open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سائمن بوليور

**سائمن بوليور** (Simón Bolívar) وينزويلا جو هڪ فوجي آفيسر ۽ مدبر هو، جنهن موجوده ملڪن بوليويا، ڪولمبيا، ايڪواڊور، پاناما، پيرو ۽ وينزويلا کي اسپيني سلطنت کان آزادي ڏيارڻ ۾ اڳواڻي ڪئي. کيس عوامي طور تي **"ايل لبرٽيڊور"** (El Libertador) يا "آمريڪا جو آزاد ڪرائيندڙ" چيو ويندو آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
بوليور ڪراڪس (وينزويلا) جي هڪ امير گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، پر ننڍپڻ ۾ ئي سندس والدين وفات ڪري ويا. هن يورپ ۾ تعليم حاصل ڪئي، جتي هو مادريڊ ۾ رهڻ دوران روشن خيالي (Enlightenment) جي فلسفي کان متاثر ٿيو. 1805ع ۾ روم جي دوري دوران هن قسم کنيو ته هو آمريڪا ۾ اسپيني راڄ جو خاتمو ڪندو.

## آزاديءَ جي جدوجهد
بوليور پنهنجي فوجي ڪيريئر جو آغاز 1810ع ۾ ڪيو. هن جي جدوجهد ڪيترن ئي مرحلن تي مشتمل هئي:
* **جلاوطني ۽ واپسي:** 1815ع ۾ شڪست کانپوءِ هو جلاوطن ٿي جئميڪا ويو، جتي هن هئٽي جي انقلابي اڳواڻ اليگزينڊر پيشن سان ملاقات ڪئي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي.
* **عظيم فتحون:** هن انڊيز جي جبلن کي پار ڪري 1819ع ۾ نيو گريناڊا کي آزاد ڪرايو. ان کانپوءِ هن پنهنجي اتحادين سان گڏجي وينزويلا ۽ پاناما (1821)، ايڪواڊور (1822)، پيرو (1824) ۽ بوليويا (1825) کي آزاد ڪرايو.

## گران ڪولمبيا ۽ سياست
هن وينزويلا، نيو گريناڊا، ايڪواڊور ۽ پاناما کي ملائي هڪ وفاق **"جمهوريه ڪولمبيا"** (گريٽ ڪولمبيا - Gran Colombia) قائم ڪيو ۽ ان جو صدر بڻيو. هو پيرو ۽ بوليويا جو به صدر رهيو.

## آخري سال ۽ ورثو
پنهنجي آخري سالن ۾، بوليور ڏکڻ آمريڪي جمهوريتن جي سياسي انتشار کان مايوس ٿي ويو. هن پنهنجي عهدن تان استعيفيٰ ڏني ۽ 1830ع ۾ تپ دق (Tuberculosis) جي بيماريءَ سبب وفات ڪئي.
سندس ورثو اڄ به سڄي لاطيني آمريڪا ۾ زنده آهي:
* **ملڪن جا نالا:** بوليويا ۽ وينزويلا (بوليوارين ريپبلڪ آف وينزويلا) جا نالا سندس اعزاز ۾ رکيا ويا آهن.
* کيس لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڏي قومي ۽ ثقافتي هيرو طور ياد ڪيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڏکڻ آمريڪا
* اسپين جي تاريخ
* جمهوريت

## حوالا

زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا سياستدان
زمرو:فوجي اڳواڻ
زمرو:وينزويلا جون شخصيتون
گيسٽرو اينٽرائٽس

**گيسٽرو اينٽرائٽس** (Gastroenteritis)، جنهن کي انفيڪشن وارا دست پڻ چيو ويندو آهي، معدي ۽ آنڊن جي سوزش جو نالو آهي. ان جي عام علامن ۾ دست، الٽيون، ۽ پيٽ جو سور شامل آهن. ان کان علاوه بخار، سستي، ۽ جسم ۾ پاڻي جي کوٽ پڻ ٿي سگهي ٿي. اها بيماري عام طور تي ٻن هفتن کان گهٽ عرصو رهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ان کي اڪثر "اسٽومڪ فلو" (Stomach flu) به چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جو زڪام (Influenza) سان ڪو واسطو ناهي.

## سبب ۽ ڦهلاءُ
گيسٽرو اينٽرائٽس جا وڏا سبب هي آهن:
* **وائرس:** ٻارن ۾ روٽا وائرس (Rotavirus) ۽ وڏن ۾ نورو وائرس (Norovirus) عام سبب آهن.
* **بئڪٽيريا:** ڪيمپائلو بئڪٽر (Campylobacter) ۽ ٻيا جراثيم.
* **ڦهلاءُ:** غلط طريقي سان تيار ڪيل کاڌو، گندو پاڻي پيئڻ، يا متاثر شخص سان ويجهي رابطي ذريعي هي بيماري پکڙجي ٿي.

## روڪٿام ۽ علاج
بيماريءَ کان بچڻ لاءِ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ، صاف پاڻي پيئڻ، ۽ ٻارن کي ماءُ جو کير پيارڻ انتهائي ضروري آهي. ٻارن لاءِ روٽا وائرس جي ويڪسين جي پڻ سفارش ڪئي ويندي آهي.

**علاج جا طريقا:**
# **پاڻي جي کوٽ دور ڪرڻ:** مريض کي گهڻو پاڻي ۽ او-آر-ايس (ORS) پيارڻ گهرجي، جيڪو پاڻي، لوڻ ۽ کنڊ جو هڪ ميلاپ آهي.
# **شيد خوار ٻار:** جيڪڏهن ٻار ماءُ جو کير پيئي ٿو ته اهو جاري رکڻ گهرجي.
# **زنڪ (Zinc):** ٻارن لاءِ زنڪ جو استعمال مفيد آهي.
# **اينٽي بائيوٽڪس:** عام طور تي اينٽي بائيوٽڪ دوائن جي ضرورت نه پوندي آهي، سواءِ ان جي ته جڏهن ٻار کي بخار سان گڏ رت وارا دست هجن.

## عالمي انگ اکر
2015ع ۾ دنيا ۾ گيسٽرو اينٽرائٽس جا تقريبن ٻه ارب ڪيس سامهون آيا، جن جي نتيجي ۾ 1.3 ملين موت واقع ٿيا. ترقي پذير ملڪن جا ٻار هن بيماريءَ کان سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ هي بيماري موت جو هڪ وڏو سبب آهي. وڏن ماڻهن ۾ قوتِ مدافعت (Immunity) پيدا ٿيڻ سبب هي بيماري گهٽ ٿيندي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* دست
* صفائي
* ويڪسين

## حوالا

زمرو:بيماريون
زمرو:معدي جون بيماريون
زمرو:صحت
فرانسسڪو گويا

**فرانسسڪو گوئيا** (Francisco Goya) 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جو سڀ کان اهم اسپيني فنڪار هو. کيس اڪثر "قديم استادن (Old Masters) جو آخري ۽ جديديت جو پهريون فنڪار" چيو ويندو آهي. هن جي مصوري ۽ نقاشي اسپين جي تاريخي تبديلين ۽ انساني نفسيات جي گهرائين جي عڪاسي ڪري ٿي.

## شروعاتي زندگي ۽ شاهي درٻار
گوئيا آراگون (اسپين) جي هڪ وچولي طبقي جي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. هن 14 سالن جي عمر کان مصوريءَ جي تعليم شروع ڪئي. 1786ع ۾ هو اسپيني شاهي خاندان جو درٻاري مصور مقرر ٿيو. ان دور ۾ هن اشرافيه جا پورٽريٽ ۽ محلات لاءِ "روڪوڪو" انداز ۾ آرائشي نقشا (Tapestry cartoons) تيار ڪيا.

## بيماري ۽ فن ۾ تبديلي
1793ع ۾ هڪ سخت ۽ پراسرار بيماريءَ سبب گوئيا ٻوڙو ٿي ويو، جنهن کانپوءِ هن جي فن ۾ هڪ وڏي تبديلي آئي. هن جو انداز وڌيڪ اونداهو (Dark) ۽ نااميد بڻجي ويو.
* **لا ماجا ڊيسنوڊا (La maja desnuda):** 1790ع جي آخر ۾ هن هڪ جرئتمند عريان تصوير ٺاهي، جيڪا ان دور ۾ تمام گهڻي تڪراري هئي.
* **چارلس چوٿون ۽ خاندان:** 1800ع ۾ هن اسپيني بادشاهه ۽ سندس خاندان جو مشهور پورٽريٽ تيار ڪيو.

## جنگ ۽ ذهني اضطراب
جڏهن نيپولين جي فوجن اسپين تي حملو ڪيو، ته ان جنگ جي وحشتن گوئيا تي گهرا اثر ڇڏيا. هن انهن تجربن کي پنهنجي مشهور شاهڪارن ۾ محفوظ ڪيو:
* **دي سيڪنڊ ۽ ٿرڊ آف مئي 1808:** اهي تصويرون جنگ جي ظلمن جي عڪاسي ڪن ٿيون.
* **ڊيزاسٽرز آف وار (Disasters of War):** نقاشي جو هڪ سلسلو جنهن ۾ جنگ جي هولناڪي ڏيکاري وئي آهي.
ان دور ۾ هن جادوگريءَ، چريائپ ۽ سياسي بدعنوانيءَ بابت به ڪيتريون ئي تصويرون ٺاهيون.

## بليڪ پينٽنگس ۽ آخري دور
پنهنجي آخري دور (1819–1823) ۾، گوئيا پنهنجي گهر "ڪوئنٽا ڊيل سورڊو" (ٻوڙي ماڻهوءَ جو گهر) جي ڀتين تي تيل جي رنگن سان ڪجهه خوفناڪ ۽ عجيب تصويرون ٺاهيون، جن کي **"بليڪ پينٽنگس"** (Black Paintings) چيو وڃي ٿو. اهي تصويرون سندس سماجي ۽ سياسي مايوسيءَ جو نتيجو هيون.

## وفات
گوئيا 1824ع ۾ اسپين ڇڏي فرانس جي شهر بورڊو (Bordeaux) هليو ويو، جتي هن 1828ع ۾ 82 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي.

## وڌيڪ ڏسو
* رومانيت پسندي
* اسپين جي تاريخ
* محيط سينيما

## حوالا

زمرو:اسپيني مصور
زمرو:رومانوي فنڪار
زمرو:نقاش
نشو

**نشو** (Addiction) هڪ اعصابي ۽ نفسياتي مرض آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن مادي (Drug) جي استعمال يا ڪنهن خاص عمل (Behavior) جي شديد ۽ لڳاتار خواهش محسوس ڪندو آهي. ان عمل مان کيس فوري طور تي نفسياتي سڪون يا انعام (Reward) ته ملي ٿو، پر ان جا نتيجا تمام گهڻا نقصانڪار هوندا آهن.

## دماغ تي اثر
نشو دماغ جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي تبديل ڪري ڇڏيندو آهي:
* **اعصابي تبديليون:** بار بار مادي جي استعمال سان دماغ جي سينيپس (Synapses) ۾ اهڙيون تبديليون اچن ٿيون، جيڪي خوراڪ يا محبت جهڙن قدرتي انعامن جهڙيون هونديون آهن.
* **پاڻ تي ضابطو:** اهي تبديليون انسان ۾ مادي جي طلب کي وڌائين ٿيون ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي قوت (Self-control) کي ڪمزور ڪري ڇڏين ٿيون.
* **دماغي عارضو:** جديد سائنس نشي کي هڪ دماغي بيماري طور سڃاڻي ٿي، جنهن ۾ حياتياتي ۽ سماجي عوامل شامل هوندا آهن.

## نشانين ۽ علامتون
نشي جي لت جون ڪجهه واضح نشانيون هي آهن:
* نقصانڪار نتيجن جي باوجود مادي يا عمل کي جاري رکڻ.
* فوري سڪون (Short-term reward) حاصل ڪرڻ جي چڪ ۾ مستقبل جي وڏن نقصانن (Long-term costs) کي نظرانداز ڪرڻ.
* هر وقت ان مادي يا عمل بابت سوچيندا رهڻ.

## نشي جا قسم
نشي کي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويو آهي:

### مادي جو نشو (Substance Addiction)
* شراب جو نشو (Alcoholism)
* آفيم ۽ هيروئن (Opioids)
* سگريٽ نوشي (Nicotine)
* چرس يا گانجو (Cannabis)

### عملي نشو (Behavioral Addiction)
* جوئا جي لت (Gambling) - جيڪا عالمي سطح تي تسليم ٿيل آهي.
* وڊيو گيمز جي لٽ (Gaming addiction)
* انٽرنيٽ ۽ سوشل ميڊيا جو وڌيڪ استعمال.

## عالمي ادارن جي راءِ
بيمارين جي تشخيصي ڪتابن (DSM-5 ۽ ICD-11) ۾ جوئا (Gambling) ۽ وڊيو گيمز جي لٽ کي باقاعدي نفسياتي عارضو قرار ڏنو ويو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* دماغ
* نفسيات
* صحت

## حوالا

زمرو:نفسياتي بيماريون
زمرو:اعصابي علم
زمرو:نشو
وڊيو گيم

**وڊيو گيم** (Video Game) هڪ اليڪٽرانڪ راند آهي جنهن ۾ صارف هڪ انٽرفيس يا ان پٽ ڊوائيس (جهڙوڪ جوائس اسٽڪ، ڪيبورڊ، يا ڪنٽرولر) ذريعي بصري موٽ (Visual feedback) حاصل ڪندو آهي. هي بصري منظر عام طور تي ٽيليويزن، ڪمپيوٽر مانيٽر، يا ٽچ اسڪرين تي وڊيو فارميٽ ۾ ظاهر ٿيندا آهن.

## هارڊويئر ۽ پليٽ فارم
وڊيو گيمز کي انهن جي هارڊويئر جي بنياد تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* **آرڪيڊ گيمز:** وڏيون مشينون جيڪي عوامي جڳهن تي هونديون آهن.
* **ڪنسول گيمز:** خاص ڊوائيسز جهڙوڪ PlayStation، Xbox يا Nintendo.
* **ڪمپيوٽر گيمز:** پي سي (PC) تي کيڏيون ويندڙ رانديون.
* **موبائيل گيمز:** اسمارٽ فونز ۽ ٽيبليٽس تي کيڏيون ويندڙ رانديون.
* **جديد ٽيڪنالاجي:** هاڻي ورچوئل ريئلٽي (VR) ۽ ڪلائوڊ گيمنگ جو رجحان پڻ وڌي رهيو آهي.

## تاريخي پس منظر
* **شروعات (1950-60):** پهرين پروٽوٽائپ گيمز وڏن مين فريم ڪمپيوٽرن تي ٺاهيون ويون.
* **پهرين ڪاميابي (1971-72):** 'ڪمپيوٽر اسپيس' پهرين تجارتي آرڪيڊ گيم هئي، جنهن کانپوءِ مشهور گيم **Pong** ۽ پهرين گهر واري ڪنسول **Magnavox Odyssey** مارڪيٽ ۾ آئي.
* **مارڪيٽ جو زوال (1983):** وڌيڪ راندين جي هجوم ۽ معيار جي گهٽتائيءَ سبب مارڪيٽ ڪري پئي، پر بعد ۾ نينٽينڊو (Nintendo) ۽ سيگا (Sega) جهڙين ڪمپنين ان کي ٻيهر زندگي بخشي.

## صنعت ۽ معاشي اهميت
وڊيو گيم جي صنعت اڄ دنيا جي وڏي ۾ وڏي تفريحي صنعت بڻجي چڪي آهي.
* **آمدني:** 2020ع ۾ عالمي مارڪيٽ جي آمدني 159 ارب ڊالر هئي، جيڪا موسيقي جي صنعت کان ٽي ڀيرا ۽ فلمي صنعت کان چار ڀيرا وڌيڪ آهي.
* **ڊيولپمينٽ:** هڪ جديد گيم (AAA گيم) ٺاهڻ لاءِ سوين ماهرن، وڏي سيڙپڪاري ۽ ٽيم ورڪ جي ضرورت هوندي آهي.
* **انڊي گيمز (Indie Games):** انٽرنيٽ جي ڪري ننڍن ۽ آزاد ڊيولپرز کي به پنهنجون تخليقي رانديون پيش ڪرڻ جو موقعو مليو آهي.

## اثرات
وڊيو گيمز نه صرف تفريح جو ذريعو آهن، پر اهي اليڪٽرانڪس انڊسٽريءَ ۾ جدت جو وڏو سبب آهن. بهتر گرافڪس ۽ پرفارمنس جي طلب جي ڪري ڪمپيوٽر جي حصن (جهڙوڪ GPU) ۽ پروسيسرز ۾ تيزيءَ سان ترقي ٿي رهي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪمپيوٽر
* سافٽ ويئر
* ورچوئل ريئلٽي

## حوالا

زمرو:وڊيو گيمز
زمرو:تفريحي صنعت
زمرو:سافٽ ويئر
لي ڪوربوزيئر

**لي ڪوربوزيئر** (Le Corbusier) هڪ سوئس-فرانسيسي معمار، شهري منصوبه بندي ڪندڙ (Urban planner)، ۽ ليکڪ هو، جنهن کي **جديد فنِ تعمير** جي بانيڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن پنهنجي پنجن ڏهاڪن واري ڪيريئر دوران يورپ، جاپان، هندستان ۽ آمريڪا ۾ ڪيتريون ئي عمارتون ڊائيزائين ڪيون.

## شهري منصوبه بندي ۽ فلسفو
لي ڪوربوزيئر جو وڏو مقصد هجوم وارن شهرن جي رهواسين لاءِ بهتر رهائشي حالتون فراهم ڪرڻ هو. هن شهري رٿابنديءَ ۾ ڪيترائي انقلابي خيال پيش ڪيا:
* **چندي گڙهه ماسٽر پلان:** هن هندستان جي شهر چندي گڙهه جو مڪمل ماسٽر پلان تيار ڪيو ۽ اتي ڪيتريون ئي سرڪاري عمارتون ڊيزائين ڪيون.
* **CIAM جو بنياد:** هو جديد فنِ تعمير جي عالمي ڪانگريس (CIAM) جو بنيادي ميمبر هو.

## عالمي ورثو
2016ع ۾، ستن ملڪن ۾ موجود لي ڪوربوزيئر جي 17 منصوبن کي **يونيسڪو (UNESCO)** پاران عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. اهي منصوبا جديد تحريڪ ۾ سندس غير معمولي حصي جي سڃاڻپ آهن.

## فرنيچر جي ڊيزائين
فنِ تعمير سان گڏوگڏ هن فرنيچر جي دنيا ۾ به نوان معيار مقرر ڪيا. هن جا مشهور فرنيچر ڊيزائين اڄ به مقبول آهن:
* **LC4 چيز لونگ (LC4 chaise longue):** چمڙي ۽ ڌاتوءَ جي فريم مان ٺهيل هڪ مشهور آرام ڪرسي.
* **LC1 ڪرسي:** جيڪا پنهنجي سادي ۽ مضبوط بناوٽ جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي.

## تڪرار
لي ڪوربوزيئر هڪ تڪراري شخصيت پڻ رهيو آهي. هن جي شهري رٿابنديءَ تي اڪثر تنقيد ڪئي ويندي آهي ته هن قديم ثقافتي ماڳن کي نظرانداز ڪيو. ان کان علاوه، سندس مبينا سياسي لاڙا، جهڙوڪ فاشزم ۽ ڊڪٽيٽر بينيٽو مسوليني سان لاڳاپا، اڄ به بحث جو موضوع بڻيل آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* فنِ تعمير
* چندي گڙهه
* جديديت

## حوالا

زمرو:معمار
زمرو:شهري منصوبه بندي ڪندڙ
زمرو:فرانسيسي شخصيتون
بيس بال

**بيس بال** (Baseball) هڪ بيٽ ۽ بال سان کيڏي ويندڙ راند آهي، جيڪا نو نو رانديگرن تي مشتمل ٻن ٽيمن جي وچ ۾ کيڏي ويندي آهي. هي راند آمريڪا ۾ انتهائي مقبول آهي ۽ اتي ان کي "آمريڪا جو پسنديده مشغلو" (America's Pastime) سڏيو ويندو آهي.

## راند جو طريقو
بيس بال جي راند ۾ ٻئي ٽيمون واري واري سان بيٽنگ (Batting) ۽ فيلڊنگ (Fielding) ڪنديون آهن.
* **پچر (Pitcher):** فيلڊنگ ڪندڙ ٽيم جو رانديگر، جيڪو بال اڇليندو آهي.
* **بيٽر (Batter):** بيٽنگ ڪندڙ ٽيم جو رانديگر، جيڪو بال کي هٽ ڪري چار بيسز (Bases) جي چوڌاري ڊوڙي پوائنٽ يا "رن" حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.
* **رن اسڪور ڪرڻ:** جڏهن هڪ رانديگر چارئي بيسز کي ترتيب سان ڇهي واپس "هوم پليٽ" تي پهچندو آهي، ته هڪ رن شمار ڪئي ويندي آهي.

## راند جو مدو ۽ اننگز
بيس بال ۾ وقت جي ڪا پابندي يا ڪلاڪ نه هوندو آهي. راند عام طور تي **9 اننگز** تي مشتمل هوندي آهي. هر اننگز تڏهن ختم ٿيندي آهي جڏهن فيلڊنگ ڪندڙ ٽيم بيٽنگ ٽيم جي ٽن رانديگرن کي "آئوٽ" ڪري ڇڏيندي آهي. جيڪڏهن 9 اننگز کانپوءِ اسڪور برابر هجي، ته واڌو اننگز (Extra innings) کيڏيون وينديون آهن.

## تاريخي پس منظر
بيس بال جي شروعات 18هين صديءَ جي وچ ڌاري انگلينڊ ۾ کيڏي ويندڙ بيٽ-بال راندين مان ٿي، جيڪا مهاجرن ذريعي اتر آمريڪا پهتي. 19هين صديءَ جي آخر تائين، اها آمريڪا جي غير سرڪاري طور قومي راند بڻجي وئي. اڄڪلهه هي راند نه صرف آمريڪا، پر جپان، ڏکڻ ڪوريا، تائيوان، ڪيوبا ۽ ڪيريبين ملڪن ۾ پڻ تمام گهڻي مقبول آهي.

## پيشيورانه ليگز ۽ عالمي مقابلا
* **Major League Baseball (MLB):** آمريڪا ۽ ڪينيڊا جي اعليٰ ترين پروفيسر ليگ، جنهن جو فاتح "ورلڊ سيريز" ذريعي طئي ٿيندو آهي.
* **ورلڊ بيس بال ڪلاسيڪ (WBC):** هن راند جو سڀ کان وڏو عالمي مقابلو.
* **اولمپڪس:** بيس بال 1992ع کان 2008ع تائين اولمپڪ راندين جو حصو هئي ۽ 2020ع ۾ ٻيهر شامل ڪئي وئي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪرڪيٽ
* آمريڪي فٽ بال
* رانديون

## حوالا

زمرو:بيس بال
زمرو:رانديون
زمرو:آمريڪي ثقافت
سارا برنھارٽ

**سارا برن ھارٽ** (Sarah Bernhardt) 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات جي هڪ مشهور فرانسيسي اسٽيج اداڪاره هئي. کيس "دنيا جي سڀ کان مشهور اداڪاره" ۽ "دي ڊيوائن سارا" (The Divine Sarah) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هن نه صرف عورتن جا، پر مردن جا ڪردار پڻ وڏي مهارت سان ادا ڪيا، جن ۾ شيڪسپيئر جو **هيملٽ** (Hamlet) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي.

## فنڪارانه زندگي ۽ مشهور ڊراما
سارا برن ھارٽ پنهنجي "سونهري آواز" (Golden voice) ۽ پنهنجي مخصوص اشارن جي ڪري مشهور هئي. هن ڪيترن ئي مشهور فرانسيسي ڊرامن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيا:
* **La Dame aux Camélias:** اليگزينڊر ڊوماس فيلس پاران لکيل.
* **Ruy Blas:** وڪٽر هيوگو پاران لکيل.
* **L'Aiglon:** ايڊمنڊ روسٽينڊ پاران لکيل، جنهن ۾ هن نپولين جي پٽ جو ڪردار ادا ڪيو.

## آرٽ نووو ۽ الفونس موچا
سارا برن ھارٽ جو آرٽ جي دنيا ۾ هڪ ٻيو وڏو حصو چيڪ فنڪار **الفونس موچا** (Alphonse Mucha) جي شهرت ۾ آهي. جڏهن موچا سارا جي ڊرامي "گزمنڊا" (Gismonda) لاءِ هڪ پوسٽر ڊيزائين ڪيو، ته ان جي **آرٽ نووو** (Art Nouveau) انداز سڄي پيرس کي حيران ڪري ڇڏيو. سارا ان جي ڪم کان ايتري متاثر ٿي جو هن موچا سان 6 سالن جو معاهدو ڪيو، جنهن کيس عالمي شهرت ڏياري.

## جديد ميڊيا جو آغاز
سارا برن ھارٽ انهن پهرين اداڪارائن مان هئي جن اسٽيج کان ٻاهر به پنهنجي فن کي محفوظ ڪيو:
* **خاموش فلمون:** هن ابتدائي خاموش فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ "ڪوئن ايلزبيٿ" (1912) تمام گهڻي ڪامياب وئي.
* **آواز جي رڪارڊنگ:** هن ٿامس ايڊيسن جي فونوگراف ذريعي پنهنجي آواز کي پڻ رڪارڊ ڪرايو.

## اضافي معلومات
* **هڪ گهڻ رخي شخصيت:** اداڪاريءَ سان گڏ، سارا هڪ ماهر مجسمہ ساز (Sculptor) ۽ ليکڪا پڻ هئي. هن پنهنجا ڪجهه مجسمه عالمي نمائشن ۾ پيش ڪيا.
* **عزم جي علامت:** 1915ع ۾ بيماريءَ سبب سندس هڪ ٽنگ ڪٽجي وئي، پر ان جي باوجود هن ويٺي يا هڪ جاءِ تي بيهي اداڪاري جاري رکي ۽ پنهنجي فن سان لڳاءُ ختم نه ڪيو.
* **عالمي دورا:** هن آمريڪا، يورپ ۽ ڏکڻ آمريڪا جا ڪيترائي دورا ڪيا، جتي هزارين ماڻهو سندس هڪ جهلڪ ڏسڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا.

## وفات
سارا برن ھارٽ 1923ع ۾ پيرس ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي، جيڪو سندس مقبوليت جو وڏو ثبوت هو.

## وڌيڪ ڏسو
* ڊرامو
* فرانسيسي ادب
* آرٽ نووو

## حوالا

زمرو:فرانسيسي اداڪارائون
زمرو:اسٽيج اداڪار
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
فريدا ڪاھلو

**فريدا ڪاهلو** (Frida Kahlo) ميڪسيڪو جي هڪ مشهور مصوره هئي، جيڪا پنهنجي ڪيترن ئي پورٽريٽس، آپ بيتي تصويرن ۽ ميڪسيڪو جي فطرت ۽ قديم آثارن کان متاثر فنپارن جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي. هن جو فن سڃاڻپ، پوسٽ ڪالونيلزم، صنف (Gender)، طبقن ۽ نسل جي سوالن جي عڪاسي ڪري ٿو.

## شروعاتي زندگي ۽ حادثو
فريدا ڪوهيوڪان (Coyoacán) جي "نيري گهر" (La Casa Azul) ۾ پيدا ٿي. ننڍپڻ ۾ هوءَ پوليو جو شڪار ٿي جنهن ڪري هوءَ معذور ٿي وئي. 18 سالن جي عمر ۾ هڪ بس حادثي هن کي سخت زخمي ڪري ڇڏيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن کي سڄي عمر جسماني تڪليف ۽ طبي مسئلن جو مقابلو ڪرڻو پيو. ان ئي صحتيابيءَ واري دور ۾ هن مصوريءَ کي سنجيدگيءَ سان اختيار ڪيو.

## سياسي ۽ فني سفر
1927ع ۾ هن ميڪسيڪن ڪميونسٽ پارٽيءَ ۾ شموليت اختيار ڪئي، جتي هن جي ملاقات مشهور فنڪار **ڊيگو ريويرا** سان ٿي، جنهن سان هن 1929ع ۾ شادي ڪئي.
* **عالمي شهرت:** 1938ع ۾ نيويارڪ ۾ هن جي پهرين سولو نمائش ٿي. 1939ع ۾ پيرس جي نمائش دوران **لوور ميوزيم** هن جي هڪ تصوير "The Frame" خريد ڪئي، جنهن سان هوءَ لوور جي مجموعي ۾ شامل ٿيندڙ پهرين ميڪسيڪن فنڪار بڻجي وئي.
* **ريڪارڊ قيمت:** هن جي 1940ع جي تصوير "The Dream (The Bed)" ڪنهن به عورت فنڪار جي سڀ کان مهانگي نيلام ٿيل تصوير جو ريڪارڊ رکي ٿي، جيڪا **54.7 ملين ڊالرن** ۾ وڪرو ٿي هئي.

## فني انداز ۽ اثر
فريدا جي فن کي اڪثر "سرئيلسٽ" يا "ميجيڪل ريئلسٽ" چيو ويندو آهي. هن جي تصويرن ۾ ميڪسيڪو جي لوڪ ثقافت ۽ ڪيٿولڪ عقيدن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. هن پنهنجي دائمي تڪليف (Chronic pain) ۽ عورت جي تجربن کي اهڙي بي باڪيءَ سان پيش ڪيو جو هوءَ فيمينزم (Feminism) ۽ LGBTQ+ برادريءَ لاءِ هڪ علامت بڻجي وئي.

## وفات ۽ ورثو
فريدا ڪاهلو 1954ع ۾ صرف 47 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. هن جو گهر اڄڪلهه "فريدا ڪاهلو ميوزيم" طور عوام لاءِ کليل آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آرٽ جي تاريخ دانن پاران هن جي ڪم کي ٻيهر دريافت ڪيو ويو، جنهن کانپوءِ هوءَ هڪ عالمي آئڪن بڻجي وئي.

## وڌيڪ ڏسو
* مصوري
* ڊيگو ريويرا
* فيمينزم

## حوالا

زمرو:ميڪسيڪن مصور
زمرو:فيمينسٽ
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
اينڊي وارھول

**اينڊي وارهول** (Andy Warhol) هڪ آمريڪي فنڪار ۽ فلم ساز هو، جنهن کي ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ جو سڀ کان اهم فنڪار سمجهيو ويندو آهي. هو **پاپ آرٽ** (Pop Art) تحريڪ جو مکيه اڳواڻ هو. هن جي فن اشتهارن، صارفيت (Consumerism)، ماس ميڊيا ۽ مشهور شخصيتن (Celebrity culture) جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڳولي لڌو. هن عام استعمال جي شين کي آرٽ جي شاهڪارن ۾ تبديل ڪري روايتي آرٽ جا تصور بدلائي ڇڏيا.

## شروعاتي ڪيريئر ۽ مشهور فنپارا
وارهول پنهنجي ڪيريئر جي شروعات نيويارڪ ۾ هڪ تجارتي فنڪار طور ڪئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هن پنهنجا مشهور "سلڪ اسڪرين" (Silkscreen) فنپارا تيار ڪيا:
* **ڪيمپبل سوپ ڪينز (1962):** عام سوپ جي دٻن کي فن طور پيش ڪيو.
* **مارلن ڊيپٽيڪ (1962):** مشهور اداڪاره مارلن منرو جي تصويرن جو هڪ مجموعو.
* هن "15 منٽن جي شهرت" (15 minutes of fame) جو مشهور جملو پڻ عام ڪيو.

## دي فيڪٽري (The Factory)
وارهول جو اسٽوڊيو، جنهن کي **"دي فيڪٽري"** چيو ويندو هو، پيرس جي ترقي پسندن، شاعرن، موسيقارن ۽ امير سرپرستن جو مرڪز بڻجي ويو. هتي هن نه صرف مصوري ڪئي پر ڪيتريون ئي تجرباتي فلمون پڻ ڊائريڪٽ ڪيون، جهڙوڪ:
* **Empire (1965)** ۽ **Chelsea Girls (1966)**.
* هن مشهور راڪ بينڊ **Velvet Underground** جي پڻ سرپرستي ڪئي.

## قاتلاڻو حملو ۽ بعد واري زندگي
1968ع ۾ هڪ قاتلاڻي حملي ۾ بچڻ کانپوءِ، هن پنهنجي ڪم کي هڪ ڪاروباري شڪل ڏني. هن **Interview** مئگزين جو بنياد وڌو ۽ ڪيترائي ڪتاب لکيا. ان دور ۾ هن چين جي اڳواڻ **مائو زيڊونگ** (Mao) جا پورٽريٽ ۽ "دي لاسٽ سپر" (Last Supper) جهڙيون سيريز تيار ڪيون. هن ٽيليويزن جي دنيا ۾ به قدم رکيو.

## مارڪيٽ ۾ مقام ۽ وفات
وارهول کي آرٽ مارڪيٽ جو "رهبر" سمجهيو ويندو آهي. هن جا فنپارا دنيا جي مهانگن ترين تصويرن ۾ شامل آهن:
* 2022ع ۾ هن جي تصوير **Shot Sage Blue Marilyn** اٽڪل **195 ملين ڊالرن** ۾ وڪرو ٿي، جيڪا ڪنهن به آمريڪي فنڪار جي تصوير لاءِ سڀ کان وڏي قيمت آهي.
وارهول 1987ع ۾ 58 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. پٽسبرگ ۾ موجود **اينڊي وارهول ميوزيم** آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميوزيم آهي جيڪو ڪنهن هڪ فنڪار لاءِ وقف ٿيل آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاپ آرٽ
* جديد فن
* نيويارڪ شھر

## حوالا

زمرو:آمريڪي مصور
زمرو:پاپ آرٽسٽ
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
مارلين ڊيٽرچ

**مارلين ڊيٽرچ** (Marlene Dietrich) هڪ جرمن-آمريڪي اداڪاره ۽ ڳائڻي هئي، جنهن جو ڪيريئر لڳ ڀڳ ستن ڏهاڪن تائين پکڙيل هو. کيس ڪلاسيڪل هالي ووڊ سينيما جي عظيم ترين اسڪرين ليجنڊز مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.

## فني سفر جو آغاز
1920ع واري ڏهاڪي ۾ برلن ۾ اسٽيج ۽ خاموش فلمن کان شروعات ڪندڙ ڊيٽرچ کي عالمي شهرت 1930ع جي فلم **دي بلو اينجل** (The Blue Angel) ۾ "لولا لولا" جو ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي. ان ڪاميابيءَ کانپوءِ هن پئرامائونٽ پڪچرز سان معاهدو ڪيو ۽ هالي ووڊ هلي وئي.

## هالي ووڊ ۾ ڪاميابيون
هن ڊائرڪٽر جوزف وان اسٽرنبرگ سان گڏ ڪيتريون ئي يادگار فلمون ڪيون، جن ۾ شامل آهن:
* **Morocco (1930):** جنهن لاءِ کيس اڪيڊمي ايوارڊ (آسڪر) لاءِ نامزد ڪيو ويو.
* **Shanghai Express (1932)** ۽ **Blonde Venus (1932)**.
* **The Scarlet Empress (1934)**.

جنگ کانپوءِ به هن اهم فلمن ۾ ڪم ڪيو، جهڙوڪ الفريڊ هچڪاڪ جي **Stage Fright** (1950) ۽ اسٽينلي ڪريمر جي **Judgment at Nuremberg** (1961).

## جنگِ عظيم ۽ انسانيت جي خدمت
ٻي عالمي جنگ دوران ڊيٽرچ جرمنيءَ جي نازي حڪومت جي سخت مخالفت ڪئي ۽ آمريڪي شهريت اختيار ڪئي. هن نه صرف فرنٽ لائن تي وڃي فوجين جو حوصلو وڌايو، پر جرمن ۽ فرانسيسي جلاوطن ماڻهن جي مالي مدد پڻ ڪئي. ان خدمتن عيوض کيس آمريڪا، فرانس، بيلجيم ۽ اسرائيل پاران اعليٰ ترين شهري اعزازن سان نوازيو ويو.

## آخري سال ۽ ورثو
1950ع کان 1970ع واري ڏهاڪي تائين هن سڄي دنيا ۾ لائيو ڪنسرٽس ۽ شوز ڪيا. 1999ع ۾ آمريڪي فلم انسٽيٽيوٽ کيس هالي ووڊ جي نائين عظيم ترين اداڪاره قرار ڏنو. ڊيٽرچ 1992ع ۾ 90 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي.

## وڌيڪ ڏسو
* هالي ووڊ
* ٻي عالمي جنگ
* سينيما

## حوالا

زمرو:جرمن اداڪارائون
زمرو:آمريڪي اداڪارائون
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
ايٿنول

**ايٿنول** (Ethanol)، جنهن کي ايٿائل الڪوحل يا صرف الڪوحل به چيو ويندو آهي، هڪ عضوي ڪيميائي مرڪب آهي جنهن جو فارمولا $$C_2H_5OH$$ آهي. هي هڪ اڏامندڙ (Volatile)، ٻرندڙ، ۽ بي رنگ مائع آهي جنهن جو ذائقو تکو هوندو آهي. ڪيفيت بدلائيندڙ (Psychoactive) اثرن جي ڪري، هي نشي آور مشروبات جو بنيادي جز آهي ۽ ڪيفين (Caffeine) کانپوءِ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻيو نمبر منشيات آهي.

## تياري جا طريقا
ايٿنول ٻن مکيه طريقن سان تيار ڪيو ويندو آهي:
1.  **خمير جو عمل (Fermentation):** قدرتي طور تي خمير (Yeasts) ذريعي کنڊ کي الڪوحل ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل، جيڪو قديم زماني کان استعمال ٿي رهيو آهي.
2.  **پيٽرو ڪيميڪل طريقو:** صنعتي سطح تي ايٿلين (Ethylene) جي هائڊريشن ذريعي تيار ڪيو ويندو آهي.

## استعمال ۽ افاديت
ايٿنول جا ڪيترائي طبي ۽ صنعتي استعمال آهن:
* **طبي استعمال:** هي جراثيم ڪش (Antiseptic) ۽ هٿ صاف ڪرڻ واري مائع (Disinfectant) طور استعمال ٿئي ٿو. ان کان سواءِ ميٿنول ۽ ايٿلين گلائيڪول جي زهر جو علاج (Antidote) پڻ آهي.
* **ٻارڻ (Fuel):** هي ليمپن، چولهن، ۽ گاڏين جي انجڻين ۾ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو. 2023ع تائين، دنيا جي 51 سيڪڙو ايٿنول ٻارڻ آمريڪا ۽ 26 سيڪڙو برازيل ۾ پيدا ٿيو.
* **صنعتي حلڪندڙ (Solvent):** هي مختلف ڪيميائي مرڪبن جي تياري ۽ دوائن ۾ محلول طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

## تاريخ ۽ نالو
"ايٿنول" جو نالو 1892ع ۾ سرڪاري طور تي منظور ڪيو ويو، جڏهن ته "الڪوحل" لفظ اصل ۾ عربي مان نڪتل آهي جيڪو شروع ۾ اکين جي ميڪ اپ (ڪجل) لاءِ استعمال ٿيندو هو. انسان قديم زماني کان ئي نشي لاءِ خمير ٿيل مشروبات استعمال ڪندو آيو آهي، پر 19هين صدي ۾ ان جي ڪيميائي سڃاڻپ ۽ مصنوعي تياري شروع ٿي.

## قدرتي موجودگي
ايٿنول قدرتي طور تي پڪل ميون، گلن جي رس، ۽ حتي ته انساني ساهه ۾ به ملي ٿو. ڪجهه نادر ڪيسن ۾، انساني جسم جي اندر پاڻمرادو الڪوحل پيدا ٿيڻ لڳندي آهي، جنهن کي "آٽو-بروري سينڊروم" (Auto-brewery syndrome) چيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪيميا
* شراب
* توانائي

## حوالا

زمرو:الڪوحل
زمرو:ڪيميائي مرڪب
زمرو:ٻارڻ
سن يات سين

**ڊاڪٽر سن يات سين** (Sun Yat-sen) هڪ چيني انقلابي، طبيب، ۽ سياسي فلسفي هو، جنهن **جمهوريه چين** (Republic of China) ۽ ان جي پهرين سياسي پارٽي، **ڪومنتانگ** (Kuomintang)، جو بنياد وڌو. کيس چين جي تاريخ جو "قوم جو پيءُ" ۽ جديد چين جو بانيڪار سمجهيو ويندو آهي.

## انقلابي زندگي
سن يات سين چين ۾ منچو حڪمراني (چنگ خاندان) جي خلاف جدوجهد ڪئي. هن جي انقلابي سرگرمين جي ڪري کيس ڪيترائي ڀيرا جلاوطني پڻ ڪاٽڻي پئي.
* **1911ع جو انقلاب:** هن جي اڳواڻي ۾ ٿيندڙ انقلاب چين جي هزارين سالن کان هلندڙ بادشاهي نظام (Dynastic system) جو خاتمو ڪيو.
* **پهريون صدر:** 1912ع ۾ هو جمهوريه چين جي عارضي حڪومت جو پهريون صدر بڻيو، پر بعد ۾ هن جنرل يوان شيڪائي (Yuan Shikai) جي حق ۾ استعيفيٰ ڏني.

## سياسي فلسفو: ٽي عوامي اصول
سن يات سين جو سڀ کان اهم ورثو هن جو سياسي فلسفو آهي، جنهن کي **"ٽي عوامي اصول"** (Three Principles of the People) چيو ويندو آهي:
# **قومپرستي (Nationalism):** چين کي پرڏيهي اثر کان آزاد ڪرڻ.
# **جمهوريت (Democracy):** عوامي حڪومت قائم ڪرڻ.
# **عوامي گذارا (Livelihood):** معاشي سڌارا ۽ عوام جي ڀلائي.
اهو فلسفو اڄ به جمهوريه چين (تائيوان) جي قومي تراني جو بنياد آهي.

## ورثو ۽ احترام
سن يات سين ويهين صديءَ جو واحد چيني اڳواڻ آهي جنهن کي چين جي ٻنهي حصن ۾ برابر احترام حاصل آهي:
* **تائيوان (ROC):** جتي کيس سرڪاري طور تي "قوم جو پيءُ" (Father of the Nation) چيو وڃي ٿو.
* **عوامي جمهوريه چين (PRC):** جتي کيس "انقلاب جو اڳواڻ" (Forerunner of the Revolution) سمجهيو وڃي ٿو.

## وفات
سن يات سين 1925ع ۾ بيجنگ ۾ ڪينسر جي ڪري وفات ڪئي. هو پنهنجي حياتي ۾ چين کي متحد ڏسي نه سگهيو، پر سندس جانشين چيانگ ڪائي شيڪ (Chiang Kai-shek) بعد ۾ چين جي اتحاد جي مهم مڪمل ڪئي.

## وڌيڪ ڏسو
* چين جي تاريخ
* ڪومنتانگ
* تائيوان

## حوالا

زمرو:چيني سياستدان
زمرو:انقلابي شخصيتون
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ

**ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ** (Empire State Building) نيو يارڪ شهر جي منهاٽن واري علائقي ۾ واقع 102 ماڙ هڪ سپرٽال (Supertall) آسمان کي ڇهندڙ عمارت آهي. هن جو نالو نيو يارڪ رياست جي لقب "ايمپائر اسٽيٽ" تان رکيو ويو آهي. هي عمارت پنهنجي مخصوص **آرٽ ڊيڪو** (Art Deco) طرزِ تعمير جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.

## تعميراتي تاريخ
* **ڊيزائين:** هي عمارت "شريو، ليمب اينڊ هارمن" نالي فرم ڊيزائين ڪئي هئي. ان جي ڊيزائين کي 15 ڀيرا تبديل ڪيو ويو ته جيئن ان کي دنيا جي بلند ترين عمارت بڻائي سگهجي.
* **تيز رفتار تعمير:** ان جي تعمير جو ڪم 17 مارچ 1930ع تي شروع ٿيو ۽ حيرت انگيز طور تي صرف ساڍا تيرهن مهينن ۾، 1 مئي 1931ع تي مڪمل ٿيو.
* **بلندي جو ريڪارڊ:** هي عمارت 1970ع تائين (جڏهن ورلڊ ٽريڊ سينٽر جو اتر ٽاور مڪمل ٿيو) دنيا جي بلند ترين عمارت رهي. 

## سياحت ۽ مشاهدي گاهون
ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ سياحن جي من پسند جڳهه آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 40 لک ماڻهو دورو ڪندا آهن.
* هن عمارت جي **86 هين** ۽ **102 هين** ماڙ تي کليل مشاهدي گاهون (Observation decks) آهن، جتان سڄي نيو يارڪ شهر جو دلڪش نظارو ڪري سگهجي ٿو.
* 2019ع ۾ 80 هين ماڙ تي هڪ اندروني مشاهدي گاهه پڻ کولي وئي آهي.

## ثقافتي اهميت
هي عمارت نيو يارڪ جي سڃاڻپ ۽ هڪ بين الاقوامي ثقافتي نشان بڻجي چڪي آهي.
* **فلمون:** هي عمارت 250 کان وڌيڪ فلمن ۽ ٽي وي سيريز ۾ ڏيکاري وئي آهي، جنهن ۾ 1933ع جي مشهور فلم **"ڪنگ ڪانگ"** (King Kong) سرِ فهرست آهي.
* **اعزازات:** آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز پاران کيس "جديد دنيا جي ستن عجائبات" مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. 1986ع ۾ کيس آمريڪا جو قومي تاريخي نشان (National Historic Landmark) قرار ڏنو ويو.

## بلندي جا انگ اکر (2025 جي مطابق)
جيتوڻيڪ هاڻي دنيا ۾ ڪيتريون ئي وڏيون عمارتون تعمير ٿي چڪيون آهن، پر ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ اڃا به پنهنجو مقام برقرار رکيو اچي:
* نيو يارڪ شهر جي اٺين بلند ترين عمارت.
* آمريڪا جي ڏهين بلند ترين مڪمل عمارت.
* دنيا جي 59 هين بلند ترين مڪمل عمارت.

## وڌيڪ ڏسو
* نيو يارڪ شھر
* ورلڊ ٽريڊ سينٽر
* برج خليفہ

## حوالا

زمرو:نيويارڪ شهر
زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون
زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون
زمرو:نيو يارڪ ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون
زمرو:گڏيل رياستن ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون
زمرو:نيو يارڪ شهر ۾ عمارتون ۽ ساختون
انگمار برگمين

**انگمار برگمين** (Ingmar Bergman) هڪ سوئڊش فلم ۽ ٿيٽر ڊائريڪٽر ۽ اسڪرين رائيٽر هو. کيس سينيما جي تاريخ جي سڀ کان اهم ۽ بااثر فلمسازن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن جي فلمن کي "انساني روح ۽ نفسياتي جدوجهد تي گهري ذاتي سوچ" قرار ڏنو ويو آهي.

## مشهور شاهڪار
برگمين جون ڪيتريون ئي فلمون دنيا جي بهترين فلمن جي فهرستن ۾ شامل آهن:
* **The Seventh Seal (1957):** هي فلم پنهنجي ان مخصوص منظر جي ڪري مشهور آهي جنهن ۾ هڪ نائيٽ (Knight) موت سان شطرنج کيڏي رهيو آهي.
* **Persona (1966):** هيءَ فلم نفسياتي پيچيدگين جي عڪاسي ڪري ٿي.
* **Fanny and Alexander (1982):** هن فلم کي ڪيترائي ايوارڊ مليا.
* ٻين مشهور فلمن ۾ **Wild Strawberries**، **Autumn Sonata**، ۽ **Cries and Whispers** شامل آهن.

## فني خاصيتون ۽ ساٿي
برگمين تقريبن 60 کان وڌيڪ فلمون ۽ ڊاڪيومينٽريز ڊائريڪٽ ڪيون، جن مان اڪثر هن پاڻ لکيون هيون. هن جي فلمن جي اڪثر عڪسبندي سوئڊن جي ٻيٽ **فارو** (Fårö) تي ٿي. هن پنهنجي ڪيريئر دوران مشهور سئنيماٽوگرافرز **گنر فشر** ۽ **سوين نائڪسٽ** سان گڏجي ڪم ڪيو.

## ٿيٽر ڪيريئر
فلمن سان گڏوگڏ، برگمين ٿيٽر جو به هڪ وڏو نالو هو. هن اسٽاڪ هوم جي "رائل ڊراميٽڪ ٿيٽر" ۽ جرمنيءَ جي "ريزيڊنز ٿيٽر" ۾ ڊائريڪٽر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. هن پنهنجي زندگي ۾ 170 کان وڌيڪ ڊراما ڊائريڪٽ ڪيا.

## ايوارڊ ۽ اعزازات
برگمين جي فلمن ڪيترائي اڪيڊمي ايوارڊ (آسڪر) حاصل ڪيا. هن کي ذاتي طور تي **ارونگ جيٿلبرگ ميموريل ايوارڊ** سان نوازيو ويو، ۽ هن جي ٽن فلمن بهترين پرڏيهي ٻوليءَ جي فلم جو آسڪر کٽيو. 2002ع ۾ کيس دنيا جي اٺين عظيم ترين ڊائريڪٽر طور چونڊيو ويو.

## وڌيڪ ڏسو
* سينيما
* سويڊن
* نفسيات

## حوالا

زمرو:سوئڊش فلم ڊائريڪٽر
زمرو:اسڪرين رائيٽر
زمرو:ويهين صدي جا فلمساز
اوپيڪ

**اوپيڪ** (OPEC) تيل برآمد ڪندڙ ملڪن جي هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي، جنهن جو مقصد ميمبر ملڪن جي وچ ۾ تعاون کي وڌائڻ آهي ته جيئن عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جي قيمتن کي مستحڪم رکي سگهجي ۽ وڌ کان وڌ منافعو حاصل ڪري سگهجي. هن وقت دنيا جي لڳ ڀڳ 79.5 سيڪڙو تيل جا ذخيرا اوپيڪ ملڪن وٽ آهن.

## تاريخ ۽ بنياد
* **بنياد:** اوپيڪ جو بنياد 14 سيپٽمبر 1960ع تي بغداد ۾ رکيو ويو.
* **باني ميمبر:** ايران، عراق، ڪويت، سعودي عرب ۽ وينزويلا هن جا پهريان پنج ميمبر هئا.
* **مقصد:** 1960ع ۽ 70ع جي ڏهاڪي ۾ اوپيڪ تيل جي پيداوار تي مغربي ملڪن جي قبضي (جهڙوڪ "Seven Sisters") کي ختم ڪري قومي خودمختياري حاصل ڪئي.

## ميمبر ملڪ
هن وقت اوپيڪ ۾ 12 ميمبر شامل آهن:
* **وچ ايشيا:** ايران، عراق، ڪويت، سعودي عرب، گڏيل عرب امارات.
* **آفريڪا:** الجزائر، استوائي گني، گيبون، ليبيا، نائيجيريا، ريپبلڪ آف ڪانگو.
* **ڏکڻ آمريڪا:** وينزويلا.
*(نوٽ: انگولا، ايڪواڊور، انڊونيشيا ۽ قطر اڳ ۾ ميمبر هئا پر هاڻي الڳ ٿي چڪا آهن).

## اوپيڪ پلس (OPEC+)
2016ع جي آخر ۾، اوپيڪ ميمبرن ۽ ٻين تيل پيدا ڪندڙ ملڪن (جهڙوڪ روس) ملي ڪري هڪ وڏو گروپ تيار ڪيو جنهن کي **اوپيڪ پلس** چيو ويندو آهي. ان جو مقصد خام تيل جي عالمي مارڪيٽ تي وڌيڪ بهتر ڪنٽرول حاصل ڪرڻ آهي.

## معاشي اثر ۽ تنقيد
* **ڪارٽيل:** ماهر اقتصاديات اوپيڪ کي هڪ "ڪارٽيل" (Cartel) قرار ڏيندا آهن، ڇاڪاڻ ته ان جا ميمبر مقابلي کي گهٽائڻ لاءِ ملي ڪري قيمتون طئي ڪندا آهن.
* **تيل جو بحران:** 1970ع جي ڏهاڪي ۾ اوپيڪ پاران تيل جي فراهمي روڪڻ جي ڪري عالمي معيشت تي وڏا اثر پيا هئا.
* جيتوڻيڪ اوپيڪ جو وڏو اثر آهي، پر 1980ع واري ڏهاڪي کان ميمبرن جي وچ ۾ واعدن جي ڀڃڪڙي جي ڪري ان جو ڪنٽرول ڪجهه گهٽجي ويو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* توانائي
* پيٽروليم
* عالمي معيشت

## حوالا

زمرو:بين الاقوامي تنظيمون
زمرو:توانائي جي صنعت
زمرو:تيل ۽ گئس
انگڪور واٽ

**انگڪور واٽ** (Angkor Wat) ڪمبوڊيا ۾ واقع ٻڌ مذهب جي هڪ وڏي عبادتگاهه آهي ۽ هيءَ دنيا جي سڀ کان وڏي مذهبي عمارت (ڪمپليڪس) آهي. هن جو نالو کيمر ٻوليءَ ۾ "مندرن جو شهر" آهي. هي مندر 12هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ کيمر بادشاهه **سوريا ورمن ٻيو** جي دور ۾ تعمير ڪيو ويو.

## فنِ تعمير ۽ بناوٽ
انگڪور واٽ پنهنجي شاندار پيماني، خوبصورت نقاشيءَ (Bas-reliefs) ۽ کيمر طرزِ تعمير جي ڪري مشهور آهي.
* **مائونٽ ميرو جي علامت:** هن عمارت جي بناوٽ هندن ۽ ٻڌن جي ڪائناتياتي تصور "مائونٽ ميرو" (Mount Meru) جي عڪاسي ڪري ٿي.
* **مغرب ڏانهن رُخ:** اڪثر مندرن جي ابتڙ، انگڪور واٽ جو منهن اولهه (مغرب) طرف آهي.
* **کاٽي ۽ ديوارون:** مندر جي چوڌاري پاڻيءَ جي هڪ وڏي کاٽي (Moat) ۽ هڪ ٻاهرين ديوار آهي، جنهن جي اندر ٽي بلند گئلريون ۽ مرڪز ۾ پنج منارا آهن.

## مذهبي تاريخ
هي مندر اصل ۾ هندو خدا وشنو جي اعزاز ۾ ۽ بادشاهه جي مقبري طور تعمير ڪيو ويو هو. پر 13هين صديءَ جي آخر کان هيءُ مندر ٻڌمت (ٿيرواڊا) جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو. صدين کان هتي ٻڌ راهب عبادت ڪندا رهيا آهن، جنهن ڪري هيءَ عمارت اڄ تائين محفوظ آهي.

## بحالي ۽ عالمي ورثو
1992ع ۾ يونيسڪو (UNESCO) انگڪور واري علائقي کي عالمي ورثو قرار ڏنو. 1993ع کان وٺي فرانس، جاپان، هندستان، جرمني ۽ آمريڪا سميت ڪيترن ئي ملڪن جي تعاون سان هن مندر جي بحاليءَ جو ڪم جاري آهي.

## اهميت ۽ سياحت
* **قومي علامت:** انگڪور واٽ ڪمبوڊيا جي قومي فخر جي علامت آهي ۽ هي ملڪ جي قومي جهنڊي تي پڻ موجود آهي.
* **سياحت:** هيءُ دنيا جو هڪ مشهور سياحتي ماڳ آهي، جتي هر سال 25 لک کان وڌيڪ سياح سڄي دنيا مان اچن ٿا.

## وڌيڪ ڏسو
* ٻڌمت
* هندو مت
* ڪمبوڊيا

## حوالا

زمرو:عالمي ورثو
زمرو:ٻڌمت جون عبادتگاهون
زمرو:ڪمبوڊيا جون تاريخي عمارتون
سوئز ڪينال

**سوئز ڪينال** (Suez Canal) مصر ۾ واقع هڪ مصنوعي آبي گذرگاهه آهي، جيڪا ميڊيٽرينين سمنڊ (Mediterranean Sea) کي ڳاڙهي سمنڊ (Red Sea) سان ملائي ٿي. هيءَ گذرگاهه ايشيا ۽ آفريڪا کنڊن کي هڪٻئي کان ڌار ڪري ٿي ۽ يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ واپار لاءِ مختصر ترين رستو فراهم ڪري ٿي.

## تاريخ ۽ تعمير
* **بنياد:** 1858ع ۾ فرانسيسي سفارتڪار فرڊيننڊ ڊي ليسپس ڪمپني ٺاهي جنهن جو مقصد هن نهر کي تعمير ڪرڻ هو.
* **تعمير:** نهر جي تعمير 1859ع کان 1869ع تائين جاري رهي ۽ 17 نومبر 1869ع تي ان کي باقاعده کوليو ويو.
* **فائدو:** هن نهر جي ڪري عرب سمنڊ کان لنڊن تائين جو سفر اٽڪل 8,900 ڪلوميٽر گهٽجي ويو آهي.

## سياسي ۽ اسٽريٽجڪ اهميت
* **قوميائڻ (Nationalization):** جولاءِ 1956ع ۾ مصر جي صدر جمال عبدالناصر هن نهر کي قوميائي (سرڪاري قبضي ۾) ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ "سوئز بحران" پيدا ٿيو.
* **جنگي اثر:** 1967ع جي ڇهن ڏينهن واري جنگ کانپوءِ هيءَ نهر اٺن سالن تائين بند رهي ۽ 1975ع ۾ ٻيهر کولي وئي.
* **قسطنطنيه معاهدو:** هن معاهدي تحت سوئز ڪينال مان جنگ توڻي امن جي وقت ۾ هر ملڪ جا تجارتي يا جنگي جهاز گذري سگهن ٿا.

## جديد توسيع ۽ منصوبا
2014ع ۾ مصري حڪومت نهر جي گنجائش وڌائڻ لاءِ هڪ وڏو منصوبو شروع ڪيو:
* **نئين سوئز ڪينال:** 35 ڪلوميٽرن تائين نهر کي ويڪرو ۽ اونهو ڪيو ويو ته جيئن جهازن جي اچ وڃ تيز ٿي سگهي.
* **گنجائش:** هن توسيع کانپوءِ نهر مان گذرندڙ جهازن جي روزاني تعداد 49 مان وڌي 97 تائين پهچڻ جي اميد آهي.
* 2021ع جي انگن اکرن موجب، ساليانو 20,600 کان وڌيڪ جهاز هن نهر کي استعمال ڪن ٿا.

## جاگرافيائي خاصيتون
* هيءَ نهر 193.30 ڪلوميٽر ڊگهي آهي.
* ان ۾ ڪي به "لاڪس" (Locks) نه آهن، جنهن ڪري سمنڊ جو پاڻي آزاديءَ سان وهي ٿو.
* نهر جي اترئين پاسي پورٽ سعيد ۽ ڏکڻ ۾ سوئز شهر (پورٽ توفيق) واقع آهن.

## وڌيڪ ڏسو
* مصر
* عالمي واپار
* پاناما ڪئنال

## حوالا

زمرو:مصر جون نهرون
زمرو:آبي گذرگاهون
زمرو:مصر جي تاريخ
روزا لڪسمبرگ

**روزا لڪسمبرگ** (Rosa Luxemburg) هڪ پولش-جرمن مارڪسي مفڪر، انقلابي، ۽ سياسي فلسفي هئي. هوءَ عالمي سوشلسٽ تحريڪ جي سڀ کان بااثر شخصيتن مان هڪ هئي، جنهن پنهنجي سڄي زندگي سامراجيت (Imperialism) ۽ جنگ جي خلاف جدوجهد ڪئي. هن جو مشهور قول آهي: "آزادي هميشه ۽ خاص طور تي ان شخص جي آزادي آهي جيڪو مختلف سوچ رکي ٿو."

## شروعاتي زندگي ۽ نظرياتي جدوجهد
روزا لڪسمبرگ روسي قبضي هيٺ پولينڊ جي هڪ يهودي خاندان ۾ پيدا ٿي. هن جو سياسي سفر تمام ننڍي عمر ۾ شروع ٿيو:
* **سماجي سڌارو يا انقلاب؟:** 1900ع ۾ هن پنهنجي مشهور پمفلٽ ذريعي ايدوارڊ برنسٽائن جي "سڌار پسند" نظرين کي رد ڪيو ۽ دليل ڏنو ته سوشلزم صرف انقلاب ذريعي ئي حاصل ڪري سگهجي ٿو.
* **عوامي هڙتال:** 1905ع جي روسي انقلاب کان متاثر ٿي هن نظريو پيش ڪيو ته "عوامي هڙتال" (Mass Strike) مزدور طبقي جو سڀ کان وڏو هٿيار آهي.

## سامراجيت جو نظريو ۽ پهرين عالمي جنگ
هن پنهنجي ڪتاب **The Accumulation of Capital** (1913) ۾ دليل ڏنو ته سرمائيداري نظام (Capitalism) کي زنده رهڻ لاءِ غير سرمائيدار علائقن تي قبضو ڪرڻو پوندو، جنهن کي هوءَ سامراجيت جو بنيادي ڪارڻ سمجهندي هئي.
* **سوشلزم يا بربريت:** پهرين عالمي جنگ دوران جڏهن هن جي پارٽي (SPD) جنگ جي حمايت ڪئي، ته هن ان کي مزدور طبقي سان غداري قرار ڏنو. جيل مان لکيل پنهنجي پمفلٽ ۾ هن انسانيت کي ٻن رستن جي چونڊ جو چيو: "سوشلزم يا بربريت" (Socialism or Barbarism).

## بالشويڪ انقلاب تي تنقيد
جيتوڻيڪ هن 1917ع جي روسي انقلاب کي ساراهيو، پر هن لينن ۽ بالشويڪن جي آمريت واري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي. هن جو خيال هو ته انقلاب کي جمهوري آزادين ۽ عوامي شموليت تي ٻڌل هجڻ گهرجي، نه ڪي هڪ پارٽي جي سخت ڪنٽرول تي.

## اسپارٽڪس بغاوت ۽ شهادت
1918ع ۾ جيل مان آزاد ٿيڻ کانپوءِ هن **جرمن ڪميونسٽ پارٽي (KPD)** جو بنياد وڌو. جنوري 1919ع ۾ برلن ۾ ٿيندڙ "اسپارٽڪس بغاوت" دوران کيس گرفتار ڪيو ويو.
* **قتل:** 15 جنوري 1919ع تي سرڪاري سرپرستي ۾ هلندڙ هڪ نيم فوجي گروهه "فري ڪورپس" (Freikorps) کيس ۽ سندس ساٿي ڪارل ليبڪنيٽ کي بيرحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو.

## اضافي معلومات
* **اقتصاديات:** روزا لڪسمبرگ پنهنجي دور جي انهن چند عورتن مان هئي جنهن اقتصاديات ۾ پي ايڇ ڊي (PhD) ڪئي هئي.
* **ليبرٽيرين سوشلزم:** هن جا نظريا اڄ به ان طبقي ۾ مشهور آهن جيڪي سوشلزم سان گڏ فرد جي آزادي ۽ جمهوريت جي حمايت ڪن ٿا، جنهن کي اڪثر "لڪسمبرگزم" چيو ويندو آهي.
* **ورثو:** هن جي ياد ۾ هر سال برلن ۾ هزارين ماڻهو مارچ ڪندا آهن. هن کي مارڪسي تحريڪ جي "عظيم شهيد" طور ياد ڪيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ڪارل مارڪس
* پهرين عالمي جنگ
* ڪميونسٽ پارٽي

## حوالا

زمرو:جرمن انقلابي
زمرو:مارڪسي مفڪر
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
گلگاميش جو داستان

**گلگامش جو داستان** (Epic of Gilgamesh) قديم ميسوپوٽيميا (موجوده عراق) مان مليو هڪ عظيم داستاني نظم آهي، جنهن کي انساني تاريخ جي قديم ترين ادبي تخليقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هي داستان يورڪ جي بادشاهه گلگامش جي بهادري، دوستي ۽ زندگيءَ جي سچائيءَ جي ڳولا بابت آهي.

## تاريخ ۽ نسخا
* **سوميري شروعات:** هن داستان جي شروعات لڳ ڀڳ 2100 ق.م ۾ سوميري ٻوليءَ جي پنجن نظمن سان ٿي.
* **اڪيڊين نسخو:** بعد ۾ انهن نظمن کي ملائي اڪيڊين ٻوليءَ ۾ هڪ مڪمل داستان جي شڪل ڏني وئي. "پراڻو بابل" نسخو 18هين صدي ق.م جو آهي.
* **معياري نسخو:** سڀ کان وڌيڪ مشهور "اسٽينڊرڊ بابل" نسخو آهي، جيڪو 13هين کان 10هين صدي ق.م دوران تيار ٿيو. ان جون ڪيتريون ئي تختيون اسوري بادشاهه **اشور بني پال** جي لائبريريءَ مان مليون آهن.

## داستان جو خلاصو
داستان کي ٻن مکيه حصن ۾ ورهايو ويو آهي:

### پهريون حصو: گلگامش ۽ انڪيدو
گلگامش يورڪ جو هڪ طاقتور پر ظالم بادشاهه هو. ديوتائن ان کي روڪڻ لاءِ **انڪيدو** نالي هڪ وحشي انسان پيدا ڪيو. هڪ مقابلي کانپوءِ ٻئي پاڻ ۾ گهرا دوست بڻجي ويا. انهن گڏجي ڪيترائي بهادريءَ جا ڪم ڪيا، جهڙوڪ:
* صنوبر جي ٻيلن (Cedar Forest) جي محافظ "هومبابا" کي قتل ڪرڻ.
* آسماني ڏاند (Bull of Heaven) کي شڪست ڏيڻ.
انڪيدو جي موت کانپوءِ گلگامش سخت ڏک ۾ ٻڏي ويو ۽ کيس پنهنجي موت جو خوف وڪوڙي ويو.

### ٻيو حصو: امرتا جي ڳولا
گلگامش ابدي زندگي (امرتا) جو راز ڳولڻ لاءِ هڪ خطرناڪ سفر تي نڪتو. هن جي ملاقات **اوتناپشٽم** سان ٿي، جنهن وڏي طوفان (Flood) مان نجات حاصل ڪئي هئي. اوتناپشٽم کيس ٻڌايو ته:
> "اها زندگي جنهن جي تون ڳولا ۾ آهين، توکي ڪڏهن نه ملندي. جڏهن ديوتائن انسان کي پيدا ڪيو، ته موت کي ان جو حصو بڻايو ۽ زندگي پنهنجن هٿن ۾ رکي."

## اثر ۽ اهميت
گلگامش جو داستان يوناني شاعر هومر جي نظمن (Iliad ۽ Odyssey) ۽ بائبل جي ڪهاڻين (جهڙوڪ حضرت نوح جو طوفان) تي گهرا اثر رکي ٿو. هي داستان اڄ به ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي ۽ سينيما توڻي ادب ۾ هڪ بنيادي حيثيت رکي ٿو.

## وڌيڪ ڏسو
* ميسوپوٽيميا
* بابل
* عراق جي تاريخ

## حوالا

زمرو:قديم ادب
زمرو:ميسوپوٽيميا
زمرو:داستان
جييمس ڪلرڪ ميڪسويل

**جييمس ڪلرڪ ميڪسويل** (James Clerk Maxwell) هڪ اسڪاٽش فزڪس دان ۽ رياضي دان هو. کيس جديد فزڪس جي بنياد رکڻ وارن عظيم ذهنن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. هن جو سڀ کان وڏو ڪارنامو "برقناطيسي تابڪاري" جو ڪلاسيڪل نظريو آهي، جنهن ذريعي هن پهريون ڀيرو ثابت ڪيو ته بجلي (Electricity)، مقناطيسيت (Magnetism) ۽ روشني اصل ۾ هڪ ئي رجحان جا مختلف روپ آهن.

## سائنسي ڪارناما

### اليڪٽروميگنيٽزم جي اڪائي
ميڪسويل فزڪس ۾ "ٻيو نمبر وڏو اتحاد" (Second great unification) حاصل ڪيو (پهريون اسحاق نيوٽن ڪيو هو). هن 1865ع ۾ ثابت ڪيو ته برقي ۽ مقناطيسي لهرون خلا مان روشنيءَ جي رفتار سان سفر ڪن ٿيون. هن اها اڳڪٿي به ڪئي ته ريڊيو لهرون موجود آهن.

### رنگين فوٽوگرافي جو باني
ميڪسويل 1861ع ۾ دنيا جي پهرين پائيدار **رنگين تصوير** پيش ڪئي. هن ثابت ڪيو ته بنيادي رنگن (ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو - RGB) جي آميزش سان ڪو به رنگ ٺاهي سگهجي ٿو، جيڪو اڄڪلهه جي رنگين ٽيليويزن ۽ اسڪرينز جو بنياد آهي.

### گيسن جي ڪائنيٽڪ ٿيوري
هن "ميڪسويل-بولٽزمان ڊسٽريبيوشن" تيار ڪئي، جيڪا گيسن جي ماليڪيولن جي رفتار ۽ حرارت کي شمارياتي (Statistical) طريقي سان بيان ڪري ٿي. هن جو اهو ڪم "اسٽيٽسٽيڪل ميڪنيڪس" جي بنياد بڻيو.

### زحل جا گهيرا (Rings of Saturn)
ميڪسويل رياضيءَ جي مدد سان ثابت ڪيو ته زحل جا گهيرا ڪنهن هڪ سخت شيءِ جا ٺهيل نه آهن، پر اهي بيشمار ننڍڙن ذرڙن تي مشتمل آهن جيڪي سياري جي چوڌاري گردش ڪن ٿا.

## اهم پوزيشنون ۽ وفات
* هن لنڊن جي ڪنگز ڪاليج ۾ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنيون.
* 1871ع ۾ هو ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ طبيعيات جو پهريون "ڪيوينڊش پروفيسر" بڻيو ۽ مشهور **ڪيوينڊش ليبارٽري** جي تعمير جي نگراني ڪئي.
* ميڪسويل صرف 48 سالن جي عمر ۾ 1879ع ۾ وفات ڪئي.

## ورثو
ميڪسويل جي دريافتن جديد فزڪس جي دور جو آغاز ڪيو، جنهن مان آئن اسٽائن جي "اضافيت جو نظريو" (Relativity) ۽ "ڪوانٽم ميڪنيڪس" لاءِ راهه هموار ٿي. آئن اسٽائن پاڻ تسليم ڪيو هو ته هن جي ڪم جو بنياد ميڪسويل جي مساواتن تي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* برقناطيسيت
* روشني
* آئزڪ نيوٽن 

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:طبيعيات دان
زمرو:رياضي دان
زمرو:اسڪاٽلينڊ جا ماڻھو
چن شي ھوانگ

**چن شي هوانگ** (Qin Shi Huang) چن خاندان جو باني ۽ متحد چين جو پھريون شھنشاھ هو. هن "بادشاھ" جي قديم لقب کي ختم ڪري "شھنشاھ" (Emperor) جو نئون لقب اختيار ڪيو، جيڪو ايندڙ ٻه هزار سالن تائين چين جي حڪمرانن پاران استعمال ڪيو ويو.

## چين جو اتحاد ۽ توسيع
چن شي هوانگ 221 ق.م تائين چين جي تمام وڙهندڙ رياستن کي شڪست ڏئي هڪ متحد ملڪ جو بنياد رکيو. سندس دور ۾ چيني رياست جي حدن کي تمام گهڻو وسيع ڪيو ويو:
* هن ڏکڻ چين ۾ هوانان ۽ گوانگ ڊونگ جا علائقا فتح ڪيا.
* اتر ۾ هن خانہ بدوش "شونگ نو" (Xiongnu) قبيلن کي شڪست ڏئي اورڊوس پليٽو تي قبضو ڪيو.

## سڌارا ۽ تعميرات
شھنشاھ پنهنجي وزير **لي سي** (Li Si) سان گڏجي چين جي سياسي ۽ معاشي نظام ۾ انقلابي تبديليون آنديون:
* **معياري نظام:** هن سڄي ملڪ ۾ وزن، ماپ، ڪرنسي، ۽ لکڻ جي رسم الخط کي هڪجهڙو (Standardize) بڻايو.
* **چين جي عظيم ديوار:** هن مختلف رياستن جي ديوارن کي ملائي هڪ عظيم ديوار جي شڪل ڏني ته جيئن ملڪ کي ٻاهرين حملن کان بچائي سگهجي.
* **ٽيراڪوٽا فوج (Terracotta Army):** هن پنهنجي مقبري جي حفاظت لاءِ مٽيءَ مان ٺهيل هزارين سپاهين جو هڪ لشڪر تيار ڪرايو، جيڪو اڄ به دنيا جي عجائبات ۾ شمار ٿئي ٿو.

## تڪرار ۽ تنقيد
تاريخي طور تي چن شي هوانگ کي هڪ ظالم حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن تي الزام آهي ته هن ڪيترا ئي ڪتاب ساڙايا ۽ عالمن کي زنده دفن ڪيو (Books burning and burying of scholars). پر جديد دور جا تاريخدان سندس حڪمت عملين ۽ سڌارن کي چين جي تاريخ جو هڪ اهم موڙ سمجهن ٿا، جنهن 1911ع تائين چين جي سياسي نظام تي گهرا اثر ڇڏيا.

## وفات
چن شي هوانگ 210 ق.م ۾ مشرقي چين جي دوري دوران وفات ڪئي. کيس هڪ وڏي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو، جنهن جي حفاظت ٽيراڪوٽا فوج ڪري رهي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* چين جي عظيم ديوار
* چن خاندان
* چين جي تاريخ

## حوالا

زمرو:چين جا شھنشاھ
زمرو:تاريخي شخصيتون
زمرو:قديم چين
فن تعمير

**فنِ تعمير** يا **آرڪيٽيڪچر** عمارتن ۽ ٻين اڏاوتن کي رٿڻ، ڊيزائين ڪرڻ ۽ تعمير ڪرڻ جو فن ۽ طريقو آهي. هي تعميراتي مهارتن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ نه صرف اڏاوت، پر ثقافتي، جمالياتي ۽ فني پهلوئن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. تاريخي تهذيبون اڪثر پنهنجي بچيل تعميراتي شاهڪارن مان ئي سڃاتيون وينديون آهن.

## بنيادي اصول ۽ نظريا
فنِ تعمير تي لکيل قديم ترين ڪتاب پهرين صدي ق.م جو رومي آرڪيٽيڪٽ **ويٽرويس** جو آهي. هن موجب هڪ سٺي عمارت ۾ ٽي خاصيتون هجڻ گهرجن:
# **Firmitas (مضبوطي):** عمارت جو پائيدار هجڻ.
# **Utilitas (افاديت):** عمارت جو مقصد پورو ڪرڻ.
# **Venustas (خوبصورتي):** عمارت جو ڏسڻ ۾ وڻندڙ هجڻ.

19هين صدي ۾ **لوئس سوليوان** جو مشهور جملو "Form follows function" (شڪل مقصد جي تابع آهي) جديد آرڪيٽيڪچر جو بنياد بڻيو.

## تاريخي سفر
* **قديم دور:** شروعات ۾ مقامي (Vernacular) آرڪيٽيڪچر هو. قديم شهري دور ۾ مذهبي مندرن ۽ حڪمرانن جي محلن تي ڌيان ڏنو ويندو هو.
* **ايشيائي اثر:** هندستاني ۽ چيني طرزِ تعمير سڄي ايشيا تي اثر وڌو، خاص ڪري ٻڌمت جي تعميرات مقامي رنگ اختيار ڪيا.
* **وچولو دور ۽ ريناسنس:** يورپ ۾ رومانيسڪ (Romanesque) ۽ گوٿڪ (Gothic) انداز جا ڪيٿيڊرل مشهور ٿيا. ريناسنس (ٻيهر سجاڳي) جي دور ۾ ڪلاسيڪل انداز کي ٻيهر زنده ڪيو ويو.

## جديد ۽ معاصر آرڪيٽيڪچر
* **جديد آرڪيٽيڪچر (Modern Architecture):** پهرين عالمي جنگ کانپوءِ شروع ٿيو. ان ۾ سادي جيو ميٽرڪ شڪلين ۽ جديد مادي (اسٽيل، ڪنڪريٽ) جو استعمال وڌيو ته جيئن وچولي ۽ پورهيت طبقي جي ضرورتن کي پورو ڪري سگهجي.
* **پوسٽ ماڊرن ۽ همعصر دور:** جڏهن آرڪيٽيڪٽس ماڊرنزم مان بيزار ٿيا، ته انهن تاريخي حوالن ۽ وڌيڪ آرائشي انداز کي اختيار ڪيو.
* **پائيدار آرڪيٽيڪچر (Sustainable Architecture):** 20هين صديءَ جي آخر ۾ ماحولياتي بچاءُ لاءِ پائيدار تعميرات جو تصور متعارف ٿيو.

## وسعت
اڄڪلهه فنِ تعمير جو شعبو تمام گهڻو وسيع ٿي چڪو آهي، جنهن ۾ شهرن جي رٿابندي کان وٺي جهازن جي ڊيزائين (Naval architecture) ۽ گهرن جي اندروني سجاوٽ (Interior decoration) تائين سڀ ڪجهه شامل آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* سول انجنيئرنگ
* شھري رٿابندي
* دنيا جا ست عجائبات

## حوالا

زمرو:فنِ تعمير
زمرو:فنونِ لطيفه
زمرو:انجنيئرنگ
سينٽرل پروسيسنگ يونٽ

**سينٽرل پروسيسنگ يونٽ** (Central Processing Unit) يا **سي پي يو** (CPU)، جنھن کي مين پروسيسر پڻ چيو ويندو آهي، ڪمپيوٽر جو اهو برقي سرڪٽ آهي جيڪو ڪمپيوٽر پروگرام جي هدايتن تي عمل ڪري ٿو. ان ۾ رياضي (Arithmetic)، منطق (Logic)، ڪنٽرولنگ، ۽ ان پٽ/آئوٽ پٽ (I/O) آپريشنز شامل آهن.

## بنيادي حصا ۽ ڪم ڪرڻ جو طريقو
جيتوڻيڪ وقت سان گڏ سي پي يو جي بناوٽ تبديل ٿي آهي، پر ان جا بنيادي حصا ساڳيا رهيا آهن:
* **ارٿميٽڪ لاجڪ يونٽ (ALU):** هي حصو تمام رياضي واريون حساب ڪتاب ۽ منطقي آپريشنز سرانجام ڏئي ٿو.
* **ڪنٽرول يونٽ (CU):** هي حصو ميموري مان هدايتون حاصل ڪرڻ (Fetching)، انهن کي سمجهڻ (Decoding) ۽ عمل ڪرائڻ (Execution) جي عمل جي نگراني ڪري ٿو.
* **رجسٽرز (Registers):** اهي پروسيسر جي اندر ئي تمام تيز ميموري هوندا آهن جيڪي عارضي طور تي ڊيٽا ذخيرو ڪندا آهن.

## جديد پروسيسرز ۽ ٽيڪنالاجي
* **ملٽي ڪور پروسيسرز (Multi-core):** اڄڪلهه هڪ ئي چپ (IC) تي هڪ کان وڌيڪ سي پي يوز لڳل هوندا آهن، جن کي "ڪور" (Cores) چيو ويندو آهي. هي ڪمپيوٽر جي رفتار کي وڌائڻ ۾ مدد ڪن ٿا.
* **ڪيش ميموري (Cache):** جديد سي پي يوز جو هڪ وڏو حصو "ڪيش" ميموريءَ لاءِ وقف هوندو آهي ته جيئن بار بار استعمال ٿيندڙ ڊيٽا کي تيزيءَ سان پروسيس ڪري سگهجي.
* **سسٽم آن چپ (SoC):** جڏهن هڪ ئي چپ تي سي پي يو، ميموري، ۽ ٻيا حصا (جهڙوڪ گرافڪس) موجود هجن، ته ان کي SoC يا مائڪرو ڪنٽرولر چيو ويندو آهي، جيڪي اڪثر اسمارٽ فونز ۾ استعمال ٿين ٿا.

## سي پي يو بمقابله جي پي يو (GPU)
سي پي يو عام مقصدي ڪمن لاءِ هوندو آهي، جڏهن ته **گرافڪس پروسيسنگ يونٽ** (GPU) خاص طور تي تصويرن، وڊيوز ۽ گرافڪس جي تيز پروسيسنگ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* مائڪرو پروسيسر
* ڪمپيوٽر هارڊويئر
* ميموري

## حوالا

زمرو:ڪمپيوٽر هارڊويئر
زمرو:پروسيسر
زمرو:ڪمپيوٽر آرڪيٽيڪچر
انتونيو ووالدي

**انتونيو ووالدي** (Antonio Vivaldi) هڪ اطالوي موسيقار، وائلن جو ماهر، ۽ باروڪ موسيقيءَ جو هڪ اهم نالو هو. کيس تاريخ جي عظيم ترين باروڪ موسيقارن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. ووالدي پنهنجي دور ۾ سڄي يورپ ۾ مشهور هو ۽ هن موسيقيءَ جي فن، خاص ڪري "ڪنسرٽو" (Concerto) جي صورت ۾، انقلابي تبديليون آنديون.

## فني ڪارناما ۽ ميوزڪ
ووالدي سوين انسٽرمينٽل ڪنسرٽوز تيار ڪيا، جن ۾ وائلن کانسواءِ ٻيا به ڪيترائي ساز شامل هئا.
* **دي فور سيزنز (The Four Seasons):** هي هن جو سڀ کان مشهور ڪم آهي، جيڪو چار وائلن ڪنسرٽوز جو مجموعو آهي. هر ڪنسرٽو سال جي هڪ موسم (بهار، اونهارو، پن چھڻ، ۽ سيارو) جي عڪاسي ڪري ٿو.
* هن 50 کان وڌيڪ اوپيرا (Operas) ۽ ڪيتريون ئي مذهبي موسيقيءَ جون ڌنون پڻ ترتيب ڏنيون.

## "ڳاڙهو پادري" (The Red Priest)
ووالدي 15 سالن جي عمر ۾ ڪيٿولڪ پادري ٿيڻ لاءِ تعليم شروع ڪئي ۽ 25 سالن ۾ پادري بڻيو. هن جي وارن جي ڳاڙهي رنگ جي ڪري کيس "ال پريٽي روسو" (Il Prete Rosso) يعني "ڳاڙهو پادري" چيو ويندو هو. پر صحت جي مسئلن (دمي جي شڪايت) جي ڪري هن کي عوامي طور تي "ماس" (Mass) پڙهڻ کان رعايت ڏني وئي هئي.

## اوسپيڊيل ڊيلا پيٽا (Ospedale della Pietà)
ووالدي پنهنجي موسيقيءَ جو وڏو حصو وينس جي هڪ اداري "اوسپيڊيل ڊيلا پيٽا" لاءِ لکيو، جيڪو لاوارث ٻارن جو گهر هو. اتي هن يتيم ڇوڪرين جي هڪ تمام مشهور ميوزڪ گروپ (Orchestra) کي سيکاريو، جنهن جي شهرت سڄي يورپ ۾ هئي.

## آخري سال ۽ وفات
ووالدي پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ ويانا (آسٽريا) منتقل ٿيو، جتي هن کي شهنشاهه چارلس ڇهين (Charles VI) کان سرپرستي ملي هئي. پر شهنشاهه جي اوچتي وفات کانپوءِ ووالدي سخت مالي مشڪلاتن جو شڪار ٿي ويو ۽ 1741ع ۾ ويانا ۾ غربت جي حالت ۾ وفات ڪئي.

## شهرت جي واپسي
تقريبن ٻن صدين تائين ووالدي جي موسيقي کي وساريو ويو هو، پر 20هين صديءَ جي شروعات ۾ محققن هن جي فن کي ٻيهر دريافت ڪيو. اڄ هن جون ڌنون سڄي دنيا ۾ باقاعدگيءَ سان وڄايون وڃن ٿيون.

## وڌيڪ ڏسو
* موسيقي
* باروڪ آرٽ
* وائلن

## حوالا

زمرو:اطالوي موسيقار
زمرو:وائلن نواز
زمرو:ويهين صدي جون شخصيتون
اسڪوٽر

**اسڪوٽر** (scooter) ھڪ قسم جي ٻن ڦيٿن واري سواري آھي جنھن تي عام پور تي ھڪ يا ٻہ ماڻهو سفر ڪري سگهن ٿا. اسڪوٽر تيل يا بجلي تي ھلندڙ ٿي سگهن ٿا. اسڪوٽر موٽرسائيڪل کان عام طور تي گهٽ رفتار سان ھلندا آھن تنھنڪري وڌيڪ محفوظ سمجهيا ويندا آھن.
ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت

**ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت**، سنڌي ٻوليءَ جي نامياري محقق ۽ اديب مختيار احمد ملاح جو ترتيب ڏنل هڪ اهم تحقيقي ڪتاب آهي. هي ڪتاب ادب، ٻوليءَ ۽ تحقيق جي شاگردن توڙي عالمن لاءِ هڪ مستند رهبر طور ڪم اچي ٿو.

## ڪتاب بابت تفصيل
هن ڪتاب ۾ ادب ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل مختلف اصطلاحن جي تشريح انتهائي تحقيقي ۽ سائنسي انداز ۾ بيان ڪئي وئي آهي. ڪتاب جي اهم خاصيتون هيٺ ڏجن ٿيون:
* **ترتيب:** ڪتاب ۾ شامل تمام داخلائون ۽ اصطلاح سنڌي الف-ب جي ترتيب سان ڏنل آهن، ته جيئن پڙهندڙ کي گهربل لفظ ڳولڻ ۾ آساني ٿئي.
* **پبلشر نوٽ:** ڪتاب جو پبلشر نوٽ سنڌي ٻوليءَ جي نامياري عالمه ڊاڪٽر فهميده حسين جو لکيل آهي.
* **موضوع:** هي ڪتاب خاص طور تي ادبي صنفن، هيئت، ۽ لغوي اصطلاحن جي معنيٰ ۽ پسمنظر کي واضح ڪري ٿو.

## ڇاپو ۽ قيمت
هي ڪتاب ڊيمي سائيز جي 370 صفحن تي مشتمل آهي. هن کي سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد پاران سال 2015ع ۾ شايع ڪيو ويو. ڪتاب جي پهرين ڇاپي جي قيمت 500 رپيا رکي وئي هئي.

## وڌيڪ ڏسو
* سنڌي ادب
* سنڌي لغت
* مختيار احمد ملاح

## حوالا

زمرو:سنڌي ڪتاب
زمرو:سنڌي لغتون
زمرو:2015ع جا ڪتاب
زمرو:سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جا ڪتاب
مختيار احمد ملاح

**ڊاڪٽر مختيار احمد ملاح** (Mukhtiar Ahmed Mallah) سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ناميارو اديب، محقق، لغت نويس ۽ تعليمي ماهر آهي. هن سنڌي ادب، لغت نويسي (Lexicography) ۽ تنقيد جي ميدان ۾ پنهنجي تحقيقي ڪم ذريعي هڪ منفرد سڃاڻپ ٺاهي آهي.

## شروعاتي زندگي ۽ تعليم
مختيار احمد ملاح 1 جنوري 1974ع تي سنڌ جي ضلعي نوشهرو فيروز جي شهر ڪنڊياري ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي شروعاتي تعليم اباڻي شهر مان حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اعليٰ تعليم لاءِ سنڌ جي مختلف تعليمي ادارن سان لاڳاپيل رهيو. هن سنڌي ادب ۾ پي ايڇ ڊي (PhD) جي ڊگري حاصل ڪئي آهي.

## ادبي ۽ تحقيقي خدمتون
مختيار احمد ملاح جي سڀ کان وڏي سڃاڻپ هڪ محقق ۽ لغت نويس طور آهي. هن خاص طور تي سنڌي ٻوليءَ جي اصطلاحن کي سهيڙڻ ۽ انهن جي علمي تشريح ڪرڻ تي گهڻو ڪم ڪيو آهي.

هن جون اهم خدمتون هيٺين شعبن ۾ آهن:
* **لغت نويسي:** هن سنڌي ٻوليءَ جي قديم ۽ جديد اصطلاحن کي هڪ هنڌ گڏ ڪري انهن جي معنيٰ ۽ پسمنظر کي واضح ڪيو آهي.
* **ادبي تحقيق:** سنڌي شاعريءَ جي صنفن ۽ هيئت بابت هن جا مقالا تمام گهڻو اهميت رکن ٿا.
* **تعليمي تدريس:** هو هڪ پروفيسر طور سنڌ جي مختلف ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ درس و تدريس جا فرض پڻ سرانجام ڏيندو رهيو آهي.

## اهم ڪتاب
ڊاڪٽر مختيار ملاح ڪيترائي اهم ڪتاب ترتيب ڏنا آهن، جن مان ڪجهه هي آهن:
# **ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت:** هي ڪتاب 2015ع ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽي پاران شايع ڪيو ويو، جنهن ۾ سنڌي ادب جي اصطلاحن جي مڪمل تشريح ڪئي وئي آهي.
# **سنڌي لغت نويسيءَ جي تاريخ:** هن ڪتاب ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ ٿيل لغت جي ڪم جو جائزو ورتو ويو آهي.
# هن جا ڪيترائي تحقيقي مقالا مختلف معياري ادبي رسالن جهڙوڪ "مھراڻ" ۽ "پرک" ۾ شايع ٿيندا رهن ٿا.

## اعزازات
مختيار احمد ملاح کي سندس علمي ۽ ادبي خدمتن جي مڃتا طور مختلف ادبي تنظيمن پاران ايوارڊن ۽ شيلڊن سان نوازيو ويو آهي. سندس ڪم کي سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار ادارن پڻ گهڻو ساراهيو آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
* سنڌي ادب
* سنڌي لئنگئيج اٿارٽي

## حوالا

زمرو:سنڌي اديب
زمرو:سنڌي محقق
زمرو:رهندڙ شخصيتون
زمرو:نوشهرو فيروز جون شخصيتون