open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raffurzamentu dâ «D» ntervucàlica

Ntô sicilianu, l'usu dâ "**d**" tra dui vucali è currenti ma sta littra 'n pusizzioni ntervucàlica poti raffurzàrisi 'n "t".

## Diffusioni

Stu finòminu di lu raffurzamentu dâ "d" s'attrova nta vari àrii di la Sicilia.

## Asempi

* stùpidu -> stùpitu
* cuntrada -> cuntrata
* vàlidu -> vàlitu
* strada -> strata
* citadinu -> citatinu
* scudu -> scutu
* parintadu -> parintatu
* badìa -> batìa
* càndidu -> càntitu
* spada -> spata
* viscuvadu -> viscuvatu
* turnàdu -> turnàtu
* mudernu -> muternu

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui latini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li formi:

* fritu (zoè 'n sicilianu: "friddu", dû latinu "frìgi**d**us")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "t"
*Grammàtica di Pitrè, 1870
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998 (n'ammustra tutti dui pi certi palori)
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "t"

## Ntâ littiratura siciliana
## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Àrvulu mmenzu li stra**t**i, di tutti su' cutulati.
* *Briscula 'n Cumpagni* di Ninu Martogliu
::—Càrricu, mancu? Cca cc'è 'n sei di spa**t**i!...

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu d'usari sta "d" raffurzata 'n "t", ma nun cunzidiramu l'usu dâ "d" comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «GH» mmeci dâ «GL» o dâ «GR»

Ntô sicilianu, l'usu dâ "**gh**" mmeci dâ "**gr**" o dâ "**gl**" poti succèdiri a li voti ntâ lingua parrata.

## Diffusioni

Stu finòminu asisti sulu nta arcuni zoni di la Sicilia.

## Asempi

nglisi (ngrisi) -> nghisi

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "gh"

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "gh"
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
L'usu di sta "gh" nta sti casi è assai raru ntâ littiratura siciliana.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari la "gh" nta sti casi, ma nun cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu di «GLI» mmeci di «GGHI»

L'usu dâ «GGHI» mmeci dû nessu «GLI» è nu finòminu tìpicu dâ lingua siciliana ma nta arcuni parrati siciliani cintrali s'attrova puru la «GLI».

## Diffusioni

Li dui àrii principali unni s'attrova la «GLI» sunnu la parrata di Giurgenti (Sicilia cintrali) e la parrata di Enna-Caltanissetta (Sicilia cintrali puru) mentri s'usa la «GGHI» (macari scrittu «GHI») nta tutti l'àutri àrii di la Sicilia.

## Rifirimenti ca ùsanu la «GLI»
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980 (porta tutti dui formi p'ammustrari li variazzioni lucali)
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 (porta tutti dui formi)
*Dizziunariu sicilianu-talianu di Luigi La Rocca
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000

## Rifirimenti ca nun ùsanu la «GLI»
*Grammàtica di Pitrè, 1870
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Me**gghi**u muriri e lassari, chi campari e addisiari. 
::Acqua d'agustu, o**gghi**u, meli e mustu. 
**A Lupa* di Gaitanu Cipolla:
::Chi c'èntranu i me fi**gghi**?
::Nnuccenti, fi**gghi** beddi!

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu d'usari la «GGHI» sarvu pi arcuni ccizzioni (palori taliani sicilianizzati ricentimenti).

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «KH» mmeci dâ «C» dura

Ci sunnu pirsuni ca ùsanu la "**kh**" mmeci dâ "**c**" dura.

## Diffusioni

Stu modu di scrìviri nun è usatu nta la littiratura siciliana famusa.

## Asempi

mankhu (mancu)

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "kh"

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "kh"
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
L'usu dâ "kh" è assai raru ntâ littiratura siciliana.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari la "kh" e cunzidiramu l'usu di st'ùrtima comu n'errurazzu.

Catigurìa:Lingua siciliana
Tiatru Biunnu

Lu **Tiatru Biunnu** è un tiatru di Palermu. Lu nomu cumpletu di lu tiatru è "Tiatru Biunnu Stàbbili". S'attrova nnâ cintrali e cummirciali via Roma. Vinni costruitu nnû 1903, iddu è lu cchiù novu dî tiatri stòrici di Palermu. È ancora assai usatu.

Catigurìa:Cultura
Catigurìa:Palermu
Biunnu
Rieti

**Rieti** è na cità dû Lazziu, capuluocu di la pruvincia omònima. Havi na pupulazzioni di circa 47'000 abbitanti. La cità è cèlebbri pi uspitari na manifestazzioni di attletica a liveddu nternazziunali.

Catigurìa:Lazziu
Usu dâ «RZ» mmeci dâ «RS»

Ntô sicilianu, comu ntô napulitanu, la "**rs**" poti raffurzàrisi a li voti 'n "**rz**".

## Diffusioni

Stu finòminu di lu raffurzamentu dâ "rs" s'attrova nta arcuni àrii di la Sicilia.

## Asempi

cersa/chersa -> cerza/cherza

mursicari (dû latinu "morsicàre") -> murzicari (oi sulu asisti la furma "muzzicari")

bursa (dû latinu "bùrsa") -> burza, vurza (vuzza)

arsiari (abbruciari) -> arziari

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "rz"
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "rz"

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Megghiu dogghia di vu**rz**a ca di cori.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu d'usari sta "rz" sulu nta li casi sicuri, ma nun cunzidiramu l'usu dâ "rs" comu n'erruri. A li voti la "rs" latina si cancia 'n "rci", p'asempiu "ex-versàre" zoè "smirciari" ("sbirciare" 'n tuscanu). E' ntirissanti di nutari ca stu finòmunu succedi puru nta li parrati calabbrisi: "pirzuna", "Jacurzu", ecc.

Catigurìa:Lingua siciliana
Mattanza

thumb|right|250px|Mattanza – Si tìranu li riti dâ càmira dâ morti
thumb|right|250px|Mattanza – Li tunni vènunu tirati a bordu
La **mattanza**, dô spagnolu “*matanza*” (uccisioni) e dû latino *"mactare"* (uccìdiri), è nu mètudu anticu di piscadû tunnu, praticatu spiciarmenti ntâ pruvincia di Trapani.  Ssu mètudu si basa ntô calari a mari na longa riti di sbarramentu ca pirmetti di guvirnari la dirèzzioni dê branchi dî tunni e di custringìrili a tràsiri nta diversi càmiri (fatti sempri di riti), di unni, pirdennu l'urientamentu, nun ponnu cchiù nèsciri.
Grapennu e chiudennu ssi càmiri, li tunni vènunu spingiuti versu na càmira ca veni appoi chiusa, chiamata càmira dâ morti.

Sutta lu cumannu dû ràisi,  ca dicidi si lu nùmmuru dê tunni trasuti ntâ càmira dâ morti è abbastanza e si li cundizzioni dô tempu e dû mari sunnu giusti, accuminza la mattanza:  li varchi vènunu misi 'n modu di furmari nu quatratu e s'accumenza a tirari la riti (coppu) dâ càmira dâ morti; li tunni assùmunu e vinènnucci  a mancari l’acqua, accumènciunu a  sbàttiri e ntappari cu forza l’unu contru a l’àutru e, accussì facennu, si firìsciunu;  quannu sunnu addivintati  senza forzi,  vènunu azziccati chê crocchi (arpiuni ccû uncinu) e tirati supra li varchi; d’intra â càmira dâ morti, û mari addiventa russu pû sangu dê tunni.

### La palora siciliana "mattanza" trasi ntô talianu
Comu a àutri palori siciliani, macari la palora *"mattanza"* trasìu a fari parti dû vucabbulariu talianu. Lu mètudu di pisca ca veni usatu  câ mattanza arrisurta èssiri crudeli e mprissiunanti pi la granni  quantità di sangu pirdutu dê tunni quannu vènunu curpiti dê crocchi e tirati a bordu dê varchi:  pi chissu,  pi discrìviri nu fattu di sangu assai firoci, nu massacru,  veni usata ntâ lingua taliana la palora “mattanza” .       

Catigurìa:Pisca
Catigurìa:Sicilia
Catigurìa:Folklori
Modu (statìstica)

*Pi àutri significati di la parola taliati [[Modu (disambigua)]]*

Lu modu 'n statistica è na misura di tinnenza cintrali. Ntî nu databbasi unidiminziunali, rapprisenta l'ussirvazzioni cchiù friquenti.

### Esempiu

Ntî lu nzemi di dati siquenti:

1,1,1,2,2,2,3,3,3,4,4,4,4,5,5,5,5,5,5,5,6,6,6,7,7,8,8.

lu modu è 5.

Si l'ossirvazzioni sunnu rapprisintati ntî n'istogramma, lu modu è rapprisintatu di l'ussirvazzioni chi currispunni ô màssimu di l'istogramma.

Lu modu nun è sempri univucamenti ditirminatu. Dui modi o puru cchiossai ponnu esìstiri.

## Talìa puru

*Media (statìstica)
*Mediana

Catigurìa:Statìstica
Media (statìstica)

*Pi àutri significati di la parola taliati [[Media (disambigua)]]*

La **media** 'n statìstica è na misura di tinnenza cintrali. Si difinisci supra nu nzemi d'ossirvazzioni unidiminziunali, o supra li valura di na variàbbili. Siddu li valura numèrici sunnu a_1,a_2,\dots,a_n, la media è difinuta comu

{\overline{a}}=\frac{\sum_{i=1}^n a_i}{n}

## Talìa puru

* Diviazzioni standard
* Mediana
* Modu (statìstica)

Catigurìa:Statìstica
Mediana

La **mediana** di nu nsemi d'ossirvazzioni, rapprisintatu di valura numèrici, è lu valuri chi sparti l'ossirvazzioni 'n dui parti. Siddu l'ossirvazzioni sunnu 'n nùmmuru pari, la mediana è difinuta comu la media dî valura dû menzu.

## Esempiu

La mediana di lu nsemi 

1,2,2,3,4,6,8,10

è 3.5.

## Talìa puru

* Media (statìstica)
* Modu (statìstica)

Catigurìa:Statìstica
Sant'Àita

La dinuminazzioni **Sant'Àita** si pò rifiriri a:

*Sant'Àita, nu cumuni calabbrisi n pruvincia di Riggiu Calabbria
*Sant'Àita, nu cumuni calabbrisi n pruvincia di Cusenza
*Sant'Àita, na màrtiri
Charlie Chaplin

**Charlie Chaplin** (16 di aprili 1889 - 25 di dicèmmiru 1977) fu n'attori e riggista nglisi, cunsiddiratu lu megghiu pirsunaggiu dâ storia dû cìnima.

Lu sò pirsunaggiu standard, ca hà fattu rìdiri quasi tuttu lu munnu câ sò cumicità e macari drammaticità, era *Charlot* vagabbunnu câ bumbetta, vastuni e baffi. Ssu vagabunnu era pirsiquitatu dê vicissitudini dâ vita, ma appoi vinciva sempri cu la sula arma di na bedda bunizza di cori.

## Biugrafìa
Nasciu a Londra di ginitura puvirrìssimi, ca nun putianu mantinillu, tantu ca pi quarchi dù anni Charles e sò frati Sidney foru misi nta culleggi pi urfaneddi. Lu padri ci murìu quannu Charlie avìa dudici anni e la matri, malata di menti, vinni ricuvirata nta nu spitali di Croydon unni murìu ntô 1928.

Ntô 1906 trasìu ntâ cumpagnia tiatrali di Fred Karno, unni arristau finu ô 1912, quannu emigrau ntà li USA; ddocu cuntnuau a ricitari ô triatu facennu la parti dû *mbriacu*, ma la bona svorta s'eppi ntô 1914 quannu Mack Sennet lu fici tràsiri ntô cìnima, facènnuci fari 35 curtumitraggi; ntô 1915 fici finarmenti û primu film comu riggista alla Essanay e ntô 1918,câ First National, addivintau pruduttori di iddu stisso .

Ntô 1921 girau lu primu film longu *[[Lu munellu]]*. Nta ss'anni, li sò rivali cchiù forti èranu Buster Keaton e Harold Lloyd. Cô passari di l'anni, facìa film sempri cchiù longhi commu *[[La frevi di l'oru]]* (1925), *[[Li circu]]* (1928) e lu capulavoru *[[Luci dâ cità]]*; quannu ncuminciò lu sunoru, iddu nu nni vosi sapiri nenti, e finu ô 1940 cuntinuau a fari sempri film muti.

*[[Lu granni dittaturi]]* fu lu sò primu film cû sunoru e cô parratu, unni mpirsunau Adolf Hitler nta na manera irrisistìbbili; fici appoi *[[Monsieur Vedoux]]* (1947) ca ginirau novi discussioni; ntô 1952, fici lu sò *Cantu dû cignu*: *[[Luci dâ ribbalta]]*. 

Mentri stava ntâ mèrica, vinni dichiaratu cummunista e, pi chissu, si nni turnò nta l'Europa. Ntô 1972 pigghiau l'Oscar a la carrera.

Lu sò ùrtimu film fu *[[La cuntissa di Honk Kong]]* dû 1966. Murìu a Vevey ntâ Svìzzira ntô 1977.

## Filmugrafìa
### Curtumitraggi
* *[[Vita di cani]]*
* *[[Charlot surdatu]]*
* *[[Charlot ntâ campagna]]*
* *[[Nà jurnata di vacanza]]*
* *[[Charlot e la màschira di ferru]]*
* *[[Lu pilligrinu]]*

### Longumitraggi
* *[[Lu munellu]]*
* *[[La fìmmina di Pariggi]]* - sulu riggista
* *[[La frevi di l'oru]]*
* *[[Lu circu]]*
* *[[Luci dâ cità]]*
* *[[Tempi muderni]]*
* *[[Lu granni dittaturi]]*
* *[[Monsieur Vedoux]]*
* *[[Luci dâ ribbalta]]*
* *[[Nu re a Nova Jorca]]*
* *[[La cuntissa di Honk Kong]]* - sulu riggista

## Lijami di fora
* Internet Movie Database

Chaplin, Charlie
Chaplin, Charlie
Chaplin, Charlie
Chaplin, Charlie
Chaplin, Charlie
Usu dâ pròtisi nizziali «G»

L'agghiunciuta di na pròtisi «G» ô principiu dâ palora poti succèdiri ntô sicilianu.

## Diffusioni

Stu finòminu asisti sulu nta arcuni zoni di la Sicilia.

## Asempi

gàiru/gàghiru/gàgru (àiru, àghiru, àjiru), na pròtisi ca si trova macari ntô verbu currispunenti "ngagriri" ca signìfica "addivintari agru"

gàsinu (àsinu). Nota: La palora siciliana "sceccu" è cchiù diffusa di li furmi "àsinu/gàsinu".

gàutu (àutu, àrtu), na pròtisi ca si trova macari ntô verbu currispunenti "ngautiri" ca signìfica "sùsiri"

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu sta pròtisi

## Rifirimenti ca nun ùsanu sta pròtisi
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
L'usu di sta pròtisi è assai raru ntâ littiratura siciliana.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari sta pròtisi ô nizziu di na palora.

Catigurìa:Lingua siciliana
Escopetarra

N***'escopetarra*** è na chitarra fatta a pàrtiri di na scupetta mudificata, usata comu sìmmulu di paci. Lu  nomu diriva di na ncroci dî palori spagnoli *escopeta* (scupetta) e *guitarra* (chitarra).  

L*'escopetarras* foru mmintati dû pacifista culumbianu César López ntô 2003, duranti na riuniuni doppu l'attintatu tirrurìsticu ô Club El Nogal a Bogotá, quannu nutau nu surdatu chi stava tinennu la sò scupetta comu na chitarra.  La prima *escopetarra* ntô 2003 fu custruita a pàrtiri di na scupetta Winchester e di na chitarra lèttrica Stratocaster. 

## Rifirimenti

Catigurìa:Guerra
Catigurìa:Mùsica
Ultimate Chaos Project

Li **Ultimate Chaos Project** sunnu un gruppu thrash metal francisi natu nna li nizzi di l'anni 2006.

Nasceru pi mèritu di Fabio lu chitarrista bass, TSD lu chitarrista, e $kYe lu cantanti.

## Liami sterni

*La sò pàggina supra Myspace

Catigurìa:Mùsica
Cantastorî

Lu **cantastorî** apparteni a la tradizzioni e era nu ntrattinituri ambulanti, ca girava pi li cità  cuntannu na fàula, na storia, nu fattu, aiutànnusi cô cantu e ô spissu cu nu cartilluni unni eranu addisignati li sceni principali e cchiù mpurtanti dô cuntu. Li cantastorî campavanu cu l'offerti fatti dû prùbbricu prisenti. Jèvunu girannu pi li strati, li chiazzi e cantavanu e cuntavanu storî antichi e muderni, veri e mmagginarî, ca arricugghevanu ntô viaggiari, oppuru mmintati d'iddi stissi.

Catigurìa:Prufissioni
Catigurìa:Sicilia
Catigurìa:Folklori sicilianu
Gammazzita

## Lu puzzu
Ntô centru stòricu di Catania, vicinu ô casteddu Ursinu, s’attrova lu puzzu di **Gammazzita**.
Stu puzzu, custruitu ntô XII sèculu, era alimintatu di l’acqui dû ciumi Amenanu, ma oggi è quasi siccu; vinni pi bona parti cummigghiatu dâ lava di l’erruzzioni dû 1669 e si cci po’ jiri facennu na rampa di scali ca porta nta ssa funtana, addivintata suttirrania. Ntê mura di stu puzzu, si vìdunu li macchi di sangu lassati di Gammazzita (si tratta, pi viritati, di dipòsiti ferrugginusi lassati di na surgenti minirali, già sicca di quarchi tempu). 
## La liggenna
Dici la liggenna ca quannu la mala signurìa francisa duminava la Sicilia, na picciotta ca si chiamava Gammazzita, jeva ogni gn’jornu a pigghiari l’acqua nta nu puzzu. Pi strata, o spissu, vinìa scuncicata d’un surdatu francisi, finu a quannu, nu jornu , junta a lu puzzu, si lu truvau d’avanti. Lu surdatazzu, sùbbutu, ci misi li manu ncoddu e Gammazzita nun sapìa a cui addumannari ajutu, ca nuddu c’era ntê vicinanzi. Allura, pi nun cèdiri a lu francisi e pi nun èssiri disunurata, la carusa si jittau d’intra û puzzu.
Quannu quarc’unu attrovau lu corpu di Gammazzita ntô puzzu, nta lu quarteri s’arricurdaru di chiddu ca cuntava e ca si lamintava la picciotta e accussì lu surdatu francisi vinni ammazzatu e, di ddocu, accuminciau la rivorta ca scacciau li angiuini dâ Sicilia.
## La virità stòrica
La rivorta, pi viritati stòrica, prima di Catania, accuminciau a Palermu, a Curliuni e, appoi, a Missina â fini di maiu 1282, quannu la cità vinni misa sutta assèdiu di l'angiuini.(Talìa:Vespri siciliani)

Pi cummàtiri contru li francisi, lu pòpulu sicilianu s’attruvù sulu. Macari lu Papa Martinu IV ci mannò la scumùnica contru li siciliani ca s’avianu pirmissu d’aribbiddàrisi a li sò signuri.

Catigurìa:Liggenni
Catigurìa:Catania
Catigurìa:Sicilia
Scala Mercalli

La **Scala Mercalli** è na manera di misurari li tirrimota secunnu li danni chi fa. Si misura 'n gradi dû I gradu ô XII gradu. Â diffirenza dâ scala Richter la scala Mircalli nun misura l'enirgìa dû tirrimotu, ma sulu l'effetti chi càusa. Dunqui nu tirrimotu assai forti pò èssiri classificatu nicu siddu succedi ntî n'ària unni nun cummìna danni, e viciversa nu tirrimotu mudestu (pi esempiu gradu 6 dâ scala Richter) pò èssiri pirciputu comu gravi (IX gradu) pâ scala Mercalli, siddu la zona è dinzamenti abbitata e l'abbitazzioni nun sunnu antisìsmichi.

Catigurìa:Gioluggìa
Casa Janca

La **Casa Janca** (White House 'n ingrisi) è lu palazzu prisidinziali dî Stati Uniti. Situata ntâ citati di Washington, è n'asèmpiu assai arrinisciutu d'architittura culuniali.

Catigurìa:Stati Uniti
Frédéric Chopin

**Frédéric Chopin** ('n pulaccu **Fryderyk Chopin**) (primu di marzu 1810-17 di uttùviru 1849) fu nu cèlibbri pianista e cumpusituri pulaccu. 
Cèlibbri sunnu li sò *Notturni* pi pianu.

Chopin, Frédéric
Chopin, Frédéric
Frazzioni (matimàtica)

Na **frazzioni** è nu sìmmulu matimàticu chi si cumponi di dui nùmmura, lu *numiraturi* e lu *dinuminaturi* siparati di na lìnia urizzuntali. Servi a rapprisintari di na manera cumpatta nu nùmmuru chi è mùltiplu di na parti di n'àutru nùmmuru. Lu mùltiplu cumpari ô numiraturi e la parti cumpari ô dinuminaturi. Accussì pi esempi la frazzioni 

\frac34=0,75

Catigurìa:Matimàtica
La frevi di l'oru (film)

***La frevi di l'oru*** è nu film dû 1925, direttu e ntirpritatu di Charlie Chaplin.

Fu unu dê film cchiù beddi dû riggista ca, primma di mòriri, iddu stissu dissi ca vulìa èssiri aricurdatu cu sta pillìcula.

## Trama
Charlot, puvero cercaturi solitariu duranti la granni *frevi di l'oru* suffre di fami e fatichi, affruntannu nu rude brigante, e 'nnammurandusi da bedda *chanteuse* du saloon.

## Curiusità
*O film pare fu u cchiu granni incassu ammericanu dell'epuca.

Catigurìa:Cìnima
Usu dâ «I» tra dui vucali

Ntô sicilianu scrittu, s'usa spissu la «I» tra dui vucali.

## Diffusioni

La "i" ntervucàlica è usata nta assai òpiri littirari siciliani, puru siddu nta àutri òpiri si prifirisci usari la "j".

## Asempi

* baiunitti
* maiuri
* haiu
* aiutu
* maiu
* appoiu
* aieri
* abbaiari
* aiutari
* maiùscula
* maiulinu
* vuiàutri
* staiu

ecc.

## Asempi cu la "i" ntervucàlica usata mali

* di**i**ùnu (è megghiu di scrìviri "di**j**ùnu" pi facilitari la liggiuta)
* addi**i**ìri (è megghiu di scrìviri "addi**j**ìri" pi facilitari la liggiuta)
* vì**i**u (è megghiu di scrìviri "vì**j**u" pi facilitari la liggiuta)
* crì**i**u (è megghiu di scrìviri "crì**j**u" pi facilitari la liggiuta)
* fùi**i**ri (è megghiu di scrìviri "fùi**j**ri" pi facilitari la liggiuta)
* pri**i**èra (è megghiu di scrìviri "pri**j**èra" pi facilitari la liggiuta)

ecc.

## Nu modu di scrìviri prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu modu di scrìviri nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

* aiutà (zoè 'n sicilianu: "aiutari")
* annuiosu (zoè 'n sicilianu: "nuiusu")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu la "i" doppu na "i"
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu la "i" doppu na "i"
*Grammàtica di Pitrè, 1870
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu la "i" doppu na vucali àutra
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu la "i" doppu na vucali àutra
*Grammàtica di Pitrè, 1870

## Ntâ littiratura sicialiana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Quannu lu mali è nvicchiutu, mancu Ippocrati cci pò dari a**i**utu. 
::Panza cuntenti cori clementi; panza d**iju**na nenti priduna.
**A Lupa* di Gaitanu Cipolla:
::ammenzu di v**uià**utri

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Pi putiri scrìviri 'n sicilianu, racumannamu d'usari la "i" doppu qual'è gghiè vucali (sarvu siddu è la "i" pâ quali è megghiu scrìviri câ "j" pi fari cchiù fàciuli la liggiuta). 

## Liami nterni

*Usu dâ «J» doppu na vucali

Catigurìa:Lingua siciliana
Godfrey Harold Hardy

**Godfrey Harold Hardy** matimàticu ngrisi vissutu all'inizziu dû vintèsimu sèculu. 

Li sò principali cuntribbuti foru 'n tiurìa dî nùmmira, e speciarmenti pi lu studiu dî nummura primi. Travagghiau 'n stritta collabborazzioni cu Littlewood cu cui scrissi nu certu nùmmuru d'artìculi mpurtanti. Ntâ sò biografìa nu capitulu mpurtanti è rapprisintatu di Ramanujan chi Hardy nvitau pirsunarmenti a Oxford tra lu 1914 e lu 1920, dannu accussì la pussibbilità ô cèlibbri matimaticu innianu di lassari na traccia dî sò travagghi 'n tiuria dî nùmmura.

È auturi di n'autobiografìa, *Apuluggìa di nu matimaticu*.

Hardy, Godfrey Harold
Hardy, Godfrey Harold
Usu dâ «SC» pâ «C» duci

Arcuni cristiani scrìvinu "SC" pi rapprisintari la "C" duci siciliana.

## Diffusioni

Arcuni scrittura siciliani famusi usaru stu modu di scrìviri.

## Asempi

* abbruciari -> abbrusciari
* Sicilia -> Siscilia
* dicisti -> riscisti

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa unni asisti na speci di "c" duci tra la "sci" e la "gi" e ca si scrivi:

* brusgià (zoè 'n sicilianu: "abbruciari", "abbrusciari")
* grisgiu (zoè 'n sicilianu: "griciu", "grisciu")
* fasgianu (zoè 'n sicilianu: "facianu", "fascianu", "fasanu")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "sc"

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "sc"
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura sicialiana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Tutti l'armi di Si**ci**lia nun armirìanu la paura.
**A Lupa* di Gaitanu Cipolla:
::Ma no, chi di**ci** Matri?

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari la "sc" pi la "c" duci siciliana, e cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «X» pâ «C» duci

Certiduni pirsuni scrìvinu la "X" pi rapprisintari la "C" duci siciliana.

## Diffusioni

Tannu, arcuni scrittura siciliani famusi usaru stu modu di scrìviri.

## Asempi

* Sicilia -> Sixilia

ecc.

## Nu modu di scrìviri prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu modu di scrìviri è usatu nta àutri lingui neolatini (purtuchisi e gallegu, catalanu e valincianu, asturianu, vènitu, occitanu, e arcuni parlati sardi, ecc.) pi lu sonu "-sci-" (comu nta "nà**sci**ri").

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "x"

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "x"
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
* di *Celia, Lib. 2, vii* di Antoniu Venizzianu (~1575):
::Non è **xh**iamma ordinaria, no, la mia,
::è **xh**iamma chi sul'iu tegnu e rizettu,
* di *Celia, Lib. 2, viii*:
::e sempri ddà fini**xx**u, undi 'ncumenzu.
* *Na Casa Forti* di Alissandru Caldieru:
::lu **ci**atu si duna
::e l'amuri s'ammucca.
**La Grannizza di lu Giustu Diu* di Augustu Manna:
::E lu ventu ciusciava
::ntra li friscaletti di lu tempu
**Lamentu Cubbu pi Rocca Ciravula* di Santu Calì:
::satannu arreri a stiddi ca **ci**urèvanu

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari la "x" pi la "c" duci siciliana, e cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «RR» pâ «RN»

Stu finòminu s'usa a li voti ntâ lingua parrata.

## Diffusioni

S'attrova nta picca àrii di la Sicilia. E' usatu nta canzuni e pruverbi, ma nun è assai usatu ntâ littiratura siciliana.

## Asempi

* Carrivali (Carnivali)
* orru (ornu) zoè "falco pecchiaiuolo " 'n talianu

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

* càrne / càrri (zoè 'n sicilianu: "carni")
* scornu / scorru (zoè 'n sicilianu: "agnuni") dû francisi anticu "escorner"

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "rr" funètica
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980 (p'ammustrari quarchi variazzioni lucali)

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "rr" funètica
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Quannu lu jo**rn**u 'n peni si travagghia, pri li pinzeri la notti si vigghia.
**La Divina Commedia*, *Purgatoriu* traduciuta di Rosa Gazzara Sicilianu
::tagghiannu l’aria cu l’ete**rn**i pinni

::lu suli, ‘ssicutann’u Caprico**rn**u,

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Si nota ca "rn" nun addiventa sempri "rr" ma puru "nn" ("carnivali" -> "cannivali"), pirchissu raccumannamu di nun usari sta "rr" funètica e cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri (sarvu pi fari nu redirect).

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ sunurizzazzioni dâ «S»

Ntô sicilianu parratu la «S» poti vèniri prununzata «SS».

## Diffusioni

Stu finòminu sicilianu s'attrova nta arcuni àrii di la Sicilia.

## Asempi

* disideriu -> dissideriu
* musurmanu -> mussurmanu

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

* disegnu / dissegnu (zoè 'n sicilianu: "disegnu", "disignu")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "ss" funètica

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "ss" funètica
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Megghiu muriri e lassari, chi campari e addi**s**iari. 
**La Divina Commedia*, *Purgatoriu* traduciuta di Rosa Gazzara Sicilianu
::havi tri mi**s**i, a cu’ vosi ‘cchianari

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun scrìviri sta "ss" funètica ma nun cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «SC» pâ «STR»

Ntô sicilianu parratu la «T» di lu nessu «STR» nun veni prununzata e quinni la «STR» veni prununzata comu na speci di «SHR» ca arcuni scrìvinu «SC».

## Diffusioni

Stu sonu tìpicu sicilianu s'attrova nta quasi tutti l'àrii di la Sicilia, e sulu quarchi auturi sicilianu famusu usa stu modu di scrìviri «SC».

## Asempi

* lusciu (lustru)
* finescia (finestra)
* ncasciari (ncastrari)
* scèusu (strèusu)
* nosciu (nostru)
* casciu (castru) -> c'è nu riscu di cunfusioni cu "caciu" (furmaggiu)

ecc.

## Rìsichi di cunfusioni

C'è lu rìsicu di cunfùnniri palori siciliani comu "scemu" (pirsuna stùpita) e "scemu" (stremu, estremu)

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

* muscià / mustrà (zoè 'n sicilianu: "ammustrari")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu sta "sc" funètica
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980 (porta tutti dui formi pi certi palori)
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 (porta tutti dui formi pi certi palori)

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu sta "sc" funètica
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Àrvulu mmenzu li **str**ati, di tutti su' cutulati.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun scrìviri la "sc" funètica (s'havi a scrìviri sempri "str") e cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «BB» mmeci dâ «P» doppu na vucali

Ntô sicilianu, poti succèdiri ca la «P» postvucàlica veni canciata 'n «BB».

## Diffusioni

Nta arcuni zoni di la Sicilia, pi certiduni palori la «P» ca s'attrova doppu na vucali e davanti a n'àutra vucali (o davanti a la cunzunanti «R») veni prununzata «BB».

## Asempi

* èpuca -> èbbuca (ma «èbbica» è assai cumuni)
* Nàpuli -> Nàbbuli
* làpisi -> làbbisi (dû spagnolu "lápiz")
* cùpula -> cùbbula
* lepru (dû latinu "lèporem") -> lebbru
* discèpulu -> discèbbulu
* supra -> subbra
* cupu (dû latinu "cùpa") -> cubbu (puru scrittu "cubu" a li voti)

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui latini, comu p'asempiu la lingua corsa ca pussedi li formi:

* lupu / lubbu (zoè 'n sicilianu: "lupu" )
* apa / abba (zoè 'n sicilianu: "lapa")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu d'accussì la «BB» mmeci di la «P»

## Rifirimenti ca nun ùsanu d'accussì la «BB» mmeci di la «P»

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Quannu vidi cchiù cani su**p**ra un ossu, la megghiu cosa è faritilla arrassu.
**A Lupa* di Gaitanu Cipolla:
::su**p**rô me pettu

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Nun avemu nudda prifirenza, si poti usari la «P» o la «BB».  Certi formi comu «Nàpuli» e «supra»  sunnu cchiù cumuni, ma poi s'attrovu spissu la forma «èbbica».

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dî furmi 'n «-ZIA» mmeci dî furmi 'n «-ZA»

Asìstinu furmi tradizziunali siciliani 'n "-ènzia" o "-ànzia" ca currispùnninu a li furmi latini 'n "-èntia" e "-àntia".

## Diffusioni

Sti furmi 'n "-ènzia" o "-ànzia" asìstinu nta vari àrii di la Sicilia ma li furmi 'n "-ènza" o "-ànza" sunnu cchiù diffusi (forsi a càusa dâ prisenza dâ lingua taliana).

## Asempi

* pacènzia (pacenza) dû latinu "patientia"
* abbunnànzia (abbunnanza) dû latinu "abundantia"
* spirènzia (spirenza) dû latinu "experientia"

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

* licenzia / licenza (zoè 'n sicilianu: "licenza") dû latinu "licentia"

ecc.

## Nfruenza spagnola

Sti furmi tradizziunali siciliani putìssiru macari vèniri dû spagnolu:

* Talianu: L'abbond**anza**.
* Spagnolu: La abund**ancia**.
* Sicilianu: L'abbunn**anzia**.
* Latinu: abund**antia**

## Rifirimenti ca ùsanu la furma «-ènzia»

## Rifirimenti ca ùsanu la furma «-ènzia» e chidda «-enza»
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Vocabolario italiano-siciliano, Salvatore Camilleri, 1998 (porta "pacenzia" e "pacenza")
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Rifirimenti ca nun ùsanu la furma «-ènzia»
*Vocabolario siciliano-italiano, Antares, 2002

## Rifirimenti ca ùsanu la furma «-ànzia»

## Rifirimenti ca ùsanu la furma «-ànzia» e chidda «-anza»
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998

## Rifirimenti ca nun ùsanu la furma «-ànzia»
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001
*Vocabolario siciliano-italiano, Antares, 2002

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Cu la morti nun si perdi la spira**nza**: la dannazioni si chiama sparte**nza**.  
::Pace**nzia** cci voli a li burraschi: nun si mancia meli senza muschi.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Nun avemu nudda prifirenza, accittamu tutti li dui furmi «-ENZA»/«-ÈNZIA» e «-ANZA»/«-ÀNZIA».

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dû spustamentu di cunzunanti

Ntô sicilianu, è assai friquenti la spustata di na cunzunanti ô nternu di na palora.

## Diffusioni

Stu finòminu asisti supratuttu nta la lingua parrata e è cchiù o menu diffusu secunnu li zoni.

## Asempi

* capra -> crapa
* ntèrpriti -> ntrèppiti
* virgogna -> vrigogna

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

* abbaghjà / aghjabà (zoè 'n sicilianu: "abbaiari")
* listincu (zoè 'n sicilianu: "lintiscu")
* stupà (zoè 'n sicilianu: "sputari")
* uttrovi (zoè 'n sicilianu: "ottubri", "uttùviru")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu stu spustamentu cunzunantali
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998 (pi quarchi palora)
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Rifirimenti ca nun ùsanu stu spustamentu cunzunantali

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Latti di **cr**apa, ricotta di pecura e tumazzu di vacca.  

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu d'usari sti palori ntê quali si spustaru una o cchiù cunzunanti ma nun cunzidiramu li furmi d'urìggini comu erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dâ «DD» o dâ «GGH»

La lingua siciliana cunteni palori a li voti assai simigghianti e cû stissu significatu ma essennu d'urìggini diversi. Chistu poti spiegari lu mutivu di furmi ortugràfichi diversi (ca currispùnninu dunca a furmi lissicali urigginali diversi).

## Asempi

### bùgghiri o bùddiri

*bùddiri (vùddiri) putissi vèniri dû latinu "bullire" o dû talianu "bollire"

*bùgghiri (vùgghiri, vùgliri, bùgliri) putissi vèniri dû francisi "bouillir" (câ prununza "bujìr") o dû ngrisi "boil" (câ prununza "bòi-l")

### siddiari o sigghiari

*siddiari (forsi dû ngrisi "silly")

*sigghiari (forsi dû sicilianu "fast**ili**u" o "fastiriu" o "fastidiu")

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu dâ prisenza di dui furmi simigghianti cû stissu significatu ma prubbabbirmenti d'urìggini diversi nun è tìpicu sulu dû sicilianu, ma asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua corsa ca havi li furmi:

*lugliu / luddu (zoè 'n sicilianu: "lugghiu", "lugliu", "giugnettu") dû latinu "julius" o dû spagnolu "julio"

*travaglià / travaddà (zoè 'n sicilianu: "travagghiari") dû latinu "trabaculare" o dû francisi "travailler" (câ prununza "travaié")

*piglià/piddà (zoè 'n sicilianu: "pigghiari") dû latinu "pileare" o dû spagnolu "pillar" (câ prununza "pigliàr" o "pijàr" o "pigiàr" o "piddhàr")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu "dd"
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980 (p'ammustrari quarchi variazzioni lucali)
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000

## Rifirimenti ca ùsanu "ggh"
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980 (p'ammustrari quarchi variazzioni lucali)
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Dissi lu su'Nicola: si nun vu**ggh**i la pignata, nun si cala. 

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Nun avemu nudda diffirenza. Si ponnu usari tutti li furmi siciliani puru siddu sunnu etimologgicamenti diversi.

Catigurìa:Lingua siciliana
Gaetanu Donizzetti

**Gaetanu Donizzetti** (Bergamu, 29 di nuvèmmiru 1797 - 8 di aprili 1848) fu nu cèlibbri mùsicista di òpira. Tra li sò òpiri cchiù canusciuti ci sunnu lu *Don Pasquali* e la *Lucia di Lammermour* e l' *Elisir d'Amuri*.

Donizzetti, Gaetanu
Dinizzetti, Gaetanu
Cristianu (pirsuna)

Ntô sicilianu la palora **Cristianu** veni a significari *[[pirsuna]]*, nnipinnentimenti dâ riliggiuni chi cridi. Pirciò sutta st'accizzioni puru n'àtiu, n'agnòsticu, n'ebbreu, nu mussurmanu, o cu prufissa n'àutra fidi riliggiusa, è nu cristianu.

Catigurìa:Sucità
Plymouth

Plymouth è na citati ntô sud-ovest di la Nghilterra ntà cuntea di Devon. Havi quarchi 250.000 abbitanti. Duranti la secunna guerra munniali fu bummiata assai di li tudischi e fu ricustruita 'n sèquitu di l'architettu Abercrombie.

Catigurìa:Regnu Unitu
Catigurìa:Cità custeri
Carbòniu

Lu ** carbòniu ** è l'elementu chìmicu dâ tàvula piriòdica di l'elementi ca havi comu simmulu "C", lu sò nùmmuru atòmicu è 6 e lu pisu atòmicu è 12,01. 

Lu carbòniu è nu nun mitallu titravalenti, stàbbili a timpiratura urdinària; a timperàtura àuta si cummina cu ussìgginu, sùrfuru, siliciu, boru e cu tanti assai àutri mitalli.<

Li cumposti si spàrtunu nta dui classi: no-urgànichi e urgànichi. Li cumposti urgànichi sù assai comu nùmmuru , picchì l’àtumi di carbòniu hannu la pruprità di comminàrisi tra d’iddi e furmanu longhi catini o strutturi a aneddu. Tra li cumposti, sparti di l'anidridi carbònica (o biòssitu di carbòniu) CO2, havi mpurtanza l'òssitu di carbòniu CO, assai tòssicu picchì s’arrinesci a cumminari cu l'emuglubbina dû sangu pi 200 voti cchiù assai di quantu po’ fari l’ussìgginu. Lu carbòniu si furma ‘n modu spuntàniu nta tutti l’abbruciamenti ncumpleti.

Catigurìa:Elimenti chìmici
Èliu

L**èliu** è l'elimentu chìmicu dâ tàvula piriòdica di l'elimenti ca havi comu simmulu "He". Lu sò nùmmuru atòmicu è 2.
È nu gassi nòbbili senza culuri e senza ciavuru; tra tutti l'elimenti havi lu cchiù vasciu puntu di vugghiuta e pò addivintari sòlidu sulu si veni misu sutta na prissioni assai àuta. S'apprisenta comu gassi cu nu sulu àtumu e è chimicamenti nun attivu. Nta l'universu, doppu l'idrògginu e lu gassi cchiù abbunnanti.

Catigurìa:Elimenti chìmici
Cristianu (cridenti)

Cu lu tèrmini **cristiani** si ntenninu li genti chi crìdunu ô cristianesimu ntî na forma ô n'autra. Cumprenni pirciò li cattolici, l'ortodossi, li prutistanti e tutti li sutta gruppi di sti riti.

Catigurìa:Riliggiuni
Tàvula piriòdica

La **tàvula piriòdica di l'elimenti** è na tabbedda fatta pi urdinari l'àtumi a secunna dô sò nùmmuru atòmicu. Vinni ammintata 'n cuntimpurrania ntô 1869 di dui chìmichi, senza ca si canuscèvanu, unu russo ca si chiamava Dimitrij Mendeleev e l'àutru tudiscu di nomu Lothar Meyer.

La tàvula piriòdica si sparti 'n gruppi e pirìodi:
*Ogni gruppu (culonni virticali dâ tàvula) cumprenni l'elimenti ca hannu la stissa cunfigurazzioni elettrònica sterna (modu di comu l'elettroni si mèttunu ntornu ô nùcliu). D'intra di ogni gruppu s'attròvanu elimenti cu carattirìstichi simigghianti. 
*Ogni pirìudu dâ tàvula piriòdica (linî urizzuntali dâ tabbedda) accumincia cu n'elimentu unni l'àtumu havi comu cunfigurazzioni elettrònica sterna nu elettroni di tipu *s*, o *ns* unni *n* è lu nùmmuru quànticu principali, e jennu avanti versu l'àtumi appressu dû pirìudu, lu nùmmuru atòmicu Z si ngrannisci di 1 unità pi ogni passaggiu.




Liggenna pê culura dê **nùmmira àtomici**:
* Li elementi nummirati 'n blu sunnu lìquidi a T = 298 K e p = 1 bar;
* chiddi 'n virdi sunnu gassi a T = 298 K e p = 1 bar;
* chiddi 'n nìuru sunnu sòlidi a T = 298 K e p = 1 bar;
* chiddi 'n russu sunnu artificiali e nun sunnu prisenti 'n natura ntâ Terra (sunnu tutti sòlidi a T = 298 K e p = 1 bar). Lu tecneziu è prisenti 'n picca quantità ntê mineri di uraniu e ntê gicanti russi.
* Chiddi 'n criggiu nun sunnu stati ancora scuperti.

## Talìa puru

*Lista di l'elimenti chìmici pi òrdini alfabbèticu

Catigurìa:Chìmica
Antica Roma

Pi **Antica Roma** o **Roma antica** si ntenni la civilà rumana di la sò nascita, chi currispunni â funnazzioni di Roma ntô 753 a.C. di la parti di Ròmulu nzinu â fini di lu mpiru rumanu dû 476 d.C..

## Li pirìudi principali

La storia di Roma antica si dividi n tri piriudi principali. 

### Li re di Roma
Lu primu fu chiddu dî Re di Roma. Stu piriudu fu carattirizzatu di lutti nterni, e di guerri riggiunali cu li pòpuli di l'Italia cintrali.

### La ripùbbrica rumana
Ntô 509 a.C. fu nstaurata la ripùbbrica rumana chi durau nzinu ô 27 a.C..
Stu piriudu fu carattirizzatu di na prugrissiva crisciuta di mpurtanza di Roma comu putenza riggiunali.
Li guerri punichi e la caduta dâ civilizzazzioni ellinistica graperu ê rumani lu duminiu dâ Sicilia, scippata ê greci e ê Cartagginisi e prugrissivamenti di tuttu lu Miditirraniu.
Arricurdamu nta stu piriodu li tri cchiu famusi pueti di l'Antica Roma:
# Ovidiu (43 p.e.v., 17-18 e.v.)
# Virgiliu (70 p.e.v., 19 p.e.v.)
# Orazziu (65 p.e.v., 8 p.e.v.)

### Lu mpiru

Li lutti pi lu cumannu tra li vari pirsunalità di la fini dâ ripùbbrica purtaru â nstaurazzioni di lu mpiru, sutta Ottavianu Augustu. Sutta Tibberiu, e appoi cu Traianu, Adrianu lu mpiru agghicau â massima ispansioni. La dicadenza fu ineluttabbili e la prugrissiva dibbulizza dî frunteri e lu viguri di li nvasioni barbari mitteru fini ô mpiru versu la fini dû V sèculu.

## Talìa puru

* Caiu Giuliu Cesari

Roma
Roma
Dimucrazzìa Cristiana

La **Dimucrazzìa Cristiana** spissu chiamata simplicimenti **DC** fu nu partitu puliticu italianu dû vintèsimu sèculu. Funnata ntî l'immediatu dopuguerra cu lu scopu di cuntrabbilanciari la forza dî partiti di ispirazziuni socialista e comunista duranti a verra frida.
Si bbasava supra princìpi e ideali ispirati di l'ética cristiana.

Tra li funnatura ci fu Alcidi De Gasperi e Don Sturzu. Partitu di cuvèrnu pi tutti li sò cinquant'anni di esistenza, ntî l'anni '90 lu partitu, puru 'n sequitu a vari scannali, si sciugghiu e li sò membri si sparteru tra àutri partiti, tra cui l'UDC e Forza Italia.

Catigurìa:Pulìtica
Catigurìa:Italia
Curtigghiaru

Lu **curtigghiaru** è nu cristianu ca voli sapiri tuttu di tutti e ca si ntrumetti nta tutti li discursi pi fari "curtigghiu". Ssa caticurìa di ndividui è prisenti nta tutti li parti dû munnu.

Cca sutta comu veni chiamatu ntê varî nazziuni:

*Italia:  pettegolo.
*Girmania:  geschwätzig.
*Nghilterra: Gossipy.
*Spagna:   cotilleado, chismeado.
*Turchia:  geveze.
*Franza: jaseur, cancanier.
*Albanìa:  llafazan.
*Russia:  болтливый.
*Giappuni (lingua Kanji):  安い
*Giappuni (lingua Katakana): くちさがない
*Portugallu:  mexeriqueiro, mexerico, fofoqueiro.

Catigurìa:Rolu
Vèrtula

La **vèrtula** è un tipu di visazza, zoè na sacca duppia grossa, usata ancora oi fissata cu cigni a li cianchi di lu cavaddu. pirillo=giovanni smurra

## Àutri significati

Spissu e vulintieri, la palora "vèrtula" veni usata comu alligurìa pi discrìviri lu scrotu maschili.

Catigurìa:Ricipienti
Terracina

thumb|300px|Ruvini rumani.
Terracina è nu cumuni dâ pruvincia di Latina. Havi na pupulazzioni di  36'633 abbitanti. 

Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Latina
Beneventu

**Beneventu** (o Beniventu) è na cità dâ Campania, Italia, e capulocu dâ sò pruvincia cu na pupulazzioni di 63.026 abbitanti.

## Storia
La cità è già mintuvata 'n èbbica rumana. Duranti lu mediuevu fu la capitali di nu ducatu, cuntisu tra li longobbardi, li bizzantini, li nurmanni e lu papa.

Ntô 1125 dui tirrimoti lu 12 di maiu e lu 11 di uttùviru distrueru la cità.

Ntô 1266 vicinu Beneventu si scuntraru li truppi svevi e li truppi angiunini ntî nu cummattimentu dicisivu pi lu futuru di la duminazzioni di tutta l'Italia centru miridiunali pi li sèculi appressu.

Catigurìa:Campania
Catigurìa:Cumuna taliani
Catigurìa:Cumuni dâ pruvincia di Beneventu
Catigurìa:Italia
Usu dâ «ZZ» ô principiu di na palora

Lu radduppiamentu dâ «Z» 'n pusizzioni nizziali è nu finòminu funèticu di la lingua siciliana.

## Diffusioni

Chistu succedi nta assai àrii di la Sicilia, ma nun sunnu tanti li scrittura siciliani ca scriveru la «Z» duppricata.

## Asempi

zzaurdu (zaurdu)

zzoè (zoè)

zzu (zu)

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu stu radduppiamentu
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Vucabbulariu di Lucio Zinna - Antares Editrice, 2002 (tutti li palori c'accumènzanu cu la "z")

## Rifirimenti ca nun ùsanu stu radduppiamentu
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Acqua e **z**appudda fannu cipudda.

::Cui pratica cu lu **z**oppu, a l'annu **z**uppìa.

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari lu radduppiamentu scrittu dâ "z".

## Liami nterni

*Usu dî littri duppricati ô principiu dî palori

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dû rutacismu dâ «L» tra cunzunanti e vucali

Ntô sicilianu puru, è friquenti lu rutacismu dâ «L» quannu s'attrova doppu na cunzunanti e davanti a na vucali.

## Diffusioni

Stu finòminu asisti nta assai àrii di la Sicilia. Nu munzeddu di littirati siciliani usaru e ùsanu ancora sti furmi siciliani cû rutacismu dâ «L».

## Asempi

### BL

ripùbblica -> ripùbbrica

blatta -> bratta

òbblicu -> òbbricu

prubblema -> prubbrema

ecc. 

### CL

pruclamari -> prucramari

clesia -> cresia (accura nta certiduni zoni c'è la furma "chesia" ntâ quali la "cl" è raffurzata 'n "chi")

ecc. 

### FL

nfluenza -> nfruenza

flaccu -> fraccu (dû spagnolu equivalenti "flaco")

ecc. 

### GL

globbu -> crobbu

ecc. 

### PL

simplicimenti -> simpricimenti

ariuplanu -> ariupranu

cumplicatu -> cumpricatu

cumpletu -> cumpretu

ecc.

## Nu finòminu prisenti nta àutri lingui

Ci voli nutari ca stu finòminu funèticu nun è tìpicu sulu dû sicilianu, pirchì asisti nta àutri lingui neolatini, comu p'asempiu la lingua purtughisa ca havi li furmi:

obrigado (zoè 'n sicilianu: "obblicatu"/"obbricatu" cû significatu di "grazzi")

cumprimento (zoè 'n sicilianu: "cumplimentu"/"cumprimentu" cû significatu di "Salutamu!")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu stu rutacismu dâ “L”
*Vucabbulariu di Lucio Zinna, Antares Editrice, 2002

## Rifirimenti ca nun ùsanu stu rutacismu dâ “L”

## Rifirimenti ca ùsanu li dui furmi
*Grammàtica di Pitrè, 1870 
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000
*Grammàtica di Bonner, 2001

## Ntà littiratura siciliana
**Aquajola* di Ninu Martogliu
::...E fannu cum**pri**menti!

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu d'usari stu rutacismu dâ “L”, ma nun cunzidiramu l'àutri furmi siciliani comu erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana
Usu dû radduppiamentu cunzunànticu doppu lu prifissu «suvra» o «supra»

Cu la nfruenza forti dû tuscanu, si ponnu attruvari furmi siciliani cu lu radduppiamentu di la cunzunanti doppu lu prifissu latinu «suvra» o «supra», ma esìstinu furmi cchiù siciliani nta li quali chistu nun succedi.

## Diffusioni

Stu finòminu funèticu s'attrova nta vari àrii di la Sicilia. L'autura siciliani ùsanu li furmi cu lu radduppiamentu e chiddi senza.

## Asempi

supravìviri (forsi dû spagnolu "sobrevivir") -> supravvìviri (dû tuscanu "sopravvivere")

supratuttu (forsi dû spagnolu "sobre todo") -> suprattuttu (dû tuscanu "soprattutto") 

supranomu (sicilianu anticu) -> suprannomu (dû tuscanu "soprannome")

ecc.

## Rifirimenti ca ùsanu palori cu stu radduppiamentu

## Rifirimenti ca nun ùsanu palori cu stu radduppiamentu
*Vucabbulariu di Piccittu, 1950-1980
*Dizziunariu etimològgicu di Giarrizzo, 1989 
*Vucabbulariu di Camilleri, 1998 (cu quarchi ccizzioni)
*Dizziunariu di Luigi La Rocca, 2000

## Ntâ littiratura siciliana
*Dî pruverbi siciliani cugghiuti di Giuseppi Pitrè:
::Diu lassa fari, ma no supra**f**ari. 

## Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia

Raccumannamu di nun usari lu "radduppiamentu cunzunànticu" ma nun cunzidiramu lu sò usu comu n'erruri.

Catigurìa:Lingua siciliana