open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اويغور

**اويغور** (Uyghurs)، جنهن کي **ايغور** پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ ترڪي نسل جو نسلي گروهه آهي، جنهن جو تعلق ۽ ثقافتي لاڳاپو عام طور تي وسطي ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي خطي سان آهي. اويغورن کي اتر اولهه چين جي سنڪيانگ اويغور خودمختيار علائقي جي قوميت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهي چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل نسلي اقليتن مان هڪ آهن.

اويغور روايتي طور تي تڪلامڪان ريگستان جي اندر تاريم بيسن ۾ پکڙيل نخلستانن (oases) ۾ آباد آهن. تاريخي طور تي اهي نخلستان آزاد رياستن طور ڪم ڪندا هئا يا مختلف تهذيبن جي ڪنٽرول هيٺ رهيا، جن ۾ چيني، منگول، تبتي ۽ ترڪ طاقتون شامل آهن. اويغورن 10 هين صدي عيسويءَ ۾ آهستي آهستي اسلام قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ 16 هين صدي تائين اڪثر اويغور مسلمان طور سڃاڻپ رکندا هئا. تڏهن کان وٺي اويغور ثقافت ۽ سڃاڻپ ۾ اسلام هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

هڪ تخميني موجب سنڪيانگ جي اويغورن جو 80 سيڪڙو اڃا تائين تاريم بيسن ۾ رهي ٿو. سنڪيانگ جا باقي اويغور گهڻو ڪري يننگ (Ghulja)، ڪارامائي، تاچينگ ۽ ارمچي ۾ رهن ٿا، جيڪو سنڪيانگ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. سنڪيانگ کان ٻاهر اويغورن جي وڏي برادري هونان جي تايوان ڪائونٽي ۾ رهي ٿي. اويغورن جي وڏي تعداد ٻين ترڪ ملڪن جهڙوڪ ڪازاخستان، ڪرغزستان، ازبڪستان ۽ ترڪي ۾ پڻ موجود آهي. ننڍيون برادريون سعودي عرب، اردن، آسٽريليا، جاپان، ڪئناڊا، روس، سويڊن، نيوزيلينڊ، شام ۽ آمريڪا ۾ رهن ٿيون.

2014 کان وٺي، چيني حڪومت تي مختلف حڪومتن ۽ تنظيمن، جهڙوڪ هيومن رائٽس واچ پاران الزام لڳايو ويو آهي ته اهي سنڪيانگ ۾ رهندڙ اويغورن تي وڏي پيماني تي ظلم ڪري رهيا آهن، جن ۾ جبري نس بندي، ۽ جبري مزدوري شامل آهي. ماهرن جو اندازو آهي ته 2017 کان وٺي سنڪيانگ جي نظربندي ڪيمپن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لک اويغورن کي من ماني طور تي قيد ڪيو ويو آهي؛ چيني سرڪاري عملدارن جي دعويٰ آهي ته اهي ڪيمپ سياسي نظريي جي پيروي ڪرڻ، عليحدگي پسندي کي روڪڻ، دهشتگردي سان وڙهڻ، ۽ اويغورن کي حرفوي تربيت ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. مختلف عالمن، انساني حقن جي تنظيمن ۽ حڪومتن اويغورن جي خلاف ٿيندڙ انهن زيادتين کي انسانيت جي خلاف ڏوھ ۽ نسل ڪشي (genocide) قرار ڏنو آهي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه
سامي قوم

**سامي قوم** يا **سامي** (Semites) هڪ اصطلاح آهي جيڪو هڪ نسلي، ثقافتي يا لساني گروهه لاءِ استعمال ٿئي ٿو جنهن جو تعلق وچ اوڀر ۽ هارن آف آفريڪا جي ماڻهن سان آهي. هن ۾ اڪيڊين (آسوري ۽ بابلي)، عرب، آرامي، ڪناني (بشمول يهودي، فينقي وغيره) ۽ ايٿوپيا جا حبشي ماڻهو شامل آهن. اڄڪلهه، هي اصطلاح لسانيات کان ٻاهر گهڻو استعمال نٿو ڪيو وڃي، جتي اهو "سيمٽيڪ ٻوليون" جي گروهه جي طور تي برقرار آهي.

هي اصطلاح پهريون ڀيرو 1770ع واري ڏهاڪي ۾ "گوٽنگن اسڪول آف هسٽري" جي ميمبرن پاران استعمال ڪيو ويو. هي نالو بائيبل جي ڪتاب 'پيدائش' (Genesis) ۾ ذڪر ڪيل حضرت نوح عليه السلام جي ٽن پٽن مان هڪ، **سام** (Shem) مان ورتو ويو آهي.

## نسل ۽ قوميت

قديم زماني ۾ رنگ جي بنياد تي نسلن جي ورهاست عام هئي. مثال طور، 300 ق.م جي يوناني رسالي *Physiognomica* ۾ ان جو ذڪر ملي ٿو.

وچئين دور جي ربياني ادب (rabbinical literature) ۾ "سامي" اصطلاح کي نسلي رنگ ڏنو ويو. هڪ قديم متن *Pirke De-Rabbi Eliezer* موجب، حضرت نوح پنهنجي پٽن کي دعا ڏني:
> "هن سام (Shem) ۽ سندس پٽن کي برڪت ڏني ۽ کين ڪارو پر وڻندڙ بڻايو، ۽ کين آباد زمين ڏني. هن حام (Ham) ۽ سندس پٽن کي برڪت ڏني ۽ کين ڪانوَ وانگر ڪارو بڻايو، ۽ کين سمنڊ جو ڪنارو ڏنو. هن يافث (Japheth) کي برڪت ڏني ۽ کين مڪمل اڇو بڻايو، ۽ کين ريگستان ۽ ميدان ڏنا."

18هين صدي عيسويءَ ۾ "سامي" کي هڪ نسلي درجي طور وڌيڪ ترقي ڏني وئي. 20هين صدي جي شروعات ۾، ڪارلٽن ايس ڪون (Carleton S. Coon) جهڙن ماهرن سامي ماڻهن کي "ڪاڪيشيائي نسل" (Caucasian race) ۾ شامل ڪيو، جيڪي ڏسڻ ۾ يورپي ۽ وچ ايشيائي ماڻهن سان مشابهت رکن ٿا.

## سام دشمني (Antisemitism)

"سامي دشمني" يا **اينٽي سيمٽيزم** جو اصطلاح هڪ خاص رستي ذريعي يهودين جي خلاف نفرت يا تعصب لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.

19هين صدي ۾ ارنسٽ رينن (Ernest Renan) جهڙن بشريات جي ماهرن لساني گروهن کي قوميت ۽ نسل سان ملايو. هن سامي نسل کي "آريائي نسل" کان گهٽتر قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ انهن جي توحيد پسندي انهن جي مليل جليل جبلتن مان پيدا ٿي هئي. 

1879ع ۾، جرمن صحافي ولہلم مار (Wilhelm Marr) يهودين ۽ جرمنن جي وچ ۾ جدوجهد کي بيان ڪرڻ لاءِ "اينٽي سيمٽيزم" جي اصطلاح کي سياسي رنگ ڏنو. هن يهودين تي الزام لڳايو ته اهي بنا پاڙن وارا ماڻهو آهن جن جرمنن کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. هن "اينٽي سيمٽيزم ليگ" پڻ قائم ڪئي.

اڄڪلهه جا سائنسدان ۽ عالم "نسل" کي هڪ سماجي بناوت (social construct) سمجهن ٿا ۽ "سامي" کي هڪ حياتياتي درجي جي طور تي رد ڪن ٿا. اويغورن يا ٻين ترڪي گروهن جي ڀيٽ ۾، سامي ماڻهن جو ذڪر هاڻي گهڻو ڪري قديم تاريخ يا لساني خاندان تائين محدود آهي.

## حوالا
مليالي

**مليالي ماڻهو** (; جن کي ڪڏهن ڪڏهن **ڪيرالائيٽ** به چيو ويندو آهي) هڪ دراوڙي نسلي گروهه آهن جن جو اباڻو علائقو ڏکڻ هندستان جي رياست ڪيرالا ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقو لڪشديپ آهي. اهي بنيادي طور تي مليالم ٻولي ڳالهائيندڙ آهن، جيڪا هندستان جي يارنهن قديم ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي. ڪيرالا رياست 1956 ۾ لساني بنيادن تي ٺاهي وئي هئي.
هندستان جي 2011 جي آدم شماري مطابق، ڪيرالا ۾ لڳ ڀڳ 3.3 ڪروڙ (33 ملين) مليالي آهن، جيڪي رياست جي ڪل آبادي جو 97 سيڪڙو بڻجن ٿا. مليالي اقليتون پاڙيسري رياستن تامل ناڊو (خاص ڪري ڪنيا ڪماري ۽ نيلگيري ضلعن) ۽ ڪرناٽڪ جي ڏکڻ ڪنڙا ۽ ڪوڊاگو ضلعن ۾ پڻ رهن ٿيون. 20هين صدي جي ٻئي اڌ دوران، فارس جي نار جي ملڪن جهڙوڪ گڏيل عرب امارات، بحرين، سعودي عرب، عمان، قطر ۽ ڪويت ۾ وڏي تعداد ۾ مليالي برادريون آباد ٿيون آهن.

## لفظي بناوت
مليالم، جيڪا مليالين جي مادري ٻولي آهي، ان جي شروعات لفظن *mala* (معنيٰ "جبل") ۽ *alam* (معنيٰ "زمين" يا "علائقو") مان ٿي آهي. قرون وسطيٰ واري دور ۾ پرڏيهي واپاري حلقن ۾ ڪيرالا کي عام طور تي *[[ملابار ڪناري|ملابار]]* جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.

## حوالا
ھان چيني

**هان چيني**، متبادل طور تي **هان ماڻهو** يا صرف **چيني ماڻهو**، هڪ مشرقي ايشيائي نسلي گروهه آهن، جن جو اباڻو ملڪ عظيم چين (Greater China) آهي. 1.4 ارب کان وڌيڪ عالمي آبادي سان، هان چيني دنيا جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه آهن، جيڪي دنيا جي آبادي جو لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو بڻجن ٿا. هان چيني چين جي آبادي جو 91.11 سيڪڙو ۽ تائيوان جي آبادي جو 97 سيڪڙو آهن. اهي ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪن جهڙوڪ سنگاپور، ٿائيلينڊ، ملائيشيا، ميانمار، فلپائن ۽ انڊونيشيا ۾ پڻ هڪ اهم مهاجر گروهه جي طور تي موجود آهن.
هان چيني چين جي ثقافت ۽ تاريخ تي تمام گهڻو اثرانداز رهيا آهن. انهن جي اصليت جو مرڪز وچوارو ميدان (Zhongyuan) آهي. هان چيني پنهنجي نسل ۽ ثقافت جو سلسلو **هواڪسيا** (Huaxia) ماڻهن سان جوڙين ٿا، جيڪي زراعت ڪندڙ قبيلن جو هڪ اتحاد هو ۽ چين جي اتر-مرڪزي ميدانن ۾ پيلي درياءَ جي وچئين ۽ هيٺئين حصي ۾ آباد هئا.

هان چيني ماڻهو ۽ انهن جي ثقافت بعد ۾ چيني تاريخ جي مختلف دورن، مثال طور قن خاندان (221-206 ق.م) ۽ هان خاندان (202 ق.م - 220 ع) دوران لڏپلاڻ جي وڏين لهرن ذريعي ڏکڻ طرف پکڙجي ويا. ان جي نتيجي ۾ ڏکڻ چين ۾ آبادي ۽ معيشت جو توازن وڌيو ۽ صدين تائين مختلف غير هان نسلي گروهن کي پنهنجي اندر جذب ڪيو ويو. تانگ ۽ سونگ خاندانن جي دور تائين، هان چيني ڏکڻ چين جي زرخيز علائقن ۽ شهرن جا مکيه رهواسي بڻجي چڪا هئا.

## سڃاڻپ

لفظ "هان" نه صرف هڪ مخصوص نسلي گروهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر هڪ گڏيل نسل، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي پڻ نمائندگي ڪري ٿو. قديم چيني مفڪر ڪنفيوشس جي دور ۾ "هواڪسيا" جو اصطلاح سڀني چينين جي گڏيل نسل جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو؛ چيني ماڻهو پاڻ کي *هوا رين* (Hua ren) سڏيندا هئا.
ٻاهرين ملڪن ۾ رهندڙ چيني جن وٽ چين جي شهريت ناهي، انهن کي عام طور تي "هوا ماڻهو" (Huárén) يا *هوا زو* (Huázú) چيو ويندو آهي. هي اصطلاح صرف انهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جن جو پسمنظر هان نسل سان آهي، جڏهن ته *زونگ گئو رين* (Zhongguo ren) مان مراد چين جا شهري آهن، جن ۾ چين جون ٻيون نسلي اقليتون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون.

## حوالا
ترقياتي نفسيات

**ترقياتي نفسيات** (Developmental psychology) هڪ سائنسي مطالعو آهي ته انسان پنهنجي پوري زندگي دوران ڪيئن ۽ ڇو وڌن ٿا، تبديل ٿين ٿا ۽ پاڻ کي حالتن مطابق ڍالين ٿا. شروع ۾ هي علم رڳو شير خوار ٻارن ۽ ننڍڙن ٻارن بابت هو، پر هاڻي هن شعبي ۾ بلوغت، بالغ ارتقا، وڏي ڄمار، ۽ پوري زندگي جو عرصو شامل ڪيو ويو آهي. ترقياتي نفسيات جا ماهر اها وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته زندگي جي مختلف مرحلن ۾ سوچ، احساس، ۽ رويا ڪيئن تبديل ٿين ٿا. هي شعبو ٽن وڏن رخن ۾ تبديلين جو جائزو وٺندو آهي، جيڪي آهن جسماني ارتقا، ذهني ارتقا (Cognitive development)، ۽ سماجي توڙي جذباتي ارتقا.
ترقياتي نفسيات انساني واڌ ويجهه تي فطرت (وراثت) ۽ تربيت (ماحول) ٻنهي جي اثرن کي ڳولي ٿي. هن علم ۾ موٽر اسڪيلز، ٻولي جي سکيا، اخلاقي سمجهه، ۽ سڃاڻپ جي جڙڻ جهڙا موضوع شامل آهن.

## تاريخي پسمنظر
جان جيڪ روسو ۽ جان بي واٽسسن کي عام طور تي جديد ترقياتي نفسيات جو بنياد وجهندڙ تسليم ڪيو ويندو آهي. 18ھين صديءَ جي وچ ڌاري، روسو پنهنجي ڪتاب *ايميل: يا تعليم تي* (Emile: Or, On Education) ۾ ارتقا جا ٽي مرحلا بيان ڪيا: شير خوار (infancy)، ننڍپڻ (childhood) ۽ بلوغت (adolescence).
19ھين صديءَ جي آخر ۾، چارلس ڊارون جي ترقياتي نظريي کان واقف نفسيات دانن نفسياتي ارتقا جي ترقياتي تشريح ڳولڻ شروع ڪئي. ان سلسلي ۾ جي. اسٽينلي هال جو نالو نمايان آهي، جنهن ننڍپڻ جي عمرن کي انساني ارتقا جي گذريل دورن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي.

## نظريا

### نفسياتي جنسي ارتقا (Psychosexual development)

سگمنڊ فرائيڊ هڪ نظريو پيش ڪيو ته انسان پنهنجي عملن ۾ مسلسل خوشي (Pleasure) ڳولي ٿو. هن ارتقا جا پنج مرحلا بيان ڪيا:
:**زباني مرحلو (Oral stage):** پيدائش کان ڏيڍ سال تائين.
:**مقعدي مرحلو (Anal stage):** ڏيڍ سال کان ٽن سالن تائين.
:**عضوي مرحلو (Phallic stage):** ٽن کان پنجن سالن تائين.
:**پوشيدگي وارو مرحلو (Latency stage):** پنجن سالن کان بلوغت تائين.
:**جنسي مرحلو (Genital stage):** بلوغت کان وٺي بالغيءَ تائين.

### ذهني ارتقا جا نظريا

سوئٽزرلينڊ جي ماهر جين پياجي جو چوڻ هو ته ٻار پنهنجي ماحول سان لهه وچڙ ذريعي علم کي فعال طور تي اڏيندا آهن. هن پنهنجي نظرين جي بنياد ٻارن سان ڪيل انٽرويو تي رکي ۽ ارتقا جا چار مرحلا پيش ڪيا: 'سينسري موٽر' (sensorimotor)، 'پري آپريشنل' (pre-operational)، 'ڪنڪريٽ آپريشنل' (concrete operational)، ۽ 'فارمل آپريشنل' (formal operational).

### اخلاقي ارتقا جا مرحلا

پياجي جي ڪم کي اڳتي وڌائيندي، لارنس ڪولبرگ ٻڌايو ته اخلاقي ارتقا جو عمل بنيادي طور تي انصاف سان لاڳاپيل آهي ۽ اهو سڄي زندگي جاري رهي ٿو. هن اخلاقي سوچ جا ٽي سطحون بيان ڪيون: 'پري-ڪنويشنل' (روايت کان اڳ)، 'ڪنويشنل' (روايتي)، ۽ 'پوسٽ-ڪنويشنل' (روايت کان پوءِ).

### سماجي نفسياتي ارتقا جا مرحلا

جرمن-آمريڪي نفسيات دان ايريڪ ايريڪسن انساني ارتقا جا اٺ مرحلا پيش ڪيا آهن. هر مرحلي ۾ فرد کي هڪ چئلينج يا وجودي مونجهاري (existential dilemma) کي حل ڪرڻو پوندو آهي:
* **اعتبار بمقابله بي اعتباري:** شير خوارگي ۾.
* **خودمختاري بمقابله شرم ۽ شڪ:** شروعاتي ننڍپڻ ۾.
* **پهر بمقابله گناهه جو احساس:** راند جي عمر ۾.
* **محنت بمقابله گهٽتائي جو احساس:** اسڪول جي عمر ۾.
* **سڃاڻپ بمقابله سڃاڻپ جي مونجهاري:** بلوغت ۾.
* **قربت بمقابله اڪيلائي:** نوجوانيءَ ۾.
* **تخليقيت بمقابله جمود:** بالغيءَ ۾.
* **انا جي تڪميل بمقابله مايوسي:** پوڙهائپ ۾.

## حوالا

زمرو:روين جي سائنس
گيسٽالٽ نفسيات

**گيسٽالٽ نفسيات** (Gestalt psychology)  ذهن ۽ دماغ جو هڪ نظريو آهي جيڪو 20ھين صديءَ جي شروعات ۾ برلن ۾ جڙيو.
هن جو بنيادي خيال اهو آهي ته دماغ شين کي هڪ "ڪل" (Whole) طور ڏسي ٿو. **گيسٽالٽ اثر** سڀ کان وڌيڪ واضع طور تي ڏسڻ جي قوت سان ظاهر ٿئي ٿو. اسان شڪلين ۽ مڪمل صورتن کي سڃاڻون ٿا، نه ڪي رڳو لڪيرن ۽ موڙن جو مجموعو. نفسيات ۾، گيسٽالٽ ازم کي اڪثر ساختيات (structuralism) جي مخالفت ۾ ڏٺو ويندو آهي. گيسٽالٽ نظريي کي سمجهائڻ لاءِ اڪثر هي جملو استعمال ڪيو ويندو آهي ته "ڪل (Whole) پنهنجن حصن جي مجموعي کان وڏو هوندو آهي." ان کان بهتر لفظ هي آهن ته: "ڪل پنهنجن حصن کان مختلف هوندو آهي."

"اسان فطري طور تي شين کي ممڪن حد تائين بهترين گيسٽالٽ طور تجربو ڪرڻ ڏانهن مائل هوندا آهيون. هتي 'بهترين' مان مراد ڪيتريون ئي شيون ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ باقاعدگي، ترتيب، سادگي، برابري (symmetry) وغيره، جيڪي گيسٽالٽ جي خاص قانونن ڏانهن اشارو ڪن ٿيون."

"اصل مشاهدو ورٿائيمر (Wertheimer) جو هو، جڏهن هن نوٽ ڪيو ته اسان اتي حرڪت محسوس ڪندا آهيون جتي انفرادي حسي واقعن جي تيز تسلسل کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه هوندو آهي. هن اها شيءِ رانديڪي اسٽروبوسڪوپ ۾ ڏٺي ۽ پنهنجي ليبارٽري ۾ تجربن دوران به ڏٺي (جهڙوڪ ڪرسمس جون بتيون جيڪي وڻ جي چوڌاري گهمندي نظر اچن ٿيون، يا نيون سائن بورڊ جيڪي حرڪت ڪندي محسوس ٿين ٿا). هن اثر کي 'ظاهري حرڪت' (apparent motion) چيو ويندو آهي، جيڪو اصل ۾ فلمي تصويرن جو بنيادي اصول آهي."

20ھين صديءَ جي شروعاتي نظريه دانن، جهڙوڪ ڪرٽ ڪوفڪا، ميڪس ورٿائيمر، ۽ وولفگانگ ڪوهلر شين کي ڏسڻ جي عمل کي هڪ عالمي بناوت طور ڏٺو. هي 'گيسٽالٽ' يا 'مڪمل صورت' وارو انداز ادراڪ (perception) کي سمجهڻ جي ڪوشش هئي - اهي ذهني قانون جيڪي طئي ڪن ٿا ته شيون ڪيئن محسوس ڪيون وڃن ٿيون. هي نظريو "هتي ۽ هاڻي" تي ٻڌل آهي. هن کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شڪل (figure) يا پسمنظر (ground)؛ پهرين نظر ۾ توهان کي سامهون واري شڪل نظر اچي ٿي يا پويون پسمنظر؟

گيسٽالٽ کي رڳو وضاحتي هجڻ ڪري تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي، پر هن نظرئي ادراڪ، رويي، سوچ، مسئلا حل ڪرڻ ۽ نفسياتي بيمارين جي وڌيڪ تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو آهي.
:"مان دريءَ وٽ بيهي گهر، وڻ ۽ آسمان ڏسان ٿو. نظرياتي طور مان چئي سگهان ٿو ته اتي رنگن جا 327 قسم ۽ روشنيون هيون. پر ڇا مان '327' ڏسان ٿو؟ نه. مان آسمان، گهر ۽ وڻ ڏسان ٿو." ميڪس ورٿائيمر، 1923ع.
گيسٽالٽ نفسيات جديد ادراڪي نفسيات (cognitive psychology) جي اڳڀرو هئي. هي گيسٽالٽ تھراپي کان مختلف آهي.

## مسئلا حل ڪرڻ (Problem solving)
گيسٽالٽ نفسيات جا ماهر پهريان هئا جن انسانن ۽ باندرن ۾ مسئلا حل ڪرڻ جي عمل جو مطالعو ڪيو. وولفگانگ ڪوهلر ڏيکاريو ته چيمپانزي رڳو سوچ جي ذريعي مسئلا حل ڪري سگهن ٿا؛ ميڪس ورٿائيمر مطالعو ڪيو ته ڪيئن خاڪا (diagrams) شاگردن کي جيوميٽري جا مسئلا حل ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا، ۽ ڪارل ڊنڪر عام مسئلن کي حل ڪرڻ بابت مطالعو ڪيو.

## رنگ
مان 2018ع ۾ ڪينٽ اسٽيٽ يونيورسٽي ۾ هئس ۽ ڪمپيوٽر گرافڪس کانپوءِ بي ايف اي (BFA) تي ڪم ڪري رهيو هئس. اتي هڪ پروفيسر گيسٽالٽ جا اصول غلط پڙهائي رهي هئي. جڏهن مون سيچوريشن (saturation) ۽ رنگ جي خاصيتن بابت سوال ڪيو، ته هن جواب ڏيڻ بجاءِ مون کي ڪلاس مان ڪڍي ڇڏيو. ڊين (Dean) به مڃيو ته هوءَ غلط پڙهائي رهي هئي پر چيو ته مون کي هن جي ئي طريقي سان سکڻو پوندو. مون ايندڙ سيمسٽر ۾ داخلا نه ورتي. هي ان قسم جي تعليم آهي جيڪا رياستي اسڪولن ۾ ملي ٿي.

## حوالا

زمرو:شعوري نفسيات
نفسياتي تجزيو

**نفسياتي تجزيو** (Psychoanalysis) نظرين ۽ طريقن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جو مقصد لاشعور جي عملن ۽ انهن جو شعوري سوچ، جذبن ۽ رويي تي اثر ڳولڻ آهي. خوابن جي تعبير تي ٻڌل، نفسياتي تجزيو ذهني بيمارين جي علاج لاءِ هڪ گفتگو ذريعي علاج (talk therapy) جو طريقو پڻ آهي. هي علم 1890ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سگمنڊ فرائيڊ پاران قائم ڪيو ويو، جيڪو ڊارون جي ارتقائي نظريي، اعصابي علم (neurology) جي دريافتن، ۽ پنهنجي مرشد جوزف بروئير جي ڪلينڪل تحقيق تي ٻڌل آهي. فرائيڊ 1939ع ۾ پنهنجي وفات تائين نفسياتي تجزيي جي نظريي ۽ عمل کي سڌاريندو رهيو.

فرائيڊ جي ٻن شروعاتي ساٿين، الفريڊ ايڊلر ۽ ڪارل جنگ، جلد ئي پنهنجا الڳ طريقا ترتيب ڏنا (ترتيبوار انفرادي نفسيات ۽ تجزياتي نفسيات), جن بابت فرائيڊ جو چوڻ هو ته اهي نفسياتي تجزيي جا قسم نه آهن. فرائيڊ جي وفات کان پوءِ، نيو-فرائيڊين مفڪرن جهڙوڪ ايريڪ فروم، ڪيرين هورني ۽ هيري اسٽيڪ سوليوان ڪجهه ذيلي شعبا قائم ڪيا.

نفسياتي تجزيو شروع کان ئي هڪ تڪراري موضوع رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته نفسياتي تجزياتي علاج ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ اثرائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان جي مجموعي اثرائتي اڃا تائين بحث هيٺ آهي. تنهن هوندي به، نفسيات ۽ نفسياتي طب (psychiatry) تي ان جو اثر غير متنازع آهي.

## جائزو

فرائيڊ جي مرڪزي دعوائن مان هڪ اها آهي ته لاشعور جا مواد گهڻو ڪري اسان جي ادراڪ ۽ رويي کي طئي ڪندا آهن. فرائيڊ دريافت ڪيو ته ڪيتريون ئي جبلتون (drives) لاشعور ۾ دٻجي وڃن ٿيون، جنهن جو سبب ننڍپڻ جا ڏکوئيندڙ تجربا ٿي سگهن ٿا. انهن کي شعور ۾ آڻڻ جي ڪوشش دوران ذهن ۾ هڪ ’مزاحمت‘ (resistance) پيدا ٿيندي آهي. فرد پنهنجي دٻايل احساسن کي دفاعي حڪمت عملين (defense mechanisms) ذريعي لڪائڻ چاهيندو آهي.
نفسياتي تجزيو ان ڪري تيار ڪيو ويو ته جيئن ذهني مونجهارن جي سببن کي واضح ڪيو وڃي ۽ ذهني صحت کي بحال ڪيو وڃي. فرائيڊ پنهنجي علاج جي مقصد کي هن جملي ۾ بيان ڪيو: "جتي 'اِڊ' (id) هئي، اتي 'ايگو' (ego) کي هجڻ گهرجي."

### ايديپس (Oedipus) جو اڀار

فرائيڊ پنهنجي نفسياتي ماڊل جي حياتياتي سائنسن، خاص طور تي ڊارون جي ارتقائي نظريي سان جوڙ تي تمام گهڻو زور ڏنو. هن پنهنجي ڪتاب *ٽوٽم ۽ ٽيبو* (Totem and Taboo) ۾ اها راءِ ڏني ته انساني تهذيب جي شروعات ان وقت ٿي جڏهن انسانن پنهنجي فطري جبلتن کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ قانون ٺاهيا، جهڙوڪ زنا ۽ محرمات جي منع (prohibition of adultery and incest).

فرائيڊ جو اهو نظريو ته انسانن ۾ ’ايديپس ڪمپليڪس‘ (Oedipus complex) جي تاريخي شروعات ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مذهبي عقيدا ۽ سماجي قانون جڙيا، ان وقت جي سياسي ۽ سماجي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوزار بڻيو. جيتوڻيڪ فرائيڊ جي ڪجهه مفروضن کي اڃا تائين جديد سائنسي تحقيق جي ضرورت آهي، پر هن جي ڏنل نظام انساني نفس کي سمجهڻ جا نوان دروازا کولي ڇڏيا آهن.

## حوالا
بازاردوزو جبل

**بازاردوزو جبل** (آذربائيجاني: Bazardüzü dağı، بازاردوزو داغ)، آذربائيجان ۽ جمهوريه داغستان (روس) جي وچ ۾ حد تي قفقاز جبلن جي سلسلي ۾ هڪ چوٽي (peak) آهي.

4,466 ميٽر (14,652 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي، اها آذربائيجان ۽ داغستان ٻنهي ۾ سڀ کان بلند چوٽي آهي ۽ قوسار علائقي ۾ واقع آهي. داغستان (۽ تنهن ڪري روس) جو ڏاکڻو نقطو چوٽي کان تقريباً ست ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. آذربائيجاني مان ترجمو ڪيل، "بازاردوزو" جو مطلب آهي "مارڪيٽ چوڪ"، وڌيڪ صحيح طور تي هڪ مخصوص نشان جي طور تي - "بازار ڏانهن موڙ". وچين دور ۾، هن چوٽي جي اوڀر ۾ واقع شهناباد وادي ۾، ساليانو وڏا بين الاقوامي ميلا منعقد ٿيندا هئا.
## چوٽي تي پهتن لاء مهمون

جي پي بيڪر ۽ جي ييلڊ سال 1890ع ۾ جبل تي چڙهڻ وارا پهريان ماڻهو هئا، جڏهن پهرين چڙهائي رڪارڊ ڪئي وئي هئي. اونهاري کي چوٽي تي چڙهڻ لاءِ سڀ کان مناسب وقت سمجهيو ويندو آهي. جبل تي چڙهڻ جا ٻه طريقا آهن؛ هڪ اتر اوڀر کان ۽ ٻيو ڏکڻ اولهه کان. اتر اوڀر ۾ چڙهائي خيناليگ (گوبا جو علائقو) ۽ لازا (گوسار جو علائقو) جي ڳوٺن کان شروع ٿي سگهي ٿو. ڏکڻ اولهه وارو رستو گبالا جي علائقائي مرڪز کان، ٻن ڳوٺن کان شروع ٿئي ٿو: هڪ لازا (گوسار ۾ ساڳي نالي سان هڪ) ۽ ٻيو گمروان آهي. يتکدير ندي جو ٻوڏ وارو ميدان 2800 ميٽر تي چوٽي جو شروعاتي نقطو آهي.

## پڻ ڏسو
* ايلبروس جبل
* ينار داغ
* قفقاز
* گوئگول نيشنل پارڪ

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* "Bazar Dyuzi, Azerbaijan/Russia" on Peakbagger

زمرو:آذربائيجان
زمرو:آذربائيجان جا جبل
زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي
زمرو:آذربائيجان جي ارضيات
بازاردوزو 
بازاردوزو 
بازاردوزو 
بازاردوزو زمرو:روس جا جبل 
بازاردوزو 
بازاردوزو بازاردوزو 
زمرو:يورپ جون انتهائي نمايان چوٽيون زمرو:ايشيا جون انتهائي نمايان چوٽيون
بشرا رحمان

**بشریٰ رحمٰن** (29 آگسٽ 1944 - 7 فيبروري 2022) هڪ پاڪستاني ليکڪ، ناول نگار ۽ سياستدان هئي جيڪا 2002 کان 2013 تائين پاڪستان جي قومي اسيمبلي جي ميمبر طور ڪم ڪيو. هوءَ 1985 کان 1990 تائين پنجاب جي صوبائي اسيمبلي جي ميمبر رهي.

## ابتدائي زندگي ۽ تعليم
برٽش راج ۾ پيدا ٿيو ۽ پاڪستان لڏي ويو، رحمان بيچلر آف ايجوڪيشن ۽ ماسٽر آف آرٽس جي ڊگريون حاصل ڪيون.

هوءَ پيشي جي لحاظ کان ليکڪا هئي ۽ ادب جي ميدان ۾ پنهنجي ڪاميابين تي ستاره امتياز جي وصول ڪندڙ هئي. 

## سياسي ڪيريئر
رحمان 1985ع جي پاڪستاني عام چونڊن ۾ عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي پنجاب جي صوبائي اسيمبلي لاءِ چونڊجي آئي. 

هوءَ 1988ع جي پاڪستان جي عام چونڊن ۾ عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي پنجاب جي صوبائي اسيمبلي لاءِ ٻيهر چونڊجي آئي. 

هوءَ 2002ع جي پاڪستان جي عام چونڊن ۾ پنجاب مان عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي پاڪستان مسلم ليگ (ق) جي اميدوار طور پاڪستان جي قومي اسيمبلي لاءِ چونڊجي آئي. 

هوءَ 2008ع جي پاڪستان جي عام چونڊن ۾ پنجاب مان عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي پاڪستان مسلم ليگ (ق) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊجي آئي. 

## ذاتي زندگي ۽ موت
رحمان 7 فيبروري 2022 تي 77 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. 

## ناول

* *الله ميان جي*
* *بهشت*
* *بارهِ راست*
* *پر شڪن*
* *چنڊ سي نا کيلو*
* *چرا گار*
* *چپ*
* *ايڪ آوارا ڪي خاطر*
* *خبصورت*
* *ڪِس مور پر مِلي هو*
* *لازوال*
* *لالا سهرائي*
* *لگن*
* *پياسي*
* *شرميلي*
* *تيري سنگ در ڪي تلاش ٿي*
* *ٽوڪ ٽوڪ ڊيڊم ٽوڪيو*

## پڻ ڏسندا

* پاڪستاني ليکڪن جي فهرست

## حوالا

زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي
زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جون عورت رڪن
زمرو:1944ع جون پيدائشون
منميت ڪور

**منميت ڪور** هڪ پاڪستاني صحافي ۽ سماجي ڪارڪن آهي.  هوءَ پاڪستان جي پهرين سک صحافي آهي   ۽ پهرين جيڪا 30 سالن کان گهٽ عمر جي 100 بااثر سک شخصيتن لاءِ نامزد ڪئي وئي آهي 

## ذاتي زندگي
ڪور جو تعلق پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخواهه جي پشاور سان آهي.  منميت جا چار ڀائر آهن. سندس پيءُ هڪ رٽائرڊ ڪاروباري شخص هو. هن جناح ڪاليج فار وومين ، پشاور مان سماجي سائنس ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊگري حاصل ڪئي آهي.   منميت شادي شده آهي ۽ ان جو هڪ ٻار آهي. 

## ڪيريئر
منميت شروع ۾ ماڊل ٿيڻ چاهيندو هو ۽ پاڪستان جو پهريون سک ماڊل ٿيڻ جو خواهشمند هو. بهرحال منميت جو چوڻ آهي ته هوءَ پاڪستان ۾ سک برادري لاءِ ڪيترن ئي سماجي ۽ ثقافتي مسئلن جو احاطو ڪرڻ چاهي ٿي ۽ هن صحافت کي ڪيريئر طور چونڊيو. هوءَ پنهنجي چاچي راجيش ٽوني سنگهه کان صحافت جي پيروي ڪرڻ لاءِ متاثر هئي.  جڏهن منميت صحافت ۾ پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ڪئي ، هن جي خاندان هن جو مددگار نه هو. هنن چيو ته عورتن لاءِ مناسب نه هو ته هو پنهنجي گهرن کان ٻاهر ڪم ڪن. بهرحال ، منميت جو سک برادري جي ڪهاڻين تي ڌيان ڏيڻ آخرڪار هن جي ماڻهن کي خوش ڪري ڇڏيو ۽ جلد ئي هن کي پنهنجي برادري جي حمايت حاصل ٿي. 

صحافي طور ڪم ڪرڻ کان اڳ، منميت ٽن سالن تائين ڪمپيوٽر اڪيڊمي ۾ ايڊمنسٽريٽر طور ڪم ڪيو. 

2018 ۾، هوءَ هڪ خانگي طور تي هلندڙ نيوز چينل " HUM TV " ۾ شامل ٿي، جتي هوءَ پاڪستان ۾ پهرين سک عورت صحافي بڻجي وئي. هوءَ هڪ سرگرم ڪارڪن پڻ آهي ۽ پاڪستان ۾ سک اقليتي برادري جي ڪهاڻين کي ڍڪڻ ۽ عورتن جي حقن جي وڪالت ۾ ڪم ڪيو آهي.  

## ايوارڊ
2020 ۾، منميت سنگهه، 25 سالن جي عمر ۾،  برطانيه جي بين الاقوامي سک مذهبي تنظيم، "دي سک گروپ" پاران 30 سالن کان گهٽ عمر جي 100 بااثر سک شخصيتن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو   هوءَ پاڪستان مان معزز ايوارڊن لاءِ نامزد ٿيل ٻن سکن مان هڪ هئي.  هي ايوارڊ سکن پاران ڪاروبار، راند، خيرات، ميڊيا، تفريح، تعليم، بي لوث رضاکارانه خدمت، زندگي بھر جي ڪاميابي ۽ خاص سڃاڻپ ايوارڊ جي شعبن ۾ ڪيل خاص تعاون تي ڏنو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ٻئي عقيدي جي ماڻهو کي ڏنو ويندو آهي جيڪو گھڻ-ثقافتي کي فروغ ڏئي ٿو.  ڪيتريون ئي مشهور شخصيتون جهڙوڪ ايمي ورڪ ، گرو رنڌاوا ، سدھو موسي والا ، سونم باجوه ۽ جس مانڪ کي به 2020 جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.  

منميت کي ايندڙ سال برطانيه ۾ هڪ تقريب ۾ ايوارڊ ملندو.   

هڪ نيوز رپورٽر سان ڳالهائيندي، منميت چيو، "جيڪي سخت محنت ڪن ٿا، انهن کي انعام ملندو ۽ منهنجي خاندان لاءِ برطانيه جو دورو ڪرڻ ۽ پاڪستان جي نمائندگي ڪرڻ هڪ وڏو اعزاز آهي،"  

اقليتن ۽ عورتن کي درپيش مسئلن کي اجاگر ڪرڻ تي هن کي ڪيترائي مقامي ايوارڊ پڻ مليا آهن.  

منميت چيو ته سک گروپ هڪ عالمي تنظيم آهي جيڪا دنيا جي مختلف حصن مان سک مذهب جي ماڻهن کي انعام ڏئي ٿي جيڪي مختلف طريقن سان ماڻهن جي خدمت ڪن ٿا. هن چيو ته هن پاڪستان ۾ بين المذاهب هم آهنگي ۽ اقليتن جي حقن جي فروغ لاءِ ڪم ڪيو آهي. منميت چيو ته ايوارڊ لاءِ سندس نامزدگي ٻين عورتن کي پنهنجن شعبن ۾ سخت محنت ڪرڻ ۽ انسانيت جي خدمت ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪندي.  

## حوالا

زمرو:پاڪستاني صحافي
زمرو:جيوت ماڻهو
عام موڪل

**عام موڪل**، **قومي موڪل**، **قانوني موڪل** يا **بئنڪ هاليڊي** مان مراد اها موڪل آهي جيڪا عام طور تي قانون ذريعي مقرر ڪئي ويندي آهي ۽ سال دوران عام طور تي هڪ غير ڪم ڪندڙ ڏينهن (Non-working day) هوندو آهي.

## قسم

### شهري يا سول موڪل (Civic holiday)
هڪ *شهري موڪل*، جنهن کي *سول هاليڊي* پڻ چيو ويندو آهي، اهو ڏينهن آهي جيڪو ڪنهن خاص خودمختيار رياست يا صوبي ۾ قانوني طور تي تسليم ٿيل هجي. هي عام طور تي اهو ڏينهن هوندو آهي جنهن کي پارليامينٽ، ڪانگريس يا حاڪم پاران هڪ غير ڪم ڪندڙ ڏينهن قرار ڏنو وڃي، جنهن دوران سرڪاري ادارا ۽ عدالتون بند رهنديون آهن. وفاقي رياستن ۾، مرڪزي حڪومت ۽ صوبن جون موڪلون الڳ الڳ ٿي سگهن ٿيون.
هي اصطلاح سيڪيولر موڪلن کي *[[مذهبي موڪلون|مذهبي موڪلن]]* کان الڳ ڪرڻ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ روس جهڙن ملڪن ۾ نئين سال جو جشن.

### بئنڪ هاليڊي (Bank holiday)
برطانيه ۾، *بئنڪ هاليڊيز* اهي ڏينهن آهن جيڪي قانوني طور تي عام موڪلن طور مقرر ٿيل آهن. انگلينڊ ۽ ويلز ۾، گڊ فرائيڊي ۽ ڪرسمس روايتي موڪلون آهن جيڪي قديم زماني کان ملهايون وڃن ٿيون. 19 هين صدي جي آخر ۾ بئنڪ هاليڊيز جو آغاز ڪيو ويو ته جيئن پورھيتن کي وڌيڪ موڪلون ملي سگهن.

آئرلينڊ ۾ به عام موڪلن کي عام ٻوليءَ ۾ "بئنڪ هاليڊي" چيو ويندو آهي.

## اثر
عام موڪلن جو مکيه سماجي ڪم تفريح جي وقت کي منظم (Co-ordination) ڪرڻ آهي. ان جا ڪجهه نقصان به آهن، جهڙوڪ تفريحي ماڳن ۽ ٽرانسپورٽ تي رش وڌي وڃڻ، پر فائدا اهي آهن ته ماڻهو آسانيءَ سان سماجي ميڙاڪا ترتيب ڏئي سگهن ٿا.
عام موڪلون قوم سازي (Nation-building) ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون ۽ قومي سڃاڻپ جي علامت بڻجي وڃن ٿيون. اهي قومي اتحاد، سماجي رابطي ۽ عوامي سڃاڻپ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ملهايون وينديون آهن.

## ملڪن جي لحاظ کان

ڪجهه ملڪن ۾ قانون موجب عام موڪلن دوران پگهار (Paid holiday) ڏني ويندي آهي، جڏهن ته ڪجهه ملڪن ۾ اهڙو ڪو قانون ناهي.

دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ موڪلون نيپال ۾ آهن (سال ۾ 36 ڏينهن)، پر اتي هفتي ۾ ڇهه ڏينهن ڪم ٿيندو آهي. ڀارت 21 قومي موڪلن سان ٻئي نمبر تي آهي، جنهن کانپوءِ ڪولمبيا ۽ فلپائن (18 موڪلون) اچن ٿا. جاپان، چين ۽ هانگ ڪانگ ۾ سال ۾ 17 موڪلون هونديون آهن.

### اٽلي

اٽلي ۾ عام موڪلون پارليامينٽ پاران مقرر ڪيون وينديون آهن ۽ سڄي ملڪ ۾ لاڳو ٿينديون آهن. انهن ۾ قومي، مذهبي ۽ مقامي ڏڻن جو ميلاپ هوندو آهي.

### نيوزيلينڊ
نيوزيلينڊ ۾ قانون موجب 12 پگهار سان گڏ موڪلون (Paid public holidays) مقرر آهن. جيڪڏهن ڪو ورڪر موڪل جي ڏينهن ڪم ڪري ٿو، ته کيس ڏيڍ پگهار (1.5 times) ۽ هڪ متبادل موڪل ڏني ويندي آهي.

## تڪراري موڪلون
ڪجهه عام موڪلون تڪراري به ٿي سگهن ٿيون. مثال طور، آمريڪا ۾ ڪولمبس ڊي (Columbus Day) تي احتجاج ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن ئي ماڻهن جو خيال آهي ته ڪرسٽوفر ڪولمبس جي آمد مقامي ماڻهن لاءِ ظلم جو آغاز هئي. ڪجهه رياستن ان جو نالو بدلائي "مقامي ماڻهن جو ڏينهن" (Indigenous Peoples' Day) رکيو آهي.

اهڙي طرح آسٽريليا ڊي (26 جنوري) پڻ تڪراري آهي، جنهن کي ڪجهه مقامي ماڻهو "حملي جو ڏينهن" (Invasion Day) چوندا آهن.

## پڻ ڏسو

* بئنڪ هاليڊي
* ملڪن جي لحاظ کان موڪلن جي فهرست

## حوالا

زمرو:حڪومت ۾ وقت
ساوِتريِ ٻائي ڦُلي

**ساوتري ٻائي ڦلي** (3 جنوري 1831 - 10 مارچ 1897) هڪ هندستاني تعليمدان، سماجي سڌارڪ ، ۽ شاعره هئي، جنهن کي نئين دور جي ڀارت جي پھرين ماترياڻي مڃيو ويندو آھي.  پنهنجي مڙس، جيوتيبا ڦلي سان گڏ، هن مهاراشٽر ۾ عورتن جي حقن ۽ تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.ھن جي ڪمن جو اثر اڃان تائين ڀارت جي سماج سڌار جي ڪمن تي آھي. هن کي هندستان جي ناريوادي  تحريڪ جي اڳواڻ پڻ سمجهيو ويندو آهي. هن ذات ۽ جنس جي بنياد تي ماڻهن سان ڀيدڀاو ۽  بدسلوڪيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. ساوتري بائي ڦلي ۽ سندس مڙس ڀارت ۾ زالن جي تعليم جا اھم  اڳواڻ هئا.    1848 ۾، انهن پوني ۾ تاتيا صاحب ڀِڙي جي گھر(جيڪو ڀِڙيواڙا) ۾ ڇوڪرين لاءِ پنھنجو پھريون اسڪول کوليو.   اڳتي ھلي ھن 1873 ۾ سَتيَشوڌَڪ سماج (مطلب: سچ ڳولھيندڙن جو سماج) جي سٿاپنا ڪئي ءَ ھن جي ناري وڀاگ جي اڳواڻ ٿي رھي. 

ساوتري ٻائيءَ جو جنم مالي قوم ۾ ٿيو ھو. سندس ننڍي عمر ۾ اي جيوتيرائو ڦُلي سان شادي ڪرائي وئي. شاديءَ تائي ھوءَ اڻپڙھيل ھئي. سندس تعليم سندس مڙس گهر ۾ پڙهائڻ ذريعي شروع ڪئي ۽ بعد ۾ سکارام يَشونت پرانجپي ۽ ڪيشو شيورام ڀولڪر جي سرپرستي پڙھائي ڪيائين.   ھن پُڻي ۽ اھِليانگر مان ماسترن جي سکيا جو ڪورس (ٽيچرس ٽريننگ ڪورس) ڪيو ۽ ڀارت جي پھرين پيشيوار ٽريننگ ورتل ناري ماسترياڻي ۽ پرِنسيپل ٿي. 1848 ۾، جيوتي رائو ۽ ساگونا ٻائي ڪشيرساگر سان گڏ، هن سماج جي سخت مخالفت جي باوجود، پُڻي جي ڀِڙيواڙا  ۾ وِگيان، حساب ۽ سماجي تعليم جي آڌونِڪ سيليبس وارو ديش جو ڇوڪرين لاءِ پھريون اسڪول کوليو.

ڇوڪرين ۽ پچڙي قومن جي لاءِ تعليم جو ڪوششون ھن جو ڪيرئير جو وڏو حصو ھيون. 1851 تائين، هن ۽ جيوتي رائو پُڻي ۾ لڳ ڀڳ 150 شاگردن سان ٽي ڇوڪرين جا اسڪول منظم ڪيا. انهن ڪل 18 اسڪول کوليا ۽ عورتن جي حقن کي اڳتي آڻڻ  لاءِ 1851 ۾ "مَهِلا سيوا منڊل" ۽ 1853 ۾ بيواهہ عورتن لاءِ ٻارن جي قتل جي روڪٿام جو ڪيندر "بالهتيا پرتي بنڌڪ گرھہ" جهڙين شروعاتن ڪيئون. ساوتري ٻائيءَ جي ادبي ڀاڱيدارين  ۾ *ڪاويہ ڦلي* (1854) ۽ *باون ڪاشي سُبوڌ رتناڪر* (1892) شامل آهن. هوءَ 1897 ۾ بوبونڪ پليگ جي ڪري مري وئي. اڄ "هندستان ۾ جديد تعليم جي ماءُ" جي حيثيت سان سندس ورثو برقرار آهي جنھن کي يادگارن، ادارن جي نالن ۽ ثقافتي نمائندگي ذريعي ياد ڪيو ويندو آهي.
زمرو:عورتن جا حق
زمرو:ڀارتي ناري شاعر
زمرو:1897ع جون فوتگيون
زمرو:1831ع جون پيدائشون
هيلووين

**هيلووين** (Halloween) هڪ جشن آهي جيڪو هر سال **[[31 آڪٽوبر]]** جي رات ملهايو ويندو آهي. هي سڀ کان وڌيڪ آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ ملهايو ويندو آهي. ان ڏينهن تي ٻار مختلف قسم جا عجيب ۽ خوفناڪ لباس (costumes) پائي ماڻهن جي گهرن تي ويندا آهن ۽ "ٽرڪ اور ٽريٽ!" (Trick or treat!) چئي چاکليٽن ۽ مٺائي جو سوال ڪندا آهن. روايتي طور تي ماڻهو هيلووين تي ڀوت، جادوگرڻي، يا ٻين خوفناڪ شين وانگر لباس پائيندا آهن.

عيسائين لاءِ هي "آل سينٽس ڊي" (All Saints' Day) جي موقعي تي ملهائي ويندڙ ٽن ڏينهن جي تقريب "آل هيلوٽائيڊ" (Allhallowtide) جي شروعات آهي. جنهن ۾ 31 آڪٽوبر (هيلووين)، 1 نومبر (آل سينٽس) ۽ 2 نومبر (آل سولز) شامل آهن. هيلووين جي شروعات آئرلينڊ مان ٿي ۽ ان جون پاڙون قديم مشرڪاڻن (Pagan) مذهبي رسمن ۾ آهن.

## شروعات
هيلووين جي شروعات آئرلينڊ مان ٿي. قديم زماني ۾ هڪ ڏڻ *[[سيمهن]]* (Samhain) ملهايو ويندو هو، جنهن کي "موت جو ڏينهن" به چيو ويندو هو. ڪجهہ ماڻهن جو عقيدو هو ته ان ڏينهن مري ويلن جون روحون واپس زمين تي اينديون آهن. پوپ گريگري III پهرين نومبر کي بزرگن (Saints) جي اعزاز لاءِ مقرر ڪيو، جنهن کانپوءِ سيمهن جون ڪجهه رسمون هن ڏينهن سان شامل ٿي ويون.

19 هين صدي عيسويءَ ۾ آئرلينڊ ۽ اسڪاٽ لينڊ جي ماڻهن جي وڏي تعداد ۾ آمريڪا ڏانهن هجرت کانپوءِ هيلووين آمريڪا ۾ هڪ وڏو ڏڻ بڻجي ويو. وقت گذرڻ سان گڏ قديم رسمون راندين ۽ تفريح ۾ تبديل ٿي ويون، جهڙوڪ پاڻيءَ مان صوف ڪڍڻ (Apple bobbing) واري راند 19 هين صديءَ ۾ نوجوان عورتن ۾ مستقبل جي مڙس جي سڃاڻپ لاءِ مشهور ٿي وئي هئي.

## علامتون

هيلووين سان لاڳاپيل علامتون وقت سان گڏ ترقي ڪيون. "جيڪ-او-لينٽرن" (ڪدوءَ کي کوٽي ان ۾ ڏيئو ٻارڻ) روايتي طور تي بري روحن کي ڊيڄارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. خزان جي موسم جون شيون جهڙوڪ ڪدو (pumpkins)، فصلن جي کٽائي، ۽ ڄار (scarecrows) به عام آهن. هيلووين ۾ خوف، جادو ۽ فوق الفطرت موضوعن تي ٻڌل تصويرون استعمال ڪيون وينديون آهن. ڪارو ۽ نارنجي رنگ هن ڏڻ جا روايتي رنگ آهن.

## لباس

هيلووين دوران ٻار ۽ وڏا مختلف لباس پائيندا آهن. هي روايت صديون پراڻي آهي ۽ شايد قديم سيلٽڪ (Celtic) ميلن يا عيسائي روايتن مان آئي آهي. شروع ۾ لباس رڳو خوفناڪ هوندا هئا، پر 1930ع واري ڏهاڪي کانپوءِ ڪتابن، ريڊيو ۽ فلمن جي ڪردارن جهڙا لباس پائڻ به مشهور ٿي ويو. اڄڪلهه سوشل ميڊيا جي ڪري ماڻهو وڌيڪ خوبصورت ۽ فلمي ڪردارن کان متاثر لباس پائڻ پسند ڪندا آهن.

## رانديون ۽ ٻيون سرگرميون
"ٽرڪ اور ٽريٽ" کان علاوه هيلووين سان لاڳاپيل ٻيون به ڪيتريون ئي سرگرميون آهن:
* ماڻهو جيڪ-او-لينٽرن ٺاهي پنهنجن گهرن جي ٻاهران رکندا آهن.
* "ايپل بوبنگ" (Apple bobbing) نالي راند کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ سان ڀريل ٿانو مان رڳو ڏندن سان صوف ڪڍڻو هوندو آهي.
* ڀوتن جون ڪهاڻيون ٻڌائڻ، خوفناڪ فلمون ڏسڻ ۽ هيلووين جي موضوع تي ٻڌل گانا ٻڌڻ عام آهي.
* "خوفناڪ گهرن" (Haunted attractions) جو سير ڪرڻ، جتي اداڪار ماڻهن کي ڊيڄاريندا آهن.
* گهرن ۽ اڳڙن کي ڀوتن، قبرن ۽ ڪاري توڙي نارنجي رنگ جي شين سان سينگارڻ.

## حوالا

## ٻاهريان لنڪس
* هيلووين جي خوني تاريخ
ڪارنيول

**ڪارنيول** (Carnival) (ڪجهہ علائقن ۾ شروٽائيڊ طور سڃاتل) هڪ جشن جو سيزن آهي جيڪو عيسائي روزي جي مدت (Lent) کان اڳ اچي ٿو. ان ۾ عام طور تي شرو سنڊي، شرو منڊي، ۽ مارڊي گراس (Mardi Gras) شامل هوندا آهن.

ڪارنيول ۾ عام طور تي عوامي جشن، پريڊ، گهٽين ۾ پارٽيون ۽ ٻيون تفريحون شامل هونديون آهن، جن ۾ سرڪس جا عنصر به شامل هوندا آهن. ماڻهو رنگين لباس ۽ ماسڪ (نقاب) پائي پنهنجي روزاني جي سڃاڻپ کي وساري سماجي ٻڌي جو مظاهرو ڪندا آهن. هن جشن دوران ماڻهو روزي (Lent) شروع ٿيڻ کان اڳ گوشت، شراب ۽ مٺاين جو گهڻو استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته روزي جي 40 ڏينهن دوران انهن شين کان پرهيز ڪيو ويندو آهي. ان ڏينهن تي روايتي طور تي پين ڪيڪ (pancakes) ۽ ڊونٽس تيار ڪيا ويندا آهن ته جيئن گهر ۾ موجود کير، مکڻ ۽ آنن جو ذخيرو ختم ڪري سگهجي.
عيسائيت جي مختلف فرقن جهڙوڪ ليوٿرن، اينگليڪن ۽ رومن ڪيٿولڪ ۾ هن دور کي روحاني پاڪائي ۽ توبه جي تياري لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. آخري ڏينهن تي گذريل سال جون بچيل کجور جون ٽاريون (Palms) ساڙي انهن جي رک (Ash) تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا ايندڙ ڏينهن "ايش وينسڊي" (Ash Wednesday) تي مٿي تي لڳائي ويندي آهي.

## اشتقاق (Etymology)

لفظ "ڪارنيول" (Carnival) بابت چيو وڃي ٿو ته اهو قديم لاطيني اصطلاح  مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "گوشت هٽائڻ" يا "گوشت کي الوداع چوڻ". هي روزي (Lent) جي شروعات جي علامت آهي جنهن ۾ گوشت کان پرهيز ڪيو ويندو آهي.

## تاريخ

### شروعات

ڪارنيول جي پاڙون قديم يورپي تہوارن جهڙوڪ يوناني ڊائونيشين (Dionysian) يا رومي سيٽرنليا (Saturnalia) ۾ ملن ٿيون. انهن ڏڻن ۾ سماجي پابنديون ختم ڪيون وينديون هيون ۽ ماڻهن کي آزاديءَ سان جشن ملهائڻ جو موقعو ملندو هو. بشريات (Anthropology) جي نقطه نظر کان، ڪارنيول هڪ اهڙي رسم آهي جنهن ۾ سماجي ڪردار تبديل ڪيا ويندا آهن ۽ معمول جي ضابطن کي ڪجهه وقت لاءِ معطل ڪيو ويندو آهي.

### وچون دور (Middle Ages)

وچين دور ۾، ڪارنيول جو مطلب اهو عرصو هو جيڪو عيسائي سال جي هڪ وڏي جشن جي صورت ۾ ملهائيو ويندو هو. ڇاڪاڻ ته روزو (Lent) کائڻ پيئڻ کان پرهيز جو دور هو، تنهنڪري ڪارنيول روحاني سختين کان اڳ آخري جشن طور ملهايو ويندو هو. گوشت جو گهڻو استعمال ان دور ۾ عام هوندو هو، ڇاڪاڻ ته ايندڙ چاليهه ڏينهن تائين ان تي پابندي هوندي هئي.

## حوالا
نيوڪليئر خاندان

هڪ **نيوڪليئر خاندان** (nuclear family) — جنھن کي **بنيادي خاندان** (elementary family)، **ايٽمي خاندان** (atomic family)، يا **ازدواجي خاندان** (conjugal family) پڻ چيو ويندو آهي — هڪ اهڙو خانداني گروهه آهي جيڪو ٻن والدين ۽ انهن جي هڪ يا وڌيڪ ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي عام طور تي هڪ ئي گهر ۾ رهندا آهن. هي هڪ سنگل پيرينٽ فيملي، وڏي گڏيل خاندان (extended family)، يا ٻن کان وڌيڪ والدين وارن خاندانن جي ابتڙ آهي. نيوڪليئر خاندان عام طور تي هڪ پرڻيل جوڙي تي ٻڌل هوندو آهي. تعريف جي لحاظ کان مختلف رايا آهن؛ ڪجهه صرف حياتياتي ٻارن کي شامل ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا گود ورتل ٻارن، اڌ ڀائرن، يا سوٽيلي والدين کي به قريبي خاندان جو حصو سمجهن ٿا.

ڪجهه سماجيات جا ماهر ۽ بشريات جا ماهر گڏيل خاندان جي ساخت کي اڪثر ثقافتن ۽ دورن ۾ سڀ کان عام خانداني ساخت سمجهن ٿا، نه ڪي نيوڪليئر خاندان کي.

"نيوڪليئر فيملي" جو اصطلاح 20 هين صدي ۾ مشهور ٿيو. ان وقت کان وٺي، اتر آمريڪا ۾ نيوڪليئر خاندانن جي تعداد ۾ مسلسل گهٽتائي آئي آهي، جڏهن ته متبادل خانداني ساختن ۾ اضافو ٿيو آهي.

## اشتقاق (Etymology)
"نيوڪليئر فيملي" جو اصطلاح پهريون ڀيرو 20 هين صدي جي شروعات ۾ ظاهر ٿيو. آمريڪي لغت مريم ويبسٽر موجب هي اصطلاح 1924ع جو آهي، جڏهن ته *[[آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري]]* ۾ ان جو حوالو 1925ع مان ملي ٿو. لفظ "نيوڪليئس" (nucleus) لاطيني ٻوليءَ جي لفظ  مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي 'کري' يا ڪنهن شيءِ جو مرڪز.

عام استعمال ۾، هي اصطلاح هڪ اهڙي گهر کي ظاهر ڪري ٿو جنهن ۾ ماءُ، پيءُ ۽ انهن جا ٻار شامل هجن، جيڪي هڪ ئي گهر ۾ رهندا هجن.

## تاريخ
جرمني ۾ 4,600 سال پراڻي پٿر جي دور (Stone Age) جي هڪ قبرستان مان مليل ڊي اين اي (DNA) شاهديون ڏين ٿيون ته ان دور ۾ به ٻن والدين ۽ انهن جي ٻارن تي مشتمل خانداني يونٽ کي سماجي سڃاڻپ حاصل هئي.
تاريخ دانن موجب انگلينڊ ۾ 13 هين صدي کان نيوڪليئر خاندان هڪ بنيادي ترتيب رهيو آهي. هي ڏکڻ يورپ، ايشيا ۽ وچ اوڀر جي ان نظام کان مختلف هو جتي نوجوان شاديءَ کانپوءِ به پنهنجن والدين سان گڏ رهندا هئا.

## گڏيل خاندان سان مقابلو

هڪ گڏيل خاندان (extended family) ۾ نيوڪليئر خاندان کان علاوه ٻيا مٽ مائٽ (جهڙوڪ ڏاڏا، ڏاڏيون، چاچا وغيره) پڻ شامل هوندا آهن. گڏيل خاندان ٻارن جي نشونما تي گهرو اثر وجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته وسيلن ۽ وقت جي ونڊ ٿئي ٿي. مثال طور، ڏاڏا ۽ ڏاڏيون ٻارن جي سنڀال ۾ مدد ڪن ٿا، جنهن سان والدين جو ذهني دٻاءُ گهٽجي ٿو.

## خانداني جوڙجڪ ۾ تبديليون

2005ع ۾ آمريڪي مردم شماري بيورو جي انگن اکرن موجب، آمريڪا ۾ **70%** ٻار ٻن والدين واري گهر ۾ رهندا هئا، جن مان **66%** ٻار اهڙن والدين سان رهندا هئا جيڪي شادي شده هئا.

پيو ريسرچ سينٽر جي تجزيي مطابق، 1960ع ۾ **73%** ٻار پنهنجي پهرين شادي واري والدين سان گڏ رهندا هئا، پر 2013ع تائين اهو انگ گهٽجي **43%** ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران، اڪيلي والد يا والده (single parent) سان رهندڙ ٻارن جو تناسب **9%** مان وڌي **34%** ٿي ويو.

2000ع جي انگن اکرن موجب، حياتياتي والدين تي ٻڌل نيوڪليئر خاندان آمريڪي گهرن جو صرف **24.10%** هئا، جڏهن ته 1970ع ۾ اهو انگ **40.30%** هو. برطانيه ۾ پڻ نيوڪليئر خاندانن جو تعداد 1968ع ۾ **39.0%** هو، جيڪو 1992ع ۾ گهٽجي **28.0%** رهجي ويو.

پروفيسر وولف گينگ هاڪ موجب، پراگاڻي دور (Prehistoric) جي وچ يورپ ۾ به نيوڪليئر خاندان جا نشان مليا آهن. جرمني جي علائقي الاؤ (Elau) ۾ 2005ع ۾ ٿيندڙ کوٽائي مان معلوم ٿيو ته هڪ قبر ۾ دفن ٿيل 13 فرد پاڻ ۾ ويجها مٽ مائٽ هئا، جيڪي هڪ ڪلاسڪ نيوڪليئر فيملي جي موجودگي کي ظاهر ڪن ٿا.

## حوالا
گڏيل ڪٽنب

هڪ **گڏيل ڪٽنب** (extended family) مان مراد اهو خاندان آهي جيڪو والدين ۽ انهن جي ٻارن جي نيوڪليئر خاندان (nuclear family) کان وڌيڪ وسيع هجي ۽ ان ۾ مائٽ، چاچا، ماسيون، ڏاڏا، ڏاڏيون، پڦيون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مٽ مائٽ شامل هجن، جيڪي يا تک ويجهو رهندا هجن يا هڪ ئي گهر ۾ گڏ رهندا هجن. ان جي خاص قسمن ۾ **اسٽيم فيملي** (stem family) ۽ **جوائنٽ فيملي** (joint family) شامل آهن.

## بيان
ڪجهه حالتن ۾، گڏيل خاندان قريبي خاندان جي ميمبر سان گڏ يا ان جي جاءِ تي رهڻ لاءِ اچي ويندو آهي. انهن خاندانن ۾، هڪ ئي گهر يا ويجهي علائقي ۾، قريبي خاندان کان علاوه ٻيا مٽ مائٽ به شامل هوندا آهن. مثال طور، هڪ پيرسن والد يا والده جيڪا وڏي عمر جي ڪري پنهنجي ٻارن سان گڏ رهڻ لاءِ اچي وڃي. جديد مغربي ثقافتن ۾، جتي قريبي خاندان جو تصور غالب آهي، هي اصطلاح عام طور تي ڏاڏن، چاچن، پڦين ۽ سوٽن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، چاهي اهي گڏ رهندا هجن يا نه.

"اسٽيم فيملي" گڏيل خاندان جي هڪ قسم آهي جتي والدين پنهنجي هڪ ٻار ۽ ان جي گهر واريءَ/مڙس سان گڏ رهندا آهن، جڏهن ته ٻيا ٻار گهر ڇڏي ويندا آهن. هيءَ روايت اڪثر جاپان، ڪوريا، رومانيا ۽ ٿائيلينڊ ۾ ملي ٿي.

## سماجيات
اڪثر اهو سمجهيو ويندو آهي ته گڏيل خانداني گروهه جيڪي هڪ ئي گهر ۾ رهن ٿا، انهن کي خاص فائدا حاصل هوندا آهن، جهڙوڪ تحفظ جو وڌيڪ احساس ۽ بحران جي وقت وسيلن تائين پهچ. اڪيلي والد يا والده (single-parent) وارن گهرن لاءِ گڏيل خاندان جو هجڻ خرچن جو بار گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿو.
هڪ اندازي موجب، اٽڪل **49 ملين** آمريڪي (ڪل آبادي جو **16.1%**) اهڙن گهرن ۾ رهن ٿا جن ۾ ٽي يا وڌيڪ نسلون گڏ رهن ٿيون. مغربي يورپ ۾ به صورتحال ساڳي آهي.

## سڄي دنيا ۾
ڪيترن ئي ثقافتن ۾، جهڙوڪ ايشيائي، وچ اوڀر، آفريقي، قديم آمريڪي ۽ لاطيني آمريڪي ماڻهن ۾، گڏيل خاندان ئي بنيادي خانداني يونٽ آهي.

### هندستاني ننڍوکنڊ
تاريخي طور تي، **[[ڏکڻ ايشيا]]** ۾ ڪيترن ئي نسلن کان "جوائنٽ فيملي سسٽم" (گڏيل خانداني نظام) يا "اڻ ورهايل خاندان" جي روايت موجود آهي. ان نظام ۾ ڪيتريون ئي نسلون هڪ ئي گهر ۾ رهن ٿيون. خاندان جو سربراهه عام طور تي سڀ کان وڏو مرد هوندو آهي (patriarch)، جيڪو اقتصادي ۽ سماجي معاملن جا فيصلا ڪري ٿو.

### آمريڪا ۾ تازا رجحان
پيو ريسرچ سينٽر جي 2010ع جي هڪ مطالعي موجب، تقريبن **50 ملين** آمريڪي (هر ڇهن مان هڪ) اهڙن گهرن ۾ رهن ٿا جتي گهٽ ۾ گهٽ ٻه يا اڪثر ٽي نسلون گڏ رهن ٿيون. آمريڪي مردم شماري بيورو موجب، 2009ع ۾ **2.7 ملين** ڏاڏا ڏاڏيون پنهنجي پوٽن پوٽين جي پرورش ڪري رهيا هئا.

### ميڪسيڪو
ميڪسيڪو جو سماج ٽن نسلن تي مشتمل يونٽن سان جڙيل هوندو آهي، جنهن ۾ ڏاڏا ڏاڏيون، ٻار ۽ پوٽا پوٽيون شامل هوندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن هڪ شخص جو خانداني گروهه **70 ماڻهن** تي مشتمل هوندو آهي.

### معاشي پس منظر
نسلي ۽ لساني اقليتن ۾ معاشي محرومين جي ڪري گڏيل خاندانن جو رجحان وڌيڪ هوندو آهي. انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته اڇي چمڙي وارن جي ڀيٽ ۾ ڪارا (Blacks) ۽ لاطيني (Latinos) ماڻهو گڏيل خاندانن ۾ وڌيڪ رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ نيوڪليئر فيملي کي برقرار رکڻ لاءِ گهربل معاشي وسيلا گهٽ هوندا آهن. تنهنڪري، گڏيل خاندان معاشي مشڪلاتن جي دور ۾ بقا جي هڪ حڪمت عملي (survival strategy) طور ڪم ڪري ٿو.

## حوالا
ساھرا

قانون ۽ ثقافتي ائنٿراپالاجي (cultural anthropology) ۾، **افينٽي** (affinity) يا **ساهرا** اها رشتيداري آهي جيڪا شادي جي نتيجي ۾ ٻن ماڻهن جي وچ ۾ پيدا ٿئي ٿي. هي اهو تعلق آهي جيڪو شاديءَ ۾ شامل هر ڌر جو ٻي ڌر جي خاندان سان هوندو آهي. ان ۾ خود ازدواجي تعلق (مڙس ۽ زال جو رشتو) شامل ناهي هوندو.

ساھرن سان لاڳاپيل قانون، روايتون ۽ رواج مختلف هوندا آهن. ڪڏهن هي رشتو شاديءَ جي ڪنهن هڪ ساٿي جي وفات سان ختم ٿي ويندو آهي، تہ ڪڏهن وري طلاق سان. شاديءَ ذريعي رشتيداريءَ کان علاوه، "افينٽي" ۾ ڪڏهن ڪڏهن گود وٺڻ (adoption) يا ماٽيلو رشتو (step relationship) پڻ شامل هوندو آهي.

رت جي رشتن (consanguinity) جي ابتڙ، جن جا جينياتي اثر ٿي سگهن ٿا، افينٽي بنيادي طور تي هڪ سماجي يا اخلاقي بناوت آهي، جنھن جا ڪڏهن ڪڏهن قانوني نتيجا بہ نڪرندا آهن.

قانون ۾، افينٽي جو تعلق محرم رشتن جي وچ ۾ جنسي تعلقات جي ممانعت ۽ شاديءَ کان منع ٿيل جوڙن سان هوندو آهي. اهي ممانعتون مختلف ملڪن ۽ دورن ۾ مختلف رهيون آهن. ڪجهہ ملڪن ۾ افينٽي جي درجي جو حساب لڳايو ويندو آهي؛ مثال طور، مڙس جو پنھنجي سالي سان افينٽي جو درجو 'ٻہ' (2) آهي، جيڪو ساڳيو آهي جيڪو سندس گهر واريءَ جو پنھنجي ڀيڻ سان رت جو رشتو آهي. سس، سھري يا ٻار سان هي درجو 'هڪ' (1) هوندو آهي.

## اصطلاح (Terminology)

قانون ۾، شاديءَ ذريعي جڙيل مٽن مائٽن کي **افينز** (affines) چيو ويندو آهي.
عام طور تي، انهن کي **ان-لاز** (in-laws) يا **ساهرا** چيو ويندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ان لاءِ خاص لفظ آهن:
* **[[سهرو]]** (father-in-law)
* **[[سس]]** (mother-in-law)
* **[[نُنھن]]** (daughter-in-law)
* **[[ڄاٽو]]** (son-in-law)
* **[[سالو]] / [[سالي]] / [[ڏير]] / [[نڻان]]** (sibling-in-law)

ڪڏهن ڪڏهن ڏورانهن رشتن لاءِ "شاديءَ ذريعي" (by marriage) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي، جھڙوڪ "شاديءَ ذريعي چاچو" يا "شاديءَ ذريعي سؤٽ".

## مثال (Examples)
ڏکڻ آفريڪا ۾، افينٽي جي پھرين درجي ۾ جنسي تعلقات ممنوع آهن، يعني ڪو بہ شخص پنھنجي جيون ساٿي جي سڌي بزرگ (جھڙوڪ سس/سھري) يا سڌي اولاد (جھڙوڪ ماٽيلي ٻار) سان تعلق نٿو رکي سگهي.
برازيل جي قانون موجب، طلاق کان پوءِ بہ سس، سھري، نُنهن يا ڄاٽي سان شادي ڪرڻ ناجائز آهي. ساڳئي طرح ماٽيلن والدين ۽ ماٽيلن ٻارن جي وچ ۾ بہ شادي نٿي ٿي سگهي.
آمريڪا جي رياست ميشيگن ۾، ٽين درجي تائين افينٽي وارن رشتن جي وچ ۾ جنسي تعلق کي هڪ ڏوھ قرار ڏنو ويو آهي، جنھن جي سزا 2 سال قيد يا ڏنڊ ٿي سگهي ٿي.

## پڻ ڏسو
* رشتيداري (Kinship)
* محرمات (Prohibited degree of kinship)
* گڏيل ڪٽنب (Extended family)

## حوالا
رت جا رشتا

**رت جي رشتن** (Consanguinity) مان مراد اهڙو تعلق آهي جنھن ۾ ٻہ ماڻهو ڪنھن گڏيل وڏي (common ancestor) جو نسل هجن.

ڪيترن ئي ملڪن ۾ رت جي ويجهن رشتن جي وچ ۾ شادي يا جنسي تعلقات تي قانوني ممانعت هوندي آهي. ممانعت جو درجو هر جاءِ تي مختلف هوندو آهي. ٻئي طرف، دنيا جي اٽڪل 20% آبادي اهڙن علائقن ۾ رهي ٿي جتي مٽ مائٽن ۾ شاديءَ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. رت جي رشتيداريءَ جو درجو وراثت جي ورڇ ۽ وصيت کان سواءِ ملڪيت جي منتقليءَ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. ڪجهه سماجن ۾ سؤٽن ۽ ماساتن جي شادي کي عام يا سٺو سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين سماجن ۾ ان کي محرم رشتن جي جنسي تعلق (incest) وانگر هڪ سماجي برائي (taboo) سمجهيو ويندو آهي.
رت جي رشتيداريءَ کي هڪ چارٽ يا ٽيبل ذريعي سمجهائي سگهجي ٿو.

## قانوني وصفون

### جديد سيويل قانون
ٻن ماڻهن جي وچ ۾ رشتي جي درجي مان ڪيترائي قانوني معاملا جنم وٺن ٿا. ڪجهه قانون ويجهن مائٽن جي وچ ۾ جنسي تعلقات کي ڏوهه قرار ڏين ٿا. دنيا جي اڪثر ملڪن ۾ رت جي رشتيداريءَ جي ٻئي درجي (جهڙوڪ ڀاءُ ڀيڻ) تائين شادي منع ٿيل آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پهرين سؤٽن (first cousins) سان شادي منع آهي، جڏهن ته ڪجهه ۾ اجازت آهي. چاچي، مامي يا ماسيءَ سان شادي (avunculate marriage) به ڪجهه ملڪن ۾ قانوني آهي.

### مذهبي ۽ روايتي قانون

#### عيسائيت
رومي قانون موجب، جنهن جي پيروي ابتدائي ڪيٿولڪ چرچ ڪندو هو، رت جي رشتيداريءَ جي چئن درجن تائين شادي منع هئي. نائين صديءَ ۾ چرچ هن ممانعت کي ستين درجي تائين وڌائي ڇڏيو، جنهن سان شريف خاندانن کي پنهنجي دائري کان ٻاهر جيون ساٿي ڳولڻ ۾ سخت مشڪلاتون پيش آيون. 1215ع ۾، لاترن ڪائونسل ان کي ٻيهر گهٽائي چئن درجن تائين آندو.

#### اسلام
قرآن شريف جي سورت النساء (4:22–24) ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته: "توهان تي حرام ڪيون ويون آهن توهان جون مائون، توهان جون ڌيئرون، توهان جون ڀينرون، توهان جون پڦيون، توهان جون ماسيون، توهان جي ڀاءُ جون ڌيئرون (ڀائٽيون) ۽ توهان جي ڀيڻ جون ڌيئرون (ڀاڻيجيون)." قرآن پاڪ ۾ سؤٽن، ماساتن، پڦاٽن يا ماروٽن سان شاديءَ جي ممانعت ناهي. پاڻ ڪريم ﷺ جن پنهنجي سؤٽ بيبي زينب بنت جحش رضہ سان نڪاح ڪيو هو.
ڪجهه ملڪن (جهڙوڪ يو اي اي ۽ قطر) ۾ مٽن مائٽن ۾ شاديءَ جي حوصلا شڪني ڪرڻ لاءِ شاديءَ کان اڳ جينياتي اسڪريننگ لازمي ڪئي وئي آهي ته جيئن موروثي بيمارين کان بچي سگهجي.

## جينياتي تعريفون

جينياتي طور تي، رت جي رشتيداريءَ جي ڪري انسان ۾ موروثي تنوع (genetic variation) گهٽجي ويندي آهي. جيڪڏهن ٻه ويجها مائٽ ٻار پيدا ڪن ٿا، ته ان ڳالهه جو امڪان وڌي وڃي ٿو ته ٻار ۾ ڪو نقصانڪار موروثي جين (recessive gene) منتقل ٿئي.

عام طور تي ٻن ماڻهن کي "رت جي رشتيدار شادي" جي زمري ۾ تڏهن رکيو ويندو آهي جڏهن اهي ٻئي سؤٽ (second cousins) يا ان کان وڌيڪ ويجها هجن. عالمي سطح تي اندازو آهي ته گهٽ ۾ گهٽ 8.5% ٻارن جا والدين پاڻ ۾ رت جا مائٽ هوندا آهن.

## سماجي ۽ ثقافتي عنصر
مٽن مائٽن ۾ شاديءَ کي ترجيح ڏيڻ جا ڪجهه سبب مڙس ۽ زال جي وچ ۾ بهتر تال ميل، سماجي لاڳاپن جو هڪ هجڻ، خاندان جو اتحاد ۽ مالي معاملن (جهڙوڪ ڏاج يا ملڪيت جو ٻاهر نه وڃڻ) ۾ آساني ٻڌايا وڃن ٿا. هي عمل خاص طور تي وچ اوڀر، مغربي ايشيا ۽ اتر آفريڪا ۾ وڌيڪ آهي.
عرب دنيا ۾ اڄ به خانداني شاديون تمام گهڻيون آهن. هڪ رپورٽ موجب، گڏيل عرب امارات (UAE) جي شهرين ۾ اٽڪل 40% کان 54% شاديون خاندان جي اندر ٿين ٿيون.

## پڻ ڏسو
* جينيات (Genetics)
* خاندان (Family)
* وراثت جو قانون (Inheritance Law)

## حوالا
پوٽاڻ ڏوھٽاڻ

**پوٽاڻ ۽ ڏوھٽاڻ** (انگريزي: Grandchild) مان مراد اهي ٻار آهن، جيڪي ڪنھن شخص جي پنھنجي اولاد (پٽ يا ڌيءُ) مان هجن. هڪ شخص لاءِ سندس اولاد جا ٻار "ٽين نسل" (Third Generation) جي نمائندگي ڪن ٿا. سنڌي ٻولي ۽ سنڌي ثقافت ۾، پٽ جي اولاد ۽ ڌيءُ جي اولاد لاءِ الڳ الڳ اصطلاح موجود آهن، جيڪي رشتن جي واضح سڃاڻپ ڪن ٿا.

## بنيادي اصطلاح
سنڌي سماج ۾ انهن رشتن کي هيٺين نالن سان سڏيو ويندو آهي:

* **پوٽو (Grandson):** پٽ جو پٽ.
* **پوٽي (Granddaughter):** پٽ جي ڌيءُ.
* **ڏوھٽو (Grandson):** ڌيءُ جو پٽ.
* **ڏوھٽي (Granddaughter):** ڌيءُ جي ڌيءُ.

مجموعي طور تي پٽ جي سڄي اولاد کي **پوٽاڻ** ۽ ڌيءُ جي سڄي اولاد کي **ڏوھٽاڻ** چيو ويندو آهي. ان جي برڪس، ٻارن لاءِ انهن جا وڏا **ڏاڏاڻا** (پيءُ پاران) يا **ناڻاڻا** (ماءُ پاران) مٽ مائٽ سڏبا آهن.

## جينياتي ۽ قانوني حيثيت
* **جينياتي لاڳاپو:** هڪ ڏاڏو/ڏاڏي يا نانو/ناني پنهنجي پوٽي يا ڏوهٽي سان سراسري طور تي 25% جينز (DNA) شيئر ڪندا آهن. طبي لحاظ کان هي **ٻئي درجي جا مٽ** (Second-degree relatives) ليکيا ويندا آهن.
* **وراثت:** اسلامي قانون ۽ ڪيترن ئي ملڪن جي سول قانونن ۾، پوٽن ۽ ڏوهٽن جي وراثت جا حق مخصوص حالتن تي ٻڌل هوندا آهن (مثال طور جيڪڏهن انهن جو پنهنجو پيءُ يا ماءُ فوت ٿي چڪي هجي ته ڪجهه قانونن ۾ کين 'يتم پوٽي' جي حيثيت ۾ حصو ملي ٿو).

## سماجي اهميت
سنڌي ثقافت ۾ پوٽن ۽ ڏوهٽن کي "ٻيڻو پيارو" سمجهيو ويندو آهي. هڪ مشهور سنڌي چوڻي آهي ته:

هتي 'مور' مان مراد پنهنجو اولاد ۽ 'وياج' مان مراد پوٽا ۽ ڏوهٽا آهن. ڏاڏا ڏاڏيون ۽ نانا نانيون اڪثر پنهنجي پوٽن ڏوهٽن جي تربيت، قصن ڪهاڻين ٻڌائڻ ۽ کين خانداني تاريخ کان واقف ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.

## ايندڙ نسل
جيڪڏهن پوٽن يا ڏوهٽن کي پنهنجو اولاد ٿئي ته ان کي هيٺين نالن سان سڏبو آهي:
* **پڙپوٽو / پڙپوٽي:** پوٽي جو اولاد.
* **پڙڏوهٽو / پڙڏوهٽي:** ڏوهٽي جو اولاد.
اهي نسل جي چوٿين لڙهيءَ جي نمائندگي ڪن ٿا.

## پڻ ڏسندا
* پٽ
* ڌيءُ
* ڏاڏو
* نانو

زمرو:خاندان
زمرو:رشتا
نانو

**نانو** (انگريزي: Maternal Grandfather) مان مراد اھو شخص آھي جيڪو ڪنھن فرد جي ماءُ جو پيءُ ھجي. نانو خاندان جي "ٽين نسل" (Third Generation) جو اھم رڪن آھي ۽ ٻارن لاءِ اھو رشتو شفقت ۽ محبت جو مظهر ھوندو آھي.

## اصطلاح ۽ لغت
سنڌي ٻولي ۾ ماءُ جي پيءُ کي "نانو" چيو ويندو آھي، جڏهن ته ماءُ جي ماءُ کي ناني چيو ويندو آھي. ٻارن کي ناني جي گھر وارن مائٽن کي مجموعي طور تي **ناڻاڻا** چيو ويندو آھي.

## جينياتي ۽ قانوني حيثيت
* **جينياتي لاڳاپو:** حياتياتي طور تي، نانو پنھنجي ڏوھٽي يا ڏوھٽيءَ سان تقريبن 25% جينز (DNA) شيئر ڪندو آھي. طبي سائنس ۾ ھن کي **ٻئي درجي جو مٽ** (Second-degree relative) تسليم ڪيو ويندو آھي.
* **وراثت:** اسلامي قانون ۽ مختلف ملڪن جي قانونن ۾ ناني جي وراثت ۽ سرپرستي جا حق واضح ڪيل آھن. ڪجھ حالتن ۾، جيڪڏھن پيءُ موجود نه ھجي، ته نانو ٻارن جي ولي يا سرپرست جي حيثيت ۾ ڪم ڪري سگھي ٿو.

## سماجي ۽ ثقافتي حيثيت
سنڌي سماج ۾ ناني جو رشتو تمام گھڻي اھميت رکي ٿو. ٻار اڪثر پنھنجي موڪلن جو وقت ناڻاڻن (ناني جي گھر) گذارڻ پسند ڪندا آھن. نانو پنھنجي ڏوھٽن ۽ ڏوھٽين جي تربيت، کين قصا ڪھاڻيون ٻڌائڻ ۽ خانداني روايتن کان واقف ڪرڻ ۾ اھم ڪردار ادا ڪري ٿو.

سنڌي ادب ۽ لوڪ گيتن ۾ پڻ ناني ۽ ناڻاڻن جو ذڪر محبت سان ملي ٿو، جيڪو ٻار جي شخصيت جي واڌ ويجھ ۾ ھڪ اھم لڙھي آھي.

## پڻ ڏسندا
* ڏاڏو
* ناني
* ماءُ
* ڏوھٽو

زمرو:خاندان
زمرو:رشتا
ناني

**ناني** (انگريزي: Maternal Grandmother) مان مراد اها عورت آهي، جيڪا ڪنهن فرد جي ماءُ جي ماءُ هجي. ناني خاندان جي بزرگ عورتن ۾ هڪ انتهائي معتبر ۽ شفقت وارو رشتو آهي، جيڪو ٻارن جي پرورش ۽ اخلاقي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.

## اصطلاح ۽ لغت
سنڌي ٻولي ۽ سنڌي ثقافت ۾ ماءُ جي ماءُ کي "ناني" چيو ويندو آهي. ناني جي مائٽن ۽ سندس گهر کي مجموعي طور تي **ناڻاڻا** چيو ويندو آهي. ٻارن لاءِ ناني جو گهر (ناڻاڻا) پيار، آزادي ۽ مهمان نوازي جو مرڪز هوندو آهي.

## جينياتي ۽ قانوني حيثيت
* **جينياتي لاڳاپو:** حياتياتي طور تي، ناني پنهنجي ڏوهٽي يا ڏوهٽيءَ سان تقريبن 25% جينز (DNA) شيئر ڪندي آهي. طبي لحاظ کان هن کي **ٻئي درجي جو مٽ** (Second-degree relative) چيو ويندو آهي.
* **حضانتي حق:** اسلامي قانون (فقه) ۾ ٻار جي پرورش يا حضانت (Custody) جي معاملي ۾ ماءُ کان پوءِ نانيءَ کي پهرين ترجيح ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته نانيءَ کي ٻارن جي فطري گهرج ۽ محبت جو وڌيڪ تجربو هوندو آهي.

## سماجي ۽ ثقافتي حيثيت
سنڌي سماج ۾ نانيءَ جو ڪردار رڳو رشتي تائين محدود ناهي، پر هوءَ خانداني روايتن جي امين پڻ هوندي آهي. 
* **قصا ۽ ڪهاڻيون:** نانيون اڪثر پنهنجي ڏوهٽن ۽ ڏوهٽين کي لوليون ڏيڻ، لوڪ ڪهاڻيون ۽ قصا ٻڌائڻ جي ڪري مشهور هونديون آهن.
* **تربيت:** ٻار جي ابتدائي زندگيءَ ۾ ناني جي شفقت سندس ذهني ۽ جذباتي واڌ ويجهه تي گهرا اثر وجهندي آهي.

## پڻ ڏسندا
* نانو
* ڏاڏي
* ماءُ
* ڏوھٽو

زمرو:خاندان
زمرو:رشتا
زمرو:عورتون
ناناڻا

**ناناڻا** (انگريزي: Maternal Relatives) مان مراد اھي مٽ مائٽ آھن جيڪي ڪنھن فرد جي ماءُ جي طرف کان ھجن. سنڌي ثقافت ۾ ناناڻا رڳو رشتن جو نالو ناهي، پر هي هڪ اهڙو گهر (ماءُ جو پيڪو) آهي، جتي ٻارن کي تمام گهڻي محبت، آزادي ۽ شفقت ملندي آهي.

## بنيادي رشتيدار
ناناڻن ۾ هيٺيان اهم رشتا شامل هوندا آهن:
* **[[نانو]]:** ماءُ جو پيءُ.
* **[[ناني]]:** ماءُ جي ماءُ.
* **[[مامو]]:** ماءُ جو ڀاءُ.
* **[[مامي]]:** مامي جي گهر واري.
* **[[ماسي]]:** ماءُ جي ڀيڻ.
* **[[ماسڙ]]:** ماسي جو مڙس.

انهن سڀني جي اولاد کي "مامتات" يا ناناڻا ڀائر ۽ ڀينر چيو ويندو آهي.

## سماجي ۽ ثقافتي اهميت
سنڌي سماج ۾ ناناڻن جي گهر کي ٻارن لاءِ "سک جو گهر" سمجهيو ويندو آهي. 
* **موڪلون:** سنڌ ۾ اها روايت آهي ته ٻار پنهنجي اسڪول جون گرمين يا سياري جون موڪلون اڪثر ناناڻن وٽ گذاريندا آهن.
* **سؤت ۽ مامتات:** ڏاڏاڻن ڀائرن (سؤٽن) جي مقابلي ۾ ناناڻن ڀائرن (مامتاتن) سان رشتو اڪثر دوستاڻو ۽ گهٽ تڪراري هوندو آهي.
* **تحفا:** شادي مراديءَ يا ٻين خوشين جي موقعن تي ناناڻن پاران ڏنل ڏيج يا تحفن کي وڏي اهميت حاصل هوندي آهي.

## قانوني ۽ مذهبي حيثيت
* **پرورش (حضانت):** اسلامي قانون مطابق، جيڪڏهن والدين جي وچ ۾ علحدگي ٿئي يا ماءُ فوت ٿي وڃي، ته ٻار جي پرورش جو پهريون حق نانيءَ ۽ ان کان پوءِ ماسي (ناناڻن) کي ملي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهي رشتي ۾ ماءُ جي ويجهو آهن.
* **محرم رشتا:** ناناڻن ۾ نانو، مامو ۽ ماسي "محرم" رشتن ۾ اچن ٿا، جن سان نڪاح حرام آهي.

## پڻ ڏسندا
* ڏاڏاڻا
* خاندان
* مٽي مائٽي

زمرو:خاندان
زمرو:رشتا
زمرو:سنڌي ثقافت