Usu dî vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba

## Diffusioni
‘N sicilianu quannu l’accentu tònicu cadi nta l'antipenùrtima sìllabba di na palora, chistu pò pruvucari un canciamentu fònicu ntâ vucali dâ penùrtima sìllabba. Lu canciamentu, chi pò èssiri diversu a secunna dâ zona dialittali siciliana, si fa supratuttu ‘n “u”. Stu finòminu dî vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba succedi nta tutti l'àrii dâ Sicilia.

## Arcuni asempi di palori
Pi ogni littra, taliati l'asempi ccà sutta:

### Littra "a"
*Spissu la "a" addiventa "u" (àrabbu/àrubbu), (sàbbatu/sàbbutu). Ma accura asisti macari la furma “àribbu” a Vizzini (CT). Asisti macari la furma “sàbbitu”.

*A li voti la "a" addiventa "i" (àrabbu/àribbu e àrabbi/àribbi). Asìstinu puru "màscara/màschira" dû latinu "màscara", o dû spagnolu "máscara". La forma "màschira" putissi vèniri dû talianu "màschera".

### Littra "i"
*Spissu la "i" addiventa "u" o si rafforza cu na "u", (màssimu/màssumu), (pòviru/pòvuru), (òminu/òmunu), (pròssimu/pròssumu), (ùrtimu/ùrtumu), (lìbbiru/lìbburu), (nùmmiru/nùmmuru), (àncilu/ànciulu), (mònicu/mònucu, la palora latina era "mònicus"). Accura: la palora "lìbburu" è usata sulu ntâ varianti salintina dâ lingua siciliana.

*A li voti la "i" addiventa "a" (nùmmiru/nùmmaru), (mònicu/mònacu, forsi a càusa dâ nfruenza dâ palora tuscana "mònaco" mentri la palora latina era "mònicus"). 'N Calabbria, "pòviru" si dici macari "pòvaru". E accura, asisti puru la furma “nùmmuru” a Rausa. Asisti macari la furma “mònucu” 'n sicilianu. S'hannu a diri macari l'asempi siquenti: àstracu/àstricu.

### Littra "u"
*A li voti la "u" addiventa "a" (còmmudu/còmmadu). Ma, accura, asisti midemma la furma “còmmidu” a Sarausa. Àutru asempiu: bùmmulu/bùmmalu (dû grecu "bombulios").

*Eppuru, a li voti la "u" addiventa "i” (ciàuru/ciàiru, o puru scrittu "sciàvuru/sciàviru"), (diàlucu/diàlicu), (àrvulu/àrvilu, ca veni dû latinu "arborem"), ecc.

## Arcuni asempi di verbi
Stu finòminu dî vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba poti succèdiri macari pi la maiuranza dÎ verbi siciliani:

### Prisenti dû nnicativu



Nta stu casu dî verbi siciliani c'accàbbanu cu "-ari" (comu "amari", "cantari", ecc.), nutamu ca la forma di l'ùrtima pirsuna di lu plurali c'accabba nurmarmenti cu "-anu" poti vèniri puru canciata a:
*"-unu", p'asempiu putemu attruvari "àmunu", "càntunu", ecc. mmeci di "àmanu", "càntanu", ecc. 
*"-inu", p'asempiu putemu attruvari "àminu", "càntinu", ecc. mmeci di "àmanu", "càntanu", ecc.



Nta stu casu dî verbi siciliani c'accàbbanu cu "-iri" (comu "mèttiri", "tradùciri", ecc.), nutamu ca la forma di l'ùrtima pirsuna di lu plurali c'accabba nurmarmenti cu "-inu" poti vèniri puru canciata a:
*"-unu", p'asempiu putemu attruvari "mèttunu", "tradùciunu", ecc. mmeci di "mèttinu", "tradùcinu", ecc. 



Nta stu casu dî verbi siciliani c'accàbbanu cu "-iri" (comu "sèntiri", "muriri", ecc.), nutamu ca la forma di l'ùrtima pirsuna di lu plurali c'accabba nurmarmenti cu "-inu" poti vèniri puru canciata a:
*"-unu", p'asempiu putemu attruvari "sèntunu", "mòrunu", ecc. mmeci di "sèntinu", "mòrinu", ecc.

### Mpirfettu dû nnicativu
Verbu "amari": amàv**a**mu -> amàv**u**mu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàv**a**mu -> cantàv**u**mu, ecc. 

ecc.

Verbu "amari": amàv**a**nu -> amàv**u**nu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàv**a**nu -> cantàv**u**nu, ecc.

ecc.

Verbu "sèntiri": sintì**a**mu -> sintì**u**mu, ecc. 

Verbu "muriri": murì**a**mu -> murì**u**mu, ecc. 

ecc.

*Verbu "èssiri": èr**a**mu -> èr**u**mu, èr**i**mu. 
*Verbu "èssiri": èr**a**vu -> èr**u**vu, èr**i**vu. 
*Verbu "èssiri": èr**a**nu -> èr**u**nu, èr**i**nu. 

ecc.

*Verbu "jiri": jàv**a**mu -> jàv**u**mu, ecc. 
*Verbu "jiri": jàv**a**vu -> jàv**u**vu, ecc. 
*Verbu "jiri": jàv**a**nu -> jàv**u**nu, ecc. 

ecc.

### Passatu rimotu dû nnicativu
Verbu "amari": amàst**i**vu -> amàst**u**vu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàst**i**vu -> cantàst**u**vu, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìst**i**vu -> sintìst**u**vu, ecc. 

Verbu "muriri": murìst**i**vu -> murìst**u**vu, ecc. 

ecc.

*Verbu "cògghiri": còs**i**mu -> còs**u**mu, ecc. 
*Verbu "cògghiri": còs**i**ru -> còs**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "aviri": àpp**i**mu -> àpp**u**mu, ecc. 
*Verbu "aviri": àpp**i**ru -> àpp**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "vuliri": vòs**i**mu -> vòs**u**mu, ecc. 
*Verbu "vuliri": vòs**i**ru -> vòs**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "bìviri": vìpp**i**mu -> vìpp**u**mu, ecc. 
*Verbu "bìviri": vìpp**i**ru -> vìpp**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "dari": dètt**i**mu o dès**i**mu -> dètt**u**mu o dès**u**mu, ecc. 
*Verbu "dari": dètt**i**ru o dès**i**ru -> dètt**u**ru o dès**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "èssiri": fùst**i**vu -> fùst**u**vu, ecc. 
*Verbu "èssiri": fòr**i**nu -> fòr**u**nu, ecc. (ma la forma sìmprici siciliana "foru" è cchiù diffusa)

ecc.

*Verbu "fari": fìc**i**mu -> fìc**iu**mu, ecc. 
*Verbu "fari": fìc**i**ru -> fìc**iu**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "putiri": pòtt**i**mu -> pòtt**u**mu, ecc. 
*Verbu "putiri": pòtt**i**ru -> pòtt**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "sapiri": sàpp**i**mu o sèpp**i**mu -> sàpp**u**mu o sèpp**u**mu, ecc. 
*Verbu "sapiri": sàpp**i**ru o sèpp**i**ru -> sàpp**u**ru o sèpp**u**ru, ecc.  

ecc.

*Verbu "stari": stètt**i**mu o stès**i**mu -> stètt**u**mu o stès**u**mu, ecc. 
*Verbu "stari": stètt**i**ru o stès**i**ru -> stètt**u**ru o stès**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "vèniri": vìnn**i**mu -> vìnn**u**mu, ecc. 
*Verbu "vèniri": vìnn**i**ru -> vìnn**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "vìdiri": vìtt**i**mu o vìst**i**mu -> vìtt**u**mu o vìs**u**mu, ecc. 
*Verbu "vìdiri": vìtt**i**ru o vìst**i**ru -> vìtt**u**ru o vìst**u**ru, ecc. 

ecc.

### Mpirfettu dû cunciuntivu
Verbu "amari": amàss**i**mu -> amàss**u**mu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàss**i**mu -> cantàss**u**mu, ecc. 

ecc.

Verbu "amari": amàss**i**vu -> amàss**u**vu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàss**i**vu -> cantàss**u**vu, ecc. 

ecc.

Verbu "amari": amàss**i**ru -> amàss**u**ru, ecc. 

Verbu "cantari": cantàss**i**ru -> cantàss**u**ru, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìss**i**mu -> sintìss**u**mu, ecc. 

Verbu "muriri": murìss**i**mu -> murìss**u**mu, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìss**i**vu -> sintìss**u**vu, ecc. 

Verbu "muriri": murìss**i**vu -> murìss**u**vu, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìss**i**ru -> sintìss**u**ru, ecc. 

Verbu "muriri": murìss**i**ru -> murìss**u**ru, ecc. 

ecc.

*Verbu "èssiri": fùss**i**mu o fòrr**a**mu -> fùss**u**mu o fòrr**u**mu , ecc. 
*Verbu "èssiri": fùss**i**vu o fòrr**a**vu -> fùss**u**vu, o fòrr**u**vu, ecc. 
*Verbu "èssiri": fùss**i**ru o fòrr**a**nu -> fùss**u**ru o fòrr**u**nu, ecc. 

ecc.

## Àutri asempi di verbi
pàrunu = pàrinu

esìstunu = esìstinu

vìdunu = vìdinu

pirmèttunu = pirmèttinu

pàrrunu = pàrranu

usàvumu = usàvamu

arristàvunu = arristàvanu

lèggiunu = lègginu

cunzìdirinu = cunzìdiranu

vòtunu = vòtanu

tròvunu = tròvanu

scrìvunu = scrìvinu

s'addivèrtunu = s'addivèrtinu

vìsitunu = vìsitanu 

mèttunu = mèttinu 

pènzunu = pènzanu

capìsciunu = capìscinu

## Tanti palori siciliani
La chistioni dî vucali ncerti è na raggiuni (tra tanti, ma 'n ogni casu, na raggiuni mpurtanti) ca s'attròvanu accussì tanti furmi dî palori siciliani cumuni. E puru siddu si lèvanu li paroli chi appartèninu a certi parrati nichi, ancora arrèstanu tri o quattru furmi siciliani usati largamenti. 

## Orìggini
Attruvamu li vucali ncerti nta la palora latina "vìctima" / "vìctuma" (zoè "vìttima"), nta la palora latina "làcrima" / "làcruma" (zoè "làcrima") e puru nta l'aggittivu latinu "màxime" / "màxume" (zoè "màssimu"). 

Ci voli nutari ca stu finòminu fònicu asisti ntô sicilianu ma macari nta àutri lingui neolatini:

*la lingua napulitana ca pussedi "ùrt**e**mo", "ùrt**i**mo" e "ùlt**e**mo".
*la lingua spagnola ca pussedi "húm**e**do" e la furma antica e lucali "húm**i**do"
*la lingua asturiana ca pussedi "h**e**storia" e "h**i**storia"
*la lingua aragunisa ca pussedi "ráp**e**do" e "ráp**i**do"

*la lingua corsa ca havi li furmi:

vènneri / vènnari (zoè 'n sicilianu: "vènniri", "vènnari", "venniridìa") dû latinu "vèneris dies")

rimproveru / rimprovaru (zoè 'n sicilianu: "rimpròviru", "rimpròvuru") dû latinu "re improperum"

èpica / èpuca (zoè 'n sicilianu: "èpuca") dû latinu "epocha"

fàcile / fàciuli (zoè 'n sicilianu: "fàcili") dû latinu "fàcilem"

diffìcile / diffìciuli (zoè 'n sicilianu: "diffìcili", "disfìcili") dû latinu "diffìcilem"

lìberu / lìbaru / lìbiru (zoè 'n sicilianu: "lìbbiru", "lìbburu") dû latinu "lìberum"

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu li vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba
*Vucabbulariu di Lucio Zinna - Antares Editrice, 2002

## Rifirimenti ca nun ùsanu li vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia
Raccumannamu d'usari li vucali ncerti (cu canciamentu friquenti a "u" o "i", ma cchiù raramenti a "a"). Li cullabburatura dâ Wikipedia siciliana ùsanu ogni jornu li vucali ncerti quannu scrìvinu artìculi nta stu pruggettu uichipidianu.

Pi li verbi, raccumannamu l'usu di la "-a-" pi li verbi dû gruppu "-ari", e la "-i-" pi li verbi dî gruppi "-iri", ma nun cunziddiramu comu n'erruri li formi cu la "-u-" pi li verbi dû gruppu "-ari", e mancu cunziddiramu comu n'erruri li formi cu la "-u-" pi li verbi dî gruppi "-iri". Facirmenti putemu accitari dui o tri formi di na forma virbali. Assai siciliani, calabbrisi e salintini ùsanu spissu li formi cu la "-u-".

Catigurìa:Lingua siciliana