open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لطيفه بن منصور

**لطيفة بن منصور** (پيدائش 1950ع ۾ ٽليمسن ۾) هڪ الجزائري ليکڪ، نفسيات دان، ۽ لسانيات جي ماهر آهي.  سندس ڪم الجزائري سماج ۾ عورتن جي ڪردار، اسلامي انتها پسندي ، ڪهاڻي ٻڌائڻ، صدمو ۽ ياداشت جهڙن مسئلن سان واسطو رکي ٿو.

## سوانح عمري
ايڪول نارمل سپريئر ڊي الجزائر ۾ لسانيات جو مطالعو ڪرڻ کان پوءِ، جتي هن موضوع ۾ پي ايڇ ڊي ڪئي، بين منصور يونيورسٽي آف پيرس III ۾ ان کي پڙهائڻ ۽ ڪنزرويٽوائر نيشنل ڊيس آرٽس ايٽ ميٽيرز ۾ ڪميونيڪيشن ڪرڻ لڳو. 

هوءَ 1996 ۾ پنهنجي مختصر ڪهاڻي 'لي ڪوڪو ڪيڊي' لاءِ پرڪس ميڊيٽرينين ڊي لا نوويل حاصل ڪئي. هن جو ناول، لا پريئر ڊي لا پير، 1997 (ايڊ. لا ڊفرنس) کي پرڪس بيور ايف ايم ميڊيٽرني سان نوازيو ويو آهي. [3]

## مخصوص ڪم
لطيفه بن منصور جو ناول لا پريئر ڊي لا پيور حنان جي ڪهاڻي ٻڌائي ٿو ، هڪ نوجوان عورت جيڪا فرانس ۾ ڪيترائي سال رهڻ کانپوءِ الجزائر ۾ پنهنجي ڪٽنب ڏانهن واپس اچي رهي آهي. جڏهن هن جو جهاز لينڊ ڪري ٿو ته ايئرپورٽ تي انتهاپسندن طرفان حملو ڪيو وڃي ٿو ۽ حنان زخمي ٿي پوي ٿو. هن جي ٽنگن کي لازمي طور تي ڪٽيو وڃي ۽ هوءَ حملي سان لاڳاپيل صدمي جو شڪار آهي. ناول هن جي زندگي ۽ ڪم جي احوال ۽ پنهنجي سؤٽ سان ويجهي دوستي جي چوڌاري مرڪز آهي، جنهن جو نالو حنان پڻ آهي.

مريم نالي هڪ نوجوان ڇوڪري بابت آهي جيڪا هڪ پراسرار حادثي ۾ زخمي ٿي پئي آهي. جڏهن ته اسپتال ۾ هن جي چوڌاري پنهنجي ڪٽنب کي ٻڌي رهيو هو پر جواب ڏيڻ کان قاصر هو ، مريم پنهنجي زندگي جي وڏن واقعن کي ياد ڪري ٿو ته حادثي جو سبب بڻيا ، ياد ڪرڻ جي ڪوشش ۾ ته ڇا ٿيو. ناول معاصر الجزائر ۾ عورتن جي زندگين کي دريافت ڪري ٿو ، مسئلن تي ڌيان ڏئي ٿو جهڙوڪ ڇوڪرين جي تعليم.

## مڪمل ببليوگرافي

* *Trente-trois Tours à son Turban* (راڄ، Rencontres Théâtrales du Niger، مارچ 2003، Boubacar Ibrahim Dambagi جي هدايتڪاري)
* *فريرس musulmans، frères féroces: Voyages dans l'enfer du discours islamiste* (غير افسانوي، 2002)
* *L'Année de l'Eclipse* (ناول، Calmann-Lévy ، 2001)
* *لا پريئر دي لا پيور* (ناول، لا فرق، 1997)
* *Le Chant du Lys et du Basilic* (ناول، J.-C. Lattès، 1990، 1998 ۾ La Différence پاران ٻيو ايڊيشن)
* *Trente-trois Tours à son Turban* (راند، Actes-Sud-Papiers)

## تنقيدي مضمون

* جين اي. ايوانز. 2006. "لطيفه بن منصور جي L'année de l'éclipse ۾ بيوه ٿيڻ، ماءُ ٿيڻ، خود غرضي" جين اي. ايوانز جا چونڊيل ڪم. دستياب آهي: http://works.bepress.com/jane_evans/14    تي
* Mertz-Baumgartner, B. (2001) 'Le rôle de la mémoire chez quelques écrivaines algériennes de l'autre rive' ان بون، سي.، ريدوان، اين ۽ بينائيون-سزميٽ، Y. (Eds.) Novelsérie. ڪاليج انٽرنيشنل ڊي ايل يونيورسٽي يارڪ، گلينڊن، ايٽ ڊي ايل يونيورسٽي ڊي ٽورانٽو 13 - 14 - 15 - 16 مائي 1999 پيرس: ايل هارمتٽن .

## حوالا

زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:1950ع جون پيدائشون
پيسڪوف اوبلاسٽ

**پسڪوف اوبلاسٽ** (روسي: Пско́вская о́бласть، پسڪووسڪايا اوبلاسٽ)) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي، جيڪو ملڪ جي اولهه ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز پسڪوف شهر آهي. سال 2021ع جي آدمشماري موجب، ان جي آبادي 5,99,084 هئي.

**Pskov Oblast** () is a federal subject of Russia (an oblast), located in the west of the country. Its administrative center is the city of Pskov. As of the 2021 Census, its population was&nbsp;599,084.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:پسڪوف اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ميڊجيشي

**ميڊجيشي** هڪ هنگريائي خانداني نالو آهي، جتي *ميڊجيش*، ميڊيائش جو هنگريائي نالو آهي. هن خانداني نالي وارا مشهور ماڻهو هيٺ ڏجن ٿا:

* فروزينا ميڊجيشي (پيدائش 1999ع)، هنگريائي فگر اسڪيٽر
* يوديت ميڊجيشي (پيدائش 1956ع)، هنگريائي باسڪيٽ بال رانديگر

## وڌيڪ ڏسو
* ميڊجيش (خانداني نالو)
* پيٽر ميڊجيشي

## حوالا

زمرو:هنگريائي ٻولي جا خانداني نالا
ريازان اوبلاسٽ

**ريازان اوبلاسٽ** (Ryazan Oblast؛ روسي: Рязанская область، اچار: ريازنسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز ريازان شهر آهي، جيڪو اوبلاسٽ جو سڀ کان وڏو شهر پڻ آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ريازان اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
وولوگڊا اوبلاسٽ

**وولوگڊا اوبلاسٽ** (روسي: Вологодская область، وولوگڊسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ اوبلاسٽ آهي.

وولوگدا اوبلاست روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز وولوگڊا شهر آهي. 2010ع جي مردم شماري جي مطابق اوبلاسٽ جي آبادي 1,202,444 آهي.  سڀ کان وڏو شهر، چيريپووٽس سيورسٽل ميٽالرجيڪل پلانٽ، سڀ کان وڏي صنعتي اداري جو گهر اوبلاست ۾ آهي.

وولوگڊا اوبلاست ڪريلو-بيلوزرسڪي خانقاه، فيراپونٽوف خانقاه (هڪ عالمي ورثو سائيٽ)، ڊيونيسيس جي فريسڪو، ويلڪي اسٽيگ ۽ بيلوزرسڪ جا ٻه وچين دور جا شهر ۽ ٽوٽما ۽ اسٽيوزنا جا باروڪ گرجا گھر سان ڪيترن ئي تاريخي يادگارن جو گهر آهي. ڪاٺ ۽ تازي پاڻي جا وڏا ذخيرا مکيه قدرتي وسيلا آهن.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:وولوگڊا اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
صنعت

ڪنھن **صنعت** جي وصف معاشيات جي حساب سان هڪ مخصوص جاگرافيائي دائري ۾ ڪنھن مخصوص زمري جي مصنوعات (products) جي تياري ڪندڙ تمام ادارن تي ٿيندي آهي. مثال طور ڀارت ۾ رياست مهاراشٽر جي کنڊ جي صنعت. ان ۾ گني (ڪمند) جا هاري ۽ اهي سڀ ڪارخانيدار اچي وڃن ٿا جيڪي کنڊ ۽ ان سان لاڳاپيل شين جھڙوڪ ڳڙ ٺاهڻ سان جڙيل آهن. کير جي صنعت سان اهي سارا ڪاروبار جڙيل آهن جيڪي کير جي ڪاروبار ۽ ان مان بنجڻ وارين شين سان لاڳاپيل آهن. کير مان جيڪي شيون ٺهي نڪرن ٿيون تن ۾ ڏهي، لسي، تڙو (ڇانڇ)، آئس ڪريم وغيره شامل آهن. ڪنهن صنعت ۾ شين جي نوعيت جي حساب سان ان جون مخصوص خاصيتون هونديون آهن. مثال طور کير مان ٺهيل شين جي شيلف لائف (خراب نه ٿيڻ جو مدو) محدود هوندي آهي. تنهنڪري انهن جي وڪري يا ته فوراً ٿيڻ گهرجي يا وري اهي شيون بيڪار ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه مصنوعات جي شيلف لائف وڌيڪ هوندي آهي. ڪيتريون ئي دوا ساز ڪمپنيون پنهنجي دوائن تي ٻن ٻن سالن تائين استعمال جو مدو لکنديون آهن. ڪجهه مصنوعات اهڙيون به آهن جن جي شيلف لائف لامحدود آهي يا شين جي سار سنڀال تي منحصر آهي، جهڙوڪ پلاسٽڪ ۽ اسٽيل مان ٺهندڙ شيون. اهي عملي طور رک رکاءُ تي منحصر رهن ٿيون ۽ پنهنجي بنجڻ جي ڪيترن ئي سالن کانپوءِ به وڪري جي لائق هونديون آهن.

## معيشت ۾ صنعتن جي اهميت
ڪنهن به فعال معيشت ۾ صنعتن جي پنهنجي اهميت هوندي آهي. گڏيل گهرو پيداوار (جي ڊي پي) جو حساب شين ۽ خدمتن جي ڪُل تعداد جي حساب سان ٿيندو آهي. جڏهن هي وڌيڪ هوندا آهن، ته ملڪ ۾ گهٽ قيمتن تي وڌيڪ شيون دستياب هونديون. اهڙي طرح ٻاهرين ملڪن ۾ ان ملڪ جي سڪي جي قيمت به وڌيڪ هوندي. ملڪ جون پيداواري شيون ٻين ملڪن ۾ وڪامنديون. پر انهن جي ڪميءَ جي صورت ۾ ملڪ ۾ گردش ڪندڙ دولت جي اندروني افاديت بيحد گهٽجي ويندي. ٻاهرين ملڪن ۾ به ان ملڪ جون مصنوعات گهٽ ئي وڪامنديون ۽ اهڙي طرح ان ملڪ جي سڪي جي قيمت به گهٽ تصور ڪئي ويندي.

## هڪ ئي وقت صنعتن جو متاثر ٿيڻ
2015ع ۾، پاڪستان ٽيڪسٽائل ملز ايسوسيئيشن جي هڪ بيان مطابق گذريل ٽي ماهي دوران ملڪ جي ٽيڪسٽائل برآمدات ۾ 12 سيڪڙو گهٽتائي واقع ٿي هئي، جنهن جو بنيادي سبب برآمدات ۾ ڪمي آهي.

## حوالا

* صنعت جي تعريف

زمرو:صنعت
زمرو:ڪامنز زمرو جنهن جو ڳنڍڻو وڪي ڊيٽا تي آهي
زمرو:بنيادي موضوع جا مضمون
زمرو:صنعتون (معاشيات)
زمرو:ترقي
ولاديمير اوبلاسٽ

**ولاڊيمير اوبلاسٽ** (روسي: Влади́мирская о́бласть، ولاديميرسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي. ان جو انتظامي مرڪز ولاديمير شهر آهي، جيڪو ماسڪو جي 190 ڪلوميٽر (120 ميل) اوڀر ۾ آهي. سال 2010ع جي مردم شماري جي مطابق، اوبلاست جي آبادي 14,43,693 ھئي.

يونيسڪو جي عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست ۾ ولاديمير جا 12هين صدي جا سوزدال، بوگوليوبوو ۽ ڪديڪشا گرجا گھر شامل آهن.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ولاڊيمير اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
حياتياتي درجابندي

حياتياتي درجي بندي (Biological classification) اهو طريقو آهي جنهن ذريعي حياتيات دان جاندارن کي گروهن ۾ ورڇيندا آهن.

هن درجي بندي جو بنياد ارسطو جي ڪمن تي آهي جنهن هڪ گهڻ-درجاتي نظام ايجاد ڪيو هو. ان تي هڪ وڏو اثر ڪارولس لينيئس جو هو، جنهن ٻه-نالي وارو نظام (binomial nomenclature) مشهور ڪيو. هن نظام ۾ جاندار جو نالو ٻن حصن تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ پهريون حصو جنس (genus) ۽ ٻيو حصو نوع (species) کي ظاهر ڪندو آهي. انسان جي نوع جو نالو *[[Homo sapiens]]* آهي. نوع جا نالا اڪثر ڪري اٽيلڪ (italics) ۾ لکيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ ائين ڪرڻ لازمي ناهي (اهو ئي قاعدو جنس وغيره جي نالن لاءِ به استعمال ٿئي ٿو).
حياتياتي درجي بندي کي ٽيڪسانومي (taxonomy) پڻ چيو ويندو آهي. هي هڪ سائنس آهي ۽ ٻين سائنسن وانگر وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي آهي. مختلف دورن ۾ مختلف اصول استعمال ڪيا ويا، ۽ اها ڪا حيران ڪندڙ ڳالهه ناهي ته مختلف سائنسدان مختلف طريقا استعمال ڪن. 20 صدي جي شروعات کان وٺي، گروهن کي ڊارون جي گڏيل نسل (common descent) واري اصول سان مطابقت رکڻ گهرجي. اڄڪلهه، ماليڪيولي ارتقا جا مطالعا، جيڪي ڊي اين اي (DNA) جي ترتيب جي تجزيي کي بطور ڊيٽا استعمال ڪن ٿا، تمام مشهور آهن. ان کي اڪثر "فائيليوجنيٽڪس" (phylogenetics) چيو ويندو آهي، جيڪا ڪليڊزم (cladism) جي هڪ شاخ يا شڪل آهي. هي طريقو هڪ ارتقائي شجر حيات (Tree of life) تخليق ڪري ٿو ۽ شاخن جو فيصلو ڪرڻ لاءِ جاندارن جي خاصيتن کي استعمال ڪري ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن هڪ ئي گروهه (ٽيڪسان) ۾ رکيل جاندار هڪجهڙا هوندا آهن؛ اهڙي هڪجهڙائي ڪنهن گڏيل وڏي (common ancestor) مان حاصل ڪيل ارتقائي ورثي جو نتيجو ٿي سگهي ٿي.

## هومولوگي (Homology)
هومولوگس خاصيتون اهي هڪجهڙايون آهن جيڪي گڏيل ابن ڏاڏن جي ڪري پيدا ٿين ٿيون. اهي "اينالوگس" (analogous) خاصيتن کان مختلف هونديون آهن. پکي ۽ چمڙا ٻئي اڏامي سگهن ٿا، پر اها خاصيت کين هڪ گروهه ۾ رکڻ لاءِ استعمال نه ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته اها انهن کي ڪنهن گڏيل وڏي کان ورثي ۾ نه ملي آهي.
انهن جي وچ ۾ تمام گهڻن اختلافن جي باوجود، هي حقيقت ته چمڙا ۽ وهيل ٻئي پنهنجي ٻچن کي کير پيارين ٿا، کين ٿڻائتن جي گروھ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم خاصيت آهي، ڇاڪاڻ ته اها خاصيت کين هڪ گڏيل وڏي کان ورثي ۾ ملي هئي.

جڏهن جاندارن جي نالي رکڻ جو موجوده نظام تيار ڪيو ويو هو، ته ان وقت لاتيني زبان سڄي دنيا ۾ وڏي پئماني تي استعمال ٿيندي هئي. تنهنڪري، اهڙا نالا اڃا تائين لاتيني ۾ آهن. لاتيني هن وقت به ان ڪري استعمال ڪئي وڃي ٿي ڇاڪاڻ ته هي هڪ مري ويل زبان آهي، تنهنڪري هي ڪڏهن به تبديل نٿي ٿئي. نون ٽيڪسان جي سرڪاري وضاحت ۽ تشخيص پڻ لاتيني ۾ لکي ويندي آهي. حيوانيات جا ماهر جانورن جي وضاحت لاءِ ڪنهن به ٻولي جي اجازت ڏين ٿا. پهرين جنوري 2012 کان، الجي، ڦڦندي (fungi) ۽ ٻوٽن جا نوان گروهه انگريزي يا لاتيني ڪنهن به ٻولي ۾ بيان ڪري سگهجن ٿا.
## نالن جي پڇاڙي (Name endings)
جنس (genus) کان مٿي وارن درجن کي اڪثر ڪري "ٽائپ جينس" جي بنياد تي نالا ڏنا ويندا آهن، جن جي پڇاڙي (suffix) مخصوص هوندي آهي. اهي پڇاڙيون جاندارن جي بادشاهت (kingdom)، ۽ ڪڏهن ڪڏهن فائلم ۽ ڪلاس تي منحصر هونديون آهن، جيڪي هيٺ ڏنل جدول ۾ بيان ڪيون ويون آهن.

## لاڳاپيل صفحا
* ٻن نالن وارو نظام
* ٽيڪسانومي
* سسٽميٽڪس
* ڪليڊسٽڪس
* ماليڪيولي ارتقا
* ماليڪيولي گهڙي
* فائيليوجنيٽڪس

## حوالا
نابينائي

**نابينائي** (Blindness) مان مراد ڪجهه به نه ڏسڻ آهي. ڪجهه ماڻهن کي نابين چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهي ٿورو گهڻو ڏسي سگهندا آهن. اهو ان ڪري جو اهي واضح طور تي ڏسي نٿا سگهن، پر صرف غير واضح شڪليون يا رنگ ڏسي سگهندا آهن.

جديد ملڪن ۾، تمام گهٽ نوجوان نابين آهن. سڄي دنيا ۾، نابينائي اڪثر ڪري غذائي کوٽ ۽ وڏي عمر جي ماڻهن جي بيمارين جهڙوڪ سفيد موتيو (cataracts) ۽ ٽراڪوما (trachoma) جي ڪري ٿئي ٿي. ماڻهو بيمارين يا حادثن جي ڪري به نابين ٿي سگهن ٿا، پر ڪڏهن ڪڏهن ماڻهو پيدائشي طور به نابين هوندا آهن.
قانوني نابينائي (Legal blindness) جي تعريف اها آهي ته جڏهن ڪنهن جي نظر جي تيزي (visual acuity) ايتري گهٽ هجي جو هو معذوري جي فائدن يا خاص سهولتن لاءِ اهل هجي. قانوني نابينائي جي تعريف اها به آهي ته جڏهن نظر کي عينڪ يا ڪانٽيڪٽ لينسز ذريعي مڪمل طور تي درست نه ڪري سگهجي.

ڪجهه ماڻهو *[[رنگن جي انڌائي|رنگن جا انڌا]]* (color blind) هوندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته اهي ڏسي ته سگهن ٿا پر ڪجهه مخصوص رنگن جي وچ ۾ فرق نٿا ڪري سگهن.

جڏهن ماڻهو نابين هوندا آهن، ته اهي روزاني زندگي جا ڪم ڪرڻ لاءِ *[[بريل لپي|بريل لکت]]* (braille script) ۽ *[[رهنمائي ڪندڙ ڪتو|رهنمائي ڪندڙ ڪتن]]* جهڙيون شيون استعمال ڪندا آهن. ان کان علاوه، اهي پنهنجي اکين کي لڪائڻ يا انهن جي حفاظت لاءِ هر وقت ڪاري عينڪ پڻ پائي سگهن ٿا.

مشهور نابين شخصيتن ۾ لوئي بريل (بريل الفابيٽ جو موجد)، اسٽيوي ونڊر، ري چارلس ۽ هيلن ڪيلر شامل آهن.

## حوالا

* نابينائي جي تاريخ تي ڪتاب 
* رائل نيشنل انسٽيٽيوٽ فار دي بلائنڊ 
* اسڪاٽش سينسري سينٽر 
* بلائنڊ نيٽ
* گائيڊ ڊاگس فار دي بلائنڊ ايسوسيئيشن
ايل نينو

**ايل نينو - ڏکڻ لھر** (El Niño–Southern Oscillation) جيڪا لا نينا کان مختلف آهي، هڪ عالمي آبهوائي رجحان آهي. ان ۾ هڪ سمنڊ جي گرمي پد ۾ تبديلي ڪنهن ٻئي ڏورانهين علائقي جي فضا تي اثر انداز ٿيندي آهي.

ڏکڻ لهر (Southern Oscillation) ڊارون، آسٽريليا ۽ تاهيتي جي جزيرن جي وچ ۾ گرمي پد جي موسمي فرق جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿي. جڏهن ته "ايل نينو" يا "لا نينا" (La Niña) جو اصطلاح لاطيني آمريڪا جي الهندي ساحل تي سمنڊ جي گرمي پد جي تبديلي ۽ دنيا جي ٻين حصن جي وچ ۾ گڏيل اثرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏي حرارتي تبديليءَ جي صورت ۾، ايل نينو ۽ ڏکڻ لهر جا اثر پاڻ ۾ ملي ويندا آهن.

"ايل نينو" جو اصطلاح هڪ اهڙي رجحان لاءِ آهي جيڪو ڪرسمس جي وقت ٿئي ٿو ۽ ڪيترن ئي مهينن تائين جاري رهي ٿو. هي اصطلاح پيرو ۽ ايڪواڊور جي مياڻن (ماهيگيرن) پاران بحر الڪاهل جي گرم لهر ۽ ان سان گڏ ايندڙ تيز برساتن لاءِ استعمال ڪيو ويو هو. هي هڪ قدرتي عمل آهي جيڪو بحر الڪاهل ۾ قدرتي زندگي ۾ خلل جو سبب بڻجي ٿو.

## ايل نينو ۽ لا نينا
ايل نينو ۽ لا نينا ٻه آبهوائي عمل آهن جيڪي هڪٻئي کان مختلف آهن:
* **ايل نينو:** ان ۾ خط استوا واري سمنڊ ۾ پاڻيءَ جا وڏا گرم ذخيرا اوڀر کان اولهه ڏانهن منتقل ٿيندا آهن.
* **لا نينا:** هي ان جي ابتڙ ڪم ڪري ٿي، جنهن ۾ هي گرم پاڻي هندي سمنڊ، ايشيا، انڊونيشيا ۽ آسٽريليا کان اوڀر ڏانهن وڌندو آهي.

ايل نينو جو رجحان سڄي دنيا ۾ 1997ع ۽ 1998ع جي وچ ۾ پکڙجي ويو هو، جنهن جي ڪري خط استوا وارن علائقن ۽ اتر آمريڪا ۾ وڏيون آبھوائي تبديليون آيون. ان جي نتيجي ۾ انڊونيشيا ۽ برازيل جي جهنگلن ۾ وڏي باهه لڳي جيڪا ڪيترن ئي مهينن تائين جاري رهي. اهڙي طرح لاطيني آمريڪا جي ساحلن ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ٻوڏون آيون.

لا نينا جا اثر ايل نينو جي ڀيٽ ۾ گهٽ شديد هوندا آهن، تنهن هوندي به ڪجهه ملڪن کي نمي واري لهرن، ٻوڏن ۽ تيز برساتن جو مقابلو ڪرڻو پوندو آهي. ان سان گڏوگڏ بحر الڪاهل جي وچين جزيرن ۽ اوڀر آفريڪا ۾ اڻڄاتل ڏڪار به پيدا ٿي سگهي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* گلوبل وارمنگ
* آبھوائي تبديلي

## حوالا
برقي مقناطيسي ميل جول

**برقي مقناطيسي ميل جول** (Electromagnetic interaction) هن ڪائنات جي چئن بنيادي قوتن مان هڪ آهي. ان سان گڏ ٻيون قوتون ڪشش ثقل (Gravity)، ڪمزور نيوڪليائي قوت (Weak nuclear force) ۽ مضبوط نيوڪليائي قوت (Strong nuclear force) آهن. هن ۾ برقي قوتون ۽ مقناطيسي قوتون شامل آهن. ان جو هڪ مثال اهو مقناطيسي اثر آهي جيڪو تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن ڪنهن تار مان برقي رو (Current) گذري ٿو.

## عملي استعمال (Applications)
برقي مقناطيسي قوت جا ڪيترائي عملي استعمال آهن، جن ۾ شامل آهن: برقي مقناطيس (Electromagnet)، برقي جنريٽر (Electric generator) ۽ برقي موٽر (Electric motor).

## پڻ ڏسندا
* برقي مقناطيس
* اليڪٽروميگنيٽڪ انڊڪشن
* ميگنيٽوسٽيٽڪس

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
تابڪاريت

**تابڪاريت** يا **تابڪاري زوال** (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان هينري بيڪريل ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.
بعد ۾ ماري ڪوري ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي.

## تاريخ
1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو.

1898ع ۾ ماري ڪوري ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي.

### تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق
تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي:
* تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي.
* ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه.
* هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي.
* ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي.

## تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ
تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي.
* 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو.
* ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن.
* 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ.

## زوال جي شرح (Rate of Decay)

تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي.
فارمولا:

(-dN / N) = λ * dt

جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو:

N(t) = N0 * e^(-λt)
جتي:
* N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد.
* e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718).

## اڌ-عمر (Half-Life)

اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.

اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو:

t(1/2) = 0.693 / λ

مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته:
* 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا.
* 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا.
* 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا.

## حسابي مثال
ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي.

جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين:

N / N0 = 0.286

عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0)

حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي.

## پڻ ڏسندا
* نيوڪليائي فزڪس
* ڪاربان ڊيٽنگ
* ايٽمي نيوڪليئس
* الفا زوال

## حوالا
نخله (سعودي عرب)

*وادي *'نخله**' () اولهندي سعودي عرب ۾ مڪي ۽ طائف جي شهرن جي وچ وارو هڪ علائقو آهي، جيڪو مڪي جي اسلامي *[[حرم (ماڳ)|حرم]]* لاءِ ميقات (حد) طور ڪم ڏئي ٿو.

## آبادي
قديم زماني ۾ وادي نخله يمانيه جو رهواسي قبيلو معاويه بن تميم مان هيو، جيڪو هذيل قبيلي سان تعلق رکندڙ هيو، ۽ انهن مان بني سهم ۽ بني عمير شامل هئا. اڄڪلهه وادي نخله کي صليم قبيلي جي رهائشگاهه سمجهيو وڃي ٿو، جيڪي پڻ هذيل مان آهن، ۽ انهن ۾ هي قبيلا شامل آهن:

* معطاني  
* سعيدي قبيلو  
* ضمياني  
* السويهري  
* عقيلي قبيلو  
* شفيعي قبيلو 

وادي نخله شاميه ۾ هذيل سان تعلق رکندڙ ٻيا قبيلا پڻ آباد آهن، جهڙوڪ:

* حڪمان 
* مطارفه  
* نباته قبيلو  
* بني محيا  
* مساعيد  

## جنن جو ٻڌڻ
حضرت محمد ﷺ جڏهن طائف مان موٽي رهيا هئا ته هو وادي نخلة ۾ ترسيا، جتي پاڻ قرآن پڙهي رهيا هئا. ان وقت جنن جو هڪ گروهه ان کي ٻڌو. قرطبي هن واقعي جو بيان ڪندي لکي ٿو:

## پڻ ڏسو

* محمد صه جون مھمون
** حنين جي جنگ
* جزيرة العرب
** سروات جبل
*** حجاز جبل

## نوٽس

## حوالا

زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ
زمرو:تاريخ اسلام
زمرو:قديم ماڳ ۽ مڪان
گيزا جا اھرام

گيزا جو قبرستان (Giza Necropolis)، جنهن کي گيزا اهرام ڪمپليڪس پڻ چيو ويندو آهي، مصر جي شھر قاهره جي ويجهو گيزا جي پليٽ فارم تي واقع هڪ قديم قبرستان آهي. هي نيل نديءَ جي ڪناري تي واقع قديم شهر گيزا کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر ريگستان جي اندر ۽ قاهره جي شهر کان 25 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. گيزا جو عظيم اهرام دنيا جي قديم ستن عجائبات مان باقي بچيل واحد يادگار آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان جي اڏاوت ۾ 20,000 مزدورن حصو ورتو ۽ ان کي مڪمل ٿيڻ ۾ 20 سال لڳا.

## ڪمپليڪس جا اهم حصا
* خوفو جو اهرام
* خفري جو اهرام
* منڪور جو اهرام
* عظيم اسپينڪس
* خوفو جي ٻيڙي (Khufu ship)

## عظيم اهرام جي اڏاوت
اهرامن جي اڏاوت ڪيئن ٿي، ان بابت ڪيتريون ئي ٿيوريون پيش ڪيون ويون آهن، جن ۾ شامل آهن:
* ٻاهرين ريمپس (Ramps) جو استعمال.
* ڪرين (Cranes) جو استعمال.
* اندروني ريمپ جو استعمال: هي خيال فرانسيسي ماهر تعميرات (Architect) جين پيئر هئوڊن پيش ڪيو هو. هن عظيم اهرام جا تفصيلي ڪمپيوٽر ماڊل پڻ ٺاهيا آهن. هئوڊن جو چوڻ آهي ته ريمپ مٿي ڏانهن وڃڻ لاءِ سرپل (Spiral) شڪل جو هو. ان جا ثبوت اهرام جي ڪنڊن مان مليا آهن. اڏاوت ۾ نه صرف اندروني سرپل ريمپ استعمال ڪيو ويو هو، پر شايد ٻاهريون ريمپ پڻ وڏن پٿرن کي چورائڻ لاءِ استعمال ٿيو هوندو. اهي پٿر اهرام جي هيٺين اڌ حصي ۾ آهن ۽ شايد کين مٿي کڻڻ لاءِ ساديون ڪرينون استعمال ڪيون ويون هيون.

## وڌيڪ پڙهڻ لاءِ
* Lehner, Mark 1997. *The Complete Pyramids*. Thames & Hudson, 1997. ISBN 0-500-05084-8.
* Manley, Bill (ed) *The Seventy Great Mysteries of Ancient Egypt*. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05123-2.

## ٻيون ويب سائيٽون
* WikiMapia تي گيزا پليٽ فارم جو نظارو
* اهرامن جو 3D ماڊل Google Earth لاءِ.
ابو ليلي المھلھل

**ابو ليلي عدي بن ربيعه بن حارث تغلبي** (; &nbsp;443 – 531 عيسوي)، جيڪو **مهلهل** («اهو جيڪو شعر کي باريڪ انداز ۾ اڻيندو آهي») ۽ **زير** («عياش» يا عورتن سان گهڻي دلچسپي رکندڙ) جي لقبن سان پڻ مشهور هو، عرب جو هڪ اسلام کان اڳ وارو شاعر ۽ سورمو هو جيڪو نجد ۾ پيدا ٿيو. هن بنو تغلب قبيلي جي اڳواڻي ڪئي ۽ چاليھن سالن تائين هلندڙ جنگ بسوس ۾ حصو ورتو.

## جنگ کان اڳ سندس زندگي
جيئن ته هو ڪليب بن ربيعه جو ڀاءُ هو، جيڪو عدناني عربن جو بادشاهه هو، تنهن هوندي به مھلھل کي شروعات ۾ سياست سان ڪو خاص واسطو نه هو. هن کي **زير** جو لقب ڏنو ويو، جنهن جو مطلب عياش يا عورتن سان گهڻي دلچسپي رکندڙ آهي، ڇاڪاڻ⁠ته هو عيش و عشرت جي زندگي ۽ عورتن سان تعلقات ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو.

## جنگ بسوس
جڏهن سندس ڀاءُ ڪليب قتل ٿي ويو ته هن پاڻ کي مجبور ڏٺو ته پنهنجي قبيلي بنو تغلب جي اڳواڻي ڪري ۽ پنهنجي ڀاءُ جي بدلي لاءِ جنگ بسوس ۾ حصو وٺي. هي جنگ چاليهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي. جنگ جي شروعات ۾ بنو تغلب ڪامياب رهيا ۽ بنو بڪر جي فوجن مان گهڻن کي قتل ڪيو، پر جيئن جنگ ڊگهي ٿيندي وئي تيئن بنو بڪر ٻيهر منظم ٿي ويا، پنهنجو تعداد وڌايو ۽ آخرڪار جنگ کٽي ويا. 

ابو ليلي سڄي جنگ دوران بنو تغلب جو اڳواڻ رهيو. سندس ڪهاڻي کي غرور ۽ جنگي جذبي خلاف هڪ تنبيهي مثال طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠ته سفارتي حل قبول ڪرڻ کان سندس انڪار آخرڪار سندس قبيلي کي وڏي نقصان جو سبب بڻيو ۽ جنگ جي پڄاڻي تي انهن کي جانين، مال ۽ حيثيت جو وڏو نقصان ٿيو.

## بعد واري زندگي ۽ وفات
جنگ هارائڻ کان پوءِ ابو ليلي يمن ڏانهن ڀڄي ويو، جتي هن پنهنجي باقي زندگي مذحج قبيلي جي حفاظت هيٺ گذاري.

## ميڊيا ۾
هن جي ڪردار کي ٽيليويزن ۽ فلمن ۾ پيش ڪيو ويو آهي، خاص طور تي مشهور ٽيليويزن سيريز *زير سالم* ۾، جنهن جي هدايتڪاري حاتم علي ڪئي ۽ جنهن ۾ سلوم حداد اهم ڪردار ادا ڪيو.

## سندس مائٽ
هو مشهور شاعر امرئو قيس جو مامو پڻ هو، ۽ پنهنجي ٻي ڌيءَ ليلي ذريعي عمرو بن ڪلثوم جو ڏاڏو پڻ هو.

## حوالا

## ماخذ
*Nasser, S. (2009). *[https://doi.org/10.1163/008523709X12554960674494 Al-Muhalhil in the historical akhbār and folkloric sīrah]*. Journal of Arabic Literature, 40(3), 241–272.

زمرو:440ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون
زمرو:531ع جون وفاتون
زمرو:پنجين صدي جا عرب ماڻهو
زمرو:ڇهين صدي جا عربي ٻولي جا شاعر
زمرو:رزميه شاعر
زمرو:عرب عيسائي
انساني فطرت

**انساني فطرت** (Human nature) مان مراد انساني نسل جون اهي خاصيتون آهن جيڪي مجموعي طور تي انسانن ۾ شامل هونديون آهن. ان جو مطلب آهي سوچڻ، محسوس ڪرڻ ۽ عمل ڪرڻ جا اهي طريقا جيڪي انسانن ۾ قدرتي طور موجود هوندا آهن.

اهي خاصيتون ڪھڙيون آهن، انھن جو سبب ڪھڙو آهي ۽ انساني فطرت ڪيتري حد تائين مستقل آهي، اهي اهم سوال آهن. اهي مغربي فلسفي جي قديم ترين ۽ اهم سوالن مان آهن. اهي سوال اخلاقيات، سياست ۽ لاهوت (theology) تي اثر انداز ٿين ٿا. انساني فطرت جتي بهتر زندگي گذارڻ لاءِ مشوري جو ذريعو آهي، اتي اها هڪ سٺي زندگي گذارڻ ۾ حدون ۽ رڪاوٽون پڻ پيدا ڪري ٿي.

اهڙن سوالن جي پيچيده پهلوئن تي فن ۽ ادب ۾ به بحث ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته انسانيات (humanities) انساني فطرت ۽ انسان هجڻ جي معنيٰ جي ڳولا ڪري ٿي.

## انساني فطرت جا نظريا
ڪيترن ئي عظيم مفڪرن انساني فطرت بابت واضح خيال پيش ڪيا آهن، پر ڪجهه خيال ٻين جي مقابلي ۾ وڌيڪ عرصي تائين قائم رهيا آهن. ان جو هڪ مثال ڪاليج جو مشهور درسي ڪتاب آهي جيڪو پهريون ڀيرو 1974ع ۾ "انساني فطرت جا ست نظريا" (Seven theories of human nature) جي نالي سان شايع ٿيو هو. اهي ست نظريا هي هئا:
*افلاطون
*عيسائيت
*مارڪسزم
*فرائيڊ
*سارتر
*اسڪنر
*لورينز
ٽيهه سال پوءِ، ان چونڊ کي وڌائي ڏهن نظرين تائين پهچايو ويو:

*ڪنفيوشسزم
*هندو مت
*ٻڌ مت
*افلاطون
*ارسطو
*بائيبل
*ڪانٽ
*مارڪس
*سارتر ۽
*انساني فطرت جا ڊارونائيز نظريا.

## ارسطو
افلاطون جي سڀ کان مشهور شاگرد، ارسطو، انساني فطرت بابت ڪجهه اهڙا بيان ڏنا جيڪي اڄ تائين اثرائتا آهن.
هن جي ڪم ۾ انساني فطرت بابت ڪجهه واضح ڳالهيون ڪيون ويون آهن:
* انسان هڪ گڏيل رهندڙ (conjugal) حيوان آهي. ان جو مطلب آهي گڏجي رهڻ ۽ گهراڻو (oikos) اڏڻ. هڪ خاندان جي سربراهه ذريعي هڪ ننڍڙو ڳوٺ يا قبيلو هلائي سگهجي ٿو.
* انسان هڪ سياسي حيوان آهي. ان مان هن جي مراد هڪ اهڙو جاندار آهي جيڪو شهر يا قصبن جي سطح تي پيچيده سماج ٺاهڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جتي ڪم جي ورهاست ۽ قانون سازي هجي. هي معاشرو هڪ وڏي خاندان کان مختلف هوندو آهي ۽ ان لاءِ انساني عقل جي ضرورت پوي ٿي.
* انسان پنهنجي تخيل کي استعمال ڪرڻ پسند ڪري ٿو (صرف قانون ٺاهڻ يا ڪائونسلون هلائڻ لاءِ نه). اسان شين کي ڏسڻ، انهن جا نالا سکڻ ۽ انهن بابت سوچڻ سان محبت ڪريون ٿا.
ارسطو جي ويجهو، ٻين جانورن جي مقابلي ۾ عقل ئي اها خاصيت آهي جيڪا انسان کي منفرد بڻائي ٿي.

## حياتياتي نظريا
انسان ٿڻائتا آهن ۽ ارتقا جي عمل ذريعي ترقي ڪئي اٿن. ان مان اهو نتيجو نڪري ٿو ته جنهن کي انساني فطرت چيو وڃي ٿو، اها وراثت ۾ ملي آهي ۽ قدرتي چونڊ (natural selection) جو نتيجو آهي. اسان جو ذهن ڪا خالي سليٽ ناهي؛ اسان جي ذهني زندگي ۽ رويي جون پاڙون قديم آهن. هي فطرت بمقابله تربيت (nature vs nurture) جو سوال آهي ۽ ارتقائي نفسيات جو بنيادي موضوع آهي. علم حيوان (Ethology) ۽ سماجي حياتيات پڻ انهن معاملن کي انساني ارتقا ۽ وراثت جي تناظر ۾ ڏسن ٿا.

## حوالا

زمرو:ذاتي زندگي
اڳواڻي

**قيادت** يا **اڳواڻي** (Leadership) مان مراد ڪنهن فرد، گروھ يا تنظيم جي اها صلاحيت آهي جنھن ذريعي هو ٻين فردن، ٽيمن يا تنظيمن تي اثر انداز ٿيندو آهي يا انهن جي رهنمائي ڪندو آهي.
"قيادت" هڪ اهڙو اصطلاح آهي جنهن تي مختلف رايا موجود آهن. ماهرن جي لکڻين ۾ ان بابت مختلف نقطي نظر تي بحث ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اوڀر ۽ اولهه جي قيادتي طريقن جو موازنو ڪيو ويندو آهي، ۽ اولهه جي اندر ئي اتر آمريڪي بمقابله يورپي طريقن تي بحث ٿيندو آهي.

ڪجهه علمي ماحولن ۾ قيادت کي "سماجي اثر جو هڪ عمل" طور بيان ڪيو ويو آهي جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن گڏيل ۽ اخلاقي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين جي مدد ۽ سهڪار حاصل ڪندو آهي. ٻين لفظن ۾، قيادت اثر وجهڻ جو هڪ اهڙو تعلق آهي جنهن ۾ هڪ ڌر ("اڳواڻ") جي طاقت ٻين ("پيروي ڪندڙن") ۾ تحرڪ يا تبديلي پيدا ڪندي آهي.

## تاريخي نقطي نظر
چيني نظريي "Mandate of Heaven" مطابق حڪمرانن لاءِ لازمي هو ته اهي انصاف سان حڪومت ڪن، ۽ جيڪڏهن ڪو شهنشاهه ناانصافي ڪري ته ماتحتن کي کيس هٽائڻ جو حق حاصل هو.

تاريخي طور تي اهو مڃيو ويندو هو ته اڳواڻ پيدا ٿيندا آهن ۽ قيادت جي صلاحيت وراثت يا "نسلي شرافت" ذريعي منتقل ٿيندي آهي. جيتوڻيڪ بادشاهت ۾ اهڙا خيال عام هئا، پر بعد ۾ جمهوري مفڪرن اهڙن اڳواڻن جا مثال پيش ڪيا جيڪي پنهنجي صلاحيت ۽ قابليت (ميرٽ) جي بنياد تي اڳتي آيا، جهڙوڪ نيپولين بوناپارٽ جي دور جا ڪيترائي سپهه سالار.

مڪياويلي جو ڪتاب *The Prince*، جيڪو 16هين صديءَ جي شروعات ۾ لکيو ويو، حڪمرانن لاءِ اختيار حاصل ڪرڻ ۽ حڪومت کي مضبوط ڪرڻ جو هڪ گائيڊ فراهم ڪري ٿو.
19هين صديءَ کان اڳ، قيادت جي تصور جي اها اهميت نه هئي جيڪا اڄ آهي. *[[Oxford English Dictionary]]* ۾ لفظ "leadership" جو پتو پهريون ڀيرو 1821ع ۾ ملي ٿو، جڏهن اهو صرف ڪنهن عهدي لاءِ استعمال ٿيندو هو. قيادت جو اهو جديد تصور جنهن ۾ اڳواڻ جي خاصيتن ۽ رويي تي زور ڏنو وڃي ٿو، 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران ترقي ڪئي.
## حوالا

زمرو:سياسي سائنس جون اصطلاحون
زمرو:معاشرتي تصور
ٽومسڪ اوبلاسٽ

**ٽومسڪ اوبلاسٽ** (Tomsk Oblast؛ روسي: То́мская о́бласть، ٽومسڪايا اوبلاسٽ)
روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي. اهو اولهه سائبيريا جي ميدان جي ڏاکڻي اوڀر ۾، سائبيريا جي وفاقي ضلعي جي ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ٽومسڪ شهر آهي. سال 2010ع جي آدمشماري موجب اوبلاسٽ جي آبادي 10,47,394 هئي.

هن علائقي، جيڪو هاڻي اوبلاسٽ کي ٺاهيندو آهي، جي ترقي 17هين صدي جي شروعات ۾ شروع ٿي. ٽومسڪ شهر پاڻ سال 1604ع ۾ ٺهرايو ويو هو. اوبلاست جي ڪجهه 3,16,900 چورس ڪلوميٽر (1,22,400 چورس ميل) علائقو ناقابل رسائي آهي ڇاڪاڻ ته اهو ٽائيگا ٻيلن ۽ دلدلن سان ڍڪيل آهي. ٽومسڪ اوبلاسٽ ۾، اترين اڌ گول ۾ سڀ کان وڏي دلدل، واسيوگن دلدل موجود آهي. هن اوبلاست جون حدون ٽيومين، اومسڪ، نووسبيرسڪ ۽ ڪيمرووو اوبلاسٽن ۽ ڪراسنويارسک ڪرائي ۽ سان ملن ٿيون.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ٽومسڪ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
تخليقيت

**تخليقيت** (Creativity) مان مراد تخيل جي استعمال ذريعي نوان ۽ قيمتي خيال يا ڪم پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. تخليقيت جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ شين کي ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: غير مادي (intangible) ۽ مادي (physical). غير مادي تخليقي شين ۾ خيال، سائنسي نظريا، ادبي ڪم، موسيقي جون ڌنون ۽ لطيفا شامل آهن. مادي تخليقي شين ۾ ايجادون، نوان طعام، زيور، لباس ۽ تصويرون شامل آهن.

تخليقيت مان مراد مسئلن جا نوان حل ڳولڻ يا ڪنهن مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ نوان طريقا اختيار ڪرڻ جي صلاحيت پڻ آهي. ان ڪري، تخليقيت انسانن کي نون طريقن سان مسئلا حل ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿي.

قديم تھذيبن (جهڙوڪ قديم يونان، قديم چين ۽ قديم هندستان) ۾ تخليقيت جو جديد تصور موجود نه هو؛ اهي فن کي تخليق بدران دريافت جو هڪ روپ سمجهندا هئا. جڏهن ته قديم ابراهيمي روايتن (يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام) ۾ تخليق کي صرف خدا جي صفت سمجهيو ويندو هو. تخليقيت جو جديد انساني تصور رينيسينس (نشاة الثانية) جي دور ۾ پيدا ٿيو، جنهن تي انسان دوستي (Humanism) جي خيالن جو گهرو اثر هو.

تخليقيت ۾ علمي دلچسپي ڪيترن ئي شعبن ۾ ملي ٿي، جن ۾ خاص طور تي نفسيات، ڪاروباري اڀياس (business studies) ۽ ادراڪي سائنس (cognitive science) شامل آهن.

## لغوي معنيٰ
انگريزي لفظ "Creativity" لاطيني لفظ "creare" مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "پيدا ڪرڻ". ان جو بنيادي روح "crescere" آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "شين کي وڌڻ ڏيڻ". انگريزيءَ ۾ "create" لفظ جو استعمال 14هين صديءَ کان ملي ٿو، جيڪو شروعاتي طور تي رڳو الاهي تخليق لاءِ استعمال ٿيندو هو. انساني تخليق جي حوالي سان ان جو جديد مفهوم روشنيءَ جي دور (Age of Enlightenment) کان پوءِ سامهون آيو.

## وصف
نفسيات جي پروفيسر مائیڪل ممفورڊ لکيو آهي ته: "اسان ان ڳالهہ تي متفق آهيون تہ تخليقيت ۾ نون ۽ ڪارآمد شين جي پيداوار شامل آهي." نفسيات دان رابرٽ اسٽرنبرگ جي لفظن ۾، تخليقيت مان مراد "ڪا اهڙي شيءِ پيدا ڪرڻ آهي جيڪا اصل (original) هجي ۽ قيمتي هجي".

عام طور تي تخليقيت کي **[[جدت]]** (innovation) کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. تخليقيت جو مرڪزي نقطو نوان خيال پيدا ڪرڻ آهي، جڏهن ته جدت جو مرڪز انهن خيالن کي عملي جامو پهرائڻ آهي.

## تصور جي تاريخ

### قديم دور
گهڻيون قديم تهذيبون تخليقيت جي جديد تصور کان خالي هيون. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ "تخليق ڪرڻ" لاءِ ڪو خاص لفظ نه هو، سواءِ "poiein" (ٺاهڻ) جي، جيڪو رڳو شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو. افلاطون جو مڃڻ هو ته هڪ مصور ڪا شيءِ ٺاهي نٿو، پر هو صرف قدرت جي نقل ڪري ٿو.

### رينيسينس (نشاة الثانية)
هن دور ۾ تخليقيت کي خدا جي طرفان مليل وحي بدران "عظيم انسانن" جي صلاحيت طور ڏٺو ويو. ان جو سبب ان دور جي انسان دوستي (humanism) واري تحريڪ هئي، جنهن فرد جي عقل ۽ ڪارنامن کي وڏي اهميت ڏني. هن فلسفي مان ئي "رينيسينس مين" جو تصور پيدا ٿيو، جنهن جو وڏو مثال ليونارڊو ڊا ونچي آهي.

### جديد دور
19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾، مشهور رياضي دانن ۽ سائنسدانن جهڙوڪ هيرمان وان هيلم هولٽز (1896) ۽ هينري پوئنڪيئر (1908) پنهنجي تخليقي عملن تي بحث ڪرڻ شروع ڪيو. گراهم والس (Graham Wallas) 1926ع ۾ تخليقي عمل جو هڪ ماڊل پيش ڪيو، جنهن جا پنج مرحلا آهن:
***تياري** (Preparation): مسئلي تي شروعاتي غور فڪر ڪرڻ.
***پرورش** (Incubation): جڏهن ذهن لاشعوري طور تي مسئلي تي ڪم ڪري رهيو هجي.
***اشارو** (Intimation): اهو محسوس ٿيڻ ته حل ملي ويندو.
***روشن خيالي** (Illumination): اوچتو ڪو نئون خيال ذهن ۾ اچڻ.
***پڪ ڪرڻ** (Verification): خيال کي جانچڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ.

## حوالا

زمرو:تنقيدي سوچ جو ھنر
زمرو:خيال
اسٽاڪھوم سنڊروم

**اسٽاڪهوم سنڊروم** (Stockholm syndrome) هڪ تجويز ڪيل نفسياتي حالت آهي، جنهن ذريعي اها وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي ته ڇو ڪجهه حالتن ۾ يرغمال بڻيل ماڻهو پنهنجي اغوا ڪندڙن يا قيد ڪندڙن سان نفسياتي لڳاءُ يا همدردي پيدا ڪري وٺندا آهن. هن جو نالو 1973ع ۾ سوئيڊن جي گاديءَ واري هنڌ اسٽاڪهوم ۾ هڪ بئنڪ ڦر جي ڪوشش تان رکيو ويو آهي، جنهن ۾ چار ماڻهو يرغمال بڻيا هئا، پر بعد ۾ انهن ڦورن جي خلاف گواهي ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو.
اسٽاڪهوم سنڊروم کي ڪڏهن به "ذهني بيمارين جي تشخيصي ۽ شمارياتي مينوئل" (DSM) ۾ شامل ناهي ڪيو ويو، جيڪو نفسياتي بيمارين جي تشخيص لاءِ هڪ مستند گائيڊ سمجهيو ويندو آهي. ان جو سبب هن موضوع تي علمي تحقيق جي کوٽ ۽ اهڙن ثبوتن جو وڌڻ آهي جيڪي هن حالت جي قانوني حيثيت تي سوال اٿارين ٿا.

## پسمنظر

1973ع ۾، جان ايرڪ اولسن (Jan-Erik Olsson) اسٽاڪهوم جي هڪ وڏي بئنڪ "ڪريڊٽ بئنڪن" ۾ ڦر جي ناڪام ڪوشش دوران چئن ملازمن کي يرغمال بڻائي ورتو. هن پنهنجي دوست ڪلارڪ اولوفسن کي جيل مان آزاد ڪرائي پاڻ سان گڏ رکڻ جو مطالبو ڪيو. انهن يرغمالين کي ڇهن ڏينهن تائين بئنڪ جي هڪ توري (Vault) ۾ قيد رکيو ويو.
نيلز بيجروٽ (Nils Bejerot)، جيڪو هڪ سوئيڊش ڏوهن جو ماهر (ڪرمنالوجسٽ) ۽ نفسياتي ماهر هو، تنهن هي اصطلاح پهرين دفعي استعمال ڪيو. هن جو خيال هو ته يرغمالين جي ذهني حالت انهن جي قيد ڪندڙن پاران ڪيل "ذهني ڌوئڻ" (Brainwashing) جو نتيجو هئي. پر حقيقت اها آهي ته بيجروٽ ان واقعي دوران يا بعد ۾ ڪڏهن به يرغمالين سان نه مليو هو ۽ نه ئي انهن سان ڳالهايو هو.
يرغمال بڻيلن مان هڪ عورت، ڪرسٽن اينمارڪ، بعد ۾ اختيارين تي سخت تنقيد ڪئي. هن جو چوڻ هو ته پوليس جي لاپرواهي ۽ حڪومت جي رويي سبب انهن جي جانين کي وڌيڪ خطرو هو. هن وضاحت ڪئي ته هوءَ ڦورن کان وڌيڪ پوليس جي غير ذميوارانه ڪارروائيءَ کان ڊنل هئي.

## علامتون ۽ رويو
اسٽاڪهوم سنڊروم کي هڪ عجيب يا تضاد واري حالت سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هن ۾ يرغمال بڻيل شخص پنهنجي دشمن يا قيد ڪندڙ لاءِ همدردي محسوس ڪندو آهي. ان جي بنيادي علامتي سڃاڻپ هيٺين نقطن مان ٿئي ٿي:
* يرغمال بڻيلن جي قانون نافذ ڪندڙ ادارن ۽ اختيارين بابت ناڪاري راءِ.
* يرغمال بڻيلن جا پنهنجي قيد ڪندڙن لاءِ هاڪاري جذبات.
* قيد ڪندڙن پاران به يرغمالين لاءِ نرمي يا هاڪاري جذبات جو اظهار.
گهڻا نفسياتي ماهر سمجهن ٿا ته هي ڪنهن الڳ بيماريءَ بدران "ٽراما بانڊنگ" (Trauma bonding) يا "پوسٽ ٽراميٽڪ اسٽريس ڊس آرڊر" (PTSD) جي هڪ شڪل ٿي سگهي ٿي.

## جائزي جا خيال
مختلف تحقيقاتي رپورٽن مطابق، هي هڪ انتهائي ناياب واقعو آهي. ايف بي آئي (FBI) جي 1999ع جي هڪ رپورٽ مطابق، 1200 کان وڌيڪ اغوا جي واقعن مان صرف 8 سيڪڙو متاثرين ۾ اهڙي ڪيفيت جا نشان مليا. ڊاڪٽر ايلن ويڊ (Allan Wade) جهڙن ماهرن جو خيال آهي ته "اسٽاڪهوم سنڊروم" جو اصطلاح اڪثر ڪري عورتن يا متاثرين جي آواز کي دٻائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي ادارن جي غلط رويي خلاف ڳالهائيندا آهن.

## لاڳاپيل ٻيون حالتون
* **ليما سنڊروم** (Lima syndrome): هي اسٽاڪهوم سنڊروم جي ابتڙ حالت آهي، جنهن ۾ اغوا ڪندڙ پاڻ پنهنجي يرغمالين سان همدردي محسوس ڪرڻ لڳندو آهي.
* **لنڊن سنڊروم** (London syndrome): جڏهن يرغمال بڻيل شخص قيد ڪندڙن سان بحث ڪري يا انهن جي نافرماني ڪري انهن جي دشمني يا ڪاوڙ کي دعوت ڏيندو آهي.

## پڻ ڏسو
* علم لڳاءُ (Attachment theory)
* ذهني ڇڪتاڻ (Cognitive dissonance)
* پوسٽ ٽراميٽڪ اسٽريس ڊس آرڊر

## حوالا

زمرو:شخصي تعلقات
سماجي نفسيات

**سماجي نفسيات** (Social psychology) ان ڳالھ جو باقاعده مطالعو آهي تہ ڪيئن ٻين جي حقيقي، خيالي يا مخفي موجودگي اسان جي سوچ، جذبن ۽ رويي تي اثرانداز ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ هي علم عمرانيات (sociology) سان ملندڙ جلندڙ موضوعن تي بحث ڪري ٿو، پر نفسياتي سماجي نفسيات جو گهڻو مرڪز فرد تي هوندو آهي؛ يعني هي ڏسڻ تہ فرد جي شخصيت ۽ رويي تي سماجي اڏاوت، ثقافت ۽ سماجي درجا بندي ڪيئن اثر وجهن ٿا.

## تاريخ

### 19هين صدي
سماجي نفسيات 19هين صديءَ ۾ نفسيات جي هڪ الڳ شاخ طور اڀرڻ شروع ڪيو. ان وقت جا نفسيات جا ماهر انساني فطرت جي مختلف رخن جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سائنسي طريقا استعمال ڪرڻ لڳا ته جيئن سماجي لهه وچڙ جا ڪارڻ سمجهي سگهجن. هن شعبي جي شروعاتي تجربن ۾ نارمن ٽرپلٽ (Norman Triplett) جو 1898ع وارو تجربو مشهور آهي، جيڪو "سماجي سهولت" (social facilitation) جي رجحان بابت هو.

### 20هين صدي
جديد سماجي نفسيات جي شروعات 1924ع ۾ فلائيڊ آلپورٽ (Floyd Allport) جي ڪتاب سان ٿي، جنهن سماجي رويي کي تجرباتي طور پرکڻ تي زور ڏنو.

ٻي عالمي جنگ دوران، سماجي نفسيات دانن جو گهڻو ڌيان پروپئگنڊا ۽ ماڻهن جي راءِ مٽائڻ (persuasion) تي هو. جنگ کانپوءِ، محققن سماجي مسئلن جهڙوڪ صنفي فرق، نسل پرستي ۽ تعصب تي وڌيڪ تحقيق ڪرڻ شروع ڪئي.

### 21هين صدي
اڄوڪي دور ۾، تحقيق جا اخلاقي معيار ۽ گهڻ-ثقافتي نقطه نظر تمام اهم بڻجي ويا آهن. اڄ جا محقق گهڻو ڪري سماجي شعور (social cognition)، پنهنجي ذات جي تصور (self-concept) ۽ روين جي تبديليءَ تي ڪم ڪن ٿا. ڪووڊ-19 جي وبا دوران، سماجي نفسيات دانن سماجي اڪيلائي، خوف ۽ غلط معلومات جي اثرن جو مطالعو ڪيو ته جيئن وبائي دٻاءُ جا ذهني صحت تي اثر سمجهي سگهجن.
## بنيادي نظريا ۽ تصورات

### رويا (Attitudes)

سماجي نفسيات ۾، "رويو" مان مراد ڪنهن شيءِ، ماڻهوءَ يا خيال بابت هڪ مستقل پسنديدگي يا ناپسنديدگي آهي جيڪا اسان جي سوچ ۽ عمل تي اثر انداز ٿئي ٿي.
هڪ اهم نظريو **ذهني ڇڪتاڻ** (Cognitive Dissonance) جو آهي. هن نظريي مطابق، جڏهن اسان جا ٻه رويا يا خيال پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا، ته اسان کي هڪ بي چيني محسوس ٿيندي آهي، جيڪا اسان کي پنهنجو رويو يا خيال تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪندي آهي.

### قائل ڪرڻ (Persuasion)

هي هڪ اهڙو طريقو آهي جنهن ذريعي ماڻهن جي روين يا عملن کي دليلن يا جذبات ذريعي بدلائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ان جا ٻه مکيه رستا آهن:
* مرڪزي رستو (Central route): حقيقتن ۽ دليلن تي ٻڌل، جيڪو ديرپا تبديلي آڻي ٿو.
* ٻاهريون رستو (Peripheral route): سطحي شين (جهڙوڪ مسڪراهٽ، ڪپڙا) تي ٻڌل، جيڪو عارضي تبديلي آڻي ٿو.

### سماجي شعور (Social cognition)

سماجي شعور هن ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿو ته ماڻهو ٻين بابت معلومات ڪيئن حاصل ڪن ٿا، ڪيئن ياد رکن ٿا ۽ ان تي ڪهڙو ردعمل ڏين ٿا.

#### انتساب (Attribution)

انتساب مان مراد اهي وضاحتون آهن جيڪي اسان ٻين جي رويي لاءِ ڏيندا آهيون.
* اندروني انتساب (Internal): جڏهن اسان چئون ته ڪو ڪم ڪنهن ماڻهوءَ جي شخصيت يا عادت جي ڪري ٿيو.
* ٻاهريون انتساب (External): جڏهن اسان چئون ته ڪو ڪم حالتن يا ماحول جي ڪري ٿيو.
هڪ عام غلطي **بنيادي انتسابي غلطي** (Fundamental Attribution Error) آهي، جتي اسان ٻين جي غلطين کي سندن شخصيت جي خرابي قرار ڏيندا آهيون، پر پنهنجي غلطين کي حالتن جو ڏوهه سمجهندا آهيون.

## حوالا

زمرو:نفسيات
حسي ادراڪ

**حسي ادراڪ** (Perception) حسي معلومات کي منظم ڪرڻ، سڃاڻڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ جو عمل آهي، ته جيئن پيش ڪيل معلومات يا ماحول کي سمجهي سگهجي. ادراڪ جي سموري عمل ۾ اهي سگنل شامل هوندا آهن جيڪي اسان جي اعصابي نظام مان گذرن ٿا. اهي سگنل حسي نظام جي جسماني يا ڪيميائي محرڪن جو نتيجو هوندا آهن. مثال طور:

* ڏسڻ (Vision): اک جي ريٽنا تي روشني پوڻ سان ٿئي ٿو.
* سنگهڻ (Smell): خوشبوءِ جي مادي (molecules) ذريعي ٿئي ٿو.
* ٻڌڻ (Hearing): آواز جي لهرن (pressure waves) ذريعي ٿئي ٿو.
ادراڪ صرف سگنلن جي غير فعال وصولي ناهي، پر ان کي حاصل ڪندڙ جي سکيا، ياداشت، توقع ۽ توجه پڻ شڪل ڏئي ٿي.

## عمل ۽ اصطلاحات
ادراڪ جو عمل حقيقي دنيا جي ڪنهن شيءِ کان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي 'Distal Stimulus' چئبو آهي. اسان جا حسي عضوا ان توانائيءَ کي اعصابي سرگرميءَ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن کي 'Transduction' چيو ويندو آهي.

**برونر جو ادراڪي ماڊل**:
نفسياتي ماهر جيروم برونر ادراڪ جو هڪ ماڊل تيار ڪيو، جنهن جا ٽي مرحلا آهن:
* جڏهن ماڻهو ڪنهن اڻ واقف شيءِ سان ملن ٿا، ته اهي حسي نشانين (sensory cues) لاءِ تمام کليل هوندا آهن.
* اهي ان شيءِ کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ نشانين جي ڳولا ڪن ٿا ته جيئن ابهام ختم ٿئي.
* آخرڪار اهي پنهنجي شروعاتي تاثر کي پڪو ڪرڻ لاءِ صرف انهن نشانين کي چونڊيندا آهن جيڪي انهن جي سوچ سان مطابقت رکن ٿيون.

**سيڪس ۽ جان جا ٽي جزا**:
ايلن سيڪس ۽ گيري جان مطابق ادراڪ جا ٽي مکيه جزا آهن:
* ادراڪ ڪندڙ (The Perceiver): اهو شخص جيڪو محرڪ کي محسوس ڪري ٿو. هن جي موڊ ۽ تجربي جو ادراڪ تي وڏو اثر هوندو آهي.
* هدف (The Target): اها شيءِ يا ماڻهو جنهن جو ادراڪ ڪيو پيو وڃي.
* صورتحال (The Situation): ماحولياتي عوامل جيڪي ادراڪ جي عمل تي اثر انداز ٿين ٿا.

## ادراڪ جا قسم

**ڏسڻ (Vision)**:

ڏسڻ انسان جو بنيادي حسي ذريعو آهي. اکين ذريعي ايندڙ روشني ريٽنا تي مرڪوز ٿئي ٿي، جتي مخصوص گهرڙا (Rods and Cones) روشنيءَ جي شدت، رنگ ۽ پوزيشن بابت معلومات گڏ ڪن ٿا. اها معلومات آپٽڪ نرو (Optic nerve) ذريعي دماغ تائين پهچي ٿي.

**ٻڌڻ (Sound)**:

ٻڌڻ يا آواز محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي 'Audition' چئبو آهي. انسان عام طور تي 20 هزٽز (Hz) کان 20,000 هزٽز تائين جو آواز ٻڌي سگهي ٿو. اسان جو ٻڌڻ وارو نظام (Auditory system) آواز جي لهرن کي گڏ ڪري انهن کي اعصابي سگنلن ۾ تبديل ڪري دماغ جي 'Temporal Lobe' تائين پهچائي ٿو.

**ڇهڻ (Touch)**: ڇهڻ جي ذريعي شين کي سڃاڻڻ جي عمل کي 'Haptic perception' چيو ويندو آهي. ان ۾ کل جي مٿاڇري تي موجود نمونن (جهڙوڪ بناوت، ڪنارا ۽ گرمي پد) کي محسوس ڪرڻ شامل آهي. ماڻهو صرف ڇهڻ سان ئي ٽي-ڊي (3D) شين کي سڃاڻڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

## پڻ ڏسو
* نفسيات
* اعصابي علم (Neuroscience)
* حواس

## حوالا
ٽولا اوبلاسٽ

**ٽولا اوبلاسٽ** (Tula Oblast؛ روسي: Ту́льская о́бласть، ٽولسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاست آهي. 25,700 چورس ڪلوميٽر (9900 چورس ميل) تي پکڙيل، اهو جاگرافيائي طور تي يورپي روس ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور تي مرڪزي وفاقي ضلعي جو حصو آهي. سال 2010ع آدمشماري موجب ان جي آبادي  هئي. اوبلاست جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز ٽولا شهر آهي.

ٽولا اوبلاسٽ جي اتر ۾ ماسڪو، اوڀر ۾ ريازان، ڏکڻ اوڀر ۾ لپيٽسڪ، ڏکڻ اولهه ۾ اوريول ۽ اولهه ۾ ڪالوگا اوبلاسٽ سان حدون آهن. تولا اوبلاسٽ روس جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ۽ شهري ٿيل علائقن مان هڪ آهي ۽ علائقي جو گهڻو حصو تولا-نووموسڪووسڪ ايگلوميريشن، هڪ شهري علائقو جنهن جي آبادي 10 لک کان وڌيڪ آهي، ٺاهيندو آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ٽولا اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
فوبيا

فوبيا (Phobia) هڪ نفسياتي عارضو آهي جنهن کي 'پريشانيءَ جي خرابي' (anxiety disorder) چيو ويندو آهي. ان ۾ ڪنهن خاص شيءِ يا صورتحال بابت غير منطقي، غير حقيقي ۽ حد کان وڌيڪ مستقل خوف شامل هوندو آهي. جيڪي ماڻهو هن عارضي ۾ مبتلا هوندا آهن، اهي ان خاص شيءِ يا صورتحال کان بچڻ لاءِ وڏي ڪوشش ڪندا آهن، جيڪا ڪوشش ان شيءِ جي اصل خطري کان ڪافي وڌيڪ هوندي آهي. جيڪڏهن اهي ان صورتحال کان بچي نه سگهن ته کين سخت ذهني دٻاءُ محسوس ٿيندو آهي.

## درجه بندي (Classification)
اڪثر فوبيا کي ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:
* خاص فوبيا (Specific phobias): ڪنهن مخصوص شيءِ جهڙوڪ جانور (ڪورڙي، نانگ)، ماحول (اوچائي)، يا طبي صورتحال (رت، انجيڪشن) جو خوف.
* ايگورافوبيا (Agoraphobia): گهر کان ٻاهر نڪرڻ يا اهڙي جاءِ تي وڃڻ جو خوف جتان نڪرڻ مشڪل هجي.
* سماجي پريشاني جو عارضو (Social anxiety disorder): سماجي حالتن ۾ ٻين جي طرفان تنقيد يا جج ٿيڻ جو خوف.

## ڪارڻ (Causes)
فوبيا جي پويان ڪيترائي سبب ٿي سگهن ٿا:
 * ماحولياتي اثر: ننڍپڻ جو ڪو ناخوشگوار واقعو، جهڙوڪ ڪنهن جانور جو چڪ پائڻ يا ڪنهن اوچي جاءِ تان ڪرندي بچڻ.
 * جينياتي اثر: فوبيا خاندانن ۾ به هلي سگهي ٿو. تحقيق موجب، سماجي پريشاني ۽ ايگورافوبيا ۾ جينياتي عنصر تقريبن 50 سيڪڙو ڪردار ادا ڪن ٿا.

### ڪلاسيڪي ڪنڊيشننگ (Classical conditioning)
هن نظريي موجب، جڏهن ڪو غير نقصانڪار محرڪ ڪنهن خوفناڪ واقعي سان جڙي وڃي ته فوبيا جنم وٺي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن ڪو ٻار اوچي بالڪوني تان ڪرندي بچي (تڪليف ڏيندڙ واقعو)، ته ان جو دماغ 'اوچائي' کي 'خطرناڪ' قرار ڏئي ڇڏيندو، جنهن سان اوچائيءَ جو خوف (acrophobia) پيدا ٿيندو.

## علاج (Treatment)
* اڪسپوزر ٿراپي (Exposure therapy): هي خاص فوبيا لاءِ سڀ کان وڌيڪ اثرائتو علاج آهي. ان ۾ مريض کي آهستي آهستي ان شيءِ يا صورتحال جي سامهون آندو ويندو آهي جنهن کان هو ڊڄي ٿو، جيستائين ان جو خوف ختم نه ٿي وڃي.
* مشورو (Counseling): سماجي فوبيا ۽ ايگورافوبيا لاءِ نفسياتي ماهرن سان ڳالهه ٻولهه مفيد رهندي آهي.
* دوائون: ڪجهه حالتن ۾ ڊپريشن ختم ڪندڙ دوائون (Antidepressants) يا بيٽا بلاڪرز استعمال ڪيا ويندا آهن.

## حوالا

زمرو:نفسيات
زمرو:انساني رويا
جنسي خواھش

**لبيڊو** (Libido) يا **جنسي خواهش** (sex drive) هڪ نفسياتي توانائي آهي، جيڪا عام اصطلاح ۾ جنسي خواهش جي تمام صورتن تي ٻڌل هوندي آهي. پر ڪڏهن ڪڏهن ان کي ٻين ضرورتن جي پويان هڪ متحرڪ قوت پڻ سمجهيو ويندو آهي، جهڙوڪ هڪ ماءُ جي پنهنجي ٻار لاءِ محبت. هي اصطلاح اصل ۾ آسٽريا جي نفسياتي ماهر ۽ نفسياتي تجزيي (psychoanalysis) جي باني سگمنڊ فرائيڊ پاران متعارف ڪرايو ويو هو. شروع ۾ ان مان مراد صرف مخصوص جنسي ضرورتون هيون، پر بعد ۾ فرائيڊ ان تصور کي هڪ عالمگير خواهش تائين وسعت ڏني، جنهن جو مرڪز انساني شعور جو حصو 'Id' (لاشعور جي جبلت) آهي.

لبيڊو کي تمام حياتياتي عملن جي پويان هڪ توانائيءَ واري قوت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا سماجي لاڳاپن (جهڙوڪ مادري محبت)، جنسي رويي، خوراڪ جي ڳولا، ۽ علم پرائڻ يا ڪاميابي حاصل ڪرڻ جي جذبي جو سرچشمو آهي.

## مختلف نفسياتي نقطہ نظر

### فرائيڊ جو نظريو

سگمنڊ فرائيڊ لبيڊو کي "هڪ اهڙي مقداري توانائي" طور بيان ڪيو جيڪا انهن جبلتن سان جڙيل آهي جنهن کي اسين 'محبت' جي لفظ سان سڃاڻون ٿا. هن موجب، لبيڊو اسان جي لاشعوري حصي 'Id' ۾ موجود هوندي آهي. فرائيڊ جو خيال هو ته لبيڊو جا جبلت اڪثر ڪري تهذيب يافته سماج جي اصولن سان ٽڪرائجن ٿا، جنهن تي اسان جو 'Superego' (اخلاقي شعور) ڪنٽرول ڪندو آهي. هن ڇڪتاڻ جي نتيجي ۾ فرد ۾ بي چيني (anxiety) پيدا ٿئي ٿي، جنهن کي منهن ڏيڻ لاءِ انسان 'دفاعي حڪمت عمليون' (ego defenses) استعمال ڪندو آهي.

فرائيڊ لبيڊو جي ترقيءَ جا مختلف مرحلا بيان ڪيا آهن، جنهن کي جنسي-نفسياتي واڌ ويجهه (Psychosexual development) چيو وڃي ٿو:
* زباني مرحلو (Oral stage): کير پيئڻ دوران ٻار جي خوشي.
* مقعدي مرحلو (Anal stage): جسماني نيڪال تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ دوران خوشي.
* جنسي مرحلو (Phallic stage) ۽ بعد ۾ ٻيا مرحلا.

### يونگ جو نظريو
سوئٽزرلينڊ جي نفسياتي ماهر ڪارل يونگ لبيڊو کي صرف جنسي خواهش تائين محدود نه رکيو، پر هن ان کي مجموعي 'نفسياتي توانائي' قرار ڏنو. يونگ مطابق، لبيڊو زندگيءَ جي عمل ۾ ظاهر ٿيندڙ اها توانائي آهي جيڪا اسان کي بک، تڃ، ننڊ، جنس ۽ تخليقيت جي صورت ۾ محسوس ٿئي ٿي.

## نفسياتي ۽ سماجي عوامل
ڪنهن به فرد جي لبيڊو يا جنسي خواهش تي ڪيترائي اثر پون ٿا، جهڙوڪ:
* ذهني دٻاءُ ۽ ٿڪ: وڌيڪ دٻاءُ يا ٿڪاوٽ خواهش کي گهٽائي سگهي ٿي.
* بيواري ۽ صدمو: اهي ماڻهو جيڪي PTSD (صدمي کانپوءِ جي پريشاني) جو شڪار هوندا آهن، انهن ۾ لبيڊو جي گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.
* ڊپريشن: نفسياتي مريضن ۾ لبيڊو جي گهٽتائي هڪ وڏي علامت طور سامهون اچي ٿي.
هڪ وڏي تحقيق (2022) مطابق، مردن ۽ عورتن جي جنسي خواهش ۾ 80 سيڪڙو تائين هڪجهڙائي هوندي آهي، جيتوڻيڪ اوسط طور مردن ۾ اها ڪجهه وڌيڪ ملي ٿي، پر عورتن جي هڪ وڏي تعداد جي خواهش سراسري مرد کان وڌيڪ پڻ ٿي سگهي ٿي.
هارمون جهڙوڪ ٽيسٽسٽرون (testosterone) ۽ نيرو ٽرانسميٽر جهڙوڪ ڊوپامين (dopamine) لبيڊو جي حياتياتي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

## حوالا
ارتقائي نفسيات

**ارتقائي نفسيات** (Evolutionary psychology) نفسيات ۾ هڪ نظرياتي طريقو آهي جيڪو انساني سوچ (cognition) ۽ رويي کي جديد ارتقائي نقطه نظر کان پرکي ٿو. هي علم انهن نفسياتي ترتيبن (adaptations) کي سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو جيڪي اسان جي ابن ڏاڏن جي دور ۾ پيدا ٿيندڙ مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيون. هن فريم ورڪ ۾، نفسياتي خاصيتون يا ته قدرتي چونڊ (natural selection) ۽ جنسي چونڊ جو نتيجو آهن، يا وري ٻين ارتقائي خاصيتون جا ثانوي نتيجا آهن.

جنهن طرح ارتقائي حياتيات ۾ جسماني عضون جهڙوڪ دل، ڦڦڙن ۽ جيري کي مخصوص مسئلن (مثال طور رت پمپ ڪرڻ يا زهر ختم ڪرڻ) لاءِ ارتقا يافته سمجهيو ويندو آهي، ارتقائي نفسيات دان مڃين ٿا ته انساني ذهن پڻ مختلف 'ماڊيولز' تي ٻڌل آهي جيڪي مخصوص مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ٺهيل آهن.== دائرو (Scope) ==

### اصول (Principles)
ارتقائي نفسيات جو بنيادي مفروضو اهو آهي ته انساني دماغ هڪ معلوماتي پروسيسنگ ڊوائيس آهي جيڪو قدرتي چونڊ ذريعي هزارين سالن ۾ تيار ٿيو آهي. هن جو مقصد نفسيات کي حياتيات جي هڪ شاخ طور سمجهڻ آهي.
نڪولااس ٽنبرجن (Nikolaas Tinbergen) جا چار سوال هن علم جي وضاحت ۾ مدد ڪن ٿا. ارتقائي نفسيات بنيادي طور تي "ڇو؟" (Why?) واري سوال تي ڌيان ڏئي ٿي، جڏهن ته روايتي نفسيات "ڪيئن؟" (How?) تي ڌيان ڏئي ٿي.

### بنيادي مفروضا
* دماغ هڪ معلومات پروسيس ڪرڻ وارو اوزار آهي.
* دماغ جا ارتقائي طريقا قدرتي ۽ جنسي چونڊ ذريعي گهڙيا ويا آهن.
* مختلف اعصابي ميڪانيزم ماضيءَ جي مخصوص مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ مخصوص آهن.
* جديد انسانن وٽ 'پٿر جي دور' جا ذهن آهن، جيڪي قديم دور جي مسئلن لاءِ تيار ٿيا هئا.

## تاريخ (History)

ارتقائي نفسيات جون پاڙون چارلس ڊارون جي قدرتي چونڊ واري نظريي ۾ آهن. ڊارون اڳڪٿي ڪئي هئي ته مستقبل ۾ نفسيات هڪ نئين ارتقائي بنياد تي بيٺل هوندي. هن پنهنجي ڪتابن *[[The Descent of Man]]* (1871) ۽ *[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]* (1872) ۾ انساني عقل، جنسي رويي، ۽ جذباتي اظهار جي ارتقائي بنيادن تي بحث ڪيو.

ويهين صديءَ ۾، وليم جيمس، سگمنڊ فرائيڊ، ۽ بعد ۾ ڪونراڊ لورينز جهڙن ماهرن ڊارون جي خيالن کي اڳتي وڌايو. 1975ع ۾ اي او ولسن (E.O. Wilson) پنهنجي ڪتاب *Sociobiology* ذريعي ارتقائي نظريي ۽ سماجي رويي کي پاڻ ۾ ملايو.

## حوالا

زمرو:ارتقائي حياتيات
زمرو:نفسيات جون شاخون
ادراڪي نفسيات

**ادراڪي نفسيات** (Cognitive psychology) انساني ذهني عملن جو سائنسي مطالعو آهي، جهڙوڪ ڌيان (attention)، ٻوليءَ جو استعمال، ياداشت (memory)، ادراڪ (perception)، مسئلن جو حل، تخليقيت، ۽ دليل بازي (reasoning). ادراڪي نفسيات جي شروعات 1960ع واري ڏهاڪي ۾ "رويي واري علم" (behaviorism) کان عليحدگي سان ٿي، جنهن ۾ اڳي اهو مڃيو ويندو هو ته ذهني عمل سائنسي مشاهدي کان ٻاهر آهن.

## تاريخ (History)
فلسفي طور، انساني ذهن بابت بحث قديم يونان جي دور کان هلندڙ آهن. 387 قبل مسيح ۾، افلاطون تجويز ڏني هئي ته دماغ ذهني عملن جو مرڪز آهي. 1637ع ۾، ريني ڊيڪارٽ 'ذهن ۽ جسم جي دوئي' (dualism) جو تصور ڏنو. 19هين صديءَ ۾، پال بروڪا (Paul Broca) ۽ ڪارل ورنيڪ (Carl Wernicke) دماغ جا اهي حصا دريافت ڪيا جيڪي ٻولي ڳالهائڻ ۽ سمجهڻ جا ذميوار آهن.
1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾، "ادراڪي انقلاب" (cognitive revolution) آيو، جنهن ۾ نام چومسڪي جي لسانيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جي ترقيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو. الرڪ نيسر (Ulric Neisser) 1967ع ۾ پنهنجي ڪتاب *Cognitive Psychology* ذريعي هن اصطلاح کي عام ڪيو.

## ادراڪي عمل (Cognitive processes)
ادراڪي نفسيات دانن جو بنيادي ڌيان انهن ذهني عملن تي هوندو آهي جيڪي رويي تي اثرانداز ٿين ٿا. ياداشت جا ٽي مکيه مرحلا هن ريت آهن:
* حسي ياداشت (Sensory memory): حسي معلومات کي محفوظ ڪري ٿي.
* مختصر مدت جي ياداشت (Short-term memory): معلومات کي عارضي طور تجزيي لاءِ رکي ٿي.
* ڊگهي مدت جي ياداشت (Long-term memory): معلومات کي ڊگهي عرصي تائين محفوظ رکي ٿي.

### ڌيان (Attention)
نفسياتي طور ڌيان مان مراد دستياب معلومات مان ڪنهن خاص حصي تي پنهنجي آگاهي کي مرڪوز ڪرڻ آهي. ڌيان جا ٻه نظام آهن: هڪ 'خارجي ڪنٽرول' (bottom-up) جيڪو اوچتو ٿيندڙ تبديلين تي ردعمل ڏئي ٿو، ۽ ٻيو 'اندروني ڪنٽرول' (top-down) جيڪو سوچي سمجهي ڪنهن شيءِ تي ڌيان ڏياري ٿو.

### ياداشت (Memory)
ياداشت جا ٻه مکيه قسم آهن: مختصر مدت (جنهن کي هاڻي 'ورڪنگ ميموري' چيو وڃي ٿو) ۽ ڊگهي مدت جي ياداشت.

#### ڊگهي مدت جي ياداشت (Long-term memory)
ڊگهي مدت جي ياداشت جا ٽي قسم آهن:
* پروسيجرل ياداشت (Procedural memory): ڪنهن ڪم کي ڪرڻ جي مهارت، جهڙوڪ ڪار هلائڻ.
* سيمينٽڪ ياداشت (Semantic memory): حقيقتن ۽ ڄاڻ جو ذخيرو، جهڙوڪ تاريخي واقعا يا دوستن جا نالا.
* ايپيسوڊڪ ياداشت (Episodic memory): ذاتي زندگيءَ جا واقعا، جهڙوڪ توهان آخري دفعو ڪٿي سير تي ويا هئا.

### ادراڪ (Perception)
ادراڪ ۾ جسماني حواس (ڏسڻ، سنگھڻ، ٻڌڻ، چيکڻ، ڇهڻ) ۽ انهن حواسن جي تشريح ڪرڻ وارا ذهني عمل شامل آهن. هي اهو طريقو آهي جنهن سان انسان پنهنجي آس پاس جي دنيا کي سمجهي ٿو.

## حوالا

زمرو:ادراڪ
زمرو:روين جي سائنس
زمرو:شعوري نفسيات