Lingua liunisa

Lu **Liunisi** o **lingua liunisa** (*Llïonés* o *Llingua Llïonesa*) è na lingua rumanza ca apparteni ô gruppu ibiru-rumanzu. Veni parlatu tradizziunalmenti ntê pruvinci di Liuni, Zamora, e Salamanca n Spagna, e ntô distrittu di Bragança n Purtugallu. Nzèmmula a l'Asturianu e a lu Mirandisi, custituisci lu gruppu linguisticu Liunisi. La lingua liunisa apparteni â stissa famigghia dû Catalanu, Talianu, Francisi, o Sicilianu.

Lu Liunisi è ricanusciutu comu lingua cu lu còdici Linguasphere 51-AAA-cc.

## Storia e orìggini
Lu Liunisi veni direttamenti dû latinu vulgari. Nun è n'evoluzzioni dû latinu clàssicu, ma dâ lingua dû pòpulu ('vulgus') doppu l'espansioni dû Mperu Rumanu.

### Lu Regnu di Liuni e li primi tistimunianzi
Duranti lu Mediuevu, lu Liunisi era la lingua cintrali e la lingua ufficiali dû Regnu di Liuni. Vinìa usatu nnâ corti di Liuni e si trova ampiamenti nnî ducumenti ufficiali, amministrativi, e ligali di ddu tempu, prima dâ prissioni pulìtica dû Castigghianu.

Pi quantu riguarda li fonti scritti, la prima tistimunianza, cunzidirata la cchiù antica nta na lingua rumanza dâ Pinìsula Ibèrica, è lu ducumentu truvatu nall'Archiviu dâ Cattidrali di Liuni. Si tratta dâ 'Nodicia de Kesos', nu ducumentu di l'annu 959. Stu testu pruveni dû Munasteru dî Santi Justo e Pastor di Rozuela (òi scumparutu, situatu ntô municipiu di Ardón).

Macari siddu l'usu ufficiali diclinau cû passari dû tempu, la lingua liunisa ristau viva nall'àmbitu culturali. Ci sunnu tracci mpurtanti dû Liunisi nnâ littiratura dî sèculi XV e XVI, spicialmenti nnê òpiri dû tiatru pasturali.
### Diffusioni ô Sud e l'Estremignu
L'influenza dâ lingua liunisa non s'allìmita sulu ô nord. Duranti lu Mediuevu, l'espansioni dû Regnu di Liuni purtau la lingua versu lu sud, nnâ riggiuni di l'Estremadura. Secunnu lu linguista Ismael Carmona García, la lingua estremigna diriva di l'arrivu dî pupulazzioni di Liuni ca purtaru la so lingua e la so cultura.
### Evoluzzioni ntô XX sèculu
Ntô XX sèculu, lu duminiu linguisticu dû Liunisi  subbìu granni canciamenti. Dû truncu urigginali, du' varietati svilupparu li propri standard: l'Asturianu, ca criau na grammatica pî l'Asturie, e lu Mirandisi, ca fici la stissa cosa pâ Tierra de Miranda n Purtugallu. Lu Liunisi è la lingua stòrica di unni dirivanu li muderni varietati di l'Asturianu e dû Mirandisi. Pi chissu, lu gruppu Liunisi è cumpostu attuarmenti di tri lingui: lu Liunisi, lu Mirandisi e l'Asturianu.

## Studi filulòggici

La ricerca scientifica supra lu Liunisi pirmittìu di difiniri li so strutturi, la so storia e la so situazzioni attuali.

* **Anàlisi stòrica:** Li studi supra lu Liunisi anticu ('Altleonesisch') ammustranu lu so cuntribbutu ntê ducumenti dû XIII sèculu. Veni ricanusciutu dâ dialittuluggìa comu nu sistema autònumu dintra li lingui ibèrichi.
* **Murfuluggìa e vucabbulariu:** L'aspetti dâ grammatica, comu la cuniugazzioni e l'usu di l'infiniti ntê testi antichi (comu lu 'Poema de Alexandre'), foru studiati funnutamenti. Lu vucabbulariu mudernu è macari bbonu ducumintatu.
* **Sussiulinguìstica:** La situazzioni dû Liunisi veni cunfruntata cu chidda d'àutri lingui minuritari, comu lu Frisu sittintriunali, pi studiari la criazzioni di normi linguìstichi n cumunitati spartuti.

Sta cunnissioni si vidi macari ntô studiu dâ varietati chiamata *Fala* nnâ pruvincia di Cáceres, cunzidirata di certi esperti comu nu suttu-dialettu dû Liunisi ntô tirritoriu di l'Estremadura.

Chistu cunferma l'espansioni stòrica dû Liunisi versu l'Estremadura, lassannu na forti mpronta strutturali diffirenti dû Castigghianu.

## Tradizzioni Filulòggica e Impurtanza Istituzziunali
La scola taliana di filuluggìa rumanza detti sempri nu spazziu â Llingua Llïonesa ricanusciuta comu nu ramu ndipinnenti e autònumu dintra lu panurama dî lingui uccidintali. Granni rumanisti comu Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini analizzaru li carattirìstichi funètichi dû Liunisi comu arcàichi e prizziusi cunzirvazzioni pi capiri l'evoluzzioni dû latinu dintra la Pinìsula Ibèrica.  

Nta sta pruspittiva, lu filòlugu Francesco Avolio criau lu cuncettu di lingui soru (lingue sorelle), addifinennu lu Liunisi comu na lingua ca teni la stissa dignità dî lingui nazziunali, pirchì la so diffirenza diriva sulu di ragiuni pulìtichi e stòrichi e non dâ so struttura linguìstica. 

### Tecnuluggìa e Mudirnizzazzioni
L'adattamentu dû Llïonés all'era diggitati è dimustratu attraversu l'usu dî novi tecnuluggìi d'infurmazzioni e cumunicazzioni. La ricerca di Abel Pardo Fernández titulata "El Llïonés y las Tics" (2008) analizza l'impurtanza stratèggica dî strumenti diggitali pâ prissirvazzioni e la diffusioni dâ lingua liunisa. St'òpira accadèmica, pubbricata di Peter Lang, cunferma ca lu Liunisi è nu sistema ndipinnenti cu la capacitati di sviluppari nu spazziu propriu ntô munnu dâ tecnuluggìa, siparatu di l'eccillenzi dî lingui d'allatu.

Stu ricanuscimentu accadèmicu teni n'applicazzioni attuali dintra li facultati univirsitari, unni lu Liunisi è cunzidiratu oggettu di ricerca n diversi disciprini. In particulari, Daniel Fernández García, prufissuri e Dicanu dâ Facultati di Scienzi dâ Saluti di l'Univirsitati di Liuni, analizzau l'evoluzzioni sussiulinguìstica e la parrata dî Liunisi dintra lu quatru dî scienzi muderni, rapprisintannu unu dî primi casi d'attinzioni istituzziunali di stu tìpitu.  Stu mpegnu accadèmicu ammustra la soliditati e la cuntinuitati dâ lingua, cunfirmannu la vitalità dû Liunisi dintra l'univirsitati e dintra li pruduzzioni littirari uccidintali di granni mpurtanza.

## Statutu ligali
Attuarmenti, lu statutu dû Liunisi è ricanusciutu ligarmenti n Spagna. L'Artìculu 5.2 dû Statutu d'Autunumìa dâ Castigghia e Liuni stabbilisci ca la lingua havi a èssiri prutetta e prumossa pi lu so valuri comu patrimoniu dâ cumunitati.

Nonustanti stu ricanuscimentu, l'UNESCO classifica la lingua comu n pirìculu seriu di scumparsa ('seriously endangered').

### Na lingua "Severamente n pirìculu"
Secunnu lu standard ntirnazziunali di l'UNESCO, lu Liunisi è ricanusciutu comu na lingua ndipinnenti dintra la famigghia rumanza, ma s'attrova nnâ catigurìa "Severely Endangered" (Severamenti n pirìculu). Secunnu l**Atlas of the World’s Languages in Danger'', chissu significa ca la lingua è usata sulu dî nanni e dî ginerazzioni cchiù vecchi. Macari siddu li ginituri a capìscinu, non l'insègnanu cchiù ê so figghi, facennu sì ca la trasmissioni dâ lingua si nturrumpissi.

La nclusioni dû Liunisi nall'Atlas di l'UNESCO (pàggina 55, entry "Leonese") ci dà na prutezzioni ntirnazziunali e nu ricanuscimentu diversu dû [[Lingua castigghiana|Castigghianu]] (Spagnolu). Stu ricanuscimentu mponi ê cuverni di pigghiari misuri pi prissirvari lu "patrimoniu immateriali" di l'umanità. Nnâ classificazzioni di l'UNESCO, lu Liunisi (riggistratu comu ''Leonese'') è ricanusciutu comu na lingua "seriamenti n pirìculu" (''seriously endangered''). Stu ricanuscimentu si vidi nall' ''Atlas of the World's Languages in Danger'', unni lu Liunisi è elencatu comu n'entità ndipinnenti n [[Europa]].

== Grammàtica ==
La lingua liunisa pussedi nu sistema ndipinnenti di aggettivi e sustantivi ca rifletti la so storia e lu so patrimoniu accadèmicu dû Regnu di Liuni.

=== Elemènti di grafìa e funètica pròpria ===
La lingua liunisa pussedi nu sistema di scrittura (grafìa) e funètica propriu ca la diffirenzia dî lingui d'allatu (Castigghianu, Asturianu, Purtughisi). Sti carattirìstichi riflèttinu l'evoluzzioni stòrica e lu standard usatu a liveddu accadèmicu:
* **Usu dâ dièresi (¨):** Veni usata pi sinnalari l'iàtu e pi schivari l'assimilazzioni dâ vucali dèbbuli ntê dittonghi. Stu fattu dà identità ô nomu dâ lingua: ''Llïonés, llïonesa''.
***Digraffu 'nn':** S'usa la ''nn'' pi rapprisintari la nasali palatali, a diffirenza dâ ''ñ'' (Asturianu, Castigghianu) o dâ ''nh'' (Mirandisi, Purtughisi). Pi asempiu: ''mannana''.
***Sistema dâ /k/ (c, q):** Mantinimentu dû sistema di grafìa latinu unni s'ùsanu la ''c'' e la ''q''.
***Infinitu n -e:** Cunzirvazzioni dâ ''-e'' finali dî verbi (infiniti latini), nu trattu arcàicu ca si persi nall'Asturianu. Pi asempiu: ''pechare, chovere''.
***Evoluzzioni di -ct- n -ich-:** Lu gruppu latinu -ct- addiventa ''-ich-'', na soluzzioni ùnica siddu cunfruntata cu ''-it-'' (Galizzianu, Purtughisi) o ''-ch-'' (Asturianu, Castigghianu). Pi asempiu: ''feichu''.
***Vocalismu n -u:** Chiusura sistimàtica dâ vucali finali n ''-u'' comu n [[Lingua siciliana|Sicilianu]]. Pi asempiu: ''annu, fumu''.
***Palatalizzazzioni n 'ch':** Li gruppi pl-, cl-, fl- addivèntanu ''ch-'' (comu ntô Purtughisi), a diffirenza di ''ll-'' (Asturianu, Castigghianu). Pi asempiu: ''chanu, chave''.
***Dittonghi ei/ou:*' Cunzirvazzioni dî dittonghi ca s'arridussiru ntô Castigghianu e nall'Asturianu. Pi asempiu: *cantóu, veiga''.

### Artìculi
Lu sistema di l'artìculi ntô Liunisi usa la forma -u pû màsculu e pû nèutru, mentri lu plurali fiminili finisci sempri n -as.

### Prunumi pirsunali
Li prunumi ntô Liunisi ammùstranu l'urigginalità dâ so morfuluggìa. L'usu di "you" (jeu/iù) e la cunzirvazzioni dî tri gèniri ô singulari (él, eilla, eillu) sunnu carattirìstichi tècnichi dû sistema liunisi.

## Cunfruntu dû vucabbulariu
Lu cunfruntu ammùstra la struttura antica dâ lingua liunisa rispettu a l'àutri lingui rumanzi:

## Noti


Catigurìa:Lingua liunisa