Tenochtitlán

**Tenochtitlán** (o **México-Tenochtitlán**) fu la capitali dû mperu aztecu. Surcìa supra n’ìsula ntô lacu Texcoco, nta l'attuali Mèssicu cintrali. Fu funnata ntô 1325. La citati fu raduta a lu solu ntornu ntô 1521 di li *[[conquistadores]]* (cunquistatura) spagnoli: supra li sô ruini fu custruiuta Citati dû Mèssicu e ntô cursu dî sèculi granni parti di lu lacu Texcoco fu prusciucata.

## La funnazzioni
Nummarusi tribbù s’abbicinaru supra li spunni dû lacu, senza però arrinèsciri a nzidiàrisi/nziggiàrisi difinitivamenti ntô tirritoriu. Fu cu l'arrivu di l’Aztechi, nu pòpulu urigginariu d’ Aztlán (un nzidiamentu/nziggiamentu ntô disertu tra l'ovest e lu nord dû Mèssicu), ca st'area accuminzau a ciuriri.

L’Aztechi lassaru Aztlán guidati di n'antica prufizzìa, sècunnu cui avìssiru duvutu stabbilìrisi e funnari la sô citati ’n un locu sacru, ca ci avissi statu annunciatu dâ visioni di n'àcula ca mancia nu sirpenti ‘n cima ôn cactus. Scurceru sta mmàggini nta l'ìsula a lu centru di lu lacu Texcoco e ddà, ntô 1325, dicideru di custruiri Tenochtitlán (dû nomu di lu ligginnariu funnaturi e capu *Tenoch*). Dda mmàggini òi figura ô centru dâ bannera missicana.

A lu sô arrivu, li *Mexica* (nomu nahuatl cu cui l’Aztechi si rifirìanu a iddi stissi) àppiru a fàciri li cunti câ diffidenza dî pupulazzioni autuctoni. Cuntaminaru la sô cultura cu chidda tulteca, specî ‘n àmmitu riliggiusu, ma subbiru nu longu assuggittamentu mircinariu â citati d’ Azcapotzalco, capitali di lu regnu tepaneco. Ntô 1428, la putenza militari di Tenochtitlán appi lu supraventu supra la citati nimica, ca fu mmaduta e distruiuta dû tlatoani (mpiraturi) Itzcóatl.

Li culoni ntirvìnniru supra la zona secunnu la tècnica *[[chinampa]]* (di l'urigginali nahuatl *chinamitl*), n’avanzatu sistema di drinaggiu ca pirmittìu a l’Aztechi di stènniri lu tirrenu edificàbbili pâ sô citati e ntô cuntempu di distribbuiri l'acqua pi l'irrigazzioni agrìcula.

## Lu splinnuri
La civirtati azteca criscìu rapidamenti e Tenochtitlán divinni la citati cchiù mpurtanti dâ Mèrica cintrali. Li duminazzioni aztechi addivintaru nu mperu culturarmenti eggèmuni supra li riggiuni circustanti, ticnuluggicamenti avanzatu e a cunnutatazzioni furtimenti riliggiusa. L’Aztechi àppiru cuntatti cummirciali cû Gulfu dû Mèssicu, cu l'Ocèanu Pacìficu e pirfinu cû mperu Inca.

Tenochtitlán era culligata â terraferma attraversu ponti e terrachini (li *calzadas*) e l'urbanìstica cittadina prividìa na riti di stratuna e canali, di modu c’ogni zona putissi èssiri ragghiunciuta sia a pedi ca ‘n canoa. Era noltri dutata di nu funziunali acquiduttu.

Ntô sèculu XV, ‘n siquutu a n’esunnazzioni dû lacu Texcoco, lu mpiraturi Auìtzotl abbiau na maistusa ricustruzzioni di Tenochtitlán ca java esiquuta secunnu la vuluntati divina: a siquutu di l'anchiamentu dâ Granni Piràmidi (o *Templo Mayor*), urdinau nfatti lu tràggicu sacrificiu di 20.000 òmini ‘n anuri dâ struttura (1487).

## La fini

Lu conquistador (cunquistaturi) spagnolu Hernán Cortés juncìu a Tenochtitlán l'8 di nuvèmmiru 1519. Ntê sô diari, cuntau di nun aviri mai vidutu citati cchiù granni e efficenti ô munnu. ‘N Europa, sulu Pariggi, Vinezzia e Custantinòpuli èranu tarmenti stisi. Lu mpiraturi di l'èbbica, Montezzuma II, cridennu ca Cortés fussi lu diu Quetzalcoatl di ritornu a Tenochtitlán, l’accugghìu magnificamenti.

Tannu, la pupulazzioni di Tenochtitlán s’aggirava tra li 60.000 e li 130.000 abbitanti.

Lu 13 di austu dû 1521, Cortés e li sô òmini, aiutati dî pupulazzioni lucali, cunquistaru Tenochtitlán doppu na sancuinusa battagghia ca stirminau la pupulazzioni e arriducìu la citati ‘n ruini. Zoccu addimurava dâ citati fu smantiddatu, dimulutu, distruggiutu o datu a focu. Supra li cìnniri di Tenochtitlán fu custruiuta la Citati dû Mèssicu.

Nta l’anni '70, foru nstallati arcuni scavi archiulòggici e li ruini dâ citati vìnniru purtati a lu lustru. Arcuni dî cchiù mpurtanti, comu la Granni Piràmidi, sunnu graputi ê visitatura.
Òi, lu *[[Zócalo]]* (chiazza principali di Citati dû Mèssicu) s’attrova supra chidda ca un tempu fu lu *Centro ceremonial* (chiazza cintrali mircatu di Tenochtitlán) e tanti dî *calzadas* urigginali currispùnninu ê muterni stratuna dâ capitali.

Catigurìa:Citati antichi
Catigurìa:Mèssicu