ديوي (وڻ)

**ديوي** يا **ولائتي ڪنڊي**: ***Neltuma juliflora*** (، وينزويلا ۾ *ڪجي*(Cuji)، ڪولمبيا ۾ ٽروپلو*Trupillo*، "وَيُونَئِڪِي"  ٻولي ۾ ائپيا*Aippia* ۽ هوائي ۾ **وڏن ڪنڊن وارو ڪياوي** (kiawe))، جيڪو اڳ ***Prosopis juliflora*** سڏبو هو، Fabaceae خاندان جو هڪ جهنگلي ٻوٽو يا ننڍو وڻ آهي، جيڪو mesquite جو هڪ قسم آهي. اهو اصل ۾ ميڪسيڪو، ڏکڻ آمريڪا ۽ ڪيريبين جو رهواسي آهي. هي ٻوٽو آفريڪا، ايشيا، آسٽريليا ۽ ٻين علائقن ۾ هڪ حملا آور ٻوٽو طور پکڙجي چڪو آهي. 

هي ٻوٽو مليريا جي بيماري جي منتقلي ۾ به حصو وجهي ٿو، خاص طور تي سڪل موسمن دوران، جڏهن مقامي ٻوٽن مان کنڊ جا ذريعو گهڻو ڪري مڇرن لاءِ دستياب نه هوندا آهن.

## تفصيل

 تائين اوچائي رکندڙ، *N.&nbsp;juliflora* جو ٿڙ  تائين ويڪر (قطر) رکي سگهي ٿو. ان جا پن خزانوي (Deciduous)، جُڙيل-پنّيدار (Pinnation)، هلڪي سائي رنگ جا هوندا آهن، جن ۾ 12 کان 20 ننڍڙا پنڙا هوندا آهن. پنن جي وڌڻ کان ٿوري دير پوءِ گل ظاهر ٿين ٿا. گل  ڊگها، سائي-پيل رنگ جا، سلينڊر شڪل وارا گُڇا هوندا آهن، جيڪي ٽارين جي پڇاڙين تي 2 کان 5 جي ٽولين ۾ ٿيندا آهن. ڦريون  ڊگهيون هونديون آهن ۽ هر ڦري ۾ 10 کان 30 ٻج هوندا آهن. هڪ پڪو وڻ لکين ٻج پيدا ڪري سگهي ٿو. ٻج 10 سالن تائين زرخيز رهندا آهن. هي وڻ رڳو ٻجن ذريعي وڌي ٿو، سبزيائي طريقي سان نه. ٻج ڍورن ۽ ٻين جانورن وسيلي پکڙجن ٿا، جيڪي ڦريون کائي پنهنجي ليڏن ذريعي ٻج ڦهلائين ٿا.

ان جون پاڙون ٻين پروسوپس (Prosopis) وانگر پاڻي جي ڳولا ۾ تمام گهڻي کوٽائي تائين وڌي سگهن ٿيون. چيو وڃي ٿو ته هي وڻ 19هين صدي ۾ سري لنڪا آندو ويو، جتي ان کي سنهالا ٻولي ۾ *وني آندارا* (vanni-andara) يا *ڪٽو آندارا * (katu andara) چيو وڃي ٿو. اها به دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته *اين. جليفلورا* (N. juliflora) قديم هندستان ۾ به موجود هئي ۽ هڪ مقدس وڻ طور سڃاتي ويندي هئي، پر گهڻو امڪان آهي ته اها سڃاڻپ ظاهري طور ملندڙ جلندڙ *پروسوپس سنراريا* سان گڏي وئي هجي. مڃيو وڃي ٿو ته هي وڻ واوونيا ۽ منار (Gulf of Mannar) وارن علائقن ۾ گهڻي عرصي کان موجود آهي. هن قسم ۾ ڳانڍاپن (نوڊن) تي ڪنڊا جوڙا ۾ ٿيندا آهن. ڪنڊن جي مقدار ۾ فرق به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، ڪڏهن ڪڏهن تقريباً بي ڪنڊا وڻ به ملن ٿا.

ان جي پکڙجڻ جي اولهندي حد، يعني ايڪوئيڊور ۽ پيرو ۾، *N.&nbsp; جليفلورا (juliflora)* 
آساني سان *[[نيلٽما پاليڊا]] (Neltuma palida)&nbsp; سان [[ ھائبرڊ (حياتيات)|هائبرڊ]] بڻجي ٿي، جنهن ڪري ان کي ساڳئي قسم يا انهن جي [[حياتياتي خاصيت|باھمي خصوصيت]] جي ڪري هائبرڊ قسمن کان الڳ سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.

جيتوڻيڪ هن وڻ جي عمر لڳ ڀڳ 60 سال سمجهي وڃي ٿي، پر پوءِ به هي هڪ سخت جان ٻوٽو آهي.

==مقامي نالا==
*Neltuma juliflora* جا ڪيترائي مقامي نالا آهن، پر ڪو به هڪ خاص ۽ عام [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ناهي، سواءِ "[[mesquite]]" جي، جيڪو *Neltuma* جي ڪيترن ئي قسمن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. اسپينش ۾ ان کي *bayahonda blanca*، فرينچ ۾ *bayarone Français*، ۽ [[Creole language|ڪريئول]] ۾ *bayawonn* چيو وڃي ٿو. ٻيا ملندڙ جلندڙ نالا جهڙوڪ *bayahonde*، *bayahonda* ۽ *bayarone* به استعمال ٿين ٿا، پر اهي [[Neotropical]] علائقن ۾ *Neltuma* جي ڪنهن به قسم لاءِ ٿي سگهن ٿا. تامل ٻولي ۾ هن ٻوٽي کي سيماي ڪرُوويلم (சீமைக் கருவேலம்، seemai [[Vachellia nilotica|karuvelam]]) چيو وڃي ٿو. دنيا جي مختلف حصن ۾ هن وڻ کي *algarrobe*، *cambrón*، *cashaw*، *épinard*، *mesquite*، *mostrenco* يا *mathenge* به سڏيو وڃي ٿو. ڪيترائي غير مخصوص نالا ان ڪري به آهن جو پنهنجي وڏي علائقي ۾ هي سڀ کان وڌيڪ عام mesquite آهي، تنهنڪري مقامي ماڻهو ان کي رڳو "bayahonde"، "algarrobe" وغيره چون ٿا. "[[Velvet mesquite]]" ڪڏهن ڪڏهن انگريزي نالي طور ڏنو وڃي ٿو، پر اهو اصل ۾ ٻي قسم *Neltuma velutina* لاءِ درست آهي.

1800ع جي آخر ۾ [[Arizona]]، [[New Mexico]] ۽ [[Texas]] جي رياستن ۾ هن وڻ کي *mesquit* ۽ *algaroba* سڏيو ويندو هو. ٽيڪساس ۽ نيو ميڪسيڪو ۾ ان کي *honey locust* به چيو ويندو هو، جيڪو نالو ان وقت به مشهور *Gleditsia triacanthos* سان گڏ استعمال ٿيندو هو. ٽيڪساس ۾ ان کي *honey pod* ۽ *ironwood* پڻ چيو ويو.




== جارحاڻي نسل طور ==


*N. juliflora* انهن ڪيترن ئي ملڪن ۾ جارحاڻي ٻوٽي (Invasive weed) طور سڃاتي وڃي ٿي، جتي ان کي متعارف ڪرايو ويو. هن کي [[ايٿوپيا]]، [[هوائي ٻيٽ| ھوائي]]، [[سري لنڪا]]، [[J
جميڪا]]، [[ڪينيا]]، [[وچ اوڀر]]، [[ڀارت]]، [[نائيجيريا]]، [[سوڊان]]، [[صوماليا]]، [[سينيگال]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[نميبيا]]، [[بوٽسوانا]] ۽ [[برازيل]] جي اتر اوڀر حصي ۾ انتهائي نقصانڪار جارحاڻي ٻوٽو سمجهيو وڃي ٿو. اهو [[آمريڪا جي ڏکڻ اولھ]] ۾ پڻ هڪ وڏو نقصانڪار ٻوٽو آهي. هن ٻوٽي کي ختم ڪرڻ ڏکيو ۽ مهانگو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پاڙن مان ٻيهر وڌي سگهي ٿو.

آسٽريليا ۾، [[ميسڪوئٽ (وڻ)]] (Mesquite) 
 کان وڌيڪ زرخيز زرعي زمين تي قبضو ڪري چڪو آهي، جنهن جا سخت معاشي ۽ ماحولياتي اثر پيا آهن. هن جا ڪنڊا ۽ هيٺيون گهڻيون ٽاريون اهڙا ڳاڙها جهنگ ٺاهين ٿيون، جن مان ڍور پاڻي تائين به پهچي نٿا سگهن. اهو چراگاهن جي گاھ وارن علائقن تي به قبضو ڪري ٿو ۽ ٿورو موجود پاڻي استعمال ڪري ٿو. جيڪي ڍور وڏي مقدار ۾ ان جون ڦريون کائين ٿا، اهي [[اعصابي زهر]] (۰Neurotoxicity) وارن الڪلوئڊز سبب بيمار يا زهريلا ٿي سگهن ٿا. هي ٻوٽو زمين جي ڪٽاؤ جو سبب به بڻجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي ٻوٽن ۽ جانورن جا رهائشي علائقا تباهه ٿي وڃن ٿا. ان سان گڏ اهو جهنگلي جانورن جهڙوڪ سور ۽ ٻليون کي به لڪڻ جي جاءِ فراهم ڪري ٿو.

[[افار (ايٿوپيا)|افار علائقي]] (ايٿوپيا) ۾، جتي ميسڪوئٽ کي 1970ع جي آخر ۽ 1980ع جي شروعات ۾ متعارف ڪرايو ويو، ان جي جارحاڻي واڌ [[هڪ جهڙي پوک]] (monoculture) جو سبب بڻجي، مقامي ٻوٽن کان پاڻي ۽ سج جي روشني کسي ٿي ۽ مقامي جانورن ۽ ڍورن لاءِ کاڌو مهيا نٿي ڪري. علائقائي حڪومت [[فارم آفريڪا]] (FARM-Africa) نالي [[غير سرڪاري تنظيم| اين جي او]] سان گڏ هن وڻ جي ڪاٺ کي تجارتي طور استعمال ڪرڻ جا طريقا ڳولي رهي آهي، پر مقامي مالدار، جيڪي ان کي “شيطاني وڻ” سڏين ٿا، زور ڀرين ٿا ته *N.&nbsp;juliflora* کي مڪمل طور ختم ڪيو وڃي.

سري لنڪا ۾ هي ميسڪوئٽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[همبنٽوٽا]] ڀرسان ڇانوَ ۽ زمين جي ڪٽاؤ کي روڪڻ لاءِ پوکيو ويو. پوءِ اهو همبنٽوٽا ۽ [[بنڊالا نيشنل پارڪ]] جي چوڌاري گهاس وارن علائقن ۾ پکڙجي ويو، جتي آسٽريليا ۽ ايٿوپيا جهڙا ئي مسئلا پيدا ٿيا. *N.&nbsp;juliflora*، جيڪا وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي اصل رهواسي آهي، سري لنڪا ۾ *katu andara* نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. ان کي 1880ع ۾ متعارف ڪرايو ويو ۽ هاڻي اهو هڪ انتهائي سنگين جارحاڻي نسل بڻجي چڪو آهي.

ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] ۾ *N. juliflora* هڪ جارحاڻي نسل طور ظاهر ٿي آهي. هن ٻوٽي کي پهريون ڀيرو 1877ع ۾ برطانوي حڪمرانن ڏکڻ ڀارت جي سڪل علائقن ۾ پوکڻ لاءِ آندو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ وزيراعلا ڪي. ڪمار] جي دور ۾، رياستي حڪومت ايندھن جي ڪاٺ جي کوٽ کي پورو ڪرڻ لاءِ *ديوي جي وڻن* جي پوک جي حوصلا افزائي ڪئي، ۽ ان کي زرعي زمينن کي جانورن کان بچائڻ لاءِ باڙ طور به استعمال ڪيو ويو. 2017ع ۾ [[Madras High Court|مدراس هاءِ ڪورٽ]] جي مدورئي بينچ رياستي حڪومت کي حڪم ڏنو ته هن نسل کي رياست مان ختم ڪيو وڃي. 2022ع ۾، حڪومت جي ڪارڪردگيءَ کان مطمئن نه ٿيڻ سبب، هاءِ ڪورٽ حڪومت کي فوري طور پاليسي ٺاهڻ جي هدايت ڪئي ته جيئن هن ٻوٽي کي ختم ڪري سگهجي. 13 جولاءِ 2022ع تي رياست هن جارحاڻي نسل جي خاتمي لاءِ پاليسي جاري ڪئي.

يورپ ۾، *N. juliflora* کي 2019ع کان يورپي يونين جي جارحاڻي غير ملڪي نسلن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته هن نسل کي يورپي يونين جي ڪنهن به ملڪ ۾ درآمد، پوک، ٽرانسپورٽ، واپار، پوکڻ يا ڄاڻي واڻي قدرتي ماحول ۾ ڇڏڻ جي اجازت ناهي.

== ممڪن زهريت ==
هن ٻوٽي جي ڦرين ۾ اعصابي زهر وارا الڪلوئڊ شامل آهن، جيڪي جيڪڏهن ڍور گهڻي مقدار ۾ کائين ته زهريلا ثابت ٿين ٿا.

== استعمال ==
ديوي وڻ جون ڦريون مٺيون، خوراڪ لائق ۽ غذائيت سان ڀرپور آهن، ۽ [[پيرو]]، [[چلي]] ۽ [[ڪيليفورنيا]] جي مقامي ماڻهن لاءِ روايتي کاڌي جو ذريعو رهيون آهن. ڊگهن سفرن دوران پياس گهٽ ڪرڻ لاءِ اڳي انهن ڦرين کي چٻايو ويندو هو. اهي ڪچيون، اُٻريل، سڪايل يا پيسي اٽو ٺاهي ماني ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. انهن کي زمين هيٺ محفوظ به ڪيو ويندو هو يا هلڪو الڪوحلي مشروب ٺاهڻ لاءِ خمير ڪيو ويندو هو.

هن نسل جا ٻيا استعمال [[چارو]]، ڪاٺ ۽ ماحولياتي انتظام شامل آهن. هن ٻوٽي جي [[اندروني ڪاٺ]] ۾ flavanol]] (-)-
mesquitol غيرمعمولي مقدار ۾ ملي ٿو.

[[ايڪوئيڊور]] جي [[مڪارا ڪينٽن]] (Macará Canton) ۾، *N. juliflora* سڪل ٻيلن ۾ ملي ٿي، جتي اها ڪيترن ئي [[ٻيلائي پيداوار]] لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڪٽجندڙ قسمن مان هڪ آهي. (2007): Uso, manejo y conservacion de *"yosú", Stenocereus griseus* (Cactaceae) en la Alta Guajira colombiana [Usage, Management and Conservation of *yosú, Stenocereus griseus* (Cactaceae), in the Upper Guajira, Colombia]. [Spanish with English abstract] *Acta Biológica Colombiana* *'12'''(1): 99-112. PDF fulltext

## خارجي ڳنڍڻا

* Long-thorn Kiawe  Hawaii Invasive Species Council
* Prosopis juliflora (mesquite) - CABI Invasive Species Compendium
* Long-thorn Kiawe  Kauai Invasive Species Committee (KISC)
* Prosopis juliflora (Fabaceae)  Hawaiian Ecosystems at Risk
* Prosopis juliflora  Pacific Island Ecosystems at Risk  Hawaiian Ecosystems at Risk
* Prosopis juliflora  GISD

## حوالا