البرٽ آئنسٽائن

**البرٽ آئنسٽائن** (Albert Einstein؛ 14 مارچ 1879ع - 18 اپريل 1955ع) هڪ جرمن پيدا ٿيل نظرياتي طبیعیات دان هو، جيڪو وڏي پيماني تي سڀ کان وڌيڪ بااثر سائنسدانن مان هڪ آهي. ريليٽيویٽي جي نظريي جي ترقيءَ لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور، آئن اسٽائن پڻ ڪوانٽم ميڪانڪس ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن جي ماس۔انرجي جي مساوات، (E= mc^2) جيڪو اسپيشل ريليٽيویٽي مان پيدا ٿئي ٿو، ان کي ”دنيا جي مشهور مساوات“ سڏيو ويو آهي. هن کي فزڪس ۾، نظرياتي فزڪس لاءِ سندس خدمتن لاءِ ۽ خاص ڪري فوٽو اليڪٽرڪ اثر جي قانون، ڪوانٽم ٿيوري جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم قدم، جي دريافت لاءِ، 1921ع جو نوبل انعام مليو.

جرمن سلطنت ۾ پيدا ٿيو، آئن اسٽائن 1895 ۾ سوئٽزرلينڊ منتقل ٿي ويو، پنهنجي جرمن شهريت کي ڇڏي ڏنو (جنهن طور تي ٽيمبرگ جي سلطنت جي تابع). 1897ع ۾، سترهن سالن جي عمر ۾، هن زيورخ جي سوئس فيڊرل پولي ٽيڪنڪ اسڪول ۾ رياضي ۽ فزڪس جي سکيا واري ڊپلوما پروگرام ۾ داخلا ورتي، 1900ع ۾ گريجوئيشن ڪيائين. 1901ع ۾، هن سوئس شهريت حاصل ڪئي، جيڪا هن سڄي ڄمار برقرار رکي. 1903 ۾، هن برن ۾ سوئس پيٽنٽ آفيس ۾ مستقل پوزيشن حاصل ڪئي. 1905ع ۾ هن زيورخ يونيورسٽي ۾ پي ايڇ ڊي جو ڪامياب مقالو پيش ڪيو. 1914ع ۾ هو برلن هليو ويو ته جيئن هو پروشين اڪيڊمي آف سائنسز ۽ هومبولٽ يونيورسٽي آف برلن ۾ شامل ٿئي. 1917ع ۾ هو ڪيزر ولهيلم انسٽيٽيوٽ فار فزڪس جو ڊائريڪٽر ٿيو. هو هڪ ڀيرو ٻيهر جرمن شهري بڻجي ويو، هن ڀيري پروشيا جي بادشاهي جي حيثيت ۾. 1933 ۾، جڏهن آئن اسٽائن آمريڪا جو دورو ڪري رهيو هو، ايڊولف هٽلر جرمني ۾ اقتدار ۾ آيو. پنهنجي ساٿي يهودين جي خاتمي جي نازي جنگ کان خوفزده ٿي، آئن اسٽائن آمريڪا ۾ رهڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ 1940ع ۾ کيس آمريڪي شهريت ڏني وئي. ٻي عالمي جنگ جي موقعي تي، هن صدر فرينڪلن ڊي روزويلٽ کي خط لکي کيس خبردار ڪيو. امڪاني جرمن ايٽمي هٿيارن جو پروگرام ۽ سفارش ڪئي ته آمريڪا ساڳئي تحقيق شروع ڪري. آئن اسٽائن اتحادين جي حمايت ڪئي پر عام طور تي ايٽمي هٿيارن جي خيال کي وڏي مايوسي سان ڏٺو. آئن اسٽائن جو ڪم سائنس جي فلسفي تي ان جي اثر جي ڪري پڻ مشهور آهي. 1905ع ۾ هن چار اهم مقالا شايع ڪيا، جن کي ڪڏهن ڪڏهن سندس annus mirabilis (معجزيءَ جو سال) به چيو ويندو هو. انهن مقالن ۾ فوٽو اليڪٽرڪ اثر جو هڪ نظريو بيان ڪيو ويو، براونين موشن جي وضاحت ڪئي، ان جو خاص نظريو ريٽليٽيٽي متعارف ڪرايو- هڪ اهڙو نظريو جنهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي ناڪاميءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ اليڪٽرڪ مقناطيسي فيلڊ جي رويي لاءِ اطمينان بخش حساب ڪتاب ڏنو ويو- ۽ اهو ظاهر ڪيو ته جيڪڏهن خاص نظريو صحيح آهي. ، ماس ۽ توانائي هڪ ٻئي جي برابر آهن. 1915ع ۾، هن هڪ عام نظريو آف رشتي جي تجويز پيش ڪئي، جنهن ڪشش ثقل کي شامل ڪرڻ لاءِ هن جي مشيني نظام کي وڌايو. هڪ cosmological پيپر جيڪو هن ايندڙ سال شايع ڪيو، مجموعي طور تي ڪائنات جي ساخت ۽ ارتقاء جي ماڊلنگ لاء عام رشتي جي اثرات کي بيان ڪيو. پنهنجي ڪيريئر جي وچ واري حصي ۾، آئن اسٽائن شمارياتي ميڪانڪس ۽ ڪوانٽم ٿيوري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. خاص طور تي قابل ذڪر تابڪاري جي ڪوانٽم فزڪس تي سندس ڪم هو، جنهن ۾ روشني ذرڙن تي مشتمل هوندي آهي، جنهن کي بعد ۾ ڦوٽان سڏيو ويندو هو. هندستاني فزڪسسٽ ستيندر ناٿ بوس سان گڏ، هن بوس-آئنسٽائن جي انگن اکرن لاء بنياد رکيو. پنهنجي علمي زندگيءَ جي آخري مرحلي تائين، آئن اسٽائن ٻن ڪوششن تي ڪم ڪيو، جيڪي آخرڪار ناڪام ثابت ٿيون.

## زندگي ۽ ڪيريئر
20ھین صديءَ جو عظيم نوبل انعام يافته سائنسدان البرٽ آئین اسٽائین 14 مارچ، 1879ع ۾ جرمني جي شهر، اُلم (Ulm) ۾ ڄائو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم جمنازيئم اسڪول مان ورتي. هن نصابي تعليم سان گڏ موسيقيءَ جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. هو يهودي مذهب سان تعلق رکندڙ هو. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 26 سالن جي عمر ۾ گورنمينٽ جي ڪنهن اداري ۾ ڪلارڪ ٿيو، پر تخليقي صلاحيتن هئڻ ڪري، اهو ڪم پسند نه آيس. سندس چوڻ موجب، 
 ”ڪلرڪيءَ ۽ موچڪي ڪم ۾ ڪو فرق نه آهي“.

## سائنسي ڪيريئر
ملازمت دوران ئي هن فزڪس جي موضوع تي سائنس مئگزين جي مختلف ايڊيشنن ۾ مضمون لکيا ۽ فزڪس متعلق اهڙا انڪشاف ڪيا، جن سائنسي تحقيقات جو رُخ بدلائي ڇڏيو. هن روشنيءَ کي توانائيءَ جي شڪل قرار ڏنو، جيڪا ڳالهه اڳ ۾ ڪڏهن به ڪنهن ائين ثابت نه ڪئي هئي. هن اهو ثابت ڪيو ته روشني هميشه لهرن جي صورت ۾ سفر ڪندي آهي. آئنسٽائن روشنيءَ جي رفتار ۽ رُخ متعلق جيڪي نظريا پيش ڪيا، اهي ئي سندس بنيادي سڃاڻپ بنيا. 1905ء ۾ پنهنجو مشهور ”اضافت جو نظريو“ پيش ڪيائين. 1909ء ۾ آئنسٽائن کي زيورچ يونيورسٽيءَ ۾ غير معمولي پروفيسر جو عهدو ڏنو ويو. ڪجهه وقت پراگ يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر رهيو. 1913ء ۾ هن کي فزيڪل انسٽيٽيوٽ جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. آئنسٽائن اهو اڪيلو سائنسدان آهي، جنهن فزڪس جو بهترين نظريو (theory) پيش ڪيو ۽ ملندڙ انعام (5000 آمريڪي ڊالر) وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. آئن اسٽائن فزڪس کان سواءِ ڪيمسٽريءَ جو به ماهر هو. انهيءَ علم ۾ هن مادي کي توانائيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو نظريو دريافت ڪيو. سندس خدمتن جي مڃتا طور ڪيمسٽريءَ جي دريافت ڪيل 99 عنصرن جو نالو آئن اسٽائن جي نالي تي ’آئن اسٽلائم‘ رکيو ويو. 1922ء ۾ هن کي فزڪس تي نوبل انعام مليو.

## غير سائنسي ورثو
آئنسٽائن يهودي هئڻ جي باوجود هڪ آزاد خيال انسان هو ۽ ٻئي طرف کيس پوري دنيا ۾ شهرت ملي رهي هئي، برلن يوني ورسٽيءَ ۾ پروفيسر ئي هو ته 1923ع ۾ جرمنيءَ تي نازي پارٽيءَ جو قبضو ٿيو. جرمنيءَ جي بنياد پرست ماڻهن سندس مخالفت ڪرڻ شروع ڪئي. نازين هن جي جائداد ۽ يوني ورسٽيءَ واري نوڪريءَ سان گڏ جرمنيءَ جي شهريت به ختم ڪري ڇڏي. آخر آئنسٽائن جرمنيءَ کي الوداع چئي، آمريڪا جي شهر نيوجرسيءَ جي شهر پرنسٽن (USA) ۾ وڃي رهيو.

سال 1939ع ۾ هن آمريڪا جي صدر روزويلٽ کي هڪ خفيه خط لکيو، جنهن ۾ هن ٻڌايو ته ائٽم بم ڪيئن تيار ڪيو وڃي. سال 1940ع ۾ آئنسٽائن کي آمريڪا جي خاص قانون مطابق ’آمريڪي مڃتا‘ ڏني وئي. جلد ئي کيس مئٿميٽڪس (علم رياضيءَ) جي اداري جو سربراهه مقرر ڪيو ويو. سال 1950ع ۾ هن unified field وارو نظريو پيش ڪيو. ”مادي جي طاقت ۾ تبديليءَ“ واري عمل جي نتيجي ۾ ائٽم بم ٺهيو. 6 آگسٽ، 1945ع تي ان کي جاپان جي شهر ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو ويو، جنهن ۾ 60 هزار ماڻهو مُئا ۽ هڪ لک انسان زخمي ٿيا. هن دردناڪ واقعي تي آئنسٽائن کي زبردست ڏک پهتو، هن کي اها توقع هئي ته ائٽمي توانائيءَ کي انساني بهتريءَ لاءِ ڪتب آندو ويندو. سال 1952ء ۾ آئنسٽائن کي اسرائيل جي صدارت جي پيشڪش ڪئي وئي، پر هن اها قبول نه ڪئي.

آئنسٽائن ويهين صديءَ جو وڏو ذهين ترین انسان هو. ڪيترين ئي نامور شخصيتن جي چوڻ موجب: ”سڄي دنيا وارن جا دماغ هڪ طرف ۽ آئنسٽائن جو دماغ ٻئي طرف“. بقول شيخ اياز،
 
 ”ڪروڙين هٽلر گڏ ٿين، تڏهن به آئنسٽائن جهڙو دماغ پيدا نه ڪري سگهندا.“ 

آئن اسٽائن جا نظريا اڄڪلهه جا سائنسدان پاڻ لاءِ مشعل راهه سمجهندا آهن ۽ انهيءَ بنياد تي ئي فزڪس ۾ نوان تجربا ڪيا پيا وڃن.

## مشهور ثقافت ۾
## اوارڊ ۽ اعزاز
## اشاعتون

## وفات
هن 18 اپريل، 1955ع تي آمريڪا جي پرنسٽن شهر ۾ وفات ڪئي. 

## پڻ ڏسو
* برن تاريخي ميوزيم (آئنسٽائن ميوزيم) 
* آئنسٽائن جو اشارو 
* پرنسٽن يونيورسٽي ۾ فرسٽ ڪيمپس سينٽر، ڪمرو نمبر 302 آئن اسٽائن سان لاڳاپيل آهي. مرڪز هڪ ڀيرو پالمر فزيڪل ليبارٽري هئي. 
* هينريچ برخارڊٽ 
* هينريچ زينگر 
* ڪشش ثقل جي نظريي جي تاريخ 
* جرمن موجدن ۽ دريافت ڪندڙن جي فهرست 
* يهودي نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست 
* امن ڪارڪنن جي فهرست  
## خارجي لنڪس

* 
* Einstein's Personal Correspondence: Religion, Politics, The Holocaust, and Philosophy Shapell Manuscript Foundation
* Federal Bureau of Investigation file on Albert Einstein
* Einstein and his love of music, *[[Physics World]]*
* Albert Einstein Archives Online (80,000+ Documents)  (MSNBC, 19 March 2012)
* Einstein's declaration of intention for American citizenship  on the World Digital Library
* Albert Einstein Collection at Brandeis University
* The Collected Papers of Albert Einstein "Digital Einstein" at Princeton University
* Home page of Albert Einstein at The Institute for Advanced Study
* Albert – The Digital Repository of the IAS, which contains many digitized original documents and photographs
* 

زمرو:سائنسدان
زمرو:طبیعیات دان
زمرو:جديد طبیعیات
زمرو:نوبل انعام يافته 
زمرو:سائنس جو فلسفو
زمرو:نظرياتي سائنسدان
زمرو:سائنسدان جي فهرست
زمرو:طبيعيات دان جي فهرست 
زمرو:جرمن مرد غير افسانوي ليکڪ
زمرو:1879ع جون پيدائشون
زمرو:1955ع جون فوتگيون

## حوالا