بيروزگاري

**بيروزگاري** (Unemployment) اها حالت آهي جنهن ۾ ڪو فرد پگهاردار ملازمت يا پنهنجي ذاتي ڪاروبار ۾ مصروف نه هجي، پر هن وقت ڪم لاءِ دستياب هجي. بيروزگاري کي "بيروزگاري جي شرح" ذريعي ماپيو ويندو آهي، جيڪا پورهيت قوت (Labor force) جي فيصد طور انهن ماڻهن جو تعداد آهي جيڪي بيروزگار آهن (پورهيت قوت مان مراد هڪ مخصوص عمر کان مٿي ملازم ۽ بيروزگار ماڻهن جو ڪل تعداد آهي).

بيروزگاري جا ڪيترائي سبب ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ:
* معيشت جي صورتحال، جنهن تي اقتصادي مڙدي (recession) اثر انداز ٿي سگهي ٿي.
* عالمگيريت (globalization) ۽ بين الاقوامي تجارت سبب پيدا ٿيندڙ مقابلو.
* نيون ٽيڪنالاجيون ۽ ايجادون.
* حڪومت جون پاليسيون.
* جنگ، گهريلو ناامني، ۽ قدرتي آفتون.

بيروزگاري کي گهٽائڻ لاءِ ملڪ اڪثر ڪري مالياتي پاليسي (fiscal policy) استعمال ڪندا آهن. ان کان علاوه، ملڪ جو مرڪزي بئنڪ پنهنجي مالي پاليسي (monetary policy) ذريعي پئسي جي دستيابي ۽ قيمت تي اثر انداز ٿي بيروزگاري تي ضابطو آڻي سگهي ٿو.

بيروزگاري جي ڪجهه اهم قسمن ۾ ساختي بيروزگاري (structural unemployment)، رگڙ واري بيروزگاري (frictional unemployment)، گردشي بيروزگاري (cyclical unemployment)، ۽ غير اختياري بيروزگاري شامل آهن. ساختي بيروزگاري معيشت جي بنيادي مسئلن ۽ پورهيتن جي مهارتن ۽ نوڪرين جي گهرج جي وچ ۾ فرق (mismatch) تي ڌيان ڏئي ٿي. رگڙ واري بيروزگاري ماڻهن جي انفرادي فيصلن ۽ هڪ نوڪري ڇڏي ٻي نوڪري ڳولڻ جي وچ واري وقت تي ٻڌل هوندي آهي.

بين الاقوامي پورهيت تنظيم (ILO) موجب، 2018ع ۾ سڄي دنيا ۾ تقريباً 172 ملين ماڻهو (عالمي پورهيت قوت جو 5 سيڪڙو) بيروزگار هئا.

## وصفون، قسم ۽ نظريا

اقتصادي ماهر بيروزگاري کي مختلف درجن ۾ ورهاين ٿا. "اختياري" (Voluntary) ۽ "غير اختياري" (Involuntary) بيروزگاري جي وچ ۾ هڪ سادي فرق ڪيو ويندو آهي. اختياري بيروزگاري فرد جي پنهنجي فيصلن (جهڙوڪ گهٽ پگهار واري نوڪري رد ڪرڻ) جي ڪري هوندي آهي، جڏهن ته غير اختياري بيروزگاري سماجي-معاشي ماحول (جهڙوڪ ڪمپني جو ڏيوالو ٿيڻ يا معاشي بحران) جي ڪري پيدا ٿيندي آهي.

### حقيقي اجرت واري بيروزگاري (Real wage unemployment)
هي صورتحال تڏهن پيدا ٿيندي آهي جڏهن ڪم جي حقيقي اجرت (پگهار) مارڪيٽ جي توازن واري سطح کان مٿي مقرر ڪئي وڃي، جنهن ڪري نوڪري ڳوليندڙن جو تعداد موجود نوڪرين کان وڌي ويندو آهي. ڪجهه معاشي ماهرن جو خيال آهي ته گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا قانون به بيروزگاري وڌائي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي پورهيت جي قيمت کي ان جي پيداواري قدر کان وڌيڪ ڪري ڇڏيندا آهن.

### گردشي بيروزگاري (Cyclical unemployment)

گردشي بيروزگاري تڏهن ٿيندي آهي جڏهن معيشت ۾ شين ۽ خدمتن جي "مجموعي طلب" (aggregate demand) ايتري نه هجي جو هر ڪنهن لاءِ نوڪريون مهيا ڪري سگهجن. جڏهن طلب گهٽجي ٿي، ته پيداوار گهٽجي ٿي ۽ نتيجي طور پورهيتن جي گهرج به گهٽجي ويندي آهي. هي اڪثر ڪري "ڪاروباري چڪر" (business cycle) جي لاهي چاڙهي سان لاڳاپيل هوندي آهي.

### مڪمل روزگار (Full employment)

اقتصادي نظريي موجب، مجموعي طلب کي وڌائي گردشي بيروزگاري کي ختم ڪري سگهجي ٿو. پر هڪ حد کان پوءِ، بيروزگاري کي وڌيڪ گهٽائڻ سان مهانگائي (inflation) وڌڻ شروع ٿي ويندي آهي. بيروزگاري جي اها شرح جنهن تي مهانگائي مستحڪم رهي، ان کي NAIRU چيو ويندو آهي.

### ساختي بيروزگاري (Structural unemployment)

ساختي بيروزگاري تڏهن ٿيندي آهي جڏهن بيروزگار پورهيتن جي مهارتن ۽ موجود نوڪرين لاءِ گهربل مهارتن جي وچ ۾ فرق هجي. هي بيروزگاري گهڻو وقت هلندي آهي. اها اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي جي آمد يا پيداواري طريقن جي تبديليءَ سبب پيدا ٿيندي آهي، جنهن کي **ٽيڪنالاجيڪل بيروزگاري** به چيو ويندو آهي.

### رگڙ واري بيروزگاري (Frictional unemployment)

هي اها بيروزگاري آهي جيڪا تڏهن پيدا ٿيندي آهي جڏهن ماڻهو هڪ نوڪري ڇڏي ٻي بهتر نوڪري جي ڳولا ۾ هوندا آهن. هي عارضي هوندي آهي ۽ معيشت لاءِ صحتمند سمجهي ويندي آهي ڇاڪاڻ ته ان جو مطلب آهي ته پورهيت بهتر موقعن جي ڳولا ۾ آهن.

## حوالا