صحاح سته

**صحاح سته** (ڇھ صحيح ڪتاب) عربي ۾ جن کي ٱلْكُتُب ٱلسِّتَّة چيو وڃي ٿو، اهي حديث جا ڇهه معياري مجموعا آهن جيڪي سني اسلام ۾ قبول ڪيا وڃن ٿا۔ اهي سڀئي نائين ۽ ڏهين صدي عيسوي جي شروعاتي دور ۾، لڳ ڀڳ 840ع کان 912ع تائين ترتيب ڏنا ويا، ۽ سمجهيا وڃن ٿا ته اهي سنت حضرت محمد ﷺ جي تعليمات کي پيش ڪن ٿا۔ اهي ڪتاب هي آهن: 

#صحيح بخاري از البخاري ()، 
#صحيح مسلم از مسلم ()، 
#سنن ابي دائود از ابو دائود ()، 
#سنن ترمذي از ترمذي ()، 
#سنن الصغرى يا سنن نسائي  از نسائي ()،
#سنن ابن ماجه از ابن ماجه () 

ڪجهه علما (خاص طور مالڪي فقها ۽ ابن الاثير) موطا از امام مالڪ () کي ڇهين ڪتاب طور درج ڪندا هئا، جڏهن ته ٻين علمن سنن دارقطني از دارقطني () کي ڇهين ڪتاب طور بيان ڪيو آهي۔ سنن ابن ماجه گهڻو ڪري ڇهين معياري ڪتاب طور قبول ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان جو مواد ٻين پنجن ڪتابن سان نسبتاً گهٽ ورجاءُ رکي ٿو۔
ڇهن ڪتابن مان ٻن سڀ کان نمايان مجموعن، يعني البخاري ۽ مسلم جي مجموعن (جيڪي فقط "تصديق ٿيل" حديثون شامل ڪرڻ جي دعويٰ رکندا هئا)، کي *صحيحين* چيو وڃي ٿو۔ اهي ڏهين صدي دوران سڀ کان پهريان قانوني حيثيت حاصل ڪندڙ ڪتاب هئا۔ انهن کان سواءِ ٻين ڪتابن بابت جديد حديث جو علم ۾ گهٽ تحقيق ڪئي وئي آهي۔

## نالا
حديث جي هر هڪ ڪتاب (*ڪُتُب*، واحد *ڪتاب*) کي عام طور تي "سُنن" يا "صحيح" سڏيو ويندو آهي۔ ڪجهه ڪتابن کي ٻنهي نالن سان به سڏيو ويو آهي؛ مثال طور، جيتوڻيڪ الترمذي جي ترتيب ڏنل مجموعي کي عام طور تي "سُنن الترمذي" چيو ويندو آهي، پر ڪجهه عالمن ان کي "صحيح ترمذي" به سڏيو آهي۔  
"سُنن" جو اصطلاح اسلامي تصور سنت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪو دين اسلام جي آخري نبي محمد ﷺ جي روايتن ۽ عملي طريقن کي بيان ڪري ٿو، جن جي پيروي مؤمنن لاءِ ضروري سمجهي ويندي آهي۔ "سُنن" ۾ شامل حديثون انهن روايتن کي بيان ڪن ٿيون جيڪي سنت جي عملي فهم ۽ ان جي تسلسل ۾ مدد ڏين ٿيون۔  
"صحيح" (يعني "درست" يا "صحتمند") جو سابقو اُن حديثي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جنهن ۾ شامل روايتن کي "صحيح" قرار ڏنو ويو هجي (يعني روايتي علومِ حديث جي معيارن مطابق تصديق ٿيل هجن)۔  
ڪڏهن ڪڏهن انهن مان ڪجهه ڪتابن کي *جامع* (*جامع*) به چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "جامع ڪتاب" يا "مڪمل مجموعو"۔ اهو ان ڪري ته انهن مان ڪجهه مجموعا، جهڙوڪ الترمذي جي سُنن، نه صرف سنتِ نبوي ﷺ سان لاڳاپيل حديثون پر ٻين موضوعن سان لاڳاپيل روايتون به شامل ڪن ٿا۔

## قاعدي حيثيت
*ڪتب الستہ* جي آخري قاعدي حيثيت (ڪيننائزيشن) اهڙي طريقي سان قائم نه ٿي جيئن عيسائيت ۾ بائيبل جي قانوني فهرست ڪنهن ڪميٽي جي فيصلي سان طئي ڪئي وئي هئي۔ ان جي ابتڙ، اهو عمل آهستي آهستي ٿيو، جيڪو ڏهين صديءَ دوران *صحیحين* (يعني صحيح البخاري ۽ صحيح مسلم) جي تدريجي قبوليت سان شروع ٿيو۔ خاص طور تي شافعي فقهي مکتب جي عالمن ان قبوليت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، ڇاڪاڻ ته انهن ٻنهي ڪتابن جي چوڌاري مختلف ادبي صنفون ۽ علمي ڪم ظاهر ٿيڻ لڳا۔  
اڳين ڪجهه صدين ۾ اها قبوليت آهستي آهستي ٻين ڪتابن تائين به وڌي وئي، جيڪي پوءِ قاعدي حيثيت وارن مجموعن ۾ شامل ٿيا۔ قانوني دليلن ۾ عالمن آهستي آهستي پنهنجي ذاتي روايتن يا شفاهي سکيا مان حديث نقل ڪرڻ گهٽايو ۽ ان جي بدران اڳ ۾ قبول ڪيل مجموعن ۾ درج حديثن تي وڌيڪ ڀروسو ڪرڻ لڳا۔  
انهن کي پهريون ڀيرو يارهين صديءَ ۾ ابن طاهر القيسراني (Ibn al-Qaisarani) رسمي طور هڪ گروهه طور بيان ڪيو، جنهن هن فهرست ۾ سنن ابن ماجه کي به شامل ڪيو۔  
انهن کي هڪ وحدت طور پهريون ڀيرو محمد بن طاهر المقدسي (وفات: 1113ع) جي طرفان پيش ڪيو ويو۔

## اهميت جو ترتيب

### ڇهه ڪتاب
سني مسلمان ڇهن وڏن حديثي مجموعن کي سڀ کان اهم سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي صحيحيت جي ترتيب مختلف مذهبن ۾ ڪجهه فرق رکي ٿي:

# *[[صحيح البخاري]]*، جنهن کي امام بخاري (وفات: 256ھ/870ع) گڏ ڪيو، ۾  7,563 حديثون شامل آهن (ورجائن سميت؛ ورجائن کانسواءِ لڳ ڀڳ 2,600)
# *[[صحيح مسلم]]*، جنهن کي مسلم بن الحجاج (وفات: 261ھ/875ع) گڏ ڪيو، ۾ 7,500 حديثون شامل آهن (ورجائن سميت؛ ورجائن کانسواءِ لڳ ڀڳ 3,033)
# *[[السنن الصغرى]]* (يا *سنن النسائي*)، جنهن کي النسائي (وفات: 303ھ/915ع) گڏ ڪيو، ۾ 5,758 حديثون شامل آهن (ورجائن سميت)
# *[[سنن ابي داود]]*، جنهن کي ابو داود السجستاني (وفات: 275ھ/888ع) گڏ ڪيو، ۾ 5,274 حديثون شامل آهن (ورجائن سميت)
# *[[سنن الترمذي]]*، جنهن کي الترمذي (وفات: 279ھ/892ع) گڏ ڪيو، ۾ 4,400 حديثون شامل آهن (ورجائن سميت؛ صرف 83 حديثون ٻيهر ورجايون ويون آهن)
# *[[سنن ابن ماجه]]*، جنهن کي ابن ماجه (وفات: 273ھ/887 يا 889ع) گڏ ڪيو، ۾ 4,341 حديثون شامل آهن (ورجائن سميت)

پهريان ٻه ڪتاب، جيڪي عام طور تي *[[حديث اصطلاح|ٻه صحيحون]]* (يا *صحیحين*) سڏجن ٿا، پنهنجي اعليٰ درجي جي صحيحيت جي ڪري مشهور آهن۔ ابن حجر عسقلاني جي مطابق، جيڪڏهن ورجائن کي شمار نه ڪيو وڃي ته ٻنهي ۾ گڏيل طور لڳ ڀڳ ست هزار حديثون آهن۔
ڪجهه مسلمان عالمن جي اقليتي راءِ موجب *صحيح مسلم* کي *صحيح البخاري* کان مٿانهون درجو ڏنو وڃي ٿو۔ ان کان علاوه ڪيترن عالمن جو خيال آهي ته نظرياتي طور تي النسائي جا معيار سڀ کان وڌيڪ مضبوط هئا، پر ڪجهه ضعيف حديثن جي شموليت سبب کيس *صحیحين* کان هيٺ درجو ڏنو وڃي ٿو۔

### ڇهن ڪتابن ۾ حديث جي درجابندي
ٻارهين صديءَ ۾ الميانشي (Al‐Mayyānishī) حديث جي اعتبار جي هيٺين ترتيب پيش ڪئي، خاص طور تي بخاري ۽ مسلم جي مجموعن کي بنياد بڻائيندي:

# سڀ کان وڌيڪ معتبر اهي حديثون آهن جيڪي بخاري ۽ مسلم ٻنهي ۾ موجود آهن۔
# پوءِ اهي حديثون جيڪي انهن ٻنهي مان صرف هڪ ۾ موجود آهن۔
# ٽئين درجي تي اهي حديثون آهن جيڪي انهن مصنفن جي معيار تي پوريون لهنديون، پر انهن پنهنجي مجموعن ۾ شامل نه ڪيون۔
# آخر ۾ اهي حديثون آهن جن جي سند صحيح آهي، پر اهي انهن مصنفن جي مقرر ڪيل معيار تي پوريون نه لهنديون۔

## صحيح البخاري

*صحيح البخاري* کي امام بخاري سولهه سالن جي عرصي ۾ ترتيب ڏنو. ان کي عام طور تي سڀني حديثي مجموعن مان سڀ کان اعليٰ درجو ڏنو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن جي اقليتي راءِ موجب ان کي *صحيح مسلم* کان هيٺ رکيو وڃي ٿو۔
امام بخاري جو مجموعو اهو پهريون ڪتاب هو جنهن ۾ حديث جي قبوليت لاءِ صحيحيت (اعتبار) کي واضح ۽ بنيادي معيار طور مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ ٻين عالمن به اهڙي ڪوشش ڪئي، پر مسلمان روايت موجب رڳو *صحيح البخاري* ۽ *صحيح مسلم* ئي وقت جي آزمائش تي پوريون لٿيون۔
*صحيح البخاري* کي 97 ڪتابن (ڪتابن جي حصن) ۾ ورهايو ويو آهي۔ ڪتاب 2 کان 33 تائين اسلام جي بنيادي ستونن بابت آهن۔ ڪتاب 34 کان 55 تائين مالي معاملن بابت آهن۔ باقي ڪتاب ڪنهن واضح موضوعي ترتيب تحت نه آهن، البت سڀ کان پهريون ڪتاب وحي جي شروعات بابت آهي، ۽ آخري ڪتاب توحيد بابت آهي۔
هن مجموعي ۾ بابن جا عنوان (رُبريڪس) پڻ شامل آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن اهو واضح نٿو ٿئي ته ڪنهن باب هيٺ ڏنل حديثن جو ان عنوان سان ڪهڙو تعلق آهي۔ امام بخاري جا بابي عنوان گهڻو ڪري موضوع بابت بحث سان شروع ٿين ٿا، جنهن کان پوءِ حديثون بغير ڪنهن اضافي تبصري جي درج ڪيون وڃن ٿيون۔ حديثن جي وچ ۾ ڪنهن به قسم جي وضاحتي تبصري کي شامل نه ڪرڻ جو اصول شايد احمد بن حنبل جي ان راءِ سان لاڳاپيل آهي، جنهن موجب حديثي مجموعن ۾ اضافي تبصرا شامل نه ڪرڻ گهرجن، ڇو ته ماڻهو مصنف جي تبصري کي حديث سان ملائي ويهندا۔
جيتوڻيڪ امام بخاري کي فقهي مسئلن ۾ دلچسپي هئي، پر سندس مجموعي ۾ ڪافي حديثون اهڙيون به آهن جيڪي سڌي طرح فقهي موضوعن سان لاڳاپيل ناهن۔ مثال طور، سندس هڪ ڪتاب کاڌي جي آداب بابت آهي۔

## صحيح مسلم

*صحيح مسلم* کي مسلم بن حجاج النيشاپوري (وفات 261هه/874–875ع) ترتيب ڏنو. عام طور تي ان کي حديثي مجموعن مان ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ معتبر قرار ڏنو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن جي اقليتي راءِ موجب ان کي *صحيح البخاري* کان به مٿانهون درجو ڏنو وڃي ٿو۔

*صحيح مسلم* جي شروعات هڪ تمهيد (مقدمي) سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ ڪتاب بابت ۽ حديث جي تصحيح (تحقيقِ صحت) سان لاڳاپيل اصولن تي بحث ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ باقي سڄو مجموعو محض اسناد (روايتن جي سلسلن) جي ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي، جنهن کان پوءِ متن (حديث جو اصل مضمون) ڏنو ويو آهي، ۽ تمام گهٽ استثنا کانسواءِ ڪنهن به قسم جي اضافي تبصري يا وضاحت شامل ناهي۔

*صحيح مسلم* کي ٻين مجموعن جهڙوڪ *[[Sunan al-Tirmidhi|سنن الترمذي]]* وانگر بابن جي عنوانن سان ورهايو ويو ناهي جيڪي پڙهندڙ لاءِ رهنمائي فراهم ڪن، البت ان کي 57 موضوعاتي ڪتابن ۾ تقسيم ڪيو ويو آهي۔ امام مسلم پنهنجي ڪتاب ۾ حديثن کي انهن جي اعتبار جي درجي موجب ترتيب ڏيڻ جو ذڪر ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هو اها دعويٰ ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ ڪي حديثون ٻين کان وڌيڪ مضبوط آهن، پر سڀئي حديثون سندس مقرر ڪيل صحت جي معيارن تي پوريون لهن ٿيون۔

امام مسلم جي *صحيح* جا هر ڪتاب شروعاتي طور بي عنوان هئا، ۽ انهن جا عنوان بعد وارن عالمن شامل ڪيا۔

## السنن الصغرى

*السنن الصغرى* (جنهن کي *سنن النسائي* به سڏيو وڃي ٿو) ابو عبدالرحمٰن النسائي (وفات 303هه/915–916ع) ترتيب ڏنو۔ هن مجموعي کي 52 ڪتابن ۾ ورهايو ويو آهي۔ هر ڪتاب اندر بابن جا عنوان (روبرڪ/سرخيون) ڏنل آهن، جيڪي انهن هيٺ ايندڙ حديثن کي موضوعاتي طور ترتيب ڏين ٿا۔

مثال طور، هڪ باب جو عنوان آهي: "اهو باب جيڪو ان شخص بابت آهي جيڪو ڪوڙين قسمُن ذريعي پنهنجو مال وڪرو ڪري ٿو". ان کان پوءِ چار حديثون آنديون ويون آهن، جيڪي انهيءَ عمل کي، جيئن باب ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ناپسنديده ۽ مذموم قرار ڏين ٿيون۔

## سنن ابي دائود

*سنن ابي دائود* ابو دائود سليمان بن اشعث السجستاني (وفات 275هه/888–889ع) ترتيب ڏنو۔ هن مجموعي کي 43 ڪتابن ۾ ورهايو ويو آهي۔ هن ڪتاب ۾ بابن جا عنوان (روبرڪ/سرخيون) موجود آهن، جيڪي انهن هيٺ ايندڙ حديثن جي هڪ گروهه کي موضوعاتي طور پيش ڪن ٿا ۽ اهو واضح ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته انهن حديثن جا عملي فقهي نتيجا ڪهڙا نڪرندا۔
ابو دائود پنهنجي ڪتاب جي شروعات هڪ تمهيد (مقدمي) سان ڪري ٿو۔ پنهنجي تمهيد ۾ هو بيان ڪري ٿو ته سندس ڪتاب ۾ شامل حديثون انهن مسئلن بابت سڀ کان وڌيڪ صحيح حديثون آهن، جن جو هو ذڪر ڪري ٿو، ۽ انهن جي بنياد تي عملي عمل (فقهي عمل) اختيار ڪري سگهجي ٿو۔ ابو دائود لکي ٿو ته سندس ڪتاب ۾ لڳ ڀڳ 4,800 حديثون آهن، جڏهن ته موجوده مخطوطات (نسخن) ۾ عام طور هن انگ کان ڪجهه سؤ وڌيڪ حديثون پڻ شامل ملن ٿيون۔

## سنن الترمذي

*سنن الترمذي* محمد بن عيسيٰ الترمذي ترتيب ڏنو، جيڪو امام بخاري جو شاگرد هو ۽ 279هه/892–893ع ۾ وفات ڪيائين۔ هي ڪتاب چاليهن ڪتابن (جلدن/حصن) ۾ ورهايل آهي، ۽ هر ڪتاب وري بابن ۾ ورهايل آهي، جن جا عنوان انهن حديثن جي موضوع کي بيان ڪن ٿا جيڪي ان باب ۾ شامل آهن۔ مثال طور هڪ باب جو عنوان آهي: ”مسافر يا غير مسافر لاءِ چمڙي جي موزن تي ڳاڙهي هٿ سان مسح ڪرڻ بابت باب“۔

الترمذي جي پيش ڪيل ڪيترين ئي حديثن جو سڌو تعلق فقهي حڪمن سان آهي۔ سنن الترمذي صرف حديثن جي فهرست نه آهي، بلڪه الترمذي ڪڏهن ڪڏهن حديثن سان لاڳاپيل فقهي ۽ علمي بحث پڻ پيش ڪري ٿو۔

## سنن ابن ماجه

*سنن ابن ماجه* ابن ماجه القزويني (وفات 273هه/886–887ع) ترتيب ڏنو۔ هن ڪتاب کي 37 ڪتابن ۾ ورهايو ويو آهي۔ هن مجموعي ۾ 4,350 حديثون شامل آهن۔ انهن مان 1,552 حديثون اهڙيون آهن جيڪي ڇهن مان ڪنهن به ٻي مجموعي ۾ موجود ناهن۔
ٻين گهڻن ڪتابن وانگر، هن جا ڪتاب پڻ بابن ۾ ورهايل آهن جن جا عنوان (روبرڪ) انهن جي مواد کي بيان ڪن ٿا۔ هن مجموعي ۾ ڪجهه ضعيف حديثون پڻ شامل آهن، جن مان لڳ ڀڳ 30 حديثون اهڙيون آهن جن کي روايتي عالمن جعلي (موضوع) قرار ڏنو آهي۔ انهيءَ سبب ڪري، ڪجهه عالمن رڳو ”پنج“ مستند حديثي مجموعن جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ابن ماجه جي سنن جي جاءِ تي موطا امام مالڪ يا سنن الدارقطني کي ڇهون ڪتاب شمار ڪيو آهي۔

## اضافي ڪم
ڪيترن اسلامي عالمن ڇهن مستند حديثي مجموعن کي مڪمل ڪرڻ لاءِ اضافي مفيد ۽/يا صحيح حديثن تي مشتمل وڌيڪ مجموعا تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔ ڪيترين اهم ۽ وڏي ڪتابن ۾ شامل حديثون، جهڙوڪ مسند احمد بن حنبل، ڇهن ڪتابن ۾ موجود ناهن (ساڳيءَ طرح طبرياني، ابو يعليٰ ۽ بزار جا ڪم پڻ)۔
انهيءَ سبب، 14هين صدي ۾ نور الدين الهيثمي *[[مجمع الزوائد]]* نالي ڪتاب ترتيب ڏنو۔ هن ڪتاب ۾ انهن ٻين اهم مجموعن مان حديثون گڏ ڪيون ويون جيڪي ڇهن ڪتابن ۾ موجود نه هيون، ۽ هر حديث جي درجي بابت پڻ حڪم بيان ڪيو ويو۔
15هين صدي ۾ ابن حجر العسقلاني *[[فتح الباري]]* نالي ڪتاب لکيو، جيڪو صحيح بخاري تي شرح آهي ۽ ان ۾ انهن موضوعن سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين حديثن جو اضافو پڻ ڪيو ويو آهي جيڪي بخاري پنهنجي مجموعي ۾ شامل نه ڪيون هيون۔ ابن حجر رڳو اهي حديثون شامل ڪيون جيڪي گهٽ ۾ گهٽ *حسن* درجي جون هيون (يعني ”صحيح“ کان گهٽ پر ”ضعيف“ کان مٿيون درجو)۔

## پڻ ڏسو
* الجامي الڪامل
* القمه ابن وقاص
* اسناد ۽ متن جا تجزيا
* حديث جي ڪتابن جي فھرست

## حوالا

### نوٽس
: صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ ڪيترين ئي حديثن جا متن ساڳيا آهن، پر انهن جون سندون (اسناد) مختلف آهن۔ خاص طور تي امام بخاري هڪ ئي حديث کي ساڳي سند سان به مختلف بابن ۾ ٻيهر ورجائي آندو آهي۔ مجموعن ۾ منفرد (غير مكرر) حديثن جي صحيح تعداد بابت اختلاف موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو بحث هيٺ آهي تہ ڪنهن حديث کي تڪرار (ورجاءُ) شمار ڪيو وڃي يا نه (سند يا متن جي فرق سبب)، ۽ ڇا ساڳي سند سان ورجائيندڙ حديثن کي ڪل تعداد ۾ شامل ڪيو وڃي يا نه وغيره۔

زمرو:حديث
زمرو:اسلامي متن
زمرو:اسلامي ڪتابون