سنڌي ريتون ۽ رسمون

**سنڌي ريتون ۽ رسمون** ()  &#x200E;مان مراد سنڌين پاران صدين کان وٺي رائج ڪيل روايتون ۽ رسمون آھن، سنڌي ھڪ ثقافتي گروھه آھي جيڪو سنڌ، پاڪستان سان لاڳاپو رکي ٿو. انهن وٽ ٻار جي ڄمڻ کان وٺي انسان جي موت تائين ڪيتريون ئي ريتون ۽ رسمون آهن. اهي ريتون ۽ رسمون هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ۽ هڪ مذهب کان ٻئي مذهب ۾ به مختلف طريقن سان ادا ڪيون ٿيون وڃن.
اھي ريتون هڪ انسان جي سڄي زندگي تي پکڙيل هونديون آهن. اهي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهن ٿيون.

## مسلمانن ۾ ڳورھائپ ۽ ٻار جي ڄم جون رسمون
### ڍُڪيل
عورت جي ڍُڪي ھجڻ جي ستين مهيني دوران، هڪ تقريب ملهائي ويندي آهي جنهن کي **”کُنٻه“** چيو ويندو آهي. ان ۾ ويجهيون عورتون مٽ مائٽ، سهيليون ۽ پاڙيسريون گهرايون وينديون آهن ۽ روايتي لوڪ گيت (مثال طور: **سهرا**، **لاڏا** ۽ **گيچ**) ڳايا وينديون آهن. مهمان ڳرڀوتي عورت جي جهوليءَ ۾ چانور، ميوا ۽ خشڪ ميوا وجهندا آهن ۽ کيس پئسا (**گهور**) ڏيندا آهن. تقريب کان پوءِ، هوءَ پنهنجي مائٽن (ماءُ پيءُ جي گهر) هلي ويندي آهي، جتي هوءَ پنهنجي ويم جا باقي ڏينهن گذاريندي آهي ۽ ٻار کي جنم ڏيندي آهي.

### ​ڄم
جڏهن ٻار ڄمندو آهي، ته ڪو وڏو بزرگ يا ٻار جو پيءُ ان جي ساڄي ڪن ۾ ٻانگ ۽ کاٻي ڪن ۾ ڪلما پڙهندو آهي. ڪٽنب جا ڀاتي خوشيون ملهائيندا آهن ۽ مٺائي ورڇي ويندي آهي. ٻار جي ناڙي کي گهر جي دروازي جي هڪ پاسي پوريو ويندو آهي. دائيءَ کي ڏوڪڙ ۽ لٽا ڪپڙا ڏنا ويندا آهن. پٽ جي ڄمڻ تي "رنگن جي راند" پڻ کيڏي ويندي آهي.

ڄمڻ واري رات کان پوءِ، ماءُ جون مٽ مائٽ عورتون کير، هٿ جا ٺهيل ڪپڙا، سون جون منڊيون، کاڌو، ننڍيون رليون (جن کي ”رلڪا“ چيو ويندو آهي) ۽ ٻيون شيون ماءُ ۽ نئين ڄاول ٻار کي سوکڙيءَ طور ڏيڻ لاءِ گڏ ٿينديون آهن. ٻار جي ٻانهن ۽ پيرن جي کڙين ۾ ڪارا ڌاڳا جن کي ”ڌاڳا“ يا ”سڳڙا“ چيو وڃي ٿو، ٻڌا ويندا آهن، ٻنهي هٿن ۾ سون جون منڊيون پارايون وينديون آهن، ڳچيءَ ۾ تعويذ ٻڌو ويندو آهي، اکين ۾ ”سرمو“ (ڪجل) پايو ويندو آهي، ۽ ٻار کي بڇڙي نظر کان بچائڻ لاءِ چهري تي تِر يا ننڍڙا نشان (ٽيڪا) لڳايا ويندا آهن، جڏهن ته عورتون روايتي لوڪ گيت ڳائينديون آهن. مٽن مائٽن ۽ پاڙيسرين پاران ڏنل سوکڙيون پوءِ سڀني کي ڏيکاريا ويندا آهن.
ڪنهن ”ملا“ (پيش امام) کي گهرايو ويندو آهي، ۽ ڪجهه رسمن ۽ سوغاتن کان پوءِ، ٻار جو نالو يا ته مذهبي ڪتابن مان کنيو ويندو آهي يا وري جوتس (ايسٽرولوجي) جي اصولن پٽاندڙ رکيو ويندو آهي. جبلن ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهو عام طور تي پنهنجن ٻارن جا نالا ٻوٽن ۽ ميون جي نالن تي رکندا آهن؛ مثال طور: گل، ڪنڊو، ۽ انب. اهي نالا ڇهن ڏينهن تائين ورجائبا رهندا آهن، جيڪو مهمانن جي سيوا ۽ ماني کارائڻ جو عام وقت هوندو آهي. ٻار جي جسم ۽ چهري کي وهنجارڻ کان اڳ روزانو تيل سان مالش ڪري مھٽيو ويندو آهي جنهن کي ”آئڍ“ چيو ويندو آهي. جڏهن ٻار سمهندو آهي ته ان جي جسم، ٻانهن ۽ ڄنگهن کي هڪ ڪپڙي ۾ مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي جنهن کي ”چندڻ“ يا ”ٻنڌڻ“ چيو ويندو آهي. ٻار ”رلڪن“ ۽ ننڍڙن وهاڻن تي سمهندو آهي، ۽ ٻار جي مٿي وٽ مٽي يا ڪاٺ جو هڪ اوزار (جنهن کي ٻه ٿنڀيون هونديون آهن) جنهن کي ”منهن رکڻي“ يا ”منڌيڻو“ چيو ويندو آهي، رکيو ويندو آهي جنهن تي هڪ ڪپڙو وڌو ويندو آهي.

### ڇٺي
ٻار جي ڄمڻ کان پوءِ ڇهين ڏينهن تي ڇٺيءَ جي رسم ملهائي ويندي آهي. ان موقعي تي مٽن مائٽن، سنگتين ۽ پاڙيسرين کي گهرايو ويندو آهي ۽ مهمانن لاءِ شاهي ماني (کاڌو) تيار ڪئي ويندي آهي. هن تقريب ۾ راڳ جا ساز جهڙوڪ دهل، شرنائي ۽ مَٽ (يا بيگ پائپس) وڄايا ويندا آهن.
عقيقي يا جنڊري جي رسم ان مھل ڪئي ويندي آهي جڏهن ڇوڪرو ٽن مهينن کان هڪ سال جي ڄمار جو هجي، جنهن ۾ ٻار جا وار لاهيا ويندا آهن. گهر جا ڀاتي، ويجها مائٽ ۽ پاڙيسري ڪنهن ويجهي درگاهه تي ويندا آهن، جتي عورتون روايتي لوڪ گيت ڳائينديون آهن. هن خوشيءَ جي موقعي جو مکيه حصو هڪ اهڙي رڍ جي قرباني ڏيڻ ھوندو آهي جنهن ۾ ڪو به عيب نه هجي، جنهن کي شرعي اصولن موجب ذبح ڪيو ويندو آهي. رسم موجب ڪٺل رڍ جي هڏن تان گوشت اهڙي طرح لاهيو ويندو آهي جو ڪو به هڏو ٽٽڻ نه کپي، ۽ ان گوشت مان عالمن، مائٽن ۽ سوالين (فقيرن) لاءِ کاڌو تيار ڪيو ويندو آهي. جڏهن حجام ٻار جا وار لاهيندو آهي، ته انهن وارن کي چاندي يا سون سان توريو ويندو آهي، جيڪا پوءِ خيرات ۾ ڏني ويندي آهي. رڍ جي کل ۾ وار ۽ هڏا رکي، انهن کي يا ته ڪنهن مقام (قبرستان) ۾ يا گهر جي چائنٺ وٽ پوريو ويندو آهي. هڪ عام عقيدو اهو آهي ته قيامت جي ڏينهن کل اندر موجود اهي شيون گهوڙي جي روپ ۾ اڀرنديون ۽ ٻار کي سوڀ واري انداز ۾ پل صراط تان پار ڪرائي جنت ۾ وٺي وينديون.
#### ٻار جي پنڌ ڪرڻ جي رسم
جڏهن ٻار پنڌ ڪرڻ شروع ڪندو آهي ته هڪ ننڍڙي خوشي ملهائي ويندي آهي جنهن کي ”پير ماني“ چيو ويندو آهي. ٻار کي مٽي جي ٿاليءَ (رڪابي) تي بيهاريو ويندو آهي ۽ سندس پيرن ۾ ڌاڳو ٻڌو ويندو آهي (جنهن کي پوءِ ڪٽيو ويندو آهي).
سٿري يا توهرو (سنت) جي رسم عام طور تي تڏهن ڪئي ويندي آهي جڏهن ڇوڪرو اٺن سالن جو هجي. مهمانن لاءِ چانورن، گوشت ۽ ٻين کاڌن جو بندوبست ڪيو ويندو آهي، ۽ ان سان گڏ سازندا ۽ آتش بازي پڻ ڪئي ويندي آهي. ڇوڪري کي ڪيسري يا اڇا ڪپڙا پارايا ويندا آهن، چهري تي موڙ ٻڌا ويندا آهن ۽ پئسن جا هار پارايا ويندا آهن. ڇوڪري جي هٿن ۽ پيرن تي ميندي لڳائي ويندي آهي ۽ لوڪ گيت ڳايا ويندا آهن. ان کان پوءِ ڇوڪري کي ”سرگس“ لاءِ ٻاهر نييو ويندو آهي: ڇوڪري کي گهوڙي يا ڪار ۾ ويهاري دهل، شرنائي، گيتن ۽ فائرنگ جي گونج ۾ شهر جو چڪر لڳايو ويندو آهي. جڏهن هو گهر موٽندو آهي ته کيس ريشمي يا ڳاڙهي لونگي ٻڌي ويندي آهي ۽ حجام سنت ڪندو آهي. سنت کان ستت پوءِ، ڇوڪري جي مٿان پئسا ۽ ڪپڙا گهور ڪيا ويندا آهن، جيڪي حجام ۽ مڱڻهارن کي ڏنا ويندا آهن، ۽ مسڪينن ۾ کاڌو ورڇيو ويندو آهي.
اتر سنڌ ۾، سنت طوھر جي رسم دوران ڪنهن به اڻوڻندڙ واقعي کان بچڻ لاءِ اها رسم آهي ته فڪرمند ماءُ کي مٿي تي جنڊ جو پڙ رکي بيهاريو ويندو آهي ۽ مٿان ڪو مائٽ پاڻي هاريندو آهي. ڏکڻ سنڌ ۾ ماءُ جي بدران پيءُ کي بيهاريو ويندو آهي، جنهن جا پير پاڻيءَ ۾ هوندا آهن ۽ مٿي تي قرآن پاڪ هوندو آهي. 11 هين ڏينهن تي ٻار جي صحتياب ٿيڻ کان پوءِ، پيءُ لاءِ مائٽن ۽ سنگتين کي ماني کارائڻ ضروري هوندو آهي، پر هر مهمان کان اها آس ڪئي ويندي آهي ته هو پئسن جي صورت ۾ ڪجهه سوکڙي (جنهن کي ”پاھت“ چيو ويندو آهي) کڻي اچي.

## ​مسلمانن ۾ وھانءَ جون رسمون
سنڌي وھانءَ گھڻو ڪري مائٽن يا پنهنجي ذات برادريءَ ۾ طئي (Arranged) ڪيا ويندا آهن، پر اڄڪلهه پسند جي شادين جو رواج پڻ عام آهي.
### شاديءَ کان اڳ جون رسمون
thumb|موڙ ۽ ڏوڪڙن جي ھار سان گڏ سنڌي گھوٽ
ڇوڪري جا گهر ڀاتي سڀ کان اڳ ڇوڪريءَ جي گهر سڱ وٺڻ ويندا آهن، جنهن ملاقات کي ”پڌري“ يا ”ڳالهه پڪي“ چيو ويندو آهي، جتي اهي ڇوڪريءَ جي ماءُ پيءُ کان پنهنجي پٽ لاءِ سندن ڌيءَ جو هٿ گهرندا آهن. جيڪڏهن ڇوڪريءَ جا ماءُ پيءُ رشتو قبول ڪندا آهن، ته مٺائي ۽ کير ورڇيو ويندو آهي ۽ هر ڪو نئين جوڙي لاءِ دعا ڪندو آهي.
”مڱڻي“ يا ”پوتي“ جي رسم شاديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهينو اڳ ڪئي ويندي آهي. ان لاءِ رمضان، ربيع الآخر، رجب يا شعبان جي مهينن ۾ ڪو به سومر، اربع، خميس يا جمعي جو مبارڪ ڏينهن چونڊيو ويندو آهي.
مڱڻي واري ڏينهن، گهوٽ جا گهر ڀاتي ڪنوار جي گهر هڪ وڏي ڪڙهائي ٿيل چادر (پوٿي)، چولو، ۽ سٿڻ کڻي ايندا آهن؛ ڪڏهن ڪڏهن لهنگو، هار ۽ سون جون منڊيون پڻ سوکڙيءَ طور ڏنيون وينديون آهن. مهمانن جي اچڻ کان اڳ ڪنوار جو گهر سينگاريو ويندو آهي. گهر کي عام طور تي ٻن ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي: مرد گڏ ويهندا آهن، جڏهن ته عورتن سان گڏ هڪ حجامڻ (حجام جي گهرواري) هوندي آهي. ڪنوار کي نوان ڪپڙا ۽ زيور پارائي ڪمري جي هڪ نمايان جاءِ تي ويهاريو ويندو آهي. گهوٽ جي ماءُ سڀ کان اڳ ڪنوار جي مٿي تي ”پوتي“ رکندي آهي ۽ پوءِ کيس مڱڻي جي منڊي پارائيندي آهي. ان کان پوءِ، ست سهاڳڻيون (پرڻيل عورتون) ڪنوار جي وارن کي تيل لڳائي چوٽي ڪنديون آهن، هٿن تي ميندي لڳائينديون آهن ۽ کيس مٺائي کارائينديون آهن. ٻيون عورتون لوڪ گيت ڳائينديون آهن. ڪنوار جي ماءُ، حجامڻ هٿان گهوٽ جي پيءُ لاءِ مردن جي گڏجاڻيءَ ۾ کير جو وڏو پيالو موڪليندي آهي. هو کين واڌاين سان کير پيئڻ جو چوندي آهي، جنهن کان پوءِ مردن ۽ عورتن کي مٺائي، ڇوهارا ۽ پتاشا ورھايا ويندا آهن. مالدار ماڻهو زردو ۽ سنڌي پلاؤ يا برياني پڻ کارائيندا آهن. مرد دهل ۽ شرنائيءَ جي آواز تي خوشيءَ ۾ ناچ ڪندا آهن. پڇاڙيءَ ۾ مرد هٿ کڻي فاتحه پڙهندا آهن، جنهن کان پوءِ ڪنوار جي پيءُ کي شاديءَ جي تٿ ٻڌڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هو مهينو ۽ ڏينهن ٻڌائيندو آهي، جنهن کان پوءِ سڀ اٿي روانا ٿيندا آهن. هن مرحلي تي مڱڻو ٽوڙڻ مناسب نه سمجهيو ويندو آهي.
مڱڻي ۽ شاديءَ جي وچ واري عرصي ۾، گهوٽ جا ماءُ پيءُ ۽ مٽ مائٽ خوشيءَ جي موقعن (جهڙوڪ عيد الفطر) تي ڪنوار کي پئسا، مٺائي ۽ ڪپڙا سوکڙي طور موڪليندا آهن.
​شاديءَ کان اٽڪل هڪ مهينو اڳ، ”وانواهه“ يا ”وانواهه ويهارڻ“ جي رسم ٿيندي آهي، جيڪا اڄڪلهه پنجن يا ستن ڏينهن لاءِ ڪئي ويندي آهي. گهوٽ جا مائٽ ڪنوار جي گهر مٺائي، سنڌي گيهه، ميوا، خوشبودار تيل، ميندي ۽ هڪ ”اکيو“ (ڪڙهائي ٿيل ڪپڙو جيڪو نقاب طور استعمال ٿئي) کڻي ايندا آهن. ڪنوار شاديءَ تائين اکيو پائي ڪمري جي هڪ ڪنڊ ۾ ويهندي آهي. سهاڳڻيون عورتون وارن ۾ تيل وجهڻ جي رسم ڪنديون آهن جنهن کي ”وانواهه جا ساٺ“ چيو ويندو آهي. انهن رسمن کان پوءِ ڪنوار کي هڪ ڪمري تائين محدود ڪيو ويندو آهي ۽ ڪنهن کي به سندس چهرو ڏسڻ جي اجازت ناهي هوندي. هڪ عورت مائٽ سدائين ساڻس گڏ رهندي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو عقيدو آهي ته اڪيلائيءَ ۾ بدروح ڪنوار يا گهوٽ کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.
​هن عرصي دوران، ڪنوار تي رڳو پنج وقت نماز جي پابندي هوندي آهي؛ ڪيتريون ئي ڪنوارون قرآن جي تلاوت به ڪنديون آهن ۽ پنهنجي نئين زندگي لاءِ دعائون گهرنديون آهن. هوءَ خاص طور تي بسري، چورو، ڪنڙي يا خشڪ ميون جي خوراک کائيندي آهي، جيڪا گهوٽ پاران موڪليل خشڪ ميون، مٺائي ۽ گيهه مان ٺهيل هوندي آهي. شاديءَ تائين ڪنوار کي رڳو طاقتور ۽ گهرو کاڌو پيتو کائڻ پيئڻ لاءِ ڏنو ويندو آهي ته جيئن سندس رنگت ۽ کل نِکري. وانواهه دوران ڪنوار جو نڪ پڻ ٽوپيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته پراڻي روايت موجب ڇوڪريون رڳو شاديءَ وقت نڪ ٽوپائينديون هيون.
مڱڻهارڻ/​حجامڻ روزانو ڪنوار کي پيٺي (جيڪا تيل، ڪڻڪ جي اٽي يا ماش مان ٺهيل هوندي آهي) سان وهنجاريندي آهي. مٿي کي ميٽ ۽ ليمونءَ جي رس سان ڌوئي سرھاڻ لڳائي ويندي آهي. ڪنوار جي چهري تي ٽيڪا يا تِر لڳايا ويندا آهن. اهي تياريون ڪيترن ئي ڏينهن تائين هلنديون آهن ۽ گهر ۾ مهمانن جي اچ وڃ لڳي پئي هوندي آهي. عورتون هر شام ”سھرا/لاڏا“ (لوڪ گيت) ڳائينديون آهن. اڄڪلهه نواڻ جي ڪيتريون ئي ڪنوارون بيوٽي پارلر وڃڻ کي ترجيح ڏين ٿيون.
​گهوٽ کي هٿ ۾ هڪ خنجر ۽ تسبيه ڏني ويندي آهي ۽ ڪلائيءَ تي ڳانو ٻڌو ويندو آهي. گهوٽ سان گڏ هر وقت هڪ انهيار (ساهيڙو) رهندو آهي. کيس به گهريلو بسري، چورو ۽ کير پاريو ويندو آهي. گهوٽ کي ٽن ڏينهن تائين پيٺي لڳائي ويندي آهي ۽ کيس اڇا ڪپڙا، اجرڪ يا لونگي، پٽڪو، ۽ پئسن توڙي گلن جا هار پارايا ويندا آهن. گهوٽ پڻ پنج وقت نماز پڙهندو آهي. ڪٽنب جي دعوتن ۾ کيس ماڻهن آڏو آندو ويندو آهي ۽ ناچ پڻ ڪيو ويندو آهي.
​وانواهه کان پوءِ ”ٻڪي“ جي رسم ٿيندي آهي، جنهن ۾ هڪ وڏي مٽيءَ جي اُکريءَ کي ڌاڳو ٻڌو ويندو آهي ۽ عورتون گيت ڳائيندي ان ۾ ڇوهارا ڪٽينديون آهن. گهوٽ جو چاچو کيس موڙ ٻڌندو آهي. گهوٽ کٽ تي ليٽندو آهي ۽ سندس ڀيڻون، ماءُ ۽ ٻيون عورتون هٿن پيرن تي ميندي لڳائينديون آهن. پوءِ گهوٽ جا مائٽ ڪنوار جي گهر وڃي ”ٻڪي جا ساٺ سنوڻ“ ڪندا آهن ۽ ڪنوار کي شاديءَ جو جوڙو، زيور ۽ سينگار جو سامان ڏيندا آهن.
​”پڙ ڏيڻ“ هڪ رسم آهي جنهن ۾ گهوٽ جا مائٽ ڪنهن درگاهه تي وڃي قرآن جي آيتن وارو ڪپڙو (پڙ) چاڙهيندا آهن. اهي مزار تي گلن جي ورکا ڪندا آهن ۽ مٺائي توڙي ڇوهارا ورڇيندا آهن.

### وھانءَ جون رسمون

وھانءَ جي تقريب عام طور تي رات جو ٿيندي آهي. شام جو مڱڻھار/حجام گهوٽ کي تيار ڪري کيس اڇي شلوار قميص، پٽڪو، اجرڪ، ۽ ڪنوار جي مائٽن پاران موڪليل موڙ ۽ جتي پارائيندو آهي. ساڳئي وقت ڪنوار کي حجامڻ / اڄڪلھ بيوٽي پارلر واري مائي تيار ڪندي آهي. ان کان پوءِ ”گهور“ جي رسم ٿيندي آهي جنهن ۾ پئسا مٿان گهوريا ويندا آهن، جيڪي مڱڻھار ۽ مڱڻھارڻ جو حق هوندا آهن. ڪنوار جو لباس عام طور تي ڳاڙهي رنگ جو چولو، سٿڻ ۽ لهنگو هوندو آهي. سڀ کان اهم زيور ”نٿ“ هوندو آهي، جيڪو سنڌي مسلمان سماج ۾ سهاڳ جي نشاني آهي. شاديءَ جي پهرين ڪجهه ڏينهن کان پوءِ نٿ جي جاءِ تي ”بُلو“ پاتو ويندو آهي. شاديءَ جو قافلو، جنهن کي ”ڄڃ“ چيو ويندو آهي، گهوٽ جي گهر کان ڪنوار جي گهر روانو ٿيندو آهي. ڄڃ ۾ ناچ، گانا، دھل، شرناءِ ۽ موسيقي هوندي آهي. ڪنوار جي گهر پهچڻ تي آتش بازي ڪئي ويندي آهي.

* *[[پڌري]]*  رشتو پڪو ٿيڻ تي پٽو وجھڻ ۽ پڌريءَ جي رسم ٿيندي آهي.
* *[[مڱڻي]]* وھانءَ کان اڳ مڱڻي جي رسم پوري ڪبي آهي.
* *[[ونواھ]]* نڪاح کان اڳ ڪنوار کي ست ڏينھن ويھاريندا آھن.
**[[نڪاح]]* جي رسم ۾، مردن کي شامياني ۾ ويهاريو ويندو آهي جتي مانيءَ جو بندوبست هوندو آهي. ملان (نڪاح پڙھندڙ) گهوٽ ۽ ڪنوار جي پيءُ جي وچ ۾ ويهي نڪاح پڙهائيندو آهي. گواهه يا وڪيل (اڪثر ڀاءُ يا پيءُ) ڪنوار کان اجازت وٺڻ ويندا آهن. حق مهر اسلامي قانون موجب مقرر ڪيو ويندو آهي. نڪاح کان پوءِ گهوٽ ۽ سندس پيءُ کي مبارڪون ڏنيون وينديون آهن ۽ مٿن پئسا گهوريا ويندا آهن.
نڪاح کان پوءِ، گهوٽ پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻن سان گڏ ڪنوار جي گهر ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي ڪنوار جون ڀيڻون ۽ سهيليون دروازي تي مختلف رسمون ڪنديون آهن، جهڙوڪ:
* *​ڍڪڻي ڀڃڻ*: گهوٽ دروازي تي رکيل مٽيءَ جي ڍڪڻيءَ کي هڪ ئي ٺوڪر سان ڀڃندو آهي.
* *​ٽارو ڪپڻ*: ڪجهه علائقن ۾ گهوٽ کي تلوار سان ڪنڊي جو ٽارو هڪ ئي وار سان ڪپڻو پوندو آهي.
* ​*ڏانوڻ ڏيڻ*: ڪنوار جي ڀيڻ گهوٽ جي چيچ ۽ پير جي وچ ۾ ڌاڳو ٻڌندي آهي، جنهن کي گهوٽ زور سان ڇنندو آهي.
​پاڻي هاريو ويندو آهي يا گهوٽ جي اکين ۾ سرمو پايو ويندو آهي.
​ڪنوار جون ڀيڻون انهن رسمن جي بدلي ۾ پئسا گهرنديون آهن (جنهن کي پاند آڇڻ يا نيڪ چيو ويندو آهي).
* *ڪاڄ/وليمو*: نڪاح کان پوءِ گهوٽ جي طرفان ڏنل دعوت کي چيو ويندو آهي، جيڪا هڪ سنت آهي.
دروازي جي رسمن کان پوءِ، گهوٽ کي کٽ تي اولهه ڏانهن منهن ڪري ويهاريو ويندو آهي ۽ ڪنوار کي سندس سامهون ويهاريو ويندو آهي. ٻنهي جي وچ ۾ هڪ وڏو وهاڻو رکيو ويندو آهي ۽ پوءِ هيٺيون رسمون ٿينديون آهن:
* *​لانؤ (لانوون) ڏيڻ*: گهوٽ جا چاچا ۽ مائٽ اچي گهوٽ ۽ ڪنوار جا مٿا ست ڀيرا هڪٻئي سان ٽڪرائيندا آهن.
* ​*ڦل يا گل چونڊڻ*: سهاڳڻ عورتون ڪنوار تي زعفران لڳل ڪپهه جا گل اڇلينديون آهن ۽ گهوٽ اهي چونڊي گڏ ڪندو آهي.
* *​تر مئڻ*: ڪنوار جي هٿن ۾ تر ڏئي گهوٽ جي هٿن ۾ ڇهه يا ست ڀيرا هاريا ويندا آهن.
* ​*چانور مئڻ*: ترن کان پوءِ لوڻ ۽ چانورن سان اها ساڳي رسم ڪئي ويندي آهي.
* *کير منڊري*: کير جي وٽي ۾ منڊي وڌي ويندي آهي ۽ گهوٽ توڙي ڪنوار اها ڳولهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.
* *وڃڻي جو ساٺ*: گهوٽ وڃڻي کي اجرڪ ۾ ويڙهي ڪنوار جي ڪلهن ۽ مٿي کي ڇهائيندو آهي.
* *مٺ کولڻ*: ڪنوار جي مٺ ۾ ڇوهارو رکيو ويندو آهي ۽ گهوٽ کي هڪ هٿ سان اها مٺ کولڻي هوندي آهي.
* *​ٽيڪ رسم (منهن ڏيکارڻ)*: گهوٽ ۽ ڪنوار جي وچ ۾ آئينو رکيو ويندو آهي ۽ ٻئي پهريون ڀيرو هڪٻئي جو چهرو ڏسندا آهن. گهوٽ منهن ڏيکارڻي جي سوکڙي ڏيندو آهي.
* *ڳنڍ کولڻ*: گهوٽ ۽ ڪنوار جي پاندن کي ڏنل ڳنڍ گهوٽ کي چيچ ۽ آڱوٺي سان کولڻي هوندي آهي.
* *​کير پيارڻ*: گهوٽ ۽ ڪنوار کي کير پياريو ويندو آهي.
* *​پلاند ٻڌڻ*: ٻنهي جا پلاند يا پلئه مضبوطيءَ سان ٻڌا ويندا آهن.
* *​جتي لڪائڻ*: ڪنوار جون ڀيڻون گهوٽ جي جتي لڪائينديون آهن ۽ پئسا وٺي واپس ڪنديون آهن.
* ​*[[نکيٽي]]/رخصتي*: سڀني رسمن کان پوءِ ڪنوار پنهنجي گهر وارن کان موڪلائيندي آهي.
​ڪنوار جڏهن اباڻي گهر مان نڪرندي آهي ته مٿس قرآن پاڪ جو سايو ڪيو ويندو آهي.

### ​شاديءَ کان پوءِ جون رسمون
شاديءَ کان ست ڏينهن پوءِ ”ستاوڙو“ ٿيندو آهي، جنهن ۾ نئين پرڻيل ڪنوار پنهنجي مڙس سان گڏ پيڪن جي گهر ويندي آهي، جتي سندن دعوت ڪئي ويندي آهي.
 

## مسلمانن ۾ موت ۽ لاش پورڻ جون رسمون
موت جون سڀ رسمون اسلامي تعليمات موجب ادا ڪيون وينديون آهن.
جڏهن ڪو ماڻھو ”سڪرات“ (موت جي تڪليف) ۾ هوندو آهي، ته اتي موجود سڀ ماڻهو کيس شهادت جو ڪلمو پڙهائيندا آهن، ۽ جيڪڏهن دستياب هجي ته زم زم جو پاڻي ان ماڻھوءَ جي وات ۾ وڌو ويندو آهي.
ميت کي ”غسلِ ميت“ غسال (ميت کي وهنجاريندڙ) پاران ڏنو ويندو آهي. غسل کان پوءِ، غسال ميت کي هڪ چادر تي رکندو آهي جيڪا کٽولي تي وڇايل هوندي آهي. ان کان پوءِ کيس ”ڪفن“ پارايو ويندو آهي، جيڪو سوٽري ڪپڙي جو هڪ وڏو ٽڪرو هوندو آهي جنهن کي اهڙي طرح ڦاڙيو ويندو آهي جو اهو مٿي مان پار ٿي وڃي. روايت موجب ڪفن ڪٿان به سبيل نه هجڻ گهرجي، اهو ٽنگن جي پنين تائين هجي، ۽ ميت جي سيني واري حصي تي مڪي جي مٽيءَ سان مذهبي جملا لکيا ويندا آهن. ميت تي مختلف خوشبوئون جهڙوڪ گلاب جو عرق، عطر ۽ ”عبير“ نالي پائوڊر ڇٽيو ويندو آهي. ان کان پوءِ ميت کي هڪ چادر سان ڍڪيو ويندو آهي، جنهن جا پلاند ٻنهي پاسن کان ان چادر سان ٻڌا ويندا آهن جنهن تي ميت رکيل هوندي آهي. آخر ۾، چادر جي مٿان هڪ شال يا اهڙو ٻيو ڪو ڪپڙو وڌو ويندو آهي، جنازي جي سرياني وٽ پيش امام پاران قرآن رکيو ويندو آهي، ۽ ائين ميت تدفين لاءِ تيار ٿي ويندي آهي.
تدفين جي ٽئين ڏينهن تي، مکيه ”وارث“ پنهنجي حيثيت آهر ڳئون يا ٻڪري ذبح ڪندو آهي ۽ پهرين مرڻي جي ماني کارائيندو آهي، جنهن کي ”ٽيجهو“ چيو ويندو آهي. ان ۾ خاندان، مائٽ، پاڙيسري ۽ اهي سڀ ماڻهو شامل ٿيندا آهن جيڪي جنازي ۾ شريڪ هئا. هي وصيتن کي حل ڪرڻ ۽ مرحوم جا رهيل قرض ادا ڪرڻ جو مناسب وقت هوندو آهي. مانيءَ کان پوءِ، آخوند ۽ سندس ساٿي سڄو قرآن  پڙهندا آهن (هر ڪو هڪ سپارو پڙهندو آهي). کين اجرت طور پئسا، خوشبوءِ وارو تيل، سوپاريون ۽ اهڙيون ٻيون شيون سوکڙي طور ڏنيون وينديون آهن. غسال کي به سوکڙيون ڏنيون وينديون آهن، جڏهن ته مرحوم جا ڪپڙا به غسال جو حق سمجهيا ويندا آهن. ان کان پوءِ دعا گهري ويندي آهي ۽ ماڻهو موڪلائيندا آهن. سوڳ جو سلسلو ستين يا يارهين ڏينهن تائين جاري رهندو آهي.

موت کان پوءِ ڏهين ڏينهن تي وارثن پاران هڪ ٻي ماني ڪئي ويندي آهي جنهن کي ”ڏهو“ چيو ويندو آهي. هن جون رسمون به لڳ ڀڳ ٽيجهي جهڙيون ئي هونديون آهن. مرڻ جي چاليهين ڏينهن تي ڪئي ويندڙ ماني يعني ”چاليهي“ جون رسمون به ساڳيون هونديون آهن. هن وقت تائين، دوست ۽ مائٽ مرحوم جي گهر وارن وٽ اڪثر ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا، صبح ۽ شام، اچي عذرخواهي ڪندا آهن، ۽ گهر جون عورتون ”سُئا“ (سوڳ وارا ڪپڙا) پائينديون آهن. مانيءَ جي پڄاڻيءَ تي، مهمان مرحوم جي ويجهي عورت مائٽن کي چوڙين جا جوڙا، نوان ڪپڙا يا چادرون ڏيندا آهن، جيڪا ”سُئا“ لاهڻ جي هڪ علامتي رسم هوندي آهي.
آخري ماني ”ٻارهو“ (ٻارهين مهيني) تي ڪئي ويندي آهي، جيڪا مرحوم جي ورسي هوندي آهي. عام طور تي هن سان مرڻيون رسمون ختم ٿينديون آهن، پر ڪي خاندان ايترو ته پاٻوهه وارا هوندا آهن جو هو هر وڏي ڏڻ تي ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا آخوند کي ماني موڪلڻ جو سلسلو جاري رکندا آهن.
امير طبقي جا ماڻهو عام طور تي ڪيترن ئي آخوندن کي پئسا ڏئي چاليهن ڏينهن تائين لڳاتار مرحوم جي قبر تي قرآن خواني ڪرائيندا آهن؛ ايستائين جو غريب ماڻهو به ڪوشش ڪري هفتي يا پندرهن ڏينهن لاءِ هيءَ سعادت ماڻيندا آهن. پڙهيل لکيل گهراڻن ۾ اهو به عام آهي ته ڪو فرد ڪڏهن ڪڏهن مرحوم جي فوت ٿيڻ کان ڪيترن ئي سالن پوءِ به سندس موجودگيءَ جي تصور ۾ قرآن جي تلاوت ڪندو آهي. ان پويان مقصد اهو هوندو آهي ته ان عمل جو ثواب روزِ جزا تي ان مئل ماڻھوءَ جي نالي ٿئي جنهن جي نيت سان اهو ڪيو ويو آهي.

جڏهن قبر ڀري ويندي آهي، ته مٿان مٽيءَ جا مختلف نمونا ٺاهيا ويندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ کي هڪ ٻيلهہ جيتري اوچائيءَ تائين کڻي ان تي پاڻي ڇٽيو ويندو آهي ۽ ”ڪاهگل“ (مٽي ۽ گهڻي جو ملو) سان لپيو ويندو آهي؛ ٻيا وري صرف پٿرن سان ڍڪيل مٽيءَ جو ڍير ٺاهيندا آهن يا ”ارڪ“ (کٻڙ) جي وڻ جا پن وڇائيندا آهن. مانوارن ماڻهن جي آخري آرامگاهن تي پڪين سرن ۽ چوني جا مقبرا يا ڪتبا ٺاهيا ويندا آهن. جيڪڏهن قبر کي ڪو نقصان پهچي ته ان جي مرمت ڪئي ويندي آهي.
جڏهن ڪنهن خاندان جو سربراهه (پيءُ) فوت ٿي ويندو آهي، ته سندس وڏي پٽ کي پيءُ کان پوءِ خاندان جون سموريون ذميواريون ڏنيون وينديون آهن. وڏو پٽ خاندان جو سنڀاليندڙ بڻجي ويندو آهي، ۽ هڪ ننڍڙي تقريب ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ ويجها مائٽ گڏ ٿي وڏي پٽ جي مٿي تي ”پڳ“ ٻڌندا آهن، جنهن کي ”پڳدار“ چيو ويندو آهي. هي هڪ علامتي رسم آهي، ڇاڪاڻ ته وڏو پٽ جيڪڏهن ننڍڙو هوندو تڏهن به کيس پڳ ٻڌائي ويندي آهي.

## هندو سنڌي سماج ۾ شاديءَ جون رسمون
### شاديءَ کان اڳ جون رسمون
پڪي مصري اها رسم آهي جتي گهوٽ جا گهرڀاتي ڪنوار جي گهر وڏيون سوکڙيون ۽ مٺائي کڻي ويندا آهن، جنهن کي ”شڳن“ چيو ويندو آهي.
شاديءَ جا سڀ ڪم خير خوبيءَ سان پار پون، ان لاءِ بيرانو ستسنگ ڪيو ويندو آهي. عورتون سنڌي ”لاڏا“ (روايتي لوڪ گيت) ڳائينديون آهن ۽ عقيدت وچان جهولي لال جا گيت ڳايا وڄايا ويندا آهن.
گڻيش استاپنا جي رسم کان پوءِ ڪنوار ۽ گهوٽ کي شاديءَ تائين گهر کان ٻاهر نڪرڻ جي اجازت نه هوندي آهي.
تِيھ هڪ اهڙي رسم آهي جنهن ۾ ڪنوار جا گهرڀاتي مهاراج (برهمڻ) سان گڏ گهوٽ جي گهر ويندا آهن. مهاراج پنهنجي جهوليءَ ۾ ڪجهه شيون کڻي ويندو آهي جنهن کي ”شڀ سماگري“ چيو ويندو آهي، جنهن ۾ چانور، کنڊ، مصالحا، ناريل، مٺائي، پيڙا، کجور، سائي رنگ جو ريشمي ڌاڳو، ۽ هڪ ڪاڳر جو ٽڪرو هوندو آهي جنهن تي شاديءَ جو سهڻو (شڀ) مهورت لکيل هوندو آهي. گهوٽ جي گهر پهچڻ کان پوءِ، مهاراج ان سماگريءَ سان گڻيش پوجا ڪرائيندو آهي ۽ اهو ڪاڳر جو ٽڪرو گهوٽ جي جهوليءَ ۾ رکندو آهي.
ساڳڙي يا ميندي جي رسم ڪنوار ۽ گهوٽ جي پريوار جو هڪ ٻئي سان رسمي تعارف هوندو آهي.
مينديءَ جي رسم لاءِ سڄو پريوار ڪنوار جي چوڌاري گڏ ٿيندو آهي، جتي سندس هٿن، ٻانهن ۽ پيرن تي ميندي لڳائي ويندي آهي.
ڄڃيا (جڻيو) ڌاڳي جي هڪ رسم آهي جنهن کي ”اوپنايانا“ چيو ويندو آهي، جيڪا گهوٽ جي گهر ۾ هڪ پوتر پوڄا پاٺ طور ملهائي ويندي آهي. هن ۾ روايتي يگنا (يگيہ) جي رسم سان گڏ پوڄا پاٺ ڪئي ويندي آهي.
### وھانءَ جو ڏينهن
سواگت (ڀليڪار) وقت، ڪنوار گهوٽ جي آرتي لاهيندي آهي، کيس تِلڪ لڳائيندي آهي ۽ کل خوشيءَ ۾ گهوٽ جو نڪ ڇڪيندي آهي. گهوٽ کي کنڊ ۽ ڦوٽا آڇيا ويندا آهن. ان کان پوءِ گهوٽ شاديءَ جي منڊپ ۾ داخل ٿيندو آهي ۽ ڪنوار سندس پاسي ۾ ويهندي آهي.
هٿيالو سنڌي هندو شاديءَ جي هڪ اهم رسم آهي جنهن ۾ ڪنوار ۽ گهوٽ جا ساڄا هٿ پاڻ ۾ ٻڌا ويندا آهن. ٻڌل هٿن تي ڳاڙهو ڪپڙو وڌو ويندو آهي، ۽ گهوٽ توڙي ڪنوار ٻئي ديوتائن جي اڳيان پرارٿنا ڪندا آهن.
ڪنيا دان ۾، ڪنوار جو پتا جوڙي جي ٻڌل هٿن تي پويتر پاڻي هاريندو آهي، جوڙي کي آشيرواد ڏيندو ۽ گهوٽ کي وينتي ڪندو آهي ته هو سڄي جيون پنهنجي ڪنوار سان پريم، سمان ۽ سھپ سان پيش اچي.
سپت پدي (ستين ڦيرن) جي رسم کان پوءِ پرڻو پورو ٿيندو آهي ۽ نئون پرڻيل جوڙو وڏڙن جا پير ڇهي سندن آشيرواد وٺندو آهي. ان کان پوءِ جوڙو وھانءَ واري هنڌ تان روانو ٿيندو آهي، ۽ ڪنوار پنهنجي مائٽن جو گهر ڇڏيندي آهي. رواني ٿيڻ مهل ڪنوار کي سندس پتا/پيءُ سوکڙيون ڏيندو آهي.
### وھانءَ کان پوءِ جون رسمون
جڏهن ڪنوار پنهنجي پتي/مڙس سان گڏ ساهرن جي گهر پهچندي آهي، ته گهوٽ جا گهرڀاتي سندس پير پاڻي ۽ کير سان ڌوئيندا آهن.
مهاراج (برهمڻ) ستاوڙي لاءِ هڪ شڀ ڏينهن مقرر ڪندو آهي، جنهن ڏينهن نئون پرڻيل جوڙو پرڻجڻ کان پوءِ پهرين ماني (منجهند يا رات جو کاڌو) کائڻ لاءِ ڪنوار جي مائٽن جي گهر ويندو آهي.
وھانءَ جي پڄاڻي تي ڪاڄ يا وليمه جي تقريب، جنهن کي گڏجاڻي چيو ويندو آهي، جيڪا گهوٽ جي ڪٽنب پاران منعقد ڪئي ويندي آهي. ان ۾ کاڌي پيتي سان گڏ گيتن ۽ ناچ جي محفل پڻ ٿيندي آهي.

## وندر ورونهن
### ملهه پهلواني

ملهه پهلوانن جي خوراڪ ۾ گوشت، خالص گيھ (مکڻ) ۽ کير شامل هوندو آهي، ۽ کين پيٽ ۾ گئس پيدا ڪندڙ کاڌن، نشي ۽ سگرٽ نوشي کان پرهيز ڪرائي ويندي آهي. هڪ ”استاد“ (تربيت ڏيندڙ) کين مختلف ملهه جا لاءَ (داوُ) سيکاريندو آهي. مقابلي دوران پهلوان مٿي تي ”پٽڪو“ ٻڌندا آهن، ۽ هيٺ گوڏ (سٿڻ) ۽ چيلهه تي ”سندرو“ ٻڌندا آهن.
### ملاکڙو
ملاکڙو سنڌ ۾ پهلوانيءَ جو هڪ قديم فن آهي، جنهن جي تاريخ 5,000 سال پراڻي آهي. مقابلي جي شروعات ۾ ٻئي پهلوان هڪ ٻئي جي چيلهه جي چوڌاري مروٽيل ڪپڙو (سندرو) ٻڌندا آهن. هر پهلوان پنهنجي مخالف جي سندري کي پڪڙي کيس زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. ملاکڙو سنڌ جي مردن جي پسنديده راندين مان هڪ آهي. ملاکڙي جا مقابلا عام طور تي موڪلن، جمعي جي ڏينهن، ۽ هر مقامي ميلي توڙي ملاکڙن ۾ منعقد ڪيا ويندا آهن. مالدار زميندار ۽ بااثر ماڻهو مشهور ”ملهه“ (پهلوان) پاليندا آهن ۽ انهن جا مقابلا ڪرائيندا آهن.
### ڪڪڙن جي لڙائي
ڪڪڙن جي لڙائي (ڪڪڙن جي ٻيھ) سنڌ جي مقامي ماڻهن جي هڪ مشهور وندر آهي.
### گهوڙن، اٺن ۽ ڏاندن جون ڊوڙون
گهوڙن، اٺن ۽ ڏاندن جون ڊوڙون سنڌ جون مقبول رانديون آهن. اهي اڪثر ڪري مقامي پيرن جي درگاهن جي ميلن تي منعقد ٿينديون آهن.

## رانديون
### ٽريٽرڻ، نوٽرڻ، سورهٽرڻ
سنڌين جي راند ”ٽريٽرڻ“ (ٽي ڪنڊي) کي فارسي ۽ افغاني ماڻهو ”قطار“ جي نالي سان به سڃڻندا آهن. افغاني ماڻهو هن راند جا تمام گهڻو شوقين آهن، خاص طور تي ٻهراڙين جا عام ماڻهو، جتي اڇي ڏاڙهيءَ وارا بزرگ گڏ ٿي زمين تي لڪيرون ڪڍي ڪلاڪن جا ڪلاڪ اها راند کيڏندا آهن. سنڌ ۾ به ٽريٽرڻ لاءِ ڪو خاص بورڊ يا ڪپڙو ملڻ مشڪل آهي، هيءَ هڪ سادي راند آهي: هر رانديگر وٽ ٽي گيٽيون (عام طور تي پٿر يا ڪوڏيون) هونديون آهن، جيڪي واري واري سان رکيون وينديون آهن، ۽ جيڪو پهريان پنهنجون ٽئي گيٽيون هڪ سڌي قطار ۾ رکندو آهي، اهو کٽي ويندو آهي. ”نوٽرڻ“ (نائين ڪنڊي) ۽ ”سورهٽرڻ“ (سورهين ڪنڊي) رانديون به بلڪل ٽريٽرڻ وانگر هونديون آهن، رڳو انهن ۾ لڪيرون ۽ گيٽيون وڌيڪ هونديون آهن.
### چؤپڙ
چؤپڙ سنڌ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ بورڊ واري راند آهي جيڪا پچيسي (Pachisi) سان ملندڙ جلندڙ آهي. هيءَ سنڌ جي راجائن ۽ شهزادن جي پسنديده راند هئي، جيڪا نياڻين کي ڏاج ۾ به ڏني ويندي هئي. هن جو بورڊ اُن يا ڪپڙي جو ٺهيل هوندو آهي، جنهن ۾ ڪاٺ جون گيٽيون ۽ ست ڪوڏيون رانديگر جي چال طئي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. چؤپڙ کي پچيسي کان ان ڪري الڳ سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته هن ۾ چئن پاسن وارا ٽي ڊگها پاشا (Dice) استعمال ڪيا ويندا آهن.
### شطرنج
شطرنج گهر اندر کيڏي ويندڙ هڪ راند آهي جنهن بابت يقين ڪيو وڃي ٿو ته اها سنڌ ۾ ئي ايجاد ڪئي وئي هئي. سنڌ ۾ هن راند جا ڪيترائي مشهور رانديگر ٿي گذريا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ثقافت
زمرو:سنڌ جا رسم ۽ رواج
زمرو:مضمون جن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو متن شامل آهي
زمرو:مضمون جن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو چِٽو طور تي حوالو ڏنل متن شامل آهي