المغرب

**المغرب** (عربي: اَلْمَغْرِب، ادبي: اها جاءِ جتي سج لھي ٿو)، جنهن کي عرب مغرب (عربي: اَلْمَغْرِبُ الْعَرَبِيُّ)  يا وڏو مغرب (عربي: المغرب الكبير) ۽ اتر اولهه آفريڪا جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،عرب دنيا جو اولهه وارو حصو آهي. علائقي ۾ اولهه ۽ مرڪزي اتر آفريڪا شامل آهن، جن ۾ تيونس، الجزائر، ليبيا، مراڪش ۽ ماريطانيه شامل آهن. المغرب ۾ مغربي صحارا جو تڪراري علائقو پڻ شامل آهي. سال 2018ع تائين، علائقي جي آبادي 10 ڪروڙ کان مٿي هئي.

المغرب کي عام طور تي آفريڪا جي اترئين حصي جي گھڻي حصي، جن ۾ صحارا ريگستان جو هڪ وڏو حصو شامل آهي، پر مصر ۽ سوڊان کي ڇڏي، جيڪا المشرق، عرب دنيا جو اوڀر وارو حصو، ۾ واقع سمجهيا وڃن ٿا. المغرب جي روايتي تعريف، جيڪا ان جي دائري کي اطلس جبلن ۽ تيونس، الجزائر، مراڪش ۽ ليبيا جي ساحلي ميدانن تائين محدود ڪري ٿي، ۾ جديد دور ۾ ماريطانيه ۽ مغربي صحارا جي تڪراري علائقي کي شامل ڪرڻ لاءِ وڌايو ويو. اندلس (آئبيرين جزيره نما) تي مسلمانن جي حڪومت (711-1492ع) جي دور ۾، المغرب جي رهاڪو مسلمانن کي يورپي "مور" جي نالي سان سڃاڻندا هئا. يوناني هن علائقي کي، ان جي اطلس جبلن جو حوالو ڏيندي "اطلس جي سرزمين" سڏيندا هئا.

20هين صدي جي دوران علائقي ۾ جديد قومي رياستن جي قيام کان اڳ، المغرب کي عام طور تي ڏکڻ ۾ ميڊيٽيرينيئن (رومي) سمنڊ ۽ اطلس جبلن جي سلسلي جي وچ ۾ هڪ ننڍي علائقي جو حوالو ڏنو ويندو هو. ان ۾ اوڀر لبيا جو علائقو به شامل هو، پر جديد ماريطانيه شامل نه هو. تازو ئي 19هين صدي جي آخر ۾، "المغرب" جي اصطلاح، عام طور تي، ساحلي اتر آفريڪا جي اولهه رومي سمنڊ جي علائقي ۽ خاص طور تي تيونس، الجزائر ۽ مراڪش جي حوالي سان استعمال ڪئي وئي.

المغرب تي مشتمل علائقو، نميديا ​​جي بادشاهت جي تحت هڪ آزاد سياسي وجود جي طور تي ڪجه حد تائين متحد هو. پوء اها رومن سلطنت جي حڪمراني جي تحت آيو ۽ جرمن وانڊال جي حملن جو سامهون ڪيو ۽ بازنطيني سلطنت پاران هڪ ڪمزور رومن حڪمراني جي مختصر طور تي ٻيهر قائم ٿيڻ کان پوءِ، اسلامي خلافتن، اموي، عباسي ۽ فاطمي خلافتن جي هيٺ آيو. سڀ کان وڌيڪ پائيدار حڪمراني اغلبين جي مقامي عرب سلطنتن جي هئي، جنهن ۾ اٺين کان تيرهين صدي تائين پکڙيل، ادريسي، صالحي، سليماني، قرطبه جا اموي، حمودي، ناصري، سعديان، علوي ۽ سنوسي ۽ انهي سان گڏ افراني جي بربر سلطنتون، المورد، المواحد، حمادي، زيري، مريني، زياني، حفصي ۽ واطسي شامل آهن. عثماني سلطنت پڻ ڪجهه عرصي تائين علائقي جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو.

عربن جي ستين صدي کان لڏپلاڻ المغرب جي آبادي جي دائري کي عربن جي حق ۾ تبديل ڪيو. 19 هين ۽ 20 هين صدي جي شروعات ۾، علائقي تي يورپي سامراجي طاقتن جي حڪومت هئي، جنهن ۾ الجزائر، موريتانيا، تيونس ۽ مراڪش جي گھڻي حصي تي فرانس، ليبيا تي اٽلي ۽ اتر مراڪش ۽ مغربي صحارا تي اسپين جو قبضو شامل آهي. 1945ع ۾ ٻئي مهاڀاري جنگ ۾ اتحادين پاران علائقي تي نوآبادياتي قبضي ۽ اٽلي جي اتر آفريڪا کان نڪرڻ کان پوءِ آزادي جي جنگيون ڏهاڪن تائين جاري رهيون، جن مان الجزائر جي جنگ، افاني ۽ رف جي جنگ ۽ مغربي صحارا جي پرتشدد تڪرارون شامل آهن.

الجيريا، ليبيا، ماريطانيه، مراڪش ۽ تيونس 1989ع ۾، هڪ گڏيل مارڪيٽ ۾ تعاون ۽ اقتصادي انضمام کي فروغ ڏيڻ لاءِ، عرب مغربي يونين قائم ڪيا. ان ۾ مراڪش جي رڪنيت هيٺ مغربي صحارا کي ظاهري طور تي شامل ڪيو ويو. بهرحال، هي ترقي ٿوري وقت لاءِ هئي ۽ يونين هاڻي وڏي پيماني تي غير فعال آهي. مغربي صحارا تي الجزائر ۽ مراڪش جي وچ ۾ تڪرار ٻيهر اڀري، جيڪا ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ حل نه ٿيل سرحدي تڪرار جي ڪري مضبوط ٿي. ٻنهي تڪرارون يونين جي گڏيل مقصدن تي ترقي کي روڪيو آهن.

## تاريخ
## مذهب

المغرب جي ماڻهن جا اصل مذهب هڪ مضبوط مادري سلطنت جي زرخيز فرقن ۾ ٻڌل ۽ لاڳاپيل لڳي رهيا هئا. هي نظريو امازي ثقافتن جي سماجي ۽ لساني جوڙجڪ تي ٻڌل آهي. جيڪو سڀني مصري ۽ اوڀر ايشيائي، اتر ميڊيٽرينين ۽ يورپي اثرات کي اڳڀرو ڪري ٿو. 

المغرب علائقي ۾ مذهب جو  تاريخي رڪارڊ, ڪلاسيڪل دنيا ۾ ان جي بتدريج شموليت کي ظاهر ڪن ٿا. ساحلي ڪالونيون پهرين فونيشين ۽ ڪجهه يونانين ۽ بعد ۾ رومن پاران وسيع فتح ۽ نوآبادي پاران قائم ڪيون ويون. ٻي صدي عيسوي تائين علائقو فونيشي ڳالهائيندڙ عيسائيت جو مرڪز بڻجي چڪو هو. رومن آبادگارن ۽ رومنائيز آبادي عيسائيت ۾ تبديل ٿي وئي. ڪارٿيج اڄ جي رومي     ميڊيٽرينين ساحل ۽ اتر آفريڪا جي اندروني حصي سان ملندڙ جلندڙ بعد ۾ هڪ آرڪ ڊائيوسيس جي طور تي غير رسمي اوليت جو استعمال ڪيو. علائقي عيسائي چرچ جي ليکڪ ٽرٽولين (155-202) ۽ عيسائي اڳواڻ شخصيتون جهڙوڪ سينٽ مونڪا ۽ سندس پٽ، فلسفي سينٽ آگسٽين, هپو پهرين جو بشپ ۽ ڪارٿيج جي سينٽ جوليا (5 صدي) جهڙيون شخصيتون پيدا ڪيون. ڊونيٽسٽ عيسائيت بنيادي طور تي مقامي بربر آبادي ۾ پکڙجي وئي ۽ پنجين صدي جي آخر ۽ ڇهين صدي جي شروعات کان، علائقي ۾ ڪيترائي عيسائي بربر بادشاهتون شامل هيو.

### Islam

Islam arrived in 647 and challenged the domination of Christianity. The first permanent foothold of Islam was the founding in 667 of the city of Kairouan, in present-day Tunisia. Carthage fell to Muslims in 698 and the remainder of the region fell by 709. Islamization proceeded slowly.

From the end of the 7th century, over a period of more than 400 years, the region's peoples converted to Islam. Many left during this time for Italy, although surviving letters showed correspondence from regional Christians to Rome up until the 12th century. Christianity was still a living faith. Although there were numerous conversions after the conquest, Muslims did not become a majority until some time late in the 9th century. During the 10th century, Islam became by far the dominant religion in the region. Christian bishoprics and dioceses continued to be active and continued their relations with the Christian Church of Rome. As late as the reign of Pope Benedict VII (974–983), a new Archbishop of Carthage was consecrated. From the 10th century, Christianity declined in the region. By the end of the 11th century, only two bishops were left in Carthage and Hippo Regius. Pope Gregory VII (1073–85) consecrated a new bishop for Hippo. Christianity seems to have suffered several shocks that led to its demise. First, many upper-class, urban-dwelling, Latin-speaking Christians left for Europe after the Muslim conquest. The second major influence was the large-scale conversions to Islam from the end of the 9th century. Many Christians of a much reduced community departed in the mid-11th century, and remnants were evacuated in the 12th by the Norman rulers of Sicily. The Latin-African language lingered a while longer.

There was a small but thriving Jewish community, as well as a small Christian community. Most Muslims follow the Sunni Maliki school. Small Ibadi communities remain in some areas. A strong tradition of venerating marabouts and saints' tombs is found throughout regions inhabited by Berbers. This practice was also common among the Jews of the region. Any map of the region demonstrates the tradition by the proliferation of "Sidi"s, showing places named after the marabouts. This tradition has declined through the 20th century. A network of *[[zaouia]]s* traditionally helped teach basic literacy and knowledge of Islam in rural regions.

### Christianity

Communities of Christians, mostly Catholics and Protestant, persist in Algeria (100,000–380,000), Mauritania (10,000), Morocco (~380,000), Libya (170,000), and Tunisia (100,750). Most of the Roman Catholics in Greater Maghreb are of French, Spanish, and Italian descent, with ancestors who immigrated during the colonial era. Some are foreign missionaries or immigrant workers. 

### Jewish presence

The earliest documented Jewish presence in the Maghreb dates to the third century BCE, with Jews being settled in eastern Libya by the Ptolemaic rulers of Egypt. During the Roman Empire, Jewish communities expanded across the Maghreb, with archaeological evidence, including synagogues and inscriptions, indicating their presence in what are now Tunisia, Algeria, and Morocco from the early centuries CE. Under early Muslim rule, Jews flourished in major urban centers such as Kairouan, Fez, and Tunis, with the Jewish community in Kairouan particularly noted for its significant intellectual and cultural contributions.  In the 14th to 16th centuries, the Maghreb experienced an influx of Jews fleeing from Spain and Portugal due to growing persecution and the Spanish Inquisition. Following the expulsion of Jews from Spain in 1492 and the forced mass conversions in Portugal in 1497, many Sephardic Jews settled in North Africa, establishing new communities and integrating with the existing Jewish populations.

In the 10th century, as the social and political environment in Baghdad became increasingly hostile to Jews, some Jewish traders emigrated to the Maghreb, especially Kairouan, Tunisia. Over the following two or three centuries, such Jewish traders became known as the Maghribi, a distinctive social group who traveled throughout the Mediterranean world. They passed this identification on from father to son. Their tight-knit pan-Maghreb community had the ability to use social sanctions as a credible alternative to legal recourse, which was weak at the time anyway. This unique institutional alternative permitted the Maghribis to very successfully participate in the Mediterranean trade. This facilitated contacts between the Maghrebi and European Jewish communities, particularly in trade in the pre-colonial period. The most important points of contact were Livorno in Italy with its harbour frequented by Tunisian merchants and Marseille in France with its counterpart, the harbour for Algeria and Morocco. The Maghreb region produced spices and leather, from shoes to handbags. As many of the Maghrebi Jews were craftsmen and merchants, they had contact with their European customers. Today, among Arab countries, the largest Jewish community now exists in Morocco with about 2,000 Jews and in Tunisia with about 1,000.

## جاگرافي
### ماحولياتي علائقا
المغرب اتر ۾ ميڊيٽرينين آبهوا واري علائقي ۽ ڏکڻ ۾ خشڪ صحارا آبهوا ۾ ورهايل آهي. المغرب ۾ اوچائي، برسات، گرمي پد ۽ مٽيءَ ۾ فرق، ٻوٽن ۽ جانورن جي مختلف برادرين کي جنم ڏئي ٿو. ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر (WWF) المغرب ۾ ڪيترن ئي مختلف ماحولياتي علائقن جي سڃاڻپ ڪري ٿو. 

#### ميڊيٽرينين المغرب

اطلس جبلن ۽ ميڊيٽرينين سمنڊ جي وچ ۾ المغرب جا حصا ليبيا ۾ ساحلي ٽريپوليٽينيا ۽ سائرينيڪا سان گڏ، ميڊيٽرينين ٻيلن، ٻيلن ۽ جھنگلن جا گھر آهن. اهي ماحولياتي علائقا، رومي ميڊيٽرينين طاس جي ٻين حصن سان، ٻوٽن ۽ جانورن جي ڪيترن ئي قسمن کي حصيداري ڪن ٿا.    ميڊيٽرينين المغرب جي ڏاکڻي حد جي مٿاڇري 100 ملي ميٽر (3.9 انچ) يورپي زيتون جي ڏاکڻي قسم اوليو يوروپيا ۽ ايسپارٽو گراس (اسٽيپا ٽيناڪسيما) سان مطابقت رکي ٿي.  

* ميڊيٽرينين (بڪ-ارگانيا) خشڪ ٻيلا ۽ رسيل ٻوٽا، مراڪش، ڪينري ٻيٽ ۽ مغربي صحارا ۾، 

* ميڊيٽرينين خشڪ ٻيلا ۽ ميدان الجزائر، مصر، ليبيا، مراڪش ۽ تيونس ۾،
* ميڊيٽرينين ٻيلن ۽  (الجزائر، ليبيا، مراکش، تيونس).
* ميڊيٽرينين مخروطي ۽ مخلوط ٻيلا الجزائر مراکش، تيونس، اسپين).
* ميڊيٽرينين هاءِ اٽلس جونيپر اسٽيپ (مراکش).

#### Saharan Maghreb

The Sahara extends across northern Africa from the Atlantic Ocean to the Red Sea. Its central part is hyper-arid and supports little plant or animal life, but the northern portion of the desert receives occasional winter rains, while the strip along the Atlantic coast receives moisture from marine fog, which nourishes a greater variety of plants and animals. The northern edge of the Sahara corresponds to the 100&nbsp;mm isohyet, which is also the northern range of the date palm *(Phoenix dactylifera)*.
* North Saharan steppe and woodlands: This ecoregion lies along the northern edge of the Sahara, next to the Mediterranean forests, woodlands, and scrub ecoregions of the Mediterranean Maghreb and Cyrenaica. Winter rains sustain shrublands and dry woodlands that form a transition between the Mediterranean climate regions to the north and the hyper-arid Sahara proper to the south. It covers 1,675,300 square km (646,800 square miles) in Algeria, Egypt, Libya, Mauritania, Morocco, Tunisia, and Western Sahara.
* Atlantic coastal desert: The Atlantic coastal desert occupies a narrow strip along the Atlantic coast, where fog generated offshore by the cool Canary Current provides sufficient moisture to sustain a variety of lichens, succulents, and shrubs. It covers  in Western Sahara and Mauritania.
* Sahara desert: This ecoregion covers the hyper-arid central portion of the Sahara where rainfall is minimal and sporadic. Vegetation is rare, and this ecoregion consists mostly of sand dunes *([[erg (landform)|erg]])*, stone plateaus *([[hamada]])*, gravel plains *([[Desert pavement|reg]])*, dry valleys *([[wadi]])*, and salt flats. It covers 4,639,900 square km (1,791,500 square miles) of Algeria, Chad, Egypt, Libya, Mali, Mauritania, Niger, and Sudan.
* Saharan halophytics: Seasonally flooded saline depressions in the Maghreb are home to halophytic, or salt-adapted, plant communities. The Saharan halophytics cover 54,000 square km (20,800 square miles), including Tunisian salt lakes of central Tunisia, Chott Melghir in Algeria, and other areas of Egypt, Algeria, Mauritania, and Western Sahara.

## ثقافت

المغرب جي ملڪن ۾ ڪيتريون ئي ثقافتي هڪجهڙائيون ۽ روايتون آهن، انهن ۾ هڪ روايت ماني يا ڪوسڪوس بنيادي کاڌو آهن. کاڌي جي لحاظ کان، نشاستي کان ٻاهر ڪجهه هڪجهڙائيون سڄي عرب دنيا ۾ مليون آهن. ٻين ثقافتي ۽ فنڪارانه روايتن ۾، بربر ثقافتن جا زيور جيڪي امازي عورتون پائينديون هيون ۽ چاندي مان ٺهيل هيون. موتي ۽ ٻيا استعمال 20هين صدي جي ٻئي اڌ تائين المغرب جي وڏين علائقن ۾ بربر سڃاڻپ جي هڪ عام خاصيت هئي. 2020ع ۾، ڪوسڪوس کي يونيسڪو جي غير محسوس ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.

## معيشت
**المغرب جا ملڪ نامياري گهريلو پيداوار جي لحاظ کان**

## وچين دور جا علائقا
* افريقيه (هن وقت ڪونستنتين، تيونس ۽ طرابلس، ليبيا) 
* جيريد 
* سوس 
* مآذب 
* درا وادي 
* هدنا 
* رف 
* تمسنا 
* ٽريپولي  
* المغرب الاوسط؛ مرڪزي مغرب، هن وقت اتر الجزائر 
* المغرب الاقصي؛ دور جو مغرب، هن وقت مراڪش 
* المغرب الادني؛ اوڀرين مغرب، هن وقت لبيا ۽ تيونس) 
## پڻ ڏسو

* عرب ليگ 
* مرابطون 
* زوايا 
* اطلس جبلن جو سلسلو
* سر زمين شام 
* المشرق؛ ”سج اُڀرڻ جي جاءِ“، جيڪو المغرب جي مقابلي ۾، ”سج لهڻ جي جاءِ“

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* Politics, economics, and human affairs analysis in the Maghhreb
* News and Views of the Maghreb
* Peacekeeping mission in Maghreb: The MINURSO
* Total population of the MENA countries 2018

زمرو:المغرب
زمرو:تاريخي علائقا
زمرو:آفريڪا کنڊ جا علائقا
زمرو:اتر آفريڪا جي جاگرافي
زمرو:آفريڪا جا تاريخي علائقا