Tarantinu (dialettu di Tàrantu)

Lu **tarantinu** havi la particularitati d'èssiri n'idioma cumunali: è parratu a Tàrantu e dintorni. 

## Dissimilazzioni e assimilazzioni

La dissimilazzioni è un finòminu pi lu quali dui sona, attruvannu a strittu cuntattu, tènninu a diffirinziàrisi: 
* latinu: *cultellus* - tarantinu: *curtíedde* ("curteddu" o "cuteddu").

L'assimilazzioni s'havi quannu la cunzunanti nizziali di na palora si muta ntâ cunzunanti dâ secunna sìllabba dâ palora stissa, 'n sèquitu a n'anticipazzioni di l'articulazzioni funètica di st'ùrtima: 
* latinu: *juscellum* - tarantinu *sciuscijlle* (tipu di minestra).

## Giminazzioni

Na particularitati ca sàuta sùbbitu a l'occhiu di cu pi la prima vota s'attrova a lèggiri un testo n dialettu tarantinu, è lu finòminu dâ giminazzioni, o cchiù simplicimenti *radduppiamentu nizziali o sintàtticu*. Chistu è un finòminu di *fonusintassi*, ossìa, a càusa dâ pèrdita dâ cunzunanti finali d'arcuni monusìllabbi (assimilazzioni fonosintàttica), la cunzunanti nizziali dâ palora ca sequi ven raffurzata.

Li principali monusìllabbi ca dùnanu locu â giminazzioni sunnu: 
* **a**: a (pripusizzioni);
* **e**: e (cungiunzioni);
* **cu**: cu (sia comu cungiunzioni, sia comu pripusizzioni);
* **addà**: ddà (avverbiu);
* **aqquà**: ccà (avverbiu);
* **ogne**: ogni (aggittivu ndifinitu);
* **cchiù**: chiù (aggittivu e avverbiu);
* **pe**: pi (pripusizzioni);
* **jè**: è (verbu èssiri);
* **sì**: sei (verbu èssiri);
* **so**: sù (sunnu, verbu èssiri);
* **mbrà**: tra (pripusizzioni);
* **tré**: tri (nummirali).

Lu radduppiamentu nizziali è ndispinzàbbili ntâ lingua orali pi capiri lu significatu dâ frasi: 
* *he fatte bbuène* [hai fattu bonu];
* *è ffatto bbuène* [è fattu bonu].
Comu si vidi di l'asempiu, lu raffurzamentu dâ *f* si rivela funnamintali pi lu senzu di l'affirmazzioni. Eccu àutri asempi:
* *a máne* [la manu] - *a mmáne* [a manu];
* *de pètre* [di petra] - *cu ppètre* [cu petra];
* *a cáse* [la casa] - *a ccáse* [a casa].

## Grammàtica
La grammàtica tarantina è arquantu diversa di chidda di lu talianu standard. Idda prisenta assai custrutti di caràttiri tipicamenti grecu e latinu. 
 
### Morfoluggìa
#### Artìculi e sustantivi
Lu dialettu tarantinu hà dui gèniri, maschili e fimminili. Avennu la tirminazzioni 'n *-e* muta, lu gèniri dî palori è ricanuscìbbili sulamenti tràmiti l'artìculu, ca 'n tarantinu è *u*, *a*, *le* pi lu **ditirminativu**, e *nu*, *na* pi lu**ndirtirminativu**. 

Siddu lu sustantivu ca sequi l'artìculu accumenza cu na vucali, chistu s'apòstrufa, a menu ca chiddu nun havi na cunzunanti nizziali pricidentimenti caduta: 
* *lacchiále* [l'acchiali];
* *l'ome* [l'omu]; 
* *n'àrvule* [n'àrvulu]; 
* *le uáje* [li guai]; 
* *u uéve* [lu voi]; 
* *a uagnèdde* [la picciotta].

#### Plurali e fimminili
La furmazzioni dû **plurali** è assai cumplessa. 
Pi tanti sustantivi e aggittivi chistu nun asisti, ossìa arrèstanu nun variati: 
* *u libbre* [lu libbru] - *le libbre* [li libbra]; 
* *l'àrvule* [l'àrvulu] - *l'àrvule* [l'àrvuli].
Arcuni agghiùncinu lu suffissu *-ere* (chistu asisti ntô sicilianu chî plurali 'n "-ira" o "-ura": 
* *a cáse* [la casa] - *le càsere* [li casi];
Àutri càncianu la vucali timàtica (chistu asisisti ntô sicilianu cintrali): 
* *a fogghie* [la fogghia] - *le fuègghie* [li fogghi]; 
* *u chiangóne* [lu macignu] - *le chiangúne* [li macigni].
Àutri ancora tutti li dui:
* *u pertúse* [lu pirtusu] - *le pertòsere* [li pirtusa];
* *u paìse* [lu paisi] - *le pajèsere* [li paisi].
'N ùrtimu ci sunnu li plurali nun rigulari: 
* *l'anijdde* [l'aneddu] - *l'anèddere* [l'aneddi]; 
* *u figghie* [lu figghiu] - *le fíle* [li figghi],
o sustantivi cu duppia furmazzioni: 
* *a mulèdde* [lu pumu] - *le mulìdde* o *le mulèddere* [li puma].

La furmazzioni dû **fimminili** sequi li stissi règuli.
Arcuni sustantivi e aggittivi arrèstanu nun variati:
* *bèdde* [beddu] - *bèdde* [bedda].
Àutri càncianu lu dittongu *uè* 'n *o* (chistu asisisti ntô sicilianu):
* *luènghe* [longu] - *longhe* [longa].

#### Prunoma
Li **prunoma dimustrativi** sunnu: 
* *quiste* [chistu]; 
* *quèste* [chista]; 
* *chiste* [chisti]. 
* *quidde*, *chidde* [chiddu]; 
* *quèdde* [chdda]; 
* *quèdde* [chiddi]; 

Cchiù usati ntô parlatu sunnu li formi accurzati: *stu*, *sta*, *ste* (comu ntô sicilianu ntô quali s'ùsanu li formi "stu", "sta", e "sti").

Li **prunoma pirsunali** sunnu: 

Siddu la forma dativa dû prunomu suggettu è siquita d'un prunomu uggettu, a diffirenza d lu talianu, la forma dativa s'ometti lassannu postu sulu pi lu prunomu uggettu: 
* *u diche cchiù ttarde* [**lu** diciu cchiù tardi].
Vulennu si pò spicificari lu suggettu midianti l'agghiunta d'un prunomu pirsunali: 
* *a jidde u diche cchiù ttarde* [**a iddu** lu diciu cchiù tardi].

Pi la *"forma di curtisìa"*, lu tarantinu adòpira la forma allucutiva ca, comu avvinìa a Roma, dà dû tu a tutti ndistintamenti. Siddu propiu si voli esprimi rispettu ntê riguardi dû nterlucuturi, s'agghiunci l'aggittivu *ussegnorije* (comu la forma siciliana "vossignurìa" o "vossìa"), lassannu pirò sempri lu verbu â secunna pirsuna singulari: 
* *daddò avíne ussegnorije?* [D'unni veni **vossignurìa**?].

Quannu lu **prunomu riflissivu** dâ prima pirsuna plurali è siquitu di prunomu oggettu ('n talianu rinnutu cu **ce**) e s'attrova â forma nigativa, chistu diveni *nonge* 'n dialettu tarantinu: 
* *nu nonge ne sciáme* [**ni** nni jamu].

Li **prunoma rilativi** sunnu: 
* *ci, ce* [cu];
* *ca* [comu lu sicilianu "ca", zoè: lu quali, la quali, li quali, li quali, di cui, a cui].
P'aesempiu:
* *ci sì tu?* [cu sì tu?]; 
* *a cristiáne c'hagghie vìste ajére* [la cristiana c'hagghiu vistu ajeri]; 
* *le libbre ca mhé parláte* [li libbra ca m'hai parlatu].

#### Aggittivi
L' **aggittivi pussissivi** sunnu:

'N dialettu tarantinu l'aggittivu pussissivu va sempri postu doppu lu nomu a lu quali si rifirisci (comu ntô calabbrisi centru-miridiunali): 
* *a màchene méje* [la màchina mia].
Àutra carattirìstica di stu dialettu è macari la forma enclìtica dû pussissivu tràmiti suffissi, ca pirò è limitata sulamente a li pirsuni: 
* *attàneme* [pàtri-ma];
* *màmete* [màtri-ma]; 
* *sòrese* [sòru-sa], 
e via di sèquitu.

#### Pripusizzioni
Li **pripusizzioni sìmprici** sunnu:
* *de* [di]; 
* *a* [a]; 
* *da* [di]; 
* *jndre (nde)* [ntra, nta]; 
* *cu* [cu]; 
* *suse* [susu, supra]; 
* *pe' * [pi]; 
* *mbrà* [ntra, tra]. 
Ponnu fari macari di pripusizzioni: 
* *sutte* [sutta];
* *abbàsce* [abbasciu].

Li **pripusizzioni articulati** sunnu:

**Ca e Cu**

*Ca* (lat. *quia*) pò aviri valuri di:
* **pripusizzioni rilativa**: *vòche a accàtte u prime ca jacchie* [vaiu a accattari 'u primu ca acciu]; 
* **cungiunzioni**: 
*# ntâ **prupusizzioni dichiarativa**: *sacce ca jè nu bbuène uagnóne* [sacciu ca è nu picciottu bonu];
*# ntê **prupusizzioni cunzicutiva**: *téne numunne de lìbbre ca cáse soje pare na bibbliotèche* [havi nu munzeddu di libbra ca la casa sò pari na bibbliuteca];
* ntrodùciri lu **[[cumplimentu di paraguni|secunnu tèrmini di paraguni]]**: *jéve cchiù a fodde ca u rèste* [era cchiù 'a fodda ca 'u restu].

*Cu* (lat. *quod*) pò aviri valuri di:
* **pripusizzioni**:  *tagghiáre cu curtíedde* [tagghiari cû curteddu];
* **cungiunzioni** [cu];
* doppu li verbi ca esprìminu un disideriu o n'òrdini:  *vôle cu mmange* [voli ca mancia];
* pi furmari lu cungiuntivu prisenti:  *cu avéna aqquà* [ca vegna ccà];
* ntâ **forma avvirsativa**:  *cu tutte ca* [cu tuttu ca];
* ntê **prupusizzioni finali**:  *vuléve cu éve cchiù ìrte* [vurrìa ca fussi cchiù artu];
* ntê **prupusizzioni cuncissivi**:  *avàste cu ppáje* [abbasta ca paji];
* comu **prisenti perifràsticu**:  *sté cu avéne* [sta ca veni].

Lu **partitivu** 'n tarantinu nun asisti, e pi traducìrilu vèninu adupirati dui formi: 
* *nu pìcche* [na picca];
* *dóje* [dui].
P'asempiu:
* *pozze avè nu pìcche de marànge?* [pozzu aviri na picca d'aranciu?];
* *ajére hagghie accattáte do mulèddere* [ajeri hagghiu accattatu dui puma].

### Verbi
Lu sistema virbali tarantinu è assai cumplessu e diffirenti di chiddu talianu. Chistu si basa supra custrutti di tìpica orìggini latina e greca e canusci sulu dui cuniugazzioni, ca sunnu: *-áre* ed *-ére* (comu lu sicilianu c'havi sulu li formi "-ari" e "-iri"). 

Li **verbi principali** e li sò diclinazzioni a lu ndicativu prisenti sunnu:
* **Èssiri** (nun comu ausiliari, comu 'n sicilianu): *so*, *sì(nde)*, *jé* (o *éte*), *síme*, *síte*, *sò(nde)*;
* **Aviri** (macari 'n locu di **Duviri**, comu 'n sicilianu): *hagghie*, *hé*, *ha*, *ame*, *avíte*, *honne*;
* **Stari**: *stoche*, *sté(je)*, *sté(je)*, *stáme*, *státe*, *stonne*;
* **Jiri**: *voche*, *vé(je)*, *vé(je)*, *sciáme*, *sciáte*, *vonne*;
* **Tèniri** ('n senzu di pussessu): *tènghe*, *tíne*, *téne*, *teníme*, *teníte*, *tènene*;
* **Fari**: *fazze*, *fáce*, *fáce*, *facíme*, *facíte*, *fàcene*.

Carattirìstica tìpica è l'usu friquenti dâ pròstisi dâ vucali *-a-*, ca porta a na duppia forma virbali: 
* *cògghiere* e *accògghiere* [cògghiri e accògghiri]; 
* **ndruppecáre'' e ''attruppecáre'' [ntruppicari/ntrumpicari e attruppicari/attrumpicari]. 

C'è midemma la prisenza dû suffissu ncuattivu ''-èscere'' dirivatu di l'anticu ''-ire'': 
* ''durmèscere'' [durmìsciri] (comu ntô sicilianu);
* ''sparèscere'' [spariri]; 
* ''sckurèscere'' [scurari].

È assai diffusa l'altirnanza vucàlica tra li verbi dâ prima cuniugazzioni, duvutu a la mitafunìa. Chisti sunnu suggetti a lu dittungamentu di l'ùrtima vucali timàtica (''-o-'' 'n ''-uè-'' e ''-e-'' 'n ''-iè-''), comu ntô sicilianu (''-o-'' 'n ''-uò-'' e ''-e-'' 'n ''-iè-''). P'asempiu:
* ''sciucáre'' [jucari]: ''ije scioche, tu sciuèche, jidde scioche, ...'';
* ''annegghiáre'' [scumpariri, annigghiari]: ''ije annègghie, tu anniegghie, jidde annègghie, ...''.

==== Cuniugazioni ====
Li verbi dâ secunna cuniugazioni, èsitanu la ''o'' 'n ''u'':
* ''còsere'' [cùsiri]: ''ije cóse, tu cúse, jidde cóse, ...'';
* ''canòscere'' [canùsciri]: ''ije canòsche, tu canúsce, jidde canòsce, ...''.

==== Modu nfinitu ====
Lu**nfinitu** dî verbi è rinnutu, spiciarmenti ntô parlatu nfurmali, midianti l'[[apòcupi]] dî formi accussì ditti "di dizziunariu": 
* ''addumandà'', ''addumannà'' [addumannari]; 
* ''canoscè'' [canùsciri].

Siddu lu nfinitu sequi un verbu di disideriu o d'òrdine, veni traduciutu cu la cungiunzioni ''cu'' siquita dû prisenti ndicativu dû verbu: 
* ''vògghie cu te dìche'' [ti vogghiu dìciri]; 
* ''dìlle cu avéne'' [dicci ca veni].

==== Modu ndicativu ====
Li disinenzi pi furmari lu **ndicativu prisenti** sunnu li siquenti:
* prima cuniugazioni: ''-e'', ''-e'', ''-e'', ''-áme'', ''-áte'', ''-ene'';
* secunna cuniugazioni: ''-e'', ''-e'', ''-e'', ''-íme'', ''-íte'', ''-ene''.

A diffirenza di l'àutri dialetti pugghisi, ntô tarantinu nun cumpari la disinenza ''-che'' pi li primi pirsuni. Sta disinenza è usata pirò pi li verbi monusillàbbici: 
* ''voche'' [vaju o vaiu]; 
* ''vèche'' [viju o vidu]; 
* ''stoche'' [staju o staiu].

Lu **prisenti cuntinuatu** n tarantinu si forma cu lu ndicativu prisenti dû verbu **stari** + pripusizzioni ''a'' + ndicativu prisenti dû verbu: 
* ''stoche a ffazze'' [staiu facennu] (ma ntâ Calabbria miridiunali asìstinu sprissioni dû tipu [staju a fazzu]. 

Fannu ccizzioni a sta règula la secunna e la terza pirsuna singulari, li quali nun richièdinu l'usu dâ pripusizzioni ''a'': 
* ''sté studie'' [sta studiannu]; 
* ''sté mmange'' [sta mangiannu].

Nta lu **mpirfettu** attruvamu li siquenti disinenzi:
* prima cuniugazzioni: ''-áve'', ''-áve'', ''-áve'', ''-àmme'', ''-àveve'' (''-àvve''), ''-àvene'';
* secunna cuniugazzioni: ''-éve'', ''-íve'', ''-éve'', ''-èmme'', ''-ivene'' (''-ìvve''), ''-èvene''.

Pi lu tempu **pirfettu** li disinenzi sunnu:
* prima cuniugazzioni: ''-éve'', ''-àste'', ''-óje'', ''-àmme'', ''-àste'', ''-àrene'';
* secunna cuniugazzioni: ''-íve'', ''-ìste'', ''-íje'', ''-èmme'', ''-ìste'', ''-érene''.

Lu **futuru** nun esisti n dialettu tarantinu (comu ntô sicilianu), e è spissu sustituitu dû prisenti ndicativu o veni fattu usu dâ perìfrasi futurali dirivata dû latinu ''habeo ab'' + nfinitu: 
* ''hagghie a ccundà'' [hagghiu a cuntari] (comu ntô sicilianu)

Stu custruttu è usatu macari pi esprimiri lu senzu di nicissitati: 
* ''Ce amma ffà?'' [Chi âmu a fari?].

==== Modu cungiuntivu ====
Lu **cungiuntivu prisenti** hà tutta una sò forma particulari, tìpica poi dî dialetti [[Salintinu|salentini]]; si renni cu la cungiunzioni ''cu'' siquita dû prisenti ndicativu: 
* ''Dille cu avènene cu nnuje!'' [dicci ca vèninu cu nuàutri!].

A lu cuntrariu, lu **cungiuntivu mpirfettu** hà dî disinenzi propi:
* prima cuniugazzioni: ''-àsse'', ''-àsse'', ''-àsse'', ''-àmme'', ''-àste'', ''-àssere'';
* secunna cuniugazzioni: ''-ìsse'', ''-ìsse'', ''-èsse'', ''-èmme'', ''-ìste'', ''-èssere''.

==== Modu cunnizziunali ====
Àutru tempu virbali nun asistenti è lu **cunnizziunali**, sustituitu dû mpirfettu ndicativu o dû mpirfettu dû cungiuntivu (comu ntô sicilianu): 
* ''vuléve scè ô cìneme'' [vurrìa jiri ô cìnima]; 
* ''vulìsse venè purije'' [vulissi vèniri puru iu].

==== Modu mpirativu ====
Lu**mpirativu** è furmatu simplicimenti cu l'agghiunta dâ disinenza ''-e'' pi la secunna pirsuna singulari, ''-àme'' o ''-íme'' pi la prima pirsuna plurali, e ''-àte'' o ''-íte'' pi la secunna pirsuna plurali: 
* ''tremíende!'' [talìa!], 
* ''sciàme!'' [jamu!], 
* ''aveníte!'' [viniti!]. 

La furmazzioni di lu **mpirativu nigativu** è già cchiù cumplicata; s'atteni midianti la circunlucuzzioni virbali cu ''scére'' + girunniu (dû latinu ''ire iendo''): 
* ''nò scè' scènne a scole créje!'' [nun jiri a scola dumani!].

==== Modu girunniu ====
Lu **girunniu** s'atteni agghiuncennu la disinenza ''-ànne'' pi li verbi dû primu gruppu, e ''-ènne'' pi li verbi dû secunnu: 
* ''nghianànne'' [niscennu], 
* ''fuscènne'' [currennu].

A li voti pi tradùciri lu girunniu si fà ricursu a na **pripusizzioni rilativa**: 
* ''hagghie vìste u film ca stè mangiáve'' [hagghiu vistu lu film mangiannu].

==== Modu participiu ====
Lu **participiu passatu*' è furmatu cu l'agghiunta dû suffissu *-áte* pi li verbi appartinenti a lu primu gruppu, e dû suffissu *-úte* pi li verbi appartinenti a lu secunnu. Tuttavia ci sunnu macari participi passati niscenti 'n *-ste*: 
* *viste* [vistu], 
* *puèste* [postu], 
* *rumàste* [rimastu].

==== Èssiri ====


==== Aviri ====





== Classìfica ==

Oltri a arcuni similitùtini morfo-sintàttichi cu li [[salentinu|dialetti salentini]], lu tarantinu vanta macari nummirussìssimi vucàbbuli n cumuni cû Salentu, tantu di fàrilu nclùdiri di Rohlfs ntô sò *Vocabolario dei dialetti salentini*. Ma l'àutri linguisti nun accèttanu sta classìfica.

Lu studiusu [[Heinrich Lausberg]] nota na cuncurdanza tra lu tarantinu e lu brinnisinu nta l'èsitu funèticu ca accumuna li cuntinuatura *e* e *o* stritti e aperti, cunfluiti sempri 'n sonu apertu (*cuèdde*, *strètte*, *pònde*), mentri [[Gerhard Rohlfs]] metti 'n evidenza l'usu dâ cungiunzioni *cu* + prisenti nnicativu pi tradùciri lu nfinitu e lu cungiuntivu, custruttu tìpicu dî dialetti salintini.
Ntô *Vocabolario dei dialetti del Salento'' di Rohlfs si còntanu cchiù di tredicimila vuci latini, oltri vintiquattrumila grechi e circa tricentuquaranta tra spagnoli, purtughisi, catalani, pruvinzali, cèltichi, corsi, girmànichi, ngrisi, turchi, arbanisi, dalmati, serbi, rumeni, ebbràichi, bèrbiri e àrabbi.

## Rifirimenti

* Dialetto tarantino (articolo della wikipedia italiana)
* Lingue romanze (articolo della wikipedia italiana)

Catigurìa:Lingua siciliana
Catigurìa:Gruppu sicilianu
Catigurìa:Pugghia