Paraguni tra sicilianu, calabbrisi e salintinu

Sta tavuledda fà lu paraguni funèticu, lissicali, sintàtticu e grammaticali, tra li tri granni varianti dâ lingua siciliana (sicilianu di Sicilia, calabbrisi centru-miridiunali, e salintinu):

## Funètica

## Vucali

### Prununza aperta dî vucali tònichi

Li vucali tònichi latini Ĕ e Ŏ si mantèninu ntê tri varianti e lu sviluppu dî dittonghi è limitatu (li furmi senza dittonghi sunnu li cchiù diffusi):

### Prununza dî vucali finali nun tònichi

Li vucali finali nun accintati latini si mantèninu ntê tri varianti:

### Addibbuluta dî vucali nun tònichi

Li vucali forti latini (e, o) ca s'attròvanu n pusizzioni nun tònichi s'addibbulìscinu ginirarmenti (ma st'addibuluta succedi menu ntô calabbrisi centru-miridiunali e ntô salintintu):

### Rifiutu dî vucali tònichi finali

La lingua siciliana rifiuta ginirarmenti li vucali accintati ntâ sìllabba finali di na palora.

### Pirduta dî vucali àtuni nizziali

La lingua siciliana cancella ginirarmenti li vucali nizziali quannu nun sunnu accintati:

## Cunzunanti

### Altirazzioni dû gruppu latinu -PL-

Lu nessu latinu -PL- si cancia ginirarmenti nta "chi":

### Altirazzioni dû gruppu latinu -FL-

Lu nessu latinu -FL- si cancia ginirarmenti nta na speci di "sc'" sciusciata:

### Altirazzioni dû gruppu latinu -CL-

Lu nessu latinu -CL- si rafforza ginirarmenti nta "chi":

### Altirazzioni dû gruppu latinu -LL-

Lu nessu latinu -LL- si cancia ginirarmenti nta cacuminali "ddh" (ca pò èssiri scritta "dh", "ddr", "dd", "ddhr",  secunnu li zoni) ma stu canciamentu succedi menu ntô calabbrisi centru-miridiunali e ntô salintinu brindisinu e tarantinu.

### Altirazzioni dû gruppu latinu -LI-

Lu nessu latinu -LI- si cancia ginirarmenti nta "gghi":

### Altirazzioni dû gruppu latinu -MB-

Lu nessu latinu -MB- si cancia ginirarmenti nta "mm" ntô sicilianu di Sicilia, ma stu canciamentu succedi menu nta lu calabbrisi centru-miridiunali e lu salintinu:

### Altirazzioni dû gruppu latinu -ND-

Lu nessu latinu -ND- si cancia ginirarmenti nta "nn":

### Altirazzioni dû gruppu latinu -CT-

Lu nessu latinu -CT- si cancia ginirarmenti nta "tt":

### Rutacismu dâ "L" davanti a na cunzunanti

Stu tipu di rutacismu è carattirìsticu dâ lingua siciliana:

### Altirazzioni dû sonu latinu -X-

Lu littra latina -X- si cancia ginirarmenti nta "sci" o nta "ss":

### Altirazzioni dû sonu latinu -SS-

Lu littra latina -SS- si cancia spissu nta "sci":

### Altirazzioni dû sonu latinu -D-

Lu sonu latinu -D- quannu cancia addiventa ginirarmenti na "r" o na "t":

### Addibbuluta dû sonu "B"

La "b" nizziali o ntervucàlica è spissu altirata ntâ lingua siciliana (chistu si vidi assai ntô sicilianu di Sicilia e ntô salintintu):

### Addibbuluta dû sonu "V"

La "v" nizziali o ntervucàlica è spissu altirata ntâ lingua siciliana (chistu si vidi suprattuttu ntô salintintu e ntô sicilianu di Sicilia):

### Nvirsioni di cunzunanti

Li cunzunanti ponnu canciari di postu. È nu finòminu assai friquenti nta ogniduna dî tri varianti:

### Rifiutu dî cunzunanti finali

La lingua siciliana rifiuta ginirarmenti li cunzunanti finali.

## Dinamismu funèticu

A li voti na pripusizzioni cancia lu sonu dâ palora ch'è doppu:

## Lèssicu

### Lèssicu latinu

Lu lèssicu dâ lingua siciliana è trasparenti, si ponnu nutari li furmi latini d'urìggini:

### Lèssicu àrabbu

Lu lèssicu dâ lingua siciliana havi vari urìggini, tra li quali la lingua àrabba:

### Lèssicu grecu

Na parti dû lèssicu dâ lingua siciliana diriva dâ lingua greca:

### Lèssicu spagnolu

Pi cchiù sèculi lu Sud Italia appartinìa â Spagna, allura li spagnoli nfruinzaru puru iddi la lingua siciliana. Di sta nfruenza forti attruvamu rasti nta li tri varianti: 

### Lèssicu francisi e nurmannu

Lu lèssicu dâ lingua siciliana havi vari urìggini, tra li quali la lingua francisa e chidda nurmanna:

### Lèssicu àutru

Tanti palori e sprissioni sunnu prisenti ntê tri varianti e cu picca diffirenzi:

### Furmi accurzati

S'ùsanu tanti furmi accurzati:

## Pripusizzioni di rispettu "a"

Li spagnoli lassaru ntâ nostra lingua la pripusizzioni "a" ca s'usa quannu si parra di na pirsuna.

## Verbi

### Custruzzioni grechi

Li grechi ca camparu ntâ Sicilia, ntâ Calabbria e ntô Salentu lassaru rasti nta li tri varianti principali dâ lingua siciliana 

### Custruzzioni virbali "aviri a" mmeci dû verbu "duviri"

Attruvamu nfruenzi àrabbi nta arcuni cuniugazzioni.

### Furmi currenti

### Furmi latini sarvati

La lingua siciliana è cunzirvativa, arritruvamu tanti furmi latini appena canciati:

### Furmi accurzati

Ntâ lingua siciliana, succedi ca li verbi sunnu accurzati a certi pirsuni dâ cuniugazzioni:

## Bibbliugrafìa

**Italian Treasury - Sicily - 1954 - Diego Carpitella & Alan Lomax - Registrazioni sonore a Bagheria (PA), Sciacca (AG), Palermo, Catania, Trapani, Sommatino (CL), Maletto (CT), Petralia Sottana (PA), Geraci Siculo (PA), Riposto (CT), Alimena (PA), Modica (RG), e Mirto (ME).*

**Italian Treasury - Calabria - 1954 - Diego Carpitella & Alan Lomax - Registrazioni sonore a Mammola (RC), Vibo Valentia Marina (VV), Cinquefrondi (RC), Serrastretta (CZ), Giffone (RC), Bagnara (RC), Feroleto Antico (CZ), Cardeto (RC), Melia (RC), e Scilla (RC).*

**Italian Treasury - Puglia: The Salento - 1954 - Diego Carpitella & Alan Lomax - Registrazioni sonore a Lecce, Martano (LE), Galatone (LE), Calimera (LE), e Gallipoli (LE).*

Catigurìa:Lingua siciliana