عبدالقادر بيدل

**ابوالمعانيٰ مرزا عبدالـقادر بيدل** (، يا **بيدل**، جنهن کي **بيدل دهلوي** (؛ 1642–1720) ۽ **بيدل عظيم آبادي** به چيو وڃي ٿو، هڪ ڀارتي صوفي هو، ۽ کيس هند-فارسي شاعريءَ جي وڏن شاعرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي, امير خسرو کان پوءِ, جنهن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو اورنگزيب، ڇهين مغليه بادشاھ، جي دورِ حڪومت ۾ گذاريو. هو هندي اسلوب واري فارسي شاعريءَ جي پوئين مرحلي جو سڀ کان اهم نمائندو هو، ۽ هن اسڪول جو سڀ کان ڏکيو ۽ چيلينجنگ شاعر سمجهيو ويندو آهي.

## زندگي
بيدل عظيم آباد (اڄ وارو پٽنه) ۾ ڀارت اندر ميرزا عبد الخالق (وفات 1648) جي گهر پيدا ٿيو، جيڪو اڳوڻو ترڪي سپاهي هو ۽ برلاس قبيلي (چاڳتايي) سان لاڳاپيل هو. خاندان جا نسل اصل ۾ بخارا شهر ۾ ماوراءالنھر اندر رهندا هئا، پوءِ ڀارت منتقل ٿيا. بيدل جي مادري ٻولي بنگالي هئي، پر هو اردو (ان وقت *ريختا* سڏبي هئي)، سنسڪرت ۽ ترڪي به ڳالهائيندو هو؛ گڏوگڏ فارسي ۽ عربي به، جيڪي هن پرائمري اسڪول ۾ سکيا.
بيدل گهڻو ڪري فارسي ۾ غزل ۽ رباعي (چوپائي) لکي، ڇو ته اها شاهي درٻار جي ٻولي هئي، جيڪا هن ننڍپڻ ۾ سکيا هئي. هو شاعريءَ جي 16 ڪتابن جو ليکڪ هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 147,000 شعر شامل آهن ۽ انهن ۾ انهيءَ ٻوليءَ ۾ ڪيتريون ئي مثنويون به شامل آهن. کيس فارسي ادب اندر *هندي شاعريءَ جي اسڪول* جو اهم شاعر سمجهيو ويندو آهي، ۽ سندس پنهنجو جدا ۽ منفرد اسلوب قرار ڏنو ويندو آهي. مرزا غالب ۽ اقبالِ لاهوري ٻنهي تي سندس اثر رهيو. سندس ڪتابن ۾ *طلسمِ حيرت* (طلسم حيرت)، *طورِ معرفت* (طور معرفت)، *چهار عنصر* (چهار عنصر) ۽ *رقعات* (رقعات) شامل آهن.
ممڪن آهي ته اهڙي مخلوط مذهبي ماحول ۾ پرورش سبب، بيدل جا خيال پنهنجن همعصر شاعرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ روادار هئا. هو پنهنجي زماني جي قائم عقيدن کي بنا سوچ قبول ڪرڻ بدران آزاد سوچ کي ترجيح ڏيندو هو، عام ماڻهن جو پاسو وٺندو هو ۽ اُن پادرين/عالمن کي رد ڪندو هو جن کي هو اڪثر بدعنوان سمجهندو هو.
بيدل جي شاعري افغانستان، تاجڪستان ۽ پاڪستان ۾ وڏي قدر سان ڏٺي وڃي ٿي. بيدل 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٻيهر نمايان ٿيو. ادبي نقادن محمد رضا شفيعي ڪدڪني ۽ شمس لنگرودي ايران ۾ بيدل جي ٻيهر عروج ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ايران بيدل تي ٻه بين الاقوامي ڪانفرنسون به اسپانسر ڪيون.
فارسي شاعريءَ جي هندي اسڪول، خاص طور بيدل جي شاعريءَ تي، اُن جي پيچيده ۽ اشارتي معنائن سبب تنقيد به ڪئي ويندي آهي. ان ڪري اها شاعري ايران جي ڀيٽ ۾ افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان ۽ ڀارت ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي. افغانستان ۾ بيدل جي شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ الڳ ۽ خاص روايت موجود آهي، جنهن کي *بيدل شناسي*  چيو ويندو آهي، ۽ جيڪي ماڻهو سندس شاعري پڙهن ۽ سمجهن، تن کي *بيدل شناس*  چيو ويندو آهي. سندس غزلون مرڪزي ايشيا ۾ هند-فارسي ڪلاسيڪي موسيقي ۾ به اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪيترن افغان ڪلاسيڪي موسيقارن (جهڙوڪ محمد حسين سرهانگ ۽ ناشناس) بيدل جون غزلون ڳايون آهن.

## قبر
سندس قبر، جنهن کي *باغِ بيدل* چيو ويندو آهي، پراڻو قلعو جي سامهون، مٿورا روڊ تي ميجر ڌيان چند نيشنل اسٽيڊيم جي دروازن ۽ مٿورا روڊ تي پيادل پل جي ڀرسان دهلي ۾ واقع آهي.

## ڪم
* بيدل، عبدالقادر. *آوازهائي بيدل: نثرِ ادبي (رقعات – نڪات – اشارات – چار عنصر)*. ايڊيٽر: اڪبر بهدروند. تهران: نگاه، 1386هـ ش [2007].
* بيدل، عبدالقادر. *ڪليات*. لکنو: نوال ڪشور، 1287هـ [1870 يا 1871].
* بيدل، عبدالقادر. *غزلياتِ بيدل دهلوي*. ايڊيٽر: اڪبر بهدوند. شيراز: نويدِ شيراز، 1387هـ ش [2008 يا 2009].

## ڪتابيات
* احمد، محمد بوهاري حاجي. “وحدت الوجود جا خيال عبدالقادر بيدل (فارسي)، ابراهيم حقي ارزوروملو (عثماني ترڪي)، ۽ حمزه فانسوري (ملئي) جي شاعريءَ ۾.” پي ايڇ ڊي مقالو، 1990.
* فاروقي، شمس الرحمان. “شهر ۾ هڪ اجنبي: سبڪِ هندي جي شاعرياتي جماليات.” *ساليانو اردو مطالعات* 19، شمارو 1 (2004): 93.
* فڪرت، نسيم. *ميرزا عبدالقادر بيدل جون باطني ڪنجيون*. ايم اي مقالو، يونيورسٽي آف جارجيا، 2018.
* غني، عبدالغني. *زندگي ۽ ڪارناما: عبدالقادر بيدل*. لاهور: پبلشرز يونائيٽيڊ، 1960.
* اقبال، علامه محمد. *بيدل بر روشنيِ برگسن*. ايڊيٽر: تحسين فراقِي. لاهور: يونيورسل بڪس/اقبال اڪيڊمي پاڪستان، 1988.
* ڪيشومورتي، پرشانت. *ديرين مغلي دهليءَ ۾ فارسي تصنيف ۽ ڪينوني حيثيت: هڪ ٻيڙيءَ جي تعمير*. روٽليج، 2016.
* ڪوواچس، هجنالڪا. *”حقيقتن جي ظهور جي سراءِ“: مثنوي محيطِ اعظم از ميرزا عبدالقادر بيدل (1644–1720)*. پي ايڇ ڊي مقالو، يونيورسٽي آف شڪاگو، 2013.
* صديقي، محمد معظّم. *هند-فارسي صوفي شاعر ميرزا عبدالقادر بيدل جو جائزو، خاص طور سندس اهم ڪتاب ”عرفان“ جي حوالي سان*. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، 1975.
* زِپولي، رڪارڊو. “بيدل جي ’طورِ معرفت‘ جو ڪمپيوٽر مدد سان تجزيو.” *انيالي دي ڪا فوسڪاري: غير ملڪي ٻولين ۽ ادب جي فيڪلٽي جو جائزو*، 2005، جلد 44 (3)، ص. 123–138.
* زِپولي، رڪارڊو. *عڪسِ فارس – Reflections of Persia*. وينيزيا: لائبريريا ايڊيٽريس ڪافوسڪارينا، 2013.
* 
* 

## حوالا

### نوٽس

* ايرڪينوف، ا. “ڪلاسيڪي فارسي ليکڪن (حافظ، جامي، بيدل) جي ڪمن جا مسودا: 17هين–19هين صديءَ جي وچ ايشيا جي نقلن جو مقداري جائزو.” ايران: سوالات ۽ ڄاڻ. يورپي ايرانيات مطالعي جي چوٿين ڪانگريس (سوسائٽي ايرانولوجيڪا يوروپيا)، پيرس، 6–10 سيپٽمبر 1999. جلد ٻيون: وچئين ۽ جديد دور. [ڪاهييه دو اسٽوڊيا ايرانڪا 26]، ايم. سزوپّه (ايڊيٽر). ايسوسيئيشن پور لاوانسمان ديز ايتيو ايرانين–پيٽرز پريس. پيرس–ليڊن، 2002، ص. 213–228.
* گولڊ، آر. “بيدل.” *انسائيڪلوپيڊيا آف انڊين ريليجنز*. ايڊيٽر: اروند شرما. نيو يارڪ: اسپرنگر، 2013.
* آر. ايم. چوپرا، *عظيم شاعرِ فارسي ڪلاسيڪي*. اسپررو پبليڪيشن، ڪولڪتا، 2014، ()
## ٻاهريان ڳنڍڻا

* بيدل دهلوي تي بين الاقوامي ڪانگريس (تهران 2006) (بي بي سي فارسي)
* [ابوالمعالي بيدل – اردو ۾ مختصر مضمون http://sites.google.com/site/mirzabedil/home2]
* بيدل جو ديوان (اسڪين ڪيل مستند نسخو، جاويد حسين پاران اپلوڊ ڪيل) 
* بيدل جا شعر (فارسي)
* بيدل جا چونڊ مصرعا ۽ رباعيون

زمرو:1642ع جا ڄم
زمرو:1720ع ۾ وفاتون
زمرو:17هين صديءَ جا فارسي-ٻولي شاعر
زمرو:ڀارتي صوفي
زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي مسلمان
زمرو:دهلي جا شاعر
زمرو:مغليہ سلطنت جا شاعر
زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي شاعر
زمرو:پٽنه جا ليکڪ
زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي شاعر
زمرو:18هين صديءَ جا فارسي-ٻولي شاعر
زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ
زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ