تڪميلة فتحُ الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم

***تڪملة فتح الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم*** () ڇهن جلدن تي مشتمل عربي شرح آهي، جيڪا *[[صحيح مسلم]]* تي محمد تقي عثماني تصنيف ڪئي۔ هيءَ تصنيف *[[فتح الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم]]* جي تڪميل طور تيار ڪئي وئي، جيڪو ڪم شروعات ۾ شبیر احمد عثماني لکيو هو، جنهن وفات کان اڳ ٽي جلد مڪمل ڪيا هئا۔ محمد تقي عثماني هن علمي منصوبي کي 1976ع ۾ شروع ڪيو، پنهنجي والد شفيع عثماني جي ترغيب تي، ته جيئن اڻپورو ڪم مڪمل ڪيو وڃي۔ ارڙهن سالن جي محنت کان پوءِ، هن 1994ع ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو، جيڪو پنهنجي معيار سبب وڏي پذيرائي ماڻي۔ هن شرح ۾ فقه، انصاف، سياست، اقتصاديات، سماجي پاليسي، اخلاق، فضائل ۽ اسلامي تعليمات جا ٻيا پهلو شامل آهن۔ محمد تقي عثماني جي هيءَ تصنيف پنهنجي تجزياتي انداز، گهڻ ٻولي ماخذن، راوين جي سوانحن، اصول الفقه، ۽ لاڳاپيل فقهي احڪامن جي ڪري شاگردن ۽ عالمن لاءِ اهم حوالو بڻجي چڪي آهي۔

## پس منظر
ڪتاب *تڪملة فتح الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم* جي تصنيف جو بنيادي سبب، جيئن محمد تقي عثماني پنهنجي تمهيد ۾ بيان ڪيو آهي، پنهنجي مرحوم والد جي خواهش کي پورو ڪرڻ هو۔ شفيع عثماني، جيڪو دارالعلوم ڪراچي جو باني هو، هن علمي منصوبي سان گهري وابستگي رکندو هو، پر ذميوارين ۽ سفرن جي ڪري شرح مڪمل نه ڪري سگهيو۔ ڪيترن معاصر عالمن کان مدد گهرڻ باوجود، ڪو به هن جي خواهش پوري نه ڪري سگهيو۔ پنهنجي حياتيءَ جي آخري سال ۾، شفيع عثماني پنهنجي پٽ محمد تقي عثماني کي پنهنجي نگراني هيٺ هي ڪم مڪمل ڪرڻ جي ذميواري سونپي۔ والد جي ورثي کان متاثر ٿي، محمد تقي عثماني هن شرح کي مڪمل ڪيو۔ تمهيد موجب، هن ڪم تي هن 25 جمادي الاول 1396هه کان 26 صفر 1415هه تائين، يعني ارڙهن سال ۽ نو مهينا، لڳاتار محنت ڪئي۔ دير جو سبب سندس گهڻيون مصروفيتون، سفر، ۽ وڏيون ذميواريون هيون۔ هن عرصي دوران، هو روزانو ٻه ڪلاڪ خاص طور تي هن ڪتاب جي تصنيف لاءِ مقرر ڪندو رهيو۔ سڄو ڪم هٿ سان لکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت ڪمپيوٽر يا برقي اوزار دستياب نه هئا۔ گهڻو ڪري لکڻ جو ڪم دارالعلوم ڪراچي جي معزز لائبريري ۾ ڪيو ويو، جتي ديني ڪتابن جو وڏو ذخيرو موجود هو، جڏهن⁠تہ ڪڏهن ڪڏهن اسلام آباد ۾ به لکڻ جاري رکيو ويو۔

## مواد
پهريون جلد ڪيترن عالمن جي راين ۽ مقالن تي مشتمل آهي، جن ۾ عبدالفتاح ابو غده، ابوالحسن علي حسني ندوي، يوسف القرضاوي، محمد المختار السلامي، ۽ وهبة الزحيلي شامل آهن۔ ان ۾ بين الاقوامي اسلامي ادبي انجمن سان لاڳاپيل محقق ۽ شاعر خالد حسن هندوي جي شاعري پڻ شامل آهي۔ محمد تقي عثماني جا بيان پڻ ڏنل آهن، جن ۾ هن ڪتاب کي *[[فتح الملهم بشرح صحيح الإمام مسلم]]* سان ڳنڍڻ جو سبب ۽ پنهنجي تصنيفي منهج جي وضاحت ڪئي آهي۔ پهريون جلد گهڻو ڪري حديثن جي فقهي تشريح تي مرڪوز آهي، جنهن ۾ رضاعت، طلاق، لعنت، غلام آزاد ڪرڻ، خريد و فروخت، آبپاشي ۽ زراعت جهڙا موضوع شامل آهن۔ ٻئي جلد ۾ واجبات، رواج، وصيتون، نظرون، قسم، وراثت جي ورهاست، جنگ، قصاص، ديت، حدون، قضا، لقطو، ۽ غزوات تي بحث آهي۔ ٽيون جلد جهاد، امارت، شڪار، ذبح ۽ مشروبات بابت حديثن تي مشتمل آهي۔ چوٿين جلد ۾ خوراڪ، لباس، زينت، آداب، سلام، طب، جانور، ادب، شاعري، خواب ۽ فضائل تي تفصيلي شرح ڏنل آهي۔ پنجون جلد صحابه جا فضائل، نيڪي، صله رحمي، اخلاق، تقدير، علم، ذڪر، دعا، توبه، استغفار، زهد ۽ تفسير تي مشتمل آهي۔ ڇهون ۽ آخري جلد توبه، منافقن جون صفتون، قيامت، جنت، دوزخ، جنت جون نعمتون، فتن، قيامت جون نشانيون، روحاني سفر ۽ تفسير تي جامع بحث سان ختم ٿئي ٿو، ۽ آخر ۾ موضوعاتي اشاري ۽ راوين جا فهرستون ڏنل آهن۔

## اسلوب
محمد تقي عثماني هر حديث جي شرح ”ان جو قول“ جي جملي سان شروع ڪري ٿو، جنهن کان پوءِ تفصيلي تبصرو پيش ڪري ٿو۔ هن جي اسلوب ۾ راوين جون سوانح، حديث مان حاصل ٿيندڙ فائدا، فقهي احڪام ۽ تجزيا شامل آهن۔ سندس منهج تجزياتي، تقابلي ۽ موضوعاتي وضاحتن تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ فقهي منهج کي حديثي منهج سان گڏيو ويو آهي۔ ڪتاب جو انداز معتدل آهي: نه غيرضروري تفصيل سان ڀريل، نه مختصر۔ ڪتاب ۾ عربي، اردو، فارسي ۽ ٻين علمي ماخذن جو استعمال ان جي خصوصيت آهي، جنهن کي يوسف القرضاوي جهڙن عالمن ساراهيو آهي۔

## پذيرائي
بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي ملائيشيا جي محققه زينب بنت محمد مرزوقي هن شرح کي پنهنجي نوعيت ۾ منفرد قرار ڏنو۔ هزاره يونيورسٽي جي عالم عبدالله خان ان کي هڪ عظيم تصنيف چيو۔ يوسف القرضاوي هن بابت چيو ته: ”مون صحيح مسلم جون ڪيترين ئي پراڻيون ۽ نيون شرحون ڏٺيون آهن، پر تقي عثماني هن ۾ ڪيترائي ناياب ۽ قيمتي نڪتا گڏ ڪيا آهن؛ هيءَ هڪ انسائيڪلوپيڊيا آهي۔“ تيونس جي مفتي اعظم چيو ته: ”صحيح مسلم جي ٻين شرحَن جي ڀيٽ ۾، هيءَ تڪميل حدون ٽوڙي ٿي۔“

## ورثو
2017ع ۾ ظلّي هما پنجاب يونيورسٽي مان اردو ۾ پنهنجي پي ايڇ ڊي ٿيسز *تڪملة فتح الملهم: منهج جو تجزياتي جائزو* مڪمل ڪئي۔ ان کان پوءِ 2019ع ۾ نصر احمد سرگودھا يونيورسٽي مان اردو ۾ پنهنجي پي ايڇ ڊي ٿيسز *محمد تقي عثماني جي تڪملة فتح الملهم جو منهج ۽ اسلوب* مڪمل ڪيو۔

## پڻ ڏسو
* ديوبندي حديث مطالعات

## ٻاهريان ڳنڍڻا
*  

## حوالا