مائوري ماڻهو

**مائوري** (Māori) مکيہ کنڊ نيوزيلينڊ جا مقامي پولينيشيائي ماڻهو آهن. مائوري مشرقي پولينيشيائي آبادڪارن جو اولاد آهن جيڪي لڳ ڀڳ 1320 ۽ 1350 جي وچ ۾ ٻيڙين جي سفر ذريعي نيوزيلينڊ پهتا هئا. ڪيترن ئي صدين تائين علحدگيءَ ۾ رهڻ ڪري، انهن آبادڪارن هڪ منفرد ثقافت کي جنم ڏنو، جنهن جي ٻولي، ڏند ڪٿائون، هنر ۽ فنونِ لطيفه ٻين مشرقي پولينيشيائي ثقافتن کان آزاد طور تي پروان چڙهيا. ڪجهہ شروعاتي مائوري چاٿم ٻيٽن ڏانهن هليا ويا، جتي سندن نسل نيوزيلينڊ جو ٻيو مقامي پولينيشيائي نسلي گروھ، موريوري، بڻجي ويو.
مائوري ۽ يورپين جي وچ ۾ شروعاتي رابطا، جيڪي 18هين صدي ۾ شروع ٿيا، فائديمند واپار کان وٺي موتمار تشدد تائين هئا؛ مائورين نون ايندڙن کان ڪيتريون ئي ٽيڪنالاجيون اختيار ڪيون. 1840 ۾ ويٽانگي جي معاهدي تي صحيحون ڪرڻ کان پوءِ، ٻئي ثقافتون هڪ نسل تائين گڏ رهيون. تڪراري زمينن جي وڪري تي وڌندڙ ڇڪتاڻ 1860 واري ڏهاڪي ۾ تڪرار جو سبب بڻي، جنهن کانپوءِ زمينن تي قبضا ڪيا ويا، جن جي مائورين سخت مزاحمت ڪئي. 1877 ۾ معاهدي کي قانوني طور تي ڪالعدم قرار ڏيڻ کان پوءِ، مائورين کي مغربي ثقافت ۾ ضم ٿيڻ لاءِ مجبور ڪيو ويو. سماجي उथल-पुथल ۽ نون متعارف ٿيل بيمارين جي وبا مائوري آباديءَ کي وڏو نقصان پهچايو، جنهن ۾ سخت گهٽتائي آئي، پر 20هين صدي جي شروعات تائين اها بحال ٿيڻ لڳي. مارچ 2023 جي نيوزيلينڊ جي آدم شماري مطابق مائوري نسل جي ماڻهن جو تعداد 978,246 آهي (ڪل آبادي جو 19.6 سيڪڙو)، جيڪو 2018 ۾ 18.5 سيڪڙو هو.

ويٽانگي جي معاهدي کي بنياد بڻائي مائورين جي مقام کي نيوزيلينڊ جي وسيع سماج ۾ وڌائڻ ۽ سماجي انصاف حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. روايتي مائوري ثقافت ۾ وڏي پئماني تي جاڳرتا آئي آهي، جنهن کي 1960 واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيل مائوري احتجاجي تحريڪ وڌيڪ هٿي ڏني. تنهن هوندي، مائورين جو هڪ وڏو تعداد اڃا تائين معاشي ۽ سماجي رڪاوٽن کي منهن ڏئي رهيو آهي، ۽ عام طور تي نيوزيلينڊ جي ٻين نسلي گروهن جي مقابلي ۾ سندن زندگي جي اميد ۽ آمدني گهٽ آهي. اهي ڏوهن، صحت جي مسئلن، قيد، غربت ۽ تعليمي پسماندگي جي اعليٰ سطحن جو شڪار آهن. مائوري ۽ ٻين نيوزيلينڊ واسين جي وچ ۾ هن "فرق کي ختم ڪرڻ" لاء ڪيتريون ئي سماجي-معاشي رٿائون شروع ڪيون ويون آهن.
مائوري نيوزيلينڊ ۾ يورپي نيوزيلينڊرن (جنهن کي عام طور تي مائوري نالي *[[پاڪيها]]* (Pākehā) سان سڃاتو وڃي ٿو) کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن. ان کان علاوه، 170,000 کان وڌيڪ مائوري آسٽريليا ۾ رهن ٿا. مائوري ٻولي تقريبن پنجين حصي مائورين پاران ڳالهائي وڃي ٿي.

## نالو ۽ سڃاڻپ
مائوري ٻولي ۾ لفظ  جي معنيٰ آهي 'عام'، 'قدرتي'، يا 'عام رواجي'. ڏند ڪٿائن ۾، هي لفظ عام فاني انسانن —  — کي ديوتائن ۽ روحن () کان الڳ ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙي طرح،  مان مراد 'مٺو پاڻي' (تازو پاڻي) آهي، جيڪو کاري پاڻي جي ابتڙ هجي.
يورپ کان نيوزيلينڊ ايندڙ شروعاتي سياحن عام طور تي مقامي رهواسين کي "نيوزيلينڊرز" يا "نيٽوز" (natives) چيو. مائورين پاڻ کي متحد طور سڃاڻڻ لاء  جو اصطلاح استعمال ڪيو. مائوري اڪثر ڪري اصطلاح  (لفظي معنيٰ، "زمين جا ماڻهو") استعمال ڪندا آهن ته جيئن زمين جي هڪ مخصوص حصي سان پنهنجي تعلق جو اظھار ڪري سگهن.

## تاريخ

### پولينيشيا ۾ اصليت

نيوزيلينڊ ۾ مائورين کان اڳ ڪنهن آباديءَ جو ڪو به مستند ثبوت موجود ناهي؛ ٻئي طرف، آثار قديمه، لسانيات ۽ جسماني بشريات جا مضبوط ثبوت اشارو ڪن ٿا ته پهرين آبادڪار پولينيشيا مان لڏپلاڻ ڪري آيا ۽ مائوري بڻجي ويا. ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندن ابا ڏاڏا (جيڪي آسٽرو نيشيائي گروهه جو حصو هئا) 5,000 سال اڳ تائيوان جي مقامي ماڻهن سان ملن ٿا. پولينيشيائي ماڻهن هڪ وسيع علائقي ۾ آبادڪاري ڪئي جنهن ۾ ٽونگا، ساموآ، تاهيتي، هوائي ٻيٽ، ايسٽر ٻيٽ ۽ آخر ۾ نيوزيلينڊ شامل آهن.

نيوزيلينڊ ۾ پهرين آمد ۽ آبادڪاريءَ جي تاريخ بحث هيٺ آهي. 2022 جي هڪ تحقيق ۾ جديد ريڊيو ڪاربن ڊيٽنگ ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي ٻڌايو ويو آهي ته "شروعاتي مائوري آبادڪاري اتر ٻيٽ ۾ 1250 ۽ 1275 عيسوي جي وچ ۾ ٿي".

## حوالا