سکڻ

**سکڻ** (Learning) اهو طريقو آهي جنهن ذريعي ماڻهو نئين ڄاڻ، مهارتون، رويا، يا سوچ جا طريقا حاصل ڪندا آهن. هي تجربي، مشق، يا ڪنهن ٻئي جي سيکارڻ ذريعي ٿي سگهي ٿو. جسم جي اندر، خاص ڪري دماغ ۾، سکڻ جو عمل دماغي جهرڙن جي پاڻ ۾ ڳنڍجڻ ۽ ڪم ڪرڻ جي طريقي کي تبديل ڪري ٿو. ساڳئي وقت، سکڻ جو عمل ماڻهوءَ جي جذبات، ماحول، ثقافت ۽ سماجي زندگيءَ کان به متاثر ٿئي ٿو. ان جو مطلب آهي ته سکڻ هڪ دماغي ۽ حياتياتي تجربو پڻ آهي. دماغ ۾، سکڻ ۾ سيناپس (synapses) جي مضبوطيءَ ۾ ننڍيون تبديليون شامل آهن. هي هڪ عمل جو حصو آهي جنهن کي نيوروپلاسٽيٽي (neuroplasticity) چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ته دماغ وقت سان گڏ تبديل ۽ مطابقت پيدا ڪري سگهي ٿو.
هپوڪيمپس نيون يادون ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو، ۽ پري فرنٽل ڪارٽيڪس ڌيان ڏيڻ ۽ فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو. دماغ ۾ موجود ڪيميائي مادا، جن کي نيوروٽرانسٽر چيو ويندو آهي، جهڙوڪ ڊوپامين ۽ ايسٽيل ڪولين، حوصلي، مرڪوزيت، ۽ انعامن يا چيلنجز جي ردعمل کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مدد ڪندا آهن.
سکڻ جا مختلف قسم آهن. هڪ قسم ڪلاسيڪل ڪنڊيشننگ آهي، جتي ڪو ماڻهو ٻن شين کي پاڻ ۾ ملائي سکڻ ٿا، جهڙوڪ پاولوف جا ڪتا گهنٽي وڄڻ تي کاڌي جي اميد رکڻ سکي ويا هئا. ٻيو قسم اوپرنٽ ڪنڊيشننگ آهي، جتي رويو انعام يا سزا جي بنياد تي تبديل ٿئي ٿو. مشاهدي ذريعي سکڻ (Observational learning) ٻين کي ڏسي حاصل ٿئي ٿو، جهڙوڪ بنڊورا جو مشهور بوبو ڊول مطالعو. وائيگوٽسڪي چيو ته سکڻ جو عمل تڏهن بهتر ٿيندو آهي جڏهن اسان ٻين جي مدد وٺندا آهيون، خاص ڪري جڏهن پنهنجي ”ويجھي ترقيءَ جو زون“ (Zone of Proximal Development) ۾ ڪم ڪندا آهيون.

## تاريخ

### قبل از تاريخ
انسانن ۾ سکڻ جو عمل لکڻ جي ايجاد کان تمام گهڻو اڳ شروع ٿيو هو. شروعاتي انسان ٻين کي ڏسي، نقل ڪري ۽ تجربا ڪري سکڻدا هئا. هنن پنهنجي بقا لاءِ اوزار ٺاهڻ، باهه جو استعمال، ۽ گروپن ۾ شڪار ڪرڻ سکيو. ماهر آثار قديمه کي ثبوت مليا آهن ته ڄاڻ بنيادي طور تي عملي ڪم ذريعي منتقل ڪئي ويندي هئي. غارن ۾ تصويرون (Cave paintings) جهڙوڪ فرانس ۾ لاسڪو (Lascaux)، ظاهر ڪن ٿيون ته انسان ڪهاڻين ۽ رسمن ذريعي به سکڻدا هئا.

### قديم تهذيب
جڏهن انساني گروهه شڪار کان زراعت طرف وڌيا ته سکڻ جو عمل وڌيڪ منظم ٿيو. ميسوپوٽيميا ۾ 2000 ق.م جي لڳ ڀڳ لکڻ سيکارڻ لاءِ اسڪول (Edubba) موجود هئا. قديم مصر ۾، پادري مندر جي اسڪولن ۾ لکڻ، فلڪيات ۽ طب سيکاريندا هئا. قديم چين ۾، ڪنفيوشس (551–479 ق.م) سيکاريو ته سکڻ جو مقصد سٺو رويو ۽ روايتن جو احترام هجڻ گهرجي.
قديم هندستان ۾ ويدڪ روايتن جي ڄاڻ کي ڪيترن ئي نسلن تائين زباني طور ياد رکيو ويو. قديم يونان ۾ سکڻ جو عمل وڌيڪ سائنسي بڻيو. سقراط سوالن ۽ جوابن ذريعي سيکاريندو هو. افلاطون 387 ق.م ۾ اڪيڊمي کولي، ۽ هن جي شاگرد ارسطو 335 ق.م ۾ لائيسيم جو بنياد رکيو.

## نظرياتي بنياد
### سلوڪياتي نقطه نظر (Behaviorist Perspectives)

سلوڪيات (Behaviorism) ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿي ته سکڻ رڳو ڏسي سگهجندڙ رويي ۾ تبديليءَ جو نالو آهي. سلوڪيات پسندن جو مڃڻ هو ته سکڻ جو عمل ماحول جي اثرن جي ڪري ٿئي ٿو. ايوان پاولوف ڪلاسيڪل ڪنڊيشننگ دريافت ڪئي، جتي هن ڪتن کي گهنٽي وڄڻ تي کاڌو ڏنو، جنهن سان ڪتا گهنٽي تي لعاب وهائڻ سکي ويا. بعد ۾ بي ايف اسڪنر اوپرنٽ ڪنڊيشننگ جو تصور پيش ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪنهن ڪم تي انعام ملي ته اهو رويو وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو، ۽ سزا تي اهو رويو ختم ٿئي ٿو.

## قسم
سکڻ جا ڪجهه اهم قسم هي آهن:
#**ڪلاسيڪل ڪنڊيشننگ:** ٻن شين جي وچ ۾ لاڳاپو سکڻ.
#**اوپرنٽ ڪنڊيشننگ:** نتيجن (انعام/سزا) جي بنياد تي رويو بدلائڻ.
#**راند (Play):** مئمل جانورن ۾ نوجوان ٻارن کي تيزيءَ سان سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.
#**بصيرت ذريعي سکڻ (Insight/Gestalt learning):** اوچتو مسئلي جو حل سمجهڻ.
#**نقل ڪرڻ (Imitation):** ٻين جي رويي کي ڏسي ڪاپي ڪرڻ.
#**غير شعوري سکڻ (Implicit learning):** بغير شعوري ڪوشش جي سکڻ.
#**امپرنٽنگ (Imprinting):** شروعاتي دور ۾ تمام تيزي سان سکڻ جو عمل.

## حوالا

## لاڳاپيل صفحا
* اي-لرننگ
* پيڊاگوجي
زمرو:ادراڪ جو علم
زمرو:سسٽم سائنس
زمرو:سکڻ