open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڊپ

thumb|"خوف"، چارلس لي برن جي فنپاري مان، اٽڪل 1720ع

**خوف** يا **ڊپ** (Fear) هڪ ناپسنديده موضوعي جذباتي حالت آهي جيڪا محسوس ڪيل خطرن جي جواب ۾ پيدا ٿيندي آهي ۽ جڏهن اها محسوس ٿئي ٿي، ته عام طور تي جسماني ۽ نفسياتي تبديلين سان لاڳاپيل هوندي آهي. اهي تبديليون اڪثر ڪري رويي جي ردعملن جهڙوڪ "لڙو يا ڀڄو" (fight-or-flight response) يا انتهائي حالتن ۾، جسم جي سڪي وڃڻ يا "ڄمي وڃڻ" (freeze response) جو سبب بڻجن ٿيون. ٻين جانورن جي برعڪس، انسان موجود يا متوقع خطرن سان گڏوگڏ خيالي واقعن جي جواب ۾ به خوف محسوس ڪري سگهن ٿا.

گهڻيون نفسياتي بيماريون جهڙوڪ ڊيپريشن، پريشاني، ۽ خودڪشي واري سوچ، خوفناڪ احساسن ۽ خيالن جي ڪري برقرار رهن ٿيون. **فوبيا** (Phobia)، يا حد کان وڌيڪ ۽ معذور ڪندڙ خوف، پڻ ان جي هڪ صورت آهي.

خوف کي اڪثر ڪري ارتقا جي نتيجي طور ڏٺو ويندو آهي. جيتوڻيڪ غير لفظي جانورن ۾ خوف جي موجودگي هڪ تڪراري بحث آهي، پر اهو ثابت ٿيل آهي ته اهي دفاعي ردعمل (defensive behaviors) ضرور ڏيکاريندا آهن. انساني خوف وري ثقافت، سماجي پسمنظر، ۽ انفرادي فرقن سان گهرو تعلق رکي ٿو.

## جسماني نشانيون
thumb|هڪ شخص خوف جون نشانيون ڏيکاريندي

خوف جي دوران جسم ۾ ڪيتريون ئي حياتياتي تبديليون اينديون آهن، جن کي گڏيل طور تي "لڙو يا ڀڄو" ردعمل چيو ويندو آهي. ان ۾ شامل آهن:
* ساهه جي رفتار جو وڌڻ (hyperventilation).
* دل جي ڌڙڪن تيز ٿيڻ.
* رت جي نالين جو سڪڙجي وڃڻ.
* اکين جي پتلي جو ڦهلجي وڃڻ.
* عضون ۾ ڇڪ پيدا ٿيڻ ۽ لڱن ڪانڊارجي وڃڻ (goose bumps).
* پگهر اچڻ ۽ رت ۾ شگر (glucose) جي سطح وڌڻ.
* ننڊ ۾ خلل ۽ پيٽ ۾ بيچيني محسوس ٿيڻ.

اهي قديم نظام ڪنهن به جاندار کي خطري کان ڀڄڻ يا ان سان وڙهڻ ۾ مدد ڪن ٿا. ان کان علاوه، فرد کي چڪر اچڻ، بي هوشي محسوس ٿيڻ، ساھ جي تنگي يا الٽي جهڙيون ڪيفيتون به ٿي سگهن ٿيون.

## سبب (Causes)
نفسيات دان **جيفري ايلن گري** (Jeffrey Alan Gray) خوف پيدا ڪندڙ عنصرن کي هيٺين درجن ۾ ورهايو آهي:
# **شدت** (Intensity): اوچتو تيز آواز يا روشني.
# **جدت** (Novelty): ڪا بلڪل نئين يا اڻڄاتل شيءِ.
# **ارتقائي خطرا**: اهي شيون جيڪي فطري طور خطرناڪ آهن (جهڙوڪ نانگ يا اوچائي).
# **سماجي تعامل**: ٻين ماڻهن سان ملڻ دوران پيدا ٿيندڙ خوف.

### فطرت (Nature)
جيتوڻيڪ ڪيترائي خوف سکيا ويا هوندا آهن، پر خوف محسوس ڪرڻ جي صلاحيت **انساني فطرت** جو حصو آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ڪجهه خوف (مثال طور اوچائي يا جانورن کان) ٻين خوفن (مثال طور گلن يا بادلن کان) جي مقابلي ۾ وڌيڪ عام آهن. هن عمل کي "تياري" (preparedness) چيو ويندو آهي. ارتقائي نفسيات جي مطابق، قديم انسان جيڪي خطرناڪ حالتن کان جلدي ڊڄندا هئا، انهن جي بچڻ ۽ نسل وڌائڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا هئا؛ تنهن ڪري هي خاصيت اسان جي جينياتي نظام جو حصو بڻجي وئي آهي.

مختلف خوف مختلف دورن ۾ پيدا ٿيا هوندا، جهڙوڪ:
* **اوچائيءَ جو خوف** (acrophobia): شايد تمام مستاني جانورن (mammals) ۾ عام آهي.
* **نانگن جو خوف**: شايد باندرن ۽ انسانن جي گڏيل ارتقائي دور ۾ پيدا ٿيو.
* **ڪوئن ۽ جيتن جو خوف**: شايد تڏهن پيدا ٿيو جڏهن انسانن اناج گڏ ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اهي جيت بيمارين جو سبب بڻيا.

## حوالا
شمسي قمري ڪئلينڊر

**شمسي قمري ڪئلينڊر** (Lunisolar calendar) ڪيترن ئي ثقافتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهڙو ڪئلينڊر آهي، جيڪو مهيني جي قمري چڪرن کي شمسي سال سان گڏائي (combine) پيش ڪري ٿو. اهڙن ڪئلينڊرن ۾ اها ضرورت هوندي آهي ته سال ۾ مهينن جي تعداد هڪ مڪمل انگ (whole number) هجي. اڪثر سالن ۾ ٻارنهن مهينا هوندا آهن، پر هر ٻئي يا ٽئين سال ۾ هڪ واڌو مهينو شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي **ليپ مهينو** (Leap month) چئبو آهي.

خالص قمري ڪئلينڊر (جهڙوڪ اسلامي ڪئلينڊر) جي برعڪس، شمسي قمري ڪئلينڊرن ۾ اضافي ضابطا هوندا آهن جيڪي انهن کي وقت بوقت شمسي سال ۽ موسمن سان هم آهنگ ڪن ٿا.

## مثال
چيني، ٻڌ، برمي، عبري (Hebrew)، هندو، جاپاني، ڪوريائي، تبتي، ۽ ويٽنامي ڪئلينڊر شمسي قمري آهن. ان کان سواءِ قديم يوناني ڪئلينڊر ۽ بابلي ڪئلينڊر پڻ هن نظام تي ٻڌل هئا. ڏکڻ عرب ۾ ڪجهه قديم اسلام کان اڳ وارا ڪئلينڊر پڻ شمسي قمري نظام تي هلندا هئا.

### چيني شمسي قمري ڪئلينڊر

چيني ڪئلينڊر () کي "زرعي ڪئلينڊر" (Nónglì) پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ سج (يانگ) ۽ چنڊ (ين) جي حرڪت کي بنياد بڻايو ويندو آهي. هي ڪئلينڊر ويٽنام ۽ ڪوريا جي ڪئلينڊرن جو بنياد پڻ آهي.

چين جا مشهور ڏڻ، جهڙوڪ چيني نئون سال ()، لالٽين فيسٽيول ()، ۽ ڊريگن بوٽ فيسٽيول () هن ڪئلينڊر جي تاريخن تي ٻڌل هوندا آهن.

## عيسائي ڪئلينڊرن ۾ چنڊ جي چڪر سان لاڳاپيل ڏڻ
عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar) هڪ شمسي ڪئلينڊر آهي، پر مغربي عيسائي چرچ **ايسٽر** (Easter) جي تاريخ ۽ ان سان لاڳاپيل "متحرڪ ڏڻن" (movable feasts) جي تعين لاءِ چنڊ تي ٻڌل الورٿم استعمال ڪندا آهن.

## قمري ۽ شمسي چڪرن کي هم آهنگ ڪرڻ

### ليپ مهيني جو تعين
هڪ ٽروپيڪل سال تقريباً 365.2422 ڏينهن جو هوندو آهي ۽ هڪ قمري مهينو (synodic month) تقريباً 29.5306 ڏينهن جو هوندو آهي. ان حساب سان هڪ سال ۾ تقريباً 12.36826 قمري مهينا ٿين ٿا. ڇاڪاڻ ته هي انگ 12 کان وڌيڪ آهي، تنهنڪري هر 2 يا 3 سالن بعد هڪ واڌو مهينو شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.

تقريباً هر 19 سالن ۾ 7 ليپ مهينا شامل ڪيا ويندا آهن، جنهن کي "ميٽونڪ چڪر" (Metonic cycle) چيو ويندو آهي. بابلي تهذيب ۾ هي چڪر ڇهين صدي قبل مسيح ۾ لاڳو ڪيو ويو هو.

## شمسي قمري ڪئلينڊرن جي فهرست
هتي شمسي قمري ڪئلينڊرن جي فهرست ڏجي ٿي:

* بابلي ڪئلينڊر خاندان
** عبري ڪئلينڊر
** قديم مڪدوني ڪئلينڊر
* هندو ڪئلينڊر خاندان
** ٻڌ ڪئلينڊر
** برمي ڪئلينڊر
** ٿائي قمري ڪئلينڊر
* چيني ڪئلينڊر خاندان
** جاپاني ڪئلينڊر
** ڪوريائي ڪئلينڊر
** تبتي ڪئلينڊر
** ويٽنامي ڪئلينڊر
* ٻيا آزاد ڪئلينڊر
** انڪا ڪئلينڊر
** ڪولگني ڪئلينڊر (Celtic)
** رومن ڪئلينڊر (قديم)

## پڻ ڏسو
* ڪئلينڊرن جي فهرست
* چنڊ جون حالتون
* ميٽونڪ چڪر

## حوالي جات
قمري ڪئلينڊر

**قمري ڪئلينڊر** (Lunar calendar) هڪ اهڙو ڪئلينڊر آهي جنهن جا مهينا چنڊ جي شڪلين يا گردش جي مرحلن (synodic months) جو رڪارڊ رکندا آهن. هي شمسي ڪئلينڊر جي ابتڙ هوندو آهي، جنهن جو ساليانو چڪر شمسي سال تي ٻڌل هوندو آهي (جيڪو ٻارنهن قمري مهينن کان تقريباً 11 کان 12 ڏينهن وڌيڪ هوندو آهي). هن جو موازنو شمسي قمري ڪئلينڊر سان به ڪري سگهجي ٿو، جيڪي قمري مهينا ته ڳڻيندا آهن پر شمسي سال سان مطابقت پيدا ڪرڻ لاءِ هر ڪجهه سالن بعد هڪ ٽيرنهون ليپ مهينو شامل ڪندا آهن. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ خالص قمري ڪئلينڊر اسلامي ڪئلينڊر آهي.

ڇاڪاڻ ته چنڊ جو هر چڪر تقريباً  ڏينهن جو هوندو آهي، ان ڪري قمري ڪئلينڊر جا مهينا عام طور تي 29 ۽ 30 ڏينهن جي وچ ۾ تبديل ٿيندا رهندا آهن. 12 قمري مهينن جو هڪ سال تقريباً 354 ڏينهن، 8 ڪلاڪ، 48 منٽ ۽ 34 سيڪنڊن جو ٿيندو آهي، جيڪو شمسي سال کان 11 کان 12 ڏينهن ننڍو آهي. خالص قمري ڪئلينڊرن ۾، جيڪي واڌو مهينا (intercalation) شامل نه ڪندا آهن، قمري مهينا تقريباً 33 کان 34 سالن جي چڪر ۾ شمسي سال جي سڀني موسمن مان گذري واپس پنهنجي جاءِ تي ايندا آهن.

## تاريخ
ماهرن جو خيال آهي ته قديم دور جا شڪاري پٿر جي آخري دور ۾ به چنڊ جي گردش جو مشاهدو ڪندا هئا. سيموئيل ايل ميسي مطابق، وقت ماپڻ جي اوزار طور چنڊ جو استعمال 28,000 کان 30,000 سال اڳ شروع ٿيو هو.

## قمري مهيني جي شروعات
مختلف قمري ڪئلينڊرن ۾ مهيني جي پهرين ڏينهن جو تعين مختلف طريقن سان ٿئي ٿو. ڪجهه ڪئلينڊر چنڊ جي پهرين پوي اڀرڻ يا هلال جي مشاهدي تي ٻڌل هوندا آهن، جهڙوڪ اڪثر اسلامي ملڪن ۾ رائج هجري ڪئلينڊر. ان جي برعڪس، ڪجهه ڪئلينڊرن (جهڙوڪ عبري ڪئلينڊر ۽ چيني ڪئلينڊر) ۾ مهينو فلڪياتي "نئين چنڊ" (New Moon) واري ڏينهن کان شروع ٿيندو آهي. ڪجهه هندو ڪئلينڊرن ۾ هر مهينو پورڻماسي (پوري چنڊ) جي ايندڙ ڏينهن کان شروع ٿئي ٿو.

## قمري مهيني جي ڊگهائي
چنڊ جي هر چڪر جي ڊگهائي سراسري قيمت کان ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. ان کان سواءِ، مشاهدي تي موسم جا اثر به پون ٿا. سني اسلام ۾ مهيني جي شروعات هلال (پهرين جي چنڊ) جي مادي مشاهدي سان ٿيندي آهي. غير يقيني صورتحال کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ڪجهه حسابي طريقا به وضع ڪيا ويا آهن، جن مان هڪ مشهور طريقو جدولِي اسلامي ڪئلينڊر آهي، جيڪو 8ھين صدي عيسويءَ ۾ مسلمان ماهرين فلڪيات پاران تيار ڪيو ويو هو.

## قمري ڪئلينڊرن جي فهرست
* اسلامي هجري ڪئلينڊر
* جاوا جو ڪئلينڊر (1633ع جي سڌارن کان پوءِ)

## شمسي قمري ڪئلينڊر

اڪثر ڪئلينڊر جن کي عام طور "قمري" چيو ويندو آهي، اهي اصل ۾ شمسي قمري ڪئلينڊر هوندا آهن. انهن جا مهينا ته چنڊ تي ٻڌل هوندا آهن، پر اهي شمسي سال سان مطابقت لاءِ واڌو مهينا استعمال ڪندا آهن. موجوده دور جي اهڙن ڪئلينڊرن ۾ چيني، ڪوريائي، ويٽنامي، هندو، عبري ۽ ٿائي قمري ڪئلينڊر شامل آهن.

## پڻ ڏسو
* ڪئلينڊرن جي فهرست
* چنڊ جون حالتون
* هجري سال

## حوالا
مايا ڪئلينڊر

**مايا ڪئلينڊر** (Maya calendar) ڪئلينڊرن جو هڪ اهڙو نظام آهي جيڪو ڪولمبس کان اڳ واري ميسو آمريڪا (Mesoamerica) ۾ استعمال ٿيندو هو. اڄ به هي نظام گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن، ۽ ميڪسيڪو جي رياستن اوڪساڪا ۽ چياپاس ۾ استعمال ٿئي ٿو.

مايا ڪئلينڊر جا بنيادي اصول تقريباً 5ھين صدي قبل مسيح کان استعمال ۾ آهن. هي نظام ميسو آمريڪا جي ٻين تهذيبن جهڙوڪ زاپوٽيڪ، اولميڪ ۽ پوءِ جي ايزٽيڪ ڪئلينڊر سان گهڻي هڪجهڙائي رکي ٿو.

## جائزو

مايا ڪئلينڊر مختلف ڊگهائيءَ جي ڪيترن ئي چڪرن (counts) تي ٻڌل آهي:
* **زولڪن** (Tzolkʼin): هي 260 ڏينهن جو مقدس چڪر آهي.
* **هاب** (Haabʼ): هي 365 ڏينهن جو هڪ شمسي سال آهي.
* **ڪئلينڊر رائونڊ** (Calendar Round): جڏهن زولڪن ۽ هاب کي ملائبو آهي ته 52 سالن جو هڪ چڪر بڻبو آهي.
* **لانگ ڪائونٽ** (Long Count): ڊگهي عرصي جي تاريخن کي ڳڻڻ لاءِ هي نظام استعمال ٿيندو هو، جيڪو هڪ افسانوي شروعاتي نقطي (11 آگسٽ 3114 ق.م) کان ڏينهن جي ڳڻپ ڪندو آهي.

مايا جو عددن وارو نظام بنيادي طور تي vigesimal (يعني 20 جي بنياد وارو) هو.

## زولڪن (Tzolkʼin)

زولڪن مايا تهذيب جو 260 ڏينهن جو مقدس ڪئلينڊر آهي. ان ۾ 20 ڏينهن جا نالا ۽ 13 عدد گڏجي 260 منفرد ڏينهن بڻائيندا آهن. هي ڪئلينڊر مذهبي رسمن ۽ پيش گوين لاءِ استعمال ٿيندو هو.

## هاب (Haabʼ)

هاب شمسي ڪئلينڊر هو، جيڪو 20 ڏينهن جي 18 مهينن تي ٻڌل هو (18 × 20 = 360 ڏينهن). سال جي آخر ۾ 5 اضافي ڏينهن شامل ڪيا ويندا هئا، جن کي **واييب** (Wayebʼ) چيو ويندو هو. واييب جي ڏينهن کي خطرناڪ سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران بدروحن کان بچڻ لاءِ خاص رسمون ڪيون وينديون هيون.

## ڪئلينڊر رائونڊ (Calendar Round)
ڪئلينڊر رائونڊ اهڙي تاريخ هوندي آهي جنهن ۾ زولڪن ۽ هاب ٻئي شامل هجن. هي تاريخ هر 52 شمسي سالن (يا 18,980 ڏينهن) کانپوءِ پاڻ کي ورجائيندي آهي. حسابي طور هي 260 ۽ 365 جو least common multiple آهي.

### سال جو حامل (Year Bearer)
"سال جو حامل" اهو زولڪن ڏينهن هوندو آهي جيڪو هاب ڪئلينڊر جي پهرين ڏينهن (0 Pop) تي اچي. ڇاڪاڻ ته 365 کي 20 سان ونڊڻ سان 5 بچي ٿو، ان ڪري هر سال جو پهريون ڏينهن زولڪن چڪر ۾ 5 نمبر اڳتي وڌي ويندو آهي. چار بنيادي سال جا حامل ڏينهن آهن: Ik', Manik', Eb', ۽ Kab'an.

## پڻ ڏسو
* ايزٽيڪ ڪئلينڊر
* ميسو آمريڪي لانگ ڪائونٽ
* مايا انگ

## حوالا
مصري ڪئلينڊر

**قديم مصري ڪئلينڊر** هڪ سول يا شهري ڪئلينڊر هو، جيڪو 365 ڏينهن جي هڪ شمسي ڪئلينڊر تي ٻڌل هو. سال کي 120 ڏينهن جي ٽن موسمن ۾ ورهايو ويو هو، جنهن کان پوءِ سال جي آخر ۾ 5 واڌو ڏينهن (epagomenal days) شامل ڪيا ويندا هئا. هر موسم ۾ 30 ڏينهن جا چار مهينا هوندا هئا. هر مهيني کي 10 ڏينهن جي ٽن عرصن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي **ڊيڪنس** (decans) يا ڏهاڪا چيو ويندو هو.

ڇاڪاڻ ته هي سال شمسي سال کان تقريباً پوڻو ڏينهن ننڍو هو ۽ ان ۾ ڪو به ليپ سال نه هو، ان ڪري مصري ڪئلينڊر هر چار سالن کانپوءِ هڪ ڏينهن پئتي رهجي ويندو هو. ان ڪري هن کي ڪڏهن ڪڏهن "گردش ڪندڙ سال" (annus vagus) به چيو ويندو هو. بطليموس III (Ptolemy III) ڪوشش ڪئي ته ان ۾ ليپ سال شامل ڪيو وڃي، پر مصري پروهت ان جي خلاف هئا. نيٺ آگسٽس جي دور ۾ 25 ق.م ۾ ان کي درست ڪيو ويو ۽ ان مان قبطي ڪئلينڊر وجود ۾ آيو.

## تاريخ
### پهرئين دور جي تاريخ

قديم مصر جي ڪئلينڊر جي شروعات بابت ڄاڻ اڃا تائين قياس آرائي تي ٻڌل آهي. ڪجهه نشانين مان معلوم ٿئي ٿو ته قديم مصرين شعريٰ (Sirius) تاري جي اڀرڻ ۽ نيل نديءَ جي ٻوڏ جي وچ ۾ تعلق قائم ڪري ورتو هو. ڇاڪاڻ ته مصر ۾ هزارين سالن کان برسات گهٽ پوندي هئي، ان ڪري ان جي زندگيءَ جو دارومدار نيل نديءَ تي هو. مصري سال کي ٽن موسمن ۾ ورهائيندا هئا:

# **آکيت** (Akhet): ٻوڏ جي موسم (سيپٽمبر کان جنوري).
# **پيريت** (Peret): فصل اڀرڻ يا سياري جي موسم (جنوري کان مئي).
# **شيمو** (Shemu): گهٽ پاڻيءَ يا لڻڻ جي موسم (مئي کان سيپٽمبر).

### قمري ڪئلينڊر

مصري ماڻهو شهري ڪئلينڊر کان اڳ خالص **قمري ڪئلينڊر** استعمال ڪندا هئا. هر مهينو ان صبح کان شروع ٿيندو هو جڏهن چنڊ جي گهٽجندڙ هلال نظر اچڻ بند ٿي ويندي هئي. هي ڪئلينڊر مذهبي رسمن ۽ مندرن جي عبادتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. مصري مهيني کي چار هفتن ۾ ورهائيندا هئا، جيڪي چنڊ جي چئن مرحلن جي نشاندهي ڪندا هئا.

#### قمري مهيني جا ڏينهن
مصري ماڻهو قمري مهيني جي هر ڏينهن کي چنڊ جي ديوتا (جهڙوڪ توٿ يا کونسو) جي زندگيءَ جي هڪ مرحلي طور ملهائيندا هئا.

## پڻ ڏسو
* قديم مصر جي فلڪيات
* قبطي ڪئلينڊر
* نيل ندي جي ٻوڏ

## حوالا
چيني ڪئلينڊر

**چيني ڪئلينڊر** هڪ شمسي قمري ڪئلينڊر آهي جيڪو چيني ماڻهن پاران تيار ڪيو ويو يا عام طور تي استعمال ڪيو وڃي ٿو. قديم تاريخي متنن ۾ ڪل 102 ڪئلينڊرن جو رڪارڊ موجود آهي. ان کان علاوه، چيني ثقافت کان متاثر ٿي ڪورين، جاپاني ۽ ويٽنامي ماڻهن به پنهنجا ڪئلينڊر تيار ڪيا آهن.

هڪ چيني ڪئلينڊر ٻارنهن مهينن تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪي چنڊ جي مرحلن سان مطابقت رکن ٿا. سال کي موسمن سان هم آهنگ رکڻ لاءِ ضرورت پوڻ تي هڪ واڌو مهينو (intercalation) شامل ڪيو ويندو آهي. ان ۾ 24 شمسي اصطلاح (solar terms) پڻ آهن، جيڪي سج جي پوزيشن ۽ آبهوا جي تبديلين کي ٽريڪ ڪن ٿا. چيني ڪئلينڊر ۾ **سياري جو انقلاب** (winter solstice) سڀ کان اهم نقطو آهي، جيڪو سال جي يارهين مهيني ۾ اچڻ گهرجي.

جيتوڻيڪ جديد چين سرڪاري مقصدن لاءِ عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar) استعمال ڪري ٿو، پر روايتي ڪئلينڊر اڃا تائين ثقافتي طور تي اهم آهي، خاص طور تي چيني نئون سال ۽ ٻين ڏڻن جي تاريخ مقرر ڪرڻ لاءِ.

## اشتقاق (Etymology)
ڪئلينڊر لاءِ چيني لفظ  (lì) آهي، جيڪو قديم دور ۾ ٻين صورتن جهڙوڪ  يا  ۾ لکيو ويندو هو. هن جو بنيادي روپ  آهي، جنهن ۾ چانورن جي ٻن ٻوٽن () کي هڪ ٻئي جي برابر ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو وقت ۽ ترتيب جي علامت آهي.

عام طور تي استعمال ٿيندڙ اصطلاح هي آهن:
* **نونگلي ڪئلينڊر** (): زرعي ڪئلينڊر.
* **هانلي ڪئلينڊر** (): هان چيني ڪئلينڊر.

## سالن جي ڳڻپ جو نظام
قديم چين ۾ سالن جي ڳڻپ شهنشاهه جي تخت تي ويهڻ يا ڪنهن نئين دور (era) جي نالي سان ڪئي ويندي هئي. پهريون سرڪاري دور جو نالو *جيانيوان* (Jiànyuán) هو، جيڪو 140 ق.م ۾ شروع ٿيو.

### ايپوڪس (Epochs)
چيني ڪئلينڊر جي شروعاتي نقطي (epoch) طور مختلف تاريخون استعمال ڪيون ويون آهن. سڀ کان مشهور "پيلو شهنشاهه" (Yellow Emperor) وارو سال آهي:

## تاريخ
### شمسي ڪئلينڊر
روايتي شمسي قمري ڪئلينڊر 771 ق.م کان 476 ق.م جي وچ ۾ تيار ٿيو. ان کان اڳ مصر وانگر چين ۾ به خالص شمسي ڪئلينڊر استعمال ٿيندا هئا.

هڪ نسخو **پنج عنصرن وارو ڪئلينڊر** () هو، جنهن ۾ 365 ڏينهن جي سال کي 72 ڏينهن جي پنجن مرحلن ۾ ورهايو ويندو هو (ٻاٽ، باهه، ڌرتي، ڌاتو ۽ پاڻي).

### مختلف خاندانن جا ڪئلينڊر
* **زائو خاندان (Zhou Dynasty):** پهريون شمسي قمري ڪئلينڊر متعارف ڪرايو، جنهن ۾ سال جي شروعات سياري جي انقلاب کان اڳ واري نئين چنڊ کان ٿيندي هئي.
* **ڇن خاندان (Qin Dynasty):** ڇن شهنشاهه پهرين چين کي متحد ڪرڻ کانپوءِ نئون ڪئلينڊر متعارف ڪرايو، جنهن ۾ سال جو پهريون مهينو يارهون مهينو هوندو هو.

### هان خاندان جو تائيچو (Tàichū) ڪئلينڊر
شهنشاهه وو (Emperor Wu) 104 ق.م ۾ تائيچو ڪئلينڊر متعارف ڪرايو. هن ۾ شمسي سال جو مدو تقريباً $365.25$ ڏينهن مقرر ڪيو ويو. هن ڪئلينڊر ۾ 24 شمسي اصطلاحن کي باقاعدي شامل ڪيو ويو، جنهن ۾ سال کي $15^\circ$ جي 24 حصن ۾ ورهايو ويو. جيڪڏهن ڪنهن مهيني ۾ "مڊ-ڪلائميٽ" (mid-climate) نه ايندو هو، ته ان کي واڌو يا ليپ مهينو قرار ڏنو ويندو هو.

## پڻ ڏسو
* چيني نئون سال
* چيني بروج (Zodiac)
* سياري جو انقلاب

## حوالا
عبراني ڪئلينڊر

**عبراني ڪئلينڊر** ()، جنهن کي **يهودي ڪئلينڊر** به چيو ويندو آهي، هڪ شمسي قمري ڪئلينڊر آهي جيڪو اڄڪلهه يهودي مذهبي رسمن ۽ اسرائيل جي سرڪاري ڪئلينڊر طور استعمال ٿئي ٿو. هي ڪئلينڊر يهودي ڏڻن، تورات جي تلاوت جي شيڊول ۽ ٻين مذهبي موقعن جي تاريخن جو تعين ڪري ٿو.

ٻين شمسي قمري ڪئلينڊرن وانگر، عبراني ڪئلينڊر ۾ مهينا 29 يا 30 ڏينهن جا هوندا آهن جيڪي نئين چنڊ سان شروع ٿين ٿا. ڇاڪاڻ ته ٻارنهن قمري مهينن جو مجموعو 354 ڏينهن ٿئي ٿو، تنهنڪري هر 2 يا 3 سالن کانپوءِ هڪ واڌو قمري مهينو (intercalation) شامل ڪيو ويندو آهي ته جيئن ڪئلينڊر کي شمسي سال (موسمن) سان هم آهنگ رکي سگهجي.

شروعات ۾، هر مهيني جي شروعات نئين چنڊ جي ظاهري مشاهدي تي ٻڌل هوندي هئي، پر 70ع ۽ 1178ع جي وچ ۾، انهن مشاهدي قاعدن کي رياضياتي اصولن سان تبديل ڪيو ويو. اڄڪلهه، 19 سالن جي چڪر (Metonic cycle) ۾ 7 سال ليپ جا هوندا آهن.

يهودي روايت مطابق، سالن جي ڳڻپ دنيا جي تخليق (Anno Mundi) کان ڪئي ويندي آهي. موجوده عبراني سال AM  آهي.

## جزا (Components)
### ڏينهن
تورات جي تشريح ("شام هئي ۽ صبح ٿيو، پهريون ڏينهن") مطابق، عبراني ڪئلينڊر ۾ ڏينهن **سج لهڻ** (sunset) کان شروع ٿئي ٿو ۽ ٻئي ڏينهن سج لهڻ تي ختم ٿئي ٿو. تنهن ڪري، شبات (ڇنڇر) جو ڏينهن جمعي جي شام کان شروع ٿئي ٿو.

### ڪلاڪ
يهوديت ۾ ڪلاڪن جي ورهاست جا ٻه نظام آهن. هڪ نظام ۾ 24 ڪلاڪ مقرر آهن، جتي هر ڪلاڪ کي 1080 حصن (*halakim*) ۾ ورهايو ويو آهي. هڪ حصو (Helek) $3\frac{1}{3}$ سيڪنڊن جي برابر هوندو آهي.

ٻيو نظام **نسبتي ڪلاڪن** (relative hours) جو آهي، جنهن ۾ ڏينهن جي وقت کي 12 برابر حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. سياري ۾ اهي ڪلاڪ ننڍا ۽ اونهاري ۾ وڏا ٿين ٿا.

### هفتا
عبراني هفتو () ستن ڏينهن تي ٻڌل آهي. ڏينهن جا نالا انهن جي ترتيب نمبر تي رکيل آهن:

### مهينا
عبراني ڪئلينڊر جا ٻارنهن مهينا هي آهن:

ليپ سال ۾ هڪ واڌو مهينو شامل ڪيو ويندو آهي جنهن کي **ادار II** چيو ويندو آهي. هي ان ڪري ڪيو ويندو آهي ته جيئن عيد فصح (Passover) هميشه بهار جي موسم ۾ اچي، جيئن بائيبل ۾ گهربل آهي.

## حوالا
جولين ڪئلينڊر

**جولين ڪئلينڊر** هڪ شمسي ڪئلينڊر آهي، جنهن ۾ سال 365 ڏينهن جو هوندو آهي ۽ هر چوٿين سال هڪ ليپ جو ڏينهن (leap day) شامل ڪيو ويندو آهي. هي ڪئلينڊر اڄ به ڪجهه اوڀر جي آرٿوڊوڪس چرچ ۽ اتر آفريڪا جي امازيغي ماڻهن پاران مذهبي ۽ زرعي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

جولين ڪئلينڊر 46 ق.م ۾ **جوليس سيزر** پاران تجويز ڪيو ويو هو، جيڪو پراڻي رومي ڪئلينڊر جي سڌاري جي هڪ صورت هئي. اهو 1 جنوري 45 ق.م کان لاڳو ٿيو. هي ڪئلينڊر رومي سلطنت ۽ اڪثر مغربي دنيا ۾ 1600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين استعمال ۾ رهيو، جيستائين 1582ع ۾ پاپ گريگري XIII نئون عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar) متعارف ڪرايو.

## مهينن جي جدول

## تاريخ
### سڌاري جو سبب
پراڻي رومي ڪئلينڊر ۾ سال 355 ڏينهن جو هوندو هو. موسمن سان هم آهنگي رکڻ لاءِ، ڪڏهن ڪڏهن فيبروري ۽ مارچ جي وچ ۾ هڪ واڌو مهينو (Mercedonius) شامل ڪيو ويندو هو. پر ان نظام جو انتظام اڪثر سياسي مفادن جي ڪري خراب ٿي ويندو هو، جنهن ڪري ڪئلينڊر موسمن کان گهڻو پٺتي رهجي ويندو هو. سيزر جي سڌاري جو مقصد هڪ اهڙو خودڪار نظام ٺاهڻ هو، جيڪو انساني مداخلت کانسواءِ سج سان گڏجي هلي.

### سڌاري جو پس منظر
سيزر جڏهن مصر ويو، ته هن اتي جي 365 ڏينهن واري ڪئلينڊر جو مشاهدو ڪيو. روم واپس اچي هن اسڪندريہ جي ماهر فلڪيات **سوسيگينس** (Sosigenes) جي مدد سان نئون ڪئلينڊر تيار ڪرايو.

### ڪئلينڊر جو نئين سر ترتيب
سڌاري جي پهرين مرحلي ۾، 46 ق.م واري سال کي 445 ڏينهن تائين وڌايو ويو ته جيئن ڪئلينڊر کي موسمن (خاص ڪري سياري جي انقلاب) سان برابر ڪيو وڃي. انهي سال کي تاريخ ۾ "مونجهاري وارو آخري سال" (the last year of confusion) چيو ويندو آهي. نئون نظام باقاعده طور تي 45 ق.م کان شروع ٿيو.

## حوالا
دوامي ڪئلينڊر

**دوامي ڪئلينڊر** (Perpetual calendar) هڪ اهڙو ڪئلينڊر آهي جيڪو ڪيترن ئي سالن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي. هي عام طور تي ماضي يا مستقبل جي ڪنهن به ڏنل تاريخ جو هفتي جو ڏينهن معلوم ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي.

گريگورين ڪئلينڊر ۽ جولين ڪئلينڊر لاءِ، هڪ دوامي ڪئلينڊر عام طور تي ٽن قسمن جي ترتيبن مان هڪ تي ٻڌل هوندو آهي:
# چوڏهن هڪ سالا ڪئلينڊرن جو مجموعو، جنهن سان گڏ هڪ جدول هوندي آهي جيڪا ٻڌائي ٿي ته ڪهڙي سال لاءِ ڪهڙو ڪئلينڊر استعمال ٿيندو. انهن ۾ ست ڪئلينڊر عام سالن لاءِ (جنهن ۾ 29 فيبروري ناهي هوندي) ۽ ست ليپ سال لاءِ هوندا آهن.
# ست (31 ڏينهن وارا) هڪ مهيني جا ڪئلينڊر ۽ هڪ يا وڌيڪ جدولون جيڪي ٻڌائين ٿيون ته ڪهڙي مهيني لاءِ ڪهڙو ڪئلينڊر استعمال ٿيندو.
# مٿين ٻنهي قسمن جو ميلاپ - جتي مهينن جا نالا مقرر هوندا آهن پر هفتي جا ڏينهن ۽ تاريخون حرڪت ڪندڙ حصن تي هونديون آهن جن کي ضرورت مطابق تبديل ڪري سگهجي ٿو.

اهڙو ڪئلينڊر عيد فصح (Easter) جهڙن مذهبي ڏڻن جي تاريخ ٻڌائڻ ۾ ناڪام رهندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي شمسي ۽ قمري چڪرن جي ميلاپ سان طئي ٿيندا آهن.

## اصطلاح جا ٻيا استعمال

دفترن ۽ دڪانن ۾ اڪثر اهڙا آلات هوندا آهن جن ۾ 1 کان 31 تائين انگ، مهينن جا نالا ۽ ڏينهن جا نالا هوندا آهن ته جيئن روزاني تاريخ ظاهر ڪري سگهجي.

گهڙي سازي (watchmaking) ۾، "دوامي ڪئلينڊر" جو مطلب هڪ اهڙو ميڪانيزم آهي جيڪو واچ تي تاريخ کي "دوامي" طور تي درست ڏيکاري ٿو، جنهن ۾ مهينن جي مختلف ڏينهن ۽ ليپ سالن جو پاڻمرادو خيال رکيو ويندو آهي.

## الگورٿم
دوامي ڪئلينڊر ڪنهن به سال، مهيني ۽ تاريخ لاءِ هفتي جو ڏينهن معلوم ڪرڻ لاءِ رياضي جا الگورتھم استعمال ڪن ٿا. ذهني حساب ڪتاب کي آسان بڻائڻ لاءِ **زيلر جو فارمولا** (Zeller's congruence) مشهور آهي، پر عام ماڻهن لاءِ جدولون وڌيڪ سوليون هونديون آهن:
$$h = (q + \lfloor\frac{13(m+1)}{5}\rfloor + K + \lfloor\frac{K}{4}\rfloor + \lfloor\frac{J}{4}\rfloor - 2J) \mod 7$$

مهينن جي فرق کي سمجهڻ لاءِ هيٺين جدول استعمال ٿيندي آهي:

## دوامي جولين ۽ گريگورين ڪئلينڊر جون جدولون

### جدول هڪ (cyd)
هيءَ جدول 15 آڪٽوبر 1582ع کان پوءِ جي ڪنهن به گريگورين تاريخ لاءِ ڪم ڪري ٿي.

### جدول ٻه (cymd)

## حوالا
يتيم خانو

**يتيم خانو** (Orphanage) هڪ اهڙو رهائشي ادارو يا گروپ هوم هوندو آهي، جيڪو انهن يتيم ۽ بي سهارا ٻارن جي سنڀال لاءِ وقف هوندو آهي جن جي سنڀال انهن جا حياتياتي خاندان نه ٿا ڪري سگهن. ان جا سبب والدين جي وفات، غير حاضري، بدسلوڪي، نشو يا ذهني بيماري ٿي سگهن ٿا. 20 هين صدي جي پوئين اڌ ۾ اڪثر ترقي يافته ملڪن ۾ سرڪاري يتيم خانن کي ختم ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته هاڻي عام طور تي اهو مڃيو وڃي ٿو ته يتيم خانا ٻارن جي جذباتي خوشحالي لاءِ نقصانڪار ٿي سگهن ٿا، ۽ حڪومتي مدد خاندانن کي گڏ رکڻ تي وڌيڪ ڏني وڃي ٿي.

اڄڪلهه ٻارن لاءِ رهائشي ادارن ۾ گروپ هوم، ريفيوجز، بحالي جا مرڪز ۽ نوجوانن جا علاج گاهه شامل آهن.

## تاريخ

رومين پنهنجا پهريان يتيم خانا 400ع جي لڳ ڀڳ قائم ڪيا. يهودي قانون ۾ بيواهن ۽ يتيمن جي سنڀال لازمي قرار ڏني وئي هئي، ۽ قديم ايٿنز ۾ فوجي جنگين ۾ مارجي ويلن جي ٻارن جي 18 سالن تائين سرڪاري مدد ڪئي ويندي هئي. افلاطون پنهنجي ڪتاب (*[[Laws (dialogue)|Laws]]*) ۾ لکيو آهي ته: "يتيم ٻارن کي عوامي سرپرستن جي نگراني ۾ رکڻ گهرجي... هڪ شخص کي گهرجي ته هو يتيم ٻار سان ائين پيار ڪري ڄڻ اهو سندس پنهنجو اولاد هجي."

وچين دور ۾ يتيمن جي سنڀال جي ذميواري ڪنيسا (Church) ۽ خانقاهن (Monasteries) تي هوندي هئي.

### رائونڊنگ اسپتالون

18 هين صدي ۾ خيراتي ادارن جي قيام جو رجحان وڌيو. لنڊن ۾ 1741ع ۾ ڪيپٽن ٿامس ڪورم (Thomas Coram) پهرين **رائونڊنگ اسپتال** قائم ڪئي، جيڪا بي سهارا ٻارن جي تعليم ۽ سنڀال لاءِ هئي. ٻارن کي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير پياريندڙ عورتن (Wet nurse) ڏانهن موڪليو ويندو هو ۽ 14 کان 16 سالن جي عمر ۾ انهن کي مختلف هنر سيکاريا ويندا هئا.

### 18 هين ۽ 19 هين صدي جي ترقي

#### برطانيه
19 هين صدي جي شروعات ۾، شهرن ۾ بي سهارا ٻارن جو مسئلو وڌي ويو. 1834ع ۾ "ورڪ هائوس" (Workhouse) نظام شروع ڪيو ويو، جتي ٻارن کان ڪم وٺي انهن کي رهائش ڏني ويندي هئي. چارلس ڊڪنز جي مشهور ناولن، جهڙوڪ *[[اوليوور ٽوئسٽ]]* (Oliver Twist)، انهن ادارن جي خراب حالتن کي ظاهر ڪيو.

ٿامس جان برنارڊو (Thomas John Barnardo) هن دور جو مشهور انسان دوست هو، جنهن 1870ع ۾ پهريون "ڊاڪٽر برنارڊوز هوم" کوليو. 1905ع تائين هن 112 ضلعن ۾ گهر قائم ڪيا هئا جتي ٻارن کي کائڻ، پيئڻ ۽ تعليم ڏني ويندي هئي.

#### آمريڪا
آمريڪا ۾ يتيم خانا 1830ع ۽ 1860ع جي وچ ۾ مقبول ٿيا. 1790ع ۾ چارلسٽن ۾ پهريون سرڪاري يتيم خانو قائم ٿيو. 1806ع ۾ اليگزينڊر هيملٽن جي بيواهه، ايلزبيٿ اسڪائلر هيملٽن، نيو يارڪ ۾ پهريون خانگي يتيم خانو قائم ڪيو.

### اداري بندي (Deinstitutionalization)
1950ع جي ڏهاڪي کانپوءِ دنيا ۾ يتيم خانن کي بند ڪري ٻارن کي پاليندڙ خاندانن (Foster care) يا گود وٺڻ (Adoption) جي نظام ڏانهن منتقل ڪرڻ جو رجحان وڌيو آهي. تحقيق مان ثابت ٿيو آهي ته يتيم خانن ۾ رهندڙ ٻارن جي ذهني ۽ جذباتي نشونما عام ٻارن جي ڀيٽ ۾ متاثر ٿئي ٿي. خاص طور تي رومانيا جي يتيم خانن تي ڪيل تحقيق مان معلوم ٿيو ته اتي ٻارن ۾ "غير منظم لڳاءُ" (disorganized attachment) جا وڌيڪ اثر هئا.

## ٻين طريقن سان مقابلو
بخارسٽ ارلي انٽروينشن پروجيڪٽ (BEIP) جي تحقيق اڪثر مثال طور پيش ڪئي ويندي آهي ته ڪيئن يتيم خانا ٻارن جي خوشحالي تي منفي اثر وجهن ٿا. ان تحقيق ۾ يتيم خانن جي ٻارن جو مقابلو انهن ٻارن سان ڪيو ويو جن کي تربيت يافته پاليندڙ خاندانن وٽ رکيو ويو هو.

## حوالا
جيل

**جيل** (Jail) يا **قيد خانو** (Prison) هڪ اهڙي جڳهه آهي جتي ماڻهن کي سندن مرضيءَ خلاف، سزا جي طور تي يا مقدمي جي فيصلي تائين رکيو ويندو آهي. جيل ۾ رکڻ جو بنيادي سبب قانون جي ڀڃڪڙي ڪرڻ آهي. جيڪي ماڻهو قانون ٽوڙيندا آهن ۽ عدالت ۾ مجرم ثابت ٿيندا آهن، انهن کي قيد جي سزا ٻڌائي ويندي آهي. جيل عام طور تي حڪومت پاران هلايا ويندا آهن. جيل ۾ موجود ماڻهن کي **قيدي** چيو ويندو آهي.

آمريڪا ۾ "جيل" ۽ "پريزن" (Prison) ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جيل مقامي حڪومت هلائيندي آهي جتي انهن ماڻهن کي رکيو ويندو آهي جن جو اڃا فيصلو نه ٿيو هجي يا معمولي ڏوهه هجي. جڏهن ته "پريزن" رياستي يا وفاقي حڪومت هلائيندي آهي جتي وڏن ڏوهن جي سزا ڪاٽيندڙ قيدين کي رکيو ويندو آهي. اتر آمريڪا کان ٻاهر ٻنهي لفظن جو مطلب ساڳيو ورتو ويندو آهي.

## جيل جي عمارت ۽ سهولتون

جيل عام طور تي وڏين ڀتين ۽ دروازن سان گهيريل هوندا آهن. قيدين کي ننڍن ڪمرن ۾ رکيو ويندو آهي جن کي "ڪوٺي" (Cell) چيو ويندو آهي. انهن ڪوٺين ۾ هڪ بستر (Bunk bed)، هڪ ٽوائلٽ ۽ هٿ ڌوئڻ جو نلڪو هوندو آهي. قيدين کي روزانو ورزش لاءِ ٻاهر نڪرڻ جي اجازت هوندي آهي.

جيل جي انتظاميا کي سنڀاليندڙ کي جيلر، وارڊن (Warden) يا سپرنٽينڊنٽ چيو ويندو آهي. جيل ۾ ٻيون سهولتون به هونديون آهن جهڙوڪ:
* عبادت گاهه
* لئبرري (ڪتب خانو)
* ورزش جو ميدان يا جمنازيئم
* اسپتال يا شفا خانو
* ملاقات جو ڪمرو (وڪيلن ۽ گهر وارن لاءِ)

## مقصد
جيل جا چار بنيادي مقصد بيان ڪيا ويندا آهن:
* **اصلاح (Rehabilitation):** قيدين کي بهتر انسان بنائڻ.
* **عبرت (Deterrence):** ٻين ماڻهن کي ڏوهن کان روڪڻ لاءِ عبرت جو نشان بنائڻ.
* **تحفظ (Incapacitation):** ڏوهاري کي سماج کان پري رکڻ ته جيئن هو وڌيڪ ڏوهه نه ڪري سگهي.
* **بدلو (Retribution):** سماج طرفان قانون ٽوڙيندڙ کان ورتل بدلو.

## خاص جيلون
مرد ۽ عورت قيدين کي هميشه الڳ الڳ جيلن يا حصن ۾ رکيو ويندو آهي. 18 سالن کان گهٽ عمر وارن ڏوهارين کي "ٻارن جي جيل" (Juvenile detention center) ۾ رکيو ويندو آهي.

ٻيا قسم:
* **ليبر ڪيمپ (Labour camp):** جتي قيدين کان سخت پورهيو ورتو ويندو آهي.
* **ڪنسنٽريشن ڪيمپ (Concentration camp):** جتي ماڻهن کي بغير ڪنهن مقدمي جي نسل، مذهب يا سياسي اختلاف جي بنياد تي قيد ڪيو ويندو آهي.

## قيدين جا انگ اکر (Statistics)
عالمي سطح تي جيل جي آبادي ۾ وڏو تفاوت ڏٺو ويندو آهي. 2026ع تائين موجود انگن اکرن ۽ تاريخي رجحانن مطابق:
* **گڏيل رياستون (USA):** دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ قيدي آمريڪا ۾ آهن. اتي اٽڪل **2 ملين** (20 لک) کان وڌيڪ ماڻهو قيد آهن.
* **نسلي تناسب (آمريڪا):'': آمريڪا ۾ نسلي تفاوت تمام گهڻو آهي. جيتوڻيڪ ڪارا آمريڪي (Black Americans) ڪل آبادي جو صرف **13%** آهن، پر جيل ۾ موجود آبادي جو اٽڪل **38%** حصو انهن تي ٻڌل آهي.
* **چين ۽ روس:** انهن ملڪن ۾ به قيدين جو انگ 1 ملين (10 لک) کان وڌيڪ رهيو آهي.
* **قيد جو تناسب:''' آمريڪا ۾ هر 100,000 ماڻهن مان اٽڪل **629** ماڻهو جيل ۾ آهن، جيڪو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ شرح مان هڪ آهي.

## حوالا

زمرو:جيل
زمرو:قانون
زمرو:عمارتون
زمرو:عدالتي نظام
سماجي ڀلائي

**سماجي ڀلائي** (Social work) هڪ تعليمي شعبو ۽ عملي پيشو آهي جيڪو فردن، خاندانن، گروهن، برادرين ۽ پوري سماج جي بنيادي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ انهن جي انفرادي توڙي اجتماعي خوشحالي کي وڌائڻ سان تعلق رکي ٿو.

سماجي ڀلائي جي مشق نفسيات، عمرانيات، صحت، سياسي سائنس، ڪميونٽي ڊولپمينٽ، قانون ۽ اقتصاديات جهڙن علمن مان مدد وٺندي آهي ته جيئن نظامن ۽ پاليسين سان گڏجي ڪم ڪري سگهجي. سماجي ڪم جي حتمي مقصدن ۾ ماڻهن جي زندگين ۾ بهتري آڻڻ، غربت ۽ سماجي مسئلن کي گهٽائڻ، فردن کي بااختيار بڻائڻ ۽ سماجي انصاف جو حصول شامل آهي.

سماجي ڀلائي جي مشق کي عام طور تي ٽن سطحن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* **مائڪرو ورڪ (Micro-work):** فردن ۽ خاندانن سان سڌو سنئون ڪم ڪرڻ، جهڙوڪ ڪونسلنگ يا ٿراپي فراهم ڪرڻ.
* **ميزو ورڪ (Mezzo-work):** گروپن ۽ برادرين سان ڪم ڪرڻ، جهڙوڪ ڪميونٽي ايجنسين لاءِ خدمتون ڏيڻ.
* **ميڪرو ورڪ (Macro-work):** وڏي پيماني تي تبديلي آڻڻ لاءِ وڪالت (Advocacy), سماجي پاليسي، تحقيق ۽ سرڪاري ادارن سان گڏجي ڪم ڪرڻ.

## وصف
سماجي ڀلائي هڪ وسيع پيشو آهي. بين الاقوامي تنظيمن ان جون هيٺيون تعريفون ڪيون آهن:

سماجي ڪم هڪ عمل تي ٻڌل پيشو ۽ تعليمي شعبو آهي جيڪو سماجي تبديلي، ترقي، ۽ ماڻهن کي بااختيار بڻائڻ کي هٿي ڏئي ٿو. سماجي انصاف، انساني حق، اجتماعي ذميواري ۽ تنوع جو احترام سماجي ڪم جا بنيادي اصول آهن.
:—انٽرنيشنل فيڊريشن آف سوشل ورڪرز

## تاريخ
سماجي ڀلائي جي پيشي جي شروعات 19 هين صدي ۾ ٿي، جنهن جون پاڙون خيرات ۽ عوامي خدمتن ۾ آهن. صنعتي انقلاب ۽ 1930ع واري ڏهاڪي جي معاشي بدحالي (Great Depression) سماجي ڪم کي هڪ باقاعده علمي شعبي طور اڀارڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

تاريخي طور تي ڪجهه اهم شخصيتن هن شعبي کي شڪل ڏني آهي، جهڙوڪ:
* **جين ايڊمز (Jane Addams):** جنهن شڪاگو ۾ "هل هائوس" (Hull House) جو بنياد رکيو ۽ 1931ع ۾ امن جو نوبل انعام کٽيو.
* **ميري ريچمنڊ (Mary Richmond):** جنهن پهرين سماجي ڪم جي درسي ڪتابن مان هڪ لکيو.
* **ڊوروٿيا ڊڪس (Dorothea Dix):** جنهن ذهني بيمارين جي مريضن جي علاج لاءِ تحريڪ هلائي.

## آمريڪا ۾ سماجي ڪم
1918ع ۾ سمٿ ڪاليج ۾ سوشل ورڪ جو پهريون اسڪول قائم ٿيو. 1963ع ۾ ڪميونٽي مينٽل هيلٿ سينٽرز ايڪٽ پاس ٿيو، جنهن ذهني مريضن کي وڏن ادارن مان ڪڍي ڪميونٽي سطح تي سهولتون ڏيڻ جي حوصلا افزائي ڪئي.

## حوالا

زمرو:روين جي سائنس
زمرو:نفسيات جون شاخون
زمرو:درسي علم
زمرو:ديواني ملازمتون
جاپاني ڪئلينڊر

**جاپاني ڪئلينڊر** ۾ سرڪاري ۽ غير سرڪاري نظامن جو هڪ سلسلو شامل رهيو آهي. هن وقت جاپان ۾ عيسوي ڪئلينڊر (Gregorian calendar) سان گڏ سال جي نشاندهي لاءِ جاپاني شهنشاهه جي دور جو سال استعمال ڪيو ويندو آهي. لکڻ جو طريقو سال، مهيني ۽ پوءِ ڏينهن سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ISO 8601 معيار سان مطابقت رکي ٿو.

مثال طور، 16 فيبروري 2003ع کي يا ته  يا  (هي هيسي دور جو 15هون سال آهي) لکيو ويندو آهي.

## تاريخ

صدين کان وٺي، جاپان سالن جي نشاندهي لاءِ چار نظام استعمال ڪيا آهن: چيني سٺ سالا چڪر (sexagenary cycle)، **جينگو** () يا دور جو نالو، جاپاني شاهي سال (Kōki) ۽ مغربي عيسوي نظام (Seireki). هن وقت صرف دور جو نالو ۽ عيسوي نظام عام طور تي استعمال ٿين ٿا.

### چيني ڪئلينڊر
شمسي قمري چيني ڪئلينڊر ڇهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪوریا جي رستي جاپان ۾ متعارف ٿيو. ان کان پوءِ 1685ع تائين جاپان چيني حسابن کي استعمال ڪيو، ۽ پوءِ ان ۾ مقامي تبديليون آنديون ويون.

### دور جا نالا (Gengō)
**جينگو** (Gengō) نظام 701ع کان مسلسل استعمال ۾ آهي. موجوده شهنشاهه پنهنجي دور لاءِ هڪ نالو چونڊيندو آهي. 1868ع (ميجي دور) کان وٺي هڪ شهنشاهه لاءِ صرف هڪ ئي دور جو نالو استعمال ڪيو وڃي ٿو. 

موجوده دور جو نالو **ريوا** () آهي، جيڪو 1 مئي 2019ع تي شهنشاهه نروهيٽو جي تخت نشينيءَ سان شروع ٿيو.

### جاپاني شاهي سال (Kōki)
هي نظام جاپان جي افسانوي بنياد گذارڻ واري سال (660 ق.م) تي ٻڌل آهي، جڏهن شهنشاهه جمو (Emperor Jimmu) تخت تي ويٺو هو. 1940ع ۾ جاپان پنهنجي قيام جا 2600 سال ملهايا هئا. ٻي مهاڀاري جنگ کانپوءِ آمريڪي قبضي دوران ان جو سرڪاري استعمال ختم ڪيو ويو.

## وقت جي ورهاست
### موسمون
جاپان ۾ چار مکيه موسمون آهن، جيڪي مغربي موسمن سان مطابقت رکن ٿيون:

جاپان ۾ هڪ قديم نظام پڻ آهي جنهن کي **72 مائڪرو سيزنز** (Microseasons) چيو ويندو آهي. ان ۾ 24 شمسي اصطلاحن (Solar term) مان هر هڪ کي ٽن حصن (5 ڏينهن جو هڪ حصو) ۾ ورهايو ويو آهي.

### 24 شمسي اصطلاح (Sekki)
هتي ڪجهه اهم شمسي اصطلاحن ۽ انهن سان لاڳاپيل مائڪرو سيزنز جو ذڪر آهي:

## حوالا
بنيادي تعليم

تعليم جي بين الاقوامي معيار جي درجه بندي (ISCED) جي مطابق، **بنيادي تعليم** (Basic education) ٻن مرحلن تي مشتمل آهي: ابتدائي تعليم ۽ هيٺين ثانوي تعليم.

## عالمي بنيادي تعليم

بنيادي تعليم 1997ع جي ISCED دستاويز ۾ نمايان هئي، پر ان اصطلاح کي گلاسري (لغت) ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. هر ملڪ هن اصطلاح جي پنهنجي نموني تشريح ڪئي، جنهن ڪري 2011ع جي ترميم کان اڳ وضاحت لاءِ هڪ بحثي مقالو جاري ڪيو ويو.

اڪثر ملڪن ۾، ISCED 1 مان مراد قومي سطح جي مقرر ڪيل ابتدائي تعليم آهي، ۽ **بنيادي تعليم** ۾ اها ۽ ISCED 2 (هيٺين ثانوي تعليم) شامل آهن. ٻين ملڪن ۾، جتي ابتدائي ۽ هيٺين ثانوي تعليم جي وچ ۾ ڪو فرق ناهي هوندو، اتي "بنيادي تعليم" پوري لازمي اسڪولي دور کي چيو ويندو آهي.

عالمي بنيادي تعليم کي ترقي پذير ملڪن لاءِ ترجيح سمجهيو وڃي ٿو ۽ هي يونيسڪو جي قيادت ۾ هلندڙ "سڀني لاءِ تعليم" (Education For All) تحريڪ جو مرڪز آهي. هي ملينيم ڊولپمينٽ گولز (MDGs) جي مقصد نمبر 2 ۾ پڻ شامل آهي: 2015ع تائين عالمي ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ.
ڪيترن ئي جائزي رپورٽن ثابت ڪيو آهي ته بنيادي تعليم جا عوامي صحت (جهڙوڪ ايڊز جي پکڙجڻ ۾ گهٽتائي، بهتر ويڪسينيشن، ۽ ٻارن جي شرح موت ۾ گهٽتائي)، آبادي جي تناسب ۽ معيشت تي وڏا فائدا آهن.

## بنيادي تعليم ۾ صنفي برابري

تعليم ۾ صنفي برابري کي روايتي طور تي رڳو رسمي تعليم جي مختلف سطحن تي ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي برابر انگ سان ڀيٽيو ويندو هو. صنف تعليم ۾ عدم مساوات جو هڪ روايتي سبب رهي آهي، جنهن جو وڌيڪ نقصان ڇوڪرين ۽ عورتن کي ٿيو آهي. جيتوڻيڪ 2000ع کان وٺي هن خال کي ختم ڪرڻ ۾ وڏي اڳڀرائي ٿي آهي، پر اڃا تائين دنيا ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي اڪثريت ڇوڪرين جي آهي. عورتن جي بااختياريءَ لاءِ ضروري آهي ته صنفي اڻ برابري جي خلاف جنگ ۾ مردن ۽ ڇوڪرن کي به شامل ڪيو وڃي، ۽ ان جي شروعات بنيادي تعليم کان ٿيڻ گهرجي.

## حوالا

زمرو:تعليمي مرحلا
زمرو:شروعاتي ٻاراڻي تعليم
نصاب

تعليم ۾، **نصاب** (Curriculum) انهن تمام تجربن جو مجموعو هوندو آهي جيڪي هڪ تعليمي عمل دوران شاگرد کي حاصل ٿيندا آهن. هي اصطلاح اڪثر ڪري هدايتن جي هڪ رٿيل ترتيب، يا استاد يا اسڪول جي تعليمي مقصدن جي حوالي سان شاگردن جي تجربن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هڪ نصاب ۾ شاگردن جو تعليمي مواد، وسيلن ۽ تعليمي مقصدن جي حاصلات کي پرکڻ جي عملن سان رٿيل تعامل شامل ٿي سگهي ٿو. نصاب کي ڪيترن ئي قسمن ۾ ورهايو ويو آهي: ظاهري (Explicit)، ضمني (Implicit)، خارج ٿيل (Excluded)، ۽ غير نصابي (Extracurricular).

نصاب سختي سان معياري بڻيل ٿي سگهي ٿو يا ان ۾ استاد ۽ سکندڙ کي وڏي آزادي حاصل ٿي سگهي ٿي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ابتدائي ۽ ثانوي تعليم لاءِ قومي نصاب موجود آهن، جهڙوڪ برطانيه جو قومي نصاب.

## نالي جي بناوت (Etymology)

لفظ "ڪرِيڪيولم" (Curriculum) لاطيني ٻوليءَ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ريس" (دوڙ) يا "دوڙ جو رستو" (جيڪو وري فعل currere مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي "ڊوڙڻ"). تعليمي حوالي سان ان جو پهريون ڄاتل سڃاتل استعمال 1576ع ۾ پيرس يونيورسٽي جي پروفيسر پيٽرس رامس جي ڪم ۾ ملي ٿو.

## وصفون ۽ تشريحون

نصاب جي ڪا هڪ وصف تعريف موجود ناهي. مختلف ماهرن ان جون مختلف تشريحون ڪيون آهن:
* **ظاهري نصاب (Explicit curriculum):** اهي مضمون جيڪي پڙهايا وڃن ٿا، اسڪول جو مشن، ۽ اهي مهارتون جيڪي شاگردن کي سيکارڻ جو ارادو رکيو ويو هجي.
* **ضمني نصاب (Implicit curriculum):** اهي سبق جيڪي اسڪول جي ڪلچر، رويي ۽ اميدن مان پيدا ٿين ٿا، جن کي رٿيو نه ويو هجي.
* **لڪيل نصاب (Hidden curriculum):** اهي شيون جيڪي شاگرد اسڪول جي تنظيم ۽ ماحول مان سکن ٿا، پر اهي سرڪاري منصوبابنديءَ جو حصو نه هونديون آهن. هي اصطلاح فلپ ڊبليو جيڪسن سان منسوب ڪيو ويو آهي.
* **خارج ٿيل نصاب (Excluded/Null curriculum):** اهي موضوع يا نقطا جيڪي عمدي طور نصاب مان ٻاهر رکيا ويا هجن.
ان کان علاوه غير نصابي سرگرميون (Extracurricular activities) جهڙوڪ رانديون، علمي ڪلبون، ۽ فنونِ لطيفه به شاگرد جي تعليمي تجربي کي مڪمل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.

### تاريخي تصور
نصاب ذريعي ثقافت جي منتقليءَ جو عمل قديم بابل جي دور کان موجود هو. قديم رومي نصاب ۾ يوناني ۽ لاطيني مهارتن ۽ ڪلاسيڪل شاعريءَ تي زور ڏنو ويندو هو.

20 هين صدي جي شروعات ۾، نصاب کي رڳو "پڙهائي جي ڪورس" يا "سليبس" جي مترادف سمجهيو ويندو هو. جان فرينڪلن بوبيٽ 1918ع ۾ نصاب تي پهرين درسي ڪتاب ۾ چيو ته نصاب تجربن جو اهو سلسلو آهي جنهن مان گذري ٻار اهڙا بالغ بڻجن ٿا جن کي سماج ۾ ڪامياب ٿيڻ گهرجي.

جان ڊيوي (1859–1952) بوبيٽ سان ڪيترن ئي معاملن تي اختلاف ڪيو پر هن جو به اهو مڃڻ هو ته نصاب تجربن جي نشونما جو نالو آهي. جديد دور جا محقق نصاب کي رڳو درسي ڪتابن تائين محدود نٿا رکن، پر ان ۾ شاگرد جي شخصيت جي اڏاوت ۽ سماجي ضرورتن کي به شامل ڪن ٿا.

## حوالا
پيٽر پال روبنز

**سر پيٽر پال روبنز** (Sir Peter Paul Rubens؛ 28 جون 1577 - 30 مئي 1640) هڪ فليمش آرٽسٽ ۽ سفارتڪار هو. کيس فليمش باروڪ روايت جو سڀ کان بااثر فنڪار سمجهيو ويندو آهي. روبنز جي فن ۾ حرڪت، رنگ، ۽ جذباتيت کي نمايان حيثيت حاصل آهي، جيڪا ڪائونٽر ريفارميشن (Counter-Reformation) جي دور واري ڊرامائي انداز سان مطابقت رکي ٿي. هو پورٽريٽ، منظر نگاري (Landscapes)، ۽ تاريخي، مذهبي توڙي ڏند ڪٿائي موضوعن تي مصوريءَ لاءِ مشهور آهي.
روبنز مقدس رومي سلطنت (موجوده جرمني) ۾ پيدا ٿيو. هن جو خاندان بعد ۾ اينٽورپ منتقل ٿي ويو. هو نه رڳو هڪ عظيم مصور هو پر هڪ اعليٰ تعليم يافته انسانيت پسند عالم ۽ سفارتڪار پڻ هو. کيس اسپين جي بادشاهه فلپ IV ۽ انگلينڊ جي بادشاهه چارلس I پاران 'نائيٽ' (Knight) جو خطاب ڏنو ويو هو. مائيڪل جافي جي فهرست موجب هن جي تخليق ڪيل فنپارن جو تعداد 1,403 آهي.

## زندگي

### شروعاتي زندگي
پيٽر پال روبنز 28 جون 1577 تي سيگن ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جان روبنز هڪ قانون دان هو ۽ ماءُ ماريا پائپلينڪس هڪ معزز خاندان مان هئي. مذهبي وڳوڙن (Reformation) جي ڪري سندس خاندان کي اينٽورپ مان ڪولون (Cologne) ڏانهن هجرت ڪرڻي پئي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ ڪيلوينزم (Calvinism) اختيار ڪيو هو، جڏهن ته ان وقت اتي ڪيٿولڪ اسپيني حڪومت هئي.

1587 ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ، 1590 ۾ روبنز پنهنجي ماءُ سان گڏ واپس اينٽورپ آيو، جتي هنن ٻيهر ڪيٿولڪ مذهب اختيار ڪيو.

### فن جي سکيا (Apprenticeship)
روبنز اينٽورپ ۾ انسانيت پسند تعليم حاصل ڪئي، جتي هن لاطيني ۽ ڪلاسيڪل ادب پڙهيو. هن پنهنجي فني ڪيريئر جي شروعات 1592 ۾ منظر نگار ٽوبيس ورهيچٽ جي شاگردي هيٺ ڪئي. بعد ۾ هن شهر جي مشهور مصورن ايڊم وان نورٽ ۽ اوٽو وان وين وٽ تعليم حاصل ڪئي. وان وين کيس 'pictor doctus' (عالم مصور) بڻجڻ جو شوق ڏياريو، جيڪو نه صرف مصوري ڄاڻي پر کيس ادب ۽ تاريخ جي به ڄاڻ هجي. 1598 ۾ هو هڪ آزاد استاد طور Guild of St. Luke ۾ شامل ٿيو.

### اٽلي (1600–1608)
1600 ۾ روبنز اٽلي ويو، جتي هن وينس ۾ ٽيشن (Titian) ۽ ٽنٽوريٽو (Tintoretto) جي فن جو مطالعو ڪيو. هن جي فن تي ٽيشن جي رنگن جو گهرو اثر پيو. هو منٽوا (Mantua) جي ڊيوڪ ونسنزو Gonzaga جي خدمت ۾ رهيو ۽ سندس مالي مدد سان روم ويو. روم ۾ هن مائيڪل اينجلو، رافيل، ۽ قديم يوناني مجمسن جو مطالعو ڪيو. هن تي ڪاراواجيو (Caravaggio) جي قدرتي انداز جو به وڏو اثر پيو.
1603 ۾ هو هڪ سفارتي مشن تي اسپين پڻ ويو، جتي هن رافيل ۽ ٽيشن جي انهن مجموعن کي ڏٺو جيڪي اسپيني بادشاهه فلپ II گڏ ڪيا هئا.

## حوالا

## لاڳاپيل صفحا
* باروڪ
* فليمش مصوري
مارلن منرو

**مارلن منرو** (پيدائش: **نارما جين مورتينسن**؛ 1 جون 1926ع – 4 آگسٽ 1962ع) هڪ آمريڪي اداڪاره، ليکڪا، ماڊل، ڳائڻي ۽ فلم ساز هئي. هوءَ پنهنجي مزاحيه "بلانڊ بم شيل" ڪردارن جي ڪري مشهور هئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي مشهور ترين سيڪس سمبل بڻجي وئي.
1946ع کان 1962ع جي وچ ۾ هن 44 فلمن ۾ ڪم ڪيو. جيتوڻيڪ هوءَ صرف هڪ ڏهاڪي تائين اعليٰ درجي جي اداڪاره رهي، پر 1962ع ۾ سندس اوچتي موت تائين سندس فلمن 200 ملين ڊالر ڪمايا هئا.

## شروعاتي زندگي

نارما جين مورتينسن 1 جون 1926ع تي لاس اينجلس، ڪيليفورنيا جي هڪ اسپتال ۾ پيدا ٿي. 2022ع تائين سندس پيءُ بابت ڄاڻ نه هئي، پر ڊي اين اي ٽيسٽ ذريعي معلوم ٿيو ته هو چارلس اسٽينلي گفورڊ هو. سندس ماءُ، گليڊس بيڪر، دماغي طور مستحڪم نه هئي، تنهنڪري نارما جين کي هڪ عيسائي جوڙي، آئيڊا ۽ البرٽ بولينڊر وٽ پالنا لاءِ موڪليو ويو.
1933ع ۾ گليڊس کيس واپس ورتو، پر جلد ئي کيس شيزوفرينيا جي تشخيص ٿي ۽ کيس اسپتال داخل ڪيو ويو. ان کان پوءِ نارما جين جو ننڍپڻ مختلف يتيم خانن ۽ مائٽن وٽ گذريو. 16 سالن جي عمر ۾، ٻيهر يتيم خاني وڃڻ کان بچڻ لاءِ، هن 19 جون 1942ع تي پنهنجي پاڙيسري جيمس ڊوهرٽي سان شادي ڪئي. جڏهن هوءَ اداڪاره بڻجڻ چاهي پئي، ته ڪانٽريڪٽ جي شرطن موجب هن 1946ع ۾ کيس طلاق ڏئي ڇڏي.

## فلمون

پنهنجي شهرت لاءِ هن پنهنجا وار سنهري (blonde) رنگ ڪرايا ۽ نالو بدلائي **مارلن منرو** رکيو. هن پنهنجي ڪيريئر جي شروعات ننڍن ڪردارن سان ڪئي، پر فلم *All About Eve* ۽ *The Asphalt Jungle* (1950) سان کيس وڏي سڃاڻپ ملي.
1953ع ۾ فلم *Niagara*، *Gentlemen Prefer Blondes*، ۽ *How to Marry a Millionaire* هن کي عالمي شهرت ڏياري. 1955ع ۾ هن فلم *The Seven Year Itch* ۾ ڪم ڪيو، جنهن جو سب وي گريٽ وارو منظر تاريخي بڻجي ويو. 1959ع ۾ هن جي فلم *Some Like It Hot* رليز ٿي، جنهن لاءِ هن کي بهترين اداڪاره جو **گولڊن گلوب ايوارڊ** مليو. سندس آخري فلم 1961ع ۾ *The Misfits* هئي.

## ذاتي زندگي

### شاديون
منرو 14 جنوري 1954ع تي مشهور بيس بال رانديگر جو ڊي ميگييو سان شادي ڪئي، جيڪا صرف نو مهينا هلي سگهي. 29 جون 1956ع تي هن ليکڪ آرٿر ملر سان شادي ڪئي، جنهن لاءِ هن يهوديت اختيار ڪئي. هن شادي دوران منرو جا ٽي حمل ضايع ٿيا، جنهن جو سبب سندس بيماري (endometriosis) هئي. هيءَ شادي 1961ع ۾ ختم ٿي وئي.

## موت
مارلن منرو 4 آگسٽ 1962ع تي لاس اينجلس ۾ صرف 36 سالن جي عمر ۾ باربيٽيورٽس جي وڌيڪ مقدار کائڻ سبب فوت ٿي وئي.

## فلموگرافي
*(منتخب فلمون)
 * *نيگرا* (1953)
 * *جنٽلمين پريفر بلانڊز* (1953)
 * *دي سيون ييئر اچ* (1955)
 * *سم لائيڪ اٽ هاٽ* (1959)
 * *دي مس فٽس* (1961)

## حوالا

## ذريعا

* 
*
روسٽوف اوبلاسٽ

**روسٽوف اوبلاسٽ** (Rostov Oblast؛ روسي: Росто́вская о́бласть، روسٽوفسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ، جيڪو ڏاکڻي وفاقي ضلعي ۾ واقع آهي. اوبلاسٽ جي پکيڙ 1,00,967 چورس ڪلوميٽر (38,984 چورس ميل) ۽ سال 2021ع جي مردم شماري موجب آبادي 42,00,729 آهي، جيڪا ان کي روس ۾ ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو وفاقي ماتحت بڻائي ٿي. ان جو انتظامي مرڪز روستوف-آن-ڊان شهر آهي، جيڪو سال 2002ع ۾ ڏاکڻي وفاقي ضلعي جو انتظامي مرڪز پڻ بڻجي ويو.

**روسٽوف اوبلاسٽ** (انگريزي: Rostov Oblast؛ روسي: Росто́вская о́бласть، روسٽوفسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي، جيڪو ڏاکڻي وفاقي ضلعي ۾ واقع آهي. اوبلاسٽ جي پکيڙ 1,00,967 چورس ڪلوميٽر (38,984 چورس ميل) ۽ سال 2021ع جي مردم شماري موجب آبادي   42,00,729 آهي، جيڪا ان کي روس ۾ ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو وفاقي ماتحت بڻائي ٿي. ان جو انتظامي مرڪز روستوف-آن-ڊان شهر آهي، جيڪو سال 2002ع ۾ ڏاکڻي وفاقي ضلعي جو انتظامي مرڪز پڻ بڻجي ويو.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

*Official website of Rostov Oblast 
*Russian South. News and events of Rostov Oblast
*Official Tourism Portal of Rostov Oblast 
*Official Tourism Portal of Rostov Oblast 
*Central Eurasian Information Resource: Images of Rostov Oblast - University of Washington Digital Collection

زمرو:روسٽوف اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
زمرو:ڏاکڻي وفاقي ضلعو
زمرو:روس ۾ 1937 جا ادارا 
زمرو:ڊان جي ڪوساڪ جي تاريخ 
زمرو:1937ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا
پنير

**پنير** (Cheese) کير مان تيار ٿيندڙ هڪ اهڙي پيداوار آهي جيڪا کير جي پروٽين casein کي ڄمائي (coagulation) مختلف ذائقن، بناوتن ۽ شڪلن ۾ تيار ڪئي ويندي آهي. هي کير (عام طور تي ڳئون، ٻڪري يا مينهن) جي پروٽين ۽ چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. تيار ڪرڻ دوران، کير کي عام طور تي تيزابي (acidified) بڻايو ويندو آهي ۽ پوءِ ان ۾ rennet جا اينزائمز شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن کير ڄمي وڃي. ان کان پوءِ سخت حصي (curds) کي مائع حصي (whey) کان ڌار ڪري دٻايو ويندو آهي ته جيئن پنير تيار ٿي سگهي. ڪجهه پنيرن جي مٿئين تھ (rind) تي خوشبودار mold (ڦڦوندي) پڻ هوندي آهي.

دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پنير جا هڪ هزار کان وڌيڪ قسم موجود آهن. انهن جو انداز، بناوت ۽ ذائقو کير جي ماخذ (بشمول جانور جي خوراڪ)، کير جي پاسچرائيزيشن، چرٻي جي مقدار، بيڪٽيريا، ڦڦوندي ۽ ان کي رکڻ جي عرصي (aging) تي منحصر هوندو آهي. ذائقي لاءِ ان ۾ جڙي ٻوٽيون، مصالحا يا دونهون (wood smoke) پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻين جزن ۾ ڪاري مرچ، لسن، يا ٻيا ميوا شامل ٿي سگهن ٿا. پنير جو ماهر وڪڻندڙ (cheesemonger) پنير جي چونڊ، ذخيري ۽ ان کي پچائڻ ۾ مهارت رکندو آهي.

گهڻا پنير بيڪٽيريا جي ذريعي کٽا ڪيا ويندا آهن، جيڪي کير جي کنڊ کي lactic acid ۾ تبديل ڪندا آهن. پنير کي ڄمائڻ لاءِ نباتاتي رينٽ (Vegetarian rennet) پڻ دستياب آهي. ڪجهه حالتن ۾ کير کي ڄمائڻ لاءِ سرڪو يا ليمون جو رس پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پنير پنهنجي آسانيءَ سان کڻڻ، وڏي عرصي تائين خراب نه ٿيڻ، ۽ پروٽين، calcium ۽ phosphorus جي وڏي مقدار سبب تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. سخت پنير، جهڙوڪ Parmesan، نرم پنير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو هلي سگهن ٿا.

## لغوي معنيٰ (Etymology)

لفظ *cheese* (پنير) لاطيني لفظ **' مان نڪتل آهي، جنهن مان لفظ [[casein]] بڻيو آهي. قديم يورپي ٻولين ۾ ان جي معنيٰ "کٽو ٿيڻ" يا "خمير ٿيڻ" آهي.

''[[Online Etymological Dictionary]]'' موجب، لفظ "cheese" هيٺين مان نڪتل آهي:



جڏهن رومين پنهنجي سپاهين لاءِ سخت پنير ٺاهڻ شروع ڪيو، ته هڪ نئون لفظ **' استعمال ٿيڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ آهي "سانچي ۾ ڍليل پنير". ان مان ئي فرينچ لفظ **' ۽ اٽالين **' نڪتا آهن.

## تاريخ

### شروعات

پنير هڪ قديم غذا آهي جنهن جي تاريخ لکيل رڪارڊ کان به اڳ جي آهي. ان جي شروعات بابت ڪو پڪو ثبوت ناهي ته هي Europe، Central Asia يا Middle East مان ڪٿان شروع ٿيو. اندازو آهي ته پنير سازي جي شروعات تقريبن 8000 ق.م ۾ ٿي جڏهن پهريون ڀيرو رڍن کي پاليو ويو. شايد پنير اتفاقي طور تي تڏهن دريافت ٿيو جڏهن کير کي جانورن جي معدي مان ٺهيل ٿيلهن ۾ رکيو ويو، جتي معدي ۾ موجود رينٽ (rennet) کير کي ڄمائي ڇڏيو.

آثار قديمه مان پنير سازي جا قديم ترين ثبوت 5500 ق.م جا آهن، جيڪي پولينڊ مان مليا آهن. قديم مصر جي مقبرن ۾ به پنير جا آثار مليا آهن جيڪي 2000 ق.م ۽ 1200 ق.م جا آهن. چين جي ريگستان مان دنيا جو قديم ترين محفوظ ٿيل پنير مليو آهي جيڪو 1615 ق.م جو آهي.

### قديم يونان ۽ روم

قديم يوناني ڏند ڪٿائن موجب ارسٽيئس (Aristaeus) پنير دريافت ڪيو هو. Homer جي ڪتاب *[[Odyssey]]* ۾ پڻ پنير ٺاهڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. رومي سلطنت جي دور تائين پنير سازي هڪ مڪمل فن بڻجي چڪي هئي. Pliny the Elder پنهنجي لکڻين ۾ ان دور جي مشهور پنيرن جو تفصيل ڏنو آهي.

### پوسٽ-رومي يورپ

1000ع ڌاري، انگلينڊ ۾ اينگلو-سيڪسن ماڻهن ٽيمس نديءَ جي ڪاري هڪ ڳوٺ جو نالو  رکيو، جنهن جي معنيٰ آهي "پنير جو فارم" (اڄوڪو Chiswick). 1022ع ۾ يونان جي جبلن ۾ رهن ٿيندڙ چرواهن پاران قسطنطنيہ (Constantinople) کي پنير فراهم ڪرڻ جو ذڪر به ملي ٿو.

## حوالا
اٿليٽڪس جي راند

**اٿليٽڪس** راندين جي واقعن جو هڪ گروپ آهي جنهن ۾ مقابلي واري ڊوڙ (running)، ٽپ ڏيڻ (jumping) ۽ ڦٽو ڪرڻ (throwing) شامل آهن. اٿليٽڪس مقابلن جا سڀ کان عام قسم ٽريڪ ۽ فيلڊ، روڊ رننگ، ڪراس ڪنٽري رننگ، ۽ ريس واڪنگ آهن.

ڊوڙ جي مقابلن جا نتيجا فنشنگ پوزيشن (يا وقت) جي بنياد تي فيصلو ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته ٽپ ڏيڻ ۽ ڦٽو ڪرڻ وارا مقابلا اهو اٿليٽ کٽيندو آهي جيڪو ڪوششن جي سلسلي مان سڀ کان وڌيڪ اوچائي يا فاصلي تائين پهچندو آهي. مقابلن جي سادگي ۽ قيمتي سامان جي ضرورت نه هجڻ سبب اٿليٽڪس دنيا جي عام ترين راندين مان هڪ آهي. اٿليٽڪس اڪثر ڪري هڪ انفرادي راند آهي، سواءِ ريلي ريس ۽ انهن مقابلن جي جتي ٽيم جي اسڪور لاءِ اٿليٽس جي ڪارڪردگي کي گڏ ڪيو ويندو آهي.

منظم اٿليٽڪس جي تاريخ 776 ق.م جي قديم اولمپڪ راندين تائين وڃي پهچي ٿي. جديد اٿليٽڪس جي واقعن جا قاعدا ۽ فارميٽ 19هين ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾ اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ طئي ڪيا ويا هئا. اٿليٽڪس سمر اولمپڪ راندين ۽ ٻين وڏن مقابلن جو بنيادي حصو آهي. سڀ کان اهم عالمي مقابلو ورلڊ اٿليٽڪس چيمپئن شپ آهي.

لفظ "اٿليٽڪس" قديم يوناني لفظ  (*athlētēs*) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "عوامي راندين ۾ مقابلو ڪندڙ". اتر آمريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾، لفظ اٿليٽڪس عام طور تي مجموعي طور تي راندين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ اٿليٽڪس مقابلن لاءِ "ٽريڪ ۽ فيلڊ" (track and field) جي اصطلاح کي ترجيح ڏني ويندي آهي.

## تاريخ

### قديم دور

ڊوڙڻ، پنڌ ڪرڻ، ٽپ ڏيڻ ۽ ڦٽو ڪرڻ وارا مقابلا سڀني راندين ۾ قديم ترين آهن ۽ انهن جون پاڙون پري هسٽورڪ دور ۾ آهن. اٿليٽڪس جا واقعا قديم مصر جي مقبرن ۾ به چٽيل آهن، جتي 2250 ق.م جي مقبرن ۾ ڊوڙڻ ۽ هاءِ جمپ جا نقش مليا آهن. آئرلينڊ ۾ قديم سيلٽڪ ميلو ٽيلٽين گيمز (تقريبن 1800 ق.م) پڻ ڊوڙڻ ۽ پٿر اڇلائڻ جي مقابلن تي مشتمل هوندو هو. 776 ق.م جي پهرين اولمپڪس ۾ واحد واقعو اسٽيڊيم جي ڊيگهه جي ڊوڙ هئي جنهن کي *[[Stadion (running race)|اسٽيڊين]]* چيو ويندو هو.

### جديد دور
جديد اٿليٽڪس جا پهريون ڪلب 1857ع ۾ ڪيمبرج يونيورسٽي ۽ 1860ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽي ۾ قائم ٿيا. 1880ع ۾ انگلينڊ ۾ Amateur Athletic Association (AAA) قائم ڪئي وئي جيڪا اٿليٽڪس جي پهرين قومي تنظيم هئي.

پهرين جديد اولمپڪ راندين (1896ع) ۾ اٿليٽڪس شامل ڪئي وئي. شروع ۾ هي رڳو مردن لاءِ هئي، پر 1928ع جي اولمپڪس ۾ عورتن جا مقابلا پڻ متعارف ڪرايا ويا. 1912ع ۾ عالمي ادارو International Amateur Athletics Federation (IAAF) قائم ٿيو، جنهن جو نالو هاڻي World Athletics آهي. معذور اٿليٽس لاءِ پيرا اولمپڪس ۾ اٿليٽڪس 1960ع کان شامل آهي.

## واقعا (Events)

ورلڊ اٿليٽڪس پاران اٿليٽڪس کي ڇهن شعبن ۾ ورهايو ويو آهي: ٽريڪ ۽ فيلڊ، روڊ رننگ، ريس واڪنگ، ڪراس ڪنٽري رننگ، مائونٽين رننگ، ۽ ٽريل رننگ. جبلن تي ڊوڙ (Mountain running) 2003ع ۾ ۽ ٽريل رننگ 2015ع ۾ شامل ڪيا ويا هئا.

### اٿليٽڪس ۾ نسل ۽ ڪارڪردگي جا انگ اکر
عالمي سطح تي ڊوڙ جي مقابلن ۾ مختلف نسلي گروهن جي ڪارڪردگي بابت انگ اکر دلچسپ نمونو پيش ڪن ٿا. مثال طور، مردن جي 100 ميٽر ڊوڙ ۾ 10 سيڪنڊن جو رڪارڊ ٽوڙيندڙ اٿليٽس مان وڏي اڪثريت مغربي آفريڪي نسل سان تعلق رکي ٿي. ان جي برعڪس، ڊگهي فاصلي واري ڊوڙ (Marathons) ۾ اوڀر آفريڪي ملڪن، خاص ڪري ڪينيا ۽ ايٿوپيا جا اٿليٽ حاوي آهن. ڪينيا جي اٿليٽس پاران 2023ع تائين ميرٿون جي عالمي مقابلن ۾ سڀ کان وڌيڪ ميڊلز حاصل ڪيا ويا آهن.

## حوالا
روس جا وفاقي ضلعا

**وفاقي ضلعا** (روسي: федеральные округа، فيڊرالينائي اوڪروگا) روس جي وفاقي ماتحتن جا گروپ آهن. وفاقي ضلعا علائقن جي هڪ گروپ تي مشتمل آهن جن ۾ آئين جي مطابق مختلف خودمختياري جون سطحون آهن، پر ضلعا پاڻ آئين ۾ ذڪر نه ڪيا ويا آهن ۽ خودمختيار نه آهن، انهن جون پنهنجون انتظامي صلاحيتون نه آهن ۽ علائقائي معاملن کي منظم نه ڪندا آهن. اها صرف وفاقي ۽ علائقائي قانون جي ادارن جي وچ ۾ تسلسل جي نگراني ڪرڻ ۽ علائقن ۾ ڪم ڪندڙ سول سروس، عدليه ۽ وفاقي ايجنسين جي وفاقي انتظام کي يقيني بڻائڻ لاءِ موجود آهن. وفاقي ضلعي نظام 13 مئي، 2000ع تي قائم ٿيو.

## وفاقي ضلعن جي فهرست

Source:

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
* Wilson Center article on Russia's federal districts

زمرو:روس
زمرو:روس جا وفاقي ضلعا
زمرو:روس جي انتظامي ورهاستون
زمرو:روس جي سياسي ورهاستون 
زمرو:روس ۾ وفاقيت 
زمرو:روس جي ذيلي ورهاستن جي فهرست
وورونيز اوبلاسٽ

**وورونيز اوبلاسٽ** (Voronezh Oblast) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاست آهي. ان جو انتظامي مرڪز وورونيز شهر آهي. 2021ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 23,08,792 هئي.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:وورونيز اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
اليانووسڪ اوبلاسٽ

**اليانووسڪ اوبلاسٽ**  (روسي: Ульяновская область، اچار: اليانووسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي. اهو وولگا وفاقي ضلعي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز اليانووسڪ شهر آهي. سال 2010ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1,292,799 هئي.  

اليانووسڪ اوبلاسٽ جو علائقو اڳوڻي سمبرسڪ گورنريٽ سان ملندڙ جلندڙ آهي، جيڪي اڳ ۾ روسي سلطنت، جيڪي سال 1796ع کان سمبرسڪ وائسرايلٽي ۽ پوء بالشويڪ روس جي جاءِ وٺي رهيي هئي، جي انتظامي-علائقائي يونٽ (گورنيا) جي طور تي موجود هئي. ولاديمير لينن (پيدائشي نالو: اليانوف) جي اعزاز ۾، جئين ته هو سمبرسڪ ۾ پيدا ٿيو هو، سال 1924ع ۾ سندس وفات کان پوءِ، گورنريٽ جو نالو بدلائي اليانووسڪ گورنريٽ رکيو ويو. سال 1928ع ۾، اليانووسڪ روس جو هڪ اوڪرگ بڻجي ويو ۽ موجوده اليانووسڪ اوبلاسٽ  1943ع ۾ سمارا ۽ پينزا اوبلاسٽ جي ڪجهه حصن کي ملائي قائم ڪيو ويو.
## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:اليانووسڪ اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ٽيومين اوبلاسٽ

**ٽيومين اوبلاست** (Tyumen Oblast؛ روسي: Тюме́нская о́бласть، اچار: ٽيومينسڪايا اوبلاسٽ) روس جو هڪ وفاقي ماتحت اوبلاسٽ آهي.

اهو اولهائين سائبيريا ۾ واقع آهي ۽ انتظامي طور تي يورال وفاقي ضلعي جو حصو آهي. اوبلاسٽ کي ٻن خودمختيار اوڪرگن؛ خانتي-مانسي ۽ ياملو-نينيٽس خودمختيار اوڪرگ، تي انتظامي اختيار حاصل آهي. اوبلاسٽ، ان جي خودمختيار اوڪرگن سميت، علائقي جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏو وفاقي ماتحت آهي ۽ سال 2010ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 33,95,755 هئي.

تيومين شهر اوبلاسٽ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز آهي ۽ سائبيريا ۾ پهريون آباد ڪيل روسي شهر آهي.

ٽيومين اوبلاسٽ ملڪ ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي ۽ سال 2000ع جي شروعات کان وٺي تيل جي صنعت جي عروج جو تجربو ڪيو آهي. اينڌن جي صنعت جي تيزيءَ سان واڌ ويجهه اوبلاسٽ کي روس جو امير ترين وفاقي ماتحت بڻائي ڇڏي آهي، جن جي سراسري GDP في ڪس 2006ع کان وٺي قومي سراسري کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهي.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ٽيومين اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ
ياروسلاول اوبلاسٽ

**ياروسلاول اوبلاسٽ** (Yaroslavl Oblast) روس جو هڪ وفاقي ماتحت، اوبلاسٽ آهي، جيڪو مرڪزي وفاقي ضلعي ۾ واقع آهي ۽ ٽوير، ماسڪو، ايوانووو، ولاديمير، ڪوسٽروما ۽ وولوگدا اوبلاسٽن سان گھريل آهي. 

هن جو جاگرافيائي مقام اوبلاسٽ کي ماسڪو ۽ سينٽ پيٽرسبرگ جي ويجهو هجڻ جو فائدو ڏئي ٿو. ان کان سواء، ياروسلاول شهر، جيڪو اوبلاسٽ جو انتظامي مرڪز آهي، وڏين شاهراهن، ريلوي لائينن ۽ پاڻي جي رستن جي خدمت ڪري ٿو. سال 2010ع جي مردم شماري جي مطابق اوبلاسٽ جي آبادي 12,72,468 هئي. 

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ
زمرو:روس جا اوبلاسٽ