تجربو

**تجربو** (Experiment) ڪنهن خيال يا طريقي کي پرکڻ جي هڪ ڪوشش کي چئبو آهي. هي اڪثر ڪري سائنسدان ۽ انجنيئر ڪندا آهن. تجربي جو مقصد اهو ڏسڻ هوندو آهي ته ڪو خيال حقيقي دنيا سان ڪيتري حد تائين مطابقت رکي ٿو. ماڻهو صدين کان پنهنجي آسپاس جي دنيا کي سمجهڻ لاءِ تجربن جو سهارو وٺندا رهيا آهن. تجربا سائنسي طريقي جو هڪ اهم حصو آهن. ڪيترائي تجربا "ضبط ٿيل تجربا" (controlled experiments) يا وري "بليڊ تجربا" (blind experiments) هوندا آهن. اڪثر تجربا ليبارٽري ۾ ڪيا ويندا آهن، پر "خيالي تجربا" (thought experiments) رڳو ذهن ۾ ڪيا ويندا آهن.

تجربا اسان کي ٻڌائي سگهن ٿا ته ڪو نظريو غلط آهي يا ڪا شيءِ ڪم نٿي ڪري، پر اهي اهو نٿا ٻڌائي سگهن ته ڪو نظريو (مڪمل طور) سچو آهي. جڏهن آئنسٽائن چيو هو ته ڪششِ ثقل (gravity) روشني تي اثرانداز ٿي سگهي ٿي، ته ان کي پرکڻ ۾ ماهرينِ فلڪيات کي ڪجهه سال لڳي ويا هئا. عمومي نسببيت (General relativity) اها پيشگوئي ڪري ٿي ته روشنيءَ جو رستو ڪششِ ثقل جي ميدان ۾ مڙي ويندو آهي؛ جڏهن روشني ڪنهن وڏي جسم (massive body) وٽان گذري ٿي ته اها ان ڏانهن مڙي ويندي آهي. هن اثر جي تصديق تارن يا پري وارن ڪوئزار (quasars) جي روشنيءَ جو مشاهدو ڪري ڪئي وئي، جيڪا سج وٽان گذرندي پنهنجو رستو مٽائي ٿي.

هاڻي، جڏهن آئنسٽائن جي خيالن کي شايع ٿئي لڳ ڀڳ سئو سال گذري چڪا آهن، ڪيترائي امتحان ڪيا ويا آهن ۽ اهي سڀ آئنسٽائن جي پيشگوئين مطابق آهن. پر، ٿي سگهي ٿو ته ڪنهن ڏينهن اسان کي خبر پوي ته هن نظريي جون به ڪي حدون آهن جنهن کان پوءِ اهو ڪم نٿو ڪري. اسان نظريي جي "اثرن" کي پرکيندا آهيون، ڇاڪاڻ ته نظريو پاڻ ايڏو وڏو ۽ پيچيدو هوندو آهي جو ان کي هڪ ئي وقت مڪمل طور پرکڻ ناممڪن آهي.

:"ڪائنات اسان کي اهو ناهي ٻڌائيندي ته اسان ڪڏهن صحيح آهيون، پر رڳو اهو ٻڌائيندي آهي ته اسان ڪڏهن غلط آهيون". – ڪارل پوپر

## ضبط ٿيل تجربا (Controlled experiments)
ضبط ٿيل تجربو هڪ قسم جو مقابلو هوندو آهي. ان ۾ اڪثر تجرباتي نمونن (experimental samples) جو موازنو "ڪنٽرول نمونن" (control samples) سان ڪيو ويندو آهي. ڪنٽرول نمونا بلڪل تجرباتي نموني جهڙا هوندا آهن، رڳو هڪڙي فرق جي. اهو فرق ئي اها شيءِ هوندي آهي جنهن کي پرکيو پيو وڃي (جنهن کي "آزاد متغير" يا independent variable چيو ويندو آهي). ان جو هڪ سٺو مثال دوا جي آزمائش آهي. جنهن گروپ کي دوا ڏني ويندي آهي، اهو "تجرباتي گروپ" سڏبو آهي، ۽ جنهن کي صرف ظاهري دوا (پلاسيبي) يا پراڻو علاج ڏنو ويندو آهي، اهو "ڪنٽرول گروپ" سڏبو آهي.

## مشاهداتي مطالعي سان فرق
مشاهداتي مطالعو (Observational study) تڏهن ڪيو ويندو آهي جڏهن تجربو ڪرڻ مشڪل، غير اخلاقي يا مهانگو هجي. مشاهداتي مطالعو تجربو ناهي هوندو. تجربن ۾ محقق ٻين متغيرن (variables) کي ڪنٽرول ڪري سگهن ٿا ۽ ڪجهه تبديل ڪري سگهن ٿا. مشاهداتي مطالعي ۾ اڪثر نمونا بي ترتيب (random) نه هوندا آهن ۽ ان ۾ ڪيترائي متغير شامل هوندا آهن.

## مشهور تجربا
* گليليئو گليلي آزاداڻي زوال (free fall) بابت ڪجهه تجربا ڪيا (1623ع)
* بينجمن فرينڪلن ثابت ڪيو ته آسماني بجلي اصل ۾ بجلي جي هڪ شڪل آهي (1752ع)
* مائيڪلسن-مولي تجربي پراڻي فزڪس ۾ نقص ثابت ڪيو، جنهن آئنسٽائن جي ڪم لاءِ رستو هموار ڪيو (1887ع)
* ايوان پاولوف ڪتن جي ذهني شرطي ردعمل (classical conditioning) بابت تجربا ڪيا (1927ع)
* ايوري-ميڪليوڊ-ميڪارٽي تجربي ثابت ڪيو ته ڊي اين اي (DNA) اهو ماليڪيول آهي جيڪو وراثت جو سبب بڻجي ٿو (1944ع)
* اسٽينلي ملگرام ثابت ڪيو ته ماڻهو حڪمن جي پيروي ڪندا آهن؛ هي ملگرام تجربو جي نالي سان مشهور ٿيو (1961ع)

## حوالا

* Shadish, William R; Cook, Thomas D. & Campbell, Donald T. 2002. *Experimental and quasi-experimental designs for generalized causal inference*. Boston: Houghton Mifflin. 

## لاڳاپيل صفحا
* تجرباتي فزڪس
* تجرباتي نفسيات