص ۽ رنگينيءَ کان سواءِ ٿوري اداڪاري به هوندي آهي. رهس دراصل رام ليلا ۽ ڪرشن ليلا کان مختلف هوندو آهي. رام ليلا ۽ ڪرشن ليلا ڌرمي هوندا آهي. پر رهس ناٽڪ تفريحي ٿيندو آهي.

## حوالا
رھنما متو

**رهنما متو** (Motto) ڪوبہ رهنما اصول يا متو يا اتساهيندڙ جملو، جيڪو ڪنھن تنظيم، پارٽيءَ يا اداري جي جوڙجڪ جي بنيادي مقصد طور اڳواٽ ڏنو وڃي، ڪتاب جي شروعات ۾ لکيو وڃي جنھن سان ڪا مھم شروع ڪئي وڃي وغيره وغيره. مطلب تہ ڪنھن بہ ڪم جو بنيادي مقصد.

## حوالا
رينگا

**رينگا** (Reenga) جي صنف جپان جي ڊگهي نظم Tanka ٽنڪا مان نڪتي آهي. ٽنڪا نظم ۾ اهڙا ڪيترائي بند هوندا آهن، هلندي هلندي ٽنڪا جو هڪ بند الڳ صنف ٿي پيو ۽ ان کي رينگا سڏيو ويو. رينگا جو گهاڙيٽو ٽنڪا جي هڪ بند وارو (پنج ، ست، ست ماترائون) ئي رهيو. جيڪو بلڪل ائين ئي هو جيئن قصيدي مان غزل نڪتو. اڃا اڳتي هلي رينگا جو شروعاتي حصو هڪ ڌار گهاڙيٽو ٿي پيو ۽ ان کي هائيڪو يا شروعاتي سڏيو ويو. رينگا صنف سنڌيءَ ۾ اڃا پنھنجا پير ايترا پختا ڄمائي نہ سگهي آهي، پر پوءِ بہ ان تي مير محمد پيرزادي، مختيار ملڪ، تاج جويي ۽ ٻين ڪجهہ جديد شاعرن طبع آزمائي ڪئي آهي.

## حوالا
رومانيت

**رومانويت** (Romanticism) ڪلاسيڪت ۽ رومانويت دراصل ٻه متضاد ادبي رجحان آهن. عام طور چيو ويندو آهي تہ “رومانويت” ادب ۽ زندگي جي فرسوده رسمن خلاف بغاوت هئي ۽ انفرادي احساس ۽ تخيل جي هڪ سوڀ هئي.رومانوي ادب جي خوبين ۾ جذباتيت، قدرتي منظرن ۾ دلچسپي، تصوف، انفراديت پسندي، نيوڪلاسيڪي رجحان ۽ ھر ادبي قانون کان بغاوت، کوٺاڻي زندگيءَ ۾ دلچسپي، تخيل جي مڪمل ازادي، قدرتي مظاھرن ۾ دلچسپي، انساني حقن ۾ دلچسپي، ديو مالائن ۾ دلچسپي، جماليات پسندي، روحانيت، تصوف، سونھن ۽ سچ جي تلاش، انسان جي سٺائيءَ ۾ ايمان، ذاتي موضوعن ۾ دلچسپي، شاعريءَ ۾ علامتن ۾ اظھار، حيوانن جي زندگيءَ ۾ دلچسپي، ناول نويسي ۾ جذبات نگاري وغيره شامل اھن.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
رومانوي تحريڪ

**رومانوي تحريڪ** (Romantic Movement) سنڌي ادب جي تاريخ ۾ رومانوي ادب آڳاٽو اھي، پر اھو سنڌي ڪلاسيڪل ادب جي خلاف بغاوت جو نتيجو نه اھي. جديد مفهوم ۾ رومانويت جا اهم عنصر: جذبو، تخيل، حسن ۽ سچ، سنڌي شاعريءَ جا به اهم جزا آهن. يورپ ۾ رومانوي تحريڪ جي شروعات کرانسيسي اديب جان جيڪسن روسو کان ٿئي ٿي، پر ھن تحريڪ کي اکتي وڌائڻ ۾ انگريز شاعرن وليم ورڊس ورٿ (1770-1850ع) ۽ سيموئل ٽيلر ڪالرج (1772- 1834ع) جو وڏو ھٿ ھو. سندن شعر جو مجموعو ”Lyrical Ballads“ 1798ع ۾ شايع ٿيو، جيڪو نيو انگريزي ڪلاسيڪي ادب خلاف بغاوت ھو. جنهن ۾ هن ان دَور ۾ ڪلاسيڪل روايتن جي سخت پابندي ڪرڻ واري لاڙي: ’نئين ڪلاسيڪيت‘ جي خلاف بغاوت ڪندي ادب ۾ نوان لاڙا متعارف ڪرايا ۽ خيال جي ڀيٽ ۾ جذبي کي اهميت ڏيڻ جي ڳالهه ڪئي. سنڌيءَ ۾ هن تحريڪ کي تنوير عباسيءَ ترجمي ذريعي متعارف ڪرايو. هن عنوان سان Preface to Lyrical Ballads کي ”سريلن گيتن جو مهاڳ“ ترجمو ڪيو.. 18صدي جي عقليت پسندي ۽ ڪلاسيڪي ضابطن جي سخت گيريءَ جي خلاف انساني جذبن ۽ احساسن جي حق ۾ هڪ ردعمل شروع ٿيو، جنهن رومانويت جي لاڙي کي جنم ڏنو، جنهن ۾ شاعريءَ جي عنصرن ۾ خيال بدران جذبي ۽ تخيل کي اهميت ملي، ڏکي مصنوعي ٻوليءَ بدران عوام جي ٻولي کي ترجيح ڏني وئي. ھيءَ تحريڪ تمام تيزيءَ سان وڌي ۽ ڪيترائي شاعر ۽ اکسانوي اديب ھن تحريڪ کان متاثر ٿيا. ڌرتيءَ سان محبت بھ رومانوي تحريڪ جو حصو اھي. موجوده دور ۾ بھ ھي رجحان سنڌي ادب تي ڇانيل اھي. سنڌي افسانوي ادب ۽ شاعري ۾ موھن ڪلپنا، گوبند مالھي، ڪرشن کٽواڻي، سندري اتمچنداڻي، شيخ اياز، امر جليل، علي بابا، اغا سليم، قاضي خادم، طارق عالم ابڙو، آڪاش انصاري، اياز گل ۽ نور الھديٰ شاھھ نمائنده رومانوي ليکڪ آھن.

## حوالا
زاري

**زاري** ماتمي شعر آهي، جيڪو خاص طور 9 ۽ 10 محرم تي ماتمي جلوسن ۾ دهل ۽ شرناءِ جي سُرن تي درديلي انداز ۾ ڳايو ويندو آهي. زاريءَ جا اوائلي اُهڃاڻ سنڌي شاعريءَ ۾ ٽالپرن جي دور (1782-1843ع) کان ملن ٿا. 

## حوالا
زبر

زبر __(A diacritical sign):

هر ٻوليءَ ۾ ڪي ڊگها ته ڪي ننڍا سُر/آواز هوندا آهن، جن کي لکت ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ نشانيون مقرر هونديون آهن، جن کي ’حروف علت‘ (vowels) چئبو آهي. ڊگها سُر ظاهر ڪندڙ حروف علت ا، و ۽ ي آهن. جڏهن ته ڇوٽا سُر ظاهر ڪرڻ لاءِ ڏنل نشانين کي ’اعرابون‘ چئبو آهي. جيڪڏهن سُر جو آواز ’اَ‘ هجي ته الف تي ’زَبر‘ ڏبي آهي. اهڙو ساڳيو سُر ڪنهن حرف صحيح/وينجڻ مٿان ايندو ته ان کي پڻ زبر سان ظاهر ڪبو، جيئن ب+ر= بَ.
## شڪل

## حوالا
زحاف

**زحاف** (Zahaf) عربي لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي، اصليت کان پري هٽي وڃڻ“ يا ”تير جو نشان خطا ٿي وڃڻ“. علم عروض ۾ زحاف سان سالم ارڪان ۾ ڦير ڦار ايندي آهي ۽ هڪ بحر مان ٻيو بحر جڙي ويندو آهي.

## حوالا
زرد صحافت

**زرد صحافت** (Yellow Journalism)، اشتعال انگيز صحافت جو بنياد جوزف پليٽزا 1880ع ۾ وڌو. پيلي پني تي رنگين اشاعتن جو تجربو ڪيو ويو، جنهن ۾ رنگين تصويرون بہ شامل ڪيون ويون جيئن وڪري ۾ اضافو ڪري سگهجي. ان عمل سان پيلي صحافت جو بنياد پيو.

## حوالا

زمرو:سياسي اصطلاح
زرعي شعور

**زرعي شعور** (Agrarianism) ادبي دنيا ۾ هي اصطلاح زرعي زندگيءَ سان وابستہ آهي. سڀ کان اڳ آمريڪي اديبن، انڊسٽريءَ بجاءِ کيتي ٻاڙي ڏانهن ورڻ جي ترغيب ڏني هئي. سنڌ جيئن تہ هڪ زرعي ملڪ رهيو آهي، ان ڪري سنڌ جو اديب بہ زرعي شعور سان لاڳاپيل آهي.

## حوالا

زمرو:سياسي فلاسافي
زير

زير __(A diacritical sign):

ڪنهن به حرف جي اچارڻ ۾ ڇوٽو سُر ’اِ‘ جو آواز ڏي ته ان حرف کي هيٺان ليڪ ڏبي آهي، جنهن کي ’زير‘ جي اعراب چئبو آهي. 
## شڪل

## حوالا
ساڄي ڌر وارا

**ساڄي ڌر وارا** (Rightists) ورهاڱي کان پوءِ جڏهن سنڌي ادب ۾ ترقي پسند لاڙي جو سوال اڀريو، تڏهن سنڌي اديب واضح طور ٻن گروهن ۾ ورهائجي ويا. هڪڙا ساڄي ڌر وارا اديب، ٻيا وري کاٻي ڌر وارا اديب. ساڄي ڌر وارا ترقي پسند ۽ انقلابي سوچن جا مخالف هئا. هو ساڳئي وقت تصوف جي وحدت الوجود واري نقطهء نظر جي بجاءِ وحدت الشهود جا حامي هئا. ساڄي ڌر وارا اديب گهڻي ڀاڱي حڪومت نواز هئا ۽ رجعت ۽ روايت پسند، ظاهر پرست مذهبي هئا، جڏهن ته کاٻي ڌر وارا روشن خيال ۽ تبديلي پسند هئا. سندن اختلاف سنڌ ۾ ون يونٽ واري دور ۾ وڌيڪ اڀري آيا ۽ اهو باقاعدي واضح فرق نمايان هو. اها روش ان کانپوءِ بہ هر دور ۾ هلندي آئي آهي.

## حوالا

زمرو:اصطلاح
زمرو:ساڄي ڌر جي سياست
زمرو:سياسي اصطلاح
زمرو:سياسي جھڪاءُ
دٻاء

**زور**  (Stress) هي اصطلاح لسانيات جي علم ۾ استعمال ٿيندو آهي. ٻولي ڳالهائڻ دوران مختلف هنڌن تي زور ڏئي معنيٰ ۾ ڦيرو آڻي سگهبو آهي، البتہ لکت ۾ ۾ اها تصوير ڪجهہ مبھم ڌنڌلي نظر ايندي آهي ڇو جو ان ۾ ڪا گهٽتائي رهجي ويندي آهي. پر هڪ ذوق وارو پڙهندڙ پنھنجي ذاتي تخيل ۽ تصور جي تحرڪ ۾ اُن تصوير کي چٽو ڪري وجهندو آهي، ان وقت جو نالو “زور” آهي.

## حوالا
سادگي

**سادگي** يا **سلاست**  (Simplicity) نقاد، شعر ۾ سلاست ۽ سادگيءَ تي ڏاڍو زور ڏيندا آهن، سلاست مان مراد صرف لفظن جي سادگي نہ آهي، بلڪ خيالات اهڙا نازڪ يا پيچيده نہ هجن جو عام ذهن ان کي سمجهي نہ سگهن. مطلب تہ اهڙي سادگي نہ هجي، جو ڪنھن کي سمجهہ اچي ۽ ڪنھن کي نہ اچي، پر سادگي اهڙي قسم جي هجڻ گهرجي، جنهن ۾ لفظ پيچيده ۽ ناهموار نہ هجن. ممڪن حد تائين روزمره جي محاورن جي قريب هجن، مطلب تہ لفظن جي سادگيءَ سان گڏ مقصد جي بہ اهڙي صاف سٿري قوت هجي، جو هر پڙهندڙن لفظن ۽ معنيٰ جي سطح تي پھچي وڃي.

## حوالا
ساختيات

**ساختيات** (Structuralism) نظرئي مؤجب عمل جي ڀيٽ ۾ بيهڪ ۽ بناوٽ کي اهميت حاصل هوندي آهي، هن نظرئي جو بنياد مشهور لساني ماهر فرڊيندي سوسيور (1857-1913ع) وڌو، جنهن کي لسانيات جي علم (Linguistics) جو ابو چيو ويندو آهي. هن نظريي ۾ لسانيات، ڏند ڪٿائون، آرٽ ۽ سماجي تنظيمون اچي وڃن ٿيون. ساختياتي لسانيات ۾ پاڻ ۾ مربوط عنصري نظام جي لحاظ کان ٻوليءَ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان حساب سان ساختيات جو ادبي تنقيد تي تمام گهڻو اثر رهيو آهي. ساختيات جي تحريڪ هڪ لکڻيءَ کي ساڳي قسم جي ٻين لکڻين سان ڳنڍڻ جي حامي آهي، جنهن کي Intertexuality چئبو آهي. اها المتلقيت (Abslutilism) بيشڪ ته ٻاهرين عنصرن يا ٻين سرشتن سان واسطو رکڻ کي اهميت نہ ٿي ڏئي، پر ساڳي قسم جي ٻين لکڻين جي تناظر ۾ تحرير کي پنهنجي تجزئي جو حصو بڻائي ٿي. 

## ساختيات پڄاڻان

ساختيات پڄاڻان (Post-Strucaturalism) وارن، ساختيات جي اصولن کي ڦيرائي انهن جو هڪڙو در پيش ڪيو ۽ چيو ته ٻوليءَ ۾ معنيٰ نما (Signifier) ۽ تصوير معنيٰ Significal ڪي حتمي شيون يا اصول ناهن، جن سان ڪا قطعي معنيٰ (Absolute Meaning) ڏسي سگهجي. ساختيات پڄاڻان جي نقادن نٽشي جي ان فلسفي تي هن تحريڪ جو بنياد رکيو آهي ته: ”There is no meaning but interpretations“ 

## حوالا

زمرو:سماجياتي نظريا
زمرو:سوشيالوجي
زمرو:نظريو
سادي پرولي

**سادي پرولي** اھا پرولي جا ننڍن جملن يا موزون فقرن تي ٻڌل ھجي، جنھن جي ڀڃڻي گهڻو ڪري گهرو ماحول يا روزمره جي زندگيءَ سان واسطو رکندڙ ھجي. مثال طور: گهر گهر ۾ ڳاڙهي ڪنوار: (باھ) هيڏو هيڏو پاڻ، سؤ کلن ساڻ: (بصر) اڇي اڇي ٻار، جتي جهرڪي نہ جهار: (لوڻ) 

## حوالا
سارنگ رس

**سارنگ رس** (Sarang/Pasr Song) شاھ لطيف جي رسالي جو سُر سارنگ، ميگهہ ۽ ملهار ٻوليءَ جي لحاظ کان هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندا آهن. هن سُر ۾ شاھ سائين، مينھن جي مند ۾ قدرت جي رنگ ۽ رونق جو بيان ڪيو آهي. مينھن ساري عالم ۾ آسودگي ٿو آڻي ۽ انهيءَ ڪري الاهي مھر جو نشان آهي: سارنگ کي سارين، ماڙهو، مرگهہ، مينھيون! ”سارنگ“ سنسڪرت ۾ معنيٰ آهي ”مور جي ٻولي.“ ان کان علاوه ”سارنگ“ هڪ راڳڻيءَ جو بہ نالو آهي. سمپورڻ راڳ جي قسمن مان هڪ آهي. هڪ راڳڻيءَ جا سُر حقيقي معلوم ٿيندا آهن. هيءُ راڳ ٻن پھرن جو ڳايو ويندو آهي. شاسترن ۾ هيءُ هڪ ڀلارو راڳ ڄاڻايو ويو آهي. هندي جي مشھور ڊڪشنري ”شبد ساگر“ ۾ سارنگ جي معنيٰ ميگهہ، بادل ۽ کنوڻ پڻ ڄاڻايل آهي. موسيقيءَ جي ماهرن جو چوڻ آهي تہ هن راڳ جي ڳائڻ سان مينھن وسندو آهي.

## حوالا
زمانو

**زمانو** (Tense) عربي ٻولي جي لفظ، "زمان" کان آهي، جن جا  لغوي معنيٰ وقت، زمانو يا ساعت آهي. گرامر جي علم موجب فعل جي زمان مان ڪم ڪندڙ جي وقت يا حالت بابت اها ڄاڻ ملي ٿي ته ڪم ٿي ويو آهي، ٿئي ٿو يا ٻين لفظن ۾ ائين چوڻ بہ درست ٿيندو ، ته زمانن جي وسيلي فعل جا مختلف زمانا، ڌار ڌار وقت جي معنيٰ ڏيکارين ٿا. زمان جا مکيه ٽي قسم؛ ماضي (گذريل وقت)، حال (هلندڙ وقت) ۽ مستقبل (ايندڙ وقت) آهن.

## ڳالهه ٻول يا قواعد جا زمان
ٻولي يا لسانيات جي قواعد ۾، زمانا (tenses) هڪ اهڙو زمرا آهن، جيڪا وقت جي حوالي سان اظهار ڪرڻ ٿا. زمانو عام طور تي فعل جي مخصوص شڪلن جي استعمال سان، خاص طور تي انهن جي جڙيل نمونن ۾ ظاهر ٿيندا آهن.
 
اڪثر ٻولين ۾ ملندڙ مکيه زمانن ۾ ماضي، حال ۽ مستقبل شامل آهن. ڪجهه ٻولين ۾ صرف ٻه الڳ زمان آهن، جهڙوڪ ماضي ۽ غير ماضي، يا مستقبل ۽ غير مستقبل. زمان جي استعمال کان بغير واري ٻوليون پڻ آهن، جهڙوڪ گهڻيون چيني ٻوليون، جيتوڻيڪ اهي مستقبل ۽ غير مستقبل جو نظام رکي سگهن ٿيون جيڪي چيني-تبتي ٻولين ۾ عام آهن. تازي ڪم ۾ "ماريا بٽنر" ۽ "جوڊٿ ٽنهاسر" مختلف طريقن کي بيان ڪيو آهي جنهن ۾ زمان کان سواءِ ٻوليون اڃا تائين وقت کي نشان لڳائين ٿيون. ٻئي طرف، ڪجهه ٻوليون وڌيڪ بهتر زمان ۾ فرق ڪن ٿيون، جهڙوڪ دور بمقابله تازو ماضي، يا ويجهو بمقابله دور مستقبل. 

زمان عام طور تي ڳالهائڻ جي لمحي جي نسبت وقت کي ظاهر ڪن ٿا. بهرحال، ڪجهه حوالن ۾، انهن جي معنيٰ ماضي يا مستقبل ۾ هڪ نقطي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي جيڪا گفتگو ۾ قائم آهي (اهو لمحو جنهن بابت ڳالهايو پيو وڃي). ان کي نسبتي (مطلق جي برعڪس) زمان سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ٻولين ۾ مختلف فعل جون صورتون يا بناوتون آهن جيڪي نسبتي زمان کي ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ "ماضي مطلق" (past perfect) ۽ "مستقبل ۾ ماضي".
## اشتقاق
## اصطلاح جا استعمال
## ممڪن زمانا
## زمانن جي نشاندهي
## زماني جي استعمال کان بغير واري ٻولي
## ڪجهه خاص ٻولين ۾ زمانا
## پڻ ڏسو

## حوالا

زمرو:وقت
زمرو:دنيا
زمرو:تاريخ
زمرو:لسانيات
زمرو:نحو
زمرو:ٻولين جا قاعده
ساز

thumb|alt=مختلف ساز|مختلف موسيقيءَ جا ساز
**ساز** (Musical Instrument) اهڙو اوزار ، جنهن سان سنگيت ۽ سريلن آوازن جي لئي نڪري. ساز، سازيندا، راڳين جي ڳائڻ وقت استعمال ڪندا آهن. اهڙيءَ ريت راڳيءَ جي آواز، گيت ۽ سازن جي سنگم سان وڻندڙ فضا جنم وٺندي آهي. سازندا، اڪيلا ساز به وڄائيندا (solo play) آهن. سنڌ جي مشهور سازن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا: الغوزو، بوڙينڊو، يڪتارو، دهل، پڪواز، چپڙيون، تنبورو، دنبورو، مٽڪو/گهڙو، مرلي، سرندو، بانسري، شرناءِ، ڪماچ، بينون، نڙ، نڙانڊي، جهانجهه، ڇير، نورا، گهنگهرو وغيره. انهيءَ ۾ ڪو شڪ ڪونهي، جتي هر ملڪ کي پنهنجا پنهنجا راڳ آهن، اتي هر ملڪ کي پنهنجا ساز به آهن، پر ڪن کي گهڻا. انهيءَ ڏس ۾ سنڌ ملڪ به غريب ڪونهي. جتي سنڌ کي سدا ملوڪ راڳ آهن اتي وڻندڙ ساز به آهن. سنڌي راڳن جو ذڪر ٻئي باب ۾ ڪبو، هتي رڳو سنڌ جي سازن جي باري ۾ پڇا ڪجي.
چون ٿا ته سڀ کان پهرين حضرت آدم عيله السلام جي ڇهين پٺ ۾ هڪ ماڻهو يوبل (جوبل) ٿي گذريو آهي، جنهن پهريون ساز اوغون (آرگن) ٺاهيو ۽ وڄايو پوءِ حضرت دائود عليه السلام جن چنگ ايجاد ڪيو، جنهن کي پاڻ وڄائيندا به هئا ۽ زبور جون دعائون، مٺي آواز سان به پڙهندا هئا. ان کانپوءِ ساز ويا ٺهندا. ارجنيٽنا جي غارن جي تصوير موجود آهي جنهن ۾ اڌ اگهاڙي عورت هڪ ئي وقت تي ٻه بينون (الگرزا) وڄائي رهي هئي. انهن بينن مان هڪ نر ٻي مادي هئي. ممڪن آهي ان وقت هتي جو ۽ اتي جو تمدن هڪڙو هجي. خير الگرزن تي بحث اڳتي ڪبو.، هتي صرف اهر ٻڌائڻون آهي ته ائين ساز ايجاد ٿيندا ويا. هندستان ۾ امير خسرو ستار ايجاد ڪئي ۽ پکاوجه کي وچان وڍي، ان کي طبلو بنايائين. مطلب ته ائين دنيا ۾ ساز وڌيندا رهيا.
سنڌ ۾ به نڙ، الگرزا، دنبوريون، گهاگهرو، ڏنڊو، بوڙيندا وغيره ايجاد ٿيا، جن جو  ذڪر جدا جدا ڪبو. سنڌ ۾ مشهور آهي ته دائم فقير يڪتارو ايجاد ڪيو، پر دائم فقير کان اڳ هندستان ۾ ميران ٻائي جو يڪتارو مشهور آهي. اهو يڪتارو ترقي ڪندي پنجاب جي هڪ درويش سائين مرنا تائين پهتو، جنهن انهيءَ يڪتاري ۾ سر لاءِ ٻيون به ڪي تاريون هيٺان لڳايون، ۽ ان کي وچتر وينا وانگر وڄائڻ لڳو. سائين مرنا ويهين صديءَ جو سدا ملوڪ يڪتاره نواز هو، سندس مرڻ سان سچ ته يڪتارو مري ويو. راقم الحروف سائين مرنا سان گهڻيون ڪچهريون ڪيون. ائين لطيفي دنبورو به ستار ۽ تانپوري جي وچ جي ايجاد آهي، وري جي کڻي ڪيمري کي سنڌي ساز چئجي ته اهو به سارندي جو هڪ نمونو آهي،انڪري انهن سازن کي ڇڏي باقي سازن جو ذڪر ڪبو. سنڌ ۾ ڪي اهڙا ساز ايجاد ته ٿيا، جيڪي اڳتي هلي نه سگهيا، ان ڪري رهجي ويا ۽ ڪي اهڙا نڪتا جو اڄ تائين هلندا اچن ٿا.

## حوالا
ساکرو

**ساکرو رسم الخط** (Sakhro Scrip) جو مطلب آھي، سکر وارو. ھي رسم الخط سکر جا واپاري استعمال ڪندا ھئا. ھي لپي سکر جي نالي سان مشھور هئي، جھڙيءَ ريت: خداوادي، شڪارپوري، سيوهاڻي، حيدرآبادي وغيره. هي سکر جي هٽ واڻڪي رسم الخط هئي، جيڪا شڪارپوري رسم الخط سان ملندڙ جلندڙ هئي ۽ ديوناگري خط ۾ لکي ويندي هئي.

## حوالا

زمرو:رسم الخط
زمرو:سنڌي ٻولي
سامراجيت

thumb|The Rhodes Colossus: Caricature of Cecil John Rhodes, after he announced plans for a telegraph line and railroad from Cape Town to Cairo.
thumb|چائنا سامراجيت ڪارٽون 

**سامراجيت** (Imperialism), امپيريلزم هڪ سياسي اصطلاح آهي، جنهن کي ڪميونسٽ اڳواڻ لينن ۽ ڪارل مارڪس ان کي اڳتي واڌارو ڏنو. لينن سامراجيت بابت چيو هو هو تہ سامراجيت تسلط چاهي ٿي آزادي نہ. سامراجيت يا شهنشاهت دراصل طاقتور ملڪن طرفان يا طاقتور قوتن طرفان محڪوم ملڪن ۽ قومن جي اقتدار تي پنهنجي ڏاڍ يا پاليسين ذريعي عملداري ڪرڻ يا اثر وڌائڻ آهي. ان سلسلي ۾ خاص طور تي تجارتي ۽ سياسي پاليسين جو وڏو عمل دخل هوندو آهي. ترقي پسند ادب جو هڪ اهم موضوع سامراجيت بہ رهيو آهي.

## حوالا

زمرو:سامراجيت
زمرو:سياست
زمرو:سياسي نظام
سر سامونڊي

**سر سامونڊي** کي اهو نالو ان جي مضمون مطابق ڏنو ويو آهي. سر سامونڊي ۾ شاھ لطيف سمنڊ جي غورابن ۾ سفر ۽ واپار ڪرڻ وارن سامونڊين جي گهروارين جا الڪا ۽ اوسيئڙا اهڙي تہ رقت آميز طريقي سان بيان ڪيا آهن جو پڙهڻ ۽ ٻڌڻ وارن جي دلين تي گَھِرو گهاو ڪيو وجهن، وڻجارن جي وهن کي نھايت سھڻيون صلاحون ۽ مفيد مشورا ڏنا اٿس، انهن جي جذبات ۽ احساسات جو اهڙو تہ نقشو ويھي چٽيو اٿس جو سڄو منظر اکين اڳيان ڦريو اچي. هيءُ سر گويا سُر سريراڳ جي ڏوري آهي، يا ائين کڻي چئجي تہ سر سريراڳ ۾ وڻجارن جو ذڪر آهي تہ وري سر سامونڊيءَ ۾ سندن وڇڙيل وَهن جو احوال نقش ڪيل آهي.

## حوالا
سام ويد

سام ويد  __(Sam Ved):

هندن جي آڳاٽن مذهبي ڪتابن: ”رگويد“، ”سام ويد“، ”يجر ويد“ ۽ ”اٿر ويد“ مان سام ويد ۾راڳ ۽ گيت آهن، جيڪي پروهتن طرفان قربانيءَ/ٻَليءَ وقت پڙهيا ويندا آهن. سام ويد جا ڪيئي منتر رگ ويد مان ورتل آهن. 

## حوالا

زمرو:ھندومت
ساغر

**ساغر** (A wine cup) فارسي تمثيل مطابق سنڌي شاعر ”ساغر“ لفظ شاعريءَ ۾ ڪتب آڻيندا رهيا آهن. ساغر جو مطلب شراب جو جام/پيالو آهي. شاعر ان کي اصل معنيٰ سان گڏ تمثيلي انداز ۾ بہ پيش ڪندا آهن.

## حوالا
ساقي

**ساقي** (A wine cup bearer) محفل ۾ شراب پياريندڙ، ڪلال يا ڪلاڙ، جيڪو خوبصورت عورت ۽ ڇوڪري جي روپ ۾ هوندو آهي. ايراني شاعري خاص ڪري غزل ۾ ساقيءَ لفظ جو استعمال جام ٿيو آهي. اردو ۽ سنڌي عروضي شاعرن وٽ بہ ”ساقي“ جو تصور ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ”ساقي نامہ“ جو اصطلاح وري مثنويءَ لاءِ ڪتب ايندو آهي.

## حوالا
سامي ٻوليون

**سامي ٻوليون** (Semitic Languages) سامي زبانون هميشہ ساڄي پاسي کان لکيون وينديون آهن. سامي صفت جو مطلب اھي سامي ٻولين جھڙي. سامي ٻوليون سرياني، عبراني، حبشي ۽ عربيءَ زبانن کي چئجي ٿو. سنڌي ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ (1917-2011ع) ابتدا ۾ پنهنجو نظريو پيش ڪندي، ان کي ”سامي صفت“ سڏيو هو، جنهن سان سنڌ جا ٻيا عالم اختلاف رکن ٿا. ڊاڪٽر بلوچ صاحب آخر ۾ پنهنجو رايو تبديل ڪيو

## حوالا
سانيٽ

سانيٽ انگريزي(Sonnet):

سانيٽ اصل ۾ مغربي شاعريءَ جو هڪ قسم آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي ”چوڏهن سٽن وارو شعر“. هيءَ شاعريءَ جي صنف پهريائين اٽليءَ ۾ موجود هئي، جتان پوءِ انگريزن وٽ آئي ۽ اُتي گهڻي مقبوليت حاصل ڪيائين. تازو ٿورن سالن کان هيءَ صنف سنڌي شاعريءَ ۾ نارائڻ شيام (1922-1989ع) مروج ڪئي ۽ ان جو نالو ”چوڏسي“ آهي، جيڪا رشي وشواميڪر ۽ مينڪا جي ديومالائي ڪٿا تي ٻڌل آهي ۽ شايع ٿي چڪي آهي. سنڌ جي شاعرن، سنڌي سانيٽ ۾ به سٽن جو انداز ساڳيوئي چوڏهن رکيو آهي، پر قافيي جي لحاظ کان هر هڪ شاعر پنهنجي پنهنجي رٿا رکي آهي.

## حوالا

زمرو:شاعري
سانگ

**سانگ** (Mime) جي معنيٰ آھي ” نقل ڪرڻ“. ارسطوءَ مطابق ڊرامو اصل جي تقليد اھي. رواجي طرح سانگ بابت ماڻھو ڄاڻي ٿو. ھي اھڙو تہ مقبول ۽ مانوس طريقو اھي، جو جڏھن انسان سمجهہ لائق ٿئي ٿو، تڏھن کان سانگ شروع ڪري ٿو. دراصل انسان جي سڄي سکيا ’سانگ‘ سان شروع ٿئي ٿي. ’سانگ‘ھوليءَ جي تقريب جو هڪ اھم حصو ھوندو اھي. پر خوشيءَ جي موقعن جھڙوڪ شادين وغيره جي تقريبن ۾ ’سانگ‘ کي اوليت ڏني ويندي آهي. هن رواج ايتري قدر تہ مقبوليت ورتي، جو انھيءَ رواج کي مسلمانن بہ اختيار ڪيو. ’سانگ‘ جي ’ڊرامي‘ واري حيثيت لاءِ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنھنجي ڪتاب ”مناظرا“ جي مقدمي ۾ لکي ٿو تہ ”’سانگ‘ سنڌ جو ڊرامو آھي، جنھن جي شروعات آڳاٽي وقت کان ٿي. مڱڻھار، ڀٽ، شيدي ۽ ٻيا خاص حرفتي ۽ ھنرمند گروھ شادين ۽ محفلن جي موقعن تي سانگ وجهندا ھئا، جنھن ۾ مختلف ڪردارن جا روپ اختيار ڪري، واقعي يا سماجي منظر جي جيئري جاڳندي تصوير پيش ڪندا ھئا. ھنرمند عورتون وري عورتن جي مجلس ۾ سانگ وجهنديون ھيون. اڃا تائين اھي سانگ رچايا وڃن ٿا.“

## حوالا
سانوڻ ٽيج

**سانوڻ ٽيج** هڪ ٿري لوڪ گيت آهي، جيڪو ڪنواريون ۽ نو ورنيون، سانوڻ جي سھائي پک ۽ اونداهي پک جي ٽيج تي ڳائينديون آهن. هن گيت ۾ ڪيفيت ٿري لوڪ گيت جي آهي. سانوڻ ٽيج جو تعلق سانوڻ جي مند سان آهي. ٿر جون جوانڙيون وڻن ۾ پينگهون ٻڌي ڏينھن جو واندڪائيءَ ۾ لڏن بہ ۽ ترائيءَ ڀر تي سانوڻ ٽيج جا گيت بہ ڳائين. هن گيت ۾ ٿر جون نؤ ورنيون ۽ ڪنواريون پرديس ۾ پرڻجي ويل پنھنجي ساهيڙيءَ جي جذبن جو بہ اظھار ڪنديون آهن. سانوڻ رت ۾ آسمان ۾ڪڪرن جون گوڙيون ۽ کنوڻين جا کلڪار ڏسي، پرديسڻ ڇوڪري پنھنجي مائٽن لاءِ بہ اٻاڻڪي ٿيندي آهي
: ائي ائي، مان اي سراوڻ ري ٽيج سراوڻ، سراوڻ، ڏيئا ساسري! 

## حوالا

زمرو:ٿري لوڪ گيت
سائر

**سائر** (Minstrel) گهمندڙ ڦرندڙ شاعر، عوامي شاعر. اڳي سماج ۾ راڳي فقير ۽ عوامي شاعر سيلاني هوندا هئا، هڪ شهر مان ٻئي شهر، هڪ درگاھ تان ٻي درگاھ تي راتيون گذاريندا هئا. اهڙن شاعرن کي ”سائر“ چيو ويندو هو.

## حوالا
سائنس فڪشن

**وديا ڏند ڪٿا** جنھن کي انگريزي ۾ **سائنس فڪشن** (Science Fiction) چئجي ٿو پنھنجي جوهر ۾ تخيل جي گهڻ پاسائين اڏام ۽ اظھار جو وسيلو آهي. اُن ڪري ئي سائنس فڪشن جا پلاٽ، ڪردار ۽ ٻيا سڀ لاڳاپيل معاملا مستقبل سان واسطو رکندڙ هوندا آهن. سائنس فڪشن صنف ٻن حصن ۾ ورهايل آهي. هڪ ”هارڊ سائنس“ ۽ ٻي ”سافٽ سائنس“. هارڊ سائنس جا موضوع نيچرل سائنس رهيا آهن ۽ سافٽ سائنس جا موضوع سماجي سائنس بنيا. ان کانپوءِ، سائنس فڪشن ۾ ٻيا موضوع بہ داخل ٿيا، جيئن ممڪنات، تجسُسُ، جاسوسي ۽ ڊپ وغيره. جيتوڻيڪ، سائنس فڪشن ۾ انهيءَ قسم جي ادب کي گهڻي پذيرائي ڪانہ ملي. پر ”ممڪناتي ۽ قياس آرائيءَ تي ٻڌل لکڻيون“ جيڪي فيوچرالاجيءَ جي زمري ۾ اچن ٿيون، تِن تي گهڻو ڪم ٿيڻ لڳو.

## سنڌي ادب ۾ سائنس فڪشن تي ٿيل ڪم
سنڌي ادب ۾ محمد بخش جوهر (1909- 2010ع) جو نالو ”قياس تي بيٺل ادب“ ۾ سرفھرست آهي. جوهر جا ڪيترائي ڪتاب سائنس فڪشن جو اعليٰ نمونو آهن، جن ۾ ”اڏام کٽولو“ ، ”اڏامندڙ ٿالهيون“ ۽ ”ماڪوڙن جي فوج“ قابل ذڪر آهن. سنڌي ادب ۾ سائنس فڪشن جو پھريون ناول صاحبسنگهہ چنداسنگهہ شاھاڻيءَ (1868-1931ع) جو ”تارن جو اڀياس“ کي چئي سگهجي ٿو. هِن ناول جو تاڃي پيٽو، اُن زماني جي ڪراچيءَ جي شھري زندگيءَ جي جهلڪ ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح اسين رشيده حجاب کي پھرين سنڌي ليکڪا چئي سگهون ٿا، جنھن سائنس فڪشن جي دائري ۾ ڪهاڻيون لکيون. جديد دور جي بدلجندڙ قدرن کي ذھن ۾ رکندي، سائنس فڪشن تي مبني قاضي فيض محمد (1908-1982ع) ”ٻاويھ سو ٻاويھ“(2222) ۾ لکيو. ھن ناول جي خاص ڳالھ اھا اھي تہ ان ۾ سائنسي ايجادن ۽ ترقيءَ کي ذھن ۾ رکندي مستقبل جو ھڪ سماجي ڍانچو تشڪيل ڏنو ويو اھي. ان کانسواءِ، ايڇ جي ويلز جي جڳ مشهور ڪتاب، ”وار آف دي ورلڊس“ جو نصير سارنگ سنڌي ۾ ترجمو بعنوان ”مريخ جو حملو“ ڪيو آهي، جيڪو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ڇپايو آهي. اٿارٽيءَ کان سواءِ قاضي منظر حيات جا ٽي ڪتابڙا ”ناميارا سائنسدان“ ۽ هڪ تاب وقت ۽ امتحان (ايڊسين جي ڪھاڻي) ترجمو ۽ ولي رام ولڀ جو ترجمو ڪيل ڪتاب ”سائنسي ڄاڻ“ ۽ نصير سارنگ جو ترجمو ڪيل ڪتاب ”هڪ سؤ هڪ سائنسي رانديون“ بہ ڇپايا آهن. شمس الدين عرساڻيءَ جو ترجمو ٿيل سائنسي ڪھاڻين جو ڳٽڪو ”سائنسي افسانا“ قابل ذڪر نالا آهن. ان کان سواءِ سنڌيءَ ۾ ٻارن جي لاءِ ڪيتريون سائنسي ڪھاڻيون لکيون ويون يا ترجمو ڪيون ويون آهن، جيڪي سائنس رسالي ۽ ٻين رسالن ۾ ڇپيون آهن.

## حوالا

زمرو:خيالن جي تاريخ
تنقيد جون شاخون

## سائنسي تنقيد
سائنسي تنقيد (Scientific Criticism) اها تنقيد جيڪا ادبي پاري کي سائنسي اصولن موجب تجزياتي (Analysis) مرحلي مان گذاري عقلي دليلن سان پرکي ۽ ان ۾ سماجي قدرن جو به پتو لڳائي ۽ جمالياتي پهلوئن کي به اجاگر ڪري، ان کي علمي ۽ سائنسي تنقيد چئبو آهي. 

## جمالياتي تنقيد

جمالياتي تنقيد (Aesthetic Criticism) جمالياتي نقاد وري تخليق جي جماليات تي غور ويچار ۽ ان جي پرک ڪندا آهن.

## حوالا
سائنسي طريقو

**سائنسي طريقو** (Scientific Method) علم حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ تجرباتي طريقو آهي جنهن گهٽ ۾ گهٽ 17هين صدي عيسويءَ کان سائنس جي ترقي کي نمايان ڪيو آهي. سائنسي طريقي ۾، سخت شڪ سان گڏ، محتاط مشاهدو شامل آهي ڇاڪاڻ ته ادراڪي مفروضا مشاهدي جي تشريح کي بگاڙي سگهن ٿا. سائنسي انڪوائري ۾ هڪ مفروضو تخليقي استدلال ذريعي، ان کي تجربن ۽ شمارياتي تجزيي ذريعي جانچ ۽ نتيجن جي بنياد تي مفروضي کي ترتيب ڏيڻ يا رد ڪرڻ، شامل آهي.

جيتوڻيڪ طريقا مختلف شعبن جي وچ ۾ مختلف آهن، بنيادي عمل اڪثر ڪري هڪجهڙا آهن. سائنسي طريقي ۾، مفروضو ٺاهڻ (فرضي وضاحتون)، مفروضي جي منطقي نتيجن جي اڳڪٿي ڪرڻ ۽ پوءِ انهن اڳڪٿين جي بنياد تي تجربا يا تجرباتي مشاهدو ڪرڻ، شامل آهي. هڪ مفروضو هڪ قياس آهي جيڪو علم جي بنياد تي حاصل ڪيل سوال جو جواب ڳولڻ دوران حاصل ڪيو ويندو آهي. مفروضا مخصوص يا وسيع ٿي سگهن ٿا پر رد ڪرڻ جي قابل هجڻ لازمي آهي، ان جو مطلب اهو آهي ته اهو ممڪن آهي ته ڪنهن تجربي يا مشاهدي جي ممڪن نتيجن کي سڃاڻڻ جيڪو مفروضي مان نڪتل اڳڪٿين سان ٽڪراءُ هجي، مفروضي کي رد ڪري سگهجي، ٻي صورت ۾، مفروضي جي معنوى طور تي آزمائش نه ٿو ڪري سگھجي. 

جڏهن ته سائنسي طريقو اڪثر ڪري، پرکڻ جي عملن جي هڪ مقرر ترتيب جي طور تي پيش ڪيو ويندو آهي،  اهو اصل ۾ عام اصولن جي هڪ سيٽ جي نمائندگي ڪري ٿو. هر سائنسي تحقيق ۾ سڀئي قدم نه ٿا وٺن (نه ئي ساڳي درجي تي) ۽ اهي هميشه ساڳئي ترتيب ۾ نه هوندا آهن.

ادبي دنيا ۾ ڪنهن به مواد کي عقيدن، نظرين ۽ جذبات کان بالاتر ٿي سائنس ۽ عقل پسنديءَ سان پرکڻ کي سائنسي طرز فڪر چيو ويندو آهي.
## تاريخ
## تحقيق جا عنصر
## بنيادي اصول
## عقليت
## تحقيق جا طريقا
## سائنسي تحقيق
## هوريسٽڪس
## فلسفو ۽ بحث
## طريقن جي حد
## رياضي سان تعلق
## پڻ ڏسو
* سائنس ۾ تجرباتي حدون - اهو خيال آهي ته علم بنيادي طور تي حسي تجربي مان اچي ٿو 
* ثبوت جي بنياد تي عمل - عملي طريقو 
* طريقو - تحقيق جي طريقن جو مطالعو 
* ميٽاسائنس- سائنس جو سائنسي مطالعو 
* سائنسي طريقن جو خاڪو 
* مقداري تحقيق - تجرباتي حقيقتن جي عددي نمائندگي لاءِ سڀ طريقا
* تحقيق جي شفافيت 
* سائنسي قانون - بار بار تجرباتي مشاهدن تي ٻڌل بيان، جيڪو ڪجهه قدرتي رجحان بيان ڪري ٿو 
* امتحان جي قابليت - ان حد تائين جنهن تائين ڪنهن مفروضي/اعلان جي سچائي يا ڪوڙ کي جانچي سگهجي ٿو 
## حوالا

## خارجي لنڪس

*
* An Introduction to Science: Scientific Thinking and a scientific method  by Steven D. Schafersman.
* Introduction to the scientific method at the University of Rochester
* The scientific method from a philosophical perspective
* Theory-ladenness by Paul Newall at The Galilean Library
* Lecture on Scientific Method by Greg Anderson (archived 28 April 2006)
* Using the scientific method for designing science fair projects
* ''Scientific Methods'' an online book by Richard D. Jarrard
* Richard Feynman on the Key to Science (one minute, three seconds), from the Cornell Lectures.
* Lectures on the Scientific Method by Nick Josh Karean, Kevin Padian, Michael Shermer and Richard Dawkins (archived 21 January 2013).
* "How Do We Know What Is True?" (animated video; 2:52)

زمرو:تجربيت
زمرو:سائنسي طريقو
زمرو:سائنسي مضمون
زمرو:سائنس جو فلسفو 
طريقو
پڄاڻي

thumb|<center></center>
**سبق آموز** / **پڄاڻي** (Epilogue) ناول يا ڊرامي جو آخري باب، جنھن ۾ ليکڪ سڄي ڪھاڻيءَ جو اخلاقي پھلو بيان ڪندو آهي، هن قسم جا ناول ۽ ڊراما اوائلي دؤر۾ عام هوندا هئا، جن ۾ شيڪسپيئر جا ڊراما بہ اچي وڃن ٿا. مرزا قليچ بيگ (1853-1929ع) جي اڪثر ڊرامن ۽ ناولن جي آخر ۾ سبق آموز باب ضرور ملندو.

## حوالا

زمرو:ادب
زمرو:افسانو
زمرو:ڪتاب ڊزائين
حق ۽ واسطا

سڀ **حق ۽ واسطا, حقِ نقل- ڪاپي رائيٽ- پڙتي لپي** (copy rights) ليکڪ يا پبلشر پنھنجي ڪتاب، تحرير کي ادبي چوريءَ کان بچائڻ لاءِ يونيسڪو جي 1952ع جي يونيورسل ڪاپي رائيٽ تحت محفوظ ڪندا/ بچائيندا آهن. ان قانون مطابق ڪتاب جو ڪو بہ حصو يا مڪمل ڪتاب ليکڪ يا پبلشر جي مرضيءَ کان سواءِ ڪو بہ شايع ڪري نٿو سگهي. اڄ ڪلھ intellectual property rights تحت تخليقي فن کي محفوظ ۽ ڪاپيءَ کان بچايو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:قانون حق ۽ واسطا
زمرو:قانون فڪري ملڪيت
ست سٽا

**ست سٽا** (Septet) هڪ سادو نظم آهي. هن نظم ۾ ست سٽن مان پھرئين جي بيھڪ قافيي جي لحاظ کان ٽن دوهن تي مشتمل آهي. جڏهن تہ ستين ۽ آخري سٽ، ٻئي نمبر دوهي سان هم قافيا هوندي آهي، جڏهن تہ ان جو وزن فعولن، فعولن، فعولن، فعولن (چار ڀيرا) تي مشتمل هوندو آهي. هاڻي وزن جي پابندي نہ ٿي رکي وڃي. سنڌي ۾ استاد بخاري، وسيم سومري ۽ ڪجهہ ٻين ڪامياب ست سٽا لکيا آهن. وسيم سومري جي شاعريءَ جو مثال ڏجي ٿو:
:مون ڀڳل ڪاراھ مان چوڙي لڌي، 
:منھنجي سوچن جي دريءَ مان اوچتو،
:ريشمي هئي ٻانھن ڪا اڀري پئي،
:ڪيئن چوان، مون سارڪا ڪوڙي لڌي، 
:سار: جنھن جي مخملي احساس مان،
:درد جي هئي دانھن ڪا اڀري پئي،
:ريشمي هئي ٻانھن ڪا اڀري پئي.

## حوالا
ست سري

**ست سري** لوڪ ادب جي اها صنف، جنهن ۾ ڪي بہ ست سر آيل هجن. هن قسم جي شعر ۾ هڪ ئي بيت ۾ سرن وار رومانوي داستانن وارن اڪثر سرن جو بيان آندو ويندو آهي. ان ۾ بيت جو اهڙو انداز هوندو آ هي، جنهن هڪ بيت ۾ مختلف رومانوي داستانن جو گڏيل بيان ڪيو ويندو آهي، اهڙي بيت کي ست سرو بيت چيو وڃي ٿو. جهڙوڪ مومل راڻو، سسئي پنهون، ڀوري ڦل وڌو، بوبنا جراڙ، ليلا چنيسر، سورٺ راءِ ڏياچ، نوري ڄام تماچي وغيره جي سرن تي چيل بيت.

## حوالا
سجع

**سجع**، ادبي اصطلاح ۾ سجع مان مراد آهي تہ هڪ فقري جا سڀئي لفظ يا اڪثر لفظ ڪنھن ٻئي فقري جي سڀني لفظن سان ترتيب ۾ هم وزن ۽ هم قافيہ هجن.

## حوالا

زمرو:عربي ادب
پڙاڏو

**سڏ** يا **پڙاڏو** (Echo) هن اصطلاح جي جتوڻيڪ لغوي معنيٰ آواز ۽ ان جي گونج يا پڙلاءُ آهي پر علامتي طور سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ ۾ ”سڏ پڙاڏي“ کي وڏي اهميت ڏني ويئي آهي. لوڪ شاعريءَ ۾ ”سڏ“ کي شاعري جي صنف طور بہ استعمال ڪيو ويو آهي. اهڙو سڏ، جيڪو محبوب کي، مظلوم کي، مجبور کي، يا وري اتحاد لاءِ گڏ ٿيڻ، ملڻ، لاءِ پڪاريو وڃي ۽ اهو وري پڙلاءُ بڻجي پکڙجي وڃي. شاھ سائين فرمايو آهي تہ: *پڙاڏو سوئي سڏ، ور وائيءَ جو جي لھين، هئا اڳهين گڏ، پر ٻڌڻ ۾ ٻہ ٿيا*. سائين محمد ابراهيم جويي ۽ جي. ايم. سيد جي خطن جو ڪتاب بہ ”سڏ پڙاڏو“ آهي. ”پڙاڏو سوئي سڏ“ سراج ميمڻ جو ناول جو نالو بہ آهي

## حوالا
سر

**سر** (Melody) اهو آواز (لهجو) جيڪو نسن (رڳن) مان نڪ جي ناسن (سوراخن) وسيلي ساهه سان گڏ نڪري ٿو. اصطلاحي زبان ۾ اهو من موهيندر (وڻندڙ) ترتيب ۽ تنظيم وارو آواز ، جيڪو سازن جي وڄت مطابق يا ائين ئي نڙيءَ مان سُريلو نڪري، ان کي ”سر “ چئبو آهي. علم موسيقيءَ (راڳ) مطابق ”سرگم راڳ“ جي ستن حصن (س–ر-گ-م-پ-ڌ-ن) مان هڪ حصي (ڀاڱي) کي ”سر“ سڏبو آهي. ”سر“ لفظ جي شروعات آڳاٽي دؤر ۾ سنڌ کان ٿي. موهن جي دڙي مان بوڙينڊو ۽ چنگ جا ساز مليا آهن، ناچڻيءَ جي مورتي ملي آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته هتي سر سنگيت عام هو. ان کانپوءِ تاريخي دور ۾ ڏٺو وڃي ته ان جا اُهڃاڻ هندي راڳ ۾ ملن ٿا، جنهن کي هندستاني قديم موسيقي (ٺمري) چئجي، ته بيجا نه ٿيندو. سنڌي زبان ۾ سر جي تاريخ غالباً سومرن جي ڏينهن کان ڏسڻ ۾ اچي ٿي.

## حوالا

زمرو:شاعر
سرمائيدارانہ نظام

**سرمائيدارانہ نظام** (Capital System) پيداواري تعلقات جو بنياد هي آهي تہ سرمائيدار، پيداواري ذريعن جو مالڪ ٿئي ٿو، پر مزدور سندن ملڪيت ۾ نٿا ٿين. سرمائيدار، مزدورن کي غلامن وانگر نہ ڪو خريد ۽ نہ ئي وڪرو ڪري سگهي ٿو ۽ نہ ئي انهن کي قتل ڪرڻ جو ان کي حق آهي، انڪري مزدؤر ذاتي طور تي آزاد آهي، پر جيئن تہ هن وٽ پيداواري ذريعا نٿا ٿين. ان ڪري بکيو مرڻ کان بچڻ لاءِ پنھنجي ڪم جي طاقت سرمائيدار وٽ وڪڻي ٿو. پيداواري ذريعن تي سرمائيدار جي قبضي سان گڏ جاگيري نظام ٽٽڻ لڳي ٿو ۽ زمين، هارين جي ملڪيت بڻجيو وڃي ۽ دستڪار، جاگيري جبر کان آزاد ٿي آزادانہ طور ڪم ڪن ٿا. پر هي سرمائيداريءَ جي شروعاتي دؤر ۾ ٿيو، پر اڄڪلهہ ان جو ڪارج ئي بدلجي ويو آهي. هي موضوع پڻ سنڌي ترقي پسند ادب جو خاص موضوع رهيو آهي.

سرمائيداريت (Capitalism) اهڙو معاشرتي ۽ معاشي نظام (Socio – economic system) جيڪو جاگيرداريءَ (Feudalism) يا اُن جي رد عمل کان پوءِ وجود ۾ آيو. هي نظام آيو تہ جاگيرداري نظام جي ضد ۾ هو ۽ پنھنجي دور ۾ ترقي پسند بہ هو، پر بعد ۾ گهڻي منافعي جي چڪر ۾ پورهيتن جو استحصال ٿيڻ لڳو. هن نظام طبقاتي فرق کي جنم ڏنو، جنھن جي نتيجي ۾ ڪميونزم جنم ورتو. سرمائيداري نظام ۾ هڪ خاص سرمائيدار طبقو، استحصالي ٿي پوندو آهي. سنڌي ترقي پسند ادب ۾ سرمائيداريت خاص موضوع رهيو آهي. سنڌي اديبن پنھنجي ادب ۾ هن نظام جي سخت مخالفت ڪئي آهي.

## حوالا

زمرو:سرمايادارانه نظام
زمرو:سامراجيت
زمرو:معاشي نظام
زمرو:معاشي نظريو
زمرو:ڪاروباري نظريو
زمرو:اولهندي تهذيب
زمرو:سماجي فلسفو
سرمدي نغمو

**سرمدي نغمو** اهو گيت، جنھن ۾ قلندرانہ مستيءَ جي اپٽار هجي: مثال: جنھن دل پيتا عشق دا جام سا دل مستو مست مدام.

## حوالا
سرمست

**سرمست** فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنھن جي معنيٰ آهي (سر=مٿو+مست=متوالو، مدهوش، ديوانو)جيڪو عشق ۽ محبت ۾ ڀرپور ۽ ديوانو هجي، يعني اهڙو بزرگ، خدا تعاليٰ جي بندگي ڪندي، جوش ۽ مستيءَ ۾ اچي جهومڻ لڳندو آهي. سنڌ جي صوفي بزرگ ۽ شاعر، ”سچل“ کي ”سرمست“ سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ، هو جڏهن بہ پنھنجي پالڻھار جي بندگيءَ ۽ ساراھ ۾ مشغول ٿي ويندو هو، تڏهن مٿس الاهي محبت جو اهڙو تہ رنگ چڙهي ويندو هو، جو هو بيخود ٿي ويندو هو ۽ اُن وقت دنيا جون شيون تہ ڇڏيو، پر پنھنجي جان جي بہ کيس خبر ڪا نہ پوندي هئس. ”سچل“ جو اصل نالو عبدالوهاب هو، مگر سندس مائٽ پيار وچان کيس ’سچو‘ ۽ ’سچيڏنو‘ ڪري ڪوٺيندا هئا، جيڪو پوءِ ”سچل سرمست“ جي نالي سان مشھور ٿيو.

## حوالا
سري راڳ

**سري راڳ** [سر] (Siri Rag) شاھ جي رسالي ۾ هڪ سر جو نالو. ”سري راڳ“، هندوستان جي مکيہ راڳن مان هڪ آهي. ان جي ڳائڻ جو مکيہ وقت، شام 4 وڳي کان 8 وڳي تائين هوندو آهي. هي هڪڙو ئي مکيي راڳ آهي، جيڪو شاھ جي رسالي ۾ آهي. هن سر ۾ شاھ صاحب، مهراڻ، معلمن، ملاحن، غواصن، سامونڊين، ٻيڙين، ٻيڙياتن، غورابن، ۽ جهازن جي مثالن وسيلي انسان کي روحاني هدايت ڏني آهي.

## حوالا
سسئي آبري

**سسئي آبري** (سر) سسئي جي باري ۾ آهي. آبري ”لفظ“ (ڪمزوري يا ناتوان) جي مٽيل صورت آهي. هن سر ۾ سسئيءَ جي ضعيفائيءَ جو ذڪر آهي. پروفيسر ڪلياڻ آڏواڻيءَ مطابق: ”هن سر ۾ شاھ اهو راز سمجهايو آهي تہ پاڻ پيھي، روح رهاڻ ڪرڻ سان، انسان پاڻ خدا ٿيو پوي.“

## حوالا
سطحيت

**سطحيت** يا **سپرفيشلٽي**(Superficiality) ڪنھن نظم يا نثري عبارت ۾ فڪر جي گھرائيءَ جي فقدان کي سطحيت چيو ويندو آهي. موضوع تي سطحي طرح نظر وجهڻ سطحيت ۾ شمار ٿئي ٿو.

## حوالا

زمرو:ثقافت
سفرنامو

**سفرنامو**(Travelogue) علمي ۽ ادبي حيثيت ۾ وڏي اھميت رکي ٿو. ادب جي ھيءَ واحد صنف اھي، جنھن جو معاشري جي سڀني علمن سان تعلق اھي. اديبن، تاريخدانن، سياحن، جاگرافيدانن ۽ سوانح نگارن ھن صنف مان گھڻو فائدو ورتو اھي. ان ڪري دنيا جي ھر زبان ۾ سفرنامن کي اعليٰ مقام حاصل اھي. درحقيقت، سفرنامو سير ۽ سفر جي مشاھدن جي اھا روئداد اھي، جيڪا ليکڪ قلمبند ڪندو اھي. سفرنامي ذريعي ھڪ ليکڪ پنھنجي ذاتي تجربن، مطالعي، مشاھدن ۽ تصوراتي ڏات جي بنياد تي جيڪا تاريخي، جاگرافيائي، موسمياتي، اقتصادي، صنعتي، تجارتي، زراعتي، علمي، ادبي ۽ ٻين موضوعن متعلق معلومات گڏ ڪري پيش ڪري ٿو. ان جي افاديت ۽ مقبوليت وڌيڪ ٿئي ٿي. سنڌي سفرنامي جا اوائلي اھڃاڻ سڀ کان پھريان شاھ عنايت رضوي (1644-1713ع)، شاھ لطيف (1689-1752ع)، خليفو نبي بخش (1776-1863ع)، مخدوم عبدالرؤف ڀٽي (1682-1752ع) ۽ سيد ثابت علي شاھ (1740-1800ع) جي شاعريءَ ۾ ملن ٿا.نثري سفرنامي جي شروعات انگريزن جي دور ۾ ٿي. سنڌي زبان ۾ گهڻي ۾ گهڻا سفرناما الطاف شيخ لکيا آهن، جن جو تعداد 80 ڪتابن کان بہ مٿي ٿيندو. ان کان علاوه عبدالحئي پليجو ۽ محمد خان سيال جا نالا اهم آهن.

## حوالا
سگھڙ

**سگهڙ** (Bard) سٺو گهڙيندڙ يعني سٺا بيت چوندڙ شاعر کي چيو وڃي ٿو. سگهڙ ۽ شاعر ۾ ٿورو فرق ھوندو اھي. سگهڙ، لوڪ ڏاھپ جي حوالي سان، پنھجي وجود ۽ وجود سان لاکاپيل سموري ادارڪ جي وجداني سطحن تي اظھار ڪندو اھي ۽ اھڙو اظھار مڪاني سطح تي ادبي ڪارج پورو ڪندو اھي ۽ شعر ۽ ادب جي مک وھڪري کان ھٽي بہ، مڪاني نوعيت جي هڪري واٽن کي متاثر ڪري پنھنجو مقام، عام ماڻهوءَ کان گهڻي قدر مختلف رکڻ جي جاکوڙ ڪندو آھي. شاعر جو رتبو، سگهڙ کان انڪري بہ مٿڀرو ۽ مختلف آھي، جو ھن شروع ۾ سگهڙائپ واريون منزلون اڪريون آھن ۽ پنھنجي ادارڪ سان، جيڪو ھن ٻھراڙيءَ جي سونھن، رنگن ۽ ٻولن مان پرايو، انھن کي ٻھراڙين جي سطح کان مٿي کڻي، انھيءَ اھم ۽ وڏي گس تي اندو، جيڪو گس، عالمگير سطح تي پھچي بہ، ٻھراڙيءَ جي سونھن، رنگ ۽ ٻولن سان گفتگو ڪري ٿو. انھيءَ وڏي ادبي منزل تي پھچڻ لاءِ ھر سگهڙ وڏي جاکوڙ ڪئي آھي تہ شعر ۽ نغمي جا ڏکيا گس لتاڙي انھيءَ مارف تي پھچي. جيڪو وڏي ۽ ننڍي نظر رکندڙ، پاڙھوءَ (قاري) کي چٽيءَ ريت ڏسڻ ۾ اچي ۽ آس رکي ٿو تہ ھو بہ شاعر بڻجي ۽ پنھنجي اظھار کي ھر سوچ جو حصو بڻائي.

## حوالا
سلاست

**سلاست** (Lucidity) شعر يا نثري تحرير ۾ مشڪل لفظ استعمال نہ ڪرڻ ۽ اهڙا لفظ استعمال ڪرڻ جن سان زبان ۽ ڪن واقف هجن. انهن ۾ سادگي هجڻ کي سلاست چئبو آهي. 

## حوالا
سلام

**سلام** (Salaam) سلام مرثيي جو هڪ قسم آهي ۽ ماتمي شاعري آهي. سلام کي غزل يا قصيدي جي گهاڙيٽي ۾ لکي سگهجي ٿو. ڪربلا جي شھيدن جي شاندار شهادت کي شاعر سلام پيش ڪندا آهن. سنڌي ٻوليءَ ۾ هن قسم جي شاعريءَ جو بنياد ٽالپرن جي دؤر ۾ پيو. هتي سيد ثابت علي شاھ جي سلام جو مثال ڏجي ٿو: شاھ شهيدان حسين تو تي صلوات و سلام دين ۽ ايمان حسين تو تي صلوات و سلام.

## حوالا
سماجياتي تنقيد

**سماجياتي تنقيد** (Sociological Criticism) تنقيد جو اهو قسم جيڪو سماجي حوالن سان ۽ سماجي پس منظر ۾ ڪنھن تخليق يا شھپاري جو مطالعو پيش ڪري تنھن کي سماجياتي تنقيد چئبو آهي.

## حوالا
سماجي حقيقت نگاري

**سماجي حقيقت نگاري** (Social Realism) اصل ۾ سوشل ازم جي نظرئي سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي ترقي پسند ادب جي تحريڪ اڳيان آندو. ان تحت ادب ۾ سماجي اڻ برابري، طبقاتي ڇڪتاڻ، غربت، بک ۽ بيروزگاري جهڙن موضوعن تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. سماجي حقيقت نگاريءَ ۾ خارجيت جو عنصر نمايان هو. سوشلسٽ نظرئي موجب ادب جو اصل مقصد سماجي حقيقت نگاري آهي، يعني سماج جي حقيقتن کي جيئن ڏسجي تيئن پيش ڪجي، ادبي ترقي سماجي ترقيءَ تي ٻڌل هوندي آهي. جيئن جيئن سماجي شعور وڌندو رهي ٿو تيئن تيئن اديب زندگيءَ کي ويجهڙائي کان ڏسي ٿو ۽ جيترو جيترو زندگيءَ جي ويجهو ٿئي ٿو. اوترو وڌيڪ حقيقت پسند ٿيندو وڃي ٿو. سماجي حقيقت نگاري ۾ گورڪي، گوگول، ٽالسٽاءِ، بالزاڪ، چارلس ڊڪنس ۽ ابسن جا نالا وڏي اھميت رکن ٿا. سنڌي ادب ۾ غلام نبي مغل، نسيم کرل، جمال ابڙو، نياز همايوني، شمشيرالحيدري ۽ ٻيا ليکڪ نمايان سماجي حقيقت نگار آهن.

## حوالا

زمرو:سماج
سماجي سائنس

**سماجي سائنس** (Social Science) سماج سان لاڳاپيل علم، جنهن ۾ تاريخ، جاگرافي، سماجيات، اقتصاديات، سياسيات ۽ ٻيا علوم اچي وڃن ٿا. انهن علمن جي سائنسي طور اڀياس کي سوشل سائنس چيو وڃي ٿو. سنڌي ۾ سوشل سائنس کي سماجي علم پڻ چيو ويندو آهي. جن علمن جو سماج ۽ انسان سان سڌو سنئون واسطو آهي، ان کي سماجي سائنس چيو وڃي ٿو.

سماجي سائنس (Social Science) سائنس جي شاخن مان هڪ آهي، جيڪا سماجن جي مطالعي ۽ انهن سماجن جي ماڻهن جي وچ ۾ لاڳاپن لاء وقف آهي. اصطلاح اڳ ۾ سماجيات جي شعبي جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو، اصل "سماج جي سائنس"، جيڪو 18هين صدي عيسويء ۾ قائم ٿيو. 

سماجيات جي اضافي ۾، اهو هاڻي تعليمي مضمونن جي وسيع صفن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، اينٿروپالاجي، آرڪيالاجي، اقتصاديات، لسانيات، انتظام، مواصلاتي اڀياس، نفسيات، تاريخ ۽ پوليٽيڪل سائنس شامل آهن. 

مثبت سماجي سائنسدان جيڪي طريقا استعمال ڪن ٿا انهن سان ملندڙ جلندڙ طريقا جيڪي قدرتي سائنسن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن جيئن سماج کي سمجهڻ لاءِ اوزار، ۽ ان ڪري سائنس کي ان جي سخت جديد معنى ۾ بيان ڪن ٿا. ان جي ابتڙ، تفسير پرست يا قياس ڪندڙ سماجي سائنسدان، شايد سماجي تنقيد يا علامتي تشريح کي استعمال ڪري سگھن ٿا، بجاءِ تجرباتي طور تي غلط نظرين کي ٺاھڻ جي، ۽ اھڙيءَ طرح سائنس کي ان جي وسيع معنيٰ ۾ سمجھن ٿا. جديد تعليمي مشق ۾، محقق اڪثر ڪري چونڊيل هوندا آهن، ڪيترن ئي طريقن کي استعمال ڪندي (مثال طور، ٻنهي مقداري ۽ معيار جي تحقيق کي گڏ ڪندي). اصطلاح سماجي تحقيق پڻ خودمختاري جو هڪ درجو حاصل ڪري چڪو آهي جيئن مختلف شعبن جا عملدار هڪجهڙا مقصد ۽ طريقا شيئر ڪن ٿا. 
## تاريخ
## شاخون
## مطالعي جا اضافي شعبا
## طريقا
## تعليم ۽ درجا
## سماجي سائنس جي گھٽ ترجيح
## سماجي سائنس سان لاڳاپيل ماڻهو
## پڻ ڏسو
## خارجي لنڪس

* Institute for Comparative Research in Human and Social Sciences (ICR)  (JAPAN)
* Centre for Social Work Research
* International Conference on Social Sciences
* International Social Science Council
* Introduction to Hutchinson et al., ''There's No Such Thing as a Social Science''
* Intute: Social Sciences (UK) 
* Social Science Research Society 
* Social Science Virtual Library 
* Social Science Virtual Library: Canaktanweb (Turkish) 
* Social Sciences And Humanities 
* UC Berkeley Experimental Social Science Laboratory
* The Dialectic of Social Science  by Paul A. Baran
* American Academy ''Commission on the Humanities and Social Sciences'' 

## حوالا

زمرو:سائنس جون شاخون
زمرو:سماجي سائنس
زمرو:درسي علم
سماع

thumb|شيخ نظام الدين اولياء جي اڳيان صوفي سماع پيش ڪندي
**سماع** (Spirtual Gathering) لغوي لحاظ کان ”سماع“ عربي زبان جي لفظ سمع مان ورتل آهي، جنهن جو سليس مفهوم آهي ”ٻڌڻ“. اصطلاحي زبان ۾ راحت، سڪون ۽ آرام جا لفظ به سماع جي معنيٰ ۾ شامل آهن.سماع جو لفظ خاص طور صوفي درويشن جي مزارن سان منسوب آهي. صدين کان صوفي بزرگن تي جيڪي اجتماع ٿيندا آهن، اُتي صوفياڻه راڳ، محفل ۽ ذڪر ٿيندو آهي. ان کي سماع چئبو آهي. ان کان علاوه مذهبي گڏجاڻين ۾ الله هو -الله هو جي ورد کي به سماع چيو ويندو آهي.صوفين جي عقيدي موجب سماع، انسان جي من جي ميراڻ، مٽي، ڌوٻيءَ جي ڪپڙي جان صاف ۽ پاڪ ڪري ٿو. سماع ۾ بيت (ڏوهيڙا) پڙهيا ويندا آهن، جيڪي ”اوٺاڻي ۽ الاهڻي“ چئبا آهن. جن جو لازمي وراڻو : ” لا الله الا الله “ هوندو آهي. سنڌ ۾ درگاهن تي ’سماع‘ مچ تي به ٿيندو آهي.

## حوالا

زمرو:اسلامي اصطلاح
سمالوچنا

**سمالوچنا** (Criticism) سمالوچن سنسڪرت/هنديءَ جو لفظ آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آهي ”تصنيف جي نظر ثاني“،”تنقيد“. سنڌي اديب تنقيد نگاريءَ جي جاءِ تي سمالوچنا لفظ ڪتب آڻيندا آهن.
## حوالا

زمرو:فلسفي طريقو
سمپوزيم

**سمپوزيم** (Symposium) هڪڙي قسم جو مذاڪرو، مباحثو، جنھن ۾ مختلف گروپ جا ماڻهو گڏجي ڪنھن هڪ موضوع تي سنجيده بحث ڪن. 

## حوالا
سلوڪ (ادب)

**سلوڪ** (Salok) سنسڪرت لفظ ”شلوڪ“ جي بگڙيل صورت آهي، جنھن جي لغوي معنيٰ آهي ”گڏ ڪرڻ يا وڌڻ“، اصطلاحي معنيٰ موجب، اهو سنسڪرت شبد (يعني گيت يا ڀڄن. جو چئن ٽڪرن يا فقرن جو ٺھيل هجي ۽ اهي چارئي فقرا پاڻ ۾ هم وزن هجن. مطلب تہ سلوڪ ۾ ڪل چار سٽون ٿين ٿيون. ڀائي چين راءِ”سامي“ (1743-1850ع) جي بيتن کي ”سلوڪ“ چئجي ٿو، سامي سان سنڌ جي شاعرن جي ٽي مورتي ”شاھ، سچل، ۽ سامي“ مڪمل ٿئي ٿي. سامي لاءِ چيو وڃي ٿو تہ ھو پنھنجي سلوڪن کي چٽڪين تي لکي مٽ ۾ وجھندو ويندو ھو، جيڪي بعد ۾ سندس پٽ گہنشام داس گڏ ڪري گرمکي ۾ لکرايا. راءِ بھادر ڪوڙي مل کلناڻي (1844-1916ع) پھريون دفعو 1873ع ۾ انھن کي سنڌي صورتخطي ۾ اڻي پڌرو ڪيو:

:مثال
::وڌا سڀ ڪيري، مايا جيءَ محل مون،
::ڇڏيائين ڇل ول سان، حرص منجهہ هيري، 
::ويٺا منھن ڦيري، 
::سامي چئي سروپ کون.

## حوالا
سماجيات

**سماجيات** (Sociology)، هڪ علم آهي، جيڪو سماج، سماجي ادارن، ۽ انساني رشتن جو سائنسي مطالعو ڪندو آهي. هي علم ان ڳالهہ تي ڌيان ڏئي ٿو تہ ڪيئن انسان هڪٻئي سان تعلق رکندا آهن، سماجي اڏاوتون ڪيئن ڪم ڪنديون آهن، ۽ ثقافتون ڪيئن ترقي ڪنديون آهن. سماجيات جو مقصد سماجي مسئلن کي سمجهڻ، حل ڪرڻ، ۽ سماج جي سٺي تبديلي ۾ مدد ڪرڻ آهي.

## حوالا

زمرو:سوشيالوجي
زمرو:سماجيات
زمرو:سماجي سائنس
زمرو:سائنس جا شعبا
سمھن

**سَمَھن** در اصل سماع جي هڪ بگڙيل اچار آهي، تنھن هوندي بہ الڳ اهميت رکي ٿي. اهو سلسلو ملتاني بزرگن لاءِ آهي. سنڌ جي اترئين پاسي جا پانڌيئڙا ملتان پھچي مرشدن جي زيارت لاءِ ويندا آهن ۽ محفلون مچائيندا آهن، اتي جيڪو سماع ٿيندو آهي، ان کي سمھن چئبو آهي.

## حوالا
سنڌي ادبي سنگت

**سنڌي ادبي سنگت** (Sindhi Adabi Sangat) سنڌي اديبن جي هڪ تنظيم آهي، سنڌي ساھتيا جي ھن سَڀا سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو آهي.  ”سنڌي ادبي سنگت“ جي پهرين شاخ جو بنياد اپريل 1947ع تي ڪراچيءَ ۾ وِڌو ويو، ۽ ھِن سَڀا جو پهريون سيڪريٽري جنرل گوبند مالهي (1921-2001ع) کي بڻايو ويو ھيو. 

سنگت جي ان پھرئين شاخ قائم ڪرڻ کان اڳ،  ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ پروفيسر ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ (1884-1947ع) جي سربراهيءَ ھيٺ ”سنڌي ادبي سرڪل“ 1946ع ۾ ، قائم ٿيو هو. ھن سَڀا جي ميڙ  جناح ڪورٽس ۽ ميٺارام هاسٽل تي احسان بدوي (1925-1965ع) ۽ نورالدين سرڪيءَ (1927-2007ع) جي هاسٽلن وارن ڪمرن، سميت  ڊاڪٽر اياز قادريءَ (1927-1997ع) جي جاءِ ڌني رام بلڊنگ تي ٿيندا ھيا. 1956ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنگت جي مکيا تنظيم سازي ڪئي وئي، جنهن ۾ 12 شاخن کي شامل ڪيو ويو. انھيءَ دوران سنگت جو آئين منظور ڪيو ويو ۽ اياز قادري کي سيڪريٽري جنرل بڻايو ويو، انکانپوءِ سنڌي ادبي سنگت جا سيڪريٽري جنرل مقرر ڪيا ويا، جن ۾ شمشير الحيدري (1932-2014ع)، تنوير عباسي (1934-1999ع)، رشيد ڀٽي (1933-1988ع)، تاج بلوچ، تاج جويو، ادل سومرو، اياز گل، شمس سومرو، مختيار ملڪ، ذوالفقار سيال، ممتاز بخاري ، يوسف سنڌي، مشتاق ڦل، سولنگي (ھينئر) ان جا سيڪريٽري جنرل رهيا آهن. 1954ع ۾ پاڪستان سرڪار ملڪ ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وجھڻ سان گڏوگڏ انجمن ترقي پسند مصنفين تي بہ روڪ وجھي ڇڏي. ڪراچي ۾ موجود ترقي پسند سنڌي اديبن جن مان اڪثريت نوجوان شاگردن جي ھئي، ھڪ نئين جماعت سنڌي ادبي سڱت جو بنياد وڌو. ھن جماعت جون ڪچهريون جناح ڪورٽس ۽ ميٺارام ھاسٽل ۾ ٿينديون هيون. مرحوم احسان بدوي سڱت جو پھريون سيڪريٽري ۽ مرحوم عبدالغفار انصاري جوائنٽ سيڪريٽري ھيو.

## حوالا

زمرو:سنڌي اديب
زمرو:سنڌي مصنف
سنڌي سونھون

**سنڌي سونهون** (A Guide to Sindhi language textbook) سنڌي ٻوليءَ جي درسي ڪتابن ۾ آيل ڏکين لفظن، اصطلاحن جي معنيٰ ۽ سبقن جي مختصر جائزي واري رھنمائي ڪندڙ ڪتاب کي  چيو وڃي ٿو.

## حوالا

زمرو:تعليمي مواد
سنڌيون

**سنڌيون** (Sindhi Educational Movement) دراصل اهي سنڌي مذهبي ڪتاب هئا، جيڪي سنڌي عالمن پنھنجي ترتيب ڏنل/جوڙيل عربي-سنڌي الف-ب ۾ لکيا. سن 1700ع ۾ مخدوم ابوالحسن ٺٽوي (1661-1711ع) جي جوڙيل الف-ب جيتوڻيڪ سڄيءَ سنڌ ۾ نافذ نہ ٿي سگهي، پر سنڌ جي ڪيترن ئي مڪتبن ۽ مدرسن ۾ اھا پنھنجي اھميت مڃرائي چڪي ھئي. ملڪ جي اڪثر درسگاھن ۾ مادري زبان وسيلي تعليم جو سرشتو قائم ٿي چڪو هو. وقت جي جيد عالمن ۽ استادن ان تحريڪ ۾ حصو ورتو. سنڌي ميڊيم مدرسا قائم ٿيا. ھن تحريڪ ھيٺ جيڪا الف-ب جوڙي ويندي ھئي، ان کي “سنڌي” سڏيو ويندو ھو. مثال طور “مخدوم ابوالحسن جي سنڌي”، ”مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جي سنڌي“، ”مخدوم ضياءُ الدين جي سنڌي“ وغيره وغيره . ڊاڪٽر غلام علي الانا پنھنجي ڪتاب ”سنڌي ٻوليءَ جو اڀياس“ ۾ چيو آهي تہ ”مغلن جي راڄ جو آخري عرصو ۽ ڪلھوڙن جو ابتدائي دؤر سنڌي زبان لاءِ نوان نياپا، نوان موڙ، نيون ڌارائون ۽ نوان ماپا کڻي آيو. هڪ طرف مخدوم ابوالحسن ، مخدوم ضياءُ الدين (1677-1757ع)، مخدوم محمد هاشم ٺٽوي (1691-1760ع) ، شاھ عنايت شھيد، مخدوم محمد معين ٺٽوي ۽ شاھ لطيف سنڌي زبان ۾ نئون روح ڦوڪي ان کي تاحيات ۽زنده جاويد بنائي ڇڏيو ۽ اهڙي عام فھم ٻوليءَ ۾ صوفياڻو پيغام سنڌ وارن کي ڏنو، جنھن نہ صرف سڄيءَ سنڌ پر سنڌي زبان کي امر بنائي ڇڏيو.“ ’سنڌيون‘ عنوان سان ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جو ڪتاب سن 1970ع ۾ ڇپيل آهي.

## حوالا
سنسني خيز

**سنسني خيز ڪھاڻي** (Thriller) هونئن تہ سڄو ادب تجسس ۽ سنسني سان ڀرپور هوندو آهي، پر عام طور تي اهو اصطلاح اهڙن قصن يا ڪھاڻين، ڊرامن يا فلمن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جنھن ۾ پڙهندڙ جو تجسس وڌي تہ ”هاڻي ڇا ٿيندو“. ان ڏس ۾ جاسوسي ادب، سائنس فڪشن، ڪرائيم فڪشن وغيره تي مبني ڪھاڻي ۾ سنسني خيزي گهڻي هوندي آهي. انگريزن جي دور ۾ هن قسم جون ڪافي ڪھاڻيون لکيون ويون يا ترجمو ٿيون، جن ۾ ’شرلاڪ هومس‘، ’گونگو دوست‘، ’ڀيانڪ لاش، ’خوفناڪ ڪتو‘ وغيره اهم آهن.

## حوالا

زمرو:ادبي صنفون
سنگلاخ

**سنگلاخ زمين** کي سنڌيءَ ۾ ’پهاڙي زمين‘ جو لفظ استعمال ٿيندو آهي. مطلب اهڙي زمين، جنهن ۾ فصل پيدا نہ ٿئي. شاعريءَ جي اصطلاح ۾ اهڙي زمين، جنهن مان شعر آسانيءَ سان پيدا نہ ٿي سگهي. هم قافيہ لفظن جو گهٽ استعمال، مشڪل ۽ بي معنيٰ لفظ استعمال ڪرڻ ۽ اهڙو رديف اختيار ڪرڻ وغيره. سنگلاخ زمين شاعريءَ جو ٻيو سبب بڻجندا آهن.

## حوالا
سوال جي نشاني

ھيءَ نشاني سواليھ جملي جي اخر ۾ لکندي اھي، پر اھو سوال سڌو يا direct ھئڻ گھرجي. Indirect speech ۾ اھا نشاني ڪا نھ لکندي. مثال: احمد پڇيو، ”ارشد ڪيڏانھن ويو اھي؟“ اھڙا سوال جيڪي جملي ۾ فاعل جي جاءِ وٺن. انھن ۾ سواليھ نشان بابت سڀ ڪو سمجھي ٿو.اھڙا سواليھ جملا جيڪي ڏسڻ ۾ تھ سوال اچن. پر ھجن درخواست واري مفھوم جا، انھن ۾ بھ سوال جي نشاني ڪانھ لکندي بلڪھ اتي عجب جي نشاني لکندي. مثال: ڇا توھان مھرباني ڪري منھنجو ڪتاب جلدي واپس ڪندا! اخبارن ۾ اھڙي ڪا خبر، ۽ ڪتابن ۾ اھڙا ڪي تفصيل ۽ انگ اکر ڏيڻا ھجن، جن جي باري ۾ پڪ نھ ھجي، تھ پوءِ انھن جي سامھون ڏنگين ۾ سوال جي نشاني ڏبي اھي.مثال: حڪومت ڪوٽا سسٽم اڳيان ويھھ سال وڌيڪ جاري رکڻ جو ڳيصلو ڪري ڇڏيو (؟) امريڪا جي ريڊ انڊين کي 1921ع (؟) ۾ حق مليا.  جڏهن ڪنهن کان سوال ڪيو وڃي ٿو ته انهيءَ سوال ظاهر ڪرڻ لاءِ لکت ۾ سوال جي نشاني ۽ ڳالهائڻ وقت جملي ۾ آخرين لفظن تي زور ڏنو وڃي ٿو.
هي منهنجو ڪتاب آهي؟
ڇوڪر جو نالو ڇا آهي؟
ڪيڏانهن وڃي رهيو آهين؟
جملي ۾ سوال جي نشاني نه ڏني ويئي ته جملو بياني ٿي پوندو ۽ جملي جو مطلب غلط ٿي پوندو.
هي منهنجو ڪتاب آهي.
هن جملي مان يقيني حالت جو به اظهار ٿي سگهي ٿو ته حقيقت ۾ هي ڪتاب منهنجو آهي. پر سوال جي نشاني ڏيڻ سان اهو ظاهر ٿيندو ته هي ڪتاب منهنجو آهي يا نه.
سوال جي نشاني __(؟) __(Question Mark):

## سوال جي نشاني ۽ ليڪ
Question Mark & Dash

جملي کي هي نشاني وڌيڪ زوردار ثابت ڪرڻ لاءِ يا احتياط طور ڪم آندي ويندي آهي.

## هڪ کان وڌيڪ سوال جون نشانيون

[؟ ؟ ؟]
Plural Queries

ڪنهن سوال کي وڌيڪ معلوماتي يا سوال ۾ وڌيڪ شدت ظاهر ڪرڻ لاءِ، هڪ کان وڌيڪ سوال جون نشانيون ڏنيون وينديون آهن. هي نشانيون عام طور افسانوي ادب ۾ استعمال ڪيون وينديون آهن. پر ادبي تحقيق ۾ ڪم نه اينديون آهن.
## ڏنگين ۾ سوال جي نشاني
[ (؟) ]
Bracked Question Mark
هي نشاني افسانوي توڙي ادبي لکيت ۾ استعمال ڪئي وڃي ٿي ۽ هن جو مقصد هوندو آهي، ڪنهن ڳالهه کي سوالي بنائڻ يا ڪنهن سوال کي ڳجهو ڏيکارڻ، يعني ظاهر ۾ اهو سوال نه هجي، پر باطني طور اهو سوال ظاهر ڪيو وڃي، يا ڪنهن ڳالهه ۾ شڪ هجي ۽ انهيءَ جي مڪمل معلومات نه هجي ۽ ڪڏهن هي نشاني ٽوڪ طور به ڪم آندي وڃي ٿي.

## حوالا

زمرو:نحو
سوانح نگاري

**سوانح نگاري** (Biography) پنھنجي زندگيءَ کي ڇڏي ڪنھن ٻئي جي حياتي، حياتيءَ جا حادثا واقعا ۽ زندگيءَ جو احوال قلمبند ڪرڻ کي سوانح نگاري سڏبو آهي. سوانح لکندڙ کي سوانح نگار (Biographer) چئبو آهي. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا ۾ ھن صنف لاءِ لکيو ويو آھي تہ ”ھي غير افسانوي ادب جو قسم آھي، جنھن جو موضوع فرد جي حياتي ھوندو اھي. عام طور تي ھن ۾ آتم ڪھاڻي بہ اچي وڃي ٿي. جنھن جو موضوع ڪنھن جي پنھنجي تاريخ جو بيان ڪرڻ ھوندو آھي.“ تاريخ، وسيع تناظر ۾ نسلن ۽ گروھن جي حالات، واقعات حادثات، عروج و زوال ۽ شڪست وغيره جي ڪھاڻي ٻڌائيندي آھي، جڏھن تہ سوانحي ادب ھڪ فرد جي شخصيت جي مڙني پھلوئن جي تصوير ڏيکاريندو اھي ۽ ان سان لاڳاپيل تاريخي واقعا ان ۾ خود بخود اچي وڃن ٿا. ان حساب سان جيون ڪھاڻي کي تاريخ جو حصو سمجهڻ گهرجي. ڇو جو ان جو دارومدار واقعن جي تسلسل ۽ لکيل توڙي زباني مواد جي وضاحت تي ھوندو آھي، جيڪو تحقيق ۽ ذاتي يادگيرين تي قائم ھوندو آھي.

## حوالا

زمرو:تاريخ
زمرو:سوانح حيات (صنف)
زمرو:صنفون
خودڪلامي (سودائي پڻو)

**سودائي پڻو** يا **خود ڪلامي** (Soliloquy) سالي لاڪي جو سنڌيءَ ۾ ملندڙ جلندڙ مطلب ’خود ڪلامي‘ آهي يا ’سودائي پڻو‘ آهي. هي لفظ اصل ۾ لاطيني (Latin) ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو ٻن لاطيني ٻوليءَ جي لفظن جو مرڪب آهي، يعني سولس (Solus) يا سالي (Soli) يعني اڪيلو ۽ (Loqui) يعني ڳالھائڻ. ساڳي معنيٰ جو لفظ ’مونو لاگ‘ موجود آهي. فرق صرف اهو آهي تہ Monologue ۾ هڪ ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ ذريعي ڪھاڻيءَ کي پڌرو ڪيو ويندو آهي، ان کي ’يڪ ڪلامي‘ بہ چئبو آهي. جڏهن تہ Soliloquy جي معنيٰ ’خود ڪلامي‘ آهي، جنهن ۾ ڪردار پنھنجو پاڻ سان ڳالھائيندو آهي. ائين ڪھاڻي پڌري ٿيندي آهي. سالي لوڪي جو نمونو ڊرامن ۽ شاعريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. رابرٽ برائوننگ (1812-1889ع) جو نظم My Last Dutuchess ان جو بھترين مثال آهي.

## حوالا

زمرو:ادب
سورٺو

**سورٺو** ( Sortho) دوهي وانگر، سورٺو پڻ ڪلاسيڪل سنڌي ۽ هندي شاعريءَ جي ”ٻہ سٽي“ صنف آهي. دوهي جي پدن کي ڦيرائي ابتو رکبو تہ سورٺو ٿي پوندو . هن ۾ ٻہ سٽون ٿين ٿيون ۽ هر سٽ ۾ ٻہ پد ٿين ٿا، قافيو هر سٽ جي وچ ۾ ٿئي ٿو.

**مثال**: جوڳيءَ جاڳايوس، ستو هوس ننڊ ۾ تھان پوءِ ٿيوس، سندي پريان پيچري.

## حوالا
سورھيائي نظم

**سورهيائي نظم** (Heroic Peom) اهو بيانيہ نظم، جنھن ۾ رزميہ شاعري وانگر تاريخي بھادرن، سورمن ۽ جانبازن جو قصو بيان ٿيل هجي.

## حوالا
سوشلزم

سوشلزم __(Socialism):سوشلزم يا سماجواد جو سائنسي تصور اُن وقت اُڀريو، جڏهن صنعت جو آغاز ٿيو. صنعت سرماياداري نظام کي جنم ڏنو، جنهن ۾ وڏا جديد ڪارخانا قائم ٿيا ۽ محنت اجتماعي شڪل اختيار ڪري ورتي. پورهيت طبقي ۾ بہ جدت آئي ۽ پرولتاري جي صورت ۾ هڪ اهڙي پورهيت جو جنم ٿيو، جنهن وٽ ڪا به ملڪيت نہ هئي ۽ هو فقط پنهنجي قوت محنت وڪڻي رهيو هو. صنعتي نظام ۾ پوءِ جديد سائنسي ۽ فني انقلاب پورهيت کان هر قِسم جو اوزار کسي ورتو ۽ محنت اجتماعي ٿي وئي. ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلس 1848ع ۾ ڪميونسٽ مينيفسٽو لکي سوشلزم جو خاڪو پيش ڪيو. هنن اهو چيو تہ هاڻي جڏهن محنت اجتماعي ٿي چڪي آهي، تڏهن اهو ضروري ٿي ويو آهي تہ اُن محنت جو ڦل بہ اجتماعي طور کنيو وڃي، وڏن سرمائيدارن جو خاتمو ڪري محنت جي مالڪي سموري سماج کي ڏني وڃي، اهڙي نظام کي سوشلزم چيو وڃي ٿو. 

## حوالا

زمرو:سوشلزم
زمرو:معاشي نظريا
زمرو:معاشي نظام
زمرو:سياسي تحريڪون