open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ايوڌيا

**ايوڌيا** يا **اجوڌيا** ڀارت ۾ هڪ ڌرمي اهميت وارو شھر آهي، جيڪو فيض آباد کان ڇهہ ڪلوميٽر پري آهي، جنھن جي آبادي اٽڪل پنجاھ هزار ماڻھن تي مشتمل آهي. اها هندن جي هڪ وڏي تيرٿ يا زيارت گاھ طور مشھور آهي، ڇو تہ اهو نہ صرف شري رام جي جنم ڀومي آهي، پر خود رامائڻ ۾ ذڪر ڪيل ڪيترن واقعن سان لاڳاپيل آهي. اٿرويد ۾ ايوڌيا کي ديوتائن جو اڏيل شھر ۽ سرڳ (جنت) جھڙو شاهڪار سڏيو ويو آهي، پر موجوده دور ۾ اهو هڪ غريباڻو شھر آهي، جنھن ۾ مندرن جي گهڻائي آهي. ان کانسواءِ هتي باندر بہ گهڻائيءَ ۾ ڏسڻ ۾ ايندا آهن. هن شھر کي ان وقت وڏي شھرت ملي جڏهن اتي موجود بابري مسجد کي اهو چئي شھيد ڪيو ويو تہ بابر بادشاھ اها مسجد 500 سال اڳ شري رام جي جنم واري جاءِ تي اڏائي هئي.

## حوالا

زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ
زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ
ايوب گل

**ايوب گل**  سنڌ ۽ سنڌي ٻولي جو بهترين شاعر، ناٽڪ نويس، صحافي ۽ ڪالم نگار آهي جنهن جا ڪافي ڪتاب ۽ ڪالم ڇپيل آهن. سندس ڪيترائي سنڌيءَ ۾ ريڊيو ۽ ٽي وي ڊرامه لکيل آهن جن عوام ۾ وڏي مقبوليت ماڻي آهي.

## زندگي جو احوال
ايوب گل جو پورو نالو محمد ايوب ولد نظام الدين راڄڙ آهي. هن 10 فيبروري 1976ع تي ڳوٺ محمد بچل راڄڙ، کپرو تعلقو، سانگهڙ ضلعو ۾ جنم ورتو.هن پرائمري تعليم ڳوٺ محمد بچل راڄڙ مان حاصل,ڪئي ۽ ھٿونگو هاء اسڪول مان ڏھون درجو پاس ڪري انٽر بوائز ڊگري ڪاليج مان ڪيائين. ايوب گل ايم اي جي ڊگري سنڌ  يونيورسٽي ڄامشوري مان حاصل ڪئي 
جڏھن ته هن لکڻ جي باقائدا شروعات 1996ع کاننڪئي, سندس مختلف ادبي رسالن۾ شعر ڇپجندا رهيا , ان سان گڏ هن انهي دور ۾ اخبارن لاء به لکڻ جي ابتدا ڪئي. 
ڪجهه عرصي تائين ايئن لکڻ جو سلسلو هلڻ کان پوء فيبروري 1999ع ۾ ھن الک اخبار کان پنهنجي صحافتي ڪيريئر جي شروعات ڪئي, جتان پوء روزاني تعمير سنڌ, عبرت, سنڌو, سنڌو مئگزين , ڪوشش, ڪاوش سان جڙيل رهيو ۽ ڪي ٽي اين چئنل اچڻ جي پهرين سال 2003 ع ۾ ايوب گل ڊراما رائيٽنگ جي فيلڊ ۾ پاڻ آزمايو.

## ادبي خدمتون
## ڊراما
ايوب گل 2003ع کان ٽي وي ڊرامن لکڻ جي شروعات ڪئي ۔ سندس پهريون ڊرامو “ٻه ۽ ٻه پنج” هو جيڪو هن ۽ اختر حفيظ گڏجي لکيو ۽ اهو مزاحيا سيريل پهرين سنڌي سيٽلائيٽ چئنل ڪي ٽي اين تان نشر ٿيو ۔ ان کان پوء ھن لکڻ جي باقائده شروعات ڪئي ۔ هن وقت تائين سندس ست سوپ سيريل ، ٽيهن کان مٿي سيريلز ۽ مني سيريل ، ٻه ٽيلي فلمون ۽ ٻن سون جي قريب سولو پليز ٽيليڪاسٽ ٿي چڪا آھن جڏهن ته سندس ڊرامن لاء لکيل ٽائٽل سانگس جو تعداد ويهن کان مٿي آھي ۔

## ڪتاب
ايوب گل جا هن وقت تائين شاعري جا ٽي ڪتاب ڇپجي چڪا آھن:
* رنگن جي خانه بدوشي 2010ع
*سمونڊ ٿو مونکي سڏي 2011ع
*ھن مونکي ڇڏي ڏنو 2013ع
* روشنا (ڇپائي هيٺ)

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:ڊرامه نگار
زمرو:ڪالم نگار
زمرو:سنڌي ادب
زمرو:1976ع جون پيدائشون
ايوب گاد

**''ايوب گاد** جو اصل نالو محمد ايوب گاد آهي، هيءُ سنڌ جو ناليوارو شاعر آهي. هن لاڙڪاڻي ۾ 1960ع ۾ جنم ورتو. هن وقت لاڙڪاڻي ۾ ڊرائنگ جو استاد آهي. هي سٺو شاعر، ڪهاڻيڪار، ڊرامه نگار ۽ مصور آهي. سندس شاعري جو هڪ مجموعو ”پيار جي ڇانو“ (1993) ۾ شايع ٿيل آهي. هن جا ڪيترائي ريڊيو ۽ ٽي وي جا لکيل ڊراما پڻ نشر ٿيا آهن. ڪيترائي ڊراما سندس ڊائريڪشن ۾ ڪي.ٽي.اين تي هليا آهن. ”مورتي“ عنوان سان سندس عورتن جي مسئلي تي ڊراما سيريز ڪافي مقبوليت ماڻي آهي. هن وقت هي لاڙڪاڻي ۾ رهائش پذير آهي.*

== *حوالا'' ==

## حوالا

زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون شخصيتون
ايوب کوسو (شاعر)

نئين ٽهيءَ جو شاعر -ايوب کوسو-، جهڏي لڳ ڳوٺ حاجي احمد کوسي، تعلقي ڊگهڙي، ضلعي ميرپورخاص ۾، پهرين مئي 1971ع تي ڄائو. -تعليم- بي. اي، بي. -ايس-. سي اٿس. 1989ع کان شاعري شروع ڪيائين. سڀ کان پهرين سندس شاعري ماهوار سهڻيءَ ۾ شايع ٿي. مختصر عرصي ۾ نئين ٽهيءَ جي سٺن شاعرن ۾ شمار ٿيڻ لڳو آهي. خاص ڪري غزل ۽ نظم ڏاڍا اثرائتا ۽ پختا لکي ٿو. سنڌ جي اڪثر ادبي رسالن ۾ سندس شاعري اهميت سان ڇپجندي رهي آهي. سنڌي ادبي سنگت جهڏي ۽ نئين ڪوٽ جو ميمبر رهيو آهي. پريس ڪلب نئين ڪوٽ جي باني ميمبرن مان آهي. ڪيترائي سال سينٽرل جيل حيدرآباد ۾، ڪن متعصب مذهبي ڌرين طرفان داخل ڪيل ڪيس ۾ سزا ڪاٽي اٿس. سندس ڪتابن ۾ ”گلابن جو ڪفن (شاعري) 2002ع، ”ديوارن جي دنيا پويان“ (جيل ڊائري) 2003ع، ”-اڪيلائيءَ جو آسمان-“ (شاعري) 2004ع. ”-بارش- سوچي ٿي“ (نثري ٽڪرا) 2005ع، ”نگاهون نيرا گل“ (شاعري) 2006ع)، ”درد جون مسافتون“ (2007ع). سندس ڪتاب ”ديوارن جي دنيا پويان “ تي اڪيڊمي ادبيات طرفان 50 هزار روپيا -انعام- پڻ مليو.

## حوالا
ايوڌيا ڪانڊ

**''ايوڌيا ڪانڊ**، هيءُ ڪتاب وسڻمل جئرام داس جو لکيل آهي. هن رايل سائيز ڪتاب ۾ 535 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو 4 آنا ڄاڻايل آهي. اُن جو ڇاپو پهريون، وديا ساگر پريس، حيدرآباد مان سال 1900ع ۾ ڇپيو.*

== *حوالا'' ==

زمرو:1900ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب
ايوب فقير

يوب فقير- ذات جو -پٺاڻ- هو. ڪوٽڙي شهر جي ڏاکڻي طرف -بند- سان لڳولڳ نانگو لائين ڳوٺ جي ڀرسان هڪ گهاٽي جهنگ ۾ اڪيلو رهندو هو، تنهنڪري ماڻهو انهيءَ هنڌ کي”-ايوب فقير- جي هڙهي“ چوندا هئا. جوانيءَ ۾ ايڪسائيز پوليس ۾ سپاهي هو. اها نوڪري ڇڏي، -بس- جو ڊرائيور ٿيو. ٿاڻي بولاخان وارو لڪ، جيڪو -ان- وقت ۾ انگريزن ڀڃي وچ مان رستو ٺاهيو، -ان- لڪ -تان- اهو پهريون -ايوب فقير- هو، جنهن -بس- هلائي هئي، ورنه اهڙو ٻيو ڪوبه قابل ڊرائيور ڪونه هو، جو -ان- لڪ مان ڪا -بس- چاڙهي بولاخان پهچي. آخر ۾ پاڻ حمالي ڪندو هو ۽ -ان- مان پيو پيٽ گذر ڪندو هو. جسم ۽ هڏ ڪاٺ مضبوط ۽ جواني به هيس. -ايوب فقير- کي هميشه مٿي تي رومال ويڙهيل هوندو هو. لنڊي قميص ۽ ڪڇو پائيندو هو. اها هئي سندس پوشاڪ. ڪوٽڙي شهر ۾ ڪنهن وقت ۾ ڪراچي هوٽل مشهور هئي، جنهن جو مالڪ سيٺ عبدالرحمان، -اهل- نظر ۽ -اهل- دل -انسان- هو، جنهن سان، -ايوب فقير- ڏاڍيون ڪچهريون ڪندو هو. آخري ڏينهن ۾ ماڻهن کيس ڏاڍو پريشان ڪيو، ۽ کيس جهوپڙيءَ مان زوريءَ اٿاري، سندس جهوپڙيءَ کي -باهه- ڏيئي ڇڏيائون. 65 ورهين جي ڄمار ۾ 1982ع ڌاري وفات ڪيائين.

## حوالا
ايڇ. اي. ايم. جيمس

**''مسٽر ايڇ. اي. ايم. جيمس**، 1889ع ۾ سنڌ جو ڪمشنر مقرر ٿيو. هن کي سنڌ جي ماحول ۽ معاشري جو خاص تجربو هو، ڇو ته هو تقريباً چار سال ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تي سنڌ ۾ رهي چڪو هو ۽ 1872ع ۾ سنڌ جي نائب ڪمشنر جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو هئائين. هن جي دؤر ۾ ٽالپرن جي خاندان لاءِ حڪومت جي طرفان پينشن ۽ وظيفو مقرر ٿيو. سندس ئي دؤر ۾ ڪراچيءَ کي ترقي ڏياري وئي. 1885ع ۾ جيمس پنهنجي عهدي تان سبڪدوش ٿي بمبئيءَ هليو ويو. ايوانس جيمس کي 1896ع ۾ ٻيهر سنڌ جو ڪمشنر مقرر ڪيو ويو. هن دفعي مسٽر جيمس حُرن کي سزائون ڏيڻ لاءِ نيون تدبيرون ڏنيون ۽ حرن تي تمام گهڻو ظلم ڪيو. هن جي دور ۾ ڪراچيءَ ۾ جانورن جي اسپتال (Richmond Veterinary Hospital) تعمير ٿي. هيءَ اسپتال اڄ به ڪراچيءَ ۾ (بندر روڊ) تي ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ جي قديم عمارت جي ڀرسان واقع آهي. ايوانس جيمس ٻيهر 1898ع ۾ پنهنجي عهدي تان سبڪدوش ٿيو.

## ''خارجي ڳنڍڻا''

## ''حوالا''

زمرو:1846ع جون پيدائشون
زمرو:1923ع جون فوتگيون
زمرو:1923ع جون وفاتون
زمرو:Indian Civil Service (British India) officers
ايھام

شاعريءَ جي فن جي هڪ صنعت، جنهن ۾ ٻن معنائن وارو لفظ ڪم آندل هجي. مثال طور: جَتن ڪيو جَتن، آيا ڪي ايندا“. 
هن شعر جي سٽ ۾ ”جتن“ لفظ، ٻن معنائن ۾ ڪم آيو آهي: (1) جتن= ڪوشش، (2) جتن= جتُ (اوٺار) جو جمع.

## حوالا
ايھا الولد

هن ڪتاب جو مترجم مرزا قليچ بيگ آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 64 صفحا آهن ۽ قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. هن ڪتاب جو ڇاپو پهريون، سيد مٺڻ شاهه 1907ع ۾ مطبع سعيدي، ڪراچيءَ مان ڇپايو.

هن نالي سان ٻيو ڪتاب حاجي محمد هالائيءَ ۽ مرزا قليچ بيگ ترجمو ڪيو ۽ سيد عنايت -الله- شاهه ويٺل حيدرآباد، ڇپايو. 64 صفحن جي ڪتاب جي قيمت 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڪرائون سائيز ۾ هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، 1956ع ۾ شايع ٿيو.

## حوالا
اينگلو ورنيڪيولر اسڪول سکر

هيءُ اسڪول سکر شهر جو پهريون -انگريزي- اسڪول هو، جيڪو 60- 1859ع ڌاري ميونسپل هال ۾ کوليو ويو هو. -ان- ۾ پهريائين چئن درجن تائين -تعليم- ڏيڻ شروع ڪئي وئي. بعد ۾ ملٽري کاتي جي هڪ بلڊنگ ۾ -ان- اسڪول کي شفٽ ڪيو ويو، -جتي- ڇهن درجن تائين -تعليم- وڌائي وئي. 1911ع ڌاري -ان- اسڪول کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو. 1920ع ۾ اسڪول تي ”-تلڪ- هاءِ اسڪول“ نالو پيو ۽ بعد ۾ سکر جو وڏو اسڪول بڻيو، جنهن کي هاڻي ”گورنمينٽ هاءِ اسڪول سکر“ چيو ويندو آهي، جيڪو سکر ۾ منارا روڊ تي آهي. -ان- جي هڪ پاسي اوريئنٽل ڪاليج آهي ته ٻئي طرف -ٿورو- پرڀرو معصوم شاهه جو منارو آهي.

## حوالا

زمرو:سکر
زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
زمرو:سکر جا تعليمي ادارا
اينڊي

گڏهه جي پُٺيءَ تي رکڻ جي گدي، جيڪا ڪکن ڪانن سان ڀريل هوندي آهي، -ان- کي ”-ٻني-“ به چئبو آهي.

## حوالا
اين. ڊبليو. ڪئنال

هيءُ واهه سکر بئراج جي ساڄي ڪناري کان نڪري ٿو. هن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو پنج هزار 52 ڪيوسڪ آهي ۽ هن ذريعي 7 لک، 73 هزار، 656 -ايڪڙ- زرعي زمين -آباد- ٿئي ٿي. واهه جي ڊيگهه 36 ميل ۽ 1 وال، ويڪر 165 فٽ ۽ اونهائي 2 ء 10 فٽ آهي.

## حوالا
اين. جي. وي. ھاءِ اسڪول

**اين. جي. وي. ھاءِ اسڪول** 1855ع ۾ قائم ٿيو ۽ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيڻ وارو چوٿون اسڪول هو. شروع ۾ هن جو نالو ”ورنيڪيولر ميڊيم انگلش اسڪول" هو، جنهن جو مقصد آباديءَ کي سنڌي زبان جي ذريعي انگريزي زبان سان واقف ڪرڻو هو. هن اسڪول جو نالو بعد ۾ هڪ استاد "نارائڻ جڳن ناٿ" جي نالي پٺيان "نارائڻ جڳن ناٿ هاءِ اسڪول" يعني اين. جي. وي. هاءِ اسڪول رکيو ويو. 1888ع ۾ اين. جي. وي هاءِ اسڪول ۾ 391 شاگرد هئا، جنھن ۾ 276 هندو، 93 پارسي، 17 مسلمان ۽ 3 يھودي هئا. هن اسڪول جي معيار کي آڏو رکي، ان کي ٻن شفٽن ۾ هلايو ويو. هيءُ اسڪول 1947ع ۾ پنھنجي نئين عمارت ۾ منتقل ٿيو. 

پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ جي پراڻي عمارت کي پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جي عمارت ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ اين. جي. وي هاءِ اسڪول جي نئين عمارت ۾، هيٺينءَ منزل تي سنڌ اسيمبلي قائم ڪئي وئي. سنڌ يونيورسٽيءَ پنھنجي شروعاتي قيام واري عرصي کان وٺي حيدرآباد منتقل ٿيڻ (1951ع) تائين، هن اسڪول جي اولھ واري حصي ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. هن وقت هيءُ اسڪول، ايم اي جناح روڊ (اڳوڻي بندر روڊ) تي سعيد منزل ويجهو، پنھنجي انهيءَ بلڊنگ ۾ هلندڙ آهي ۽ ڪراچيءَ جي مشھور اسڪولن ۾ شمار ٿئي ٿو. هن ۾ هاڻي بہ ٻہ شفٽون آهن جن مان هڪ ڇوڪرن لاءِ ۽ ٻي ڇوڪرين لاءِ آهي، هن وقت هن اسڪول جي اڌ عمارت ڪجهہ سرڪاري دفترن کي ڏنل آهي، باقي اڌ ۾ اسڪول هلندڙ آهي.

ھي اسڪول سال 1855ع ۾ ورنيڪيولر انگلش ميڊيم اسڪول جي نالي سان کوڙي گارڊن واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. ھن اسڪول جو پھريون ھيڊ ماستر مھاديو شاستري ھيو. سال 1864ع ۾ ھن اسڪول کي ھاء اسڪول جو درجو مليو. سال 1865ع تائين سنڌ ۾ تعليم کاتو نہ ھيو ۽ سنڌ جي ریونيو کاتي جو ھڪ انگريز آفيسر تعليمي مامرا سنڀاليندو ھيو. سال 1865ع ۾ تعليم کاتو قائم ڪيو ويو. مسٽر گولڊ سمٿ تعليم کاتي جو پھريون انسپيڪٽر ۽ ھن اسڪول جو ھڪ استاد نارائڻ جگن ناٿ واڊيا ڊپٽي انسپيڪٽر مقرر ڪيا ويا. سال 1873ع ۾ نارائڻ جگن ناٿ جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس تعليمي خدمتن عيوض اسڪول جو نالو نارائڻ جگن ناٿ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول يعني اين. جي. اسڪول رکيو ويو پر 1889ع ۾ سندس پوٽي بيريسٽر سي.ڊي. واڊيا سنڌ حڪومت کي گذارش ڪئي تہ "واڊيا" کان سواءِ منھنجي ڏاڏي جو نالو اڻپورو آهي ان لاءِ اسڪول جو نالو درست ڪيو وڃي. سندس گذارش کي منظور ڪندي سنڌ جي تعليم کاتي اسڪول جو نالو مٽائي "نارائڻ جگن ناٿ واڊيا ھاء اسڪول" رکي ڇڏيو جيڪو اڄ ڏينھن تائين "اين. جي. وي. ھاء اسڪول" سڏجي ٿو.

## حوالا

زمرو:ڪراچي جي تاريخ
زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
زمرو:ڪراچي جا تعليمي ادارا

زمرو:ڪراچي ۾ تعليم
زمرو:سنڌ ۾ اسڪول
زمرو:ڪراچي جا اسڪول
زمرو:ڪراچي جا تعليمي ادارا
زمرو:ڪراچي ۾ عمارتون ۽ ساختون
اين. ايم. عقيلي

هن جو اصل نالو نبي بخش محمد صديق عقيلي آهي. هيءُ -بئنڪ- ڪار ۽ اقتصاديات جو ماهر، 11 -آگسٽ- 1913ع تي -ٺٽي- جي مشهور عقيلي خاندان ۾ پيدا ٿيو. -تعليم- مڪمل ڪرڻ کان پوءِ -بئنڪ- ۽ اقتصاديات جي شعبي سان وابسته ٿيو. 1951ع ۾ اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان جي شعبي فارين ايڪسچينج جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو. 
1958ع کان 1966ع تائين -پاڪستان- انڊسٽريل ڪريڊٽ ۽ انويسٽمنيٽ ڪارپوريشن (PICIC) جو مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. مختلف مالياتي ۽ اقتصادي ادارن جو اعليٰ عهديدار يا رُڪن رهيو، -جن- ۾ -پاڪستان- انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس، ڪائونسل آف -پاڪستان- انسٽيٽيوٽ آف بئنڪرس، سنڌ مدرسه بورڊ ۽ سنڌ مدرسه اولڊ بوائز ائسوسيئيشن قابل ذڪر ادارا آهن. -بئنڪ- ڪاري، ماليات، اقتصاديات ۽ ٻاهرئين واپار جي موضوع تي -آمريڪا-، -برطانيا-، -ايشيا- ۽ يورپ ۾ بيشمار -بين- الاقوامي ڪانفرنسن ۾ -پاڪستان- جي نمائندگي ڪيائين. 30 -جولاءِ- 1966ع تي صدر -ايوب خان- جي دور ۾ -پاڪستان- جي خزاني جو وزير ٿيو. مارچ 1961ع ۾ صدر -پاڪستان- کيس ’ستاره قائداعظم‘ ۽ 1965ع ۾ ’ستاره -پاڪستان-‘ جا اعزاز ڏنا. 1964ع ۾ وفاقي جمهوريه جرمنيءَ کيس ”ڪمانڊرز ڪراس آف دي آرڊر آف ميرٽ“ جي اوارڊ سان نوازيو. 6 نومبر 1996ع تي وفات ڪئي.

## حوالا

زمرو:سنڌي سياستدان
زمرو:سنڌي ماڻھو
اين. ايف. سي. اوارڊ

ايـن. ايـف. سـي جـي پـوري مـعـنيٰ ”National Financial Commission Award“ آهي، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ’قومي مالياتي اوارڊ‘ چئجي ٿو. اين. ايف. سي اوارڊ ملڪ جو صدر لاڳو ڪندو آهي. ناڻي واري وفاقي وزير جي اڳواڻيءَ ۾ تيار ٿيل هن ڪميشن ۾ چئني صوبن جا ناڻي وارا وزير ۽ صدر جا مقرر ڪيل نمائندا شامل هوندا آهن. پاڪستان ۾ وفاق ۽ صوبن وچ ۾ رقمن جي ورڇ جي شروعات 1951ع کان ٿي. هينئر تائين -اٺ- مالياتي اوارڊ پيش ٿي چڪا آهن. اٺين مالياتي اوارڊ تي وفاق ۽ صوبن ۾ اختلاف رهيا ۽ ارڙهين ترميم بعد گهڻي ڀاڱي معاملا حل ڪيا ويا. 1951ع کان وٺي 1974ع تائين جيڪي به مالياتي اوارڊ آيا آهن، انهن ۾ وفاق کان صوبن ڏانهن منتقل ٿيندڙ رقمن ۾ صوبن جي حصي ۾ مسلسل واڌارو ٿيندو رهيو ۽ صوبن مان اوڳاڙيل ٽئڪسن جو وڏو حصو صوبن کي ملندو رهيو آهي، پر 1990ع کانپوءِ حڪمت عملي تبديل ڪئي وئي ۽ ورڇ -جوڳي- پول ۾ نوان ٽئڪس شامل ڪيا ويا، انهن ۾ وري وفاق جو حصو صوبن کان وڌيڪ رکيو ويو. 1997ع ۾ جيڪو ڇهون مالياتي اوارڊ آندو ويو، -ان- کي ماضيءَ جي ڀيٽ ۾ يڪسان تبديل ڪيو ويو. هن ۾ سمورا ٽئڪس آئل ۽ گئس سرچارج سميت ورڇ -جوڳي- پول ۾ شامل ڪيا ويا. سيلز -ٽيڪس- جي اوڳاڙيءَ جو پنجاهه سيڪڙو ڪراچيءَ جي بندرگاهن سميت سڀ رقمون اوارڊ ۾ شامل ڪيون ويون، جنهن سبب 1961ع، 1964ع ۽ 1970ع جي اوارڊ جي ڀيٽ ۾ هن اوارڊ ۾ صوبن جي -ٽيڪس- وصوليءَ جي شرح گهٽجي وئي، جنهن سبب 91 سيڪڙو وصوليون وفاق وٽ هليون ويون. صوبن وٽ وصولين مان صرف 6 سيڪڙو ۽ مڪاني ادارن وٽ وصولين جو صرف 3 سيڪڙو رهجي ويو, قومي آمدنيءَ ۾ صوبن جو حصو بلڪل گهٽجي يعني فقط 6 سيڪڙو رهجي ويو، ڇا ڪاڻ ته صوبن جا ٽئڪس وفاقي، پول ۾ شامل ڪيا ۽ وري وفاق مان رقمن جو حصو وڌائي صوبن کي خوش ڪيو ويو. جنهن جو بنيادي فائدو پنجاب کي پيو ۽ سڀ کان گهڻو نقصان سنڌ جو ٿيو. ستون مالياتي اوارڊ پ پ حڪومت متفق راءِ سان آندو. تازو ارڙهين ترميم جي منظوريءَ بعد اين. ايف. سي اوارڊ ۾ صوبن جي حصن بابت -اصلاح- ڪئي وئي آهي.

## حوالا

زمرو:پاڪستان جي معيشت
اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي

ويهين صديءَ جي اوائل ۾، جڏهن سکر بئراج تعمير ٿي رهيو هو، ته ڊي.جي. سنڌ ڪاليج جي پرنسپل جناب ايس. سي. شاهاڻي، بئراج جي تعمير جي سلسلي ۾ 
انجنيئرن ۽ ٻين هنرمندن جي ضرورت کي محسوس ڪندي، ڪراچيءَ ۾ هڪ انجنيئرنگ ڪاليج جي قيام جو فيصلو ڪيو. بعد ۾ ان منصوبي جي خرچ جو پورائو، شهرين جي چندي مان ڪيو ويو. ائين شهرين طرفان ان وقت 53 هزار رپين جي رقم گڏ ڪئي وئي ۽ 1922ع ۾ ”پرنس آف ويلز“ جي نالي تي هيءُ ڪاليج قائم ڪيو ويو، جنهن جو انتظام سنڌ ڪاليجئيٽ ائسوسيئيشن جي حوالي ڪيو ويو. بعد ۾ ڪراچيءَ جي ممتاز سماجي شخصيت جمشيد نسروانجي مهتا، پنهنجي ڪوششن سان، ان وقت جي هڪ امير شخص ”نادرشا ايڊلجي ڊنشا“ جي وفات تي، سندس وارثن کان ڏيڍ لک جي رقم عطيي طور وٺي، ڪاليج تي خرچ ڪري، ڪاليج سندس نالي سان منسوب ڪري ڇڏيو. 
1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ، سنڌ حڪومت هن ڪاليج کي پنهنجي تحويل ۾ وٺي، ”اين. اِي. ڊي انجنيئرنگ گورنمينٽ ڪاليج“ جو نالو ڏئي ڇڏيو. 14 آڪٽوبر 1955ع تي ڪاليج جو انتظام مغربي پاڪستان سنڀالي ورتو، جنهن بعد 1 جولاءِ 1962ع کان 16 اپريل 1966ع تائين هيءُ ڪاليج خودمختيار بورڊ آف گورنرس جي حوالي ڪيو ويو. هن ڪاليج جو پهريون پرنسپل مسٽر جي.ايڇ. گوڪلي هو، جڏهن ته هن ڪاليج جو پهريون گرئجوئيٽ جمناداس تخت رام نالي هڪ شاگرد هو. 1973ع ۾ هن ڪاليج کي يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو، ۽ يونيورسٽيءَ کي نئين عمارت ۾، جيڪا گلشن اقبال ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ سان لڳو لڳ آهي، منتقل ڪيو ويو. هن وقت اين. اي. ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽيءَ جي نالي سان مشهور آهي.

## حوالا

زمرو:ڪراچي
زمرو:تعليمي ادارا
زمرو:پاڪستان ۾ تعليم
زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا
زمرو:ڪراچي جا تعليمي ادارا
زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا
زمرو:ڪراچي ۾ يونيورسٽيون
زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون
زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون
ايمني بلاول (راڳڻي)

هي ڪلياڻ -ٺاٺ- جي سمپورن راڳڻي آهي. هي هڪ قسم جو -بلاول- آهي، پر ايمن جو رنگ چٽو اٿس. ٻئي مڌم هن ۾ شامل آهن. هن ۾ کرج وادي سر آهي ۽ پنچم سموادي. آروهي ۾ مڌم تيور هنيو ويندو آهي ۽ انهيءَ ڪري ايمن جو رنگ چٽو ٿيندو آهي، پر -امروهي- ۾ مڌم شڌ سبب وري -بلاول- جو رنگ نکري ٿو. -بلاول- ۾ نکاد وڪر آهي. پر -ايمني بلاول- ۾ نکاد وڪر سر ناهي. هن راڳڻيءَ جي خاصيت آهي ته ايمن جي شڪل آروهي ۾ ۽ -بلاول- جي شڪل امروهيءَ ۾ ڏيکاري ٿي. هي راڳڻي ايمن ۽ -بلاول- جو مرڪب آهي. 
هن راڳڻي جي آروهي: ساري گا ما گي مي پا ڌي ني ڌي سا ۽ امروهي: سا ني ڌي پا ما گي ما ري سا آهي ۽ صبح جي وقت ڳائبي آهي. نوٽ: هن راڳڻيءَ جو ذڪر ڪلياڻ -ٺاٺ- جي ضمن ۾ راڳ ساگر ۾ ٿيل ڪونه آهي.

## حوالا

زمرو:راڳ
ايمن ڪلياڻ (راڳڻي)

ڪلياڻ -ٺاٺ- جي راڳڻي آهي، جيڪا ايمن ۽ -بلاول- جي ميلاپ مان جوڙيل آهي. هي سمپورن راڳ آهي، امروهيءَ ۾ مڌم شڌ به لڳندو آهي. هن راڳڻي جي آروهي سا- ري- گا- ما- پا- ڌا- ني- سا ۽ امروهي ساني ڌي پا مي گي ري سا آهي.

هن راڳ ۾ خوبصورتي لاءِ -امروهي- ۾ گنڌار سان گڏ مڌم ڪومل ڪمزور ڪري لڳائجي. هن راڳڻي جو خاص سرگم هي آهي: پا- مي- گي- ماگي- ري- ڌي ني ري- سا- ني ني ڌي پا- سا- ڌي سا- ني ري- گي- پا- گي پا- ڌي مي پا- ري- گي ما گي- ري- ڌي ني- ري- سا آهي، جڏهن ته وادي سُر گنڌار تيور ۽ سموادي سُر نکاد تيور، رات جي شروع واري پهر ۾ ڳائبي آهي.

## حوالا

زمرو:راڳ
زمرو:شاهه عبدالطيف ڀٽائي
ايمرسن جا علمي ۽ عقلي نقطا

سروالڊو روڊالف ايمرسن جي هن ڪتاب جو مترجم مرزا قليچ بيگ آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 60 صفحا آهن . پهريون ڇاپو، هارون پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1920ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، ڪوهنور پرنٽنگ پريس، ورڪس حيدرآباد مان 1922ع ۾ شايع ٿيو. هن ڇاپي جي قيمت 6 -آنا- آهي.

## حوالا

زمرو:انگريزي ادب
زمرو:مشهور ڪتابون
زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب
ايمپلائيز اولڊ ايج بينيفٽس انسٽيٽيوشن

ايمپلائيز اولڊ ايج بينيفٽس انسٽيٽيوشن (EOBI):هي ادارو 1976ع ۾ ايمپلائيز اولڊ ايج بينيفٽس ايڪٽ 1975ع هيٺ منسٽري آف ليبر، مئن پاور اينڊ اوورسيز پاڪستانيز (ايل.ايم.او.پي) جي هڪ خودمختيار اداري طور قائم ٿيو هو. -ان- ايڪٽ جو مقصد اسلامي جمهوريه پاڪستان جي -آئين- جي آرٽيڪل (c)38 جا مقصد حاصل ڪرڻ هو، -ان- موجب رياست سمورن اهڙن شخصن کي جيڪي -پاڪستان- جي ملازمت ۾ آهن، سوشل سيڪيورٽي لازمي سوشل انشورنس يا ٻين ذريعن سان مهيا ڪندي. 
ايڪٽ جو لاڳو ٿيڻ: اهو ايڪٽ هر صنعت يا -ان- اسٽيئبلشمينٽ تي لاڳو ٿيڻ جوڳو آهي. -جتي- 10 يا -ان- کان وڌيڪ ماڻهو 30 جون 2006ع تائين ملازم هئا. پهرين -جولاءِ- 2006ع کان ايڪٽ جو نفاذ انهن صنعتن يا ادارن لاءِ ڪيو ويو، -جن- ۾ 20 يا -ان- کان وڌيڪ ماڻهو ملازم هجن. -ان- ۾ البته ترميمن ذريعي فنانس ايڪٽ 2008ع ’دي اپليڪبلٽي آف دي ايڪٽ 5‘ يا وڌيڪ ملازمن وارين صنعتن يا ادارن تائين وسيع ڪيو ويو. -ان- کان گهٽ وارا ادارا به درخواست ڏئي ڪوشش ڪري سگهن ٿا. -ان- ايڪٽ جي سيڪشن 47 هين کي ايڪٽ جي نفاذ کان ٻاهر رکي ٿو: 
مقصد: EOBI جو مقصد رجسٽرڊ انشورڊ پرسنس (IP) کي هيٺيان فائدا پهچائڻ آهي: (1) اولڊ ايج پينشن، (2) انويلڊٽي پينشن، (3) سروائيورز پينشن، (4) اولڊ ايج گرانٽ. 
اي. او. بي . آءِ جا ڪم: 1. صنعت وغيره جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن، 2. انشور ٿيل شخص جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن، 3. ڪنٽريبيوشن جي ڪليڪشن، 4. انشورَ ماڻهن کي فائدا ڏيڻ، 5. اي. او. بي فنڊ مينجيمنيٽ / انويسٽمينٽ. 
حڪومت پاران مئچنگ گرانٽ: اداري پاران گڏ ڪيل چندي برابر گرانٽ 1986ع جي -جولاءِ- ۾ حڪومت متعارف ڪرائي هئي، پر پوءِ 1995ع ۾ اها ڪٽجي وئي، وري هاڻي حڪومت ساليانو هڪ لک سمبولڪ ادائگي ڪري ٿي. 
هن اداري EOBI جو 16 ميمبرن تي ٻڌل بورڊ آف ٽرسٽيز وفاقي حڪومت پاران مقرر ڪيل هوندا آهن.

## حوالا
ايميلي عرف تعليم

هيءُ ڪتاب محمد ابراهيم جويي جو انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل آهي. ڪرائون سائيز ۽ ڪچي جلد واري هن ڪتاب ۾ 130 صفحا آهن ۽ قيمت هڪ رپيو 8 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، نئين ادبي سوسائٽي، حيدرآباد طرفان، آفتاب پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1950ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، ايڊيوڪيشنل بوڪ ڊيپو حيدرآباد وارن سال 1954ع ۾ ڇپايو. -ان- کان پوءِ به هن ڪتاب جا ٻه ڇاپا ڇپيا آهن.

## حوالا
ايمپريس مارڪيٽ جي عمارت

هيءَ عمارت ڪراچيءَ شهر ۾ آهي، جيڪا 1889ع ۾ -انگريز- سرڪار تعمير ڪرائي. هن بلڊنگ جو افتتاح ڪمشنر سنڌ، مسٽر پرچرڊ ڪيو. جيئن ته -ان- ئي سال ملڪه وڪٽوريه جي سلور جوبلي ملهائي پئي وئي، تنهنڪري هن عمارت جو نالو ”ايمپريس“، رکيو ويو. هن بلڊنگ جي تعمير تي 55 لک رپيا خرچ آيو. هيءَ عمارت يورپين طرز جي هڪ بهترين عمارت آهي. هن عمارت جي ٽاور جي اوچائي 140 فوٽ آهي. هن مارڪيٽ ۾ 280 دڪانن جي گنجائش آهي. -ان- دور جي هيءَ هڪ بهترين مارڪيٽ هئي، جنهن مان ڏورانهن علائقن کان ماڻهو اچي خريداري ڪندا هئا.

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخي عمارتون
زمرو:ڪراچي جي تاريخي عمارتون
زمرو:ڪراچي ۾ عمارتون ۽ ساختون
ايمان ڇا آھي (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب فضل احمد غزنويءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 34 صفحا آهن. قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. مصنف هيءُ ڪتاب هاشمي پريس، حيدرآباد مان سال 1944ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
ايمپائر سئنيما (لاڙڪاڻو)

هيءَ سئنيما لاڙڪاڻي شهر ۾ 1932ع ۾ ٺهي تيار ٿي. هن سئنيما جو اصل نالو ”پرڀات ٽاڪيز“ هو، پر اڳتي هلي -ايمپائر سئنيما- جي نالي سان مشهور ٿي. هيءَ مڪمل ايئرڪنڊيشنڊ سئنيما هئي. سئنيما ۾ ماڻهن جي ويهڻ لاءِ ڪل 1100 سيٽون هيون. هن سئنيما ۾ شروع وارن ٻن سالن ۾ گونگيون فلمون هلايون وينديون هيون. -ايمپائر سئنيما- جي ڇت ۾ بيلجم جا ٺهيل 16 گارڊر پيل هئا. هڪ گارڊر جو وزن 2 -ٽن-، ڊيگهه 42 فوٽ ۽ ويڪر اڍائي فوٽ هئي. سئنيما ڊهڻ وقت مالڪ اهي گارڊر لکين رپين ۾ پنجاب جي هڪ ڪارخاني جي مالڪ کي وڪڻي ڏنا. اهي گارڊر گهڻو وزني هجڻ سبب پُليءَ (چڪري) ذريعي ٽرالرن تي رکي پنجاب اماڻيا ويا. هن سئنيما ۾ ”جيجل ماءُ“ سميت ڪيتريون سنڌي فلمون هلايون ويون. لاڙڪاڻي جي -تاريخ- ۾ جنهن فلم سلور جوبلي حاصل ڪئي، اها سنڌي فلم ”پرديسي“ هئي. جنهن -انڊيا- جي مشهور فلم”آن“ کي به پوئتي ڇڏيو هو، هيءَ فلم -ايمپائر سئنيما- ۾ لڳي هئي. هن سئنيما کي مارچ 2004ع ۾ ڊاٺو ويو. هن سئنيما جي نالي سان اڄ به لاڙڪاڻي شهر ۾ ”ايمپائر روڊ“مشهور آهي.

## حوالا
ايمان

ايمان عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جو مفهوم آهي. دل سان مڃڻ، يقين ڪرڻ. اسلامي اصطلاح ۾ ”-ايمان- مجمل“ (مختصر) جيڪو هڪڙي خدا ۽ پيغمبر -اسلام- تي -ايمان- آڻڻ ۽ زبان سان اقرار ڪرڻ کان چوندا آهن. -اسلام- جي پهرئين ڪلمي ”لاالہ الا -الله- محمد رسول -الله-“ جي لفظن سان -ان- جو اظهار يا اعتراف ڪيو وڃي ٿو. -ايمان- مفصل (واضح) ۾ -الله- تعاليٰ، -ان- جي فرشتن، جملي نبين، خدائي (احڪامن جي) ڪتابن ۽ قيامت کي مڃڻ، ۽ ائين به مڃڻ ته خير، شر ۽ مقدر -ان- جا ئي بنايل آهن، -ان- طرح جي يقين ۽ اقرار لاءِ عربيءَ ۾ هيٺيان لفظ آهن: ”آمنت بالله وملائکتہ وکتبہ ورسلہ واليوم الآخر والقدر خيره وشره من -الله- تعاليٰ والبعث بعدالموت“.

## حوالا

زمرو:اسلام
زمرو:اصطلاح قرآن
زمرو:اسلامي عقيدا
ايم اي قاضي

سائنسدان، تعليمي ماهر، محقق ۽ -استاد-، ڊاڪٽر ممتاز علي قاضي، 25 جون 1929ع تي حيدرآباد ۾ ڄائو. اصل نصرپور جو رهاڪو هو. ابتدائي -تعليم- حيدرآباد مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ انٽر، ڪراچيءَ مان ڪيائين. 1955ع ۾ ڪنگس ڪاليج لنڊن مان پي. ايڇ. ڊي ڪيائين، جنهن کان پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ -استاد- مقرر ٿيو. پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ڪيمسٽري شعبي جو باني ڊائريڪٽر پڻ هو. -ان- شعبي کي پوءِ وڌائي انسٽيٽيوٽ بنايو ويو جنهن کي ڊاڪٽر ممتاز علي قاضيءَ جي نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي. پڙهائڻ دوران پنهنجي -تعليم- کي -جاري- رکندي ڏيهي ۽ پرڏيهي ادارن مان ايل. ايل. بي، ايف. پي. اي. -ايس-، ايف. آءِ. اي. -ايس-، ايف، پي. سي. -ايس-، ايف. -آر-. سي. -ايس- ۽ ڊي. -ايس- سي جون ڊگريون حاصل ڪيائين. 
سائنس ۽ ٻين موضوعن تي سندس ڪيترا تحقيقي مقالا شايع ٿيا، جڏهن ته 17 ڪتاب پڻ لکيا هئائين، -جن- مان ”اسلامي سوچ ۽ جديد سائنس“، ”اسلامي دنيا ۽ سائنس“ ۽ ”ڊڪشنري آف ٽيڪنيڪل ٽرمس“ مشهور آهن. -ان- کان سواءِ ڏيهي ۽ پرڏيهي يونيورسٽين جي نصاب ۾ سندس لکيل ڪتابن جا باب پڻ شامل هئا. مختلف رسالن ۽ اخبارن ۾ مختلف موضوعن تي تمام گهڻا مضمون ڇپجي چڪا اٿس. 
پاڻ 1972ع ۾ سنڌ جي -تعليم- کاتي جو سيڪريٽري، 1977ع ۾ اسلام آباد ۾ يونيورسٽي گرانٽس ڪميشن ۽ -پاڪستان- ڪائونسل آف سائنس ائنڊ ٽيڪنالاجيءَ جو چيئرمئن، 1977ع ۾ -تعليم- جو وفاقي سيڪريٽري، 1980ع ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ لاءِ صدر -پاڪستان- جو صلاحڪار ۽ 1985ع ۾ وزيراعظم -پاڪستان- جو سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ صلاحڪار ٿيو. -ان- کان سواءِ ڪيترن ئي ڏيهي توڙي پرڏيهي ادارن ۾ مختلف عهدن تي رهيو. کيس سنڌ يونيورسٽيءَ، لطيف يونيورسٽيءَ، يونيسڪو ۽ ٻين ادارن طرفان سونن تمغن سان نوازيو ويو. 
ڊاڪٽر صاحب، -آمريڪا-، -برطانيا-، جاپان، -آسٽريليا-، سريلنڪا، ڪينيا، ملائيشيا، فرانس، رومانيه، سوئٽرزلئنڊ، -ترڪي-، -اردن-، ڪويت، سعودي عرب ۽ ٻين ملڪن ۾ منعقد ٿيل 72 ڪانفرنسن، سيمينارن ۽ گڏجاڻين ۾ پڻ شرڪت ڪئي. ڊاڪٽر صاحب سنڌ سائنس سوسائٽيءَ جو باني پڻ هو. سنڌ سائنس سوسائٽيءَ جي سهڪار هيٺ ڊاڪٽر صاحب، سالن تائين ”سائنس“ مخزن ڪڍندو رهيو. 26 -جنوري- 1988ع تي وفات ڪيائين.

## حوالا
جمھوريت جي بحاليءَ لاءِ تحريڪ

**جمھوريت جي بحاليءَ لاءِ تحريڪ** يا *موومينٽ فار دَ ريسٽوريشن آف ڊيموڪريسي* (Movement for the Restoration of Democracy)، جنھن کي عام طور تي انگريزي مخفف ايم.آر.ڊي (MRD) سان سڃاتو ويندو آھي، پاڪستان ۾ حڪومت جي مخالف ڌر جي پارٽين گڏجي، فيبروري 1981ع ۾ صدر ضياءُ الحق تي دٻاءُ وجهڻ لاءِ هلائي هئي تہ جيئن هو 1973ع جي آئين موجب غيرجانبدار چونڊون ڪرائي. هن تحريڪ ۾ هيٺيون 11 سياسي پارٽيون شامل هيون: پاڪستان پيپلزپارٽي، جميعت علماءِ اسلام، نئشنل عوامي پارٽي، نئشنل ڊئمو ڪرئٽڪ پارٽي، پاڪستان ڊئموڪرئٽڪ پارٽي، عوامي تحريڪ، پاڪستان مزدور ڪسان پارٽي، پاڪستان مسلم ليگ (خواجہ خيرالدين گروپ)، پاڪستان نئشنل پارٽي، قومي محاذ آزادي ۽ تحريڪ استقلال.

هن تحريڪ جو بنياد، 6 جنوري 1981ع تي لاهور ۾ پيو. سنڌ ۾ صحيح معنيٰ ۾ تحريڪ جي شروعات 1983ع ۾ ٿي. پاڪستان پيپلزپارٽيءَ جي ان وقت جي سنڌ جي صدر غلام مصطفيٰ جتوئيءَ جي اڳواڻيءَ هيٺ عوام روڊن تي نڪري آيو. مظاهرا ۽ هڙتالون ڪيائون، تنهنڪري ڪافي گرفتاريون بہ ٿيون. پي.پي.پي جي ڪارڪنن ۽ سرڪاري ايجنسين جي وچ ۾ هنگاما ٿيا. تحريڪ وڏي پيماني تي هلي، پر جنرل ضياءُ الحق مطالبا مڃڻ کان انڪار ڪيو.

1986ع ۾ ٻيهر ايم.آر.ڊي تحريڪ هلائي ويئي. هن ڀيري تحريڪ استقلال ايم.آر.ڊيءَ کان جدا ٿي چڪي هئي. هن تحريڪ دوران سنڌ کي وڏو نقصان رسيو. سوين سنڌي نوجوان، فوجي حڪومت هٿان شهيد ٿي ويا. هن تحريڪ ۾ خيرپور ناٿن شاھ، ميهڙ، دادوءَ، سڪرنڊ، موري، نوشهري فيروز، ڳوٺ طيب ٿهيم، ڳوٺ احمد خان برهماڻيءَ جا سوين انسان قتل ٿيا ۽ سنڌ جو آواز عالمي سطح تائين پهتو. 1988ع جي عام چونڊن کان ٿورو اڳ هي اتحاد (ايم.آر.ڊي) ختم ٿي ويو. هر پارٽي الڳ الڳ ٿي وئي. پيپلزپارٽي اڪيلي سر، وڏي پارٽي هئڻ جي ناتي، چونڊن ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ ٻين پارٽين مسلم ليگ سان اتحاد ڪري ”اسلامي جمهوري اتحاد“ (آءِ.جي.آءِ) جو بنياد رکيو.

## حوالا

زمرو:تاريخ سنڌ (1947ع-تاحال)
زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي
زمرو:پاڪستان جي سياسي جماعتن جا غير متحرڪ اتحاد
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ايم بي انصاري

ايم. بي -انصاري- ريڊيو -پاڪستان- حيدرآباد جو پهريون سنڌي پروڊيوسر ۽ بعد ۾ -اسٽيشن- ڊائريڪٽر ٿي رهيو آهي، سندس اصل نالو محمد بخش -انصاري- هو، کيس عام طرح باباءِ سنڌي براڊ ڪاسٽنگ سڏيندا آهن، هو صداڪاريءَ جي شعبي ۾ زيڊ. اي بخاريءَ جو شاگرد هو، پر ڊرامن جي ڊائلاگن ادا ڪرڻ ۾ پنهنجو مٽ پاڻ هو. ايم. بي انصاريءَ جيڪب -آباد- جي -انصاري- محلي ۾ 1931ع ۾ قادر بخش انصاريءَ جي گهر ۾ -جنم- ورتو، هو پاڻ ۾ ٽي ڀائر هئا، سندس وڏن جي روزگار بابت ڪا ڄاڻ نه آهي، البته ورهاڱي کان پوءِ ايم. بي -انصاري- روزگار جي سلسلي ۾ جلد ڪراچي هليو آيو، پاڻ 51-1950ع ڌاري ڪراچي ريڊيو تي آڊيشن ڏيئي ڪامياب ٿيو، صلاحيتن ۽ خوبصورت آواز جي ڪري ريڊيو جي بالا آفيسرن مان زيڊ. اي بخاريءَ کيس پنهنجي ويجهو رکيو ۽ کيس علي محمد چاڳلا جي پروڊيوسرشپ هيٺ شروع ٿيندڙ سنڌي سيڪشن ۾ اسٽاف انائونسر مقرر ڪيو. 17 -آگسٽ- 1955ع تي ريڊيو حيدرآباد قائم ٿيو ته -انصاري- صاحب کي اسٽاف انائونسر مان -ترقي- ڏيئي پروڊيوسر طور چاڳلا صاحب سان گڏ حيدرآباد موڪليو ويو. ريڊيو 1956ع ڌاري جڏهن حميد نسيم حيدرآباد ريڊيو -اسٽيشن- جو ريجنل ڊائريڪٽر ٿي آيو ته -ان- وقت حيدرآباد ريڊيو تي ٻه پروڊيوسر هئا، -اردو- پروگرامن لاءِ -الياس- عشقي ۽ سنڌي پروگرامن لاءِ ايم. بي -انصاري-. -انصاري- صاحب زبردست انائونسر ۽ صداڪار هو، پاڻ ڪنهن به صداڪار يا آرٽسٽ جي لفظي يا اچار جي غلطي برداشت نه ڪندو هو. ”رس رهاڻ“ ۽ ”شبستان“ سندس يادگار پروگرام رهيا آهن ۽ حال حيات سازندن جو چوڻ آهي ته ايم. بي انصاريءَ جهڙو بهترين ميوزڪ رڪارڊسٽ سنڌ کي اڄ تائين نه مليو آهي. هن زيڊ. اي -بخاري- ۽ حميد نسيم جي ذوق جمال مان ڪافي پرايو، آواز جي لاهه چاڙهه جو فن ڄاڻندڙ صداڪار هو، خود پسند ضرور هو، پر خوشامد پسند نه هو. 
ايم. بي -انصاري- 31 مارچ 1991ع تي ريڊيو -پاڪستان- ڪراچيءَ مان ڊائريڪٽر جي حيثيت سان رٽائر ٿيو ۽ 11 مارچ 1993ع ۾ 62 ورهين جي عمر ۾ ڪراچيءَ ۾ وفات ڪيائين، کيس اباڻي شهر جيڪب -آباد- جي -انصاري- محلي ويجهو مقامي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

## حوالا
ايليمينٽري سنسڪرت اسڪول حيدرآباد

ورهاڱي کان اڳ هي اسڪول حيدرآباد ۾ ميونسپالٽيءَ پاران قائم ٿيو هو، جنهن ۾ گهڻو ڪري -برهمڻ- -ٻار- پڙهندا هئا. هن اسڪول ۾ صرف سنسڪرت پڙهائي ۽ سيکاري ويندي هئي، هي اسڪول حيدرآباد جي بهترين اسڪولن ۾ شمار ٿيندو هو. هي اسڪول زناني اسپتال جي سامهون هو، ۽ ورهاڱي کانپوءِ -بند- ٿي ويو.

## حوالا
ايلياڪو

**ايلياڪو** هڪ قسم جو اوني ڪپڙو جيڪو ’الپاڪي‘ پھاڙي جانور جي کل ۽ اُن مان ٺھندو هو.

## حوالا
ايلي ڪاٽ علي گوھر

**ايلي ڪاٽ علي گوهر** جي والده -انگريز- دور ۾ ليڊي ڊفرن اسپتال ۾ هڪ ڊاڪٽرياڻي هئي ۽ سندس پيءُ آرٿر سڊني ڪاٽ (Arthur Sydney Acott) حـيـدرآبـاد ۽ مـيـرپورخاص جو ڪليڪٽر هو. ايلي ڪاٽ جي والده جا منشي 
محمد علي جي گهر واريءَ سان تمام سٺا تعلق هئا، هن کي اولاد نه پئي ٿيو، هڪ ڀيري اشرف شاهه جي پڙ مان ماتمي جلوس پئي آيو ته هن ڊاڪٽرياڻيءَ سڀني کي دعا گهرندي ڏسي پاڻ به پنهنجي اولاد لاءِ دعا گهري، انهيءَ سال کيس پٽ ڄائو، جنهن کان پوءِ هي پاڻ ۽ پنهنجي پٽ ايلي ڪاٽ کي محرم جي ڏهاڙن ۾ ڪارا ڪپڙا پارائيندي هئي. اڳتي هلي انهيءَ ايلي ڪاٽ -اسلام- قبول ڪيو ۽ پنهنجو نالو علي گوهر ڪاٽ رکيائين. هي ايڪسائيز انسپيڪٽر آف سنڌ به رهيو. اشرف شاهه جي پڙ، قدم گاهه مولا علي ۽ ٻين هنڌن -جتي- به مجلس ٿيندي هئي ته ايلي ڪاٽ پاڻ اتي وڃي شريڪ ٿيندو هو، اڪثر وقت اشرف شاهه جي پڙ ۾ گذاريندو هو. هن اشرف شاهه جي درگاهه کي ٺهرايو ۽ اتان پاڻ ذوالجناح سينگاري ماتمي جلوس جو انتظام ڪندو هو ۽ نياز به ڪندو هو. هي نماز ۽ -تهجد- جو سخت پابند هوندو هو. جوانيءَ ۾ هڪ دفعو لنڊن ويو، -جتي- سندس پيءُ سندس شادي ڪرائي هئي، جنهن مان کيس ٻه پٽ ۽ هڪ ڌيءَ جو اولاد ٿيو. ڪجهه عرصي کانپوءِ هي حيدرآباد ۾ اچي رهائش پذير ٿيا. -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ جڏهن سڀ -انگريز- آفيسر موٽي لنڊن ويا، تڏهن هن جي پيءُ ۽ زال به موٽي هلڻ لاءِ ضد ڪيو، آخرڪار هن جي انڪار بعد علي گوهر ڪاٽ جو پيءُ، زال ۽ -ٻار- کانئنس ناراض ٿي لنڊن هليا ويا. 
علي گوهر ۽ سندس ماءُ هتي رهي پيا، علي گوهر جي والده جلد وفات ڪئي، جنهن کي حيدرآباد جي گورا قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. -ان- کان پوءِ علي گوهر اشرف شاهه جي پڙ کي اچي وسايو ۽ عزاداريءَ ۽ ماتمي جلوس منعقد ڪرائيندو هو، هن 1970ع ۾ وفات ڪئي ته کيس اشرف شاهه جي درگاهه ۾ ئي دفن ڪيو ويو. اهو پڙ -پاڪستان- ٺهڻ کان وٺي هاڻي اشرف شاهه جو پڙ نه پر ’ايلي ڪاٽ جو پڙ‘ سڏبو اچي، اهو پڙ حيدرآباد جي پڪي قلعي جي صدر دروازي جي ڀر ۾ موجود آهي، -جتي- اڄ به عزاداريءَ جو سلسلو -جاري- آهي.

## حوالا
ايلميتي خط

**ايلميتي خط** (Elmiti Script ):ايليميتي/ايلمائٽي هن وقت ڪٿي به ڪا نه ٿي ڳالهائجي. موقوف (Extinct) -ٻولي- آهي. پر 600 ق. م ۾ هيءَ پرشين امپائر جي سرڪاري -ٻولي- هئي. سڪندراعظم جڏهن -ايران- تي چڙهائي ڪئي ته هيءَ -ٻولي- خاصي حالت ۾ موجود هئي. هي ڪا هڪ رات ۾ ڪانه اڀري هوندي نه ڪو هڪ سال ۾ ختم ٿي هوندي. ٻوليون صدين جو سفر ڪري اڳتي اچن ٿيون ۽ صدين جو سفر طئي ڪري پنهنجي طبعي حالت کي پهچي ختم ٿي وڃن ٿيون. هن جا ٽي قسم ٻڌايا وڃن ٿا: 
1.	پراڻي المائيٽي: Proto- Elmite هي تمام پراڻي لکت جو نمونو آهي، جيڪو -ايران- ۾ رائج هو. جيڪو مٽيءَ جي ننڍڙين ٽڪين (Tablet) تي لکيل آهي ۽ ڪيترن ئي ايراني قديم ماڳن -تان- مليون آهن. هن جون 1000 کان مٿي نشانيون (Symbols) مليون آهن؛ جيڪي پڙهجي نه سگهيون آهن. هي ميخي خط (Cuniform) جي سڌريل صورت آهي. 
2.	ليڪائين ايلمائيتي Linear Elmite: هيءَ لکت -ايران- جي ڪن مقبرن -تان- ملي آهي. هيءَ اوا ايلمائيٽي مان نڪتل چئي وڃي ٿي. پر ڪا پڪي ثابتي نه ملي آهي. 
3.	ميخي ايلمائيتي (Cuniform ):هيءَ لکت 2500 ق. م کان 331 ق. م تائين استعمال هيٺ رهي آهي. هيءَ لکت اڪادي خط -تان- ورتل آهي. هن ۾ نشانيون (Symbols) گهٽ استعمال ٿيل آهن. المائيٽي ٻوليءَ جو سامي، سنڌو يورپيائي، ۽ سميري ٻولين سان گهرو سنٻنڌ هو جو هيءَ لکي به سميري خط ۾ ويندي هئي. ڪن جو چوڻ آهي ته هيءَ دراوڙي -ٻولي- آهي ۽ اصل دراوڙين جي ايلام ٻوليءَ جا نشان آهن. جو دراوڙ هندوستان کان چار هزار ق.م انهيءَ پاسي ڏانهن طبعي حالتن جي ڪري لڏي آيا هئا ته پاڻ سان -ٻولي- به آندي هوندائون. ايلام وڏو قبيلو هو، جيڪو ڏکڻ هندستان کان لڏي اُر تائين ويو هو. -ان- تي -تحقيق- ٿي آهي.

## حوالا
ايلسي ديھ

هن نالي سان جيڪب آباد ضلعي جي ڪشمور تعلقي ۾ هڪ ديهه، جنهن ۾ ”-ايلسي-“، ’نواب خان کوسو‘، ’مولابخش -جکراڻي-‘ ۽ ’نوقاف گولو‘ ڳوٺ -آباد- آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
ايلچي ديھ

تعلقي ڪوٽڙيءَ جي هڪ ديهه، جنهن ۾ ڪو به ڳوٺ شامل نه آهي.

## حوالا
ايلچي ديھ 2

لاڙڪاڻي ضلعي جي تعلقي قنبر ۾ هڪ ديهه، جنهن ۾ ’ڏتل ابڙو‘، ’الهڏتو‘، ’حسين -جاگيراڻي-‘، ’سيدن جو ڳوٺ‘، ’ڪلهوڙن جو ڳوٺ‘ ۽ جاگيراڻين جا ڳوٺ موجود آهن.

## حوالا
ننڍو ڦوٽو

ننڍو ڦوٽو. هڪ قسم جو خوشبودار -ٻج-، جيڪو مصالحي ۽ دوا طور ڪم ايندو آهي. اڳي هيءُ ٻوٽو ڀارت ۽ سريلنڪا ۾ ٿيندو هو، پر -پاڪستان- کان پوءِ هن -ٻوٽي- تي ڪامياب تجربا ڪري، سنڌ جي سامونڊي ڪناري جي آبهوا ۾ پوکيو ويو آهي، تنهنڪري هاڻي ائين چئي سگهجي ٿو ته هي ٻوٽو سنڌ جي سامونڊي ڪناري جي پيداوار آهي.

thumb|ڦوٽي جا ٻج

ڦوٽو: الائچي:ڪارڊمم:**Cardamom** :
()يا 
ڪڏھن ڪڏھن  **cardamon** يا 
**cardamum** لکبو آھي.اھو ھڪ مصالحي جو قسم آھي جيڪو ٻوٽن جي زنجيبريسياء جنسن ايمامم * Amomum * ۽ ايلٽيريا *Elettaria* مان ملندو آهي. اھي ٻئي جنسون ڏکڻ ايشيا جي  ڀوٽان ۽ نيپال سميت انڊونيشيا ۾ عام آھن. 
## تفصيلي تعارف
اھي داڻن جي صورت ۾ ٻج ھوندا آھن جن مٿان سنھون ڇلڪو ھوندو آھي .انھن ۾ ايلٽيريا ھلڪي سبز رنگ جا ھوندا آھن 
thumb|ڪيرالا جو خشڪ ننڍو ڦوٽو ۽ کليل ڇلڪي ۾ بہ ڏيکاريل
جن کي عام طور تي ننڍا ڦوٽا چئبو آهي ۽ ايمامم تيز ناسي رنگ جا وڏي سائيز وارا ھوندا آھن جن کي عام طور تي وڏا ڦوٽا چيو ويندو آهي. ڦوٽن يا الائچي جي واپار جو پھريون حوالو سريلنڪا کان واپار جو ملي ٿو جيڪو ٻارھين صدي عيسويءَ جو حوالو آهي  ھاڻوڪي زماني ۾ ان جي پوک گوئيٽيمالا، ملائيشيا ۽ تنزانيا ۾ پڻ ٿئي ٿي. گوئيٽيمالا ۾ ڦوٽو انڊيا جي ڪيرالا مان جرمنيءَ جي ڪافي جي آبادگار آسڪر مجوس ڪلوفر پھرين جنگ عظيم کان اڳ منتقل ڪري متعارف ڪرايو ء گوئيٽيمالا سن 2000 کان دنيا جو سڀ کان وڏو ڦوٽا پيدا ڪندڙ ملڪ ٿي ويو آهي زعفران ۽ ونيلا کان پوءِ  ڦوٽو دنيا جو ٽيون نمبر مھانگو مصالحو آهي. 
ننڍن ڦوٽن کي الائچي چئبو آھي جيڪو لفظ  اصل ۾ ايلاچي آهي.قديم زماني کان وٺي سنڌ جا ماڻهو ملبار طرف جي رهاڪن سان وڻج واپار ڪندا آيا آهن، ته انهيءَ ڳالهه جو ٻوليءَ تي به اثر ٿيو آهي. مثلاً، ”ايلاچي“ اصل ۾ دراوڙي (Dravidian) لفظ اهي، جو اول سنسڪرت ۾ چالو ٿيو. سنسڪرت ۾ رڳو چون ”ايلا“، پر اسين چئون ”ايلاچي“. پڇاڙي (Suffix)  ڪئنريز ٻوليءَ مان ورتي اٿئون، جيئن مسٽر دويٽيا  پنهنجيءَ ٺاهيل گجراتيءَ ٻوليءَ جي تاريخ ۾ ڄاڻايو آهي.

## طب
نالا: ع. قاقله، ف. هيل، هه. وغيره___ الائچي، ابل، شوشمار ۽ شـہ فيون.
اثر: گرم خشڪ 2، نقصان: ___-، ميل: ڪتيلو، عيوض: ڪباب چيني، وزن: اڌ ماسي کان هڪ ماسي تائين.
سڃاڻپ: هڪڙا ننڍا ڦوٽا، ٻيا نر ڦوٽا، نر ڦوٽي جي کل ڪاري ٿيندي آهي ۽ ننڍي ڦوٽي جي کل ڀوري ٿيندي آهي. کل کي چيربو ته اندران ڪارسرا سنها داڻا نڪرندا.
خاصيت: دل ۽ دماغ کي خوش ڪندڙ آهن، معدي ۽ جگر کي طاقت ڏين ٿا، طعام کي هضم ڪن ٿا، وائي باديءَ کي تحليل ڪن ٿا، بک وڌائين ٿا، پيٽ جي سور، اوڪارن ۽ الٽيءَ ۾ مفيد آهن.
دستن ۽ رت جي دستن کي بند ڪرڻ لاءِ اُهي ٿاڌل وانگي گهوٽي پيارڻ گهرجن. وات کي خوشبودار ڪرڻ لاءِ وات جي ڦٽن ۽ ڦرڙين، پچڻ ۽ ڦلارجي پوڻ جي حالت ۾ مفيد آهن.،

## گئلري



فائل:Black and green cardamom.jpg|
ڪارا وڏا ڦوٽا ۽ ساوا ننڍا ڦوٽا
فائل:Cardamom Plant ( One year Old).jpg|ڦوٽي جو ھڪ سال جو ٻوٽو
فائل:Leaves of Cardamom.jpg|ڦوٽي جي ٻوٽي جا پن
فائل:Elettaria cardamomum Flowers and Blooms.jpg|ڦوٽي جا گل
فائل:Flower of cardamom.jpg|ڦوٽي جا گل
فائل:Closeup of Cardamom Flower.jpg|گل ويجھو کان
فائل:Cardamom-Dried-Seeds01.jpg |
ڦوٽي جا ٻج ۽ ثمر
فائل:Elettaria cardamomum Capsules and seeds.jpg|ساوا ڦوٽا ۽ انھن جو ٻج
فائل:Green Cardamom.JPG|ننڍن ڦوٽن جي برني
فائل:Cardamom.JPG|پيالي ۾ اڇا ڦوٽا ڏيکاريل
فائل:Elettaria cardamomum capsules.jpg|انڊيا جا ننڍا ڦوٽا جيڪي مصالحي طور استعمال ٿيندا آهن



## حوالا

زمرو:عرب کاڌا
زمرو:مصالحا
ايلاچو

هڪ قسم جو رنگين ريشمي پٽاپٽي ڪپڙو، جنهن تي ايلاچين جهڙا گل -ٻوٽا- ڇپيل هوندا آهن. آڳاٽي وقت ۾ هن ڪپڙي جو چالامان هوندو هو ۽ وڏ گهراڻيون عورتون هن ڪپڙي کي پسند ڪنديون هيون. هي ڪپڙو سوداگر ولايت مان آڻيندا هئا. خاص ڪري هي ڪپڙو چين ملڪ مان ايندو هو.

## حوالا
ايل. وي. پرانچبي

مھاراشٽر جو هڪ عالم، **لڪشمڻ وشنو پرانچبي** (ايل. وي. پرائنچبي) نوڪريءَ سانگي سنڌ ۾ آيو ۽ هڪ ڊگهو عرصو هتي رهيو، جنھنڪري هن کي سنڌي ٻوليءَ سان رغبت پيدا ٿي. هن سنڌي ٻوليءَ ۾ مھارت حاصل ڪري، انگريزي سنڌي لغت تيار ڪري، 1868ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ڪرائي، جنھن جو حوالو گريئرسن جي ڪتاب ”لئنگئسٽڪ سروي آف انڊيا“ جي اٺن جلدن ۾ ڏنل آهي.

## حوالا
ايل. بي. او. ڊي.

سم ۽ زير زمين پاڻيءَ جي سطح گهٽائڻ لاءِ سنڌو درياهه جي متوازي هڪ سم نالو ٺاهيو ويو آهي، جيڪو عالمي -بئنڪ- ۽ ايشين ڊولپمينٽ -بئنڪ- جي مالي مدد سان 1980ع ۽ 90ع جي ڏهاڪن ۾ کوٽايو ويو هو. -ان- جو مقصد سم واري پاڻيءَ کي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ آهي. ابتدائي ڪاٿي موجب سنڌ جي اڀرندي ۽ ڏاکڻي علائقي ۾ اٽڪل 2.5 ملين -ايڪڙ- زرعي زمين کي فائدو پهچڻو هو. پروجيڪٽ جي ترجيح وارا ضلعا نوابشاهه (موجوده بينظير -آباد-)، سانگهڙ ۽ ميرپور خاص هئا. اها رٿ 1974ع ۾ شروع ڪئي وئي، پر پوءِ وري اڌ ۾ ڇڏي ويئي. زير زمين کارو -پاڻي- نيڪال ڪرڻ لاءِ انهن علائقن ۾ کليل سم ناليون کوٽي انهن جو وڏي نالي ۾ ڇوڙ ڪيو ويو. -ان- سان گڏوگڏ واٽر ڪورسن کي پڪو ڪرڻ به شامل هو ته جيئن واٽر ڪورسن مان -پاڻي- سيمو ڪري زمينن کي خراب نه ڪري. نارا ڪئنال جي ريماڊلنگ، جمڙائو سسٽم جي ٻيهر تعمير ۽ رانٽو ڪئنال جي ذريعي -پاڻي- پهچائي چوٽياريون ڊيم ٺاهڻ هو ته جيئن آبپاشيءَ لاءِ -پاڻي- جي رسد کي وڌائي ۽ سڌاري سگهجي. هن پروجيڪٽ جي ڪل لاڳت 366.5 ملين ڊالر هئي. 1997ع ۾ نارا ڪئنال جي ماڊلنگ کي پروجيڪٽ مان خارج ڪيو ويو، ڇو ته عالمي -بئنڪ- قرض ڏيڻ -بند- ڪري ڇڏيو. پروجيڪٽ مان جيڪي ڪم خارج ڪيا ويا -تن- ۾ نيشنل ڊرينيج پروگرام به شامل هو، جيڪو 1998ع ۾ ايشيائي ترقياتي -بئنڪ- جي گڏيل سيڙپ سان شروع ٿيڻا هئا. جون 2000ع ڌاري 95 سيڪڙو پروجيڪٽ مڪمل ٿي ويو، جڏهن ته 2002ع ۾ سمورو پروجيڪٽ مڪمل ٿيو هو. 1466 ڪلوميٽر ڊگهي مين اسپائنل ڊرين (مکيه وڏو نيڪال) ۽ سرفيس نالين (مٿاڇري وارين نالين) جو ڄار مڪمل ڪيو ويو، رانٽو ڪئنال جي تعمير ۽ چوٽياريون ڊيم جي 55 ڪلوميٽر بندن جي تعمير مڪمل ٿي وئي.

## حوالا
ايگزيڪيوٽو

قانون جي تعميل ڪرائيندڙ. انتظامي آفيسر کي ’**ايگزيڪيوٽو آفيسر**‘ چئبو آهي. انجنيئري کاتي جي عملدار کي ’ايگزيڪيوٽو انجنيئر‘ چئبو آهي.

## حوالا
ايڪيتال

**ايڪيتال** واپارين جي اصطلاح ۾ هڪ مڻ ۾ چاليھ سيرن بدران ايڪيتاليھن سيرن جي تور کي چئجي ٿو 

## حوالا

زمرو:تور جا ايڪا
ايڪي جي واٽ

**ايڪي جي واٽ** رياضيءَ جو هڪ اصطلاح، جنھن مطابق ٽہ-رقمي ۽ پنج رقمي حسابن کي ”هڪ“ جي مدد سان حل ڪيو ويندو آھي.

## حوالا
ايڪوائي

**ايڪوائي** سونارن جو هڪ اوزارُ آھي. ننڍڙي سنداڻِ، جنھن تي مُنڊيون يا ڇلا ويڙهي گول ڪندا آهن.

## حوالا
ايڪو (ڪتاب)

هن نالي سان هڪ ڪتاب شري ڏيارام گدومل جو لکيل آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ 32 صفحا آهن ۽ قيمت 4 -آنا- لکيل آهي. ديوان ميٺارام، حيدرآباد جي بلئوٽسڪي پريس، حيدرآباد مان سال 1928ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
ايڪھڻو

ڏينهن ۾ هڪ ڀيرو کاڌو. هڪ ڏينهن جو ورت. هندو اَسؤَ مهيني جا پهريان نَوَ ڏينهن روزا رکندا آهن، جي ”ايڪهڻا“ سڏبا آهن.

## حوالا
ايڪس پرافٽس ٽئڪس ائڪٽ (ڪتاب)

هيءُ ڪتاب ايڇ. ٽي ناگراڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 66 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. مصنف هيءُ ڪتاب هندستان پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان سال 1941ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

## حوالا
ايڪٽيھ چڱا لڇڻ

هيءُ ڪتاب شيوارام نرسنگهداس ڦيرواڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جي قيمت 2 -آنا- 6 پايون آهي. ڪتاب 1929ع ۾ ڇپيو. پريس وغيره ڄاڻايل ناهي.

## حوالا
ايڪتا جو آلاپ

هيءُ ڪتاب پروفيسر منگهارام ملڪاڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 117 صفحا ڏنل آهن. ڇاپو پهريون، ناگور ڊرئميٽڪ ڪلب، موتي پرنٽنگ ورڪس، حيدرآباد مان سال 1929ع ۾ ڇپايو.

## حوالا
ايڪتا (اخبار)

هيءَ هفتيوار -اخبار- 21 ڊسمبر 1933ع تي لاڙڪاڻي مان -جاري- ٿي. جنهن جو -ايڊيٽر- قسمت راءِ ڇڳاڻي هو. هن -اخبار- تي 1935ع ۾ پي. ڊبليو. ڊي کاتي سميت ٻيا به ڪيترائي بدناموسيءَ جا ڪيس لڳا. هن -اخبار- جو ساليانو چندو اڍائي روپيا هو ۽ -ان- جون 500 ڪاپيون نڪرنديون هيون. هيءَ -اخبار- قسمت پريس لاڙڪاڻي مان ڇپائي پڌري ڪئي ويندي هئي.

## حوالا
ايڪتا (فلم)

**ايڪتا** ()، پهرين سنڌي فلم هئي، جنهن جو هدايتڪار	هومي واڊيا ۽ پروڊيوسر رام پنجواڻي هو. هي فلم 1934ع ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ 1940ع تي مڪمل ٿي ۽ بمبئيءَ مان 1945ع ڌاري رليز ٿي. واڊيا اسٽوڊيوز، ممبئي پاران ٺاهيل هن فلم جو اداڪار ڪريم بخش نظاماڻي ۽ اداڪاره ڪوشيلا بيگ هئي. هن فلم جو موضوع هندو ۽ مسلمانن جي اتحاد هو. هي پهرين سنڌي فلم، پنهنجي همعصر فلمن جي نسبت تمام گھٽ وقت واري هئي.

## نمائش
ايڪتا، جي نمائش ڪراچي جي مشهور سئنيما تاج محل ۾ دهلن شرناين جي گونجار ۾ ٿي هئي. نمائش واري تقريب ۾ سنڌ جو وزيراعظم الله بخش سومرو، جمشيد نسروانجي، جمشيد واڊيا۽ فلم پروڊيوس رام پنجواڻي مک مهمان هئا.
## ڪلام
هن فلم ۾ ڪل ٻه ڪلام شامل هئا، جن جي شاعري کيئلداس فاني ڪئي.

## حوالا

زمرو:سنڌي فلمون
زمرو:ڀارتي فلمون
زمرو:سنڌي ٻولي جون فلمون
ايڪادشي

سنڌي مهيني جي يارهين -تاريخ-، جنهن تي هندو ورت رکندا آهن. -ان- کي ”گيارس“ به چوندا آهن.

## حوالا
ايف. پي. بند

ايف. پي. -بند-، -ٻوڏ- جي پاڻيءَ کان بچاءَ لاءِ هڪ تعمير ٿيل -بند- آهي، جيڪو جيڪب -آباد- ضلعي کان هلي وڃي منڇر تي ختم ٿئي ٿو. ايف. پي. -بند- جو پورو نالو (Flood Protective Bund) يعني (-ٻوڏ- کان بچاءَ -بند-) آهي. هي -بند- انگريزن جي دور ۾ سکر -بئراج- تعمير ٿيڻ کانپوءِ 33، 1932ع ڌاري ٺاهيو ويو. 1975ع واري درياهي -ٻوڏ- ۾ پاڻيءَ جي دٻاءَ سبب ڪن هنڌن -تان- هن -بند- ۾ گهارا پئجي ويا هئا، -ان- کانپوءِ -آگسٽ- 2011ع ۾ آيل -ٻوڏ- سبب هن -بند- کي ڪافي هنڌن -تان- گهارا لڳا. ضلعي لاڙڪاڻي جي ويهڙ ڳوٺ لڳ سيري -پتڻ- وٽ -بند- ڪمزور ٿي ويو، جنهن ڪري ڳوٺاڻن ڳوٺ ٻڏڻ کان بچائڻ لاءِ -بند- کي مضبوط ڪيو. -بند- کي مضبو ط ڪندي سيري -پتڻ- وٽ ٽي مهاڻا /ڳوٺاڻا -بند- جو ڪپر ڪرڻ سبب دٻجي فوت ٿي ويا. انهن معصوم ڳوٺاڻن جي هن قربانيءَ سبب -بند- ٽٽڻ کان -بچي- ويو. اڄڪلهه -ان- جاءِ تي -ٽن- شهيد ڳوٺاڻن جو يادگار تيار ڪيو ويو آهي.

## حوالا
ايف. اي. خان

پاڪستاني آثارِ قديمه جي ماهر ۽ تحقيقي اداري جي هن سربراهه ابتدائي -تعليم- مڪمل ڪرڻ بعد ننڍي کنڊ جي مشهور ۽ پهرين مسلم يونيورسٽي عليڳڙهه مان پهريان -تاريخ- جي شعبي ۾ ۽ پوءِ جاگرافي جي شعبي ۾ ماسٽرز جون ٻه ڊگريون حاصل ڪيون. بعد ۾ هن لنڊن يونيورسٽي مان آثارِ قديمه جي شعبي ۾  جي عنوان سان تحقيقي مقالو تحرير ڪري پي. ايڇ. ڊي جي سند حاصل ڪئي. -آڪٽوبر- 1938ع ڌاري، هندستاني -آثار قديمه- جي سرڪاري اداري ۾ شموليت اختيار ڪيائين، جتان پوءِ 1947ع ۾ کيس هندستاني حڪومت پاران چيني آثارِ قديمه بابت علمي ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ -ٽن- سالن لاءِ چين موڪليو ويو. آثارِ قديمه جي شعبي ۾ سندس اهم ڪارنامو سنڌو ماٿري -تهذيب- تي گذريل 25 سالن ۾ ٿيل -تحقيق- جو وسيع پيماني تي تقابلي مطالعو انتهائي اهميت جو حامل آهي. -ان- کان علاوه هن قديم هندو، -ٻڌمت- ۽ اسلامي دؤر جي آثارن ۽ انهن دورن بابت پيدا ٿيل مفروضن/ مسئلن جو تحقيقي نقطهء نگاهه سان مطالعو پڻ پيش ڪيو. پاڻ 1954ع کان -اوڀر- -پاڪستان- ۾ موجود قديم -ٻڌمت- جي ماڳ مينامتي جي کوٽائي جي عمل ۾ سرگرم رهيو. جڏهن ته سندس ٻين اهم تحقيقن ۾ سنڌو ماٿري جي آڳاٽي هڙپا ۽ موهن جي دڙي جي -تهذيب- ۽ -آبادڪاري- واري پراڻي ماڳ ڪوٽڏيجي بابت کوجنا، سنڌ جي شهر ڀنڀور ۾ اٺين صدي عيسوي ڌاري عربن پاران قائم ڪيل آڳاٽي شهر جي آثارن تي ڪيل -تحقيق- شامل آهي. 
هن پنهنجي تحقيقي ڪم جي حوالي سان بي شمار مقالا تحرير ڪيا آهن، جيڪي مختلف ملڪن جھڙوڪ: -آمريڪا-، نيدرلينڊ، برطانيه، هندستان ۽ -پاڪستان- جي تحقيقي جرنلن ۾ شايع ٿيندا رهيا آهن. آثارِ قديمه جي حوالي سان سندس ڪيل خدمتن عيوض 1961ع ۾ پاڪستاني سرڪار پاران کيس تمغهء -پاڪستان- سان نوازيو ويو. سندس شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست هن ريت آهي: 
*Mainamati: Recent Archaeological Discoveries In East Pakistan (1955). 
*Preliminary Report On Koti Diji Excavation (1957-58). 
*Preliminary Report On Banbhroe Excavations (1960). 
*The Princess Bomba Collection (Antiquities Of Sikh Period ):Catalogue, With Bomba Jindan Dileep Singh Sutherland (1961). 
*Banbhore: A Preliminary Report On The Recent Archaeological (1963). 
*Mainmati; A Preliminary Report On The Recent Archaeological (1963). 
*The Indus Valley And Early Iran (1964). 
*The Glory That Was Mohenjodaro (1967). 
The Glory That Was Harrapa (1967). 
*Architecture And Art Treasures In Pakistan, (1969).

## حوالا
ايشين آرٽس اڪيڊمي ڪراچي

**ايشين آرٽس اڪيڊمي ڪراچي** 1979ع ۾ هيءَ اڪيڊمي قمر شهباز ۽ سندس دوستن جي ڪوششن سان قائم ٿي، هن جو مکيہ ليکڪ ۽ هدايتڪار قمر شهباز هوندو هو. هن ناٽڪ منڊليءَ طرفان ڪيترائي ناٽڪ پيش ڪيا ويا.

## حوالا
اين. بي. بٽاڻي

**اين. بي. بٽاڻي** سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ وڏو تعليمدان هو، جيڪو 1883ع ۾ ڄائو. هن رام ڪرشنا پرمهنس جي سوانح حيات بابت ڪتاب ”شري رام ڪرشنا جي حياتيءَ جو ذڪر“ لکيائين، جيڪو 1936ع ۾ ڇپيو. اين. بي بٽاڻي 1971ع ۾ گذاري ويو.

## حوالا
ايشوري جوتواڻي

**ايشوري جوتواڻي** (انگريزي:Ishwari Jotwani) برطانوي هندستان ۾ سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جي نامور ليکڪ، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، سفرناما نگار ۽ تعليمدان هئي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

## زندگي جو احوال
ايشوري جو پورو نالو ايشوري ٽوپڻداس جوتواڻي هو. هن 11 نومبر 1930ع تي دادو ضلعو جي قديم شهر سيوهڻ ۾ جنم ورتو. هن پنهنجو ننڍپڻ سيوهڻ شريف ۾ گهاريو. ورهاڱي کان پوءِ والدين سان گڏ هندستان جي شهر پوني ۾ رهائش پذير ٿي.

## تعليم
ايشوري شروعاتي تعليم پنهنجي اباڻي شهر سيوهڻ مان حاصل ڪئي. وڌيڪ تعليم هندستان جي شهر پونا ۾ حاصل ڪيائين. بي اي ۽ ايم اي جون ڊگريون به پونا ڪاليج مان حاصل ڪيائين.
## ادبي ۽ علمي خدمتون
ايشوري شروع ۾ سياست ۾  حصو ورتو. هن انگريزن خلاف آزاديءَ جي تحريڪ، ڪئٽ انڊيا (Quit India) ۾ ننڍي عمر ۾ حصو ورتو ۽ 1942ع ۾ ڪجهه عرصي لاءِ سينٽرل جيل حيدرآباد ۾ قيد به رهي. ورهاڱي کان پوءِ هُن هند جي پُوني شهر ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کانپوءِ اُتي  سينٽ ميران هاءِ اسڪول ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس پوني ۾ سنڌيءَ جي استاد طور ذميواريون نڀايون. هوءَ پوني يونيورسٽيءَ ۾ سنڌيءَ جي بورڊ آف اسٽيڊيز جي چيئرپرسن، ممبئي يونيورسٽيءَ جي بورڊ آف اسٽڊيءَ جي ميمبر ۽ سنڌي ساهتيه اڪيڊمي دهليءَ جي ميمبر به رهي آهي. واڊيا ڪاليج ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس جي هاسٽل سپريڊنٽ به رهي. سنڌي ساهتيه سڀا‘ پوني جي صدر پڻ رهي.  ايشوري پونا ڪاليج ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ پروفيسر طور ترقي ماڻي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن ڪهاڻيون، ناول، مضمون ۽ سفرناما لکيا.

## ڪتاب
*محبت جو تياڳ, (ناول) 1951ع

*الفت جي آڳ, (ناول) 1953ع

*ڪامل جون ڪهاڻيون, (ڪهاڻيون)  1993ع

امنگن جا آبشار (مضمون ۽ سفرنامو) 1993ع

*ڇتر پتي شوا جي (جيوني/ڪٿا) : 1996ع

*آکاڻيون پورب ديس جون

*امر چتر ڪٿا

*ڪوتڪ گلدستو

*ڪرامتي ڪوتڪ

## اوارڊ
پروفيسر ايشوري کي  سنڌي ادب ۾ بهترين خدمتن تي نئشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج (NCPSL) پاران 2000ع ۾ قومي اوارڊ مليو.

## ديهانت
پروفيسر ايشوري 6 فيبروري 2013ع ۾ پوڻا هندستان ۾ ديهانت ڪري وئي.

## حوالا

زمرو:ليکڪائون
زمرو:ناول نگار
زمرو:سنڌي عورتون 
زمرو:1930ع جون پيدائشون 
زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار
ايشور داس

ايشور داس- ولد پيتامبرداس ميرپور خاص جو رهواسي آهي. هن سنڌ يونيورسٽي مان ايم. اي ڪئي. 2002ع جي چونڊن ۾ پي پي جي -ٽڪيٽ- تي اقيليتن جي مخصوص سيٽ -تان- سنڌ -اسيمبلي- جو ميمبر چونڊيو. چين، ڀارت، مالديپ، سينگاپور، سري لنڪا، ٿائلينڊ ۽ ويٽنام سندس گهميل آهن.

## حوالا
ايشور چندر

ايشور چندر- سنڌي ۽ هندي ٻوليءَ جو ناميارو ڪهاڻيڪار ٿي گذريو آهي. هو 30 -جولاءِ- 1937ع تي حيدرآباد سنڌ ۾ پيدا ٿيو. ميٽرڪ تائين -تعليم- حاصل ڪيائين. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان هندستان هليو ويو، -جتي- راجستان جي شهر -اجمير- ۾رهيو ۽ ريلوي کاتي ۾ نوڪري ڪيائين. هن سنڌيءَ ۽ هنديءَ ۾ تمام گهڻيون ڪهاڻيون لکيون آهن سندس هندي ڪهاڻين جي هڪ ڪتاب تي راجستان ساهتيه اڪيڊميءَ سڀ کان وڏو -انعام- کيس ڏنو ۽ سندس قدرداني ڪئي. سنڌيءَ ۽ هنديءَ ٻولين ۾ سندس ڏهاڪو ڪتاب ڇپيل آهن -جن- جو تفصيل هن ريت آهي: 1. ٿڌا چپ (1965ع)، 2. مئل ماڪوڙو (1966ع)، 3. پنهنجي ئي گهر ۾ (1973ع)، 4. نئين زماني جو ڪوئو (1979ع)، 5. سخت چهري وارو ماڻهو (1980ع)، 6. موٽي آيل ماضي (1881ع)، 7. -ايشور چندر- جو ست ڪهاڻيون (1983ع)، 8. ڇوڪرو ڇوڪري (1983ع)، 9. -اندر جو ڄامڙو -(1984ع)، 10. ساڳيو ئي سوال (1984ع)، 11. هڪ بيمار غزل (1985ع)، 12. رٿ (1986ع پر/ شايد 1987ع). -ان- کانسواءِ سندس هڪ ڪتاب انگريزيءَ ۾ Forgotten پڻ ڇپيو آهي. هن جا ٽي ڪتاب ٿڌا چپ، سخت چهري وارو ماڻهو ۽ اندر جو ڄامڙو سنڌ ۾ پڻ ڇپيا آهن. هن جي ڪهاڻين ۾ سماجي، معاشي ۽ نفسياتي مسئلن جو حل ملي ٿو. ”موهه“ سندس بهترين ڪهاڻين مان هڪ آهي. هن 13 -آگسٽ- 1992ع تي ديهانت ڪئي.

## حوالا
ايشور جو ڏس

هيءُ ڪتاب هاسانند سندرداس پمناڻيءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 23 صفحا آهن ۽ قيمت 2 -آنا- ڄاڻايل آهي. هيءُ ڪتاب سنڌ پرنٽنگ پريس، سکر مان سال 1922ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
ايشور ڀارتي

**ايشور ڀارتي** 7 جولاءِ 1942ع تي ٽنڊي آدم ۾ ڄائو. بي. اي سندس تعليمي تحصيل آهي. ڪھاڻي ناول سندس پسنديده موضوع آهن. انهن موضوعن تي سندس ٻہ ڪتاب (1) ’ديوارون‘ (ناول، 1974ع) ۽ (2) ’ڪھاڻيون‘ (1978ع) ڇپيل آهن. سندس ڪھاڻين جو ٻيو مجموعو ”دشمن“ 1982ع ۾ ڇپيو. سندس ترتيب ڏنل ڪھاڻين جو مجموعو ”زهر“ بہ مقبول ٿيو.

## حوالا

زمرو:1942ع جون پيدائشون
ايشور آنچل

ايشور آنچل- هند ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو اديب ۽ نقاد هو. سندس اصل نالو ايشور نارائڻ داس شرما ’آنچل‘ هو. 2 -آڪٽوبر- 1928ع تي ڪراچيءَ ۾ ڄائو. شاعري سندس پسنديده شغل هو. سندس هيٺيان ڪتاب ڇپيل آهن: (1) ’پيار ۽ پئسو‘، (2) ’گهنڊ پيو گُڙي‘ (1967ع)، (3) ’خاڪ لپ‘ (1974ع)، (4) ’پاڇولا سانجهيءَ جا‘ (1982ع)، (5) ’پنڌ تتل واريءَ تي‘ (1990ع)، (6) ’آتم جي -تلاش-‘ (1993ع) ۽ (7) ’ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾‘ (1994ع). آخري ڪتاب تي کيس سال 1997ع لاءِ مرڪزي ساهت اڪادمي -انعام- مليو. هن 1998ع ڌاري الهاس نگر (-بمبئي-) ۾ وفات ڪئي.

## حوالا
ايشوري شڪستي (ڪتاب)

هن ڪتاب جو مترجم ديواچند لوڪومل عيسواڻي آهي. رايل سائيز واري هن ڪتاب ۾ 124 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو آهي. -ڀارت جيون- ساهتيه منڊل حيدرآباد طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، ٻاپا پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1940ع ۾ ڇپايو ويو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، ساڳيءَ پريس، مان 1946ع ۾ ڇپيو.

## حوالا
ايسر فقير

ايسر فقير- پٽ پرمانند رانوتي تعلقي اوٻاوڙي جو ويٺل هو. سڄي عمر روهڙيءَ ۾ رهيو ۽ درگاهه درازا جو طالب هو. ڪافيون ڪلام چيائين. سندس ڪي ڪافيون ڪافين جي ڪتاب ۾ شامل آهن.

## حوالا
ايسر خدمتگذار

ايسر خدمتگذار-، مير بجار خان ٽالپر جو خاص منشي ۽ خدمتگذار هو ۽ هميشه مير بجار سان گڏ هوندو هو. جڏهن ميان عبدالنبي جوڌپور جي راجا کي امرڪوٽ جي لالچ ڏئي مير -بجار خان ٽالپر- کي قتل ڪرائڻ تي راضي ڪيو هو ته هيءُ -ان- کانپوءِ خاموش ٿي ويهي رهيو. -جوڌپور- جي راجا چار راٺوڙ قبيلي جا ماڻهو انهيءَ ڪم لاءِ تيار ڪيا. اهي چار ئي راٺوڙ سنڌ پهچي ايسر سان مليا ۽ ايسر جي هٿان مير بجار خان ڏانهن پيغام موڪليائون ته ميان عبدالنبي جيڪي خط -جوڌپور- جي راجا کي لکيا آهن، انهن ۾ اوهان بابت ته گھڻو ڪجهه لکيل آهي. هڪڙي جاءِ خالي ڪرايو، -جتي- اسان کان ۽ توهان کانسواءِ ڪو به نه هجي ته اهي خط اوهان کي پڙهي ٻڌايون. 
مير بجار اهو -ٻڌي- ايسر کي حڪم ڪيو ته هڪ جاءِ جو بندوبست ڪر، ايسر جاءِ جو بندوبست ڪري -جوڌپور- جي آيل راٺوڙن کي اتي اچڻ لاءِ چيو. راٺوڙ اتي پهتا ۽ مير -بجار خان ٽالپر- کي خطن پڙهڻ ۾ محو ڏسي راٺوڙن مٿس تلوارن ۽ خنجرن سان حملو ڪيو. ٻن راٺوڙن ٻه خنجر مير بجار جي پاسن ۾ هنيا، اهو لقاءُ ڏسي ايسر وڌي آيو، جنهن کي به راٺوڙن قتل ڪري ڇڏيو، جنهن دوران مير بجار خان -تلوار- کڻي هنن چئني راٺوڙن سان وڙهڻ لڳو. ٻه راٺوڙ مير بجار ماري وڌا ۽ باقي ٻه ڀڄي ويا.

## حوالا
ايسٽرن نارا ڪئنال

280px|thumb| نارا ڪئنال جو نقشو

سکر بئراج جي کاٻي ڪناري وٽان نڪرندر هڪ واهه جو نالو آهي. ۽ هيءُ -بئراج- جو سڀ کان وڏو واهه آهي. هن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو 13649 ڪيوسڪ آهي، جڏهن ته هن جي پاڻيءَ مان 13 لک، 85 هزار، 986 -ايڪڙ- زمين -آباد- ٿئي ٿي. هن واهه جي ڊيگهه 226 ميل ۽ ويڪر 346 فوٽ ۽ اونهائي 5 ء 11 فوٽ آهي.مٿانهون نارا جيڪو سکر بيراج ۽ جمڙائو وائير جي وچ ۾ قائم آهي. ۽ ٻيو 115 ميل ڊگهو آهي ۽ هيٺيان نارا جمڙائو وائير کان به هيٺ آهن ۽ اهي 105 ميل ڊگها آهن. نارا ڪينال جي مجموعي ڊيگهه 220 ميل آهي ۽ انهيءَ جي گهرج گنجائش 13602 ڪيوسڪ آهي. نارا ڪينال سسٽم ۾ 6 ٻيا ڪينال مثال طور مٿانهون نارو، ھيٺانھون نارو، جمڙائو ڪينال، ٽوئن جمڙائو، مٺڙائو ڪينال، کپرو ڪينال آهن. 

واضح هجي ته نارا ڪينال سسٽم سکر بيراج ۾ 1932 کان وٺي آهي. سنڌو درياءَ جي ڇوڙ جي ريگورليٽنگ ۽ مٿانهين ناري ذريعي نهرن جي پاڻي جي فراهمي ڪئي وڃي ٿي جيڪا خشڪ فصلن يعني ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي لڻائي ۾ استعمال ٿئي ٿو. نارا ڪينال ڪمانڊ جي وڏن ڀاڱن ۾ ڪڻڪ ۽ ڪپهه پوکي وڃي ٿي. جڏهن ته ايسٽرن نارا ڪينال جي آخر ۾ خاص حصن ۾ چانور جي پوک ٿئي ٿي. سکر بيراج جي اڏاوت کان اڳ نارا ڪينال هڪ ٻوڏ وارو هنڌ سمجهيو ويندو هو جيڪو پراڻي هڪڙي دريا جي ڪورس کي فالو ڪندو هو. جنهن کي 19هين صدي ۾ بند ڪيو ويو هو.

## حوالا
وليم جوزف ايسٽ وڪ

انگريز- منتظم، مصنف ۽ ڪمانڊر، جيڪو 1808ع ۾ ڄائو. ونچسٽر (-انگلنڊ-) مان -تعليم- وٺي، -بمبئي- فوج ۾ شامل ٿيو. پوءِ سياسي شعبي سان وابسته ٿيو ۽ سنڌ ۾ هينري پاٽنجر جو معاون مقرر ٿيو. 1889ع ۾ حيدرآباد جي ميرن سان صلح جي ڳالهين واري وفد ۾ شامل هو. 1846ع ۾ ايسٽ -انڊيا- ڪمپنيءَ جو ڊائريڪٽر ۽ 1858ع ۾ -ان- جو نائب چيئرمئن ٿيو. ڪائونسل آف -انڊيا- جو ميمبر به رهيو. هن سنڌ جي -تاريخ- تي انگريزيءَ ۾ هڪ ڪتاب 
“Dry Leaves From Young Egypt” جنهن جو سنڌي ترجمو ، سنڌي ادبي بورڊ پاران”نئين مصر جا پراڻا ورق“ جي نالي سان ڇپايو ويو آهي، هن سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، پر ڪن جو خيال آهي ته اهو اي.بي.ايسٽوڪ سندس -ڀاءُ- هو. وليم جوزف ايسٽ وِڪ 1889ع ۾ وفات ڪئي.

## حوالا