open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گهرام فقير گاڏهي جو قبرستان

**گهرام فقير گاڏهي جو قبرستان** (انگريزي:Graveyard of Guhram Fakir Gadehi) سنڌ جي دادو ضلعو جي خيرپور ناٿن شاه تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي ۾ ڳوٺ حملاڻي گاڏهي جي اوڀر طرف ڏيڍ ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. گهرام فقير ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي ڏينهن ۾ ميانوال تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن ۽ سندس معتقد هو. قبرستان تمام قديم آهي جنهن پرسان هڪ قديم بستي جا پڻ آثار آهن. گهرام فقير گاڏهي جي مدفن کان پوءِ سندس نالي سان مشهور ٿيو. هن قبرستان وٽ ميانوال تحريڪ جو دائرو پڻ آهي. دانرو ميانوال تحريڪ جي مقدس جاءِ سمجهي وڃي ٿي. هن قبرستان ۾ ڪجهه مقبرن جي ديوارن تي فريسڪو چٽسالي پڻ بهترين ٿيل آهي جيڪا سنڌ جو تاريخي ورثو آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
زمرو:دادو ضلعي جا تاريخي ماڳ
هنگو، پاڪستان

**هنگو، پاڪستان** (انگريزي: Hangu, Pakistan) پاڪستان  جو هڪ انساني وسندي  جو Hangu ۾ واقع آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا
مردان

**مردان** (انگريزي: Mardan؛ پشتو ۽ اردو: مردان) پاڪستان جي صوبي، خيبر پختون خواه جي ضلعي مردان جو هڪ شهر آهي. پشاور جي وادي ۾ واقع، مردان خيبر پختون خواه جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي (پشاور کان پوءِ). اهو هڪ تيزي سان وڌندڙ شهر آهي جنهن 20هين صدي جي پوئين اڌ ۾ آبادي جي تيزي سان واڌاري جو تجربو ڪيو.

1800 ق.م جي آس پاس، مردان جي آس پاس وارو علائقو گنڌارا قبر ڪلچر جو حصو هو. قديم هندستاني بادشاهه، اشوڪا جا پٿر جا ڪتبا، ڀرپاسي شهباز گڑھي ۾، ساڄي کان کاٻي خروستي رسم الخط ۾ لکيل، موريا دور (200ع جي وچ ڌاري) جي تاريخ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ لکڻ جي تاريخ جي ابتدائي ناقابل ترديد ثبوتن جي نمائندگي ڪن ٿا. ويجھي تخت بائي جنهن ۾ هڪ قديم ٻڌ ڌرم جا آثار موجود آهن، ان کي 1980ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثي واري سائيٽ جي طور تي درج ڪيو ويو.

## تفصيلَ
مردان جي پکيڙَ 632 چورس ڪلوميٽر آهي، ۽ ان جي مجموعي آبادي 358,604 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 310 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:خيبر پختونخوا
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر
مينگورا

**منگورا** (انگريزي: Mingora) پاڪستان  جو جي صوبي خيبر پختونخوا وڏو شهر  آهي.

## تفصيلَ
منگورا  جي مجموعي آبادي 331,091 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 984 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:خيبر پختونخوا
زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر
زمرو:پاڪستان جا شهر
پرياڻي پير جو مقبرو

**پرياڻي پير جو مقبرو** (انگريزي:Tomb of Paryani Pir) سنڌ جي دادو ضلعو جي خيرپور ناٿن شاه تعلقو جي شھر خانپور پرسان ڏکڻ اوڀر پاسي قريب تر پرياڻي پيرن جي قبرستان ۾ واقع آهي. هنن پيرن لاءِ ڏند ڪٿا آهي ته هيءَ پير پَرِيءَ (Fairy) جو اولاد آهن پر اها ڳالھ يقين جوڳي نظر نه ٿي اچي. محققن موجب اهڙي قبيلي جا مقبرا آهن جيڪي ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي ڏينهن ۾ يا پوءِ ميانوال تحريڪ جا سرگرم ڪارڪن ۽ سپھ سالار ٿي سگهن ٿا. محققن پينٽنگ ۾ مليل سال مان ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جو دور ڄاڻايو آهي. پرياڻي پيرن جي قبرستان ۾ ٻين مقبرن جيان هن مقبري جي ديوارن تي فريسڪو چٽسالي موجود آهي. فريسڪو چٽسالي پڻ ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور کي ظاهر ڪري ٿي ۽ مقبري جي طرز تعمير به ٻنهي دورن جي عڪاسي ڪري ٿي. هن مقبري جيان ٻين مقبرن جي ديوارن تي فريسڪو چٽسالي ميسارجي رهي آهي. 

## حوالا

زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
ڇانگا مانگا

**ڇانگا مانگا** (انگريزي: Changa Manga؛ اردو: چھانگا مانگا) قصور ۽ لاهور ضلعن، پنجاب ۾ پاڪستان جو ھڪ پوک ٿيل ٻيلو آهي جنهن ۾ جهنگلي جيوت جو تحفظ شامل آهي،  اهو لاهور کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. اهو ڪنهن وقت دنيا جو سڀ کان وڏو انسان بڻيل ٻيلو هو پر هاڻوڪي وقتن ۾ وڏي پيماني تي غيرقانوني طور تي ٻيلن جي کوٽائي ڪئي وئي آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:لاھور ضلعو
مي ڊي

thumb|ھوائي جھاز جي ايمرجنسي لينڊنگ
**مي ڊي**  هڪ هنگامي طريقيڪار جو اصطلاح آهي جيڪو ريڊيو ڪميونيڪيشن سان رابطي ۾ پريشاني جي علامت طور بين الاقوامي طور تي استعمال ٿيندو آهي.  

اهو گهڻو ڪري فضائي جهازن ۽ سامونڊري جهازن جي لاءِ جان جوکم واري هنگامي حالت جي نشاندهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ، پر ڪجهه ملڪن ۾ مقامي تنظيمون جهڙوڪ فائر فائٽر ، پوليس فورس ۽ ٽرانسپورٽ تنظيمون به اهو اصطلاح استعمال ڪنديون آھن. هي لفظ شروعاتي هنگامي اعلان جي طور تي ٽي دفعا استعمال ڪيو ويندو آهي (“May Day May Day May Day”).  

## تاريخ
”مئي ڊي“ جو طريقو 1921 ۾ لنڊن جي ڪرائونڊ ايئرپورٽ تي هڪ سينئر ريڊيو آفيسر پاران شروع ڪيو ويو.  فريڊرڪ اسٽينلي ميڪ فورڊ  آفيسر کان هڪ لفظ سوچڻ لاءِ چيو ويو جيڪو پريشاني جي نشاندهي ڪندو ۽ هنگامي (ايمرجنسي)  حالت ۾ سڀني پائلٽ ۽ زميني عملدارن کي سَولائيءَ سان سمجهي سگهجي ٿو. جيئن ته ان مھل گهڻو ٽريفڪ پيرس جي ڪرائونڊون ۽ لي بورجٽ هوائي اڏي جي وچ ۾ هو، تنھنڪري  هن ٻڌايو ته ”ميڊي يا مي ڊي“ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ فرانسيسيائي مائيڊر (’منهنجي مدد ڪريو‘) استعمال ڪيو، جيڪو *وينس مائيڊر* (’اچو ۽ منهنجي مدد ڪريو‘) جو *مخفف آهي* .  مئي ڊي يا مي ڊي جو مئي ڊي يا مئي ڏينھن جي موڪل سان ڪوبه واسطو نه آهي. 

وائس ڪال ”مئي ڊي“ کان اڳ ، SOS ۾ مئي ڏينهن جي ڪال جي برابر مورس ڪوڊ موجود هو. 1927 ع ۾ ، واشنگٽن ۾ بين الاقوامي ريڊيو ٽيليگراف ڪنوينشن ، ايس او ايس ريڊيوٽو ٽيلي گراف (مورس ڪوڊ) ڪال جي بدران ريڊيو ٽيليفون ايمرجنسي ڪال جي ڏينهن وائس ڪال مئي جي ڏينهن جي طور تي اختيار ڪئي. 

## مئي ڊي ڪال
جيڪڏھن ريڊيو نہ ھجڻ واري صورتحال ۾ مي ڊي نہ موڪلي سگھجي تہ مختلف پريشاني جا اشارا ۽ مدد جي لاءِ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿيون. ان کان سواءِ ، هڪ ويسل يا  جهاز کان ٻي جهاز ڏانهن مي ڊي ڪال موڪلي سگهجي ٿو. انکي مي ڊي ريلي سڏيو ويندو آهي. 

آمريڪي ايئر اسپيس جي اندر مي ڊي ڪال ڪندڙ شھري جهازن کي وفاقي هوائي جهاز انتظاميا طرفان حوصلا افزائي ڪئي وئي آهي ته ضرورت جي مھل ڪنهن حصن کي خارج ڪن ياا جتي اهي غير لاڳاپيل آهن (اصلي ماخذ جي طور تي سرمائيداري، ڪيپيٽلائيزيشن) : 

ڪُوڙي يا غلط ايمرجنسي ڪالون ڪيترن ئي ملڪن ۾ ڏوھ آهن ۽ ان ۾ ڏنڊ ، بحالي ۽ ممڪن قيد جي سزا ٿي سگهي ٿو. 

## وڌيڪ ڏسو

* هوائي جهازن جي هنگامي تعدد 
* مدد لاءِ سڏ ڪريو 
* سي ڪيو ڊي 
* پريشاني جو هڪ نشان 
* عالمي سامونڊي پريشاني سيفٽي سسٽم 
* پين پين 
* سيڪيورٽي 
* SOS ايس او ايس يعني (سيو اوور سئول)  
* جھاز جو ايمرجنسي ڪوڊ  

## حوالا

## ٻاھريان ڳنڍڻا

* پريشاني سان منهن ڏيڻ ۽ ڪال ڪالز سان 
* ACP135 (F): مواصلاتي هدايتون: مسئلو حل ڪرڻ ۽ روڪڻ 
* بوٽنگ حفاظت: وي ايڇ ايف پرائمر ، وي ايڇ ايف استعمال ۽ غلط استعمال 
* ٿامسن جي اڏام پکيئجڻ کان پوءِ ميڊي کي فون ڪري رهي آهي 
* ٽرانسپورٽ ڪينيڊا: ريڊيو مصيبت جي طريقيڪار واري ڪارڊ TP9878

زمرو:انگريزي ٻولي
زمرو:حفاظت
کوڙ جي جنگ

**[[ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي لغاري|کوڙ]] جي جنگ**(انگريزي:Battle at Khore ) کي کور واري جنگ لکيو ويو آهي جيڪا مغلن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 1699ع ڌاري موجده سنڌ جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي ۾ گاج نديءَ جي ڪناري ٽوڙ واري ڳوٺ ڀرسان لڳي جنهن جو آچار فارسي ٻوليءَ ۾ مورخن بگاڙي کور لکيو ۽ جنهن جي تڪليد ۾ انگريزي ٻولي ۽ سنڌي ٻولي ۾ لکيل تايخن ۾ به کور نالو درج ڪيو. اصل ۾ اهو ٽوڙ آهي جنهن کي هاڻ يونين ڪائونسل جو درجو مليل آهي. مغلن ڪلهوڙن کان خراج وصول ڪرڻ چاهيو جنهن جي انڪار تي مغلن دور ۾ تڏهوڪي ملتان ۽ لاهور جي گورنر شهزادو محمد معزالدين لشڪر وٺي سنڌ ڪاهي آيو ته ميان دين محمد ڪلهوڙو جيڪو 1692ع ۾ پنهنجي پيءُ ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي وفات کان پوءِ گاڏي نشين ٿيو هو تنهن پنهنجي ماڻهن قاسم ۽ ڪمال کي ٺاھ لاءِ شهزادي موڪليو ۽ خراج قبول ڪيو. مغل فوج واپس ٿي ته شاهه بهارو جي ڀاءُ مقصودي مغلن تي حملو ڪيو ته شهزادي مڇرجي ڳوٺ ڳاڙهي تي حملو ڪيو ۽ ڪلهوڙن کي ڪٽنب سميت گرفتار ڪرڻ چاهيو پر ميان يار محمد ڪلهوڙو فوج گڏ ڪري گاج ڪناري مغل فوج جو مقابلو ڪيو. سخت جنگ لڳي ۽ رتو ڇاڻ ٿي. تحفتہ الڪرام موجب وڏي خونريزي ٿي ۽ علائقو رت جي ريج ۾ ٻُڏي ويو. ساڳو ورجاءُ ٻين تاريخن به ڪيو آهي ته علي احمد بروهي پڻ ڪيو آهي. پروفيسرعبدالله مگسي هن کي کوڙ جو قبرستان لکيو آهي هن جنگ بابت ڪاڇو هڪ اڀياس ڪتاب ۾ به ساڳي ڳالھ لکيل آهي پر عزيز ڪنگراڻي وڌيڪ تحقيق جي روشني ۾ هن جنگ کي ٽوڙ ڳوٺ وٽ جنگ لکيو آهي. ۽ ڳوٺ تاج محمد دولتاڻي به ساٿه نڀايو جنھنجو وڏو دولت خان ھو جنھن ڪري دولتاڻي لغاري جي نالي سان سڏجڻ لڳو هن جنگ ۾ مغل ڪمانڊر راجا گج سنگھ ڀٽي، سورجمل اُڌيپوري ۽ راءِ اُڌي سنگھ کٽي ماريا ويا ۽ ڪلهوڙن جي جنرلن ۾ تاجو ليکي اول، جادو فقير ۽ ٻين جان جا نذرانا ڏنا. مغلن جي فتح ٿي. ميان دين محمد ڪلهوڙو گرفتار ٿيو ۽ ميان يار محمد ڪلهوڙو قلات هليو ويو.

## حوالا
زمرو:تاريخ
زمرو:سنڌ جي تاريخ
گلشير پنهور

**گلشير پنهور** (انگريزي:Gulsher Panhwar) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ ۽ انگريزي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ سماج سڌارڪ آهي.

## زندگي جو احوال
گلشير پنهور 24 آڪٽوبر 1969ع تي خدا بخش پنهور جي گهر ۾ ڳوٺ دلاور پنهور، جوهي تعلقو، دادو ضلعو ،سنڌ ۾ جنم ورتو.

## تعليم ۽ عملي زندگي
گلشير پنهور پرائمري تعليم ڳورنمينٽ پرائمري اسڪول ڳوٺ شهمير گاڏهي مان 1980ع ۾ پاس ڪئي. هن مئٽرڪ جو امتحان گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهي مان 1987ع ۾ پاس ڪيو. هن انٽر جو امتحان استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو منجهان 1991ع ۾ پاس ڪيو. پنهور پوء پرائيويٽ طور تعليم حاصل ڪئي. هن بي اي جي ڊگري 1995ع ۾ ۽ ايم اي اڪنامڪس ۾ ڊگري 2005ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪئي. هن بي ايڊ جي ڊگري 2000ع ۾ ۽ ايم ايڊ جي ڊگري2007ع ۾ علامه اقبال اوپن يونيورسٽي مان حاصل ڪئي.

## علم ۽ ادب
گلشير پنهور 1989ع ۾ پرائيمري استاد مقرر ٿيو ۽ علمي خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو آهي. هن لکڻ جي شروعات 2003ع ۾ ڪئي. هن سنڌي توڙي انگريزي ۾ ڪيترائي ئي مضمون لکيا آهن جيڪي سنڌي ۽ انگريزي ٻوليءَ جي اهم اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. سندس مضمون ايڪسپريس ٽربيون، ڊان، دي نيشن ۽ ٻين ڪيترين اخبارن ۾ ڇپجن ٿا. هن تعليمي ماهر طور اسلام آباد ، مراڪش ۽ سينيگال ملڪن ۾ منعقد سيمينارن ۾ شرڪت ڪئي آهي. سماج سڌارڪ طور به ڪم ڪندو رهيو آهي ۽ ڪيترين ئي سماجي تنظيمن سان سلهاڙيل رهيو آهي. 

## حوالا

زمرو:سنڌي ليکڪ 
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
ارطغرل غازي (سيزن)

**ارطغرل غازي** (ديريلش: ارطغرل) ترڪي ۾ سرڪاري ٽي وي چينل ٽي آر ٽي 1 تي پیش ڪيل ڊرامي Diriliş Ertuğrul جو اردو ترجمو آهي. جنهن جو پهريون سیزن 2015ع تي پاڪستان ۾ هم نيٽ ورڪ جي چینل هم ستاري تي پیش ڪيو ويو آهي. ۽ ٻيو ڀيرو نئي اردو دبنگ سان گڏ اپریل 2020ع تي پي ٽي وي هوم تي هلايو ويو آهي.

## حوالا

زمرو:اردو ٻولي جا ٽيليويزن پروگرام
زمرو:اسلامي ٽيلي ويزن سلسلو
ڪياماڙي

**ڪياماڙي** (انگريزي: Kiamari) پاڪستان  جو هڪ پاڙو  آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:ڪراچي جا گردونواح
ايبٽ آباد

**ايبٽ آباد** (اردو: ایبٹ آباد) پاڪستان جي صوبي خیبر پختون خوا جو هڪ شهر ء ايبٽ آباد ضلعی جو گاديء جو ھند آهي. هي پاڪستان جو 40 هون وڏو شهر آهي ۽ آبادي جي لحاظ کان خيبر پختون خواهه صوبي جو چوٿون وڏو شهر آهي. ايبٽ آباد شھر جي مجموعي آبادي سال 2017ع جی آدم شماری مطابق 2,45,670 ماڻهن تي مشتمل آهي. اهو اٽڪل 120 ڪلوميٽر (75 ميل) اسلام آباد-راولپنڊي جي اتر ۾ ۽ پشاور کان 150 ڪلوميٽر (95 ميل) اوڀر طرف، 1,256 ميٽر (4,121 فوٽ) جي اوچائي تي آهي. ڪشمير ٿورڙي مفاصلي تي اوڀر طرف آهي.

ٻي اينگلو-سک جنگ کان پوءِ، انگريزن سڄي پنجاب جي علائقي کي پشاور تائين ضم ڪري ڇڏيو. ايبٽ آباد جو بنياد 1850ع جي شروعات ۾ برطانوي راڄ جي بنگال آرمي ۾ هڪ برطانوي فوجي آفيسر جيمس ايبٽ طرفان رکيو ويو ۽ هري پور جي جاءِ تي ان کي هزاره جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 9 نومبر 1901ع تي انگريزن پنجاب جي اتر-اولهه ضلعن مان هڪ اتر-اولهه سرحدي صوبو قائم ڪيو. مطلب ته ايبٽ آباد هاڻي نئين ٺهندڙ صوبي جو حصو هو. 

برطانوي راڄ جي پاڪستان ۽ هندستان جي تسلط ۾ ورهاڱي جي اعلان کان پوءِ سرحد صوبي ۾ ريفرنڊم ڪرايو ويو ۽ نتيجو پاڪستان جي حق ۾ آيو. 1955ع ۾ ايبٽ آباد ۽ سڄو سرحد اولهه پاڪستان جو حصو بڻجي ويو، پر 1970ع ۾ ٻيهر صوبو قائم ڪيو ويو ۽ هزاره ضلعي ۽ ٻن قبائلي ايجنسين کي ضم ڪري نئون هزاره ڊويزن ٺاهيو ويو جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ايبٽ آباد هو. 1947ع ۾ قائم ٿيو، ايبٽ آباد ۾ پاڪستان آرمي جي شروعاتي آفيسر ٽريننگ اڪيڊمي، پاڪستان ملٽري اڪيڊمي، جنهن جو مخفف PMA سان حوالو ڏنو ويو آهي.

## تفصيلَ
ايبٽ آباد  جي مجموعي آبادي 2,08,491 ماڻهن تي مشتمل آهي ۽ 1,256 ميٽر سطح سمنڊ کان مَٿانهينءَ تي واقع آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:خيبر پختونخوا
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر
زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون
زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون
بنون

thumb|بنون، پاڪستان
**بنون** (انگريزي: Bannu) پاڪستان  جو هڪ شهر  جو بنون ضلعو ۾ واقع آهي.

## تفصيلَ
بنون جي پکيڙَ 1,227 چورس ڪلوميٽر آهي، ۽ ان جي مجموعي آبادي 1,167,892 ماڻهن تي مشتمل آهي۔

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:شهر
زمرو:خيبر پختونخوا
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر
ڊيرا اسماعيل خان

**ڊيرا اسماعيل خان** (اردو: ڈیرہ اسماعیل خان؛ پشتو: ډېره اسماعيل خان، مختصر طور: ڊي آءِ خان) ڊيرا اسماعيل خان ضلعي جو هڪ شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي، جيڪو صوبي خيبر پختونخوا ۾ واقع آهي. اهو پاڪستان جو ڏهون وڏو شهر آهي ۽ آبادي جي لحاظ کان خيبر پختونخوا صوبي ۾ ٽيون يا چوٿون وڏو شهر آهي. ڊيرا اسماعيل خان سنڌو درياءَ جي اولهه ڪناري تي، گومل درياءَ سان ان جي سنگم تي تي واقع آهي.

اهو صوبائي گاديءَ واري هنڌ پشاور کان 300 ڪلوميٽر (190 ميل) ڏکڻ ۾ ۽ ملتان، پنجاب کان 230 ڪلوميٽر (140 ميل) اتر اولهه ۾ آهي.

## وڌيڪ ڏسو
* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:شهر
زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر
زمرو:پاڪستان جا شهر
ملڪ نديم

**ملڪ نديم** (انگريزي:Malik Nadeem) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر ۽ پروفيسر هو.

## زندگي جو احوال
ملڪ نديم جو اصل نالو عبدالرزاق ملڪ هو. هيءُ 8 اپريل 1946ع تي ڪشمور ضلعو جي شهر ڪنڌڪوٽ ۾ پيدا ٿيو. سنڌي ادب ۾ ايم اي ۽ ايل ايل بي جون ڊگريون حاصل ڪيائين. هيءُ منفرد شاعر هو پر تحقيق جي شعبي ۾ به سندس اهم خدمتون آهن.  ملڪ نديم جي شاعري ۾ خاص طور تجريدي نظم سڃاڻپ هئي. شاھ عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ سنڌيءَ شعبي ۾ پروفيسر رهيو. هن ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ پڻ حاصل ڪئي. سندس تجريدي نظمن جو ڪتاب پڻ ڇپيل آهي.  سندس فرزند سڪندر مهراڻ پڻ ادب جي شعبي سان سلهاڙيل آهي، جنهن تازو  سندس شاعريءَ جو ڪتاب ”منهنجي جواني ڪنهن به موسم نه چورائي“ ترتيب ڏئي ڇپرايو. ملڪ نديم 9 مارچ 2010ع ۾ وفات ڪري ويو.

## حوالا

زمرو:شاعر
پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊ جي فهرست

**پاڪستان ۾ ڊائلنگ ڪوڊ جي فهرست** (انگريزي: List of dialling codes in Pakistan) پاڪستان  ۾ ڊائلنگ ڪوڊ جي فهرست  آهي. 

## شهرن ۽ ضلعن جا ڊائلنگ ڪوڊ
پاڪستان ۾ ايريا ڪوڊ ٻن کان پنجن انگن تي مشتمل آهن؛ عام طور تي ننڍو شهر، ڊگهو اڳياڙي. سڀني وڏن شهرن ۾ ٻه عددي ڪوڊ آهن. ننڍن شهرن ۾ ڇهه عدد ڊجيٽل هوندا جڏهن ته وڏن شهرن ۾ ست عددي نمبر هوندا. آزاد ڪشمير جون ٽيليفون لائينون پنج عددن تي مشتمل آهن. پهرين جولاءِ 2009ع تي ڪراچي ۽ لاهور جا ٽيليفون نمبر ست عددن مان تبديل ڪري اٺن عددن ۾ تبديل ڪيا ويا. اهو سڀني فون نمبرن جي شروعات ۾ 9 شامل ڪرڻ سان مڪمل ڪيو ويو جيڪو 9 يعني سرڪاري ۽ نيم سرڪاري لائينن سان شروع ٿيو ۽ ٻين سڀني لائينن ۾ 3 شامل ڪري.
پاڪستان جي مختلف شهرن ۽ ضلعن لاءِ ڊائلنگ ڪوڊز جي فهرست هيٺ ڏنل آهي.

## وڌيڪ ڏسو

* پاڪستان
* پاڪستان جي شھرن جي فھرست

## حوالا

زمرو:پاڪستان
زمرو:پاڪستان سان لاڳاپيل فهرستون
محمد ابراهيم گنب

**محمد ابراهيم گنب** (انگريزي:Muhammad Ibrahim Ganb) (جنم:1 مارچ 1933, وفات: 12 جون 2002ع) برطانوي هندستان ۾ سنڌ ۾ پيدا ٿيندڙ بهترين استاد ۽ ادب دوست شخصيت هو.

## زندگي جو احوال
محمد ابراهيم گنب پٽ گل محمد گنب  1 مارچ 1933ع ۾ دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڳوٺ گل محمد گنب ۾ جنم ورتو. هن سنڌي فائينل ۽ استاد طور تربيت واري تعليم جوهي ۾ حاصل ڪئي. هيءُ 1951ع ۾ استاد مقرر ٿيو ۽ سندس پهرين مقرري سندس ڳوٺ ۾ ٿي. بعد ۾ هيءُ دادو ۽ جوهي تعلقن جي مختلف ڳوٺن ۾ استاد طور خدمتون سرانجام ڏنائين. هن بعد ۾  ڳوٺ گل محمد گنب کان لڏي جوهي شهر ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ 1980ع ۾ نوڪري تان رٽائرڊ ٿيو. 
هيءُ پنهنهنجي دور جو ماهر استاد طور مشهور هو. هن جو علم ادب سان تمام گهڻو لڳاءُ هوندو هو. آڳاٽي دور ۾ سنڌي فائينل ۾، سنڌي ٻولي، شاعريءَ ۽ ان جي اصولن سان گڏ نثر بابت استادن کي سکيا ڏني ويندي هئي. اهوئي سبب آهي جو اهي استاد سنڌي ٻولي سان گڏ فارسي ٻولي، سنڌي شاعري ۽ مضمون نويسي جا ڄاڻو هوندا هئا. محمد ابراهيم گنب پڻ انهن استادن مان هڪ هو. هو سٺو نثر نگار به هو ته سنڌي شاعريءَ بابت به پرک رکندو هو. هن لکيو پر سندس مواد محفوظ نه رهيو آهي. محمد ابراهيم گنب اتساهيندڙ استاد رهيو. هن جو نياڻين جي تعليم جي حوالي سان وڏو ڪردار رهيو. هن پنهنجي نياڻين کي به اعلي تعليم ڏياري ته تڙ جي نيڻين جي تعليم لاءِ به ڪوشان رهيو. ادبي ذوق سبب 1980ع ۾ رٽائر ٿيڻ کان پوءِ ڪتابن جو دڪان کوليائين. جتي ادبي تاريخي ۽ اسلامي ڪتاب پڻ رکيائين. ٻارن لاءِ ماهوار گل ڦل ۽ ٻيا رسالا دڪان تي رکندو هو. پاڙي جي بي پهچ ٻارن ۾ گل ڦل رسالو مفت ۾ ڏيندو هو ته جيئن پڙهڻ ۽ پرائڻ.. ادبي حوالي سان سندس ويجهڙائپ احمد خان مدهوش، اڪبر جسڪاڻي ،عزيز ڪنگراڻي ۽ ٻين علم دوست ۽ ادب دوست ماڻهن سان پڻ رهي. 1999ع ۾ اڪبر جسڪاڻي لئبرري قائم ڪرڻ ۾ به سٿ جو سهڪاري رهيو. 1996ع ۾ هيءُ يگانو استاد ۽ ادب دوست فالج ۾ مبتلا ٿيو پر بيماري سان بردباري سان جهيڙيائين. 

## وفات
محمد ابراهيم گنب 12 جون 2002ع ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.
## حوالا

زمرو:استاد 
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
سنڌ جون يونين ڪائونسلون

**سنڌ جون يونين ڪائونسلون** 

## ڊويزن تريتيبوار يونين ڪائونسلون
ھتي ھر ھڪ ڊويزن جي سمورن ضلعن جون يوسيز درج ڪريو

## ضلعي ترتيبوار يونيون ڪائونسلون
ھتي ھر ھڪ ضلعي جي ضلعي ترتيب سان يوسيز لکو

## وڌيڪ ڏسو
*

## حوالا

زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون
زمرو:پاڪستان جون يونين ڪاؤنسلون
استاد

**استاد** (انگريزي:Teacher) ھڪ سکيا ڏيندڙ علمي ادبي شخصيت هجي ٿو. استاد کي والد پرابر سمجهيو وڃي ٿو. پرائمري کان يونيورسٽي تائين تعليم ڏيندڙ استاد آهي جيڪي انسان جو ڊهڻ تراشي ٿو.

## حوالا
تاج بلوچ

**تاج بلوچ** (جنم 25 مئي 1940 يا 1942، وفات 4 جون 2020)  سنڌي ٻولي جو شاعر ھيو، ھن جو پورو نالو، تاج محمد بُلو (جتوئي) ھيو. سندس جنم 25 مئي 1940 (1942) تي ضلعو سکر جي تعلقو پنو عاقل لڳ ڳوٺ سردار محمد مُراد خان بُلو ۾ ٿيو. ھيءُ غزل ۽ نظم جو شاعر ھيو. تاج بلوچ ساھتي رسالو ماھوار ”سوجهرو“ جي چيف ايڊيٽر ھيو، سندس خدمتن عيوض کيس صدارتي ايوارڊ پڻ مليو. ھي ريڊيو تي آرجي پڻ ھيو. ھن ايم اي تائين تعليم حاصل ڪئي ھئي. ھي سنڌي ادبي سنگت جو اڳوڻو جنرل سيڪريٽري ھيو.

## ادبي پورھيو
تاج بلوچ جي شاعري جا چار ڪتاب ڇپيل آهن:
*’درد جو صحرا‘ (1970ع)،
*’خوشبو جو زهر‘ (1987ع)، 
*’لفظن جو ماتم‘ (1994ع)،
*’دل جزيرو اداس موسمن جو‘ (2004ع)


## وفات
تاج بلوچ 80 سال جي ڄمار ۾  دل جو دورو پوڻ سبب ڪراچيءَ ۾ لاڏاڻو ڪري ويو، کيس صفوران ڳوٺ، ڪراچي ۾ دفنايو ويو.

## پڻ پڙھو
* عطا محمد ڀنڀرو

## حوالا

زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:سنڌي ليکڪ
زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو
بشير احمد رند

**ڊاڪٽر بشير احمد رند**(انگريزي:Dr. Bashir Ahmed Rind ) سنڌ پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ پروفيسر ۽ محقق آهي. سندس ڪتاب پڻ شايع ٿيل آهن.

## زندگي جو احوال
ڊاڪٽر بشير احمد رند، نظام الدين رند جي گهر ۾ 3 اپريل 1966ع تي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڳوٺ مٺو خان لاشاري ۾ پيدا ٿيو. هن وقت ڄامشورو ۾ رهائش پذير آهي. 

## تعليم
پروفيسر بشير احمد رند پرائيمري تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. هن مئٽرڪ جو امتحان 1990ع ۾گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهي مان پاس ڪيو ۽ انٽر 1992ع ۾ گورنمينٽ استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو مان ڪيائين. هن بي اي 1994ع ۾ پاس ڪئي، ايم اي اسلامي ثقافت ۾ 1996ع ۾ سنڌ يونيورسٽي مان حاصل ڪئي ۽ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري 2007ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪئي.

## علمي خدمتون
پروفيسر بشير احمد رند شروع ۾ سيڪنڊري استاد طور 1993ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهي ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. هيءُ  2002ع ۾ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري اسلامي ثقافت جي مضمون ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج جوهي ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو. بعد ۾  2005ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو جي شعبي اسلامي ثقافت ۾ اهليت جي بنياد تي ليڪچرار مقرر ٿيو. ترقي ماڻيندي ايسوسيئيٽ پروفيسر ٿيو. هاڻ پروفيسر ۽ شعبي اسلامي ثقافت جو چيئرمين پڻ آهي.

## تحقيقي ڪم
پروفيسر بشير احمد رند ڪيترائي تحقيقي مقالا لکيا آهن. ڪيترن ئي ملڪ گير سيمينارن ۾ پنهنجا تڄقيقي مقالا پيش ڪري چڪو آهي. سنڌ يونيورسٽي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي ڪاميٽيون جو ميمبر پڻ آهي. سندس رهنمائي ۾ ڪيترائي رسرچ اسڪالر ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي ڪري رهيا آهن. سندس 2012ع ۾ ڇڀيل تحيقي ڪتاب سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو طرفان اسلامي ثقافت جي موضوع تي اسلامي ثقافت جي مضمون لاءِ ڊگري ڪلاسن جي لازمي ڪورس ۾ شامل آهي. ان کانسواءِ ڊاڪٽر بشير احمد رند جا اسلاميات بابت لکيل ڪتاب سنڌ ٽيڪسٽ بوڪ بورڊ ڄامشورو طرفان پڻ ڇپرايل آهن جيڪي پنجين ڪلاس کان نائين ڪلاس جي شاگردن لاءِ تيار ڪيل ۽ لازمي ڪورس ۾ شامل آهن.

## ڪتاب
*اسلاميات، ريسرچ گيٽ وي سوسائٽي، پاڪستان، 2007ع
*هديو ۽ سفارش، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور ، 2008ع 
*اسلامي تعليمات، گنج بخش ڪتاب گهر حيدرآباد 2012ع
*رشوت، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور، 2017ع
*اسلام جي معاشي تعليم ، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور

## حوالا

زمرو:محقق 
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
صفوران ڳوٺ، ڪراچي

صفوران ڳوٺ،  ڪراچي جي ضلعو اوڀر ۾ ھڪ سنڌي وسنديءَ جو نالو آھي، جيڪا يونيورسٽي روڊ ڀرسان ۽ سُپارڪو ڀرسان آھي. ھن وسندي جي ڀرسان ماروئڙا ڳوٺ، موسميات چوڪ، صفوران چوڪ (چورنگي) آھن.

## حوالا

## ٻاھريان ڳنڍڻا
* ڪراچي ويب سائيٽ .
* سفوران ڳوٺ ڪراچي بلاگ.
* http://www.wikimapia.org/1885479/Al-Azhar-Garden

زمرو:ڪراچي جا گردونواح
متان نہ مڃين

**متان نہ مڃين** (انگريزي: Mataan Na Manjeen مخفف: MNM Sindhi) فيس بڪ تي سنڌي ٻوليءَ ۾ پھريون ۽ مشھور مزاحيہ پيج آھي، ھي پيج 12 جولاءِ 2016 تي ٺاھيو ويو. متان نہ مڃين کان اڳ ڪو بہ خاص مزاحيہ سنڌي پيج فيس بڪ تي موجود نہ ھو. متان نہ مڃين کي سنڌي ميمز جو بانيڪار پڻ سڏيو ويندو آھي. 
## تاريخ
متان نہ مڃين 12 جولاءِ 2016ع تي ٺاھيل پيج آھي. پھرين ھفتي ۾ متان مڃين کي 15 ھزار لائيڪ مليا ۽ پھرين سال پوري ٿيڻ تي لائيڪ جو تعداد 95 ھزار ٿي ويو. ھن وقت ھن پيج جا ٻہ لک کان وڌيڪ فالوور آھن. ان کان سواءِ انسٽاگرام تي 13 ھزار ۽ ٽوئيٽ تي ست ھزار فالوور آھن. ھي پيج ڪنھن بہ مذھبي توڙي سياسي نظرين سان سلھاڙيل ناھي.

## وائرل
متان نہ مڃين طرفان پوسٽ ڪيل آيڊيو شڪيلان کي ڪروڙين ماڻھن ڏٺو ۽ ٻڌو ۽ اھا اڃان تائين ھڪ محاوري طور استعمال ٿئي ٿي، مالڪن پاران رابطي ڪرڻ کان پوءِ اھا آيڊيو ڊليٽ ڪئي وئي پر تيستائين اھا وڊيو وائر ٿي چڪي ھئي. ان کانسواءِ ھندوستاني فلم رئيس تي ٺاھيل مزاحيہ وڊيو کي 20 لک کان وڌيڪ ماڻھو ڏسي چڪا. علي گل ملاح جا لفظ ”پيسئي جو مستي آ“ کي پڻ پھرين دفعي متان نہ مڃين وائرل ڪيو. 

## حوالا
پپراسر آبشار

**پپراسر آبشار** (انگريزي:Piprasar Waterfall) سنڌ، پاڪستان جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي شھر واهي پانڌي ويجهو گورک هل اسٽيشن ويندڙ رستي کان اولھ طرف کيرٿر جابلو سلسلي ۾ نئي نلي يا نري جي وهڪري سان هڪ لڀائيندڙ آبشار آهي.

## ماڳ جو هنڌ
پپراسر جو آبشار کيرٿر جابلو سلسلي ۾ قديم قلعن ميان جو ڪوٽ ۽ ڪارو ڪوٽ جي وچ ۾ نئي نلي يا نري جي وهڪري سان آهي. هن جي ڏکڻ ۾ ڪارو ڪوٽ ۽ اتر ۾ ميان جو ڪوٽ آهي. اولھ ۽ اوڀر ۾ لڳو لڳ ٽڪريون اٿس.

## نالي جو پسمنظر
هيءُ آبشار هڪ حسين ترين تفريحي توڙي تاريخي ماڳ آهي. پپرا سر سنڌي زبان جو مرڪب نالو آهي. پپرا جو مطلب پپر آهي ۽ جڏهن ته سر جو مطلب ڍنڍ يا تلاءُ يا ڪنب آهي. پپراسر جو مطلب ٿيو پپر وڻ واري ڍنڍ يا چشمو. پپراسر آبشار واري ڪنڀ وٽ پپر جا ننڍا وڻ آهن جنهنڪري مٿس نالو پپرا سر پيل ڀانئجي ٿو. هيءَ تلاءُ نما ڪنب پپراسر جي آبشار جو پاڻي ئي جوڙي ٿو.

## تاريخ
هن ماڳ بابت ڪتاب ڪاڇو هڪ اڀياس ۾ تفصيلي ذڪر آهي. مقامي ماڻهن جون روايتون پڻ هن ڪنب ۽ آبشار کي غير مسلم ماڻهن سان منسوب ڪن ٿيون. چيو وڃي ٿو ته هت غير مسلم ماڻهن جي عبادت گاھ به هئي جيڪا ميسارجي وئي آهي. غير مسلم ماڻهن جي روايت جي لحاظ سان ۽ پپر جي وڻ جي نسبت سان ٻڌمت ڏانهن ڌيان ڇڪجي ٿو. ڇاڪاڻ ته پپر جي وڻ جي ٻُڌمت ۾ مذهبي طور وڏي اهميت آهي. ٻوڌي مذهبي روايتن موجب مها آتما گوتم ٻڌ پپر هيٺان چلي (Mediation) مان گذريو ۽ پنٿ جاري ڪيو هو. پپر جي پن کي به ٻُڌ مت ۾ تقدس حاصل آهي. ان پسمنظر ۾ سوچجي ٿو ته غير مسلم واري مقامي ماڻهن جي روايت کي تقويت ملي ٿي ۽ ممڪن آهي ته هيءَ ماڳ ۽ آبشار ٻُڌمت سان تعلق رکندو هجي. سنڌ ۾ قديم آثارن منجهان ٻُڌمت جي ٻين علامتن کانسواءِ ٺڪرن تي پپر جي پن جي نقش نگاري پڻ دريافت ٿيل آهي. تاريخي طور به معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ ٻڌمت گهڻو وقت رهيو آهي. قبل مسيح ۾ موريا گهراڻي جي اشوڪا يا آسوڪا جي دور کان وٺي سنڌ ۾ ٻُڌمت يا ٻڌ ڌرم عام هو. موريا گهراڻي کان راء گهراڻو ۽ برھمڻ گهراڻي تائين ٻڌ ڌرم جو عروج رهيو. ايم ايڇ پنهور موجب ٻڌ ڌرم سومرا شاهي گهراڻو جي دور تائين به سنڌ ۾ رهيو. چچ نامو ۾ ذڪر ڪيل ٻُڌيا پرڳڻو (ڪاڇو) به هن سحر انگيز آبشار کان ڪو گهڻو پري ناهي. هيءُ خوبصورت آبشار ٻُڌيا پرڳڻي کان اٽڪل 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقع هو ۽ آهي. هن آبشار جي آس پاس جبلن ۾ نقش نگاري ۾ ٻُڌمت جا ٺُلھ ۽ ٻيون علامتون وڏي مقدار ۾ مليون آهن جيڪي به هن راءِ جي تصديق ڪن ٿيون. ٻُڌمت جي انهن علامتن بابت ڪتابنڪاڇو هڪ اڀياس، سنڌ ٽوئر ازم اين آر ڪيالاجيڪل جرني ، اي گلمپس ان ٽه هسٽري آف سنڌ ۽ انڊس اسڪرپٽ ان اسٽونز ڪتابن ۾ تفصيل سان ڪيو ويو آهي. انهيءَ نسبت سان چئي سگهجي ٿو ته پپراسر جو آبشار ۽ ماڳ ٻُڌمت جي ماڻهن جو رهيو هوندو ۽ ممڪن آهي ته پپراسر نالو به تڏهوڪي زماني کان وٺي اڄ تائين رائج آهي.

## حوالا

زمرو:سياحت
زمرو:دادو ضلعو
سنڌ آنلائن اسڪول

**سنڌ آنلائن اسڪول ڊاٽ ڪام (Sindh Online School)** سنڌي ٻوليءَ جي آنلائن تعليمي ويبسائٽ آھي، جنھن جو 7 جون 2020 تي حيدرآباد جي گُل عُرساڻي هاءِ اسڪول ۾ افتتاح ڪيو ويو  .. ھيءَ رضاڪاڻه بنيادن تي جوڙيل سنڌي تعليمي ويبسائٽ آھي جتي ڪلاس 1 کان 10 تائين سنڌ ٽيڪسٽ بوڪ بورڊ  جي نصاب مطابق وڊيو ليڪچرز ٺاھي رکيا ويندا آھن. سنڌ آنلائن اسڪول جو مقصد سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پڙهايو ويندڙ نصاب ڊجيٽائز ڪري سنڌ جي پٺتي پيل تعليم کي جديد دور ۾ داخل ڪرڻ آهي. سنڌ آنلائن اسڪول رضاڪار ساٿين وسيلي ڪم ڪري ٿو جن ۾ انتظاميا، استاد، ويب ڊولپر ۽ گهڻ گهرا شامل آهن.

## مقصد
* سنڌ جي تعليم کي جديد دؤر ۾ داخل ڪرڻ
* سنڌ ۾ سائنسي تعليم کي عام ڪرڻ
* جديد سکيا وسيلي سنڌين کي ڀَڙ ڪرڻ
* روايتي تعليم کان ھٽي تخليقي سکيا ڏيڻ
* مفت ۽ معياري سکيا وسيلي نوجوانن کي اڳتي آڻڻ
* ڊجيٽل پليٽفارمز تي سنڌيءَ ۾ سکيا کي عام ڪرڻ

## بنياد وجهندڙ
سنڌ آنلائن اسڪول جو باني قمبر ضلعي سان تعلق رکندڙ سيڪنڊري اسڪول ٽيچر قدير احمد ڪانڌڙو آهي. نواڻ ۽ ٽيڪنولجي سان دلچسپي رکندڙ قدير احمد جي ذهن ۾ آنلائن سنڌي تعليمي پليٽفارم جو خيال ڪورونا وبا ۾ ڊگهي مُدي تائين بند پيل اسڪول ڏسي آيو. هُن پنھنجي ان وقت جي ويب ڊولپر دوست عبيد الله ٿھيم جي مدد سان پنھنجي خيال کي عملي جامو پارائي پنھنجي مرحوم والد رٽائرڊ پرائمري استاد محمد اسماعيل ڪانڌڙو کي ڀيٽا طور پيش ڪيو. شروعات ۾ سنڌ آنلائن اسڪول جو نالو قدير پنھنجي والد مرحوم جي نالي ساڻ منسوب ڪيو هو ۽ iteleclass يعني اسماعيل ٽيلي ڪلاس جي نالي سان هڪ ڊومين پڻ خريد ڪيو ويو هو پر ڪجهہ ئي ڏينهن بعد محترم عبدالله عزيز ٿھيم طرفان والد جي نالي بجاءِ سنڌ جي نالي سان تعليمي پليٽفارم کي شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني وئي جنهن بعد سنڌ آنلائن اسڪول نالي تي اتفاق ڪيو ويو ۽ 7 جون 2020 تي سنڌ آنلائن اسڪول جو افتتاح گل عرساڻي هاءِ اسڪول حيدرآباد ۾ ڪيو ويو.

## ادارتي عملو
* 
* پروفيسر مشتاق ميمڻ، ڊائريڪٽر
* سعيد عامر بلوچ، فئنانس آفيسر
* اعجاز ترڪ، سرپرست
* عابد حسین جوڻيجو، صلاحڪار
* قدير احمد ڪانڌڙو، ايڊمنسٽريٽر
* 
* 
* 
* 
* 
*

## حوالا
ڄام مبارڪ خان جو مقبرو

**[[ڄام مبارڪ خان]] جو مقبرو**(Tomb of Jam Mubarak Khan) سنڌ جي ضلعي ٺٽا جي شھر ٺٽو ڀرسان مڪلي جي تاريخي قبرستان ۾ واقع آهي. سندس مقبري جو بنياد جمادي الاول مهيني، 895 ھجري بمطاق 1490ع ۾ رکيو ويو جيڪو سما گهراڻي جي حڪمران ڄام نظام الدين سمو عرف، "ڄام نندي" جي دور ۾ مڪمل ٿيو. ڄام مبارڪ اصل ۾ ڄام نظام الدين جو پُٽ هو.  ڄام مبارڪ خان کي خان اعظم جو لقب مليل هو جيڪو مغلن سان لڙندي 895 ھجري بمطاق 1490ع ۾ شهيد ٿيو هو. جڏهن 890 ھجري بمطاق 1485ع ۾ شاھ بيگ ارغون سبي تي حملو ڪري ڄام نندي طرفان سبيءَ تي مقرر بهادر خان کان قلعو کسي، پنهنجي ڀاءُ، محمد جي حوالي ڪيو ته محمد سنڌ جي آڪيڙي ۽ چانڊڪا پرڳڻن تي به قبضي جي ڪوشش ڪئي. ڄام نظام الدين، ڄام مبارڪ خان جي سربراهيءَ ۾ فوج موڪلي جنهن محمد مغل تي ڀرپور حملو ڪيو. نتيجي ۾ محمد ارغون مارجي ويو ۾ سبي ٻيهر ڄام نندي جي حڪمراني ۾ شامل ٿيو.  مڪليء ۾ سمن حڪمرانن منجهان ڄام مبارڪ خان جو پهريون مقبرو آهي جنهن جو بنياد سال 895 ھجري بمطابق 1490ع رکيو ۽ رازن ڪتبا لکيا.

## حوالا

زمرو:ٺٽو ضلعو
زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ
زمرو:سنڌ جي تاريخ
سنڌ (عرب خليفي صوبو)

سنڌ عرب سلطنت جو هڪ صوبو هيو، جيڪو اميه ۽ پوءِ عباسي دورِ حڪومت ۾ پڻ صوبو رهيو.

سنڌ ۾ عرب دور حڪومت سنڌ تي عربن ڪيترائي حملا ڪيا جيڪي سڀ ناڪام ويا تيستائين جڏھن 712 ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ تي آخري حملو ڪيو ويو، جنھن کانپوءِ سنڌ تي عربن جو قبضو ٿي ويو. عربن جي ٽن گهراڻن جي سنڌ تي راڄ ٿيو.
# بنو اميه جا حاڪم يا گورنر
# بنو عباس جا حاڪم يا گورنر
# هباري گهراڻي جي آزاد حڪمراني

## سنڌ ۾ بنو اميه گهراڻي جو دور

بنو اميه جي گورنرن جو دور 92ھ- 132ھ تائين هليو ۽ عيسوي سال مڀابق 712ع کان 1011ع تائين هليو

## سنڌ ۾ بني عباس گهراڻي جو دور
سنڌ ۾ بني عباس جي گورنرن جو دور پهرئين عباسي خليفي ابو العباس السفاغ جي دور ۾ ابو مسلم طرفان مفلس العبدي سحبتاني کي سنڌ جو پھريون گورنر مقرر ڪيو. عباسي دور جو آخري گورنر هارون بن ابي خالد ۽ خليفو متوڪل علي الله هو.

## سنڌ ۾ هباري گهراڻي جو دور

سنڌ ۾ هباري حڪومت 240ھ/ 824ع کان 401ھ/ 1010ع تائين قائم رهي

## پڻ ڏسو

* سنڌ تي عربن جا حملا
* بنو اموين جي سنڌ تي حڪومت
* ھباري خاندان
* سنڌ جي تاريخ
*موسي بن يحيٰ برمڪي

## حوالا

## ٻاھريان ڳنڍڻا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ (خليفي صوبو)
ڄام مبارڪ خان

**ڄام مبارڪ خان** (انگريزي:Jam Mubarak Khan) سنڌ جي سما حڪمران گهراڻي جو فرد، سپھ سالار ۽ وزير رهيو. هن وطن جي دفاع ۾ ڪيئي معرڪا سر ڪيا ۽ شهيد ٿيو.

## تفصيل
ڄام مبارڪ خان سنڌ جي سما گهراڻي جي حڪمران ڄام نظام الدين سمو عرف ڄام نندي جو پٽ هو جنهن کي ڪن مورخن دولھ دريا خان جو لقب سمجهيو آهي.ڄام مبارڪ خان جو مقبرو ٺٽو ضلعو جي شھر ٺٽو ڀرسان مڪلي جي تاريخي قبرستان ۾ واقع آهي سندس مقبري جو بنياد جمادي الاول مهيني، 895ھ بمطاق 1490ع ۾ رکيو ويو جيڪو سما گهراڻي جي حڪمران ڄام نظام الدين سمو عرف عام ڄام نندي جي دور ۾ مڪمل ٿيو. ڄام مبارڪ خان کي خان الاعظم جو لقب مليل هو جيڪو مغلن (منگولن) سان لڙندي 895ھ بمطاق 1490ع ۾ شهيد ٿيو هو جڏهن ته دولھ دريا خان 1521ع يا 1520ع ۾ شهيد ٿيو هو. اهو دولھ دريا خان نه پر ڄام مبارڪ خان هو جنهن ارغونن کي شڪست ڏني. جڏهن 890ھ بمطاق 1485ع ۾ شاھ بيگ ارغون سبي تي حملو ڪري ڄام نندي طرفان سبيءَ تي مقرر بهادر خان کان قلعو کسي پنهنجي ڀاءُ محمد حوالي ڪيو ته محمد سنڌ جي آڪيڙي ۽ چانڊڪا پرڳڻن تي به قبضي جي ڪوشش ڪئي. ڄام نظام الدين ڄام مبارڪ خان جي سربراهيءَ ۾ فوج موڪلي جنهن محمد مغل تي ڀرپور حملو ڪيو. نتيجي ۾ محمد ارغون مارجي ويو ۾ سبي ٻيهر ڄام نندي جي حڪمراني ۾ شامل ٿي. مڪليءَ ۾ سمن حڪمرانن منجهان ڄام مبارڪ خان جو پهريون مقبرو آهي جنهن جو بنياد (895ھ بمطاق 1490ع) ۾ رکيو ويو ۽ رازن ڪتبا لکيا. هيءُ وزير پڻ رهيو. ڪتبا واضع ڪن ٿا ته اها مزار ڄام مبارڪ خان جي آهي. ايم ايڇ صديقي پنهنجي پي اي ڊي جي انگريزي مقالي” ارغونن ترخانن جي تاريخ“ ۾ به بحث ڪيو آهي ته دولھ دريا خان ۽ مبارڪ خان ٻه الڳ شخص آهن. هي مقالو 1972ع ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي پاران شايع ٿيل آهي. ايم ايڇ صديقي جي راءِ کي ڊاڪٽر لاکي پنهنجي ڪتاب ”سنڌ جو تاريخي ۽ تحقيقي جائزو“ ۾ رد ڪرڻ جي نهايت ڪمزور ڪوشش ڪئي آهي. 

## ڄام مبارڪ جي مزار جا ڪتبا
'مبارڪ خان جي مزار جي تعمير وارو ڪتبو:
هٰذا المقام في زمان خان الاعظم ميان مبارک خان بن سلطان نظام الدين شاه سخي حبيب الله. آغاز بنياد من جمادي الاول سنه خمس وتسعين وثمان مائة.

*ترجمو
ھيءُ مقبرو خان اعظم میان مبارڪ خان پٹ سلطان نظام الدین شاھ ، سخي ﷲ جي دوست (حبیب اللہ) جی دور ۾ تعمیر ڪيو ویو۔ ھن جی تعمیر جی شروعات جمادی الاول سن 895ھ ۾ ڪئي وئي ( ھن جو بنیاد جمادی الاول سن 895ھ ۾ رکیو ویو)

*ڪاتب:
کتبه قطب الدين بن محمود – احمد بن دريا خان غفر الله لہ.

*ترجمو 
*ھیءُ ڪتبو قطب الدین پٹ محمود احمد پٹ دریاخان لکیو اھی ۔اللہ تعالي سندس مغفرت فرمائي

*ڏکڻ واري دروازي جي ٻاهران پيشانيءَ تي ڪتڀو:
قال النبي ﷺ اذتحيرتم في الامور والستعينو من اهل القبور صدق يارسول الله. هذا المقام بامر خان الاعظم مبارڪ خان بن سلطان نظام الدين شاهه بن صدرالدين شاهه بن صلاح الدين شاهه بن سلطان رکن الدين شاهه. وهو المظفر علي مغلان الهري والقندهار.

*ترجمو 
نبي اڪرم ﷺ جن فرمایو:
" جڏھن توھان دنیاوي مامرن ۾ حیران ء پریشان ٿي وڃو تہ پوء اللہ وارن جي مزارن ذریعي مدد حاصل ڪیو۔" 
اي اللہ جا رسول تو سچ فرمایو۔
ھيءُ مزار (مقبرو، روضو) تعمیر ڪئي وئي آهي بحڪم خان الاعظم مبارڪ خان پٽ سلطان نظام الدین شاھ پٽ صدر الدین شاھ پٽ صلاح الدین شاھ پٽ سلطان رڪن الدین شاھ۔ ھیءُ اھا شخصیت آهي جنھن ھرا (هرات) ۽ قنڌار جي مغل بادشاھن تي فتح حاصل ڪئي هئي۔

*مبارڪ خان جي مزار جي سيراندي وارو ڪتبو:
يا ﷲهذا مرقد المعطرللخان الاعظم شهيد مبارک ٻن سلطان نظام الدين.

*ترجمو
يا ﷲ.. هيءَ سُرهي مزارخان الاعظم شهيد مبارڪ خان
بن سلطان نظام الدين جي آهي.
## حولا

زمرو:تاريخ
زمرو:تاريخ پاڪستان
زمرو:ٺٽو ضلعو
زمرو:سما جاتيون
زمرو:سما شاهي گهراڻو
زمرو:سنڌي سورما
زمرو:سنڌ جي تاريخ
ظاهر سهراب فقير ڪنگراڻي

**ظاهر سهراب فقير ڪنگراني** (انگريزي:Zahir Suhrab Fakir Kingrani) ميانوال تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن هو. سندس مقبرو سنڌ جي دادو ضلعو جي خيرپور ناٿن شاه تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي ۾ ميان نصير محمد ڪلھوڙو جي قبرستان ويجهو خستہ حال ۾ موجود آهي. ڪاڇي واري علائقي ۾ سندس ڪيترائي ئي تڪيا ملڻ ٿا جن بابت روايتون آهن ته انهن جاين تي ظاهر سهراب فقير ڪنگراڻي عبادت ۾ مشغول رهندو هو. سنڌ جي مشهور محقق حڪيم عبدالحميد چانڊيو موجب هو شمس تبريزي جو مريد هو پر ڪن محقق ان راءِ سان سهمت نه آهن. خيرپور ناٿن شاھ تعلقي ۾ سندس عقيدت منڊي جو حلقو تمام وسيع آهي. هن فقير جي زندگي جو سربستو احوال نه ٿو ملي.

## حوالا

زمرو:ڪهاڻيڪار
زمرو:سنڌي ماڻھو 
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
شبير لاشاري

**شبير لاشاري** (انگريزي:Shabir Lashari) سنڌ ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي جو شاعر، ڪلاڪار ۽ صحافي آھي.

## زندگي جو احوال
شبير لاشاري جو پورو نالو غلام شبير پٽ الهيار لاشاري آهي. سندس جنم دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي جي تاريخي شهر واهي پانڌي ويجهوڳوٺ دودو برهماڻي ۾ 1 اپريل 1988ع تي ٿيو.

## تعليم
شبير پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول دودو برهماڻي مئٽرڪ هاءِ اسڪول واهي پانڌي، انٽر ڊگري ڪاليج جوهي ۽ گريجوئيشن استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو منجهان ڪئي.

## ادب ۽ شاعري
شبير لاشاري شاعري جي شروعات 1998ع ۾ ڪئي. هن پهريان يامين غمگين ٻٻر ۽ بعد ۾ احمد خان مدهوش جي شاگردي ۾ علم عروض جي ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس شاعري مختلف سنڌي رسالن نئين زندگي ، هالار، عبرت مئگزين، ڪاوش سنڊي مئگزين، عوامي آواز مئگزين نوجوانن جو آواز ۽ ٻين ڪيترين ئي اخبارن ۾ شاعري ڇپيل آهي ۽ ڇپندي رهي ٿي. هن 2000ع ۾ احمد خان مدهوش ۽ ٻين دوستن سان گڏجي سنڌي ادبي سنگت شاخ واهي پانڌي جو بنياد وڌو ۽ 2004ع ۾ گائڪ عبدالغفور جسڪاڻي کان باقاعدي راڳ جي سکيا ورتي. هن مختلف سنڌي اخبارن، سنڌ ٽي وي ۽ ٻين چئنلن ۾ صحافي طور ڪم ڪيو آهي. هن اخبارن ۾ مختلف موضوعن تي مضمون پڻ لکيا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي ماڻھو 
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
مال جو ڍڪ

**مال جو ڍَڪُ** (انگريزي:Animal Pound) اهڙي جڳھ جتي بي واهو چوپايو مال اوستائين واڙيو وڃي جيستائين ڪو سندس مالڪ ظاهر ٿئي يا مالڪي ڪري ان کي مال جو ڍڪ چئبو آهي. سنڌ ۾ برطانوي راڄ ۽ پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ به اٽڪل 1980ع واري ڏهاڪي تائين سرڪاري سطح تي تعلقي هيڊ ڪوارٽر شهرن يا اهم شهرن ۽ ڳوٺن ۾ مال جا ڍڪ هوندا هئا. انهن ڍڪن ۾ پوک جي ڀيل ڪندڙ بيواهو مال واڙيو ويندو هو ۽ اوستائين واڙيل رهندو هو جيستائين ان جي مالڪي ٿئي. مال جي ڍڪ تي ماڻهو مقرر هوندو هو جنهن کي ڍڪ منشي چئبو آهي جيڪو مال جي ڍڪ جي اڳاڙي ڪندو هو. جنهن جو مال ڍڪ ۾ هوندو سو ڇڏائڻ ايندو هو ته منشي کانئس مال پاران ڀيل ڪرڻ ۽ مال کي چارو گاھ کارائڻ جا پئسا وصول ڪري مال واپس ڪندو هو. هاڻ مال جي ڍڪ جو رواج گهٽجي ويو آهي. جيڪڏھن ٽن ھفتن تائين مال جو ڪوبہ مالڪ نہ ٿيندو ھيو تہ پوءِ اھو مال مارڪيٽ ۾ وڃي کپابو يا وڪرو ڪيو ويندو ھيو.

## حوالا
سوشانت سنگھ راجپوت

thumb|Sushant Singh Rajput snapped at the promotions of &#039;M.S. Dhoni - The Untold Story&#039; (cropped)
**سوشانت سنگھ راجپوت ** (21 جنوري 1986_ 14 جون 2020) ھڪ ڀارتي فلمي اسٽار، ڊانسر، ٽيلي ويزن شخصيت ، ھڪ ڪاروباري مخير ماڻھو ھيو. ھن پنھنجي ڪيريئر جي شروعات ٽيلي ويزن کان ڪئي.  سندس پھريون ڊرامو اسٽار پلس جو رومانٽڪ ڊرامو ڪِس ديش مين ھي ميرا دل (2008) ھيو ۽ انکانپوءِ زي ٽي وي جو مشھور سوپ اوپيرا پويتر رشتہ (2009_2011) ۾ ايوارڊ ماڻيل ڪارڪردگي ڏيکاري.

## موت
14 جون 2020 تي ھن پنھنجو انت آڻي ڇڏيو.

## حوالا

زمرو:2020ع جون فوتگيون
گهاڻو

**گهاڻو**(An Oil Press) يا گهاڻي سنڌ توڙي هندستان ۾ ھڪ قسم جي آڳاٽي مشين يا ڪل هوندي هئي جنهن ۾ تيلي ٻج پيڙي تيل ڪڍيو ويندو هو. خاص طور سرنهن، تُوريو، ڄانڀو ۽ ترن جي ٻج کي پيڙي تيل حاصل ڪيو ويندو هو. گهاڻي ۾ پيڙجڻ سان تيل الڳ نڪرندو هو ته ان ٻج جي کلن منجهان کڙ الڳ ٿيندي هئي جيڪا مال جي چاري لاءِ ڪم ايندي هئي. گهاڻي ۾ اٺ يا ڍڳو جوٽيو ويندو هو. گهاڻي هلائيندڙ کي چاڪِي ڪوٺيو ويندو هو. اڄ به ڪاڇو ۽ ٿر جي پٺتي پيل علائقن ۾ گهاڻا موجود آهن نه ته گهڻو ڪري ويهين صدي جي آخري ڏهاڪن ۾ بجلي ته هلندڙ لوھ جا گهاڻا آيا ته پراڻن گهاڻن جو رواج ختم ٿي ويو آهي.

## بناوت
گهاڻي جي بناوت ۾ ٿڙي، ٿانڀ، ڪٽورو، چونڪي، گنجي، لٺ ۽ ٻيلھ بيان ڪيو ويو آهي پر ان جي بناوت جا اهم حصا ٽي آهن. گهاڻي جا اهي ٽي حصا هيءُ آهن. هڪ اکري نما حصو جنهن ۾ تيلي ٻج وڌا ويندا هئا. ٻيو حصو لٺ هو جنهن جو هڪ ڇيڙو اکري نما حصي ۾ پوندو هو جنهن جو ٻيو ڇيڙو نار جي ڳاڌي نما حصي ۾ پوندو هو. جنهن ۾ اُٺ يا ڍڳو جوٽيو ويندو هو. جڏهن جوٽيل جانور پِڙُ ۾ گهمندو هو ته اکري نما حصي ۾ لٺ به گھمندي هئي ۽ ان ۾ پيل تيلي ٻج پيڙبندي هئي. تيل الڳ ننڍي نيساري جهڙي بناوت وسيلي ڪنهن ٿانءُ يا ڊٻي ۾ پوندو هو ۽ کڙ اکري نما جصي ۾ اکري جي شڪل ۾ گڏ ٿيندي هئي يا رهجي ويندي هئي.

## تاريخ
گهاڻي جي تاريخ قديم آهي. مورخن ۽ محققن ڄاڻايو آهي ته اول هٿرادو ڳرن پٿرن جي استعمال وسيلي تيلي ٻجن منهجان تيل حاصل ڪيو ويندو هو جن کي اوائلي هٿرادو گهاڻا چئي سگهجي ٿو. انهن هٿرادو نموني جي گهاڻن جو قبل مسيح ۾ سنسڪرتي لکتن ۾ ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ ارتقائي طور ڪاٺ جي گهاڻن جو رواج پيو جنهن بابت خاطري سان چئي نه ٿو سگهجي ته انهن جو رواج ڪڏهن کان پيو؟ اه خاطري ضرو آهي ته جانورن وسيلي هلندڙ ڪاٺ وارن گهاڻن جو رواج آڳاٽي زماني کان ويندي ننڍي کنڊ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ تائين ۽ ان کان پوءِ 1980ع واري ڏهاڪي تائين تيل پيڙڻ لاءِ ڪاٺ جي گهاڻن جو رواج هو. بعد ۾ بجلي اچڻ سان بجلي تي هلندڙ لوھ جا گهاڻا (مشينون) آيون. ان کان اڳ قديم رماني ۾ لوھ جي گهاڻن جو ڪوبه حوالو يا مثال نه ٿو ملي. ايستائين جو قبل مسيح کان وچئين دور (Medieval Period) تائين لوھ جي گهاڻن جو مثال تاريخ ۾ نه ٿو ملي.

## حوالا
لالٽين

**لالٽين** (انگريزي:Lantern) ھڪ قسم جي ٻٽي آهي جيڪا شمعدان وانگر ٻرندي آهي. هن ۾ گاسليٽ ڪم ايندو آهي. گاسليٽ واري حصي ۾ ڊٻري وسيلي وٽ پوندي آهي ۽ ان وٽ کي شيشو گهيريل يا پيل هوندو آهي. لالٽين جو استعمال دنيا ڀر ۾ هو. پاڪستان جي صوبنسنڌ، پنجاب بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا ۾ به استعمال ٿيندي هئي. اڄ به سنڌ ۾ ٿر ۽ ڪاڇو جي ٻهراڙي ۾ ڪم اچي ٿي. بجلي اچڻ کانپوءِ لالٽين جو واهپو ختم ٿي ويو آهي.

## حوالا
واهولو

**واهولو** (انگريزي:Adze) ھڪ قسم جو ڊکاڻڪو اوزار آهي جيڪو سنڌ، پاڪستان توڙي سڄي دنيا ۾ ڪم آندو وڃي ٿو. واهولو لوھ جو ٿيندو آهي جنهن جو منهن تيز ڌار وارو هوندو آهي ۽ هن جي ٻئي پاسي سَلُ يا سوراخ هوندو آهي جنهن ۾ ڪاٺ جو ڳڻ پوندو آهي. واهولو ڪاٺ کي گھڙڻ ۾ ڪم ايندو آهي. ڪاٺ مان مطتلف شيون جوڙڻ وقت ڪاٺ کي ڇلڻ ۾ ڪم ايندو آهي.

## حوالا

زمرو:اوزار
ڪارائي

**ڪارائي** (انگريزي:Saw) ھڪ قسم جو ڊکاڻڪو اوزار آهي جيڪو ڪاٺ کي ڪٽڻ يا چيرڻ ۾ ڪم ايندو آهي. سنڌ، پاڪستان توڙي سڄي دنيا ۾ ڪارائي جو واهپو يا استعمال هلي تو. ڪارائي لوھ جي ڊگهي ڦٽيل وانگر ٿئي ٿي جيڪا هڪ پاسي سوڙهي ٿئي ٿي ۽ مُٺئي واري پاسي ويڪري ٿئي ٿي. ڪارائي جو هٿيو يا مُٺيو ڪاٺ جو هوندو آهي. ڪارائي جو هڪ پاسو لسو ۽ ٻيو پاسو ڏنڊا هوندا اٿس.

## حوالا

زمرو:اوزار
ڪهاڙي

**ڪُهاڙي** (انگريزي:Axe) سنڌ، پاڪستان توڙي سڄي دنيا ۾ هڪ قديم آزار ڄاتو وڃي ٿو. ڪهاڙيء جا ننڍوڏائي يا سائيز موجب ڪافو نمونا ٿيڻ ٿا. ڪي ڪهاڙيون ٻه مُنهيون به ٿين ٿيون. ڪهاڙيء جو مذڪر ڪهاڙو آهي. هيءُ لوھ يا رُڪ مان ٺهندي آهي. هن ۾ سوراخ يا سَل ٿئي ٿو جنهن ۾ ڪاٺ جو ڳن پوندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪهاڙيء جي نسبت سان کوڙ محاورا پڻ مروج آهن.

## حوالا

زمرو:اوزار
ڏيئو

thumb|ڏيئو
**ڏيئو** (انگريزي:Diya/Ddiyo) ھڪ قسم جو مٽي مان جڙيل ٺڪر جو ٿانءُ آهي جيڪو قديم رماني کان سنڌ توڙي پاڪستان يا دنيا ۾ بتيءَ طور روشني لاءِ ڪم ايندو آهي. ڏيئي ۾ سرنهن يا ڄانڀو جو تيل پوندو آهي. ان ۾ ڪپھ جي وٽ پوندي آهي جيڪا تيل ۾ ٻُڏل هوندي آهي ۽ هڪ ڇيڙو ڏيئي جي ڪنار سان رکبو آهي. اتان کيس باھ ڏيئي ٻاربو آهي. ڏيئي جي روشني ڌيمي هوندي آهي.

**سويئز محقق ايرک وان** ڊينيڪن پنھنجي ڪتاب **خدائن جون بگيون (Chariots of the Gods)** ۾ لکيو تہ اوائلي دورن ۾ انسان خدائن کي روشني ڏيندڙ (ائين جيئن مٽيءَ مان ٺھيل ڏيئو ھجي) ان سان تشبيھ ڏيندي اھو ڀائيندا ھئا تہ خدا اونداھين مان ڪڍي روشني ڏيندڙ آھي. روشني، جيڪا اميد ھوندي آھي، اھا اميد ئي ھئي جيڪا يونانين پنھنجي وڏي خدا زيوس سان لاڳاپي ۾ ڏئي نالو رکيائونس تہ اھو زيوس آھي. زيوس يعني روشني ڏيندڙ. اھو ساڳيو زيوس ٻول يونان وارو وري عربي ٻوليءَ ۾ ”ضيا“ جي شڪل ۾ ملي ٿو يعني روشني. ڪنھن ٿي ڄاتو تہ اسان جي اوائلي سنڌي آواز ”ڏ“ جيڪو نرم ٿي ”د“ جي شڪل وٺندو اھو يونان سميت عبراني يا عربيءَ ۾ ”ز يا ض“ جي شڪل وٺندو. ۽ اھو مٿيون يوناني زيوس ھجي يا عربي ضيا ٻول اصل ۾ ٺيٺ سنڌي ٻول ”ڏيئو“ جي ئي شڪل آھن. ڏيئو جيڪو روشني ڏئي ٿو. 

اسان وٽ ان ڏيئي سان لاڳاپيل انيڪ ٻيا ڳڻ بہ ٿين، جيئن ڏياري (ڏيئن واري)، ڏيوالو يعني ڏيئن وارو، ڏيالو، يعني ڏيندڙ وغيرہ. 
سنڌي ٻول ”ڏيئي“ جي سفر يا ٻولين جي ڌات ٻولن بابت اھا تحقيق اولھ جي ٻولين جي ڌات ٻولن تي ڪم ڪندڙ **”ھارپر ڊگلس“ (Harper Douglas)** وارن پاران ڪرائي وئي آھي. ان مان اندازو لڳايو تہ ڪيئن ڪڙيءَ سان ڪڙي ملي رھي آھي. 

## حوالا

زمرو:تيل وارو ڏيئو
زمرو:لسانيات
زمرو:تاريخ
عائزہ خان

**عائزه خان** (انگريزي:Ayeza Khan) پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ مشهورپاڪستاني ڊراما اداڪار آهي جنهن جا ڪيترائي ئي ڊراما مقبول ٿيا آهن.

## زندگي جو احوال
عئزه خان جو اصل نالو ڪنزه خان آهي. هيءُ 15 جنوري 1991ع ۾ پيدا ٿي.
## فن ۽ ڊراما.
عائزه خان ڊرامن سيريلس ۾ مُک ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن ۾ زرد موسم 2012ع، اڌوري عورت 2013ع، ميري مهربان 2014ع، دو قدم ڏُور ٿي 2014ع، پياري افضل 2014ع، ثم ڪون پيا 2016ع، محبت تم سي نفرت هي 2016ع، ڪوئي چاند رک 2018ع ۽ ياران 2019ع ذڪر لائق آهن. هن ڊرامي ميري پاس تم هو ۾ ڪردار مهوش طور گهڻي واکاڻ حاصل ڪئي. کيس ڪيترائي اوارڊ ۽ اعزاز مليا آهن پر انهن ۾ لڪس اوارڊ، هم اوارڊ ۽ پاڪستان انٽرنيشنل اسڪرين اوارڊ ڳڻپ جوڳا آهن.

## ٽيليويزن ڊراما

## حوالا

زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون
زمرو:پاڪستاني عورت ڊانسر
زمرو:پاڪستاني فلمي اداڪارڻيون
زمرو:پاڪستاني ماڊل عورتون
زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:جيئرا ماڻهو
زمرو:سنڌي ماڻھو
زمرو:ڪراچي جا ماڻھو
زمرو:1991ع جون پيدائشون
ڳوٺ پريو جمالي

**ڳوٺ پريو جمالي**(انگريزي:Village Paryo Jamali) سنڌ جي دادو ضلعو جيجوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي ۾ تاريخي شهر واهي پانڌي کان ڏکڻ طرف قديم ڳوٺ آهي. هيءُ ڳوٺ پريو خان جمالي نالي شخص ٻَڌو هو. هن وڏي آبادي تي مشتمل ڳوٺ ۾ پرائيمري تائين تعليم حاصل ڪرڻ جي سهوليت آهي. هن ڳوٺ کي پيئڻ جي پاڻي لاءِ واٽر سپلاءِ پڻ مليل آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ
زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ
مڏ آبپاشي نظام

**مڏ آبپاشي نظام** (انگريزي:Madd Irrigation System) سنڌ ۾ گاج ندي جي پاڻي تي دادو ضلعو، جوهي تعلقو جي سرحدن ۾ کيرٿر جابلو سلسلي ۾ آبپاشي جو هڪ هٿرادو نظام آهي جنهن جي وسيلي ماڻهو قديم زماني کان وٺي جبلن جي ماٿرين جي زرعي زمين آباد ڪندا رهن ٿا.
## تفصيل
گاج قديم زماني کان وهندڙ آهي. محققن جي تحقيق موجب سنڌ ۾ واحد برساتي ندي آهي جنهن جو قديم زماني کان منفرد ايريگيشن سسٽم رهيو آهي. آبپاشي جو اهو نظام نه صرف برساتي پاڻي وسيلي هلندو آيو آهي پر گاج ٻارهو وهندڙ نئي آهي. گاج وسيلي قدرتي چشمن جي وهي ايندڙ پاڻي تي به پراڻي وقت کان پوکي راهي ٿيندي رهي آهي. ڪلهوڙن جي دور ۾ ته واهن جو نظام تشڪيل ڏنو ويو، جنهن کي انگريزن سنواريو ۽ سڌاريو ۽ گاج ايريگيشن سسٽم کي ڊويزن طور هلايو. اهو سسٽم پاڪستان جڙڻ کان پوءِ به روان رهيو پر هاڻ برباد ٿي ويو آهي. ٻيو مڏ آبپاشي نظام رهيو آهي. گاج ۾ قدرتي چشمن جي پاڻي تي ميداني علائقي ۾ واهن وسيلي آبادي ٿيندي رهي آهي پر گاج تي مڏ آبپاشي نظام به صدين کان وٺي اڄ تائين رائج آهي. مقامي ماڻهو جابلو علائقي ۾ گاج جي وهڪري تي مڏ آبپاشي نظام وسيلي چشمن وارو پاڻي لفٽ ڪري اتي جابلو سلسلي ۾ مٿانهين وايون ننڍيون وڏيون ماٿريون آڳاٽي دور کان آباد ڪندا آيا آهن. مڏ آبپاشي نظام ۾ ڪاٺ جون ٿوڻيون ڪم اچن. انهن تي ڪاٺ جا ڏڪ رکي تڏا وڇايا ويندا آهن. انهن تڏن تي مٽي ۽ ڇيڻا ڀوري هاريا ويندا آهن ته جيئن پاڻي گهٽ سيمو ڪري. چشمن جي پاڻي کي گاج جي وهڪري مان مٿي آڻڻ لاءِ ذري گهٽ گاج جي منڍ وٽ بند ٻڌو ويندو آهي. شروع وارو هنڌ مٿي هوندو آهي ۽ وهڪري وارو هنڌ هيٺ هوندو آهي جنهن ڪري پاڻي مٿي چڙهڻ لڳندو آهي. اولھ کان گاج جو پيٽ مٿي آهي ۽ اوڀر طرف وهڪرو هيٺ ٿيندو ويندو آهي. اولھ کان مٿانهين وٽ بند اچڻ سبب اوڀر طرف پهاڙن سان سطح هيٺ هئڻ ڪري پاڻي مٿي چڙهڻ لڳندو آهي. اهڙي طرح پاڻي مٿي کڻي آبادي ڪئي ويندي آهي. پاڻي مڏن وسيلي جبلن جي ڪنارن سان وهندي ڏسي حيراني ٿيندي ته مڏ آبپاشي نظام وارن ذهن جي رٿا تي رشڪ به ايندو. مڏ آبپاشي نظام وسيلي ڪڻڪ ۽ ترڪاري جام ٿيندي آهي. آبپاشي جي هن نظام وسيلي هميشه صرف چيٽ جو فصل ٿئي ٿو.مڏ آبپاشي نظام صدين کان وٺي رائج آهي.

## حوالا
ديڳ

**ديڳ** (انگريزي:Cauldron) ھڪ قسم جو پتل، ڪنجهي يا ڪنهن ڌاتو جو ٿانءُ آهي جيڪو سنڌ، هند، پاڪستان توڙي دنيا ۾ ڪا شئي سئون سڌو باھ تي پچائڻ ۾ ڪم ايندو آهي. سنڌ ۾ ديڳ مختلف ٿئي ٿي جنهن ۾ اڪثر ڀَتُ يا گوشت رڌو ويندو آهي. هن ۾ ڪڙو يا ڪنڍو ته هوندو آهي. قديم زماني کان شادين مرادين ۾ ڀَتُ رڌڻ لاءِ ديڳون ڪم اينديون هيون ۽ اڄ به ان جو استعمال ٿئي ٿو.

## حوالا
چچ شاهي گهراڻو

**برھمڻ گهراڻو**(انگريزي:Brahman Dynasty)( 632ع - 712ع) جنهن کي چچ گهراڻو، سيلاج گهراڻو پڻ سڏجي ٿو، هڪ هندو برهمڻ شاهي گهراڻو هو، جنهن سنڌ جي ٻڌ راءِ گهراڻي تي قبضو ڪرڻ ۽ ان جو تختو اونڌو ڪرڻ کان پوءِ سنڌ تي حڪمراني ڪئي. هن گهراڻي جو احوال چچ نامو ڏئي ٿو. برھمڻ گهراڻي جو دور راء گهراڻو کان پوءِ آهي. سنڌ ۾ اروڙ جي چچ بن سيلائج ڀرهمڻ حڪمراني 632ع ۾ قائم ڪئي.

## تاريخ
چچ راء سهاسي ٻيون جي گهرواري شڀا ديوي سان شادي به ڪئي. بعد ۾ راءِ سهاسي ڀاءُ کي قتل ڪري حڪمراني جو اعلان ڪيو. 712ع ۾ عربن جي حملي کانپوءِ هن گهراڻي جي حڪمراني پڄاڻي تي پهتي.

## حڪمران
چچ بن سيلائج يا راجا چندر (632ع کان 662ع)

چندر بن سيلائج يا راجا چچ (662ع کان 669ع)

راجا ڏاهر (669ع کان 712ع)

## پڻ ڏسو
* سنڌ تي ڌارين جون ڪاهون
* سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ
* سنڌ تي بختر جي يونانين جي ڪاهه
* سنڌ جي تاريخ
* سنڌ تي عربن جا حملا
*براهمڻ آباد (منصوره)

## حوالا

زمرو:بلوچستان جي تاريخ
زمرو:تاريخ پاڪستان
زمرو:پنجاب جي تاريخ
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:هندو شاهي گهراڻا
چندر بن سيلائج

**چندر ٻن سيلاج** (انگريزي:Chandar bin Selaj)برھمڻ گهراڻو جو ٻيو حڪمران هو جنهن 8 سال حڪمراني ڪئي. هيءُ چچ بن سيلائج جو ڀاءُ ۽ راجا ڏاهر جو چاچو هو.

## وڌيڪ ڏسو

*راجا چندر
## حوالا

## حوالا

زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ
ٻڌيا پرڳڻو

**ٻُڌيا پرڳڻو** (انگريزي: Buddhist's Region) سنڌ جو علائقو هو جنهن ۾ گوتم ٻڌ جي ٻڌمت جو تمام گهڻو اثر رهيو. هن پرڳڻي جو ذڪر چچ نامو ۾ ڪيل آهي. سنڌ جو هيءُ علائقو سيوهڻ جي اترئين ٽاڪرو علائقي کان جيڪب آباد ۽ گنداوا کان اڳتي سبي تائين ميداني ۽ جابلو علائقو ٻُڌيا پرڳڻي ۾ اچي ويو ٿي. هن علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي آثار مليا آهن. ٻُڌمت سنڌ ۾ اشوڪا يا آسوڪا (268 ق.م کان 232 ق.م) جي دور ۾ پکڙيو. سندس دور ۾ ٻُڌ ڀڪشوئن جون ڪانفرنسون به ٿيون جن ۾ سنڌ جا ڀڪشو به شريڪ ٿيندا هئا. سنڌ ۾ هن پرڳڻي ۾ جيڪي ٻوڌي حڪمران هئا سي شمني سڏبا هئا. نئيگ کان گورانڊي ۽ گورانڊي کان گنداوا، ڪڇي تائين ٻوڌ مت جا ٺلھ موجود آهن جيڪي سنڌ جي هن علائقي ۾ ٻُڌ ڌرم جا يادگار آهن. مهين جي دڙي تي موجود ٻُڌمت جي ٺلھ جي تلاش ۽ ٻُڌمت جي آثارن لاءِ ڪيل کوٽائي جي نتيجي ۾ عظيم سنڌُو تهذيب نروار ٿي. دادو، لاڙڪاڻو، قنبر شهدادڪوٽ ۽ جيڪب آباد ۾ موجود يا ميسارجي ويل ٺلھ ٻُڌيا پرڳڻي ۾ ٻوڌين جي حڪمراني کي ڀه ظاهر ڪن ٿا ته انهي علائقي ۾ ڪوٽ ۽ قلعا به انهن جا ياد گار آهن جن کي مورخن پنهنجي مرضي سان پونين حڪمرانن سان منسوب ڪري ڇڏيا جن جي پيٽ ۾ ايتري دال به نه هئي. پونيا حڪمران شاندار مقبرا جوڙڻ جا ماهر هئا. سنڌ جي مورخن قلعا ٻين حڪمرانن جي کاتن ۾ شامل ڪيا ته ٺلھن کي واچ ٽاور چئي انگريزن جو کاتو کوليو. لڪير جا فقير انهن کي سنڌ سمجهي اڄ تائين ورجائيندي اچڻ ٿا. حقيقت تي غور ڪرڻ يا سنجيدگي سان سوچڻ بجاءِ راڳ گهرڻن وانگر تاريخ اهو غلط ورجاءُ تاريخ جي شاگردن ۽ نسلن ڏانهن منتقل ڪندا رهن ٿا. دادو کان جيڪب آباد تائين سوين ٺلھ آهن تاريخي طور سومرن جي دور تائين ٻُڌ ڌرم سنڌ ۾ رهيو.

## حوالا

زمرو:تاريخ
يامين غمگين ٻٻر

**يامين غمگين ٻٻر** (انگريزي:Yamin Ghamghin Babar) سنڌ، پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي جو شاعر آهي.

## زندگي جو احوال
يامين جو پورو نالو محمد يامين ٻٻر آهي. سندس شاعراڻو تخلص ”غمگين“ آهي. هيءُ دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي جي ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر ۾ مولوي نبي بخش ٻٻر جي گهر ۾ 1 اپريل 1953ع ۾ پيدا ٿيو.

## تعليم
هن شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ جي پرائمري اسڪول منجهان حاصل ڪئي. وڌيڪ تعليم جاري رکي نه سگهيو. ان کان علاوه هن ديني تعليم پنهنجي والد کان حاصل ڪئي. قرآن شريف پڻ پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيو.

## شاعري جي شروعات
يامين غمگين ٻٻر شاعري جي شروعات 1970ع ۾ ڪئي. هن علم عروض بابت ڄاڻ عربي ٻولي ۾ ڪتاب پڙهي حاصل ڪئي. بعد ۾ احمد خان مدهوش ۽ طالب لغاري جي صحبت ۾ پرايائين. هن عروضي شاعري جي سمورين صنفن تي طبع آزمائي ڪئي آهي پر ڪجهه ڪلاسيڪي شاعريءَ جي صنفن ۾ پڻ شاعري ڪئي آهي.علم عروض جو نهايت پختو ۽ پابند شاعر آهي. هن گيت، غزل، نظم، وائي، ڪافي، رباعي، قطعو، نعت ، مولود، منقبت ۽ ٻين صنفن ۾ شعر لکيو آهي. سندس شاعري سنڌ جي اهم رسالن، ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيل آهي. سندس شاعريءَ جو ڪتاب پڻ پڌرو ٿيل آهي.

## ڪتاب
*چنڊ کاري هيٺ، شاعري، 2005ع
## حوالا

زمرو:سنڌي شاعر
زمرو:سنڌي ماڻھو 
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
زمرو:1952ع جون پيدائشون
ڪنوار ٻوٽي

**ڪُنوار ٻُوٽِي** (انگريزي: Aloe vera) ھڪ قسم جو ٻُوٽو آهي جيڪو، سنڌ، پاڪستان توڙي سڄي دنيا ۾ ٿئي ٿو جنهن جي ڪٽنب ۾ ڪيترائي نمونا ٿين ٿا جن جا سائنسي نالا پڻ مختلف ٿين ٿا. هن ٻوٽي جا پن اڪثر سائي رنگ جا ٿيندا آهن پر ڪن ملڪن ۾ ڳاڙهي رنگ جا ٻہ ٿيندا آهن. هن جا پن ٻاهر بجاءِ اندر وڪوڙيل ٿيندا آهن جنهن ڪري شايد سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪنوار ٻوٽي سڏيو ويو آهي. هيءُ ٻوٽو اڪثر جبلن ۾ ٿئي ٿو پر هٿرادو طور بہ پوکيو ويندو آهي. هن ٻوٽي جي پنن ۾ کير نما رس ٿيندي آهي جيڪا دوا طور ڪم ايندي آهي. هن ٻوٽي کي اٺ ۽ ٻڪري شوق سان کائيندا آهن.

ھن ٻوٽي کي **ايريال** بہ چوندا آھن جيڪو ھڪ جهنگلي ٻوٽو آھي، ان ۾ رڳو ڊگها پن وارا ڦڙها ٿين ٿا، پنن جا پاسا ڪنڊن وارا ٿين. طبي لحاظ کان ايريال ڪيترين بيمارين کي فائدو پھچائي ٿو. سخت سوڄ تي ايريال جا ڦڙها چيري، گرم ڪري، هئڊ مکي، ٻڌندا آهن.

## حوالا

## حوالا

زمرو:ٻوٽا
قربان خشڪ

**قربان خشڪ** (انگريزي: Qurban Khushik) سنڌ، پاڪستان ۾ جنم وٺندڙ اردو، سنڌي ٻولي ۽ انگريزي جو ليکڪ ۽ صحافي آھي. سندس ڪيترائي مضمون شايع ٿيل آهن.

## زندگي جو احوال
قربان خشڪ جو پورو نالو قربان علي خشڪ آهي. هن 4 فيبروري 1977ع تي ﷲ بخش خشڪ جي گهر ۾ دادو ضلعو جي دادو تعلقو جي ڳوٺ محمد خان خشڪ ۾ جنم ورتو.

## تعليم
خشڪ پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ ۽ انٽر استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادو مان ڪيائين. ايم اي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان پاس ڪيائين.

## ادب۽ صحافت جي شروعات
قربان ادب ۽ صحافت جي ميدان ۾ 1994ع ۾ پير پاتو. هن جا سنڌي، انگريزي ۽ اردو ۾ ڪيترائي ئي مضمون سنڌ جي معياري اخبارن ۽ مئگزينن ۾ شايع ٿيل آهن. خاص طور سندس مضمون روزاني ڊان ڪراچي ۾ شايع ٿيل آهن. صحافي طور پڻ 2000ع کان ڊان اخبار سان لاڳاپيل آهي ۽ ڊان اخبار جو ڏاڍو ضلعي جو رپورٽر آهي. 2007ع ۾ ڊان ٽي وي جو رپورٽر پڻ مقرر ٿيو. 2010ع کان هيرالڊ رسالي ۾ به لکڻ شروع ڪيائين. هيل تائين سندس کوڙ مضمون ۽ ڪالم شايع ٿي چڪا آهن.

## حوالا

زمرو:سنڌي ليکڪ 
زمرو:سنڌي صحافي
زمرو:دادو ضلعي جا ماڻھو
زمرو:1977ع جون پيدائشون
ککر

**ککر** (انگريزي:Wasp) ھڪ قسم جو جيت آهي جنهن جو ڏنگ چيلاٽو وانگر زهريلو ٿيندو آهي. هن جيت جي اونهاري ۾ واڌ ويجھ ٿيندي آهي. ماکي جي مک جو مانارو ٿيندو آهي تيئن هيءُ جيت به مانارو ٺاهيندو آهي.

## حوالا

زمرو:جيت
گهريتڙي

**گهريتڙي** (انگريزي:Mud dauber) ھڪ قسم جو ککر ۽ چيلاٽو وانگر جيت آهي جيڪو مٽي جو گهر ٺاهي واڌ ويجھ ڪندو آهي. مٽيءَ جو گهر ٺاهڻ سبب سنڌيءَ ۾ گهريتڙي يا گهريتڙو سڏجي ٿو.

## حوالا

زمرو:جيت
چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج

**چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج** (انگريزي:Chandka Medical College) ميڊيڪل ادارو آهي جيڪو سنڌ جي لاڙڪاڻو ضلعو جي لاڙڪاڻو شهر ۾ واقع آهي. هيءُ ادارو 20 اپريل 1973ع ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪومت ۾ قائم ڪيو ويو هو. سنڌ جي اتر وارن شهرن جي شاگردن لاءِ قائم ٿيو ته اهي آساني سان ڊاڪٽري جي تعليم حاصل ڪري سگهن. ڪاليج سان گڏ اسپتال به قائم ڪئي وئي جيڪا عام ماڻهن لاءِ فائديمند ثابت ٿي. هن وقت چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج تمام اهم ادارو آهي جنهن منجهان سوين شاگرد هرسال ميڊيڪل جي ڊگري حاصل ڪن ٿا.

## حوالا

زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو
ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر

**ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر** (انگريزي:Village Kando Babar) سنڌ جي دادو ضلعو جي جوهي تعلقو جي ڪاڇو واري علائقي ۾ سول نئي يا شول نئي هاڻ گاج ندي جي ڪناري تي قديم ڳوٺ آهي جيڪو ڪنڊو خان ٻٻر نالي شخص ٻڌو هو. هن ڳوٺ کي گاج نئي ٻه ڀيرا پائي وئي آهي ۽ هاڻ ٽيهر ٻڌل ڳوٺ آهي. ڪاڇي جو مشهور شاعر يامين غمگين ٻٻر هن ڳوٺ سان تعلق رکي ٿو. ڳوٺ ڪنڊو ٻٻر ڳوٺ حاجي خان لغاري کان اوھ طرف واقع آهي.

## حوالا

زمرو:سنڌ جا ڳوٺ 
زمرو:ضلعي دادو جا ڳوٺ